Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig yr Alban ym mhentref Hightae (yn y canol ar y dde)
Enwad Cristnogol yw **Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig yr Alban** (Saesneg: *Reformed Presbyterian Church of Scotland*) ac eglwys wreiddiol y traddodiad Presbyteraidd Diwygiedig yw hi. Ffurfiwyd yr Eglwys ym 1690 pan wrthododd ei haelodau fod yn rhan o sefydlu Eglwys yr Alban. Ym 1876, ymunodd y rhan helaeth o'r Presbyteriaid Diwygiedig ag Eglwys Rydd yr Alban ac felly eglwys barhaus yw'r Eglwys Bresbyteriadd Ddiwygiedig heddiw. Mae ganddi eglwysi yn An t-Àrd Ruigh (*Airdrie*), An t-Sròn Reamhar (*Stranraer*), Steòrnabhagh (*Stornoway*), Glaschu (*Glasgow*) ac egin-eglwysi yng Nghaeredin er 2011 ac yn Sruighlea (*Stirling*) er 2013.

Credau
------

Cred Presbyteriaid Diwygiedig mai'r Beibl yw'r safon uchaf dros gred ac ymarferiad, a dderbynnir yn Air ysbrydoledig ac anffaeledig Duw.

Mae diwinyddiaeth Bresbyteraidd Ddiwygiedig yn apostolig, Protestannaidd, Diwygiedig (neu Galfinaidd) ac efengylaidd. Mae awydd cadw'r ffydd Gristnogol y mae wedi'i derbyn o'r dechrau yn ei dyfnder a'i phurdeb, ac felly mae'n glynu wrth Gyffes Ffydd Westminster fel ei safon isradd. Nid yw egwyddorion syflaenol yr enwad yn wahanol i rai llawer o eglwysi eraill. Gwelir yr amlygrwydd y mae diwydnyddiaeth Bresbyteraidd Ddiwygiedig yn ei roi i frenhiniaeth Crist yn ei haddoliad a'i gwleidyddiaeth, er enghraifft, drwy ganu'r Salmau yn ddigyfeiliant mewn addoliad cyfun yr eglwys. Hefyd, maent yn credu bod y genedl yn gorfod cydnabod Crist fel ei brenin a llywodraethu ei holl faterion yn ôl ewyllys Duw, er bod y genedl wedi diarddel hyn bellach.

Dywed cyfansoddiad yr Eglwys ei bod hi "am gyflwyno tystiolaeth gadarnhaol i'r efengyl yn gyffredinol, ac i egwyddorion crefydd Ddiwygiedig a Phresbyteraidd yn arbennig, yn yr Alban a thrwy gydol y byd. Hynny yw, nid eglwys wrthdystiol yn bennaf yw'r eglwys – er mai dyna beth ydyw – ond eglwys gyffesol yw hi: eglwys sydd yn ceisio bod yn un fyw, gadarnhaol a thystiolaethol, gan ymdrechu i gyflawni ei chenhadaeth, y mae'n ei deall nad yw'n llai na gorchymun Crist: 'Ewch gan hynny a dysgwch yr holl genhedloedd, gan eu bedyddio hwy yn enw’r Tad, a’r Mab, a’r Ysbryd Glân; gan ddysgu iddynt gadw pob peth a’r a orchmynnais i chwi (Mathew 28:19,20)."

Hanes
-----

Y Cyfamod Cenedlaethol o 1638 yn Amgueddfa Tŷ Huntly yng Nghaeredin. Credir mai dyma'r cyfamod gwreiddiol y gwnaethpwyd copïau eraill ohono.Y Faner Las, sef arwyddlun Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig yr Alban a ddefnyddir er 1639Yn hanesyddol, cyfeiriwyd at y Presbyteriaid Diwygiedig fel Cyfamodwyr gan eu bod yn cael eu huniaithiaethu â chyfamodi cyhoeddus yn yr Alban, gan gynnwys yn y 16g. Fel ymateb i ymdrechion y Brenin i newid arddull addoli a dull llywodraethu'r eglwysi yr oedd y cynulleidfaoedd rhydd a'r seneddau eisoes wedi cytuno (cyfamodi) arnynt, datganodd nifer o weinidogion eu hymlyniad â'r cytundebau blaenorol hynny drwy lofnodi'r "Cyfamod Cenedlaethol" ym mis Chwefror 1638 yn Eglwys Greyfriars yng Nghaeredin. O hyn y daw'r Faner Las, sydd yn dwyn y geiriau "Dros Goron Crist a'r Cyfamod", wrth i'r Cyfamodwyr weld ymgais y Brenin i newid yr eglwys fel ymgais i hawlio ei phenarglwyddiaeth gan Iesu Grist. Ym mis Awst 1643, llofnododd y Cyfamodwyr gytundeb gwleidyddol â Seneddwyr Lloegr o'r enw "Y Gynghrair a'r Cyfamod Difrifol". Dan y cyfamod hwn, cytunai'r llofnodwyr i sefydlu Presbyteriaeth fel eglwys genedlaethol Lloegr ac Iwerddon. Yn gyfnewid am hyn, roedd y Cyfamodwyr yn cytuno i gefnogi'r Seneddwyr yn erbyn Siarl I o Loegr yn y Rhyfel Cartref.

Roedd y Gynghrair a'r Cyfamod Difrifol yn arddel breintiau "hawliau coron" yr Iesu fel Brenin yr Eglwys a'r Wlad, a hefyd hawl yr Eglwys i ryddid rhag ymyrryd gorfodol y Wlad. Rhoddodd Oliver Cromwell yr annibynwyr mewn grym yn Lloegr, a oedd yn arwydd o ddiwedd y diwygiadau wedi'u haddo gan y Senedd. Pan adferwyd y frenhiniaeth ym 1660, roedd rhai Prebyteriaid yn rhoi eu gobeithion yn y brenin cyfamodedig newydd, oherwydd i Siarl II dyngu i gadw'r cyfamodau yn yr Alban ym 1650 a 1651. Er hynny, penderfynodd Siarl II nad oedd am glywed sôn am y cyfamodau hyn. Wrth i fwyafrif y boblogaeth gymryd rhan yn Eglwys Sefydledig y wlad, roedd y Cyfamodwyr yn anghydffurfio'n gryf, gan gynnal gwasanaethau addoli anghyfreithlon yng nghefn gwlad. Bu iddynt ddioddef yn ddirfawr yn yr erlidigaeth a ddaeth, yn enwedig yn amser y "Killing Time", enw'r cyfnod gwaethaf o erlid, yn ystod dyddiau Siarl II a Iago VII.

Ym 1691, adferwyd Presbyteriaeth i Eglwys Sefydledig yr Alban, ond, oherwydd nad oedd penarglwyddiaeth Crist yn cael ei chydnabod yn nhermau'r Gynghrair a'r Cyfamod Difrifol, gwrthododd carfan o anghydffurfwyr gytuno â'r drefniant cenedlaethol hwn, "Trefniant y Chwyldro", am fod yr Eglwys yn cael ei gorfodi i dderbyn rhywbeth nad oedd yn glynu wrth drefniant cyfamodedig blaenorol y wlad. Ymgasglodd yr anghydffurfwyr hyn mewn cymdeithasau a ddaeth, yn y pen draw, yn Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig yr Alban. Yn y cyfamser, pan gychwynnodd yr erlidigaeth wedi i Siarl II gyhoeddi Cyfamodau'r Alban yn anghyfreithlon, roedd degau o filoedd o Gyfamodwyr wedi ffoi o'r Alban i Wlster rhwng 1660 a 1690. Y Cyfamodwyr hyn a sefydlodd Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig Iwerddon yn nes ymlaen.

Ar ôl Trefniant y Chwyldro, ymunodd pob un o ychydig weinidogion y Cyfamodwyr a oedd ar ôl â'r Eglwys Sefydledig ym 1690, gan adael y "Cymeithasau Unedig" heb weinidogion am 16 flwyddyn. Yn ystod y cyfnod hwnnw, roedd y Cyfamodwyr Anghydffurfiol yn cynnal eu Cymdeithasau ar gyfer addloli a gohebu crefyddol. Roedd rhyw 20 o Gymdeithasau ac ynddynt tua 7,000 o aelodau.

Ym 1706, cynigiwyd swydd gweinidog y Cymdeithasau Anghydffurfiol i'r Parch. John Macmillan. Gweinidog plwyf Baile Mac Aoidh (*Balmaghie*) oedd ef ar y pryd a dyn eithriadol o benderfynol a gonest ydoedd. Ceisiasai ddwyn perswâd ar ei gyd-henuriaid a gweinidogion i ddychwelyd i dir y Cyfamod yr oeddynt wedi cefnu arno, er bod hyn yn ofer ac iddo gael ei ddiswyddo am ei ddyfalbarhad yn hyn o beth. Derbyniodd swydd gweinidog y Cymdeithasau ac roedd bendith fawr ar ei waith ymhlith rhannau'r corff Cameronaidd a oedd ar wasgar.

Yn nes ymlaen, ym 1743, ymunodd gweinidog arall, y Parch. Thomas Nairne, a oedd wedi gadael yr Eglwys Sefydledig ac ymaelodi â'r Henaduriaeth Gysylltiedig, â'r Cymdeithasau, a ddaeth yn Henaduriaeth Ddiwygiedig yr Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig y pryd hwnnw. Cynyddodd niferoedd yr Eglwys ac felly ym 1810 fe'i rhannwyd yn dair – Henduriaethau'r Dwyrain, y Gogledd a'r De. Y flwyddyn wedyn, cyfarfu'r henaduriaethau hyn fel Synod cyntaf Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig yr Alban, ac yn yr un flwyddyn roedd Eglwysi Presbyteraidd Diwygiedig Iwerddon a Gogledd America, disgynyddion yr Eglwys yn yr Alban, yn ddigon cryf i sefydlu eu Synodau cyntaf yr un.

Yr Eglwys Fyd-Eang
------------------

Mae gan Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig yr Alban berthynas â'r eglwysi canlynol eraill sydd yn arddel yr enw "Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig":

### Gogledd America

Mae gan Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig Gogledd America 89 o eglwysi yn UDA a Chanada, gan gynnwys nifer o egin-eglwysi. Yn ogystal â'r rheiny, ym Mhensylfania mae ganddi athrofa ddiwinyddol yn Pittsburgh, coleg trydyddol, Coleg Geneva, yn Beaver Falls, cyhoeddwr a chartref i'r henoed.

### Iwerddon

Mae cysylltiadau ag Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig Iwerddon yn arbennig o gryf ers 300 mlynedd. 36 o egwlysi a thair egin-eglwys sydd gan yr eglwys yn Iwerddon, yn bennaf yng Ngogledd Iwerddon. Mae ganddi ei choleg ddiwynyddol ei hun yn ogystal â siop lyfrau a chartref henoed.

### Japan

Sefydlodd Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig Gogledd America Henaduriaeth Japan fel rhan o'i gwaith cenhadol ac mae ganddi bedair eglwys ac un egin-eglwys. Mae'n cadw coleg diwynyddol a siop lyfrau yn ninas Kobe.

### Awstralia

Tair cynulleidfa sydd yn Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig Awstralia, a gafodd ei phlannu gan Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig Iwerddon.

Cenadaethau Tramor
------------------

### Ffrainc

Mae gan Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig yr Alban fewnbwn uniongyrchol mewn gwaith cenhadol yn Naoned, Ffrainc, drwy law pwyllgor cenhadol dan arolygiaeth Eglwysi Bresbyteraidd Ddiwygiedig Iwerddon a'r Alban.

### Swdan a Chyprus

Mae diddordeb mawr gan yr eglwys yn yr Alban yn y gwaith cenhadol yn Swdan ac yng Nghyprus dan arolygiaeth Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig America.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The Constitution of the Reformed Presbyterian Church of Scotland". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-05-05. Cyrchwyd 2015-06-16.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol Eglwys Bresbyteraidd Ddiwygiedig yr Alban