Chwaraeodd yr Is-gyrnol T. E. Lawrence ran arwyddocaol yn y Gwrthryfel Arabaidd, gwrthryfel yn erbyn Ymerodraeth yr Otomaniaid yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Cyn y Gwrthryfel
----------------

Unwaith i'r Rhyfel Byd Cyntaf ddechrau yn Awst 1914, ymunodd Lawrence ag adran ddaearyddol y Swyddfa Rhyfel yn Llundain, ac anfonwyd i'r Dwyrain Canol fel rhan o adran gudd-wybodaeth y Fyddin Brydeinig yng Nghairo, yr Aifft.

1916–17
-------

Lansiwyd y Gwrthryfel Arabaidd gan Hussein bin Ali, Sharif Mecca, a'i meibion Ali, Abdullah, Faisal a Zeid, ym Mehefin 1916. Aeth Lawrence i Arabia ym mis Hydref i sylwi ar y Gwrthryfel, a daeth yn gynghorwr i Feisal. Bwriadodd Lawrence a Feisal i symud lluoedd Feisal i ogledd y Hejaz.

### Brwydr Aqaba

Lawrence ar gefn camel yn Aqaba.
Cipiodd lluoedd Feisal borth Aqaba yng Ngorffennaf 1917, gyda chymorth arweinyddiaeth Lawrence, a llwyddodd Lawrence i berswadio'r Cadfridog Syr Edmund Allenby o bwysigrwydd y Gwrthryfel Arabaidd i ymgyrch Prydain yn y Dwyrain Canol yn erbyn yr Otomaniaid/Tyrciaid.

1917–18
-------

Nod bersonol Lawrence oedd i ennill annibyniaeth i'r Arabiaid wedi diwedd y rhyfel.

Targedwyd Rheilffordd Hejaz gan yr Arabiaid, gan dorri cyflenwadau'r Tyrciaid.

### Deraa

O ganlyniad i lwyddiant yr Arabiaid wrth dynnu sylw ac adnoddau'r Tyrciaid trwy ddifrodi Rheilffordd Hejaz, roedd Lawrence yn benderfynol o dargedu rheilffyrdd y tu ôl i gefn y gelyn, tua'r gogledd. Gadawodd Lawrence Aqaba ar 24 Hydref 1917, gyda chriw o Arabiaid, â'r bwriad o deinameitio'r bont yn Yarmuk gan dorri'r rheilffordd rhwng Deraa ac Haifa. Methodd y cyrch hwn pan ollyngodd un Arab ei wn, gan atseinio o amgylch y ceunant a thynnu sylw'r gwarchodwyr Tyrcaidd. Wedi iddynt ddianc, ffrwydrodd Lawrence drên ar ran ogleddol Rheilffordd Hejaz. Cafodd Lawrence ei anafu gan filwyr Tyrcaidd, ond unwaith eto llwyddodd i ddianc gan fynd i Azrak â'i griw o gerilas.

Yna, ym mis Tachwedd 1917, bu un o'r digwyddiadau mwyaf ddrwg-enwog ym mywyd Lawrence. Yn ôl Lawrence yn *Seven Pillars of Wisdom*, aeth ar ymweliad cudd o Azrak i Deraa mewn gwisg Arabaidd. Cafodd ei gamadnabod gan y Tyrciaid yn Deraa am enciliwr o'r Fyddin Otomanaidd, ond honnodd Lawrence yr oedd yn Gircasiad mewn ymgais i egluro lliw ei groen a'i lygaid. Cafodd ei gymryd i'r Bey lleol, oedd yn dymuno cael rhyw â Lawrence. Gwrthododd, a chafodd ei guro gan y gwarchodwyr a'i dreisio.

Yn ôl aelodau staff Syr Ronald Storrs, roedd Lawrence wedi "newid" ar ôl iddo ddychwelyd o Deraa. Yn ôl bywgraffiad gan y seiciatrydd John E. Mack, cafodd brofiad Lawrence yn Deraa effaith sylweddol ar ei gyflwr seicolegol. Ond yn ôl bywgraffwyr eraill, nid oedd Lawrence yn dweud yr holl wir, ac mae'n bosib ni aeth Lawrence o Azrak i Deraa o gwbl. Yn ôl Adrian Greaves, dywedodd Lawrence i'w gyfaill George Bernard Shaw nad oedd y stori am Deraa yn wir. Mae ysgolheigion eraill wedi nodi anghysondebau rhwng dyddiadur Lawrence â'i hanes yn *Seven Pillars*. Hyd heddiw, dadleuol yw gwirionedd y digwyddiad.

### Cwymp Damascus

Wedi buddugoliaeth y Cynghreiriaid ym Mrwydr Megiddo, symudodd Ymgyrch Sinai a Phalesteina yn agosach at Damascus. Ar 30 Medi daeth reolaeth y Tyrciaid dros y ddinas i ben, a threchodd Prydain y fyddin Dyrcaidd olaf ar y ffordd i Damascus. Codwyd y faner Arabaidd dros neuadd y dref a phenododd y llywodraethwr Tyrcaidd, Djemal Pasha, uchelwr Arabaidd lleol o'r enw Mohammed Said i'w olynu.

Y 3edd Frigâd Geffylod Ysgafn Awstraliaidd oedd lluoedd cyntaf y Cynghreiriaid i mewn i'r ddinas ar doriad gwawr 1 Hydref 1918. Awr yn hwyrach dilynodd rhagor o farchfilwyr Awstraliaidd ac ildiodd y garsiwn Dyrcaidd. Lawrence a'r Arabiaid oedd y drydedd fintai yn Damascus y bore hwnnw. Gorchmynnodd hwy i gyngor Said wneud lle am lywodraethwr ffyddlon i'r Arabiaid, ond collodd y weinyddiaeth newydd hon reolaeth ar y ddinas o fewn ychydig o ddiwrnodau o ganlyniad i ddiffyg cefnogaeth leol.

Wedi diwedd y Gwrthryfel
------------------------

### Cynhadledd Heddwch Paris a rhannu Ymerodraeth yr Otomaniaid

Cymerodd Lawrence ran yn y trafodaethau yng Nghynhadledd Heddwch Paris wedi diwedd y rhyfel i geisio sicrhau gwladwriaeth i'r Arabiaid, ond methodd.

### Cofiannau

*Gweler hefyd: T. E. Lawrence y llenor.*
Ysgrifennodd Lawrence llyfr am ei brofiad yn y Gwrthryfel Arabaidd, *Seven Pillars of Wisdom*, a thalfyriad ohono, *Revolt in the Desert*.

Strategaeth
-----------

Ystyrid Lawrence yn un o arloeswyr strategaeth herwfilwrol (neu gerila) yr 20g.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Storrs, t. 23.
2. ↑  Mack, t. 229–34.
3. ↑  Greaves, t. 149.
4. ↑  (Saesneg) Faulkner, Neil (17 Medi 2010). Guerrilla of Arabia: How one of Britain's most brilliant military tacticians created the Taliban's battle strategy. *The Independent*. Adalwyd ar 25 Chwefror 2012.

Ffynonellau
-----------

* Greaves, Adrian. *Lawrence of Arabia: Mirage of a Desert War* (Weidenfeld & Nicolson, 2007).
* Mack, John Edward. *A Prince of Our Disorder: The Life of T. E. Lawrence* (Boston, Little, Brown, 1976).
* Storrs, Ronald. *Orientations* (Llundain, Nicholson & Watson, 1937).

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goY Gwrthryfel Arabaidd |
| --- |
|  |
| Y Rhyfel Byd Cyntaf · Y Rhyfel Byd Cyntaf yn y Dwyrain Canol |
|  |
| Brwydrwyr | 

|  |  |
| --- | --- |
| Y Cynghreiriaid | Teyrnas Hejaz · Y Deyrnas Unedig · Emiraeth Nejd a Hasa |
|  |
| Y Pwerau Canolog | Ymerodraeth yr Otomaniaid · Yr Almaen · Emiraeth Jabal Shammar |

 |
|  |
| Unigolion | 

|  |  |
| --- | --- |
| Y Cynghreiriaid | Hussein bin Ali · Faisal · Edmund Allenby · T. E. Lawrence · Ibn Saud |
|  |
| Y Pwerau Canolog | Djemal Pasha · Fakhri Pasha · Muhiddin Pasha · Otto Liman von Sanders · Abdul-Aziz bin Mitab |

 |
|  |
| Llinell amser | 

|  |  |
| --- | --- |
| Hanes | Cenedlaetholdeb Arabaidd · Cenedlaetholdeb yn Ymerodraeth yr Otomaniaid |
|  |
| 1916 | Brwydr Mecca · Gwarchae Medina · Brwydr Taif · Cipio Yanbu |
|  |
| 1917 | Brwydr Wejh · Brwydr Abu el Lissal · Brwydr Aqaba · Brwydr Wadi Musa |
|  |
| 1918 | Brwydr Megiddo · Cipio Deraa · Cipio Damascus |
|  |
| Wedi'r gwrthryfel | Rhaniad Ymerodraeth yr Otomaniaid · Cynhadledd Heddwch Paris 1919 · Cytundeb Sykes–Picot · Datganiad Balfour |

 |
|  |
| Agweddau | 

|  |  |
| --- | --- |
| Cyffredinol | Baner y Gwrthryfel Arabaidd · Cudd-wybodaeth yn y Gwrthryfel Arabaidd · T. E. Lawrence yn y Gwrthryfel Arabaidd · Llythyron McMahon–Hussein · Ymgyrch Rheilffordd Hejaz |
|  |
| Etifeddiaeth | Hanesyddiaeth y Gwrthryfel Arabaidd · Y Gwrthryfel Arabaidd yn niwylliant poblogaidd |

 |
|  |
| **Categori · Porth · Llinell amser ·  Cyfryngau ar Gomin** |

 |