Digwyddodd **Cyflafan Tranent** ar 29 Awst 1797 yn nhref Tranent, Dwyrain Lothian, yr Alban.

Ar 28 Awst lluniwyd cyhoeddiad gan bobl leol i wrthwynebu gorfodi'r Albanwyr i mewn i Filisia Prydain, i'w ddefnyddio naill ai ar gyfer rheoli eu pobl eu hunain neu i'w defnyddio mewn mannau eraill. Roedd y cyhoeddiad yn cynnwys pedwar cymal: -

1. *Rydym yn datgan ein bod yn unfrydol yn anghymeradwyo Deddf ddiweddar y Senedd i godi 6000 o filisiad yn yr Alban.*
2. *Rydym yn datgan y byddwn yn cynorthwyo ein gilydd i geisio diddymu'r Ddeddf.*
3. *Rydym yn datgan ein bod â thueddiadau heddychlon; ac os ydych chi, wrth geisio gweithredu'r Ddeddf dan sylw, yn ein hannog i fabwysiadu mesurau gorfodol, mae'n rhaid i ni edrych arnoch chi i fel ymosodwyr, ac fel rhai sy'n gyfrifol i'r genedl am yr holl ganlyniadau a all ddilyn.*
4. *Er y gallem gael ein gorchfygu wrth weithredu'r penderfyniad dywededig, a'n llusgo oddi wrth ein rhieni, ffrindiau, a chyflogaeth, i gael ein gwneud yn filwyr, gallwch gasglu o hyn pa ymddiriedaeth y gellir disgwyl ganom os gelwir arnom i wasgaru ein cydwladwyr, neu i wrthwynebu gelyn tramor.*

Efallai bod y digwyddiad hwn wedi cael ei annog a'i hysgogi gan yr Albanwyr Unedig, cymdeithas gyfrinachol a oedd yn weithgar ledled yr Alban a oedd yn benderfynol o wrthryfel a sefydlu llywodraeth yn yr Alban o dan Thomas Muir o Huntershill. Credir eu bod wedi bod yn rhan o brotestiadau tebyg mewn mannau eraill yn erbyn Deddf Milisia 1797 .

Y diwrnod canlynol, 29 Awst, trosglwyddwyd y cyhoeddiad i'r Cadfridog Wight, y swyddog a oedd yn arwain y garfan recriwtio; cafodd ei anwybyddu i ddechrau. Yn ddiweddarach, pan wynebodd mintai o'r cymunedau glofaol lleol, dan arweiniad 'Jackie' (Joan) Crookston y milwyr, roedd eu hymateb yn chwim ac yn waedlyd. Cafodd nifer o’r protestwyr, gan gynnwys Crookston, eu saethu’n farw yn ddiymdroi.

Ffodd y protestwyr o ganol y dref fach i gefn gwlad, a chawsant eu herlid gan Ddragwniaid ysgafn y Cinque Port. Roedd y dragwniaid yn lladd pobl yn ddiwahân, heb ofalu fawr a oeddent yn rhan o'r brotest ai peidio. Mae amcangyfrifon o'r nifer a laddwyd yn amrywio o oddeutu dwsin i ugain neu fwy o ddynion, menywod a phlant, gyda llawer mwy wedi'u hanafu.

Ar ôl y gyflafan bu'r milwyr yn cyflawni trais rhywiol ar fenywod yr ardal ac wedi anrheithio'r dref fach.

Yna swyddog arweiniol cyffredinol y Dragwniaid Ysgafn oedd Cyrnol yr Is-iarll Hawkesbury, (2il Iarll Lerpwl, Prif Weinidog Prydain yn ddiweddarach) nad oedd yn bresennol. Adroddwyd bod "Ei arglwyddiaeth wedi cael y bai am aros yn Haddington, oherwydd gallai ei bresenoldeb fod wedi atal cynyrfiadau'r milwyr." 

Dadorchuddiwyd cerflun gan y cerflunydd David Annand, o Jackie Crookston ac un o'r plant, yng nghanolfan Tranent ym 1995.

Llyfryddiaith
-------------

* "The Lion in the North" John Prebble
* "Scotland's Story" Tom Steel
* "Prestonpans and Vicinity" Peter McNeill
* "The Tranent Massacre" Sandy Mullay (East Lothian District Library, 1997)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Scotland Back in the Day: The 'battle' of Tranent was really a massacre". *The National* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-08-20.
2. ↑  "Story of Tranent hero Jackie Crookston told in MP Kenny MacAskill's new book". *East Lothian Courier* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-08-20.
3. ↑  Tranent Massacre ar wefan Scottish Mining.
4. ↑  "Tranent Feature Page on Undiscovered Scotland". *www.undiscoveredscotland.co.uk*. Cyrchwyd 2021-08-20.