Roedd **Agnes Pochin** (née **Heap**), (25 Tachwedd 1825 – 12 Chwefror 1908)yn ymgyrchydd dros hawliau menywod.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Agnes yn Ryefield, Timperley, Swydd Gaer, yn ferch i George Gretton Heap, gwneuthurwr, a'i wraig, Hannah, (née Lord).

Does dim cofnod iddi dderbyn unrhyw addysg ffurfiol, ond mae ei gwaith yn dangos nad oedd hi’n brin o alluoedd meddyliol.

Ym 1852 priododd Henry Davis Pochin (1824-1895) cemegydd diwydiannol llwyddiannus o Fanceinion, daeth yn ddiweddarach yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol. Bu iddynt lawer o blant, ond bu y rhan fwyaf ohonynt farw yn eu babandod. Goroesodd tri ohonynt i oedolaeth Sef Walter (1853-1867), Laura Elizabeth (1854-1933) (yn ddiweddarach, Barwnes Aberconwy), a Percival Gerald (1862-1918).

Dywedir ei bod yn ddynes fechan o gorffolaeth ond mawr o benderfyniad a chymeriad.

Ymgyrchydd dros hawliau merched
-------------------------------

Ym 1855 ysgrifennodd, o dan y ffug enw *Justitia*, pamffled yn dwyn y teitl *The Right of Women to Exercise the Elective Franchise*. Dyma un o'r cyhoeddiadau cynharaf i ddadlau hawl merched i bleidleisio i ymddangos yn y 19g. Cafodd y pamffled ei ail gyhoeddi ym 1873 o dan enw Agnes Pochin. Yn y pamffled mae Agnes yn dadlau gydag egni a ffraethineb:

* Dylai menywod gael yr hawl i’r etholfraint seneddol ar yr un amodau â dynion
* Ni ddylai rhyw gael ei ystyried yn rhwystr i’r gydnabyddiaeth o dalent
* Dylai menywod gael yr un hawliau i ysgariad a dynion
* Ni ddylai priodas o reidrwydd rhoi terfyn ar yrfa merch
* Dylid rhoi addysg i ferched i’w hyfforddi ar gyfer gyrfa.

Pan gyflwynodd John Bright ei Mesur Diwygio i’r Senedd ym 1858 (a arweiniodd yn y pendraw i Ddeddf Diwygio 1867) bu Agnes Pochin yn ceisio, yn aflwyddiannus, i’w berswadio i gynnwys cymal ar bleidlais i ferched.

Er i Ddeddf Diwygio’r Senedd 1867 gwrthod rhoi’r bleidlais i ferched bu Pochin yn parhau a’i hymgyrch. Ym mis Ebrill 1868 bu yn areithio o lwyfan y *Free Trade Hall* ym Manceinion yn ystod y cyfarfod cyhoeddus cyntaf i ymgyrchu am bleidlais i ferched. Ei gwr, a oedd yn faer Salford ar y pryd, bu’n cadeirio'r cyfarfod.

Roedd Pochin yn aelod cynnar o Gymdeithas Swffrag Merched Manceinion, ac ym 1872 daeth yn aelod o bwyllgor gwaith pwyllgor canolog y Gymdeithas Genedlaethol Dros Swffrag i Ferched a oedd newydd ei ffurfio. Roedd hi a'i gŵr yn aelodau o’r adain radical y Blaid Ryddfrydol, ac mewn cyfarfod cyhoeddus a gynhaliwyd gan y pwyllgor canolog ym mis Gorffennaf 1872 bu’n cwyno bod y frwydr dros y bleidlais yn rhy dosbarth canol a bod angen apelio i'r dosbarthiad gweithiol er budd bleidlais i ferched.

Yn y 1850au cynnar sefydlodd ei gŵr the *Salford Working Men's College* ac erbyn 1860 bu Mrs Pochin yn rhoi ei egwyddor o addysg gyfartal ar waith trwy gynnal dosbarthiadau i ferched yn y coleg.

Marwolaeth
----------

*The Poem*, claddgell Bodnant
Ym 1874 prynodd Henry Davis Pochin ystâd Bodnant a bu Agnes yn byw yno hyd ei farwolaeth ar 12 Chwefror 1908. Rhoddwyd ei gweddillion i orffwys yng nghladdgell y stad *The Poem*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Elizabeth Crawford, ‘Pochin, Agnes (1825–1908)’, *Oxford Dictionary of National Biography*, Oxford University Press, 2004
2. ↑  The Women's Suffrage Movement: A Reference Guide 1866-1928
3. ↑  John Bright MP and the 1867 Reform Act
4. ↑  Agnes Pochin 1825 – 1908

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 63943395
* LCCN: nr2002017403
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |