recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Actores a chyflwynwraig o Gymraes oedd **Heulwen Hâf** (1 Awst 1944 – 5 Rhagfyr 2018). Roedd yn llais ac yn wyneb cyfarwydd ar S4C drwy ei gwaith fel cyhoeddwr dilyniant y sianel ac fel cyfrannwr ar nifer o raglenni.

Bywgraffiad
-----------

Fe'i ganwyd yng Nghorwen. Roedd ei thad yn gigydd lleol ac roedd ganddi frawd a chwaer hŷn. Roedd ganddi siop trin gwallt ei hun yn 20 mlwydd oed ac fe weithiodd fel rheolwr yn siop Harrods, Llundain. Yn 24 oed priododd gyfreithiwr o Lerpwl ond fe wahanodd erbyn iddi fod yn 29 oed. Yn dilyn torcalon yr ysgariad, treuliodd ddwy flynedd yn Ysbyty Meddwl Dinbych..

Yn 1969, cystadleuodd yng nghystadleuaeth *Cân i Gymru*.

Roedd yn byw yn Llandaf, Caerdydd ers diwedd yr 1980au a gweithiodd fel actores, cyflwynydd a therapydd amgen. Canfuwyd fod ganddi gancr y fron yn Ebrill 2008 ac yn 2009 darlledwyd rhaglen *Blodyn Haul* ar S4C oedd yn dogfennu ei brwydr gyda'r afiechyd.. Yn 2011 cyhoeddodd lyfr ffeithiol *Bron yn Berffaith* oedd yn adrodd hanes ei brwydr gyda chancr y fron.

Yn Nhachwedd 2018 gwnaeth gyfweliad olaf gyda rhaglen *Heno* yn sgwrsio am hanes ei bywyd.

Bron yn Berffaith gan Heulwen Hâf

Gyrfa
-----

Bu'n gweithio fel cyhoeddwr rhaglenni ar S4C am bymtheg mlynedd. Roedd hefyd wedi actio ar *Pobol y Cwm*. Bu'n chwarae rhan Magda yn y gyfres *Lan a Lawr* ar S4C ac roedd wedi ymddangos ar *Casualty* ar BBC One.

Yn 2013, ymddangosodd mewn ffilm fer *Fi a Miss World*, rhan o gynllun *It's My Shout* ac fe'i dangoswyd fel rhan o dymor pobl ifanc S4C - Tro Ni. Roedd yn chwarae hen ddynes o'r Bala gyda golygfa freuddwydiol lle mae'n cofio am ei chyfnod fel Miss World.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Mae Heulwen Hâf wedi marw*  , Golwg360, 5 Rhagfyr 2018.
2. ↑  Hunangofiant Heulwen Haf  Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.; Adalwyd ar 2015-12-07
3. ↑  *Yr actores Heulwen Hâf wedi marw yn 74 oed*  , BBC Cymru Fyw, 5 Rhagfyr 2018.
4. ↑  Blodyn Haul; adalwyd ar 27 Rhagfyr 2015.
5. ↑  Heulwen Haf on life after surviving cancer ; adalwyd ar 7 Gorffennaf 2015.
6. ↑  Haf, Heulwen (Hydref 2011). *Bron yn Berffaith*. Y Lolfa. ISBN 9781847713308
7. ↑  "Un o bersonoliaethau amlwg Cymru yw Heulwen Haf."

Dolenni allanol
---------------

* Heulwen Hâf ar wefan Internet Movie Database
* Heulwen Hâf ar Twitter
* *Fi a Miss World* ar YouTube

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 193705365
* LCCN: no2011177234
* ISNI: 0000 0001 4052 4261

 |
Mae **Ilhan Omar** (ganwyd 4 Hydref 1981) yn wleidydd ac ymgyrchydd Somali-Americanaidd a'r Somaliad-Americanaidd cyntaf i'w hethol i Dŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau Yn aelod o'r Blaid Ddemocrataidd, ac wedi cynrychioli '5ed ardal gyngresol Minnesota' yn Nhŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau ers 3 Ionawr 2019, ardal sy'n cynnwys dinas Minneapolis a rhai o'i maesdrefi.

Fel aelod o'r grŵp *Congressional Progressive Caucus*, bu'n ymgyrchydd gweithgar dros gyflog byw, tai fforddiadwy, gofal iechyd, dileu'r angen i ad-dalu benthyciadau myfyrwyr ayb. Ar y llaw arall mae hi wedi bod yn lladmerydd brwd yn erbyn rhai o bolisiau yr Arlywydd Donald Trump, yn enwedig ei bolisi ar fewnfudo, sef yr hyn a elwir yn *Trump travel ban*.

Magwraeth
---------

Fe'i ganed ar 4 Hydref 1981 yn Mogadishu (Somaleg: Muqdisho), prif ddinas Somalia, ar Gorn Affrica. Hi oedd yr ifancaf o 7 o blant. Athro oedd ei thad Nur Omar Mohamed a bu farw ei mam, Fadhuma Abukar Haji Hussein, pan oedd Ilhan Omar yn ddwy oed a magwyd hi gan ei thad a'i thaid. Roedd nifer o'i theulu'n weithwyr sifil neu'n addysgwyr.. Dihangodd ei theulu yn sgil Rhyfel Cartref y wlad yn 1991 a threuliodd bedair mlynedd mewn gwersyll i ffoaduriaid.

Sylw
----

Denodd Omar wrthwynebiad gan gefnogwyr y Gwerinaethwyr a rhai Democratiaid am ei sylwadau yn ymwneud â grym honedig grwpiau Iddewig a gwladwriaeth Israel dros wleidyddiaeth yr UDA ac am ei chefnogaeth i achos y Palesteiniaid. Denodd ei sylwadau, ""I want to talk about the political influence in this country that says it is okay to push for allegiance to a foreign country," ymateb chwyrn gan rai.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  Golden, Erin (7 Tachwedd 2018). "Ilhan Omar makes history, becoming first Somali-American elected to U.S. House". *Star Tribune*. Cyrchwyd November 7, 2018.
3. ↑  O'Grady, Siobhán (7 Tachwedd 2018). "Trump demonized Somali refugees in Minnesota. One of them just won a seat in Congress". *Washington Post*. Cyrchwyd 7 Tachwedd 2018.
4. ↑  "NDSU Fall 2011 Graduates" (PDF).
5. ↑  Nodyn:CongBio
6. ↑  Reinl, James (15 Tachwedd 2016). "Ilhan Omar: First female Somali American lawmaker". Al Jazeera. Cyrchwyd 14 Gorffennaf 2017.
7. ↑  Omar, Ilhan (16 Mehefin 2016). "Questions from a 5th grader". Neighbors for Ilhan. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-12-31. Cyrchwyd 14 Gorffennaf 2017.
8. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 4513147967359684200000
* LCCN: no2019080398
* GND: 1118960807
* US Congress: O000173

 |
Mae **Ieithyddiaeth/gramadeg disgrifiadol** (Saeseng: *linguistic/gramatical descriptivism*) yn anelu at ddisgrifio’n fanwl gywir sut mae iaith yn cael ei defnyddio.

Nid yw’r dull yn labelu defnydd penodol o iaith yn ‘gywir’ neu’n ‘anghywir’.

Nodweddion ieithyddiaeth ddisgrifiadol
--------------------------------------

Mae ieithyddiaeth ddisgrifiadol yn seiliedig ar edrych ar ddefnydd iaith y byd go iawn, heb wneud unrhyw farn ynghylch a yw defnydd penodol 'gywir' neu beidio. Gall helpu i ddeall sut mae iaith yn newid dros amser. Trwy astudio sut mae pobl yn defnyddio iaith mewn gwirionedd, gall ieithyddion disgrifiadol nodi'r ffactorau cymdeithasol a phersonol sy'n dylanwadu ar newid iaith. 

Gall ieithyddiaeth ddisgrifiadol helpu i werthfawrogi amrywiaeth iaith. Trwy astudio sut mae pobl yn defnyddio iaith mewn gwahanol ddiwylliannau a chymunedau, ac i ddeall y gwahanol ffyrdd y gellir defnyddio iaith. 

Ar y llaw arall, mae’r dull **Ieithyddiaeth ragnodol** (Saesneg: *linguistic/gramatical prescriptivism*, purdeb ieithyddol, hylendid ieithyddol) yn cynnig ffurfiau safonol i’w defnyddio gan geisio gosod rheolau sy'n ymwneud â defnydd "cywir" neu "anghywir", neu sut y "dylid" ei defnyddio. 

Gall presgripsiwn ieithyddol deillio o’r hyn mae sector arbennig o gymdeithas yn ei weld yn ffurf gywir neu orau ac yn anelu at ei hyrwyddo fel ffurf o iaith neu safon i’r cyhoedd yn gyffredinol. 

Mae'r dulliau disgrifiadol a rhagnodol yn egwyddorion sylfaenol astudiaethau ieithyddol.

Gweler hefyd
------------

* 
* Normaleiddio iaith
* Cywair (ieithyddiaeth)
* Diglosia - newid o'r naill iaith i'r llall yn ôl y sefyllfa
* Newid cod - defnyddio dwy iaith gyda'i gilydd yn yr un sgwrs
* Cymraeg Clir - prosiect Canolfan Bedwyr, Prifysgol Bangor

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  Cyflwyniad i ieithyddiaeth, Sarah Cooper a Laura Arman (goln.) 2020, Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol,
3. ↑
4. ↑   Verbal Hygiene (The Politics of Language). 1995. Awdur Deborah Cameron‎. Routledge. ISBN-13 :‎ 978-0415103558
5. ↑
6. ↑   Verbal Hygiene (The Politics of Language). 1995. Awdur Deborah Cameron‎. Routledge. ISBN-13 :‎ 978-0415103558
Hanesydd o Gymro oedd yr Athro Emeritws **Ieuan Gwynedd Jones** (7 Gorffennaf 1920 – 29 Mehefin 2018)

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Fe'i magwyd yn ardal Pen-y-bont ar Ogwr yn fab i löwr. Roedd ei fam yn hannu o Wynedd gan roi ei enw canol iddo a roedd ganddo un brawd, Simeon. Mynychodd Ysgol Ramadeg Pen-y-bont ar Ogwr ac er ei fod yn fachgen disglair, roedd rhaid iddo adael yr ysgol yn 14 oed i ennill cyflog. Bu'n forwr am flynyddoedd cyn i'w iechyd dorri a gweithiodd hefyd fel dyn signal ar y rheilffordd ym Mhontardawe.

Ar ôl Yr Ail Ryfel Byd ail-gydiodd yn ei addysg a chafodd radd cyntaf mewn Saesneg ym Mhrifysgol Abertawe yna MA a chymrodoriaeth ymchwil yn Peterhouse, Caergrawnt.

Gyrfa
-----

Cafodd swydd yn Adran Hanes Prifysgol Cymru Abertawe, gan weithio gyda rhai o haneswyr pwysig eraill yn cynnwys Glanmor Williams, K.O. Morgan, Gwyn Alf Williams, John Davies a Ralph Griffiths.

Ar ddiwedd yn 1960au fe'i benodwyd i Gadair Syr John Williams fel Athro Hanes Cymru ym Mhrifysgol Aberystwyth. Cafodd ei urddo'n Gymrawd Prifysgol Aber yn Ngorffennaf 2010.

Bywyd personol
--------------

Roedd yn briod a Maisie, oedd yn enedigol o Gwm Tawe. Roedd ganddynt un mab, Alun. Treuliodd rhan fwyaf o'i fywyd yn Aberystwyth. Bu farw yn Ysbyty Bronglais ar ddydd Gwener 29 Mehefin 2018.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Marw un o haneswyr mwya’ Cymru*  , Golwg360, 6 Gorffennaf 2018.
2. 1 2   Yr Athro Emeritws Ieuan Gwynedd Jones. Prifysgol Aberystwyth (13 Gorffennaf 2010). Adalwyd ar 5 Gorffennaf 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 79078199
* LCCN: n50039991
* ISNI: 0000 0000 8158 8424
* GND: 118991388
* SUDOC: 030734983
* BNF: cb12209168v (data)

 |
Actor yw **Ieuan Rhys** (ganwyd 24 Rhagfyr 1961) sy’n gweithio yn y Gymraeg a’r Saesneg.

Bywgraffiad
-----------

Daw Ieuan Rhys o Drecynon ger Aberdâr. Ganwyd yn fab i John Gethin Evans a Thelma Evans. Bellach mae Ieuan yn byw yng Nghaerdydd.

Cyhoeddodd ei hunangofiant *Allet Ti Beswch!* yn 2013.

Gyrfa
-----

Ers iddo droi’n actor, mae gwaith Ieuan wedi bod yn amrywiol i ddweud y lleiaf. Ym myd teledu, mae e wedi gweithio fel cymeriad cyson yng nghyfres sebon y BBC *Pobol y Cwm*, ac yn cyflwyno gêm deledu *Siôn a Siân* i HTV. Mae'n gyflwynydd achlysurol ar y rhaglen adloniant *Noson Lawen*. Mae e wedi chwarae carcharor a oedd yn hoff o drawswisgo yn y gyfres *Diamond Geezer* gyda David Jason ac fel Crabtree ym mhennod *The Idiot’s Lantern* o’r gyfres *Doctor Who* gyda David Tennant.

Mae e hefyd yn actor Shakespearaidd gyda rhannau mewn nifer o gynyrchiadau gan gynnwys cynyrchiadau Cymraeg a Saesneg o Hamlet o dan gyfarwyddyd Michael Bogdanov. Mae’n adnabyddus hefyd am ei waith mewn sioeau cerdd a chafodd adolygiadau clodwiw am ei bortread o Alfred Doolittle yng nghynhyrchiad Bogdanov o My Fair Lady.

Mae ei waith ar ffilm yn cynnwys y ffilm bytholwyrdd gyda Hugh Grant *The Englishman Who Went Up A Hill But Came Down a Mountain*.

Yn 2011 gweithiodd ar y gyfres *Zanzibar* (cynhyrchiad Rondo Cyf i S4C). Ymddangosodd fel Eurig Bell ar 4 cyfres o'r ddrama *Gwaith/Cartref* ac yn 2016 roedd mewn pennod o *Y Gwyll*.

Cyfeiriadau
-----------

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 305857097
* LCCN: no2013127203

 |
Gwledydd lle mae iaith Slafonaidd Orllewinol yn iaith genedlaethol
     Gwledydd lle mae iaith Slafonaidd Ddwyreiniol yn iaith genedlaethol
     Gwledydd lle mae iaith Slafonaidd Ddeheuol yn iaith genedlaethol
Ieithoedd Slafonaidd
Grŵp o ieithoedd a siaredir yn nwyrain Ewrop a gogledd Asia yw'r **ieithoedd Slafonaidd**, hefyd **ieithoedd Slafonig**. Maen nhw'n perthyn i deulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd sy'n gorestyn o arfordir yr Iwerydd hyd at India yn y dwyrain. Fe'u dosbarthir yn dri is-grŵp: yr ieithoedd Slafonaidd Gorllewinol (Casiwbeg, Pwyleg, Slofaceg, Sorbeg a Tsieceg), yr ieithoedd Slafonaidd Dwyreiniol (Belarwsieg, Rwsieg ac Wcreineg, a'r ieithoedd Slafonaidd Deheuol (Bosneg, Bwlgareg, Croateg, Macedoneg, Serbeg a Slofeneg). Weithiau cyfeirir at y grwpiau gorllewinol a dwyreiniol fel ieithoedd Slafonaidd gogleddol ar sail nodweddion cyffredin. Mae ychydig o ieithoedd Slafonaidd eraill wedi marw: Hen Slafoneg Eglwysig (Slafeg deheuol) a Polabeg (iaith Slafig gogledd-orllewin yr Almaen).

Heddiw mae'r ieithoedd Slafonaidd yn defnyddio naill ai'r wyddor Gyrilig neu'r wyddor Ladin ar gyfer eu ffurf ysgrifenedig. Mae'r ieithoedd Slafonaidd Gorllewinol a Deheuol i gyd yn defnyddio'r wyddor Ladin, ac eithrio Bwlgareg, Macedoneg, ac, i radd helaeth, Serbeg, sy'n defnyddio'r wyddor Gyrilig. Mae'r ieithoedd Slafonaidd Dwyreiniol yn defnyddio'r wyddor Gyrilig. Fel rheol fras, mae'r gwledydd Slafaidd Catholig yn defnyddio'r wyddor Ladin, a'r rhai uniongred yn defnyddio'r wyddor Gyrilig. Defnyddiwyd gwyddor arall, y wyddor Glagolitig, a ddyfeisiwyd yn wreiddiol ar gyfer Hen Slafoneg Eglwysig gan SS. Cyril a Methodiws, o'r 9g ymlaen yn y gwledydd Slafig deheuol. Fe'i disodlwyd ym Mwlgaria a Macedonia gan y wyddor Gyrilig erbyn y 12g, ond cafodd ei defnyddio mewn rhai ardaloedd, Croatia yn arbennig, ar gyfer testunau eglwysig hyd at y 19g.

Ffynonellau
-----------

* Comrie, Bernard, a Corbett, Greville G. gol. 1993. *The Slavonic languages*. Llundain: Routledge.
* De Bray, Reginald G. A. 1970. *Guide to the Slavonic languages*. Llundain.
* Horálek, K. 1992. *Introduction to the study of the Slavonic languages*. Nottingham: Astra Press.
Grŵp ethnig Affricanaidd yn byw yn Bwrwndi, Rwanda a rhannau o Wganda yw'r **Hutu**.

Yn draddodiadol, roedd yr Hutu yn ddarostyngedig i'r Tutsi. Roedd y Tutsi yn ffermwyr gwartheg ac yn ffurfio dosbarth o uchelwyr yn Rwanda a Bwrwndi, tra'r oedd yr Hutu yn tyfu cnydau dan reolaeth y Tutsi. Gwaherddid priodasau rhwng Hutu a Tutsi.

Yn yr 20g bu llawer o derfysg rhwng y Tutsi a'r Hutu. Yn 1961 llwyddodd yr Hutu i gipio grym yn Rwanda gan ddiorseddu'r brenin Tutsi, Mwami. Yng nghanol y 1960au, cipiodd swyddog Tutsi rym yn Bwrwndi.

Yn 1994, lladdwyd rhwng 500,000 a miliwn o bobl gan ddau filisia Hutu yn Hil-laddiad Rwanda, a ddechreuodd ar 6 Ebrill pan saethwyd i lawr awyren yn cynnwys Arlywydd Rwanda, Juvénal Habyarimana. Lladdwyd Habyarimana, oedd yn aelod o'r Hutu. Yn y tri mis nesaf, lladdwyd nifer fawr o'r Tutsi, ac hefyd rhai Hutu oedd yn gwrthwynebu'r milisia.

Canran Hutu, Tutsi a Twa yn Rwanda a Bwrwndi
--------------------------------------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Tutsi | Hutu | Twa |
| Rwanda | 9% | 90% | 1% |
| Bwrwndi | 16% | 83% | 1% |
|
Ffeminist o Awstralia oedd **Inez Bensusan** (1871–1967) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel actor, dramodydd, awdur a swffragét. 

Fe'i ganed yn Sydney yn 1871 i Samuel Levy Bensusan a'i wraig. Roedd ei theulu'n gyfoethog ac yn 1893 symudon nhw i Loegr. Daeth yn aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched a sefydlwyd gan Emmeline Pankhurst ac yn 1907 roedd yn un o sylfaenwyr Cynghrair Etholfraint yr Actorion (*Actresses' Franchise League*).

Awdures
-------

Ysgrifennodd dair drama un act ar gyfer y Gynghrair ac roedd yn bennaeth eu hadran ddrama. Bu'n hefyd yn aelod o'r *Actresses' Franchise League* a'r Gynghrair Etholfraint Menywod Iddewig (*Jewish League for Woman Suffrage*) am rai blynyddoedd.

Yn 1911 roedd y suffragetiaid (sef yr enw a roddir i aelodau'r Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched) yn gwrthwynebu'r Cyfrifiad. Fel rhan o'u brotest Perfformiwyd *Yr Afal* am un o'r gloch y bore, am yr ail waith.

Y flwyddyn ddilynol, fe'i penodwyd ar fwrdd rheoli Cynghrair Etholfraint Menywod Iddewig.

Yn Rhagfyr 1913, casglodd ynghyd griw theatrig yn Theatr Coronet, ond wedi ambell berfformiad torrodd y Rhyfel Byd Cyntaf a rhoddwyd y ffidil yn y to. Sefydlodd Cwmni Theatr y Merched ac aethant ar daith yn diddori Byddin Lloegr yng Nghwlen, yr Almaen.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Inez Bensusan © Orlando Project". *orlando.cambridge.org* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-12-01. Cyrchwyd 2017-11-22.
2. ↑  "SAPDD Biographies - Inez Bensusan". *SAPDD*.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 35146573933938101903
* GND: 1232732354
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
*Am y digrifwr a ffarmwr, gweler Ifan Gruffydd (digrifwr)*
Awdur Cymraeg oedd **Ifan Gruffydd** (1 Chwefror 1896 – 4 Mawrth 1971). Mae'n adnabyddus fel awdur dwy gyfrol o hunangofiant sy'n portreadu diwylliant gwerinol Cymraeg Ynys Môn yn y cyfnod o ddiwedd y 19g hyd y 1930au.

Bywgraffiad
-----------

Brodor o blwyf Llangristiolus, Môn oedd Ifan Gruffydd. Ar wahân i gyfnod o wasanaeth milwrol yn y Rhyfel Byd Cyntaf, treuliodd ei oes yn ardal Paradwys yn ei blwyf enedigol. Dechreuodd ei yrfa fel gwas fferm cyflogedig ac yn ddiweddarach gofalodd am swyddi'r Cyngor Sir. Roedd yn bregethwr lleyg a dramodydd lleol cyn iddo ymroi i ysgrifennu ei hunangofiant cyntaf *Gŵr o Baradwys*, a gyhoeddwyd yn 1963. Dilynwyd hyn gan *Tân yn y Siambr* (1966).

Gwerthfawrogir ei bortread o fywyd cymdeithas amaethyddol werinol yr ynys fel cofnod o ffordd o fyw diflanedig ac am ei Gymraeg rhywiog, naturiol. Fel y noda'r *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*:

"Fel llanc cafodd ei siâr o anffawd ond lluniodd mewn Cymraeg rhywiog dihafal a chyda hiwmor goffhad meistrolgar i ffordd arbennig, diflanedig o fyw."

Llyfryddiaeth
-------------

* *Gŵr o Baradwys* (Gwasg Gee, 1963)
* *Tân yn y Siambr* (Gwasg Gee, 1966)
* *Cribinion*, gol. J. Elwyn Hughes (1971). Detholiad o straeon byrion gan Ifan Gruffydd gydag ysgrifau amdano gan rai o'i gyfeillion.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 18747257
* LCCN: n87865543

 |
Tywysog rhan o Deyrnas Powys oedd **Iorwerth ap Bleddyn** (1053-1111).

Bywgraffiad
-----------

Roedd Iorwerth yn fab i Bleddyn ap Cynfyn, brenin Powys a Gwynedd. Pan laddwyd Bleddyn yn 1075, rhannwyd Powys rhwng tri o'i feibion, Iorwerth, Cadwgan a Maredudd.

Daliai Iorwerth, Cadwgan a Maredudd eu tiroedd oddi wrth Robert o Bellême, 3ydd Iarll Amwythig. Yn 1102 gwysiwyd yr Iarll i lys Henri I, brenin Lloegr i ateb cyhuddiadau, ac ymatebodd trwy wrthryfela yn erbyn y brenin. Ar y cychwyn roedd pob un o'r tri brawd yn cefnogi Robert ac yn ymladd ar ei ran, gan anrheithio Swydd Stafford. Gyrrodd y brenin William Pantulf i geisio ennill cefnogaeth Iorwerth, y mwyaf grymus o'r tri brawd, trwy gynnig tiroedd eang iddo. Llwyddodd William, ac arweiniodd Iorwerth fyddin fawr o Gymry i anrheithio Swydd Amwythig ar ran y brenin. Gorfodwyd Robert i ildio, ac alltudiwyd ef o'r deyrnas. Daliodd Iorwerth ei frawd Maredudd hefyd, a'i drosglwyddo i'r brenin.

Ni parhaoedd cefnogaeth Iorwerth i'r brenin yn hir. Rhoddwyd llawer o'r tiroedd oedd wedi eu haddo iddo ef i eraill, ac yn 1103 gwysiwyd Iorwerth o flaen tribiwnllys brenhinol yn Amwythig a'i garcharu. Ni ryddhawyd ef hyd 1110 wedi i Owain ap Cadwgan, mab ei frawd Cadwgan, gipio Nest, gwraig Gerallt o Benfro, gan arwain at ymladd. Llwyddodd Iorwerth i yrru Owain allan o Bowys ac adennill ei safle am gyfnod byr. Fodd bynnag, yn 1111 ymosododd Madog ap Rhiryd, oedd mewn cynghrair ag Owain, ar Iorwerth pan oedd yn aros mewn tŷ yng nghwmwd Caereinion. Gyrrwyd teulu Iorwerth ar ffo, a llosgwyd y tŷ. Pan geisiodd Iorwerth ddod allan o'r tŷ, gorfodwyd ef yn ei ôl a gwaywffyn, a bu farw. Ni adawodd fab, a phan laddwyd Cadwgan gan Madog yn fuan wedyn, cipiodd Owain ap Cadwgan y deyrnas.

Llyfryddiaeth
-------------

* John Edward Lloyd *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co. 1911)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Iris Williams** OBE (ganwyd 20 Ebrill 1944) yn gantores Gymreig.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Williams ym Mhontypridd, o ganlyniad i berthynas all-briodasol a gafodd ei mam gyda GI Americanaidd tra bu ei gŵr yn y fyddin. Gwrthododd gŵr ei mam ei magu a chafodd ei danfon i gartref plant amddifad, cyn cael ei maethu gan Bronwen Llywelyn yn Nhonyrefail, Mrs Llywelyn fagodd y diddordeb yn Williams mewn cerddoriaeth.

Gyrfa
-----

Enillodd ysgoloriaeth i Goleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru a thra yn y coleg dechreuodd ymddangos ar y rhaglen *Disc a Dawn*, y ddynes groenddu cyntaf i ymddangos ar raglen deledu Cymraeg. Ym 1968 cyhoeddodd ei record gyntaf, record estynedig yn cynnwys y caneuon *Tra Byddo Dŵr*; *Y Cobler Du Bach*, *Mi Fûm Yn Caru* ac *Y Gog Lwydlas.*. Ym 1974 enillodd gystadleuaeth Cân i Gymru gyda'r gân *I Gael Cymru'n Gymru Rydd*. Daeth i frig siartiau'r DU ym 1979 gyda'r gân *He Was Beautiful*, bu ganddi hefyd gyfres deledu Saesneg ar y BBC. Ers 1991 mae Williams wedi bod yn byw yn Efrog Newydd, lle mae hi'n perfformio'n rheolaidd ar y gylchdaith canu Jazz. Ym 1999 bu Williams yn un o'r sêr a fu'n perfformio mewn cyngerdd arbennig i ddathlu agor Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

Anrhydeddau
-----------

Ym 1999 gwnaed Williams yn Gymrawd Goleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru, yn 2004 dyfarnwyd yr OBE iddi, mae hi hefyd, ers 2006, yn aelod o Orsedd y Beirdd.

Teulu
-----

Priododd Clive Pyatt ym 1982 a chafodd eu mab Blake ei eni ym 1984.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *All Music Iris Williams biography*
2. ↑  Iris Williams owes her success to the kindness of foster carer *Wales Online* , 22 Ionawr 2014
3. ↑  Iris Williams - Discography
4. ↑  BBC Wales News *Book king heads Welsh honours*
5. ↑  *An Encore Evening with Iris Williams "The Voice and Soul of Wales"*[*dolen marw*]
Brawdoliaeth yr Iaith, 1917, arwyddwyd gan Vilar Ponte.
Mudiad cenedlaetholgar a gwladgarol o Galisia oedd **Irmandades da Fala** ('Brawdoliaeth yr Iaith') a oedd yn weithredol rhwng 1916 ac 1936. Hwn oedd y mudiad cyntaf i ddefnyddio Galisieg fel eu hunig gyfrwng.

Yn 1915 galwodd Aurelio Ribalta, awdur Galisieg o Fadrid, i'w bobl amddiffyn yr iaith. Ar y 6ed o Ionawr y flwyddyn dilynol, sefydlodd Antón Vilar Ponte ymgyrch i sefydlu Mudiad Cyfeillion yr Iaith yn y papur newydd *La Voz de Galicia* ac ym Mawrth 1916 cyhoeddodd *"Cenedlaetholdeb Galisiaidd (Nodiadau ar gyfer Llyfr)"* ble crynhodd ei ddaliadau a'r dadleuon dros amddiffyn y Galisieg.

Cytunwyd a'i ddadleon gan lawer o arweinwyr ar draws y sbectrwm gwleidyddol, ac yn bwysicaf: Antón Losada Diéguez, y mudiad Traddodiadol (neu 'Geidwadol') a'r Democratiaid Rhyddfrydol.

Cafwyd dros 27 o ganghennau lleol o fewn dim ac aethpwyd ati i drefnu sioeau blodau, sesiynnau adrodd, cyrsiau dysgu Galisieg ayb ac yn etholiad 1918, cynrychiolwyd y mudiad newydd gan ddau berson. Hyrwyddo diwylliant ac iaith oedd bwriad y Mudiad..

Ar 14 Tachwedd 1916 sefydlodd Antón Vilar Ponte gylchgrawn gyda chylchrediad o oddeutu 1,800 - 'Ein Tir' (*A Nosa Terra*).

Amcanion
--------

Yng Nghyngres Tachwedd 1918 yn ninas Lugo, sefydlwyd eu Rhaglen Waith a oedd yn cynnwys yr Amcanion hyn:

1. Prif Amcanion:
	1. Annibyniaeth lwyr i Galicia
	2. Datganoli pwer i'r rhanbarthau
	3. Ymuno â Chynghrair y Cenhedloedd
	4. Undeb Ffederal gyda Phortiwgal
2. Hefyd:
	1. Hawl i Lywodraeth Galisia i ddeddfu; ac i bobl y wlad eu hethol mewn dull democrataidd.
	2. Pwer i ddeddfu a chynal llysoedd barn
	3. Deddfau tribiwnlysoedd annibynnol i Galisia heb ymyrraeth gan Sbaen
	4. Y Galisieg a'r Sbaeneg i fod yn ieithoedd swyddogol, o'r un statws
	5. Hawliau cyfartal i'r ddau ryw - merched a dynion

Oriel luniau
------------

* A Nosa Terra' ('Ein Tir'): cylchgrawn y Mudiad*A Nosa Terra' ('Ein Tir'): cylchgrawn y Mudiad*
* Pan sefydlwyd Plaid Galisia (Partido Galeguista) daeth y Frawdoliaeth i benPan sefydlwyd Plaid Galisia (*Partido Galeguista*) daeth y Frawdoliaeth i ben
* Murlun yn nodi'r fan lle sefydlwyd Irmandades da Fala yn CorunnaMurlun yn nodi'r fan lle sefydlwyd *Irmandades da Fala* yn Corunna
* Geiriadur a gyhoeddwyd gan y Frawdoliaeth yn 1933Geiriadur a gyhoeddwyd gan y Frawdoliaeth yn 1933

Gweler hefyd
------------

* Partido Galeguista
* Ramón Piñeiro López
* Statud Ymreolaeth Galisia (1936) (*Estatuto de Autonomía de Galicia de 1936*)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Vilar Ponte, Antón, *Nacionalismo gallego, nuestra afirmación regional*, A Coruña, Voz de Galicia, 1916; o texto tirouse de VV.AA. Lingua e literatura II, Rodeira, 2003, A Coruña, páx. 142
2. ↑  Fernández del Riego, F.: *Historia da literatura*. Editorial Galaxia, 1984, px. 123. ISBN 84-7154-462-8.
3. ↑  Justo G. Beramendi e Xosé Manuel Seixas (1996) *O nacionalismo galego*, Vigo:A Nosa Terra, páx. 132-133
Paentiad olew gan Vincent van Gogh sy'n dwyn yr enw *At Eternity's Gate*
Mae **iselder ysbryd** yn afiechyd meddwl ble mae'r claf yn teimlo'n isel a di-hwyl; yn aml, mae'r afiechyd hwn hefyd yn gwneud iddo deimlo'n wael a dihyder, gan golli diddordeb yn y pethau sydd, fel arfer, yn ei gyffroi.

Yn 1980 gwahaniaethodd Cymdeithas Seiciatreg America ("American Psychiatric Association") rhwng iselder ysbryd dros dro (sef *mental depression*) ac iselder ysbryd dwys (Sa: *Major depressive disorder*) yn eu cyfrol "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-III) Classification". Mae iselder ysbryd dwys yn medru analluogi, neu dynnu'r gallu arferol i gyflawni pethau oddi wrth y claf. Gall hyn effeithio teulu'r claf yn drychinebus, a'i waith neu addysg, ei gwsg, yr hyn mae'n ei fwyta a'i iechyd yn gyffredinol. Yn yr Unol Daleithiau, mae 3.4% o'r bobl hynny sydd gan iselder ysbryd dwys yn cyflawni hunanladdiad ac mae gan 60% o'r bobl hynny sy'n cyflawni hunanladdiad iselder ysbryd ar ryw raddfa. Mae sawl astudiaeth wyddonol wedi dod o hyd i gydberthyniadau ystadegol rhwng iselder a rhai plaladdwyr amaethyddol.
]

Triniaeth
---------

Mae sawl triniaeth posibl; gellir eu grwpio'n ddau: sef yr hyn mae meddygaeth gonfensiynol yn ei gynnig drwy'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG), ysbytai, meddygon ayb ar y naill law a meddyginiaeth amgen ar y llaw arall. Dengys ymchwil diweddar fod gan ymarfer corff le pwysig i chwarae yng ngwellâd y driniaeth.

### Triniaeth gonfensiynol

Dyma'r driniaeth arferol, sef darparu meddygaeth gonfensiynol drwy'r GIG, ysbytai, meddygon ayb a cheir tri math gwahanol. Fel ymwelydd dyddiol y darperir y feddyginiaeth fel arfer ond gall y claf gael triniaeth fel 'inpatient' os oes perygl iddo niweidio ei hun neu eraill.

#### Seicotherapi

Seicotherapi yw'r driniaeth a awgrymir fynychaf, a'r hyn mae'r claf yn ei ddewis fynychaf.

#### Meddyginiaeth

Mae defnyddio "antidepressants" mor effeithiol â seicotherapi, bellach, er bod mwy o gleifion yn rhoi gorau i gymryd meddyginiaeth na sydd o gleifion yn rhoi gorau i seicotherapi, fel arfer oherwydd sgil-effeithiau.

#### Therapi "electroconvulsive"

Pan nad oes dim arall yn gweithio, dyma'r gobaith olaf, neu'r driniaeth olaf i rai cleifion.

Triniaeth amgen
---------------

### Meddyginiaeth amgen

Tybir fod rhai planhigion yn medru cynorthwyo'r claf; mae'r rhain yn cynnwys: lafant, saets y waun a jasmin.

Gweler hefyd
------------

* Afiechyd meddwl
* Llysiau rhinweddol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gweler dolen 'Scientific articles' ar wefan Associazione per Far Conoscere 
Alcuni Danni dei Pesticidi Agricoli (erthyglau yn Saesneg)
Y Meidan Enam yn Isfahan
Dinas yng nghanolbarth Iran yw **Isfahan** neu **Esfahan** (Perseg: اصفهان). Gyda phoblogaeth o 2.54 miliwn, hi yw'r drydydd ddinas fwyaf yn Iran, ac mae'n brifddinas rhanbarth Isfahan. Saif tua 340 km i'r de o Tehran ar lan ogleddol afon Zayandeh Rud.

Mae Isfahan yn hen ddinas, a adwaenid fel **Aspadana** yn y cyfnod clasurol. Roedd yn brifddinas rhanbarth Persia Uchaf o ymerodraeth Parthia. Alltudiwyd Iddewon yno yn ystod y goncwest Fabilonaidd. Daeth y ddinas yn bwysig fel un o'r dinasoedd ar Ffordd y Sidan, y rhwydwaith o lwybrau masnach rhwng Tsieina a'r Môr Canoldir. 
Cipiwyd y ddinas gan yr Arabiaid yn 643.

Gwnaeth Malik Sjah I hi yn brifddinas yn 1051, ac yn ystod y cyfnod yma bu'r meddyg ac athronydd Avicenna yn byw yma. Cipiwyd y ddinas gan Timur yn 1387, a lladdwyd tua 70,000 o'r trigolion wedi iddynt wrthryfela yn ei erbyn. Daeth yn brifddinas Persia eto yn 1598, ac yn y cyfnod nesaf dan Abbas I adeiladwyd llawer o adeiladau enwocaf y ddinas, megis y *Meidan Emam*. Cipiwyd y ddinas gan yr Afghaniaid yn 1722, a dinistriwyd rhan helaeth ohoni.

Pobl enwog o Isfahan
--------------------

* Abu al-Faraj al-Isfahani
**Llawysgrif Hendregadredd** yw un o'r llawysgrifau Cymreig cynharaf a phwysicaf i oroesi ac un o'n dwy brif ffynhonnell am waith Beirdd y Tywysogion, ynghyd â Llyfr Coch Hergest. Mae'r brif law yn dyddio o tua 1300-1310. Mae'n llawysgrif ar femrwn sy'n cynnwys 126 o dudalennau ac yn mesur 8.2 x 6 modfedd. Yn ddiweddarach, tua'r 1330au, ychwanegwyd rhai testunau o waith y cywyddwyr, gan gynnwys rhai o gywyddau Dafydd ap Gwilym a Gruffudd Gryg. Cred rhai ysgolheigion mai Dafydd ei hun a ysgrifennodd y testunau hynny.

Hanes y llawysgrif
------------------

Mae hanes y llawysgrif yn ddiddorol. Ar ddechrau'r 14g roedd ym meddiant Ieuan Llwyd ap Ieuan ap Gruffudd Foel o Barcrydderch ger Llangeitho. Tua chanol y 16g roedd ym meddiant yr achyddwr Gruffudd Dwnn ac yna aeth i feddiant y bardd Wiliam Llŷn (tua 1580). Cafodd ei lle yn llyfrgell enwog yr hynafiaethydd Robert Vaughan yn Hengwrt lle gwnaeth John Davies o Fallwyd gopi ohono yn 1617: y copi hwnnw sy'n sail i destun adran y Gogynfeirdd yn y Myvyrian Archaiology of Wales. Aeth y llawysgrif o'r golwg yn y 19g, a thybiwyd ei bod ar goll, ond yn 1910 fe'i darganfuwyd gan John Jones (Myrddin Fardd) ac Edward Breeze mewn hen wardrob ym mhlasty Hendregadredd, ger Cricieth. Cafodd gan aelodau o deulu Gregynog pan roddodd ei berchennog John Ignatius Williams o Hendregadredd hi mewn arwerthiant yn Llundain. Heddiw mae'n ddiogel yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

Rhai o'r beirdd y ceir testunau o'u gwaith yn y llawysgrif
----------------------------------------------------------

### Prif law

* Bleddyn Fardd
* Casnodyn
* Cynddelw Brydydd Mawr
* Daniel ap Llosgwrn Mew
* Dafydd Benfras
* Einion ap Gwalchmai
* Elidir Sais
* Gwalchmai ap Meilyr
* Gwilym Ryfel
* Gwynfardd Brycheiniog
* Hywel ab Owain Gwynedd
* Llygad Gŵr
* Llywarch ap Llywelyn (Llywarch Brydydd y Moch)
* Llywelyn Fardd
* Meilyr Brydydd
* Owain Cyfeiliog
* Seisyll Bryffwrch

### Ychwanegiadau

* Dafydd ap Gwilym
* Gruffudd Gryg

Llyfryddiaeth
-------------

* John Morris-Jones a T. H. Parry-Williams (gol.), *Llawysgrif Hendregadredd* (Caerdydd, 1933; sawl argraffiad arall ers hynny)

Dolen allanol
-------------

* Lluniau o'r llawysgrif ar safle Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Casgliad o lawysgrifau Cymreig canoloesol yw **Llawysgrifau Peniarth** a gasglwyd yn wreiddiol gan Syr Robert Vaughan (1592 - 1667) o Hengwrt, Meirionnydd, ac a gafodd gartref ym mhlasdy Peniarth, plwyf Llanegryn, Meirionnydd yn y 19g. Mae'r casgliad yn cynnwys rhai o'r llawysgrifau hynaf a phwysicaf yn hanes llenyddiaeth Gymraeg.

Gwerthwyd y casgliad gan William Wynne VII o Beniarth i Syr John Williams yn 1898. Pan gafwyd cynllun i sefydlu llyfrgell genedlaethol i Gymru addawodd Syr John y byddai'n cyflwyno ei gasgliad gwerthfawr, yn cynnwys Llawysgrifau Peniarth, iddi ar yr amod ei bod yn cael ei lleoli yn Aberystwyth, ac felly y bu.

Mae'r casgliad yn cynnwys trysorau fel Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Taliesin a Llyfr Gwyn Rhydderch (sy'n cynnwys Pedair Cainc y Mabinogi, Y Tair Rhamant a chwedlau eraill) a nifer o lawysgrifau hynafol eraill, yn cynnwys testunau cynnar o Gyfraith Hywel, gwaith nifer o Feirdd yr Uchelwyr. Mae'r llawysgrifau mewn ieithoedd eraill yn cynnwys dwy lawysgrif Ladin o *Historia Regum Britanniae* Sieffre o Fynwy a thestun cynnar, darluniedig, o *Canterbury Tales* Geoffrey Chaucer a adnabyddir wrth yr enw *Hengwrt Chaucer*.

Fe'u diogelir i'r genedl yng nghasgliad llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

Rhai o'r llawysgrifau
---------------------

* Llyfr Du Caerfyrddin
* Y Llyfr Du o'r Waun
* Llyfr Gwyn Rhydderch
* Llyfr Taliesin
* Peniarth 20
* Peniarth 6
* Peniarth 28
* Llawysgrif Peniarth 49
* Peniarth 51
* Llawysgrif Peniarth 53
* Peniarth 109
* Llawysgrif Peniarth 164

Llyfryddiaeth
-------------

Ceir manylion am y llawysgrifau yn y llawlyfrau:

* J. Gwenogvryn Evans, *Reports on Manuscripts in the Welsh Language*, cyfrol I, rhif 2 a 3.
* *Handlist of Manuscripts in the National Library of Wales*, cyfrol I, rhif 1.
Ardal yn yr Hen Ogledd oedd **Llwyfenydd**. Mae ei union leoliad yn ansicr ond ymddengys y bu'n rhan o deyrnas Rheged yn amser Urien Rheged a'i fab Owain (6g).

Ceir cynifer â phum cyfeiriad at Lwyfenydd yn y cerddi gan Taliesin i Urien a'i fab a gedwir yn *Llyfr Taliesin*. Dethlir yr ardal am ei chyfoeth a'r bywyd llawen a geid yno. Gelwir Owain fab Urien yn "bennaeth ysblennydd Lliwelydd".

Dyfelir ei bod yn gorwedd yn yr hyn sydd erbyn heddiw yng ngogledd-orllewin Lloegr. Tybir bod adlais o'r enw yn yr enw lle Leeming, ger Catraeth (Catterick) a hefyd yn enw tref Caerliwelydd. Ceir Afon Lyvennet rhwng Catterick a Chaerliwelydd.

Mae'n bosibl hefyd fod Argoed Llwyfain, safle brwydr enwog, i'w leoli yn Llwyfenydd.

Mae'r Lyvennet Beck yn rhedeg trwy Crosby Ravensworth, yn hen Swydd Westmorland. Mae ei henw yn tarddu o *llwyfen* ac fel enw afon neu nant, mae felly yn eithaf cyffredin. Awgrymodd Hogg mai hon oedd *Llwyfenydd* Taliesin. Gerllaw mae caer neu ddinas yn dyddio o'r Oesoedd Tywyll o'r enw *Ewe's Close*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hogg. A. H. A. (1946) 'Llwyfenydd', Antiquity, (80), tt. 210–11

Llyfryddiaeth
-------------

* Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin* (Caerdydd, 1960; arg. newydd 1977).
Ceir sawl ystyr i'r gair **Llwyn**, yn cynnwys:

Lleoedd
-------

Ystyr gyffredin y gair *llwyn* yw 'coedwig fechan' ayyb.

* Llwyn, Sir Ddinbych
	+ Llwyn (SoDdGA)
* Llwyndafydd, Ceredigion
* Llwyn Fedw, Caerdydd
	+ Gorsaf reilffordd Llwyn Fedw
* Llwyn-y-brain, Hendy-gwyn ar Daf, Sir Gaerfyrddin
* Llwyn-y-brain, Llanymddyfri, Sir Gaerfyrddin
* Llwyn-y-groes, Ceredigion
* Llwynypïa, Rhondda Cynon Taf

Capeli ac ysgolion
* Capel Llwyn-yr-hwrdd, Sir Benfro
* Ysgol Gynradd Llwyn Fedw, Caerdydd
* Ysgol Gynradd Llwyn yr Eos, Aberystwyth

Cronfa
* Cronfa Llwyn-onn, Bannau Brycheiniog

Pobl
----

* Morfydd Llwyn Owen, cantores


|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |

*Tudalen wahaniaethu yw hon, sef cymorth cyfeirio sy'n rhestru tudalennau sy'n gysylltiedig â'r un teitl ond yn trafod pynciau gwahanol.   
Os cyrhaeddoch yma drwy glicio ar ddolen fewnol, gallwch newid y ddolen fel ei bod yn cysylltu'n uniongyrchol â'r erthygl gywir. I wneud hynny ewch yn ôl at yr erthygl honno a newid y ddolen.*
Cymeriad mewn straeon gwerin yw **Jac** (Saesneg: Jack). Yn aml mae'n oedolyn ifanc, arwr chwedlau, straeon a chaneuon i blant yn Nghernyw a Lloegr. Yn wahanol i arwyr moesegol llawer o straeon, yn aml mae'n ymddangos fel ffŵl neu dyn diog, sy'n llwyddo cyrraedd ei nod diolch i'w glyfrwch a'i driciau; hynny yw mae o'n "walch bach" direidus.

Mae'n ymddangos mewn straeon megis **Jac a'r Goeden Ffa**, **Jac y lladdwr cewri,** a **Jac y Rhew**. Mae elfennau cyffredin gan arwyr y straeon hyn. Ceir yr un cysyniad yn y cymeriad Saesneg John, y stori Almaeneg Hans im Glück, a'r cymeriad Rwseg Ivan.

Ym mynyddoedd yr Appalachians yng Ngogledd America, hefyd, mae straeon gwerin gydag arwr o'r enw Jack hefyd. Mewn rhai o'r straeon hyn, mae ganddo frodyr o'r enw Will a Tom.

Jac y lladdwr cewri
-------------------

Jac yn lladd y cawr Cormoran
Stori gwerin yw *Jack the Giant-killer.* Digwydd yr hanes yn amser y Brenin Arthur. Mae Jac yn ddyn ifanc dewr o Gernyw, sy'n defnyddio ei glyfrwch er mwyn trechu sawl cawr.

Jac a'r goeden ffa
------------------

Lifft ofod - neu goeden ffa
Stori i blant yw **Jac a'r Goeden Ffa** (*Jack and the Beanstalk*), ail-eiriad o stori Jac y Lladwr Cewri (gw. uchod) yn wreiddiol, sy'n mynd yn ôl i'r 17eg ganrif o leiaf. Ceir sawl fersiwn o'r stori, ond un o'r rhai a ledaenwyd fwyaf yw hwnnw a gyhoeddwyd ym 1860 yn y llyfr *English Fairy Tales* gan Joseph Jacobs. Mae'r stori wedi eu haddasu llawer o weithiau ar ffurf ffilmiau a chynyrchiadau theatr.

Mae'r stori mor adnabyddus nes roi un o enwau technoleg lifft gofod (beanstalk yn Saesneg).

### Stori

Mae Jac yn fab i weddw dlawd. Mae ei fam yn anfon Jac i'r farchnad, er mwyn gwerthu eu buwch olaf, ond mae Jac yn ei chyfnewid am ffeuen hud. Yn gynddeiriog, mae ei fam yn taflu'r ffa o'r ffenestr, a'r diwrnod nesaf mae planhigyn anferthol yn tyfu, sy'n estyn hyd at y cymylau. Mae Jac yn dringo i fyny i'r awyr, ac yn cyrraedd castell mawr sy'n eiddo i gawr. Wrth ymweld ag ystafelloedd y castell, mae'n darganfod iâr hudol sy'n dodwy wyau aur. Mae'n dwyn yr iâr ac yn mynd â hi adref. Yn nes ymlaen, mae'n penderfynu dychwelyd i gastell y cawr gan obeithio darganfod meddyginiaeth hudol. Daw o hud i delyn aur, sy'n dod â iechyd a hapusrwydd i bawb sy'n ei chlywed. Pan mae Jac yn mynd â'r delyn gydag o, mae'r delyn yn galw ar ei pherchennog am help. Mae'r cawr yn rhedeg ar ôl Jac, ond mae Jac yn dringo i lawr y goeden ffa yn gyntaf ac yn ei thorri; mae'r cawr yn syrthio ac yn marw. Diolch i'r iâr a'r delyn hudol, o hynny ymlaen, mae Jac a'i fam yn gyfoethog ac yn byw bywyd dedwydd.

### Amrywiadau

Er mwyn osgoi dangos ochr anfoesol gweithredoedd Jac, mae rhai fersiynau yn ychwanegu bod y cawr yn greulon.
Asana, neu osgo mewn ymarferion ioga yw **lolasana** (Sansgrit: लोलासन; IAST: *Lolasana*) neu'r **Tlws Crog**.

Asana cydbwyso ydyw, lle cynhelir holl bwysau'r corff ar y dwylo, yr arddyrnau a'r dwylo.. Caiff ei defnyddio o fewn ymarferion ioga modern fel ymarfer corff. Ystyr 'y tlws crog' yw 'tlws neu emwaith sy'n hongian' (crog = crogi).

Geirdarddiad
------------

Ffotograff o'r tu blaen
Daw'r enw o'r geiriau Sansgrit *Lol* (लोल, Lola) sy'n golygu "crynu", neu "hongian" ac *Asana* (आसन, Āsana) sy'n golygu "ystum corfforol" neu "siap y corff".

Nid yw'r ystum yn hysbys mewn ioga hatha tan yr 20g pan gyhoeddwyd *Light on Yoga*, ond mae'r ystum yn ymddangos yn *Vyayama Dipika* 1896, llawlyfr gymnasteg, fel ymarfer cydbwyso a elwir yn *jhula*. Mae Norman Sjoman yn awgrymu ei fod yn un o'r ystumiau a fabwysiadwyd gan ioga modern yn Mysore gan Krishnamacharya. Yna i'w ddisgyblion Pattabhi Jois a BKS Iyengar gymryd yr asana'n rhan o'u hymarferion nhw.

Amrywiadau
----------

Mae amrywiadau uwch yn cynnwys:

* Padma Lolasana, gyda'r coesau wedi'u croesi yn Padmasana
* Utthita Lolasana

Gall dechreuwyr ddechrau gyda Navasana (Y Cwch).

Asanas dilynol
--------------

Ymhlith yr asanas dilynol posibl y mae Adho Mukha Svanasana (Ci ar i Lawr) a Chaturanga Dandasana (Ffon Pedair Cangen).

Gweler hefyd
------------

* Bakasana (Y Garan), ystum cydbwyso dwylo gyda'r coesau yn gorffwys ar y breichiau
* Kukkutasana, ystum cydbwyso dwylo gyda'r coesau mewn lotws
* Tulasana, tlws crog ystum cydbwyso â'r coesau mewn lotws
* Rhestr o safleoedd ioga

Llyfryddiaeth
-------------

* Iyengar, B. K. S. (1979) [1966]. *Light on Yoga: Yoga Dipika*. Thorsons. ISBN 978-1855381667.
* Saraswati, Swami Satyananda (1 Awst 2003). *Asana Pranayama Mudra Bandha*. Nesma Books India. ISBN 978-81-86336-14-4.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Sinha, S. C. (1996). *Dictionary of Philosophy*. Anmol Publications. t. 18. ISBN 978-81-7041-293-9.
2. ↑  Sjoman, Norman E. (1999) [1996]. *The Yoga Tradition of the Mysore Palace*. Abhinav Publications. tt. 55, 100–101. ISBN 81-7017-389-2.
Mae **Llwyn**, a leolir ger pentrefan Llwyn yng nghymuned Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch, Sir Ddinbych, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 17 Chwefror 1983 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 22.1 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Dyfais sy'n taflu delweddau ar wal neu sgrin mewn ystafell dywyll yw'r **hudlusern** (neu **llusern hud**). Mae'n cynnwys blwch caeedig ag ynddo gannwyll neu lamp olew, y mae ei golau yn mynd trwy lens yn y blaen.

Datblygwyd y ddyfais yn yr 17g. Yn yr oes cyn sinema roedd yn ffurf boblogaidd o adloniant. Fe'i defnyddiwyd hefyd yng nghyd-destun addysg o'r 19g ymlaen, i ddarparu darluniau i ddarlithoedd. Roedd yn cael ei defnyddio'n helaeth hyd at ganol yr 20g pan gafodd ei disodli gan y taflunydd sleidiau.

Yn wreiddiol, paentiwyd delweddau â llaw ar wydr ond yn ddiweddarach defnyddiwyd ffotograffau pan ddaeth y dechnoleg honno ar gael. Weithiau byddai'r sleidiau’n cynnwys mecanwaith syml i gynhyrchu mudiant (e.e. hwyliau’n troi ar felin wynt).

Hudlusern gyda stribed o ddelweddau wedi'u gosod arni. Mae'r simnai yn y cefn yn caniatáu i'r mwg a'r gwres o'r lamp olew ddianc.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The Evolution of Scientific Instruments". *Engineering: An llustrated Weekly Journal* (yn Saesneg). Cyf. CXIX rhif. 3092. 3 Ebrill 1925. t. 407 – drwy Google Books.
2. ↑  Rossell, Deac (2002). "The Magic Lantern". In von Dewitz, Bodo; Nekes, Werner (gol.). *Ich sehe was, was Du nicht siehst! — Sehmaschinen und Bilderwelten: Die Sammlung Werner Nekes* [*I Can See What You Cannot See! — Seeing Machines and Worlds of Images: The Collection of Werner Nekes*]. Göttingen, Germany: Steidl Verlag. ISBN 3-88243-856-8. OCLC 248511845 – drwy Academia.edu.
Actores a chantores o Gymraes yw **Jalisa Andrews** (ganwyd 1994).

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd a magwyd Jalisa Eiluned Catherine Andrews ym Mhort Talbot. Mae ei mamgu yn hannu o Jamaica ac fe symudodd i Gymru yn 1959/1960.

Aeth Jalisa i Ysgol Gymraeg Ystalyfera Bro Dur ac fe'i magwyd yn siarad Cymraeg gyda'i mamgu a dadcu.

Aeth i Ysgol Lwyfan Mark Jermin lle'r oedd yn canu a dawnsio. Enillodd ysgoloriaeth i astudio theatr gerdd yng ngholeg Laine Theatre Arts, Epsom, gan raddio yn 2016.

Gyrfa
-----

Ers gadael y coleg bu'n perfformio mewn nifer o sioeau cerdd a phantomeimau. Cymerodd ran yng nghyfres 'camera cudd' *Wyt Ti’n Gêm* ar S4C yn 2017.

Yn 2019, perfformiodd yn y ddrama deledu *The Left Behind* a gynhyrchwyd ar gyfer BBC Three a'i ddangos ar BBC One.

Yn Hydref 2020 i ddathlu Mis Hanes Pobl Dduon, ymddangosodd yng nghyfres *Chwedloni* yn adrodd stori ei theulu a sut maen nhw wedi rhoi cyfleoedd bywyd iddi.

Bywyd personol
--------------

Priododd Ebony Roberts ym mis Mawrth 2020, yn Abertawe. Mae'r cwpl yn rhedeg gwersi drama 'Academy Arts' ym Mhort Talbot.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   "Why are people surprised that I speak Welsh?". BBC Wales (12 Chwefror 2020). Adalwyd ar 18 Hydref 2020.
2. ↑   Spotlight: JALISA ANDREWS. Spotlight. Adalwyd ar 18 Hydref 2020.
3. ↑   On making The Left Behind: 'We've plugged into the mains' (9 Gorffennaf 2019). Adalwyd ar 18 Hydref 2020.
4. ↑   Chwedloni: Jalisa Andrews. S4C (8 Hydref 2020). Adalwyd ar 18 Hydref 2020.
5. ↑  *Rise in lenders valuing homes below sale price*  , BBC News, 22 Gorffennaf 2018.  Cyrchwyd ar 18 Hydref 2020.
6. ↑   "Iv just married the love of my life and I couldn’t be happier @itsebonyphoenix Swansea waterfront museum, Saturday the 14th of March 2020" (15 Mawrth 2020). Adalwyd ar 18 Hydref 2020.
7. ↑   Ty'r Cwmniau - ACADEMY ARTS BY EBONY & JALISA LTD. Tr; Cwmniau. Adalwyd ar 18 Hydref 2020.

Dolenni allanol
---------------

* Jalisa Andrews ar wefan Internet Movie Database
* Jalisa Andrews ar Twitter
Awdur rhamantau Ffrangeg-Normanaidd oedd **Huw o Ruddlan** neu **Huon** neu **Hue de Rotelande** (bl. 1180 - 1190). Un o Normaniaid y Mers oedd o. Yn ôl pob tebyg bu'n byw yn Rhuddlan yn ei ieuenctid cyn symud i fyw i ardal Credenhill, ger Henffordd.

Ganed Huw rhywbryd cyn tua 1160. Ysgrifennodd dwy ramant ar gerdd yn y cyfnod 1180-1190, sef *Ipomedon* a'i dilyniant *Protesilaus*. Ymddengys mai Gilbert Fitz-Baderon, arglwydd Normanaidd Mynwy, oedd ei noddwr gan fod y ddwy gerdd wedi eu cyfansoddi "er difyrrwch" iddo.

Cefndir Groegaidd Clasurol sydd i'r ddwy gerdd, a leolir yn ne'r Eidal a Sisilia. Y brif thema yw anturiaethau'r marchog Ipomedon, ond ceir cyfeiriadau cynnil at ddau Gymro cyfoes hefyd, sef "y Brenin *Ris*" (Yr Arglwydd Rhys efallai) a'r llenor Lladin o ddeau Cymru, Gwallter Map (Walter Map).

Llyfryddiaeth
-------------

* A. J. Holden (gol.), *Ipomedon* (1975).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Paul Harvey a J. E. Heseltine, *The Oxford Companion to French Literature* (Rhydychen, 1969), tud. 353.
2. ↑  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.
3. 1 2  *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.
4. ↑  *The Oxford Companion to French Literature*, tud. 353.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 95147677
* LCCN: n85045513
* ISNI: 0000 0000 7244 7857
* GND: 127444432
* SUDOC: 026927020
* BIBSYS: 90875501
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mynach, archesgob Caergystennin, a sant yr Eglwys Fore oedd **Ioan Aurenau** (Groeg: *Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος*; tua 349 - 407), a hanai o deulu cyfoethog o Antiochia, prifddinas Syria a'r rhan ddwyreiniol yr Ymherodraeth Rufeinig.

Wedi dod yn fynach fe'i ordeiniwyd yn ddiacon ac wedyn yn offeiriad yn eglwys dians Antiochia. Mae'n adnabyddus am ei ddawn i bregethu ac annerch y torfeydd. Ystyr ei enw Χρυσόστομος (*Chrysostomos* yn Saesneg) yw "y geg aur", sy'n cyfeirio at hyn. Wedi i ddelwau'r teulu ymherawdwr gael eu distrywio, yn 387, cyfansoddodd nifer fawr o esboniadau ysgrythyrol. Mae ei holl waith yn cynnwys wyth o gyfrolau'r *Patrologia Graeca Migne*.

Fe ddetholwyd yn Archesgob Caergystennin. Ond achosodd ei gwymp aml ddadlau gyda gwraig yr ymherawdr, Eudoxia, a chyda Theophilos, Pab Alecsandria. Fe'i alltudwyd ddwywaith i ororion gogledd -ddwyreiniol yr Ymherodraeth lle fu farw ym mlwyddyn 407. Mae dylanwadiadau Stoiciaidd yn amlwg yn ei ysgrifau olaf.

Derbyniwyd gweddillion y sant yng Nghaergystennin a chladdwyd nhw yn Eglwys yr Apostolion. Trawsglwyddwyd nhw i Rufain ar ôl y Goncwest Ottomanaidd ond anfonwyd nhw gyda rhai Gregor Nazianzos i'r Phanar.

Mae'r Eglwysi yn dathlu ei wyl ar 13 Medi a throsglwyddiad ei weddillion ym mis Ionawr.

Cyfeiriadau
-----------
Asana, neu osgo'r corff, o fewn ioga yw **Janu Sirsasana** (Sansgrit: जानु शीर्षासन; IAST: *jānu śīrṣāsana*), **Pen-ar-Ben-glin**. Gellir ei ddisgrifio fel asana tro ar eistedd, gan blygu ymlaen a chaiff ei ymarfer mewn llawer o ysgolion ioga modern ac fel ymarfer corff.

Geirdarddiad
------------

Daw'r enw o'r geiriau Sansgrit *janu* (जानु, jānu) sy'n golygu "pen-glin", *shirsha* (शीर्ष, śīrṣa) sy'n golygu "pen", ac *âsana* (आसन) sy'n golygu "osgo" neu "siap y corff".

Janusirsasana
Mae'r ystum yn un modern, a welwyd yn gyntaf yn yr 20g. Fe'i disgrifir yn *Yoga Makaranda*, gan Krishnamacharya (1934) ac yng ngweithiau ei ddisgyblion, *Light on Yoga gan* BKS Iyengar ym 1966 ac Ioga ashtanga vinyasa gan Pattabhi Jois.

Disgrifiad
----------

Mewn safle eistedd, mae un goes yn cael ei hymestyn gyda bysedd traed yn pwyntio ar i fyny, a'r goes arall yn cael ei phlygu gyda'r pen-glin yn pwyntio i ffwrdd o'r goes syth a gwadn y droed i mewn wrth ymyl y werddyr. Mae'r torso'n troi ac yn plygu dros y goes estynedig.Iyengar, B. K. S. (1979) [1966]. *Light on Yoga: Yoga Dipika*. Unwin Paperbacks. tt. 148–151. ISBN 978-1855381667.Iyengar, B. K. S. (1979) [1966]. *Light on Yoga: Yoga Dipika*. Unwin Paperbacks. pp. 148–151. ISBN 978-1855381667.</ref>

Gweler hefyd
------------

* Janusirsasana (Y Goron Flodau)
* Paschimottanasana, tro blaen ar ei eistedd nad yw'n cynnwys troelli
* Rhestr o safleoedd ioga

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Janu Shirshasana A". Ashtanga Yoga. Cyrchwyd 2011-04-09."Janu Shirshasana A". Ashtanga Yoga. Retrieved 2011-04-09.
2. 1 2 3  Sjoman, Norman E. (1999) [1996]. *The Yoga Tradition of the Mysore Palace*. Abhinav Publications. tt. 88, 100, 102. ISBN 81-7017-389-2.
3. ↑  Krishnamacharya, Tirunamalai (2006) [1934]. *Yoga Makaranda*. tt. 77–83.
4. 1 2  Iyengar, B. K. S. (1979) [1966]. *Light on Yoga: Yoga Dipika*. Unwin Paperbacks. tt. 148–151. ISBN 978-1855381667.
5. ↑  Saraswati, Swami Satyananda (2003). *Asana Pranayama Mudra Bandha*. Nesma Books India. tt. 235–236. ISBN 978-81-86336-14-4.

Dolenni allanol
---------------

* Techneg
* Cyfarwyddyd Cam wrth Gam