recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
EirinFfrwyth sy'n fath o aeronen yw'r **eirinen**. Mae'n isrywogaetho'r genws Prunus, a gellir ei gwahaniaethu oddi wrth isrywogaethau eraill (eirin gwlanog, ceirios, ceirios yr adar, ayb.) yn y modd y mae gan yr eginyn flaguryn blaen a blagur ochr unigol (ddim yn glystyrog), mae ei blodau mewn grwpiau o un i bump ar goesynnau byrion, ac mae gan y ffrwyth rigol yn rhedeg i lawr un ochr a charreg lefn.

Gall fod gan eirin aeddfed gaenen wen gwyraidd sy'n gwneud iddynt ymddangos yn lasddu. Mae eirin sychion hefyd yn cael eu galw yn prŵns, er bod y gair hwnnw yn cael ei ddefnyddio mewn nifer o wledydd i gyfeirio at fath penodol o eirinen sych sy'n grychlyd ei golwg.

Mae'n bosib mai eirin oedd un o'r ffrwythau cyntaf i gael eu hamaethu gan fodau dynol. Darganfuwyd olion eirin mewn safloedd archeolegol o Oes Newydd y Cerrig ynghyd ag olewydd, grawnwin a ffigys.

Blodau coeden eirin
Wrth gynhyrchu eirin yn fasnachol mae'r coed yn cael eu tyfu i faint canolig, tua 5-6 medr o uchder. Mae'r goeden o galedwch canolig. Heb eu tocio, gall y coed gyrradd 12 medr o uchder ac ymestyn i 10 medr o ddiamedr. Maent yn blaguro mewn gwahanol fisoedd o'r flwyddyn mewn gwahanol rannau o'r byd: ym mis Ionawr yn Taiwan, ac ar ddechrau mis Ebrill yng Nghymru, er enghraifft.

Mae'r ffrwythau o faint canolig, rhwng 2 a 7 centimedr o ddiamedr, yn gronellog i hirgrwn. Mae'r cig yn gadarn a llawn sudd, y croen yn llyfn, gydag arwyneb cwyraidd sy'n glynnu i'r cig. Aeronen yw'r eirinen, sy'n golygu bod ei ffrwyth yn amgylchynu hedyn caled unigol.

Yn 2016, cynhyrchwyd 12.1 miliwn tunnell o eirin yn fyd-eang, gyda Tsieina yn cynhyrchu 55% o'r cyfanswm. Y prif gynhyrchwyr eraill oedd Rwmania, Serbia, a'r Unol Daleithiau.

Mae eirin amrwd yn 87% dwr, 11% carbohydrad, 1% protein, a llai na 1% o fraster. Mae tua 100g o eirin yn cynnwys 46 Calori ac yn ffynhonnell gymhedrol o FItamin C (12% o'r faint sy'n cael ei argymell yn ddyddiol), heb unrhyw faint sylweddol o faetholion eraill.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Prune". Oxford Dictionaries, Oxford University Press. 2018. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-09-25. Cyrchwyd 1 March 2018.
2. ↑  Jules Janick, gol. (1998). *Horticultural Reviews (Volume 23)*. Wiley. ISBN 978-0471254454.
3. ↑  Jules Janick (2005). "The origins of fruits, fruit growing and fruit breeding" (PDF). Purdue University. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2013-05-21. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
4. ↑  Spangenberg (January 2006). "Chemical analyses of organic residues in archaeological pottery from Arbon Bleiche". *Journal of Archaeological Science* **33** (1): 1–13. doi:10.1016/j.jas.2005.05.013.
5. ↑  "Plum, prune, European type". Purdue University. 1999. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-04-12. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
6. ↑  "Prunus domestica Plum, European plum PFAF Plant Database". *pfaf.org*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-22. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
Ffilm antur gan y cyfarwyddwr Vittorio Capellaro yw ***O Guarani*** a gyhoeddwyd yn 1916. Fe'i cynhyrchwyd ym Mrasil. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Portiwgaleg. 

 Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1916. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Intolerance* sef ffilm fud o Unol Daleithiau America gan y cyfarwyddwr o dras Gymreig, D. W. Griffith. Hyd at 2022 roedd o leiaf tair mil o ffilmiau Portiwgaleg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Vittorio Capellaro ar 1 Ionawr 1877 ym Mongrando a bu farw yn Rio de Janeiro ar 5 Ebrill 1954. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1915 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Vittorio Capellaro nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **emrallt Sussex**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **emralltau Sussex**; yr enw Saesneg yw *Sussex Emerald*, a'r enw gwyddonol yw *Thalera fimbrialis*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r emrallt Sussex yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **emrallt barf hen ŵr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **emralltau barf hen wr**; yr enw Saesneg yw *Small Emerald*, a'r enw gwyddonol yw *Hemiostola chrysoprasaria*.

Mae'r siani flewog yn hoff iawn o fwyta farf hen ŵr, (Clematis vitalba), sy'n rhoi yr enw i'r gwyfyn hwn.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r emrallt barf yr hen ŵr yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Mae **O Fae Waterwynch i Fae Saundersfoot** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 25 Chwefror 1998 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 86.87 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **emrallt Essex**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **emralltau Essex**; yr enw Saesneg yw *Essex Emerald*, a'r enw gwyddonol yw *Thetidia smaragdaria*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r emrallt Essex yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
**Eirwen Davies** (1926 – 12 Mawrth 2014) oedd y cyflwynydd newyddion benywaidd cynta yng Nghymru a gweithiai drwy gyfrwng y Gymraeg ar doriad gwawr darlledu Cymraeg.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Fe'i magwyd yng Nghwm Gwendraeth a roedd yn byw Pum Heol ger Llanelli. Cychwynnodd adrodd tua 7 neu 8 mlwydd oed a chafodd wersi gan Tommy Williams. Cafodd gyngor i wrando ar y radio i ddysgu sut i adrodd a bu'n cystadlu mewn eisteddfodau lleol. Cystadlodd yn y gystadleuaeth adrodd am y tro cyntaf Eisteddfod Genedlaethol Rhosllannerchrugog 1945 ac enillodd yn adrodd y darn "Seimon, mab Jona". Cyfarfu I. D. Hooson, awdur y darn, yn y rhagbrawf. Mynychodd Ysgol Ramadeg Llanelli a perfformiodd mewn dramau yn ystod y cyfnod yma. Roedd ei bryd ar fod yn actores a gwnaeth gais i astudio yn RADA, Llundain. Cafodd ei derbyn gan y coleg drama ond gwrthododd ei thad iddi fynd gan ddweud fod angen swydd mwy sicr arni.

Gyrfa
-----

Penderfynodd geisio am swydd gyda'r BBC yng Nghaerdydd a gwnaeth ei chlyweliad yn swyddfa'r BBC yn Plas y Parc. Y drefn oedd ei bod yn eistedd o flaen meicroffôn mewn stafell wag ac adrodd darn o stori, gan weld neb ond clywed llais anhysbys o'r uchelseinydd. Cafodd wybod o fewn pythefnos ei fod yn llwyddiannus.

Ar y pryd roedd yn gweithio yn llawn amser fel ysgrifenyddes gyda'r Bwrdd Glo ac roedd yn cael amser i fynd i weithio ar y cyfryngau.

Cychwynnodd weithio ar y radio, yn gyntaf ar raglenni i ysgolion ac yna drama radio *Teulu'r Mans* ar ddiwedd y 1950au. Cychwynodd weithio yn achlysurol i TWW yn 1958 gan adrodd storïau i blant amser tê, unwaith yr wythnos. Wedyn daeth y cyfle i adrodd y newyddion ar deledu TWW yn 1958. Un diwrnod nid oedd y darllenwyr newyddion eraill ar gael a chafodd wahoddiad i ddod fewn, ac ar ddiwedd y darllediad gofynnodd y cynhyrchydd Wyn Roberts iddi ddod nôl eto yr wythnos ganlynol. Wedi sawl ymddangosiad cafodd gynnig swydd llawn amser gan Wyn Roberts a gadawodd ei swydd yn y Bwrdd Glo.

Cyflwynodd y rhaglen Gymraeg *O Ddydd i Dydd* am y tro cyntaf ar 1 Mehefin 1960 ac am rai blynyddoedd wedyn ar TWW. Wedyn daeth yn adnabyddus fel un o gyflwynwyr y rhaglen newyddion ddyddiol *Y Dydd*. Yn ystod ei chyfnod cafodd gyhoeddi'r newyddion am ddyn yn glanio ar y lleuad. Yn ôl rhai, hi oedd y cyflwynwraig benywaidd cyntaf yng ngwledydd Prydain.

Yn 1966 cafodd ei chydnabod fel Personoliaeth y Flwyddyn.

Marwolaeth
----------

Bu farw ar y 12 Fawrth 2014 yn Ysbyty Athrofaol, Caerdydd. Dywedodd Gwilym Owen a fu’n bennaeth Newyddion yn HTV *"ei chryfder mawr oedd ei thrylwyredd ac mi fyddai’n talu i rai o ddarlledwyr heddiw edrych ar hen dapiau ohoni...Roedd hi'n gwbl, gwbl broffesiynol."*

Dolenni allanol
---------------

* Fideo Archif HTV - Eirwen Davies yn adrodd hanes gwyliau haf 'pit ponies' pwll glo Graig Merthyr

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   Beti a'i Phobol - Eirwen Davies (19 Mai 2005).
2. 1 2   Obituary - Eirwen Davies. Media Wales. Adalwyd ar 24 Ebrill 2016.
3. ↑  *VIP's trip back in time*   (en) , Llanelli Star, 26 Mehefin 2013.  Cyrchwyd ar 10 Ebrill 2014.
4. ↑  *Arloeswraig ‘gwbl broffesiynol’*  , Golwg360, 13 Mawrth 2014.  Cyrchwyd ar 10 Ebrill 2014.
Bryngaer ar Inis Mór yn Ynysoedd Arann, Iwerddon yw **Dún Aengus** (hefyd: **Dún Oengus**). Saif ar ben clogwyn calchfaen yn uchel uwch y môr ar ochr ogleddol Inis Mór, oddi ar arfordir Swydd Galway. Mae'n safle archaeolegol pwysig sydd yng ngofal Oidhreacht Éireann ac mae'n atyniad twristaidd sy'n denu ymwelwyr i Ynysoedd Arann.

Dún Aengus uwch tonnau'r Iwerydd.
Rhan o furiau trwchus Dún Aengus.

Traddodiad
----------

Ystyr yr enw Gwyddeleg *Dún Aengus* yw 'Caer Aengus'. Arwr neu dduw ym mytholeg Iwerddon yw Oengus (neu Aengus). Mae'r gair *dún* yn gytras â'r gair Cymraeg 'din[as]' (hen ystyr: 'caer'). Yn ôl traddodiad a gofnodir yn y *Lebor Gabála*, gyrrwyd goroeswyr y Fir Bolg ar ffo ar ôl iddynt gael eu trechu gan y Tuatha Dé Danann ym mrwydr Mag Tuired. Ymsefydlodd eu brenin, Oengus mac Úmoír, ar ynys Aran yn yr Alban. Ond ceir amrywiad ar y traddodiad mewn cerdd gan y bardd Mac Liac sy'n dweud mai i ynysoedd *Arann* ac arfordir Connacht yr aeth y Fir Bolg. Yna codwyd dwy gaer fawr gan ddau o feibion Úmoír: cododd Oengus gaer Dún Aengus ar Inis Mór a chododd ei frawd Conchuirn gaer Dún Conchuirn (neu Dún Chonchúir) ar yr ynys lai, Inis Maan.

Archaeoleg
----------

Oherwydd bod y gaer yn sefyll ar graig galchfaen heb fawr o bridd nid yw'n debyg y bydd archaeolegwyr byth yn medru darganfod tystiolaeth fel crochenwaith i'w cynorthwyo i ddyddio'r gaer, ond mae'n debyg y cafodd ei chodi yn Oes yr Haearn.

Amddiffynir y gaer drawiadol hon gan dri mur amddiffynnol consentrig o gerrig mawr. Nid oes mur ar ochr y môr am fod y creigiau mor uchel a syrth, gan godi dros 100 metr yn syth o'r Môr Iwerydd. Ceir cylch o *chevaux de frise* (cerrig miniog wedi eu gosod yn y tir) hefyd.

Cafwyd sawl cynnig i esbonio'r dewis o le mor anhygrych fel safle'r gaer fawr hon, yn cynnwys "safle Derwyddol", ond mae'n debyg na fydd yn bosibl i ni wybod byth oherwydd natur y safle. Cynigir ei bod yn rheoli'r arfordir rhwng Ynysoedd Arann a'r tir mawr, tua 10 milltir i ffwrdd ar ei bwynt agosaf, a'r mynediad i Fae Galway. Ceir tair caer gynhanesyddol arall, llai eu maint, ar yr ynys yn ogystal.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  T. F. O'Rahilly, *Early Irish History and Mythology* (Dulyn, 1946; argraffiad newydd 1999), tt. 144-45.
2. ↑  Barry Raftery, 'The Early Iron Age', yn *Irish Archaeology Illustrated* gol. Michael Ryan (Dulyn, 1994), tud. 111.
3. ↑  'The Early Iron Age', tud. 111.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Dún Aengus***
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **emrallt bach y glaswellt**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **emralltau bach y glaswellt**; yr enw Saesneg yw *Small Grass Emerald*, a'r enw gwyddonol yw *Chlorissa viridata*.

Mae'r siani flewog yn hoff iawn o fwyta: *Calluna vulgaris*, *Betula* a mathau o *Salix* gan gynnwys *Salix repens*). Mae'n hefyd yn hoff o *Empetrum nigrum*, *Myrica gale*, *Vaccinium uliginosum*, *Quercus*, *Potentilla*, *Galium*, *Hieracium*, *Artemisia*, *Ononis*, *Clematis*, *Prunus*, *Crataegus*, *Corulus*, *Rubus*, *Erica*, *Ulex*, *Genista*, *Lotus corniculatus*, *Crataegus* a *Ledum palustre*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r emrallt bach y glaswellt yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cyhoeddwyd ***On the Origin of Species*** (dyddiad cyhoeddi: 24 Tachwedd 1859); awdur: Charles Darwin gyda'r teitl llawn: *On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life*. Roedd y llyfr gwyddonol hwn o bwys mawr ac yn garreg filltir mewn llenyddiaeth wyddonol. Pan gyhoeddwyd y 6ed rhifyn newidiwyd y teitl i: *The Origin of Species*. Mae copi o'r clawr hwn i'w weld ar y dde.

Darwin - ychydig ar ôl cyhoeddi'r llyfr
Roedd y llyfr yn cyflwyno'r syniad o esblygiad drwy ddetholiad naturiol mewn bioleg. Profodd fod organebau byw wedi esblygu dros amser drwy broses a alwodd yn ddetholiad naturiol. Roedd hyn yn creu'r syniad o 'goeden' gyda'r canghennau'n esblygu yn wahanol greaduriaid. i droi'r syniad hwn ar ei ben i lawr, fe welwn fod pob creadur yn tarddu o'r un boncyff. Pan gyhoeddwyd y llyfr, roedd llawer iawn o Gristnogion yn ymateb yn ffyrnig iawn gan fod y syniadau hyn yn groes i syniadau'r Beibl fod Duw wedi creu organebau byw ('anifeiliaid y maes a physgod y môr') i gyd ar yr un pryd. Roedd hi'n anodd iawn i lawer o'r rhain dderbyn mai o fwnci (ac anifeiliaid eraill cyn hynny) y daeth dyn.

Roedd ei ymweliad â Chwm Idwal a'i daith mewn cwch o'r enw HMS Beagle yn 1830 wedi bod yn allweddol i hyn oll. Sgwennodd y llyfr ar gyfer y lleygwr a daeth yn llyfr tu hwnt o boblogaidd. Pymtheg swllt oedd ei bris a gwerthwyd pob un o'r 1,250 copi cyntaf ar unwaith. Cyhoeddwyd yr ail argraffiad ar 7 Ionawr 1860 a gwerthwyd 3,000 copi.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan saesneg
Ffilm ramantus gan y cyfarwyddwr Michel Deville yw ***Nuit D'été En Ville*** a gyhoeddwyd yn 1990. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Marie Trintignant a Jean-Hugues Anglade. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1990. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Pretty Woman* sef un o ffilmiau mwyaf llwyddiannus Disney gan ddod ag incwm o hanner biliwn o ddoleri i’r cwmni.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Michel Deville ar 13 Ebrill 1931 yn Boulogne-Billancourt. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Gwobr Louis Delluc
 * Gwobr César am yr Ysgrifennu Gorau
 * Gwobr César y Cyfarwyddwr Gorau
 * Gwobr Louis Delluc

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Michel Deville nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. dyddiad cyrchiad: 23 Mai 2019.
Gwyddonydd a gwleidydd Hwngaraidd o Slofacia yw **Edit Bauer** (ganed 21 Awst 1946), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel economegydd ac Aelod o Senedd Ewrop (ASE). Mae'n aelod o blaid Magyar Koalíció Pártja, sy'n rhan o Blaid y Bobl Ewropeaidd ac yn eistedd ar Bwyllgor Seneddol Ewrop ar Ryddidoedd Sifil, Cyfiawnder a Materion Cartref a'i Bwyllgor ar Hawliau Merched a Chydraddoldeb Rhywiol.

Manylion personol
-----------------

Ganed Edit Bauer ar 21 Awst 1946 yn Šamorín ac wedi gadael yr ysgol leol bu'n astudio Economeg ym Mhrifysgol Economeg, Bratislava (1968) ac yn Academi Gwyddorau Slofacia (1980) lle derbyniodd ddoethuriaeth.

Gyrfa
-----

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

* Cynulliad Seneddol Cyngor Ewrop

Gweler hefyd
------------

* Bioleg
* Cemeg
* Ffiseg
* Mathemateg bur
* Ystadegaeth
* Geometreg
* Rhestr o wyddonwyr o Gymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.nrsr.sk; adalwyd 31 Mawrth 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 121401530
* ISNI: 0000 0000 7954 7236
* GND: 170334724

 |
Ffilm dylwyth teg ar gyfer plant gan y cyfarwyddwr Vladimír Drha yw ***O Perlové Panně*** a gyhoeddwyd yn 1997. Fe'i cynhyrchwyd yn y Weriniaeth Tsiec. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tsieceg a hynny gan Pavel Šrut a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Luboš Fišer. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jiří Macháček, Jaromír Hanzlík, Michaela Kuklová, Jaroslava Obermaierová, Radovan Lukavský, Filip Blažek, Jiří Pomeje, Viktor Maurer, Eva Tauchenová, Filip Rajmont, Jan Dolanský, Jan Hartl, Jan Lukeš, Jitka Ježková, Jiří Hálek, Mojmír Maděrič, Ota Jirák, Bohuslav Kalva, Karolína Sochorová, Václav Chalupa, Viktor Krištof a Marek Pavlovský. Mae'r ffilm *O Perlové Panně* yn 75 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1997. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Titanic* sef ffilm ramant
Americanaidd gan y cyfarwyddwr James Cameron. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,350 o ffilmiau Tsieceg wedi gweld golau dydd. 
Vladimír Holomek oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Boris Machytka sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Vladimír Drha ar 7 Mai 1944 yn Prag a bu farw yn yr un ardal ar 24 Hydref 1962. Derbyniodd ei addysg yn Academi'r Celfyddydau Mynegiannol.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Vladimír Drha nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Roedd Syr **Edward Hamer Carbutt**, Barwnig 1af (22 Gorffennaf, 1838 - 8 Hydref, 1905) yn beiriannydd mecanyddol a wasanaethodd fel llywydd Sefydliad y Peirianwyr Mecanyddol ac fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Bwrdeistrefi Sir Fynwy.

Bywyd Personol
--------------

Roedd Syr Edward yn fab ieuengaf Francis Carbutt (1792-1874), masnachwr lliain a brethyn o Chapel Allerton ger Leeds. Priododd Mary Rhodes ym 1874

Gyrfa
-----

Yn 16 mlwydd oed aeth yn brentis i gwmni *the Midland Railway Company* yn Derby lle arhosodd am bedwar blynedd cyn symud i waith llongau yn Jarrow i ddarfod ei hyfforddiant, gan ddychwelyd i Derby ym 1860 fel fforman i'r cwmni rheilffordd.

Yn bedwar ar hugain oed aeth i mewn i bartneriaeth gyda Robinson Thwaits yng ngwaith haearn y Vulcan yn Bradford, cwmni ac oedd enw da iddi am gynhyrchu peiriannau a ddefnyddid i drin haearn a dur gan arbenigo mewn morthwylion mawr a yrrid gan ager. Parodd ei gysylltiad â'r cwmni hyd 1871 pan ymddeolodd fel rheolwr yn 41 mlwydd oed

Gyrfa wleidyddol
----------------

Fe fu yn aelod o gyngor Leeds o 1876 gan wasanaethu fel Maer y dref ym 1878.

Safodd fel ymgeisydd Rhyddfrydol yn etholaeth Bwrdeistrefi Mynwy yn etholiad cyffredinol 1880 gan gipio'r sedd oddi wrth y Ceidwadwyr. Ei brif ddiddordeb fel seneddwr oedd newid y ffordd yr oedd Prydain yn cynhyrchu arfau gan sicrhau bod peirianwyr proffesiynol yn y sector breifat yn chware mwy o ran yn y diwydiant cynhyrchu arfau. Collodd y sedd i'r Ceidwadwyr yn etholiad 1896. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Surry ym 1896.

Ym 1887 etholwyd Carbutt yn Llywydd Sefydliad y Peirianwyr Mecanyddol, cynrychiolodd y Sefydliad ar bwyllgor y Labordy Ffisegol Cenedlaethol. Roedd hefyd yn is-lywydd y Sefydliad Haearn a Dur. Ym 1891 bu yn ymwneud ag ymgais aflwyddiannus i godi dŵr yn Wembley i gystadlu a Thŵr Eiffel ym Mharis.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn Cranleigh, Surrey 8 Hydref, 1905, yn 66 mlwydd oed bu farw y farwniaeth efo fo.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Dissolution Honours - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1892-08-19. Cyrchwyd 2020-07-23.
2. ↑  Grace's Guide to Industrial History *Edward Hamer Carbutt*  adalwyd 13 Mawrth 2015
3. ↑  "Parliamentary History of Monmouth - The Cardiff Times". David Duncan and William Ward. 1893-10-07. Cyrchwyd 2020-07-23.
4. ↑  "Sir Edward Carbutt Dead - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1905-10-09. Cyrchwyd 2020-07-23.
5. ↑  "DEATH OF A BARONETt - County Observer and Monmouthshire Central Advertiser Abergavenny and Raglan Herald Usk and Pontypool Messenger and Chepstow Argus". James Henry Clark. 1905-10-14. Cyrchwyd 2020-07-23.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Thomas Cordes** | **Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Sir Fynwy**1880 – 1886 | Olynydd:**Syr George Elliot** |
Roedd **Edward Hamlyn Adams** (30 Ebrill 1777 – 30 Mai 1842) yn dirfeddiannwr ac yn wleidydd Chwig Gymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin

Cefndir
-------

Ganwyd Adams yn Jamaica, yn fab i William Adams, ac Elizabeth Anne, ei ail wraig a merch y Parch. Thomas Coxeter. Roedd teulu Adam wedi mudo i Jamaica o Gymru yn y 17g.

Ym 1796 priododd Amelia Sophia, merch hynaf Captain John MacPherson, UDA (bu hi farw ym 1831). Bu iddynt 6 o blant 4 merch a 2 fab. Trwy ei ferch, Matilda Lee Abadam, roedd yn dad-cu i'r awduron Vernon Lee ac Eugene Lee-Hamilton. Roedd yn tad-cu tadol i'r ffeminist a swffragét amlwg Alice Abadam. Yn ôl Vernon Lee roedd ei thad cu yn *extremely doctrinaire and moral, an ardent Voltairian, who spent much of his time disputing with the local parsons and refusing to pay tithes*.

Gyrfa gyhoeddus
---------------

Ar ddiwedd rhyfelodd Napoleon penderfynodd ymddeol i wledydd Prydain, gan fyw yn Llundain a Chaerfaddon am gyfnod cyn prynu Neuadd Midleton gan ysgutorion ewyllys Syr William Paxton ym 1824. Roedd Adams a'i ystâd yn ffocws ar gyfer aflonyddwch yn ystod helyntion Beca 1839-43, ac ymosodwyd ar dafarn yr Arglwydd Nelson ym Mhorth-y-rhyd yr oeddent yn berchen arnynt ym 1843.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Gaerfyrddin ym 1831 ac fel Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin rhwng 1832 a 1835.. Newidiodd ei fab hynaf a'i etifedd Edward ei gyfenw i ab Adda / Abadam, bu ef hefyd yn Uchel Siryf Sir Gaerfyrddin am dymor 1855/56.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn Neuadd Middleton yn 65 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys Llanarthne. Gosodwyd plac coffa iddo, a gynlluniwyd gan E. Gaffin, ar fur yr Eglwys ym 1843.

Gweler hefyd
------------

* Sir Gaerfyrddin (etholaeth seneddol)
* Siryfion Sir Gaerfyrddin yn y 19eg ganrif ‎
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1832-1835 ‎
* James Hamlyn-Williams, 3ydd Barwnig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  WIKISOURCE *1922 Encyclopædia Britannica/Lee, Vernon"*
2. ↑  *Landed families of Britain and Ireland - Abadam of Middleton Hall*
3. ↑  "Parliamentary History of Carmarthenshire - The Cardiff Times". David Duncan and William Ward. 1892-12-17. Cyrchwyd 2015-12-02.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Sedd newydd** | **Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin**1832 – 1835 | Olynydd:**James Hamlyn-Williams** |
*Am bobl eraill o'r enw Dyfnwal gweler Dyfnwal (gwahaniaethu).*
Yn ôl traddodiad, un o frenhinoedd y Brythoniaid a gofir yn y traddodiad Cymreig fel doethwr a roddodd drefn ar y cyfreithiau Cymreig cynnar oedd **Dyfnwal Moelmud** (amrywiad llawysgrifol, **Dyfnwal Moel Mud**; Lladin: *Dunvallo Molmutius*).

Cyfeiriadau canoloesol
----------------------

Ceir ei hanes mewn rhai o'r llawysygrifau cyfreithiol a gysylltir â Gwynedd yn Oes y Tywysogion, a adweinir fel grŵp dan yr enw *Llyfr Iorwerth* neu Ddull Gwynedd. Dyma'r hanes (mewn orgraff ddiweddar):

Cyn na dwyn Coron Llundain a theyrnwialen o ('gan y') Saeson, Dyfnwal Moelmud a oedd frenin ar yr ynys hon, a mab oedd hwnnw i iarll Cernyw o ferch brenin Lloegr. / [Daw'n frenin...] / A'r gŵr hwnnw a oedd ŵr awdurdodus ('dysgedig') doeth, a'r gŵr hwnnw a wnaeth gyfreithiau da yn yr ynys hon yn gyntaf : a'r cyfreithiau a wnaeth ef a barhasant hyt yn o[e]s Hywel Dda. A Hywel gwedi hynny a wnaeth gyfreithiau newydd ac a ddifaws ('dileodd') rai Dyfnwal. Ac ni symudws ('newidiodd') Hywel eisoes ('yr adeg honno') fesurau tiroedd yr ynys hon, namyn ('ond') mal eu hedewys Dyfnwal canys gorau mesurwr fu ef.
Yn y llyfr *Historia Regum Britanniae* gan Sieffre o Fynwy, ceir hanes llawnach am Ddyfnwal Moelmud (dan yr enw Lladin ffug *Dunvallo Molmutius* yn yr *Historia* ond Dyfnwal Moelmud yn y *Brut y Brenhinedd* Cymraeg), ond dychymygol ydyw, er yn seiliedig ar y cymeriad traddodiadol, fe ymddengys. Yn ôl Sieffre, mae Brân Hen yn fab i Ddyfnwal Moelmud (crybwyllir y Brân Hen hwnnw yn yr *Historia*, ond fel arall mae'n anhysbys). Yn ôl Sieffre daeth Brân yn frenin Rhufain. Ei fab oedd Cynan ap Brân, yn ôl rhai ffynonellau.

Ceir ambell gyfeiriad at Ddyfnwal yng ngwaith y beirdd ond heb ychwanegu lawer at ein gwybodaeth amdano.

Trioedd Iolo Morganwg
---------------------

Ond cymerodd Iolo Morganwg y cyfeiriadau yn *Llyfr Iorwerth* a gwaith Sieffre i greu chwedl lawnach amdano ac aeth mor bell ag i greu corff cyfan o gyfreithiau "canolesol" newydd a'u tadogi ar Ddyfnwal Moelmud. Ceir y cyfreithiau ffug hyn fel cyfres o drioedd yn y casgliad (ffug eto) 'Trioedd Beirdd Ynys Prydain' a gyhoeddwyd yn nhrydedd gyfrol y *Myvyrian Archaiology of Wales*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Aled Rhys Wiliam (gol.), *Llyfr Iorwerth* (Caerdydd, 1960), para, 90.
2. ↑  Morfydd E. Owen, 'Y Cyfreithiau' yn *Y Traddodiad Rhyddiaith yn yr Oesau Canol* (Gwasg Gomer, 1974), tud. 241.
3. ↑  *The Myvyrian Archaiology of Wales* (ail argraffiad, 1870), Rhan 3, tt. 918-38,

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Clwb ysmygu; cyhoeddwyd y llun cyn 1859.
Alcaloid ydy **nicotin** a ganfyddir yn nheulu'r planhigyn *Solanum*, sydd o ran pwysau, yn 0.6 - 3.0% o dybaco. Mae'n gweithio fel cemegolyn 'herbivore' sy'n effeithiol i ladd pryfaid; oherwydd hyn, cafodd nicotin ei ddefnyddio mewn pryfleiddiaid yn y gorffennol.. Ceir gronyn bach ohono mewn planhigion eraill megis planhigyn ŵy a thomato.

Mewn crynodiadau isel (ar gyfartaledd bydd sigaret yn rhyddhau tua 1 mg o nicotîn a amsugnir), gweithreda'r sylwedd fel symbylydd mewn mamaliaid a dyma yw'r prif briodwedd sy'n gwneud person yn ddibynol ar ysmygu tybaco. Yn ôl yr American Heart Association, mae dibyniaeth ar nicotîn yn un o'r dibyniaethau anoddaf i'w ildio, tra bod y nodweddion fferyllegol ac ymddygiadol yn nodi fod rhoi'r gorau i tybaco yn debyg i'r nodweddion o roi'r gorau i heroin a chocên. Mae cynnwys nicotîn wedi raddol gynyddu dros y blynyddoedd, a darganfu un astudiaeth fod cynnydd blynyddol o 1.6% ar gyfartaledd rhwng y blynyddoedd 1.6% rhwng 1998 a 2005. Gwlewyd hyn ym mhrif gategorïau po math o sigarennau.

Gweler hefyd
------------

* Therapi amnewid nicotin

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Determination of the Nicotine Content of Various Edible Nightshades (Solanaceae) and Their Products and Estimation of the Associated Dietary Nicotine Intake". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-06-27. Cyrchwyd 2010-09-23.
2. ↑  Smoking and Tobacco Control Monograph No. 9
3. ↑  The Chemical Components of Tobacco and Tobacco Smoke
4. ↑  "Nicotine Addiction", American Heart Association.
5. ↑  Connolly, G. N; Alpert, H. R; Wayne, G. F; Koh, H (2007). "Trends in nicotine yield in smoke and its relationship with design characteristics among popular US cigarette brands, 1997-2005". *Tobacco Control* **16** (5): e5. doi:10.1136/tc.2006.019695. PMID 17897974.
Cornel stryd ar safle Numantia.
Talaith Soria (coch)
Dinas yng ngogledd Sbaen oedd **Numantia** (Sbaeneg:***Numancia***).

Mae ansicrwydd i ba lwyth yr oedd trigiolion y ddinas yn perthyn; dywed Plinius yr Hynaf ei bod yn perthyn i'r Pelendones, ond yn ôl Strabo a Ptolemi perthynai i'r Arevaci, llwyth Celtiberaidd. Bu pobl Numantia yn ymladd yn erbyn Gweriniaeth Rhufain am flynyddoedd, a chawsant nifer o fuddugoliaethau. Yn 137 CC, ildiodd byddin o 20,000 o Rufeiniaid iddynt.

Dechreuodd y gwarchae olaf yn 134 CC, dan y Conswl Rhufeinig Publius Cornelius Scipio Aemilianus, gyda byddin o 30,000 o filwyr. Ymhlith ei swyddogion roedd Gaius Marius. Wedi gwarchae o wyth mis, penderfynodd y rhan fwyaf o'r trigolion eu lladd eu hunain yn hytrach nad ildio i'r Rhufeiniaid, a dim ond ychydig gannoedd a ildiodd. Wedi cipio Numantia, roedd y rhan fwyaf o Sbaen dan awdurdod Rhufain, heblaw y rhan fwyaf gogleddol.

Am ganrifoedd roedd y lleoliad ar goll, ond yn 1860 cafodd Eduardo Saavedra hyd i'r safle, ger Garray yn nhalaith Soria. Dechreuodd cloddio archaeolegol yn 1906, ac mae'n parhau; gellir gweld llawer o'r darganfyddiadau yn Museo Numantino yn Soria.

Mae Numantia yn symbol yn Sbaen tebyg i Masada yn Israel, Ysgrifennodd Miguel de Cervantes (awdur *Don Quixote*) ddrama gyda'r teitl *La Numancia* am y frwydr olaf.
Ffeminist a diwygiwr cymdeithasol o Awstralia oedd **Edith Cowan** (2 Awst 1861 - 9 Mehefin 1932) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel gwleidydd a swffragét.

Ganed **Edith Dircksey Cowan** yn Geraldton, 424 cilometr (263 milltir) i'r gogledd o Perth, ar 2 Awst 1861; bu farw hefyd yn Perth, Gorllewin Awstralia ac fe'i claddwyd ym Mynwent Karrakatta, Perth.

Gweithiai dros hawliau a lles menywod a phlant, ond fe'i hadnabyddir yn bennaf am fod y fenyw gyntaf yn Awstralia i wasanaethu fel aelod seneddol. Mae Cowan wedi ymddangos ar gefn nodyn 50-doler Awstralia ers 1995. Mae hefyd yn cael ei chofio yn enw "Prifysgol Edith Cowan" ac "Is-adran ffederal Cowan", a chan gofeb Edith Dircksey Cowan ym Mharc y Brenin, Perth.

Ganwyd Cowan ar fferm ddefaid ger Geraldton, Gorllewin Awstralia. Roedd yn wyres i ddau o ymfudwyr cynnar: Thomas Brown a John Wittenoom. Bu farw mam Cowan pan oedd yn saith oed, ac fe'i hanfonwyd i ysgol breswyl yn Perth. Yn 14 oed, cafodd ei thad, Kenneth Brown, ei ddienyddio am lofruddio ei llysfam, gan ei gwneud yn amddifad. Ar ôl hynny bu'n byw gyda'i mam-gu yn Guildford, Gorllewin Awstralia nes iddi briodi yn 18 oed. Cafodd hi a'i gŵr bedwar o blant gyda'i gilydd, gan rannu eu hamser rhwng cartrefi yng Ngorllewin Perth a Cottesloe.

Yn 1894, roedd Cowan yn un o sylfaenwyr y Clwb Karrakatta, clwb cymdeithasol menywod cyntaf Awstralia. Daeth Cowan yn flaenllaw yn y mudiad etholfraint menywod, lle gwelwyd menywod yng Ngorllewin Awstralia yn cael yr hawl i bleidleisio ym 1899. Roedd Cowan hefyd yn eiriolwr blaenllaw ar gyfer addysg gyhoeddus a hawliau plant (yn enwedig y rhai a anwyd i famau sengl). Hi oedd un o'r merched cyntaf i wasanaethu ar fwrdd addysg lleol, ac yn 1906 helpodd i ddod o hyd i'r Gymdeithas Amddiffyn Plant, a arweiniodd at greu'r Llys Plant y flwyddyn ganlynol. Roedd Cowan yn gyd-sylfaenydd Urdd y Merched ym 1909, ac yn 1911 helpodd i sefydlu cangen taleithiol o Gyngor Cenedlaethol y Menywod.

Roedd Cowan yn ffigwr allweddol yn yr ymgyrch i sefydlu Ysbyty Coffa'r Brenin Edward i Fenywod, a daeth yn aelod o'i fwrdd ymgynghorol pan agorodd ym 1916. Cafodd ei gwneud yn ynad lleyg yn 1915 ac yn ynad heddwch ym 1920. Etholwyd Cowan i Gynulliad Deddfwriaethol Gorllewin Awstralia (enw yn yr iaith frodorol: *Legislative Assembly of Western Australia*) fel aelod o'r Blaid Genedlaethol, gan ddod yn seneddwr benywaidd cyntaf Awstralia. Cafodd ei threchu ar ôl un tymor yn unig, ond cynhaliodd broffil uchel yn ystod ei deiliadaeth a llwyddodd i sicrhau bod nifer o filiau aelodau preifat yn cael eu pasio.

Anrhydeddau
-----------

* Dros y blynyddoedd, derbyniodd nifer o anrhydeddau, gan gynnwys: MBE, Rol Anrhydeddus Fictorianaidd i Ferched, OBE .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad geni: "Edith Cowan". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Edith Cowan". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Edith Cowan". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
2. ↑  Dyddiad marw: "Edith Cowan". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Edith Cowan". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Edith Cowan". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 16053801
* LCCN: n79111358
* ISNI: 0000 0000 2428 9284
* GND: 1185746625
* NLA: 58764682

 |
Mae **Dyffryn Ydw a Heol y Fron** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1980 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.24 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Esgair y Maesnant (copa de-ddwyreiniol)** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN842856. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 475 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 506 m (1660tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr mynyddoedd uchaf y byd

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gweinidog, emynydd a llenor Cymraeg oedd **Nathaniel Williams** (1742 – 28 Rhagfyr 1826). Roedd yn gymeriad lliwgar a achosai gryn gynnwrf yn ei ddydd oherwydd ei ddaliadau diwiynyddol. Mae rhai o'i emynau megis 'O! rhwyga'r tew gymylau duon' yn cael eu canu o hyd.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Nathaniel Williams ym mhlwyf Llanwinio yn Sir Gaerfyrddin yn 1742. Daeth yn bregethwr ac wedyn yn weinidog gyda'r Bedyddwyr. Cyhoeddodd waith diwinyddol yn Saesneg yn amddiffyn syniadau diwinyddol dadleuol Peter Williams. Roedd yn awdur sawl emyn ac ymddangosodd detholiad ohonynt yn y gyfrol *Ychydig Hymnau Newyddion* yn 1787. Roedd ei ddiddordebau yn cynnwys meddygaeth a chyhoeddodd ddwy gyfrol ar y pwnc. Bu farw yn 1846.

Roedd ei fab 'Twmi Nathaniel' yn faledwr traddodiadol.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Dialogue* (1778). Diwinyddiaeth.
* *Darllen Dwfr a Meddyginiaeth* (1785). Meddygol.
* *Ychydig Hymnau Newyddion* (1787). Emynau.
* *Pharmacopoeia* (1796). Meddygol.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 7197781
* LCCN: no2008056831

 |
Baner OPEC
Pencadlys OPEC yn Fienna
Corff rhyngwladol o gynhyrchwyr olew yw **OPEC** (o'r Saesneg: *Organization of the Petroleum Exporting Countries* neu'n Gymraeg, *Cyfundrefn Gwledydd Allforio Petroliwm*). Mae'r mwyafrif o wledydd sydd yn cynhyrchu olew ar raddfa sylweddol yn aelodau o OPEC, sydd yn ceisio dylanwadu ar bris olew crai rhyngwladol trwy reoli faint o olew caiff ei gynhyrchu drwy'r byd.

Sefydlwyd OPEC ar 14 Medi 1960 yn Baghdad (Irac), gyda'r syniad yn dod o Feneswela. Yr aelodau gwreiddiol, heblaw Feneswela ac Irac, oedd Sawdi Arabia, Iran a Ciwait. Yn ddiweddarach, daeth gwledydd eraill yn aelodau, er i rai adael wedyn: Qatar (1961), Indonesia (1962-2008), Libia (1962), Emiradau Arabaidd Unedig (1967), Algeria (1969), Nigeria (1971), Ecwador (1973-1992 a dod yn aelod eto Tachwedd 2007), Gabon (1975-1994) ac Angola (2007). Mae'r pencadlys yn Fienna ers 1965.

Aelodau cyfredol y Corff (yn 2019) yw: Aljeria, Angola, Cowait, Ecwador, Yr Emiradau Arabaidd Unedig, Gini'r Cyhydedd, Gabon, Iran, Irac, Gweriniaeth y Congo, Libia, Nigeria, Arabia Sawdi (arweinydd de fact), a Feneswela. Mae Indonesia a Catar yn gyn-aelodau. Mae'r 14 gwladwriaeth (ym Medi 2018) yn gyfrifol am 44% o gynnyrch olew y byd ac 81.5% o gronfeydd "profiedig" o olew'r byd.

Nid yw pob gwlad sy'n cynhyrchu olew ar raddfa sylweddol yn aelod o OPEC; nid yw Canada, Mecsico, Norwy, yr Unol Daleithiau, Rwsia ac Oman yn aelodau.

Aelodau OPEC mewn glas tywyll. Mae Gabon ac Indonesia (glas golau) wedi gadael OPEC.

Cwotâu Olew Cyfredol
--------------------

Cwotâu OPEC ar gyfer echdynnu bareli y dydd, fesul mil | Valstybė | Cwota (7/1/05) | Adennill (1/07) | Capasiti Macsimwm |
| --- | --- | --- | --- |
| Aljeria | 894 | 1,360 | 1,430 |
| Angola | N/A | 1,490 | 1,490 |
| Indonesia | 1,451 | 860 | 860 |
| Iran | 4,110 | 3,700 | 3,750 |
| Irac |  | 1,481 |  |
| Cowait | 2,247 | 2,500 | 2,600 |
| Libia | 1,500 | 1,650 | 1,700 |
| Nigeria | 2,306 | 2,250 | 2,250 |
| Catar | 726 | 810 | 850 |
| Arabia Sawdi | 10,099 | 8,800 | 10,500 |
| EAU | 2,444 | 2,500 | 2,600 |
| Feneswela | 3,223 | 2,340 | 2,450 |
| Cyfanswm | 28,000 | 31,981 | 32,230 |

(Noder nad yw Catar nag Indonesia bellach yn aelod o OPEC).

Dolenni
-------

* Gwefan OPEC

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  Quotas kaip praneša JAV energijos departamentas
Mae **Erw y Ddafad-ddu** yn gopa mynydd a geir rhwng y ddwy Aran: Aran Benllyn ac Aran Fawddwy, ger y Bala, Gwynedd; cyfeiriad grid SH864233.

Uchder
------

Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 835 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Enw'r fam-fynydd yw Aran Fawddwy.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 872 metr (2861 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001. Dyma drydydd copa uchaf mynyddoedd yr Arennig.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Roedd **Erving Goffman** (11 Mehefin 1922 – 19 Tachwedd 1982) yn gymdeithasegydd, seicolegydd cymdeithasol, ac ysgrifennwr Canadaidd-Americanaidd, a ystyrir gan rhai fel "y cymdeithasegydd Americanaidd mwyaf dylanwadol yn yr 20g". Yn 2007 fe'i rhestrwyd gan *The Times Higher Education Guide* fel yr awdur a gyfeirwyd fwyaf ond pump yn y dyniaethau a'r gwyddorau cymdeithasol, y tu ôl i Anthony Giddens, Pierre Bourdieu a Michel Foucault, ac o flaen Jürgen Habermas.

Goffman oedd y 73ain arlywydd o'r *American Sociological Association*. Ei gyfraniad mwyaf adnabyddus i ddamcaniaeth cymdeithasol yw ei astudiaeth o ryngweithedd symbolaidd. Gwnaed hyn drwy ddadansoddiad dramatwrgiaeth, gan gychwyn gyda'i lyfr yn 1956, *The Presentation of Self in Everyday Life*. Mae prif waith arall Goffman yn cynnwys *Asylums* (1961), *Stigma* (1963), *Interaction Ritual* (1967), *Frame Analysis* (1974), a *Forms of Talk* (1981). Mae ei brif feysydd astudio yn cynnwys cymdeithaseg bywyd bod dydd, yr adeiladwaith cymdeithasol o'r hunan, trefniant cymdeithasol (neu 'fframio') profiad, ac yn enwedig elfennau penodol o fywyd cymdeithasol fel *total institutions* a stigmâu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Fine and Manning* (2003), tud. 34.
2. ↑  *The most cited authors of books in the humanities*; *Times Higher Education*; 26 Mawrth 2009; adalwyd 16 Tachwedd 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 59083249
* LCCN: n79139196
* ISNI: 0000 0001 2134 779X
* GND: 118696076
* SELIBR: 188357
* SUDOC: 02689565X
* BNF: cb11905281f (data)
* BIBSYS: 90071137
* ULAN: 500278352
* NLA: 35130020
* NDL: 00441114
* NKC: jn20000601947
* The SBN id CFIV000478 is not valid.
* BNE: XX867361
* CiNii: DA00399067

 |
Mae **dynwarededd Batesaidd** yn fath o ddynwarededd lle mae rhywogaeth ddiniwed wedi esblygu i efelychu signalau rhybuddio rhywogaeth niweidiol sydd wedi'i chyfeirio at ysglyfaethwr sy'n targedu'r ddwy. Mae wedi ei henwi ar ôl y naturiaethwr Seisnig Henry Walter Bates, ar ôl ei waith ar loÿnnod byw yng nghoedwigoedd glaw Brasil. Roedd Bates yn ffrind i Alfred Russel Wallace.

Dynwarededd Batesaidd yw'r ffenomen ddynwaredol mwyaf adnabyddus ac a astudiwyd fwyaf, fel bod y gair ‘dynwarededd’ (S. *mimicry*) yn aml yn cael ei drin yn gyfystyr â dynwarededd Batesaidd. Mae yna lawer o ffurfiau eraill fodd bynnag, rhai yn debyg iawn mewn egwyddor, eraill ymhell ar wahân. Mae'n cael ei gyferbynnu'n aml â dynwarededd Müelleraidd, math o gydgyfeirio rhwng dwy neu fwy o rywogaethau niweidiol sydd o fudd i'r ddwy ochr. Fodd bynnag, oherwydd y gall fod gan y dynwaredydd rhywfaint o amddiffyniad ei hun, nid yw'r gwahaniaeth yn absoliwt. Gellir ei gyferbynnu hefyd â mathau gwahanol o ddynwarediadau. Efallai mai’r gwrthgyferbyniad mwyaf amlwg yma yw dynwarededd ymosodol, lle mae ysglyfaethwr neu arfilyn yn dynwared rhywogaeth ddiniwed, gan osgoi ei ganfod a gwella ei lwyddiant wrth chwilota.

Gelwir y rhywogaeth efelychiadol yn *ddynwaredwr*, tra bod y rhywogaeth a ddynwaredwyd (a warchodir gan ei wenwyndra, blas drwg neu amddiffynfeydd eraill) yn cael ei adnabod fel y *model*. Mae'r rhywogaethau ysglyfaethus sy'n cyfryngu rhyngweithiadau anuniongyrchol rhwng y dynwaredwr a'r model yn cael ei adnabod yn amrywiol fel y *derbynnydd*, *diniweityn* neu *weithredwr*. Trwy barasiteiddio signal rhybuddio gonest y model, mae dynwarededd Batesaidd yn ennill mantais, heb orfod mynd i'r gost o arfogi ei hun. Mae'r model, ar y llaw arall, dan anfantais, ynghyd â'r diniweityn. Os bydd niferoedd uchel o fewnfudwyr yn ymddangos, gall profiadau cadarnhaol gyda'r dynwaredwyr arwain at drin y model yn ddiniwed. Ar amlder uwch mae yna fantais ddethol gryfach hefyd i'r ysglyfaethwr wahaniaethu rhwng dynwaredwr a model. Am y rheswm hwn, mae dynwaredwyr fel arfer yn llai niferus na modelau, enghraifft o ddewis yn dibynnu ar amlder (petai nifer mwy o ddynwaredwyr nag o fodelau ni fyddai'r system dwyll yn gweithio). Mae rhai poblogaethau dynwaredol wedi datblygu ffurfiau lluosog (amryffurfedd), gan eu galluogi i ddynwared sawl model gwahanol a thrwy hynny gael mwy o amddiffyniad. Nid yw dynwarededd Batesaidd bob amser yn berffaith. Mae amrywiaeth o esboniadau wedi'u cynnig ar gyfer hyn, gan gynnwys cyfyngiadau ar wybyddiaeth ysglyfaethwyr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bates, Henry Walter (1981). "Contributions to an insect fauna of the Amazon valley (Lepidoptera: Heliconidae)" (yn en). *Biological Journal of the Linnean Society* **16** (1): 41–54. doi:10.1111/j.1095-8312.1981.tb01842.x. .