recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
U Thant c. 1986.
Y cyntaf o don o grwpiau Cymraeg Caerdydd yng nghanol yr 1980au oedd **U Thant a'r Cenhedloedd Unedig**. Sefydlwyd y grŵp gan ddisgyblion Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf. Yr aelodau gwreiddiol oedd Rhys Boore (llais), Iwan Pryce (gitar), Steve Williams (gitar/bass) a Stephen "frog" Jenkins (drymiau). Roedd Sion Lewis (bass) yn aelod o'r band am yr wythnos gyntaf, yn chwarae gig gyda'r band yn Ysgol Glantaf. Roedd eu hanner yn rhan o'r flwyddyn gyntaf i fynychu ysgol uwchradd Gymraeg cyntaf Caerdydd. Enwyd y grŵp ar ôl cyn-Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig, U Thant, mae'n siŵr, gan fod y Cenhedloedd Unedig yn rhan o gwrs Hanes Lefel O y cyfnod.

* U-Thant. Roc Ystwyth; 1987U-Thant. Roc Ystwyth; 1987
* Rhys 'Pys' Boore, U-Thant c. 1986Rhys 'Pys' Boore, U-Thant c. 1986

Chwaraent gerddoriaeth pyncaidd a bywiog ac roedd eu perfformiadau byw gyda'u canwr blaen carismataidd, Rhys Pys (Rhys Boore) yn denu dilyniant brwd o fewn Caerdydd a thu hwnt. Esgorodd eu llwyddiant hefyd ar ymateb chwyrn yn eu herbyn yn enwedig y tu allan i Gaerdydd. Un ffenomenon bwysig o gylch U Thant oedd 'Dynion y Nos' - grwpis a fyddai'n dynwared y grŵp drwy wisgo jîns glas wedi eu torri uwch y pen-glun, sgidiau *suede* du, crys-t U Thant ac, o tua 1985 ymlaen, steil gwallt y 'flat-top'.

Roedd llwyddiant U Thant yn sylfaen ac yn ysbrydoliaeth i sefydlu nifer o grwpiau eraill o Gaerdydd o'r un cyfnod gan gynnwys, Edrych am Jiwlia, Y Crumblowers, Hanner Pei, Bili Clin a Cofion Ralgex, a mae Steve Williams hyd heddiw yn The Fugitives, a wedi chwarae mewn bandiau seicadelic adnabyddus Duck Muzzle a Contorted Hazel.

Disgograffi
-----------
Logo UTV
Mae **UTV** (**Ulster Television PLC** gynt) yn gwmni darlledu wedi'i leoli yn Belfast, Gogledd yr Iwerddon. Ei brif busnes yw masnachfraint ITV (Sianel 3) ar gyfer gogledd yr Iwerddon ac yn berchen hefyd ar **UTV Radio** sy'n rheoli orsaf radio fasnachol genedlaethol talkSPORT, ynghyd â 18 o orsafoedd radio lleol yn y Deyrnas Unedig a 5 yng Ngweriniaeth yr Iwerddon. UTV oedd y darlledwr brodorol cyntaf yn yr Iwerddon sydd bellach ar gael i 80% o boblogaeth yr ynys, gyda 98% yn y Gogledd a 70% yn y Weriniaeth.

Radio
-----

Mae UTV wedi llwybro'n sylweddol o'i fasnachfraint ITV wrth i radio gyfrannu'r rhan fwyaf o'i elw bellach. Dechreuodd drwy brynu nifer o orsafoedd radio yng Ngweriniaeth yr Iwerddon ac ennill nifer o ddaliadau mewn gorsafoedd ym Mhrydain. Yn 2005 brynwyd The Wireless Group plc a oedd yn berchen ar 16 o orsafoedd radio a chyfleusterau darlledu a'u hail-enwi'n UTV Radio er mwyn eu huno â'i orsfaoedd yn yr Iwerddon. Yn 2005 hefyd y lansiwyd U105 yn Belfast, orsaf radio gyntaf y cwmni yng Ngogledd yr Iwerddon.

O ganlyniad i'w gaffaeliad ar The Wireless Group plc y mae'r cwmni wedi etifeddu tair gorsaf radio lleol yn ne Cymru: 

* 1170 Sain Abertawe
* 96.4FM The Wave
* Radio'r Cymoedd

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan UTV
Cerddor ac athro cerddoriaeth o Gymro oedd **William Lloyd** (1786 – 7 Mehefin 1852). Ganwyd yn Rhos-goch, Llaniestyn, Llŷn. Credir ei fod yn borthmon. Byddai Lloyd yn cynnal dosbarthiadau cerdd o amgylch Llŷn ac arwain cymanfaoedd; hefyd rhoddai hyfforddiant yn ei gartref.

Cyfansoddodd lawer o emyn-donau, ond y dôn y mae'n fwyaf adnabyddus amdani heddiw yw *Meirionydd*, sy'n ymddangos yn holl lyfrau emynau Cymraeg a nifer o casgliadau Saesneg hefyd. Yn wreiddiol, galwodd Lloyd y dôn yn *Berth*, ac o dan yr enw hwn yr ymddangosodd gyntaf mewn print, yn *Caniadaeth Seion* (Llanidloes: Richard Mills, 1840).

Yn ôl ei garreg fedd ym mynwent eglwys Llaniestyn bu farw 7 Mehefin 1852, yn 66 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Robert Thomas Jenkins (1970), "LLOYD, WILLIAM (1786-1852), cerddor", *Y Bywgraffiadur Cymreig*. Adferwyd 17 Chwefror 2021
2. ↑  Maggie Humphreys; Robert Evans (1 January 1997). *Dictionary of Composers for the Church in Great Britain and Ireland* (yn Saesneg). A&C Black. t. 211. ISBN 978-0-7201-2330-2.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **Y Graig, Llanarmon-yn-Iâl** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 15 Medi 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 22.3 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ysgolfeistr a phrifathro ysgolion Felinwnda ac wedyn Rhostryfan ym mhlwyf Llanwnda, Sir Gaernarfon, oedd **William Gilbert Williams** (20 Ionawr 1874 – 10 Hydref 1966). Ysgrifennodd yn helaeth ar bynciau hanesyddol lleol, gan gyfrannu at *Cymru* coch a phapurau lleol.

Cyhoeddodd nifer o bamffledi (sydd bellach yn hynod gasgladwy) ar ei wasg ei hun, ynghyd â nifer o lyfrau mwy sylweddol. Roedd o hefyd yn fardd lleol o sylwedd ac ysgrifennodd o leiaf ddwy ddrama a gweithiau ar gyfer plant. Ei brif lwyddiant fodd bynnag oedd ym maes hanes ei filltir sgwâr; mae'n ddigon posib mai ef oedd y cyntaf i edrych yn fanwl ar bapurau Llys Chwarter y Sir trwy lygaid hanesydd modern. Roedd ymysg y cyntaf i gyflwyno hanes ardal benodol yn seiliedig ar ymchwil manwl trwy ddefnyddio ffynonellau primaidd.

Bu'n weithgar yn gyhoeddus, gan wasanaethu am 10 mlynedd fel cynghorydd sir a llenwodd sawl swydd o bwys o fewn ei enwad, y Methodistiaid Calfinaidd.

Ceir peth o hanes ei deulu yn llyfr ei frawd John ["J.W."], sef *Hynt Gwerinwr*. Mae nodiadau a dyddiaduron o'i eiddo ar gadw yn Archifdy Gwynedd, Caernarfon ac Archifdy Prifysgol Bangor.

Mae plac wedi'i godi i'w goffáu ar ei gartref, Talybont, ym mhentref Rhostryfan.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 91199092
* LCCN: no2009115851

 |
*Erthygl am y sant yw hon. Gweler hefyd Tudwal Tudclyd.*
Sant Llydewig o hanner cyntaf y 6g oedd **Tudwal** (Lladin: *Tudgualus*, Llydaweg **Tudgual**). Yn ôl traddodiad bu farw yn 564. Mae'n un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw. Dethlir ei ddydd gŵyl ar y 1af o Ragfyr.

Cario gweddillion Tudwal a Sant Ivo o Kermartin tu allan i eglwys gadeiriol Tréguier yn 2005
Dywedir ei fod yn fab i Hywel Mawr (*Hoel*), un o frenhinoedd Llydaw. Teithiodd i Iwerddon i astudio, cyn ymsefydlu fel meudwy ar y lleiaf o'r ddwy ynys a elwir yn awr yn Ynysoedd Tudwal ger Penrhyn Llŷn. Gellir gweld olion priordy ar y lleiaf o'r ddwy ynys, sydd yn ôl traddodiad ar safle clas Tudwal. Mae hefyd draddodiad ei fod wedi treulio cyfnod yn Llanilltud Fawr, a bod sant Curig yn un o'i ddisgyblion yno.

Yn ddiweddarach dychwelodd i Lydaw a sefydlu mynachlog dan nawdd ei gefnder, Deroch, brenin Domnonia. Dywedir iddo gael ei wneud yn esgob Tréguier ar anogaeth Childebert I, brenin y Ffranciaid. Ei ddydd gwylmabsant yw 1 Rhagfyr. Dywedir i'w greiriau gael eu trosglwyddo i Laval, Mayenne, Ffrainc yn 870 neu 878.

Gweler hefyd
------------

* Tro Breizh, pererindod yn Llydaw
* Ynysoedd Tudwal
Roedd **William Frederick Frost** (28 Rhagfyr, 1846 –25 Chwefror, 1891) yn delynor Cymreig.

Cefndir
-------

Ganwyd Frost ym Merthyr Tudfil yn blentyn i William Frost a Sarah ei wraig. Roedd y tad yn adnabyddus fel "y telynor dall", wedi iddo golli ei olwg trwy ddamwain pwll glo pan oedd yn blentyn. Dysgodd William Frost iau i ganu'r delyn gan ei dad.

Gyrfa
-----

Bu farw William Frost yr hynaf pan oedd ei fab tua 15 mlwydd oed. Er mwyn sicrhau incwm i'w deulu dechreuodd William iau canu'r delyn mewn tafarnau. Cafodd ei logi gan dafarn y *Prince of Wales*, Dowlais fel telynor preswyl ar ddwy noson pob wythnos. Bu'n fuddugol yng nghystadleuaeth y delyn yn eisteddfod Merthyr ym 1859. Enillodd ysgoloriaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe ym 1863 a alluogodd i gael gwersi gan Llewelyn Williams (‘Pencerdd y De’). Yn Eisteddfod Caer 1866 enillodd cystadlaethau'r delyn pedalau a'r delyn deires gan gael telynau yn wobr.

Wedi iddo briodi symudodd i Gaerdydd i fod yn athro cerdd gan gael ei gyflogi gan rhai o fawrion y ddinas, gan gynnwys teulu Arglwydd Aberdâr.

Bu'n feirniad rheolaidd ar gystadlaethau'r delyn mewn Eisteddfodau lleol a chenedlaethol gan ddefnyddio'r enw eisteddfodol *Alawydd y Dyffryn*. Cyfansoddodd nifer o alawon gan gynnwys "Hen Gymru Fynyddig," "Tra'n Rhodio'r Ddol"," Annwyl yw Gwalia, fy Ngwlad" a "Hoff Fryniau fy Ngwlad," .

Teulu
-----

Priododd Sarah Gedrych merch William Gedrych, ffermwr ym 1867 cawsant 3 o blant. Roedd Sarah yn bianydd dawnus a bu hi a'i gŵr yn cynnal cyngherddau gyda'i gilydd.

Marwolaeth
----------

Ers yn ifanc bu Frost yn byw efo epilepsi gan gael ffitiau yn achlysurol. Bu farw o ganlyniad i ffit epileptig yn ei gartref yng Nghaerdydd ym 1891 yn 44 mlwydd oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffith, R. D. (1953). FROST, WILLIAM FREDERICK (1846 - 1891), telynor. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 15 Awst 2019
2. ↑  Yr Haul, Cyf VI, Rhif 61, Ionawr 1890; Geiriadur Bywgraffyddol a Beirniadol o Gerddorion Ymadawedig Cymru adalwyd 15 Awst 2019
3. ↑  "THE TRIPLE HARP - The North Wales Express". Robert Wiliams. 1878-08-23. Cyrchwyd 2019-08-15.
4. ↑  "THE LATE DR W F FROST - The Cardiff Times". David Duncan and William Ward. 1891-03-07. Cyrchwyd 2019-08-15.
5. ↑  "DEATH OF DR FROST OF CARDIFFI - South Wales Echo". Jones & Son. 1891-02-26. Cyrchwyd 2019-08-15.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Brenin cynnar ar deyrnas Frythonaidd Ystrad Clud oedd **Tudwal Tudclyd**. Roedd yn dad i Rhydderch Hael (m. tua 604) ac felly buasai yn ei flodau tua chanol y 6g.

Cyfeirir at Dudwal mewn un o Drioedd Ynys Prydain fel tad Rhydderch.

Ystyr yr enw *Tudwal* yw "Arweinydd y bobl" (*tud* = "pobl", cf. Gwyddeleg *túath* + Hen Gymraeg *gwâl* = "arweinydd"), ac mae *Tudclyd* yn golygu "Amddiffynnwr y bobl" (*clyd* = "cysgod", "amddiffyn").

Ceir mwy nag un traddodiad am dras Tudwal. Mae un o'r achau yn ei wneud yn fab i ryw *Eidinet* (Ednyfed?) ac felly'n un o ddisgynyddion Macsen Wledig, ond mae ach arall yn ei wneud yn ddisgynnydd i'r arwr Dyfnwal Hen.

Roedd Tudwal yn berchen un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain:

(H)ogalen Tudwal Tutklyd: o hogai wr dewr (e)i gleddyf arni, od enwaedi ar wr, marw fyddai; ag os hogai wr llwfr, ni byddai waeth.
Cyfeirir at Dudwal (os yr un gŵr ydyw) ym Muchedd Sant Ninian gan Ailred o Rievaulx (12g). Yn ôl y fuchedd roedd *Tuduvallus* yn frenin pechadurus a gosbwyd trwy ei wneud yn ddall. Ymddengys fod y fuchedd yn seiliedig ar ffynonellau o'r 8g.

Cyfeiriadau
-----------

* *Trioedd Ynys Prydein*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1961; arg. newydd 1991)

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |
Gweinidog o Llanfaglan oedd **William Griffith** (12 Awst 1801 – 13 Awst 1881). Ei rhieni oedd Janet Griffith a John Griffith.

Cefndir
-------

Mab ieuengaf John Griffith (1752–1818), a aned ar 12 Awst 1801 yn Glan-yr-afon, Llanfaglan. Bu yn Neuaddlwyd a Chaerfyrddin, ac ym 1822, ordeiniwyd yn weinidog yng Nghaergybi, lle bu'n aros am weddill o'i fywyd, gan ostwng galwadau i eglwysi pwysig yn Llundain, Lerpwl, Caerfyrddin, a mannau eraill. Roedd ei weinidogaeth hir o bwysigrwydd mawr yn hanes yr Annibyniaeth yn Ynys Môn, a daeth ef yn un o arweinwyr ei enwad yng Ngogledd Cymru. Mae ei gysylltiadau â Morafiaeth o ddiddordeb mawr.

Roedd yn dad i Syr John Purser Griffith (1848–1938), peiriannydd sifil a gwleidydd.

Ffynonellau
-----------

* E. Cynffig Davies, *Cofiant y Parch. William Griffith* (Caergybi, 1883)
* *Y Cymmrodor*, xlv, 119-20, 152-3.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "GRIFFITH, WILLIAM (1801-1881), gweinidog gyda'r Annibynwyr; *Y Bywgraffiadur Cymreig*; adalwyd 26 Medi 2019

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **Y Garn** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN775851. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 628 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Ceir Carnedd gron y Garn, Eisteddfa-Gurig ar y llethrau.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 684 metr (2244 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Richmond upon Thames, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Mortlake**.
Saif ar ochr deheuol Afon Tafwys rhwng Kew a Barnes tua 6.8 milltir (10.9 km) i'r gorllewin-dde-orllewin o ganol Llundain.

Roedd Mortlake yn rhan o Surrey tan 1965.

Etymoleg
--------

Mae cyfeirio at Mortlake yn y Llyfr Dydd y Farn 1086 fel *Mortelage*. Eiddo archesgop Lanfranc Caergaint oedd hi. Credir bod *Mortelage* yn golygu *nant fechan sy'n cynnwys eogiaid ifainc*, ffrwd oedd yn arwain i Afon Tafwys.

Hanes
-----

O gyfnod y Llyfr Dydd y Farn, roedd hi'n eiddo bob Archesgob Caergaint tan amser Harri VIII, pan ddaeth yn eiddo'r Goron. O'r 17g ymlaen daeth yn enwog am ei brodwaith, ffatri a sefydlwyd ar safle hen dŷ John Dee.

Trigolyn enwocaf Mortlake oedd cynghorydd agos y frenhines Elisabeth I sef John Dee. Cafodd ei gladdu ym mynwent y dref – St Mary Magdalene lle mae hefyd bedd rhyfedd (siap pabell) yr awdur a theithiwr Sir Richard Burton, ac mae llwch y digrifwr Tommy Cooper ym Mortlake Crematorium.

Ers 1845, dechreir y ras cychod enwog y Ras Cychod Rhydychen a Chaergrawnt ym Mortlake, o University Boat Race stone islaw Chiswick Bridge. Dyma'r man cychwyn ambell i ras arall dros Championship Course.

Cysylltiad â Chymru
-------------------

Roedd John Dee yn enwog fel polymath. Mathemategydd a oedd hefyd yn ymddiddori mewn dewiniaeth, a greodd iaith gyfrin i guddio ei waith rhag y byd. Casglodd lyfrgell breifat fwyaf ei gyfnod yn ei dŷ ym Mortlake. O dras Cymreig, does dim sôn am iddo siarad Cymraeg, ond daeth yn agos iawn at teulu'r Cecils – a oedd hefyd yn hanu o Gymru.

Hawliodd Dee mai Madog ab Owain Gwynedd a ddarganfuwyd cyfandir Amerig a hynny yn 1170. Dee hefyd sy'n gyfrifol am enwi ymerodraeth Lloegr yn "British Empire" sef ar y pryd Cymru a Lloegr.

Ffynonellau
-----------

* (Saesneg) Lloyd, J. E.; Jones, J. Gwynfor (2004). "Madog ab Owain Gwynedd (supp. fl. 1170)". *Oxford Dictionary of National Biography* (arg. online). Gwasg Prifysgol Rhydychen. doi:10.1093/ref:odnb/17763.CS1 maint: ref=harv (link) (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl)
* A. Mills, *Oxford Dictionary of London Place Names* (2001)
* Julian Roberts, ed. "A John Dee Chronology, 1509–1609, in *Renaissance Man: The Reconstructed Libraries of European Scholars: 1450–1700 Series One: The Books and Manuscripts of John Dee, 1527–1608* (Marlborough, 2004)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 3 Mai 2019
2. ↑  Yn draddodiadol, ystyrir Charing Cross fel canol Llundain, a mesurir pellteroedd i'r brifddinas o'r pwynt hwnnw.
3. 1 2  Mortlake yn Llyfr Dydd y Farn (*Domesday Book*)

Gweler hefyd
------------

* Mortlake Online Archifwyd 2017-04-21 yn y Peiriant Wayback.
* St Mary Magdalen's Church
* Barnes and Mortlake History Society
Roedd **Michael Joseph McGrath** (24 Mawrth 1882 – 28 Chwefror 1961) yn Archesgob Caerdydd rhwng 1940 a 1961. Ganed yn ninas Kilkenny, Iwerddon.

Fe'i haddysgwyd yn ysgol y Brodyr Cristionogol yn Kilkenny ac yn Ngholeg Rockwell, Tipperary ble y cryfhawyd ei ddiddordeb yn yr Wyddeleg. Enillodd radd B.A. yn yr Wyddeleg ym Mhrifysgol Genedlaethol Iwerddon. Cafodd radd anrhydedd a D.Litt oddi yno yn ddiweddarach. Astudiodd i fynd yn offeiriad, yng Ngholeg San Ioan, Waterford. Ordeinwyd ef ar 12 Gorffennaf 1908 yn esgobaeth babyddol Clifton. Bu'n gurad yn yr eglwys gadeiriol yno ac yn offeiriad plwyf yn Fishponds ac yn eglwys San Nicolas, Bryste.

Ymddeolodd yn 1918 oherwydd iechyd bregus. Cafodd wahoddiad yn 1921 gan yr Esgob Francis Mostyn i weithio yn esgobaeth Mynyw oherwydd ei ddiddordeb yn yr ieithoedd Celtaidd. Aeth i weithio yn y Fflint av ym Mangor cyn iddo gael ei benodi yn offeiriad plwyf yn Aberystwyth ac yn bennaeth coleg ddiwynyddiaeth, St Mary's College, yn 1928.

Tra roedd yn Aberyswtyth dilynodd gyrsiau llenyddiaeth Gymraeg yr Athro Thomas Gwynn Jones, yng Ngholeg y Brifysgol.

Penodwyd ef yn Esgob Mynyw yn 1935, gan olynu yr Esgob Vaughan a chysegrwyd ef ar 24 Medi. Penodwyd ef yn Archesgob Caerdydd ar farwolaeth yr Archesgob Mostyn. Bu farw yn Ysbyty Gwenffrewi, Caerdydd.

Cyfeiriadau
-----------

* Coleg St Mary's ar wefan Genuki Archifwyd 2013-03-08 yn y Peiriant Wayback.
* Bywgraffiad ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **methyltestosteron** (sydd â’r enwau brand Agovirin, Android, Metandren, Oreton, Testred a Virilon, ymysg eraill) yn Steroid anabolig-androgenig synthetig sy’n actif drwy’r geg a ddefnyddir i drin diffyg androgen mewn gwrywod ac i drin nifer o anhwylderau eraill. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₀H₃₀O₂. Mae methyltestosteron yn gynhwysyn actif yn Android, Testred a Methitest.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- anallu
 - canser y fron

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Methyltestosteron, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- NSC-9701
 - 4-androstene-17alpha-methyl-17beta-ol-3-one
 - 17beta-hydroxy-17-methylandrost-4-en-3-one
 - 17alpha-methyltestosterone
 - 17alpha-methyl-Delta(4)-androsten-17beta-ol-3-one
 - 17alpha-methyl-3-oxo-4-androsten-17beta-ol
 - 17(alpha)-methyl-Delta(4)-androsten-17(beta)-ol-3-one
 - 17-methyltestosterone
 - 17-beta-hydroxy-17-methylandrost-4-en-3-one

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Methyltestosteron". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Dyn busnes Cymreig yw Syr **Michael Moritz** (ganwyd 12 Medi 1954)), mae'n gyfalafwr menter *(venture capitalist)* gyda chwmni Sequoia Capital, Menlo Park, Califfornia, yn Nyffryn Silicon.

Mae ganddo arbenigedd yn y sector dechnoleg gwybodaeth, ac mae'n adnabyddus am ei fuddsoddiadau mewn cwmnïau rhyngrwyd yn UDA, gan gynnwys Google, Yahoo!, PayPal, Webvan, PlanetRx, ac eToys.

Cyn ymuno â Sequoia ym 1986, treuliodd gyfnod fel newyddiadurwr i gylchgrawn *Time* ac ysgriefnnodd lyfr ym 1984 o'r enw *The Little Kingdom: the Private Story of Apple Computer*. Roedd hefyd yn gyd-sylfaenydd Technologic Partners, cwmni cyhoeddi cylchlythyrau a threfnu cynadleddau technoleg.

Ganwyd Moritz yng Nghaerdydd lle mynychodd Ysgol Uwchradd Howardian. Enillodd radd MA mewn hanes o goleg Eglwys Crist, Rhydychen, ac ym 1978 derbyniodd radd Athro mewn Gweinyddu Busnes *(MBA)* gan Ysgol Fusnes Wharton, Prifysgol Pennsylvania.

Mae'n briod â'r nofelydd Americanaidd Harriet Heyman ac mae ganddynt ddau fab.

Cafodd ei urddo'n farchog ar 30 Hydref 2013.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  NNDB
2. ↑   Y dyn cyfoethocaf o Gymru’n cael ei urddo’n farchog. Golwg360 (30 Hydref 2013). Adalwyd ar 30 Hydref 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 28390992
* LCCN: n81036655
* ISNI: 0000 0000 8211 4888
* SUDOC: 070392242
* BNF: cb12719661w (data)
* NDL: 00450537
* NKC: osa2016934959

 |
Bardd Cymraeg a hynafiaethydd o Gymro oedd **William Milton Aubrey** (1861 – 26 Chwefror 1889), a adnabyddid wrth ei enw barddol **Anarawd**. Roedd yn frodor o Sir Fôn.

Bywgraffiad
-----------

Ganed William ym mhlwyf Llannerch-y-medd, Sir Fôn yn 1861. Roedd ei fam yn ferch i'r bardd Gwalchmai a'i dad oedd y gweinidog 'Meilir Môn'. Cafodd addysg dda gan ei rieni a dywedir ei fod yn medru darllen Cymraeg a Saesneg pan yn bum mlwydd oed.

Bu am bedair blynedd yn is-athro yn Ysgol Frutanaidd Llannerchymedd. Dyma'r cyfnod pan ddechreuodd bregethu gyda'r Annibynwyr lleol. Ar ôl cyfnod o addysg dan diwtor lleol pasiodd arholiad i fynd i Goleg Spring Hill, Birmingham. Symudodd oddi yno i Goleg y Bala. Boddodd yn Llyn Tegid ar y 26ain o Chwefror, 1889. Cafodd ei gladdu ym mynwent Llannerch-y-medd.

Bardd a hynafiaethydd
---------------------

Er iddo farw yn ifanc, cafodd gryn llwyddiant fel bardd eisteddfodol a disgwylid llawer mwy yn y dyfodol gan ei gyfoeswyr. Enillodd wobr am ei awdl-bryddest "Y Wasg" yn Eisteddfod Chicago, 1880. Ef oedd awdur geiriau y gân boblogaidd (yn ei dydd) "Llwybr y Wyddfa".

Fel hynafiaethydd ymddiddorai'n bennaf yn hanes Môn a Gwynedd. Cyfrannodd draethodau i'r cylchgronau Cymraeg.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  R. Môn Williams, *Enwogion Môn 1850-1912* (Bangor, 1913).

Gweler hefyd
------------

* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)
Hen ddinas Roegaidd a phorthladd ar arfordir gorllewin Anatolia oedd **Miletus** (Bysanteg neu Roeg ganoloesol: *Palation*, Tyrceg: *Balat*). Saif olion Miletus tua 30 km i dde'r ddinas Söke, Twrci. Roedd Miletus yn sefyll wrth aber Afon Meander, ac yn dra enwog am wneud brethynnau, ac am y fasnach eang a ddygid ymlaen rhyngddi a'r gwledydd gogleddol. Hynodwyd fel man geni Thales, un o saith doethwyr Gwlad Groeg, yr athronwyr Anaximander ac Anaximines, a'r cerddor Thimotheus.

Cyn i'r Ïoniaid gymryd meddiant ohoni, fe ymddengys ei bod yn cael ei phoblogi yn bennaf gan y Cariaid. Sylfaenodd trigolion Miletus nifer o drefedigaethau yn ardal y Môr Du a'r Crimea yn foreu iawn, ac roedd hi'n meddu llynges oedd yn morio pob rhan o'r Môr Canoldir, a beiddiai ei llongau fynd hyd yn oed mor bell â Chefnfor yr Iwerydd. Bu rhyfeloedd maith a phwysig rhwng y Milesiaid a'r Lydiaid. Ar ôl gorchfygiad Lydia gan Cyrus Fawr, darostyngwyd hithau, ynghyd â'r oll o Ïonia. Parhaodd y ddinas i flodeuo, pa fodd bynnag, hyd nes y cyffrowyd hi i wrthryfel yn erbyn y Persiaid yn amser y rhyfel Ïoniaidd, pan y distrywiwyd hi yn 494 CC. Cafodd ei hailadeiladu, ond ni chyrhaeddodd drachefn ei phwysigrwydd a'i henwogrwydd blaenorol.

Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun sydd wedi ei addasu o *Y Gwyddoniadur Cymreig*, cyhoeddiad sydd yn y parth cyhoeddus.
Hollt yn yr Eglwys Gatholig yn ystod yr Oesoedd Canol Diweddar oedd **y Sgism Orllewinol** neu'r **Sgism Fawr (1378–1417)**. Wedi i sawl pab deyrnasu o Avignon yn y cyfnod 1309–77, yr hyn a elwir Pabaeth Avignon, dychwelodd y Babaeth i Rufain dan Grigor XI. Bu farw Grigor yn 1378 ac etholwyd Urbanus VI, ac aeth ati i ymateb i lygredigaeth eglwysig. Ymgynullodd criw o gardinaliaid anfodlon yn Agnani i ethol pab arall, Clement VII, gan sbarduno'r sgism. Bu olyniaeth o wrth-babau yn teyrnasu yn Avignon am ddeugain mlynedd arall. Olynwyd Urbanus VI yn Rhufain gan Boniffas IX (1389– 1404), Innocentius VII (1404–1406), a Grigor XII (1406–1415), a olynwyd Clement VII yn Avignon gan Bened XIII (1394–1417).

Map yn dangos cefnogaeth yn Ewrop dros Babaeth Avignon a Phabaeth Rhufain yn ystod y Sgism Fawr, hyd at Gyngor Pisa yn 1409
Methiant a fu Cyngor Pisa yn 1409 i ddod â diwedd i'r sgism. Yno, etholwyd pab arall, Alecsander V, na chafodd ei gydnabod gan Babaeth Rhufain na chan Babaeth Avignon. Galwyd Cyngor Konstanz yn 1414 i ddatrys yr anghydfod. Penderfynodd y cyngor ddiorseddu'r Pab Grigor XII a'r Gwrth-bab Ioan XXIII ac etholwyd y Pab Martin V i aduno'r Eglwys Gatholig â'i phencadlys yn Rhufain. Daeth y sgism i ben yn 1417.

Gweler hefyd
------------

* Y Sgism Fawr, nue'r Sgism Ddwyreiniol, sef y sgism rhwng yr Eglwys Gatholig a'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Tom Streissguth, *The Greenhaven Encyclopedia of the Renaissance* (Farmington Hills, Michigan: Greenhaven Press, 2008), t.146

Darllen pellach
---------------

* Joëlle Rollo-Koster a Thomas M. Izbicki, *A Companion to the Great Western Schism (1378–1417)* (Leiden: Brill, 2009).
Banc canolog Unol Daleithiau America yw'r **Gronfa Ffederal** (System y Gronfa Ffederal neu y Grondrefn Ffederal yn llawn; Saesneg: *Federal Reserve System*). Gweithredydd ariannol y llywodraeth ffederal yw'r Gronfa Ffederal, a'i swyddogaethau yw gwarchod cyfrifon wrth gefn y banciau masnachol, i fenthyg arian i fanciau masnachol, ac i oruchwylio'r cyflenwad arian ar y cyd â Bathdy yr Unol Daleithiau.

Crewyd gan Ddeddf y Gronfa Ffederal a luniwyd gan Robert Latham Owen ac a arwyddwyd gan yr Arlywydd Woodrow Wilson ar 23 Rhagfyr 1913. Rhennir y system yn 12 o Fanciau'r Gronfa Ffederal sy'n gyfrifol am wahanol ranbarthau'r wlad. Mae hefyd yn cynnwys Bwrdd y Llywodraethwyr, Pwyllgor Ffederal y Farchnad Agored, a'r Biwro Amddiffyn Prynwyr Ariannol.

Rhestr cadeiryddion
-------------------

* Charles Sumner Hamlin (1914–16)
* William P. G. Harding (1916–22)
* Daniel R. Crissinger (1923–27)
* Roy A. Young (1927–30)
* Eugene Meyer(1930–33)
* Eugene Robert Black (1933–34)
* Marriner S. Eccles (1934–48)
* Thomas B. McCabe (1948–51)
* William M. Martin (1951–70)
* Arthur F. Burns (1970–78)
* G. William Miller (1978–79)
* Paul Volcker (1979–87)
* Alan Greenspan (1987–2006)
* Ben Bernanke (2006–14)
* Janet Yellen (2014–18)
* Jerome Powell (2018–presennol)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [federal: Federal Reserve System].
Roedd  **Myfanwy Haycock** (1913 – 1963) yn fardd, artist a darlledwr. Ganwyd Blodwen Myfanwy Haycock ym Mhontnewynydd, Cymru wrth ymyl Pontypwl. Caiff ei hadnabod orau am ysgrifennu 'Mountain Over Paddington' yn 1964 a'i chasgliad o gerddi 'Poems' yn 1944 a 'More Poems' yn 1945.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Roedd hi'r ieuengaf o dair chwaer i lowr, James David Haycock a'i wraig, Alice Maud. Cafodd ei haddysg yn ysgol gynradd Cwm-ffrwd-oer ac ysgol ramadeg i ferched ym Mhontypwl, a chael ei derbyn i Goleg Technegol Caerdydd.

Gweithiai fel darlunydd du a gwyn ond roedd hefyd yn llwyddiannus gyda'i barddoniaeth. Enillodd yn Eisteddfod Genedlaethol Port Talbot yn 1932.

Penderfynodd gefnu ar ei gyrfa fel athrawes arlunio a mynd yn newyddiadurwraig llawrydd.

O 1936, ysgrifennodd gerddi a straeon byrion a gynhwysai ddarluniau du a gwyn yn aml. Cyhoeddwyd ei gwaith yn y Western Mail, Caerdydd a phapurau De Cymru eraill.

Yr Ail Ryfel Byd
----------------

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd daeth hi'n glerc cyflogau mewn ffatri arfau rhyfel yn Nglascoed rhwng Pontypwl ac Usk.

Yn 1943 ymunodd a'r BBC yn Llundain lle darlledwyd dwy o'i dramau radio. Rhoddodd ddarlleniadau cyson ar y radio a dechreuodd newyddiadura unwaith eto yn 1945, yn Llundain, yn ysgrifennu erthyglau ar gyfer papurau newydd amrywiol.

Cynlluniodd gardiau, cyhoeddi cerddi, darlunio llyfrau a daeth yn aelod o Gymdeithas o Newyddiadurwyr Benywaidd.

Bywyd teuluol
-------------

Yn 1947 priododd Dr. Arthur Meirion Williams o Borth. Roedd yn byw yn Buckland wrth Reigate, ac roedd ganddynt dri o blant.

Bu farw yn 1963.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "HAYCOCK , BLODWEN MYFANWY". Dictionary of Welsh Biography. Cyrchwyd 23 Rhagfyr 2014.
2. ↑  "Council hunt for family of Torfaen Eisteddfod winner". *South Wales Aegus*. 18 Chwefror 2009. Cyrchwyd 23 Rhagfyr 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 76089369
* LCCN: no2007029917
* ISNI: 0000 0000 4756 6571

 |
**Y Pwll Mawr** (Saesneg: Bulmore neu Bullmoor) yw'r enw a roddir ar bentrefyn neu glwstwr o dai yn ne-ddwyrain ward Caerllion yn ninas Casnewydd, De Cymru. Daw'r enw Saesneg 'Bulmore/Bullmoor' o'r Gymraeg *Y Pwll Mawr*. Caer Rufeinig fechan oedd hi.

Ym 1934, prynwyd darn o dir a oedd yn rhan o Fferm Bulmore a phwll nofio awyr agored o'r enw Bulmore Lido, a gafodd ei adeiladu a'i agor ym mis Gorffennaf y flwyddyn honno. Wedi'i leoli ar lan Afon Wysg, daeth y cyfadeilad 8½ erw sy'n cynnwys pwll mawr i oedolion a phwll plant llai gyda lawntiau cyfagos, yn hoff "gyrchfan allan o'r dref" pobl Casnewydd.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Casnewydd**

**Dinas**  

Casnewydd
  
**Pentrefi**  

Allteuryn  **·** Basaleg  **·** Caerllion  **·** Langstone  **·** Llanfaches  **·** Llanfihangel-y-fedw  **·** Llansanffraid Gwynllŵg  **·** Llan-wern  **·** Pen-hŵ  **·** Y Redwig  **·** Trefesgob  **·** Trefonnen  **·** Tŷ-du

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Bulmore". *Roman Britain* (yn Saesneg). Cyrchwyd 26 Hydref 2022.
*Gweler hefyd: Senedd y Deyrnas Unedig*
**Westminster** yw'r enw a roddir ar ardal yng nghanol Llundain. Dyma ganolbwynt gwleidyddol y Deyrnas Unedig am i'w Senedd gyfarfod ym Mhalas San Steffan yn y fangre. Crëwyd y fwrdeistref fodern llawer ehangach, Dinas Westminster, ym 1900.

Hen enw Saesneg yr ardal yw *Thorney Island*, o'r dyddiau pan oedd y tir yn gorsiog ac yn anaddas ar gyfer adeiladu. Cyfeiria'r enw modern *Westminster* at yr Abaty a leolir yma. Yn Gymraeg defnyddir yr enw "San Steffan" i gyfeirio at y Senedd mewn modd tebyg ag y defnyddir *Westminster* yn Saesneg, ond nid yw'n ddilys cyfeirio at yr ardal fel "San Steffan" yn Gymraeg.

Gyferbyn â Phalas San Steffan y mae Abaty Westminster, hen adeilad crefyddol a sefydlwyd gan Edward y Cyffeswr yn yr 11g. Mae coroni bron pob brenin a brenhines Lloegr wedi digwydd yn yr eglwys hon ers 1066, ac mae llawer ohonynt wedi'u claddu yno, ynghyd ag amryw o enwogion eraill. Penodwyd yr ardal sy'n cynnwys y Palas, yr Abaty ac Eglwys y Santes Fererid yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO ym 1987.

Yng nghanol yr ardal hon mae Sgwâr y Senedd (*Parliament Square*), lle ceir nifer o gerfluniau o wleidyddwyr o bwys, gan gynnwys un o Winston Churchill gan y cerflunydd Cymreig Ivor Roberts-Jones. Yn 2007 dadorchuddiwyd cerflun o David Lloyd George ar blinth o lechfaen Chwarel y Penrhyn, ac yn fwy diweddar ychwanegwyd cerfluniau o Nelson Mandela, Mahatma Gandhi a'r etholfreintwraig Millicent Fawcett. Mae Goruchaf Lys y Deyrnas Unedig, Neuadd Canolog y Methodistiaid a Chanolfan Cynadledda Brenhines Elisabeth II hefyd gerllaw, fel y mae ysgol bonedd Westminster.

I'r gogledd mae Whitehall, Sgwâr Trafalgar a Pharc Iago Sant, i'r gorllewin mae ardal gorsaf reilffordd Victoria a Phalas Buckingham, i'r de mae Pimlico ac i'r dwyrain dros afon Tafwys mae Lambeth.

Panorama o'r ardal
Cerflun David Lloyd George, Sgwâr y Senedd

Cyfieiriadau
------------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, "Westminster"

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) *Westminster*, gan Syr Walter Besant, Geraldine Edith Mitton a Mrs A. Murray Smith, 1902, o Brosiect Gutenberg
*Mae'r erthygl yma yn trafod Tywysogaeth hanesyddol Catalwnia. Am y gynuned ymreolaethol bresennol, gweler Catalwnia.*
Baner Catalwnia
**Tywysogaeth Catalwnia** (Catalaneg: *Principat de Catalunya*; Sbaeneg: *Principado de Cataluña*) yw tiriogaeth hanesyddol Catalwnia, y rhan fwyaf yn yr hyn sy'n awr yn ogledd-ddwyrain Sbaen ond gyda rhan hefyd yn ne Ffrainc.

Wedi diwedd y cyfnod Rhufeinig, gorchfygwyd y tiriogaethau hyn gan y Fisigothiaid, yna am gyfnod gan fyddinoedd Mwslimiaid al-Andalus. Wedi i'r Mwslimiaid gael eu gorchfygu gan Siarl Martel ym Mrwydr Tours yn 732, concrwyd y tiriogaethau yng ngogledd Catalwnia gan y Ffranciaid, a ffurfiodd Siarlymaen y Marca Hispanica, nifer o wladwriaethau bychain neu siroedd rhwng ymerodraeth y Ffranciaid ac al-Andalus. Roedd y rhain dan reolaeth Cownt Barcelona. Yn 987, gwrthododd Cownt Barcelona gydnabod y frenhinllin newydd ym mherson Hugh Capet, brenin Ffrainc, a daeth y Marca yn annibynnol ar y Ffranciaid i bob pwrpas. Yn 1137, daeth y dywysogaeth yn rhan o Goron Aragon, pan briododd Ramon Berenguer IV, Cownt Barcelona, a Petronila o Aragón.
Gweinidog o Lanuwchllyn oedd **Morris Roberts** (Mai 1799 – 30 Mehefin 1878).

Cefndir
-------

Aeth Roberts i un o ysgolion Dr. Daniel Williams ,ond roedd yr athro ar y pryd yn anghymwys iawn; fodd bynnag, rhoddwyd sylfaen ardderchog iddo yn y Beibl gan George Lewis. Dechreodd ennill bywoliaeth pan oedd yn 10 oed, trwy gweithio ar nifer o ffermydd, yn enwedig yn Bala. Caniatawyd iddo ymuno â'i ewythr ym Mryn Llin, Trawsfynydd, lle bu'n rhaid iddo weithio am ddim mwy na'i gadw am beth amser. Ymunodd â'r capel yn Llanfachreth lle rhoddwyd cyfle iddo ymarfer ei ddawn i siarad yn gyhoeddus.

Ym mis Chwefror 1820 dechreuodd ei yrfa fel pregethwr Methodistiaid Calfinaidd. Tra yn Llanarmon Dyffryn Ceiriog, aeth i drafferthion oherwydd ei farn ynglŷn â 'materion penodol yn ymwneud â dysgeidiaeth yr Efengyl'. Cafodd ei gyhuddo o gefnogi'r 'System Newydd' mewn materion athrawiaethol ac o ddilyn John Roberts o Lanbryn -mair (1767 - 1834) a gweinidogion Annibynnol eraill. Ym mis Mehefin 1828 daethpwyd â'i achos gerbron Cymdeithasfa y Bala a chafodd ei wahardd i bregethu y tu allan i'w sir ei hun nes i'r Gymdeithas gyfarfod yng Nghaernarfon yn y mis Medi canlynol, pan gafodd ei adfer i'w swydd.

Ym mis Mehefin 1831, fe ymfudodd i America, lle bu ei thad yn 1818. Ymsefydlodd, yn gyntaf oll, yn Utica, lle ordeiniwyd ef ar 7 Awst 1831, ond symudodd i Remsen ym 1833, lle roedd yn bregethu'n rheolaidd mewn nifer o eglwysi a hefyd ar ffermydd. Yma unwaith eto daeth i mewn i wrthdrawiad, y tro hwn gyda rhai o'r henoed, ar gwestiynau am ddisgyblaeth eglwysig ac athrawiaeth, ac fe'i tynnwyd allan. Ymunodd â'r Annibynwyr nawr, ymhlith y rhai a chwaraeodd ran amlwg yn sir Oneida hyd nes iddo ymddeol yn 1871.

Ymwelodd â Chymru ym 1866 a rhoddwyd croeso cynnes iddo, er bod ei enw o dan gwmwl mewn rhai chwarteri oherwydd ei fod wedi cau ei gapel yn erbyn Samuel Roberts o Lanbryn-mair, gan eu bod yn anghytuno ar achosion caethwasiaeth a rhyfel .

Marwolaeth
----------

Bu farw 30 Mehefin 1878, a chladdwyd ef ym mynwent Fairchild Corner, Remsen. Roedd yn bregethwr nodedig.

Ffynonellau
-----------

* Edward Davies, Cofiant y diweddar Barch. Morris Roberts, Remsen, N.Y. (Utica 1879);
* R. T. Jenkins, Hanes Cynulleidfa Hen Gapel Llanuwchllyn (1937), 169-70;
* Owen Thomas, Cofiant y Parchedig John Jones, Talysarn (New York New York, 1868), 576, 577;
* Jonathan Jones, Cofiant y Parch. Thomas Jones o Ddinbych yn cynnwys ei gyssylltiad a duwinyddiaeth a llenyddiaeth ei oes (Denbigh 1897);
* Cymru (O.M.E.), xx, 169-70.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "ROBERTS, MORRIS (1799 - 1878), gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd i ddechrau, ac yna gweinidog gyda'r Annibynwyr | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2019-01-25.
Mae ***Upper Park*** yn gopa mynydd a geir ym ym mryniau Powys ger y Trallwng; cyfeiriad grid SJ189052. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 178metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 352 metr (1155 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Tywysogaeth yn Nwyrain Ewrop a fodolai am ryw bumcan mlynedd, o ganol y 14g i 1859, oedd **Tywysogaeth Moldofa** neu **Moldafia** (Rwmaneg: *Moldova* neu *Țara Moldovei*). Lleolwyd yn rhanbarth isaf Afon Donaw, rhwng mynyddoedd y Carpatiau i'r gorllewin ac Afon Dniester i'r dwyrain. Ar ei hanterth, yn y 15g, roedd yn ffinio â'r Môr Du, ond am y rhan fwyaf o'i hanes gwlad dirgaeedig ydoedd.

Sefydlwyd Moldofa yn ystod hanner cyntaf y 14g gan Dragoș, pennaeth ar fyddin o Flachiaid a anfonwyd gan Lajos I, brenin Hwngari, i wrthsefyll y Llu Euraid. Tua 1349, disodlwyd Sas, mab Dragoș, gan y Tywysog Bogdan, a ddatganodd ei hun yn deyrn ar Foldofa, y tu hwnt i reolaeth Teyrnas Hwngari. Byddai tywysogion Moldofa yn amddiffyn eu hannibyniaeth yn erbyn Hwngari a Gwlad Pwyl, ac yn ehangu eu tiriogaeth i gynnwys Besarabia yn y dwyrain a Bukovina yn y gogledd-orllewin. Llwydodd y Tywysog Ștefan III (Steffan Fawr; teyrnasai 1457–1504) i wrthsefyll goresgyniadau gan luoedd yr Ymerodraeth Otomanaidd, ond yn sgil ei farwolaeth gorchfygwyd Moldofa gan yr Otomaniaid a gorfodwyd i'w fab, y Tywysog Bogdan III (t. 1504–17) i dalu teyrnged i'r Swltan Bayezid II.

Erbyn canol yr 16g, gwladwriaeth gaeth i'r Ymerodraeth Otomanaidd ond yn meddu ar rywfaint o ymreolaeth oedd Tywysogaeth Moldofa. Yn ystod y trichan mlynedd olynol byddai Moldofa dan dra-arglwyddiaeth yr Otomaniaid, ac ambell waith byddai'r tywysogion yn gwrthod awdurdod y Swltan, gan gynnwys gwrthryfel Ioan III (t. 1572–4) yn erbyn trethi uchel. Ym 1600 ceisiodd Mihai, Tywysog Walachia, uno ei diriogaeth â Moldofa a Thransylfania, ac o 1601 i 1618 cydnabuwyd penarglwyddiaeth Gwlad Pwyl gan dywysogion o frenhinllin y Movilești. Fodd bynnag, bu'r Otomaniaid yn goruchafu ar farchnadoedd Moldofa ac yn aml yn rheoli olyniaeth y tywysogion. Wedi 1711, dewiswyd y tywysogion o'r Ffanariaid, sef y teuluoedd Groegaidd cefnog o Gaergystennin.

Daeth Moldofa fwyfwy dan ddylanwad Ymerodraeth Rwsia yn y 18g. Collodd y dywysogaeth Bukovina i'r Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd ym 1774, ac ildiodd Besarabia i Rwsia yn sgil Cytundeb Bwcarést (1812). Dymchwelwyd llywodraeth y Ffanariaid yn sgil gwrthryfel ym 1821, a daeth Moldofa dan reolaeth Rwsia yn sgil rhyfel rhwng Rwsia a'r Ymerodraeth Otomanaidd ym 1828–9. Cyflwynwyd cyfansoddiad y *Regulamentul Organic* (Statud Organig) gan Rwsia ym 1832. Wedi methiant y Rwsiaid yn Rhyfel y Crimea (1853–56), cydnabuwyd Moldofa yn swyddogol fel gwladwriaeth awtonomaidd dan ben-arglwyddiaeth yr Otomaniaid. Ym 1859, unwyd Tywysogaethau Moldofa a Walachia ar ffurf Rwmania.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Moldavia. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 7 Mai 2022.
Cerddor, awdur ac emynwr o ardal Ffestiniog oedd **Morris Davies** (Hydref 1796 – 10 Medi 1876). Roedd ganddo gryn dipyn o ddiddordeb mewn: llenyddiaeth, barddoni a chelfyddydau perfformio. Derbyniodd ei addysg yn ysgol Dinas Mawddwy, a fe gafodd yr Ysgol Sul ddylanwad mawr arno hefyd.

Cefndir
-------

Ganwyd Morris Davies yn fab i ffarmwr o ardal Ffestiniog ond yn annhebyg i'w dad, nid oedd ganddo ddiddordeb yn y byd amaethyddiaeth. Yn 1819 penderfynodd ymroi i waith ysgolfeistr, ac aeth i addysgu yn un o ysgolion William Owen ger Y Trallwng. Wedi chwe blynedd yno, symudodd i Lanfyllin hyd at 1836. Gwnaed ef yn glerc i gwmni cyfreithiol yn 1836, a hynny ger Llanfyllin. Yna, yn 1849 aeth ymlaen i Fangor i barhau i fod yn glerc. Yn wir, teithiwr o fri oedd Morris Davies ond serch hynny, llwyddodd i gyflawni darnau llenyddiaeth a cherddoriaeth o safon uchel iawn. Roedd ei waith yn cynnwys cyfieithiadau o lyfrynau crefyddol, darnau o *Y Traethodydd* a'r Gwyddoniadur.

Ffynonellau
-----------

* Y Traethodydd, 1877, 217-44, 359-75 (gan Daniel Rowlands, Bangor, yn helaeth iawn, ac yn cynnwys atgofion Morris Davies ei hunan);
* Y Geninen (Gŵyl Ddewi), 1891, 30-7;
* J. Thickens, Emynau a'u Hawduriaid (1945), 1945.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Morris Davies (golygydd)** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "DAVIES, MORRIS (1796 - 1876), llenor, awdurdod ar emynyddiaeth, a cherddor | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2019-01-26.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 86384667
* LCCN: no2009061605

 |
Meddyg, ffisegydd ac athronydd naturiol o Sais oedd **William Gilbert** (24 Mai 1544 – 30 Tachwedd 1603). Roedd yn gwrthwynebol i'r athroniaeth Aristotelaidd a'r dull Sgolastig o ddysgu. Fe'i cofir heddiw i raddau helaeth am ei lyfr *De Magnete* (1600).

Ganwyd Gilbert ar 24 Mai 1544 yn Colchester, Essex. Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt, gan ennill ei radd MD ym 1569. Roedd yn feddyg yn Llundain a theithio ar y Cyfandir. Yn 1573 daeth yn Gymrawd Coleg Brenhinol y Meddygon, ac yn 1600 fe'i hetholwyd yn Llywydd y Coleg. Roedd yn feddyg personol i Elisabeth I ac i Iago I.

Ei waith gwyddonol pwysicaf oedd *De Magnete, Magneticisque Corporibus, et de Magno Magnete Tellure* ("Ynglŷn â'r magnet, cyrff magnetig, a'r magnet mawr y Ddaear"), a gyhoeddwyd ym 1600. Ynddo, mae'n disgrifio llawer o'i arbrofion gyda magnetau. Er enghraifft, mae'n disgrifio sut y gellir eu torri i ffurfio magnetau llai newydd gyda phob un â phegwn gogledd a phegwn de. Daeth i'r casgliad bod y Ddaear ei hun yn magnetig ac mai dyna'r rheswm pam mae cwmpawdau'n pwyntio i'r gogledd. Ef oedd y cyntaf i ddadlau bod canol y Ddaear wedi'i wneud o haearn. Yn ei lyfr mae hefyd yn disgrifio arbrofion gyda thrydan statig, a'i ddyfais o'r offeryn mesur trydanol cyntaf, nodwydd golyn o'r enw *versorium*.

Er bod *De Magnete* yn gyfraniad pwysig i'r Chwyldro Gwyddonol, gan roi pwyslais ar arsylwi uniongyrchol, roedd rhai o syniadau Gilbert yn ddiffygiol. Dadleuodd fod magnetedd a thrydan yn wahanol; tra dangosodd Hans Christian Ørsted a James Clerk Maxwell yn ddiweddarach eu bod yn agweddau ar un grym, sef electromagnetiaeth. Honnodd hefyd fod cwarts yn fath arbennig o galed o ddŵr.

Bu farw Gilbert ar 30 Tachwedd 1603 yn Llundain. Credir mai achos ei farwolaeth oedd y pla biwbonig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Alan Hager (1997). *Major Tudor Authors: A Bio-bibliographical Critical Sourcebook*. Greenwood Press. t. 195. ISBN 978-0-313-29436-5.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 203121438
* LCCN: n84804174
* ISNI: 0000 0001 0876 9189
* GND: 12233020X
* SELIBR: 266292
* SUDOC: 03561465X
* BNF: cb13485722c (data)
* BIBSYS: 90529769
* NLA: 35123903
* NDL: 00440906
* NKC: nlk20000086015
* BNE: XX1659345
* CiNii: DA01792232
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Yr Uncorn a'r forwyn ; darlun mewn llawysgrif o ddechrau'r 16eg ganrif, yn yr *Historisches Museum*, Basel
Anifail mytholegol a bortreadir gan amlaf fel ceffyl gwyn ac iddo gorn hir sy'n tyfu o'i dalcen yw'r **uncorn** (hefyd **ungorn** ac **unicorn**, o'r gair Ffrangeg *unicorne*, o'r geiriau Lladin *unus* "un" + *cornus* "corn"). Mae'n symbol o ffrwythlonedd wrywaidd, fel y mae ei gorn hir yn awgrymu.

Ceir sawl cyfeiriad at y creadur yn llenyddiaeth yr Oesoedd Canol. Mae'n un o greaduriad amlycaf y bwystorïau canoloesol. Deillia'r cyfeiriadau ato yn y Gymraeg o gyfieithiadau o lyfr y Ffrancwr Richart de Fornival (1201 - c.1260), sef y *Bestiaire d'Amour* ("Bwystori Serch"). Dyma'r disgrifiad o'r uncorn a geir yng nghyfieithiad Llywelyn Siôn o waith Fornival:

> Ac am hynny y delaist di fi drwy aroglau, megis y delir yr uncorn drwy aroglau morwyn ieuanc, am nad oes yn y byd un anifail mor anodd i ddala ag ef, ac un corn sydd iddo ynghanol ei dalcen, ac nid oes na dyn nac anifail a feiddo ei aros ond morwyn ieuanc lân wyry. Cans pan glywo ef aroglau y forwyn a'u mwyn serchogrwydd, ef a ddaw ati, ac ef a ry[dd] ei ben yn ei harffed hi, ac yna y cwsg ef, a'r helwr call a edwyn hynny, a phan êl ef i hela y gosod ef forwyn ar ei ffordd ef.
> 
> 

Mae rhai haneswyr yn meddwl bod chwedl yr uncorn yn deillio o ddisgrifiadau teithwyr cynnar o'r rhinoseros. Yn y bwystorïau fe'i darlunir fel gelyn yr eliffant, sy'n ofni ei gorn hir. Fel yr adroddir uchod, gall helwyr ei ddal drwy dwyll, gan ddefnyddio morwyn i'w ddal.

Symbolaeth Gristnogol
---------------------

Ymgorfforwyd yr uncorn yn chwedloniaeth yr Eglwys Gristnogol yn symbol alegorïaidd o Grist gan fod yr apostol Luc yn sôn am Grist fel "corn iachawdwriaeth" (Luc 1:69). Mae'r forwyn yn cael ei huniaethu â Mair Forwyn, sydd hefyd yn symbol o'r Eglwys ei hun. Aeth rhai diwinyddion i uniaethu corn yr uncorn â'r Groes ei hun. Roedd powdr o ddarnau tybiedig o'r gorn yn gwrthweithio gwenwyn. Yn groes i'w darddiad paganaidd, daeth yr uncorn yn symbol o ddiweirdeb hefyd ac mae'n cael ei gysylltu â ddwy santes cynnar o'r enw Justina.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Graham C. G. Thomas (gol.), *A Welsh Bestiary of Love* (Dulyn, 1988), tud. 21.
2. ↑  J. C. J. Metford, *Dictionary of Christian lore and legend* (Thames & Hudson, 1983).

Darllen pellach
---------------

* Chris Lavers. *The Natural History of Unicorns* (Granta, 2010).
*Am bobl eraill o'r enw William Jones, gweler William Jones.*
Bardd ac awdur o Gymro oedd **William Ellis Jones** (9 Hydref 1795 – 27 Mawrth 1848), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Cawrdaf**.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Cawrdaf ym mhlwyf Abererch yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd) yn 1795. Daeth yn argraffydd wrth ei alwedigaeth a sefydlodd argraffwasg yn nhref Dolgellau ac felly daeth yn gyfarwydd â rhai o lenorion mawr ei fro, fel Dafydd Ddu Eryri a Dafydd Ionawr. Teithiodd trwy Gymru a Lloegr a hefyd drwy Ffrainc a'r Eidal (peth anghyffredin i rywun o'i ddosbarth yn y cyfnod hwnnw). Yn ei ddyddiau olaf bu'n gweithio yn swyddfa *Seren Gomer* yng Nghaerfyrddin. Bu farw yn 1848.

Gwaith llenyddol
----------------

Cyfansoddodd nifer o gerddi yn cynnwys yr awdl fuddugol yn eisteddfod Aberhonddu 1824 a cherddi eraill, mwy gwerinol, megis 'Hiraeth Cymro am ei Wlad'.

Fel awdur rhyddiaith fe'i cofir am y rhamant arloesol *Y Bardd neu'r Meudwy Cymreig* (1830). Ar un adeg roedd hon yn cael ei hystyried y nofel Gymraeg gyntaf, ond prin y gellir ei galw yn nofel go iawn, mewn gwirionedd. Mae'n cynnwys disgrifiadau cofiadwy o olygon o fyd natur, megis storm ar y môr, ond pwrpas hyfforddiadol yn null y pregethwyr sydd i'r llyfr, ac nid yw'r cynllun yn foddhaol.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**William Ellis Jones (Cawrdaf)** |

Llyfryddiaeth
-------------

* *Y Bardd neu'r Meudwy Cymreig* (1830; ail argraffiad, H. Humphreys, Caernarfon, d.d. tua 1860)
* *Gweithoedd Cawrdaf* (1851). Detholiad o gerddi a rhyddiaith a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 51475191
* LCCN: no2007102371
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |