Roedd **Richard George Hellings** (1 Rhagfyr 1874 - 9 Chwefror 1938)  yn flaenwr rygbi'r undeb a chwaraeodd rygbi rhyngwladol i Gymru a rygbi clwb i Llwynypia. Roedd Hellings yn nodedig am ei gryfder a adeiladwyd o flynyddoedd yn llwytho glo fel glöwr yn Y Rhondda. Yn ddiweddarach chwaraeodd Hellings rygbi i Gaerdydd, Caerwysg a Dyfnaint.

Cefndir
-------

Ganwyd Hellings yn Wodberry, ger Topsham, Dyfnaint  yn blentyn i John Thomas Hellings, ac Emma (née Burgess) ei wraig. Pan oedd Dick tua 2 fis oed symudodd y teulu i'r Rhath Caerdydd lle fu ei dad yn gweithio fel mwyndoddwr mewn gwaith copr. Derbyniodd Dick ei addysg elfennol yn y Rhath. Ym 1899 priododd â Margaret Davies, merch John Davies, glöwr yn y Rhondda, bu iddynt deg o blant. Mewn cyfnod lle'r oedd rygbi yn gêm amatur roedd Hellings yn ennill ei fywoliaeth fel Taniwr, yng nglofa Coed-elái, Y Rhondda.

Gyrfa rygbi
-----------

Wedi symyd i'r Rhondda am waith munodd Hellings â thîm rygbi Llwynypia, ac fel aelod o dîm llwynypia bu'n cynrychioli Cymru yn rhyngwladol. Ar ddiwedd y 1890au roedd pac carfan genedlaethol Cymru yn dechrau heneiddio ac yn methu chware cystal â'u gwrthwynebwyr. Penderfynodd y dewiswyr i chwilio am opsiynau y tu allan i glybiau megis Casnewydd a Chaerdydd. Ar y cyfan, pobl broffesiynol oedd yn gwneud ymarfer corff yn eu hamser hamdden oedd chwaraewyr y clybiau mawr. Penderfynodd y dewiswyr rhoi cyfle i chwaraewyr o rai o glybiau'r ardaloedd diwydiannol. Chwaraewyr oedd yn magu cryfder ac yn cael eu gwneud yn galed o'u gwaith beunyddiol yn y pyllau glo a'r gweithfeydd metal. Llysenwyd y chwaraewyr hyn yn "Flaenwyr Rhondda"  (er bod nifer ohonynt yn dod o ardaloedd diwydiannol tu allan i'r Rhondda megis Pont-y-pŵl, Abertawe a Llanelli). Dyn y diwydiannau trymion oedd y glöwr Hellings ac ym 1897 dewiswyd ef i wynebu Lloegr fel rhan o Bencampwriaeth y Pedair Gwlad 1897 ynghyd â chyd-chwaraewyr o'r Rhondda, Jack Rhapps a Dai Evans. O dan gapteiniaeth y chwaraewr chwedlonol o Gymru, Arthur Gould llwyddodd Cymru i guro Lloegr o gôl a dau gais i ddim.

Ail-ddewiswyd Hellings ar gyfer dwy gêm Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1898, y tro hwn o dan gapteiniaeth Billy Bancroft. Enillodd Cymru'r gêm gyntaf yn erbyn Iwerddon, ond collodd i Loegr yn Blackheath. Methodd Hellings gêm agoriadol Pencampwriaeth 1889 lle sgoriodd ei gyd-chwaraewr o Lwynypia, Willie Llewellyn bedwar cais ar ei ymddangosiad cyntaf dros ei wlad. Chwaraeodd Hellings yn y ddwy gêm olaf. Ym Mhencampwriaeth 1900 enillodd Cymru'r Goron Driphlyg am yr eildro trwy ennill y tair gêm. Chwaraeodd Hellings mewn dwy o’r buddugoliaethau, ond ei ornest fwy nodedig oedd y gêm agoriadol yn erbyn Lloegr. Yn cael chwarae yn Kingsholm, chwaraeodd Lloegr 13 o gapiau newydd, record a oedd yn sefyll tan 1947. Sgoriodd Hellings ei unig gais rhyngwladol yn ystod y gêm, camp oedd yn fwy cofiadwy gan fod Hellings wedi torri ei fraich yn y gêm cyn sgorio.

Daeth dwy gêm olaf Hellings i Gymru ym mhencampwriaeth 1901. Roedd gobeithion y byddai Cymru’n cadw’r Goron Driphlyg, ond er eu bod wedi curo Lloegr yn y gêm gyntaf, roedd y dewiswyr yn teimlo’r bod blaenwyr, oedd yn cael eu harwain gan Hellings, heb gydlyniant yn y rheng flaen. Pan gollodd Cymru'r gêm nesaf i'r Alban, gollyngwyd Hellings a ni chafodd cynrychioli Cymru eto.

Hellings oedd y chwaraewr rygbi cyntaf i gael ei gapio i ddau dîm sirol, bu'n chware i dîm Sir Forgannwg a thîm Sirol Dyfnaint. Bu'n aelod o dîm Dyfnaint yn nhymor 1899-1900 pan enillodd y tîm y bencampwriaeth sirol am y tro cyntaf.

Ym 1903 bu Hellings o flaen llys yr heddlu yn Ystrad am chware'r gêm cardiau "banker" am arian ar faes rygbi Llwynypia. Yr heddwas oedd yn ei erlyn oedd ei gyd chwaraewr i Lwynypia a Chymru P.C. Bob Jones.

Ar ôl rhoi'r gorau i chware rygbi, bu Hellings yn un o sefydlwyr a hyfforddwr cyntaf clwb newydd Coed-elái.

### Gemau rhyngwladol

* Lloegr 1897, 1898, 1900, 1901
* Iwerddon 1898, 1899, 1900
* yr Alban 1899, 1901

Marwolaeth
----------

Ar ddiwedd yr haf 1937 bu'n rhaid i Hellings rho'r gorau i'w waith yn y pwll glo oherwydd afiechyd. Bu farw yn ei gartref yn Stryd Meyler, Tonyrefail 9 Chwefror 1938. Bu farw diwrnod ar ôl cynhebrwng, Joe ei frawd a'i gyd chwaraewr yn nhîm Llwynypia. Ar ôl wasanaeth yng nghapel Methodistiaid St Siôr Tonyrefail, rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym mynwent y dref.

Llyfryddiaeth
-------------

* Godwin, Terry (1984). *The International Rugby Championship 1883-1983*. Llundain: Willows Books. ISBN 0-00-218060-X.
* Griffiths, John (1987). *The Phoenix Book of International Rugby Records*. Llundain: Phoenix House. ISBN 0-460-07003-7.
* Jenkins, John M.; et al. (1991). *Who's Who of Welsh International Rugby Players*. Wrecsam: Bridge Books. ISBN 1-872424-10-4.
* Smith, David; Williams, Gareth (1980). *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union*. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0766-3.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dick Hellings player profile Scrum.com
2. 1 2  Smith (1980), tud. 108.
3. ↑  "FOOTBALL GOSSIP - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1901-03-02. Cyrchwyd 2021-03-03.
4. ↑  Jenkins (1991), tud. 71.
5. ↑  Yr Archif Genedlaethol Cyfrifiad y Rhath, Caerdydd 1881. Cyfeirnod RG11/5288; Ffolio: 21; Tud: 36
6. 1 2  Western Mail 10 Chwefror 1938 "Obituary Famous Welsh Rugby Forward"
7. ↑  Yr Archif Genedlaethol Cyfrifiad 1911, Tretomos, y Rhondda. Cyfeirnod: RG14/32298; Rhif: 185
8. ↑  "RHONDDA RUGGER RETROGRESSION - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1909-09-11. Cyrchwyd 2021-03-03.
9. ↑  Smith (1980), tud. 142.
10. ↑  "FOOTBALL - The Cambrian". T. Jenkins. 1901-01-11. Cyrchwyd 2021-03-03.
11. ↑  Griffiths (1987), tud. 4:10.
12. ↑  "SCOTLAND V WALES - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1901-02-11. Cyrchwyd 2021-03-03.
13. ↑  Exeter and Plymouth Gazette 18 Chwefror 1938 Mr Dick Hellings Passes
14. ↑  "INTERNATIONALS IN COURT - The Cardiff Times". David Duncan and William Ward. 1903-08-15. Cyrchwyd 2021-03-03.
15. ↑  "New Team for Coed Ely - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1910-09-29. Cyrchwyd 2021-03-03.
16. ↑  Western Mail 14 Chwefror 1938 - Dick Hellings Buried