Mae **Tessa Khan** yn gyfreithwraig amgylcheddol sy'n byw yn y Deyrnas Unedig. Sefydlodd, ac mae'n gyd-gyfarwyddwraig y Rhwydwaith Ymgyfreitha Hinsawdd (*Climate Litigation Network*), sy'n cefnogi achosion cyfreithiol sy'n ymwneud â lliniaru newid hinsawdd a chyfiawnder newid hinsawdd. Bu'n ymwneud â chyfraith hawliau dynol, ymgyrchu ac eiriolaeth.

Dros y blynyddoedd, dadleuodd fod gwladwriaethau sofran wedi elwa’n fwriadol o godi lefelau carbon deuocsid ac wedi achosi difrod i'r amgylchedd; ymhlith yr achosion y bu'n rhan ohonyn nhw mae Achos Hinsawdd Iwerddon. Yn ogystal â bod yn gyd-gyfarwyddwr y Rhwydwaith Ymgyfreitha Hinsawdd mae hi hefyd yn aelod o dîm cyfreithiol Urgenda.

Derbyniodd Tessa Khan y wobr *Climate Breakthrough* yn 2018, ac yn 2019 gosododd y cylchgrawn *Time* hi ar ei restr o 15 o ferched sy'n arwain y frwydr yn erbyn newid hinsawdd.

Ei gwaith
---------

Yng Ngwlad Thai bu’n gweithio i sefydliad dielw hawliau dynol menywod. Yna, yn 2015 dysgodd am ddyfarniad llys yn Den Haag yn gorchymyn i Lywodraeth yr Iseldiroedd leihau ei hallyriadau nwyon tŷ gwydr. Wedi'i ysbrydoli gan yr achos, symudodd Khan i Lundain i ymuno â thîm cyfreithiol Urgenda Foundation yn 2016.

Cyd-sefydlodd Khan y Rhwydwaith Ymgyfreitha Hinsawdd gyda Sefydliad Urgenda i gefnogi achosion hinsawdd ledled y byd. Trwy'r sefydliad, mae hi wedi helpu grwpiau o ymgyrchwyr i siwio eu llywodraethau eu hunain yn llwyddiannus. Mae'n delio ag achosion ledled y byd, gan gynnwys Canada, yr Iseldiroedd, Seland Newydd, Norwy, Pacistan a De Korea.

Cefnogodd achosion llys yn yr Iseldiroedd ac Iwerddon, achosion a lwyddodd i herio digonolrwydd cynlluniau'r llywodraeth i leihau allyriadau. Yn Rhagfyr 2019, yn achos yr Iseldiroedd v. Urgenda, gorchmynnodd Goruchaf Lys yr Iseldiroedd i’r llywodraeth leihau capasiti gorsafoedd pwerdai glo a goruchwylio oddeutu EUR3 biliwn o fuddsoddiad ar gyfer torri allyriadau carbon.

Disgrifiwyd y fuddugoliaeth gan *y Guardian* fel "yr achos cyfreithiol mwyaf llwyddiannus ar newid hinsawdd a chyfreitha newid hinsawdd hyd yma."

Yn Awst 2020, yn Cyfeillion Amgylchedd Iwerddon yn erbyn Llywodraeth Iwerddon (neu'r hyn a elwir yn aml yn "Achos Hinsawdd Iwerddon", dyfarnodd Goruchaf Lys Iwerddon fod yn rhaid i'w lywodraeth wneud cynllun newydd a mwy uchelgeisiol i leihau carbon.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Tessa Khan". *Climate Breakthrough Project* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-03-14.
2. ↑  Harvey, Fiona (2020-06-12). "Climate crisis to blame for $67bn of Hurricane Harvey damage – study". *the Guardian* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-03-14.
3. ↑  "Climate Breakthrough Awardees". *Climate Breakthrough Project* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-03-14.
4. ↑  "Tessa Khan". *Climate Breakthrough Project* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-03-14.
5. 1 2  "Meet 15 Women Leading the Fight Against Climate Change". *Time*. Cyrchwyd 2021-03-14.
6. ↑  Timperley, Jocelyn (July 8, 2020). "The law that could make climate change illegal". *BBC* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-03-14.
7. 1 2 3 4 5  Kusmer, Anna (August 13, 2020). "Activists took the Irish govt to court over its national climate plan — and won". *The World from PRX* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-03-14.
8. ↑  Khan, Tessa (2020-08-16). "Tessa Khan: 'Litigation is a powerful tool in the environmental crisis'". *The Guardian* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-03-14.
9. ↑  Watts, Jonathan (2020-04-24). "Dutch officials reveal measures to cut emissions after court ruling". *The Guardian* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-03-14.