Paul Fürst, Der Doctor Schnabel von Rom. Engrafiad copr o Doctor Schnabel [h.y. "Dr Pigyn"], meddyg pla yn Rhufain 17g, gyda cherdd facaronig ddychanol Lladin ac Almaeneg (‘Vos Creditis, als eine Fabel, / quod scribitur vom Doctor Schnabel’).
Clawr albwm 'Gwentian' gan fand gwerin Yr Hwntws sy'n canu caneuon macaronig fel Bachgen Bach o Dincer a Chân Merthyr
**Iaith macaronig** yw unrhyw fynegiant sy'n defnyddio cymysgedd o ieithoedd, yn enwedig geiriau dwyieithog neu sefyllfaoedd lle mae'r ieithoedd yn cael eu defnyddio fel arall yn yr un cyd-destun (yn hytrach na bod segmentau arwahanol o destun mewn ieithoedd gwahanol yn unig). Mae geiriau hybrid i bob pwrpas yn "facaronig yn fewnol". Mewn iaith lafar, mae cyfnewid cod yn defnyddio mwy nag un iaith neu dafodiaith o fewn yr un sgwrs.

Ceir enghreifftiau o iaith macaronig yn y Gymraeg ers canrifoedd ac enghreifftiau lu mewn llenyddiaeth, dramâu, canu gwerin a chanu cyfoes Cymraeg o iaith macaronig. Gellir trafod pryd bod iaith macaronig yn Gymraeg yn llifo i'r hyn a elwir yn Wenglish neu "Cymraeg sathredig" a dirywiad iaith.

Etymoleg
--------

Daw'r gair "macaronig" o'r *macaronicus* Lladin Newydd, sy'n dod o'r maccarone Eidalaidd, neu "twmplen", sy'n cael ei ystyried yn fwyd gwerinol bras. Mae'n ddirmygus ar y cyfan ac fe'i defnyddir pan fydd gan gymysgu ieithoedd fwriad neu effaith ddoniol neu ddychanol ond fe'i cymhwysir weithiau at lenyddiaeth cymysgiaith fwy difrifol.

Mae *Lladin Macaronic* yn arbennig yn jargon cymysg sy'n cynnwys geiriau brodorol sy'n rhoi terfyniadau Lladin neu eiriau Lladin wedi'u cymysgu â'r frodorol mewn pastiche.

Hanes
-----

Dichon bod elfen o iaith macaronig wedi bod yn rhan o unrhyw broses mewn shifft ieithyddol a dirywiad iaith. Gellir ei chofnodi yn Ewrop drwy sylwi ar y defnydd o ieithoedd frodorol yn cropian fewn i destunau yn yr iaith Ladin, sef prif iaith ysgrifenedig yr Oesoedd Canol. Gwelir hyn mewn ieithoedd a ddatblygodd o'r iaith Ladin, lle'r oedd yr awdur, o bosib heb fod yn ymwybodol neu'n hyddysg yn y gwahaniaeth rhwng Lladin a'i iaith Ladin newydd (yr hyn a ddaeth yn Eidaleg, Ffrangeg ayyb) ac ieithoedd a ddatblygodd yn annibynnol o'r Lladin e.e. Cymraeg, Iseldireg, Saesneg.

### Geiriau Lladin-gwerinol cymysg yn Ewrop yr Oesoedd Canol

Mae’n debyg bod testunau a oedd yn cymysgu Lladin ac iaith frodorol yn codi ledled Ewrop ar ddiwedd yr Oesoedd Canol — cyfnod pan oedd Lladin yn dal i fod yn iaith waith ysgolheigion, clerigwyr a myfyrwyr prifysgol, ond yn colli tir i frodorol ymhlith beirdd, gweinidogion a storïwyr.

Ceir enghraifft gynnar o 1130, yn llyfr Efengyl Abaty Munsterbilzen. Mae'r frawddeg ganlynol yn cymysgu Hen Iseldireg hwyr a Lladin:

*Tesi samanunga oedd edele unde scona*
et omnium virtutum pleiter plenater
A Gyfieithu: "Yr oedd y gymydogaeth hon yn fonheddig a phur, ac yn gwbl lawn o bob rhinwedd".

Mae'r Carmina Burana (a gasglwyd c.1230) yn cynnwys nifer o gerddi sy'n cymysgu Lladin ag Almaeneg neu Ffrangeg Canoloesol. Enghraifft adnabyddus arall yw pennill cyntaf y garol enwog *In Dulci Jubilo*, yr oedd ei fersiwn wreiddiol (a ysgrifennwyd tua 1328) â Lladin wedi'i chymysgu ag Almaeneg, gydag awgrym o Roeg. Er bod gan rai o'r gweithiau cynnar hynny fwriad doniol clir, mae llawer yn defnyddio'r gymysgedd iaith i greu effaith delynegol.

Iaith Macaronig Cymraeg
-----------------------

Meredydd Evans a gofnododd gân facaronig Bachgen Bach o Dincer wedi iddo glywed Ifan O. Williams yn ei chanu
Ceir enghreifftiau mynych o iaith macaronig mewn cyd-destun Gymraeg fel arfer gyda Saesneg yn iaith arall. Datblygodd caneuon macaronig yn ystod y chwyldro diwydiannol pan unodd Cymry Cymraeg â gweithwyr mudol i ffurfio caneuon dwyieithog.

### Cerddoriaeth Gwerin

Gwelir elfennau o eiriau macaronig mewn canu gwerin Cymraeg o'r 19g.

* *Bachgen Bach o Dincer* - Cofnodwyd y gân hon gan Meredydd Evans wedi iddo glywed Ifan O. Williams yn ei chanu, a gasglodd hi gan hen ŵr ym Mhenmaenmawr
* *Cân Merthyr* cân werin am ddyn sy'n briod â gwraig sy'n ei reoli ac yn pennu i ble mae'n mynd, wedi'i arfogi â lletwad cawl pren, yn gwrthod rhoi tybaco iddo ac yn bwyta'r cig tra'n ei orfodi ef i fwyta cawl. Caiff y gân ei chanu gan sawl grŵp gwerin Cymreig gan gynnwys Yr Hwntws, Pigyn Clust a Meredydd Evans:

> 
> *Ye lads all thro' the country*,
> Gwrandewch ar hyn o stori. x2
> *You better go* dros ben y graig x2
> *Then go with* gwraig i'r gwely.
> *My wife did send me* waerad
> *Down to the* River Deifad.x2
> *I told her I wouldn't go, x2*
> She knock me with the *lletwad.*
> *My wife did send me* i weithio
> *Without a bit of* bacco; x2
> *She got plenty in the house* x2
> Ni chawn i ounce ohono.
> *My wife did go to dinner*,
> Cig moch a phalfais wether; x2 [ysgwydd oen]
> *She eat the* cig, *give me the* cawl, x2
> A dyna' i chi ddiawl o bardner.
> 

* **Ar y Ffordd wrth Fynd i Rymni** - Mae Ar fy ffordd wrth fynd i Rymni yn alaw werin draddodiadol Gymreig. Ceir alaw a phennill cyntaf gyntaf mewn casgliad o ganeuon gwerin a gyflwynwyd ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1910. Casglwyd yn gyntaf yn Nyffryn Aeron ac yn yr ardal o gwmpas Talysarn. Mae'r gân yn disgrifio taith ddigrif i Rymni yng Nghymoedd y De. Mae'r penillion yn facaronig eu natur, bob yn ail rhwng y Gymraeg a'r Saesneg.

> 
> Ar y ffordd wrth fynd i Rymni
> Very-well-a-done, Jim Cro,
> Cwrddyd wnes â dyn a mwnci,
> Very-well-a-done, Jim Cro,
> Yn dod adre yn lled anhwylus,
> Very-well-a-done, Jim Cro,
> Wedi wado naw o Badis,
> Victoria, Victoria,
> Very-well-a-done, Jim Cro,
> 

### Cerddoriaeth Pop Cymraeg

Ceir enghreifftiau lu o ganeuon gyda geiriau macaronig mewn canu Roc Cymraeg a'r Sîn Roc Gymraeg. Mae'r defnydd o'r Saesneg mewn caneuon Cymraeg yn adlewyrchiad nid o ddiffyg rhuglder siaradwyr Cymraeg yn y Saesneg, sef, efallai'r rheswm dros ganeuon macaronig yn 19g, ond yn hytrach, efallai, bwriad i gyrraedd cynulleidfa nad sy'n rhugl yn y Gymraeg (yn hytrach nag nid yn rhugl yn y Saesneg). Efallai, hefyd, bod elfen o wrthryfela yn erbyn yr hyn a dybir yn rheolau iaith.

Un enghraifft ymysg llawer o ganeuon macaronig yw caneuon yr artist Sage Todz. Mae ei gân *Rownd a Rownd* yn ddwyieithog a chyfyd y cwestiwn pryd mae cân, neu darn o waith, yn ddwyieithog yn hytrach na macaronig? 

Pennill gyntaf *Rownd a Rownd*

> 
> Ma'n dod rhy hawdd, dwi'm yn son am TGAU, pan dwi'n :deud bo fi'n ace’ior prawf
> Cadw bol and dwylo’n llawn
> Nofio drwy’r casineb heb y poen dwi'n anghyflawn
> Eisau’r cerddi chwyddo’n fawr, gwylia fi fel rownd a rownd
> Life goes round and round
> Some of the biggest talents have grown up in the smallest towns
> You're only finding diamonds, when your face is in the ground
> Grimey scenes means grimey sounds
> Angen pres sy’n dod cyfiawn
> Angen pres sy’n dod cyfiawn
>

Dolenni allannol
----------------

* The Power of Speaking Macaronic erthygl ar gymysgu ieithoedd gan Amila Buturović
* The Modern Macaronic erthygl gan Albert Sbragia

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Macaronic". *Oxford Dictionary of English*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 22 October 2015.
2. ↑  "Definition of Macaronic". dictionary.reference.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 19 April 2012. Cyrchwyd 12 June 2012.
3. ↑  "Ten of the best: A history of Welsh folk music tradition". *BBC News* (yn Saesneg). 2013-10-24. Cyrchwyd 2022-04-27.
4. ↑  "Calenick​ C​â​n Merthyr Map Rus". Iona Celtic Music. Cyrchwyd 14 Chwefror 2024. zero width space character in `|title=` at position 9 (help)
5. ↑  "Ar Y Ffordd wrth Fynd i Rymni". *Peoples Collection Wales*. Cyrchwyd 2024-02-14.
6. ↑  "Mwy o Dribannau a Cherddi Eraill am ein Hardal" (PDF). Papur Bro CwmNi. 2021. t. 3. Cyrchwyd 14 Chwefror 2024.
7. ↑  "Rownd a Rownd". Lŵp. 1 Ebrill 2022.