Roedd **David Williams** (30 Mehefin 1799 – 7 Rhagfyr 1869) yn wleidydd, cyfreithiwr a tirfeddiannwr. Fe'i etholwyd yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol yn 1868 cyn marw yn y swydd flwyddyn yn ddiweddarach.

Dyddiau Cynnar
--------------

Ganwyd David Williams 30 Mehefin 1799 yn Saethon Llangian Ynys Môn, yn nawfed plentyn i David Williams, Saethon (1754-1823), a Jane (née Jones) (1769-1834) ei wraig.

Bywyd Personol
--------------

Priododd Annie Louisa Loveday Williams ym 1841, yr oedd hi yn ferch i William Williams Peniarth uchaf. Bu iddynt 14 o blant, yr hynaf o'r rhain oedd Syr Arthur Osmond Williams un o olynyddion David Williams fel AS Meirionnydd

Gyrfa
-----

Roedd brawd hyn i David, John Williams, wedi sefydlu fel cyfreithiwr yn Llanfyllin, Sir Drefaldwyn ac aeth David ato i ddysgu'r un grefft. Wedi cymhwyso yn y proffesiwn symudodd i Feirionnydd i weithio fel cyfreithiwr a phrif reolydd Ystâd William Alexander Madocks (yr hwn a roddodd ei enw i Borthmadog). Fe fu ynghlwm a'r gwaith o sychu tiroedd y tu ôl i gob Porthmadog ac fe adeiladodd nifer o dai ar y tiroedd a adferwyd yn yr hyn sydd bellach y rhan isaf o Benrhyndeudraeth.

Bu'n glerc yr heddwch yn Sir Feirionnydd, 1842-59 , bu'n gwasanaethu fel Dirprwy Raglaw Sir Feirionnydd a Sir Gaernarfon, yn Siryf Meirionnydd o 1861 i 1862 a Sir Gaernarfon o 1862 i 1863.

Bu'n ymddiddori'n fawr ym marddoniaeth a llenyddiaeth Gymraeg gan ddefnyddio'r enw barddol *Dewi Heli* mewn cylchoedd Eisteddfodol.

Gyrfa Gwleidyddol
-----------------

Safodd David Williams yn enw'r Rhyddfrydwyr yn Erbyn W. W. E. Wynne, Peniarth ym 1859 a chael ei guro o 40 bleidlais, fe arweiniodd yr etholiad at ail strwythuro'r achos Rhyddfrydol yn yr etholaeth. Safodd eto ym 1865 gan leihau mwyafrif y Torïaid i 31. Ddwy flynedd yn ddiweddarach pasiwyd Deddf Diwygio’r Senedd 1867 ac o ganlyniad cafodd llawer mwy o ddynion yr hawl i bleidleisio, yn arbennig felly yn yr ardaloedd diwydiannol megis Ffestiniog. Bu'r cynnydd yn nifer y pleidleiswyr yn fanteisiol iawn i'r achos Ryddfrydol. Wedi gweld yr ysgrifen ar y mur fe dynnodd yr ymgeisydd Ceidwadol allan o ymgyrch seneddol 1868 ychydig ddyddiau cyn yr etholiad a chafodd Williams ei ethol yn ddiwrthwynebiad - y Rhyddfrydwr cyntaf i gynrychioli'r sir yn San Steffan. Daliwyd y sedd gan y Rhyddfrydwyr am yr 83 mlynedd nesaf, hyd i'r Blaid Lafur ei chipio ym 1951.

Er mawredd ei lwyddiant yn etholiad 1886, prin bu gyrfa seneddol David Williams; oherwydd salwch pleidleisiodd dim ond unwaith ar fesur Seneddol - sef ail ddarlleniad Mesur Eglwys yr Iwerddon, bu farw blwyddyn ar ôl ei ethol ar 15 Rhagfyr 1869  a chafodd ei gladdu ym mynwent Penrhyndeudraeth

Galeri
------

* 
* Castell Deudraeth, Cartref Williams, NLW3362971Castell Deudraeth, Cartref Williams, NLW3362971
* Cofeb David Williams (1790-1869), Penrhyndeudraeth NLW3363795Cofeb David Williams (1790-1869), Penrhyndeudraeth NLW3363795

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffiths, Ceiri; Achau rhai o Deuluoedd hen Siroedd Caernarfon, Meirionnydd a Threfaldwyn; Gwasg y Lolfa 2012 ISBN 978-1-84771-493-0
2. ↑  Cambrian News and Merionethshire Standard 4 Mawrth 1904 "Coming of age of Lieut Osmond Williams"
3. ↑  "Death of a Welsh MP" Llangollen Advertiser, Denbighshire, Merionethshire, and North Wales Journal 17 Rhagfyr 1869

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**William Robert Maurice Wynne** | **Aelod Seneddol dros Feirionnydd**1868 – 1869 | Olynydd:**Samuel Holland** |
|