recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd **Evan Roberts** (19 Medi 1861 – 16 Hydref 1927)  yn chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol o Cymreig a chwaraeodd rygbi clwb i Lanelli a rygbi rhyngwladol i Gymru.

Cefndir
-------

Ganwyd Roberts yn Llanelli, yn blentyn i Evan Roberts, glöwr, ac Elizabeth (née Treharne) ei wraig. Mewn cyfnod lle'r oedd rygbi yn gêm amatur roedd yn ennill ei fywoliaeth yn y gwaith tunplat. 

Ym 1886 priododd Ann Evans fu iddynt 11 o blant, 3 mab a 7 merch.

Tu allan i'r byd rygbi bu Roberts yn gwasanaethu fel cynghorydd y Blaid Lafur ar Gyngor Bwrdeistref Llanelli, yn aelod o bwyllgor Ysbyty Llanelli, yn sefydlydd ac arweinydd Cymdeithas Gristionogol y Gwŷr Ifanc (YMCA). Roedd yn swyddog yn Urdd Anrhydeddus Alfred ac Urdd y Gwladgarwyr Unedig, ac roedd yn aelod amlwg a gweithgar o Gapel Moriah y Bedyddwyr. 

Bu farw yn ei gartref yn Glanymor Place, Llanelli yn 66 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Capel Moriah.

Gyrfa rygbi
-----------

Dewiswyd Roberts i chwarae i Gymru mewn dwy gêm rygbi'r undeb ryngwladol, y ddwy wrth chwarae rygbi clwb i Lanelli. Roedd ei gap cyntaf mewn gêm yn erbyn Lloegr fel rhan o Bencampwriaeth y Pedair Gwlad 1886. Aeth Roberts i mewn i'r pac gyda thri chap newydd arall, ac yn gefnwr, ei gyd aelod o dîm Llanelli, Harry Bowen. Collodd Cymru’r ornest o drwch y blewyn, a phan arbrofodd tîm Cymru gyda’r pedwar tri chwarter yn y gêm nesaf, yn erbyn yr Alban, roedd Roberts yn un o’r blaenwyr a ollyngwyd o’r pac. Chwaraeodd Roberts un gêm arall i Gymru, gêm olaf Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1887, yn erbyn Iwerddon. Roedd Cymru wedi gollwng y system pedwar trichwarterwr ar gyfer Pencampwriaeth 1887, a daethpwyd â Roberts i mewn i gymryd lle Bob Gould. Er i Iwerddon sgorio tri chais a Chymru dim ond un, aeth y fuddugoliaeth i Gymru am gicio gôl adlam. Er gwaethaf y fuddugoliaeth, ni ddewiswyd Roberts i gynrychioli ei wlad eto.

### Gemau rhyngwladol

**Cymru**

* Lloegr 1886
* Iwerddon 1887

Llyfryddiaeth
-------------

* Godwin, Terry (1984). *The International Rugby Championship 1883-1983*. Grafton Street, Llundain: Willow Books. ISBN 0-00-218060-X.
* Griffiths, John (1987). *The Phoenix Book of International Rugby Records*. Llundain: Phoenix House. ISBN 0-460-07003-7.
* Smith, David; Williams, Gareth (1980). *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union*. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0766-3.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Evan Roberts player profile Scrum.com
2. ↑  "South Wales Football Players - South Wales Echo". Jones & Son. 1886-04-21. Cyrchwyd 2021-05-14.
3. ↑  Yr Archif Genedlaethol; Cyfrifiad Llanelli 1871 RG10/5468; Ffolio: 81; tud: 2
4. ↑  Llanelley Ex-Councillor and Footballer Western Mail 20 Hydref 1927, tudalen 6
5. ↑  Mr Evan Roberts Llanelley. Western Mail 18 Hydref 1927 tudalen 10
6. ↑  Smith (1980), pg 471.
Chwaraewr tenis o Gymru yw **Evan Hoyt** (ganwyd 16 Ionawr 1995).

Bywgraffiad
-----------

Cafodd ei eni yn ninas Torreon yng ngogledd Mecsico. Mae ei fam, Cathy, yn Gymraes o Lanelli a'i dad, Tom yn hanu o Flint yn nhalaith Michigan yn yr Unol Daleithiau. Symudodd y teulu i Gymru pan oedd Evan yn blentyn a cafodd ei fagu yn Llanelli. Dechreuodd chwarae tenis pan oedd yn 5 oed. Mae'n chwarae tenis gyda'i law dde ac yn ffafrio arwynebau caled.

Gyrfa
-----

Chwaraeodd ym Mhencampwriaeth Ieuenctid Wimbledon yn 2011 a chafodd y profiad o chwarae sesiwn ymarfer yn erbyn Rafael Nadal, pencampwr Wimbledon ar y pryd.

Cyrhaeddodd Hoyt safle ATP o 414 ar 17 Rhagfyr 2018. Mae hefyd wedi cyrraedd safle 247 mewn dyblau, a hynny ar 17 Rhagfyr 2018.

Mae Hoyt wedi ennill 1 teitl dyblau ATP Challenger ym Mhencampwriaeth Denis Ryngwladol Canberra 2018.

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf ym Mhencampwriaeth Wimbledon yn chwarae dyblau gyda Luke Johnson yn erbyn Nicholas Monroe and Mischa Zverev ar 4 Gorffennaf 2019, ond aeth y pâr allan yn y rownd gyntaf.. Ef oedd y cyntaf o Gymru i gystadlu yn Wimbledon ers Rebecca Llewellyn yn 2006. Cystadlodd hefyd yn y dyblau cymysg gyda Eden Silva. Cyrhaeddodd y pâr y rownd go gyn-derfynol cyn colli yn erbyn Ivan Doig a Latisha Chan. Sgôr terfynol y gêm oedd 7-5 7-6 (5).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Clwb Tenis Llanelli yn "eithriadol o falch" o weld Evan Hoyt yn Wimbledon*  , Golwg360, 4 Gorffennaf 2019.
2. ↑  "'Wimbledon: Evan Hoyt's Journey for Mexico to Wimbledon via Llanelli', BBC Sport".
3. ↑  "'Evan Huyt', ITF World Tennis Tour". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-05-31. Cyrchwyd 4 Gorffennaf 2019.
4. ↑  "'Evan Hoyt: Welshman set for Wimbledon senior bow in men's doubles', BBC Sport". *BBC News*. 4 Gorffennaf 2019.
5. ↑  *Daeth diwedd ar obeithion Evan Hoyt yn Wimbledon*  , Golwg360, 12 Gorffennaf 2019.  Cyrchwyd ar 13 Gorffennaf 2019.
Am ddefnyddiau eraill gweler Seyfert.
Galaeth Circinus, galaeth Seyfert math 2.
Dosbarth o alaethau yw **galaeth Seyfert** sy'n cynnwys niwclysau sy'n creu allyriant llinell sbectrol oddi wrth nwy wedi ei ïoneiddio. Daw'r enw o'r seryddwr Carl Keenan Seyfert. Mae galaethau Seyfert yn creu is-ddosbarthiadau o niwclysau galaethog gweithredol (NGG), a chredir bod nhw'n cynnwys tyllau du gorenfawr.

Nodweddion
----------

Nodwedd mwyaf amlwg galaethau Seyfert yw'r niwclews mawr yn y canol, gyda llinellau sbectrol llachar sydd yn cynnwys hydrogen, heliwm, nitrogen ac ocsigen. Mae gwyddonwyr yn credu taw twll du gorenfawr yng nghanol niwclews y galaethau sy'n gollwng y nwy rydym yn ei weld o'i hamgylch.

Dosbarthiadau
-------------

Yn y gorffennol, roedd yna ddau ddosbarth ar gael ar gyfer galaethau Seyfert: math 1, a math 2. Dosbarthwyd galaethau gyda llinellau tew a thenau o fewn dosbarth math 1. Roedd galaethau gyda llinellau tenau yn unig yn cael eu dosbarthu o fewn math 2. Erbyn nawr, rydym yn rhoi dosbarthiadau ffracsiynol ar gyfer y galaethau, er enghraifft math 1.5.
Am ddefnyddiau eraill gweler egni (gwahaniaethu).
Mellt
Mewn ffiseg, mae **egni** yn cyfeirio at allu gwrthrych i symud neu weithio. Gair sy'n tarddu o'r Frythoneg yw 'egni', a chaiff ei gofnodi yn gyntaf yn y Gymraeg yn y 14g yn un o gywyddau Iolo Goch. (Ond daw'r gair Saesneg *energy* o'r gair Groeg *energos* neu ἐνεργός , sef "gweithio"). Mae'n bosib storio egni a'i ddefnyddio i wneud gwaith rhywbryd arall.

Ni ellir creu egni, dim ond ei drosglwyddo neu ei gyfeirio; crewyd y syniad o gadwraeth egni ar ddechrau'r 19g. Yn ôl Theorem Noether, mae cadwraeth egni yn ganlyniad i'r ffaith nad ydy deddfau ffiseg ddim yn newid gydag amser.

Er nad yw cyfanswm yr egni ddim yn newid dros amser, mae ein gallu i'w fesur yn dibynnu ar ble rydym; e.e. person yn eistedd mewn awyren sy'n hedfan: mae ei egni cinetic o'i gymharu a'r awyren yn sero; o'i gymharu a'r ddaear, fodd bynnag, mae ganddo egni cinetic.

Pan fôm yn trafod egni naturiol yr haul neu'r gwynt yn cael ei droi'n bwer trydanol neu yn sain, defnyddiwn y gair ynni, er enghraifft: ynni'r haul, ynni gwynt neu ynni hydro.

Gweler hefyd
------------

* Joule
* Trydan

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   egni. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 10 Awst 2022.
2. ↑  O'Keeffe; Jacaranda Physics 1 a gyhoeddwyd gan John Willey & Sons Australia Ltd yn 2004; isbn=0 7016 3777 3
Mae **esmolol** (sydd â’r enw masnachol Brevibloc) yn atalydd derbynyddion beta1 cardioddetholus sy’n gweithio’n gyflym, yn effeithiol dros gyfnod byr iawn, heb actifedd sympathomimetig cynhenid arwyddocaol neu actifedd sy’n sefydlogi pilenni o’i roi mewn dosau therapiwtig. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₆H₂₅NO₄. Mae esmolol yn gynhwysyn actif yn Brevibloc.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- trawiad ar y galon
 - gordensiwn
 - diffyg gorlenwad y galon
 - gwayw'r galon
 - ffibriliad fentriglaidd

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Esmolol, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- SL-8052
 - methyl p-(2-hydroxy-3-(isopropylamino)propoxy)hydrocinnamate
 - Methyl 4-(2-hydroxy-3-((1-methylethyl)amino)propoxy)benzenepropanoate
 - Brevibloc®
 - 3-[4-(2-Hydroxy-3-isopropylamino-propoxy)-phenyl]-propionic acid methyl ester
 - (±)-methyl p-(2-hydroxy-3-(isopropylamino)propoxy)hydrocinnamate
 - (±)-esmolol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Esmolol". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gem soia**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gemau soia**; yr enw Saesneg yw *Soybean Looper*, a'r enw gwyddonol yw *Pseudoplusia includens*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gem soia yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gasgwyn
Tywysogaeth yn ne-orllewin Ffrainc yn y Canol Oesoedd, ac yn ddiweddarach un o daleithiau Ffrainc, oedd **Gasgwyn** (Ffrangeg: *Gascogne*).

Daw'r enw o lwyth y Vascones, efallai hynafiaid y Basgiaid. Y brifddinas hanesyddol oedd Auch, gyda'r prif drefi eraill yn cynnwys Baiona (*Bayonne*), Bordeaux, Dax, Pau a Tarbes. Yr iaith leol yw Gasconeg, sy'n dafodiaith o'r iaith Occitaneg.

Yn y cyfnod Rhufeinig, trigai pobl yr Aquitani yn y tiriogaethau hyn; roedd eu hiaith hwy, Aquitaneg, yn ffurf gynnar ar yr iaith Fasgeg neu'n perthyn yn agos. Dros y blynyddoedd, collwyd yr iaith yma. Yn 297, pan oedd yr ymerawdwr Diocletian yn ail-drefnu gweinyddiad yr Ymerodraeth Rufeinig, rhannwyd talaith Gallia Aquitania yn dair rhan, gyda'r diriogaeth i'r de o Afon Garonne yn dod yn dalaith Novempopulana, oedd yn cyfateb yn fras i diriogaeth Gasgwyn. Yn ddiweddarach, daeth y rhan fwyaf o'r diriogaeth yn rhan o Ddugiaeth Vasconia.

Yn rhan gyntaf yr 11g, roedd yn un o gyngheiriaid Teyrnas Navarra. Yn 1032, etifeddwyd y ddugiaeth gan aer dugiaeth Aquitaine,a bu'r ddwy ddugiaeth mewn undeb personol wedi hynny. Trwwy hyn daeth Gasgwyn yn rhan o'r Ymerodraeth Angevin, ac felly'n un o feddiannau Lloegr yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd rhwng Lloegr a Ffrainc. Erbyn diwedd y rhyfel hwnnw, roedd Ffrainc wedi meddiannu Gasgwyn, a bu'n dalaith o Ffrainc hyd y Chwyldro Ffrengig.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **esgynnwr llwytgoch**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **esgynwyr llwytgoch (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Ruddy Highflyer*, a'r enw gwyddonol yw *Hydriomena ruberata*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r esgynnwr llwytgoch yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Hydriomena ruberata* at Fauna Europaea
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gem resog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gemau rhesog**; yr enw Saesneg yw *Streaked Plusia*, a'r enw gwyddonol yw *Trichoplusia vittata* neu'r *Ctenoplusia vittata*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gem resog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Ctenoplusia vittata***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Map o Sir Y Fflint allan o'r gyfrol
***Flintshire*** yw'r gyfrol yn y gyfres *Cambridge County Geographies* sy'n ymdrin â'r hen Sir Y Fflint.

Cefndir
-------

Mae *Cambridge County Geographies* yn gyfres o lyfrau a gyhoeddwyd gan Wasg Brifysgol Caergrawnt yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif. Cynlluniwyd Cambridge County Geographies i ddarparu cyfres o ganllawiau cryno i rai o siroedd Cymru, Yr Alban a Lloegr. Wedi'u hanelu at y darllenydd cyffredinol, fe wnaethant gyfuno dull cynhwysfawr o ymdrin ag amrywiol agweddau ar ddaearyddiaeth gorfforol a dynol gyda phwyslais ar eglurder. Mae'r llyfrau yn frith o ffotograffau, mapiau a graffiau. Ysgrifennwyd y gyfrol am Sir Y Fflint gan John Morgan Edwards, prifathro Ysgol Sir Treffynnon, ar y pryd, ac fe'i cyhoeddwyd gyntaf ym 1914 gan Wasg Brifysgol Caergrawnt. Ailgyhoeddwyd y gyfrol yn 2012, mae'r ailgyhoeddiad dal mewn print. Mae modd darllen y gyfrol wreiddiol ar wefan *Internet Archive*.

Cynnwys
-------

Mae'r llyfr yn cynnwys 22 pennod sy'n ymdrin â tharddiad ac ystyr yr enw Fflint; nodweddion cyffredinol y sir a'i afonydd, llynnoedd ac arfordiroedd yn ogystal â'i phorthladdoedd. Mae'r gyfrol yn ymdrin â hanes pensaernïaeth, enwogion a hynafiaethau'r sir yn ogystal â thrafodaeth am pobl, iaith a phoblogaeth. Mae penodau am ddaeareg, hanes naturiol, hinsawdd a diwydiant. Mae hefyd rhestr gyda pharagraff am holl drefi a phentrefi Sir Y Fflint.

Penodau
-------

Dyma restr o benodau'r gyfrol:

1. *County and Shire. Meaning and Origin of the word Flint*
2. *General Characteristics*
3. *Size. Shape. Boundaries*
4. *Surface and General Features*
5. *Watersheds. Rivers. Lakes*
6. *Geology and Soil*
7. *Natural History*
8. *Coastal Gains and Losses*
9. *Climate and Rainfall*
10. *People, Race, Dialect*
11. *Agriculture*
12. *Industries and Manufactures*
13. *Mines and Minerals*
14. *Fisheries and Fishing Stations*
15. *Shipping and Trade*
16. The History of Flintshire
	1. From the Coming of the Romans to the Norman Conquest
	2. Tegeingl in Domesday Book
	3. From Gruffydd ap Cynan to the Statute of Rhuddlan
	4. From the Formation of the County in 1284 to the Great Civil War
17. *Antiquities*
18. *Architecture* 
	1. *Ecclesiastical.*
	2. *Military*
	3. *Domestic*
19. *Communications Past and Present*
20. *Divisions Ancient and Modern. Administration. Population*
21. *Roll of Honour*
22. *The Chief Towns and Villages of Flintshire*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Edwards, John Morgan (1914). *Flintshire*. Caergrawnt: Gwasg Brifysgol Caergrawnt.
2. ↑  Edwards, J. M. (2012). *Flintshire*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-66406-7. OCLC 806493626.
3. ↑  "Internet Archive: Digital Library of Free & Borrowable Books, Movies, Music & Wayback Machine". *archive.org*. Cyrchwyd 2019-12-08.
Eglwys gadeiriol Anglicanaidd yn ninas Caerdydd, Cymru, yw **Eglwys Gadeiriol Llandaf**. Mae'n ganolfan i Esgobaeth Llandaf. Fe'i lleolir yn Llandaf, sydd wedi bod yn faesdref y ddinas er 1922. Sefydlwyd cysegr yno yn y flwyddyn 560 OC ac mae'r gadeirlan bresennol wedi'i chysegru i'r Saint: Pedr, Paul, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy.

Hanes
-----

Arfbais Esgobaeth Llandaf
Apwyntiwyd Esgob cyntaf Llandaf ym 1108, yn fuan wedi i'r Normaniaid ymsefydlu ym Morgannwg. Dechreuwyd adeiladu'r gadeirlan o 1190 ymlaen, ac fe'i cwblhawyd ym 1290. Bu William de Braose yn esgob Llandaf o 1266 hyd 1287, ac ef a adeiladodd Capel y Forwyn Fair. Dinistriwyd plasdy'r esgob a gwnaed llawer o niwed i'r gadeirlan yng ngwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn y 1400au. Adnewyddwyd y gadeirlan wedyn gan Siasbar Tudur, a ychwanegodd y tŵr gogledd-ddwyreiniol, sydd yn drawiadol o debyg i Eglwys Sant Ioan yng Nghaerdydd. Gwnaed mwy o niwed i'r adeilad yn ystod y Rhyfel Cartref ac erbyn 1720 roedd y tŵr de-orllewinol yn adfail. Ym 1734 adeiladwyd cadeirlan newydd lai mewn arddull hollol wahanol: "y Deml Eidalaidd". Cynhaliwyd gwasanaethau yno am dros gan mlynedd cyn i'r adeilad hynny hefyd droi'n adfail.

Yn y 19g dechreuodd Esgob Llandaf breswylio yn ei esgobaeth am y tro cyntaf a gwnaed adnewyddiadau amrywiol i'r adeilad. Y newidiad mwyaf sylweddol oedd y tŵr de-orllewinol newydd gyda'i bigwrn yn yr arddull Gothig. Gwnaed llawer o'r gwaith yma gan y pensaer lleol John Prichard rhwng 1843 a 1869. Yn ogystal, comisiynwyd triptych gan yr arlunydd Fictorianaidd o fri Dante Gabriel Rossetti a ffenestri lliw gan Syr Edward Burne-Jones a Ford Madox Brown. Dinistriwyd llawer o'r cyfoeth gweledol yma ar noson 2 Ionawr 1941, pan gafodd y gadeirlan ei bomio gan awerynnau Almaenig. O'r holl eglwysi gadeiriol ym Mhrydain a niweidiwyd yn yr Ail Ryfel Byd, dim ond yr un yn Coventry a ddioddefodd yn waeth. Yn y cyfnod nesaf o adnewyddu codwyd cerflun anferth o *Iesu Grist yn Ei Fawrhydi* gan Jacob Epstein, efallai'r ychwanegiad mwyaf dadleuol i'r gadeirlan yn ei hanes.

Gweler hefyd
------------

* Ysgol y Gadeirlan, Llandaf

Oriel
-----

* Beddau y tu fewn i'r eglwysBeddau y tu fewn i'r eglwys
* Y cabidyldyY cabidyldy
* Capel y Forwyn FairCapel y Forwyn Fair
* Iesu Grist yn Ei Fawrhydi gan Jacob Epstein*Iesu Grist yn Ei Fawrhydi* gan Jacob Epstein
* Y bwa urddasolY bwa urddasol

Cyfeiriadau
-----------
Roedd **George Rice-Trevor, 4ydd Barwn Dinefwr** (5 Awst 1795 – 7 Hydref 1869) yn fonheddwr Cymreig a wasanaethodd fel aelod Torïaidd yn Nhŷ'r Cyffredin a Thŷ'r Arglwyddi Senedd y Deyrnas Unedig.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Arglwydd Dinefwr ym 1795 yn fab i George Talbot Rice, 3ydd Barwn Dinefwr a'r Anrhydeddus Frances Townsend, ei wraig, trydedd ferch Thomas Is-iarll cyntaf Sydney.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton a Choleg yr Iesu, Rhydychen lle graddiodd BA ym 1812 a graddio gyda Doethuriaeth yn y Gyfraith Cyffredin ym 1834.

Newidiodd ei gyfenw i Rice-Trevor trwy drwydded frenhinol ym 1824 ar ôl etifeddu ystadau teulu Trevor yn Glynde, Dwyrain Sussex.

Priododd Frances Fitzroy ar 27 Tachwedd 1824 merch yr Arglwydd Charles Fitzroy bu iddynt pum merch:

* Frances Emily Rice (1827–1863)
* Eva Gwenllian Rice-Trevor († 1842)
* Caroline Elizabeth Anne Rice-Trevor (1829–1887)
* Selina Rice-Trevor (1836- 1918)
* Eleanore Mary Rice-Trevor († 1897)

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Etholwyd Rice-Trevor i'r Tŷ Cyffredin fel Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin am y tro cyntaf yn Etholiad Cyffredinol 1820 gan dal y sedd hyd Etholiad Cyffredinol 1831 pan safodd i lawr gan nad oedd yn credu bod ei farn bersonol ar ddiwygio’r senedd yn gyd fynd a barn ei etholwyr. Wedi pasio'r Deddf Diwygio Fawr ym 1832 penderfynodd ail ymgeisio am y Senedd yn Etholiad Cyffredinol 1832 gan lwyddo i gael ei ddychwelyd ar ôl gwario dros £30,000 ar yr ymgyrch (tua £2.5 miliwn yn ôl gwerth cyfredol). Cadwodd y sedd hyd 1852, pan gafodd ei ddyrchafu i Dŷ'r Arglwyddi ar farwolaeth ei dad.

O 1852 hyd 1869 gwasanaethodd fel *Aid De Camp* (ysgrifennydd personol) i'r Frenhines Fictoria.

Gwasanaethodd fel Capten ym Milisia Sir Gaerfyrddin o 1813 i 1821, pan gafodd ei ddyrchafu yn Is gyrnol; ym 1852 cafodd ei ddyrchafu yn Gyrnol y Milisia.

Ym 1839 cafodd ei benodi yn Is Raglaw Sir Gaerfyrddin. Fel Is Raglaw'r sir ac Is gyrnol y Milisia yr oedd yn weithgar yn yr ymgyrch i rwystro a dal y sawl a fu'n ymgyrchu yn Helyntion Becca.

Marwolaeth
----------

Bu farw Dinefwr yn Great Malvern, Swydd Gaerwrangon ar y 7fed Hydref 1869 yn 74 mlwydd oed; gan nad oedd ganddo etifedd gwrywaidd aeth y Barwniaeth i'w gefnder y Parch Francis William Rice.

George Rice-Trevor tua 1833

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Death of Lord Dynevor* Adalwyd 12 Ebrill 2015
2. ↑  Measuring Worth  Archifwyd 2014-08-26 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 13 Ebrill 2015
3. ↑  Policing Rebecca - The 4th Lord and the Rebecca Riots  Archifwyd 2015-02-16 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 13 Ebrill 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Yr Arglwydd Robert Seymour** | **Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin**1820 – 1831 | Olynydd:**James Hamlyn-Williams** |
|
| Rhagflaenydd:**James Hamlyn-Williams** | **Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin**1832 – 1852 | Olynydd:**David Jones** |
| Teitlau Pendefigaeth/Bonheddig |
|
| Rhagflaenydd:**George Talbot Rice** | **Barwn Dinefwr**1852 - 1869 | Olynydd:**Francis William Rice** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Peiriannydd o Loegr oedd **George Stephenson** (9 Mehefin 1781 – 12 Awst 1848). Ynghyd a'i fab, Robert Stephenson, adeiladodd y locomotif stêm cyntaf a oedd yn gweithio yn iawn, sef y *Rocket* ym 1829. Roedd Richard Trevithick wedi adeiladu'r locomotif stêm cyntaf ym 1804, ond roedd hi wedi bod yn rhy drwm i'r rheiliau ac felly ddim yn gweithio'n effeithiol.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd George Stephenson ym mhentref Wylam ger Newcastle upon Tyne lle roedd rhywbeth fel rheilffordd yn rhedeg o'r pwll glo i'r Afon Tyne a'r wagen yn cael ei dynnu gan geffyl/au.

O 1802 hyd 1812 roedd Stephenson yn gweithio fel peiriannydd mewn pwll glo lle dysgodd lawer am beiriannau ager. Adeiladodd ei locomotif cyntaf o'r enw *Blucher* ym 1814 ac roedd yn gallu cludo 30 tunnell o lo ac roedd y rheillffordd yn 13 km (8 milltir) o hyd o Hetton i Sunderland.

Dechreuodd adeiladu Rheilffordd Stockton a Darlington ym 1812. Ym mis Medi 1825 cwblhaodd Stephenson ei locomotif cyntaf o'r enw *Active* (ond newidiwyd yr enw mewn ychydig i fod yn *Locomotion*) i gludo glo a blawd ond yn ystod ei thaith cyntaf yr oedd yn cario teithwyr am y tro cyntaf.

Hwyrach, mai fe adeiladodd y Bolton and Leigh Railroad a'r Liverpool and Manchester Railway. Pan gwblhawyd yr olaf ym 1829, roedd cystadleuaeth i benderfynu pa locomotif iw defnyddio ar yr rheilffordd newydd: Treialon Rainhill enwog ym mis Hydref 1829 ac enillodd y *Rocket*, locomotif a adeiladwyd gan Stephenson, yn hawdd.

Tua 1827, tra'n adeiladu Rheilffordd Lerpwl a Manceinion, fe gafodd alwad i gynghori cwmni newydd Rheilffordd Nantlle ar y ffordd orau i osod y trac, wedi i gynlluniau'r peiriannydd camlesi, Roger Hopkins, ar gyfer adeiladu plat-ffordd neu *plateway* brofi'n anymarferol. Anfonodd George ei frawd, Robert Stephenson (yr hynaf) i Ogledd Cymru i wneud arolwg o'r hyn oedd ei angen, a'r canlyniad oedd gwerthu'r platiau a brynwyd eisoes ar gyngor Hopkins a phrynu cledrau ochr (oedd ddim yn annhebyg i'r rhai ar reilffyrdd modern) o ffowndri Bedlington yn eu lle.

Roedd seremoni y daith gyntaf ar y rheilffordd ar 15 Medi 1830 yn grand iawn. Daeth pobl enwog y llywodraeth a diwydiant gan gynnwys y Prif Weinidog, Dug Wellington ar y daith. Ond bu damwain a lladdwyd Aelod Seneddol Lerpwl, William Huskisson pan gafodd ei darro gan y *Rocket*.

Fodd bynnag, roedd Stephenson yn dal i fod yn llwyddiannus iawn a bu farw yn ddyn cyfoethog ar 12 Awst, 1848.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 92656552
* LCCN: n50022436
* ISNI: 0000 0000 8876 8428
* GND: 118753541
* SUDOC: 135663679
* BNF: cb14446486b (data)
* NLA: 35523229
* NDL: 00621513
* NKC: mzk2004261155
* BNE: XX5290096
* CiNii: DA09235819
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Eglwys gadeiriol Anglicanaidd yn ninas fechan Tyddewi, Sir Benfro, Cymru, yw **Eglwys Gadeiriol Tyddewi**. Mae'n canolfan Esgobaeth Tyddewi a phrif sedd Esgob Tyddewi

Saif yr eglwys gadeiriol ar y safle lle yn ôl traddodiad y sefydlwyd cymuned o fynachod gan Dewi ei hun yn y 6g. Rhwng 645 a 1097, ymosodwyd ar y fynachlog lawer gwaith, yn arbennig gan y Llychlynwyr, ond enillodd gymaint o fri fel canolfan dysg gel mai oddi yma y gofynnodd Alfred, brenin Wessex, am gymorth i adfywio dysg yn Wessex. Lladdwyd nifer o'r esgobion gan yr ymosodwyr yn y cyfnod yma, yn cynnwys yr Esgob Morgeneu yn 999, a'r Esgob Abraham yn 1080.

Yn 1081, ymwelodd Gwilym Goncwerwr a'r fangre. Yn 1090, ysgrifennodd yr ysgolhaig Rhygyfarch ap Sulien fuchedd Dewi yn Lladin, gan gynyddu enwogrwydd Tyddewi. Daeth yr ardal i ddwylo'r Normaniaid, ac yn 1115 apwyntiodd Harri I, brenin Lloegr yr Esgob Bernard yn Esgob Tyddewi, a dechreuodd ef adeiladu eglwys gadeiriol newydd. Yn 1123, ar gais yr Esgob Bernard, cyhoeddodd y Pab Calistus II fod Tyddewi yn gyrchfan i bererinion, gyda dwy bererindod i Dyddewi cystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem.

Dechreuwyd adeiladu'r eglwys gaderiol bresennol yn 1181. Ychwanegwyd llawer ati ers hynny, er enghraifft y talcen gorllewinol gan John Nash yn niwedd y 18g. Ymhlith y bobl enwog a gladdwyd yn yr eglwys mae Rhys ap Gruffudd ("Yr Arglwydd Rhys").

Gweler hefyd
------------

* Dewi Sant
* Eglwys gadeiriol
* Esgobaeth Tyddewi

Oriel
-----

* Golygfa o'r deGolygfa o'r de
* Y tŵr canologY tŵr canolog
* Yng nghorff yr eglwysYng nghorff yr eglwys
* Y nenfwdY nenfwd

Cyfeiriadau
-----------

Dolen allanol
-------------

* Gwefan swyddogol
Eglwys gadeiriol Anglicanaidd a chanolfan Esgobaeth Mynwy yw **Eglwys Gadeiriol Casnewydd**. Fe'i lleolir yn Stow Hill, Casnewydd. Eglwys plwyf y dref ydoedd ynghynt, a phrif eglwys cantref Gwynllŵg cyn hynny. Fe'i chysegrir i Sant Gwynllyw, brenin a sant o'r 6g a roes ei enw i'r cantref.

Yn ôl y chwedl sefydlodd Gwynllyw (tad Sant Cadog) ei eglwys ar ôl i angel ymddangos iddo mewn breuddwyd a'i orchmynu i droi at Gristnogaeth a chodi eglwys yn y fan lle deuai o hyd i ychen gwyn â smotyn du ar ei dalcen. Sefydlwyd yr eglwys presennol gan y Sacsoniaid, ac yn yr 11g fe roddwyd i Abaty Caerloyw gan William Rufus, brenin Lloegr. Roedd yr eglwys Sacsonaidd ar safle Capel Galilea presennol y gadeirlan (neu Capel y Santes Fair), sy'n dyddio o'r 13g. Adeilad Normanaidd yw corff yr eglwys, yn dyddio i tua'r 1140au. Ceir bwa Romanésg addurnedig rhwng corff yr eglwys a Chapel Galilea; mae'r cerflunwaith ar bennau'r colofnau wedi denu llawer o sylw gan ysgolheigion. Mae'r bedyddfaen hefyd yn cynnwys darn o gerflunwaith Normanaidd sy'n dyddio o bosib i tua 1120–1130. Fe'i gynllunir mewn arddull a adwaenir fel ysgol swydd Henffordd, sef asiad rhwng y traddodiad cerfio Celtaidd ac Eingl-Sacsonaidd a'r arddull Romanésg cyfandirol. Dinistrwyd yr eglwys gan fyddin Owain Glyn Dŵr ym 1402. Mae'n debyg i'r tŵr gael ei adeiladau gan Siasbar Tudur, arglwydd Casnewydd o 1485 i 1495.

Penodwyd Eglwys Sant Gwynllyw yn gadeirlan dros dro pan crëwyd Esgobaeth Mynwy ym 1921, ar ôl datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru, a daeth y statws hyn yn barhaol ym 1949. Er mwyn adlewyrchu'r dyrchafiad mewn statws dymchwelwyd y gangell Fictoraidd ac adeiladwyd un newydd i gynlluniau A. D. R. Caroe, rhwng 1961 a 1964. Ym 1951 penodwyd y gadeirlan yn adeilad rhestredig Gradd I.

* Y bwa addurnedig NormanaiddY bwa addurnedig Normanaidd
* Y tŵrY tŵr

Llyfryddiaeth
-------------

* Lord, Peter (2003). *Gweledigaeth yr Oesoedd Canol*. Diwylliant Gweledol Cymru. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru.CS1 maint: ref=harv (link)
* Newman, John (2000). *Gwent/Monmouthshire*. *The Buildings of Wales*. Llundain: Penguin.CS1 maint: ref=harv (link)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Wade-Evans, A. W. (cyfieithiad, 1944). The Life of Saint Gwynllyw. *Vitae Sanctorum Britanniae et Genealogiae*. Adalwyd ar 2 Ionawr 2014.
2. 1 2 3  Newman 2000, t. 423
3. ↑  Lord 2003, t. 67
4. ↑  Lord 2003, tt. 67–8
5. ↑  Newman 2000, tt. 422–3
6. ↑  (Saesneg) St Woolos' Cathedral. Cadw. Adalwyd ar 2 Mawrth 2021.
Eglwys gadeiriol Anglicanaidd ym Mangor, Gwynedd, Cymru, yw **Eglwys Gadeiriol Bangor**. Saif yng nghanol y ddinas. Dyma gadeirlan Esgobaeth Bangor a sedd Esgob Bangor.

Yn ôl traddodiad sefydlodd Deiniol Sant fynachlog (clas) ar lannau Afon Adda yn y 6g. Mae enw'r dref yn dod o'r gair **bangor**, sef "clawdd plethiedig" neu'r tir a amgeir ganddo (llan). Cafodd Deiniol ei gysegru'n esgob cyntaf Bangor gan Dyfrig Sant (*Dubricius*).

Y Gadeirlan, gan wynebu'r allor
Ymddengys fod y fynachlog a'r hen eglwys gadeiriol wedi parhau hyd 1071 pan y'i llosgwyd gan y Normaniaid. Ailadeiladwyd yr eglwys gadeiriol tua 1102 ac eto yn ystod esgobaeth Dafydd y Sgotyn, gyda rhodd sylweddol o arian gan Gruffudd ap Cynan. Claddwyd Gruffudd ap Cynan ger yr allor yma pan fu farw yn 1137. Claddwyd ei fab Owain Gwynedd a brawd Owain, Cadwaladr ap Gruffudd yn y gadeirlan hefyd. Mae Gerallt Gymro yn disgrifio gwasanaeth yma yn 1188 pan weinyddwyd yr offeren gan Baldwin, Archesgob Caergaint.

Dinistriwyd yr eglwys gan luoedd y brenin John o Loegr yn 1210 pan ymosododd ar Wynedd wedi iddo gweryla a Llywelyn Fawr. Fe'i adeiladwyd o'r newydd bron yn y 13g. Bu cryn ddifrod i'r eglwys gaderiol pan ymosododd Edward I, brenin Lloegr ar Wynedd yn 1282, ac yn 1284 rhoddwyd y swm o £60 yn iawndal am y difrod.

Dywedir i'r eglwys gadeiriol gael ei llosgi yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr, ond nid oes tystiolaeth o'r cyfnod i gadarnhau hyn. Bu ail-adeiladu ar raddfa fawr o ddiwedd y 15g, a orffennwyd yn 1532. Mae arysgrif Lladin uwchben drws y twr yn cofnodi fod yr Esgob Thomas Skevington wedi ei adeiladu yn 1532, er nad oedd wedi ei orffen pan fu farw Skevington yn 1533. Gwariwyd £2,000 ar drwsio'r adeilad yn 1824, a newidiwyd y tu mewn yn 1825 ar gost o £3252.

Mae'r adeilad fel y gwelir ef heddiw yn ffrwyth ail-adeiladu helaeth dan oruchwyliaeth Syr Gilbert Scott a ddechreuwyd yn 1868. Roedd cynllun gwreiddiol Scott yn galw am dŵr uchel, ond ni allwyd ei orffen gan fod craciau yn dechrau ymddangos. Ofnid fod hyn yn arwydd o broblemau gyda'r sylfaen, a gadawyd y tŵr yn isel.

Oriel
-----

* Y Gadeirlan o'r tu allanY Gadeirlan o'r tu allan
* 
* Man gorffwys Owain GwyneddMan gorffwys Owain Gwynedd
* Llun manwl o'i gladdgellLlun manwl o'i gladdgell
* Cofeb i Owain GwyneddCofeb i Owain Gwynedd
* Yr organYr organ
* Y fedyddfaenY fedyddfaen

Cyfeiriadau
-----------
Enghraifft o alaeth droellog, Messier 101 neu NGC 5457) 
Mae **galaethau troellog** yn rhan o ddosbarth o alaeth a ddisgrifiwyd yn wreiddiol gan Edwin Hubble yn ei waith ym 1936, *The Realm of the Nebulae*  ac, fel y cyfryw, maent yn rhan o ddilyniant Hubble. Mae'r mwyafrif o alaethau troellog yn cynnwys disg fflat sy'n cylchdroi ac yn cynnwys sêr, nwy a llwch, a chrynhoad canolog o sêr a elwir y chwydd. Mae'r rhain yn aml wedi'u hamgylchynu gan leugylch o sêr llawer llai disglair, llawer ohonynt yn bodoli mewn clystyrau amgrwn. 

Mae galaethau troellog yn cael eu henwi felly oherwydd eu strwythurau troellog, sy'n ymestyn o'u canol ac alln i'r ddisg galactig. Mae sêr yn parhau i ffurfio yn y breichiau troellog, gan olygu eu bod yn fwy disglair na'r ddisg o'u cwmpas oherwydd y sêr OB ifanc a phoeth o fewn iddynt.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hubble, E.P. (1936). *The realm of the nebulae*. Mrs. Hepsa Ely Silliman memorial lectures, 25. New Haven: Yale University Press. ISBN 9780300025002. OCLC 611263346.
Lleolir **Eglwys Ein Harglwyddes a Sant Rhisiart Gwyn** yn Llanidloes, Powys. Mae'n rhan o blwyf Drenewydd o fewn Esgobaeth Wrecsam.

Cynhelir offeren gwylnos bob dydd Sadwrn am 4 o'r gloch. Mae niferoedd cyson yn addoli yn yr eglwys yn rheolaidd, gyda rhwng 20 a 40 yn mynychu'r gwasanaethau.

Hanes
-----

Adeiladwyd yr addoldy yn yr 1950au dan arweiniad y Tad Kenneth Gillespie. Cynhaliwyd yr offeren gyntaf ar y safle ar Ddydd Sul 18fed Hydref 1959. Yn wreiddiol roedd Llanidloes yn rhan o'r un plwyf â Rhayader, cyn i Lanidloes cael ei chynnwys yn Esgobaeth Wrecsam a Rhayader cael ei chynnwys yn Esgobaeth Mynyw.

Bu apêl yn yr 1960au i godi arian tuag at y plwyf, ymddangosai hysbysiadau yn y cylchgrawn Catholig *The Tablet* ar sawl achlysur.

Mae'r eglwys heddiw yn rhan o blwyf Drenewydd a Thrallwng. 

Codwyd ofnau'r addolwyr lleol yn 2016 wrth i Esgobaeth Wrecsam cyhoeddu bydd yr eglwys yn Llanidloes gydag eraill drog Olgedd Cymru yn cau dros y flynyddoedd nesaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "News". *Llanidloes Catholic Church Our Lady & St Richard Gwyn* (yn Saesneg). 2016-06-08. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-09-01. Cyrchwyd 2019-09-01.
2. ↑  Morris, Ronald E. (Gwanwyn 2006). "Father Gillespie O.F.M. Llanidloes and Rhayader". *PenCambria*: 17-18.
3. ↑  "Congregation". *Llanidloes Catholic Church Our Lady & St Richard Gwyn* (yn Saesneg). 2016-06-13. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-08-04. Cyrchwyd 2020-08-22.
4. ↑  "A Very poor Parish in mid-Wales". *The Tablet* **216**: 1147. 24 Tachwedd 1962.
5. ↑  "Churches set to close as part of 'radical' changes". *Cambrian News*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-05-01. Cyrchwyd 26 Awst 2020.
Taliad a wneid gan lofrudd a'i deulu i deulu y person a laddodd yn ôl Cyfraith Hywel oedd **galanas**. Ceir syniad tebyg yn Iwerddon (*éricfine*, *coirp-díre*) ac ymhlith yr Eingl-Sacsoniaid (*wergeld*). Ystyrid galanas yn un o'r Tair Colofn Cyfraith.

Roedd maint y galanas oedd yn daladwy yn dibynnu ar statws cymdeithasol y person a laddwyd, ond gallai amgylchiadau'r weithred o'i ladd effeithio ar y taliad hefyd. Er enghraifft, roedd lladd trwy wenwyn yn dyblu'r galanas oedd yn ddyledus. Roedd hyd yn oed berthnasau pell y llofrudd yn gorfod talu rhyw gyfran o'r galanas, gyda'r perthnasau agosaf yn talu mwy. Yn yr un modd, byddai perthynasau agosaf y person a laddwyd yn derbyn mwy. Roedd gwragedd yn talu hanner y swm oedd yn ddyledus gan ddynion. Roedd trydedd ran o'r galanas yn ddyledus oddi wrth y llofrudd ei hun, ei rieni a'i frodyr a chwiorydd. Rhennid y gweddill rhwng perthnasau eraill, gyda dwy ran o dair yn ddyledus gan y perthnasau ar ochr ei dad, a thraean gan y perthnasau ar ochr ei fam.

Defnyddid yr un rheolau ar gyfer derbyn galanas. Yn y llyfrau cyfraith sydd wedi goroesi, o'r 13g, mae traean o'r galanas yn daladwy i'r arglwydd, ond credir mai rhywbeth diweddar oedd hyn.

Ffynhonnell
-----------

* Dafydd Jenkins (1986) *The law of Hywel Dda: law texts from mediieval Wales* (Gwasg Gomer) ISBN 0-86383-277-6
Eglwys annibynnol yn yr Alban o fewn y Cymundeb Anglicanaidd yw **Eglwys Esgobol yr Alban** (Saesneg: *Scottish Episcopal Church*, Sgoteg: *Scots Episcopal Kirk*, Gaeleg yr Alban: *Eaglais Easbaigeach na h-Alba*).

Datblygodd seiliau'r eglwys yn sgil y Diwygiad Protestannaidd yn yr 16g. Am ryw ganmlynedd, byddai'r Presbyteriaid—a ddadleuai dros lywodraeth eglwysig drwy gynulliad o henaduriaid—yn cystadlu â'r blaid Esgobol—y rhai a arddelai esgobyddiaeth—dros y drefn Brotestannaidd yn yr Alban. Yn sgil yr Adferiad ym 1660, unodd y ddwy blaid ar ffurf esgobaeth wedi'i haddasu, a thyngasant lw teyrngarwch i'r brenhinoedd Siarl I ac Iago VII. Fodd bynnag, diorseddwyd Iago gan y Chwyldro Gogoneddus ym 1688, gan beri trafferth foesol i'r Esgobwyr a addawsant eu ffyddlondeb iddo. Ar ôl esgyniad Wiliam II a Mari II i'r orsedd, chwalodd y ddwy garfan eto ym 1689, ac ym 1690 sefydlwyd yr Eglwys Bresbyteraidd yn ffydd genedlaethol yr Alban. O'r rhwyg hon, tarddai'r Eglwys Esgobol yn yr Alban—a elwir yn ddiweddarach Eglwys Esgobol yr Alban—yn uniongyrchol o'r eglwysi a fu'n ffyddlon i'r traddodiad esgobol, ac mae ei hesgobion yn olynwyr i'r rhai a gysegrwyd i esgobaethau'r Alban yn y cyfnod wedi'r Adferiad.

Gorfodwyd deddfau penyd yn erbyn yr Eglwys Esgobol yn yr Alban oherwydd y cysylltiad rhwng y rhai a gadwodd yn ffyddlon i'r Brenin Iago, a gwrthryfeloedd y Jacobitiaid ym 1715 a 1745. Diddymwyd y deddfau hynny ym 1792, a chafwyd adfywiad yn yr Eglwys Esgobol.

Ym 1764 lluniwyd Gwasanaeth Albanaidd y Cymun, ar sail y ffurfwasanaeth o'r addasiad o'r Llyfr Gweddi Cyffredin Saesneg a orfodwyd ar yr Alban gan Siarl I ym 1637. Cychwynnwyd ar adolygiad o'r holl lyfr weddi yn y 1920au, a chyflwynwyd y Llyfr Gweddi Albanaidd ym 1929.

Map o esgobaethau Eglwys Esgobol yr Alban.
Rhennir yr eglwys yn saith esgobaeth: Glasgow a Galloway; Caeredin; St Andrews, Dunkeld a Dunblane; Brechin; Aberdeen ac Ynysoedd Erch; Moray, Ross a Chothnais; ac Argyll a'r Ynysoedd. Mae'r saith esgob yn ethol un o'u plith hwy yn brif esgob (*primus*). Cymerir lleygwyr yr eglwys ran weithgar yn y Cyngor Eglwysig Cynrychiadol, sydd yn ymwneud â chyllid yr eglwys, a'r Synod Cyffredinol—dan lywyddiaeth y prif esgob—sydd yn ystyried materion litwrgïaidd a chanonaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Episcopal Church in Scotland. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 23 Hydref 2022.
Rheolwr a phêl-droediwr Cymreig yn chwarae yng nghanol y cae oedd **Gary Andrew Speed** (8 Medi 1969 – 27 Tachwedd 2011). Bu'n gapten tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru hyd nes iddo ymddeol o'r gêm ryngwladol yn 2004.

Ganed ef ym mhentref Mancot, Sir y Fflint, ac addysgwyd ef yn Ysgol Uwchradd Penarlâg. Dechreuodd ei yrfa fel pêl-droediwr gyda Leeds United, yna symudodd i Everton ym 1996 am £5.5 miliwn. Daeth yn gapten Everton, ond symudodd i Newcastle United ym 1998. Symudodd eto i Bolton Wanderers a Sheffield United yn 2008. Penodwyd ef yn rheolwr Sheffield United ym mis Awst 2010 hyd Rhagfyr 2010. Ef oedd Prif Hyfforddwr Tîm Cenedlaethol Cymru o Ragfyr 2010 tan ei farwolaeth.

Bu farw Speed yn ei gartref ym mhentref Huntington, Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr. Ar ddiwrnod ei farwolaeth, mynegodd cyfeillion a chydchwaraewyr iddo eu cydymdeimlad, ac yn eu plith: Robbie Savage, Ryan Giggs, Simon Grayson, Alan Shearer a John Hartson. Cynhaliwyd munud o dawelwch yn y gêm bêl-droed rhwng C.P.D. Abertawe ac Aston Villa F.C. ac fel arwydd o barch tuag ato, dechreuodd y dorf gymeradwyo.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Kevin Blackwell** | **Rheolwr Sheffield United F.C.**Awst 2010 – Rhagfyr 2010 | Olynydd:**Micky Adams** |
|
| Rhagflaenydd:**John Toshack** | **Prif Hyfforddwr Cymru**Rhagfyr 2010 – Tachwedd 2011 | Olynydd:**Chris Coleman** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 220793611
* LCCN: no2013007421
* ISNI: 0000 0003 6057 6039
* GND: 1018389733

 |
Milwr a gwleidydd Rhufeinig oedd a rhan amlwg yn y cynllwyn o lofruddio Iŵl Cesar oedd **Gaius Cassius Longinus** (bu farw Hydref 42 CC).

Nid oes llawer o wybodaeth ar gael am ei ieuenctid. Yn 53 CC roedd yn dal swydd *quaestor*, a chymerodd ran yn ymgyrch Crassus yn erbyn y Parthiaid. Pan orchfygwyd Crassus ger Carrhae, llwyddodd Cassius o achub rhan o'r fyddin, ac yna amddiffyn Syria rhag y Parthiaid. Yn 49 CC a 48 CC, roedd yn llyngesydd ar ran o lynges Pompeius. Wedi Brwydr Pharsalus, rhoddodd Iŵl Cesar bardwn iddo.

Roedd yn briod a Iunia Tertia, chwaer Marcus Junius Brutus. Roedd ganddo ran amlwg gyda Brurus yn llofruddiaeth Cesar ar 15 Mawrth 44 CC. Yn fuan wedyn, gadawodd Rufain am Syria, lle gorchfygodd Dolabella mewn brwydr ger Laodicea.

Yn 42 CC, croesodd ef a Brutus i Thrace i wynebu Marcus Antonius a Gaius Octavianus (yr ymerawdwr Augustus yn ddiweddarach. Ym Mrwydr Gyntaf Philippi, gorchfygwyd y rhan o'r fyddin yr oedd Cassius yn gyfrifol amdani gan fyddin Antonius, a lladdodd Cassius ei hun.

Cassius mewn llenyddiaeth
-------------------------

* Mae Dante Alighieri yn gosod Cassius gyda Brutus a Judas Iscariot yn rhan isaf Uffern yn *Inferno*, rhan o'i *Divina Commedia* (*Inf*. XXXIV, 64-67), yn cael eu cnoi yng ngenau Satan.
* Mae Cassius yn un o'r prif gymeriadau yn y ddrama *Julius Caesar* gan William Shakespeare, lle'r awgrymir mai cenfigen oedd yn ei symbylu i ladd Cesar, yn wahanol i Brutus, oedd a chymhellion uwch.
Y defnydd cyntaf o'r symbol ∈, a hynny gan Giuseppe Peano.
Mewn mathemateg, **elfen** (ll. elfennau) yw un o'r gwrthrychau o fewn set.

Ystyr {\displaystyle A=\{1,2,3,4\}} yw mai elfennau'r set A yw 1, 2, 3 a 4. Mae'r setiau o'r elfennau A, e.e. {\displaystyle \{1,2\}}, yn is-setiau o A.

Gall setiau hefyd fod yn elfennau; yn y set {\displaystyle B=\{1,2,\{3,4\}\}}, nid 1, 2, 3, and 4 yw elfennau B, ond yn hytrach, dim ond tair elfen sydd o B, sef y rhifau 1 a 2, a'r set {\displaystyle \{3,4\}}.

Gall yr elfennau hyn fod yn unrhyw beth. Er enghraifft, {\displaystyle C=\{\mathrm {\color {red}coch} ,\mathrm {\color {green}gwyrdd} ,\mathrm {\color {blue}glas} \}}, yw'r set sydd a'r elfennau coch, gwyrdd a glas.

Nodiant a therminoleg
---------------------

Defnyddir y nodiant neu'r symbol "{\displaystyle \in }" i gynrychioli "yn elfen o", neu "**yn aelodaeth o set**". Mae ysgrifennu:

{\displaystyle x\in A}
yn golygu fod "*x* yn elfen o *A*".

Mynegiannau cywerth: mae "*x* yn aelod o  *A*", mae "*x* yn perthyn i *A*", mae "*x* yn *A*" ac mae "*x* yn gorwedd o fewn *A*". Mae'r mynegiadau fod "*A* yn cynnwys *x*" a bod "*A* yn cynnwys *x*" hefyd yn cael eu defnyddio i olygu aelodaeth y set, fodd bynnag, mae rhai awdurol yn eu defnyddio i olygu fod "*x* yn is-set o *A*". Erfynnodd y mathemategydd George Boolos y dylid defnyddio "yn cynnwys" am aelodaeth yn unig, ac "yn cynnwys" am yr is-set, yn unig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Eric Schechter (1997). *Handbook of Analysis and Its Foundations*. Academic Press. ISBN 0-12-622760-8. p. 12
2. ↑  George Boolos (4 Chwefror 1992). *24.243 Classical Set Theory (lecture)* (Speech). Massachusetts Institute of Technology.
Eglwys gadeiriol sy'n sedd archesgobaeth dinas Salvador yn nhalaith Bahia, Brasil, yw **Eglwys Gadeiriol Salvador** (Portiwgaleg: *Catedral Basílica de Salvador*).

Crewyd Esgobaeth São Salvador da Bahia de Todos os Santos, y gyntaf yng ngwladfa Bortiwgalaidd Brasil, yn 1551, cwta dwy flynedd ar ôl sefydlu Salvador gan yr uchelwr Portiwgalaidd Tomé de Sousa. Cyrhaeddodd yr esgob cyntaf, Pero Fernandes Sardinha, yn 1552 a chodwyd eglwys gadeiriol yng nghanol y ddinas newydd tua'r adeg hynny.

Yn 1676 daeth yn sedd yr archesgobaeth. Ar ôl 1758, pan yrrwyd y Jeswitiaid allan o'r wlad, trowyd yr hen eglwys Jeswitaidd yn eglwys gadeiriol Salvador. Dymchwelwyd yr eglwys gadeiriol wreiddiol yn 1933 a dim ond olion ei sylfeini sydd i'w gweld yn y *Praça da Sé* (Sgwar yr Eglwys Gadeiriol) yn Salvador heddiw.

Dolenni allanol
---------------

* (Portiwgaleg) Gwefan swyddogol archesgobaeth Salvador Archifwyd 2007-08-18 yn y Peiriant Wayback.
* (Portiwgaleg) Gwefan swyddogol Twristiaeth Salvador[*dolen marw*]
Y Pwll Siapaneg yn y Gwanwyn
Y porth wrth fynedfa'r de i Erddi Clun
Mae **Gerddi Clun** yn ardd fotaneg sydd wedi'i lleoli yn Abertawe, Cymru. Fe'i lleolir oddi ar Heol y Mayals, ger yr heol arfordirol rhwng Abertawe a'r Mwmbwls.

Atyniadau
---------

Lleolir Castell Clun yng Ngerddi Clun hefyd. Mae'r gerddi'n cynnwys 19 hectar o dir a thros 2,000 o blanhigion, gan gynnwys dros 800 o rhododendrons.

Mae'r gerddi'n cynnwys nant, gerddi corsiog botanaidd a choedwig Normanaidd.

Mae Magnolia talaf y Deyrnas Unedig wedi ei leoli yno. Mae'r goedwig derw yn mynd yn ôl i gyfnod Coedwig Clun, a oedd yn fan Normanaidd hanesyddol pwysig yn ystod yr 11g.

Datblygwyd y gerddi gan y teulu Vivian yn y cyfnod Fictorianaidd.

Dolenni allanol
---------------

* Gerddi Clun (gwefan y perchnogion) Archifwyd 2009-08-19 yn y Peiriant Wayback.
* BBC: Gerddi Clun Archifwyd 2006-02-18 yn y Peiriant Wayback.
* The garden Landscape Guide: Clyne Gardens
* Visit Wales: Clyne Gardens Archifwyd 2007-02-11 yn y Peiriant Wayback.
* www.geograph.co.uk : lluniau o Erddi Clun
Safle dinas hynafol yw **Gigthis** (Arabeg: جكتيس), hefyd **Gigthi** neu **Gightis** weithiau, a leolir yn ne Tiwnisia, yn *gouvernorat* (talaith) Médenine.

Lleolir y safle 20okm i'r de o borthladd Jorf, ger arfordir Gwlff Boughrara, gyferbyn ag ynys Djerba, ar lwybr y ffordd hynafol a gysylltai Carthago (ger Tiwnis) a Leptis Magna yn Libia.

Sefydlwyd y ddinas gan y Ffeniciaid ac erbyn y 6g CC roedd yn rhan o diroedd Carthago. Erbyn y ganrif 1af OC roedd Gigthis yn ddinas ddigon nodedig. Yn yr 2il ganrif OC rhoddwyd iddi statws dinas Rufeinig gan yr Ymerodr Antoninus Pius. Ar ôl hynny tyfodd y ddinas a daeth yn un o'r porthladdoedd masnachol mwyaf ffyniannus yn ne Tiwnisia.

Gigthis.
Yng nghanol Gigthis ceir y fforwm (*forum*) Rhufeinig. O gwmpas y fforwm ceir sawl teml ac adeilad dinesig, yn cynnwys y *capitol*, canolfan ddinesig y ddinas. Ar ymylon y safle ceir olion sawl fila a addurnid â *mosaics* lliw neu ddu-a-gwyn.

Llyfryddiaeth
-------------

* Ali Drine (gol.), *Gigthi*. Agence de mise en valeur du patrimoine et de promotion culturelle, Tiwnis, 2008.

  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Drapeau de la Tunisie | **Safleoedd archaeolegol Tiwnisia** | Antiquités |

 |
| Bulla Regia ·
Carthago ·
Chemtou ·
Cilium ·
Dougga ·
Amffitheatr El Jem ·
Gigthis ·
Haïdra ·
Kerkouane ·
Mactaris ·
Musti ·
Oudna ·
Pheradi Majus ·
Sbeïtla ·
Thapsus ·
Thuburbo Majus ·
Utica |
Eglwys Gadeiriol Gatholig yn Lerpwl yw **Eglwys Gadeiriol Fetropolitaidd Lerpwl**. Fe'i dyluniwyd yn gan y Pensaer Frederick Gibberd ac fe'i adeiladwyd rhwng 1962 ac 1967. Mae'n enghraifft neilltuol o eglwys fodern.

Penodwyd Gibberd i adeiladu'r eglwys yn dilyn cystadleuaeth yn 1959. Adeiladwyd yr eglwys ar ben crypt a adeiladwyd yn gynharach yn ynol â dyluniad ar gyfer eglwys gan Edwin Lutyens yn y 1930au. Dechreuwyd adeiladu eglwys Lutyens – a fyddai wedi bod yn ail eglwys fwya'r byd - yn 1933, ond oedwyd yr adeiladu gan yr Ail Ryfel Byd. Ailgafaelwyd yn y gwaith ar ôl y rhyfel, fodd bynnag canslwyd y cynllun yn 1958 yn sgil costau cynyddol gyda'r crypt yn unig wedi'i gwblhau.

Un o brif ystyriaethau cynllun Gibberd oedd adeiladu'r eglwys yn rhad ac yn gyflym. Defnyddiwyd deunyddiau cyfoes wrth adeiladu: concrit yw'r prif ddeunydd a ddefnyddiwyd ar gyfer y strwythur, ac roedd y to gwreiddiol o alwminiwm ysgafn. Cafwyd problemau strwythurol yn fuan ar ôl cwblhau'r adeiladu, a rhoddwyd to newydd dur ar yr eglwys yn ystod y 1990au.

Yr eglwys gyda'r hwyr
Tu fewn i'r eglwys

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Edmondson, Rick. "Liverpool Metropolitan Cathedral". Cyrchwyd Gorffennaf 5 2009. Check date values in: `|accessdate=` (help)
Man cyfarfod yn Heol yr Hen Orsaf
Sefydlwyd **Eglwys Efengylaidd Caerfyrddin** yn ffurfiol ar 22 Mawrth 1989. Cyn hynny perthynai'r aelodau i *Carmarthen Evangelical Church*, eglwys Saesneg annibynnol yng Nghaerfyrddin, ac mae cysylltiad cryf ac agos wedi parhau rhwng y ddwy eglwys. Am ugain mlynedd cyntaf ei hanes bu'r eglwys yn cyfarfod mewn ystafell yn yr un adeilad â'i chwaer eglwys, sef y 'Presbi', adeilad yr hen Goleg Presbyteraidd ar y Rhodfa, neu'r 'Parêd'. Gweinidog cyntaf yr eglwys oedd y Parch Dafydd Protheroe Morris. Olynwyd Dafydd Morris gan y Parch Geraint Lloyd, a fu'n weinidog rhwng 1999 a 2006.

Prynu Adeilad
-------------

Yn 2008 prynwyd adeilad y 'Moose Hall' yn Heol yr Hen Orsaf ar lan afon Tywi. Ar ôl ei atgyweirio dechreuwyd cynnal oedfaon yno ym mis Gorffennaf 2009.

Galw Efengylydd
---------------

Ddechrau 2017 derbyniodd y Parchg Roger Thomas alwad i ymuno â'r eglwys fel efengylydd amser llawn, gan ddechrau ar ei waith ar 1 Mawrth.

Swyddogion a Chyfarfodydd
-------------------------

Yn 2018 henuriaid yr eglwys oedd Parry Davies a Robert Rhys. Mae'r eglwys yn cyfarfod ddwywaith ar y Sul ac ar nos Fercher. Cyhoeddir manylion llawn am y cyfarfodydd ar wefan yr eglwys ac mae modd gwrando ar bregethau a draddodir ar y wefan hefyd

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan yr Eglwys