Roedd **Helen Griffin** (1958 – 29 Mehefin 2018) yn actor, dramodydd a sgriptiwr Cymreig. Ymddangosodd yn rheolaidd mewn cynyrchiadau Cymreig yn y theatr ac ar y teledu. Ysgrifennodd a serennodd yn y ffilm *Little White Lies* (2005). Yn 2006 ymddangosodd mewn dwy bennod o'r gyfres *Doctor Who*, penodau "Rise of the Cybermen" a "The Age of Steel".

Bywyd cynnar
------------

Fe'i ganwyd yn Abertawe a'i magwyd yn Nhreboeth a mynychodd Ysgol Bishop Vaughan. Bu Griffin yn hyfforddi i fod yn nyrs ar yr un cwrs a'r digrifwr Jo Brand a bu'n gweithio fel nyrs seiciatryddol hyd at 1986, pan ddaeth yn actores. Roedd hi'n byw yn Abertawe.

Gyrfa fel actor
---------------

Roedd Griffin wedi ymddangos mewn nifer o ddramâu, rhaglenni teledu a ffilmiau. Ar y teledu, mae hi wedi ymddangos yn y comedi cwlt *Satellite City, A Mind to Kill, Life Force, Holby City, Doctor Who, Gavin & Stacey, Coronation Street* a *Getting On*. Roedd gwaith ffilm Griffin yn cynnwys *Twin Town*, *Solomon a Gaenor*, *Human Traffic*, *The Machine*, *Camelion* a'r ffilmiau cefn wrth gefn *Dan y Wenallt / Under Milkwood* (2015).

Yn 2003, bu Griffin yn perfformio sioe un-fenyw o'r enw *Caitlin*, yn seiliedig ar fywyd Caitlin Macnamara, gwraig Dylan Thomas; roedd y *Western Mail* yn canmol ei "pherfformiad craff a deallusol". Atgyfododd y sioe yn 2014 i nodi canmlwyddiant geni Dylan Thomas.

Yn 2012 - 2013 bu Helen yn serennu mewn sioe un fenyw *Who's afraid of Rachel Roberts* a oedd yn cynnwys perfformiad yn Gŵyl Caeredin 2013.

Yn 2005, enillodd Griffin clod am ei rôl fel Karen yn *Little White Lies.* Roedd y sgript yn seiliedig ar y ddrama *Flesh and Blood* a ysgrifennwyd gan Griffin. Enillodd y wobr am Actores Orau BAFTA Cymru 2005. Bu Griffin  yn gysylltiedig â'r gyfres *Dr Who* gan gael ei ddefnyddio fel eilydd yn ystod darlleniadau sgript ar gyfer actorion nad oedd ar gael ar y diwrnod. Bu hyn yn arwain at gynnig rhan iddi yn y penodau 'Rise y Cybermen' a 'The Age of Steel'. Yn y bennod olaf o'r ail gyfres o *Gavin & Stacey*, bu Griffin yn ymddangos fel Rita, menyw tollau. Bu hi hefyd yn ymddangos fel gweithiwr cymdeithasol mewn pum pennod o *Coronation Street*. Ymddangosodd ym mhob un o'r tair cyfres o'r comedi arobryn *Getting On*. Yn 2016, bu hi'n serennu mewn atodiad i *Getting On* - *Going Forward* ond gan chwarae rhan cymeriad gwahanol.

Gyrfa fel awdur
---------------

Ysgrifennodd Griffin ei drama fer cyntaf *Killjoy*,  ar gyfer y Theatr Gorllewin Morgannwg (a ailenwyd wedyn yn Theatr na n'Og). Cafodd ei berfformio am y tro cyntaf ym 1993. Cafodd dwy o'u dramau byrion eraill, *The Change* a *A Generation Arises*, eu perfformio ym 1994. Ym 1997 bu Griffin yn cydweithio gyda Jo Brand ar y ddrama fer, *Mental*, a oedd yn seiliedig ar brofiadau'r ddwy fel nyrsiaid seiciatrig. Bu'r ddwy yn perfformio fersiwn a diweddarwyd yn 2003 yng Ngŵyl Ymylol Caeredin. Drama hir cyntaf Griffin oedd *Flesh and Blood*, sy'n delio gyda hiliaeth yn y gymdeithas Gymreig. Cafodd ei berfformio gyntaf yn Theatr y Sherman Caerdydd yn 2000, ac yn ddiweddarach symudodd i'r *Hampstead Theatr* Llundain. Yn 2002 perfformiodd Theatr y Byd Casnewydd ei drama *I Love You Superstar* am y tro cyntaf.

Addasodd Griffin ei sgript drama *Flesh and Blood* yn sgript ffilm o'r enw *Little White Lies*, a gafodd ei ffilmio ar leoliad yng Nghaerdydd ac Abertawe, ac â dangoswyd am y tro cyntaf yn y Deyrnas Unedig ar 10 Ionawr 2006.

Gweithredu gwleidyddol
----------------------

Bu Griffin yn weithredol mewn ymgyrchoedd gwrth-ryfel, gwrth-hiliaeth a ffeministaidd. Yn ystod cyfnod cynhyrchu *Flesh and Blood*, meddai, "Ni allwn fforddio cael diffiniad cul o'r hyn mae'n golygu i fod yn Gymreig. Os ydym am symud ymlaen dylem fod yn falch o amlddiwylliant Cymru." Yn 2003 bu Griffin yn protestio yn erbyn Rhyfel Irac yn Abertawe, a fu yn llefarydd ar ran *Clymblaid Abertawe yn Erbyn y Rhyfel*. Yn 2004, safodd fel ymgeisydd ar gyfer  Senedd Ewrop ar lechen y Glymblaid PARCH. ni fu'n llwyddiannus. Yn 2006 cafodd Griffin ei arestio am baentio slogan mewn paent coch ar furiau'r Amgueddfa Genedlaethol fel rhan o brotest yn erbyn Cam weithredu Israel yn Libanus. Cafodd ei ddal gan yr heddlu am ddeng awr cyn cael ei ryddhau gyda rhybudd.

Derbyniodd Doethuriaeth er Anrhydedd gan y Brifysgol Agored yng Nghymru fel cydnabyddiaeth am ei ymgyrchu cymdeithasol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Swansea-born Twin Town actress Helen Griffin dies, aged 59" (yn Saesneg). BBC News. 30 Mehefin 2018. Cyrchwyd 30 Mehefin 2018.
2. ↑  "Swansea: The latest news, sport, what's on and business from Swansea and Gower". *M.southwales-eveningpost.co.uk* (yn Saesneg). Cyrchwyd 30 Mehefin 2018.
3. ↑  (Saesneg) Helen Griffin. Swansea's Grand. Adalwyd ar 1 Gorffennaf 2018.
4. ↑  Walters, Darren (10 Chwefror 2000). "Exposing the hostility in the hillside". *Western Mail*. Archifwyd o'r gwreiddiol (Reprint) ar 2005-10-28. Cyrchwyd 23 Awst 2006.
5. ↑  Jones, Hannah (26 Rhagfyr 2003). "The WACAS Awards". *Western Mail* (yn Saesneg). Cyrchwyd 23 Awst 2006.
6. ↑  Price, Karen (29 Mawrth 2006). "Doctor Who dominates Welsh Baftas". *Western Mail* (yn Saesneg). Cyrchwyd 23 Awst 2006.
7. ↑  "BAFTA Cymru Awards archive" (yn Saesneg). BAFTA Cymru. 24 Ebrill 2006. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-09-28. Cyrchwyd 23 Awst 2006.
8. ↑  Pixley, Andrew (9 Tachwedd 2006). "Rise of the Cybermen / The Age of Steel" (yn en). *Doctor Who Magazine Special Edition* (Panini Comics) (14): 52–61.
9. ↑  "Details of Helen Griffin's plays and performances from the archive of the Theatre in Wales website". *Theatre in Wales* (yn Saesneg). Cyrchwyd 23 Awst 2006.
10. ↑  Thomas, Rebecca (5 Awst 2003). "Jo Brand's Fringe return". *BBC News* (yn Saesneg). Cyrchwyd 23 Awst 2006.
11. ↑  Watts, Robert (1 Tachwedd 2000). "Details of Flesh and Blood from the archive of the Theatre in Wales website". *Theatre in Wales* (yn Saesneg). Cyrchwyd 23 Awst 2006.
12. ↑  "A sharp but gritty snapshot". *Western Mail* (yn Saesneg). 16 Ionawr 2006. Cyrchwyd 23 Awst 2006.
13. ↑  "Anti-war protesters rally today". *Western Mail* (yn Saesneg). 1 Chwefror 2003. Cyrchwyd 23 Awst 2006.
14. ↑  Shipton, Martin (20 Mai 2004). "Rebel MP's party launches Euro-campaign". *Western Mail*. Cyrchwyd 23 Awst 2006.
15. ↑  "2004 European parliamentary election results" (free registration required). *The Guardian* (yn Saesneg). Cyrchwyd 23 Awst 2006.
16. ↑  Turner, Robin (10 Awst 2006). "Actress arrested for 'red handed' protest". *Western Mail* (yn Saesneg). Cyrchwyd 23 Awst 2006.
17. ↑  Turner, Robin (11 Awst 2006). "War protesters cautioned". *Western Mail* (yn Saesneg). Cyrchwyd 23 Awst 2006.
18. ↑  *University honours for actress Helen Griffin and campaigner Shahien Taj* adalwyd 1 Gorffennaf 2018

Dolenni allanol
---------------

* Helen Griffin ar wefan Internet Movie Database