Digwyddodd **trawsnewidiad y Frythoneg i'r Gymraeg** yn ystod cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain a'r cyfnod wedi iddynt ymadael. Cafodd y Rhufeiniaid, a'u hiaith Lladin, ddylanwad trwm ar y Frythoneg. Wedi ymadawiad y Rhufeiniaid cafwyd cyfnod ansefydlog iawn i drigolion Prydain, heb gyfundrefn ganolog gref, a thramorwyr o bob tu yn ymosod arni neu'n ymsefydlu ynddi. Cymaint y bu'r newid ar y Frythoneg fel y bu iddi esgor ar ieithoedd newydd, sef Cymraeg Cynnar a Hen Gernyweg.

Oherwydd y diffyg tystiolaeth ysgrifenedig, ni ellir dweud yn sicr pryd y cafodd trawsnewidiad y Frythoneg i Gymraeg Cynnar ei gwblhau. Mae'r arysgrif Gymraeg cynharaf sydd wedi goroesi yn dyddio o tua OC 700. Fe'i ceir ar faen coffa sydd yn awr yn eglwys Tywyn, Meirionnydd. Er bod rhai yn meddwl y gallasai'r Gymraeg fod wedi ymwahanu'n bendant o'r Frythoneg yn gynnar yn y 6g, derbynnir amcangyfrif gan y mwyafrif o ysgolheigion fod oes Cymraeg Cynnar yn dechrau yn ail hanner y 6g.

Gan nad oedd y Frythoneg yn iaith ysgrifenedig, tystiolaeth anuniongyrchol yn unig sydd i'r newidiadau a ddigwyddodd iddi wrth iddi gael ei thrawsnewid i'r Gymraeg.

Mae ieithyddion wedi dyfalu y bu i enwau ac ansoddeiriau'r Frythoneg ffurfiau goddrychol, gwrthrychol, genidol a derbyniol, sef y 'cyflyrau' a oedd yn nodweddu ieithoedd Indo-Ewropeg Gorllewinol yr adeg honno. Roedd gan enwau yn y Frythoneg ffurfiau unigol, deuol a lluosog. Terfyniadau gwahanol ar y geiriau oedd yn gwahaniaethu un ffurf oddi wrth y llall. Roedd cenedl enw Brythoneg yn wrywaidd, benywaidd neu'n ddiryw. Dim ond un ffurf unigol ac un luosog ar enw ac ansoddair sydd gan y Gymraeg, ac ambell i ffurf ddeuol megis **dwylo**. O ran cenedl, dim ond gwrywaidd a benywaidd a erys yn Gymraeg.

Datblygodd y Gymraeg gyfundrefn newydd o derfyniadau neu newidiadau yn llafariaid bôn y gair i wahaniaethu rhwng geiriau unigol a lluosog, e.e. **bardd/beirdd**, ac i wahaniaethu rhwng ansoddeiriau sy'n disgrifio enwau gwrywaidd, benywaidd a lluosog, megis **gwyn/gwen/gwynion**. Cafwyd llawer o newidiadau seiniol yn ystod y trawsnewid. Gellir dirnad proses ffurfio patrymau treiglo yn y newidiadau seiniol. Ceir isod ddisgrifiad o'r trawsnewid a ddigwyddodd i enwau ac ansoddeiriau'r Frythoneg.

#### Colli cyflyrau

Roedd cyflyrau goddrychol, gwrthrychol a genidol i enwau Brythoneg, a'r rheini'n wahanol ar gyfer enwau unigol, deuol a lluosog, e.e. y Frythoneg am yr enw 'bardd' yw :

| Cyflwr | unigol | lluosog |
| --- | --- | --- |
| goddrychol       | bardos | bardī |
| gwrthrychol       | bardon       | bardōns neu bardōs |
| genidol       | bardī | bardon |

Roedd cyflyrau tebyg hefyd i'r ansoddeiriau. Byddai terfyniadau ansoddeiriau a rhifolion yn amrywio i ddangos cenedl gair a allai fod yn wrywaidd, benywaidd neu ddiryw megis **trumbos** (gwrywaidd), **trumba** (benywaidd), **trumbon** (diryw). Collwyd y terfyniadau hyn oherwydd yr acen cryf a ddatblygodd ar y sillaf olaf ond un, gan atal y sillaf olaf rhag cael ei hyngan; e.e. enwau **bardos** → **bardd**, **mapos** → **mab**, ansoddeiriau **u̯indos** → **gwyn**, **u̯inda** → **gwen**, **trumbos** → **trwm**, **trumba** → **trom**, rhifolion **oinos** → **un**. Collwyd y genedl ddiryw.

### Cyfnewidiadau seiniol

Newidiwyd rhai o'r llafariaid a'r cytseiniaid a rhai cyfuniadau o lythrennau, lle y byddai ynganiad y gair Cymraeg yn ddiymdrech o'i gymharu â'r wreiddiol Frythoneg. Byddai **t** yn troi'n **th** ar ôl **r** megis yn **nerton** → **nerth** ond byddai llafariad+**t**+**r** yn achosi i'r **t** droi'n **d** megis yn **natrīcs** → **neidr**.

Newidiwyd y llafariaid fel a ganlyn:

**ā** → **aw**, **o**; **ī** → **i**, **ü** → **i**; **ae** → **oe**; **ei** → **wy**; **oi** → **u**; **au** → **u**, **aw**, **au**

Newidiwyd **u̯** ar ddechrau gair i **gw**, e.e. **u̯indos** → **gwyn**. Weithiau byddai'r seiniau yn newid lawer gwaith, e.e. **brĭctos** → **brĭchtos** → **brĭchthos** → **brĭghthos** → **brĭi̯thos** → **brithos** → **brith**. Byddai llafariad yn gallu dylanwadu ar lafariad gyfagos gan achosi newid mewn proses a elwir yn affeithiad. Câi y llafariad gyntaf ei newid fel bod siâp y geg yn debycach i siâp y geg wrth yngan yr ail lafariad, e.e. affeithiodd yr **ā** yn **uĭndā** yr **ĭ** yn y sillaf o'i blaen a'i throi'n **e** yn **uendā**. Troes hwnnw yn **gwen**.

### Adeiladu ffurfiau gramadegol newydd

Byddai gwahanol gyflyrau gair yn newid mewn gwahanol ffyrdd yn ôl y cyfuniadau llafariaid yn y geiriau, e.e. troes **bardos** (unigol enwol) yn **bardd** (dim newid yn y llafariad). Troes **bardi** (lluosog enwol) yn **beirdd** (yr **i** ar ddiwedd **bardi** yn affeithio'r **a** a'i newid yn **ei**, wedyn y terfyniad yn cael ei golli). Yn y ffordd hon, wedi colli'r terfyniadau rheolaidd Brythoneg ar eiriau, ffurfid patrymau newydd o ffurfiau unigol/lluosog. Pan fyddai colli terfyniad yn creu unigol a lluosog yn gywir yr un fath byddai siaradwyr yn cymathu'r gair i un o'r patrymau unigol/lluosog newydd, e.e. **ceiliog/ceiliogod** yn dilyn y patrwm a fodolai eisoes o ychwanegu **–od** i ffurfio lluosog.

Terfyniad **–ā** oedd i ffurf fenywaidd ar ansoddair yn y Frythoneg. Affeithid llafariad fôn y gair gan yr **–ā** derfynol, e.e. **dŭbnā** → **dofn** (o'i gymharu â'r newid yn y ffurf wrywaidd **dŭbnos** → **dwfn**). Gwelwn ddechrau ffurfio patrymau newydd i wahaniaethu rhwng ansoddeiriau benywaidd a gwrywaidd yn tyfu o'r hen derfyniadau Brythoneg. Yn yr un modd byddai'r terfyniad **i** ar ffurf luosog ansoddair yn affeithio'r llafariad yn y sillaf blaenorol ac yna weithiau'n newid ei hunan gan greu patrymau newydd i'r ffurf luosog ar ansoddair. Yn Gymraeg heddiw lluosog **dwfn** yw **dyfnion**.

### Rhai patrymau treiglo

Gallai'r newidiadau yn y seiniau effeithio ar seiniau mewn cyfuniadau o eiriau yn ogystal ag o fewn un gair. E.e. byddai **m** yn troi'n **f** pan fyddai'r ddwy lafariad **a** o'i amgylch: **abŏna māra** → **afona fāra** → **afon fawr**. Gan fod llawer o enwau benywaidd yn y Frythoneg yn terfynu gyda'r llafariad **a** dyma ddechrau ffurfio patrwm o dreiglo cytsain flaen yr ansoddair dilynol. Parhaodd y treiglad wedi i'r geiriau golli'r llafariad derfynol. Gyda threigl amser cymhwyswyd y patrwm i'r holl ansoddeiriau a ddilynent enwau benywaidd (proses o gydweddiad) gan ffurfio 'rheol' bod ansoddair yn treiglo'n feddal ar ôl enw benywaidd.

Terfynai ffurf enwol enw yn y rhif deuol yn y Frythoneg mewn llafariad. Megis gyda'r ansoddeiriau yn dilyn enwau benywaidd ffurfiwyd treiglad meddal mewn ansoddair yn dilyn enw deuol. Dyma wraidd y patrwm Cymraeg o dreiglo enw wedi'r rhif dau neu dwy.

Gweler hefyd
------------

* Brythoneg a Chymbrieg
* Cymraeg Cynnar: 550 - 800
* Hen Gymraeg: 800 - 1100
* Cymraeg Canol: 1100 - 1400

Ffynonellau a throednodion
--------------------------

* Henry Lewis, *Datblygiad yr Iaith Gymraeg* (Prifysgol Cymru, 1931)

1. ↑  Yn ystod y 19eg ganrif dechreuwyd astudio hanes datblygiad ieithoedd a'r perthynas rhyngddynt. Cymerwyd y dystiolaeth ysgrifenedig a oedd ar gael, a'i chymharu â'r hyn a oedd ar gael ar gyfer ieithoedd eraill a ddyddiai o'r un adeg hanesyddol. Dilynwyd felly hynt iaith ar hyd yr oesau. O ddeall patrymau newid ieithyddol mae modd ail-lunio ieithoedd diflanedig. Mae ieitheg gymharol yn adeiladu ar dystiolaeth enwau llefydd a phobl Brythonig, ac ambell i enw cyffredin a gofnodwyd yn Lladin neu yng Ngroeg. Y technegau hyn sydd wedi galluogi ieithyddion i ddirnad peth o eirfa a gramadeg y Frythoneg.
2. ↑  Defnyddir confensiwn ieithegwyr sef yr Wyddor Seinegol Gydwladol i gyfleu seiniai ar bapur fel a ganlyn:

	* Dynoda **i̯** ac **w̯** i-gytsain ac w-gytsain fel y'i ceir yn **iach**, y **wasg**
	* Dynoda **ˉ** ar ben llafariad lafariad hir fel y'i ceir yn **haf**, **hedd**, **gof**, **hir**, **dyn**
	* Dynoda **˘** ar ben llafariad lafariad fer iawn fel y'i ceir yn cwt, **het**, **hap**
	* Dynoda **˜** ar ben llafariad bod iddo sain drwynol fel y'i ceir yn **dianc**

### Llyfryddiaeth

* T Arwyn Watkins, *Ieithyddiaeth: Agweddau ar Astudio Iaith* (Prifysgol Cymru, 1961)