Mae **Datganiad Obar Bhrothaig** ( Sgoteg: *Declaration o Aiberbrothock*; Lladin: *Declaratio Arbroathis*; Gaeleg yr Alban: *Tiomnadh Bhruis*; Saesneg: *Declaration of Arbroath*) yn ddatganiad o annibyniaeth yr Alban, a wnaed ym 1320. Mae ar ffurf llythyr yn Lladin a gyflwynwyd i'r Pab Ioan XXII, dyddiedig 6 Ebrill 1320. Ei bwriad oedd i gadarnhau statws yr Alban fel gwladwriaeth sofran annibynnol ac amddiffyn hawl yr Alban i ddefnyddio grym milwrol pan ymosodir arni'n anghyfiawn.

Credir yn gyffredinol iddo gael ei ysgrifennu yn Abaty Obar Bhrothaig gan Bernard o Kilwinning, Canghellor yr Alban ac Abad Obar Bhrothaig ar y pryd,  a'i selio gan bum deg un o fawrion ac uchelwyr y genedl. Y llythyr yw'r unig oroeswr o dri a grëwyd ar y pryd. Y lleill oedd llythyr gan Robert I, Brenin yr Alban, a llythyr gan bedwar esgob o'r Alban i gyd yn gwneud pwyntiau tebyg.

Trosolwg
--------

Roedd y Datganiad yn rhan o ymgyrch ddiplomyddol ehangach, a geisiodd pwysleisio safle’r Alban fel teyrnas annibynnol,  yn hytrach na thir ffiwdal a reolir gan frenhinoedd Normanaidd Lloegr, yn ogystal â chodi'r ddedfryd o ysgymuno a osodwyd ar Robert de Brus.  Roedd y pab wedi cydnabod honiad Edward I o Loegr i oruchafiaeth ar yr Alban ym 1305 a chafodd de Brus ei ysgymuno gan y Pab am lofruddio John Comyn gerbron yr allor yn Eglwys Greyfriars yn Dumfries ym 1306. 

Gwnaeth y Datganiad nifer o bwyntiau:

* bod yr Alban bob amser wedi bod yn annibynnol, yn wir am gyfnod hirach na Lloegr;
* bod Edward I o Loegr wedi ymosod yn anghyfiawn ar yr Alban ac wedi cyflawni erchyllterau;
* bod Robert de Brus wedi gwaredu cenedl yr Alban o'r perygl hwn;
* annibyniaeth pobl yr Alban oedd annibyniaeth yr Alban, yn hytrach na Brenin yr Alban.

Testun
------

Mae'r testun llawn yn Lladin (a chyfieithiad yn Saesneg), i'w gweld ar dudalen *Declaration of Arbroath* ar Wicidestun Saesneg. 

* Rhan o Ddatganiad Obar Bhrothaig*Rhan o Ddatganiad Obar Bhrothaig*

Llofnodwyr
----------

Mae 39 enw - wyth iarll a thri deg un barwn - ar ddechrau'r ddogfen, y gallai pob un ohonyn nhw fod â'u seliau wedi'u hatodi, dros gyfnod o rai wythnosau a misoedd mae'n debyg, gydag uchelwyr yn anfon eu seliau i'w defnyddio. Dim ond 19 sêl sydd ar y copi sy'n bodoli o'r Datganiad, ac o'r 19 o bobl hynny dim ond 12 sydd wedi'u henwi yn y ddogfen. Credir ei fod yn debygol bod o leiaf 11 yn fwy o seliau na'r 39 gwreiddiol wedi eu hatodi. Yna aethpwyd â'r Datganiad i'r llys Pabaidd yn Avignon gan yr Esgob Kininmund, Syr Adam Gordon a Syr Odard de Maubuisson. 

Fe wnaeth y pab wrando ar y dadleuon a gynhwyswyd yn y Datganiad. Cafodd ei ddylanwadu gan gynnig o gefnogaeth gan yr Albanwyr ar gyfer ei groesgad hir ddymunol os nad oedd yn rhaid iddynt ofni goresgyniad gan Loegr mwyach. Anogodd y pab, trwy lythyr i Edward II i wneud heddwch â'r Albanwyr. Y flwyddyn ganlynol perswadiwyd y Saeson y pab i gymryd eu hochr hwy eto a chyhoeddodd chwe bwla i'r perwyl hwnnw.  Ddim tan wyth mlynedd yn ddiweddarach, ar 1 Mawrth 1328 arwyddodd brenin newydd Lloegr, Edward III, gytundeb heddwch rhwng yr Alban a Lloegr, Cytundeb Caeredin-Northampton. Yn y cytundeb hwn, a oedd i bob pwrpas am bum mlynedd hyd 1333, ymwrthododd Edward â holl hawliadau Lloegr ar yr Alban. Wyth mis yn ddiweddarach, ym mis Hydref 1328, cafodd y ddedfryd o waharddiad a roddwyd ar yr Alban, a'r ddedfryd o ysgymuno ar ei brenin, eu dileu gan y Pab.

Copïau llawysgrif
-----------------

Collwyd y copi gwreiddiol o'r Datganiad a anfonwyd at Avignon. Mae copi o'r Datganiad wedi goroesi ymhlith papurau gwladol yr Alban, sy'n mesur 540mm o led a 675mm o hyd (gan gynnwys y seliau), mae'n cael ei ddal gan Archif Genedlaethol yr Alban yng Nghaeredin.

Rhestr o lofnodwyr
------------------

Rhestrir isod lofnodwyr Datganiad Obar Bhrothaig ym 1320.

Mae'r datganiad ei hun wedi'i ysgrifennu yn Lladin. Mae'n defnyddio'r fersiynau Lladin o deitlau'r llofnodwyr, ac mewn rhai achosion, mae sillafu enwau wedi newid dros y blynyddoedd.

* Donnchadh IV, Iarll Fife
* Thomas Randolph, Iarll 1af Moray
* Patrick Dunbar, Iarll Dunbar
* Malise, Iarll Strathearn
* Malcolm, Iarll Lennox
* William, Iarll Ross
* Magnús Jónsson, Iarll Ynysoedd Erch
* William de Moravia, Iarll Sutherland
* Walter, Uchel Stiward yr Alban (
* William de Soules, Arglwydd Liddesdale a Bwtler yr Alban
* Syr James Douglas, Arglwydd Douglas
* Roger de Mowbray, Arglwydd Barnbougle a Dalmeny
* David, Arglwydd Brechin
* David de Graham o Kincardine
* Ingram de Umfraville
* John de Menteith, gwarcheidwad iarllaeth Menteith
* Alexander Fraser o Touchfraser a Cowie
* Gilbert de la Hay, Cwnstabl yr Alban
* Robert Keith, Marischal yr Alban
* Henry St Clair o Rosslyn
* John de Graham, Arglwydd Dalkeith, Abercorn &amp; Eskdale
* David Lindsay o Crawford
* William Oliphant, Arglwydd Aberdalgie a Dupplin
* Patrick de Graham o Lovat
* John de Fenton, Arglwydd Baikie a Beaufort
* William de Abernethy o Saltoun
* David Wemyss o Wemyss
* William Mushet
* Fergus o Ardrossan
* Eustace Maxwell o Gaerlaverock
* William Ramsay
* William de Monte Alto, Arglwydd Ferne
* Alan Murray
* Donald Campbell
* John Cameron
* Reginald le Chen, Arglwydd Inverugie a Duffus
* Alexander Seton
* Andrew de Leslie
* Alexander Straiton

Yn ogystal, nid yw enwau'r canlynol yn ymddangos yn nhestun y ddogfen, ond mae eu henwau wedi'u hysgrifennu ar dagiau sêl ac mae eu seliau yn bresennol:

* Alexander de Lamberton
* Edward Keith
* Arthur Campbell
* Thomas de Menzies
* John de Inchmartin
* John Duraunt
* Thomas de Morham

Etifeddiaeth
------------

Yn 2016 gosodwyd Datganiad Obar Bhrothaig ar gofrestr Cof y Byd, UNESCO.

Yn 2020 roedd Albanwyr yn bwriadu dathlu 700 mlynedd ers cyhoeddi Datganiad Obar Bhrothaig gyda digwyddiadau o wahanol fathau, ond cawsant eu canslo neu eu gohirio oherwydd y pandemig coronafirws.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Scott 1999, t. 196.
2. 1 2  Barrow 1984.
3. 1 2  Lynch 1992.
4. ↑  "The seals on the Declaration of Arbroath". Archif Genedlaethol yr Alban. Cyrchwyd 4 Ebrill 2020.
5. 1 2  Scott 1999.
6. ↑  "Archif Genedlaethol yr Alban". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-04-09. Cyrchwyd 2020-04-04.
7. ↑  Brown, Keith. "The Records of the Parliaments of Scotland to 1707". *Records of the Parliaments of Scotland*. Archif Genedlaethol yr Alban. Cyrchwyd 3 Ebrill 2020.
8. ↑  "Declaration of Arbroath - Seals". Archif Genedlaethol yr Alban. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-01-06. Cyrchwyd 2020-04-04.
9. ↑  "Declaration of Arbroath awarded Unesco status". *www.bbc.co.uk*. Cyrchwyd 4 Ebrill 2020.
10. ↑  "Coronavirus fears force All Under One Banner to delay Arbroath march". *The National*. Cyrchwyd 2020-04-04.