recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Sant Cymreig oedd **Curig** (fl. c. 550?), a flodeuai yn oes Maelgwn Gwynedd. Fe'i cysylltir â sawl lle yng ngogledd-orllewin a chanolbarth Cymru a Brycheiniog. Fe'i gelwir weithiau **Curig Lwyd** (h.y. 'sanctaidd') a **Curig Farchog**. Delir ei ddydd gŵyl ar 16 Mehefin.

Traddodiadau
------------

Eglwys Curig, Capel Curig
Dywedir fod Curig yn rhyfelwr yng ngwasaneth Maelgwn Gwynedd a droes at grefydd. Digiodd hynny Faelgwn a cheisiodd rwystro'r sant, ond parodd Curig i Faelgwn a'i wŷr fynd yn dall a bu rhaid i dri o feibion Maelgwn roi tir i Gurig. Sefydlodd glas ar y tir hwnnw, ar safle pentref Llangurig (gogledd Powys) heddiw. Tan ddiwedd yr 16g roedd bagl neu groes Curig i'w gweld yn eglwys Sant Harmon, 6 milltir o Langurig dros y bryniau. Ceir disgrifiad o'r groes gan Gerallt Gymro yn ei *Hanes y Daith Trwy Gymru* (1188): 'yn eglwys Sant Garmon ceir y fagl a enwir Bagl Sant Curig, yr hon a ymestyn ychydig yn ei brig, ar y naill achr a'r llall, ar wedd croes, ac a orchuddir amgylch ogylch ag aur ac arian.' Arferid gwella cleifion â hi.

Yn ôl un traddodiad cysegrwyd Curig gan Sant Paul Aurelian a threuliodd gyfnod yn astudio wrth draed Tudwal yn Llanilltud Fawr.

Cysylltir Curig â Chapel Curig yn Eryri yn ogystal. Mae lleoedd eraill a gysylltir â'r sant yn cynnwys plwyf Llandegai, Brycheiniog, lle ceir Ffynnon Gurig.

Ymddengys ei fod wedi mudo i Lydaw ar ddiwedd ei oes a cheir sawl eglwys yno sy'n dwyn ei enw. Dywedir y bu farw yn Landerneau a chael ei gladdu yn Locquirec.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Curig** |

Ffynonellau
-----------

* T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000)
* Thomas Jones (gol.), *Gerallt Gymro* (Caerdydd, 1938), t. 16.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Chwarel Croesor yn 2007
Y twnnel rhwng Chwarel Croesor a Chwarel Rhosydd
Chwarel lechi gerllaw Croesor yng Ngwynedd oedd **Chwarel Croesor**. Yn wahanol i’r rhan fwyaf o chwareli Cymru, roedd bron y cyfan o’r gweithfeydd dan y ddaear. Ar un adeg roedd yn cynhyrchu 11,000 tunnell o lechi yn flynyddol.

Agorwyd y chwarel yn 1846 a bu’n gweithio hyd 1878. Yn 1864 adeiladwyd inclen i gysylltu a Tramffordd Croesor, i gario’r llechi i borthladd Porthmadog. Bu ar gau am gyfnod, ond ail-agorodd yn 1895. Dan reolaeth Moses Kellow gwelwyd nifer o ddatblygiadau pwysig yn hanes y diwydiant llechi yng Nghymru. Yma y defnyddiwyd trydan i weithio peiriannau mewn chwarel am y tro yn 1901; cynhyrchid y trydan trwy rym dŵr o gronfa Llyn Cwm y Foel. Roedd y trydan yn cael ei ddefnyddio ar gyfer gyrru peiriannau'r chwarel yn ogystal ag ar gyfer goleuo. Roedd Kellow hefyd yn gyfrifol am ddyfeisio'r "Kellow Drill", oedd yn defnyddio grym dŵr i dyllu'r graig ar gyfer ffrwydro. Caeodd y chwarel yn derfynol yn 1930.

Yn y 1960au roedd y chwarel yn eiddo i gwmni lleol Cookes Explosive, oedd yn defnyddio’r siamberi tanddaearol i gadw deunydd ffrwydrol. Prynwyd y chwarel gan Gwmni Llechi Ffestiniog yn nechrau’r 1970au, gyda’r bwriad o’i hail-agor. Fodd bynnag, ni lwyddwyd i gael caniatad cynllunio, ac erbyn diwedd y 1970au roedd y rhan fwyaf o’r offer wedi ei drosglwyddo i Chwarel yr Oakeley, oedd yn eiddo i’r un cwmni.

Mae twnnel yn cysylltu’r chwarel yna a Chwarel Rhosydd.
Mae **Coed Maes-yr-uchaf** yn Sir Fynwy wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Clustnodwyd y safle'n 'arbennig' oherwydd ei goetir llydanddail lled-naturiol. Y rhywogaethau canopi yw’r fasarnen leiaf (*Acer campestre*), gwernen (*Alnus glutinosa*) ac onnen (*Fraxinus excelsior*). Ceir llawer o flodau’r llawr sy'n brawf fod hon yn goetir hynafol: suran y coed (*Oxalis acetosella*), bresych y cŵn (*Mercurialis perennis*) a chwlwm cariad (*Paris quadrifolia*). O ddiddordeb ychwanegol y mae nentydd a chloddiau a ffosydd terfyn hynod.

Mae ei arwynebedd yn 2.3 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Sic* ar yr hen fap Arolwg Ordnans
2. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
3. ↑  DISGRIFIAD SAFLE O DDIDDORDEB GWYDDONOL ARBENNIG[*dolen marw*] gan Gyfoeth Naturiol Cymru; adalwyd 14 Awst 2014

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Perthynas rywiol rhwng pobl sy'n perthyn yn agos i'w gilydd ydy **llosgach**, a gall fod yn anghyfreithlon yn dibynnu ar yr awdurdodaeth. Amrywia'r union ddiffiniad o losgach o wlad i wlad, yn dibynnu ar y berthynas rhwng y personau a'r math o berthynas rywiol. Gall y gyfraith amrywio hefyd o fewn taleithiau neu ranbarthau o fewn gwlad. Gall y cyfreithiau hyn gynnwys priodas rhwng pobl sy'n perthyn yn agos.

Pan fod llosgach yn ymwneud ag oedolyn a phlentyn, math o gamdriniaeth rhywiol o blant ydyw sy'n anghyfreithlon ym mhob gwlad datblygedig.

Lloegr a Chymru
---------------

Mae llosgach yn anghyfreithlon yn Lloegr a Chymru, ac mae hyn yn cwmpasu perthynas heterorywiol neu gyfunrywiol rhwng person a'u rheini, mamgu neu dadcu, plant, wyron, siblingiaid, hanner-siblingiaid, ewythr, modrybedd, nau neu nith. Gellir dedfrydu person sy'n euog o losgach i hyd at 14 mlynedd o garchar. Enw'r ddeddf sy'n gwneud llosgach yn anghyfreithlon ydy'r Troseddau Rhyw Teuluol a chânt eu gwahardd o dan Adrannau 64 a 65 o'r Ddeddf Troseddau Rhywiol 2003 sydd wedi disodli yr hen droseddau Llosgach gan Wryw a Llosgach gan Fenyw a welwyd yn Neddf Troseddau Rhwyiol 1956.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Levesque, Roger J. R. (1999). *Sexual Abuse of Children: A Human Rights Perspective*. Indiana University Press
2. ↑   United Nations Convention on the Rights of the Child. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (1989).
3. ↑
Mae **Coed Hook** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 31 Ionawr 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 12.02 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **De Basildon a Dwyrain Thurrock** (Saesneg: *South Basildon and East Thurrock*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth De Basildon a Dwyrain Thurrock yn EssexEtholaeth De Basildon a Dwyrain Thurrock yn Essex
* Essex yn LloegrEssex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–presennol: Stephen Metcalfe (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Cyfeiria **datganoli yn yr Deyrnas Unedig** at roddi pŵerau yn statudol wrth Senedd y Deyrnas Unedig i Senedd yr Alban, Cynulliad Cenedlaethol Cymru, Cynulliad Gogledd Iwerddon a chynulliad Llundain ac i'w cyrff llywodraethol sef Llywodaeth yr Alban, Llywodraeth Cymru, Adran Weithredol Gogledd Iwerddon ac Awdurdod Llundain Fawr.

Mae datganoli'n wahanol i ffederaliaeth am fod y pŵerau a ddatganolir i'r awdurdodau is-genedlaethol yn gyfrifoldeb ar y llywodraeth ganolog yn y pen draw, ac felly mae'r wladwriaeth yn parhau, *de jure* yn unedol. Gall llywodraeth ganolog ddiddymu neu ddiwygio deddfwriaeth sy'n creu seneddau neu cynulliadau yn yr un modd ag y gellir gwneud gydag unrhyw statud.

Y Deyrnas Unedig a Gweriniaeth Iwerddon

Gweler hefyd
------------

* Datganoli yn yr Alban
* Annibynniaeth yr Alban

Cyfeiriadau
-----------

Darllen pellach
---------------

* (2001) *Devolution in the United Kingdom*. Oxford Paperbacks. ISBN 0192801287

Dolenni allanol
---------------

* Swyddfa'r Cabinet: Canllawiau am ddatganoli
Mae **Chwarel Bwlch** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 12 Hydref 1995 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.42 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Chwarel Trwyn y Fuwch
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Figures shown in the same color are similar
Gelwir dau wrthrych geometrig yn **gyflun** os oes gan y ddau yr un siâp, neu fod y naill yn adlewyrchiad o'r llall, megis mewn drych. Yn fwy manwl, gellir ffurfio'r naill o'r llall drwy godi neu ostwng y raddfa, mewn modd unffurf; weithiau hefyd bydd yn rhaid troi'r siâp gwreiddiol, ei drawsfudo (*translate*) neu ei drawsffurfio eilwaith er mwyn cyrraedd yr ail siâp.

Pan fo dau siâp neu wrthrych yn gyflun, dywedir eu bod yn gyfath os oes ganddynt yr un siâp neu os oes gan y naill yr un siâp a maint â drychddelwedd y llall.

Gwrthrychau cyflun
* cylchoedd
* sgwraiau
* tringlau hafalochrog
* parabolâu
* sbiralau logarithmig
* rhai Hyperbolâu

Gwrthrychau nad ydynt yn gyflun
* elipsau
* petryalau
* trionglau isosceles

Yn y gofod Euclidaidd
---------------------

Mae cyflunedd (neu "drawsffurfiad cyflun") y gofod Euclidaidd yn *bijection* *f* o'r gofod iddo ef ei hun, sy'n lluosi pob pellter gan yr un rhif real positif *r*. Am bob dau bwynt, *x* a *y*, ceir

{\displaystyle d(f(x),f(y))=rd(x,y),\,}
lle mae "*d*(*x*,*y*)" yn bellter Euclidaidd o *x* i *y*.

Mae gan y sgalar *r* lawer o enwau, gan gynnwys "cymhareb cyflun", "y ffactor ymestyn" a'r "cyfernod cyflun".

Lle mae *r* = 1 gelwir y cyflunedd yn isometreg. Gelwir dwy set yn **gyflun** os yw'r naill yn ddelwedd o'r llall.

Fel map *f* : ℝ*n* → ℝ*n*, mae cyflunedd y gymhareb *r* yn cymryd y ffurf:

{\displaystyle f(x)=rAx+t,}
lle mae *A* ∈ *O**n*(ℝ) yn fatrics orthogonol *n* × *n* a *t* ∈ ℝ*n* yw'r fector trawsfudol (*translation vector*).

Gweler hefyd
------------

* Cyfathiant

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dim term Cymraeg mewn unrhyw eiriadur ar 5 ionawr 2019.
2. ↑  Smart 1998, p. 92
Mae'r **Cwtiad llwyd** (***Pluvialis squatarola***) yn aelod o deulu'r rhydyddion.

Yn y tymor nythu mae'n aderyn tarawiadol dros ben, gyda smotiau du a gwyn ar y cefn a rhan uchaf yr adenydd a'r wyneb, y fron a'r bol yn ddu. Yn y gaeaf mae'r fron a'r bol yn troi'n wyn ac mae'n haws ei gymysgu gyda'r Cwtiad aur, ond mae pig y Cwtiad aur yn llai ac hyd yn oed yn y gaeaf mae rhywfaint o liw aur ar y cefn, sy'n absennol yn y Cwtiad llwyd. Os oes amheuaeth y peth gorau i'w wneud yw disgwyl i'r aderyn hedfan. Mae gan y Cwtiad llwyd ddarn du amlwg ar ei gesail tra mae'r Cwtiad aur yn wyn yma.

Cwtiad llwyd yn ei blu gaeaf
*Pluvialis squatarola*
Mae'n nythu ar rostir agored ar ynysoedd yn yr Arctig o ogledd Canada i ogledd-ddwyrain Rwsia. Adeiledir y nyth ar lawr. Mae'n aderyn mudol, yn symud tua'r de yn y gaeaf cyn belled a de Ewrop a gogledd Affrica, De America cyn belled i'r de a'r Ariannin ac Awstralia.

Yn wahanol i lawer o rydyddion, nid ydynt yn gwthio'r pig i'r mwd i chwilio am fwyd, yn hytrach maent yn cerdded o gwmpas i chwilio am unrhyw pryfed neu anifeiliaid bach sydd i'w gweld ar yr wyneb. Maent yn bwydo ar fwd ger glan y môr fel rheol.

Nid yw'r Cwtiad llwyd yn nythu yng Nghymru, ond mae cryn nifer yn treulio'r gaeaf yma.
Mae **Chwarel Gwenithfaen Madog** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 21 Mai 2010 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.47 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Chwarel Gwern-yfed-fach** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.04 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Lleolir **Chwarel Bryn Eglwys** yn Nant Gwernol ger Abergynolwyn, de Gwynedd. Mae hon yn un o chwareli mwyaf adnabyddus Meirionnydd. Yn 1877, cynhyrchwyd tua 8000 tunnell o lechi yno a cludwyd y llechi o'r chwarel ar system o dramffyrdd i orsaf Abergynolwyn lle ymunodd y dramffordd â Rheilffordd Talyllyn.

Pen Alltwyllt: yr hen inclein sy'n dringo i'r chwarel o orsaf Nant Gwernol

Hanes
-----

Bu gweithio ar raddfa bychan yn y chwarel erbyn dechrau'r 1840au. Ceir cofnod am ddau ŵr o Flaenau Ffestiniog yn cloddio yng ngwaelod mynydd Bryneglwys tua 1834 ac erbyn 1844 roedd dau ddyn arall o'r dref honno, sef Wiliam Griffith "yr India Rock" a Hugh Roberts, "yr Hen Idris". Erbyn 1847 roedd peiriannau yn y chwarel a rhai adeiladau. Yn 1864 cymerodd William McConnell brydles ar y chwarel a ffurfio'r *Aberdovey Slate Company Limited*. Bwriadai gynyddu'r gwaith ym Mryn Eglwys. Ond llesteirywd y cynllun am fod rhaid cludo'r llechi ar gefn ceffylau pwn i ddociau Aberdyfi. I osgoi hynny, adeiladodd McConnell Reilffordd Talyllyn, sy'n rhedeg o'r chwarel i Dywyn, lle gellid trosglwyddo'r llechi wedyn i'r rheilffordd newydd (Rheilffordd Arfordir Cymru heddiw).

Rhedai'r rheilffordd i Nant Gwernol, tua 430 troedfedd islaw prif lefel y chwarel. Oddi yno defnyddid cyfres o incleins i ddod â'r llechi i lawr o'r graig.

Ni fu'r chwarel na'r rheilffordd yn fusnes llwyddiannus iawn. Erbyn 1879 roedd y cwmni wedi rhedeg allan o gyfalaf a chafodd y chwarel a'r rheilffordd ei ocisynu ar 9 Hydref y flwyddyn honno. Wedi darfod y cwmni, prynodd William McConnell y chwarel a'r rheilffordd yn eiddo iddo'i hun, a phan ddaeth gwelliant yn y farchnad llechi ehangwyd y gwaith. Erbyn 1901 roedd 174 o weithwyr yn y chwarel.

Bu farw McConnell yn 1902 a daeth y fenter yn eiddo i'w fab W. H. McConnell. Ond oherwydd anawsterau mawr bu cau'r chwarel yn 1909.

Yn 1911 prynodd yr Aelod Seneddol Rhyddfrydol Henry Haydn Jones y chwarel, ynghyd â Rheilffordd Talyllyn Railway a phentref Abergynolwyn ei hun, i ffurfio'r *Abergynolwyn Slate & Slab Co. Ltd*. Cafodd brydleisiau newydd gan y tirfeddianwyr ac ailgydiwyd yn y gwaith. Erbyn 1931 roedd yna 61 o weithwyr yn y chwarel..

Parhaodd y chwarel i gynhyrchu llechi hyd at 26 Rhagfyr 1946 pan gafwyd cwymp difrifol yn y graig a bu rhaid cau'r chwarel am resymau diogelwch.

Ffynonellau
-----------

1. ↑  "Archaeoleg yn y Fforest: Mwyngloddiau a chwareli Gogledd Cymru". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-12-02. Cyrchwyd 2007-10-23.
2. ↑  Elwyn Roberts, *Wrth Odre Cadair Idris* (Cyhoeddiadau Mei, 1980). Pennod 6: 'Chwarel Bryneglwys', tud. 95 *et seq.*
3. ↑  *Atlas Meirionnydd* (Y Bala, ail arg. 1975).
4. ↑  *Atlas Meirionnydd*.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Chwarel Bryn Eglwys***

* (Saesneg) Hanes y chwarel
Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Chelmsford**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Chelmsford yn EssexEtholaeth Chelmsford yn Essex
* Essex yn LloegrEssex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–2017: Simon Burns (Ceidwadol)
* 2017–presennol: Vicky Ford (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Mae **Chwarel, Groes Faen** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 05 Awst 1987 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.56 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ffurf ar ddatblygu economaidd yw **datblygu cynaliadwy** sydd yn anelu at gyflawni nodau datblygu dynol tra hefyd yn diogelu ac yn cynnal gallu'r amgylchedd i ddarparu'r adnoddau naturiol a gwasanaethau ecosystemau y mae'r economi a'r gymdeithas yn dibynnu arnynt. Gellir ei diffinio hefyd fel datblygu sydd yn cyflawni anghenion yr oes sydd ohoni heb beryglu galluoedd cenedlaethau'r dyfodol i gyflawni eu hanghenion hwy. Cynigir strategaethau i reoli a datblygu adnoddau cynaliadwy er mwyn ymdopi â'r newid yn y boblogaeth fyd-eang a datblygu anghyson, ac i mynd i'r afael â materion rhyngwladol gan gynnwys anghydraddoldebau economaidd a chymdeithasol, newid hinsawdd a niwed i'r amgylchedd, rhyfel a heddwch, a chyfiawnder byd-eang.

Ymdrechion y Cenhedloedd Unedig
-------------------------------

Ym 1987 cyhoeddwyd *Our Common Future*, adroddiad Comisiwn Byd y Cenhedloedd Unedig ar yr Amgylchedd a Datblygu, dan gadeiryddiaeth Gro Harlem Brundtland, sydd yn diffinio datblygu cynaliadwy yn nhermau cyflawni anghenion y cenedlaethau presennol heb amharu ar gallu cenedlaethau'r dyfodol i gyflawni anghenion eu hunain.

Rhoddai'r Cenhedloedd Unedig gefnogaeth yn swyddogol i strategaeth o ddatblygu cynaliadwy yn y Gynhadledd Amgylchedd a Datblygu yn Rio de Janeiro ym 1992 (a adwaenir gan yr enw "Uwchgynhadledd y G8"). Fodd bynnag, ni chafodd y strategaeth ei rhoi ar waith trwy rym y gyfraith. Yn 2015, cytunwyd ar Nodau Datblygu Cynaliadwy gan Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig gyda'r gobaith o gyflawni, erbyn 2030, y nodau fel a ganlyn:

1. Dim tlodi
2. Dim newyn
3. Iechyd da
4. Addysg o safon
5. Cydraddoldeb rhywedd
6. Dŵr glân a glanweithdra
7. Ynni glân a fforddiadwy
8. Gwaith teg a thwf economaidd
9. Diwydiant, arloesi ac isadeiledd
10. Lleihau anghydraddoldeb
11. Dinasoedd a chymunedau cynaliadwy
12. Treuliant a chynhyrchu cyfrifol
13. Gweithredu yn erbyn newid hinsawdd
14. Bywyd y môr
15. Bywyd y tir
16. Heddwch, cyfiawnder, a sefydliadau cryf
17. Partneriaeth i gyflawni'r nodau

Beirniadaeth a gwrthwynebiad
----------------------------

Mae meddylwyr o safbwynt y ddamcaniaeth werdd wedi beirniadu cysyniad datblygu cynaliadwy, gan ddadlau bod yn rhaid cyfyngu ar dwf economaidd a demograffig yn llym, ac i rwystro effeithiau'r ddynolryw ar yr amgylchedd y tu hwnt i argymhellion y rhai sydd yn arddel datblygu cynaliadwy. Caiff ei herio hefyd gan ysgolheigion ac ymgyrchwyr ym maes gwleidyddiaeth amgylcheddol fyd-eang, oherwydd y gwahanol dybiaethau ynglŷn â'r hyn sydd i'w cynnal, pwy sydd i'w wneud hynny, a thrwy pa dulliau a pholisïau. Daw hefyd gwrthwynebiad i strategaethau penodol, yn enwedig Nodau Datblygu Cynaliadwy y Cenhedloedd Unedig, am resymau ideolegol neu ymarferol.

Gweler hefyd
------------

* Dinasyddiaeth fyd-eang

  

### Cyfeiriadau

1. ↑  Peter Lamb a Fiona Robertson-Snape, *Historical Dictionary of International Relations* (Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield, 2017), t. 286.

### Ffynnonellau eraill

* Peter Lamb a Fiona Robertson-Snape, *Historical Dictionary of International Relations* (Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield, 2017).
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Chelsea a Fulham** (Saesneg: *Chelsea and Fulham*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Chelsea a Fulham yn Llundain FwyafEtholaeth Chelsea a Fulham yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–presennol: Greg Hands (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Deiagram yn dangos pa setiau Data Agored Cysylltiedig oedd wedi'u cysylltu â'i gilydd yn Chwefror 2017. Cafodd hwn ei gynhyrchu gan brosiect Linked Open Data Cloud.
Ym maes cyfrifiadureg, mae **data cysylltiedig** (Saesneg: *linked data*, yn aml yn cael ei ysgrifennu â phrif lythrennau) yn ddull o gyhoeddi data strwythuredig fel y gellir ei gysylltu a'i wneud yn fwy defnyddiol trwy ymholiadau semantaidd. Mae'n adeiladu ar safonau technolegau'r We fel HTTP, RDF a URIs, ond yn hytrach na'u defnyddio i weini tudalennau gwe i ddarllenwyr dynol yn unig, mae'n eu hymestyn i rannu gwybodaeth mewn ffordd y gellir ei ddarllen yn awtomatig gan gyfrifiaduron. Rhan o weledigaeth data cysylltiedig yw bod y rhyngrwyd yn dod yn gronfa ddata byd-eang.

Tim Berners-Lee, cyfarwyddwr Consortiwm y We Fyd-eang (W3C), wnaeth fathu'r term yn 2006, a hynny mewn nodyn dylunio am brosiect y We Semantaidd.

Gall data cysylltiedig hefyd fod yn ddata agored, fel arfer yn cael ei ddisgrifio fel **data agored cysylltiedig** (Saesneg: *linked open data*).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bizer, Christian; Heath, Tom; Berners-Lee, Tim (2009). "Linked Data – The Story So Far" (PDF). *International Journal on Semantic Web and Information Systems*. **5** (3). doi:10.4018/jswis.2009081901.
2. ↑  Tim Berners-Lee (2006-07-27). "Linked Data". *Design Issues*. W3C. Cyrchwyd 2010-12-18.
Mae **Coed y Rhygen** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 28 Chwefror 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 37.09 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Yng Nghymru'r Oesoedd Canol, gŵr a "ddatganai" gerddi'r beirdd oedd y **datgeiniad**. Roedd datgan cerdd yn grefft ynddi ei hun yn y gyfundrefn a bontiai Cerdd Dafod a Cherdd Dant. Roedd y term "datgan" yn golygu perfformio - canu gan amlaf, mae'n debyg - cerdd yn y neuadd ond erys cryn ansicrwydd ynglŷn â natur y perfformio hwnnw. Parhaodd yr arfer hyd gyfnod y Tuduriaid ac efallai'n wir hyd yr 17g a diwedd y traddodiad barddol Cymraeg fel cyfundrefn.

Yn ôl tystiolaeth y gramadegau barddol a Statud Gruffudd ap Cynan, roedd disgwyl i'r datgeiniad fedru darllen Cymraeg, gwybod yr wyth rhan ymadrodd mewn gramadeg (e.e. berfau, enwau), sillafau, cyfansoddi englyn a gwybod hefyd iawn ddosbarth cywydd ac awdl a medru eu datgan. Roedd disgwyl iddo fod yn gyfarwydd a cheinciau Cerdd Dant (cerddoriaeth) hefyd; yn ymarferol roedd hyn yn golygu medru canu'r delyn a/neu'r crwth.[1]

Roedd ei waith ynghlwm wrth y bardd, yn ôl Statud Gruffudd ap Cynan. Roedd disgwyl iddo fynd gyda bardd trwyddedig ar gwrs clera ac ymddengys ei fod yn gwasanaethu fel math o was ystafell iddo hefyd.[2]

Erbyn cyfnod y Tuduriaid, canai'r datgeiniaid trwyddedig gerddi'r beirdd i gyfeiliant distaw y delyn (telyn rawn gyda'i thannau o fwng neu gynffon ceffyl) neu'r crwth, ond gwyddom am ddosbarth o ddatgeinaid o statws is a elwir yn "ddatgeniaid pen pastwn". Byddai un o'r datgeiniaid hyn yn sefyll ar ganol y neuadd ac yn curo'r llawr yn rhythmig gyda'i bastwn (ffon fawr) wrth adrodd neu ganu'r gerdd.[3] Mae'n bosibl fod y math yma o ddatgeniaid o dras hynafol ac yn adlewyrchu'r arfer gynnar.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwyn Thomas, *Eisteddfodau Caerwys* (Caerdydd, 1968), tud. 62.
2. ↑  *Eisteddfodau Caerwys*, tud. 62, 63.
3. ↑  *Eisteddfodau Caerwys*, tud. 64.
Mae **Coed yr Allt-goch** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1980 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 21.54 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Crosiet gyda'r coesyn yn wynebu lan, crosiet gyda'r coesyn yn wynebu i lawr a saib y crosiet.
Mewn cerddoriaeth, **crosiet** yw nodyn a chwarëir am chwarter amser yr hannerbrif a hanner amser y minim. Mae'r nodyn hwn yn nodweddiadol o gerddoriaeth Arabaidd. Nodir gyda chylch du gyda choesyn di-faner. Mae'r coesyn yn wynebu i fynny os yw'n uwch na llinell ganol yr erwydd ac i lawr os is na llinell ganol yr erwydd. Mae pen y nodyn hefyd yn newid ei ogwydd mewn perthynas â'r coesyn. (Gweler y ddelwedd.)

Yn perthyn i'r nodyn mae saib y crosiet fel y dengys yn y ddelwedd uchod.

Yn *Unicode*, y symbol yw U+2669 (♩).

Yn yr ieithoedd Ewropeaidd mae gan y gair am y nodyn wahanol ystyron llythrennol gan eu bod yn tarddu o wahanol ffynonellau. (Gweler y tabl isod.)

| Iaith | Enw'r nodyn | Enw'r saib |
| --- | --- | --- |
| Iseldireg | Kwart noot | Kwart rust |
| Ffrangeg | noire | soupir |
| Almaeneg | Viertelnote | Viertelpause |
| Groeg | Tetarto (*τέταρτο*) | Pafsi tetartou (*παύση τετάρτου*) |
| Eidaleg | semiminima | pausa di semiminima |
| Pwyleg | ćwierćnuta | pauza ćwierćnutowa |
| Portiwgaleg | semínima | pausa de semínima |
| Sbaeneg | negra | silencio de negra |
| Swedeg | fjärdedelsnot | fjärdedelspaus |

Mae'r enwau Ffrangeg a Sbaeneg yn golygu "du". Mae'r enw Groeg yn golygu "chwarter".

Gweler hefyd
------------

* Hannerbrif
* Minim
* Cwafer
* Hannercwafer
* Nodiant cerddorol
Mae **Coed y Gofer** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 17 Tachwedd 1987 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 25.44 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Roedd **Datganiad Rio ar yr Amgylchedd a Datblygiad**, sy'n aml yn cael ei fyrhau i **Ddatganiad Rio**, yn ddogfen fer a gynhyrchwyd yng Nghynhadledd y Cenhedloedd Unedig ar yr Amgylchedd a Datblygiad (UNCED) 1992, a elwir yn anffurfiol yn Uwchgynhadledd y Ddaear. Roedd Datganiad Rio'n cynnwys 27 egwyddor a fwriadwyd i arwain gwledydd i ddatblygu mewn modd cynaliadwy yn y dyfodol. Fe'i llofnodwyd gan dros 175 o wledydd.

Hanes
-----

Cynhaliwyd Cynhadledd Rio, a fabwysiadodd y Datganiad, rhwng 3 a 14 Mehefin 1992. Yn dilyn hynny, cyfarfu'r gymuned ryngwladol ddwywaith i asesu'r cynnydd a wnaed wrth weithredu egwyddorion y ddogfen; yn gyntaf yn Ninas Efrog Newydd yn 1997 yn ystod Sesiwn Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig, ac yna yn Johannesburg yn 2002. Er bod y ddogfen wedi helpu i godi ymwybyddiaeth amgylcheddol, roedd tystiolaeth o 2007 yn awgrymu nad oedd llawer o nodau amgylcheddol y ddogfen wedi'u cyflawni bryd hynny.

Cynnwys
-------

Gan gyfeirio at "natur annatod a rhyngddibynnol y Ddaear, "ein cartref", nododd Datganiad Rio 27 egwyddor sylfaenol. Mae'r egwyddor gyntaf yn nodi bod datblygu cynaliadwy yn ymwneud yn bennaf â bodau dynol, sydd â'r hawl i fyw bywydau iach a chynhyrchiol mewn cytgord â natur. Mae Erthygl 11 yn creu disgwyliad y bydd gwladwriaethau'n creu deddfwriaeth amgylcheddol. Mae erthyglau pellach yn cynnwys fformiwleiddio’r egwyddor o ragofal, y dylid ei "gymhwyso’n eang gan wladwriaethau yn unol â’u galluoedd" (egwyddor 15), a’r egwyddor mai’r llygrwr sy’n talu, yr anogir gwladwriaethau i’w mabwysiadu lle bo hynny er budd y cyhoedd ac ni fydd yn ystumio masnach a buddsoddiad rhyngwladol (egwyddor 16). Mae'r egwyddor olaf yn gwahodd cyflawni'r egwyddorion eraill mewn ysbryd didwyll.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  UN Documentation Centre, Rio Declaration, Article 1

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 185012629
* LCCN: nr94021666
* GND: 7615574-2
* NKC: unn2015886728

 |
Mae **Coed yr Allt** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ebrill 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.42 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Plasty ac ystad Eidalaidd yn Taplow, Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Cliveden**. Fe'i lleolir ar lan Afon Tafwys, gyda'i thiroedd yn goleddu i lawr tua'r afon. Mae'r safle wedi bod yn gartref i Iarll, tair Iarlles, dau Ddug, Tywysog Cymru a'r Is-Ieirll Astor.

Pan yn gartref i Nancy Astor, defnyddiwyd y tŷ fel man cyfarfod gan Griw Cliveden, criw o ddeallusion gwleidyddol, yn ystod y 1920au a'r 1930au. Yn hwyrach yn ystod y 1960au, bu'n leoliad canolog yn y sgandal wleidyddol Helynt Profumo. Erbyn y 1970au, daeth yn eiddo i Brifysgol Stanford, Califfornia, a chafodd ei ddefnyddio fel campws tramor. Mae bellach yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, a chaiff ei logi fel gwesty pum seren.

Ystyr Cliveden ydy "dyffryn ymysg clogwyni" a chyfeiria at y dyffryn sydd yng nghanol yr ystad, i'r dwyrain o'r plasty.

Yr olygfa wrth edrych tua'r gogledd o'r *Ring in the Parterre* gan ddangos Pafiliwn y Teras a'r Clocdŵr ar yr ochr chwith a'r Is-deras a'r Balwstrad Borghese isod

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   (1992) *Brewer's Dictionary of Names: People Places and Things*. Brewer, tud. 118. ISBN 978-1-85986-232-2
Taenlen LibreOffice, meddalwedd agored, Cymraeg yn dangos data o adar y byd. Dosbarthwyd y data, a grëwyd gan Gymdeithas Edward Llwyd i golofnau.
Mewn mathemateg, set o werthoedd a newidiynnau ansoddol neu feintiol yw **Data**. Yn syml, gellir diffinio tameidiau o ddata fel darnau o wybodaeth. Yn aml, mae'r data'n dilyn yr un dref: cesglir y data, ymchwilir i mewn i'r data (neu ei ddadansoddi) ac yna'n aml deuir i gasgliad drwy destun neu graffiau, siartiau a delweddau. Cesglir data mewn cronfa ddata a all fod ar ffurf taenlen. Ceir fersiwn Gymraeg o LibreOffice ar gyfer casglu ac archwilio data.

Yn aml, rhoddir gwybodaeth mewn ffurf rhifol, gan ei bod yn llawer haws trin rhifau na delweddau neu syniadau. Casgliad o rifau, rhifolion neu nodau heb eu prosesu ydy 'data crai'. Gall data wedi ei drin mewn un o'r gwaith fod yn ddata crai ar ddechrau'r cam nesaf. Data crai yw canlyniadau gwaith maes a gesglir mewn amgylchedd na ellir ei reoli. Data crai hefyd yw'r data a gesglir mewn arbrofion gwyddonol drwy arsyllu a chofnodi.

Daw'r gair "data", sef lluosog y gair "datum" o'r Lladin ond erbyn heddiw gall fod yn unigol neu'n lluosog; yn amlach na pheidio mae'n enw unigol torfol (yn debyg i'r gair "gwybodaeth").

Un o arloeswr y dull o drosglwyddo data bob yn swp neu bacedi (*packet switching*) oedd Donald Watts Davies a gafodd ei eni yn Nhreorci yng Nghwm Rhondda, Rhondda Cynon Taf, De Cymru. Yn 1965 cyhoeddodd ei waith pwysicaf: datblygodd system a oedd yn galluogi i gyfrifiaduron ddanfon pecynnau o wybodaeth i'w gilydd drwy rwydwaith.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Joint Publication 2-0, Joint Intelligence" (PDF). *Defense Technical Information Center (DTIC)*. Department of Defense. 22 Mehefin 2007. tt. GL-11. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2016-06-13. Cyrchwyd 22 Chwefror 2013.
2. ↑  Needham, R. M. (2002). "Donald Watts Davies, C.B.E. 7 Mehefin 1924 - 28 Mai 2000". Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society **48**: 87–10. doi:10.1098/rsbm.2002.0006.
3. ↑  Hickey, Walt (2014-06-17). "Elitist, Superfluous, Or Popular? We Polled Americans on the Oxford Comma". FiveThirtyEight. Cyrchwyd 2015-05-04.
4. ↑  Emily Gorton (26 Gorffennaf 2013). "Blue plaque to honour Welsh computing pioneer Donald Davies". The Independent. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-10-06. Cyrchwyd 26 Ionawr 2016. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help)
5. ↑  Harris, Trevor, *Who is the Father of the Internet? The case for Donald Watts Davies*, adalwyd 10 Gorffennaf 2013
Mae **Coed y Fron** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 11 Ebrill 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 21.57 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coed Nant Mawr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 22 Tachwedd 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 20.93 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae **Coed Tremadog**, ger Tremadog yng nghymuned Porthmadog, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA) ers 22 Mai 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 19.03 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol