|  |
| --- |
| **Tryweryn** |
| Capel Celyn |
| Mesur Tryweryn |
| Tri Tryweryn |
| Ffermydd a foddwyd yng Nghwm Tryweryn |
| Llyn Celyn |
| Cofiwch Dryweryn |
| ( gw • sg • go ) |


Mae **"Cofiwch Dryweryn"** yn arwyddair sy'n cyfeirio at foddi Capel Celyn ym 1965 i greu cronfa ddŵr ar gyfer trigolion Lerpwl. Mae'r arwyddair yn annog y Cymry Cymraeg i gofio'r dinistriad o gymuned Gymraeg ac i ddiogelu'r iaith.

Mae'r ymddangosiad enwocaf o'r ymadrodd yn graffito ar fur ger yr A487 yn Llanrhystud, y tu allan i Aberystwyth. Meic Stephens oedd y cyntaf i baentio'r mur yn y 1960au, gyda'r slogan 'Cofiwch Tryweryn' heb dreiglad. Mae'r wal honno yn rhan o hen dŷ ffarm oedd yn sefyll yno ers y 19G.

Difrodi ac adfer
----------------

Mae'r graffito wedi ei ail-baentio sawl gwaith, weithiau yn dilyn negeseuon a ychwanegwyd i'r mur gan eraill. Drwy hyn fe gywirwyd y 'Tryweryn' gwreiddiol i 'Dryweryn'.

Yn 1991, roedd Rhys ap Hywel a Daniel Simkins yn ddisgyblion chweched dosbarth yn Ysgol Penweddig a phenderfynodd y ddau fynd ati i adnewyddu'r arwydd gan beintio'r wal yn wyn a'r geiriau mewn du, gan arwyddo ei gwaith gyda llythrennau cyntaf eu henwau. Peintiwyd y gair "Trywerin" mewn camgymeriad, ond sylweddolwyd fod hynny'n anghywir y diwrnod wedyn. Yn yr ysgol, cafodd Rhys ei gadw nôl gan ei athrawes Cymraeg, Nia Jones, am ei bod wedi sylwi ar y camsillafiad. Aeth yn ôl y diwrnod wedyn i'w gywiro, gan ychwanegu "Sori Miss!" wrth ei ymyl.

Yn 2003, perfformiwyd sioe "Ac ar derfyn y dydd ddaeth y dŵr" gan Gymdeithas Ieuenctid yr Urdd Ceredigion yn Theatr Felinfach. Roedd y sioe yn codi ymwybyddiaeth o hanes Tryweryn ac fel rhan o'r prosiect, aeth aelodau CIC i ail-beintio'r geiriau. Ym Mai 2008, newidiwyd y neges i "Anghofiwch Dryweryn".

Yn Ebrill 2010 peintiwyd dros y geiriau gyda graffito arall. Roedd cynlluniau ar y pryd i atgyweirio ac amddiffyn y wal. Lansiwch ymgyrch er mwyn ceisio codi tua £80,000, gyda Cadw yn cytuno i gyfrannu tuag at y gronfa. Fodd bynnag, ni wnaed unrhyw newidiadau ffurfiol i statws y wal a roedd fandaliaeth pellach yn 2013 a 2014.

Yn 2017, ychwanegwyd y geiriau "Cofiwch Aberfan 1966" o dan y neges wreiddiol. Ail-baentiwyd y wal i'r neges wreiddiol yn Awst 2018.

Ar ddechrau Chwefror 2019 paentiwyd dros y slogan gyda graffiti yn dweud "Elvis ♥". O fewn diwrnod, aeth criw o bobl ifanc ati i ail-baentio'r wal gyda'r slogan gwreiddiol. Roedd galw eto gan rai i ddiogelu'r murlun. Yn Ebrill 2019 ychwanegwyd y llythrennau 'AGARI' ar waelod y mur ond fe baentiwyd dros y gair o fewn oriau. Y diwrnod canlynol fe chwalwyd rhan o'r wal yn llwyr, yn fwriadol mae'n debyg. Aeth rhai ati i ail-adeiladu'r wal yr un diwrnod ac roedd yr heddlu am gynnal ymchwiliad.

Ar ddiwedd Mehefin 2020 peintiwyd symbyliaeth hiliol ar y gofeb, gyda swastica a symbol 'pŵer gwyn'. Glanhawyd y wal o fewn y diwrnod.

Gweler hefyd
------------

* Craig Elvis

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Cofiwch Tryweryn?*  , BBC Cymru Fyw, 25 Mawrth 2015.  Cyrchwyd ar 10 Chwefror 2017.
2. ↑   , Golwg360, 13 Ebrill 2019.
3. ↑  (Saesneg) Morgan, Sion (13 Hydref 2010). Bid to preserve the iconic ‘Cofiwch Dryweryn’ wall. *Western Mail*. Adalwyd ar 24 Chwefror 2013.
4. ↑  Cyfweliad Rhys ap Hywel ar *fi di duw*, 2010; cyrchwyd 6 Chwefror 2019
5. ↑  *Y theatr gymunedol sy'n plesio pawb.*  , Western Mail, 6 Rhagfyr 2003.  Cyrchwyd ar 6 Chwefror 2019.
6. ↑  "Anger over memorial wall attack". BBC. 13 Mai 2008.
7. ↑  Morgon, Sion (13 Hydref 2010). "Bid to preserve the iconic 'Cofiwch Dryweryn' wall". Wales Online. Cyrchwyd 5 Awst 2018.
8. ↑  *'National landmark' Cofiwch Dryweryn is defaced*  , BBC News, 29 Ebrill 2019.
9. ↑  *Dyn ifanc yn teimlo 'dyletswydd' i adfer cofeb Tryweryn*  , BBC Cymru Fyw, 4 Chwefror 2019.
10. ↑  *Adfer wal ‘Cofiwch Dryweryn’*  , Golwg360, 12 Ebrill 2019.  Cyrchwyd ar 13 Ebrill 2019.
11. ↑  *Chwalu rhan o wal Cofiwch Dryweryn*  , Golwg360, 13 Ebrill 2019.
12. ↑  *Galw am warchod wal Tryweryn wrth i’r heddlu gynnal ymchwiliad*  , Golwg360, 13 Ebrill 2019.
13. ↑  (Saesneg) Cofiwch Dryweryn mural vandalised with swastika and white power symbol. Nation.Cymru (30 Mehefin 2020).
14. ↑  *Swastika a graffiti hawliau pobol â chroen gwyn ar wal Cofiwch Dryweryn eto*  , Golwg360, 30 Mehefin 2020.

Oriel
-----

* Y murlun yn 2008Y murlun yn 2008
* Y murlun yn 2017Y murlun yn 2017
* Y murlun yn 2019Y murlun yn 2019
* Talcen siop ym Mhenybont ar OgwrTalcen siop ym Mhenybont ar Ogwr
* Buarth Ysgol Pen Barras, Rhuthun, a beintiwyd yn 2019Buarth Ysgol Pen Barras, Rhuthun, a beintiwyd yn 2019
* Protest a oedd yn rhan o Orymdaith Cyntaf YesCymru a AUOBCymru yng Nghaerdydd, Mai 2019Protest a oedd yn rhan o Orymdaith Cyntaf YesCymru a AUOBCymru yng Nghaerdydd, Mai 2019