**Arwisgiad Tywysog Cymru** yw'r seremoni o arwisgo mab hynaf teyrn Lloegr a rhoi’r teitl Tywysog Cymru iddo. Roedd y teitl ‘Tywysog Cymru’ wedi ei roi i etifedd gorsedd Lloegr ers 1301, pan roddodd y Brenin Edward I y teitl i'w fab fel symbol o reolaeth ar Gymru, ond nid oedd y teitl erioed wedi cael ei ddefnyddio’n ffurfiol mewn gwirionedd. Bu'n arferiad trefnu’r arwisgiad yn y Senedd yn Llundain ond yn 1911 cynhaliwyd y seremoni am y tro cyntaf mewn lleoliad cyhoeddus, sef Castell Caernarfon. Yn y flwyddyn honno, cynhaliwyd Arwisgiad Tywysog Cymru, yn ddiweddarach Edward VIII, yn y castell, a chredir bod David Lloyd George wedi bod yn allweddol yn y gwaith o drefnu’r digwyddiad. Yn wahanol i Arwisgiad 1911, bu llawer mwy o wrthwynebiad i achlysur Arwisgiad 1969 gan genedlaetholwyr Cymreig.

Arwisgwyd y Tywysog Siarl
-------------------------

Un o’r achlysuron mwyaf dadleuol yn hanes Cymru’r 1960au oedd Arwisgiad Tywysog Cymru yn 1969. Gan weithio gyda’r Prif Weinidog Harold Wilson, fe wnaeth y Frenhines benderfynu y byddai yn rhoi’r teitl hwn i’w mab hynaf, y Tywysog Siarl.  Gobeithiai y byddai hyn yn cryfhau’r gefnogaeth ar gyfer y Deyrnas Unedig ac yn lleihau apêl yr ymdeimlad o genedlaetholdeb oedd yn cynyddu yng Nghymru yn ystod y degawd hwnnw. Roedd twf ym mhoblogrwydd Plaid Cymru a Chymdeithas yr Iaith ar y pryd yn achosi tipyn o ofid i’r Blaid Lafur. Gwelai George Thomas, Ysgrifennydd Gwladol Cymru ac un a oedd yn frenhinwr brwdfrydig, y byddai’r arwisgiad yng Nghaernarfon yn gyfle i wrthweithio’r twf mewn cenedlaetholdeb.

Bu nifer o wrthwynebiadau gan wahanol grwpiau o bobl pan gyhoeddwyd bod y Tywysog Siarl yn mynd i gael ei goroni’n Dywysog Cymru. Bu gwrthdystiadau meddiannu, streiciau newyn a gorymdeithiau protest. Cafwyd cwynion bod imperialaeth Saesnig yn cael ei wthio ar Gymru, a bod arian cyhoeddus yn cael ei wastraffu. Cyfansoddwyd cerddi gan rai o feirdd Cymru oedd yn dangos eu gwrthwynebiad i’r arwisgo - er enghraifft, Gerallt Lloyd Owen, yn ei gerdd ‘Fy Ngwlad’.

Protest[*dolen marw*] yng Nghilmeri yn erbyn yr arwisgiad. 1969
*Wylit, wylit, Lywelyn,*
*Wylit waed pe gwelit hyn.*
*Ein calon gan estron ŵr,*
*Ein coron gan goncwerwr,*
*A gwerin o ffafrgarwyr*
*Llariaidd eu gwên lle'r oedd gwŷr.*
Y Tywysog Siarl yn 1972
Gwrthdystio[*dolen marw*] yn erbyn arwisgiad y Tywysog Charles yng Nghaernarfon, Mawrth 1969Aeth Siarl i astudio’r Gymraeg ym Mhrifysgol Aberystwyth am dymor cyn yr arwisgo. Roedd ei diwtor yn gefnogwr Plaid Cymru, sef y darlithydd Dr Tedi Millward. Roedd y Prif Weinidog Harold Wilson yn poeni y byddai Siarl yn agored i niwed ond dywedodd MI5 nad oedd mewn unrhyw berygl.

Er mwyn osgoi achosi trafferth yn y seremoni roedd yr awdurdodau wedi arestio arweinwyr y grŵp paramilwrol *Byddin Rhyddid Cymru* cyn yr arwisgo.  Ar ddiwrnod yr arwisgo aeth yr arweinwyr gerbron llys. Ond oherwydd iddynt orliwio maint eu cefnogaeth a’r hyn roeddent wedi ei gyflawni, anfonwyd tri ohonynt i’r carchar a chafodd tri ddedfrydau gohiriedig.

Yn ystod y paratoadau ar gyfer yr arwisgo cafwyd nifer o alwadau am fomiau. Roedd *Mudiad Amddiffyn Cymru* (MAC) wedi trefnu pedwar ffrwydrad, nid er mwyn lladd Siarl ond er mwyn tarfu. Lladdwyd dau aelod o MAC, sef Alwyn Jones a George Taylor, yn Abergele ddiwrnod cyn yr arwisgo pan ffrwydrodd eu gelignit.

Ffrwydrodd bom y tu allan i ardd Prif Gwnstabl Gwynedd heb achosi unrhyw niwed.  Bedwar diwrnod yn ddiweddarach collodd bachgen 10 mlwydd oed droed ar ôl baglu dros ffrwydron y tu allan i siop haearnwerthwr roedd Siarl wedi ei phasio ar y ffordd i’r castell.  Ar bier Llandudno methodd bom arall â ffrwydro. Yn Nhachwedd 1969 arestiwyd John Jenkins a Frederick Alders ac anfonwyd hwy i’r carchar am achosi ffrwydradau, a daeth ymgyrch fomio MAC i ben.

### Diwrnod yr Arwisgiad

Ymwelwyr[*dolen marw*] yng Nghaernarfon ar ddiwrnod yr Arwisgiad
Aeth yr arwisgo yn ei flaen ar 1 Gorffennaf 1969. Yn ei araith, a draddodwyd yn Gymraeg, roedd Siarl yn cydnabod fod pobl Cymru’n benderfynol o amddiffyn eu treftadaeth a pharhau’n genedl falch ac ar wahân. Gwyliodd 90,000 yr orymdaith yng Nghaernarfon, tipyn llai na’r 250,000 a ddisgwyliwyd. Dangoswyd seremoni’r arwisgo ar y teledu, a chafodd ei darlledu o amgylch y byd i 500 miliwn o bobl, 19 miliwn ohonynt yn y Deyrnas Unedig. Costiodd y seremoni £200,000 o arian cyhoeddus ond rhoddodd hwb mawr i'r economi leol o ran twristiaeth.

Wedi’r holl fygythiadau am darfu dim ond ychydig o ddigwyddiadau y bu'n rhaid i’r llys ynadon lleol ddelio â nhw - dau achos o ddinoethiad anweddus, dau am gario arfau bygythiol, tri am darfu ar yr heddwch; dau ohonynt am wneud arwydd "V" ar y Frenhines a’r dyrfa wedyn yn troi arnynt, ac un am daflu croen banana o dan Farchoglu’r Frenhines. Roedd polau piniwn yn awgrymu bod tri chwarter o bobl Cymru’n cefnogi’r achlysur, er bod cyfran uwch o bobl ifanc yn elyniaethus tuag ato.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Style and titles of The Prince of Wales". The Royal Family. Cyrchwyd 2008-09-01.
2. 1 2 3 4  "Pleidiol wuf im gwlad" (PDF). *CBAC*. Cyrchwyd 11 Mawrth 2020.
3. ↑  Gerallt Lloyd Owen, 'Fy Ngwlad', yn *Cerddi'r Cywilydd* (Gwasg Gwynedd, 1972; sawl argraffiad ers hynny).
4. ↑  "'Militants' key role in coming of devolution left ignored deliberately'". *Wales Online*. 20 November 2008.
5. ↑  "Wales backs Charles for king". *BBC News Online*. 25 June 1999. Cyrchwyd 5 May 2010.