recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Llysieuyn rhinweddol iawn ydy'r **wermod wen** (Lladin: *Chrysanthemum parthenium*, Saesneg: *Feverfew*) sydd wedi ei ddefnyddio ers canrifoedd i wella meigryn a gwynegon. Fe'i tyfir hefyd er mwyn ei arddangos a'i ogla. Nid yw'n tyfu'n fwy na thua deunaw modfedd o uchder a cheir arogl lemwn cryf iawn ar y dail. Mae'r blodau'n edrych yn debyg iawn i lygad y dydd. Gall ledaenu'n gyflym iawn drwy'r ardd.

Ymddengys y gair "wermod wen" yn gyntaf yn y 14g.

Rhinweddau meddygol
-------------------

Mae iddo rinweddau meddygol megis y gallu i wella cur pen eithafol, gwynegon (cricmala) a phroblemau'n ymwneud â'r cylla (poen bol). Tair deilen sydd ei angen (neu un fawr) a'u rhoi mewn brechdan, gyda digon o fenyn arno, neu fêl. Dylid ei gymryd unwaith y dydd rhwng prydau bwyd a hynny am bedwar mis cyn gweld unrhyw wellhad.

Yn ddiweddar mae Prifysgol Rochester yn gweithredu profion clinigol dwys iawn i'r posibilrwydd cryf fod y wermod wen yn medru ymosod ar gelloedd canser:

*Jordan’s lab has already seen promising results with a new compound, developed from a daisy-like plant known as feverfew or bachelor’s button. A component of the plant called parthenolide is the first single agent known to act on leukemias at the stem-cell level.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriadur Prifysgol Cymru, Cyfrol lV, tudalen 3732.
2. ↑  Llysiau Rhinweddol gan Ann Jenkins, cyhoeddwyd gan Wasg Gomer, 1982.
3. ↑  Canolfan Feddygol Prifysgol Rochester[*dolen marw*]

Gweler hefyd
------------

* Wermod Lwyd
* Meddygon Myddfai
* Llysiau Rhinweddol
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol
Darlun gan Robert Fludd, *Utriusque cosmi maioris scilicet et minoris* […] *historia*, tomus II (1619), tractatus I, sectio I, liber X, *De triplici animae in corpore visione*.
Y **meddwl** yw'r broses a'r fan lle mae bodau dynol a rhai anifeiliaid eraill yn ymwneud â deallusrwydd, ymwybyddiaeth, meddyliau, cof, emosiwn, yr ewyllys a'r dychymyg. Mae hefyd yn ymwneud â'r prosesau o resymu a gall hyd yn oed weithredu pan rydym yn anymwybodol neu'n cysgu.

Ceir damcaniaethau rif y gwlith amdano, ei fodolaeth a sut mae'n gweithio. Ymhlith y cyntaf i'w drafod y mae, Zoroaster, Gotama Bwdha, Platon, Aristotlys, Adi Shankara ac athronwyr eraill o Wlad Groeg, India ac yna'r gwledydd Islamaidd.

Roedd llawer o'r damcaniaethau cyn hynny yn deillio o weithiau crefyddol ac yn ymwneud â'r berthynas rhwng y meddwl â'r enaid.

Mae pa bridoleddau ddylid eu cynnwys o dan y term "y mewddwl" yn cael eu trafod yn aml. Dywed rhai seicolegwyr mai dim ond ffwythiannau deallusol uchaf ddylid cael eu hystyried, yn enwedig rheswm a'r gallu i gofio. Mae nhw'n gwrthod priodoleddau megis cariad neu serch, casineb, ofn a hapusrwydd gan ddweud mai emosiynau cyntefig ydy'r rhain ac yn faes ar wahân i'r meddwl. Dywed eraill fod emosiwn a rheswm yn rhan o'r meddwl ac yn ddi-wahân, a'u bod o'r un anian a natur ac yn deillio o'r un lle.

Gweler hefyd
------------

* Meddyliau
Darlledwr ac awdur Cymreig yw **Vincent Kane, OBE** (ganwyd 13 Ionawr 1935, yng Nghaerdydd), a adnabyddir yn bennaf am ei yrfa gyda'r BBC. Bu'n gadeirydd Canolfan Ansawdd Cymru, Gŵyl Theatr Cerdd Ryngwladol a'r *Cardiff Initiative*.

Bywgraffiad
-----------

Yn 1960, fe enillodd Kane wobr ddadlau 'Mace' papur newydd yr Observer, yn siarad gyda Mary O'Neill yn cynrychioli Prifysgol Caerdydd.

Mae Kane yn fwyaf adnabyddus am ei waith fel cyflwynydd a chyfwelydd gyda'r BBC, lle fu'n gweithio am bron 36 mlynedd. Cyflwynodd raglenni teledu fel *Wales Today* a *Week In Week Out* ac ar y radio cyflwynodd *Good Morning Wales* a *Meet For Lunch* (BBC Radio Wales). Roedd yn adnabyddus am ei dechneg holi treiddgar a chadarn mewn arddull Paxmanaidd, er bod hynny flynyddoedd cyn i Paxman wneud ei enw ar deledu. Cychwynnodd Kane fel gohebydd ar *Wales Today* yn 1962, ac fe aeth ymlaen i fod yn gyflwynydd cyntaf *Week In Week Out* yn 1964, y rhaglen materion cyfoes wythnosol. Dychwelodd i gyflwyno *Wales Today* rhwng 1986 a 1993, gan adael BBC Wales yn 1998.

Ym Mehefin 1998 rhoddwyd iddo Order of the British Empire (OBE) am "wasanaethau i Ddarlledu yng Nghymru".

Sefydlodd Kane Ganolfan Ansawdd Cymru yng nghanol yr 1980au, gan ymddeol o'i rôl cadeirydd yn Rhagfyr 2012.

Bywyd personol
--------------

Mae'n briod â Mary, ac mae ganddynt tri o blant. Maent byw yn Cyprus.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Winners of the John Smith Memorial Mace,* Archifwyd 2014-11-12 yn y Peiriant Wayback. *2004; Adalwyd 24 Tachwedd 2015*
2. ↑  Matt Thomas, 'We didn't have rules; During his remarkable broadcasting career, Vincent Kane interviewed Richard Burton and covered some of the biggest news stories of the 20th century', Western Mail, 15 Mai 2010.
3. ↑  *Vincent Kane, hippies, mini-skirts and a legend*, BBC South West Wales; 13 Mai 2010.
4. ↑  O.B.E.[*dolen marw*], Atodiad i'r London Gazette, 11 Mehefin 1988.
5. ↑  Eoghan Mortell, Vincent Kane’s long good-bye Archifwyd 2014-08-17 yn y Peiriant Wayback. Blog Click on Wales (Sefydliad Materion Cymru).
6. ↑  (Saesneg) Gwall wrth ddefnyddio Nodyn:Dyf gwe: mae'r paramedrau **url** a **teitl** yn angenrheidiol.. Vale Life (3 Hydref 2019). Adalwyd ar 25 Medi 2020.
Cyfnod o ganol nes diwedd yr haf yw'r **tymor dwl** a nodweddir gan straeon newyddion chwerthinllyd yn y cyfryngau, yn enwedig y wasg. Dywed bod ail hanner yr haf yn araf yn nhermau newyddion gan fod gwleidyddion, barnwyr, ac eraill sy'n darparu newyddion o ddifrif ar eu gwyliau.[1] O ganlyniad mae newyddiadurwyr yn cyhoeddi mwy o straeon dibwys, ac o bosib amheus.

Mae papurau newydd (sy'n dibynnu ar hysbysebion fel prif ffynhonnell eu hincwm) fel arfer yn gweld gostyngiad mewn cylchrediad yn ystod adeg yma'r flwyddyn. Yn y Deyrnas Unedig, mae'r Senedd yn cymryd ei gwyliau blynyddol, ac felly ni cheir dadleuon seneddol a Chwestiynau'r Prif Weinidog, sy'n cynhyrchu llawer o newyddion yn ystod gweddill y flwyddyn. Er mwyn cadw ac atynnu tanysgrifwyr mae papurau newydd yn argraffu straeon sy'n tynnu sylw gan eu bod yn rhyfedd, yn amheus neu'n chwerthinllyd.

Gweler hefyd
------------

* Dyddiau'r cŵn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Tony Harcup. *A Dictionary of Journalism* (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2014), t. 280.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) BBC News – Let's hear it for the silly season
Mudiad gwrth-lywodraethol yn yr Unol Daleithiau yw'r **mudiad dinesyddion sofran**. Mae aelodau'r mudiad yn credu eu bod yn atebol i'r gyfraith gyffredin yn unig ac nid yn ddarostyngedig i statudau, boed ar y lefel ffederal, taleithiol, neu fwrdeistrefol, ac maent yn ceisio anwybyddu'r awdurdodau llywodraethol, gan gynnwys y llysoedd, yr heddlu, asiantaethau trethu, ac asiantaethau cofrestru cerbydau a thrwyddedu gyrwyr. Maent yn honni eu bod yn ddinesyddion "sofran" gan eu bod yn gwrthod awdurdod y llywodraeth dros eu bywydau, tra bo "dinesyddion ffederal" yn ildio'u hawliau trwy dderbyn y gyfraith ffederal.[1] Maent yn ystyried y Pedwarydd Welliant ar Ddeg i'r Cyfansoddiad, y Cod Masnach Unffurf, a darnau eraill o ddeddfwriaeth yn gyfrifol am droi Americanwyr yn ddinesyddion ffederal.

Mae nifer o lysoedd ac asiantaethau llywodraethol wedi gwrthod dadleuon aelodau'r mudiad. Mae'r Biwro Ymchwil Ffederal (FBI) yn ystyried y mudiad yn "fygythiad terfysgol mewnol".[2]

Gweler hefyd
------------

* Rhyddfreinwyr ar y tir, mudiad tebyg ym Mhrydain a gwledydd eraill
* Mudiad adbryniad, mudiad sy'n seiliedig ar ddamcaniaeth gydgynllwyniol bod llywodraeth yr Unol Daleithiau yn defnyddio'i dinesyddion fel sicrwydd cyfochrog yn erbyn dyled dramor
* Mudiad Gwladgarol Cristnogol, mudiad Americanaidd tebyg gyda phwyslais ar Gristnogaeth
* Mudiad milisia, mudiad Americanaidd adain dde ag agweddau tebyg
* Protestwyr treth, mudiad yn yr Unol Daleithiau sy'n gwrthwynebu trethiant

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Carey, Kevin (Gorffennaf 2008). Too Weird for *The Wire*. *Washington Monthly*. Adalwyd ar 9 Ionawr 2012.
2. ↑  (Saesneg) Domestic Terrorism: The Sovereign Citizen Movement. Biwro Ymchwil Ffederal (Ebrill 2010). Adalwyd ar 9 Ionawr 2012.
Mae **Mynydd Mawr** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn ger Llanrhaeadr y Mochnant, rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SJ132286. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 429 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 534 metr (1752 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mudiad cymdeithasol yw **mudiad heddwch** sy'n ceisio dod â therfyn i ryfel a hyrwyddo heddwch. Gelwir gweithredwr gwleidyddol sy'n hybu datrysiadau heddychlon o anghydfodau gwleidyddol yn weithredwr heddwch neu'n ymgyrchydd heddwch.

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ysbrydolwyd nifer o ymgyrchwyr heddwch gan fygythiad o ryfel niwclear yn ystod y Rhyfel Oer. Arweiniodd hyn at yr Ymgyrch at Ddiarfogi Niwclear.

Gwelwyd llawer o weithredu heddychol yn ystod Rhyfel Fietnam. Gwelwyd brotestiadau yn erbyn y rhyfel ledled yr Unol Daleithiau. Cafwyd nifer o orymdeithiau a gefnogwyd gan gantorion poblogaidd y cyfnod fel Arlo Guthrie a Joan Baez.

Gwelwyd cynnydd mewn gweithredu heddychol yn ystod y blynyddoedd diwethaf yn sgil sefyllfaoedd bregus yn y Dwyrain Canol gan gynnwys rhyfeloedd Rhyfel Irac Affganistan.

Gwelir berthynas glos rhwng grŵpiau heddychlon, ymgyrchwyr amgylcheddol a'r mudiad gweithredu'n uniongyrchol.

Gweler hefyd
------------

* Anufudd-dod sifil
* Heddychaeth
* Rhestr ymgyrchwyr heddwch
Enw ar feirdd israddol yng nghyfnod Beirdd yr Uchelwyr yw **y glêr**, ond gall hefyd gyfeirio at feirdd yn gyffredinol. Roedd y glêr yn aml yn feirdd crwydrol, tebyg i finstreliaid, ac roeddynt yn feirdd gwerinol a ddirmygid yn aml gan y beirdd uwch eu statws.

Hanes
-----

Canai'r glêr ar fesurai gwahanol i'r penceirddiaid. Tra canai pencerdd awdl fawl neu farwnad fawreddog, canai aelod o'r glêr ar fesurau symlach fel y traethodl. Fodd bynnag, ni ddylid bychanu dylanwad y beirdd hyn, gan fod ysgolheigion yn credu mai o'r traethodl y datblygodd y cywydd deuair hirion, sef prif fesur Beirdd yr Uchelwyr; mesur sydd wedi dal ei dir hyd y dydd hwn. Gellir dweud felly bod mesur *israddol* y beirdd hyn yn sail i gyfnod a ddisgrifiwyd gan Thomas Parry fel *y cyfnod... gwychaf oll yn hanes llenyddiaeth Cymru.*

Defnyddiwyd y gair gan Iolo Goch a Dafydd ap Gwilym i gyfeirio at feirdd yn gyffredinol, yn hytrach na beirdd israddol. Noda Einion Offeiriad yn ei ramadeg fod tri math o fardd, sef clerwr, teuluwr a phrydydd.

Ceir cyfeiriadau mynych at y glêr yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr, fel yr enghraifft hon gan Uto'r Glyn:

*Os y gler a gasgl arian,*
*Ni chasglent na'm rhent na'm rhan.*
a'r llinell hon gan Dudur Aled:

*Nid amlach gwenyn i'r glyn no'r Glêr*.
Yn ogystal, ceir y llinell finiog hon yng ngwaith Gruffudd Llwyd:

*Nid un o'r glêr ofer wyf*,
gan ddangos yn eglur y rhwyg rhwng y glêr a'r beirdd proffesiynol.

Yn Eisteddfod gyntaf Caerwys ym 1523, lluniwyd statud a dadogir ar Ruffudd ap Cynan i geisio cael gwared â'r *chwyn* yn y sefydliad barddol. Canai'r glêr y tu allan i'r statud hon, a chanent yn ddigynghanedd fel arfer. Byddai'r glêr yn cymryd rhan mewn teithiau *clera*, a byddai nifer o'r beirdd uwch eu statws yn mynd ar y teithiau hyn, gan ganu i wahanol noddwyr. Y tair prif ŵyl oedd y Nadolig, y Pasg a'r Sulgwyn. Byddent hefyd yn clera'n achlysurol ar gyfer priodasau neu neithiorau. Cyfeiria Guto'r Glyn at ei deithiau clera yn ei gerddi, gan ddangos bod clera yn orchwyl i'r beirdd mawrion a'r beirdd isradd fel ei gilydd.

Yr enw yn yr oes fodern
-----------------------

Mae *Y Glêr* yn enw ar dîm ifanc sy'n cymryd rhan yn yr ymryson barddol *Talwrn y Beirdd* ar Radio Cymru. *Clera* yw enw *Cymdeithas Offerynnau Traddodiadol Cymru*, ac enw'r gerddorfa draddodiadol Gymreig sy'n rhan o'r gymdeithas yw *Y Glerorfa*.

Dechreuodd y beirdd Aneirin Karadog ac Eurig Salisbury podlediad barddonol misol Clera yn 2016.

Llyfryddiaeth
-------------

* Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1945.
* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod*, Rhydychen, 1925.
* Gwyn Thomas, *Y Traddodiad Barddol*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1976.
* Meic Stephens, *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1986.

Gweler hefyd
------------

* Llenyddiaeth Gymraeg
* Beirdd yr Uchelwyr
* Y pedwar mesur ar hugain
* Gruffudd ap Cynan

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1945
2. ↑  Gwyn Thomas, *Y Traddodiad Barddol*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1976.
3. ↑
Un o gopaon y Mynydd Du yn nwyrain Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, Powys yw'r **Mynydd Llysiau**, ag iddo uchder o 663 m. Saif rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO207279.

Dosbarthiad
-----------

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 663 metr (2175 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-08-18 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Pentref yng nghymuned Tryleg Unedig, Sir Fynwy, Cymru, yw **Narth** (Saesneg: *The Narth*) Fe'i lleolir tua 6 milltir (9.7 km) i'r de o Drefynwy, a thua 2 filltir (3.2 km) i'r dwyrain o Dryleg, ar esgair sy'n edrych dros dyffryn Afon Gwy.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y pentref boblogaeth o 369.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 16 Hydref 2021
3. ↑  "Custom report - Nomis - Official Labour Market Statistics".

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Fynwy**

**Trefi**  

Brynbuga  **·** Cas-gwent  **·** Cil-y-coed  **·** Y Fenni  **·** Trefynwy
  
**Pentrefi**  

Aber-ffrwd  **·** Abergwenffrwd  **·** Betws Newydd  **·** Bryngwyn  **·** Caer-went  **·** Castellnewydd  **·** Cemais Comawndwr  **·** Cilgwrrwg  **·** Clydach  **·** Coed Morgan  **·** Coed-y-mynach  **·** Cwmcarfan  **·** Cwm-iou  **·** Drenewydd Gelli-farch  **·** Y Dyfawden  **·** Yr Eglwys Newydd ar y Cefn  **·** Gaer-lwyd  **·** Gilwern  **·** Glasgoed  **·** Goetre  **·** Gofilon  **·** Y Grysmwnt  **·** Gwehelog  **·** Gwernesni  **·** Gwndy  **·** Hengastell  **·** Little Mill  **·** Llanarfan  **·** Llan-arth  **·** Llanbadog  **·** Llancaeo  **·** Llandegfedd  **·** Llandeilo Bertholau  **·** Llandeilo Gresynni  **·** Llandenni  **·** Llandidiwg  **·** Llandogo  **·** Llanddewi Nant Hodni  **·** Llanddewi Rhydderch  **·** Llanddewi Ysgyryd  **·** Llanddingad  **·** Llanddinol  **·** Llanelen  **·** Llanelli  **·** Llanfable  **·** Llanfaenor  **·** Llanfair Cilgedin  **·** Llanfair Is Coed  **·** Llanfihangel Crucornau  **·** Llanfihangel Gobion  **·** Llanfihangel Tor-y-mynydd  **·** Llanfihangel Troddi  **·** Llanfihangel Ystum Llywern  **·** Llanfocha  **·** Llan-ffwyst  **·** Llangatwg Feibion Afel  **·** Llangatwg Lingoed  **·** Llangiwa  **·** Llangofen  **·** Llan-gwm  **·** Llangybi  **·** Llanhenwg  **·** Llanisien  **·** Llanllywel  **·** Llanofer  **·** Llanoronwy  **·** Llan-soe  **·** Llantrisant  **·** Llanwarw  **·** Llanwenarth  **·** Llanwynell  **·** Llanwytherin  **·** Y Maerdy  **·** Magwyr  **·** Mamheilad  **·** Matharn  **·** Mounton  **·** Nant-y-deri  **·** Newbridge-on-Usk  **·** Y Pandy  **·** Pen-allt  **·** Penrhos  **·** Pen-y-clawdd  **·** Porth Sgiwed  **·** Pwllmeurig  **·** Rogiet  **·** Rhaglan  **·** Sudbrook  **·** Tre'r-gaer  **·** Tryleg  **·** Tyndyrn  **·** Ynysgynwraidd
Mae **Mynydd Garth-Gwynion** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN733986. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 95 m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 228 metr (748 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Llanfihangel Hill (Colva Hill)** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO194553. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 386 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 532 metr (1745 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Mostyn** ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Saif ar Lannau Dyfrdwy, ger Treffynnon. Bu'n borthladd fferri prysur yn y gorffennol fel rhan o'r gwasanaeth fferi Lerpwl - Dulyn, ond gorffennodd y gwasanaeth yn 2004. Heddiw mae'r esgyll anferth ar gyfer yr awyren A380 a gynhyrchir yn ffatri Airbus, Brychdyn (*Broughton*), yn cael eu cludo o Fostyn drosodd i Ffrainc ar fwrdd y long *Ville De Bordeaux*, ar ôl teithio yno ar fwrdd *barges* o'r ffatri hyd aber Afon Dyfrdwy.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Hannah Blythyn (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Rob Roberts (Ceidwadwyr).

Dociau Mostyn

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Mostyn (pob oed) (1,844)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Mostyn) (322)** |    | 18.2% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Mostyn) (1180)** |    | 64% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Mostyn) (302)** |    | 39.6% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Enwogion
--------

* Einion Evans, bardd
* Emlyn Williams (1905–1987), actor a dramodydd

Oriel
-----

* Machlud haulMachlud haul
*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
2. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014
3. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
5. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir y Fflint**

**Trefi**  

Bagillt  **·** Bwcle  **·** Caerwys  **·** Cei Connah  **·** Y Fflint  **·** Queensferry  **·** Saltney  **·** Shotton  **·** Treffynnon  **·** Yr Wyddgrug
  
**Pentrefi**  

Abermor-ddu  **·** Afon-wen  **·** Babell  **·** Bretton  **·** Brychdyn  **·** Brynffordd  **·** Caergwrle  **·** Carmel  **·** Cefn-y-bedd  **·** Cilcain  **·** Coed-llai  **·** Coed-talon  **·** Cymau  **·** Chwitffordd  **·** Ewlo  **·** Ffrith  **·** Ffynnongroyw  **·** Gorsedd  **·** Gronant  **·** Gwaenysgor  **·** Gwernymynydd  **·** Gwernaffield  **·** Gwesbyr  **·** Helygain  **·** Higher Kinnerton  **·** Yr Hôb  **·** Licswm  **·** Llanasa  **·** Llaneurgain  **·** Llanfynydd  **·** Llannerch-y-môr  **·** Maes-glas  **·** Mancot  **·** Mostyn  **·** Mynydd Isa  **·** Mynydd-y-Fflint  **·** Nannerch  **·** Nercwys  **·** Neuadd Llaneurgain  **·** Oakenholt  **·** Pantasaph  **·** Pant-y-mwyn  **·** Penarlâg  **·** Pentre Helygain  **·** Pen-y-ffordd  **·** Pontblyddyn  **·** Pontybotgyn  **·** Rhes-y-cae  **·** Rhosesmor  **·** Rhyd Talog  **·** Rhyd-y-mwyn  **·** Sandycroft  **·** Sealand  **·** Sychdyn  **·** Talacre  **·** Trelawnyd  **·** Trelogan  **·** Treuddyn  **·** Ysgeifiog
Mae **Mynydd Llanybydder** yn gopa mynydd a geir yn Sir Gaerfyrddin, Cymru; cyfeiriad grid SN534395. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 283 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Enwir y mynydd ar ôl tref fach Llanybydder gerllaw.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 408 metr (1339 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Mae **Mosshill** (ymddengys nad oes enw Cymraeg) yn ardal gadwraethol ar lan Afon Machno tua 3 milltir i'r gogledd o Benmachno yn ne Sir Conwy sydd wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 07 Tachwedd 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.19 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Disgrifiad
----------

Yn ôl Cyfoeth Naturiol Cymru, mae Mosshill yn "weirglodd sydd heb gael ei gwella lle ceir llawer o flodau megis y bengaled, mantell Fair, cribau San Ffraid, llygad-llo mawr, cnau’r ddaear, llin y tylwyth teg, y gribell felen a thamaid y cythraul ynghyd â thegeirianau megis caineirian, y tegeirian llydanwyrdd a thegeirian-y-gors gogleddol." Mae'r safle yn cynnwys darn o goed gerllaw hefyd.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
2. ↑  "Mosshill"[*dolen marw*], gwefan Cyfoeth Naturiol Cymru.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ystad enwog yng Ngogledd Cymru oedd **Ystad Wynnstay**, sedd Wyniaid Wynnstay (teulu Williams Wyn). Canolfan yr ystad oedd y plasdy o'r un enw yn Rhiwabon, ger Wrecsam.

Yn ystod yr 17g, etifeddodd Syr John Wynn, 5ed Barwnig Ystad Wynnstay trwy ei briodas â Jane Evans, merch Eyton Evans o Watstay, ac ailenwodd yr ystad yn Wynnstay. Gosodwyd y gerddi yno gan Capability Brown.

Dyfrlliw gan John Ingleby; 1793.
Ystâd Wynnstay, Rhiwabon heddiw
yn y 18g, cyflogwyd John Parry (Y Telynor Dall) (1710?-1782) yn delynor Wynnstay. Roedd tafarn y Wynnstay yn Rhuthun yn rhan o'u hystâd.

Mae enwogion megis Syr Watkin Williams-Wynn, 4ydd Barwnig wedi aros yn y plasdy. Yn ystod y 19g, arosodd y Dywysoges Victoria ifanc yno gyda'i mam.

Wedi i'r tŷ gael ei wâcau gan y teulu Williams-Wynn tua chanol yr 20g, cymerwyd o drosodd gan Goleg Lindisfarne. Pan gaewyd yr ysgol honno, tröwyd yr adeilad yn fflatiau a sawl tŷ preifat.

Ystadau eraill Wynnstay
-----------------------

Roedd etifeddiaeth ystad Wynnstay yn ymestyn ymhellach na'r tŷ mawr a'i ystad. Prynwyd Mathafarn, ym Mallwyd, gan fam Syr Watkin Williams-Wynn, 4ydd Barwnig ar ei ran, a daeth yn rhan o ystadau Wynnstay. Daeth Y Rug, Corwen yn rhan o'r ystadau hefyd.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg)  Adysgrif gwybodaeth o *Picturesque Views of Seats of The Noblemen and Gentlemen of Great Britain and Ireland*, golygwyd gan F. O. Morris (cyhoeddwyd tua 1880)
Mae **Mynydd Maes-glas (Mynydd Clywedog)** yn gopa mynydd a geir yn y ddwy Aran, ychydig i'r dwyrain o Ddinas Mawddwy rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SH914147. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 475 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 532 metr (1745 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mynydd Gethin** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid SO044025. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 346 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Farilyn a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 491 metr (1611 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Y **Dansk Boldspil Union** (**DBU**), Undeb Pêl-droed Denmarc, yw corff llywodraethol pêl-droed yn nheyrnas Denmarc. Dyma'r corff sy'n goruchwilio Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Denmarc, tîm cenedlaethol merched Denmarc, goruchwilio'r clybau, rhedeg y cynghreiriau. Fe lleolir ei phencadlys yn ninas Brøndby ac mae'n un o aelodau sefydliadol FIFA yn 1904 ac UEFA yn 1954. Y DBU hefyd yw corff llywodraethol futsal Denmarc ers 2008.

Un o nodweddion y gymdeithas yw defnydd o ffont Art Nouveau ar ei bathodyn chwaethus.

Maint yr Undeb
--------------

Yn 2013, roedd gan yr DBU 341,342 o aelodau (270,791 o ddynion a 70,551 o fenywod) ar gyfer 16,721 clwb..

Sefydlu
-------

Carfan Denmarc, Gemau Olympaidd 1912
Sefydlwyd y DBU yn 1889 a hi oedd y Gymdeithas Bêl-droed genedlaethol gyntaf i'w sefydlu y tu allan i wledydd Prydain ac Iwerddon. Serch hynny, ni wnaeth gofrestru gemau'n swyddogol nes Gemau Olympaidd 1908. Golyga hyn nad yw'r gemau a enillwyd yng nghystadleuaeth Intercalated 1906 wedi eu cofnodi'n swyddogol gan y DBU.

Strwythur y Cystadlaethau
-------------------------

### Dynion

* Cynghrair
	+ Superliga
	+ *1. Division*)
	+ *2. Division* (ceir cynghrair Dwyrain a cynghrair Dwyrain)
	+ *Danmarksserien* (3 grŵp)
* Cwpan
	+ DBU Pokalen

### Merched

* Cynghrair Elite (*Elite Divisionen*)
* *1. Division*
* *Danmarksserien* (3 grŵp)
* *Landspokalturneringen* (Cwpan Merched Denmarc)

Strwythur Rhanbarthol
---------------------

     DBU Jutland (numbers indicate regions)      DBU Funen      DBU Zealand      DBU Lolland-Falster      DBU Copenhagen      DBU Bornholm
Rhennir y DBU i 6 gymdeithas ranbarthol sy'n seiliedig ar gyn siroedd Denmarc:

* DBU Jutland, which in turn is separated into 4 regions:
	+ Rhanbarth 1: Sir Nordjylland
	+ Rhanbarth 2: Sir Viborg a Sir Ringkjøbing
	+ Rhanbarth 3: Sir Århus a Sir Vejle
	+ Rhanbarth 4: Sir Ribe an Sir De Jutland
* DBU Funen: Sir Funen
* DBU Zealand: Sir West Zealand, Sir Roskilde, Sir Frederiksborg, Sir Copenhagen a rhan Zealand o Sir Storstrøm
* DBU København: Frederiksberg a bwrdeisdrefi Copenhagen
* DBU Lolland-Falster: Rhan tu allan i Zealand o Sir Storstrøm
* DBU Bornholm: Bwrdeisdref Bornholm

Mae gan Ynysoedd Ffaröe a'r Ynys Las, sy'n wledydd hunanlywodraethol o fewn Teyrnas Denmarc, eu cymdeithasau pêl-droed eu hunain nad sy'n rhan o'r DBU. Yr Ynys Las yw'r unig wlad nad sy'n aelod o FIFA nac unrhyw gorff cyfandirol. Mae Ynysoedd y Ffaroe yn aelodau o FIFA ac UEFA.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Medlemstal 1910-2013 sur le site officiel de la DBU
2. ↑  uefa.com. "Denmark - Member associations - Inside UEFA – UEFA.com". *UEFA.com*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-06-15. Cyrchwyd 19 March 2018.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Swyddogol y DBU
* Denmark Archifwyd 2018-07-20 yn y Peiriant Wayback. ar wefan FIFA
* Denmark ar wefan UEFA
Mae mathau gwahanol o **fudiadau ac ideolegau ffeministaidd** wedi datblygu ar draws y blynyddoedd. Maent yn amrywio o ran amcanion, strategaethau a chysylltiadau. Yn fwy nag aml maent yn gorgyffwrdd, ac mae sawl ffeminydd yn uniaethau ag adrannau gwahanol o ffeministiaeth.

Ffeministiaeth y brif ffrwd
---------------------------

Emma Goldman
Fel enw cyffredinol, mae ffeministiaeth y brif ffrwd yn dynodi mudiadau ac ideolegau ffeministaidd sydd ddim yn rhan o ffeministiaeth sosialaidd neu radicalaidd. Yn draddodiadol mae ffeministiaeth y brif ffrwd yn canolbwyntio ar ddiwygio cyfreithiol a gwleidyddiol, gyda'i wreiddiau yn nhon gyntaf ffeministiaeth a ffeministiaidd hanesyddol rhyddfrydol y 19g a dechrau'r 20g.

Anarchoffeministiaeth
---------------------

Mae anarchoffeministiaeth yn cyfuno anarchiaeth a ffeministiaeth. Yn gyffredinol mae'n gweld y batriarchaeth fel arwydd o hierarchaeth anwirfoddol. Ys dywed L. Susan Brown: "*as anarchism is a political philosophy that opposes all relationships of power, it is inherently feminist*".[1][2][3]

Angela Davis

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Brown, Susan (1990). "Beyond Feminism: Anarchism and Human Freedom". In Roussopoulos, Dimitrios I. (gol.). *The Anarchist papers, 3*. Montreal: Black Rose Books. ISBN 0-921689-53-5.
2. ↑  Brown, p. 208.
3. ↑  Walker, Alice (1983). *In Search of Our Mothers' Gardens: Womanist Prose*. San Diego: Harcourt Brace Jovanovich. t. 397. ISBN 0-15-144525-7.
Mae **Naomi Jones** (ganwyd Tachwedd 1955) wedi bod yn weithwraig yn y diwydiant darlledu yng Nghymru ers canol yr 1970au. Bu'n gyflwynydd teledu ac yna cynhyrchydd teledu Cymraeg.

Bywyd cynnar
------------

Ganed Naomi Jones yn un o tri o blant i'r cerflunydd Jonah Jones a'r awdur Iddewig, Judith Maro a magwyd hi yn Eifionydd lle'r oedd gan ei thâd stiwdio yn Nhremadog.

Gyrfa
-----

Daeth yn gyflwynydd ar raglen Gymraeg BBC Cymru i blant a phobl ifanc, *Bilidowcar* yn yr 1970au. Bu'n actio am gyfnod yn y gyfres ddrama *Dinas*.

Aeth ymlaen i sefydlu cwmni animeiddio, Cartŵn Cymru gan gynhyrchu cyfresi animeiddio gwreiddiol yn y Gymraeg. Un o'u cyfresi mwyaf poblogaidd oedd *Hanner Dwsin* sef cartŵn am anturiaethau grŵp pop 'Hanner Dwsin'.

Mae'n gynhyrchydd i gwmni Cartŵn Cymru sydd wedi eu lleoli yn Abertawe. hefyd yn gyfrifol am gyfresi animeiddio eraill megis *Testament: The Bible in Animation* (1996); *Gwr y Gwyrthiau* / *The Miracle Maker* (2000); *Otherworld/Y Mabinogi* (2003) a *Friends and Heroes* (2007-2008).

Bywyd personol
--------------

Mae ganddi ddau o blant. Mae'n byw yn y Mwmbwls wedi blynyddoedd yng Nghaerdydd.

Dolenni allanol
---------------

* Naomi Jones ar wefan Internet Movie Database

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑   Dewi Llwyd a Naomi Jones. BBC Cymru (26 Medi 2010). Adalwyd ar 28 Mehefin 2019.
3. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-11-11. Cyrchwyd 2018-11-08.
4. ↑
**Undeb Pêl-fas Cymru**, UPFC (Saesneg: Welsh Baseball Union, WBU) yw corff llywodraethu cenedlaethol pêl fas Gymreig yng Nghymru. Fe'i sefydlwyd yn 1892.

Mae'n aelod o'r Bwrdd Pêl-fas Rhyngwladol. Mae'r WBU yn trefnu cynghrair dynion ac ieuenctid a chystadlaethau cwpan, yn ogystal â dewis a rheoli timau rhyngwladol Cymru ar lefel oedolion ac ieuenctid.

Mae Undeb Pêl-fas Cymru wedi'i leoli yng Nghaerdydd.

Hanes a Chyd-destun
-------------------

Erbyn 1921 roedd 60 o glybiau a 1,400 o chwaraewyr wedi’u cofrestru gan Undeb Pêl-fas Cymru, yn ôl yr hanesydd Martin Johnes. ond ni ledaenodd y gamp y tu allan i Gaerdydd a Chasnewydd. Roedd yn gêm dosbarth gweithiol i raddau helaeth, gyda chysylltiad cryf â chymunedau canol dinas Caerdydd, tra byddai chwaraewyr rygbi a phêl-droed yn chwarae pêl fas yn ystod y tu allan i’r tymor. Roedd y rhain yn bobl na allent fforddio chwarae criced, neu nad oedd ganddynt ddiddordeb mewn criced.

Daeth pêl fas yn "sylfaenol fel prif gamp yr haf" yng Nghaerdydd a Chasnewydd, er na chafodd y rheolau eu safoni’n llawn tan 1927.

### Dirywiad ac Adfer

Yn dilyn cyfnod o drai gyda chynghrair gystadleuol yr Undeb yn dod i ben yn 2017, fe'i hadnewyddwyd yn 2021. Yn 2022 cynhaliwyd ymdrech bwriadol gan UPFC ac UNPFMC i hyrwyddo'r gêm ymhlith disgyblion ysgol De-ddwyrain Cymru gan roi cyflyniadau ac hyfforddiant yn y gêm i athrawon chwaraeon a chynnal gwersi a gemau pêl-fas i ferched ac i fechgyn. Bwriwyd i'r holl ymdrech fod yn llwyddiant gyda'r uchafbwynt bod dros 400 o ddisgyblion yn cwrdd i greu 27 tîm i gystadlu mewn gŵyl chwaraeon. Y gobaith yw y bydd y disgyblion ysgol yn ymuno â thimau lleol maes o law.

Gweler hefyd
------------

* Undeb Pêl-fas Menywod Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "NGB websites:About us:Sport Wales-Chwaraeon Cymru". *Sport Wales-Chwaraeon Cymru website*. Chwaraeon Cymru. 2010. Cyrchwyd 7 Ebrill 2011.
2. ↑  "WalesOnline - Sport - Grassroots - Rhondda - Baseball:Rhondda sponsor for Wel". *WalesOnline website*. Welsh Media Ltd. 2009-04-09. Cyrchwyd 2009-07-11.
3. 1 2  "Weltch Media contact Weltch Media in Cardiff". *WalesOnline website*. Weltch Media Ltd. 2009. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-08-15. Cyrchwyd 2009-07-11.
4. ↑  Donovan, Owen (1 Medi 2012). "Whatever happened to Welsh baseball?". Gwefan Institue of Welsh Affairs.
5. ↑  "'It will keep our game alive' - the plan to save Welsh baseball". BBC Sport. 26 Gorffennaf 2022.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Welsh Baseball Archifwyd 2021-12-30 yn y Peiriant Wayback.
* Baseball Bill Barrett yn esbonio Pêl-fas Gymreig (Saesneg)
* ‘Poor Man’s Cricket’: Baseball, Class and Community in South Wales, c. 1880-1950' gan Dr Martin Johnes
* Twitter @BaseballWales
* Welsh Baseball Union ar Facebook
*Cyperus eragrostis*
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Ysnoden-Fair welw** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cyperus eragrostis* a'r enw Saesneg yw *Pale galingale*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Ysnoden Fair Welw.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Ysnoden-Fair welw***
Seiclwr Cymreig ydy **Will Wright** (ganwyd 4 Gorffennaf 1973), sydd wedi cynrychioli Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad ddwywaith, mae hefyd yn berchen ar siop feics yn Stockport.

Dechreuodd seiclo yn ei arddegau cynnar, gan ymuno â 'Manchester Velo' ar eu reidiau clwb wythnosol, pob dydd Sul, ond dim ond ar ôl iddo orffen dosbarthu papurau'r Sul ar ei rownd bapur. Cafodd y llysenw *Willie Feet* (Cymraeg: *Willie Traed*), oherwydd main anarferol o fawr, ei draed.

Ar ôl gorffen ei addysg uwchradd, aeth Will i weithio i siop 'Marple Cyclesport'. Cafodd dipyn o lwyddiant mewn rasus, ac felly dewiswyd ef i gynyrchioli Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn Victoria, Canada yn 1994. Yno cystadleuodd yn ei ras trac cyntaf, er nad oedd erioed wedi reidio'r trac gynt. Cystadleuodd yn y Gemau unwaith eto, yn agosach at ei gartref y tro yma, ym Manceinion yn 2002, ond yn anffodus disgynodd yn ystod y ras bwyntiau; gellir wylio ffilm byr o'r damwain ar wefan y BBC Motion Gallery[*dolen marw*].

Cymerodd drosodd 'Bardsley Cycles' 482 Manchester Road, Stockport, Manceinion yn y 1990au, a gafodd ei ail-enwi'n ddiweddarach yn 'Will's Wheels', mae hefyd yn cefogi clwb seiclo o'r un enw, 'Will's Wheels Cycling Club'. Yn ogystal, mae 'Will's Wheels' yn cefogi rasus lleol gan roddi gwobrau, mae Will ei hun wedi gwobrwyo rhain i'r enillwyr ar adegau
Ymddeolodd Will o seiclo cystadleuol etr mwyn gwario mwy o amser gyda'i ferched, Emily a Megan, a'i wraig Sarah.

Canlyniadau
-----------

1996
3rd Cam 1, Thwaites Grand Prix/Tour of Lancashire
2005
2nd Pencampwriaethau Cenedlaethol Rasio Ffordd, Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *From Willie Feet to Will`s Wheels* Archifwyd 2012-02-08 yn y Peiriant Wayback. Danielle M. Riley
2. ↑  'A rapt crowd sees thrills and spills as the medals get decided' Archifwyd 2007-09-06 yn y Peiriant Wayback. Games official website 2 Awst 2002
3. ↑  Recycling.co.uk R.R. League Event 4 - Oakenclough Archifwyd 2007-10-31 yn y Peiriant Wayback. 7 Mai 2006
4. ↑  *Thomas retains Welsh Road crown* BBC 25 Mai 2005
Cwmni ffilm o Dde Cymru ydy **Zipline Creative Limited** sy'n enillydd Gwobr BAFTA. Un o weithiau'r cwmni ydy cyfres Rhod Gilbert, y digrifwr, wedi'i seilio ar brofiad gwaith. Mae Zipline Creative hefyd wedi cyhoeddi (ar y cyd â Heddlu Gwent) ymgyrch ar gyfer gyrwyr: *Don't Text And Drive* a gafodd glod rhyngwladol.

Sefydlwyd y cwmni yn 2008 gan ddau o weithwyr y BBC ac mae wedi'i leoli yn Rhisga.

Profiad gwaith
--------------

Ymhlith y profiadau a ffilmiwyd o Rod Gilbert ar brofiad gwaith mae:

* Dyn Lludw: yn Nyffryn Morgannwg
* Mam: Gweithiodd gyda theulu o saith o blant gan gymryd dyletswyddau'r fam: gan gynnwys newid clytiau'r babi
* Trinydd gwallt: parhaodd yr hyfforddi am ddeuddydd yngh nghwmni Andrew Price cyn iddo dorri gwallt person go iawn
* Milwr: ymunodd ag ymarferion yr *Infantry Battle School*.

Rhoddodd y *Times* 4/5 seren am y gyfres a dewisiwyd y gyfres yn ei golofn deledu gan y *Guardian a'r* Daily Mail*. Roedd ffigurau gwylio'r gyfres gyntaf yn 1.4 miliwn a'r ail yn 1.2 miliwn.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ,"Graphic film about dangers of texting is internet hit"at Wales-online.co.uk

Dolennau allanol
----------------

* www.ziplinecreative.co.uk Archifwyd 2021-04-10 yn y Peiriant Wayback.
* 
* 
*
*Narcissus* gan Caravaggio yn darlunio Narcissus yn syllu ar ei adlewyrchiad ei hun.
Yn chwedloniaeth Groegaidd, heliwr o Thespiae yn Boeotia a oedd yn enwog am ei brydferthwch oedd **Narcissus** neu **Narkissos** (Groeg (iaith): Νάρκισσος). Credir y gallai ei enw darddu o'r gair ναρκη (narke) yn meddwl "cwsg, diffyg teimlad." Roedd yn ŵr hynod o falch a dirmygai'r bobl a oedd yn ei garu. Sylwodd Nemesis ar hyn a denodd Narcissus at bwll dŵr lle gwelodd ei adlewyrchiad ei hun ynddo a chwympodd mewn cariad gydag ef. Ni sylweddolodd mai rhith yn unig ydoedd. Am nad oedd ef yn medru gadael prydferthwch ei adlewrchiad, bu farw Narcissus.

Tarddiad hynafol
----------------

Mae sawl fersiwn gwahanol o'r chwedl hon wedi goroesi o ffynonellau amrywiol. Ceir y fersiwn glasurol gan Ofydd, yn ei drydydd llyfr o *Metamorphoses* (a gwblhawyd yn 8 AD). Dyma yw hanes Narcissus a Echo. Priodolir fersiwn cynt, a gyfansoddwyd tua 50 CC, i'r bardd Parthenius o Nicaea, a daethpwyd o hyd iddo'n ddiweddar ymysg y Oxyrhynchus papyri yn Rhydychen.
Yn wahanol i fersiwn Ofydd, diwedda'r chwedl hon gyda Narcissus yn cymryd ei fywyd ei hun. Mae fersiwn Conon, o'r un cyfnod ag Ofydd, hefyd yn gorffen y chwedl gyda hunanladdiad (*Narrations,* 24). Canrif yn ddiweddarach, cofnododd yr ysgrifennwr teithiol Pausanias fersiwn wahanol o'r chwedl, lle mae Narcissus yn cwympo mewn cariad gyda'i chwaer efaill yn hytrach na gyda ef ei hun (*Guide to Greece*, 9.31.7).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thanasis.com Archifwyd 2013-05-15 yn y Peiriant Wayback. Nemesis. Adalwyd 15 Mawrth, 2011
2. ↑  David Keys, "Ancient manuscript sheds new light on an enduring myth", *BBC History Magazine*, Vol. 5 No. 5 (Mai 2004), p. 9 (adalwyd 30 Ebrill, 2010);
3. ↑  Mario Jacoby, *Individuation and Narcissism* (1985; 2006).

Dolenni allanol
---------------

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Narcissus (mythology)***

* Papyrology UK
Uned safonol a ddefnyddir gan y gwyddonydd ydy **Wat** neu Watt sy'n cael ei ddynodi gan y symbol W. Deillia'r enw i beiriannydd o'r Alban o'r enw James Watt (1736–1819). Mae'r uned yma'n mesur graddfa trawsnewidiad egni a chaiff ei ddiffinio fel un joule yr eiliad.

Diffiniad
---------

Yn nhermau mecaneg pur, un watt ydy graddfa'r gwaith sydd wedi'i wneud pan fo cyflymder gwrthrych yn cael ei gadw ar un fetr yr eiliad yn erbyn egnio un newton o'r cyfeiriad arall.

{\displaystyle \mathrm {W={\frac {J}{s}}={\frac {N\cdot m}{s}}={\frac {kg\cdot m^{2}}{s^{3}}}} }
* Yn nhermau electromagneteg, fodd bynnag, un watt ydy cyfradd y gwaith a wneir pan fo un amp (A) o gerrynt yn llifo drwy gwahaniaeth potensial trydanol o un folt (V).

{\displaystyle \mathrm {W=VA} }
Gellir darganfod dau uned trawsnewid ychwanegol ar gyfer y Watt drwy ddefnydio'r hafaliad uchod a Deddf Ohm.

{\displaystyle \mathrm {W={\frac {V^{2}}{\Omega }}=A^{2}\Omega } }

Megawat
-------

Un miliwn (106) wat ydy Megawat. Gall ffatri fawr neu floc o fflatiau ddefnyddio un megawat ar drydan.

Uned safonol (SI) i fesur gwrthiant trydanol ydy'r **Ohm** Ω.
Mae **Mount Battock** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO549844. Ceir piler triongl yr OS ger y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Mount Battock yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2012-10-02 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cnwc Gwener
Mewn anatomeg ddynol y **cnwc Gwener** neu'r **chwydd Fenws** (yn iaith y feddygaeth *mons veneris*, ymadrodd Lladin sy'n golygu ‘mynydd Gwener’) ydy'r chwydd llyfndew o feinwe frasterog yn y werddyr (hefyd cedorlle) lle gorwedd y gedor a'r symffysis piwbig. Mae'n fwy amlwg mewn benywod nag ydyw mewn dynion a dydy'r term ‘cnwc Gwener’ ddim yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio'r rhan yma o gorff dynion fel rheol, ond *mons pubis* (Cymreigiad: *mons pwbis* ‘mynydd y pwbis’). Ar ôl glasoed, pan fo llif yr estrogen yn gryf, caiff ei orchuddio â blewiach mân a elwir yn gedor.

Mewn benywod, mae'r cnwc Gwener yn ymrannu'n y gweflau mwyaf ar boptu'r hollt hwnnw a elwir hollt Gwener sy'n amgylchynnu'r clitoris, agoriad y wain a strwythurau eraill o fewn y fylfa. Mae'r cnwc Gwener felly'n gwthio'r fylfa allan oddi wrth y corff pan fo'r ferch yn sefyll.

Nid yw ei bwrpas yn wybodus i'r anatomydd, ond un posibilrwydd yw ei fod yn amlygu'r organau cenhedlu, fel modd o geisio denu cymar.
Mursen (math o bryfyn) yn nheulu'r *Coenagrionidae* yw **Mursen las Penfro** (llu: **mursennod glas Penfro**; Lladin: *Coenagrion mercuriale*; Saesneg: *Southern Damselfly*) sydd o fewn y genws a elwir yn *Coenagrion*. Mae'r mursennod (*Zygoptera*) a'r gweision neidr (*Anisoptera*) ill dau'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Odonata. Mae'r Mursen las Penfro i'w chael yng Nghymru, fel yr awgryma'r enw. Mae hi hefyd i'w chael yn: Algeria, Awstria, Gwlad Belg, Ffrainc, yr Almaen, yr Eidal, Liechtenstein, Lwcsembwrg, Moroco, the yr Iseldiroedd, Portiwgal, Slofacia, Slofenia, Sbaen, Swistir, Tiwnisia, a gwledydd eraill Prydain.

Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw afonydd, llynnoedd araf eu llif, nentydd neu afonydd glân. Mae bygythiad iddi oherwydd lleihau cynefinoedd addas. Credir fod 25% o'r holl rywogaeth o *C. mercuriale* yn byw yng ngwledydd Prydain; lleihaodd y niferoedd 30% ers 1960 drwy golli cynefinoedd addas a glân. Ym Mynyddoedd y Preseli, yn 2015, cafwyd gwaith pwysig iawn i geisio ei diogelu.

Mae adenydd yr oedolyn yn 30mm ac fe'i welir yn hedfan rhwng canol Mai ac Awst.

* Benyw
* Gwryw ifanc

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o fursennod yn y teulu Coenagrionidae
* Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Conservationists restore habitat for endangered species". Western Telegraph. 12 April 2015. Cyrchwyd 12 April 2015.

Dolen allanol
-------------

* Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
* www.british-dragonflies.org.uk/