Thomas Ceiri Griffith (1925-2016). Ffisegydd ac Achyddwr. (*trwy law Gareth Griffith*)
Ffisegydd ac achyddwr oedd **Thomas Ceiri Griffith** (1925 – 26 Mawrth 2016).Yn hynaf o dri mab John a Rebecca Griffith. Fe'i ganwyd yn Llanbedr, Harlech, cyn symud i Gwm Bifor, Gwmystradllyn. Pan foddwyd y tŷ hwnnw wrth ymestyn Ystradllyn aeth y teulu i Benllechog, Llanaelhaearn ac yna i Blas Gwyn, Y Ffôr. Bu Ceiri Griffith yn ddisgybl yn Ysgol Ramadeg Pwllheli, cyn graddio a gwneud doethuriaeth yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth (BSc 1946; PhD 1950). Roedd ei brosiect ymchwil (dan oruchwyliaeth George Evans) yn ddilyniant i waith Evan J. Williams (*Dessin*, y bu farw mis Mai 1946)). Mae'r tri yn gyd-awduron ar bapur gyntaf Ceiri Griffiths yn y cylchgrawn Nature. Bu'n swyddog ymchwil (yn Sefydliad Ymchwil Atomig Harwell) gyda Harrie Massey yn Ngholeg Prifysgol Llundain (UCL) (1948-1950) cyn ei benodi (1950) yn ddarlithydd yn adran ffiseg y brifysgol honno, lle arhosodd tan ei ymddeoliad yn 1989. Yn ystod y cyfnod hwn bu'n weithgar ym mywyd Cymry Llundain gan fod yn Is Lywydd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion am nifer o flynyddoedd ac yn Lywydd 1986-8.

Bu'n briod tair gwaith. Gyda Myra Jones (1925-2009) ganwyd iddynt fab, y radiolegydd blaenllaw Tudor Morley Griffiths (1951-2011). Gyda Winifred June Roberts (1929-1989), un o bileri Gymdeithas Cymry Llundain a'r Cymmrodorion a'i ysgrifennyddes o1980, cafwyd tri o blant Gareth, Nia ac Alun. Yn 1990 priododd ag Ann Eluned Owen, ac ymgartrefu ym mro ei febyd yn Chwilog. Bu farw yno yn 2016.

Ffiseg y Positron
-----------------

Darganfod y positron gan Carl Anderson yn 1933
Yn sicr ei gyswllt â Evan J. Williams oedd cyflwyniad cyntaf Ceiri Griffiths i'r positron, sef yr wrth-ronyn (antiparticle) sy'n cyfateb i'r electron. Ond mae'n debyg mai Harrie Massey a'i perswadiodd i droi at hwn fel ei brif faes ymchwil wrth gychwyn ei yrfa yn Llundain. Yn 1968 sefydlodd Ceiri a George Heyland Labordy Ffiseg Arbrofol y Positron yn UCL. Roedd yr uned yma'n dal yn weithredol pan fu farw Ceiri. Ymysg ei darganfyddiadau oedd canfod cyfrwng arafu (moderator) ar gyfer y positron, mesur trawstoriad ymarferol y positron a hyd ei oes wrth adweithio a nwyon, megis Heliwm. "Grŵp Griffith" oedd un o arweinwyr y byd ym maes ffiseg positronau egni isel.

Campwaith achyddol T. Ceiri Griffith (2012)

Achyddwr
--------

Yn ôl y sôn ymweliad ag un o deulu June ei wraig, a gweld cart achau yno, oes ysbrydoliaeth Ceiri Griffith am Achyddiaeth. Aeth ati ag arddeliad ymhell cyn oes y Gwefannau Achau. Yn 2003 ymddangosodd *Achau rhai o deuluoedd hen siroedd Caernarfon, Meirionydd, a Threfaldwyn*. Bu argraffiad arall, wedi'i ymhelaethi yn 2012. Er bod ynddi ambell lithriad, mae'r gyfrol hon yn darllen angenrheidiol a gwerthfawr i bawb sydd yn hel eu hachau yn y rhan yma o Gymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Roberts, Enid (Mehefin 2016). "T. Ceiri Griffith (1925-2016)". *Barn*: tud 24.
2. ↑  "Yr Athro T. Ceiri Griffith (1925-2016). Cyn lywydd Cymdeithas y Cyn-Fyfyrwyr". *Prom (Cylchgrawn Prifysgol Aberystwyth)*. 2016. .
3. ↑  Wynne, Rowland (2017). *Evan James Williams. Ffisegydd yr Atom*. Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 9781786830722.
4. ↑  "Atomic Energy Research Establishment". *Wikipedia (en)*. 11 Gorffennaf 2023. Cyrchwyd 12 Tachwedd 2023.
5. ↑  "Harrie Massey". *Wikipedia (en)*. 13 Tachwedd 2022. Cyrchwyd 12 Tachwedd 2023.
6. 1 2  Powell, Dewi Watkin (2001). *The Honourable Society of Cymmrodorion. Rhan II. The Honourable Society 1951-2001*. (): Cymdeithas y Cymmrodorion. tt. 13–24.CS1 maint: location (link)
7. ↑  "Tudor Morley Griffith". *Wikipedia (en)*. 8 Gorffennaf 2023. Cyrchwyd 12 Tachwedd 2023.
8. ↑  (Trwy law Gareth Griffith, Prifysgol Aberystwyth) (Ebrill 2016). "Cofio'r Arloeswr". *Y Ffynon (Papur Bro Eifionydd). tud 26*.
9. ↑  "Carl David Anderson". *Wikipedia (en)*. 2 Awst 2023. Cyrchwyd 12 Tachwedd 2023.
10. ↑  Griffith, T.C. (1994). "Early experiments with slow positrons in atomic physics.". *Hyperfine Interactions* **89**: 3-17. .
11. ↑  T.C Griffith a G.R Heyland (1978). "Experimental aspects of the study of the interaction of low-energy positrons with gases". *Physics Reports* **39 (3)**: 169-277. .
12. ↑  K F Canter, P G Coleman, T C Griffith a G R Heyland (1972). "Measurement of total cross sections for low energy positron-helium collisions. (Positron backscattering from metal surface)". *Journal of Physics B: Atomic and Molecular Physics* **5**: L167. .
13. ↑  P G Coleman, T C Griffith, G R Heyland a T L Killeen (1975). "Positron lifetime spectra for the noble gases". *Journal of Physics B: Atomic and Molecular Physics* **8 (10)**: 1734. .
14. ↑  Griffith, T. Ceiri (2012). *Achau rhai o deuluoedd hen siroedd Caernarfon, Meirionnydd a Threfaldwyn*. Y Lolfa. ISBN 9781847714930.