Clawr y gyfrol goffa i Sam Jones: *Stand By!*.
Darlledwr o Gymro oedd **Sam Jones** (30 Tachwedd 1898 – 5 Medi 1974) a anfarwolwyd yn y linell gynganeddol "Babi Sam yw'r BBC".

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd **Samuel Jones** yng Nghlydach yn nawfed plentyn i Mary Ann Jones (1866-1921) a Samuel Cornelius Jones (1865-1939). Cafodd ei rieni pymtheg o blant ond wyth yn unig a oroesodd fabandod. Fe'i gelwid yn 'Sammy bach' gan y teulu a mynychodd yr ysgol gynradd leol ac yna, yn 1910/11, Ysgol Ganol Sirol Ystalyfera. Yn 1912 symudwyd yr ysgol i Bontardawe a'i galw yn Ysgol Gynradd Uwch Pontardawe.

Ar 3 Medi 1917, ymunodd gyda'r Llynges an dreulio bron ddwy flynedd fel 'llumanwr' (ordinary signalman) cyn gadael y Llynges ar 10 Chwefror, 1919. Wedi'r rhyfel, ail-afaelodd yn ei addysgu ffurfiol yn Hydref 1919 gan fynychu Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor. Chwaraeodd ran amlwg ym mywyd cymdeithasol y coleg. Chwaraeodd i dîm rygbi'r coleg ac hefyd i'r tîm hoci. Enillodd ei dystysgrif addysg - ail ddosbarth - yn ei drydedd flwyddyn 1922-23. Graddiodd y flwyddyn ganlynol, 1924, mewn Cymraeg a Hanes.

Gyrfa
-----

Ar 8 Medi 1924 cychwynnodd Sam ar yrfa fel athro yn Ysgol Harrington Road, Lerpwl. Gadawodd Lerpwl yn Chwefror 1927 gan symud i swydd fel newyddiadurwr gyda *The Western Mail* yng Nghaerdydd. Bu'n newyddiadura ychydig yn ystod ei amser yn y coleg ac fel athro, ysgrifennodd rai erthyglau i'r *Liverpool Daily Post*. Sefydlwyd y BBC yn 1927 hefyd. Denwyd Sam at y byd darlledu ac yn Nhachwedd 1932 cychwynnodd weithio yn rhan-amser yn y BBC fel 'Welsh Assistant'. Cryfhau'r gwasanaeth radio Cymraeg oedd ei nod. Gadawodd *The Western Mail* yn derfynol yn 1933.

Yn 1935 hysbysebwyd swydd Cyfarwyddwr Rhaglenni'r BBC yng Nghymru. Dyma'r gwaith yr oedd Sam ei hun yn ei wneud ond er siom iddo, ni chafodd y swydd. Cafodd 'wobr gysur' o fod yn bennaeth ar orsaf radio gwbl newydd wedi ei leoli ym Mangor. Teitl swyddogol y swydd oedd Cynrychiolydd y BBC yng Ngogledd Cymru. Dechreuodd ar ei swydd fel Pennaeth y BBC ym Mangor ar 1 Tachwedd 1935. Aeth ati ar unwaith i ddarganfod perfformwyr, cyfansoddwyr, sgriptwyr, actorion a cherddorion yn y gogledd.

Torrodd yr Ail Ryfel Byd ar draws ei gynlluniau. Am gyfnod byr, o Fedi 1939 hyd Ionawr 1940 fe'i hanfonwyd i Lundain i gyfieithu bwletinau i'r Gymraeg. Erbyn diwedd yr haf 1940, gyda'r perygl o fomio yn Llundain, penderfynwyd symud Adran Adloniant y BBC i Fangor. Cyrhaeddodd tros bedwar cant o brif adlonwyr Prydain i ddarlledu o ddiogelwch cymharol gogledd Cymru a buont yno hyd Awst 1943.

Dysgodd Sam lawer iawn gan y Llundeinwyr am natur adloniant ond yn hytrach na'i efelychu aeth ati i greu adloniant Cymraeg ar y radio oedd yn berthnasol i ddiwylliant Cymraeg.

Sam Jones oedd yn gyfrifol am ddwy o raglenni mwyaf poblogaidd y BBC erioed, ac a oedd yn dal i gael eu darlledu yn 2016: Noson Lawen a Thalwrn y Beirdd. Gwelodd bwysigrwydd defnyddio pobl gyffredin yn hytrach nag actorion profesiynol yn y ddwy raglen hyn. yn ôl R Alun Jones, *"Cyfrinach Sam Jones oedd cael pobl y Gogledd i weld gorsaf Bangor fel rhywbeth oedd yn perthyn iddyn nhw. Doedd hynny ddim yn bosib mewn cymunedau fel Abertawe a Chaerdydd."*

Erbyn diwedd ei yrfa roedd teledu fel cyfrwng yn cynyddu yn ei boblogrwydd. Er hynny, dyn radio oedd Sam Jones. Ymddeolodd Sam o'r BBC ar 30 Tachwedd 1963.

Anrhydeddau
-----------

Ar 11 Gorffennaf 1963, cyflwynwyd iddo radd er anrhydedd o Ddoethuriaeth mewn Llên [D.Litt] gan Brifysgol Cymru mewn seremoni yn Neuadd y Brenin, Aberystwyth. Anrhydedd arall a ddaeth i'w ran oedd bod yn Llywydd y Dydd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glyn Ebwy 1958.

Bywyd personol
--------------

Tra'n fyfyriwr ym Mangor cyfarfu â Maud Ann Griffith. Priodwyd y ddau ar 2 Medi 1933 yng nghapel y Wesleaid Cymraeg, Caerdydd. Ganwyd eu hunig blentyn ar 4 Mai 1942, sef Dafydd Gruffydd Jones, a fu'n ymgynghorydd ariannol. Bu farw ei wraig Maud ar 3 Ionawr 1974.

Marwolaeth a theyrngedau
------------------------

Bu farw ar 5 Medi 1974 a roedd ei angladd yn Amlosgfa Bangor ar 9 Medi. Cynhaliwyd gwasanaeth coffa iddo ar 20 Medi 1974 yng nghapel Penuel Bangor lle bu'n aelod. Yn y gwasanaeth hwnnw dywedodd Owen Edwards, a oedd yn Rheolwr y BBC yng Nghymru ar y pryd, fod Sam Jones "yn meddu'r ddawn i weithio ar dair tonfedd allweddol" sef y ddawn i fod ar yr un donfedd â'r gynulleidfa o wrandawyr radio, ar yr un donfedd â'r doniau a ddarganfu ac ar yr un donfedd â'r staff yr oedd yn eu harwain.

Cyfansoddodd y bardd W. D. Williams gywydd iddo ar gyfer rhaglen goffa iddo ac a ddarlledwyd yn 1974:

Ei ail byth mwy ni welwn,
Gwelwodd haf pan giliodd hwn,
Drud fu ei fachlud dros Fôn,
Farwn Mawr o Fryn Meirion.
Tlawd yw 'nheyrnged, ddyledwr,
Un o fil, i'w haealf ŵr.

Gweler hefyd
------------

* *Stand By!* cyfrol deyrnged iddo gan R. Alun Evans.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   JONES, SAMUEL (1898-1974), newyddiadurwr, darlledwr a Phennaeth y BBC ym Mangor. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adalwyd ar 19 Mawrth 2021.
2. ↑  Hafina Clwyd, *Rhywbeth Bob Dydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 2008)
3. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 13 Medi 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 19175454
* LCCN: nb99001551

 |