recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Teulu o Weision neidr ydy ***Cordulegastridae***, a adnabyddir yn gyffredin gyda'r enw **Gwas neidr torchog** (lluosog: **Gweision neidr torchog**) (Saesneg: *spiketails*). Mae'r hen enw Saesneg ar y teulu hwn ("*flying adder*") yn ddigon tebyg i'r hen enw Cymraeg (gwas y "neidr"). Gyda'i gilydd, mae'r gweision neidr a'r Mursennod yn ffurfio Urdd a elwir yn *Odonata*.

Fe'i ceir ledled y byd; mae pob un o'r wyth rhywogaeth i'w cael yng Ngogledd America ac yn perthyn i'r genws *Cordulegaster*.

Mae eu cyrff yn gymharol fawr, gyda marciau oren ar gefndir brown neu ddu. Eu cynefin yw nentydd glân ger llwyn o goed; mae'n ddigon hawdd ei hadnabod yno gan eu bod yn hedfan yn araf tua 30 i 7070 cm uwch wyneb y dŵr. Os cânt eu dychryn, fodd bynnag, gallant hedfan ar gryn gyflymder.

Yn nhywod gwely'r nant mae'r Cordulegastridae'n dodwy ei wyau, a hynny yn y rhan bâs, fel arfer; i wneud hyn mae'r fenyw yn hofran yn fertig ac yn trochi yn awr ac yn y man i mewn i'r dŵr.

Geirdarddiad
------------

Daw'r enw Lladin, gwyddonol, *"Cordulegastridae"* o'r Groeg *kordylinus* sef 'siâp pastwn' a *gaster* - bol. Ystyr y gair Cymraeg 'torch' yw 'coron' neu 'goler gron'.

* Gwas neidr eurdorchog (*Cordulegaster boltonii Harriehausen*)
* Gwas neidr torchog brown (*Cordulegaster bilineata*)
* *Cordulegaster bidentata*
* Gwas neidr y Cefnfor Tawel

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o weision neidr torchog (Cordulegastridae)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Berger, Cynthia (2004). *Dragonflies: Wild Guide*. Stackpole Books. ISBN 0-8117-2971-0.
2. ↑  Donald Joyce Borror, Dwight Moore DeLong (1971). *An introduction to the study of insects*. ISBN 978-0-03-082861-4.

Dolenni allanol
---------------

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cordulegastridae***
Mae **Gweiriau Penllwyn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ionawr 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 9.18 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Aderyn a rhywogaeth o adar anferthol yw **Pelican Dalmatia** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pelicanod Dalmatia) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pelecanus crispus***; yr enw Saesneg arno yw *Dalmatian pelican*. Mae'n perthyn i deulu'r Pelicanod (Lladin: *Pelecanidae*) sydd yn urdd y *Pelecaniformes*. Mae i'w ganfod o dde-ddwyrain ewrop i India a Tsieina ac yn nythu mewn corsydd a llynnoedd bâs. Tyfiant fel hen frwgaits ydy'r nyth fel arfer.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. crispus*, sef enw'r rhywogaeth.

Nid oes ganddo berthynas agor ond credir fod y *Pelecanus crispus palaeocrispus* sydd bellach wedi'u difodi yn is-deulu; canfyddwyd ffosiliau y *Pelecanus crispus palaeocrispus* yn Binagady, Aserbaijan. 

Dyma'r pelican mwyaf o ran maint gan fesur 160 – 183 cm (5 tr 3 modf - 6 tr 0 modf) ac yn pwyso 7.25–15 kg (16.0–33.1 pwys) ac mae adenny agored yr oedolyn yn 290–345 cm (9 tr 6 modf – 11 tr 4 modf).

Teulu
-----

Mae'r pelican Dalmatia yn perthyn i deulu'r Pelicanod (Lladin: *Pelecanidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Pelican Awstralia | Pelecanus conspicillatus |  |
|
| Pelican Dalmatia | Pelecanus crispus |  |
|
| Pelican Periw | Pelecanus thagus |  |
|
| Pelican brown America | Pelecanus occidentalis |  |
|
| Pelican gwridog | Pelecanus rufescens |  |
|
| Pelican gwyn | Pelecanus onocrotalus |  |
|
| Pelican gwyn America | Pelecanus erythrorhynchos |  |
|
| Pelican llwyd | Pelecanus philippensis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
*Pelecanus crispus*

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.
3. ↑  Birdlife International
4. ↑  Burnie D and Wilson DE (Eds.), *Animal: The Definitive Visual Guide to the World's Wildlife*. DK Adult (2005), ISBN 978-0-7894-7764-4
5. ↑  *CRC Handbook of Avian Body Masses* by John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (1992), ISBN 978-0-8493-4258-5.

 *Safonwyd yr enw* **Pelican Dalmatia** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gweirlöyn mawr y waun**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gweirloynnod mawr y waun**; yr enw Saesneg yw *Large Heath* neu *Common Ringlet*, a'r enw gwyddonol yw *Coenonympha tullia*.

Cynefin
-------

Mae i'w weld ar ymylon coedwigoedd a ffyrdd ac mewn llanerch, ffosydd a rhosdiroedd gogledd Ewrop, Asia a Gogledd America.

*C. t. inornata* yn Ottawa, Ontario, Canada

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae gweirlöyn mawr y waun yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Coenonympha tullia***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Common Ringlet, Butterflies of Canada
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **peli pinc**, sy'n enw gwrywaidd.; yr enw lluosog ydy **gwyfynod peli pinc**; yr enw Saesneg yw *Peach Blossom*, a'r enw gwyddonol yw *Thyatira batis*. Fe'i ceir ledled Ewrop ac mae'n eithaf cyffredin yng ngwledydd Prydain.

Lled adenydd yr oedolyn ydy 40–45 mm ac fe'i welir yn hedfan rhwng Mehefin a Gorffennaf ac yna rhwng Awst a Medi ar adegau.

Peli pinc: yr oedolyn; ffilmiwyd ger Marburg yn yr Almaen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r peli pinc yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

* 
* 
*

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gweirlöyn llwyd gwythiennog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gweirloynnod llwyd gwythiennog**; yr enw Saesneg yw *False Grayling*, a'r enw gwyddonol yw *Arethusana arethusa*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gweirlöyn llwyd gwythiennog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

* ♂
* ♂ △

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Mae **Gwent - Magwyr a'r Gwndy** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 05 Hydref 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 590.7 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig yw **Thomas Gerald Reames Davies** (ganed 7 Chwefror 1945). Bu'n chwarae tros Gymru rhwng 1966 and 1978.

Ganed ef yn Llansaint, a'i addysgu yn Mhrifysgol Loughborough a Phrifysgol Caergrawnt

Bu'n chwarae i Glwb Rygbi Caerdydd a Chlwb Rygbi Cymry Llundain. Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Awstralia yng Nghaerdydd ar 3 Rhagfyr 1966, gêm a gollwyd 14 - 11. Enillodd 46 o gapiau dros Gymru i gyd, gan sgorio 20 cais. Roedd yn chwarae fel canolwr ar y dechrau, nes i'r hyfforddwr Clive Rowlands ei symud i'r asgell yn ystod taith i Awstralia a Seland Newydd yn 1969. Roedd yn aelod o'r tîm a gyflawnodd y Gamp Lawn yn 1971, tîm a ystyrir gan lawer fel y tîm gorau fu'n cynrychioli Cymru erioed. Cofir er orau, efallai am ei gais ym munud olaf y gêm yn erbyn yr Alban y flwyddyn honno, pan oedd yr Alban ar y blaen.

Aeth ar daith gyda'r Llewod in 1968 a 1971, gan fod yn aelod o'r tîm enwog a enillodd y gyfres o gemau prawf yn erbyn y Crysau Duonac yn 1971 dan hyfforddiant Carwyn James, yr unig dro hyd yma i'r Llewod ennill cyfres yn Seland Newydd.

Wedi ymddeol o rygbi, bu'n gweithio fel newyddiadurwr, gan ysgrifennu i'r *Times*. Ym mis Tachwedd 2007, cyhoeddwyd mai ef fydd rheolwr y Llewod ar eu taith i Dde Affrica yn 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 23438910
* LCCN: n80063896
* ISNI: 0000 0000 2450 2604

 |
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crugiau Rhos-Wen**, yng nghymuned Llanfihangel-ar-Arth, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN478334. Mae'n 23 metr mewn diamedr. Ceir ail grug 370m i'r de-ddwyrain sef ar gyfeirnod grid: SN48213326, sy'n 22m o ran maint.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM033. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crugiau Rhos-Wen ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-12.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwensgod America**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **gwensgodau America**; yr enw Saesneg yw *white speck*, a'r enw gwyddonol yw *Mythimna unipuncta*.

Mae adenydd yr oedolyn rhwng 41–48 mm.

Delweddau
---------

* Benyw
* Benyw
* Gwryw
* Gwryw
* Siani flewog
* Siani flewog

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwensgod America yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crugiau Giar**, yng nghymuned Llanllwni, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN501371. Ceir sawl crug yn y clwstwr hwn. Mae'r un yma'n 30 metr wrth 1.9m. Ceir ail grug 90m i'r de-de-ddwyrain sy'n 21 wrth 1.6m.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM163. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crugiau Giar ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Yr ail grug; Gwefan Cadw". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 2010-11-12.
2. ↑  Cofrestr Cadw.
3. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-12.
Cartŵn o'r papur newydd anarchaidd Brasilaidd *A Lanterna* sy'n darlunio dyfyniad enwog am y frenhiniaeth a'r glerigiaeth: "Peth i'w wneud ar frys ydy crogi'r brenin olaf gyda pherfedd y mynach olaf" (1916).
Gwrthwynebiad i rymoedd a breintiau'r glerigiaeth ac i'r dylanwad sydd gan awdurdod crefyddol ar faterion gwleidyddol a chymdeithasol yw **gwrthglerigiaeth**.

Eginodd gwrthglerigiaeth yn y Gristionogaeth yn y 14g pryd fynnai diwygwyr mewn sawl gwlad yn Ewrop, gan gynnwys John Wycliffe yn Lloegr, gyfieithu'r Beibl i iaith y werin. Bygythiad oedd hyn i fonopoli'r eglwyswyr dysgedig ar ddarllen a dadansoddi'r ysgrythur, a chafodd ei gwrthwynebu felly gan yr Eglwys Gatholig nes y Diwygiad Protestannaidd.

Yn ystod Oes y Tuduriaid yng Nghymru a Lloegr, tyfodd gwrthglerigiaeth o ganlyniad i sawl cymhelliad. Ymledodd syniadau'r diwygwyr Protestannaidd ar draws y wlad, gan ddenu'r Saeson a'r Cymry oedd yn anfodlon â'r Eglwys Gatholig. Gwelsant y glerigiaeth yn dwyn arian oddi ar gredinwyr drwy drethi, maddeuebau, cyfrwngddarostyngedigaeth am dâl, a'r siantrïau. Y llysoedd eglwysig oedd yn meddu ar awdurdod llwyr dros athrawiaeth grefyddol a moesoldeb. Roedd y Goron a'r llywodraeth yn cenfigennu wrth rymoedd y glerigiaeth a chyfoeth yr eglwysi.

Ffrwydrodd teimladau chwyrn yn erbyn yr offeiriaid yn Ffrainc yn niwedd y 18g, ac roedd gwrthglerigiaeth yn gymaint o sbardun i'r Chwyldro Ffrengig â gweriniaetholdeb. Wedi'r cyfnod chwyldroadol, parhaodd gwrthglerigiaeth yn agwedd amlwg o radicaliaeth Ffrengig. Tyfodd gwrthwynebiad i ddylanwad gwleidyddol yr Eglwys Gatholig yn Sbaen a Phortiwgal yn y 19g, ac yn Rhyfel Cartref Sbaen (1936–9) llofruddiwyd bron 7000 o offeiriaid gan chwyldroadwyr adain-chwith yn yr hyn a elwir y Braw Coch.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Portiwgaleg) Maria Emilia Martins Pinto, "O anticlericalismo do jornal *A Lanterna* - mídia alternativa na era Vargas", *Cultura, Cidadania e Mídias Alternativas*. Adalwyd ar 19 Ebrill 2019.
2. ↑   gwrthglerigiaeth. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 31 Mawrth 2019.

Darllen pellach
---------------

* Henry J, Cohn, "Anticlericalism in the German Peasants' War 1525." *Past and Present* 83 (1979): 3–31.
* Peter A. Dykema a Heiko A. Oberman (gol.), *Anticlericalism in Late Medieval and Early Modern Europe* (Leiden, 1993).
* Chrostopher Haigh, "Anti-Clericalism and the English Reformation." *History* 68 (1973): 391–407.
* Alec Mellor, *Histoire de l'anticléricalism français* (Paris, 1978).
* J. M. Sanchez, *Anticlericalism* (Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame Press, 1972).
Mae **Gwent - Rhymni** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 13 Hydref 1993 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 977.09 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Gwent - y Redwig** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 20 Ebrill 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 941.01 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
**Gwrthryfel** **y Jacobiaid ym 1745** (Gaeleg yr Alban: *Bliadhna Theàrlaich*  Roedd [ˈpliən̪ˠə ˈhjaːrˠl̪ˠɪç], "Blwyddyn Charles"), yn ymgais gan Charles Edward Stuart i adennill gorsedd Prydain i'w dad, James Francis Edward Stuart. Fe ddigwyddodd yn ystod Rhyfel Olyniaeth Awstria, pan oedd mwyafrif y Fyddin Brydeinig yn ymladd ar dir mawr Ewrop, a phrofodd i fod yr olaf mewn cyfres o wrthryfeloedd a ddechreuodd ym 1689, gyda brigiadau mawr ym 1708, 1715 a 1719.

Lansiodd Charles y gwrthryfel ar 19 Awst 1745 yn Glenfinnan yn Ucheldir yr Alban, gan gipio Caeredin ac ennill Brwydr Prestonpans ym mis Medi. Mewn cyngor ym mis Hydref, cytunodd yr Albanwyr i oresgyn Lloegr ar ôl i Charles eu sicrhau o gefnogaeth sylweddol gan y Jacobiaid Seisnig a glaniad Ffrengig ar yr un pryd yn Ne Lloegr. Ar y sail honno, aeth byddin y Jacobiaid i mewn i Loegr ddechrau mis Tachwedd, gan gyrraedd Derby ar 4 Rhagfyr, lle penderfynon nhw droi yn ôl.

Roedd trafodaethau tebyg wedi digwydd yn Carlisle, Preston a Manceinion ac roedd llawer yn teimlo eu bod wedi mynd yn rhy bell yn barod. Dewiswyd y llwybr goresgyniad i groesi ardaloedd a ystyriwyd yn gryf yn Seisnig ond methodd y gefnogaeth Seisnig a addawyd â gwireddu; roeddent bellach yn fwy nag erioed ac mewn perygl o gael eu cilio i ffwrdd. Cefnogwyd y penderfyniad gan y mwyafrif llethol ond achosodd raniad anadferadwy rhwng Charles a'i gefnogwyr Albanaidd. Er gwaethaf buddugoliaeth yn Falkirk Muir ym mis Ionawr 1746, daeth Brwydr Culloden ym mis Ebrill i ben y Gwrthryfel a chefnogaeth sylweddol i achos y Stiwartiaid. Dihangodd Charles i Ffrainc, ond ni lwyddodd i ennill cefnogaeth i ymgais arall, a bu farw yn Rhufain ym 1788.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  McCann, Jean E (1963). *The Organisation of the Jacobite Army* (PHD). Edinburgh University. OCLC 646764870.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwensgod fflamliw**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **gwensgodau fflamliw**; yr enw Saesneg yw *Flame Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Mythimna flammea*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwensgod fflamliw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwensgod y moresg**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **gwensgodau'r moresg**; yr enw Saesneg yw *Shore Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Mythimna litoralis*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwensgod y moresg yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cantref yn ne-ddwyrain Cymru'r Oesoedd Canol oedd **Gwent Is Coed** (hefyd weithiau **Gwent Iscoed**). Gyda chantref Gwent Uwch Coed roedd yn un o ddau gantref ar diriogaeth hen deyrnas Gwent.

Roedd coedwig fawr Coed Gwent yng nghanol yr hen deyrnas yn ei rhannu'n ddwy uned naturiol ac felly fe'i gelwid yn Went Is Coed a Gwent Uwch Coed. Gwent Is Coed oedd y lleiaf o'r ddau gantref o ran ei faint ond y pwysicaf o ran ei boblogaeth a'i ganolfannu. Gorwedd ar arfordir y de-ddwyrain ar lan Môr Hafren, ar y ffin â Lloegr gydag Afon Wysg yn dynodi'r ffin. I'r gorllewin ffiniai â chantref Gwynllŵg ac i'r gogledd â Gwent Uwch Coed.

Ar sawl cyfrif, Gwent Is Coed oedd yr ardal bwysicaf yn y Gymru Rufeinig. Yma y codwyd dinas Rufeinig Caerleon-ar-Wysg neu Isca (ar safle Caerllion heddiw), a ddaeth yn bencadlys yr Ail Leng Rufeinig (Legio II Augusta). Gerllaw roedd Caerwent (Venta Silurum), prifddinas y Silures.

Roedd y tir arfordirol yn arbennig o ffrwythlon. Sefydlodd breninoedd Gwent ei brif lys yn Llanfair Is Coed a daeth Caerwent yn ganolfan eglwysig.

Caerleon a Brynbuga
-------------------

Fel gweddill Gwent, cafodd y cantref ei oresgyn gan y Normaniaid erbyn 1070. Sefydlwyd 'Arglwyddiaeth Caerleon a Brynbuga' neu *Lower Gwent* yno ar ddiwedd yr 11g. Parhaodd hyd greu'r Sir Fynwy newydd yn 1542.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Copog goed ddu** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: copogion coed du) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Phoeniculus aterrimus***; yr enw Saesneg arno yw *Black wood hoopoe*. Mae'n perthyn i deulu'r Copogion coed (Lladin: *Phoeniculidae*) sydd yn urdd y *Coraciiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. aterrimus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r copog goed ddu yn perthyn i deulu'r Copogion coed (Lladin: *Phoeniculidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Copog goed benwyn | Phoeniculus bollei |  |
|
| Copog goed bigddu | Phoeniculus somaliensis |  |
|
| Copog goed bigsyth | Phoeniculus castaneiceps |  |
|
| Copog goed borffor | Phoeniculus damarensis |  |
|
| Copog goed ddu | Rhinopomastus aterrimus |  |
|
| Copog goed grymanbig | Rhinopomastus cyanomelas |  |
|
| Copog goed grymanbig fach | Rhinopomastus minor |  |
|
| Copog goed werdd | Phoeniculus purpureus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Copog goed ddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwensgod firain**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **gwensgodau mirain**; yr enw Saesneg yw *Delicate*, a'r enw gwyddonol yw *Mythimna vitellina*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwensgod firain yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwensgod oren**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **gwensgodau oren**; yr enw Saesneg yw *Brown-line Bright-eye*, a'r enw gwyddonol yw *Mythimna conigera*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwensgod oren yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.
t

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Copog goed bigddu** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: copogion coed pigddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Phoeniculus somaliensis***; yr enw Saesneg arno yw *Black-billed wood hoopoe*. Mae'n perthyn i deulu'r Copogion coed (Lladin: *Phoeniculidae*) sydd yn urdd y *Coraciiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. somaliensis*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r copog goed bigddu yn perthyn i deulu'r Copogion coed (Lladin: *Phoeniculidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Copog goed benwyn | Phoeniculus bollei |  |
|
| Copog goed bigddu | Phoeniculus somaliensis |  |
|
| Copog goed bigsyth | Phoeniculus castaneiceps |  |
|
| Copog goed borffor | Phoeniculus damarensis |  |
|
| Copog goed ddu | Rhinopomastus aterrimus |  |
|
| Copog goed grymanbig | Rhinopomastus cyanomelas |  |
|
| Copog goed grymanbig fach | Rhinopomastus minor |  |
|
| Copog goed werdd | Phoeniculus purpureus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Copog goed bigddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **glesyn mawr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gleision mawr (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Large Blue*, a'r enw gwyddonol yw *Phengaris arion* neu *Maculinea arion*. *P. a. arion* yw'r isrywogaeth a geir ym Mhrydain heddiw. Mae'r isrywogaeth endemig *P. a. eutyphron* wedi diflannu.

Glesyn mawr ar ddeilen *Thymus praecox*
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r glesyn mawr yn lindysyn sy'n bwyta blodau teim. Mae'n cynhyrchu hylif melys sy'n denu morgrug. Mae'r morgrug yn cario'r lindysyn i'w nyth lle mae'n bwydo ar larfâu'r morgrug ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Cynefin
-------

Fe'i gwelir mewn llawer o wledydd Ewropeaidd ac yn Asia. Diflannodd o wledydd Prydain yn 1979 ond cafodd ei ail gyflwyno yno gan gadwriaethwyr sy'n parhau i geisio deall ei gylched bywyd cymhleth. Ei gynefin yw gweundiroedd a rhostiroedd, tywynnau a bryniau.

Maint
-----

Tua 13 mm yw hyd y siani flewog a gall fyw am oddeutu 9 mis tan ei fod yn barod i forffio o fewn ei sach grisial (neu biwpa). Mae'r oedolyn tua 50mm (dwy fodfedd) ac yn byw am ychydig wythnosau. Mae ganddo ddotiau bychan, duon ar ei adenydd.

* Phengaris arion ♂*Phengaris arion* ♂
* Phengaris arion ♂  △*Phengaris arion* ♂ △

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Phengaris arion***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
4. ↑  UK Butterflies: Large Blue. Adalwyd 4 Rhagfyr 20102.
5. ↑  Lewington, Richard (2003) *Pocket Guide to the Butterflies of Great Britain and Ireland*, British Wildlife Publishing, Hampshire.

* Reader's Digest, *The Wildlife Year*, p 190, ISBN 0-276-42012-8.
* Gimenez Dixon (1996). "*Maculinea arion*". *Rhestr Goch yr IUCN o rywogaethau dan fygythiad. Version 2009.2*. International Union for Conservation of Nature. Cyrchwyd May 9, 2006.CS1 maint: ref=harv (link)
Stryd yn Ninas Llundain, ger Moorfields, oedd **Grub Street** a leolwyd rhwng Fore Street a Chiswell Street yn hen ardal Cripplegate. Mae'r enw yn gyfystyr â chylchoedd llenyddol Llundain yn ystod y 18g, yn enwedig yr oes Awgwstaidd.

Roedd adeiladau'r stryd yn cynnwys ystafelloedd clwydo, tai coffi, a phuteindai. Yno, o'r 17g hyd at ddechrau'r 19g, preswyliodd nifer o awduron mân-hanesion, geiriadurwyr, beirdd ffwrdd-a-hi, a chrachlenorion eraill yn ysgrifennu am dâl. Daeth y gair *grubstreet* felly yn drawsenw i ddisgrifio llên ddibwys neu ysgrifeniadau undydd o'r fath.

Bu'r cylchgrawn llenyddol *The Grub Street Journal* (1730–37) yn dychanu cylchoedd llenyddol Llundain. Ymddengys golygfeydd o fywyd Grub Street yn y nofelau *The Expedition of Humphry Clinker* (1771) gan Tobias Smollett a *New Grub Street* (1891) gan George Gissing. Defnyddir yr enw Grub Street o hyd i ddisgrifio gwaith ysgrifenedig byrhoedlog neu ystrydebol, neu i ddilorni sgriblwyr am dâl, yn enwedig newyddiadurwyr.

Newidiwyd enw'r stryd i Milton Street ym 1830. Bellach lleolir ystâd y Barbican ar safle'r hen Grub Street.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Oxford University Press, 1995), t. 427.
2. ↑  (Saesneg) Grub Street. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 26 Rhagfyr 2021.

Darllen pellach
---------------

* Pat Rogers, *Hacks and Dunces: Pope, Swift and Grub Street* (Llundain: Methuen, 1980).
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **crynwr gothig**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **crynwyr gothig**; yr enw Saesneg yw *Hebrew Character*, a'r enw gwyddonol yw *Orthosia gothica*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r crynwr gothig yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Yn ôl traddodiad, brawd Hengist, arweinydd y Sacsoniaid yn amser Gwrtheyrn, oedd **Hors** (Hen Saesneg *Horsa*, "ceffyl"). Cyfeirir ato gan amlaf gyda'i frawd.

Ceir hanes Hors a'i frawd yn ymsefydlu yng ngwledydd Prydain a chyflafan Brad y Cyllyll Hirion yn *Historia Brittonum* Nennius lle fe'i disgrifir fel un o ddisgynyddion y duw Woden. Ceir cyfeiriad moel ato gan yr hanesydd Eingl-Sacsonaidd Beda hefyd.

Cyfeirir at Hors gyda'i frawd mewn un o Drioedd Ynys Prydain fel un o 'Dair Gormes Ynys Prydain':

Tair gormes a ddaeth i'r Ynys hon, ac nid aeth yr un drachefn ["yn ei hôl"].
Un ohonynt ciwdod ["llu"] y Coraniaid, a ddaethant yma yn oes Caswallon fab Beli, ac nid aeth yr un ohonynt drachefn. Ac o Asia yr oeddynt yn hanu.
Ail, Gormes y Gwyddyl Ffichti. Ac nid aeth yr un ohonynt drachefn.
Trydydd, Gormes y Saeson, a **Hors** a Hengist yn benaduriaid arnynt.
Ni wyddom fawr dim amdano mewn cymhariaeth â'i frawd Hengist ac mae cryn ansicrwydd am ei ddilysrwydd fel cymeriad hanesyddol.

Fel yn achos Hengist a'i ferch Rhonwen (Alys), daeth Hors yn symbol o'r Eingl-Sacsoniaid a'r Saeson i Gymry'r Oesoedd Canol.

Ceir sawl cyfeiriad ato gyda'i frawd yng ngwaith y beirdd a hefyd ar ei ben ei hun. Dyma enghraifft gan Lewys Glyn Cothi mewn cywydd o ganol y 15g sy'n mynegi ei obaith am ddyfodiad y Mab Darogan:

Y sydd a welwyf o Sais
tinbwdr a reto unbais.
Amser Saeson a dderyw,
mudo o Sais, madwys yw,
i'r don rhag ergydion gwns,
ho wŷr **Hors**, ha ha'r hwrswns.
Cysylltir Hors a phentref Horsted, ger Aylesford, a dywedir bod cromlech Kit's Cotty gerllaw yn nodi bedd Cattegirn, un o arweinwyr y Brythoniaid a laddwyd gan Hors mewn brwydr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd 1961; arg. newydd 1991). Triawd 36.
2. ↑  Dafydd Johnston (gol.), *Gwaith Lewys Glyn Cothi* (Caerdydd, 1995), 104.31-36.
3. ↑  Rachel Bromwich, *op. cit. tud. 407.*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwalchwyfyn y rhoswydd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwalchwyfynod y rhoswydd**; yr enw Saesneg yw *Oleander Hawk-moth*, a'r enw gwyddonol yw *Daphnis nerii*. Yn Affrica ac Asia mae'n tarddu a dywed rhai mai dyma un o wyfynod harddaf y byd.

Dosbarthiad a lleoliad
----------------------

Map o ddosbarthiad a lleoliad y Daphnis nerii. Glas: haf. Gwyrdd: trwy'r flwyddyn

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwalchwyfyn y rhoswydd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "CATE Creating a Taxonomic eScience - Sphingidae". Cate-sphingidae.org. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-09-23. Cyrchwyd 2011-10-26.
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gweinbig gwyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gweinbigau gwynion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Chionis alba***; yr enw Saesneg arno yw *Snowy sheathbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Gweinbigau (Lladin: *Chionididae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. alba*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America a'r Antartig.

Teulu
-----

Mae'r gweinbig gwyn yn perthyn i deulu'r Gweinbigau (Lladin: *Chionididae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gweinbig gwyn | Chionis albus |  |
|
| Gweinbig wynebddu | Chionis minor |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gweinbig gwyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwanwr America** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwanwyr America) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Anhinga anhinga***; yr enw Saesneg arno yw *American darter*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwanwyr (Lladin: *Anhingidae*) sydd yn urdd y *Pelecaniformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. anhinga*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gwanwr America yn perthyn i deulu'r Gwanwyr (Lladin: *Anhingidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gwanwr Affrica | Anhinga rufa |  |
|
| Gwanwr America | Anhinga anhinga |  |
|
| Gwanwr Awstralia | Anhinga novaehollandiae |  |
|
| Gwanwr India | Anhinga melanogaster |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwanwr America** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gweirlöyn brych**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gweirloynnod brych (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Speckled Wood*, a'r enw gwyddonol yw *Pararge aegeria*. **Brych y coed** yw enw arall arno ond gall yr enw hwn gyfeirio at rywogaeth o aderyn hefyd. Mae i'w ganfod fel arfer ar ymyl coedwigoedd.

*Pararge aegeria tircis* yn Llundain.
Mae adenydd y gwryw a'r fenyw yn 4–4.5 cm.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloÿnnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gweirlöyn brych yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd gloÿnnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloÿnnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Pararge aegeria***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gweirlöyn y ddôl**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gweirloynnod y ddôl**; yr enw Saesneg yw *Meadow Brown*, a'r enw gwyddonol yw *Maniola jurtina*.

Mae i'w weld yn hemisffer y gogledd. Mae'r gwryw yn llai lliwgar na'r fenyw, a'r smotiau hefyd yn llai o ran maint a cheir tua 12 islaw pob adenydd.

* Gwryw
* Benyw

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloÿnnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae gweirlöyn y ddôl yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd gloÿnnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Bwyd
----

Gweiriau yw ei fwyd: *Poa trivialis*, *Poa pratensis*, peiswellt (*Festuca* spp.), maeswellt (*Agrostis* spp.), *Dactylis glomerata*, *Brachypodium sylvaticum* a cheirchwellt blewog (*Helictotrichon pubescens*).

Isrywogaethau
-------------

* *Maniola jurtina jurtina* (Linnaeus,1758)
* *Maniola jurtina janira* Linnaeus, 1758
* *Maniola jurtina strandiana* Oberthür, 1936
* *Maniola jurtina persica* LeCerf, 1912
* *Maniola jurtina phormia* (Fruhstorfer, 1909)

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloÿnnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Maniola jurtina***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybedog mwgimaci** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybedogion mwgimaci) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Ficedula mugimaki***; yr enw Saesneg arno yw *Mugimaki flycatcher*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybedogion (Lladin: *Muscicapidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *F. mugimaki*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gwybedog mwgimaci yn perthyn i deulu'r Gwybedogion (Lladin: *Muscicapidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybedog mwgimaci** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Crychan Forest Tracks** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 15 Mawrth 1993 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.47 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol