recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Coedydd Glannau a Chwm Coel** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1967 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 60.8 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Lleoliad y Swistir yn Ewrop
Y Grosse Scheidegg yng nghanton Bern
Dominyddir **daearyddiaeth y Swistir** gan ei mynyddoedd a'i bryniau. Saif y Swistir yng nghanolbarth Ewrop, ac nid oes ganddi arfordir. Yn y de mae prif gadwyn yr Alpau yn ymestyn ar hyd y ffin â'i copaon uchaf yn dynodi'r ffin honno. Copa uchaf y Swistir yw'r Dufourspitze, 4634 medr o uchder. Ymhlith copaon enwocaf yr Alpau Swisaidd mae'r Matterhorn, yr Eiger a'r Jungfrau. Yn y canolbarth mae llwyfandir, tra yn y gogledd-orllewin mae mynyddoedd y Jura o gwmpas y ffîn a Ffrainc. Mae'r mynyddoedd hynny a'r bryniau llai sy'n llenwi'r rhan fwyaf o ganolbarth a gogledd y wlad yn cael eu gwahanu gan nifer o ddyffrynoedd a chymoedd mawr a bach.

Mae'r Swistir yn wlad â nifer fawr o lynnoedd ac afonydd yn ogystal. Rhennir y ddau lyn mwyaf, Llyn Léman (Llyn Genefa) (581.3 km2) a'r Bodensee (541.1 km2) gyda gwledydd eraill. Y llyn mwyaf sy'n gyfangwbl o fewn y Swistir yw Llyn Neuchâtel (218.3 km2). Mae'n wlad goediog iawn.

Defnydd tir
-----------

* *cnydau:* 10%
* *cnydau parhaol:* 2%
* *porfa barhaol:* 28%
* *fforestydd a choedydd:*32%
* *arall:*28% (amcangyfrif 1993)
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Coegdresglen felynwinau** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: coegdresglod melynwinau) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Cinclosoma cinnamomeum***; yr enw Saesneg arno yw *Cinnamon quail thrush*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. cinnamomeum*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r coegdresglen felynwinau yn perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn dreingwt Spalding | Orthonyx spaldingii |  |
|
| Aderyn dreingwt Temminck | Orthonyx temminckii |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Coegdresglen felynwinau** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **cyffur gwrthasid** yn sylwedd sy'n niwtraleiddio asid yn y stumog, er mwyn lleddfu dŵr poeth (llosg cylla), diffyg traul (camdreuliad) neu stumog wael.

Defnydd meddygol
----------------

Mae suddion treulio'r ystumog yn cynnwys asid ac ensymau sydd yn torri bwyd i lawr cyn ei fod yn pasio i'r coluddion. Mae wal y stumog yn cael ei amddiffyn rhag yr asid gan haen o fwcws sy'n cael ei gynhyrchu yn barhaus gan leinin y stumog. Gall problemau codi os yw leinin y stumog wedi ei anafu neu os oes mwy o asid yn cael ei greu na all y mwcws ei drin.
.

Mae cyffuriau gwrthasid yn cael eu defnyddio i niwtraleiddio'r asid a thrwy hynny yn lleihau'r poen. Mae rhai cyffuriau gwrthasid yn cynnwys alcalïau i wrthweithio yn erbyn yr asid ac mae rhai efo cynhwysion sy'n amddiffyn wal y stumog neu yn rhwystro asid rhag ffoi o'r stumog i mewn i'r oesoffagws.

Mae cyffuriau gwrthasid ar gael dros y cownter mewn siopau ac archfarchnadoedd. Maent ar gael heb ragnodyn na phresenoldeb fferyllydd. Cymerir cyffuriau gwrthasid trwy'r geg a'r llwnc i leddfu dŵr poeth achlysurol yn gyflym. Dŵr poeth yw prif symptom adlif gastro-oesoffageal a diffyg traul. Mae triniaeth â gwrthasid ar ei ben ei hun yn symptomatig ac yn cael ei ddefnyddio ar gyfer mân symptomau yn unig.

Mae cyffuriau gwrthasid yn wahanol i gyffuriau sy'n lleihau asid megis gwrthweithyddion derbynnydd H2 neu atalyddion pwmp proton gan nid ydynt yn lladd y bacteria Helicobacter pylori, sy'n achosi'r rhan fwyaf o wlserau stumog.

Mathau o gyffuriau gwrthasid
----------------------------

* alwminiwm hydrocsid
* magnesiwm carbonad
* magnesiwm trisilicate
* magnesiwm hydrocsid
* calsiwm carbonad
* sodiwm bicarbonad

Bydd rhai o'r uchod yn cael eu cyfuno a'i gilydd mewn un ffisig.

Mae rhai brandiau o gyffuriau gwrthasid wedi eu blasu a mintys, sydd wedi ei ddefnyddio fel gwrthasid naturiol am ganrifoedd. Gellir llunio gwrthasidau â chynhwysion gweithredol eraill megis simethicone i reoli fflatws neu alginad  (gel wedi ei wneud allan o wymon),  i weithredu fel rhwystr ffisegol i asid.

Sgil effeithiau
---------------

Fel rheol, nid oes gan gyffuriau gwrthasid lawer o sgil effeithiau os mai dim ond yn achlysurol y maent yn cael eu cymryd ac ar y dos a argymhellir. Ond weithiau gallant achosi dolur rhydd, rhwymedd, fflatws (gwynt) crampiau stumog, teimlo'n cyfoglyd, chwydu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  NHS UK antacids adalwyd 21 Ionawr 2016
2. ↑  Galw Iechyd Cymru - Diffyg traul Archifwyd 2011-10-18 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 21 Ionawr 2016
3. ↑  Healthline - antacids adalwyd 21 Ionawr 2016
4. ↑  Steps to health *medicinal properties of mint* adalwyd 21 Ionawr 2016

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Coegdresglen winau** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: coegdresglod gwinau) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Cinclosoma castanotum***; yr enw Saesneg arno yw *Chestnut quail thrush*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. castanotum*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r coegdresglen winau yn perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn dreingwt Spalding | Orthonyx spaldingii |  |
|
| Aderyn dreingwt Temminck | Orthonyx temminckii |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Coegdresglen winau** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Coedydd Nanmor**, ger pentref Nanmor yn ne Eryri, cymuned Beddgelert, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 13 Rhagfyr 2001 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 384.77 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Roedd **Cyngen ap Cadell** (bu farw 855) yn frenin Powys.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Cyngen o linach Brochwel Ysgithrog ac ar ôl teyrnasiad maith fel brenin Powys aeth ar bererindod i Rufain a bu farw yno yn 855. Credir mai ef oedd y cyntaf o frenhinoedd Cymru i ymweld â Rhufain ers i'r rhan Gymreig o'r Eglwys Geltaidd gytuno i gydymffurfio ag Eglwys Rhufain a'r Pab ynglŷn â dyddiad y Pasg.

Cododd Cyngen golofn er côf am ei daid Elisedd ap Gwylog sydd i'w gweld yn agos at abaty diweddarach Glyn y Groes. Adnabyddir y golofn fel 'Croes Eliseg' (yn hytrach nag Elisedd) oherwydd camgymeriad gan y sawl oedd yn cerfio'r arysgrif.

Cyngen oedd yr olaf o linach brenhinoedd gwreiddiol Powys. Roedd ganddo dri mab, on pan fu farw cipiwyd Powys gan Rhodri Mawr, brenin Gwynedd oedd yn ei hawlio gan ei fod yn fab i Nest, chwaer Cyngen.

Cyfeiriadau
-----------

* John Edward Lloyd, *A History of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Llundain, 1911)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Coeg-lysiau'r dryw** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Aremonia agrimonioides* a'r enw Saesneg yw *Bastard agrimony*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Ffuglys y Dryw.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Coeg-lysiau'r dryw***
Tiriogaeth yr Ariannin cyn i Julio Argentino Roca ddod yn Arlywydd.
**Concwest yr Anialwch** (Sbaeneg: *La Conquista del Desierto*) neu **Ymgyrch yr Anialwch** (Sbaeneg: *Campaña del Desierto*) yw'r enw a roddir i gyfres o ymgyrchoedd milwrol gan lywodraeth Ariannin yn erbyn llwythau brodorol y Mapuche, Tehuelche a Ranquel. Y bwriad oedd ennill rheolaeth ar ardaloedd y Pampa a dwyrain Patagonia, oedd ym meddiant y llwythau hyn. Pwnc dadleuol yw a ddylid ystyried yr ymgyrchoedd yn hil-laddiad.

Dechreuodd yr ymgyrchoedd tua diwedd y 18g gydag ymosodiadau ar diriogaethau y Ranquel. Rhwng 1820 a 1824, bu tair ymgyrch yn nhalaith Buenos Aires dan y cadfridog Martín Rodríguez. Rhwng 1826 a 1827 bu tair ymgyrch arall dan Federico Rauch, ond yn 1829 lladdwyd ef gan y *cacique* Arbolito ym mrwydr Vizcacheras. Yn raddol, gwthiwyd y ffin ymhellach i'r de.

Yn 1877, enwyd Julio Argentino Roca yn Weinidog dros Ryfel, a daeth i'r casgliad mai'r unig ddull o ddeilio a'r brodorion oedd eu lladd neu eu gyrru o'u tiroedd. Pasiwyd deddf i ymestyn y ffin hyd afonydd Negro, Neuquén ac Agrio. Dechreuodd y gyfres gyntaf o ymgyrchoedd yn niwedd 1878. Yn Ebrill 1879 dechreuodd yr ail gyfres o ymgyrchoedd, gyda 6,000 o filwyr, gan gyrraedd Choele Choel ac yna ymlaen at yr Afon Negro a'r Afon Neuquén.

Pan ddaeth Roca yn Arlywydd, aeth yr ymgyrchoedd yn eu blaenau dan y cadfridog Villegas. Cyrhaeddodd 100 o filwyr dan Lino Oris de Roa ran isaf Dyffryn Camwy ac wedi brwydr ar 18 Hydref 1884, ildiodd y ddau *cacique* olaf, Inacayal a Foyel i fyddin dan Miguel Vidal. Cymerwyd llawer o'r brododrion yn garcharorion, a'u cadw mewn gwersylloedd. Dywedir i dros fil o'r brodorion gael eu lladd ac i 10,539 o wragedd a phlant a 2,320 o ryfelwyr gael eu cymryd yn garcharorion. Gyrrwyd y gweddill i rannau lleiaf ffrwythlon 
Patagonia.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clai'r waun**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleiau'r waun**; yr enw Saesneg yw *Neglected Rustic*, a'r enw gwyddonol yw *Xestia castanea*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clai'r waun yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Clach-Mheall Dubh** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN727904. Ni cheir nodweddion amlwg ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Creigiau Mawr** (mapiau Saesneg: *Great Creigau*) yn gopa mynydd a geir yn Fforest Faesyfed rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll ym Mhowys; cyfeiriad grid SO198636. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 635 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn, bellach, wedi'i gofrestru. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 646 metr (2119 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Am bobl eraill o'r un enw, gweler John Edwards.*
Bardd a llenor Cymraeg oedd **John Edwards** (1813 – 24 Gorffennaf 1906), a adnabyddid wrth ei enw barddol **Meiriadog**. Cyfranodd lawer i gylchgronau Cymraeg ei oes fel golygydd, bardd ac awdur erthyglau. Roedd hefyd yn adnabyddus fel beirniad eisteddfodol.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Meiriadog ym mhlwyf Llanrwst (Sir Conwy) yn 1813. Cafodd ei addysg yn Ysgol Rad Llanrwst, yr ysgol ramadeg sy'n wrthrych y gerdd adnabyddus gan Ieuan Glan Geirionnydd. Treuliodd gyfnod fel prentis o argraffydd yn Llanrwst. Symudodd i fyw yng Nghefn Mawr, ac wedyn i Llanfair Caereinion, Caerdydd, a Merthyr Tudful. Yn 1844 dychwelodd i Lanfair Caereinion lle priododd a threuliodd weddill ei oes yno.

O ran ei wleidyddiaeth roedd yn Rhyddfrydwr i'r carn, fel llawer o Gymry eraill yn y cyfnod hwnnw. Bu farw ar y 24 o Orffennaf 1906 yn 93 mlwydd oed.

Llenor
------

Dechreuodd lenydda o ddifrif yn 1835. Rhwng y flwyddyn honno a 1860 ymddangosodd llawer o'i farddoniaeth mewn cylchgronau megis *Seren Gomer*, *Y Dysgedydd*, *Y Diwygiwr*, *Y Gwladgarwr*, a'r *Drysorfa*. Enillodd nifer o gadeiriau eisteddfodol.

Roedd gryn barch iddo fel awdurdod ar ramadeg a chystrawen y Gymraeg, fel meistr ar reolau cynghanedd, ac fel beirniad eisteddfodol. Bu'n olygydd *Yr Hyfforddwr* (1852-58) a'r *Llusern* (1858 ymlaen).

Cyflwynwyd ei lawysgrifau i Adran Llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1926.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6  Y Bywgraffidaur Cymreig, gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***John Edwards (Meiriadog)***

  


|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **Creigiau Morfa Aberarth**, ger pentref Aberarth yng nghymuned Dyffryn Arth yn ne Ceredigion, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1967 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 19.58 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clai deusgwar**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleiau deusgwar**; yr enw Saesneg yw *Double-square Spot*, a'r enw gwyddonol yw *Xestia triangulum*.

Siani flewog
Gellir dosbarthu'r pryfed (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clai deusgwar yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Ecoleg
------

Mae'r clai deusgwar yn mynychu cynefinoedd coediog gan fwyaf. Mae'n ymweld â golau trap a siwgwr yn ogystal â rhai blodau. Mae'r lindys amlborthiant (poliffagws) yn gaeafgysgu yn fel rhai eithaf bychan ac yn ymborthi yn y gwanwyn ar amrywiol goed a llwyni. Cafodd yr oedolyn ei ddal mewn trap rheolaidd yn Waunfawr rhwng 1995 a 2017 (SH526601) rhwng wythnos 23 (ail wythnos Mehefin) ac wythnos 34 (wythnos olaf Awst) 306 unigolyn o gyfanswm o 12,785 o unigolion yr yr un trapiau yr un pryd (=2.4%).

Dosbarthiad
-----------

Mae'r gwyfyn i'w weld ar draws Cymru ac ynysoedd Prydain

Cylch bywyd
-----------

lindys y clai deusmot, Waunfawr 22 Mai 2017Wedi deor o'i ŵy mae'r clai deusgwar yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn. Mae'r un genhedlaeth y flwyddyn yn hedfan ym misoedd Mehefin a Gorffennaf.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
*Erthygl am yr ardal llywodraeth leol yn Swydd Gaerwrangon yw hon. Am yr ardal yn Swydd Gaerhirfryn gweler Bwrdeistref Wyre.*
Ardal an-fetropolitan yn Swydd Gaerwrangon, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Ardal Wyre Forest**. 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 195.4 km², gyda 101,062 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'r ardal yn cynnwys rhan ogleddol ganolog Swydd Gaerwrangon. Mae'n ffinio â thair ardal arall Swydd Gaerwrangon, sef Ardal Malvern Hills, Ardal Wychavon ac Ardal Bromsgrove, yn ogystal â siroedd Swydd Amwythig a Swydd Stafford.

Ardal Wyre Forest yn Swydd Gaerwrangon
Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Cyfunodd nifer o hen awdurdodau lleol, sef bwrdeistrefi Bewdley a Kidderminster ynghyd ag Ardal Wledig Stourport-on-Severn ac Ardal Wledig Kidderminster.

Ers 2011 mae pencadlys yr awdurdod yn nhref Kidderminster. Cyn hynny fe'i lleolwyd yn nhref Stourport-on-Severn. Bewdley yw'r drydedd dref bwysig yr ardal.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 15 Mawrth 2020

Gweler hefyd
------------

* Wyre Forest (etholaeth seneddol)
**Cytiau Gwyddelod** yw'r enw Cymraeg traddodiadol am y cytiau crwn cynhanesyddol sydd i'w gweld yma ac acw ar fryniau Cymru.

Mae'r enw yn gamarweiniol am nad oes unrhyw gysylltiad hanesyddol rhyngddynt â'r Gwyddelod yn benodol. Ar adegau yn y gorffennol ymsefydlai llwythi Gwyddelig yng ngorllewin Cymru o bryd i'w gilydd, a diau fod y cof am hynny'n esbonio'r enw poblogaidd ar yr olion archaeolegol hyn.

Mae'r cytiau fel rheol yn perthyn i Oes yr Efydd, Oes yr Haearn neu'r cyfnod Rhufeinig. Mae cannoedd o enghreifftiau i'w gweld yn y caeau a'r bryniau, yn arbennig yng ngorllewin Cymru, o Ynys Môn i Sir Benfro.

Un o'r enghreifftiau mwyaf adnabyddus yw'r cytiau ar Fynydd Twr ger Caergybi, a elwir hefyd yn Gytiau Tŷ Mawr.

Terminoleg
----------

* Cwt crwn (lluosog: cytiau crynion); (Saesneg: *circular hut*)
* Cylch cytiau (neu Cytiau'r Gwyddelod); (lluosog: cylchoedd cytiau); (Saesneg: *hut circle*)
* Clwstwr cytiau (lluosog:clystyrau cytiau); (Saesneg: *hut group*)
* Anheddiad cytiau (lluosog: aneddiadau cytiau); (Saesneg: *hut settlement*)
* Cylch cytiau caeedig ac aneddog (Saesneg: *Enclosed Hut Circle Settlement*)
* Cylch cytiau caeedig (lluosog: cylchoedd cytiau caeedig); (Saesneg: *enclosed hut circle*)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  [Geiriadur yr Academi, Golgyddion: Bruce Griffiths a Dafydd Glyn Jones; Gwasg prifysgol Cymru]
Mae **Coetir Pen-hŵ** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 29 Mawrth 1984 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 42.99 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Hanesydd a golygydd Cymreig oedd Syr **John Edward Lloyd** (oedd yn ysgrifennu fel **J E Lloyd**) (5 Mai 1861 – 20 Mehefin 1947), a'r hanesydd cyntaf i osod hanes cynnar Cymru ar seiliau cadarn.

Bywgraffiad
-----------

Ganed ef yn Lerpwl i rieni o Gymru, a bu'n fyfyriwr yn ngholeg Aberystwyth ac yna yng Ngholeg Lincoln, Prifysgol Rhydychen. Yn Rhydychen daeth i gysylltiad a Chymry eraill megis Owen Morgan Edwards, a bu ganddo ran flaenllaw yn y mudiad Cymru Fydd. Daeth yn ddarlithydd ar hanes Cymru yn Aberystwyth cyn dod yn bennaeth cyntaf Adran Hanes Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor. Ystryrir ei lyfr *A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest* (1911) yn glasur, a hyd yn oed bron ganrif ar ôl dyddiad ei gyhoeddi mae'n parhau yn ffynhonnell werthfawr ar gyfer hanes y cyfnod.

Ymhlith ei lyfrau eraill mae hanes gwrthryfel Owain Glyndŵr, *Owen Glendower* (1931). Ef oedd golygydd *Y Bywgraffiadur Cymreig*, er na chyhoeddwyd y gyfrol tan ar ôl ei farw. Gwnaed ef yn farchog yn 1934. Claddwyd ef ym mynwent Eglwys Tysilio ar Ynys Dysilio ger Porthaethwy.

Cyfansoddodd ei gyfaill Saunders Lewis farwnad gofiadwy iddo sydd ymhlith y mwyaf nodedig o gerddi Cymraeg yr ugeinfed ganrif.

Llyfryddiaeth
-------------

Gwaith J.E. Lloyd (detholiad)
* *A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest* (1911)
* *Carnarvonshire (Cambridge County Geographies)* (1911)
* *Owen Glendower* (1931)

Astudiaethau
* Hugh Pryce *J. E. Lloyd and the Creation of Welsh History* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2011)

Gweler hefyd
------------

* Cymru Fydd

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 49507876
* LCCN: n85252256
* ISNI: 0000 0001 2132 2824
* GND: 105291730
* SUDOC: 084251328
* BNF: cb15039562k (data)
* NLA: 36330872
* CiNii: DA13243515
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwleidydd Ceidwadol yw **Christopher Salmon** (ganwyd Mehefin 1978) a cyn Gomisiynydd Heddlu a Throseddu ar gyfer Heddlu Dyfed-Powys, yr ardal heddlu mwyaf yng Nghymru a Lloegr. Fe oedd deiliad cyntaf y swydd a fe'i hetholwyd ar 5 Tachwedd 2012. Collodd y swydd yn etholiad Mai 2016.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Magwyd Salmon ar fferm ei deulu yn Llanandras, Powys, yr hynaf o bedwar plentyn.

Astudiodd Hanes Fodern ac Economeg yn Prifysgol Rhydychen cyn treulio blwyddyn yn Rwsia. Dychwelodd i'r DU yn 2002 ac ymunodd a'r Fyddin a dechrau ei hyfforddiant yn Sandhurst.

Fel swyddog yn nghatrawd Y Reifflwyr, aeth i Ogledd Iwerddon, Kosovo ac Iraq. Gadawodd y Fyddin i ddilyn gyrfa wleidyddol a bu'n gweithio mewn busnes ers 2008.

Gwleidyddiaeth
--------------

Safodd Salmon fel ymgeisydd Ceidwadol yn etholaeth Llanelli yn 2010, gan dderbyn 5,381 pleidlais (14.4%), y nifer uchaf o bleidleisiau i'r Ceidwadwyr yn Llanelli ers 1992, a'r canran uchaf o bleidleiswyr Ceidwadol ers 1997.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Meet the Commissioner. Adalwyd ar 8 Mawrth 2016.
2. ↑  "Police commissioner: Dyfed-Powys elects Conservative Christopher Salmon". *BBC News*. BBC. 16 November 2012. Cyrchwyd 20 November 2012.
3. ↑  *Ethol Comisiynydd Heddlu newydd dros ardal Dyfed Powys*  , BBC Cymru FYw, 8 Mai 2016.
4. ↑  {{dyf gwe|url= Personol - About Christopher|dyddiadcyrchiad=8 Mawrth 2015|}
Mae **Creigiau Pen y Graig**, ger pentref Llanddeiniol, Ceredigion tua hanner ffordd rhwng Aberystwyth a Llanrhystud ar arfordir Ceredigion, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 22.85 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae **ardal fetropolitan Kansas City** yn ardal yn Unol Daleithiau America sy'n cynnwys 14 sir sy'n ymestyn dros y ffin rhwng taleithiau Kansas (5 sir) a Missouri (9 sir). Ei dinas fwyaf yw Dinas Kansas, Missouri. Y prif ddinasoedd eraill yw Dinas Kansas, Kansas, Overland Park, Kansas, a Lenexa, Kansas.

Y maestrefi gyda phoblogaethau dros 100,000 yw Olathe, Kansas, Independence, Missouri a Lee's Summit, Missouri. Mae gan yr ardal 8,472 milltir sgwâr (21,940 km2) a phoblogaeth o fwy na 2.2 miliwn o bobl; dyma'r ail ardal fetropolitan fwyaf yn Missouri (ar ôl St. Louis) a'r ardal fetropolitan fwyaf yn Kansas.

Ffotograff lloeren o ardal fetropolitan Kansas City. Mae Afon Missouri yn mynd igam-ogam o'r gorllewin i'r dwyrain; mae Afon Kansas, sy'n llai, yn nesau o'r de-orllewin ac yn ymuno â hi yn Kaw Point. Mae Dinas Kansas, Kansas yn union i'r gorllewin o'r lle y mae'r ddwy afon yn cyfarfod ac mae Dinas Kansas, Missouri i'r dwyrain (ac i'r de o Afon Missouri) a North Kansas City, Missouri i'r gogledd o'r afon.
Mae **Coetiroedd Maesyfed** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 27 Gorffennaf 1982 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 827.67 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Fforest Faesyfed (ucheldir)
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coetiroedd Pierce, Alcove a Piercefield** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1971 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 78.66 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Roedd **Illtyd Harrington** (14 Gorffennaf 1931 – 1 Hydref 2015) yn athro, yn wleidydd y Blaid Lafur ac yn golofnydd a wasanaethodd fel dirprwy arweinydd Cyngor Llundain Mwyaf (GLC)

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Harrington yn Nowlais yn fab i Timothy Harrington a Sarah (née Burchel) ei wraig. Roedd Timothy Harrington yn Gomiwnydd a ymladdodd yn erbyn lluoedd Franco yn Rhyfel Cartref Sbaen.

Nai i Illtyd Harrington yw'r actor Richard Harrington.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol St Illtyd, Dowlais, Ysgol Sir Merthyr a Choleg y Drindod Caerfyrddin lle gymhwysodd yn athro.

Roedd yn byw efo'i bartner, Chris Downes, gwisgwr theatrig i actorion megis Laurence Olivier, Maggie Smith a Billy Wilder a'r ysbrydoliaeth ar gyfer drama Ronald Harwood, *The Dresser*; bu Downes farw yn 2003.

Gyrfa
-----

Wedi ymadael a'r coleg bu Harrington yn gweithio fel athro yn Llundain gan ddyfod yn bennaeth adran Saesneg Ysgol Daneford, Bethnal Green

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Ym 1959 cafodd Harrington ei ethol fel Cynghorydd Llafur ar Gyngor Paddington ac ym 1964 cafodd ei ethol i Gyngor San Steffan a'r GLC. Ceisiodd am enwebiad Llafur ar gyfer etholaeth Merthyr ym 1972 gan golli allan i Ted Rowlands.

Rhwng 1974 1 1976 roedd yn aelod o *Gabinet Cegin* Harold Wilson, sef grŵp o ymgynghorwyr agos y Brif Weinidog. Cafodd ei benodi i drefnu dathliadau gwladol ar adeg Jiwbilî Arian y Frenhines Elisabeth ym 1976. Gwasanaethodd fel dirprwy arweinydd y GLC rhwng 1973 a 1977. Ym 1980 safodd fel ymgeisydd ar gyfer arweinyddiaeth grŵp Llafur y GLC gan golli i Andrew MacIntosh, ond cafodd ei ethol fel y dirprwy arweinydd eto. Ym 1981 llwyddodd yr ymgeisydd asgell chwith Ken Livingstone i gipio'r arweinyddiaeth oddi wrth Macintosh ond roedd yn awyddus i gadw Harrington fel ei ddirprwy er mwyn cael "wyneb cymedrol" ar arweinyddiaeth y cyngor. O dan arweinyddiaeth Livingstone a Harrington daeth y GLC yn ddraenen yn ystlys Llywodraeth Ceidwadol Margaret Thatcher a'r corff etholedig mwyaf grymus i wrthwynebu ei pholisïau; o ganlyniad penderfynodd Thatcher i ddiddymu'r Cyngor ym 1986 a daeth gyrfa wleidyddol Harrington i ben.

Wedi diddymu'r GLC daeth Harrington yn golofnydd i'r New Camden Journal gan ysgrifennu am y celfyddydau a gwleidyddiaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  The Guardian 1 Hydref 2015 *Illtyd Harrington obituary*  adalwyd 2 Hydref 2015
2. ↑  Philpot, T. (2019, Ionawr 10). Harrington, Illtyd (1931–2015), teacher and local politician. Oxford Dictionary of National Biography. Ed. Retrieved 23 Jan. 2019, from .
3. ↑  Wales Online 28 Rhagfyr 2007 *Welsh politician’s ‘bitter disappointment’ at not becoming Merthyr MP*  adalwyd 2 Hydref 2015
4. ↑  The Guardian 29 Tachwedd 2003 *Obituary: Christopher Downes*  adalwyd 2 Hydref 2015
5. ↑  London Wikia *Illtyd Harrington*  adalwyd 2 Hydref 2015
6. ↑  Electoral History of the Greater London Council  Archifwyd 2015-09-23 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 2 Hydref 2015

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 70255247
* LCCN: n81098599
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Coetir Dyffryn Ithon** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 18.18 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Creigiau Cwm-ceirw a Ffos-las**, ar arfordir Ceredigion tua 4 milltir i'r de o Aberystwyth, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 27 Hydref 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 31.83 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coetir y Graig** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 14.86 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Morwr a phreifatîr Seisnig oedd **Christopher Newport** (Rhagfyr 1561 – Awst 1617) sy'n nodedig am ei gyrchoedd yn erbyn Ymerodraeth Sbaen yn niwedd Oes Elisabeth ac am ei ymdrechion i wladychu Virginia yn ystod Oes Iago. Ef oedd un o sefydlwyr Jamestown, y wladfa Seisnig gyntaf yn y Byd Newydd.

Bywyd cynnar a phreifatirio (1561–1606)
---------------------------------------

Cafodd Christopher Newport ei fedyddio yn Harwich, Essex, ar 29 Rhagfyr 1561. Aeth yn forwr yn ystod ei fachgendod, a chyrhaeddodd reng pen-forwr yn gynnar yn ei yrfa. Treuliodd Newport nifer o flynyddoedd yn breifatîr ac yn ymosod ar wladfeydd Ymerodraeth Sbaen ac yn dwyn cyrchoedd ar longau trysor Sbaenaidd i'w hysbeilio. Fe'i dyrchafwyd yn gapten yn 1590, a'r llong gyntaf dan ei reolaeth oedd y *Little John*, dan berchenogaeth marsiandïwr o Lundain. Parhaodd i ymosod ar drefedigaethau'r Sbaenwyr yn y Caribî, ar y *Little John* ac yn ddiweddarach y *Golden Dragon*. Mewn un frwydr yn y cyfnod hwn, fe gollodd ei fraich dde. Yn 1592, cipiodd y *Madre de Dios*, un o longau trysor Ymerodraeth Portiwgal. Yng nghanol y 1590au, Newport oedd un o gyd-berchenogion y llong brefiatirio *Neptune*.

Trefedigaethu Virginia (1606–12)
--------------------------------

Dyrchafwyd Newport i reng prif feistr y Llynges Frenhinol yn 1606. Y flwyddyn honno, cafodd ei ddewis gan Gwmni Virginia i arwain menter drefedigaethol i'r Byd Newydd. Hwyliodd o Lundain yn Rhagfyr 1606, yn ben ar longau'r *Discovery*, *Godspeed*, a'r *Susan Constant*. Cyrhaeddodd Fae Chesapeake ar 26 Ebrill 1607, a glaniodd yn Cape Henry. Penodwyd Newport yn aelod o gorff llywodraethol y wladfa. Ar 13 Mai 1607 sefydlwyd hefyd gwladfa fewndirol, ar orynys yn Afon James, a gafodd ei henwi'n Jamestown ar ôl y Brenin Iago. Rhwng 1606 a 1611, arweiniodd Newport bum mordaith rhwng Virginia a Lloegr, gan gludo chyflenwadau a rhagor o setlwyr i'r egin-wladfa. Ar un o'r mordeithiau, yn 1609, gyrrwyd ei long ar rîff ger Bermwda, a bu'n rhaid i'r criw a'r teithwyr adeiladu cychod newydd. Ni chyrhaeddasant Jamestown nes bron i flwyddyn gyfan ar ôl y llongddrylliad.

Ei wasanaeth i Gwmni India'r Dwyrain (1612–17)
----------------------------------------------

Yn 1612, gadawodd Newport Gwmni Virginia i weithio dros Gwmni India'r Dwyrain. Aeth i Bersia ar long y *Expedition of London* yn nechrau 1613, ac i'r India yn 1615. Ar ei drydedd fordaith i'r cwmni, yn is-gapten yr *Hope*, bu farw ym mhorthladd Bantam ar ynys Jawa yn Awst 1617, yn 55 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Christopher Newport. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 7 Awst 2019.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Coblyn coed bach** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: coblynnod coed bach) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Hemiprocne comata***; yr enw Saesneg arno yw *Lesser tree swift*. Mae'n perthyn i deulu'r Coblynnod Coed (Lladin: *Hemiprocnidae*) sydd yn urdd y *Apodiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *H. comata*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r coblyn coed bach yn perthyn i deulu'r Coblynnod Coed (Lladin: *Hemiprocnidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Coblyn coed bach | Hemiprocne comata |  |
|
| Coblyn coed cribog | Hemiprocne longipennis |  |
|
| Coblyn coed mwstasiog | Hemiprocne mystacea |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Coblyn coed bach** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Jasana tagellog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: jasanaod tagellog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Jacana jacana***; yr enw Saesneg arno yw *Wattled jacana*. Mae'n perthyn i deulu'r Jasanaod (Lladin: *Jacanidae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *J. jacana*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America a Gogledd America.

Teulu
-----

Mae'r jasana tagellog yn perthyn i deulu'r Jasanaod (Lladin: *Jacanidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Jasana Affrica | Actophilornis africanus |  |
|
| Jasana Madagasgar | Actophilornis albinucha |  |
|
| Jasana bach | Microparra capensis |  |
|
| Jasana cribog | Irediparra gallinacea |  |
|
| Jasana cynffonhir | Hydrophasianus chirurgus |  |
|
| Jasana efydd | Metopidius indicus |  |
|
| Jasana tagellog | Jacana jacana |  |
|
| Jasana’r Gogledd | Jacana spinosa |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Jasana tagellog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Coblyn coed mwstasiog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: coblynnod coed mwstasiog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Hemiprocne mystacea***; yr enw Saesneg arno yw *Whiskered tree swift*. Mae'n perthyn i deulu'r Coblynnod Coed (Lladin: *Hemiprocnidae*) sydd yn urdd y *Apodiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *H. mystacea*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r coblyn coed mwstasiog yn perthyn i deulu'r Coblynnod Coed (Lladin: *Hemiprocnidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Coblyn coed bach | Hemiprocne comata |  |
|
| Coblyn coed cribog | Hemiprocne longipennis |  |
|
| Coblyn coed mwstasiog | Hemiprocne mystacea |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Coblyn coed mwstasiog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*