| Llên Lloegr yn y 18fed ganrif |
| --- |
| "The Distress'd Poet gan William Hogarth |
| Rhyddieithwyr yr oes Awgwstaidd
* Daniel Defoe
* Joseph Addison
* Henry Fielding
* Samuel Richardson
* John Cleland

 |
| Beirdd a dramodwyr yr oes Awgwstaidd
* Alexander Pope
* Ambrose Philips
* George Lillo
* Colley Cibber
* John Gay

 |
| Beirdd natur a beirdd y fynwent
* Thomas Gray
* Edward Young
* William Cowper
* William Blake

 |
| Oes Johnson
* Samuel Johnson
* Edward Gibbon
* Horace Walpole
* John Wilkes

 |
| Beirdd y Llynnoedd
* William Wordsworth
* Samuel Taylor Coleridge
* Robert Southey

 |
| Athroniaeth a'r gwyddorau
* Jeremy Bentham
* Joseph Priestley
* Mary Wollstonecraft

 |
| * ← 17g
* Llên Lloegr
* 19g →
 |
| * v
* t
* e
 |

Ysgrifwr, bardd, a dramodydd yn yr iaith Saesneg a gwleidydd o Sais oedd **Joseph Addison** (1 Mai 1672 – 17 Mehefin 1719). Drwy gyd-sefydlu a golygu cylchgronau *The Tatler* a *The Spectator* gyda Richard Steele, cyfrannai yn sylfaenol at ddiwylliant llenyddol Lloegr yn y 18g. Fe'i disgrifir yn *Y Gwyddoniadur Cymreig* fel "un o brif addurniadau llenyddiaeth Saesnig".

Ganed ym mheriglordy Milston, Wiltshire, yn fab i'r Dr Lancelot Addison, periglor y plwyf a fyddai wedi hynny yn ddeon Caerlwytgoed, Swydd Stafford. Ar ôl derbyn elfennau ei addysg gartref, yng Nghaersallog, a Chaerlwytgoed, symudwyd ef i Ysgol Charterhouse yn Smithfield, Llundain, a oedd ar y pryd hwnnw o dan arolygiaeth Dr Ellis. Yno daeth i gydnabyddiaeth a ffurfiodd gyfeillgarwch gyntaf â Richard Steele. Ym 1687, aeth i Goleg y Frenhines, Rhydychen, a dwy flynedd yn ddiweddarach etholwyd ef yn ysgolor yng Ngholeg Magdalen. Yn y blynyddoedd dyfodol, enillodd gymeriad uchel oherwydd ei allu i gyfansoddi barddoniaeth Ladin. Ym 1693 y gwnaeth ei gais cyntaf i farddoni yn yr iaith Saesneg. Cyfansoddodd gân fechan i annerch John Dryden, y Bardd Llawryfog, a edmygid yn fawr gan y beirniaid gorau. Ymddengys ei fod, ar un adeg, yn barod i ddilyn esiampl ei dad, a chymryd ei ordeinio yn weinidog yn Eglwys Loegr, ond disgynnodd rhywbeth i beri iddo roddi heibio y penderfyniad hwn. Drwy offerynoliaeth yr Arglwydd Somers, penderfynodd y llywodraeth roddi iddo flwydd-dâl o £300, a'i galluogodd, tua diwedd 1699, i foddio ei dueddfryd i fynd ar daith drwy'r Eidal. Ar ei ddychweliad yn ôl, ym 1703, cyhoeddodd hanes ei deithiau. Ar farwolaeth Wiliam III, daeth y Torïaid i awdurdod, ac ataliwyd ei flwydd-dâl a ni dderbyniodd ond am un flwyddyn, a bu Addison am beth amser megis yn segura. Ond ym 1704, dechreuodd cyfnod newydd ar ei fywyd, a barhaodd hyd 1710, pan yr oedd yn 38 oed. Dyma gyfnod cyntaf ei yrfa swyddol, ac er ei fod yn hollol ddiffrwyth ym mron o ran cynhyrchion llenyddol, yr oedd ddigon uwchlaw angen. O hynny allan roedd ei safle fel dyn cyhoeddus wedi ei sefydlu.

Cymeradwywyd ef i sylw yr Arglwydd Godolphin fel un cymwys i ddathlu buddugoliaeth Dug Marlborough yn Blenheim. O ganlyniad i hynny, cyfansoddodd y bryddest a elwir "The Campaign", a dderbyniwyd gyda chymeradwyaeth mawr ac a arweiniodd i'w benodiad yn un o ddirprwywyr yr apêl perthynol i'r cyllid. Ym 1706, gwnaed ef yn un o ysgrifenyddion y wladwriaeth, a thua'r pryd hwn y cyfansoddodd ei opera a elwir *Rosamond*. Etholwyd ef yn aelod o Senedd Prydain Fawr ym 1708, ac eisteddai yn Nhŷ'r Cyffredin yn gyntaf dros Lostwithiel ac wedi hynny dros Malmesbury, ac etholwyd ef chwe gwaith i'w chynrychioli, sef o 1710 hyd ei farwolaeth. Methiant ydoedd ei fywyd seneddol yn ddiau. Nid ydyw yn hysbys pa ran a gymerwyd ganddo ym manylion y gweithrediadau a ddygid ymlaen, ond yr oedd bob amser yn aelod distaw, oddi eithr ei fod wedi gwneud ymgais i siarad unwaith, pryd y gorfodwyd ef i eistedd i lawr mewn dryswch. Mynegir amdano hefyd ei fod mor fanwl ynghylch cyfansoddiad ei frawddegau, fel y byddai hynny yn ei ddrysu weithiau pan yn paratoi bryslythyr pwysig yn frysiog, ac iddo lawer gwaith orfod rhoddi y gorchwyl i un o'i ysgrifenyddion, er mwyn ei gael mewn pryd.

Ym 1709, aeth drosodd i Iwerddon yn ysgrifennydd i'r Ardalydd Wharton, yr arglwydd raglaw, a phenododd y frenhines ef yn geidwad y cofnodion. Eisteddai hefyd, yn Senedd Iwerddon, yn aelod dros Fwrdeistref Cavan o 1709 i 1713. Mae'r saith mlynedd hyn o'i fywyd swyddol ym mron yn wagnod mewn ystyr lenyddol yn ei hanes, nes y deuir yn agos i'w terfyn. Yn ystod misoedd diweddaf ei dymor swyddol, pa fodd bynnag, ysgrifennodd lawer i *The Tatler*, a ddygwyd allan gan ei hen gyfaill Richard Steele. Aeth y Chwigiaid allan o awdurdod, a bu'r Torïaid yn llywodraethu hyd ddiwedd teyrnasiad Ann ym 1714, felly rhyddhawyd Addison o hualau swydd, a chafodd gyflwyno pedair blynedd gorau ei oes i gyfoethogi llenyddiaeth y Saeson, ac hefyd i ychwanegu yn fawr at ei enwogrwydd ei hun. Treuliwyd y pedair blynedd hyn yn bennaf ganddo i gyfansoddi ei draethodau cyfnodol digyffelyb. Rhoes y gorau i *The Tatler* yn nechrau 1711, a dilynwyd ef gan *The Spectator*, a ddaeth allan yn gyntaf ar 1 Mawrth 1711. Parhaodd i ddyfod allan bob dydd ond y Sul hyd 6 Rhagfyr 1712. Erbyn hynny, roedd y 555 o rifynnau a gasglwyd yn y saith gyfrol gyntaf wedi eu cwblhau, a chydlafuriodd Addison â Steele ar hyd y ddwy flynedd hynny. I Addison, yn ddiamau, yr oedd *The Spectator* yn ddyledus, i raddau mawr, am brif ragoriaethau. Byddai ei bapurau yn cael eu llawnodi ag un o'r llythrennau a ffurfiai enw yr awen, sef Clio. Mor fawr oedd poblogrwydd *The Spectator* fel y mynegir fod tuag ugain mil o gopïau ohono, weithiau, yn cael eu gwerthu mewn diwrnod. Pan y rhoddwyd ef i fyny, cyhoeddodd Steele y *Guardian* ym Mawrth 1713, ond darfu gyda'r rhifyn 175. Cyfansoddwyd 53 o draethodau'r *Guardian* gan Addison, ond nid ydynt, ar y cyfan, mor ragorol a'i draethodau yn *The Spectator*. Ym misoedd diwethaf 1714 ymddangosodd yr wythfed, a'r olaf, o gyfrolau *The Spectator*. O'r traethodau sydd yn y gyfrol hon, mae 24 o law Addison, ac yn eu mysg amryw o'r rhai rhagoraf o'i holl ysgrifeniadau. Ym 1713 ymddangosodd ei dreis-gân "Cato". Roedd ei llwyddiant yn anarferol, a chafodd ei darllen gydag awyddfryd a phleser drwy y wlad yn gyffredinol.

Daeth gyrfa lenyddol Addison ym mron i ben yn fuan ar ôl marwolaeth y Frenhines Ann, yn Awst 1714, gyda ei fod wedi cyrraedd 42 oed, ond bu fyw bum mlynedd wedi hynny. Ym 1715, dechreuodd gyhoeddi ei *Freeholder*, a oedd yn fath o *Spectator* gwleidyddol, ac a ysgrifennwyd yn gwbl ganddo'i hun. Cyhoeddwyd 55 rhifyn yn unig ohono. Yn y flwyddyn ddilynol, priododd Addison ag Iarlles waddolog Warwick, ond y mae lle i gasglu na chwanegodd hyn nemawr at ei ddedwyddwch. Ym 1717, penodwyd ef yn un o brif ysgrifenyddion y wladwriaeth, ond mae'n ymddangos fod y gwaith trwm a ddisgynodd arno mwn cysylltiad â'r swydd, ynghyd â'r caethder a'r diffyg anadl yr oedd yn ddarostyngedig iddynt o'r blaen, wedi bod yn foddion i wanhau ei iechyd, ac i brysuro dydd ei ymddatodiad. Gan hynny, ymhen 11 mis, fe ymddiswyddodd, a chaniatawyd iddo flwydd-dâl o £1,500. Defnyddiodd ei amser yn awr i gyfansoddi ei draethawd ar "The Evidences of the Christian Religion", ond ni bu fyw i'w gwblhau. Bu farw o ddiffyg anadl a'r dyfrglwyf yn Holland House, Kensington, yn 47 oed, a fe'i claddwyd yn Abaty Westminster, yng Nghornel y Beirdd.

Ystyrid Addison ar un adeg yn fardd Saesneg mawr, ac yn ddiweddarach yn bwysig am ei bryddestau Lladin. Bellach, mae ei enwogrwydd yn gorffwys yn bennaf ar ei draethodau yn *The Spectator* a chyfnodolion eraill. Caiff ei arddull ei ystyried yn gynllun o goethder a chywirdeb. Meddai Samuel Johnson, "Pwy bynnag sydd yn ewyllysio ymberffeithio mewn arddull Saesneg, gynefin ond nid anghoeth, brydferth ond nid rhodresgar, rhodded ei ddyddiau a'i nosweithiau i astudio cyfrolau Addison". Mewn gwirionedd, nid oes un o'r clasurwyr Saesneg a werthfawrogir yn fwy ac a ganmolir yn uwch nag efe. Ysgrifennwyd bywgraffiad ohono gan Lucy Aikin ym 1843, a chyhoeddwyd casgliad o'i holl weithiau gan Baskerville yn Birmingham ym 1761. Cyhoeddwyd *The Spectator* o'r newydd ym 1871 gyda nodiadau gan yr Athro Henry Morley.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John Parry a J. Ogwen Jones (gol.), *Y Gwyddoniadur Cymreig* cyf. 10 (Dinbych: Thomas Gee, 1879), t. 421.

Dolenni allanol
---------------

* Joseph Addison - Gwefan History of Parliament
* Joseph Addison - Bywgraffiadur Rhydychen

Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun sydd wedi ei addasu o *Y Gwyddoniadur Cymreig*, cyhoeddiad sydd yn y parth cyhoeddus.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 7413288
* LCCN: n80051828
* ISNI: 0000 0001 2119 3313
* GND: 118500619
* SELIBR: 242277
* SUDOC: 028972783
* BNF: cb12069747f (data)
* BIBSYS: 11058154
* ULAN: 500287191
* HDS: 043621
* NLA: 35001322
* NDL: 00620246
* NKC: jo2002112124
* The SBN id RAVV056812 is not valid.
* BNE: XX1116615
* CiNii: DA01860605
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |