recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae "Dyffryn Hollt Dwyrain Affrica" yn ailgyfeirio i'r erthygl hon. Am y brif gainc o'r system hollt, gweler Y Dyffryn Hollt Mawr.

System o holltau daearegol yw **Hollt Dwyrain Affrica** neu'r **Hollt Affricanaidd-Arabaidd** sydd yn ymestyn o'r hollt gyfandirol rhwng platiau tectonig Arabia ac Affrica yn Ne Orllewin Asia yn y gogledd, ar hyd y Môr Coch a thrwy Ddwyrain Affrica tua'r de. Hon yw un o'r holltau hiraf ar wyneb y Ddaear, rhyw 6,400 km o hyd a 50–60 km o led ar gyfartaledd. Mae'n cynnwys Afon Iorddonen, y Môr Marw, a Gwlff Aqaba yn y gogledd, Gwastadedd Denakil yn Ethiopia, a rhanbarth Llynnoedd Mawr Affrica. Parheir yr hollt i'r de drwy Dansanïa a Mosambic tuag at arfordir Cefnfor India. Lleolir y rhan fwyaf o Hollt Dwyrain Affrica yn y trofannau. Ar hyd yr hollt yng nghyfandir Affrica mae Plât Affrica yn hollti'n ddwy ran, neu ddau fân-blât tectonig: Plât Nubia a Phlât Somalia.

Mae Hollt Dwyrain Affrica yn cynnwys dwy gainc: Dwyrain y Dyffryn Hollt, neu'r Dyffryn Hollt Mawr, sydd yn ymestyn ar hyd yr holl system; a Gorllewin y Dyffryn Hollt, a red o ogledd Llyn Malawi tua'r gogledd, gan gynnwys llynnoedd Rukwa, Tanganica, Kivu, Edward, ac Albert.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) East African Rift System. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 23 Hydref 2021.
Llenor a noddwr beirdd o Sir Ddinbych yng ngogledd Cymru oedd **Siôn Conwy** neu **Siôn Conwy III** (c. 1546 - Rhagfyr 1606). Roedd yn aelod o deulu'r Conwyaid, un o deuluoedd uchelwrol mawr y Gogledd, gyda phlasdy ym Motryddan, ger Rhuddlan. Ei dad oedd Siôn Conwy II, Aelod Seneddol Sir y Fflint.

Bywgraffiad
-----------

Yn uchelwr diwylliedig, roedd aelwyd Siôn Conwy yn agored i'r beirdd, a cheir cerddi mawl iddo gan sawl un o Feirdd yr Uchelwyr, gan gynnwys Simwnt Fychan a Siôn Tudur.

Cyfieithodd Siôn Conwy ddau draethawd i'r Gymraeg. Mae *Klod Kerdd Dafod a'i Dechryad* ("Clod Cerdd Dafod a'i Dechreuad") yn gyfieithiad o draethawd Lladin y Sais John Case, *Apologia Musices* (1588). Mae'r ail draethawd, *Definiad i Hennadirion*, yn gyfieithad o'r gwaith crefyddol *A Summons for Sleepers* (1589).

Bu farw Siôn Conwy yn Rhagfyr 1606 a chafodd ei gladdu ar 23 Rhagfyr yn eglwys Rhuddlan.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Alfred Owen Hughes Jarman; Gwilym Rees Hughes (1976). *A Guide to Welsh Literature: c.1530-1700* (yn Saesneg). C. Davies. t. 257. ISBN 978-0-7083-1400-5.
2. 1 2 3  Enid Roberts, *Gwaith Siôn Tudur*, cyfrol II (Caerdydd, 1980), tud. 18.
'Wythnos yr iaith Wyddeleg' yw ystyr **Seachtain na Gaeilge**. Defnyddir y talfyriad **SnaG** yn aml am y digwyddiad.

Cynhelir hi yn flynyddol yn y bythefnos sy'n arwain at Ŵyl Sant Padrig yn yr Iwerddon ar 17 mis Mawrth. Er mai wythnos oedd hyd yr ŵyl yn wreiddiol fe'i hymestynwyd i bythefnos oherwydd ei phoblogrwydd. Penderfynwyd cadw'r enw 'wythnos' gan fod y term a'r cysyniad wedi magu ei phlwy. Mae'r ŵyl yn cynnwys amrywiaeth o ddigwyddiadau er mwyn hyrwyddo'r defnydd o'r iaith Wyddeleg. Mae'r digwyddiadau'n gallu cynnwys nosweithiau cymdeithasol, cerddoriaeth neu ddawnsio ar draws Iwerddon a hefyd o fewn cymunedau Gwyddelig ar draws y byd.

Hanes
-----

Sefydlwyd SnaG yn 1902 gan Conradh na Gaeilge. Ymysg ei sylfaenwyr oedd yr awdur a'r chwyldroadwr, Patrick Pearse. Roedd yn rhan o'r Dadeni Wyddelig oedd ar ddiwedd y bendwaredd ganrif ar bymetheg a dechrau'r 20g. Yn ddiweddar cymerwyd yr awennau o drefnu'r wythnos gan Foras na Gaeilge, corff a sefydlwyd yn 1999 i hyrwyddo a diogelu'r Wyddeleg ar draw Iwerddon yn sgîl arwyddo Cytundeb Gwener y Groglith. Yn 2012 penderfynwyd cyfuno'r wythnos fel rhan o ddathliadau an Rith - ras yr iaith Wyddeleg.

Arwyddair y digwyddiad yw *croi na teanga - it's you* (calon yr iaith - it's you).

CDs SnaG
--------

O 2005 cyhoeddwyd cyfres o CDs pop yn flynyddol o dan deitl Ceol 05, 06 ayyb. Ysytyr ceol yw 'cerddoriaeth'. Mae'r CDs yn cynnwys caneuon wedi eu cyfieithu a'u canu yn y Wyddeleg gan rai o grwpiau Saesneg eu hiaith mwyaf Iwerddon. Cyhoeddwyd caneuon gan grwpiau megis The Corrs, Paddy Casey, Mundy, The Frames, Damien Dempsey, Bell X1 a Declain O'Rourke. Yn 2011 dosbarthwyd y CDs am ddim gyda phapur dyddiol yr Irish Daily Star a'r orsaf radio pop ar-lein a digidol yn y Wyddeleg, Raidió Rí-Rá. Mae'r CDs bellach yn cynnwys fersiynau newydd o ganeuon wedi eu cyfieithu i'r Wyddeleg o'r Saesneg yn ogystal â rhai o CDs blaenorol.

Dolenni allanol
---------------

* Seachtain na Gaeilge
* Foras na Gaeilge
* Conradh na Gaeilge
* Raidió Rí-Rá
*Nid i'w ddrysu gyda'r gweinidog ac ymgyrchydd iaith, Siôn Alun, 1955 - 2012*
Mae **Siôn Alun Davies** (weithiau, camsillefir heb yr hirnod fel Sion Alun Davies) yn actor o Gymro. Fe'i fagwyd yng Nghaerdydd.

Gyrfa
-----

Bu iddo astudio yn y Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall, Llundain, gan raddio gyda yn 2012.

### Ymddangosiadau Ffilm a Theledu

Mae Siôn Alun wedi ymddangos mewn sawl cyfres deledu a ffilm yn y Gymraeg a'r Saesneg gan gynnwys. 

**Cymraeg**: Ymysg ei ymddangosiadau yn y Gymraeg mae ffilm arswyd Gwledd (2021), Craith (2018) a'r gyfres ddrama deledu, 35 Diwrnod (2015), Y Mabinogi (2005). 

**Saesneg**: Mae wedi ymddangos yn y cyfresi a dramâu Saesneg, *Hidden* (fersiwn Saesneg Craith, gweler uchod) lle chwaraeodd un i'r prif rannau fel DC Owen Vaughan, *Britannia* (2017) a *The Left Behind* (2019).

### Ymddangosiadau Theatr

Ymysg ei waith actio llwyfan mae: 

'A Soldier and a Maker' (Barbican)
'Outside on the Street' (Pleasance/Arcola)
'Velocity' (Finborough)
'The Lady from the Sea' (National Theatre Wales)
'My People' (Clwyd Theatr Cymru).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Siôn Alun Davies". Gwefan Loud and Clear Voices. Cyrchwyd 27 Awst 2022.
2. ↑  "Siôn Alun Davies". Asiantaeth Conway Van Gelder Grant. Cyrchwyd 27 Awst 2022.
3. ↑  "Sion Alun Davies". IMDb. Cyrchwyd 27 Awst 2022.

Dolenni allanol
---------------

* Sion Alun Davies ar wefan IMDb
Clawr Tenjho Tenge; enghraifft o mango seinen
Mae **Seinen manga** (青年漫画) yn fath o fanga sydd wedi ei anelu at oedolion 18–30 oed neu hŷn. Mae'r gair Japaneg *Seinen* yn golygu "dyn ifanc" neu "ddynion ifanc" ac yn air "glân", heb oblygiadau rhywiol iddo. Mae manga tebyg i'r math hwn hefyd ar gael i ferched - josei manga.

Gan fod y pwyslais ar y cymeriadau ac ar stori dda, yn hytrach na'r gweithredu, mae rhai pobl yn camgymryd y math yma gan feddwl mai shōjo neu fanga i ferched ydy o. Weithiau mae yna elfennau pornograffig ynddo hefyd e.e. *Chobits*, a *Chi's Sweet Home*, neu ddrama seinen fel *Twin Spica*.

Enghreifftiau
-------------

*Tenjho Tenge*, Akira*,* Monster*,* Gantz*,* 20th Century Boys*,* Code Geass*,* Berserk*,* Battle Royale*,* Blame!*,* Vagabond*,* Ghost in the Shell*,* Hellsing*,* Black Lagoon*,* Ikigami*,* Elfen Lied*,* Another*,* Battle Angel Alita*,* Zetman *a* Drifters

Gweler hefyd
------------

* Shōjo manga: i ferched
* Josei manga: i fenywod
* Kodomo manga: i fechgyn a merched
Gwleidydd o'r Alban yw **Ian Blackford** (ganed 14 Mai 1961) a etholwyd yn Aelod Seneddol yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 dros Ross, Skye a Lochaber; mae'r etholaeth yn swydd Ucheldir yr Alban, yr Alban. Mae Ian yn cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin.

Gweithiodd i *NatWest Securities* a'r *Deutsche Bank AG* am rai blynyddoedd ac yn y gorffennol bu'n Drysorydd Cenedlaethol yr SNP. Cychwynodd ef a'i wraig fusnes ymgynghori ariannol yn 2002.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Ian Blackford 20119 o bleidleisiau, sef 48.1% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o +33.0 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 5124 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "*Executive Profile: Ian Blackford*". *Bloomberg Business*. Cyrchwyd 17 Ebrill 2015.
2. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
3. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban
Canwr a chyfansoddwr o Gymro yw **Siôn Russell Jones**.

Bywyd a gyrfa
-------------

Fe'i ganwyd yng Nghaerdydd. Dechreuodd chwarae'r gitâr yn 7 oed ac aeth ymlaen i astudio cerddoriaeth ym Mhrifysgol Morgannwg (bellach Prifysgol De Cymru).

Ym mis Hydref 2010, rhyddhaodd Siôn ei albwm cyntaf *And Suddenly* drwy Still Small Voice Music, a recordiwyd yn ystod ei flwyddyn olaf yn Ysgol Diwydiannau Creadigol A Diwylliannol, Yr Atrium, Caerdydd.

Mae ei gerddoriaeth wedi ei ddefnyddio yn y cefndir ar yr operâu sebon Prydeinig *Coronation Street* ac *EastEnders*. Mae ei ganeuon wedi ymddangos hefyd ar y gyfres comedi *Stella*.

Yn 2011, arwyddodd Siôn gytundeb cyhoeddi gyda BDi music, ac yn ystod haf 2011, bu'n perfformio mewn nifer o wyliau yng Nghymru a Lloegr gan gynnwys The Acoustic Festival of Britain, Festival of the Celts, a Gŵyl y Dyn Gwyrdd.

Ym mis Mawrth 2012, perfformiodd yng ngŵyl gerddorol SXSW yn Austin, Texas.

Ers hynny mae wedi parhau i recordio a pherfformio.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Revealed: The 10 hottest new Welsh musical acts to look out for". www.walesonline.co.uk. 13 Awst 2011. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-10-15. Cyrchwyd 8 Medi 2011.
2. ↑  "Artist Profile: Siôn Russell Jones". *Green Man Festival*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-12-11. Cyrchwyd 8 Medi 2011.
3. ↑  "BDi signs welsh talent, Sion Russell Jones". BDi. 10 August 2011. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-09-23. Cyrchwyd 8 Medi 2011.
4. ↑  "SXSW Schedule and at Canadian Music Week, Toronto as well as showcase gigs at the Rockwood Music Hall and Living Room in New York. 2012". SXSW. Cyrchwyd 15 Mawrth 2012.
5. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Siôn Russell Jones ar Twitter
* Siôn Russell Jones ar Facebook
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Sleaford a Gogledd Hykeham** (Saesneg: *Sleaford and North Hykeham*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Sleaford a Gogledd Hykeham yn Swydd LincolnEtholaeth Sleaford a Gogledd Hykeham yn Swydd Lincoln
* Swydd Lincoln yn LloegrSwydd Lincoln yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn etholaeth sirol yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Douglas Hogg (Ceidwadol)
* 2010–2016: Stephen Phillips (Ceidwadol)
* 2016–presennol: Caroline Johnson (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
Siambr y Senedd-dy yn Ottawa.
Mae **Senedd-dy Canada** (Ffrangeg: *Sénat du Canada*, Saesneg: *Senate of Canada*) yn elfen o Senedd Canada, ynghyd â Tŷ'r Cyffredin a'r Frenhines (a gynrychiolir gan y Llywodraethwr Cyffredinol). Modelir y Senedd-dy ar Dŷ'r Arglwyddi Prydain ac y mae'n cynnwys 105 o aelodau a benodir gan y Llywodraethwr Cyffredinol ar gyngor y Prif Weinidog. Neilltuir seddau ar sail ranbarthol: pedair rhanbarth—a ddifinir fel Ontario, Cwebéc, y taleithiau Morol a'r taleithiau Gorllewinol—pob un yn derbyn 24 sedd, gyda chyfrannu'r wlad sy'n weddill—y Tir Newydd a Labradôr a'r tair tiriogaeth ogleddol—yn derbyn y 9 sedd sy'n weddill. Gall seneddwyr wasanaethu nes y maent yn cyrraedd 75 mlwydd oed.

Y Senedd-dy yw tŷ uchaf y Senedd a'r Tŷ'r Cyffredin yw'r tŷ isaf. Ni awgryma hyn, fodd bynnag, fod y Senedd-dy yn fwy pwerus na'r Tŷ'r Cyffredin, dim ond y mae swyddogaethau ei haelodau a swyddogion yn uwch nag aelodau a swyddogion y Tŷ'r Cyffredin yn nhrefn yr hierarchaeth at ddibenion y protocol. Fel mater o arfer, y Tŷ'r Cyffredin yw'r brif siambr. Mae cymeradwyaeth y ddwy siambr yn angenrheidiol ar gyfer deddfwriaeth, ac, felly, y gall y Senedd-dy wrthod biliau a basiwyd yn Nhŷ'r Cyffredin.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Seriema coesgoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: seriemaid coesgoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Cariama cristata***; yr enw Saesneg arno yw *Red-legged seriema*. Mae'n perthyn i deulu'r Seriemaid (Lladin: *Cariamidae*) sydd yn urdd y *Gruiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. cristata*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r seriema coesgoch yn perthyn i deulu'r Seriemaid (Lladin: *Cariamidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Seriema coesddu | Chunga burmeisteri |  |
|
| Seriema coesgoch | Cariama cristata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Seriema coesgoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Band pres yn nhref hanesyddol Biwmares, Ynys Môn, ydy **Seindorf Beaumaris**. Mae’n rhan bwysig o gymuned y dref, ac mae’n llwyddiannus iawn. Mae’n sefydliad o bump band, y bandiau Cychwynnol, Canolraddol, Ieuenctid, Hŷn, a’r LSW.

Y Sefydliad
-----------

Cafodd y band ei sefydlu yn 1921. Yn wahanol i fandiau eraill, yn lle cystadlu yn genedlaethol ar draws Cymru, roedden nhw'n diddanu pobl y dref. Mae'r sefydliad yn rhan fawr o'r gymuned, yn cymryd rhan yng ngorymdaith Sul y Maer a Sul y Cofio ac yn cynnal cyngherddau yn y dref. Mae'r bandiau hefyd yn cystadlu ar draws Prydain ac Ewrop, mewn cystadlaethau cenedlaethol ac Ewropeaidd.

Y Bandiau
---------

Y band cychwynnol yw’r band i blant sydd newydd gychwyn chwarae.

Mae’r band canolraddol i blant sydd yn gwella yn eu chwarae ac o safon uwch na’r band cychwynnol. Mae’r band yma wedi cystadlu ym Mhencampwriaeth Ieuenctid Prydain Fawr.

Mae’r band ieuenctid ar gyfer plant o 9 i 18 oed. Mae’n llwyddiannus iawn, ac mae wedi cymryd rhan mewn cystadlaethau fel Pencampwriaethau Ewropeaidd ac wedi perfformio mewn lleoedd fel Neuadd Frenhinol Albert, Llundain a Neuadd Symffoni, Birmingham.

Mae’r band Hŷn hefyd yn llwyddiannus iawn yn cymryd rhan mewn cystadlaethau fel Pencampwriaeth Prydain Fawr yn Neuadd Frenhinol Albert.

Mae’r LSW yn fand sydd yn gadael i bobl hŷn sydd newydd ddechrau chwarae i gael chwarae mewn band pres.

Cystadlu
--------

Mae'r bandiau yn cystadlu mewn llawer o gystadlaethau cenedlaethol. Dyma rai:

* Pencampwriaethau Prydain Fawr
* Rali Gogledd Cymru
* Cystadlaethau Adloniant
* Pencampwriaethau Ewropeaidd

Perthynas â Norwy
-----------------

Mae gan y band berthynas agos gyda sawl band yn Norwy. Mae hynny wedi arwain at sawl chwaraewr ac arweinydd o'r ddwy wlad yn teithio o'r un wlad i'r llall i chwarae ac arwain. Yn 2015 aeth y Band Ieuenctid i Stavanger, ac yn 2017 teithiodd yr LSW i gystadlu yng nghystadleuaeth Gubbiaden.

Yr Arweinwyr
------------

* Band Cychwynnol - Fred Evans
* Band Canolraddol - Bethan Evans
* Band Ieuenctid - Hefin Evans
* Band Hŷn - Scott Robert-Lloyd
* LSW - Fred Evans

Dolenni allanol
---------------

Gwefan swyddogol 

Youtube;
Gwleidydd o Ben Llŷn sy'n adnabyddus am amddiffyn cymunedau Cymraeg yw **Seimon Glyn** (ganed 1959). Mae'n frodor o Nefyn yn Llŷn.

Cafodd ei eni a'i fagu yn Nefyn mewn cyfnod pan fu'r dref honno a'r rhan helaeth o fro Llŷn bron â bod yn gymdeithas uniaith Gymraeg. Ymunodd â Phlaid Cymru yn 1973, yn 13 oed. Daeth yn gynghorydd Plaid Cymru ar gynghor Gwynedd, yn cynrychioli ward Tudweiliog.

Daeth Seimon Glyn i amlygrwydd cenedlaethol yn 2001 gyda'r helynt a gododd ar ôl iddo ddatgan ei farn mewn cyfweliad ar Radio Cymru am effaith y mewnlifiaid ar gymunedau Cymraeg Pen Llŷn a rhannau eraill yn y Fro Gymraeg. Dywedodd fod diwylliant cynhenid Cymru o dan fygythiad oherwydd nad oedd mewnfudwyr o Saeson yn barod i ddysgu Cymraeg, a honnodd fod y Saesneg yn iaith estron ym Mhen Llŷn, a mynodd y dylai pobl ifanc leol gael blaenoriaeth yn y maes tai dros bensiynwyr o Loegr. Ymhlith y bobl a'i alwodd yn hiliaethwr bu Glenys Kinnock, gwraig Neil Kinnock, a Janet Street-Porter, colofnydd *The Independent on Sunday*. Ond cafodd gefnogaeth frwd gan sawl person yng Nghymru gan gynnwys llythrau a gasglwyd a chyhoeddwyd yn Awst 2001 yn y llyfr Llythyrau at Seimon Glyn gan Y Lolfa.

Ar 20 Hydref 2007, ymddeolodd y Cynghorydd Seimon Glyn o grŵp rheolaethol y Blaid ar Gynghor Sir Gwynedd mewn protest yn erbyn polisi arfaethedig y cyngor o gau 29 o ysgolion lleol bychain yng Ngwynedd. Mae Cymuned hefyd wedi beirniadu'r cynllun yn hallt fel bygythiad difrifol i ddyfodol yr ychydig gymunedau cynhenid Gymraeg sy'n weddill.

Llyfryddiaeth
-------------

* Simon Brooks (gol.), *Llythyrau Seimon Glyn* (Y Lolfa, 2001). Gyda rhagymadrodd gan y golygydd a hanes helynt 2001 gan Seimon Glyn, ynghyd â cherddi a detholiad o lythyrau o gefnogaeth. ISBN 0-86243-596-X
Samurai mewn arfwisg, 1860au. Ffotograff gan Felice Beato.
Samurai tua'r 1860au
Saigō Takamori (yn eistedd yn ei iwnifform gorllewinol), chwyldro 1877.
Mae'r gair Siapanaeg **Samurai** (侍), fel arfer yn cyfeirio at ***bushi*** (武士, ynganiad: [[bu͍ꜜ.ɕi̥]]) neu ***buke*** (武家), a oedd yn uchelwyr milwrol canoloesol yn Japan. Yn ôl y cyfieithydd William Scott Wilson: *"Yn wreiddiol, mewn Tsieineeg, roedd y symbol 侍 yn golygu "gweithio i" neu "warchod" rhyw berson a dyma'n union ydy 侍う neu "Samwrai". Mae'r gair i'w ganfod am y tro cyntaf mewn casgliad o cerddi o'r enw* Kokin Wakashū *a ysgrifennwyd rhwng 905 a 914.*

Erbyn diwedd canrif 12, roedd y gair "samwrai" bron yn golygu *bushi*, sef y dosbarth uwch o ymladdwyr. Roedd ganddyn nhw reolau caeth o'r enw *bushidō*. Roedd llai na 10% o boblogaeth Japan yn Samwriaid, ond roedd eu dylanwad yn fawr, a'u hanes yn dal yn fyw heddiw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wilson, p. 17
2. ↑  Wilson, p. 26
3. ↑  "Samwrai (Ymladdwr o Japan)". Encyclopædia Britannica.

Gweler hefyd
------------

* Saith Samwrai, Akira Kurosawa
* Y Samwrai Olaf, 2003, Edward Zwick
Arlunydd stryd Americanaidd yw **Shepard Fairey** (ganed 15 Chwefror 1970). Mae o hefyd yn ddylunydd graffeg, gweithredydd, darlunydd a sylfaenydd OBEY Clothing. Daeth yn adnabyddus am ei ymgyrch sticeri Andre the Giant Has a Posse pan roedd o'n mynychu Rhode Island School of Design.

Bywyd cynnar
------------

Cafodd Fairey ei eni a'i fagu yn Charleston, De Carolina. Mae ei dad, Strait Fairey, yn ddoctor ac mae ei fam, Charlotte Fairey, yn werthwr eiddo. Aeth i Wando High school a dechreuodd dangos diddordeb mewn celf yn 1984 pan roedd o'n rhoi ei lluniau ar sglefrfyrddau a chrysau-t. Yn 1988 graddiodd o Idyllwild Arts Academy yng Nghalifornia. Derbynodd Baglor o celfyddyd gai mewn darlunio o Rhode Island School of Design.

Gyrfa
-----

Creodd Fairey yr ymgyrch sticeri Andre the Giant Has a Posse yn 1989 pan roedd o'n mynychu Rhode Island School of Design.

Y Poster Gobaith
----------------

Credodd Fairey gyfres o posteri yn cefnogi Barack Obama yn ei ymgeisyddiaeth 2008 i ddod yn Arlywydd y Taleithiau Unedig, yn cynnwys y poster eiconig "HOPE".

Gweithredaeth
-------------

Mae Fairey yn hollol agored am pynciau dadleuol gwleidyddol a cymdeithasol a mae'n creu celf i hysbysebu ymwybyddiaeth am y materion yma yn aml.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 71668386
* LCCN: no2001028499
* ISNI: 0000 0003 5498 786X
* GND: 122402502
* SUDOC: 078063639
* BNF: cb149790942 (data)
* BIBSYS: 5026821
* ULAN: 500125378
* NKC: xx0192306
* The SBN id LO1V372264 is not valid.
* BNE: XX5561988

 |
Smyglwr yng Ngheredigion yn y 18g oedd **John White** (neu **Siôn Cwilt**).

Daeth John White i fyw mew bwthyn bach o'r enw Sarnau Gwynion - rhwng Rhydeinon a'r Bannau Duon ym mhlwyf Llanarth tua chanol y 18g. Smyglwr oedd y gwr hwn, ac arferai sleifio gyda'i fulod dros y Bane i Gwmtydi gyfarfod a'r llongau a arferai ddod yno bob hyn a hyn a'u llwythi anghyfreithlon. Roedd John White wedyn yn gwerthu'r nwyddau, gan gynnwys gwin i Syr Herbert
Lloyd ym mhlas Ffynnon Bedr.

Enw
---

Yn ôl yr hanes roedd yn gwisgo dillad rhacsiog, ac yn clytio'r tyllau â darnau o frethyn o bob
lliw. Ac yn fuan aethpwyd i'w alw gan y trigolion lleol yn Siôn Cwilt. Mae cofnod (ym Mhlwyf Llanina) o fab 'John Qwilt' yn cael ei fedyddio yn 1758.

Banc Siôn Cwilt
---------------

Daeth yr awdurdodau i wybod am weithredoedd yr hen smyglar a bu'n rhaid iddo ddianc o'r Banc rhag ofn iddo gael ei garcharu. Fe wnaeth hynny un bore gan adael llond bwthyn o boteli gwin ar ei ôl.
O ganlyniad i hyn oll, newidiwyd Banc Cwm Einion yn Fanc Sion Cwilt. A dyna'r enw hyd heddiw ar y cnwcyn cul sy'n rhedeg ar draws gwlad i'r gogledd o bentrefi Llanarth a Synod - o Groesffordd Rhydeinon i Groesffordd Mownt.
Roedd **Sextus Julius Frontinus** neu **Julius Frontinus** (c. 40-103) yn gadfridog Rhufeinig ac awdur yn yr iaith Ladin. Fel llywodraethwr Prydain bu'n gyfrifol am orchfygu llwyth y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru.

Yn y flwyddyn 70 roedd yn braetor, ac yn 75 penodwyd ef yn llywodraethwr Prydain i ddilyn Quintus Petillius Cerialis. Bu'n ymladd yn erbyn y Silwriaid, a llwyddodd i orchfygu'r llwyth hwnnw, oedd wedi gwrthwynebu Rhufain am bron 30 mlynedd. Sefydlodd ganolfan newydd yng Nghaerllion (*Isca Silurum*) i'r ail leng, Legio II *Augusta*, a rhwydwaith o gaerau llai. Dilynwyd ef gan Gnaeus Julius Agricola yn 78.

Yn 95 penodwyd ef i'r swydd o *curator aquarum* yn Rhufain, yn gyfrifol am gyflenwad dŵr i'r ddinas. Ysgrifennodd lyfr *De aquis urbis Romae*, yn rhoi disgrifiad o gyflenwad dŵr Rhufain, ei hanes a'i agweddau cyfreithiol. Un arall o'i weithiau oedd *De re militari*, llyfr ar faterion milwrol, nad yw wedi goroesi. Mae ei *Strategematicon libri iii* yn gasgliad o esiamplau o strategaeth filwrol o hanes Groeg a Rhufain, at ddefnydd swyddogion y fyddin. Credir iddo hefyd ysgrifennu ar fesur tir.

Cysylltiadau allanol
--------------------

* Testunau llawn *De aquis* a *Strategemata* yn Lladin a Saesneg.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 12349897
* LCCN: n83236155
* ISNI: 0000 0001 2120 9098
* GND: 118536443
* SELIBR: 187603
* SUDOC: 030299926
* BNF: cb12174476c (data)
* BIBSYS: 90121749
* ULAN: 500240666
* NLA: 35105668
* NDL: 001158486
* NKC: jn19981001261
* The SBN id CFIV092029 is not valid.
* BNE: XX1021193
* CiNii: DA00878536
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Baledwr ac anterliwtwr o Feirionnydd yn y 18g oedd **Siôn Cadwaladr** neu **John Cadwaladr** (fl. 1760).

Bywgraffiad
-----------

Ychydig o ffeithiau sydd gennym ni am ei fywyd personol. Cafodd ei eni ym mhlwyf Llanycil, ger Y Bala, yn chwarter cyntaf y 18g. Yn llanc ifanc, cafodd ei ddedfrydu i saith mlynedd o alltudiaeth yn y wladfa Brydeinig yng Ngogledd America (rhan o'r UDA heddiw) am ladrata hanner coron.

Ar ôl dychwelyd i Gymru dechreuodd ar yrfa fel baledwr crwydrol yng ngogledd Cymru. Ysgrifennodd sawl anterliwt hefyd, ac am yr rhain yn hytrach na'i gerddi y cofir amdano heddiw. Cedwir dwy mewn llawysgrif, sef *Einion a Gwenllian* (tua 1756) a *Gaulove a Clarinda* (tua 1756 - 1762?). Ysgrifennodd y drydedd, *Dafydd a Gwraig Urias*, ar y cyd â Huw Jones o Langwm. Chwedl werin Gymraeg am Einion ap Gwalchmai yw sail *Einion a Gwenllian* a'r brenin Beiblaidd Dafydd yw arwr *Dafydd a Gwraig Urias*.

Llyfryddiaeth
-------------

* Siôn Cadwaladr a Huw Jones, *Dafydd a Gwraig Urias* (c. 1765). Yr unig un o anterliwtiau Siôn a gyhoeddwyd.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Actores a gwleidydd Cymreig yw **Shelley Rees-Owen** (ganwyd 30 Ionawr 1974) ddaeth yn adnabyddus am chwarae y cymeriad Stacey Jones yn y gyfres sebon *Pobol y Cwm*.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Mynychodd Ysgol Gynradd Gymraeg Ynyswen, Treorci, ac Ysgol Gyfun Rhydfelen a wedyn Ysgol Gyfun Llanhari ar gyfer y chweched dosbarth. Cafodd gyfle i actio yn yr ysgol a penderfynodd ei fod am gael gyrfa yn y maes.

Gyrfa
-----

Yn 1993, ymunodd a chast *Pobol y Cwm* gan chwarae y ferch ysgol Stacey Jones. Cymerodd hoe o'r gwaith yn 1996 i weithio ar bethau eraill, gan wneud ffilm yn Rwsia, Ffrainc a chafodd gyfle i deithio Prydain ac Awstralia mewn drama lwyfan. Yn 1999 roedd cynhyrchydd y gyfres yn awyddus i Stacey ddychwelyd i Gwmderi. Erbyn hyn roedd Shelley wedi cael ei merch Lowri a felly yn hapus i ddychwelyd i'r sebon.

Bu hefyd yn chwarae rhan Jo Pugh yn y gyfres ddrama *2 Dy a Ni*, lle chafodd enwebiad am wobr BAFTA Cymru.

Gwleidyddiaeth
--------------

Mae Shelley yn aelod gweithgar o Blaid Cymru ac fe'i hetholwyd yn gynghorydd dros ward Pentre ar gyngor Rhondda Cynon Taf yn Mai 2012. Bu'n ymgeisydd Plaid Cymru dros y Rhondda yn etholiad San Steffan, 2015.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   Portread y Mis - Shelley Rees. BBC Lleol. Adalwyd ar 19 Mehefin 2016.
2. ↑  "2 Dy a Ni". WalesOnline. 2009-04-17. Cyrchwyd 2010-01-20.
3. ↑  Powell, David (2008-09-08).
4. ↑  "Bafta nominations for Welsh talent".
5. ↑   Mae AS Plaid Cymru dros y Rhondda yn "angenrheidiol" medd ymgeisydd. Plaid Cymru (19 Mehefin 2016).

Dolenni allanol
---------------

* Shelley Rees-Owen ar wefan Internet Movie Database
* Shelley Rees-Owen ar Twitter
* CV ar wefan asiantaeth  Archifwyd 2016-03-22 yn y Peiriant Wayback.
Gweinidog gyda'r Annibynwyr, diwygiwr radicalaidd ac awdur Cymreig oedd **Samuel Roberts** (**S. R.**) (6 Mawrth 1800 – 24 Medi 1885). Roedd yn frodor o blwyf Llanbrynmair, yn yr hen Sir Drefaldwyn (Powys).

Bywgraffiad
-----------

Roedd ei dad, John Roberts, yn cadw ysgol yn Llanbrynmair, lle cafodd S. R. ei addysg gynnar cyn mynd i Ysgol Ramadeg Amwythig ac yna Academi George Lewis yn Llanfyllin.

Daeth yn ffigwr adnabyddus ledled Cymru, wrth yr enw "S. R." neu "Samuel Roberts, Llanbryn-mair", fel golygydd *Y Cronicl*, a sefydlwyd ganddo yn 1843. Roedd yn ddiflewyn ei dafod ei farn ar bynciau mawr y dydd. Gwrthwynebai adroddiad y Llyfrau Gleision, caethwasaeth, Rhyfel Crimea a phob agwedd ar imperialaeth Lloegr, boed hynny mewn perthynas â Chymru neu unrhyw wlad arall. Roedd o flaen ei amser hefyd yn ei gefnogaeth ddiysig i hawl pleidlais i bawb, yn cynnwys pleidlais i ferched.

Ond enynodd ei farn annibynnol radicalaidd elynion iddo. Roedd yn ffermwr denant ar stad Wynnstay a bu rhaid iddo adael ei fferm yn 1857 ac ymfudo, fel sawl Cymro arall, i'r Unol Daleithiau i geisio ennill ei fywoliaeth a chael rhyddid barn. Ymgartrefodd yn nhalaith Tennessee. Pregethai'n gryf yn erbyn Rhyfel Cartref America yn enw egwyddorion heddychaeth, ond cafodd ei gamddeall a'i gondemnio o'r herwydd. Dychwelodd i Gymru, wedi ei siomi gan yr Amerig, yn 1867, ac aeth i ymgartrefu gyda'i frodyr yn nhref Conwy, Bu farw yno yn 1885.

Gwaith llenyddol
----------------

Roedd S. R. yn awdur toreithiog. Yn ogystal â llu o erthyglau yn *Y Cronicl* a chylchgronau Cymraeg eraill, cyhoeddodd dwy gyfrol o gerddi, pregethau, traethodau, hunangofiant, ac ysgrifau. Ei gyfrol enwocaf yw *Cilhaul*.

Llyfryddiaeth
-------------

### Gwaith S. R.

* *Caniadau* (1830)
* *Cofiant John Roberts* (1837)
* *Diosg Farm* (1854)
* *Gweithiau* (1856)
* *Pregethau a Darlithiau* (Utica, Efrog Newydd, 1865)
* *Detholion* (1867)
* *Crynodeb o helyntion ei fywyd* (1875)
* *Farmer Careful* (1881)
* *Pleadings for Reform* (1881)
* *Hunanamddiffyniad S. R.* (1882)
* *Caniadau Byrion a Cilhaul* (1906)
* *Heddwch a Rhyfel* (d.d.).

Ceir detholiad o'i waith, yn cynnwys *Cilhaul*, yn y gyfrol *Cilhaul ac ysgrifau eraill*, golygwyd gan Iorwerth C. Peate (Caerdydd, 1951)

### Llyfrau amdano

* Evan Pan Jones, *Cofiant y Tri Brawd o Lan-brynmair* (1892)
* Glanmor Williams, *Samuel Roberts, Llanbrynmair* (Caerdydd, 1950)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Gwaith S.R.** |

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 12149941
* LCCN: nr88001756
* ISNI: 0000 0001 2120 7578
* GND: 1013368703
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Darn o'r *Historia Brittonum* yn Llawysgrif Harley 3859. Ffolio 188b, ll'au 1-25.
Testun hanes Lladin o'r Oesoedd Canol cynnar yw'r **Historia Brittonum** (Cymraeg: 'Hanes y Brythoniaid'). Yn ôl traddodiad fe'i priodolir i Nennius, ond mae amheuaeth ynglŷn â'i wir awduraeth erbyn heddiw. Prif bwnc y testun yw hanes traddodiadol Cymru a'r Cymry (neu'r Brythoniaid). Er gwaethaf ei ddiffygion mae'n ffynhonnell bwysig am hanes cynnar Cymru ac yn cynnwys yn ogystal nifer o draddodiadau llên gwerin diddorol. Tynnodd yr awdur ar ffynonellau ysgrifenedig ynghyd â thraddodiadau llafar cynhenid. Mae'n debyg iddo gael ei gyfansoddi tua chanol y 9g.

Ffynonellau llawysgrifol
------------------------

Mae'r testun, neu fersiynau ohono, wedi goroesi mewn sawl llawysgrif, yn rhannol neu'n gyfan; ceir y testun cynharaf gorau yn Llawysgrif Harley 3859 (tua 1100), sy'n cynnwys yr *Annales Cambriae* a'r Achresau Harley yn ogystal. Cedwir Llawysgrif Harley 3859 yn Llyfrgell yr Amgueddfa Brydeinig yn Llundain.

Cynnwys
-------

Mae'r testun wedi'i drefnu a'i ddethol yn ofalus, gyda'r awdur ei hun yn rhoi crynodeb hwylus, arloesol, ar ei ddechrau.

1. Oesoedd y Byd (hyd 831)
	1. Chwech Oes y Byd
	2. Hanes cynnar Prydain ac Iwerddon
	3. Cyfnod y Rhufeiniaid
2. Cronicl Caint
3. Hanes bywyd y sant Garmon (*Germanus*)
4. Chwedl Myrddin Emrys a Gwrtheyrn
5. Hanes bywyd Sant Padrig
6. Hanes Arthur
7. Hanes Yr Hen Ogledd
8. Rhyfeddodau Prydain (*Mirabilia Britanniae*)
9. Rhyfeddodau Ynys Môn
10. Rhyfeddodau Iwerddon

Llyfryddiaeth
-------------

### Y testun

* J.O. Jones (cyf.), *O Lygad y Ffynnon* (Y Bala, 1899)
* John Morris (gol. a chyf.), *Nennius British History and The Welsh Annals* (Llundain, 1980)
* Lewis Thorpe (cyf.), *History of the Britons* (Penguin Classics)
* A.W. Wade-Evans (gol. a chyf.), *Nennius's History of the Britons* (1938)
* Y testun Lladin gwreiddiol arlein

### Ymdriniaeth

* Dafydd Glyn Jones, *Agoriad yr Oes* (Y Lolfa, 2001). Gweler yn arbennig yr ysgrifau 'Gwlad y Brutiau' a 'Saith Math o Hanes'.
* J.S.P. Tatlock, *The Legendary History of Britain* (1950)
Mae ***I Cain't Say No*** yn gân o'r sioe gerdd Oklahoma! ar ffilm o'r un enw a ysgrifennwyd gan y cyfansoddwr Richard Rodgers a'r libretydd Oscar Hammerstein II.

Cyd-destun
----------

Yn y gân, mae Ado Annie Carnes yn disgrifio ei deffroad rhywiol (er ei fod yn nhermau hynod mwytheiriol) a'r trafferthion a ddaw yn ei sgil. Mae gan, Ado Annie, un o'r ddwy brif gymeriad benywaidd, dau gariadfab, y gwerthwr teithiol o Bersia, Ali Hakim a'r cowboi Will Parker, sydd newydd ddychwelyd o daith i Ddinas Kansas. Yn y gan mae Ado Annie yn disgrifio i'w ffrind, Laurey, y sylw y mae hi wedi derbyn gan ddynion "ers iddi lenwi" ac yn egluro ei anallu i ddweud "na" i'w diddordebau a sylwadau cariadus.

Geiriau enghreifftiol:

*It ain't so much a question of not knowing what to do.*
*I knowed what's right and wrong since I was ten.*
*I heared a lot of stories and I reckon they are true*
*About how girls're put upon by men.*
*I know I mustn't fall into the pit*
*But when I'm with a feller,*
*I fergit!*

*I'm just a girl who cain't say no*
*I'm in a terrible fix*
*I always say "come on, let's go!"*
*Jist when I orta say nix...*

Gweler hefyd
------------

Y gân *All Er Nuthin'*, tua diwedd y sioe pan mae Will yn mynnu addewid o ffyddlondeb gan Annie, ac yn addo bod yn ffyddlon iddi hi.

Dolenni allanol
---------------

Fideo YouTube o Celeste Holm yn canu *I Cain't Say No*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Roden, Timothy; Wright, Craig; Simms, Bryan (17 Ebrill 2009). *Anthology for Music in Western Civilization*. Cengage Learning. t. 1714. ISBN 1-111-78420-5.
Gwyddonydd gwleidyddol o Americanwr oedd **Samuel Phillips Huntington** (18 Ebrill 1927 – 24 Rhagfyr 2008). Roedd yn enwocaf am ei syniad dadleuol o wrthdaro'r gwareiddiadau yn dilyn diwedd y Rhyfel Oer.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganed Samuel Phillips Huntington yn Ninas Efrog Newydd ar 18 Ebrill 1927. Mynychodd Uwchysgol Stuyvesant ym Manhattan. Derbyniodd ei radd o Brifysgol Yale yn 18 oed, a gwasanaethodd ym Myddin yr Unol Daleithiau am gyfnod byr. Aeth yn fyfyriwr ôl-raddedig i Brifysgol Chicago a Phrifysgol Harvard.

Gyrfa academaidd
----------------

Dechreuodd Huntington addysgu ar bwnc llywodraeth ym Mhrifysgol Harvard yn 23 oed, a bu'n athro yno am hanner can mlynedd a mwy. Cyhoeddodd *The Soldier and the State* yn 1957, cyfrol sy'n ymchwilio i gysylltiadau rhwng y lluoedd arfog a'r llywodraeth sifil, a sbardunwyd gan ddiswyddo'r Cadfridog Douglas MacArthur gan yr Arlywydd Harry Truman yn 1951. Trodd ei sylw at faterion rhyngwladol yn y 1960au, ac ysgrifennodd *Political Order in Changing Societies* (1969), gwaith sy'n dadansoddi datblygiadau gwleidyddol ac economaidd yn y Trydydd Byd.

Gwasanaethodd yn llywydd y Gymdeithas Gwyddor Gwleidyddiaeth Americanaidd. Sefydlodd y Sefydliad John M. Olin dros Astudiaethau Strategol ym Mhrifysgol Harvard. Cyd-sefydlodd y cyfnodolyn *Foreign Policy*, gyda Warren Demian Manshel, yn 1970.

Yn 1993, cyhoeddwyd erthygl ganddo yn y cyfnodolyn *Foreign Affairs* yn dwyn y teitl "The Clash of Civilizations?" ac yn egluro'i ragfynegiad y byddai rhyfeloedd y cyfnod wedi'r Rhyfel Oer yn tarddu o wahaniaethau rhwng diwylliannau a chrefyddau yn hytrach na gwladwriaethau. Sbardunwyd dadl academaidd ffyrnig gan yr erthygl, ac ehangodd Huntington ar ei ddamcaniaeth yn y llyfr *The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order* (1996). Dylanwadodd y syniad o wrthdaro'r gwareiddiadau ar nifer o wneuthurwyr polisi ac awduron, yn enwedig y neogeidwadwyr, er nad oedd Huntington ei hunan yn arddel ymyrraeth ryngwladol.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Roedd Huntington yn aelod o'r Blaid Ddemocrataidd ac yn weithgar mewn ymgyrchoedd etholiadol. Cyfarfu â'i wraig, Nancy Arkelyan Huntington, tra'r oedd y ddau ohonynt yn cyd-ysgrifennu araith ar gyfer Adlai Stevenson II, ymgeisydd y Democratiaid yn etholiad arlywyddol 1956. Gweithiodd yn gynghorwr ar bolisi tramor yn ymgyrch arlywyddol Hubert Humphrey yn 1968. Gwasanaethodd yn swydd cydlynydd cynllunio diogelwch ar gyfer Cyngor Diogelwch Cenedlaethol yr Unol Daleithiau yn 1977–78 yn ystod arlywyddiaeth Jimmy Carter.

Diwedd ei oes
-------------

Bu farw Samuel P. Huntington ar 24 Rhagfyr 2008 ym Martha's Vineyard, Massachusetts, yn 81 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  (Saesneg) Tamar Lewin, "Samuel P. Huntington, 81, Political Scientist, Is Dead", *The New York Times* (28 Rhagfyr 2008). Adalwyd ar 25 Hydref 2019.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 9910927
* LCCN: n50029708
* ISNI: 0000 0001 2099 0345
* GND: 119541807
* SELIBR: 383540
* SUDOC: 031674402
* BNF: cb12284466f (data)
* BIBSYS: 90096645
* MGP: 240925
* NLA: 35214856
* NDL: 00444070
* NKC: xx0001416
* BNE: XX842257
* CiNii: DA01087296

 |
Milwr Cymreig fu'n ymladd yn y Rhyfel Can Mlynedd oedd **Ieuan Wyn**, llysenw ***Le Poursuivant d'Amour*** (fl. 1351 - 1384), yn ôl pob tebyg, yr un person a **Ieuan ap Rhys ap Roppert**.

Bywgraffiad
-----------

Cred A.D. Carr fod Ieuan Wyn bron yn sicr yr un person a Ieuan ap Rhys ap Roppert; os felly roedd yn frodor o Sir y Fflint ac yn un o Wyrion Eden, disgynyddion Ednyfed Fychan.

Ar y dechrau, ymladdai Ieuan ar ochr brenin Lloegr. Yn ôl Christine de Pisan, cymerodd ran ar ochr y Saeson ym Mrwydr y Deg ar Hugain yn Josselin yn Llydaw yn 1351. Efallai mai ef oedd y "Jacques Wyn" y cofnodir iddo anrheithio Auvergne, Forez a'r Lyonnais ar ôl Brwydr Poitiers yn 1356. Yn 1365, gorchymynwyd iddo ef a Syr Nicholas de Tamworth ail-gipio caerau ym Mwrgwyn, Nvers a Rethel.

Cofnodir fod Ieuan Wyn yn geidwad Castell Beaufort yn Champagne dros John o Gaunt yn 1369. Newidiodd ei ochr i gefnogi Siarl V, brenin Ffrainc, a pharhaodd yn geidwad y castell dros Siarl. Dywedir gan Jean Froissart iddo ef a chapten arall o'r enw Yvon gyflawni campau milwrol yn erbyn y Saeson. Gall "Yvon" fod yn gamgymeriad am "Owain"; yn sicr ymunodd Ieuan a chwmni milwyr Owain Lawgoch yn ddiweddarach, a bu'n ddirprwy iddo.

Ar farwolaeth Owain, daeth Ieuan Wyn yn arweinydd y cwmni. Ceir nifer o gyfeiriadau at daliadau iddo ef a'i gwmni yn y blynyddoedd nesaf. Ar 8 Chwefror 1384, gorchymynodd Siarl VI, brenin Ffrainc wneud taliad arbennig o 200 ffranc aur iddo am ei wasanaeth da, yn enwedig yn Fflandrys. Ni cheir cyfeiriad ato yn y cofnodion yn ddiweddarach na Mehefin 1384.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  A.D. Carr, *Owen of Wales: The End of the House of Gwynedd* (Caerdydd, 1991).
Mae **Sgurr a' Bhealaich Dheirg** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Duich i Cannich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH035143. Ceir carnedd ar y copa. Fe'i lleolwyd yn Kintail ar ochr ogleddol i Glen Shiel, 30 kilometr i'r de-ddwyrain o Kyle of Lochalsh.

Mae'r mynydd hwn yn un o grwp o dri Munro a elwir yn North Glen Shiel Ridge neu weithiau'n "Frodyr Kintail". Y ddau arall yw: Aonach Meadhoin a Sàileag.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cadeirlan a phalas Bangor, Sir Gaernarfon, o'r de orllewin
Ysgythrwyr a gwneuthurwyr printiau oedd **Samuel Buck** (1696 – 17 Awst 1779) a'i frawd **Nathaniel Buck** (a fu farw 1759/1774). Maen nhw'n cael eu hadnabod yn arbennig am *Buck's Antiquities*, darluniau o hen gestyll a mynachlogydd. Bu Samuel yn gynhyrchiol iawn ar ei ben ei hun, ond pan oedden nhw'n cydweithio, roedden nhw'n cael eu hadnabod fel y **Brodyr Buck**.

Gyrfaoedd
---------

Ganwyd Samuel Buck yn Swydd Efrog yn 1696. Ar ôl cyhoeddi rhai printiau yn y sir honno, symudodd i Lundain. Dechreuodd Nathaniel ac yntau weithio ar yr "antiquities", a oedd yn cynnwys darluniau o hen gestyll ac adeiladau crefyddol yn Lloegr a Chymru. Gan ddechrau yn 1724, teithiodd y brodyr trwy'r ddwy wlad, a chwblhau setiau o brintiau ar gyfer rhanbarthau Lloegr erbyn 1738 a Chymru rhwng 1739 ac 1742. Mae rhain yn cael eu hadnabod fel *Buck's Antiquities*. Yn ystod y cyfnod hwn buont yn gweithio hefyd ar gyfres o drefluniau yn Lloegr a Chymru o dan y pennawd *Cities, Sea-ports and Capital Towns*.

Marwolaethau a chladdedigaethau
-------------------------------

Nathaniel oedd y cyntaf i farw, rhywbryd rhwng 1759 a 1774. Bu farw Samuel ar 17 Awst 1779 yn Llundain ac fe'i claddwyd ym mynwent eglwys St. Clement Danes. Treuliodd Samuel flynyddoedd diweddar ei oes mewn tlodi.

Oriel
-----

* Castell ConwyCastell Conwy
* Castell CaernarfonCastell Caernarfon
* Castell TretwrCastell Tretwr
* Castell RhuddlanCastell Rhuddlan
* Castell LlansteffanCastell Llansteffan
* Castell CaergwrleCastell Caergwrle

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hyde, Ralph (2004), "Buck, Samuel (1696–1779)", *Oxford Dictionary of National Biography* (Oxford University Press), adalwyd 30 March 2013 ((subscription or UK public library membership required))
**Senedd yr Alban** yw corff deddfwriaethol datganoledig yr Alban. Fe'i lleolir yn Holyrood, sy'n rhan o Gaeredin a chaiff ei galw'n answyddogol, ar adegau, yn 'Holyrood'. Mae gan Senedd yr Alban y grym i greu deddfau ar gyfer yr Alban a chodi neu newid trethi. Yn groes i gamdybiaeth gyffredinol, dydy'r Senedd ddim yn gorff 'newydd' gan ei bod yn deillio yn ôl i'r Oesoedd Canol. Mae hi'n gorff democrataidd sydd â 129 Aelodau Senedd yr Alban (*Members of the Scottish Parliament* (MSPs)) ac sy'n cael eu hethol am gyfnod o bedair mlynedd. Defnyddir y system etholiad cynrychioliadol yma, gyda 73 ASA yn dod o etholaethau daearyddol ("cyntaf i'r felin") a 56 yn cael eu hethol o wyth 'Rhanbarth Aelodau Ychwanegol' gyda phob Rhanbarth yn ethol saith ASA.

Roedd etholiad diwethaf y Senedd ar 5 Mai 2011. Dyma'r tro cyntaf y cafwyd llywodraeth fwyafrifol yn Holyrood. Enillodd yr SNP 69 o seddau.

Yn refferendwm 1997 pleidleisiodd pobl yr Alban dros ddatganoli a ffurfiwyd y Senedd bresennol drwy Ddeddf yr Alban 1998, sy'n rhestru pwerau Deddfau Datganoledig h.y. mae'n rhestru'r pwerau hynny a gedwir gan Senedd y Deyrnas Unedig (San Steffan). Mae'r materion hynny nad ydynt yn cael eu rhestru yn gyfrifoldeb i Senedd yr Alban. Mae senedd y Deyrnas Unedig hefyd wedi cadw'r hawl i newid y rhestr, er mwyn ymestyn neu leihau pŵer y Senedd, fel y dymunont.

Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf y Llywodraeth ar 12 Mai 1999.

Etholiadau
----------

Cafwyd etholiadau cenedlaethol yn 1999, 2003, 2007, 2011, 2016 a 2021.


|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |
| **Canlyniadau 1999 i 2016. Chwith i'r dde;**

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|      Llafur
     Rhyddfrydwyr |      Annibynol
     SSCUP (Henoed) |      Sosialwyr
     Gwyrdd |      Ceidwadwyr
     SNP |

 |

 |

Senedd yr Alban

Yr adeilad
----------

Ers Medi 2004, cartref swyddogol y Senedd yw 'Adeilad Senedd yr Alban', wedi'i leoli yn ardal Holyrood yng Nghaeredin. Fe'i cynlluniwyd gan bensaer o Gatalwnia, Enric Miralles, ac ymhlith yr agweddau mwyaf nodedig mae ei siap ffurf deilen, cangen o do gwydr ac olion carreg yr adeilad a'i rhagflaenodd. Ailadroddir rhai addurnau neu nodweddion, megis siapau'n adlewyrchu'r *Skating Minister* gan Raeburn. Agorwyd yr adeilad gan frenhines Lloegr ar 9 Hydref 2004.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Scottish Parliament Word Bank"; 14-11-1999
2. ↑  "Scotland Act 1998: Scottish Parliament Reserved Issues"; cyhoeddwyd gan "Office of Public Sector Information (OPSI)"; 14-11-2006
3. ↑  Murkens, Jones & Keating (2002) pp11
4. ↑  ""Scottish Parliament Official Report"; 12 Mai 1999; cyhoeddwyd gan Lywodraeth yr Alban 05-11-2006". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-02-26. Cyrchwyd 2010-06-02.
5. ↑  Charles Jencks (Ionawr 2005). "*Identity parade: Miralles and the Scottish parliament: On the architectural territories of the EMBT/RMJM parliament building* ". Architecture Today no.154 p.32–44. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-10-09. Cyrchwyd 7 Ionawr 2007.

Dolenni allanol
---------------

* Senedd yr Alban
Newyddiadures Gymreig yw **Iona Jones**, a fu'n Brif Weithredwr S4C o 2005 hyd 2010.

Cefndir teuluol ac addysg
-------------------------

Ganed Iona Jones yn Hwlffordd, Sir Benfro, ac fe'i magwyd yn Llanbedr Pont Steffan cyn symud gyda'i theulu i Gaerdydd yn chwech oed.

Mynychodd Ysgol Gymraeg Bryntaf ac Ysgol Gyfun Llanhari cyn astudio Hanes Economaidd a Chymdeithasol ym Mhrifysgol Caerwysg. Cwblhaodd Ddiploma Ôl-raddedig mewn Newyddiaduraeth yng Nghanolfan Newyddiaduraeth Prifysgol Caerdydd. Mae'n briod ac yn fam i dri o blant.

Gyrfa
-----

Dechreuodd ei gyrfa ym myd darlledu fel newyddiadurwr gyda BBC Cymru, gan ddod yn olygydd *Taro Naw* a *Newyddion* yn ddiweddarach, y ddwy yn cael eu cynhyrchu gan y BBC i S4C. Ymunodd Iona ag S4C gyntaf ym 1995 fel Cyfarwyddwr Materion Corfforaethol. Symudodd i ITV Wales yn 2000, lle cynrychiolodd holl gwmnïau teledu Carlton ledled y DU mewn perthynas â'r Ddeddf Ddarlledu a materion strategol eraill. Dychwelodd i S4C ym Medi 2003 fel Cyfarwyddwr Rhaglenni. Daeth yn Brif Weithredwr S4C yn 2005.

Ar 28 Gorffennaf 2010, cyhoeddwyd fod Iona Jones wedi gadael S4C. Ni roddwyd unrhyw esboniad am ei hymddiswyddiad. Ar 30 Gorffennaf 2010 galwodd y cyn-Brif Weithredwr Huw Jones am esboniad llawn gan ddweud fod gan y cyhoedd yr hawl i wybod beth a ddigwyddodd. Dywedodd Cyngor y Trethdalwyr "bod gan bobl Cymru hawl i wybod beth ddigwyddodd gan fod y Sianel yn derbyn arian cyhoeddus."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Prif Weithredwr wedi gadael S4C", BBC Cymru.
2. ↑  "Cyn-brif weithredwr yn dweud bod angen gwybod mwy", BBC Cymru.
Mae **Sgurr a'Mhaim - Stob Choire a'Mhail** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN163660. stone

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae '*Lord Berkeley's Seat* yn gopa mynydd ym mynyddoedd An Teallach; fe'i ceir yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH064834. Y fam fynydd ydy Sgurr Fiona.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top1. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Tipyn o dwmffat oedd y person y calwyd y copa ar ei ôl: *Rt. Hon. George Charles Grantley Fitzhardinge Berkeley MP (1800-1881) who devoted most of his life to hunting and was a bit weird for, as well as several dogs, he kept a tame cormorant called Jack.*

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
2. ↑  Gwefan Geocaching
*Nid i'w ddrysu gyda'r actor, Siôn Alun Davies*
Gweinidog yn ardal Abertawe oedd **Siôn Alun** (30 Hydref 1955 - 2 Hydref 2012), neu **John Alun Thomas**. Cafodd ei addysg yn ysgol gynradd Pont-lliw, ac yn ysgol uwchradd Pontardawe lle daeth o dan ddylanwad Eic Davies. Symudodd i Ysgol Gyfun Gymraeg Ystalyfera pan agorodd honno. Wedyn aeth i Goleg Annibynnol Bala-Bangor dan brifathrawiaeth R. Tudur Jones a'r Athro Alwyn Charles. Enillodd y wobr gyntaf dair gwaith yn olynol ar siarad cyhoeddus yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd.

Roedd yn gyn weinidog Bethel, Sgeti a'r Trinity, Abertawe. Roedd yn aelod cynnar o Gymdeithas yr Iaith ac yn ymgyrchydd brwd dros addysg Gymraeg. Bu'n gadeirydd Rhieni dros Addysg Gymraeg yn Abertawe. Roedd yn briod i Catrin, a roedd ganddo ddau fab, Steffan a Gwydion.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Colofn Marwolaethau. bmdsonline.co.uk (6 Hydref 2012).
2. ↑   Cymdeithas yr Iaith yn 50 oed: Dylanwadau Cristnogol ar y mudiad. Mudiad Efengylaidd Cymru. Adalwyd ar 31 Ionawr 2016.
3. ↑  *Gweinidog ac ymgyrchydd adnabyddus yn marw*  , Golwg 360, 4 Hydref 2012.