recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Band pync-roc Americanaidd oedd **Black Flag**. Hwy oedd un o'r grwpiau cyntaf o'r mudiad pync caled (*hardcore*) yng Nghaliffornia yn y 1980au cynnar a hefyd yn arloesol yn y genre *post-hardcore*. Canolbwyntiodd caneuon Black Flag ar themâu megis diflastod bywyd y maestrefi ac arwahanrwydd cymdeithasol, a chanddynt geiriau gwrth-awdurdodol. Adeiladodd y grŵp ar gerddoriaeth bync gynt megis y Ramones, gydag unawdau gitâr digywair ac amseriad hynod o gyflym. Perfformiodd ar daith gan ledu dawnsio slam a'r *mosh pit*, gan ddenu'r gynulleidfa i fod yn rhan o'r profiad cerddorol byw.

Sefydlwyd y grŵp gan y gitarydd Greg Ginn (1976–86) yn Hermosa Beach yn ardal Los Angeles ym 1976 dan yr enw Panic. Perfformiodd yn gyhoeddus yn gyntaf yn Rhagfyr 1977. Y flwyddyn ddilynol, newidiodd enw'r band i Black Flag oherwydd roedd grŵp arall â'r enw Panic, a bu'r perfformiad cyntaf dan yr enw hwn ar 27 Ionawr 1979. Ym 1978 sefydlwyd SST Records gan Ginn a'r gitarydd bas Chuck Dukowski (1977–83) er mwyn cyhoeddi cerddoriaeth y band, a'r sengl "Nervous Breakdown" oedd y record gyntaf i'w rhyddhau ar y label. Keith Morris (1976–9), Ron Reyes (1979–80) a Dez Cadena (1980–1) oedd cantorion cynnar y band. Ar ôl i Henry Rollins (1981–6) ymuno â Black Flag yn brif leisydd, rhyddhawyd yr albwm cyntaf *Damaged* ym 1981. Drymwyr y band trwy'r rhan fwyaf o'i oes oedd Robo (1978–81) a Bill Stevenson (1981–5). Daeth y band i ben ym 1986. Ailgynullodd Black Flag yn 2003, ac yn 2013 i ryddhau albwm newydd.

Albymau stiwdio
---------------

* *Damaged* (1981)
* *My War* (1984)
* *Family Man* (1984)
* *Slip It In* (1984)
* *Loose Nut* (1985)
* *In My Head* (1985)
* *What The...* (2013)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Black Flag. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 3 Hydref 2017.
2. ↑  (Saesneg) James Parker. Black Flag’s Psychic Imprint, *The Atlantic* (27 Mehefin 2016). Adalwyd ar 3 Hydref 2017.
3. ↑  (Saesneg) Stephen Thomas Erlewine. Black Flag: Biography & History, AllMusic. Adalwyd ar 3 Hydref 2017.
Digwyddir **brathau a phigiadau pryfed** (neu **brathiadau**) fel mecanwaith amddiffyn gan bryfed.

Brathau
-------

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

Pigiadau
--------

### Gwenyn, picwn, a gwenyn meirch

Mae gwenyn, picwn, a gwenyn meirch i gyd yn pigo, sef chwistrellu gwenwyn i'r croen, fel mecanwaith amddiffyn i rybuddio person sydd wedi ymyrryd arnynt. Mae'r mwyafrif o bigiadau yn boenus ac yn goslyd ond yn ddiniwed, gan effeithio ar y man o amgylch y pigiad yn unig. Fodd bynnag, gall rhai pobl ddioddef adwaith alergaidd ehangach ei effaith ar unwaith, fel sioc anaffylactig, a all fod yn farwol. Ond eithaf anghyffredin yw hyn (tua 3 o bob 100 o bobl yn y Deyrnas Unedig) ac fel arfer bydd yn digwydd yn achos pigiad picwnen yn unig.

Yn annhebygol bydd gan berson sydd ag alergedd i bigiad picwnen alergedd i bigiad gwenynen hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Pigiadau, pryfed: Cyflwyniad. *Gwyddoniadur Iechyd*. Galw Iechyd Cymru. Adalwyd ar 7 Medi, 2009.
2. ↑   Pigiadau, pryfed: Achosion. *Gwyddoniadur Iechyd*. Galw Iechyd Cymru. Adalwyd ar 7 Medi, 2009.
Brochgi
Helgi sy'n tarddu o'r Almaen yw'r **Brochgi** neu'r **Dachsund** (lluosog: Dachsunds). Weithiau ar lafar yn Ne Cymru fe'i eliwir yn **gi llathaid**, ond gall yr enw hwn hefyd gyfeirio at y corgi. Mae "Brochgi" yn gyfieithiad llythrennol o'r enw Almaeneg *Dachshund*: cafodd y brîd hwn ei ddatblygu i hela'r broch yn ei ddaear. Er ei fod yn helgi, mae gan y Brochgi dras o grŵp y daeargwn ac mae'n ymddwyn yn debyg i ddaeargi.

Ci bywiog yw'r Brochgi sydd yn hir ei gorff gyda brest dwfn, coesau byrion, trwyn pigfan, a chlustiau hirion. Ceir dau faint – safonol a bach – a thri math o gôt – llathraidd, hirwallt, a gwrychog. Gan amlaf mae ganddo flew brown-goch neu felyn a du. Mae ganddo daldra o 18 i 25 cm (7 i 10 modfedd) ac yn pwyso 7 i 14.5 kg (16 i 32 o bwysau); mae'r ffurf fechan yn fyrach ac yn pwyso llai na 5 kg (11 o bwysau).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Geiriadur yr Academi*, [dachshund].
2. ↑   ci. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 21 Medi 2014.
3. 1 2 3  (Saesneg) dachshund. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 21 Medi 2014.
4. ↑  (Saesneg) Are dachshunds hounds or terriers?. *Canis lupus hominis* (3 Gorffennaf 2012). Adalwyd ar 21 Medi 2014.
Mae **Coed Ffordd-las** yn goedwig a leolir tua 2 filltir i'r de o bentref Llansanffraid Glan Conwy ger Pentrefelin yn Sir Conwy sydd wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 17 Rhagfyr 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.68 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Map o'r ardal, gan gynnwys teyrnasoedd Brythoinig eraill
Castell Lindisfarne
Teyrnas Eingl-Sacsonaidd yn ne-ddwyrain yr Alban a gogledd-ddwyrain Lloegr oedd **Brynaich** neu **Bryneich** (Cymraeg Canol, ceir amrywiadau trwy affeithiad yn cynnwys **Byrnaich** a **Bernech**, Saesneg: ***Bernicia***). Sefydlwyd y deyrnas cyn dyfodiad goresgynwyr megis yr Eingl yn y 6g, a tharddiad yr enw cynharaf ar yr ardal, sef **Bernacci**, oedd 'y bwlch' a chredir i deyrnas Frythonig o'r enw yma fodoli yma am ganrifoedd. Gwyddwn hyn gan y cyfeirir yn 'Marwnad Cunedda' at 'fyddin Gododdin a Brynaich', dau lwyth wedi'u huno i ymladd ym Mrwydr Catraeth. Mae tarddiad enwau llefydd yr ardal hefyd yn profi i lwythi Celtaidd reoli'r ardal cyn y 6g; enwau megis Yeavering, Dunbar, Doon Hill a Melrose.

Roedd tiriogaeth Brynaich yn ymestyn o Afon Forth i Afon Tees; mewn termau modern roedd yn cyfateb i Northumberland, Swydd Durham, Swydd Berwick a Dwyrain Lothian. Cyn sefydlu'r deyrnas Eingl, roedd y tiriogaethau hyn yn rhan ddeheuol teyrnas Gododdin. Efallai mai ei phrifddinas oedd Bamburgh, a elwid yn *Din Guardi* yn yr hen ffynonellau Cymreig. Gerllaw roedd Ynys Metcaut (Lindisfarne).

Y cyntaf o frenhinoedd Eingl Brynaich y mae cofnod amdano yw Ida, a ddaeth i'r orsedd tua 547. Unodd ŵyr Ida, Æthelfrith, deyrnas Deifr a'i deyrnas ei hun tua 604 i osod sylfeini teyrnas Northumbria.

Bu Cadwallon yn frenin yma, oblegid ei berthynas i Cunedda tan iddo gael ei ladd gan Oswallt.

Mae'r ardal yn bwysig am sawl rheswm, gan gynnwys Llyfr Lindisfarne a pherthynas Beda a'r ardal. Ymladdodd Urien Rheged yn erbyn Eingl yr ardal gan eu hymlid o'r tir mawr i Lindisfarne.

Ymhell ar ôl i'r deyrnas hon ddod i ben, parhawyd i ddefnyddio'r gair Bryneich am y Saeson e.e. yng ngwaith y Gogynfeirdd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Brynaich. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 21 Ionawr 2021.
2. ↑  Llyfr Celtic culture: a historical encyclopedia, Volumes 1-5 By John T. Koch
3. ↑  Jackson, LHEB tud 701-705
4. ↑  Alcock, *Economy, Society and Warefare among Britons and Saxons*, tud 221, 255-266; Hope-Taylor, Yeavering
5. ↑  *Historia Brittonum*, 63

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |
Mae **Coed Cwm Cletwr**, ar lan Afon Cletwr yng nghymuned Llangynfelyn, Ceredigion, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 22.98 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae **Coed Cwm Einion** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 16 Gorffennaf 1998 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 20.98 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coed Castell Coch** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 17 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Castell Coch
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan Cymbria**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau Cymbria**; yr enw Saesneg yw *Cumbrian Umber*, a'r enw gwyddonol yw *Horisme aquata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan Cymbria yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cyfrol o straeon byrion gan T. Gwynn Jones yw ***Brethyn Cartref: Ystraeon Cymreig***.
Cyhoeddwyd y gyfrol yng Nghaernarfon, gan Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig yn Swyddfa *Cymru*, yn 1913.

Straeon digon cartrefol ydynt ar y golwg cyntaf, wedi'u hadrodd mewn iaith naturiol, ond ceir ynddynt gryn dipyn o smaldod ac eironi yn ogystal. Cyfrol i ddiddanu ydoedd, ac mae'r awdur yn ei thaflu i'r cyhoedd, fel petai, fel rhywbeth digon cyffredin a allai fod o fudd neu ddiddordeb i rywun, efallai.

Mae rhagair T. Gwynn yn ffug-ddiymhongar:

*Feallai nad oes nemor gamp ar y torri a'r gwnïo, ond am y brethyn, y mae hwnnw cystal â dim sydd ar y farchnad. Gallaf roddi fy ngair trosto, canys nid myfi a'i gwnaeth, ond Natur. Am hynny, pe bae'r grefft cystal â'r deunydd, fe dalai'r Brethyn at hirddydd haf a hirnos gaeaf. Fel y mae, hwyrach y gwasanaetha ambell awr na bo'i amgenach wrth law, ryw ran o'r pedwar amser.*
Ceir ynddi bymtheg stori fer, rhai ononynt yn fwy tebyg i frasluniau na straeon, i gyd bron wedi'u lleoli mewn pentrefi bach neu gefn gwlad. Maent yn cynnwys "Mab y Môr", "Ysmaldod y Sais Mawr", "Y Bardd", "Ci Dafydd Tomos" a "Ffrae Lecsiwn Llangrymbo". Erys rhai ohonynt yn eithaf darllenadwy heddiw.

Y Straeon
---------

I. Twrc  

II. Yr Hen Gartref  

III. Sam  

IV. Ynghwsg ai yn Effro?  

V. Mab y Môr  

VI. Un Bregeth Gruffydd Jones  

VII. Ysmaldod y Sais Mawr  

VIII. Darn o Fywyd  

IX. Y Bardd  

X. Ci Dafydd Tomos  

XI. Catrin Lei Bach Fawr  

XII. Cariad Dico Bach  

XIII. Araith Dafydd Morgan  

XIV. Elin eisiau Fôt  

XV. Ffrae Lecsiwn Llangrymbo


|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Brethyn Cartref** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Brethyn Cartref* (1913), rhagair.

Dolenni allanol
---------------

* Brethyn Cartref: Ystraeon Cymreig (Faded Page)
Caterpillar
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan Tachwedd gwelw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau Tachwedd gwelw**; yr enw Saesneg yw *Pale November Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Epirrita christyi*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan Tachwedd gwelw yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Sant o ddechrau'r 6g oedd **Brynach Wyddel**.

Hanes a thraddodiadau
---------------------

Ceir buchedd iddo yn dyddio o'r 12g, lle dywedir iddo fynd ar bererindod i Rufain ac yna fyw yn Llydaw am gyfnod cyn symud i Gymru. Dywedir iddo lanio yn Aberdaugleddau yn Nyfed, ac yna ymsefydlu ger Afon Nanhyfer. Dywed traddodiad arall iddo fod yn gaplan i Frychan, brenin Brycheiniog. Enwyd nifer o leoedd ar ei ôl, yn cynnwys Llanfrynach ym Mhowys a Llanfyrnach yn sir Benfro.

Adfeilion Eglwys Sant Brynach, Cwm yr Eglwys, Sir Benfro.
Adroddir nifer o chwedlau amdano. Dywedir fod ganddo fuwch oedd yn rhoi cymaint o laeth nes bod digon i'r myneich i gyd, a blaidd dof yn ei gwarchod. Un diwrnod daeth Maelgwn Gwynedd a'i osgordd ar ymweliad, gan fynnu cael eu bwydo. Pan wrthdododd Brynach, lladdasant y fuwch, ond pan geisiasant goginio'r cig, ni allent gael y dŵr i ferwi. Sylweddolodd Maelgwn ei fai ac ymddiheruodd. Adferodd Brynach y fuwch, a gwnaeth i wledd wyrthiol ymddangos, gan dynnu bara o frigau'r coed.

Dethlir ei ddydd gŵyl ar 7 Ebrill.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr Schlegel** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr Schlegel) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala schlegelii***; yr enw Saesneg arno yw *Schlegel’s whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. schlegelii*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr Schlegel yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr Schlegel** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Braintree**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Braintree yn EssexEtholaeth Braintree yn Essex
* Essex yn LloegrEssex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1974. Newidiwyd ei ffiniau yn sylweddol yn 2010, pan ffurfiwyd Witham fel etholaeth ar wahân.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–1997: Tony Newton (Ceidwadol)
* 1997–2005: Alan Hurst (Llafur)
* 2005–2015: Brooks Newmark (Ceidwadol)
* 2015–presennol: James Cleverly (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr Molwcaidd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr Molwcaidd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala phaionota***; yr enw Saesneg arno yw *Island whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. phaionota*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr Molwcaidd yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr Molwcaidd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Arfau Brochwel Ysgithrog.
Roedd **Brochwel ap Cyngen** (bu farw c. 560), a adnabyddir fel **Brochwel Ysgrithrog** yn frenin Teyrnas Powys. Mae'r llysenw anarferol *Ysgithrog* yn dod o "ysgythrddannedd". Ceir enghreifftiau o'r ffurf **Brochfael** ar ei enw yn ogystal.

Roedd Brochwel yn fab Cyngen ac yn dad i Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd yr hen eglwys ym Meifod. Dywedir fod ei brif lys ym Mhengwern ar safle Amwythig heddiw. Mae'r hanesydd o Sais Beda yn cyfeirio at rhyw "Brochmail" a fu ym Mrwydr Caer tua 613, ond mae'n amlwg nad Brochwel oedd hwn, gan fod ei ŵyr, Selyf ap Cynan yn frenin Powys yr adeg honno. Efallai fod y cyfeiriadau ato dan yr enw "Brochfael" yn deillio o'i gymysgu a'r person y mae Beda'n cyfeirio ato.

Nid oes fawr o gofnodion am ddidwyddiadau yn ystod teyrnasiad Brochwel, ond yr oedd beirdd diweddarach yn aml yn cyfeirio at Powys fel "gwlad Brochwel". Mae Brochwel yn ymddangos yn stori'r santes Melangell, pan mae ei gŵn hela yn ymlid ysgyfarnog, sy'n ffoi at Melangell ac ymguddio dan ei gwisg; mae Brochwel yn rhoi Pennant Melangell yn rhodd iddi.

Cyfeiriadau
-----------

* *Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)
* John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Dinas yn Wcráin a chanolfan weinyddol Oblast Chernihiv yw **Chernihiv** (Wcreineg: Чернігів) a leolir yng ngogledd canolbarth y wlad, nid nepell o'r ffîn â Ffederasiwn Rwsia. Saif ar Afon Desna, i ogledd-ddwyrain y brifddinas Kyiv.

Sonir am yr anheddiad hwn yn gyntaf yn 907, er bod olion archaeolegol yn awgrymu i bobl drigo yno ers y 7g. Sefydlwyd Tywysogaeth Chernihiv yn 988, a Chernihiv oedd un o brif ddinasoedd Rws Kiefaidd. Dirywiodd ei phwysigrwydd yn sgil goresgyniad y Mongolwyr dan arweiniad Batu Khan ym 1239–40, a daeth dan reolaeth Uchel Ddugiaeth Lithwania ym 1353. Ymosodwyd ar y ddinas gan luoedd Chaniaeth y Crimea ym 1482 a 1497, a châi ei rheoli gan Uchel Ddugiaeth Mysgofi o 1408 i 1420 ac o 1503 nes i'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd ei chipio ym 1618. Roedd yn un o ganolfannau milwrol yr Hetmanaeth Gosacaidd (Llu Zaporizhzhia), a daeth dan benarglwyddiaeth Tsaraeth Rwsia ym 1667. Yn sgil diddymu'r Hetmanaeth ym 1764 byddai Chernihiv (neu Chernigov yn Rwseg) yn ganolfan weinyddol ranbarthol yn Ymerodraeth Rwsia, yn gyntaf i Lywodraethiaeth Malorossiya (1796–1802) ac yna Llywodraethiaeth Chernigov (1802–1918).

Tyfodd y ddinas fel croesfan yn yr oes ymerodrol, gan fanteisio ar ei phorthladd ar y Desna—un o brif isafonydd y Dnieper—a'i safle ar y ffordd rhwng Kyiv a Moscfa. Adeiladwyd gyffordd rheilffyrdd Chernihiv yn y cyfnod Sofietaidd, ac ymhlith y diwydiannau a ffynnai yn y ddinas mae gweithgynhyrchu ffibrau synthetig, peirianwaith, teiars, a nwyddau traul, gwaith pren a gwneuthuro pianos, a thrin bwydydd a gwlân.

Codwyd Eglwys Gadeiriol y Gweddnewidiad ym 1036, Eglwys y Dyrchafael ym Mynachlog Yelets yn y 11g, ac adeilad milwrol yn y dull baróc gan yr Hetman Ivan Mazepa yn nechrau'r 18g. Ymhlith y sefydliadau addysg mae Prifysgol Genedlaethol Bolytechnig Chernihiv (sefydlwyd 1960) a Choleg Diwinyddol Chernihiv (sefydlwyd 1776).

Cynyddodd y boblogaeth o 296,000 ym 1990 i 305,000 yn 2001, ond gostyngodd i 300,000 yn 2005 ac i 285,000 yn 2021.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "Chernihiv" yn *The Columbia Encyclopedia*. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 26 Mawrth 2022.
2. 1 2  (Saesneg) Chernihiv. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 26 Mawrth 2022.
**Claire Clancy** (ganwyd 14 Mawrth 1958) oedd Prif Weithredwr a Chlerc Cynulliad Cenedlaethol Cymru rhwng Chwefror 2007 ac Ebrill 2017.

Cefndir
-------

Aeth i Ysgol Ramadeg Dartford ar gyfer Merched ac mae ganddi radd mewn seicoleg o'r Brifysgol Agored. Mae'n berchen ar fferm ger y Fenni.

Gyrfa
-----

Treuliodd Clancy nifer o flynyddoedd yn gweithio o fewn sefydliadau yn y sector gyhoeddus. Cyn iddi ymuno â Chomisiwn y Cynulliad, hi oedd Prif Weithredwr Tŷ'r Cwmnïau, ac yn Gofrestrydd Cwmnïau ar gyfer Lloegr a Chymru. Ymunodd Clancy â Thŷ'r Cwmnïau ym mis Ebrill 2002 o'r Swyddfa Batentau, lle'r oedd yn gyfrifol am y Gwasanaethau Corfforaethol. Fel Prif Weithredwr, Clancy oedd yn gyfrifol am y gwaith cyffredinol o arwain a chyfeirio'r Asiantaeth. Roedd hi'n atebol i'r Adran Masnach a Diwydiant (DTI) a'i Weinidogion am berfformiad a chyllid Tŷ'r Cwmnïau. Roedd ganddi hefyd y rôl statudol ffurfiol rôl o'r Cofrestrydd Cwmnïau ar gyfer Lloegr a Chymru, a hi oedd y fenyw gyntaf i ddal y swydd hon mewn dros 150 o flynyddoedd.

Yn y 1990au hwyr, treuliodd ddwy flynedd ar ynys St Helena ac Ynys Ascension, lle'r oedd ei gŵr, Michael Clancy, yn Brif Ysgrifennydd a Llywodraethwr. Ymunodd â'r gwasanaeth sifil yn 1977 ac mae wedi gweithio yn y Comisiwn Gwasanaethau Gweithwyr, yr Adran Gyflogaeth, Swyddfa'r Llywodraeth ar gyfer y De-Orllewin ac roedd yn Brif Weithredwr Cyngor Hyfforddiant a Menter Powys.

Cychwynnodd Clancy ei swydd fel Prif Weithredwr a Chlerc y Cynulliad Cenedlaethol ym mis Chwefror 2007. Cafodd y swydd ei greu i adlewyrchu pwerau cynyddol y Cynulliad yn sgil Deddf Llywodraeth Cymru 2006. O fis Mai 2007, roedd y Prif Weithredwr a'r Clerc yn arwain sefydliad sy'n annibynnol o Lywodraeth Cynulliad Cymru ac yn gyfrifol am sicrhau bod y Cynulliad yn cael ei ddarparu gyda'r adeiladau, y staff a'r gwasanaethau sydd eu hangen arno.

Swyddi
------

| Cynulliad Cenedlaethol Cymru |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Paul Silk***Clerc Cynulliad Cenedlaethol Cymru* | **Prif Weithredwr a Chlerc Cynulliad Cenedlaethol Cymru**2007–2017 | Olynydd:**Manon Antoniazzi** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Birthdays", *The Guardian*: 39, 14 March 2014 (help)
2. ↑  *Manon Antoniazzi fydd Prif Weithredwr a Chlerc nesaf y Cynulliad*  , BBC Cymru Fyw, 25 Ionawr 2017.
3. ↑  "Chief Executive and Clerk of the Assembly". National Assembly of Wales. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-03-14. Cyrchwyd 9 September 2010.
4. ↑  Hutchinson, Clare (Jul 25, 2010). "Bay chief's pay packet puts Carwyn's in shade". *Media Wales*. Cyrchwyd 9 September 2010.
5. ↑  Sukhraj, Penny (19 Mar 2007). "New chief exec for Companies House". *Accountancy Age*. Cyrchwyd 9 September 2010.[*dolen marw*]
Roedd **Charles "Charlie" Jones** (12 Rhagfyr 1899 - Ebrill 1966) yn bêl-droediwr rhyngwladol o Gymru.

Fe'i anwyd yn Nhroedyrhiw, Merthyr Tydfil, gan gychwyn ar ei yrfa yn Ninas Caerdydd, ond fe'i rhyddhawyd yn Haf 1921 ar ôl dim ond un ymddangosiad, pan eu trechwyd o 1-0 gan *Stoke City*. Ymunodd â Stockport County, ac yn ei dymor cyntaf yn y clwb (1921-22) enillodd fedal Trydydd Rhanbarth Gogledd ac ennill dyrchafiad i'r Ail Adran. Symudodd ym mis Mawrth 1923 i'r Adran Gyntaf ac ymuno gydag Oldham Athletic, ond cafodd y clwb ei ddisodli i'r Ail Adran yn fuan ar ôl iddo ymuno; Treuliodd Jones ddau dymor arall gyda'r Latics yn yr ail adran, ac yna ymunodd â Nottingham Forest yn yr Ail Adran yn Haf 1925.

Fe wnaeth Jones wneud enw i'w hun fel chwaraewr asgell chwith talentog gyda *Forest*, gan wneud dros 100 o ymddangosiadau drostynt dros dair blynedd. Tra oedd yno, fe enillodd y cyntaf o'i wyth cap ar gyfer Cymru, yn rhagori mewn buddugoliaeth 3-1 dros Loegr yn Selhurst Park ar 1 Mawrth 1926. Yn ogystal, aeth ymlaen i fod yn gapten ar ei wlad sawl gwaith.

Arwyddwyd gan Herbert Chapman Jones ar gyfer Arsenal ym mis Mai 1928, ac fe chwaraeodd fel un o'r blaenwyr yn aml wrth i Chapman gyflwyno ffurfiau WM. Collodd dim ond tair gêm gynghrair yn 1929-30, er yn anffodus, ni chafodd ei ddewis ar gyfer tim buddugol y *Gunners* yng Nghwpan FA 1930.

Fodd bynnag, profodd Jones ei hyblygrwydd trwy symud i'r hanner dde, ac ddaeth yn adnabyddus fel y bêl-enillydd gwydn ac ymladdwr ymrwymedig yng nghanol cae i *Arsenal*. Gydag *Arsenal* enillodd dair medal Enillwyr yr Adran Gyntaf (yn 1930-31, 1932-33 a 1933-34), a chwaraeodd yn rownd derfynol Cwpan FA 1931-32 (pan gollodd Arsenal yn ddadleuol i *Newcastle United*). Tua diwedd ei yrfa roedd ei oedran yn dechrau dal i fyny gydag ef, ac roedd cystadleuaeth am leoedd canol cae yn ffyrnig; gyda chwaraewyr fel Bob John a Frank Hill yn sgwad Arsenal, chwaraeodd Jones mewn 16 o gemau yn unig yn 1932-33. Fodd bynnag, roedd rheolwyr *Arsenal*, Herbert Chapman a Joe Shaw, yn parhau i werthfawrogi ei wybodaeth am y gêm a'i ymdeimlad tactegol; roedd hyn yn golygu ei fod yn bresenoldeb rheolaidd yn y tymor 1933-34, ac ar ddiwedd y cyfnod ymddeolodd o'r gêm, yn 34 oed. Fe chwaraeodd 195 o gemau yn gyfangwbl i *Arsenal*, gan sgorio 8 gôl.

Roedd Jones yn reolwr *Notts County* o Fai 1934 i Ragfyr 1935.

Cyfeiriadau
-----------
Awdures o Iwerddon sydd a chysylltiadau agos a Chymru yw **Claire Keegan** (ganwyd 1968); mae hi'n adnabyddus am ei straeon byrion arobryn.

Fe'i ganed yn Swydd Wicklow yn 1968. Dros y blynyddoedd, cyhoeddwyd ei straeon yn *The New Yorker*, *Best American Short Stories*, *Granta*, *The Paris Review* ac yn 2019 roeddent wedi'u cyfieithu i 14 o ieithoedd.

Magwraeth a theithio
--------------------

Fe'i ganed yn Swydd Wicklow ym 1968, a hi yw'r ieuengaf o deulu Catholig mawr. Teithiodd Keegan i New Orleans, Louisiana pan oedd yn un-ar-bymtheg oed ac astudiodd Saesneg a Gwyddoniaeth Wleidyddol ym Mhrifysgol Loyola. Dychwelodd i Iwerddon yn 1992 ac yn ddiweddarach bu'n byw am flwyddyn yng Nghaerdydd, lle y gwnaeth MA mewn ysgrifennu creadigol a bu'n addysgu israddedigion ym Mhrifysgol Cymru.

Awdures
-------

Enillodd casgliad cyntaf Keegan o straeon byrion, sef *Antarctica* (1999) lawer o wobrau, gan gynnwys Gwobr Rooney am Lenyddiaeth Wyddelig, ac roedd yn *Los Angeles Times Book of the Year*. Cyhoeddwyd ei hail gasgliad o straeon byrion, *Walk the Blue Fields*, yn 2007. Enillodd stori fer, hir 'Keegan', 'Foster', Wobr Ysgrifennu Gwyddelig Davy Byrnes 2009.

Ysgrifennodd yr awdur Americanaidd Richard Ford, fod gan Keegan reddf "wefreiddiol" i ddewis y geiriau cywir a'i bod yn rhoi "sylw llawn amynedd i ganlyniad a chyflawnrwydd enfawr bywyd". Ymddangosodd stori fer gan Foster yn y *New Yorker* ac fe'i cyhoeddwyd yn "Best of the Year". Cafodd ei chyhoeddi, yn ddiweddarach, gan Faber a Faber, ac mae "Foster" bellach wedi'i gynnwys fel testun ar gyfer 'Tystysgrif Gadael Iwerddon'.

Aelodaeth
---------

Mae'n aelod o'r 'Aosdána'.

Llyfryddiaeth
-------------

* 1999 – *Antarctica*
* 2007 – *Walk the Blue Fields*
* 2010 – *Foster*

Anrhydeddau
-----------

* Dros y blynyddoedd, derbyniodd nifer o anrhydeddau, gan gynnwys: Gwobr Rooney am Lenyddiaeth Gwyddelig (2000) .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyffredinol:. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
2. ↑  Rhyw: *Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol*. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2018.. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
3. ↑
4. ↑
5. ↑  Aelodaeth:. dyddiad cyrchiad: 6 Gorffennaf 2018.
6. ↑  "Writer Claire Keegan wins €25,000 Davy Byrnes award". Cyrchwyd 1 Chwefror 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 85609945
* LCCN: nb99046356
* ISNI: 0000 0000 8398 4324
* GND: 128895179
* SUDOC: 067183379
* BNF: cb161991892 (data)
* NDL: 01185683
* NKC: xx0048781

 |
Mae **Cilcenni Dingle** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 19.87 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **coediwr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **coedwyr**; yr enw Saesneg yw *Forester*, a'r enw gwyddonol yw *Adscita statices*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r coediwr yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Pennaeth o dras Gwyddelig yn Nyfed oedd **Boia**, yn ôl traddodiad, y ceir ei hanes ym *Muchedd Dewi*, testun canoloesol sy'n honni adrodd hanes bywyd Dewi Sant. Yn ogystal â *Buchedd Dewi* cyfeirir ato gan Gerallt Gymro. Cyfeirir ato ym *Muchedd Teilo* ('Hanes Teilo') hefyd, ond heb ei enwi; un o'r Ffichtiaid ydyw yno. Os gwir y chwedl buasai Boia yn byw yn y 6g.

Yr enw
------

Ceir sawl enghraifft o'r enw personol 'Boia' (neu enwau tebyg; mae 'Bwya' yn amrywiad yn y Gymraeg, er enghraifft). Ceir enghraifft mewn testun o Gernyw sy'n dyddio i'r 10g a cheir un 'Boius' (Gwyddel mae'n debyg) yn ddisygbl i Sant Paul o Leon yng Ngâl. Cymharer hefyd enw'r llwyth Celtaidd y Boii.

Chwedl a hanes
--------------

Pen dwyreiniol Clegyr Fwya
Ar ddechrau'r adran amdano yn y *Fuchedd* mae Boia yn eistedd ar graig uchel ger Tyddewi (Clegyr Fwya, efallai: gweler isod). Mae'r stori sy'n dilyn yn un liwgar. Yn fersiwn Ladin y *Fuchedd*, sy'n llawnach na'r un Gymraeg, dywedir mai derwydd yw Boia. Mae'n gwrthwynebu Dewi Sant yn ei fwriad i sefydlu clas yng Nglyn Rhosyn (Tyddewi). Mae gwraig ddichellgar Boia yn ei berswadio i erlid Dewi ond mae'r sant yn ei orchyfygu trwy wneud ef a'i ryfelwyr yn ddiymadferth. Pan ddychwelant adref mae'r anifeiliaid i gyd yn farw fel cosb ond mae Dewi yn eu hadfer ar ôl i Foia ymbil arno a rhoi tir Glyn Rhosyn iddo yn dragwyddol. Wedyn mae gwraig Boia yn anfon ei llawforwynion i ddawnsio'n noethlymun o flaen Dewi a'i ddisgyblion i'w temtio ond mae'r sant yn gweddïo trwy'r dydd a'r nos ac mewn canlyniad yn osgoi syrthio i demtasiwn. Ar ddiwedd y chwedl mae Boia yn torri ei lw ac yn bwriadu ymosod ar Ddewi ond yn y nos daw ei elynion a thorri ei ben yn ei gwsg.

Clegyr Fwya
-----------

 *Prif erthygl: Clegyr Fwya*
Mae'n debyg fod cof am Boia yn yr enw lle Clegyr Fwya (amrywiad: Clegyr Boia), bryn isel a safle archaeolegol a leolir ger arfordir Sir Benfro i'r gorllewin o Dyddewi. Ystyr 'clegyr' yw 'craig' neu 'garreg' ayyb. Yn Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru roedd tylwyth o ffermwyr gwartheg yn byw yno. Cafwyd olion tŷ hirsgwar sylweddol a nifer o ddarnau o grochenwaith neolithig - un o'r canfyddiadau pwysicaf yng Nghymru - sy'n awgrymu cysylltiad ag Iwerddon yn y 3ydd fileniwm CC. Yn ddiweddarach, yn Oes yr Haearn, codwyd cloddiau rhwng y creigiau i greu amddiffynfa.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  D. Simon Evans (gol.), *Buched Dewi* (Caerdydd, 1959), t. 43.
2. ↑  *Buched Dewi*, t. 43.
3. ↑  *Buched Dewi*, tt. 6-9.
4. ↑  Christopher Houlder, *Wales: An Archaeological Guide* (Faber, 1978), tud. 186.
***Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr 20g*** yw'r flodeugerdd fwyaf cynhwysfawr o waith beirdd Cymraeg yr 20g sydd ar glawr. Cafodd ei chyhoeddi gan Wasg Gomer ar y cŷd â Chyhoeddiadau Barddas yn 1987, wedi'i golygu gan y beirdd Gwynn ap Gwilym ac Alan Llwyd.

Mae'r flodeugerdd yn gyfrol fawr swmpus 736 tudalen sy'n cynnwys 550 o gerddi gan tua 100 o feirdd, ac sy'n ceisio cynrychioli pob agwedd ar farddoniaeth Gymraeg y cyfnod (ac eithrio degawd olaf y ganrif). Mae'n waith uchelgeisiol iawn a osododd safonau newydd ar gyfer cyhoeddi barddoniaeth gyfoes yng Nghymru. Yn ogystal â'r cerddi eu hunain ceir dros 110 tudalen o nodiadau yn gosod y cerddi yn eu cyd-destun.

Ceir ynddi waith y bardd gwlad a beirdd traddodiadol dechrau'r ganrif a gwaith modern arloesol, canu caeth a *vers libre*.

Mae'r beirdd yn cynnwys Euros Bowen Cynan, I. D. Hooson, Gwenallt, Saunders Lewis, John Morris-Jones, Bobi Jones, Dic Jones, T. Gwynn Jones, Gerallt Lloyd Owen, T. H. Parry-Williams, R. Williams Parry, Caradog Prichard, Gwyn Thomas, Harri Webb, Rhydwen Williams, Waldo Williams, Eifion Wyn, a llu o feirdd eraill.

Gweler hefyd
------------

* Blodeugerddi Cymraeg
Biatec gwreiddiol ar y chwith, a chopi modern ar ddarn 5-koruna arian tebyg i'r rhai a grewyd gan y Boii.
Llwyth Celtaidd oedd y **Boii** (Lladin lluosog, yr unigol oedd *Boius*; Groeg: *Βοιοι*). Ceir cyfeiriadau atynt ar wahanol adegau yng Ngâl, yn cynnwys gogledd yr Eidal, Pannonia (gorllewin Hwngari heddiw), Bohemia, Morafia a gorllewin Slofacia. Cadwyd eu henw yn yr enw "Bohemia".

Dywedir gan awduron clasurol iddynt groesi o Gallia Transalpina ac ymsefydlu ar y gwastadeddau o amgylch Afon Po, ar ôl gorchfygu'r Etrwsciaid lleol. Yn ystod ail hanner y 3 CC ffurfiodd y Boii a llwythau Celtaidd eraill gogledd yr Eidal gynghrair â'r Etrwsciaid yn erbyn Gweriniaeth Rhufain. Ymladdasant yn erbyn y Rhufeiniaid mewn cynghrair a Hannibal hefyd, gan ladd y cadfridog Rhufeinig Lucius yn 224 CC, ac wedyn yn 193 CC ger Mutina (Modena heddiw). Wedi hyn, gadawodd llawer o'r Boii yr Eidal.

Roedd cangen arall o'r llwyth wedi ymsefydlu yn Pannonia. Dywed Strabo iddynt orchfygu ymosodiadau gan y Cimbri a'r Teutones yn yr 2 CC. Ymunodd carfan ohonynt a'r Helvetii pan geisiodd y llwyth hwnnw ymfudo i orllewin Gâl, a chael eu gorchfygu gan Iŵl Cesar. Caniataodd llwyth yr Aedui i weddillion y rhain ymsefydlu yn eu tiriogathau hwy, yn cynnwys *oppidum* Gorgobina.

Roedd cangen arall o'r Boii ar wastadeddau Hwngari o gwmpas Afon Donaw. Cofnodir iddynt gael eu gorchfygu gan y Daciaid tua 40 CC.

Mae olion ohonynt i'w gweld mewn enwau lleoedd megis Bohemia (*Boio-haemum* = "cartref y Boii"), Bafaria (*Bai-ovarii* = "Baio-ymladdwr") a *Bononia* (yr hen enw ar ddinas Bologna).
Ci Pecin Gwyn Brenhinol
Ci arffed sy'n tarddu o Tsieina yw **Ci Pecin** neu'r **Pecinî**.

Datblygodd y brîd hwn yn yr Hen Tsieina ac yn yr oes honno credir ei fod yn sanctaidd a chafodd ei gadw mewn palasau'r teulu ymerodorol. Daeth i'r Byd Gorllewinol gan luoedd Prydeinig a ysbeiliodd Palas Ymerodorol Beijing (ynghynt Pecin) ym 1860. Gelwir Ci Pecin yn "llewgi" am ei flew hir ond hefyd am ei natur annibynnol a dewr.

Mae ganddo daldra o 15 i 23 cm (6 i 9 modfedd) ac yn pwyso tua 6.5 kg (14 o bwysau). Cafodd rhai Cŵn Pecin bychain iawn eu cadw gan aelodau teulu brenhinol Tsieina mewn llewys eu gwisgoedd. Mae gan Gi Pecin flew hir yn enwedig ar ei gluniau, coesau blaen, cynffon, a bysedd y traed. Mae ganddo ben llydan a gwastad, gyda chlustiau llipa a thrwyn byr a chrychlyd. Gall ei gôt o flew fod yn unlliw neu'n frith, ond ym mhob ci mae'r trwyn a'r geg yn ddu.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Geiriadur yr Academi*, [Pekingese].
2. 1 2  (Saesneg) Pekingese (breed of dog). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 21 Medi 2014.
Bois y Fro, gyda'r cyfeilyddes
Pedwarawd lleisiol o ardal Aberystwyth yw **Bois y Fro**.

Maent yn canu amryw o arddulliau, yn glasurol, yn werin, hen ganiadau a barbershop hefyd caneuon ysgafn a sioeau cerdd Saesneg.

Maent yn perfformio mewn nosweithiau cymdeithasol a phriodasau ac wedi ymddangos ar raglen *Heno* ar S4C.

Yn 2016 perfformiwyd fersiwn arbennig ganddynt a fideo o'r gân "Can't take my Eyes off You" gan Frankie Valli, arwyddgan cefnogwyr tîm pêl-droed Cymru ar gyfer cwpan Euro2016 lle roedd Cymru yn cystadlu.

Yn Rhagfyr 2016 ymddangosodd Bois y Fro ar raglen *Heno*. Canwyd y garol "Daeth Nadolig".

Yn 2017 rhyddhawyd CD ganddynt o'r enw *Bois y Fro* ar label Recordiau Sain. Ceir rhestr o ganeuon Bois y Fro sy'n cynnwys clipiau 30 eiliad o'r caneuon oddi ar y CD .

Aelodau Bois y Fro
------------------

Gan rifo o'r chwith i'r dde yn y ffotograff, gydag 1 ar y chwith pellaf:

* Efan Miles Williams - tenor (2)
* Gregory Vearey Roberts - tenor (1)
* Siôn England - baritôn (4)
* Barry Powell - bâs (5)
* Manon Fflur Jones(3)

Disgograffi
-----------

* *Bois y Fro* - Recordiau Sain (Sain SCD2762, 2017)

Dolenni
-------

* Bois y Fro ar Facebook
* Bois y Fro ar Twitter

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Coeden geirios du** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Prunus avium* a'r enw Saesneg yw *Wild cherry*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Ceiriosen Don, Ceirios Ddu, Hyddgwyr, Sirian Ddu, Sirianen Ddu.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Coeden geirios du***
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Coeden lawrgeirios Portiwgal** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Prunus lusitanica* a'r enw Saesneg yw *Portugal laurel*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llawr-sirianen Portiwgal.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Coeden lawrgeirios Portiwgal***
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Coli brith** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: Colïod brithion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Colius striatus***; yr enw Saesneg arno yw *Speckled mousebird*. Mae'n perthyn i deulu'r Colïod (Lladin: *Coliidae*) sydd yn urdd y *Coliiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. striatus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.

Teulu
-----

Mae'r coli brith yn perthyn i deulu'r Colïod (Lladin: *Coliidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Coli brith | Colius striatus |  |
|
| Coli cefngoch | Colius castanotus |  |
|
| Coli cefnwyn | Colius colius |  |
|
| Coli gwarlas | Urocolius macrourus |  |
|
| Coli penwyn | Colius leucocephalus |  |
|
| Coli wynepgoch | Urocolius indicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Coli brith** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Coeden geirios rym** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Prunus serotina* a'r enw Saesneg yw *Rum cherry*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Ceiriosen Hwyrddail.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Coeden geirios rym***