recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Map o Norfolk yn yr 17g.
Mae olion archaeolegol yn sir Norfolk, Lloegr, yn dystiolaeth o aneddiadau yn yr ardal yn oesoedd Hen, Canol, a Newydd y Cerrig. Yr adeiladweithiau cynhanesyddol mwyaf sylweddol ydy'r cloddfeydd fflint megis y pyllau a elwir Grime's Graves yn Breckland. Canfuwyd hefyd siambrau claddu hirion o Oes Newydd y Cerrig a chrugiau crynion o Oes yr Efydd yn yr ardal.[1]

Mae'n debyg i'r Celtiaid gyrraedd Dwyrain Lloegr yn y 3g CC, ac llwyth yr Iceni oedd y rhai a ymsefydlasant yn Norfolk. Yn ystod yr oes Rufeinig, dwy dref oedd yn yr ardal: Caistor St Edmund a Caistor next Yarmouth. Wedi i'r Eingl-Sacsoniaid oresgyn Lloegr yn y 6g, sefydlwyd Teyrnas Eingl y Dwyrain (Hen Saesneg: *Ēast Engla Rīce*) a'i thiriogaeth yn cyfateb yn fras i Norfolk a Suffolk heddiw. Yn sgil cyrchoedd gan y Daniaid, daeth yn rhan o'r Ddaenfro yn y 9g. Gorchfygwyd y deyrnas gan Edward yr Hynaf ac ymgorfforwyd yn Nheyrnas Lloegr yn 918.

Mae cofnodion Llyfr Dydd y Farn (1086) yn profi taw Norfolk oedd un o ranbarthau mwyaf ei phoblogaeth a'i chyfoeth yn holl Loegr erbyn cyfnod y Normaniaid. Ffynnodd economi Norfolk drwy gydol yr Oesoedd Canol ar sail ei diwydiant gwlân. Roedd yr ardal hefyd yn adnabyddus am gysegrfeydd Little Walsingham, y rheiny a ddenwyd pererinion am ganrifoedd. Yn ystod Rhyfeloedd Cartref Lloegr roedd y mwyafrif o'r sir yn frwd o blaid achos Cromwell a'r Pengryniaid.

Ni chafodd y Chwyldro Diwydiannol fawr o effaith ar Norfolk, ar wahân i'r rheilffyrdd a adeiladwyd. Yn niwedd y 19g, bu dirwasgiad amaethyddol yn gorfodi nifer o dirfeddianwyr i werthu eiddo a lleihau'r hen ystadau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Norfolk. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 2 Ebrill 2019.
Awdures o'r Almaen yw **Andrea Mohr** (ganwyd 19 Gorffennaf 1963) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur.

Bywyd Cynnar
------------

Ganwyd Andrea Mohr yn Neustadt, Gorllewin Yr Almaen. Mynychodd Mohr ysgol gynradd yn Neustadt o 1969 hyd 1973. Bu hefyd yn mynychu'r Leibniz Gymnasium a'r ysgol nos Saesneg Inlingua in Mannheim. Cafodd gyfnod o astudio economeg (rhwng 1985-86) ym Mhrifysgol Ludwig Maximillan Munich, ac yna o 1986-89 astudiodd Siapanaeg ac Astudiaethau Americanaidd ym Mhrifysgol Rydd Berlin. Bu'n gweithio fel model a gwesteiwraig yn Berlin ac fel dawnswraig stri-bryfocio mewn cabaret.

Smyglo cyffuriau
----------------

Cyn iddi ddechrau ysgrifennu teithlyfrau bu'n gysylltiedig gyda chylch smyglo cyffuriau rhyngwladol a rhai gweithgareddau troseddol eraill. Fe'i dedfrydwyd i garchar yn 1999 a hynny mewn carchar diogelwch uchel ar gyfer merched yn Awstralia. Plediodd yn euog i fod yn gysylltiedig gyda mewnforio cocên i Awstralia, ynghyd â'i chyn- ŵr, Werner Roberts. Yn ystod ei chyfnod yn y carchr cwblhaodd gwrs dysgu o bell gyda Phrifysgol Swinnburne University of Technology, Melbourne ym maes newyddiaduraeth ac ysgrifennu creadigol.Fe'i rhyddhawyd yn 2004 a'i halltudio; y mae bellach wedi dychwelyd i'w thref enedigol.

Gyrfa fel awdur
---------------

Ers 2004 mae wedi cyhoeddi nifer o lyfrau - er enghraifft cyfres o lyfrau teithio yn seiliedig ar goginio i'r cyhoeddwr Umschau Buchverlag, Cyhoeddodd ei hunangofiant, *Pixie* yn Saesneg yn 2009 gan Hardie Grant Books (gyda dyfyniad ar y clawr gan Howard Marks) ac yna yn Almaeneg yn 2011 gan dŷ cyhoeddi Egmont. Ysgrifennodd hefyd nifer o straeon byrion gyda dwy ohonynt yn ymddangos yn antholeg Howard Marks, *Tripping*. Yn 2010 dechreuodd gyflwyno ei darlleniadau aml-gyfrwng o dan y teitl *This is not a striptease* sy'n adrodd henes ei bywyd. Mae hi'n aelod gweithredol o Amnest Rhyngwladol ac yn ymladd dros amgylchiadau gwell o fewn y system garchardai.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *New drug squad corruption allegations* *theage.com.au*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 96754400
* LCCN: n2009053999
* ISNI: 0000 0000 7016 0641
* GND: 141967641

 |
Ieithydd, bardd ac addysgydd oedd **Anna Fison**, a adnabyddwyd fel **Morfudd Eryri** (14 Chwefror 1839 – 21 Chwefror 1920).

Fe'i ganwyd yn Barningham, Suffolk, yr ieuengaf o ugain o blant Thomas Fison, a'i ail wraig, Charlotte. Derbyniodd ei haddysg yn Llundain, Cheltenham ac ar y cyfandir, ac yna symud i fyw at ei brawd yn Rhydychen. Yn ystod y cyfnod hwnnw y dysgodd ddarllen y Gymraeg, a hynny dan ddylanwad Dr Charles Williams, a oedd yn Brifathro Coleg Iesu ar y pryd. Ymddiddorai yn fawr mewn ieithoedd, ac yn ogystal â Chymraeg, medrai ddarllen Hebraeg, Groeg, Lladin, Eingl-Sacsoneg, Saesneg, Almaeneg, Sbaeneg, Eidaleg a Ffrangeg.

Yn 1871, priododd â David Walter Thomas, a oedd yn Ficer yn Eglwys y Santes Ann, Mynydd Llandygái, ger Bethesda, ar y pryd. Tra'n byw yno y dysgodd i siarad Cymraeg, a llwyddodd i'w llwyr feistroli. Enillodd wobrwyon yn yr Eisteddfod Genedlaethol am ei chyfieithiadau, ei chaneuon a'i thraethodau. Roedd ganddi ddiddordeb arbennig mewn addysg Gymraeg a dywedir bod ganddi ystor o straeon tylwyth teg, ac y gallai eu hadrodd a'u hysgrifennu yn fedrus. Roedd yn cynnal dosbarthiadau nos i chwarelwyr a bu'n rhan o'r ymgais i ddiwygio'r Eisteddfod Genedlaethol yn y 1870au a'r 1880au.

'Cydnabyddir Mrs Thomas yn gyffredinol fel un o brif lenorion ein cenedl,' medd darn amdani yn *Papur Pawb* yn 1895, 'dywedwn ein cenedl, oherwydd, er nad oes ddyferyn o waed Cymreig, fel y cyfryw, yn rhedeg drwy ei gwythienau, eto y mae ei chydnabyddiaeth helaeth a'n hiaith, ein llenyddiaeth, ein defion, &c. yn hawlio iddi safle anrhydeddus yn mysg goreugwyr llenyddol a gwladgarol y genedl.'

'Nid Cymraes o gyff,' meddai, 'ond Cymraes o galon ydwyf'.

Llyfryddiaeth
-------------

* 'FISON, ANNA ‘Morfudd Eryri’ (1839-1920)' yn Y Bywraffiadur Ar-lein
* 'Morfudd Eryri', Perl y plant: Misolyn i blant yr eglwys (Medi 1900)
* 'Morfudd Eryri', Papur Pawb (12 Ionawr 1895), 4.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Pensaer ac adeiladwr Cymreig o'r 19eg ganrif, a gweithiodd yn enwedig yn Wrecsam a dyluniodd nifer o adeiladau pwysig o gwmpas y dref, oedd **James Reynolds Gummow** (1826–1877).

Teulu
-----

Cafodd James Reynolds Gummow ei eni yn Wrecsam ym 1826, i Michael Gummow a Sarah Roberts. Daeth JR Gummow o deulu o benseiri ac adeiladwyr – cafodd ei dad, Michael Gummow, ei benodi fel syrfëwr bwrdeistref cyntaf Wrecsam.  Roedd Michael Gummow yn nai i Benjamin Gummow,  pensaer yn wreiddiol o Gernyw a gwnaeth bron ei holl waith i Syr Watkin Williams-Wynn o Wynnstay, Rhiwabon, ac i'r teulu Grosvenor of Neuadd Eaton, ger Caer.

Gyrfa
-----

Dyluniodd JR Gummow nifer o adeiladau pwysig yn Wrecsam, yn enwedig tai preifat ar gyfer dosbarth canol cynyddol y dref. Mae llawer o'r adeiladau hyn yn dal i sefyll, yn bennaf yn ardal gadwraeth Ffordd Grosvenor i'r gorllewin o ganol y ddinas. Mae enghreifftiau o adeiladau a ddyluniwyd gan JR Gummow yn Wrecsam yn cynnwys: Grosvenor Lodge, Rhif 1 Ffordd Grosvenor,  Abbotsfield, Ffordd Rhosddu,  Tŷ’r Esgob, Ffordd Sonlli.  Yn ôl pob tebyg, Gummow oedd yn gyfrifol hefyd ar gyfer Rhif 2 Ffordd Grosvenor, Plas Gwilym, Rhif 3 Ffordd y Llwyni  a Oteley House, Ffordd Salisbury. 

Ym 1856 ceisiodd Gummow am fethdaliad. Ym 1874 cyhoedded e lyfr o'r enw 'Hints on Home Building', a oedd yn cynnwys manylion o nifer o'i adeiladau. 

Bu farw ym 1877.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Hubbard, Edward (1986). *The Buildings of Wales - Clwyd (Denbighshire and Flintshire)*. Penguin Books - University of Wales Press. tt. p. 67.CS1 maint: extra text (link)
2. 1 2  "Cynllun Rheoli ac Asesu Ardal Gadwraeth Ffordd Grosvenor" (PDF). *Wrecsam.gov.uk*. Cyrchwyd 15 Mehefin 2023.
3. ↑  "The Bishops House, Offa, Wrexham". *Britishlistedbuildings.co.uk*. Cyrchwyd 15 Mehefin 2023.
4. ↑  "Plas Gwilym, Rhosddu, Wrexham". *Britishlistedbuildings.co.uk*. Cyrchwyd 15 Mehefin 2023.
5. ↑  "Ardal Gadwraeth Parc Salisbury Cynllun Asesu a Rheoli Cymeriad" (PDF). *Wrecsam.gov.uk*. Cyrchwyd 15 Mehefin 2023.

Oriel
-----

* Rhif 1, Ffordd Grosvenor ("Grosvenor Lodge")Rhif 1, Ffordd Grosvenor ("Grosvenor Lodge")
* Abbotsfield, Ffordd RhosdduAbbotsfield, Ffordd Rhosddu
Gwasgwr hydrolig - 400T
Dyfais ydyw'r **gwasgwr hydrolig** sy'n defnyddio silindr hydrolig i gynhyrchu egni drwy wasgedd, ac yn aml symudiad cryf yn dilyn hynny. Mae'n defnyddio lifer mecanyddol (a gaiff ei adnabod fel "Gwasgwr Bramah").[1][2]

Egwyddor cymhareb egni hydrolig.
Mae'r gwasgwr hydrolig yn ddibynnol ar Egwyddor Pascal: mae'r grym y gwasgedd drwy'r holl system caeedig yn gyson. Hynny yw, mae'r gwasgedd ar hylif sydd wedi'i gyfyngu yn cael ei drosglwyddo heb ei leihau, ac yn gweithredu gyda grym cyfartal ar ardal gyfartal, 90 gradd i fur y cynhwysydd.

Un rhan o'r system hon yw'r piston, sydd yma'n gweithredu fel pwmp, gyda grym mecanyddol bychan yn gweithio ar arwynebedd bychan. Y rhan arall yw'r piston gydag arwynebedd mwy, sy'n cynhyrchu grym mecanyddol mwy, a chyfatebol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Parker, Dana T. *Building Victory: Aircraft Manufacturing in the Los Angeles Area in World War II,* tud. 87, Cypress, CA, 2013. ISBN 978-0-9897906-0-4.
2. ↑  Carlisle, Rodney (2004). *Scientific American Inventions and Discoveries*, tud. 266. John Wiley & Sons, Inc. New Jersey. ISBN 0-471-24410-4.
Roedd **Alpes Cottiae** yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Hi oedd y ganol o'r tair talaith fechan yn ardal yr Alpau rhwng Gâl a'r Eidal. Yn y gorllewin roedd yn ffinio â Gallia Narbonensis, gyda talaith Italia i'r dwyrain, Alpes Maritimae i'r de ac Alpes Graiae i'r gogledd. Prifddinas y dalaith oedd *Segusio* (heddiw Susa yn Piemonte, Yr Eidal). Rhoddir yr enw yr Alpau Cottaidd i'r rhan yma o'r Alpau.

Talaith Alpes Cottiae yn yr Ymerodraeth Rufeinig
Er ei bod yn dalaith fechan roedd o bwysigrwydd strategol, gan ei bod yn amddiffyn y ffyrdd dros yr Alpau rhwng Gâl a'r Eidal, yn cynnwys y Vía Domitia. Enwyd y dalaith ar ôl Cottius, brenin un o lwythau y Liguriaid, oedd yn frenin y diriogaeth dan nawdd Rhufain. Yn y ganrif gyntaf daeth yr ardal yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig, gyda Cottius ac yna ei fab yn parhau i lywodraethu. Wedi marwolaeth mab Cottius daeth Alpes Cottiae yn dalaith ecwestraidd yn 64 - 65.


|  **Taleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC** |  |
| --- | --- |
| Achaea | Aegyptus | Affrica | Alpes Cottiae | Alpes Maritimae | Alpes Poenninae | Arabia Petraea | Armenia Inferior | Asia | Assyria | Bithynia | Britannia | Cappadocia | Cilicia | Commagene | Corsica et Sardinia | Creta et Cyrenaica | Cyprus | Dacia | Dalmatia | Epirus | Galatia | Gallia Aquitania | Gallia Belgica | Gallia Lugdunensis | Gallia Narbonensis | Germania Inferior | Germania Superior | Hispania Baetica | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Iudaea | Lycaonia | Lycia | Macedonia | Mauretania Caesariensis | Mauretania Tingitana | Moesia | Noricum | Numidia | Osroene | Pannonia | Pamphylia | Pisidia | Pontus | Raetia | Sicilia | Sophene | Syria | Thracia |
Saif **hen oleudy Ynys Wair** ar uchafpwynt Ynys Wair, 122 medr uwchben Môr Hafren.
Cynlluniwyd y goleudy gan Daniel Asher Alexander, a chwblhawyd y gwaith adeiladu, yn ddefnyddio ithfaen, ym 1820 gan Joseph Nelson gyda wal geudod.

Mae’r waliau’n 3’6" o drwch ar y gwaelod, a 2’ o drwch ar ben y tŵr. Mae ceudod o 3" rhyngddynt. Uchder y tŵr yw 96 troedfedd, ac mae 147 o risiau tu mewn. Agorwyd y goleudy ar 21 Chwefror 1820, yn costio £36,000, yr un uchaf ym Mhrydain ar y pryd.

Cwblhawyd y golau cylch bob 16 munud, a fflachiodd bob 2 funud, ac roedd yn weladwy 32 milltir i ffwrdd. Roedd problemau’n rheolaidd gyda niwl, oherwydd uchder y goleudy. Gosodwyd 2 gwn 18 pwys ym 1863, i danu yn ystod niwl. Disodlwyd y gynnau gan rocedi ym 1878.

Adeiladwyd trgfannau ar gyfer 2 geidwad, yn dyfnyddio ithfaen, wedi cysylltu â’r goleudy gan goridorau. Adeiladwyd Goleudy Gogledd Ynys Wair a Goleudy De Ynys Wair ym 1897; caewyd yr hen oleudy, a daeth o’n eiddo i’r Parchedig Hudson Heaven, perchennog y tir. Roedd yr adeilad ar log ar gyfer gwyliau hyd at yr Ail Ryfel Byd. Gosodwyd radio yn yr adeilad ym 1930 gan Martin Coles Harman i gysylltu â Gwylwyr y Glannau Penrhyn Hartlnand. Prynodd Harman Ynys Wair ym 1925.

Hawliwyd y goleudy gan y llynges yn ystod yr ail ryfel byd. Rhoddwyd yr hen oleudy i Gymdeithas Maes Ynys Wair ym 1947, a daeth yr adeilad eu pencadlys ac yn hostel. Addaswyd un adeilad i fod yn labordy er cof Mr Harman ar Vl iddo farw.

Mae ymddiriodolaeth Landmark wedi gwneud gwaith adfer i’r adeiladau, gan gynnwys ffenestri newydd i’r tŵr ym 1976. Trwsiwyd y lusern a llafn gwynt ym 1979. Ail-grewyd fflatiau uwch ac is ym 1982-3 efo to llechi newydd.

Erbyn hyn mae'r 2 fflat, lle oedd y geidwaid yn byw, ar gael i dwristiaid, wedi rheoli gan Ymddiriedolaeth Landmark, sy'n rheoli’r ynys i gyd ar ran yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Ymddiriodolaeth Landmark
2. ↑  Tudalen hanes ar wefan Ymddiriedolaeth Landmark
Gwasg breifat Gymreig yw **Gwasg Gregynog**, a sefydlwyd dan yr enw The Gregynog Press yn wreiddiol yn 1923 gan y chwiorydd a'r casglwyr celf Gwendoline a Margaret Davies o'r Drenewydd ym Mhowys. Enwir y wasg ar ôl plasdy Gregynog, ger Tregynon, cartref y chwiorydd.

Roedd ac y mae'r wasg yn cynhyrchu llyfrau cain - yn aml mewn argraffiadau cyfyngedig - wedi eu gosod a'u rhwymo â llaw. Mae'r llyfrau yn boblogaidd gan gasglwyr llyfrau cain ac yn denu prisiau uchel.

Hanes cychwynnol
----------------

Sefydlu’r Gregynog Press oedd un o’r syniadau cyntaf a oedd gan y chwiorydd Davies, ac fe’i gwireddwd yn 1922 wedi iddynt brynu Gregynog. Adeg Nadolig 1922 yr argraffwyd y deunydd cyntaf yno, sef 120 o gardiau Nadolig. Bwriad y wasg yn y cyfnod hwn oedd cyhoeddi gweithiau Cymraeg wedi’u cyfieithu, ailbrintio gweithiau Saesneg gan lenorion Cymreig, ac argraffu gweithiau Cymraeg cywrain.

Bu sawl crefftwr ac artist talentog iawn yn gweithio i’r wasg, gan gynnwys Robert Maynard, Blair Hughes-Stanton, a Loyd Haberley. Cyhoeddwyd cyfres o argraffiadau cyfyngedig o ansawdd uchel, a gâi eu hystyried yn werthfawr iawn i’r prynwyr er nad oedd y busnes fel y cyfryw yn llwyddiant ariannol. Fodd bynnag, nid dyna oedd bwriad y chwiorydd a barhâi i noddi’r wasg a thalu am gynhyrchu llyfrau cain. Effeithiodd yr Ail Ryfel Byd yn fawr ar y wasg, ac wedi i Gwendoline ‒ a fu’n arwain y fenter ‒ farw yn 1951 daeth cyfnod y wasg i ben am y tro.

Gwasg Gregynog a Gwasg Prifysgol Cymru
--------------------------------------

Pan roddwyd Gregynog i Brifysgol Cymru yn 1974, nid oedd y wasg yn cynhyrchu llyfrau ers blynyddoedd maith. Ymddatododd y busnes yn wirfoddol yn 1965 ac fe’i prynwyd gan y Brifysgol. Fe’i hailenwyd yn Wasg Gregynog yn hytrach na The Gregynog Press, ac wedi buddsoddi mewn adroddiad ar gyflwr y wasg a’i hoffer yn 1971, aethpwyd ati yn 1974 i’w hailsefydlu. Mae hi‘n dal i fod yn wasg weithredol hyd heddiw. Yn y blynyddoedd diwethaf cyhoeddwyd gweithau Ann Griffiths, Canu Heledd, cerddi R.S. Thomas, emynau Morgan John Rhys a llawer un arall. Y nofelydd Mary Oldham yw llyfrgellydd Gregynog.

Cofrestrwyd y wasg yn elusen yn 2002.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Hughes, Glyn Tegai; Morgan, Prys; Thomas, J. Gareth (1977). *Gregynog*. Gwasg Prifysgol Cymru.

Llyfryddiaeth
-------------

* Michael Hutchins, *Argraffu yng Ngregynog: Agweddau ar Wasg Breifat Fawr* (1976)
* Dorothy A. Harrop, *A History of the Gregynog Press* (Private Libraries Association, 1980)
* Eirene White, *The Ladies of Gregynog* (1983). Hanes y chwiorydd a'r plas.
* Glyn Tegai Hughes, Prys Morgan, J. Gareth Thomas, *Gregynog* (1977)

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
**Hel bwyd cennad y meirw** oedd yr enw ar yr hen arferiad Celtaidd o roi bwyd i'r meirw, trwy gynnal gwledd fawr a rhoi torth neu gacen i'r tlodion. Ceir cofnod fod hyn yn digwydd mor ddiweddar â 1876 gan drigolion Cynwyd, Corwen, Llansanffraid a Glyndyfrdwy - a oedd yn ffyddlon iawn i'r ddefod hon. Cerddai llawer iawn o wragedd a phlant tlawd o gwmpas y tai a'r bythynod yn casglu teisennau neu fara. Cofnodwyd i hyn ddigwydd hyd at 1876 yn yr ardaloedd hyn yn llyfr Hugh Evans, *Cwm Eithin*.[1] Ym Metws Gwerful Goch roedd yr arferiad yn dal yn fyw yn 1900 a chofnodwyd cân a gannai'r ymwelwyr:

Dydd da i chi heddiw
Bwyd cennad y meirw,
Da ges i yma
Flwyddyn i heddiw.
Sonia Hugh Evans yn ei lyfr *Cwm Eithin* iddo ef ei hun fynd ati i yn hel bwyd cennad y meirw yn y Cwm Main (Edeirnion) pan oedd tua phump oed.

Ceir traddodiad cyffelyb yn yr Iwerddon, fel rhan o'r *Wake* (Gwylnos y Meirw).

Gweler hefyd
------------

* Gŵyl Calan Gaeaf

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Cwm Eithin* gan Hugh Evans, Gwasg y Brython, 1931.
Mae'r **Alpau Cottaidd** (Ffrangeg: *Alpes Cottiennes*; Eidaleg: *Alpi Cozie*) yn fynyddoedd yn rhan dde-orllewinol yr Alpau, sydd yn ffurfio'r ffin rhwng Hautes-Alpes a Savoie yn Ffrainc a Piedmont yn yr Eidal. Mae Bwlch Maddalena yn eu gwahanu oddi wrth yr Alpau Morol a'r Col du Mont Cenis yn eu gwahanu oddi wrth yr Alpau Graiaidd. Mae twneli ffordd a rheilffordd Fréjus yn gysylltiad pwysig rhwng Lyon a Grenoble yn Ffrainc a Torino yn yr Eidal.

Mae Afon Durance ac Afon Arc yn tarddu o ochr Ffrainc, a'r Dora Riparia ac afonydd eraill sy'n llifo i mewn i Afon Po yn tarddu ar yr ochr Eidalaidd. Roedd yr ardal yn dalaith Rufeinig gyda'r enw Alpes Cottiae. Daw'r enw o enw Cottius, brenin un o lwythau y Liguriaid, oedd yn frenin y diriogaeth dan nawdd Rhufain.

Copaon
------

Copaon uchaf yr Alpau Cottaidd yw:

| Copa | Uchder (m/troedfeddi) |
| --- | --- |
| Monte Viso | 3841 | 12,609 |
| Viso di Vallante | 3672 | 12,048 |
| Aiguille de Scolette | 3505 | 11,500 |
| Aiguille de Chambeyron | 3412 | 11,155 |
| Bric de Chambeyron | 3388 | 11,116 |
| Pic de la Font Sancte | 3387 | 11,112 |
| Rognosa d'Etache | 3385 | 11,106 |
| Dents d'Ambin | 3382 | 11,096 |
| Punta Ferrant | 3364 | 11,037 |
| Visolotto | 3353 | 11,001 |
|
Roedd **Alpes Poenninae** neu yn llawn **Alpes Poenninae et Graiae** yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Hi oedd y mwyaf gogleddol o'r tair talaith fechan yn ardal yr Alpau. Roedd y dalaith yn cynnwys yr Alpau yn ardal y Valais, rhwng Ffrainc, Y Swistir a'r Eidal. Yn y gorllewin roedd yn ffinio â Gallia Narbonensis, gyda talaith Raetia i'r dwyrain, Germania Superior i'r gogledd ac Alpes Cottiae a'r Eidal i'r de.

Talaith Alpes Poenninae yn yr Ymerodraeth Rufeinig
Roedd Alpes Poenninae yn wreiddiol yn diriogaeth llwythi Galaidd y Nantuates, y Veragroa, y Sedunos a'r Uberos. Gorchhfygwyd hwy gan Iŵl Cesar yn y flwyddyn 58 CC, a meddianwyd y diriogaeth yn 15 CC dan yr ymerawdwr Augustus gan fyddin oedd dan arweiniad Tiberius a Drusus. Nid yw'n eglur a grewyd y dalaith yr adeg honno neu'n ddiweddarach yn nheyrnasiad Claudius.

Er ei bod yn dalaith fechan roedd o bwysigrwydd strategol, gan ei bod yn amddiffyn y ffyrdd dros yr Alpau. Credir fod y gair *Poenninae* yn dod o Penn, duw Celtaidd y mynyddoedd. Daw *Graiae* o fytholeg Groeg.

Yn y 4g concrwyd y diriogaeth gan y Bwrgwndiaid, oedd wedi symud i mewn i'r dalaith yn heddychlon yn ystod y ganrif cynt.


|  **Taleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC** |  |
| --- | --- |
| Achaea | Aegyptus | Affrica | Alpes Cottiae | Alpes Maritimae | Alpes Poenninae | Arabia Petraea | Armenia Inferior | Asia | Assyria | Bithynia | Britannia | Cappadocia | Cilicia | Commagene | Corsica et Sardinia | Creta et Cyrenaica | Cyprus | Dacia | Dalmatia | Epirus | Galatia | Gallia Aquitania | Gallia Belgica | Gallia Lugdunensis | Gallia Narbonensis | Germania Inferior | Germania Superior | Hispania Baetica | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Iudaea | Lycaonia | Lycia | Macedonia | Mauretania Caesariensis | Mauretania Tingitana | Moesia | Noricum | Numidia | Osroene | Pannonia | Pamphylia | Pisidia | Pontus | Raetia | Sicilia | Sophene | Syria | Thracia |
Cyhoeddwyr yn Abertawe oedd **Gwasg Christopher Davies**. Enwyd y wasg ar ôl Christopher Humphrey Talfan Davies, cyfreithiwr o Abertawe, a mab Alun Talfan Davies a gyd-sefydlodd y wasg.

Rhagflaenwyd **Christopher Davies (Cyhoeddwyr) Cyf** gan Lyfrau'r Dryw, sef tŷ cyhoeddi Cymraeg a fu'n rhan ganolog o'r byd cyhoeddi o'r 1940au hyd y 1970au. Sefydlwyd Llyfrau'r Dryw yn Llandybie yn 1940 gan y llenor Aneirin Talfan Davies a'i frawd Alun Talfan Davies. Lleihaodd cynnyrch y wasg yn y 1970au a daeth yn rhan o Gwmni Christopher Davies (Abertawe), mab Alun Talfan Davies, sef ochr gyhoeddi Saesneg y wasg, yn wreiddiol.

Yn ôl Tŷ'r Cwmniau, daeth Christopher Davies (Cyhoeddwyr) Cyf (rhif 00476492) i ben ar 21 Chwefror 2017. Cyfeiriad ola'r cwmni oedd Druslyn House, De La Beche Street, Swansea, SA1 3HJ ac enwyd 1 cyfarwyddwr: Emyr Wyn Nicholas, a benodwyd 1 Rhagfyr 2010 a 4 cyngyfarwyddwr a ymddiswyddodd ar 1 Rhagfyr 2010, sef: Kathryn Elizabeth Talfan Colayera, Christopher Humphrey Talfan Davies a Dilys Morwenna Davies.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  checkcompany.co.uk; adalwyd 6 Gorffennaf 2020.
2. ↑  beta.companieshouse.gov.uk, Tŷ'r Cwmniau; adalwyd 6 Gorffennaf 2020.
Yn yr Unol Daleithiau a Chanada, mae **archwiliad gwell iechyd** (a elwir hefyd yn **archwiliad lles** yn ogystal ag archwiliad **Diogel ac Iach**) yn ymweliad personol gan un neu fwy o swyddogion gorfodi'r gyfraith, yn enwedig mewn ymateb i gais gan ffrind neu aelod o'r teulu sy'n pryderu am iechyd meddwl y person.    

Yn y Deyrnas Unedig, yn dilyn cais am archwiliad 'Diogel ac Iach', mae'n ofynnol i'r heddlu leoli pobl sydd mewn perygl o niwed a cheisio rheoli unrhyw risgiau diogelu. Mae’n ofynnol i swyddogion heddlu ganfod lleoliad person a gwirio bod yr unigolyn yn fyw, yn anadlu ac yn ymwybodol. Maent wedi’u cyfyngu i ddod o hyd i unigolyn, i alw lle bo angen am asesiad meddygol o bobl y daethpwyd o hyd iddynt, a throsglwyddo'r wybodaeth hon yn ôl i’r person neu’r sefydliad sydd wedi gofyn am y gwiriad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bergstein, Rachelle (2018-12-17). "When and how to request a police wellness check". *New York Post* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-07-31.
2. ↑  "Statement on police and wellness checks". *CMHA National* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-07-31.
3. ↑  "What Is A Police Welfare Check?". *The Law Dictionary* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-07-31.
4. ↑  "Police wellness checks: Why they're ending violently and what experts say needs to change". *Global News* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-07-31.
5. ↑  "Mental Health Safe and well checks". *College of Policing*. 3 August 2016. Cyrchwyd 26 May 2021.
Mae **Galaeth Fawr Andromeda**, neu **Messier 31 (M31)** a **NGC 224**, yn un o alaethau cymdogol Galaeth y Llwybr Llaethog, ein galaeth ni, wedi'i leoli yng nghytser Andromeda sydd i'w weld yn hemisffer y Gogledd ger gytser Cassiopeia. Galaeth Andromeda yw'r galaeth mwyaf yn y Grŵp Lleol (y galaethau agosaf i ni). 
Adnabyddir fel **M31** oherwydd roedd yr alaeth yn rhif 31 yng Nghatalog
Messier, a hefyd fel **NGC 224** yn ôl ei leoliad yn y Catalog Cyffedinol 
Newydd o glystyrau sêr a gwrthrychau nifylaidd. Defnyddiwyd yr enw *Nifwl Mawr Andromeda* hyd at ddechrau yr 20g cyn i'w natur fel alaeth annibynnol o'n Galaeth ni cael ei ddarganfod gan Edwin Hubble.

Y seren ddisgleiriaf yng nghytser Andromeda yw'r seren ail faintioli Alpheratz; mae'r galaeth Andromeda yn gorwedd yn agos iddi yn awyr y nos.
Enwir Andromeda ar ôl y dduwies Roeg Andromeda, merch Cepheus brenin Ethiopia gan Cassiope.
Mae'r alaeth yn weladwy i'r llygaid noeth o safleoedd tywyll ymhell o oleuadau 
trefi.

 Darlun yn oleuni gweladwy o ganol Galaeth Fawr Andromeda (M31) yn dangos yr ymchwydd. Mae cymylau o nwy a llwch oer yn dangos yn dywyll neu liw brown oherwydd effaith y llwch
Cysawd o fwy na 400 biliwn seren ydy'r alaeth, 2.5 miliwn o flynyddoedd goleuni 
(24 miliwn miliwn miliwn km, 15 milliwn miliwn miliwn milltir) o'r Ddaear.
Mae'r alaeth yn cynnwys nwy rhwng y sêr, a llwch tu fewn i'r nwy.
Mae'r rhan fwyaf o'r sêr, nwy a llwch yn bodoli mewn disg gwastad tenau.
Yn gwasgaredig yn lawer mwy eang na'r sêr ydy mater tywyll a
mae'r màs y mater tywyll yn llawer iawn mwy na'r màs mater gweladwy.

Yn y llun cyfansawdd uchod gwelir y gwrthgyferbyniad rhwng y tonnau llwch afreolaidd (pinc) o gwmpas y sêr ifanc yn yr alaeth a'r môr o sêr hŷn (glas), sydd mwy llonydd a rheolaidd. Mae Andromeda yn alaeth troellog ac yn nodweddiadol o'r dosbarth hwnnw; mae'r canol yn llawn o sêr tra bod y breichiau yn feithrinfeydd i sêr newydd. Mae llun isgoch yn ein galluogi i weld yn glir yr alaeth gyflawn, yn hytrach na goleuni gweladwy sydd yn cael ei sugno gan y llwch.

Llun cyfansawdd isgoch o alaeth Andromeda (gan Delesgop Gofod Spitzer NASA)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Burnham, Robert (1978). *Burnham's Celestial Handbook*. **1**. Efrog Newydd: Dover Publications, Inc. ISBN 0-486-23567-X. Tud. 103–150. (Yn Saesneg.)
2. ↑  Rich, Michael (2014). "Battle of the Titans: The Milky Way vs. Andromeda". *Sky and Telescope* **128** (4): 20–28. (Yn Saesneg.)
Mae **Heol Meidrim** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1953 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.08 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Roedd **James Macpherson** (27 Hydref 1736 – 17 Chwefror 1796; Gaeleg yr Alban: **Seumas Mac a' Phearsain**) yn fardd Albanaidd sy'n fwyaf adnabyddus fel "cyfieithydd" y farddoniaeth yr hawliai ei bod wedi ei chyfansoddi gan Ossian.

Bywgraffiad
-----------

Ganed ef yn Ruthven ym mhlwyf Kingussie, Badenoch, Swydd Inverness, yn Ucheldiroedd yr Alban. Yn 1753, gyrrwyd ef i astudio i Aberdeen. Aeth i Gaeredin am flwyddyn, ond nid oes sicrwydd a aeth i'r brifysgol yno. Ysgrifennodd lawer o farddoniaeth yn y cyfnod yma, a chyhoeddwyd peth yn ddiweddarach fel *The Highlander* (1758).

Wedi gorffen ei addysg dychwelodd i Ruthven a bu'n dysgu yn yr ysgol yno. Dechreuodd gasglu barddoniaeth Gaeleg ac yn 1760 cyhoeddodd *Fragments of Ancient Poetry collected in the Highlands of Scotland*.

Cododd Dr Hugh Blair dysteb i'w alluogi i barhau a'r gwaith o gasglu barddoniaeth, a bu'n teithio o gwmpad gorllewin Swydd Inverness a'r ynysoedd. Yn 1761 cyhoeddodd ei fod wedi darganfod barddoniaeth epig am *Fingal* (yn cyfateb i Fionn mac Cumhaill ym mytholeg Iwerddon) wedi ei ysgrifennu gan Ossian, Yn Rhagfyr y flwyddyn honno cyhoeddodd *Fingal, an Ancient Epic Poem in Six Books, together with Several Other Poems composed by Ossian, the Son of Fingal, translated from the Gaelic Language*.

Yn 1764 aeth i Pensacola, Florida fel ysgrifennydd i'r Cadfridog Johnstone. Ffraeodd a'r cadfridog ddwy flynedd yn ddiweddarach ac ymddiswyddo, ond cafodd gadw ei gyflog fel pensiwn. Ysgrifennodd nifer o lyfrau, yn cynnwys *Original Papers, containing the Secret History of Great Britain from the Restoration to the Accession of the House of Hanover*. Aeth i'r Senedd fel Aelod tros Camelford ac yn ddiweddarach prynodd stad yn Swydd Inverness, lle bu farw.

Dylanwad "Ossian"
-----------------

Daeth y farddoniaeth gan "Ossian" yn eithriadol o boblogaidd trwy ran helaeth o Ewrop, ac roedd yn un o'r elfennau pwysicaf yn y diddordeb cynyddiol yn y Celtiaid. Roedd rhai, yn enwedig yn Lloegr, yn haeru mai gwaith MacPherson ei hun ydoedd. Y farn gyffredinol yn awr yw fod MacPherson wedi darganfod rhywfaint o farddoniaeth draddodiadol ar y pwnc, ond mai ef oedd wedi eu gwneud yn un gerdd a'u haddasu'n sylweddol i apelio i'w oes ei hun; creadigaeth Macpherson yw'r gerdd *Fingal* felly, nid "Ossian".

Llyfryddiaeth
-------------

* *Fingal, an Ancient Epic Poem in Six Books, together with Several Other Poems composed by Ossian, the Son of Fingal, translated from the Gaelic Language* (1761).

Cyfeiriadau
-----------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***James Macpherson***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 100201047
* LCCN: n50042738
* ISNI: 0000 0000 8078 3068
* GND: 118781154
* SELIBR: 313827
* SUDOC: 027000648
* BNF: cb11913832m (data)
* BIBSYS: 90135028
* ULAN: 500443156
* NLA: 35320719
* NKC: mzk2003202484
* The SBN id CFIV007190 is not valid.
* BNE: XX1387620
* CiNii: DA04482060
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ras a redir drwy Lydaw yw'r **Redadeg**. Cynhaliwyd yr un gyntaf ym mis Mai 2008 am gyfnod o dridiau er mwyn hybu achos y Llydaweg, yn seiliedig ar Korrika yng Ngwlad y Basg. Rhedwyd hi o dde Llydaw i'r gogledd, o Naoned i Brest, ac wedyn i Karaez. Trefnwyd y Redadeg gyntaf hon gan rwydwaith ysgolion cyfrwng Llydaweg, sef Diwan, i ddathlu 30 mlwyddiant sefydlu'r mudiad. Aeth elw'r ras gyntaf hon i gyd i Diwan. Ar wahân i arwyddion Llydaweg, Diwan yw'r unig elfen o gydnabyddiaeth o statws swyddogol i'r Llydaweg gan Lywodraeth Ffrainc.

Mae'r elw bellach yn cael ei rannu ymysg sefydliadau a chymdeithasau eraill sy'n ymwneud â'r Llydaweg.

Seiliwyd y Redadeg ar ras y Fasgeg, 'Korrika'. Erbyn hyn ceir ras dros y Wyddeleg hefyd, sef 'an Rith', a Ras yr Iaith ar gyfer y Gymraeg. Cynhelir y Redadeg bob dwy flynedd ym mis Mai (2008, 2010, 2012, 2014, 2016 a 2018). Fel yn achos y Korrika, rhedir yn ddi-stop am 24 awr y dydd. Dydy rasys cyfatebol Cymru ac Iwerddon ddim yn rhedeg drwy'r nos.

Bu llwyddiant y Redadeg yn ysbrydoliaeth i sefydlu Ras yr Iaith ar gyfer y Gymraeg, a galwyd y cwmni nid-er-elw sy'n trefnu'r Ras yng Nghymru yn 'Rhedadeg' fel cydnabyddiaeth o hyn.

Caneuon y Redadeg
-----------------

Caiff pob Redadeg ei hadnabod gan arwyddgan wedi'i chyfansoddi'n arbennig ar gyfer y ras.

* 2008: canwyd gan y grŵp roc Llydewig, EV. enw'r gân oedd 'Redadeg'.
* 2010: canwyd gan David ar Gall ac ysgolion Diwan yn Gwened. Enw'r gân oedd 'Readadeg' Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback..
* 2012: canwyd gan y canwr a'r ymgyrchydd iaith, Mark Kerrain. Ceir hefyd gân gan y canwr roc Llydaweg adnabydus, Dom Duff, 'Foeter Breizh'.
* 2014: canwyd gan Alambig Elektrik a chrëwyd fideo ar ei chyfer, 'Cân y Redadeg 2014 Archifwyd 2014-05-20 yn y Peiriant Wayback.'.

Rasys Iaith Eraill
------------------

* Cymru - Ras yr Iaith
* Gwlad y Basg - Korrika
* Iwerddon - Rith Archifwyd 2013-02-25 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Henriette Walter, L'Aventure de Langues en Occident, list of the official languages of Europe and their official status, pp 31-34.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol ar Redadeg
* Cymry yn ras fawr y Llydawiaid Cofnod blog am Gymry fyddai'n cymryd rhan yn Ar Redadeg 2010
Bardd Gwyddelig yn yr ieithoedd Sgoteg a Saesneg oedd **James Orr** (1770 – 24 Ebrill 1816). Roedd yn un o'r *weaver poets*, beirdd y werin yn Wlster a gawsant eu dylanwadu gan Robert Burns. Ysgrifennodd mwy na 150 o gerddi.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd James Orr ym mhlwyf Broadisland ger pentref Ballycarry, Swydd Antrim, yn nhalaith Wlster. Roedd yn unig blentyn i wëydd oedd yn berchen ar lain fach o dir. Dysgodd James ddefnyddio'r gwŷdd gan ei dad.

Presbyteriaid oedd teulu Orr, a ddisgynnant o'r ymsefydlwyr Albanaidd a wnaeth gwladychu Wlster yn nechrau'r 17g.
Roedd Orr yn genedlaetholwr Gwyddelig brwd ac yn un o Gymdeithas y Gwyddelod Unedig. Cyfranodd at newyddiadur y Gwyddelod Unedig, y *Northern Star*, a gyhoeddwyd ym Melffast. Credoau radicalaidd a chwyldroadol oedd ganddo, a ysgogwyd gan ei brofiad o dlodi'r cefn gwlad, gwahaniaethu yn erbyn Anghydffurfwyr, a'r Deddfau Penyd yn erbyn Catholigion. Cofleidiodd werthoedd yr Oleuedigaeth megis rhyddid a democratiaeth.

Yn ystod Gwrthryfel Gwyddelig 1798, brwydrodd Orr gyda'r Gwyddelod Unedig a'r Amddiffynwyr Catholig, dan arweiniad Henry Joy McCracken, yn erbyn lluoedd Prydeinig yn Antrim ar 7 Mehefin 1798. Am ychydig wythnosau wedi methiant y frwydr honno, bu Orr, McCracken ac eraill ar ffo yng ngogledd Swydd Antrim. Dihangodd Orr i'r Unol Daleithiau am ychydig fisoedd, ac mae'n debyg iddo dreulio'i gyfnod yno yn Philadelphia.

Dychwelodd i'w gartref yn Ballycarry, ac yno bu'n barddoni ac yn gwehyddu hyd ddiwedd ei oes. Cleddir yn Hen Fynwent Templecorran ar gyrion Ballycarry. Codwyd cofeb ar ei fedd yn 1831 gan Seiri Rhyddion o gyfrinfeydd lleol.

Barddoniaeth ddethol
--------------------

* "Donegore Hill"
* "To the Potatoe"
* "Tea"
* "The Passengers"
* "The Penitent"
* "The Wanderer"
* "The Irish Cottier's Death and Burial"

Darllen pellach
---------------

* Donald H. Akenson a W. H. Crawford, *Local Poets and Social History: James Orr, Bard of Ballycarry* (Belffast: Public Record Office of Northern Ireland, 1977).
* Carol Baraniuk, *James Orr: Poet and Irish Radical* (Llundain: Pickering & Chatto, 2014).
Roedd **Syr Albert Charles Gladstone**, 5ed Barwnig, MBE, DL (28 Hydref 1886 - 2 Mawrth 1967) yn ŵr busnes Cymreig ac yn rhwyfwr a enillodd fedal aur yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1908.

Ganwyd Gladstone yng Nghastell Penarlâg, Sir y Fflint yn fab hynaf y Parchedig Stephen Edward Gladstone ac Annie Crosthwaite Wilson, ei wraig. Roedd yn ŵyr i'r Prif Weinidog, William Ewart Gladstone. Yn deuddeg mlwydd oed, mynychodd angladd wladol ei daid.

Addysgwyd Gladstone yng Ngholeg Eton a graddiodd o Eglwys Crist, Rhydychen ym 1909 gyda gradd BA .

Yn ystod ei gyfnod yn Rhydychen roedd yn aelod o'r tîm rhwyfo wyth dyn gan rwyfo i Rydychen pedair gwaith yn Ras Gychod Rhydychen a Chaergrawnt rhwng 1906 a 1909. Roedd yn aelod o dîm rhwyfo Coleg Eglwys Crist a enillodd y *Grand Challenge Cup* yn Regata Frenhinol Henley ym 1908. Pedair wythnos yn ddiweddarach, roedd yn aelod o'r criw o wyth a enillodd y fedal aur am rwyfo dros Brydain Fawr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1908.

Gwasanaethodd Gladstone yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ym Mesopotamia  a Gallipoli, ac fe'i crybwyllwyd mewn cad lythyrau. Dyrchafwyd ef yn Gapten yn yr Ail / 5ed Catrawd Reiffl y Gurkha Brenhinol (Byddin y Ffiniau), yng Ngwarchodfa Byddin India, ac fe'i penodwyd yn Aelod o Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (MBE) ym 1919.

Roedd Gladstone yn ddyn busnes llwyddiannus ac yn cynnal llawer o swyddi pwysig megis Cyfarwyddwr Banc Lloegr o 1924 i 1947 ac yn uwch bartner yng nghwmni Ogilvy, Gillanders & Company, marsiandwyr yn Nwyrain India. Fe'i penodwyd yn Rhaglaw Dinas Llundain ac yn Uchel Siryf Sir Llundain ym 1929. Ym 1935 daeth yn Gwnstabl Castell y Fflint gan gadw'r swydd hyd ei farwolaeth. Etifeddodd y farwnigaeth wedi marwolaeth ei gefnder, Syr John Evelyn Gladstone, ar 12 Chwefror 1945.

Bu farw Gladstone yn Fordingbridge, Hampshire yn 80 oed. Gan nad fu'n briod ac nid oedd ganddo fab, pasiodd y teitl i'w frawd iau, Charles Andrew Gladstone, a ddaeth yn 6ed Barwnig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Melville Henry de Massue (1994). The Blood Royal of Britain. Baltimore: Genealogical Pub Co. ISBN 0-8063-1431-1
2. ↑  The London Gazette. 22 Mehefin 1898. t. 3845 adalwyd 2 Rhagfyr 2018
3. ↑  Sports Reference Olympic Sports – Albert Gladstone Archifwyd 2020-04-18 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 2 Rhagfyr 2018
4. ↑  "PERSONAL - The North Wales Chronicle and Advertiser for the Principality". Kenmuir Whitworth Douglas. 1919-03-21. Cyrchwyd 2018-12-02.
5. ↑  The London Gazette. 28 Chwefror 1919. t. 2995 adalwyd 2 Rhagfyr 2018
6. ↑  "Sir Albert Charles Gladstone of Fasque and Balfour, 5th Bt" adalwyd 2 Rhagfyr 2018
7. ↑  Burke's Peerage, Baronetage & Knightage, 107th edition, tudalen 1558
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Albatros aelddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: albatrosiaid aelddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Diomedea melanophris***; yr enw Saesneg arno yw *Black-browed albatross*. Mae'n perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: *Diomedeidae*) sydd yn urdd y *Procellariformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.

Aderyn sy'n byw yn agos i'r traeth ydyw ac mae ei diriogaeth yn cynnwys Asia, Affrica ac Awstralia.

Mae ar adegau i'w ganfod ar draethau arfordir Cymru. Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Yn agos at fod dan fygythiad' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *D. melanophris*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America, Asia, Affrica ac Awstralia.

Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.

Enwau yn yr ieithoedd Celtaidd
------------------------------

Dyma enw'r aderyn hwn mewn rhai o'r ieithoedd Celtaidd eraill:

* Gwyddeleg: Alabatras dúmhalach
* Llydaweg: Albatroz abrantek
* Gaeleg yr Alban: Rouailtagh ny faarkaghyn
* Cernyweg: Naajarluusarsuaq

Teulu
-----

Mae'r albatros aelddu yn perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: *Diomedeidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Albatros Buller | Thalassarche bulleri |  |
|
| Albatros Laysan | Phoebastria immutabilis |  |
|
| Albatros Ynys Amsterdam | Diomedea amsterdamensis |  |
|
| Albatros Ynys Izu | Phoebastria albatrus |  |
|
| Albatros aelddu | Thalassarche melanophris |  |
|
| Albatros brenhinol y De | Diomedea epomophora |  |
|
| Albatros crwydrol | Diomedea exulans |  |
|
| Albatros du cefnllwyd | Phoebetria palpebrata |  |
|
| Albatros ffroenfelyn | Thalassarche chlororhynchos |  |
|
| Albatros penllwyd | Thalassarche chrysostoma |  |
|
| Albatros swil | Thalassarche cauta |  |
|
| Albatros tonnog | Phoebastria irrorata |  |
|
| Albatros troetddu | Phoebastria nigripes |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
* Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
* Llwybr yr Arfordir
* Cadwraeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan www.marinespecies.org adalwyd 4 Mai 2014
3. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Albatros aelddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
metr

Seiclwr Trac a BMX ydy **Jamie Staff** (ganwyd 30 Ebrill 1973, Ashford, Caint). Mae wedi ennill nifer o fedalau ym Mhencampwriaethau'r Byd, Cwpanau'r Byd a Gemau'r Gymanwlad.

Proffil
-------

Dechreuodd Jamie reidio BMX yn 9 oed ar ôl gweld ffrindiau'n reidio, ac yn 2002, ef oedd frig y newyddion yn y byd seiclo. Fel reidiwr BMX, roedd wedi ennill bron popeth o Bencampwriaethau'r Byd ac i lawr, penderfynnodd yn 2001 ei fod eisiau ennill medal Olympaidd a gan nad oedd BMX yn un or chwaraeon a gafodd ei gynnwys yn y gemau ar y pryd, trodd ei sylw tuag at sbrintio ar y trac.

Cymhwysodd fel aelod o dîm Prydain yn ei ymgais cyntaf, ers hynnu mae wedi gwneud sawl perfformiad edmygys. Yn gystadleuwr naturiol, mae'n mwynhau natur rhyfelgar seiclo Sbrint a Keirin, er mae ei gampweithiau pennaf hyd yn hyn wedi bod yn nisgyblaethau Sbrint Tîm a'r Kilo.

Bu'n aelod o dîm Lloegr yng Ngemau'r Gymanwlad pan enillont fedal arian yn y Sbrint Tîm, cystadlodd yn rownd cyn-derfynol y sbrint gan dorri record 200 metr cenedlaethol Prydain yn y broses. Enillodd fedal efydd yn y Kilo, tu ôl i'r Albanwyr a'i gyd-aelodau tîm ar dîm Prydain, Chris Hoy a Jason Queally.

Cyflawnodd yn fwy nag oedd disgwyl iddo pan helpodd Brydain ennill medal aur yn Sbrint Tîm Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI 2002 yn Copenhagen, llai na blwyddyn ar ôl dechrau rasio ar y trac. Yn 2003, cariodd ymlaen gan recordio dau amser gorau personol yn y Kilo ac ennill y gystadleuaeth yng nghymal Mecsico o Gwpan y Byd Trac.

BMX
---

Roedd **Jamie Staff** yn un o'r reidwyr a oedd yn cystadly yn yr Unol Daleithiau yng nghyngreiriau cenedlaethol yr ABA (American Bicycle Association) a'r NBL (National Bicycle League) ac roedd yn aml yn gwneud y prif gystadleuaeth AA Pro, gan ennill NBL Pro Cenedlaethol 1 (Elet) Dynion (AA) yn 2001, ac ennill Pencampwriaethau BMX y Byd yn 1996. Penderfynnodd ganolbwyntio ar seiclo trac yn 2001 ond mae'n dal i gymryd rhan mewn BMX rwan ac yn y man, er enghraifft yn 2002, cystadlodd yn yr X Games VIII - BMX Downhill).

Canlyniadau
-----------

### BMX

1996
1af  Pencampwriaethau BMX y Byd

### Trac

2002
1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
2il  Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad
3ydd  Kilo, Gemau'r Gymanwlad
2003
1af Kilo, Cymal Mecsico, Cwpan y Byd Trac, UCI
1af Sbrint Tîm, Cymal De Affrica, Cwpan y Byd Trac, UCI
2il Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
2il Sbrint, Cymal Mecsico, Cwpan y Byd Trac, UCI
2004
1af  Keirin, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
2006
2il  Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "BMX Ultra interview". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2006-03-23. Cyrchwyd 2007-10-04.
2. 1 2  "Gwefan Swyddogol y Gemau Olympaidd". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2004-09-01. Cyrchwyd 2007-10-04.
3. ↑  Cyfweliad gyda Archifwyd 2004-04-13 yn y Peiriant Wayback. British Cycling 2004
4. ↑  *Gold for Scotland in team sprint* BBC 19 Mawrth 2006

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 254031481
* LCCN: nb2012015820
* ISNI: 0000 0003 7679 6837

 |
Mae'r **haiku** yn ffurf fydryddol Siapanaeg tebyg i'r englyn Cymraeg a'r epigram Groeg. Fel yr englyn mae'r *haiku* yn gerdd fer iawn. Y ffurf safonol yw tair llinell o 5, 7 a 5 sillaf. Mae gan *haiku* statws arbennig yn hanes llenyddiaeth Siapan.

Hanes
-----

Mae gwreiddiau'r *haiku* i'w canfod yn yr haikai-renga, cerddi o hyd amrywiol a oedd yn boblogaidd yn Siapan yn y cyfnod *Muromachi* (1338-1570). Gelwid pennill agoriadol cerddi *haikai-renga* yn *haikai*. Yn raddol fe ddatblygodd yn uned ar wahân a chafodd ei gydnabod fel ffurf fydryddol ynddo'i hun.
Yn yr 17g tyfodd i fod yn ffurf lenyddol hyblyg a soffistigedig yn nwylo Matsuo Bashō a'i gyfoeswyr. Rhoddwyd yr enw *haiku* ar y cerddi hyn gan y bardd Shiki Masoaka yn y cyfnod Meiji (1868-1912). 
Erys yr *haiku* yn boblogaidd iawn yn Siapan ac amcangyfrir bod o gwmpas 10 miliwn o bobl yn cyfansoddi cerddi *haiku* heddiw gyda nifer ohonynt yn aelodau o gymdeithasau llenyddol ar gyfer y grefft (*kukai*) lle mae pobl yn cwrdd i gyfansoddi a darllen *haiku*.

Hanfodion *haiku*
-----------------

Mae'r gerdd enwog am lyffant yn neidio i mewn i bwll gan Bashō yn enghraifft ragorol o'r *haiku*:

*Furu ike ya* (Hen bwll)
*kawazu tobi-komu* (llyffant yn neidio i mewn:)
*mizu no oto* (sŵn dŵr!)
Gwelir yn y gerdd tair prif hanfod *haiku*. Mae ei ffurf (*teikei*) yn rheolaidd gyda 17 sillaf yn y patrwm 5-7-5. Caniateir amrywiadau ar y *teikei* arferol, ac mae rhai o'r cerddi *haiku* gorau yn fyrrach o sillaf neu ddwy neu'n rhedeg i hyd at 20 sillaf. Yn ogystal mae'r gerdd yn cynnwys "gair tymhorol" (*kigo*), sef *kawazu* (llyffant), sy'n dynodi'r gwanwyn. Yn olaf ceir ynddi y geiryn *kireji*, yr *ya* ar ddiwedd y llinell gyntaf, sydd yn dwyn y pwyslais er nad oes iddo ystyr ynddo ei hun. Y *kireji* mwyaf cyffredin yw *ya*, *kana*, *keri*, *ran*, *tsu*, *nu*, *zu*, *ikani*, *ka* a'r terfyniad ansoddeiriol *shi*.

Mewn ieithoedd eraill
---------------------

Mae'r gair *haiku* yn cael ei ddefnyddio hefyd i ddisgrifio cerddi o'r un ffurf â Haiku Siapaneg, sef tair llinell o 5, 7 a 5 sillaf, ond mewn ieithoedd eraill.
Hatshepsut
Brenhines yr Hen Aifft yn ystod y 18fed Brenhinlin yn y Deyrnas Newydd oedd **Hatshepsut** (bu farw tua 1457 CC). Teyrnasodd o 1479 CCC hyd ei marwolaeth.

Roedd Hatshepsut yn ferch i'r brenin Thutmosis I a'i wraig Ahmose. Daeth yn brif wraig ei hanner brawd, Thutmosis II. Bu farw Thutmosis II yn gynamserol wedi teyrnasiad byr, ac olynwyd ef gan ei fab bychan gan un o'i wragedd eraill, Isis, Thutmosis III, gyda Hatshepsut yn rheoli'r deyrnas ar ei ran. Gyda chymorth cynorthwywyr fel Hapuseneb a Senenmut, cipiodd Hatshepsut yr orsedd iddi ei hun.

Cysylltir enw Hatshepsut yn arbennig a'r deml a adeiiladodd yn Deir el-Bahari, a gynlluniwyd gan Senenmut. Ystyrir y deml yma yn un o gampweithiau pensaernïol yr Hen Aifft, ac mae'n un o atyniadau twristaidd mwyaf yr Aifft heddiw.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Thutmosis II** | **Brenhines yr Aifft**1479 CC – 1458 CC | Olynydd:**Thutmosis III** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 67741469
* LCCN: n79075097
* ISNI: 0000 0000 9518 9141
* GND: 118546732
* SUDOC: 027382419
* BNF: cb11943631b (data)
* NKC: jn20020619003
* The SBN id NAPV046756 is not valid.

 |
Gêm ar-lein rheoli clwb pêl-droed ydy **Hattrick**. Datblygwyd a chwaraewyd y gêm yn wreiddiol rhwng criw o ffrindiau yn Sweden yn 1997. Erbyn hyn, mae dros 870,000 o chwaraewyr (Mawrth 2010) dros y byd yn chwarae mewn un o 50 o ieithoedd ac yn rheoli tîm mewn system pyramid o gynghreiriau un o 124 gwlad y gêm.

Mae nifer fach o chwaraewyr wrthi'n gweithio ar gyfieithiad Gymraeg o'r gêm (Mawrth 2010). Mae'n bosib chwarae'r gêm drwy unrhyw borwr we yn rhad ac am ddim. Fel rheolwr clwb pêl-droed, mae gan chwaraewyr lawer o ddyletswyddau.

Gemau
-----

Mae gem gynghrair pob penwythnos am 14 wythnos o bob tymor (sy'n 16 wythnos). Ceir cystadleuaeth cwpan hefyd yn cael ei chwarae ym mhob gwlad a'r gemau hyn yng nghanol yr wythnos. Mae timau sydd ddim yn cymryd rhan yng ngystadleuaeth y gwpan yn gallu chwarae gem gyfeillgar yng nghanol yr wythnos. Mae hi'n arferol, felly, i bob tîm chwarae gem dwywaith yr wythnos, heblaw am bythefnos olaf y tymor. Mae'r 15fed penwythnos ar gyfer gemau ail-gyfle i'r timau sy'n gorffen mewn safle nad ydynt yn sicr o godi i'r lefel uwch na disgyn i'r lefel is. Does dim gem i'r clybiau ar penwythnos olaf y tymor gan bod chwaraewyr gorau pob gwlad yn chwarae yn gêm derfynol cwpan byd.

Chwaraewyr
----------

Yn ogystal â phrynu a gwerthu chwaraewyr, mae'r rheolwr yn gyfrifol am eu hyfforddi er mwyn gwella eu sgiliau er mwyn cryfhau'r tîm neu eu gwerthu am elw. Mae clybiau hefyd yn gallu cyflogi chwaraewr ieuenctid (17-19 oed) lleol newydd pob wythnos. Y rheolwr sy'n penderfynu ym mha safle mae pob chwaraewr yn chwarae pob gem.

Cymuned
-------

Yn ogystal â fforymau byd-eang, mae fforymau ar gael ar gyfer pob gwlad, pob rhanbarth a phob cynghrair. Mae hefyd fforymau ar gyfer chwaraewyr newydd i ofyn cwestiynau. Mae'r fforymau hyn yn rhan bwysig o'r gêm i lawer o chwaraewyr sydd hefyd yn gwneud ffrindiau newydd drwy'r gêm.

Dolennia llanol
---------------

* Hattrick.org

Cyfeiriadau
-----------
Pen Heracles, cerflun yn Amgueddfa'r Glyptothek, München.
Roedd **Heracles** neu **Herakles** (Ἡρακλῆς), **Hercules** i'r Rhufeiniaid, hen ffurf Cymraeg **Ercwlff**, yn gymeriad mewn mytholeg Roeg. Roedd yn fab i Zeus ac Alcmene, ac roedd nifer o linachau brenhinol yn ei hawlio fel cyndad.

Roedd Heracles yn nodedig am ei gryfder eithriadol a'i ddewrder, ond roedd y dduwies Hera, gwraig Zeus, yn ei gasàu. Pan oedd Heracles yn Thebai, priododd Megara, merch y brenin Creon. Fodd bynnag gwnaeth Hera ef yn wallgof, a lladdodd Megara a'u plant. Pan sylweddolodd beth yr oedd wedi ei wneud aeth at Oracl Delphi am gyngor, a than ddylanwad Hera gyrrodd yr oracl ef i wasanaethu'r brenin Eurystheus am ddeuddeg mlynedd a gwneud unrhyw dasg y byddai'r brenin yn ei orchymyn iddo.

Rhoddwyd deuddeg tasg iddo i gyd. Yn ôl Apollodorus (2.5.1-2.5.12) roeddynt yn y drefn ganlynol:

1. Lladd Llew Nemea.
2. Dinistrio Hydra Lernaea.
3. Dal Ewig Ceryneia.
4. Dal Baedd Erymanthia.
5. Glanhau stablau Augea.
6. Lladd Adar Stymphalia.
7. Dal Tarw Creta.
8. Casglu Cesyg Diomedes.
9. Dwyn Gwregys Hippolyte.
10. Gyrru Gwartheg Geryon.
11. Dwyn Afalau yr Hesperides.
12. Cymeryd Serberws yn garcharor.