recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn dail adeinlas** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar dail adeinlas) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Chloropsis cochinchinensis***; yr enw Saesneg arno yw *Blue-winged leafbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. cochinchinensis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r aderyn dail adeinlas yn perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn cefnlas bychan | Irena puella |  |
|
| Aderyn cefnlas mantellddu | Irena cyanogastra |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn dail adeinlas** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn clochog grillian** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar clochog grillian) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Psophodes cristatum***; yr enw Saesneg arno yw *Wedgebill*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. cristatum*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r aderyn clochog grillian yn perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn dreingwt Spalding | Orthonyx spaldingii |  |
|
| Aderyn dreingwt Temminck | Orthonyx temminckii |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn clochog grillian** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn dail tororen** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar dail tororen) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Chloropsis hardwickei***; yr enw Saesneg arno yw *Orange-bellied leafbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. hardwickei*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r aderyn dail tororen yn perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn cefnlas bychan | Irena puella |  |
|
| Aderyn cefnlas mantellddu | Irena cyanogastra |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn dail tororen** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae'r **A487** yn un o brif ffyrdd Cymru sy'n cysylltu'r De a'r Gogledd, yn yr achos hwn ar hyd yr arfordir gorllewinol.

Llwybr
------

Yr A487 ger Pennal.
O'i dilyn oddi wrth ben y de, cychwynna'r ffordd o Hwlffordd i Dyddewi, lle mae'n troi i fynd ymlaen at Abergwaun. Ffordd sirol oedd hi cyn hyn, wedyn daw yn gefnffordd am weddill y llwybr. Mae'r ffordd yn dilyn yr arfordir yn bennaf ar ben clogwyni gorllewin Cymru, trwy Aberaeron ac Aberteifi at Aberystwyth, lle mae ffordd osgoi canol y dref. Â ymlaen at Fachynlleth, ac wedi crosi Afon Dyfi, mae'n roi'r gorau i ddilyn yr arfodir mor agos.

Wedi pasio Pantperthog, Corris a Chorris Uchaf mae'n cyrraedd y *Cross Foxes*, lle mae'n ymuno â'r A470. Mae'r ffyrdd yn gwahanu eto ar ôl Trawsfynydd, gyda'r A487 yn mynd ymlaen i Benrhyndeudraeth ac ar draws Cob Y Traeth Mawr (adeiladwyd gan William Alexander Madocks) a thros Afon Glaslyn i Borthmadog a Thremadog. Mae ffordd osgoi newydd heibio Llanllyfni a Phen-y-groes cyn cyrraedd Caernarfon, ffordd osgoi Y Felinheli, ac ymuno â'r A5 wrth droed Pont y Borth.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn gwrychog mwstasiog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar gwrychog mwstasiog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Malacoptila mystacalis***; yr enw Saesneg arno yw *Moustached puffbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *M. mystacalis*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r aderyn gwrychog mwstasiog yn perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn gwrychog adeinwennol | Chelidoptera tenebrosa |  |
|
| Aderyn gwrychog llwytgoch | Hypnelus ruficollis |  |
|
| Aderyn gwrychog penddu | Bucco noanamae |  |
|
| Aderyn gwrychog torchog y Dwyrain | Malacoptila striata |  |
|
| Lleian wynebwen | Hapaloptila castanea |  |
|
| Mynach bach | Micromonacha lanceolata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn gwrychog mwstasiog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn gwrychog duresog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar gwrychog duresog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Malacoptila fulvogularis***; yr enw Saesneg arno yw *Black-streaked puffbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *M. fulvogularis*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r aderyn gwrychog duresog yn perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn gwrychog adeinwennol | Chelidoptera tenebrosa |  |
|
| Aderyn gwrychog llwytgoch | Hypnelus ruficollis |  |
|
| Aderyn gwrychog penddu | Bucco noanamae |  |
|
| Aderyn gwrychog torchog y Dwyrain | Malacoptila striata |  |
|
| Lleian wynebwen | Hapaloptila castanea |  |
|
| Mynach bach | Micromonacha lanceolata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn gwrychog duresog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Etholaeth seneddol yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Berwick-upon-Tweed**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Berwick-upon-Tweed yn NorthumberlandEtholaeth Berwick-upon-Tweed yn Northumberland
* Northumberland yn LloegrNorthumberland yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth yn y 16g a hyd at 1885 dychwelodd ddau aelod seneddol. Ar ôl hynny dychwelodd un aelod. Mae'n etholaeth sirol.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1885:

* 1885–1916: Edward Grey (Rhyddfrydol)
* 1916–1922: Francis Blake (Rhyddfrydol)
* 1922–1923: Hilton Philipson (Rhyddfrydol Cenedlaethol)
* 1923–1929: Mabel Philipson (Ceidwadol)
* 1929–1935: Alfred Todd (Ceidwadol)
* 1935–1941: Hugh Seely (Rhyddfrydol)
* 1941–1944: George Grey (Rhyddfrydol)
* 1944–1945: William Beveridge (Rhyddfrydol)
* 1945–1951: Robert Thorp (Ceidwadol)
* 1951–1973: Antony Lambton (Ceidwadol)
* 1973–2015: Alan Beith (Rhyddfrydol, wedyn Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: Anne-Marie Trevelyan (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr**

Berwick-upon-Tweed **·** 
Bishop Auckland  **·** 
Blaydon **·** 
Blyth Valley  **·** 
Canol Newcastle upon Tyne **·** 
Canol Sunderland **·** 
Darlington **·** 
De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland **·** 
De Stockton **·** 
Dinas Durham **·** 
Dwyrain Newcastle upon Tyne **·** 
Easington **·** 
Gateshead **·** 
Gogledd Durham **·** 
Gogledd Glannau Tyne **·** 
Gogledd-orllewin Durham **·** 
Gogledd Newcastle upon Tyne **·** 
Gogledd Stockton **·** 
Hartlepool **·** 
Hexham **·** 
Houghton a De Sunderland **·** 
Jarrow **·** 
Middlesbrough **·** 
Redcar **·** 
Sedgefield **·** 
South Shields **·** 
Tynemouth **·** 
Wansbeck **·** 
Washington a Gorllewin Sunderland
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn gwrychog gyddfwyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar gwrychog gyddfwyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Notharchus macrorhynchos***; yr enw Saesneg arno yw *White-necked puffbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *N. macrorhynchos*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America a Gogledd America.

Teulu
-----

Mae'r aderyn gwrychog gyddfwyn yn perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn gwrychog adeinwennol | Chelidoptera tenebrosa |  |
|
| Aderyn gwrychog llwytgoch | Hypnelus ruficollis |  |
|
| Aderyn gwrychog penddu | Bucco noanamae |  |
|
| Aderyn gwrychog torchog y Dwyrain | Malacoptila striata |  |
|
| Lleian wynebwen | Hapaloptila castanea |  |
|
| Mynach bach | Micromonacha lanceolata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn gwrychog gyddfwyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn gwrychog penwinau** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar gwrychog penwinau) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Bucco macrodactylus***; yr enw Saesneg arno yw *Chestnut-capped puffbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *B. macrodactylus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r aderyn gwrychog penwinau yn perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn gwrychog adeinwennol | Chelidoptera tenebrosa |  |
|
| Aderyn gwrychog llwytgoch | Hypnelus ruficollis |  |
|
| Aderyn gwrychog penddu | Bucco noanamae |  |
|
| Aderyn gwrychog torchog y Dwyrain | Malacoptila striata |  |
|
| Lleian wynebwen | Hapaloptila castanea |  |
|
| Mynach bach | Micromonacha lanceolata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn gwrychog penwinau** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Band y Cory
Band pres o Treorci yn y Rhondda yw **Band y Cory**. Yn 2016 daeth Cory y band cyntaf yn hanes i ennill Pencampwriaeth Ewrop, Pencampwriaeth Ynysoedd Prydain, Pencampwriaeth Agored Ynysoedd Prydain a chystadleuaeth Brass in Concert yn yr un flwyddyn ac ym mis Ionawr 2017 roedd y band yn dathlu bod yn rhif un ar restr detholion y byd am y 10fed blwyddyn yn olynol.

Hanes
-----

Ffurfiwyd y band ym 1884 o dan yr enw **Ton Temperance Band** ond yn dilyn nawdd gan Sir Clifford Cory, perchennog pwll glo lleol, fyddai'n caniatau'r band i gyflogi arweinydd llawn amser, cafodd y band eu hail enwi y **Cory Workmen's Band** ym 1895.

Ym 1920 llwyddodd y band i sicrhau eu statws fel Band Pencampwriaeth a chystadlu ym Mhencampwriaeth Bandiau Pres Ynysoedd Prydain am y tro cyntaf ym 1924.

Ym 1976 cafodd Cory y fraint o gael eu dewis i gynrychioli Cymru ar daith Americanaidd er mwyn dathlu dau gan mlwyddiant y wlad.

Am resymau nawdd, cafodd y band eu hadnabod fel **Just Rentals Cory** ym 1988 ac yna wedi i'r cwmni newid eu henw ym 1998, newidiwyd enw'r band i **Buy As You View Cory** cyn dychwelyd i'r enw Band y Cory yn 2007.

Anrhydeddau
-----------

Llwyddodd Cory i ennill Pencampwriaeth Bandiau Pres Cymru am y tro cyntaf ym 1949 ond bu rhaid disgwyl tan 1974 cyn cipio Pencampwriaeth Bandiau Pres Ynysoedd Prydain am y tro cyntaf.

Ym 1980 daeth y cyntaf o'u llwyddiannau ym Mhencampwriaeth Bandiau Pres Ewrop wrth i'r band sefydlu eu lle fel un o prif fandiau pres y byd.

Yn 2016 llwyddodd Cory i ennill y *Gamp Lawn* o prif bencampwriaethau'r byd bandiau pres, sef Pencampwriaeth Ewrop, Pencampwriaeth Agored Ynysoedd Prydain a Phencampwriaeth Bandiau Pres Ynysoedd Prydain - dim ond y trydydd tro erioed i hyn gael ei gyflawni - ac wrth ychwanegu pencampwriaeth Brass in Concert daeth Cory y band cyntaf yn hanes i fod yn bencampwyr y pedair gystadleuaeth yn yr un flwyddyn. Llwyddodd y Cory i efelychu'r gamp yma unwaith eto yn 2019.

Ym mis Ionawr 2017 dathlodd y band y ffaith eu bod yn rhif un ar restr detholion y byd am y 10fed blwyddyn yn olynol.

### Pencampwriaethau

* Pencampwyr Ynysoedd Prydain - 1974, 1982, 1983, 1984, 2000, 2013, 2015, 2016, 2019
* Pencampwyr Agored Ynysoedd Prydain - 2000, 2002, 2007, 2009, 2011, 2016, 2018, 2019
* Pencampwyr Ewrop - 1980, 2008, 2009, 2010, 2013, 2016, 2019
* Pencampwyr *Brass In Concert* - 2008, 2012, 2013, 2015, 2016, 2018, 2019
* Pencampwyr *World Music Contest* - 2009, 2010, 2011, 2012
* Pencampwyr Band Cymru - 2014, 2018

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "World Rankings: A record-breaking year for Cory". 4barsrest.
2. 1 2 3  "Our history". Cory Band.
3. ↑  "Cory Band". BarssBandResults.
4. ↑  "Welsh Area Championship". BrassBandResults.
5. ↑  "National Finals Championship Section 1974". BrasBandResults.
6. ↑  "European Brass Band Championship 1980". BrasBandResults.
Ensemble cerddorol sy'n cynnwys offerynnau pres ac offerynnau taro ydy **band pres**. Mae bandiau sy'n cynnwys offerynnau chwythbren yn dwyn yr enw band pres mewn sawl gwlad, ond ym Mhrydain, Awstralia, Seland Newydd, Gogledd America a'r rhan helaeth o Ewrop, mae'r term **band pres** yn disgrifio ensemble sy'n defnyddio offerynnau penodol.

Daeth y safoni offerynnau oherwydd pwysigrwydd cystadlu i fandiau pres, ddechreuodd yng nghanol y 19g. Erbyn dechrau'r 20g roedd gan y rhan fwyaf o fandiau yr un offerynnau oedd yn galluogi cyhoeddwyr i gyhoeddi cerddoriaeth oedd yn addas i holl fandiau pres.

Offerynnau
----------

* 1 Cornet Soprano (E♭)
* 9 Cornet (B♭)
	+ Rhes flaen: 1 Prif Gornet, 3 Cornet Unigol
	+ Rhes gefn: 1 Cornet Repiano, 2 2il Gornet, 2 3ydd Cornet
* 1 Flugelhorn (B♭)
* 3 Corn Tenor (E♭)
* 2 Corn Bariton (B♭) – 1af, 2il
* 2 Trombôn tenor (B♭) – 1af, 2il
* 1 Trombôn bas (C)
* 2 Ewffoniwm (B♭)
* 2 Bas E♭
* 2 Bas B♭
* rhwng 2 a 4 Offeryn taro

Mae pob offeryn pres heb law'r trombôn bas â thraw (E♭) neu (B♭) a heb law am yr offerynnau taro a'r trombôn bas, mae pob darn o gerddoriaeth wedi ei ysgrifennu yn y cleff trebl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Cultures of Brass Project". Open University.
Perthyn i ddechrau'r 17g y mae **Agincourt House**, Rhif 1 Sgwâr Agincourt, Trefynwy, Sir Fynwy, Cymru. Mae'n adeilad nodedig gyda hanner ohono'n ffrâm bren. Cofrestrwyd y tŷ hwn ym Mehefin 1952 fel adeilad Gradd II\*.

Mae'n un o 24 o adeiladau hanesyddol sydd ar Lwybr Treftadaeth Trefynwy.

Hanes
-----

William Honeyfield, cyn Faer y Dre
Dros y blynyddoedd mae'r adeilad wedi'i adfer gryn dipyn. Ceir y dyddiad 1624 ar y taclen, ar ddarn o bren. Mae'r llythrennau blaen o bobty'r dyddiad yn perthyn i William Roberts: ei ŵyr a adferodd Tŷ Drybridge gerllaw.

Dengys fod yma dŷ ar y safle hwn ar fap 1610 gan John Speed. Tydy'r ffrynt presennol, fodd bynnag, ddim mor hen, gan ei fod yn perthyn i ddiwedd y 19ed ganrif. O tua 1830 hyd at ddiwedd y 18ed ganrif, siop-bob-dim ydoedd (neu *ironmongers*) a'i berchennog oedd Josiah Coates a weithiai hefyd fel gofaint, clochydd a gwneuthurwr hoelion. Yn ôl pob tebyg, mae'r cyn Brif Weinidog John Major yn ddisgynnydd iddo.

Gweler hefyd
------------

* Wicipedia:Pedia Trefynwy
* Neuadd y Sir, Trefynwy
* Pont Trefynwy

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *The Buildings of Wales: Gwent/Monmouthshire*, t.405
2. ↑  Agincourt House, British Listed Buildings, adalwyd 25 Ionawr 2012
3. ↑  Welsh Mayors Elect, *Western Mail*, 9 Tachwedd 1892
4. ↑  Agincourt House 1 and 1a Archifwyd 2016-03-03 yn y Peiriant Wayback. Royal Commission on Ancient Monuments, adalwyd 25 Ionawr 2012
Anrhydeddau brwydrau 5ed Warchodlu Dragŵn Brenhinol Inniskilling ar faner y gatrawd.
Anrhydedd milwrol a wobrwywyd i uned filwrol er cof am frwydr neu ymgyrch filwrol yw **anrhydedd brwydr** a arddangosir ar arwyddnodau neu wisg yr uned. Gan amlaf gwobrwywyd mewn achos buddugoliaeth, ond nid pob amser.[1] Datblygodd anrhydeddau brwydrau yn y Fyddin Brydeinig ac ymledodd i rai o luoedd arfog eraill y Gymanwlad.

Yn yr 17g, gwobrwywyd enw newydd ar gatrawd am wasanaeth rhagorol ar faes y gad, ac yn y ganrif olynol rhoddwyd torch lawryf i uned gyfan.[1] Rhoddwyd medalau personol i swyddogion, ac weithiau milwyr o rengoedd is, os cymerant ran mewn brwydr lwyddiannus yn y 18g. Roedd y 15fed Ddragwniaid Ysgeifn mor lwyddiannus ym Mrwydr Emsdorf (1760) canitawyd iddynt ddangos yr enw "Emsdorf" ar eu penwisg.[2] Ym 1768 cymerwyd yr enw oddi ar eu capiau a'i addurnwyd ar eu gidonau, ac hwn oedd yr anrhydedd brwydr cyntaf ar ffurf enw brwydr neu ymgyrch. Ym 1784 rhoddwyd "Gibraltar" ar faneri catrodol pedair o'r catrodau o droedfilwyr a amddiffynnodd y Graig yn ystod Gwarchae Gibraltar (1779–83). Daeth rhagor o anrhydeddau o'r ymgyrchoedd yn erbyn Napoleon, gan gynnwys y Sffincs a'r Aifft yn sgil yr ymgyrch i'r Aifft (1801), yr anrhydedd cyntaf a roddwyd ar gyfer ymgyrch ac nid brwydr unigol. Rhoddwyd y Sffincs i 33 o gatrodau ym 1802.[1]

Rhoddwyd yr anrhydedd "Peninsula" i 87 o gatrodau am wasanaeth yn Rhyfel Iberia, a "Waterloo" i 38 o gatrodau a ymladdodd ym Mrwydr Waterloo (1815). O 1817 ymlaen rhoddwyd anrhydeddau ar wahân ar gyfer 23 o frwydrau Rhyfel Iberia, a chydnabuwyd rhyfeloedd trefedigaethol y 19eg ganrif ar raddfa ysbeidiol. Ym 1882 cafwyd adolygiad o'r anrhydeddau gan arwain at gydnabyddiaeth o fuddugoliaethau Dug Marlborough a James Wolfe, a chydnabuwyd ymgyrchoedd yr 17g a rhagor o frwydrau'r 18g gan adolygiad 1909. O hynny ymlaen, gwobrwyir anrhydeddau brwydrau yn fwy reolaidd. Rhoddwyd 163 o anrhydeddau yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ac o ganlyniad roedd y nifer o anrhydeddau gan gatrodau mor uchel gorchmynwyd taw dim ond mwyafrif o 10 y gellir eu harddangos ar faneri, llumanau a gidonau. Yn yr Ail Ryfel Byd rhoddwyd y rheol hon ar waith unwaith eto, a bydd catrodau'n dewis eu 10 brwydr pwysicaf y rhyfel, gan amlaf y rhai a welodd y golled fwyaf o ddynion. Ar gyfartaledd roedd rhestr lawn o anrhydeddau brwydrau catrawd ddwywaith hynny a arddangoswyd.[1]

O ganlyniad i'r cyfuniadau niferus yn y Fyddin Brydeinig ers ail hanner y 19eg ganrif, cyfunwyd yr anrhydeddau brwydrau ar gyfer catrodau newydd.[1] Caniateir i ddangos anrhydeddau brwydrau ar addurniadau, gan gynnwys platiau gwregysau swyddogion ac yn y 19eg ganrif siacos, yn ogystal â'r faner gatrodol a drymiau. Ymddangosir weithiau ar fathodynnau cap a botymau.[2]

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  Griffin, P. D. *Encyclopedia of Modern British Army Regiments* (Thrupp, Sutton, 2006), t. 187.
2. 1 2  Carman, W. Y. *A Dictionary of Military Uniform* (Llundain, B.T. Batsford, 1977), t. 24.
Map o Ardal Drefol Caerdydd, gan ddangos israniadau a ffiniau'r awdurdodau lleol
**Ardal Drefol Caerdydd** (neu **Caerdydd Fwyaf**) yw'r enw a roddir ar yr ardal drefol o amgylch awdurdod unedol Caerdydd ac sydd hefyd yn cynnwys Penarth a Dinas Powys. Yn y cyfrifiad diwethaf roedd poblogaeth yr ardal drefol hon yn 447,487. Cysylltir y ddinas ei hun a'r ardal allanol yma (Pennarth a Dinas Powys) gan ardal Bae Caerdydd. Poblogaeth awdurdod unedol Caerdydd oddeutu yn y cyfrifiad diwethaf oedd 447,487. Amcangyfrifodd Cyngor Caerdydd fod poblogaeth yr awdurdod unedol yn 317,500 yn 2006; yng nghyfrifiad 2011 roedd yn 346,090.

Israniadau
----------

Yn ôl diffiniad y Swyddfa Ystadegau Gwladol roedd gan Ardal Drefol Caerdydd yr israniadau a ganlyn:

| Safle | Is-ardal drefol | Poblogaeth |
| --- | --- | --- |
| cyfrifiad 2001 | cyfrifiad 2011 |
| 1 | Caerdydd | 292,150 | 335,145 |
| 2 | Caerffili |  | 41,402 |
| 3 | Pontypridd |  | 30,457 |
| 4 | Penarth | 23,245 | 27,226 |
| 5 | Dinas Powys | 7,653 | 7,490 |
| 6 | Ffynnon Taf |  | 5,567 |
|  | Radur | 4,658 |  |
| Cyfanswm | 327,206 | 447,287 |

**Nodiadau:**

* Cafodd Radur ei gynnwys yn isadran Caerdydd yng nghyfrifiad 2011.
* Roedd Pontypridd, Caerffili a Ffynnon Taf yn ardaloedd trefol ar wahân yng nghyfrifiad 2001.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   *Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011*, Wikidata Q855531,
2. ↑  "2011 Census - Built-up areas". ONS. Cyrchwyd 1 Gorffennaf 2013.
3. ↑  Area: Cardiff (Local Authority) Archifwyd 2016-03-03 yn y Peiriant Wayback. Office of National Statistics.
Yr afon ger Northampton, Massachusetts
Golygfa tuag at ogledd yr afon ar y goror rhwng Erving a Gill yng ngorllewin Massachusetts
Afon fwyaf a hiraf Lloegr Newydd yn yr Unol Daleithiau yw **Afon Connecticut**. Mae'n llifo i'r de o Lynnoedd Connecticut yn New Hampshire ac yn dynodi'r ffin rhwng New Hampshire a Vermont. Mae'r afon yna'n llifo trwy Pioneer Valley yng ngorllewin Massachusetts ac heibio Springfield, y ddinas fwyaf poblog ar lan yr afon. Chwe km i'r de o Springfield, mae'r afon yn cwrdd â thalaith Connecticut gyda'i haber yn Old Saybrook ac Old Lyme gan lifo i Long Island Sound.

Mae 16 argae ar Afon Connecticut, a dros mil ohonynt ar ei lednentydd.

Crewyd Gwarchodfa Genedlaethol Pysgod a Bywyd Gwyllt Silvio O Conte – gyda maint o 36,000 o aceri - ym 1997 i warchod dalgylch cyfan yr afon. 

Mae’r enw ‘Connecticut’ yn tarddu o’r gair Pequot ‘quinetucket’, sy’n golygu ‘afon lanwol hir’

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan ctriver.org
2. ↑  Gwefan americanrivers.org
3. ↑  Gwefan ctriver.org

Dolen allanol
-------------

* Gwefan Gwarchodaeth Afon Connecticut
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn dail gwyrdd bach** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar dail gwyrdd bach) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Chloropsis cyanopogon***; yr enw Saesneg arno yw *Lesser green leafbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. cyanopogon*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r aderyn dail gwyrdd bach yn perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn cefnlas bychan | Irena puella |  |
|
| Aderyn cefnlas mantellddu | Irena cyanogastra |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn dail gwyrdd bach** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Band poblogaidd o Waunfawr, Caernarfon oedd **Big Leaves** (**Beganifs** yn wreiddiol). Ffurfiwyd y band yn wreiddiol pan oedd yr aelodau yn eu arddegau ac yn ddisgyblion yn Ysgol Syr Hugh Owen, Caernarfon. Mabwysiadwyd yr enw "Beganifs" ar ôl y glas-enw lleol ar bobol y Waunfawr.

Yn y 1990au gwahoddwyd y band i berfformio mewn gŵyl yn Amsterdam a saethwyd fideo yno. Camglywodd rastaffarian lleol enw'r band fel 'Big Leaves' - ac fe sticiodd yr enw. Daeth EP cyntaf y band gyda'r enw newydd yn 1998.

Fe wnaeth y band roi'r ffidl yn y to yn 2005. *Alien & Familiar* oedd albwm olaf y band ac yn gampwaith ymysg nifer o senglau ag albymau penigamp a gyhoeddwyd gan y band. Yn y blynyddoedd cynnar roedd potensial y band dwyieithog yn amlwg, a honnwyd i Liam Gallagher o'r band byd-enwog *Oasis* ddewis '‘Fine'’ fel sengl y flwyddyn yn 2000.

Cyn hynny, roedden nhw wedi rhyddhau'r cyntaf o ddau albwm: *Pwy Sy’n Galw?*. Albwm uniaith Gymraeg ydoedd, a gynhwysai eu cân enwocaf, ‘'Seithenyn'’. Dywedodd Rhodri Siôn mewn cyfweliad - "Our song 'Seithenyn' has a middle eight that's like a Welsh Bohemian Rhapsody. It's a song about this Welsh legend. There's barber shop singing in the middle!" Rhyddhaodd y band nifer o EPs o safon a thyfodd eu statws fel band ‘byw’ ardderchog.

Gydag ychydig mwy o gyhoeddusrwydd, nid oes amheuaeth y gallai Big Leaves fod wedi ehangu eu henw da a dyfod yn un o’r bandiau mwyaf poblogaidd i’w geni yng Nghymru, gan ddilyn olion traed y Super Furry Animals a’r Manic Street Preachers.

Aelodau
-------

* Rhodri Siôn - llais
* Meilir Gwynedd - gitâr, llais
* Kevin Tame - bas, llais
* Osian Gwynedd - allweddellau, llais
* Matt Hobbs - drymiau

Disgyddiaeth
------------

fel Beganifs
* *Ffraeth* (Albwm caset, Recordiau Ankst, ANKST 026, 1992)
* *Aur* (Albwm caset, Recordiau Ankst, ANKST 035, 1992)
* *Beganifs* (EP caset, Recordiau Ankst, ANKST 049, 1994)

fel Big Leaves

 *Prif erthygl: Rhestr o ganeuon gan Big Leaves*
* *Trwmgwsg* (EP, Crai CD062, 1998)
* *Belinda* (EP, Crai CD066, 1999)
* "Sly Alibi / Double Trouble "(Sengl, W-CRACK002, 1999)
* "Racing Birds" (Sengl, W-CRACK003, 1999)
* *Pwy Sy'n Galw* (Albwm, Crai CD 069, 2000)
* *Animal Instinct* (EP, EDDA02, 2001)
* *Speakeasy* (EP, EDDA04, 2001)
* *Siglo* (EP, CRAI CD082, 2002)
* *Alien & Familiar* (Albwm, EDDA 05CD, 2004)

Dolenni allanol
---------------

* Sianel YouTube Big Leaves
* Beganifs - Cwcwll ar YouTube

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   CYFWELIAD / INTERVIEW: Osian Gwynedd - Sibrydion. Blog Bachu Sylw (1 Mehefin 2011). Adalwyd ar 6 Mawrth 2017.
2. ↑   BIG LEAVES - Bywgraffiad. Sain. Adalwyd ar 6 Mawrth 2017.
3. 1 2  (Saesneg) Big Leaves biography. BBC (30 Ionawr 2009). Adalwyd ar 6 Mawrth 2017.
Rhaglen deledu oedd ***Bandit*** a ddarlledwyd ar S4C, cynhyrchwyd y rhaglen gan Boomerang. Bwriad y rhaglen oedd hybu cerddoriaeth newydd yng Nghymru, yn bennaf yn y Gymraeg, ond mae hefyd yn cynnwys cerddoriaeth o Gymru gyda telynegion mewn ieithoedd eraill (Saesneg yn bennaf).

Yn 1998 cychwynodd rhaglen adloniant i bobl ifanc o dan yr enw "Bandit", a ddarlledwyd ddwywaith yr wythnos ar S4C Digidol yn unig. Roedd yn cynnwys amrywiaeth o eitemau, cyfweliadau a cherddoriaeth byw. Datblygodd hyn yn sioe gerddoriaeth *Bandit* yn 2004 a ddarlledwyd ar S4C analog a digidol hyd cau'r sianel analog yn 2010.

Roedd yna nifer o gyflwynwyr yn cynnwys Huw Evans, Huw Stephens a Sarra Elgan. Roedd *Bandit* hefyd yn trefnu nifer o gigiau pob blwyddyn ac ystyrir y rhaglen i fod yn brif raglen cerddoriaeth S4C. Dengys yr enwebiadau niferus ar gyfer gwobrau BAFTA Cymru boblogrwydd y rhaglen. Enillont BAFTA ar gyfer 'Y Graffeg/Teitlau Gorau', mae'r sylw at fanylion hefyd wedi ei gario drosodd i'w gwefan.

Yn 2011 fe newidiwyd y fformat gyda enw newydd "Bandit yn Gigio" - yn dangos cerddoriaeth fyw o amryw leoliadau o gwmpas Cymru, yn cynnwys rhifyn arbennig o gigs Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam a'r Fro yn Awst 2011. Darlledwyd rhaglen olaf *Bandit* ar 28 Rhagfyr 2011 gyda rhifyn arbennig. Am gyfnod yn dilyn hyn nid oedd rhaglen gerddoriaeth gyfoes ar S4C nes lansio *Ochr 1* yn 2013.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  '38 enwebiad BAFTA Cymru i S4C', datganiad i'r wasg gan S4C 17 Ebrill 2007
2. ↑  *Bandit yn Gigio*  , Daily Post, 5 Mawrth 2011.  Cyrchwyd ar 22 Mawrth 2016.
3. ↑   Bandit yn Gigio. S4C. Adalwyd ar 22 Mawrth 2016.

Dolennau allanol
----------------

* Gwefan Bandit (archif Internet Archive)
Mae **Afon Clwyd** yn afon yng Ngogledd Cymru. Enwyd yr hen sir Clwyd ar ôl yr afon, sy'n rhedeg trwy ei chanol, a'r dyffryn. Mae'n llifo o gyffiniau Melin y Wig i aberu ym Môr Iwerddon yn Y Foryd, ger Y Rhyl. Mae Rhuthun a Llanelwy ymhlith y trefi ar lannau'r afon.

Cwrs
----

Gorwedd tarddle Afon Clwyd ar ucheldiroedd llym rhan ddwyreiniol Mynydd Hiraethog, yn ne Sir Ddinbych. Yno, tua 1650 troedfedd i fyny yng nghoedwig gonifferaidd Fforest Clocaenog, mae'r afon yn tarddu i'r gogledd o bentref bach Bod Petrual ac yn llifo ar gwrs i'r de. Ym Melin y Wig mae'n gwneud tro pedol i'r gogledd-ddwyrain a heibio i gymunedau Derwen a Llanelidan gan droi ar gwrs gogleddol. Rhwng y pentrefi hynny mae lôn yr A494 yn ei chroesi am y tro cyntaf.

Wrth i Afon Clwyd lifo i mewn i ran uchaf Dyffryn Clwyd a'r tir ddechrau mynd yn fwy gwastad ar ei glannau, mae Afon Alyn yn ymuno â hi o'r de-ddwyrain. Saif pentref hanesyddol Llanfair Dyffryn Clwyd ar aber Alyn a Chlwyd. Erbyn iddi gyrraedd tref Rhuthun a'i gastell canoloesol mae'r afon wedi chwyddo'n sylweddol ac yn cymryd cwrs mwy hamddenol bron yn syth i gyfeiriad y gogledd a'r môr. Mae hi'n gadael Rhuthun ar ei glan ddwyreiniol ac mae'r A494 yn ei chroesi am yr ail dro ar ymyl y dref. Mae nifer o ffrydiau llai yn ymuno â hi wrth iddi fynd yn ei blaen, gan gynnwys Afon Ystrad o gyfeiriad Nantglyn i'r gorllewin. Rhed yr afon heibio i Langynhafal a Llandyrnog, i'r dwyrain, a thref Dinbych i'r gorllewin. Hanner milltir cyn y dref olaf honno mae Afon Clywedog, hithau'n codi yn Fforest Clocaenog hefyd, yn ymuno â hi.

Afon Clwyd yn llifo drwy gorsdir Morfa Rhuddlan.
Afon Clwyd o Bont Llannerch.
Am draean olaf ei siwrnai mae'r afon yn llifo'n urddasol trwy ffermdir cyfoethog a dolydd braf Dyffryn Clwyd, heibio i Fodfari, gyda Bryniau Clwyd i'r dwyrain. Ar gyrrion dwyreiniol dinas eglwysig Llanelwy mae'r A55 yn croesi'r afon ar bont newydd. Mae'r tir ar ei glannau'n wastad iawn erbyn i Afon Elwy lifo i mewn iddi ychydig i'r gogledd o Lanelwy. Mae hi'n llifo trwy ganol Rhuddlan ac yn fuan wedyn yn ymagor i'r Foryd, ei haber cysgodlyd ger Y Rhyl, ac yn cyrraedd y môr.

Gweler hefyd
------------

* Dyffryn Clwyd
* Rhestr afonydd Cymru
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn gwrychog adeinwennol** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar gwrychog adeinwennol) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Chelidoptera tenebrosa***; yr enw Saesneg arno yw *Swallow-wing puffbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. tenebrosa*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r aderyn gwrychog adeinwennol yn perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn gwrychog adeinwennol | Chelidoptera tenebrosa |  |
|
| Aderyn gwrychog llwytgoch | Hypnelus ruficollis |  |
|
| Aderyn gwrychog penddu | Bucco noanamae |  |
|
| Aderyn gwrychog torchog y Dwyrain | Malacoptila striata |  |
|
| Lleian wynebwen | Hapaloptila castanea |  |
|
| Mynach bach | Micromonacha lanceolata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn gwrychog adeinwennol** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Archifdy Sir Benfro**, neu Archifau Sir Benfro, yn archifdy sirol ac yn ystorfa archifau a leolir yn nhref Hwlffordd yn ne-orllewin Cymru .

Er bod yr Uwchgapten Francis Jones wedi cychwyn arolygon rhagarweiniol o gofnodion sir Benfro mor bell yn ôl â’r 1930au, dim ond ym 1963 y penodwyd yr archifydd sirol cyuntaf yn Hwlffordd. Sefydlwyd y swyddfa gyntaf yn y dref ym 1967, o fewn hen garchar y sir fel cartref i archifau'r Cyngor sir. Mae'r archifdy hefyd yn gartref i archifau esgobaethol ar gyfer rhan o esgobaeth Tyddewi. 

Heblaw am gadw cofnodion awdurdod lleol a sesiynau chwarter, ynghyd â llawer o gofrestrau plwyfol sir Benfro, y mae daliadau arwyddocaol eraill yn cynnwys papurau teulu ac ystad yn ymwneud â John Mirehouse o Angle, Caeriw o Lys Caeriw a Lort-Phillips o Lawrenni.

Symudodd y swyddfa i adeilad a ddyluniwyd yn bwrpasol ym mis Mawrth 2013. Mae hwn ar safle hen Ysgol Iau Pendergast, gyda'r llyfrgell astudiaethau lleol hefyd yn trosglwyddo i'r lleoliad newydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Janet Foster & Julia Sheppard, British Archives, 3rd edition, 1995, ISBN 0-333-53255-4
2. ↑  Foster, Janet (1995). *British archives : a guide to archive resources in the United Kingdom*. Julia Sheppard (arg. 3rd ed). Basingstoke, England: Macmillan. ISBN 0-333-53255-4. OCLC 33356541.CS1 maint: extra text (link)
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn gwrychog torwyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar gwrychog torwyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Malacoptila fusca***; yr enw Saesneg arno yw *White-chested puffbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *M. fusca*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r aderyn gwrychog torwyn yn perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn gwrychog adeinwennol | Chelidoptera tenebrosa |  |
|
| Aderyn gwrychog llwytgoch | Hypnelus ruficollis |  |
|
| Aderyn gwrychog penddu | Bucco noanamae |  |
|
| Aderyn gwrychog torchog y Dwyrain | Malacoptila striata |  |
|
| Lleian wynebwen | Hapaloptila castanea |  |
|
| Mynach bach | Micromonacha lanceolata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn gwrychog torwyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Hanesydd a llenor o Sais oedd yn arbenigo yn hanes Ffrainc oedd Syr **Alistair Allan Horne** (9 Tachwedd 1925 – 25 Mai 2017). Ymhlith ei weithiau mae llyfrau ar Frwydr Verdun, Comiwn Paris, cwymp Ffrainc i'r Natsïaid, Rhyfel Algeria, a bywgraffiad awdurdodedig y Prif Weinidog Harold Macmillan.

Ganwyd Horne ym Mayfair, Llundain, a chafodd ei addysg yn ysgol breswyl Le Rosey (y Swistir) ac ysgol baratoi Millbrook (Efrog Newydd), cyn iddo astudio Saesneg yng Ngholeg yr Iesu, Caergrawnt. Gwasanaethodd yn yr Awyrlu Brenhinol a Gwarchodlu Coldstream rhwng 1943 a 1947, a chyrhaeddodd rheng capten yn y fyddin. Gweithiodd fel gohebydd tramor, ac o 1952 i 1955 ysgrifennodd o Orllewin yr Almaen fel gohebydd *The Daily Telegraph*. Yno bu hefyd yn asiant cudd-wybodaeth ar gyfer MI6.

Sefydlodd gymrodoriaeth o dan ei enw ym 1969, gyda chefnogaeth yr hanesydd Raymond Carr (warden Coleg Sant Antwn, Rhydychen ar y pryd), i gefnogi ysgolheigion ifainc oedd am ysgrifennu llyfr Saesneg ar unrhyw faes yn hanes modern ers 1815. Bu derbynnydd y wobr yn treulio blwyddyn yn gweithio gydag academyddion eraill a chyda mynediad at adnoddau ymchwil. Lansiwyd gyrfa sawl hanesydd gan y gymrodoriaeth hon, gan gynnwys Norman Davies, Roy Foster, a Michael Ignatieff. Cyhoeddwyd cyfrol dan olygyddiaeth Horne, *Telling Lives*, yn 2000 i nodi llwyddiant y cynllun, a honodd mai dyma "menter fwyaf gwerth chweil fy mywyd bron".

Derbyniodd CBE ym 1992 a'r *Légion d'honneur* ym 1993. Urddwyd ef yn farchog yn 2003 am ei "wasanaethau i'r berthynas Eingl-Ffrengig". Ysgrifennodd ddau gofiant, *A Bundle from Britain* am ei gyfnod yn yr Unol Daleithiau o 1940 i 1943, a *But What Do You Actually Do?* am ei "grwydredigaeth lenyddol".

Llyfryddiaeth
-------------

* *The Price of Glory: Verdun 1916* (1962)
* *The Fall of Paris: the Siege and the Commune 1870-71* (1965)
* *To Lose a Battle: France 1940* (1969)
* *A Savage War of Peace* (1977)
* *Napoleon: Master of Europe, 1805-1807* (1979)
* *The French Army and Politics, 1870-1970* (1984)
* *Macmillan: the Official Biography* (dwy gyfrol, 1988-89)
* *A Bundle from Britain* (1993)
* *The Lonely Leader Monty 1944-1945* (1994)
* *Friend or Foe: An Anglo-Saxon History of France* (2004)
* *Kissinger 1973, the Crucial Year* (2009)
* *But What Do You Actually Do?* (2011)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Sir Alistair Horne obituary, *The Guardian* (31 Mai 2017). Adalwyd ar 3 Mehefin 2017.
9g CC - **8g CC** - 7g CC  

700au CC 710au CC 720au CC 730au CC 740au CC 750au CC 760au CC 770au CC 780au CC 790au CC


---

Blynyddoedd a degawdau
----------------------

700au CC 701 CC 702 CC 703 CC 704 CC 705 CC 706 CC 707 CC 708 CC 709 CC  

710au CC 710 CC 711 CC 712 CC 713 CC 714 CC 715 CC 716 CC 717 CC 718 CC 719 CC  

720au CC 720 CC 721 CC 722 CC 723 CC 724 CC 725 CC 726 CC 727 CC 728 CC 729 CC  

730au CC 730 CC 731 CC 732 CC 733 CC 734 CC 735 CC 736 CC 737 CC 738 CC 739 CC  

740au CC 740 CC 741 CC 742 CC 743 CC 744 CC 745 CC 746 CC 747 CC 748 CC 749 CC  

750au CC 750 CC 751 CC 752 CC 753 CC 754 CC 755 CC 756 CC 757 CC 758 CC 759 CC  

760au CC 760 CC 761 CC 762 CC 763 CC 764 CC 765 CC 766 CC 767 CC 768 CC 769 CC  

770au CC 770 CC 771 CC 772 CC 773 CC 774 CC 775 CC 776 CC 777 CC 778 CC 779 CC  

780au CC 780 CC 781 CC 782 CC 783 CC 784 CC 785 CC 786 CC 787 CC 788 CC 789 CC  

790au CC 790 CC 791 CC 792 CC 793 CC 794 CC 795 CC 796 CC 797 CC 798 CC 799 CC  

800au CC 800 CC
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn gwrychog mannog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar gwrychog mannog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Bucco tamatia***; yr enw Saesneg arno yw *Spotted puffbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *B. tamatia*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r aderyn gwrychog mannog yn perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn gwrychog adeinwennol | Chelidoptera tenebrosa |  |
|
| Aderyn gwrychog llwytgoch | Hypnelus ruficollis |  |
|
| Aderyn gwrychog penddu | Bucco noanamae |  |
|
| Aderyn gwrychog torchog y Dwyrain | Malacoptila striata |  |
|
| Lleian wynebwen | Hapaloptila castanea |  |
|
| Mynach bach | Micromonacha lanceolata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn gwrychog mannog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Siecio allan o **archfarchnad**
Siop fawr hunan-wasanaeth a rennir yn sawl adran ac sy'n cynnig ystod eang o fwyd a deunyddiau domestig yw **archfarchnad**. Mae'n llawer mwy ei maint a'i dewis na siop groser draddodiadol. Mae cyfran helaeth ohonyn nhw yn perthyn i ychydig o gadwynni mawr fel Tesco, Sainsburys ac Asda. Oherwydd fod cyn lleied o'r cwmnïau mawr hyn yn rheoli cyfran helaeth o'r sector economaidd honno, gellir ei galw'n oligopoli.

Mae'r archfarchnad arferol yn stocio bob math o gig, cynnyrch llaeth, bara, llysiau, ffrwythau a bwyd mewn tuns neu baced ac ati, yn ogystal ag eitemau eraill fel alcohol a sigarets, deunydd glanhau domestig, meddyginiaethau a bwyd anifeiliad anwes. Mae llawer o archfarchnadoedd yn gwerthu nwyddau ychwanegol fel dillad, nwyddau electronig, CDau a DVDs, teganau ac ati.

Adeilad mawr un-llawr yw archfarchnad fel rheol, heb fod ymhell o dref ond yn aml dim yng nghanol y dref ei hun. Mae'n denu cwsmeriaid trwy gynnig ystod eang o nwyddau am brisiau cymharol isel, i gyd dan yr un to. Ceir cyfleusterau fel maes parcio, toiledau, caffis a *creches* hefyd i wneud hi'n haws i deuluoedd a gwragedd tŷ siopio. Yn ogystal mae'n agor am oriau hir iawn, weithiau dydd a nos. Er mwyn denu cwsmeriaid mewn marchnad gystadleuol a phroffidiol mae rhaid i'r archfarnadoedd wario'n uchel ar hysbysebu.

Maen nhw'n torri pob cornel posibl i arbed gwario er mwyn cynnig nwyddau am brisiau cystadleuol. Ceiff rhai pethau fel bara, llefrith a siwgr, a bwydydd hanfodol eraill eu cynnig am brisiau isel iawn (*loss-leaders*) am eu bod yn gwybod bydd pobl yn prynu pethau eraill unwaith eu bod yn y stôr. Defnyddir certiau neu fasgedi gan y cwsmeriaid a thelir mewn cyfres o fannau talu. Mae rhai archfarchnadoedd yn dechrau defnyddio systemau 'talu-eich-hunain' i arbed y gost o gyflogi pobl ar y *check-out*, gydag un gweithiwr yn gallu cadw golwg ar hyd at bump o gwsmeriaid yn talu ar yr un pryd.

Mae nifer o bobl yn bryderus am effaith archfarchnadau ar drefi bychain a'r amgylchedd.

Gweler hefyd
------------

* ASDA
* Kwik Save
* Tesco
Mae **Bali** yn un o ynysoedd Indonesia, i'r dwyrain o ynys Jawa ac i'r gorllewin o ynys Lombok, gyda chulfor rhyngddynt. Mae'n un o daleithiau'r wlad hefyd.

Mae'n ynys weddol fechan o'i chymharu a rhai o ynysoedd eraill Indonesia, 5,632.86 km², gyda poblogaeth o 3,151,000 yn 2005. Y brifddinas yw Denpasar, ac ymysg dinasoedd pwysig eraill mae Singaraja ar yr arfordir gogleddol ac Ubud sy'n gyrchfan boblogaidd i dwristiaid sydd a diddordeb yn niwylliant yr ynys. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o ynysoedd eraill Indonesia, lle mae dilynwyr Islam yn y mwyafrif, mae'r rhan fwyaf (93%) o drigolion Bali yn ddilynwyr Hindwaeth, neu yn hytrach gymysgedd o Hindwaeth a Bwdhaeth gyda elfennau lleol. Y mynydd uchaf yw Mynydd Agung (Indoneseg: *Gunung Agung*), 3,142 m (10,308 troedfedd) o uchder; llosgfynydd sy'n dal yn fyw ac yn ffrwydro o dro i dro.

Enillodd yr ynys enwogrwydd byd eang am ei diwylliant a'i chrefftau, yn cynnwys arlunio, cerflunio, dawns a cherddoriaeth. Mae'n gyrchfan boblogaidd iawn i dwristaid, er i'r diwydiant yma gael ei effeithio'n ddifrifol gan y bomiau a ffrwydrodd ar 12 Hydref 2002 yn Kuta, un o'r trefi arfordirol sy'n dibynnu ar dwristiaeth. Lladdwyd 202 o bobl. Bu ymosodiad arall ar raddfa lai yn 2005.

Ynys Bali
Dewi Sri, duwies reis.Ubud, Bali

| Taleithiau Indonesia | Baner Indonesia |
| --- | --- |
| Aceh | Ardal Arbennig y Brifddinas Jakarta | Ardal Arbennig Yogyakarta | Bali | Bangka-Belitung | Banten | Bengkulu | Canolbarth Jawa | Canolbarth Kalimantan | Canolbarth Sulawesi | De Kalimantan | De Sulawesi | De Sumatra | De-ddwyrain Sulawesi | Dwyrain Jawa | Dwyrain Kalimantan | Dwyrain Nusa Tenggara | Gogledd Maluku | Gogledd Sulawesi | Gogledd Sumatra | Gorllewin Jawa | Gorllewin Kalimantan | Gorllewin Nusa Tenggara | Gorllewin Papua | Gorllewin Sulawesi | Gorllewin Sumatra | Jambi | Lampung | Maluku | Papua | Riau | Ynysoedd Riau

 |
Tywysogaeth a fodolai yng Nghanolbarth Ewrop o 1453 i 1806 oedd **Archddugiaeth Awstria** (Almaeneg: *Erzherzogtum Österreich*) a oedd yn un o brif daleithiau'r Ymerodraeth Lân Rufeinig ac yn diriogaeth ganolog y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd. Roedd yn rhan o'r Cylch Awstriaidd yn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig.

Sefydlwyd Ardalyddiaeth Awstria yn 976, dan reolaeth Tŷ Babenberg ac yn rhan o Ddugiaeth Bafaria, ar y ffin rhwng yr Ymerodraeth Lân Rufeinig â Thywysogaeth Hwngari. Yn 1156 fe'i dyrchafwyd yn dalaith ymerodrol ynddo'i hun ar ffurf Dugiaeth Awstria, yn ôl y *Privilegium Minus* a gyhoeddwyd gan yr Ymerawdwr Ffredrig I. Daeth Awstria dan reolaeth Tŷ Hapsbwrg yn niwedd y 13g, ac yn 1440 coronwyd Ffredrig III yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig. Yn 1453, mabwysiadodd Ffredrig y teitl Archddug Awstria fel pennaeth Tŷ Hapsbwrg, ac o hynny ymlaen, ac eithrio'r ysbaid 1742–45 yn ystod Rhyfel Olyniaeth Awstria, bu pob Ymerawdwr Glân Rhufeinig hefyd yn dwyn teitl yr Archddug.

Daeth Archddugiaeth Awstria i ben yn sgil diddymu'r Ymerodraeth Lân Rufeinig yn 1806. Cyn hynny, yn 1804, unwyd y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd ar ffurf Ymerodraeth Awstria gan Ffransis II, yr Ymerawdwr Glân Rhufeinig olaf, a ddatganodd ei hun yn Ffransis I, Ymerawdwr Awstria. Parhaodd Archddug Awstria yn rhan o deitl llawn swyddogol arweinwyr Awstria nes 1918, er nad oedd yr archddugiaeth ei hun yn bodoli bellach.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Heimann, Heinz-Dieter (2010). *Die Habsburger : Dynastie und Kaiserreiche*. München: Beck. tt. 38–45. ISBN 3-406-44754-6.