Llywodraeth yr Alban: y fan lle mae Cyfreithiau'r Alban yn cael eu creu
**Cyfraith yr Alban** yw cyfundrefn gyfreithiol yr Alban. Mae'n gyfundrefn gyfreithiol gymysg, sy'n cynnwys cyfraith sifil ac elfennau o gyfraith gyffredin, sy'n olrhain ei gwreiddiau i nifer o ffynonellau hanesyddol. Ynghyd â chyfraith Cymru a Lloegr a chyfraith Gogledd Iwerddon, mae'n un o dair cyfundrefn cyfreithiol y Deyrnas Unedig.

Mae'n rhannu elfennau gyda'r ddwy gyfundrefn arall, ond mae ganddi hefyd ei ffynonellau unigryw ei hun. Dechreuwyd Gyfraith yr Alban cyn yr 11g, yn cynnwys elfennau cyfreithiol y Pictiaid, Gaeliaid, Brythoniaid, Eingl-Sacsoniaid a'r Llychlynwyr. Wrth sefydlu ffiniau Teyrnas yr Alban sefydlwyd gwreiddiau Cyfraith yr Alban, a gafodd ei dylanwadu hefyd gan draddodiadau cyfandirol e.e. cyfeirir at gyfraith Rufeinig, mewn ffurf wedi'i addasu, lle nad oedd gan yr Albanwyr frodorol reol i ddatrys anghydfod.

Mae Cyfraith yr Alban yn cydnabod pedair ffynhonnell o gyfraith: deddfwriaeth, cynsail cyfreithiol, ysgrifau academaidd penodol ac arferiad. Gall deddfwriaeth sy'n effeithio ar yr Alban gael ei basio gan Senedd yr Alban, Senedd y Deyrnas Unedig, Senedd Ewrop, a Chyngor yr Undeb Ewropeaidd. Mae rhywfaint o ddeddfwriaeth a basiwyd cyn-1707 gan hen Senedd yr Alban yn dal i fod yn ddilys. 
Ers Deddf Uno â Lloegr 1707, mae'r Alban wedi rhannu ddeddfwrfa â Chymru a Lloegr ond fe gedwodd yr Alban ei chyfundrefn gyfreithiol yn sylfaenol wahanol i'r un i'r de o'r ffin. Mae'r Undeb i ffurfio Prydain wedi dylanwadu yn fawr ar gyfraith yr Alban. Yn y blynyddoedd diwethaf, mae cyfraith yr Alban hefyd wedi cael ei effeithio gan gyfraith Ewrop o dan ddylanwad Deddf Hawliau Dynol 1998 er mwyn cydymffurfio â'r Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol (CEHD). Wedi datganoli ac ailsefydlu Senedd yr Alban gall Senedd yr Alban basio deddfwriaeth o fewn pob ardal datganoledig, fel y nodir gan Ddeddf yr Alban 1998.

Yr Alban fel Awdurdodaeth Gyfreithiol
-------------------------------------

Mae Cyfraith y Deyrnas Unedig yn lled-ffederal ac yn ffurfio tair awdurdodaeth ar wahân :. 

* Cymru a Lloegr
* Yr Alban a
* Gogledd Iwerddon

Mae gwahaniaethau pwysig rhwng y Gyfraith yn yr Alban a chyfraith Cymru a Lloegr yn y cyfreithiau canlynol: eiddo, troseddol, cyfraith ymddiriedolaeth, cyfraith etifeddiaeth, tystiolaeth a theuluol er bod tebygrwydd mewn meysydd cenedlaethol megis y gyfraith fasnachol, hawliau, trethiant, cyflogaeth a rheoliadau iechyd a diogelwch.

Mae'r gwahaniaethau Cyfraith Droseddol yn cynnwys;

* oed cymhwyster cyfreithiol (16 oed yn yr Alban, 18 oed yng Nghymru a Lloegr)
* rheithgorau 15-aelod ar gyfer treialon troseddol yn yr Alban (o gymharu â 12 yng Nghymru a Lloegr)
* penderfynu drwy fwyafrif syml
* y ffaith nad oes gan y diffynnydd mewn llys troseddol yr hawl i ddewis rhwng llys gyda rheithgor neu heb reithgor
* Mae "trydydd dyfarniad" o "heb eu profi" yn bosibl.

Ceir hefyd gwahaniaethau terminoleg rhwng y awdurdodaethau. 
Yn yr Alban nid oes Llys Ynadon neu Llys y Goron, ond mae Llys Ustus Heddwch (sef Ymadon) a Llys Siryf a'r Uchel Lys. Mae'r Gwasanaeth y Procuradur Ffisgal yn darparu'r gwasanaeth erlyn cyhoeddus sy'n cyfateb i wasanaeth Erlyn y Goron yng Nghymru a Lloegr.

Cyfraith Droseddol
------------------

Rhennir Cyfraith yr Alban rhwng Cyfraith Droseddol a'r Gyfraith Sifil

Cyfraith Sifil
--------------

Mae'r Gyfraith Sifil yn dilyn y llwybr isod - yn dibynnu ar werth ariannol yr achos yn bennaf.

* Llys Siryf
* Llys Siryf Uwch neu'r Llys y Sesiwn Allanol
* Llys y Sesiwn Mewnol (fel llys apêl neu achosion mawr)
* Y Goruchaf Lys (Y Deyrnas Unedig) yn Llundain

Y Goruchaf Lys
--------------

Does dim apêl i'r Goruchaf Lys o'r gyfundref droseddol yn yr Alban heblaw achos seiliedig ar Hawliau Dynol neu Gyfraith Ewropeiadd.
Mae rôl y Pwyllgor Apeliadol Ty’r Arglwyddi wedi symud i'r Goruchaf Lys o 2009 ymlaen yn cynnwys dyfarnu ar faterion sy'n ynwneud â Datganoli. 
Mae cyfrifoldebau'r Cyfrin Gyngor wedi symud i'r Goruchaf Lys o Bwyllgor Barnwrol y Cyfrin Gyngor

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Palmer, p. 201
2. ↑  Tetley, Part I
3. ↑  Stair, General Legal Concepts (Reissue), para. 4 (Online) Adalwyd 2011-11-29
4. ↑  Sch. 5 Scotland Act 1998
5. ↑  Devolved and reserved matters explained Archifwyd 2012-07-17 yn y Peiriant Wayback. Scottish Parliament, Adalwyd 2011-10-22
6. ↑  Gretton & Steven, p. 318

Llyfryddiaeth
-------------

* Palmer, Veron. *Mixed jurisdictions worldwide: the third legal family*. Cambridge University Press, 2001. ISBN 978-0-521-78154-1
* Reid, Kenneth; Zimmerman, Reinhard. *A History of Private Law in Scotland: I. Introduction and Property*. Oxford University Press, 2000. ISBN 0-19-829941-9
* Reid, Kenneth; Zimmerman, Reinhard. *A History of Private Law in Scotland: II. Obligations*. Oxford University Press, 2000. ISBN 0-19-829941-9
* Y Goruchaf Lys
* Law in Contempory Scotland. Prifysgol Agored 2012. Milton Keynes
* The Scottish Nation; A Modern History. T M Devine. Penguin 2012 Llundain
* Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Gwasanaeth Erlyn y Goron  Archifwyd 2014-10-22 yn y Peiriant Wayback.
* Procuradur Ffisgal  Archifwyd 2014-10-31 yn y Peiriant Wayback.