recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Sefydlwyd **Castell Caerdydd** ar safle ger canol dinas Caerdydd heddiw gan y Normaniaid yn 1091, ar safle caer Rufeinig. Gwelir gweddillion y gaer honno ar y safle hyd heddiw. Ychwanegwyd castell ffug gan Ardalydd Bute yn y 19g.

Caer Rufeinig Caerdydd
----------------------

 *Prif erthygl: Caer Rufeinig Caerdydd*
Mae rhan helaeth o furiau'r Castell mwnt a beili Normanaidd wedi'u codi ar ben cwrs y muriau Rhufeinig gwreiddiol. Mewn stafelloedd arddangosfa dan y muriau presennol gellir gweld darnau o'r muriau Rhufeinig. Ymddengys i'r gaer gael ei chodi ar safle caer gynharach a godwyd tua diwedd y ganrif gyntaf OC. Adeiladwyd yr ail gaer o gerrig tywodfaen coch, efallai fel amddiffyniad yn erbyn ymosodiadau o'r môr, tua'r flwyddyn 400 OC.

Y castell Normanaidd
--------------------

Gorthwr Normanaidd **Castell Caerdydd**
Un o breswylwyr enwocaf y castell oedd Robert Curthose, a garcharwyd yno gan ei frawd ifancach, Brenin Harri I Lloegr, o 1106 tan 1134. Yn 1158, y castell oedd lleoliad herwgipiad beiddgar gan Ifor Bach. Daeth Owain Glyn Dŵr i reoli'r castell yn 1404, gan ei adael i'r Cymry tan i Siaspar Tudur, ewythr Harri Tudur, ei feddiannu yn 1488 fel diolch iddo am ei ran yn ymgyrchoedd ei nai.

Adeiladwaith diweddarach
------------------------

Yn ystod y 19g, codwyd castell hynafol ffug gan y pensaer William Burges, a oedd yn gweithio i Ardalydd Bute. Fe'i cynlluniwyd i edrych fel cartref a fyddai'n gweddu i un o straeon y Tylwyth Teg gyda nifer o gerfluniau cain a lluniau i'w addurno. Yn ddiweddarach fe'i rhoddwyd i ddinas Caerdydd gan deulu'r Bute. Mae bellach yn atyniad twristaidd poblogaidd ac mae'n gartref i amgueddfa lleng-filwrol, yn ogystal â gweddillion yr hen gastell.

Mynediad a chyfleusterau
------------------------

Lleolir y castell yng nghanol Caerdydd a saif wrth ymyl Parc Bute. Lleolir canolfan ddinesig Parc Cathays gerllaw hefyd, ynghyd â'r prif strydoedd siopa.

Mae'n gartref i ddawns haf Prifysgol Caerdydd bob blwyddyn a chynhelir Mardi Gras mwyaf Cymru ar gaeau'r castell bob mis Awst.

Gyda lle i dros ddeng mil o bobl ymgynull, manteisiwyd ar hyn i gynnal nifer o gyngherddau roc a pherfformiadau byw, gan gynnwys un gan y grŵp Stereophonics ym mis Mehefin 1998.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
* Gwefan Cestyll Cymru
Mae **Cors Cledan** wedi ei dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1963 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 14.98 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Enw
---

Mae'r gors wedi ei henwi ar ôl nant Cledan (gynt *Caledan*) sy'n llifo i afon Gwy ger Llandogo.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
2. ↑  *Geiriadur Prifysgol Cymru* d.g. *caled.*

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Pecyn o feddalwedd adnoddau iaith Cymraeg yw **Cysgliad**. Cafodd ei gynhyrchu gan Uned Technoleg Iaith Canolfan Bedwyr Prifysgol Bangor.

Mae'r pecyn yn cynnwys dwy brif raglen, sef **Cysill** a **Chysgeir**. Lansiwyd Cysgliad yn 2004 ar gyfer y PC ac mae'n cynnwys Bar Offer ar gyfer *Microsoft Word* a *Star/OpenOffice*. Cyhoeddwyd fersiwn am ddim o Gysgliad ar gyfer yr *Apple Mac*, wedi’i noddi gan Fwrdd yr Iaith Gymraeg yn 2008. Yn 2009, lansiwyd Cysill ar-lein.

### Cysill

Rhaglen sy'n canfod ac yn cywiro camgymeriadau ieithyddol mewn dogfennau Cymraeg yw Cysill. Mae’n gallu adnabod camgymeriadau teipio, sillafu a gramadeg, gan gynnwys camdreiglo. Yn ogystal ag awgrymu cywiriadau lle bo'u hangen, yn achos camgymeriadau gramadegol mae'n egluro natur y gwall er mwyn eich helpu i osgoi'r gwall hwnnw yn y dyfodol. Lansiwd Cysill fel rhaglen gyfrifiadurol ar ben ei hun yn 1992.

### Cysgeir

Casgliad o eiriaduron yw Cysgeir. Mae'n cynnwys y geiriadur cyffredinol Cysgair a nifer o eiriaduron termau safonedig sydd wedi cael eu cyhoeddi gan Ganolfan Bedwyr dros y blynyddoedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lansio Cysill Ar Lein - Sioe sleidiau gan Uned Dechnoleg Iaith Canolfan Bedwyr
2. ↑  Dyma 1992 - Tudalen 1992 y rhaglen radio Cofio ar wefan BBC Cymru

Dolen allanol
-------------

* www.cysgliad.com
Mae **Cors Barfog** yn gors o gwmpas Llyn Barfog yng nghymuned Tywyn yn ne Gwynedd sydd wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3.24 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Defnyddir y term **cyflwr mater** i ddisgrifio'r ffurfiau gwahanol y mae mater yn eu cymryd. Gwelir pedwar ffurf gyffredin mewn bywyd bob dydd, sef ffurfiau solet, hylifol, nwyol a phlasma.

Y gwahaniaethau ym mhriodweddau'r naill gyflwr a'r llall a ddefnyddir fel arfer i ddiffinio cyflwr mater. Mae gan solidau gyfaint a ffurf sefydlog, gan fod y gronynnau'n agos at ei gilydd mewn lleoliadau sefydlog. Mae gan hylifau gyfaint sefydlog, ond mae eu ffurfiau'n newid, gan lenwi'r cynhwysydd sy'n dal yr hylif. Mae gronynnau'r hylif yn gymharol agos at ei gilydd o hyd, ond yn gyson symud. Mae nwyon yn newid eu maint a'u ffurf, ac yn newid y naill a'r llall yn ôl eu cynhwysydd. Nid yw gronynnau'r nwy yn agos at ei gilydd, na chwaith yn sefydlog. Mae plasma'n debyg i nwy gan bod ei faint a'i ffurf yn newidiol, ond yn ogystal ag atomau niwtral, mae plasma'n cynnwys ionau ac electronau sydd, eu dau, yn rhydd i symud o gwmpas. Plasma yw cyflwr mwyafrif y mater gweladwy o fewn y bydysawd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gurnett, D. A.; Bhattacharjee, A. (2005). *Introduction to Plasma Physics: With Space and Laboratory Applications*. Cambridge University Press. t. 2. ISBN 978-0-52136-730-1.
Mae **Cors Burfa** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 22 Mai 1987 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 9.62 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
*Culhwch, Mab y Brenin*, paentiad tempera ar banel (1901) gan Arthur Gaskin (1862–1928) (Amgueddfa ac Oriel Gelf Birmingham)
Arwr y chwedl Gymraeg Canol *Culhwch ac Olwen* yw **Culhwch**. Yn y chwedl mae'n ceisio ennill llaw Olwen ferch y cawr Ysbaddaden Bencawr.

Mae Culhwch yn fab i Cilydd fab Celyddon Wledig a Goleuddydd, merch Anlawd Wledig. Wedi i Goleuddydd farw, mae Cilydd yn ail-briodi. Dymuniad ei lysfam yw i Culhwch briodi ei merch hi. Pan wrthyd Culhwch, mae ei lysfam yn ei dynghedu na cheiff briodi neb ond Olwen - "y forwyn decaf erioed".

Mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder Arthur i gael ei gymorth a'i gynghor. Mae Arthur a'i wŷr, gan gynnwys Cai a Bedwyr, yn penderfynu mynd gyda Chulhwch i lys Ysbaddaden i'w gynorthwyo. Mae'r cawr yn cytuno i roi Olwen i Culhwch ond ar yr amod ei fod yn cyflawni deugain o dasgiau (*anoethau*) anodd os nad amhosibl. Mae'r rhain yn cynnwys ceisio Mabon fab Modron a hela'r Twrch Trwyth. Gwŷr Arthur sy'n cyflawni'r tasgau hyn, ac nid yw Culhwch ei hun yn cymryd fawr o ran ynddynt. Mae'r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.

Cyfeiriadau
-----------

* Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Caerdydd, 1988).
Fel arfer, person ydy **cyflwynydd** sy'n cyflwyno rhaglen deledu neu rhaglen radio. Gall y gair hefyd gyfeirio at gorff, sefydliad neu gwmni (e.e. amgueddfa neu brifysgol) sy'n cyflwyno sioe, arddangosfa neu ffilm ('Cyflwynwyd y ffilm gan...').

Mae meistr seremonïau (Saesneg: *master of ceremonies*, *MC*, *emcee* neu *westai*) yn berson sy'n cyflwyno sioe, cyngerdd, cinio, priodas ayb. Ym myd ffilmiau, y cyflwynydd yw'r cynhyrchydd gweithredol, a gaiff y credyd am gyflwyno ffilm i gynulleidfa ehangach.

Cyflwynydd teledu
-----------------

Person sy'n cyflwyno neu'n gwesteio rhaglen deledu ydy cyflwynydd teledu. Mae'n gyffredin i enwogion o nifer o feysydd gymryd y rôl hwn erbyn heddiw, a cheir nifer o bobl sy'n gwneud bywoliaeth o gyflwyno yn unig, yn enwedig ym myd teledu plant. Mae Steve Jones (cyflwynydd) er enghraifft, sy'n enedigol o Drerhondda wedi cyflwyno rhaglenni i'r arddegau T4 ar Channel 4 ac yn yr Unol Daleithiau, mae'n fwyaf adnabyddus am fod yn gyflwynydd cyfres gyntaf rhaglen deledu *The X Factor USA*.

Cyflwynydd radio
----------------

Nic Parry; 2014
Yn fras, mae cyflwynydd radio yn gwneud yr un swydd a chyflwynwyr teledu ond eu bod yn cyflwyno rhaglenni radio yn hytrach na theledu. Mae Hywel Gwynfryn yn enghraifft o gyflwynydd ar Radio Cymru, sydd wedi bod wrth ei waith ers tua hanner canrif, gan gyflwyno rhaglenni fel y rhaglen bop Cymraeg gyntaf *Helo Sut Da Chi?* ar y radio yn 1968.

Cyflwynydd chwaraeon
--------------------

Math o newyddiadurwr ar y teledu neu/a'r radio ydy sylwebydd chwaraeon (a adnabyddir hefyd fel 'cyflwynydd chwaraeon', 'cyhoeddwr chwaraeon' neu 'ddarlledwr chwaraeon'), sy'n arbenigo mewn sylwebu ar ddigwyddiadau chwaraeon. Gwneir hyn yn aml yn fyw. Mae Nic Parri'n enghraifft o sylwebydd rhaglenni pêl-droed ar y teledu e.e. *Sgorio* ar S4C, Cyflwynydd rhan amser ydy Nic, ond ceir hefyd cyflwynwyr chwaraeon llawn amser.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Public Speaking Glossary: Glossary K - O.
2. ↑   Sgorio: Nic Parry. S4C. Adalwyd ar 2 Mawrth 2010.

Chwiliwch am ***cyflwynydd***  
yn Wiciadur.
Mae **Cors Cae'r Neuadd** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 30 Tachwedd 1992 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 8.99 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cylchoedd cerrig o'r cyfnod hanesyddol yw **Cylchoedd cerrig Senegambia** a leolir yn rhanbarth Senegambia, sef Senegal a'r Gambia, yng ngorllewin Affrica. Cerrig fwlcanig a geir yn y rhan fwyaf o'r cylchoedd hyn, a geir mewn grwpiau ar ddwy ochr y ffin rhwng Senegal a'r Gambia.

Yn 2006 rhoddwyd y safleoedd hyn, sy'n unigryw yn Affrica, ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Mae'r cylchoedd cerrig yn dyddio o'r cyfnod rhwng yr 2il ganrif a'r 16g OC ac felly'n fwy diweddar o gryn dipyn na'r cylchoedd cerrig a'r meini hirion yn Ewrop, sy'n perthyn i gyfnod Oes yr Efydd yn bennaf, sef tua'r 2il fileniwm CC. Ond codwyd y cynharaf o gylchoedd Senegambia mewn cyfnod yn hanes Gorllewin Affrica sy'n cyfateb i'r cyfnod megalithig yn Ewrop.

Mae cloddio gan archaeolegwyr yn dangos i'r safleoedd hyn gael eu hadeiladu ar wahanol adegau gan sawl grŵp ethnig yn yr ardal. Claddfeydd brenhinol ydynt. Byddai penaethiaid yn cael eu claddu ynddynt gyda'u hanifeiliaid cyfarwydd, bwyd a diod mewn desglau crochenwaith, gemwaith ac addurniadau a phethau eraill i'w defnyddio ganddynt yn yr Ôl-Fywyd, yn cynnwys gweision mewn rhai achosion.
  

* Cylchoedd cerrig Wassu yn y GambiaCylchoedd cerrig Wassu yn y Gambia
* Cylchoedd cerrig Kerr Batch yn y GambiaCylchoedd cerrig Kerr Batch yn y Gambia

Dolenni allanol
---------------

* (Ffrangeg) Site de l'UNESCO : Cercles mégalithiques de Sénégambie
*Mae "Llyn Hendref" yn ailgyfeirio i'r dudalen hon.*
Mae **Cors Bodwrog**, a leolir yn ardal Bodwrog ger Gwalchmai ar Ynys Môn, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1961 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 87.28 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Llyn Hendref
------------

Hyd at ganol y 1970au pan gafodd y tir ei "wella", safai **Llyn Hendref** yng nghanol y gors. Roedd hwn yn llyn o 30 erw 190 troedfedd uwch lefel y môr. Roedd pysgod y llyn yn cynnwys brithyll, draenogiad a gwrachen ac roedd y pysgota am ddim. Yn ôl y gyfrol *The Lakes of Wales* (1931), roedd y gwrachenod yn fawr, y llyn yn tueddu i fod yn frwynog ond y pysgota "yn dda ar adegau".

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
2. ↑  Atlas Môn (Llangefni, 1972).
3. ↑  Frank Ward, *The Lakes of Wales* (Llundain: Herbert Jenkins, 1931).

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Clawr albwm Carl Jenkins
Y bardd o Hwngari: Arany János, neu fel mae'n cael ei sillafu'n y gorllewin: János Arany
Traddodiad yw **cyflafan y beirdd** am y modd y gorchmynodd Edward I, brenin Lloegr ladd holl feirdd Cymru ar ôl goresgyn Tywysogaeth Cymru yn 1283. Bu'r hanesyn hwn dros y blynyddoedd yn destun nifer o gerddi gan gynnwys y gerdd *The Bard* gan Thomas Gray a cherdd hynod boblogaidd y bardd János Arany (1817—1882), un o feirdd mwyaf Hwngari, sef *A Walesi Bárdok* ('Beirdd Cymru') ac a sgwennwyd ganddo yn 1857.

Datblygiad y traddodiad
-----------------------

Ceir cyfeiriad gan Syr John Wynn o Wydir yn ei gyfrol *History of the Gwydir Family*, a ysgrifennwyd tua'r flwyddyn 1580. Yn ôl Syr John, sy'n ceisio esbonio prinder y cerddi i'w hynafiaid yn Eifionydd:

This (cerdd gan Rhys Goch Eryri) is the most ancient song that I can find extant to any of my ancestors since the reign of Edward the First who caused our bards all to be hanged by martial law as stirrers of the people to sedition; whose example, being followed by the governors of Wales, until Henry the Fourth's time was the utter destruction of that sort of man.
Ni wyddys beth oedd sail hanesyn John Wynn. Does dim bwlch amlwg yn y traddodiad barddol ac ni cheir unrhyw gyfeiriad o gwbl at 'gyflafan' o'r fath yng ngherddi niferus Beirdd yr Uchelwyr.

*The Bard*, paentiad enwog John Martin (1789-1854), a ysbrydolwyd gan y gerdd o'r un enw gan Thomas Gray
Ailymddangosodd y chwedl yn y llyfr *History of England* (1747-55) gan y hanesydd o Sais Thomas Carte. Cydiodd yr hanesyn yn nychymyg beirdd ac artistiaid Rhamantaidd dros Glawdd Offa. Daeth hanes y 'gyflafan' yn enwog diolch i'r gerdd *The Bard* gan Thomas Gray lle mae'r bardd olaf yn melltithio Edward I ac yn proffwydo dinistr ar ei ddisgynyddion. Cafodd Gray yr hanesyn o lyfr Carte yn 1755 ac ysgrifennwyd y gerdd ganddo yn 1757 ar ôl clywed Edward Jones (Bardd y Brenin) yn canu alawon Cymreig ar ei delyn.

Ysbrydolwyd sawl artist gan *The Bard*, yn cynnwys Paul Sandby a'r Cymro Thomas Jones. Ond y llun mwyaf adnabyddus o'r pwnc yw paentaid olew enwog John Martin (1789-1854), sy'n darlunio'r bardd olaf gyda'i delyn yn ei law yng nghanol mynyddoedd rhamantaidd Eryri.

Daeth y Cymry i gredu yn yr hanesyn yn y 19eg ganrif a cheir nifer o gerddi eisteddfodol am y 'gyflafan'.

Ymledodd yr hanesyn i sawl gwlad. Un o'r beirdd a ysbrydolwyd oedd yr Hwngariad János Arany (1817—1882), a gyhoeddodd ei gerdd hynod boblogaidd *A Walesi Bárdok* ('Beirdd Cymru') yn 1857. Dywed i 500 o feirdd gael eu llosgi gan y Sais.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Syr John Wynn, *History of the Gwydir Family and Memoirs*, gol. J. Gwynfor Jones (Gwasg Gomer, 1990), tud. 24.
2. ↑  Prys Morgan, *The Eighteenth Century Renaissance* (Abertawe, 1981), tud. 120.

Dolennau allanol
----------------

* Cerdd wreiddiol Arany János
* Cyfieithiad i'r Saesneg o gerdd Arany János[*dolen marw*]
* *Echo of Dalriada*: rhan o EP fodern gyda geiriau cerdd Arany János wedi'u gosod i gerddoriaeth roc
Tirfeddiannwr o Gymro oedd **Syr Cennydd George Traherne**, KG, TD (14 Rhagfyr 1910 – 26 Ionawr 1995).

Dymunodd ei fam, Albanes, roi iddo'r enw Kenneth ar ôl un o frenhinoedd hynafol yr Alban, ond wrth ei fedyddio ysgrifennodd y clerigwr Cymraeg y ffurf Cennydd yng nghofrestr y plwyf. Roedd yn gallu olrhain ei linach i deulu Traherne Castellau, ger ei dref enedigol Llantrisant, ac Edmund Traherne yn y 16g. Mynychodd Cennydd Goleg Wellington a Choleg y Trwyn Pres, Rhydychen, gan ddysgu'r gyfraith. Gwasanaethodd yn y fyddin yn ystod yr Ail Ryfel Byd a bu'n glanio yn Ffrainc ar Dydd-D+1, ac yn hwyrach cafodd ei enwi mewn adroddiadau.

Daeth yn Arglwydd Raglaw Morgannwg ym 1952, ac roedd yn Arglwydd Raglaw Morgannwg Ganol, De Morgannwg a Gorllewin Morgannwg o 1974 hyd 1985. Cafodd ei urddo'n farchog ym 1964 a'i urddo'n Farchog y Gardas ym 1970. Yn rhinwedd ei swydd yn Arglwydd Raglaw, roedd hefyd yn Custos Rotulorum, hynny yw ceidwad archifau'r siroedd. Fel y Custos roedd yn gadeirydd Pwyllgor Cofnodion Morgannwg, yn hwyrach Cyd-Bwyllgor Archifau Morgannwg, o 1952 hyd 1985.

Nid oedd Syr Cennydd yn medru'r Gymraeg, ond ymdrechodd ef a'i wraig yr Arglwyddes Rowena i'w dysgu. Buont yn byw ym mhlasty Coedarhydyglyn, adeilad o gyfnod y Rhaglywiaeth ar gyrion Caerdydd gyda golygfa dros ddyffryn Elái. Prynodd Ystâd Dyffryn ym 1937, ac yn hwyrach fe'i roddwyd ar brydles i Gyngor Sir Forgannwg.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  (Saesneg) "Sir Cennydd Traherne, K.G. T.D. li.d. 1910-95". *The Journal of Glamorgan History, Cyfrol XXXIX* 1995. Cylchgronau Cymru Ar-lein Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Adalwyd 28 Medi 2015.
Cors yng nghanolbarth Ceredigion yw **Cors Caron**, hefyd **Cors Goch Glan Teifi**. Saif ar lan Afon Teifi ychydig i'r gogledd o dref Tregaron, wedi ei rhannu rhwng cymunedau Tregaron ac Ystradmeurig.

Mae'n un o'r ddwy gyforgors fwyaf yng Nghymru; Cors Fochno yw'r llall. Llunir cyforgorsydd mewn mannau lle mae dŵr yn casglu oherwydd traeniad gwael. Ffurfir mawn, gan fod diffyg ocsigen yn arafu pydriad y defnyddiau planhigol. Bydd ymgasgliad y mawn yn codi arwyneb y gors uwchben y tir o'i chwmpas i ffurfio llun cromen. Ceir tair cromen fel hyn yng Nghors Caron, gydag Afon Teifi yn llifo rhyngddynt.

Ar ddiwedd yr Oes Iâ ddiwethaf, ffurfiwyd llyn yma, ac wedi i'r argae naturiol oedd yn dal y dŵr gael ei fylchu, troes yn gors a dechreuodd mawn ffurfio. Ar un adeg roedd y trigolion lleol yn torri mawn o'r gors ar gyfer tanwydd.

Mae'r gors, sydd tua 800ha o arwynebedd, yn warchodfa natur. Ganed James Kitchener Davies gerllaw'r gors.

* Y llwybr pren trwy ganol Cors CaronY llwybr pren trwy ganol Cors Caron
* Fideo (isdeitlau Cymrae) ar adfer y corsydd

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Cors Caron ar wefan Comisiwn Cefngwlad Cymru Archifwyd 2008-12-05 yn y Peiriant Wayback.
Mae **Carn na Caim - A'Mharconaich** (neu **A' Mharconaich**) yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN708849.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Carn a'Mhaim** (neu **Càrn a' Mhàim**) yn gopa mynydd a leolir yng nghalon mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NN994951. Saif tua 15 kilometr i'r gorllewin o Braemar yn Swydd Aberdeen.

Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Erthygl am le yng Ngheredigion yw hon. Gweler hefyd Cross Inn (gwahaniaethu).*
Pentref bychan yn ne Ceredigion yw **Cross Inn**. Mae'n gorwedd ar yr A486 tuag un filltir a hanner i'r de-ddwyrain o dref fechan Ceinewydd. Mae ar lan ffrwd fechan, un o ledneintiau Afon Soden, sy'n llifo i'r môr i'r gogledd o Gwmtydi, tua dwy filltir i'r gorllewin ar lan Bae Ceredigion.

Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Caerwedros.

Mae'r pentrefi bychain cyfagos yn cynnwys Caerwedros, Llwyndafydd a Nanternis i'r gorllewin, Synod Inn i'r de, a Llanarth i'r gogledd-ddwyrain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Elin Jones (Plaid Cymru) ac yn Senedd y DU gan Ben Lake (Plaid Cymru).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Senedd Cymru
2. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ceredigion**

**Trefi**  

Aberaeron  **·** Aberteifi  **·** Aberystwyth  **·** Ceinewydd  **·** Llanbedr Pont Steffan  **·** Llandysul  **·** Tregaron
  
**Pentrefi**  

Aberarth  **·** Aber-banc  **·** Aber-ffrwd  **·** Abermagwr  **·** Abermeurig  **·** Aber-porth  **·** Adpar **·** Alltyblaca  **·** Betws Bledrws  **·** Betws Ifan  **·** Betws Leucu  **·** Bethania  **·** Beulah  **·** Blaenannerch  **·** Blaenpennal  **·** Blaenplwyf  **·** Blaen-porth  **·** Y Borth **·** Bow Street  **·** Bronant  **·** Bwlch-llan  **·** Capel Bangor  **·** Capel Cynon  **·** Capel Dewi  **·** Capel Seion  **·** Caerwedros  **·** Castellhywel  **·** Cellan  **·** Cilcennin  **·** Ciliau Aeron  **·** Clarach  **·** Cnwch Coch  **·** Comins Coch  **·** Cribyn  **·** Cross Inn (1)  **·** Cross Inn (2)  **·** Cwm-cou  **·** Cwmystwyth  **·** Cwrtnewydd  **·** Dihewyd  **·** Dôl-y-bont  **·** Eglwys Fach  **·** Felinfach  **·** Y Ferwig  **·** Ffair-rhos  **·** Ffostrasol  **·** Ffos-y-ffin  **·** Ffwrnais  **·** Gartheli  **·** Goginan  **·** Y Gors  **·** Gwbert  **·** Henfynyw  **·** Henllan  **·** Horeb  **·** Llanafan  **·** Llanarth  **·** Llanbadarn Fawr  **·** Llandre  **·** Llandyfrïog  **·** Llanddeiniol  **·** Llanddewi Brefi  **·** Llanfair Clydogau  **·** Llanfarian  **·** Llanfihangel y Creuddyn  **·** Llangeitho  **·** Llangoedmor  **·** Llangrannog  **·** Llangwyryfon  **·** Llangybi  **·** Llangynfelyn  **·** Llangynllo  **·** Llanilar  **·** Llanio  **·** Llan-non  **·** Llanrhystud  **·** Llansantffraid  **·** Llanwenog  **·** Llanwnnen  **·** Llechryd  **·** Lledrod  **·** Llundain-fach  **·** Llwyncelyn  **·** Llwyndafydd  **·** Llwyn-y-groes  **·** Morfa  **·** Mwnt  **·** Nanternis  **·** Penbryn  **·** Penparc  **·** Penrhiw-llan  **·** Penrhyn-coch  **·** Penuwch  **·** Pen-y-garn  **·** Plwmp  **·** Pontarfynach  **·** Ponterwyd  **·** Pontgarreg  **·** Pontrhydfendigaid  **·** Pontrhydygroes  **·** Pontsiân  **·** Rhydlewis  **·** Rhydowen, Ceredigion  **·** Rhydyfelin  **·** Rhydypennau  **·** Salem  **·** Sarnau  **·** Southgate  **·** Swyddffynnon  **·** Synod Inn  **·** Talgarreg  **·** Tal-y-bont **·** Temple Bar **·** Trefenter  **·** Trefilan  **·** Tremain  **·** Tre-saith  **·** Tre Taliesin  **·** Troedyraur  **·** Ysbyty Ystwyth  **·** Ystrad Aeron  **·** Ystrad Meurig  **·** Ystumtuen
Croes Cynfelin
Darlun yn dangos y gwaith celf sydd arni.
Croes eglwysig o'r 10g ac a gerfiwyd o garreg ydy **Croes Cynfelin** (Hen Gymraeg: *Conbelin*), (hefyd: ***Croes Margam***) a saif ar safle Abaty Margam, Castell-nedd Port Talbot; cyfeiriad grid SS801864. Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: GM011.[1]

Disgrifiad
----------

Mae'r llun yn dangos y copi ohoni a wnaed gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru. Ar waelod y groes Geltaidd hon ceir golygfa hela, gyda ffigyrau o'r Forwyn Fair a Sant Ioan ar y naill ochr a'r llall i'r groes. Mae'r arysgrif yn enwi *Conbelin* (sef Cynfelyn) fel y rhoddwr: "CONBELIN P[O]SUIT HANC CRUCM P[RO] [A]NIMA RI[C]" Hynny yw, 'Cododd Cynfelin y groes hon ar gyfer enaid Ric...'. Ceir sant o'r enw Cynfelyn ond ceir enghraifftiau eraill o'r enw hefyd ac felly nid oes modd gwybod pa Gynfelin oedd y rhoddwr.

Mae'r garreg hon i'w gweld heddiw yn Amgueddfa Gerrig Margam.

Gweler hefyd
------------

* Croesau Celtaidd
* Ogam

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Data Cymru Gyfan, CADW
Blwch penseli
Cynhwysydd ar gyfer storio pensiliau yw **cas pensiliau** neu **blwch pensiliau**. Gall cas pensiliau hefyd gynnwys amrywiaeth o ddeunyddiau ysgrifennu eraill, yn cynnwys pethau i wneud min ar bensil, ysgrifbinau, ffyn glud, rwberi, sisyrnau a phrenau mesur.

Gall casau pensiliau fod wedi eu gwneud o amrywiaeth o ddeunyddiau fel pren neu fetal. Mae gan rai casau pensiliau gragen allanol galed tra bod eraill wedi'u gwneud o ddeunydd meddal fel plastig, lledr neu cotwm. Yn aml bydd y fersiynau meddal yn cael eu hagor a'u cau gan ddefnyddio sip.

Pwrpas cas pensiliau yw hwyluso'r dasg o gario eitemau bychain fel pensiliau o un man i'r llall, a'u cadw gyda'i gilydd.

Roedd casau pensiliau cynnar yn grwp neu silindrig eu siâp. Roedd rhai wedi eu haddurno gyda iasbis (gw. un a ddefnyddiwyd yn 1860) neu blatinwm (yn 1874). Cafodd y patent cyntaf ar gas pensiliau ei gofrestu yn yr Unol Daleithiau yn 1946. Cafodd ei wneud gan Verona Pearl Amoth, a ddyfeisiodd declynnau eraill ar gyfer ysgrifennu fel rwberi ar gyfer pensiliau oedd yn gallu cael eu cyfnewid.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Nadelhoffer, Hans (2007). *Cartier*. Chronicle Books. t. 201. ISBN 081186099X.
Mae **Carn na Caim (copa deheuol)** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN664806. Ni cheir nodweddion amlwg ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Murdo, Murdo a Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Conwydden o Dde America sy'n perthyn i deulu'r Araucariaceae yw'r **cas gan fwnci** neu **binwydden Chile** (*Araucaria araucana*). Mae'n gynhenid i ganolbarth Tsile a gorllewin yr Ariannin lle mae'n tyfu mewn pridd folcanig ar lethrau'r Andes a'r cadwyn Nahuelbuta. Mae'n goeden boblogaidd mewn parciau a gerddi yn rhanbarthau tymherus y byd.

Dail a chonau benywaidd
Mae gan y goeden aeddfed foncyff hir a syth sy'n cyrraedd uchder o 30-50 medr. Mae coron o ganghennau ar dop y boncyff sy'n debyg i barasol. Mae'r dail yn wyrdd tywyll, pigog a lledraidd. Mae'r coed benywaidd yn cynhyrchu conau mawr a chrwn sy'n cynnwys 200 neu fwy o gnau. Mae conau'r coed gwrywaidd yn hirgul ac maent yn cynnwys paill.

Mae'r goeden yn bwysig i'r bobl Mapuche sy'n gwneud defnydd o'r pren, y resin a'r cnau bwytadwy. Defnyddiwyd y boncyffion i wneud hwylbrennau llongau yn y gorffennol. Coeden genedlaethol Tsile yw'r cas gan fwnci.

Cyfeiriadau
-----------

* Chester, Sharon (2008) *A Wildlife Guide to Chile*, A&C Black, Llundain.
* Johnson, Owen & David More (2004) *Collins Tree Guide*, Collins, Llundain.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Araucaria araucana***

* (Saesneg) The Gymnosperm Database: *Araucaria araucana*
* (Sbaeneg) Chilebosque: *Araucaria araucana*
Canolbarth Cymru
Un o ranbarthau answyddogol Cymru sydd yng nghanol y wlad yw **Canolbarth Cymru**. Mae'n ffinio â Gogledd Cymru i'r gogledd, Gororau Lloegr i'r dwyrain, De a Gorllewin Cymru i'r de a Bae Ceredigion i'r gorllewin. Mae'n cynnwys bryniau'r Elenydd, Fforest Faesyfed a rhan o'r Berwyn, a'r afonydd Teifi, Gwy, Hafren ac Ystwyth.

Disgrifiad
----------

Yn hanesyddol, roedd Canolbarth Cymru yn cynnwys Teyrnas Powys a gogledd-ddwyrain Teyrnas Deheubarth. Yn weinyddol, mae'n cynnwys awdurdodau unedol Ceredigion a Phowys.

Ceir ymraniadau sylweddol yn ddaearyddol a diwylliannol o fewn y rhanbarth. I'r gorllewin o fynydd Pumlumon a bryniau Elenydd ceir Ceredigion, sir sy'n wynebu Bae Ceredigion ac sy'n perthyn yn nes, yn hanesyddol, i Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin (de-orllewin Cymru) nag i Bowys. Mae awdurdod lleol Powys, sef dwyrain y rhanbarth, yn llawer mwy Cymraeg yn y parthau gorllewinol nag yn yr ardaloedd ar hyd y ffin â Lloegr a fu'n rhan o'r Mers canoloesol. Mae cryn wahaniaeth rhwng gogledd a de Powys hefyd.

Unedau gweinyddol, hen a newydd
-------------------------------

### Awdurdodau unedol

Crëwyd yr awdurdodau unedol yn 1996.

* Ceredigion (yn cyfateb, gyda mân newidiadau, i sir draddodiadol Aberteifi)
* Powys

### Siroedd cadwedig

Dyma'r siroedd a grëwyd yn 1974. Ers 1996 maent yn 'siroedd cadwedig' yn unig.

* Dyfed (gorwedd Ceredigion yng ngogledd yr hen sir)
* Powys (mae Powys yn cael ei gyfrif fel 'sir gadwedig' yn ogystal â bod yn awdurdod unedol cyfoes)

### Siroedd gweinyddol

Crëwyd y siroedd hyn dan y Ddeddf Llywodraeth Leol yn 1888. Cawsant eu seilio ar y siroedd traddodiadol, ond nid oeddynt yn union yr un fath. Roedd y siroedd gweinyddol yn cael eu defnyddio ar gyfer llywodraeth leol tan 1974.

* Sir Aberteifi
* Sir Frycheiniog
* Sir Faesyfed
* Sir Drefaldwyn

Gweler hefyd
------------

* Ceredigion
* Powys
* Rhanbarthau Cymru

  



| Rhanbarthau Cymru |  |
| --- | --- |
| Canolbarth | De | Gogledd | Gorllewin |
Côr cymysg yn ardal Gwaelod-y-Garth yw **Côr Gwaelod y Garth**. Mae'n denu cantorion o ardal Caerdydd a Phontypridd.

Hanes
-----

Ffurfiwyd Côr Godre’r Garth yn 1974 gyda'r nod o hybu’r Gymraeg mewn ardal a oedd, yr adeg honno, yn ôl ei gwefan "wrthi’n brysur yn ailddarganfod ei Chymreictod". Roedd llawer o Gymry Cymraeg wedi symud i ardal Pontypridd o bob cwr o Gymru a daeth y rhai cerddorol yn eu plith ynghyd o dan arweiniad deheuig Wil Morus Jones. Athrawon oedd nifer o’r newydd-ddyfodiaid hynny, a bellach mae nifer o aelodau iau’r côr yn gynnyrch ysgolion Cymraeg yr ardal.

Arweinydd cyntaf y Côr oedd Wil Morus Jones. Wedi 28 o wasanaeth, ymddeolodd o'i rôl. Daeth Eilir Owen Griffiths yn arweinydd yn 2003.

### Ennill yn yr Eisteddfod Genedlethol

Mae'r Côr yn cystadlu mewn eisteddfodau gan gynnwys ennill ar ei chynnig gyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1974.

Ennill categori i gorau dros 45 mewn nifer:

2004 - Casnewydd
2005 - Y Faenol
2006 - Abertawe
2007 - Sir y Fflint
2009 - Y Bala
### Stadiwm y Mileniwm

Mae’r côr wedi ymddangos 4 gwaith yn arwain y canu yn Stadiwm y Mileniwm, gan gynnwys canu gyda Hayley Westenra a Katherine Jenkins cyn gêm Cymru a Seland Newydd yn 2006.

### Teithiau Tramor

Mae'r Côr wedi teithio a pherfformio dramor gan ymwelad â Fflorens, Iwerddon, Barcelona, Llydaw a Prâg ac amryw o lefydd eraill dramor a ledled Cymru. Mae cysylltiad gyda chôr Liedertafel Moosburg, Bafaria’n ymestyn nôl dros 25 o flynyddoedd pan fu aelodau’r ddau gôr yn aros gyda’i gilydd am y tro cyntaf ac yn cynnal cyngherddau.

Amser Pasg 2006 oedd yr ymweliad diweddaraf, pan aeth Godre’r Garth ar daith lwyddiannus i Moosburg, gyda’n harweinydd presennol, Eilir Owen Griffiths. Daeth y criw o Moosburg nôl i aros yng Nghymru amser Pasg 2008 pan ganwyd Offeren Schubert yn G ar y cyd. Ceri Williams bu cyfeilydd cyntaf y Côr.

Trefniadaeth
------------

**Arweinydd**: Stefan Watkins
**Cyfeilydd**: Branwen Evans (bu'n cyfeilio i Gôr ABC cyn hynny.
**Ymarferion**: Pob nos Sul am 7:30 p.m. Neuadd y Pentref, Efail Isaf

Recordiadau
-----------

* *Côr Godre'r Garth*, Albwm (1976)
* *Ym Mhontyridd mae'n Nghariad*, Albwm (1983)
* *Dwfn Liwiau*, CD

Dolenni
-------

* Gwefan Côr Godre'r Garth
* Fideos o Gôr Godre'r Garth yn Perfformio Archifwyd 2018-12-12 yn y Peiriant Wayback.
* Côr Godre'r Garth ar Twitter
* Côr Godre'r Garth ar Facebook

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
Mae **Carn an Righ** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Pitlochry i Braemar a Blairgowrie yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NO028772. Ceir carnedd yn gysgodfa ar y copa. Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr o Gopaon Cymru

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cystadleuaeth deledu Gymraeg yw ***Côr Cymru*** sy'n chwilio am y côr gorau yng Nghymru, sy'n cael ei ddarlledu bob dwy flynedd ar S4C.

Yn y sioe gwelir corau yn cystadlu yn erbyn ei gilydd mewn rowndiau cynderfynol mewn pum categori gwahanol (corau merched, meibion, cymysg, ieuenctid (16-25 oed), a phlant). Mae enillwyr pob categori yn cystadlu ar gyfer y teitl "Côr Cymru" mewn rownd derfynol fyw.

Enillwyr
--------

Enillwyr y wobr hyd yma yw: 

| Blwyddyn | Côr |
| --- | --- |
| 2003 | Ysgol Gerdd Ceredigion |
| 2005 | Serendipity |
| 2007 | Cywair |
| 2009 | Ysgol Gerdd Ceredigion |
| 2011 | Cywair |
| 2013 | Côr Y Wiber |
| 2015 | Côr Heol y March |
| 2017 | Côr Merched Sir Gâr  |
| 2019 | Ysgol Gerdd Ceredigion |

Gwobr yr arweinydd gorau

2007 - Mari Pritchard: Côr Ieuenctid Môn
2009 - Sioned James: Côrdydd, Caerdydd
2011 - Islwyn Evans, Cywair
2013 - Aled Phillips, Côr Meibion Rhosllannerchrugog (dynion)
2015 - Janet Jones, Parti Llwchwr
2017 - Eilir Owen Griffiths, CF1
2019 - Mari Pritchard, Côr Ieuenctid Môn
Gwobr dewis y gwylwyr

2011 - Cantata, Llanelli (merched)
2013 - Côr y Cym (ieuenctid)
2015 - Parti Llwchwr (merched)
2017 - Côr Ieuenctid Môn (ieuenctid)
2019 - Côr Sioe Môn
Côr Cymru Cynradd (ar gyfer corau ysgolion cynradd)
2015 - Ysgol Iolo Morganwg
2017 - Ysgol Pen Barras
2019 - Ysgol Teilo Sant

Côr y Flwyddyn Eurovision
-------------------------

Cyhoeddodd S4C ar 5 Ebrill 2017 y byddai enillydd Côr Cymru 2017 yn cynrychioli Cymru yng Nghôr y Flwyddyn Eurovision 2017.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Granger, Anthony (9 Ebrill 2017). "Côr Merched Sir Gâr to Eurovision Choir of the Year 2017". *eurovoix.com*. Eurovoix. Cyrchwyd 9 Ebrill 2017.
2. ↑  Granger, Anthony (5 Ebrill 2017). "Wales: Selects for Eurovision Choir of the Year 2017 on April 9". *eurovoix.com*. Eurovoix. Cyrchwyd 5 Ebrill 2017.
Mae **Carn na Caim - Creag an Dubh-chadha** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN732829.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart llwydwyrdd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau llwydwyrdd (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Portland Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Actebia praecox*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart llwydwyrdd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Safle NASA yn Ynys Merritt, Florida, Unol Daleithiau, yw **Canolfan Ofod Kennedy** (Saesneg: *Kennedy Space Center*). Mae wedi cael ei defnyddio ar gyfer lansio llongau gofod ers Rhagfyr 1968. Mae'r ganolfan yn denu twristiaid a cheir neuadd arddangosfa yno, gyda theithiau tywys hefyd.

Map Ynys Merritt. Mae'r Ganolfan yn wyn, Maes Awyr yr Awyrlu yn wyrdd.

Hanes
-----

Agorwyd y ganolfan ar 1 Gorffennaf 1962, a chafodd ei henw presennol ar ôl marwolaeth John F. Kennedy ym 1963.

Prosiect Mercher oedd yr un cyntaf, yn lansio unigolion i'r ofod. Wedyn daeth Prosiect Gemini; 10 ehediad, pob un efo 2 o bobl. Adeiladwyd Safle Lansiad 39 rhwng 1962 a 1965 ar gyfer rocedi Sadwrn. Gorffennodd Prosiect Gemini ym 1966.

Bu farw Gus Grissom, Ed White and Roger Chaffee ar 27 Ionawr 1967 yn ystod sesiwn profi ar ddechrau Prosiect Apolo. Arweinodd y prosiect at Apolo 11 ar 16 Gorffennaf 1969 pan aeth Neil Armstrong, Buzz Aldrin a Michael Collins i'r lleuad.

* Safle Lansiad 39
* Yr ystafell reoli wreiddiolYr ystafell reoli wreiddiol

* Gwennol ofodGwennol ofod
* Y neuadd arddangosfaolY neuadd arddangosfaol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y ganolfan
2. ↑  Tudalen hanes ar wefan NASA

Dolen allanol
-------------

* Gwefan Canolfan Ofod Kennedy
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart y twyni**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau'r twyni**; yr enw Saesneg yw *Coast Dart*, a'r enw gwyddonol yw *Euxoa cursoria*.

Euxoa cursoria
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart y twyni yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart y tywod**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau'r tywod**; yr enw Saesneg yw *Sand Dart*, a'r enw gwyddonol yw *Agrotis ripae*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart y tywod yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart Archer**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau Archer**; yr enw Saesneg yw *Archer's Dart*, a'r enw gwyddonol yw *Agrotis vestigialis*.

Gwryw
Benyw
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart Archer yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Cenllys pendorlan** (enw gwyddonol: *Porella cordaeana*; enw Saesneg: *cliff scalewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Cenllys pendorlan** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart gothig**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau gothig**; yr enw Saesneg yw *Gothic Dart*, a'r enw gwyddonol yw *Feltia subgothica*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart gothig yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.