Pentrefan yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Langrigg**. Mae'n gorwedd i'r gogledd-ddwyrain o Aspatria ac i'r de o Abbeytown, ychydig i'r de-orllewin o bentref Bromfield. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Bromfield yn awdurdod unedol Cumberland.

Yn hanesyddol, roedd yn rhan o drefgordd Langrigg a Mealrigg, ym Mhlwyf Bromfield, oedd, ar y pryd, yn blwyf annibynnol rhwng 1894 a 1934.

Daearyddiaeth
-------------

Mae Langrigg yn sefyll ar ffordd yr A596. Mae'n gymharol isel, ar eithaf yr hyn a ddisgrifiwyd ar ddiwedd y 18g fel "comin digysur, llwm", er bod y tir o'i gwmpas yn ffrwythlon. Mae'n bosib bod yr enw yn dod o'r Scandinafaidd *langr* (hir) + *hyrrgr* (crib) o'r crib o dir sydd wedi'i leoli i'r dwyrain o Bromfield.  Gan fod y pentref yn yr Hen Ogledd a bod ei henw wedi ei gofnodi ym 1189 fel *Langrug*, mae'n bosib ei fod yn rhannu tarddiad enw a'r Llannau Cymreig (*cf* *Llanrug*). Mae afon, a elwir yn *Ranny Gill*, yn llifo ar ochr ddwyreiniol y pentref. Mae'r drefgordd yn cwmpasu ardal o 865 ha ac mae'n cynnwys rhan o Bromfield Common. Mae ffrwd a adwaenir yn lleol fel Dub Stangs yn codi i'r gorllewin o Langrigg, ac mae'n llifo i mewn i'r Solway Firth yn Allonby Bay.

Hanes
-----

Rhoddodd Waldieve, Arglwydd Allerdale, faenor Langrigg i Dolphin, mab Aylward, a bu ei ddisgynyddion yn ei dal am genedlaethau cyn iddo fynd i deulu a chymerodd eu henw ar ôl y dreflan.  Bu Thomas de Langrigg yn dal eiddo yn Langrigg yn ystod teyrnasiad Harri II, Neuadd Langrigg oedd y prif faenordy.  ceir dogfen yn dweud bod Agnes, gwraig Gilbert de Langrigg, fod "wedi mynu gan John Crookdake 25 erw o dir, 15 erw o ddôl, a thir rhent gwerth 2s 4d yno, ac yn erbyn Thomas de Langrigg 30 erw o dir, a 14 erw o ddôl".  Mae'r drefgordd hanesyddol yn cynnwys Bromfield, Greenhow a Crookdale. Deilwyd Crookdale am flynyddoedd gan y teulu Musgrave. 

Yn ddiweddarach daeth Langrigg yn eiddo i deuluoedd Porter a Osmunderly; roedd y teulu Osmunderly yn hannu o Swydd Gaerhirfryn.  Roedd y teulu Porter yn dal y faenor, tra fo'r teulu Osmunderly yn dal y demên. Roedd yn eiddo i William Osmunderly, Siryf Cumberland, yn ystod teyrnasiad Harri IV.  Gwerthodd y olaf o'r teulu Osmunderley, y Parchedig Salkend Osmunderely, y faenor i'w fab-yng-nghyfraith Thomas Barwis ym 1735 (credir bod Barwis yn gyfrifol am adfer Neuadd Langrigg). Roedd John Barwis (1775-1818), a oedd hefyd yn rheithor Niton ar Ynys Wyth, yn un o'i berchnogion amlwg, ac roedd ei fab William Barwis,  yn parhau i ddal meddiant Langrigg ym 1860.  Ym 1876, daeth Joseph Bowerbank o Cockermouth yn berchenog y drefgordd.].

Roedd gan drefgordd Langrigg boblogaeth o 198 ym 1801, 194 ym 1821, 269 ym 1841, a 281 ym 1851. 

Daeth trefgordd unedig Langrigg a Mealrigg ym Mhlwyf Bromfield yn blwyf annibynnol yn dilyn Deddf Llywodraeth Leol 1894, er ei fod yn parhau i fod ynghlwm wrth Bromfield at ddibenion eglwysig.  Mae Fferm Neuadd Langrigg Hall yn cynhyrchu wyau i archfarchnad Morrisons .

* Neuadd LangriggNeuadd Langrigg
* Threeways, LangriggThreeways, Langrigg

Economi
-------

Melin Langrigg
Bu cynhyrchu teils yn ddiwydiant lleol ers y 19 ganrif. Sefydlwyd melin wynt yno hefyd yn y 19 ganrif.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 3 Mawrth 2020
2. 1 2 3 4 5  Whellan 1860, t. 216.
3. ↑  *Burke's Genealogical and Heraldic History of the Landed Gentry*. H. Colburn. 1847. t. 63.
4. 1 2  Bulmer 1901, t. 159.
5. ↑  "Bromfield Tn/AP/CP through time". Vision of Britain Organization. Cyrchwyd 25 October 2013.
6. ↑  *Highways*. **69**. D.R. Publications Limited. 2000. t. 10.
7. 1 2  Hutchinson 1794, tt. 299–301.
8. 1 2 3 4  "Langrigg and Mealrigg". Cumbria County History Organization. Cyrchwyd 16 October 2013.
9. 1 2  Lysons 1816, t. 48.
10. 1 2 3  Nicolson, Burn & Nicolson 1777, t. 164.
11. ↑  *The Gentleman's Magazine*. F. Jeffries. 1840. t. 226.
12. ↑  Burke & Burke 1847, t. 63.
13. ↑  "Langrigg Hall Farm, Cumbria". Morrisons.co.uk. Cyrchwyd 15 October 2013.
14. ↑  "Langrigg And Mealrigg". Vision of Britain Organization. Cyrchwyd 16 October 2013.

Llyfryddiaeth
-------------

* Bulmer, T. (1901). *History, topography, and directory of Cumberland: comprising its history and archaeology : a general view of its physical and geological features, with separate historical and topographical descriptions of each town, parish, manor, and extra-parochial liberty* (arg. Public domain). T. Snape.CS1 maint: ref=harv (link)
* Burke, John; Burke, Bernard (1847). *A Genealogical and Heraldic Dictionary of the Landed Gentry of Great Britain & Ireland* (arg. Public domain). H. Colburn.CS1 maint: ref=harv (link)
* Hutchinson, William (1794). *The History of the County of Cumberland: And Some Places Adjacent, from the Earliest Accounts to the Present Time* (arg. Public domain). London: F. Jollie.CS1 maint: ref=harv (link)
* Lysons, Samuel (1816). *Magna Britannia, a concise topographical account of the several counties of Great Britain, by D. and S. Lysons* (arg. Public domain).CS1 maint: ref=harv (link)
* Nicolson, Joseph; Burn, Richard; Nicolson, William; Scott, Daniel; Hornyold-Strickland, Henry (1777). *The history and antiquities of the counties of Westmorland and Cumberland* (arg. Public domain). Printed for W. Strahan.CS1 maint: ref=harv (link)
* Whellan, William (1860). *The History and Topography of the Counties of Cumberland and Westmoreland: With Furness and Cartmel, in Lancashire, Comprising Their Ancient and Modern History, a General View of Their Physical Character, Trade, Commerce, Manufactures, Agricultural Condition, Statistics, Etc. Etc* (arg. Public domain). W. Whellan and Company.CS1 maint: ref=harv (link)