recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ffeminist Americanaidd oedd **Maud Howe Elliott** (9 Tachwedd 1854 - 19 Mawrth 1948) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur, nofelydd, newyddiadurwr, darlithydd a swffragét. Gyda'i chwiorydd, Laura E. Richards a Florence Hall, enillodd Wobr Pulitzer am fywgraffiad o'u mam *The Life of Julia Ward Howe* (1916).

Fe'i ganed yn Ysgol Perkins i'r Deillion, Boston a bu farw yn Newport, Rhode Island.

Ymhlith ei gwaith pwysicaf mae: *A Newport Aquarelle* (1883); *Phillida* (1891); *Mammon*, later published as *Honor: A Novel* (1893); *Roma Beata, Letters from the Eternal City* (1903); *The Eleventh Hour in the Life of Julia Ward Howe* (1911); *Three Generations* (1923); *Lord Byron's Helmet* (1927); *John Elliott, The Story of an Artist* (1930); *My Cousin, F. Marion Crawford* (1934); a *This Was My Newport* (1944).

Magwraeth
---------

Ganwyd Maud Howe yn [Boston, Massachusetts] ar 9 Tachwedd 1854. Roedd yn ferch i Samuel Gridley Howe a Julia Ward Howe. Fe'i ganed yn Ysgol Perkins ar Gyfer y Deillion, yn Boston, a sefydlwyd gan ei thad, a fu hefyd yn gyfarwyddwr cyntaf yr ysgol. Priododd â'r artist Saesneg John Elliott ym 1887.

Gwaith ac ymgyrchu
------------------

Ar ôl priodi, bu'n byw yn Chicago (1892-93) a'r Eidal (1894-1900 / 1906-1910), cyn symud i Newport lle treuliodd weddill ei bywyd. Roedd yn noddwr y celfyddydau, yn un o aelodau gwreiddiol Cymdeithas Gelf Casnewydd, a bu'n ysgrifennydd o 1912-1942. Roedd Howe yn un o sefydlwyr y Blaid Flaengar a chymerodd ran yn y mudiad etholfraint a ymgyrchai dros yr hawl i fenywod bleidleisio.

Bu Elliott yn un o aelodau gwreiddiol Cymdeithas y Pedwar Celfyddydau (*Society of the Four Arts*) yn Palm Beach, FL a bu'n Llywydd anrhydeddus hyd at ei marwolaeth.

Aelodaeth
---------

Bu'n aelod o Amgueddfa Gelf Newport, Rhode Island am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

* Dros y blynyddoedd, derbyniodd nifer o anrhydeddau, gan gynnwys: Gwobr Pulitzer ar gyfer Bywgraffiad neu Hunangofiant (1917), 'Rhode Island Heritage Hall of Fame Women inductee' .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Disgrifiwyd yn:. .
2. ↑  Rhyw:. dyddiad cyrchiad: 5 Mai 2019. Anhysbys; Frances Willard (1893), Frances Willard; Mary Livermore, eds. (yn en), *A Woman of the Century* (1st ed.), Buffalo, Efrog Newydd: Charles Wells Moulton, LCCN ltf96008160, OL13503115M, Wikidata Q24205103
3. ↑  Dyddiad geni: "Maud Howe Elliott". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.. dyddiad cyrchiad: 5 Mai 2019.
4. ↑  Dyddiad marw: "Maud Howe Elliott". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.. dyddiad cyrchiad: 5 Mai 2019.
5. ↑  Maud Howe Elliott Archifwyd 2017-12-30 yn y Peiriant Wayback. Redwood Library website. 2014-05-21
6. ↑  Polichetti, Barbara. "Maud Howe Elliott 1854–1948. 'Noted daughter of a famous mother'" in *Women in R.I. History. Making a Difference*. The Providence Journal Company, 1994. p. 18.
7. ↑   The Society of the Four Arts 1936-1996. 2015-11-04

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 10209159
* LCCN: n90688107
* ISNI: 0000 0001 2120 5513
* GND: 1051260116
* SUDOC: 149786417
* NLA: 35062038

 |
Etholaeth seneddol yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Eddisbury**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Eddisbury yn Swydd GaerEtholaeth Eddisbury yn Swydd Gaer
* Swydd Gaer yn LloegrSwydd Gaer yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1906: Henry James Tollemache (Ceidwadol)
* 1906–1910: Arthur Stanley (Rhyddfrydol)
* 1910–1929: Harry Barnston (Ceidwadol)
* 1929–1943: Richard John Russell (Rhyddfrydol; 1931: Rhyddfrydol Genedlaethol)
* 1943–1945: John Loverseed (Common Wealth; 1944: Annibynnwr; 1945: Llafur)
* 1945–1950: Syr John Barlow (Rhyddfrydol Genedlaethol)
* 1950–1983: Cafodd yr etholaeth ei diddymu
* 1983–1999: Syr Alastair Goodlad (Ceidwadol)
* 1999–2015: Stephen O'Brien (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Antoinette Sandbach (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
'Meibion Pryse Pryse' gan Hugh Hughes; c.1826. Llyfrgell Genedlaethol Cymru John, Edward a Pryse.
Roedd y Cyrnol **Edward Lewis Pryse** (27 Mehefin 1817) - (29 Mai 1888) yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Aberteifi rhwng 1857 a 1868.

Ganwyd Pryse yn Woodstock, swydd Rhydychen yn fab i Pryse Pryse a’i ail wraig, Jane, merch Peter Cavallier o Whitby, roedd yn frawd i Pryse Loveden.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton.

Ni fu’n briod

Gyrfa
-----

Ymunodd a’r fyddin ym 1837 gyda rheng Corned yng Ngwarchodlu’r Dragŵn. Fe’i dyrchafwyd yn Is-gapten ym 1838 a Chapten ym 1844. Ymadawodd a’r fyddin llawn amser ym 1846 ond parhaodd ei gysylltiadau milwrol fel cyrnol ar Filisia Ceredigion o 1857 hyd ei farwolaeth.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Cafodd Pryse ei ethol yn ddiwrthwynebiad yn enw'r Blaid Ryddfrydol i gynrychioli etholaeth Aberteifi yn y senedd ym 1857 gan gael ei ail ethol yn etholiadau 1859 a 1865 cyn roi’r gorau i’r sedd ar gyfer etholiad cyffredinol 1868.

Gwasanaethodd fel Arglwydd Raglaw Ceredigion o 1857 hyd ei farwolaeth.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref y Peithyll, Capel Dewi yn 71 mlwydd oed. Rhoddwyd ei weddillion i orwedd yng nghladdgell y teulu yn Eglwys Llanbadarn fawr .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Williams, William Retlaw, The parliamentary history of the Principality of Wales, from the earliest times to the present day, 1541-1895 adalwyd 29 Awst 2017
2. ↑  The New Army List A G Hart adalwyd 29 Awst 2017
3. ↑  Nicholas, Thomas 1872 Annals and antiquities of the counties and county families of Wales adalwyd 29 Awst 2017
4. ↑  "DEATH OF THE LORD LIEUTENANT OF CARDIGANSHIRE - South Wales Echo". Jones & Son. 1888-05-30. Cyrchwyd 2017-08-29.
5. ↑  "THELATECOLONELPRYSE - The Aberystwith Observer". David Jenkins. 1890-02-22. Cyrchwyd 2017-08-29.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**John Lloyd Davies** | **Aelod Seneddol Aberteifi**1857-1868 | Olynydd:**Thomas Davies Lloyd** |
Y prif ddefnydd o dir yn Ewrop: tir coch neu dir âr (melyn), porfa (gyrdd golau), fforestydd (gwyrdd tywyll) a twndra / corsydd (brown).
Gellir dosbarthu'r **defnydd o dir** yn dir sy's gymharol naturiol e.e. tir âr, porfa'r amaethwr, coedwigoedd dan reolaeth a thir sy'n cael ei reoli a'i ddatblygu mewn modd annaturiol e.e. trefedigaethau, dinasoedd, ffyrdd. Mae'r tiroedd naturiol yn cael eu defnyddio, eu haddasu neu eu datblygu mewn rhyw ffordd neu gilydd er budd pobl, fel arfer. Gall 'defnydd tir' hefyd olygu'r "holl drefniadau, gweithgareddau ac ymwneud pobl â thirwedd neilltuol".

Rheoli tir
----------

Caiff ei ddiffinio gan y Cenhedloedd Unedig fel yr hyn sy'n berthnasol i "gynnyrch a'r budd a geir drwy ddefnyddio'r tir yn ogystal â rheoli'r tir a gweithredoedd pobl yn eu gwaith o greu'r cynnyrch a'r gweithgareddau hyn." Yn y 1990au roedd tua 13% o'r Ddaear yn dir âr, 26% yn borfa, 32% yn goedwigoedd ac 1.5% yn drefdigaethau.

Nododd Albert Guttenberg yn 1959 fod "defnydd tir yn derm allweddol o fewn iaith y cynllunydd dinesig." Yn aml, mae gan lywodraethau gwledydd ddiddordeb mawr yn rheolaeth y defnydd o dir, drwy greu deddfau cynllunio i reoli'r hyn a ganiateir a'r hyn sy'n cael ei wahardd. Yn aml ceir gwrthdaro rhwng gwahanol adrannau wrth iddynt geisio budd o'r tiroedd i'w maes eu hunain. Er enghraifft, efallai y bydd yr hyn sy'n cael ei annog gan ddatblygwyr economaidd neu adran ddiwydiant Awdurdod Cynllunio (Sir neu Barc Cenedlaethol yng Nghymru) yn gwbwl groes i ymarfer da a rheolau adran gadwraeth yr awdurdod, neu gorff allanol megis Cadw. Fel arfer, yn y maes neu'r fforwm wleidyddol yr holltir y ddadl gan ddod i benderfyniad drwy reolaethau neu weithiau addasu deddfau.

Gweler hefyd
------------

* Coedwigaeth‎
* Tir amaethyddol
* Porfa

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  IPCC Special Report on Land Use, Land-Use Change And Forestry, 2.2.1.1 Land Use
2. ↑  Gweler Adran Datblygu Dŵr y CU: Archifwyd 2009-08-08 yn Archive-It *Land use concerns the products and/or benefits obtained from use of the land as well as the land management actions (activities) carried out by humans to produce those products and benefits.* adalwyd 14 Medi 2010.
3. ↑  JAPA 25:3
Mae **Meall na Meoig of Beinn Pharlagain** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN448641. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Damcaniaeth a dysgeidiaeth foesegol yw **defnyddiolaeth**, **llesyddiaeth**, **buddioleg** neu **iwtilitariaeth** sy'n haeru taw hapusrwydd pennaf y mwyafrif a ddylai fod yn egwyddor sylfaenol ymddygiad. Mae'n uniaethu daioni â defnyddioldeb ac yn dal taw'r unig weithredoedd cywir yw'r rhai sy'n dwyn y bodlonrwydd neu'r llawenydd mwyaf i'r nifer fwyaf o bobl.

Agwedd ddylanwadol at foeseg normadol yw defnyddiolaeth sy'n ffurf ar ganlyniadaeth; hynny yw, canlyniadau'r weithred sy'n pennu ei foesoldeb. Mae'n wahanol i myfïaeth gan ei fod yn ystyried buddiannau eraill yn ogystal â buddiannau'r hunan, ac yn groes i ddyletswyddeg sy'n barnu moesoldeb heb ystyried canlyniadau. Yn ôl y defnyddiolwr, mae'n bosib i wneud da ar gymhelliad drwg, er nad yw hyn yn rheswm dros geisio gwneud drwg.

Dirnedir safbwyntiau rhag-iwtilitaraidd ers athroniaeth yr Henfyd, megis moeseg Epiciwraidd, ond yn y 19eg ganrif daeth mynegiant llawn yr athrawiaeth a'i diffiniad am y tro cyntaf. Jeremy Bentham a John Stuart Mill a osododd sail i ddefnyddiolaeth glasurol gyda'u pwyslais ar eithafu'r hyn sy'n dda ar gyfer y nifer fwyaf o bobl.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  *Geiriadur yr Academi*, [utilitarianism].
2. ↑   llesyddiaeth. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 4 Mawrth 2016.
3. ↑   buddioleg. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 4 Mawrth 2016.
4. ↑   iwtilitariaeth. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 4 Mawrth 2016.
5. 1 2  (Saesneg) The History of Utilitarianism. *Stanford Encyclopedia of Philosophy*. Prifysgol Stanford. Adalwyd ar 4 Mawrth 2016.
6. ↑  (Saesneg) utilitarianism. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 4 Mawrth 2016.

Darllen pellach
---------------

* Matti Häyry, *Liberal Utilitarianism and Applied Ethics* (Llundain: Routledge, 1994).
Saif **Eglwys Sant Beuno** ger pentrefan Penmorfa, tua dwy filltir i'r gogledd-orllewin o Borthmadog, Gwynedd, Cymru; ac mae bellach yn nwylo Friends of Friendless Churches ("Gyfeillion Eglwysi Di-gyfaill"). Fe'i cofrestrwyd gan Cadw yn adeilad cofrestredig Gradd II\*.

Mae'r eglwys yn nodedig am nifer o resymau pensaernïol, ond hefyd am y beddau sydd yn ei mynwent, ac yn eu plith y mae cist William Maurice a fu farw yn 1622, sydd wedi'i chofrestru'n Gradd II. Ceir porth arbennig ar ochr ddwyreiniol y fynwent, a godwyd yn 1698 a'i hatgyweirio yn y 19g, ac a wnaed o garreg, gyda tho llechen ac mae ynddo ddwy fainc bren y naill ochr a'r llall, sydd hefyd yn Radd II.

* 
* 
* 
* 
*

Hanes
-----

Mae'r safle'n hynafol iawn ac yn dyddio'n ôl i oes Sant Beuno, pan oedd yn cael ei defnyddio fel cell meudwy tua diwedd y 6g. Mae corff yr eglwys yn dyddio'n ôl i'r 14g a'r gangell o'r 15g. Ychwanegwyd y festri bychan a'r porth deheuol yn y 18g. Yn ystod y 19g atgyweiriwyd yr eglwys deirgwaith: yn 1851–53, 1880 a 1889, a'r pensaer a oedd yn gyfrifol am y gwaith yn 1880 a 1889 oedd John Douglas o Gaer. Wedi digysegru'r eglwys yn 1999, rhoddwyd lês 999 mlynedd ar yr eglwys i Friends of Friendless Churches, sy'n gyfrifol am y gwaith atgyweirio o ddydd i ddydd. Maent hefyd wedi comisiynu cabined i ddal y casgliad o Feiblau a gedwir yno.

Gweler hefyd
------------

* Eglwys Penmorfa, Gwynedd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "Penmorfa"; Gwefan Friends of Friendless Churches; adalwyd 30 Mehefin 2019
2. 1 2   *Church of St Beuno, Penmorfa*, Historic Wales (Cadw), adalwyd 29 Gorffennaf 2010
3. ↑   *Chest Tomb in churchyard of the Church of St Beuno*, Historic Wales (Cadw), adalwyd 29 Gorffennaf 2010
4. ↑   *Lychgate at the Church of St Beuno*, Historic Wales (Cadw), adalwyd 29 Gorffennaf 2010
5. 1 2  Saunders, Matthew (2010), *Saving Churches*, Llundain: Frances Lincoln, pp. 89–91, 122, ISBN 978-0-7112-3154-2
6. ↑  Hubbard, Edward (1991), *The Work of John Douglas*, Llundain: *The Victorian Society*, p. 271, ISBN 0-901657-16-6

Dolennau allanol
----------------

* (Saesneg) Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Church Heritage Cymru
* (Saesneg) Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Coflein
* (Saesneg) Cofnod yr eglwys ar wefan Friends of Friendless Churches
Deadhorse General Store
Cymuned ar Lethr y Gogledd yn Alaska, yr Unol Daleithiau (UDA), ger arfordir y Cefnfor Arctig, yw **Deadhorse**. Mae'r dref fechan yn cynnwys yn bennaf gyfleusterau ar gyfer gweithwyr y cwmnïau sy'n gweithio meysydd olew Bae Prudhoe gerllaw. Gellir cyrraedd Deadhorse ar hyd Traffordd Dalton o Fairbanks, neu drwy faes awyr Deadhorse ei hun.

Mae'r cwmnïau sy'n defnyddio Deadhorse yn gwasanaethu Bae Prudhoe a meysydd olew eraill, ynghyd â'r System Pibell Olew Traws-Alaska (TAPS) sy'n cludo olew o Fae Prudhoe i Valdez yn ne canolbarth Alaska. Mae pob adeilad yn Deadhorse wedi ei adeiladu ar welïau gro artiffisial ac yn cael eu cludo yno fel unedau parod mewn awyrennau neu ar hyd y Draffordd.

Ceir rhywfaint o le i dwristiaid aros yn y dref. Fel rheol maent yn cyrraedd Deadhorse a Bae Prudhoe ar fysiau twristaidd o Fairbanks ar hyd Traffordd Dalton, taith ddau ddiwrnod gydag arosfa dros nos yn Coldfoot. Yn yr haf caiff ymwelwyr fynd i weld y Cefnfor Arctig pan fo'r ia sy'n ei orchuddio fel arall wedi toddi, a hefyd caent brofi'r haul canol nos diolch i leoliad Deadhorse uwchlaw Cylch yr Arctig. Mae'r diwrnod haf yn parhau am 63 diwrnod yn Deadhorse (h.y. heb i'r haul fachlud).
Bardd ac emynydd oedd **Edward Jones**, (hefyd **Edward Jones, Maes y Plwm**) (19 Mawrth 1761 - 27 Rhagfyr 1836).

Bywgraffiad
-----------

Ganed ar fferm Tan-y-Waen, Prion yn Sir Ddinbych. Bu ei dad farw pan oedd ef tua 10 oed. Priododd Jane Pierce a ganwyd iddynt bedwar o blant. Bu Jane farw yn 1794, a'r flwyddyn wedyn priododd Margaret Roberts a cawsant 13 o blant.

Tua diwedd y 1790'au symudodd gyda'i deulu i fyw i dyddyn Maes y Plwm ym Mhrion, a bu'n cadw ysgol Saesneg am ysbeidiau yn y Prion ac yn gweithio yn swyddfa'r tollau yn Lerpwl. Bu'n gofal am ysgol Dinbych am ychydig. Yn 1805 aeth i Gaer i arolygu cyhoedd cyfieithiad Cymraeg o Feibl Samuel Clarke dros J. Humphreys, Caerwys. Wedi dychwelyd i Brion dewiswyd ef yn flaenor. Bu ei ail wraig farw yn 1818. Yn Ionawr 1825, rhoes fferm Maes-y-plwm drosodd i'w fab, Edward, ac aeth i gadw ysgol yng nghapel y Methodistiaid yn Llyn-y-Pandy, Sir y Fflint. Symudodd oddi yno i Gilcain, eto i gadw ysgol, yn 1829, ac yno y bu farw. Fe'i claddwyd yn Llanrhaeadr.

Gwaith barddonol
----------------

Ymddangosodd ei waith cyntaf, 'Hymnau … ar Amryw Destynau', yn 1810, wedi ei argraffu yn Ninbych; adargraffiadau gyda chyfnewidiadau yn 1820 a 1829. Yn 1831, cyhoeddodd gerdd ddychan, 'Gwialen i gefn yr ynfyd', yn ateb i lyfr Edward Jones, gweinidog y Wesleaid yn Llanidloes. Ei unig lwyddiant eisteddfodol oedd ‘Cân ar Ffolineb Swyngyfaredd’ a wobrwywyd yn y Trallwng, 1824. Ei emynau poblogaidd oedd ‘Mae'n llond y Nefoedd,’ ‘Cyfamod Hedd,’ a ‘Pob seraff, pob sant.’ Cyhoeddodd ei feibion, John a Daniel, weddillion ei waith yn eu cofiant iddo yn 1839. Er iddo adael gorchymyn i ddinistrio ei holl ganiadau anorffenedig, y mae un llawysgrif y dechreuodd ei hysgrifennu yn 1789, gyda dyddiadur ei fab Daniel yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

* Y Bywgraffiadur Ar-lein

Dolenni allanol
---------------

* Caniadau Maes y Plwm. Casgliad o waith barddol Edward Jones ar Google Book Search.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 9622498
* LCCN: no2007054358

 |
Brechlynnau colera yw brechlynnau sy'n effeithiol wrth atal colera. Am y chwe mis cyntaf ar ôl y brechiad, maen nhw'n darparu tua 85 y cant o amddiffyniad, sy'n gostwng i 50 y cant neu 62 y cant yn ystod y flwyddyn gyntaf. Ar ôl dwy flynedd, mae lefel yr amddiffyniad yn gostwng i lai na 50 y cant. Pan fydd digon o'r boblogaeth yn cael ei imiwneiddio, gall amddiffyn y rheiny nad ydynt wedi cael eu imiwneiddio (a elwir yn imiwnedd poblogaeth).

Mae Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) yn argymell y defnydd o frechlynnau colera mewn cyfuniad â mesurau eraill ymhlith y rhai sydd mewn perygl mawr. Gyda'r brechlyn lafar, argymhellir dau neu dri dos yn nodweddiadol.

Mae hyd yr amddiffyniad yn ddwy flynedd mewn oedolion a 6 mis mewn plant 2-5 oed. Mae brechlyn dos sengl ar gael i'r rhai sy'n teithio i ardal oedd colera yn gyffredin. Yn 2010, mewn rhai gwledydd roedd brechlyn golera chwistrelladwy ar gael.

Mae'r mathau o frechlyn lafar sydd ar gael yn gyffredinol yn ddiogel. Mae'n bosibl y bydd poen neu ddolur rhydd yn yr abdomen. Maent yn ddiogel mewn beichiogrwydd ac yn y rheiny â swyddogaeth imiwnedd wael. Maent wedi'u trwyddedu i'w defnyddio mewn mwy na 60 o wledydd. Mewn gwledydd lle mae'r afiechyd yn gyffredin, ymddengys bod y brechlyn yn gost effeithiol.

Datblygwyd y brechlynnau cyntaf a ddefnyddiwyd yn erbyn colera ddiwedd y 1800au. Dyma'r brechlyn a ddefnyddiwyd yn gyntaf a wnaed mewn labordy. Cyflwynwyd brechlynnau llafar yn gyntaf yn y 1990au.  Mae ar Restr Enghreifftiol o Feddyginiaethau Hanfodol y WHO, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd. Y gost i imiwneiddio yn erbyn coleren yw rhwng 0.1 a 4.0 USD.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Vaccines for preventing cholera: killed whole cell or other subunit vaccines (injected)". *Cochrane Database Syst Rev* (8): CD000974. 2010. doi:10.1002/14651858.CD000974.pub2. PMID 20687062.
2. ↑  "Oral vaccines for preventing cholera". *Cochrane Database Syst Rev* (3): CD008603. 2011. doi:10.1002/14651858.CD008603.pub2. PMID 21412922.
3. ↑  "Vaxchora (Cholera vaccine, Live, Oral)" (PDF). U.S. Food and Drug Administration. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 1 March 2017. Cyrchwyd 15 March 2017. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
4. ↑  "Cholera vaccines: WHO position paper-August 2017". *Weekly epidemiological record* **92**: 477-500. 25 August 2017. PMID 28845659. .
5. ↑  Stanberry, Lawrence R. (2009). *Vaccines for biodefense and emerging and neglected diseases* (arg. 1). Amsterdam: Academic. t. 870. ISBN 9780080919027.
6. ↑  "WHO Model List of Essential Medicines (20th List)" (PDF). World Health Organization. March 2017. Cyrchwyd 20 August 2017.
7. ↑  Martin, S; Lopez, AL; Bellos, A; Deen, J; Ali, M; Alberti, K; Anh, DD; Costa, A et al. (1 December 2014). "Post-licensure deployment of oral cholera vaccines: a systematic review.". *Bulletin of the World Health Organization* **92** (12): 881–93. doi:10.2471/blt.14.139949. PMC 4264394. PMID 25552772. .
Clerigwr Cymreig yn Eglwys Loegr oedd **Edward Jones** (Gorffennaf 1641 – 10 Mai 1703) a oedd yn Esgob Llanelwy o 1692 i 1703.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd yn Llwyn Rhirid, Ffordun, yn ardal Maldwyn, yn fab i Richard a Sarah Jones. Mynychodd Ysgol Westminster. Astudiodd yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt o 1661 i 1664, ac etholwyd ef yn gymrawd yno yn 1667.

Iwerddon
--------

Symudodd i Kilkenny yn Iwerddon ac yno bu'n athro ar ysgol, a Jonathan Swift oedd un o'i ddisgyblion. Penodwyd yn ganon yn Ossory, yn ddeon Lismore yn 1678, ac yn Esgob Cloyne yn 1683.

Esgob Llanelwy
--------------

Yn 1692 cafodd Edward Jones ei drosglwyddo o Esgobaeth Cloyne i Esgobaeth Llanelwy, yn olynydd i William Lloyd. Esgob llwgr ydoedd a werthai swyddi eglwysig. Achwynodd ei glerigwyr arno wrth Archesgob Caergaint yn 1697, a fe'i gwysiwyd o flaen llys yr archesgob yn 1698. Llwyddodd ei gefnogwyr i ohirio'r prawf hyd 1700, ac yn 1701 fe'i cafwyd yn euog o simoniaeth a'i amddifadu o'i swydd am chwe mis.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "Jones, Edward (1641 - 1703)", *Y Bywgraffiadur Cymreig*. Adalwyd ar 30 Tachwedd 2018.
Penrhyn yn Ardal Sedgemoor, Gwlad yr Haf, rhwng Weston-super-Mare a Burnham-on-Sea, yw **Brean Down**. Mae'n ymestyn filltir a hanner i mewn i Fôr Hafren ac yn sefyll 100 medr / 320 troedfedd uwchben y môr ar ei frig. Mae ef wedi'i wneuthur o galchfaen carbonifferaidd. Yn ddaearegol, mae'n rhan o'r Bryniau Mendip sy'n rhedeg ar draws gogledd canol Gwlad yr Haf, fel y mae ynysoedd y Môr Hafren, Steep Holm ac Ynys Echni. Mae'n gartref i nifer o blanhigion prin gan gynnwys rhosynnau y garreg gwynion (*Helianthemum apenninum*), y gorfrwynen (*Carex humilis*), y peneuraid (*Ranunculus auricomus*) a brigwellt Gwlad yr Haf (*Koeleria vallesiana*). Trigolion eraill y penrhyn yw cwningod, draenogod, llygod y maes, llygod y gwair a chwistlod. Mae adar yn cynnwys ehedyddion, corhedyddion y waun, llinosod a thitẅod tomos gleision.

Adeiladwyd caer ar derfyn y penrhyn rhwng 1862 a 1870 (*Palmerston Fort*) i wrthsefyll grym llynges Ffrainc. Roedd yn rhan o gyfres o geyrydd o gwmpas y Môr Hafren gyda cheyrydd eraill ar Benrhyn Larnog, Ynys Echni a Steep Holm. Ym 1900, lladdwyd milwr yn y caer gan ffrwydrad enfawr. Perodd y ffrwydrad ddifrod sylweddol i'r caer, a bu rhaid i'r fyddin gefnu ar y safle yn fuan wedyn. Cafodd ei ailarfogi am gyfnod yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Ei berchennog heddiw yw'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, ac fe'i gwarchodir fel Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 9 Gorffennaf 2019

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Tudalennau Burnham on sea Archifwyd 2008-05-11 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Brean Down Archifwyd 2006-07-16 yn y Peiriant Wayback. ar wefan Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol
Mae **Meall an t-Suidhe** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN139729.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Marilyn, Graham Top of Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Delweddau
---------

* Yr olygfa i gyfeiriad Meall an t-Suidhe o Allt na h-Urchaire. Gwelir hefyd Loch Linnhe.Yr olygfa i gyfeiriad Meall an t-Suidhe o Allt na h-Urchaire. Gwelir hefyd Loch Linnhe.
* Yn y niwl.Yn y niwl.
* Fin nos, fan hyn...Fin nos, fan hyn...
* Yr olygfa o lwybr Meall an t-Suidhe: Glen Nevis and Stob Ban.Yr olygfa o lwybr Meall an t-Suidhe: Glen Nevis and Stob Ban.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap[*dolen marw*]
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Llenor Cymraeg a chlerigwr oedd **Edward James** (1569? –1610?). Roedd yn perthyn i gylch yr Esgob William Morgan.

Bywgraffiad
-----------

Roedd yn frodor o Forgannwg a addysgwyd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen. Fe'i urddwyd yn ficer yn 1595 a gwasnaethodd ym mhlwyfi Caerllion-ar-Wysg, Drenewydd Gelli-farch, Llangatwg Dyffryn Wysg a Llangatwg Feibion Afel. Yn 1606 cafodd ei ddyrchafu'n Ganghellor Eglwys Gadeiriol Llandaf. Bu farw yn 1610, yn ôl pob tebyg.

Blaenddalen cyfieithiad Edward James o *Certain Sermons or Homilies* sef: 'Pregethau a osodwyd allan trwy awdurdod...'; cyhoeddwyd 1606.
Cyfieithodd *Llyfr yr Homiliau* i'r Gymraeg, gwaith a gyhoeddwyd yn 1606. Ymddengys iddo ymgymryd â'r gwaith ar gais yr Esgob William Morgan. Cyhoeddwyd ail argraffiad o'r Homiliau gan John Roberts, Tremeirchion, yn 1817, a trydydd argraffiad yn 1847 gan Morris Williams (Nicander).

Llyfryddiaeth
-------------

* Glanmor Williams, *Grym Tafodau Tân* (1984)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*
2. ↑  Gweler y *Bygraffiadur Cymreig* ar ; adalwyd 11 Mawrth 2019.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
*Erthygl ar eglwys yn Sir Ddinbych yw hon. Am erthygl ar Eglwys Sant Cwyfan, Ynys Cribinau, Ynys Môn gweler yma. Ceir hefyd eglwys Sant Cwyfan yn Nhudweiliog, Gwynedd.*
Eglwys sydd a'i hadeilad yn dyddio i'r 15C yw **Eglwys Sant Cwyfan**, Llangwyfan, ger Llandyrnog, Sir Ddinbych. Fe'i codwyd o dywodfaen lleol, coch ond gwyngalchwyd drosto.

Un o ddilynwyr Sant Beuno oedd Sant Cwyfan a roddodd ei enw i'r eglwys leol. Mae'r eglwys tua 1.5 km i'r gogledd-ddwyrain o Eglwys Sant Tyrnog, Llandyrnog a sonir amdani'n wreiddiol yn 1254 fel "Langeifin", ond dylid cofio nad oedd cofnodwr trethi y *Norwich Taxation* yn deall Cymraeg, heb sôn am ei sillafu. Ceir hefyd eglwys o'r un enw ar Ynys Cribinau ym Môn ac un arall yn Nhudweiliog, Gwynedd. Canfyddwyd olion yr eglwys cynharaf, canoloesol ger wal yn y gogledd, ond perthyn i'r 15C mae'r adeilad presennol.

Cofnodwyd pob rheithor a fu yma ers 15C. Ceir y dyddiad 1684 ar y tu allan i un o'r ffenestri ac 1714 ar y porth. Ychydig iawn o adnewyddu a moderneiddio a gafwyd yn ystod y ddau gan mlynedd diwethaf.

Ystyrir mai hon yw'r eglwys leiaf yn Nyffryn Clwyd.

* Ye eglwys o'r ffordd.
* Yr eglwys o'r cefn
* Cyffion i ddal dihirod
* Croes Geltaidd a chefn yr eglwys
* Beth dyn a fu fyw dros gyfnod o dros tair cansrif: 1699-1801
* Tu fewn yr eglwys
* Ffenestr yng nghefn yr eglwys

Ceir nenfwd crwm a chorau (neu seddi ag ochrau iddynt) twt sydd wedi eu peintio’n wyrdd, ers dyddiau Cadwalader Edwards a Thomas ap Hugh, wardeniaid yr eglwys, a roesant eu henwau uwchben eu porth newydd ym 1714.

Gweler hefyd
------------

* Eglwys Sant Saeran, Llanynys
* Eglwys Llanychan, ger Rhuthun
* Eglwys Sant Sadwrn, Henllan
* Eglwys Sant Meugan, Llanrhudd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Eglwys Sant Cwyfan***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  britishlistedbuildings.co.uk; adalwyd 26 Medi 2016.
Awyrfilwyr Ffrengig yn disgyn o C-119 *Flying Boxcar*.
Y frwydr a ddaeth â therfyn i Ryfel Indo-Tsieina oedd **Brwydr Điện Biên Phủ** (Ffrangeg: *Bataille de Diên Biên Phu*; Fietnameg: *Chiến dịch Điện Biên Phủ*) a ymladdwyd rhwng Corfflu Alldeithiol Ffrengig y Dwyrain Pell, lluoedd Undeb Ffrainc yn Indo-Tsieina, a chwyldroadwyr comiwnyddol y Việt Minh. Digwyddodd rhwng Mawrth a Mai 1954 a ddaeth i ben gyda threchiad i'r Ffrancod a ddylanwadodd trafodaethau dros ddyfodol Indo-Tsieina yng Nghynhadledd Genefa.

O ganlyniad i gamsyniadau gan yr arweinwyr milwrol Ffrengig, cychwynnwyd ymgyrch i gefnogi'r milwyr yn Điện Biên Phủ, yn nyfnderoedd bryniau gogledd-orllewin Fietnam. Ei phwrpas oedd i dorri llinellau cyflenwi y Việt Minh i mewn i Deyrnas Laos, oedd yn gynghreiriad i Ffrainc, a thynnu'r Việt Minh yn dactegol i mewn i frwydr fawr bydd yn ei niweidio'n sylweddol. Nid oedd y Ffrancod yn ymwybodol o artileri trwm y Việt Minh (gan gynnwys gynnau gwrth-awyrennol) a'i alluogrwydd i symud yr arfau hyn i frigau'r mynyddoedd dros y gwersyllfan Ffrengig, a chafodd y Ffrancod eu hamgylchynu gan y Việt Minh, dan arweiniad yr Uwch-Gadfridog Võ Nguyên Giáp, a buont dan warchae. Meddiannodd y Việt Minh yr ucheldiroedd o gwmpas Điện Biên Phủ a chafodd safleoedd Ffrengig eu peledu. Dilynodd brwydro dyfal ar y tir, yn debyg i ryfela ffosydd y Rhyfel Byd Cyntaf. Gwrthyrrodd y Ffrancod ymosodiadau'r Việt Minh ar eu safleoedd tro ar ôl tro. Danfonwyd cyflenwadau ac atgyfnerthiadau trwy'r awyr, ond wrth i safleoedd y Ffrancod gael eu goresgyn ac wrth i rym tanio yn erbyn awyrennau'r Ffrancod gynyddu, wnaeth llai o'r cyflenwadau cyrraedd y lluoedd Ffrengig. Goresgynnwyd y garsiwn ar ôl gwarchae a barhaodd dau fis ac ildiodd y mwyafrif o luoedd Ffrainc. Dihangodd ychydig ohonynt i Laos. Ymddiswyddodd llywodraeth Ffrainc a chefnogodd yr Arlywydd newydd, Pierre Mendès France, enciliad Ffrengig rhag Indo-Tsieina.

Daeth y rhyfel i ben yn fuan wedi'r frwydr gyda Chytundebau Genefa, ac enciliad Ffrainc rhag ei threfedigaethau yn Indo-Tsieina. Rhannwyd Fietnam yn ddwy ran, Gogledd Fietnam a De Fietnam.

Darllen pellach
---------------

* Fall, Bernard B. *Hell in a Very Small Place* (Efrog Newydd, J.B. Lippincott Company, 1967).
* Morgan, Ted. *Valley Of Death: The Tragedy at Dien Bien Phu That Led America into the Vietnam War* (Efrog Newydd, Random House, 2010).
* Windrow, Martin. *The Last Valley* (Efrog Newydd, Da Capo Press, 2004).
Consol gemau ydy'r **Dreamcast** (Japaneg: ドリームキャスト Hepburn: Dorīmukyasuto). Fe'i ryddhawyd gan Sega ar 27 Tachwedd 1998 yn Japan, 9 Medi 1999 yng Ngogledd America, a 14 Hydref, 1999 yn Ewrop. Y Dremcast oedd y consol gemau cyntaf o'r chweched cenhedlaeth o gonsolau, rhyddhawyd cyn y PlayStation 2, GameCube ac Xbox. Hwn oedd y consol olaf gan Sega, ar ôl 18 mlynedd yn y farchnad consol.

Hanes
-----

Yn hytrach na defnyddio'r caledwedd drud o'r Sega Saturn a oedd yn aflwyddiannus, penderfynodd Sega i greu'r Dreamcast gyda chydrannau "eisoes ar gael" er mwyn lleihau'r costau, yn cynnwys Hitachi SH-4 CPU a NEC PowerVR2 GPU. Er gwaethaf yr ymateb llugoer o'r Dreamcast yn Siapan, roedd y lansiad yn America yn lwyddiannus iawn, gydag ymgyrch farchnata fawr. Fodd bynnag, dechreuodd diddordeb yn y system newydd dirywio oherwydd y PlayStation 2. Hyd yn oed ar ôl torri'r gost o'r consol sawl gwaith, methodd y Dreamcast i fodloni disgwyliadau, ac roedd y cwmni yn parhau i golli arian. Ar ôl newid mewn arweinyddiaeth, penderfynodd Sega i roi'r gorau i'r Dreamcast ar 31 Mawrth, 2001, yn gadael y busnes consol am byth ac ailstrwythuro ei hun. Erbyn hyn, mae Sega yn cyhoeddi gemau yn unig. Gwerthwyd 10.6 miliwn unedau Dreamcast ledled y byd.

Er gwaethaf ei amser byr ar y farchnad, a diffyg cefnogaeth trydydd parti, mae llawer o adolygwyr wedi dweud bod y Dreamcast "o flaen ei amser". Mae ganddi lawer o gemau greadigol ac yn arloesol, yn cynnwys *Crazy Taxi*, *Jet Set Radio* and *Shenmue*, yn ogystal â llawer o gemau arcêd. Y Dreamcast oedd y consol cyntaf i gynnwys modem i chwarae gemau arlein a mynd ar y rhyngrwyd.

Gemau gyda'r gwerthiant orau
----------------------------

Gweler hefyd: Rhestr o gemau Dreamcast

| Teitl | Copïau a werthir |
| --- | --- |
| *Sonic Adventure* | 2.5 miliwn |
| *Soulcalibur* | 1.3 miliwn |
| *Crazy Taxi* | 1.225 miliwn (tua 1.11 miliwn yn yr UD, 115,039 yn Siapan |
| *Shenmue* | 1.2 miliwn |
| *Resident Evil Code: Veronica* | 1.14 miliwn |
| *NFL 2K* | 1.13 miliwn yn yr UD |
| *NFL 2K1* | 1.01 miliwn yn yr UD |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Daniel Boutros (2006-08-04). "Sonic Adventure". *A Detailed Cross-Examination of Yesterday and Today's Best-Selling Platform Games*. Gamasutra. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-02-28. Cyrchwyd 2006-12-08.
2. ↑  (Saesneg) "Soul Calibur II". Namco Cybertainment, Namco America. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2006-03-27. Cyrchwyd 2009-07-16.
3. 1 2 3  (Saesneg) "US Platinum Videogame Chart". The Magic Box. 2007-12-27. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-10-09. Cyrchwyd 2008-08-03.
4. ↑  (Saesneg) "Microsoft Announces Leading Sega Games for Xbox". Microsoft. 2001-10-12. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-03-19. Cyrchwyd 2007-12-12.
Un o ferched yr Arglwydd Gruffudd ap Llywelyn Fawr, tad Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, oedd y Dywysoges **Margaret ferch Gruffudd ap Llywelyn** (fl. tua 1245–1280).

Bywgraffiad
-----------

Ychydig a wyddys amdani. Roedd hi'n chwaer i Gwladus a merch arall, Catrin, ac i'w frodyr Llywelyn a Dafydd ap Gruffudd. Ni chyfeirir ati yn yr achau, sy'n awgrymu efallai ei bod yn ferch perth a llwyn i'w dad, Gruffudd.

Ymddengys fod Llywelyn wedi seilio ei berthynas a'i gynghreiriad Madog ap Gruffudd II, Arglwydd Powys Fadog, trwy drefnu iddo briodi ei chwaer Margaret, yn 1258, symudiad a ddigiodd frenin Lloegr.

Etifeddodd Madog deyrnas Powys Fadog yn y flwyddyn 1269 ar farwolaeth ei dad, Gruffudd Maelor II. Roedd yn un o gefnogwyr amlycaf Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru ac yn gynghreiriad hollbwysig oherwydd safle Powys Fadog yn rheoli'r mynediad i deyrnas Gwynedd o gyfeiriad Caer a'r Gororau.

Lladdwyd Madog yn ystod rhyfel 1277 rhwng Llywelyn a brenin Lloegr, wrth amddiffyn ei diroedd yn erbyn ymosodiad y brenin. Ni wyddys beth fu tynged Margaret ar ôl hynny, ond ceir cyfeiriad moel ati fel "chwaer Llywelyn" mewn dogfen sy'n dyddio i ddiwedd y 1270au.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Caerdydd, 1986), tud. 38.
Llofrudd cyfresol Seisnig oedd **Frederick Walter Stephen West** (29 Medi 1941 – 1 Ionawr 1995). Ynghyd â'i ail wraig Rosemary West, arteithiodd a threisiodd nifer o ferched a gwragedd ifainc, gan lofruddio o leiaf 11 ohonynt rhwng 1967 ac 1987. Ymysg y merched a lofruddiwyd roedd aelodau o'i deulu ei hun. Digwyddodd nifer o'r llofruddiaethau o amgylch dinas Caerloyw, yn 25 Heol Midland ac yn hwyrach ar 25 Stryd Cromwell, gyda nifer o'r cyrff yn cael eu claddu yn neu'n agos i'r cartrefi hyn.

Llofruddiodd Fred o leiaf dau berson cyn dechrau cydweithio â Rose, tra bod Rose wedi llofruddio llysferch Fred (merch fiolegol ei wraig gyntaf) pan yr oedd ef yn y carchar am ddwyn. Digwyddodd y mwyafrif o lofuddiaethau rhwng Mai 1973 ac Awst 1979, yn eu cartref yn 25 Stryd Cromwell.

Arestiwyd y ddau a dygwyd achos yn eu herbyn yn 1994. Cymerodd Fred West ei fywyd ei hun cyn dechrau'r achos llys, ond charcharwyd Rose West am oes yn Nhachwedd 1995, wedi iddi gael ei ffeindio'n euog o 10 achos o lofruddiaeth. Dymchwelwyd eu cartref ar Stryd Cromwell yn 1996 a newidiwyd y safle'n llwybr cerdded yn cysylltu Stryd Cromwell Street i Sgwâr San Michael.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genedigaeth, priodasau a marwolaethau Cymru a Lloegr - Gorffennaf 1996

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 43580756
* LCCN: n97013499
* ISNI: 0000 0000 3348 169X
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Mark Daniel Ronson** (ganwyd 4 Medi 1975) yn artist, cynhyrchydd cerddoriaeth a chyd-sylfaenydd Recordiau Allido. Daw o Loegr ac mae wedi ennill Gwobr y BRITs a Gwobr Grammy deirgwaith. Canolbwyntiodd ei albwm cyntaf, *Here Comes the Fuzz*, ar hip hop Americanaidd. Er gwaethaf y ffaith iddo gyd-weithio â Sean Paul, Nate Dogg a Ghostface Killah, ni gafodd fawr o lwyddiant yn y siart.

Canolbwyntiodd ei ail albwm, *Version* ar y sîn gerddorol Brydeinig ac yn cynnwys fersiynau newydd o ganeuon bandiau fel Radiohead, Maximo Park, The Smiths, Amy Winehouse, The Zutons a'r Kaiser Chiefs. Mae'r albwm yn cynnwys tair cân a gyrhaeddodd y deg uchaf yn y siart ac enillodd Ronson Wobr BRIT am yr Artist Gwrywaidd Gorau yn 2008. Ef yw'r person cyntaf i beidio a chanu ar y recordiad i ennill Gwobr Brit.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 47979779
* LCCN: no2003109276
* ISNI: 0000 0000 7143 363X
* GND: 135337909
* SUDOC: 187135819
* BNF: cb14590999t (data)
* NKC: pag2017959682
* BNE: XX5594435

 |
Plwyf ac aneddiad bychan yn ne Cymru yw **Eglwys Ilan** (weithiau **Eglwys-Ilan** neu **Eglwysilan**). Mae'n gorwedd rhwng Pontypridd ac Ystrad Mynach ac yn cael ei rannu rhwng Rhondda Cynon Taf a Chaerffili. Sancteiddiwyd yr eglwys i gofio am Sant Ilan.

Yn hanesyddol roedd y plwyf yn rhan o gantref Senghennydd yn yr Oesoedd Canol. Yma bu cartref Llywelyn Bren. Yn nes ymlaen roedd yn gorwedd yn yr hen Sir Forgannwg. Enwir y plwyf a'r hen eglwys ar ôl Sant Ilan. Dywedir bod ysbrydion wedi aflonyddu ar godwyr yr eglwys gyntaf a bu rhaid iddynt ddewis safle arall am fod y celfi a'r cerrig yn cael eu symud dros nos.

Eglwys Sant Ilan, Eglwys Ilan.
Tafarn yn Eglwys Ilan.
Mae'r plwyf yn cynnwys rhan o Bontypridd, pentref Senghennydd, Eglwys Ilan ei hun (dyrnaid o dai) a'r Groeswen. Mae tua 8,000 o bobl yn byw yn yr ardal heddiw.

Enwogion
--------

* William Edwards (1719 - 1789), peirianydd sifil a aned yn y plwyf

Dolenni allanol
---------------

* Menter Caerffili: Hanesyn am Eglwys Ilan Archifwyd 2007-10-13 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Gwefan Plwyf Eglwys Ilan Archifwyd 2008-05-17 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Vision of Britain: ffeithiau hanesyddol am y plwyf
Mae **Duncan William MacNaughton Scott** (ganwyd 6 Mai 1997) yn nofiwr o'r Alban. Mae e'n cynrychioli Prydain Fawr ym Mhencampwriaethau Aquatics y Byd FINA a'r Gemau Olympaidd, a'r Alban yng Ngemau'r Gymanwlad. Gwnaeth Scott hanes ar ôl ennill pedair medal - mwy nag unrhyw athletwr arall o Brydain mewn un Gemau Olympaidd yng Gemau Olympaidd yr Haf 2020 Ngemau Olympaidd Tokyo 2020. Gan ennill tair medal aur yn y ras gyfnewid dull rhydd 100 m a 200 m, a ras gyfnewid dull rhydd 4 × 100 m) yng Ngemau Ewropeaidd 2015, ef oedd yr athletwr Prydeinig mwyaf llwyddiannus yn y Gemau.

Cafodd Scott ei eni yn Alloa, yn fab i Joy Macnaughton a Nigel Scott. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Strathallan.

Yn gyfan gwbl yn y pwll, mae Scott wedi nofio yn rhyngwladol mewn dull rhydd a glöyn byw 100 a 200 metr, a 200 metr medli unigol. Mae wedi ennill aur yng Gemau Olympaidd a dwy aur ym Mhencampwriaethau'r Byd mewn ras gyfnewid dull rhydd 4 x 200 metr, aur yn y ras gyfnewid medli 4 x 100 metr, yn ogystal ag arian ym Mhencampwriaethau a Gemau Olympaidd y Byd mewn ras dull rhydd a ras gyfnewid medli. Yn unigol, Scott oedd y pencampwr dull rhydd 100 metr yng Ngemau Ewropeaidd 2015 a Gemau'r Gymanwlad 2018, a'r pencampwr dull rhydd 200 metr yn yr un Gemau Ewropeaidd a Phencampwriaethau Aquatics Ewropeaidd 2018.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Duncan Scott's parents 'delighted' at Tokyo Olympics success". *BBC Scotland* (yn Saesneg). 3 Awst 2021. Cyrchwyd 5 Awst 2021.
2. 1 2  Lewis, Jane (21 Gorffennaf 2015). "World Championships: Duncan Scott tipped to add to medal haul - BBC Sport" (yn Saesneg). BBC. Cyrchwyd 17 Chwefror 2020.
3. ↑  Mitchell, Jenness (7 Chwefror 2017). "The best is yet to come for Alloa swimmer Scott". Stirling News. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 24 July 2019. Cyrchwyd 17 Chwefror 2020.
Mae **eglwys plwyf Llaneirwg**, pentref a fu yn hanesyddol yn rhan o Sir Fynwy ond sydd bellach yn faesdref o Gaerdydd, yn dyddio'n ôl i'r oesoedd canol. Adeiladwyd yr eglwys bresennol yn y 14g, ond darganfuwyd tystiolaeth o adeilad hŷn, Normanaidd yn ystod gwaith atgyweirio yn oes Fictoria. Mae'n debyg fod yr eglwys honno'n fwy o faint na'r un presennol. Cysegrir yr eglwys i sant Normanaidd o'r enw Mellon, ac yn Saesneg mae ardal Llaneirwg yn dwyn ei enw. Cyn dyfodiad y Normaniaid safai eglwys Geltaidd yn y fangre, wedi'i chysegru i Leurwg, mab Coel Hen.

Saif yr eglwys ar ben bryn, ac mae ei thŵr yn weladwy o Fôr Hafren. Mae cynllun yr eglwys yn un anghyffredin; ar y wal dwyreiniol mae dau fwa, y naill yn fwy na'r llall, yn arwain i mewn i'r gangell â'r capel ogleddol. Ceir olion hen groglofft yn croesi'r rhain. Ni saif y tŵr o flaen corff yr eglwys ar yr ochr orllewinol ond ar ei ganol i'r de. Newidiwyd y nenfwd a llawer o'r ffenestri yn y 15g.

Atgyweiriwyd yr eglwys oddeutu 1858 gan y pensaer George Gilbert Scott; ariannwyd y gwaith hyn gan Edward Augustus Freeman, hanesydd a drigodd gerllaw ym mhlasdy Llanrhymni o 1855 tan 1860. Atgyweiriwyd yr eglwys eto ym 1868–9 gan Charles Buckeridge, a'r gangell oddeutu 1875 gan Ewan Christian. Ym 1963 penodwyd yr eglwys yn adeilad rhestredig Gradd I.

Saif Croes Llaneirwg y tu allan i fynwent yr eglwys.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Freeman 1857, t. 267.
2. ↑  Neal 2005, t. 3.
3. ↑  Neal 2005, t. 54.
4. 1 2  (Saesneg) Church of St Mellon, Old St Mellons. *British Listed Buildings*. Adalwyd ar 7 Mehefin 2014.
5. ↑  Bielski 1985, t. 12.
6. ↑  Newman 1995, t. 567.
7. ↑  Bielski 1985, t. 16.

Llyfryddiaeth
-------------

* Bielski, Alison (1985). *The Story of St. Mellons*. Port Talbot: Alun Books.CS1 maint: ref=harv (link)
* Freeman, Edward A. (1857). "Architectural Antiquities in Monmouthshire. No. V: St. Mellon's". *Archæologia Cambrensis* **III**: 265–74.
* Neal, Marjorie; et al. (2005). *Rumney & St. Mellons: A History of Two Villages*.CS1 maint: ref=harv (link)
* Newman, John (1995). *Glamorgan*. *The Buildings of Wales*. Llundain: Penguin.CS1 maint: ref=harv (link)
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys rhawn** (enw gwyddonol: *Sphenolobopsis pearsonii*; enw Saesneg: *horsehair threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys rhawn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **El Jem** neu **El Djem** (arabeg: الجم) yn ddinas yn Nhiwnisia a leolir yng ngogledd-orllewin canolbarth y wlad yn ardal y Sahel. Mae hi'n gorwedd tua hanner ffordd rhwng Sousse i'r gogledd a Sfax i'r de ac ychydig dros 40 km o dref Mahdia ar yr arfordir i'r dwyrain.

Yn weinyddol mae hi'n rhan o dalaith Mahdia, ac yn ddinas gyda phoblogaeth o 18,302 o bobl.

Tyfodd El Jem ar safle dinas hynafol **Thysdrus**, ac mae'n enwog am ei amffitheatr, y drydedd mwyaf yn yr Ymerodraeth Rufeinig (yn dal mwy na 30 000 o wylwyr) ar ôl y Colosseum yn Rhufain (45 000) ac amffitheatr Capua.

Hanes
-----

Sefydlwyd dinas ar y safle gan y Ffeniciaid. Yn nghyfnod y Cesariaid, cafodd fraint coloni ac wedyn cafodd ei hymgorffori yn nhalaith Rufeinig Byzacene. Yn gorwedd yng nghanol ardal amaethyddol ffrwythlon iawn, ymddengys fod y ddinas wedi bod yn un eithaf cyfoethog. Mwynheai nawdd economaidd a gwleidyddol gan yr ymerodron Rhufeinig Vespasian a Titus. Roedd yn gorwedd ar groesffordd rhwydwaith o ffyrdd Rhufeinig pwysig, a daeth Thysdrus yn ganolfan fasnachol ddeinamig.

Ar ddechrau 238, cafwyd cynllwyn a gwrthryfel yn Thysdrus a effeithiodd yn fawr ar hanes yr ymerodraeth. Am fod trethi amaethyddol mor drwm gwrthryfelodd pobl y ddinas a'r ardal. Ar ôl cyfres o ymladdfeydd, lladdwyd y procurator, ac aeth y gwrthryfelwyr i gartref Gordian, proconsul talaith Affrica, yn Thysdrus i'w gyhoeddi'n ymerodr. Aeth yr ymerodr newydd, gyda'i fab Gordian II, i Carthago. Daeth rhyfel cartref byrhoedlog wedyn a arweiniodd yn y pen draw, diolch i gefnogaeth yn senedd Rhufain, at gael gwared â'r ymerodr swyddogol Maximinius y Thraciad a chyhoeddi'r Gordian III ifanc yn ymerodr.

Amgueddfa archaeololegol
------------------------

Ar ymyl y ddinas ceir amgueddfa lle cedwir nifer o fosaics a ddarganfuwyd yn *villas* Thysdrus; maent yn cynnwys portread o'r dduwies Affrica. Ceir enghreifftiau eraill yn Amgueddfa Bardo, Tiwnis ac yn amgueddfa Sousse yn ogystal.

Mae El Jem yn gartref i ŵyl cerddoriaeth glaurol adnabyddus a gynhelir yn yr haf bob blwyddyn.

* Mosaic enghreifftiolMosaic enghreifftiol
* Mosaic enghreifftiolMosaic enghreifftiol
* Mosaic enghreifftiolMosaic enghreifftiol
* Mosaic enghreifftiolMosaic enghreifftiol

Llyfryddiaeth
-------------

* Gilbert Charles-Picard, *La civilisation de l'Afrique romaine* (Paris, Études Augustiniennes, 1990)

Dolenni allanol
---------------

* Maison d'Africa: safle Thysdrus Archifwyd 2007-09-27 yn y Peiriant Wayback.
* Gŵyl cerddoriaeth ryngwladol El Jem
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Koko Stambuk yw ***Doblemente Embarazada*** a gyhoeddwyd yn 2019. Fe'i cynhyrchwyd ym Mecsico. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg. 

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2019. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Parasite* sef ffilm gomedi-arswyd gan Bong Joon Ho. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Koko Stambuk ar 16 Mawrth 1977 yn Osorno. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1996 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Koko Stambuk nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Doblemente Embarazada |  | Mecsico | Sbaeneg | 2019-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------