Bwrdeistref yn Slofenia yw **Piran** (/ piˈɾáːn /; yn Eidaleg: *Pirano* / piˈraːno /) Fe'i lleolir yn Istria yn rhanbarth Primorska ("arfordir") sy'n ffinio â'r Môr Adriatig. Mae hi'n swyddogol dwyieithog Slofenia ac Eidaleg. Piran yw enw'r dref arfordirol hynafol a hefyd y fwrdeistref o'r un enw.

Daearyddiaeth
-------------

Mae'r fwrdeistref yn ymestyn dros ardal o 44.6 km2, yn nodi pen de-orllewinol Slofenia. Mae Croatia yn ffinio â'r de, i'r dwyrain gan fwrdeistrefi Izola a Koper. I'r gogledd, mae'n wynebu'r Eidal, y tu hwnt i Gwlff Trieste. Mae'r dref wedi'i lleoli ar benrhyn cul tra bod cyrchfan glan môr Portorož 5 km i'r de, ar waelod Gwlff Piran.

Pentrefi
--------

Piran yw enw'r bwrdeistref hefyd ac mae'n cynnwys sawl pentref a threfnlan. Ceir enwau Slofeneg ac Eidaleg i'r pentrefi yma: Dragonja (Dragogna), Lucija (Lucia), Nova vas nad Dragonjo (Villanova), Padna (Padena), Parecag (Parezzago), Piran (Pirano), Portorož (Portorose), Seča (Sezza), Sečovlje (Sicciole), Strunjan (Strugnano) a Sveti Peter (San Pietro dell'Amata).

Hanes
-----

[[File:Piri Reis - Map of the Coastline from Piran as Far as Izola - Walters W658178B - Full Page-edit.jpg|thumb|[[Map Piri Reis] o'r arfordir o Piran hyd at Izola]]

Piran cyn diweddd y 19g
Sgwâr Tartini ("Tratinjev trg") fel y mae heddiw
Daw enw'r ddinas o'r gair Groeg pyr sy'n golygu "tân". Yn wir, yng nghyfnod Gwlad Groeg, gosodwyd goleudy ar y penrhyn a chyhoeddodd y fynedfa i borthladd "Aegidia", y Koper cyfredol. Yna daeth y Rhufeiniaid o hyd i ddinas o'r enw *Piranum* ar y penrhyn ar ôl eu buddugoliaeth dros y llwythau cyfagos. Syrthiodd y dref fach dan adain Gweriniaeth Fenis o'r 13g. Parhaoedd llywodraethiant Fenis am bron i 5 canrif, gyda Piran yn gynghreiriad ffyddlon i'r ddinas. Yn 1692 ganwyd Giuseppe Tartini yn Pirano. Enwyd prif sgwâr y dref er anrhydedd iddo sawl canrif yn ddiweddarach a chodir cerflun ar gyfer daucanmlwyddiant ei eni.

Yna pasiodd Piran/Pirano dan reolaeth Ymerodraeth Awstria, nes iddi gael ei chysylltu â'r Eidal ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf fel rhan o Cytundeb Saint-Germain. Cymerwyd y cyfan fwy neu lai o de-ddwyrain tiriogaeth y Slofeniaid gan yr Eidal wedi'r Rhyfel Mawr gan ddioddef polisiau gwrth iaith a diwylliant Slofeneg gan lywodraeth ffasgaidd Mussolini. Tu diwedd yr Ail Ryfel Byd cipiodd fyddin Partizan comiwnyddol Tito diroed Slofenaidd gan gipio Piran ac yna Trieste ar 1 Mai 1945. Cafwyd cadoediad rhwng y Comiwnyddion Iwgoslafaidd â'r Cynghreiriaid gan rannu'r tiriogaeth o gylch Bae Trieste yn ddau barth fel rhan o Diriogaeth Rydd Trieste. Canfu Piran yn rhan o Barth B ac o dan weinyddiaeth Iwgoslafia. Daeth TRT i ben gyda Gytundeb Llundain yn 1954 pan ddaeth Piran yn rhan o Weriniaeth Iwgoslafia Slofenia ym 1954. Gyda chwymp Iwgoslafia yn 1991, daeth Piran yn rhan o weriniaeth annibynnol Slofenia.

Piran Heddiw
------------

Mae bae Piran, un o'r prif fynedfeydd i'r môr yn Slofenia heddiw, yng nghanol gwrthdaro morwrol â Croatia. Oherwydd anghydfod ynghylch y ffiniau morwrol, gwrthwynebodd Slofenia esgyniad Croatia i'r Undeb Ewropeaidd. Yn 2010, dilyswyd cytundeb rhwng y ddwy wlad, yna’i gadarnhau ar 5 Mehefin yn dilyn trwy refferendwm yn Slofenia, gyda 51.48% ie. Mae'r bleidlais hon, a ddaw ar ôl pleidlais Senedd Croateg, yn dileu yn bendant rwystr pwysig i esgyniad cyflym Croatia i'r Undeb Ewropeaidd, y mae'r wlad hon yn gobeithio amdano ar gyfer 2012. Ar 24 Hydref 2010, daw Piran / Pirano yn fwrdeistref gyntaf cyn-Iwgoslafia i ethol maer du, Peter Bossman.

Piran yw sedd Prifysgol Ewro-Canoldir Slofenia (EMUNI - *Euro-Mediterranean University of Slovenia*), a sefydlwyd yn 2008 fel un o brosiectau diwylliannol Proses Barcelona: Undeb Môr y Canoldir. Mae Orielau Piran Coastal, sefydliad cyhoeddus sy'n cwmpasu grŵp o chwe oriel gelf gyfoes gyhoeddus, wedi'i leoli yn Piran.

Demograffeg
-----------

Rhwng 1999 a 2008, arhosodd poblogaeth tref Piran yn agos at 17,000 o drigolion..

Yn ôl cyfrifiad iaith Awstria 1910, roedd 7,379 o drigolion yn y dref ei hun (95.97%) yn Eidalwyr a 0.09% yn Slofeniaid. Ym 1945, roedd gan y dref ei hun 5,035 o drigolion, 91.32% Eidaleg ac 8.54% o siaradwyr Slofenaidd. Ym 1956 roedd 3.574 o drigolion, 67.6% Slofeneg a 15.5% Eidaleg. Dylid cofio mae'r arfer am ganrifoedd oedd mai Eidalwyr oedd preswylwyr canol trefi neu hen drefi gaerog megis Piran a Koper, tra fyddai'r cefn gwlad o fewn km neu ddwy o'r dref yn gadarn Slofeneg neu Croatieg eu hiaith. Ar ôl 1947, newidiodd y cyfansoddiad ethnig yn radical oherwydd alltudiad yr Eidalwyr i'r Eidal a'u disodli gan ymsefydlwyr Slofenaidd, o ardaloedd eraill yn Istria Slofenia ac o rannau mewnol o'r wlad.

Twristiaeth
-----------

Dinas Piran a'i phensaernïaeth ganoloesol yw un o'r prif gyrchfannau i dwristiaid ar arfordir Slofenia. Mae Portorož sy'n rhan o fwrdeistref Piran, yw gyrchfan glan môr bwysicaf yn y wlad. Maes Awyr Portorož, ger ffin Croatia, yw trydydd maes awyr rhyngwladol y wlad ac mae'n gwasanaethu nid yn unig arfordir Slofenia ond hefyd y dinasoedd cyfagos yn yr Eidal a Chroatia.

### Amgueddfeydd

Ger harbwr yr hen dref mae tair amgueddfa sy'n gysylltiedig â'r môr. Mae'r *Acwariwm* yn Kidriĉevo nabrežje 4 yn dangos ffawna morol yr Adriatig. Mae'r *Pomorski muzej* (amgueddfa forol) yn Cankarjevo nabrežje 3 yn cyflwyno defnydd economaidd y môr (pysgota, morio Slofenia, echdynnu halen). Mae *pod Muzej vodnihdejavnosti* (amgueddfa danddwr) yn Župančičeva 24 yn delio â deifio ac yn dangos, er enghraifft, llongddrylliadau.

Pobl enwog
----------

* Giuseppe Tartini, feiolinydd a chyfansoddwr Eidaleg
* Cesare Dell’Acqua (1821-1905), paentiwr Eidaleg
* Domingo Brescia (1866-1939), cyfansoddwr ac athro cerdd Eidalaidd
* Alenka Dovžan (\* 1976), rasiwr sgïo Slofeneg

Gefeillio
---------

Mae Piran yn gefeilldref â sawl thref dramor unai, yn ystod ei chyfnod yn rhan o Iwgoslafia neu fel rhan o Slofenia annibynnol:

* Croasia Vis (ynys), Croatia *(ers 1973)*
* yr Eidal Aquileia, Yr Eidal *(ers1977)*
* Nodyn:Country data FYRM Ohrid, Gogledd Macedonia *(ers 1981)*
* Norwy Bjugn, Norwy *(ers 1985)*
* yr Eidal Castel Goffredo, Italy *(ers 1993)*
* Unol Daleithiau America Indianapolis, Indiana, United States *(ers 2001)*
* Malta Valletta, Malta *(ers 2002)*
* yr Eidal Acqualagna, Yr Eidal *(ers 2003)*
* yr Eidal Mangalia, Yr Eidal *(ers 2012)*
* yr Eidal Porano, Yr Eidal *(ers 2012)*
* Twrci Karsiyaka, Twrci *(ers 2013)*
* Awstria Sittersdorf, Awstria *(ers 2017)*
* Montenegro Tivat, Montenegro *(ers 2018)*

Oriel
-----

* Cardyn post o harbwr Pirano - noder y sillafiad Eidalaidd. Cyn RhB2.Cardyn post o harbwr Pirano - noder y sillafiad Eidalaidd. Cyn RhB2.
* Tartinjev trg o'r awyr, Mai 2009Tartinjev trg o'r awyr, Mai 2009
* Golygfa tuat at Bae Piran. Gyferbyn mae rhan Croatia o benrhyn IstriaGolygfa tuat at Bae Piran. Gyferbyn mae rhan Croatia o benrhyn Istria
* Eglwys San Siôr (Slofeneg: župnijska cerkev sv. Jurija v Piranu, Eidaleg: San Giorgio)Eglwys San Siôr (Slofeneg: *župnijska cerkev sv. Jurija v Piranu*, Eidaleg: San Giorgio)
* Golygfa o'r arfordirGolygfa o'r arfordir
* Tartinjev trgTartinjev trg
* Golygfa o doeau Piran, o eglwys blwyf Saint Georges. Awst2018Golygfa o doeau Piran, o eglwys blwyf Saint Georges. Awst2018
* Tŷ Fenisaidd ar Tartinjev trg (noder lliw coch tywyll nodweddiadol adeiladau Fenis)Tŷ Fenisaidd ar Tartinjev trg (noder lliw coch tywyll nodweddiadol adeiladau Fenis)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Différend frontalier: "oui" slovène à l'accord Slovénie-Croatie". Agence France Presse. 6 Mehefin 2010. Cyrchwyd 9 Mehefin 2010.[*dolen marw*]
2. ↑  AFP, "Obama de Piran" : un premier maire noir pour la Slovénie[*dolen marw*], par Bojan Kavcic
3. ↑  "Obalne galerije - Coastal Galleries". Culture.si. Cyrchwyd 5 January 2012.
4. ↑  (Saesneg) "Démographie de Piran". Cyrchwyd 17 Chwefror 2009.
5. ↑  "Twin towns & municipalities, cooperation". Municipality of Piran. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-07-23. Cyrchwyd 7 January 2019.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan bwrdeistref Piran