recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Esgob Abertawe ac Aberhonddu ydy **Anthony Edward Pierce**, etholwyd ef i'r swydd yn Ionawr 1999 ac fe’i cysegrwyd yn Esgob ar 24 Ebrill. Cafodd ei eni a’i fagu yn Abertawe a mynychodd Ysgol Uwchradd Sirol Dinefwr. Darllenodd hanes ym Mhrifysgol Cymru Abertawe ac yna diwinyddiaeth yn Rhydychen tra’n hyfforddi ar gyfer y weinidogaeth yn Neuadd Ripon.

Ordeiniwyd yn ddiacon yn 1965 ac yn offeiriad blwyddyn yn ddiweddarach, mae wedi gweithio mewn amrywiaeth o swyddi plwyf a hefyd fel Caplan Anglicanaidd ym Mhrifysgol Cymru Abertawe ac yn Ysbyty Singleton, Abertawe. Bu’n Archddiacon Gŵyr rhwng 1995 ac 1999. Yn ogystal â’i gyfrifoldebau esgobaethol, mae ar hyn o bryd yn aelod o gyngor Prifysgol Cymru Abertawe, yn lywodraethwr Coleg Crist, Aberhonddu, is-gadeirydd Grŵp Tai Gwalia, llywydd cyfeillion Gŵyl Abertawe ac yn ymwneud yn agos â gwaith Urdd Sant Ioan, Cymru. Yn ei amser hamdden mae’n mwynhau gwrando ar gerddoriaeth, ymweld â’r theatr a garddio.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Dewi Bridges** | **Esgob Abertawe ac Aberhonddu**1999 – presennol | Olynydd:**deiliad** |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Byseddlys cypresaidd** (enw gwyddonol: *Lepidozia cupressina*; enw Saesneg: *rock fingerwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng ngorllewin Cymru, yr Alban, Iwerddon ac mewn rhai mannau yng Nhernyw a gogledd Lloegr.

Mae hwn yn llysiau'r afu melyn-wyrdd hardd, cadarn, llachar iawn gyda choesynnau canghennog hyd at oddeutu 4 cm o hyd ac 1 mm o led. Mae'r dail yn gorgyffwrdd â'i gilydd fel nad yw'r coesau'n weladwy wrth edrych arnyn nhw oddi uchod. Mae pob deilen tua 1 mm o hyd, gyda 4 neu 5 'bys' arnynt.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Byseddlys cypresaidd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd Awst 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Arfon Gwilym, yng Nŵyl Tegeingl, 2010 fel aelod o'r Glerorfa.
Canwr gwerin, baledwr, cyhoeddwr a cherddor Cymreig yw **Arfon Gwilym** (ganwyd Medi 1950), sy'n enedigol o Rydymain, rhwng Dolgellau a'r Bala, Gwynedd. Mae'n enwog hefyd fel ymgyrchydd iaith ac am ei waith yn hybu canu Plygain a cherdd dant dros y blynyddoedd.

Daeth i'r amlwg yn y noson honno ym Mhafilwn Corwen "Tafodau Tân", ble canodd ddiweddariad o'r gân draddodiadol Marged Fwyn Ferch Ifan yn ystod Eisteddfod Rhuthun yn 1973.

Bu'n ohebydd gyda phapur newydd Y Cymro am dros ddeg mlynedd ac mae wedi ymwreiddio ers hynny yn ardal Meifod a Llanfyllin, Powys.

Mae'n frawd i'r actor Dyfan Roberts.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Cerddoriaeth y Cymry: Cyflwyniad i Draddodiad Cerddorol Cymru* (Y Lolfa, 2007)

Disgograffeg
------------

 *Prif erthygl: Rhestr o ganeuon Arfon Gwilym*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Saesneg Walesonline
2. ↑  "Recordiau Sain". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-09-08. Cyrchwyd 2012-11-27.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 71162121
* LCCN: no2007016687
* ISNI: 0000 0000 4740 4425

 |
Ffilm comedi arswyd gan y cyfarwyddwr Hairul Azreen yw ***Ada Hantu*** a gyhoeddwyd yn 2021. Fe'i cynhyrchwyd gan Adrian Teh Kean Kok yn Maleisia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Maleieg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Dafi Sabri, Zahiril Adzim, Henley Hii, Shiqin Kamal, Hairul Azreen, Nafiez Zaidi a Sophia Albarakbah. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2021. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Spider-Man: No Way Home* sef ffilm ffantasi gan y cyfarwyddwr ffilm Jon Watts. Hyd at 2022 roedd o leiaf 120 o ffilmiau Maleieg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hairul Azreen ar 23 Ebrill 1988 yn Kuala Lumpur. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 2008 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Hairul Azreen nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ada Hantu |  | Maleisia | Maleieg | 2021-08-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Byseddlys gwrychog** (enw gwyddonol: *Kurzia pauciflora*; enw Saesneg: *bristly fingerwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida. Mae'n hynod o debyg i Fyseddlys y coed

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ac yng ngwledydd eraill Prydain ar wahan i ganolbarth Lloegr. Mae *K. pauciflora* yn blanhigyn main, main iawn sydd a choesynnau 0.25–0.5 mm o led, ac yn 0.25 mm o hyd. Mae'r planhigyn cyfan yn debyg i edau gwyrdd sydd wedi breuo. Rhennir y dail bron i'r gwaelod yn 3 neu 4 llabed cul.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Byseddlys gwrychog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mathemategydd ac awdur o Loegr oedd **Augusta Ada King, Iarlles Lovelace** (*née* **Byron**; 10 Rhagfyr 1815 – 27 Tachwedd 1852), a adwaenir yn bennaf am ei gwaith ar gyfrifiadur Charles Babbage: *the Analytical Engine*. Gwelir yn ei nodiadau yr hyn a gaiff ei ystyried i fod yr algorithm cyntaf i gael ei weithredu gan beiriant. Oherwydd hyn, ystyrir hi'r 'rhaglenydd' meddalwedd cyntaf.

|  |  |
| --- | --- |
|  | 
Ada Lovelace (Llais: Prif Swyddog Technoleg UDA: Megan Smith)

 |
| 

---

*Problem chwarae ffeil yma? Gweler Cymorth.* |

Unig ferch gyfreithiol y bardd George, Arglwydd Byron a'i wraig Anne Isabella (*née* Noel) oedd Ada ac fe'i ganwyd ar 10 Rhagfyr 1815. Plant llwyn a pherth oedd gweddill plant Byron, a hynny gan ferched eraill, y tu allan i'r briodas. Fis wedi ei geni, gwahanodd Byron ac Anne gan droi ei gefn ar Loegr bedwar mis yn ddiweddarach, heb ddod yn ôl. Yn naturiol, teimlai Anne yn chwerw tuag at ei chyn-ŵr Byron, a cheisiodd arwain ei merch Ada ar hyd llwybr gwahanol, amgenach i'w thad: mathemateg a rhesymeg. Ond teimlai Ada'n agos ato drwy gydol ei hoes a chafodd ei chladdu wrth ei ochr wed iddi farw.

Ei gwaith
---------

Paentiad o Ada gan Margaret Sarah Carpenter (1836)
Cyfarfu Ada a Babbage ym Mehefin 1833, drwy drefniant ffrind i'r ddau, sef Mary Somerville. Ymhen ychydig wythnosau gwahoddodd Babbage Ada i weld prototeip o'r peiriant a elwir yn *Difference Engine*. Rhyfeddodd at y peiriant a cheisiodd dreulio cymaint o amser a phosib gyda Babbage. Gwnaeth hithau gryn argraff arno yntau, a nododd yn arbennig ei deallusrwydd a'i meddwl dadansoddol. Galwodd hi'n *The Enchantress of Numbers* ac yn 1843 sgwennodd:

> *Forget this world and all its troubles and if possible its multitudinous Charlatans—every thing in short but the Enchantress of Numbers.*
> 
> 
>

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fuegi & Francis 2003, tt. 16–26.
2. ↑  Phillips, Ana Lena (Tach-Rhag 2011). "*Crowdsourcing gender equity: Ada Lovelace Day, and its companion website, aims to raise the profile of women in science and technology*". *American Scientist* **99** (6): 463.
3. ↑  *Ada Lovelace Biography*, biography.com
4. ↑  Toole, Betty Alexandra (1987), "Poetical Science", *The Byron Journal* **15**: 55–65, doi:10.3828/bj.1987.6.
5. ↑  Toole 1998, tt. 36–38.
6. ↑  Toole 1998, t. xi.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 61632881
* LCCN: n78030997
* ISNI: 0000 0000 7689 7871
* GND: 119232022
* SELIBR: 251062
* SUDOC: 028921488
* BNF: cb123997091 (data)
* BIBSYS: 3063884
* NDL: 01237915
* NKC: jo2016900225
* BNE: XX4907321
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Ayande** (Sbaeneg: **Allande**; Astwreg: *Ayande*) yn ardal weinyddol yng Nghymuned Awtomanaidd Asturias, yng ngwladwriaeth Sbaen. Ei phrifddinas yw La Puela (Pola de Allande yn Sbaeneg).

Ffinir Ayande i'r gorllewin gan ardaloedd gweinyddol yng Ngalisia.

Mae mwyafrif y tir yn yr ardal yn 'Gofeb Genedaethol' ac ymysg ei fforestydd cyfoethog ceir coed yw mil oed ym mhlwyfi Santa Colma a Lago, ac yn fforest coed corc yn Boxu.

Demograffeg
-----------

Ayande yw un o'r bwrdeistrefi lleiaf poblog yn Astwrias. Fel gweddill ardaloedd gwledig Astwrias mae wedi colli ei phoblogaeth. Cafwyd dau don o ddi-boblogi yn ystod 20g. Roedd y cyntaf rhwng 1900 ac 1930, pan ymfudodd nifer fawr o bobl i'r Americas, yn arbennig, Ciwba, Puerto Rico, Yr Ariannin a Gweriniaeth Dominica. Cafwyd yr ail don ers 1960 yn sgil dad-ddiwydiannu'r cefn gwlad, gan weld y fwrdeistref yn colli bron i ddau draean o'i phoblogaeth.

Gwyliau Lleol
-------------

Dethlir nifer o wyliau lleol yn y Ayande. Ceir Nuestra Señora de Avellano (Our Lady of Avellano) yn Pola de Allande o 7 -10 mis Medi; Nuestra Señora de Belderaman (Our Lady of Belderaman) o 15 Awst. Ceir ffynnon mewn noddfa o'r un enwsydd, yn ôl yr hanes, yn gwella'r goiter.

Ceir hefyd wyliau San Jorge de Monon ar 29 Mehefin; San Pedro de Valbona ar 29 Mehefin; Santa Isabel yn Berducedo ar Sul cyntaf ym mis Gorffennaf; San Cristóbal in Campo el Río ar ail Sul Gorffennaf a San Roque in Fonteta ar 16,17 ac 18 Awst.
Awdures a gwraig fusnes Groeg-Americanaidd yw **Arianna Huffington** (ganwyd 15 Gorffennaf 1950) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel colofmydd papur newydd, newyddiadurwr, cyflwynydd radio, blogiwr a chofiannydd. Mae'n gwasanaethu ar sawl bwrdd, gan gynnwys Uber, Onex, a Global Citizen.

Hi yw sylfaenydd *The Huffington Post*, sylfaenydd a Phrif Swyddog Gweithredol *Thrive Global*, ac awdur pymtheg llyfr. Ym mis Mai 2005, lansiodd *The Huffington Post*, gwefan newyddion a blog. Ym mis Awst 2016, lansiodd *Thrive Global*, llwyfan ar gyfer cwmniau ac unigolion, sy'n canolbwyntio ar iechyd a chynnyrch.

Cafodd ei henwi ar restr y *Time Magazine* fel un o'r 100 o person mwyaf dylanwadol y byd a rhestr 'Pobl Mwyaf Pwerus Forbes. Yn wreiddiol o Wlad Groeg, symudodd i Loegr pan oedd yn 16 oed a graddiodd o Goleg Girton, Caergrawnt, lle enillodd B.A. mewn economeg. Yn 21 oed, daeth yn llywydd y gymdeithas ddadlau'r coleg hwnnw, Undeb Caergrawnt.

Ganed **Ariadni-Anna Stasinopoulou**, Groeg: Αριάδνη-Άννα Στασινοπούλου) yn Athen ar 15 Gorffennaf 1950. Priododd Michael Huffington.

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *The Cleveland Show* ac wrth gwrs, y papur newydd *The Huffington Post*. Daeth ei dau lyfr, *Thrive: The Third Metric to Redefining Success and Creating a Life of Well-Being, Wisdom, and Wonder* and *The Sleep Revolution: Transforming Your Life, One Night At A Time*, yn werthwyr-gorau dros nos.

Mae'n aelod o'r Blaid Ddemocrataidd.

Cyd-sefydlodd Huffington, cyn-wraig y cyngreswr Gweriniaethol Michael Huffington, *The Huffington Post*, sydd bellach yn eiddo i AOL. Yn 2003, safodd fel ymgeisydd annibynnol ar gyfer llywodraethwr Califfornia a chollodd. Yn 2011, prynnodd AOL *The Huffington Post* am $315 miliwn, a gwnaed Huffington yn Llywydd ac yn Brif Olygydd *The Post Post Huffington*. Ar 11 Awst, 2016, cyhoeddwyd y byddai'n rhoi'r gorau i'w rôl yn *The Huffington Post* er mwyn canolbwyntio ar ddeor cwmniau bychan newydd, yn enwedig *Thrive Global*, yn canolbwyntio ar wybodaeth am iechyd a lles.

Aelodaeth
---------

Bu'n aelod o Ganolfan Cywirdeb a Gonestrwydd Cyhoeddus am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Galwedigaeth: *Muck Rack*. dyddiad cyrchiad: 3 Ebrill 2022.
2. ↑  Dyddiad geni: *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 16 Hydref 2015. "Arianna Huffington". dynodwr SNAC: w6jr3261. "Arianna Huffington". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Arianna Stassinopoulos Huffington". "Arianna Huffington". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
3. ↑  Man geni:. .
4. ↑  "Arianna Huffington". *Washington Speakers Bureau*. Cyrchwyd 2019-03-19.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 110859914
* LCCN: n50053718
* ISNI: 0000 0001 2032 7885
* GND: 128371161
* SELIBR: 325033
* SUDOC: 027147517
* BNF: cb119254446 (data)
* BIBSYS: 90116237
* NLA: 35520800
* NDL: 00468643
* NKC: jcu2012685724
* BNE: XX1099464
* CiNii: DA05383086

 |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Arianllys byrgoes** (enw gwyddonol: *Anthelia juratzkana*; enw Saesneg: *scarce silverwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Disgrifiad
----------

Mae'r lliw llwyd glas golau yn nodweddiadol o'r Arianllys hirgoes a'r byrgoes, ac yn ei gwneud yn hawdd i'w hadnabod. Mae'r egin yn 0.5 mm o led, a gyda chwyddwydr, gellir gweld 3 rhes o ddail deulabed, gyda'u pwyntiau miniog wedi'u cywasgu i'r coesyn. Nid oes unrhyw lysieuyn afu Prydeinig arall yn llwydlas a chanddo 3 rhes o ddail sy'n deulabed.

Cynefin
-------

Mae'r Arianllys byrgoes (A. juratzkana) yn aml yn tyfu ar derasau ger mannau lle mae eira'n hwyr yn dadmer ar gopa'r mynyddoedd. fel arall, mae i'w chanfod lethrau tamp.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Arianllys byrgoes** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Botaneg Caeredin; adalwyd 3 mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Bro hanesyddol yng Ngwynedd yw **Arfon**. Cantref oedd Arfon yn yr Oesoedd Canol, calon teyrnas Gwynedd a'i chnewyllyn. Yn ddiweddarach fe'i unid ag Arllechwedd a Llŷn i ffurfio'r sir newydd, Sir Gaernarfon, yn unol â thermau Statud Rhuddlan yn 1284. I'r gogledd dros y dŵr roedd Ynys Môn, i'r dwyrain cantref Arllechwedd, i'r de cantref Eifionydd (a oedd gydag Ardudwy yn rhan o frenhiniaeth gynnar Dunoding) ac i'r gorllewin cantref Llŷn. Mae Arfon yn parhau fel enw bro ac fel uned eglwysig, sef Deoniaeth Arfon yn Esgobaeth Bangor.

Cantref
-------

Castell Dolbadarn - prif amddiffynfa Arfon
Fel mae'r enw'n awgrymu, mae Arfon yn wynebu ar Fôn dros Afon Menai ac yn rheoli'r mynediad i'r culfor strategol hwnnw sydd wedi chwarae rhan mor bwysig yn hanes Cymru. Roedd y cantref yn ymestyn, yn fras, o gopaon Yr Eifl yn y gorllewin i Afon Cegin, rhwng Bangor a Llandygai, ac i mewn o lannau Afon Menai i'r de i galon Eryri, gan gynnwys Dyffryn Nantlle a bwlch strategol Llanberis. Yn nhermau ei daearyddiaeth roedd yn gantref amrywiol iawn, yn cynnwys lleiniau o dir ffrwythlon a phorfa bras ar lan Afon Menai ac yn y dyffrynoedd, nifer o goedwigoedd ar y llethrau a'r bryniau is, a mynyddoedd uchaf Cymru fel Tryfan a'r Wyddfa.

Roedd Arfon yn cynnwys dau gwmwd, a greuwyd yn ddieweddarach yn ei hanes, fe ymddengys, sef Arfon Is-Gwyrfai ac Arfon Uwch-Gwyrfai, gyda Afon Gwyrfai yn ffin rhyngddyn nhw.

Yn Oes yr Haearn a chyfnod y Rhufeinaid roedd yn rhan o diriogaeth yr Ordoficiaid ac roedd yn cynnwys yn ei thiriogaeth yr hen gaer Rufeinig yn Segontiwm a bryngaer Dinorwig. Ei phrif amddiffynfa yn Oes y Tywysogion oedd Castell Dolbadarn (ger Llanberis heddiw).

Ceid canolfannau eglwysig pwysig ym Mangor ('Bangor Fawr yn Arfon') a Chlynnog Fawr ('Clynnog Fawr yn Arfon'). Roedd esgobion Bangor, olynwyr Deiniol Sant, yn perchen rhan helaeth o dir gogledd-ddwyrain y cantref. Maenol Bangor oedd yr enw arno ond mae ei statws fel uned weinyddol o fewn y cantref yn ansicr. Roedd Clynnog yn perchen tiroedd bras yn Llŷn ac ar Ynys Môn.

Gweler hefyd
------------

* Arfon (etholaeth) - etholaeth newydd
* Cantrefi a chymydau Cymru

Dolenni allanol
---------------

* Deoniaeth Arfon Archifwyd 2011-06-07 yn y Peiriant Wayback. ar wefan Esgobaeth Bangor.
Un o afonydd Môn yw **Afon Lleiniog**, sy'n llifo yn ne-ddwyrain yr ynys. Mae'n llifo i Afon Menai rhwng Penmon a Biwmares. Ei hyd yw tua 5 milltir.

Cwrs
----

Mae ei phrif darddle gerllaw bryngaer Bwrdd Arthur, rhwng Llanddona a Mariandyrys. Mae'n dilyn cwrs troellog i gyfeiriad y de ac wedyn i'r dwyrain gyda sawl ffrwd llai yn llifo iddi erbyn cyrion Llangoed, lle daw ei phrif lednant, Afon Brenin i lawr o gyfeiriad y gogledd. Oddi yno mae'n llifo am filltir arall i'r dwyrain gan basio wrth ymyl Castell Aberlleiniog i gyrraedd Afon Menai ger Lleiniog.

Aber Afon Lleiniog

Brwydr Aberlleiniog
-------------------

Codwyd Castell Aberlleiniog gan Huw Flaidd, Iarll Caer, yn y flwyddyn 1088 fel rhan o ymgais Normaniaid Caer i oresgyn teyrnas Gwynedd. Pan ddychwelodd Gruffudd ap Cynan o Ddulyn yn 1094 casglodd fyddin yn Nefyn ac yna hwyliodd i Benmon a glanio ar y traeth yn Aberlleiniog; oddi yno ymosododd ar y castell yn llwyddiannus. Amddiffynwyd y castell gan 80 o farchogion ac 14 ysgwier ifainc. Cipiwyd y castell a'i losgi a lladdwyd nifer o'r amddiffynwyr. Cofnodir y digwyddiad yn *Hanes Gruffudd ap Cynan*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  A. D. Carr, *Medieval Anglesey* (Llangefni, 1982), tud. 42
2. ↑  *Historia Gruffud vab Kenan*, gol. D. Simon Evans (Caerdydd, 1977), tt.20-21
Cwmwd yng ngogledd Teyrnas Gwynedd yng Nghymru'r Oesoedd Canol oedd **Arfon Is Gwyrfai** (ffurf amgen: **Arfon Is-Gwyrfai**). Gyda'i gymydog Arfon Uwch Gwyrfai, roedd yn un o ddau gwmwd cantref Arfon.

Dynodai afon Gwyrfai y ffin rhwng y ddau gwmwd. Rhed yr afon honno o'i tharddle yn Llyn y Gadair ger Rhyd Ddu i'r gogledd i aberu yn Afon Menai rhwng plwyfi Llanwnda a Llanfaglan. Gorweddai Uwch Gwyrfai i'r gorllewin. Rhedai'r ffin i'r de o Lyn y Gadair i lawr y cwm i Feddgelert ac Aberglaslyn, gyda chantref Eifionydd i'r gorllewin. O Aberglaslyn i'r gogledd ffiniai'r cwmwd a chymydau Nant Conwy ac Arllechwedd Uchaf i'r dwyrain, gyda'r Glyderau dwyreiniol ac afon Ogwen yn dynodi'r ffin (yn fras). Wynebai'r cantref ar Ynys Môn dros y Fenai yn y gogledd. Roedd y cwmwd yn cynnwys calon Eryri. Roedd cryn gyferbyniaeth rhwng yr arfodir ffrwythlon a'r cymoedd uchel yn y mynyddoedd.

Ym mhen gogledd-ddwyreiniol Arfon Is Gwyrfai roedd Maenor Bangor yn ardal yn perthyn i esgobion Bangor, ond nid yw ei statws fel uned weinyddol seciwlar yn eglur.

Prif ganolfan filwrol y cwmwd oedd Castell Dolbadarn, a amddiffynai Nant Peris wrth droed Yr Wyddfa. Yn Nant Gwynant yn y de-ddwyrain safai hen amddiffynfa Dinas Emrys a gysylltir â Myrddin, y brenin Gwrtheyrn a hanes y Ddraig Goch a'r Ddraig Wen. Roedd gan y tywysogion lys yng Nghaernarfon (Caer yn Arfon), ger safle hen gaer Rufeinig Segontium. Gorweddai'r "trefi" canoloesol pwysicaf ar y tir ar lan Afon Menai, e.e. Castellmai, Rhug, Dinorwig, a Rhuddallt.

Y canolfannau crefyddol pwysicaf yn Is Gwyrfai oedd Beddgelert, safle Priordy Beddgelert a noddid gan dywysogion Gwynedd, ac eglwysi hynafol Llanbeblig ger Segontiwm, Betws Garmon, Llanfaglan, a Llanfair Is Gaer. Yn rhan o Faenol Bangor, dinas Bangor (Bangor Fawr yn Arfon) oedd canolfan Esgobaeth Bangor.

Plwyfi
------

* Beddgelert
* Betws Garmon
* Llanbeblig
* Llanberis
* Llanddeiniolen
* Llanfaglan
* Llanfair Is Gaer
* Llanrug

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau
-----------

* A. D. Carr, 'Medieval Administrative Units', yn *Atlas of Caernarvonshire* (Caernarfon, 1974)
Mae **An t-Sàilean** (Saesneg: ***Salen***) yn bentref at ynys Muile, Yr Alban. Mae gan y pentref swyddfa’r post, ysgol gynradd, eglwys ac archfarchnad.

Gweddillion y pier ym Mae Salen

Hanes
-----

Dywedir bod Sant Columba wedi pregethu yn An t-Sàilean yn ystod yr 500au hwyr. Mae Castell Aros dwy filltir i’r gogledd o’r pentref ac mae Capel Pennygown dwy filltir i’r dwyrain. Yn ystod y 1800au cynnar, penderfynodd Lachlan MacQuarie sefydlu’r pentref a harbwr ar yr arfordir ger ei stad. Daeth MacQuarie yn Llywodraethwr De Cymru Newydd, Awstralia ac mae ei fedd ym Meddrod MacQuarie dwy filltir i’r de-orllewin o’r pentref.

Trafnidiaeth
------------

Hyd at 1964, roedd y fferi o Oban i Tobar Mhoire, yn ymweld â An t-Sàilean. Ond daeth fferiau’n rhy fawr, a sefydlwyd Craignure. Mae dau hen bier y pentref yn adfeilion bellach, ond mae pier newydd erbyn hyn. Mae maes awyr Glenforsa ar laswellt, ac roedd gwasanaeth o Glasgow hyd at 1980. Defnyddir Glenforsa gan awyrennau ysgafn yn unig erbyn hyn. Mae Gwesty Glenforsa ger y maes awyr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan isle-of-mull.net
2. ↑  Gwefan undiscoveredscotland.co.uk
3. ↑  Gwefan undiscoveredscotland.co.uk
Cwmni bysiau yng Nghoedpoeth ger Wrecsam oedd **Bysiau Dyma Fo**.

Hanes
-----

Roedd Bill Jones, athro yn ysgolion Bryn Offa yng Nghoedpoeth ac Ysgol Morgan Llwyd yn Wrecsam, yn cynorthwyo ei ffrind Nefydd Jones efo'i gwmni bws – R.N.Jones - yng Nghoedpoeth yn ei amser hamdden. Bu farw Nefydd ym 1977, a phrynodd Bill un o'r bysiau Ford Transit a dechreuodd gwmni llogi, preifat, gan weithio gyda'r nos. Cymerodd Bill ymddeoliad cynnar o'r ysgol, ac efo'i wraig Eileen, cofrestrodd gwmni W.T. & E.E. Jones, yn defnyddio'r Transit ar wasanaeth ysgol rhwng Brymbo ac Ysgol Bryn Tabor, ysgol eu plant.

Dywedir i'r enw "Dyma fo!" ddeillio o ffrind a oedd wedi cael trafferth i ddod o hyd i'r tŷ yn y Mwynglawdd. "Wel, dyma fo," dywedodd Bill, a sylweddolodd bod enw 'Dyma Fo' yn enw berffaith ar gyfer eu tŷ, ac ar gyfer eu bysiau hefyd. Cyflogwyd y dyn llefrith lleol (Glyn Jones) i yrru'r bws.

Prynwyd ail fws ac enillwyd cytundeb ysgol arall, a datblygodd y busnes. Cymerwyd drosodd gwasanaeth X50 rhwng Ddinbych i Wrecsam am gyfnod, a chludwyd myfyrwyr o Ruthun a Chorwen i goleg NEWI. Llogwyd bysiau - a gyrwyr – gan amrywiaeth o gymdeithasau: clybiau criced a phêl-droed, Sefydliad y Merched, ysgolion Sul ac ati. Pan gododd Crosville eu prisiau o 34 ceiniog i bunt - gwrthododd rhieni anfon eu plant i Ysgol Bryn Offa. Cynhaliwyd dosbarthiadau gan y rhieni yn neuadd y pentref yng Nghoedpoeth, a defnyddiwyd cludiant Dyma Fo.

Cyfranodd y teulu i gyd at y busnes; Robert fel peiriannydd, ac arferai'r plant iau ennill pres poced ychwanegol wrth gyfri pres mân y cwmni.

Gweithredodd cwmni arall, Williams & Davies, o garej yn Ffordd yr Efail, Southsea. Ar ôl ymddeoliad Os Williams a Stan Davies ym 1981, prynwyd y garej, rhai o'r bysiau a'r gwasanaethau gan y Jonesiaid. Ar un adeg, roedd gan y cwmni 12 bws gwyn, aur a brown, bob un ohonynt yn cario'r enw 'DYMA FO'. Dygodd dri o fysiau 'double decker' yr enwau 'Ffydd', 'Cariad' a 'Gobaith'.

Penderfynodd Bill ac Eileen ymddeol ym mis Chwefror 1988. Roedd Tony Strafford wedi gweithio fel peiriannydd dros Gyngor Sir Clwyd, ac yn yrrwr rhan amser efo Williams & Davies, a bellach efo Dyma Fo. Clywodd bod Bill ac Eileen eisiau gwerthu bws mini, ond ar ôl trafodaethau, prynodd 2 goets ac un bws deulawr. Sefydlwyd Strafford Coaches ym mis Ebrill, gan defnyddio'r garej yn Ffordd yr Efail hyd at 1991. Prynwyd bws arall gan fysiau GHA, ac mae gan y cwmni 200 o fysiau erbyn hyn.

Cyfeiriadau
-----------

* *Wrexham Bus Companies*, gan Mike Edge.
Mae **Ben More - A'Chioch** yn gopa mynydd a geir ar Muile (Ynys Mull) yn yr Alban; cyfeiriad grid NM535333. Y fam fynydd ydy Ben More.Ceir mynydd arall ar lethrau Beinn a'Bhuird o'r ewn A'Chioch.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of MunroHuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Ynysoedd Heledd
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Byseddlys y coed** (enw gwyddonol: *Kurzia sylvatica*; enw Saesneg: *wood fingerwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida. Mae'n hynod o debyg i'r Byseddlys gwrychog.

Mae’r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Nghymru ac yng ngwledydd eraill Prydain ar wahan i ganolbarth Lloegr. Mae *K. pauciflora* yn blanhigyn main, main iawn sydd a choesynnau 0.25–0.5 mm o led, ac yn 0.25 mm o hyd. Mae'r planhigyn cyfan yn debyg i edau gwyrdd sydd wedi breuo. Rhennir y dail bron i'r gwaelod yn 3 neu 4 llabed cul.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Byseddlys y coed** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
**Ariel** yw'r ddeuddegfed o loerennau Wranws
a wyddys:

Cylchdro: 190,930 km oddi wrth Wranws

Tryfesur: 1158 km

Cynhwysedd: 1.27e21 kg

'Ariel' yw'r ysbryd awyr direidus yn y ddrama *The Tempest* gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan William Lassell ym 1851.

Mae Ariel a Thitania'n ymddangos yn debyg i'w gilydd er bod Titania'n 35% yn fwy. Mae Ariel - fel gweddill lloerennau mawr Wranws - wedi ei chyfansoddi o 40-50% iâ dŵr a 50-60% deunydd creigiog.

Mae arwyneb Ariel yn gymysgedd o graterau a dyffrynnoedd rhyng-gysylltiedig sy'n gannoedd o gilomedrau o hyd a mwy na 10 km o ddyfnder. Mae hynny'n debyg i, ond yn fwy, na'r sefyllfa ar Ditania. Ymddengys rhai o'r craterau i fod wedi hanner eu tansuddo. Mae arwyneb Ariel yn gymharol ifanc; yn amlwg mae rhyw broses o adnewyddu'r arwyneb ar waith. Mae rhai o'r trumiau yng nghanol y dyffrynnoedd yn cael eu hystyried yn ymchwyddiadau iâ.

Gallai Ariel wedi bod yn boeth o'i mewn yn y gorffennol, ond bellach mae hi'n oer. Gallai'r dyffrynnoedd fod yn graciau a ffurfiwyd wrth i Ariel oeri.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Arianllys hirgoes** (enw gwyddonol: *Anthelia julacea*; enw Saesneg: *Alpine silverwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Disgrifiad
----------

Mae'r lliw llwyd glas golau yn nodweddiadol o'r Arianllys hirgoes (a'r Arianllys byrgoes), ac yn ei gwneud yn hawdd i'w hadnabod. Mae'r egin yn 0.5 mm o led, a gyda chwyddwydr, gellir gweld 3 rhes o ddail deulabed, gyda'u pwyntiau miniog wedi'u cywasgu i'r coesyn. Nid oes unrhyw lysieuyn afu Prydeinig arall yn llwydlas a chanddo 3 rhes o ddail sy'n deulabed.

Mae'r rhannau ffrwythlon tua dwywaith lled y coesynnau nad ydynt yn ffrwythlon.

Cynefin
-------

Fel yr awgryma'r enw, mae swp o Arianllys hirgoes i'w gweld fel carped arian, yn aml ar cerrig asidig neu ar fawnog. Mae hefyd tyfu ar greigiau gwlyb, glannau nentydd a mannau cysgodol, cymharol gynnes.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Arianllys hirgoes** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Botaneg Caeredin; adalwyd 3 mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Ben Starav - Stob an Duine Ruaidh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Etive i Glen Lochy yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN124410. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd ydy Ben Starav.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top, Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Etholaeth seneddol yn Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, yw **Aylesbury**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Aylesbury yn Swydd BuckinghamEtholaeth Aylesbury yn Swydd Buckingham
* Swydd Buckingham yn LloegrSwydd Buckingham yn Lloegr

Sefydlwyd Aylesbury fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1553. Ar ôl 1659 dychwelodd ddau aelod seneddol. Daeth yn etholaeth sirol a ddychwelodd un aelod yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1885:

* 1885–1899: Ferdinand de Rothschild (Rhyddfrydol, wedyn Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1899–1910: Walter Rothschild (Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1910–1923: Lionel de Rothschild (Unoliaethol Ryddfrydol, wedyn Unoliaethol)
* 1923–1924: Thomas Keens (Rhyddfrydol)
* 1924–1929: Alan Burgoyne (Unoliaethol)
* 1929–1938: Michael Beaumont (Ceidwadol)
* 1938–1950: Stanley Reed (Ceidwadol)
* 1950–1970: Spencer Summers (Ceidwadol)
* 1970–1992: Timothy Raison (Ceidwadol)
* 1992–2019: David Lidington (Ceidwadol)
* 2019–presennol: Rob Butler (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
**Ben Nevis** (Gaeleg yr Alban *Beinn Nibheis*: 1344m) yw'r mynydd uchaf yn Y Deyrnas Unedig (Munro) ac Ynysoedd Prydain i gyd; nid oes ganddo felly fam-fynydd. Mae yn ardal Lochaber ger Fort William yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NN166712.

Ystyr yr enw Gaeleg yw naill ai "Mynydd Cuchog" neu "Mynydd y Cymylau", "Mynydd y Nefoedd", gan ei fod mor uchel. Mae'n un o wyth copa yn yr Alban sydd dros 4,000'. Mae crib yn cysylltu Ben Nevis â'i gymydog Carn Mòr Dearg.

Mae "Ben" yn boblogaidd iawn gan ymwelwyr (mae tua 100,000 yn cerdded i'r copa bob blwyddyn) ac mae hyn wedi creu problemau amgylcheddol wrth i lwybrau gael eu herydu a phobl gadael sbwriel ar eu holau.

Y llwybr hawsaf yw "Llwybr y Twristiaid", sy'n hir ond hawdd i gerddwyr. Ond ceir sawl llwybr mwy anturus ac mae clogwyni'r gogledd yn enwog am eu dringfeydd caled, yn arbennig yn y gaeaf a'r gwanwyn pan fo'r rhew yn galed.

Am fap yn dangos lleoliad Ben Nevis, gweler Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros) (Adran 4). Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Yn 2004 cyhoeddodd y cylchgrawn mynydda "Trail" gyfarwyddiadau anghywir a pheryglus sut i fynd i lawr o'r copa.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-07-28 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-01-30 yn y Peiriant Wayback.
Mae **Ben Tirran - Green Hill** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO348756. Ceir carnedd ar y copa.

Y fam fynydd yw Ben Tirran.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Ben Tirran - Green Hill yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ymerodraeth Asoka
Ymerawdwr Ymerodraeth y Maurya yn India o 268 CC hyd 231 CC oedd **Asoka**, hefyd **Ashoka**, a elwir yn **Asoka Fawr**. Roedd ei ymerodraeth yn ymestyn o’r hyn sy’n awr yn Affganistan hyd Bengal ac i’r de cyn belled a Mysore.

Ystyr ei enw yn yr iaith Pali yw "rhydd o ofalon". Roedd yn fab i’r ymerawdwr Bindusara a’i wraig Dhamma, ac yn wyr i .Chandragupta Maurya.Wedi dod i’r orsedd, bu’n ryfelwr llywyddiannus dros ben, ond daeth dan ddylanwad Bwdhaeth ac ymwrthododd a rhyfel.

Yn 250 CC, cynhaliwyd Trydydd Cyngor Bwdhaeth dan nawdd Asoka. Yn dilyn y cyngor, gyrrodd Asoka fynachod i wahanol deyrnasoedd, yn cynnwys Bactria, Nepal, Myanmar, Gwlad Tai a Sri Lanca, ac efallai cyn belled ag Alexandria yn yr Aifft, Antioch ac Athen.

Daeth colofn o waith Asoka, a ddarganfuwyd yn Sarnath, yn arwyddlun cenedlaethol India, a cheir llun o ran ohoni ar faner India.

Chwedlau
--------

Tyfodd cylch o chwedlau am Asoka a gafodd ddylanwad mawr yn y gwledydd Bwdhaidd. Ceir testunau cynnar o'r chwedlau hyn yn yr ieithoedd Pali a Sansgrit. Mae'n debyg fod rhai ohonynt wedi cael eu trosglwyddo ar lafar cyn hynny hefyd. Y testun mwyaf dylanwadol ac adnabyddus yw'r *Asokavadana* (Sansgrit, yn golygu 'Buchedd Asoka') a ysgrifennwyd yn y 3g OC yn India.

Llyfryddiaeth
-------------

* John S. Strong (gol.), *The Legend of King Asoka[:] A Study and Translation of the Asokavadana* (Gwasg Prifysgol Princeton, 1983; argraffiad newydd gan Motilal Bansidarss, Delhi, 1989). ISBN 81-208-0616-6

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 300985478
* LCCN: n50002053
* ISNI: 0000 0001 1477 1875
* GND: 118504703
* SUDOC: 029935318
* BNF: cb12145542z (data)
* BIBSYS: 90658787
* NKC: xx0004667
* The SBN id SBLV077693 is not valid.

 |
Mae **Cadair Bronwen** (copa gogleddol-orllewinol) yn mynydd gopa a geir yn y Berwyn tua 5 km i'r de-ddwyrain o bentref Llandrillo, Sir Ddinbych.; cyfeiriad grid SJ087352. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 689 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn bellach wedi'i gofrestru. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 700 metr (2297 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 22 Rhagfyr 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Cadair Berwyn** (neu Cader Berwyn) yn fynydd ym Mynyddoedd y Berwyn yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ar y ffin rhwng Powys a Sir Ddinbych; cyfeiriad grid SJ071323. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 486metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Lleoliad
--------

Saif Cadair Berwyn ar brif grib y Berwyn, gyda Moel Sych i'r de a Cadair Bronwen i'r gogledd. Ychydig i'r gogledd o'r copa mae Craig Berwyn, ac i'd de o'r copa mae Craig y Llyn. Mae Llyn Lluncaws wrth ei droed.

Llwybrau
--------

Y ffordd hawddaf i ddringo Cadair Berwyn yw trwy ddringo Moel Sych gyntaf, un ai o Milltir Gerrig ar y ffordd o'r Bala i Langynog neu ar hyd llwybr sy'n dechrau ger Pistyll Rhaeadr ac yn mynd heibio Llyn Lluncaws.

Dosbarthiad ac uchder
---------------------

Mae rhywfaint o amheuaeth pa un ai Cadair Berwyn ynteu Moel Sych ychydig i'r de iddo yw'r mynydd uchaf yn y Berwyn. Yn ôl y map OS diweddar mae'r ddau o'r un uchder metrig, 827 medr. Yn ôl yr hen fap OS, lle roedd yr uchder yn cael ei roi mewn trodfeddi, yr oedd Moel Sych droedfedd yn uwch. Fodd bynnag dywedir nad yw'r garnedd ar Gadair Berwyn ar bwynt uchaf y mynydd, a'i fod mewn gwirionedd ychydig fedrau'n uwch na Moel Sych.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 830m (2723tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cadair Eisteddfod Môn 1959.
Cadair bren a wobrwyir i enillydd eisteddfod yw **cadair eisteddfodol**.

Gellir olrhain traddodiad y gadair farddol yn ôl i amser Cyfraith Hywel, pan oedd y Pencerdd yn ennill yr hawl i sedd arbennig yn neuadd y tywysog drwy fuddugoliaeth yn yr ymryson beirdd. Derbynai Beirdd yr Uchelwyr fedal arian ar ffurf cadair, a'i wisgid ar yr ysgwydd chwith. Cafodd y fath "gadeiriau" eu rhoi'n wobr i feirdd yn eisteddfodau Caerfyrddin yn 1451 a Chaerwys yn 1523 ac yn 1567. Diflannai'r arfer hon yng nghyfnod eisteddfodau'r tafarnau yn y 18g.[1]

Portread o Wallter Mechain yn gwisgo'i fedal eisteddfodol a delw'r gadair arni.
John Edwards (Meiriadog) a Chadair Eisteddfod Powys 1892.
Cafodd delw'r gadair ei hysgythru ar ambell fedal yn eisteddfodau rhanbarthol yn nechrau'r 19g. Un ohonynt oedd yn wobr i Walter Davies (Gwallter Mechain) am yr awdl yn Eisteddfod Caerfyrddin 1819, ac ar 10 Ionawr 1821 fe dderbyniodd y bardd hwnnw gadair dderw oddi ar y Cyfeillion Amyneddgar er anrhydedd iddo. Fel arall, parhaodd y fedal arian yn wobr eisteddfodol nes Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1885, pan sefydlwyd seremoni gadeirio'r bardd am yr awdl orau.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Meic Stephens (gol.) *The New Companion to the Literature of Wales* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1998), t. 101.

Gweler hefyd
------------

* Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol
Cadair blygu (neu gadair gynfas) draddodiadol
Math penodol o gadair sydd fel arfer gyda ffrâm o bren neu ddeunydd arall, a sedd a chefn o ffabrig yw **cadair blygu** (neu **gadair gynfas**). Mae'r term fel arfer yn dynodi cadair blygu sy'n gludadwy, gyda stribed unigol o ffabrig neu finyl yn ffurfio'r cefn a'r sedd. Mae wedi'i fwriadu ar gyfer hamddena, yn wreiddiol ar fwrdd llong fawr. Mae'n hawdd ei chludo a'i bentyrru, er bod rhai mathau yn anodd eu plygu a'u hagor. Gall fersiynau gwahanol gynnwys rhai gyda sedd estynedig, er mwyn gorffwys y coesau arni, yn rhai y gellir addasu eu huchder, neu â mannau i orffwys y breichiau. 

Yng Ngogledd Ewrop, mae olion cadeiriau plygu i'w cael sy'n dyddio'n ôl i'r Oes Efydd. Defnyddiwyd cadeiriau plygadwy hefyd yn yr Hen Aifft, Gwlad Groeg a Rhufain. Yn ystod yr Oesoedd Canol, defnyddiwyd y gadair blygu'n helaeth fel darn dodrefn litwrgaidd. 

Yn yr Unol Daleithiau, rhoddodd John Cham batent ar gadair blygu yn 1855. Dechreuwyd defnyddio cadeiriau plygu pren gyda seddi a chefnau wedi'u gwehyddu neu gansen, o'r math a adwaenir bellach yn y DU fel "cadeiriau stemar" ar deciau llongau mawr o'r tua 1860au, ac roeddent yn hysbys ar y pryd fel "cadeiriau dec". Nid yw'n eglur a gawsant eu gwneud gyntaf yn yr Unol Daleithiau neu yng ngwledydd Prydain. Yn Lloegr, cymerodd John Thomas Moore (1864-1929) batent ar gyfer cadeiriau plygu addasadwy a chludadwy yn 1886, a dechreuodd eu gweithgynhyrchu yn Macclesfield. Gwnaeth Moore ddau fath: y Waverley, a ddisgrifiwyd fel "y gadair orau ar gyfer llong neu denis lawnt", a'r Hygienic, a oedd yn gadair siglo "oedd yn werthfawr i'r rhai sydd â choluddion araf a rhwystredig". 

Daeth cadair plygu yn boblogaidd iawn ar ddiwedd y 19eg ganrif a dechrau'r 20fed ganrif. 

Mae cadair haul hir yn debyg i cadair blygu, ond ar ffurf gwely. Gellir symud yr arwyneb cefn er mwyn i'r defnyddiwr allu eistedd a darllen, neu gellir ei ail-leinio i arwyneb gwastad er mwyn i'r defnyddiwr gysgu yn y safle llorweddol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Patent 13479, Folding Chair
2. ↑   Archifwyd 2015-09-24 yn y Peiriant Wayback.Antony Woodward, *Design Dinosaurs: 5. The Deck Chair*, The Independent, 27 February 1994. Retrieved 31 December 2012
3. ↑  Arts Journal, "Royal Deck Chairs", 29 May 2008. Retrieved 7 June 2015
4. ↑  The Guardian, *Notes and Queries*, "Who invented the deck chair?". Retrieved 31 December 2012
Mae **Caeau Penglaneinon** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 17 Chwefror 1992 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.52 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol