Ardal a chymuned yng Nghaerdydd oedd **Newtown** oedd yn cael ei hadnabod fel 'Iwerddon Fach' oherwydd ei phoblogaeth o deuluoedd Gwyddelig. Roedd ei chwe stryd a 200 o dai yn bodoli o ganol y 19g nes iddynt gael eu dymchwel yn 1970. Caiff ei adnabod fel un o "5 trefi Caerdydd", y lleill oedd Tre-Biwt, Crockherbtown, Grangetown a Temperance Town.

Hanes
-----

Yr ardaloedd daeth i'w adnabod yn hwyrach fel Newton ac Adamsdown oedd yr ardaloedd cyntaf gyda datblygiad sylweddol o dai tu allan i hen ffiniau tref Caerdydd yn rhan cynnar y 19g, a ddaeth yn amlwg iawn erbyn yr 1830au. Yn y blynyddoedd yn dilyn Newyn Mawr Iwerddon yn 1845 dechreuodd cannoedd o deuluoedd Gwyddelig gyrraedd Caerdydd, yn aml yn teithio fel 'balast' ar longau o Cork a Waterford. Roedden nhw fel arfer yn cael eu cartrefu yn Newtown, oedd wedi ei ehangu yn bwrpasol gan Marcwis Biwt i gartrefu gweithwyr oedd yn adeiladu dociau newydd Caerdydd. Yn 1850 fe agorwyd Rheilffordd De Cymru (o Abertawe i Cas-gwent), gan wahanu Adamsdown o Newtown. Daeth Newtown i gynnwys chwe stryd - Stryd Ellen, Gogledd Stryd Williams, Stryd Pendoylan a Maes Pendoylan, Stryd Roland, Stryd Rosemary – yn uniongyrchol i'r de o'r rheilffordd ac i'r de o Stryd Tyndall. Roedd pont droed i gael mynediad dros y rheilffordd.

Daeth Newtown i'w adnabod fel 'Iwerddon Fach'.

Digwyddodd terfysg hiliol cyntaf Caerdydd yn Newtown yn 1848. Roedd Cymro, Thomas Lewis, wedi ei drywanu i farwolaeth gan Wyddel, John Connors. Cymerodd torf o Gymry y ddeddf i'w dwylo eu hun gan fynd i Newtown i ddod o hyd i'r troseddwr. Yn angladd Lewis, roedd yn rhaid i Wyddelod gyda bwyellgeibiau sefyll a gearchod rhag i fwy o drwbl godi.

Erbyn y 1930au roedd Newtown wedi dirywio i gyflwr slym.

Yn y pen draw, yn 1966 fe brynwyd y tai drwy orfodaeth gyda disgwyliad o ail-ddatblygu hen ardal y dociau. Fe ddymchwelwyd y tai yn 1970.

Daeth y safle yn stad fasnach. Fe ddymchwelwyd hwn yn 2010. Roedd disgwyl i'r ardal gael ei ail-ddatblygu gyda defnydd cymysg, i dai newydd a swyddfeydd.

Fe ddymchwelwyd un o weddillion gwreiddiol olaf un Newtown, ty tafarn The Vulcan ar Stryd Adam (yn wreiddiol Whitmore Lane, Newtown), yn 2012 a mae cynlluniau i'w ail-adeiladu yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan.

Pobl nodedig
------------

* 'Peerless' Jim Driscoll, paffiwr Cymreig enwog, ganwyd yn Newtown yn 1880.

Gardd goffa
-----------

Yn 1999 rhoddodd Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd £10,000 tuag at goffhau cymuned Newtown. Agorwyd Gardd Goffa Newtown ar 20 Mawrth 2005. Mae'n cynnwys cerflun 'gwaith cwlwm' mawr mewn cerrig a wnaed gan yr artist lleol David Mackie.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  William Rees, *Cardiff: A History of the City*, The Corporation of the City of Cardiff, 2nd edition (1969), pp. 298–299 (also maps and commentary facing p. 277)
2. 1 2  David Morgan, *The Cardiff Story: A History of the City from the Earliest Times to the Present*, Hackman Ltd, Tonypandy (1991), p.164
3. 1 2  History Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback. Newtown Association webpages.
4. ↑  William Rees, *Cardiff: A History of the City*, The Corporation of the City of Cardiff, 2nd edition (1969), pp. 268–269
5. ↑  Streets Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback. Newtown Association webpages.
6. ↑  David Morgan, *The Cardiff Story: A History of the City from the Earliest Times to the Present*, Hackman Ltd, Tonypandy (1991), p.179
7. 1 2  Stephen Fisk, *Cardiff’s Lost Communities* Archifwyd 2011-04-15 yn y Peiriant Wayback. WalesOnline, 1 April 2010.
8. ↑  James Preston, "Cardiff's oldest pub looks set to close" Archifwyd 2013-10-23 yn y Peiriant Wayback. *The Cardiffian*, 20 March 2012.
9. ↑  "Plans to rebuild Cardiff's Vulcan pub at St Fagans submitted", *BBC News*, 28 July 2013.
10. ↑  Memorial Garden[*dolen marw*], Newtown Association webpages. Adalwyd 17 January 2012.

Dolenni allanol
---------------

* Newtown Association Archifwyd 2016-01-09 yn y Peiriant Wayback.