recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Coegdresglen felynllwyd** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: coegdresglod melynllwyd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Cinclosoma castaneothorax***; yr enw Saesneg arno yw *Chestnut-breasted quail thrush*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. castaneothorax*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r coegdresglen felynllwyd yn perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn dreingwt Spalding | Orthonyx spaldingii |  |
|
| Aderyn dreingwt Temminck | Orthonyx temminckii |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Coegdresglen felynllwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **castan leiniog**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **castanau gleiniog**; yr enw Saesneg yw *Beaded Chestnut*, a'r enw gwyddonol yw *Agrochola lychnidis*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r castan leiniog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Coedydd a Cheunant Rheidol** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 228.88 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clai cochddu**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleiau cochddu**; yr enw Saesneg yw *Barred Chestnut*, a'r enw gwyddonol yw *Diarsia dahlii*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clai cochddu yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clai plaen**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleiau plaen**; yr enw Saesneg yw *Plain Clay*, a'r enw gwyddonol yw *Eugnorisma depuncta*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clai plaen yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clai engreilyd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleiau engreilyd**; yr enw Saesneg yw *Ingrailed Clay*, a'r enw gwyddonol yw *Diarsia mendica mendica*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clai engreilyd yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Cairn Dulnan** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Albyn i Monadh Liath yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH752107. Y dref agosaf ato yw Kingussie.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-08-19 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clai porffor**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleiau porffor**; yr enw Saesneg yw *Purple Clay*, a'r enw gwyddonol yw *Diarsia brunnea*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clai porffor yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ffilm ddrama a ffuglen wyddonol gan y cyfarwyddwr Hugo Haas yw ***Bílá Nemoc*** a gyhoeddwyd yn 1937. Fe'i cynhyrchwyd gan Hugo Haas yn First Czechoslovak Republic. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tsieceg a hynny gan Hugo Haas. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Zdeněk Štěpánek, Hugo Haas, František Filipovský, Ladislav Boháč, Václav Vydra, František Smolík, Jaroslav Průcha, Jaroslav Vojta, Marie Nademlejnská, Vladimír Šmeral, Rudolf Deyl, Bedřich Karen, Karel Dostal, Vladimír Hlavatý ac Eva Svobodová. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1937. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Life of Emile Zola* sef ffilm Americanaidd hanesyddol gan y cyfarwyddwr William Dieterle. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,350 o ffilmiau Tsieceg wedi gweld golau dydd. 
Otto Heller oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, *The White Disease*, sef gwaith llenyddol gan yr awdur Karel Čapek.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hugo Haas ar 19 Chwefror 1901 yn Brno a bu farw yn Fienna ar 1 Awst 2019. Derbyniodd ei addysg yn Brno Conservatory.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Hugo Haas nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Roedd **Marcus Aurelius Mausaeus Carausius** (bu farw 293) yn gadfridog Rhufeinig a lwyddodd i gipio grym ym Mhrydain a rhan o Gâl am rai blynyddoedd. Roedd yn aelod o lwyth Belgaidd y Menapii, a ganed ef yn y rhan orllewinol o Batavia (Yr Iseldiroedd yn awr). Gwnaeth enw iddo'i hun yn ystod ymgyrch Maximian yn erbyn y Bagaudae yng ngogledd Gâl, ac o ganlyniad fe'i gwnaed yn bennaeth y llynges oedd yn gwarchod Prydain a gogledd Gâl, y *Classis Britannica*. Roedd i fod i'w gwarchod rhag ymosodiadau y Sacsoniaid a'r Ffranciaid, ond cododd amheuon ei fod yn gadael iddynt lanio ac anrheithio, yna yn eu dal wrth iddynt ddychwelyd a chymeryd yr ysbail iddo'i hun.

Gorchymynodd Maximian ei ddienyddio, ond ymateb Carausius oedd cipio grym ym Mhrydain a rhan o Gâl, gan ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr. Llwyddodd i gadw grym am saith mlynedd, gan fathu ei arian ei hun. Yn 293 llwyddodd Constantius Chlorus, y *Cesar* yn y gorllewin, i gymeryd gogledd Gâl oddi wrtho a'i had-uno a'r ymerodraeth. Yr un flwyddyn llofruddiwyd Carausius gan ei weinidog cyllid, Allectus, a ddaeth yn rheolwr Prydain yn ei le.
Mae **Carreg Cadno** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SN874161. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 504 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 538 metr (1765 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Strwythur Atomig CO2
Adeiledd 3D o garbon deuocsid
Mae **Carbon deuocsid** (**CO2**) yn gyfansoddyn cemegol sydd wedi ei greu gan ddwy atom ocsigen ac un atom carbon wedi'u bondio'n gofalent. Mae'n nwy ar dymheredd a gwasgedd safonol ac mae'n bodoli yn atmosffêr y ddaear yn y cyflwr hwn. Ar hyn o bryd, yn fyd-eang, crynodiad y carbon deuocsid yn yr atmosffêr yw tua 383 rhan fesul miliwn ar gyfartaledd er bod hyn yn amrywio - yn dibynnu ar leoliad ac amser. Mae carbon deuocsid yn nwy tŷ gwydr pwysig ar y ddaear gan ei fod yn trawsyrru golau gweledol gan amsugno llawer o is-goch. Yn 2014 disgynodd y ganran o garbon deuocsid a oedd yn cael ei allyru i'r atmosffer 9% yng ngwledydd Prydain - gan y defnyddiwyd 20% yn llai o lo. Dyma'r defnydd lleiaf o lo ers y 1850au.

Cynhyrchir carbon deuocsid gan bob anifail, planhigyn, ffwng a micro-organeb yn ystod resbiradaeth a defnyddir gan blanhigion yn ystod ffotosynthesis. Mae planhigion yn defnyddio carbon deuocsid yn ogystal â chemegion eraill i greu siwgrau sydd yn cael eu defnyddio fel y deunyddiau crai am dyfiant neu ar gyfer resbiradaeth eto. Mae carbon deuocsid felly'n gydran sylweddol yn y gylchred garbon. Mae carbon deuocsid anorganig yn gynnyrch llosgfynyddoedd a phrosesau geothermal eraill fel ffynhonnau naturiol.

Nid oes cyflwr hylifol ganddo o dan wasgedd is na 5.1 atm, ond yn solid ar dymereddau'n is na -78 °C. Yn ei gyflwr solid, gelwir carbon deuocsid yn "iâ sych" yn gyffredinol.

Carbon deuocsid yn yr atmosffer
-------------------------------

 *Prif erthygl: Carbon deuocsid yn atmosffer y Ddaear*
Chwith: Cyfanswm allyriadau gwledydd y byd: y 40 gwlad uchaf eu hallyriadau. Dde: allyriadau yn ôl nifer y bobl yn y gwledydd hynny.
Mae Carbon deuocsid (CO2) yn nwy hynod bwysig yn atmosffer y Ddaear. Mae'n 0.04% (400 rhan allan o filiwn) o'r atmosffer. Er mai cymharol isel yw'r cryodiad ohono yn yr atmosffer, fe all CO2 weithredu fel nwy tŷ gwydr ac mae iddo rôl bwysig iawn yn y broses o reoli tymheredd wyneb y Ddaear.

Mae CO2 yn amsugno ac yn allyru ymbelydredd isgoch ar donfedd o 4.26 µm (modd dirgrynol) a 14.99 µm (modd dirgrynol a phlygiadol). Casglwyd gwybodaeth am grynodiadau a lefelau CO2 ers blynyddoedd, a gwelir nad yw'n sefydlog. Mae'r data'n dangos ei fod wedi newid yn sylweddol gyda'r amrediad at ei uchaf tua 500 miliwn o flynyddoedd yn ôl (7,000 rha mewn miliwn) yn ystod y cyfnod Cambriaidd ac ar ei isaf (180 rhan mewn miliwn) yn ystod y Rhewlifiad cwaternaidd, sef o 2.58 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP) hyd at y presennol.

Gweler hefyd
------------

* Newid hinsawdd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.carbonbrief.org; adalwyd 5 Mawrth 2015
2. ↑  "Global carbon dioxide levels break 400ppm milestone". *The Guardian*. 6 Mai 2015. Cyrchwyd 7 May 2015.
3. ↑  "ESRL Global Monitoring Division - Global Greenhouse Gas Reference Network". *NOAA*. 6 Mai 2015. Cyrchwyd 7 May 2015.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **carpiog pluog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **carpiogion pluog**; yr enw Saesneg yw *Feathered Thorn*, a'r enw gwyddonol yw *Colotois pennaria*.

Siani flewog
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r carpiog pluog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **carpiog tywyll**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **carpiogion tywyll**; yr enw Saesneg yw *Dusky Thorn*, a'r enw gwyddonol yw *Ennomos fuscantaria*.

Siani flewog
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r carpiog tywyll yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **carpiog porffor**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **carpiogion porffor**; yr enw Saesneg yw *Purple Thorn*, a'r enw gwyddonol yw *Selenia tetralunaria*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r carpiog porffor yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
*Gweler hefyd Coetan Arthur (gwahaniaethu).*
Cromlech yw **Carreg Coetan Arthur** (hefyd **Coetan Arthur**; weithiau hefyd 'Carreg Coetan'), sy'n gorwedd mewn cae ger pentref Trefdraeth yn Sir Benfro. Cyfeiriad AO (map 145): SN 060394.

Carreg Coetan Arthur
Gweddillion siambr gladdu Neolithig ydyw. Ceir maen clo mawr sy'n cael ei gynnal gan ddau o'r pedwar maen sy'n dal i sefyll. Dim ond olion sy'n weddill o'r domen bridd a orchuddiai'r siambr. Ceir ambell garreg o'i gwmpas sy'n rhoi awgrym o siâp y beddrod gwreiddiol pan gafodd ei adeiladu yn Oes Newydd y Cerrig. Mae cynllun y meini yn awgrymu cysylltiad gyda dosbarth o siambrau claddu Neolithig yn Iwerddon y cyfeirir atynt yn Saesneg fel "*portal dolmens*". Yn y cyfnod cynhanesyddol a dechrau'r cyfnod hanesyddol bu cysylltiadau cryf rhwng Dyfed a de-ddwyrain Iwerddon.

Mae Carreg Coetan Arthur yn un o sawl heneb a nodwedd ddaearyddol yng Nghymru a gysylltir â chylch y Brenin Arthur, ond does dim cysylltiad hanesyddol.

Mae'r gromlech yng ngofal Cadw a cheir mynediad dirwystr iddi gan y cyhoedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Cadw". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-12-14. Cyrchwyd 2010-03-02.
2. ↑  Christopher Houlder, *Wales: an archaeological guide* (Faber & Faber, 1978), tud. 178.

Dolenni allanol
---------------

* Tudalen ar wefan Cadw Archifwyd 2010-12-14 yn y Peiriant Wayback.
Mae **Coetir Dyffryn Coombe** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1971 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 29.93 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cyn-fodel o Gymraes yw **Grace Coddington** (ganwyd 20 Ebrill 1941), a ddaeth yn gyfarwyddwraig greadigol y cylchgrawn ffasiwn *Vogue*. Yn y rôl olaf, daeth hi'n adnabyddus am greu sesiynau ffotograffig mawr, cymhleth a dramatig.

Fe'i ganwyd yn Ynys Môn a threuliodd ei phlentyndod ym Mae Trearddur. Ym 1959 enillodd gystadleuaeth fodelu a arweiniodd at yrfa fel model yn *Vogue*. Tua 10 mlynedd yn ddiweddarach daeth yn olygydd gyda'r cylchgrawn yn Llundain. Ym 1988 ymunodd hi ag Anna Wintour er mwyn gweithio dros *Vogue* yn Efrog Newydd. Parhaodd i weithio i'r cylchgrawn yno tan 2016. Daethpwyd â'i phwysigrwydd yn y byd ffasiwn i sylw'r cyhoedd gan ffilm ddogfen o 2009, *The September Issue*, a ddangosodd y broses greadigol y tu ôl rhifyn o *Vogue*.

Llyfryddiaeth
-------------

* Grace Coddington a Michael Roberts, *Grace: A Memoir* (Efrog Newydd, 2012)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 19355596
* LCCN: no2002101206
* ISNI: 0000 0000 7870 3620
* GND: 128943025
* SUDOC: 184586399
* BNF: cb17155228g (data)
* NDL: 001158063
* CiNii: DA18624458

 |
**Coets fawr** yn Bafaria yn y 19g (paentiad gan Anton Braith)
Cerbyd pedair olwyn a dynnid gan dîm o hyd at bedwar neu chwech o geffylau harnais oedd y **goets fawr**. Fe'i defnyddid am deithiau hir ar briffyrdd Prydain a Gorllewin Ewrop o ganol yr 17g hyd at ddyfodiad y rheilffordd. Yr enw Saesneg arni oedd *stagecoach*, am ei bod yn arfer rhannu'r siwrnai'n gyfres o siwrnau llai. Cedwid ceffylau ar gyfer y goets fawr mewn tafarndai arbennig ar hyd y ffordd a byddai'r gyrwyr yn newid y ceffylau yno. Fel rheol yr oedd gan y goets fawr seddi i chwech y tu mewn iddi a lle i deithwyr tlawd ar ben y to. Roedd y goets yn cario nwyddau a llythyrau hefyd. Cludid y post brenhinol ar y coetsys mawr o 1784 ymlaen yng ngwledydd Prydain.

Cyfnod pwysicaf y goets fawr yn Ewrop oedd y 18g. Roedd yn ffordd anghyfforddus iawn o deithio, yn bennaf oherwydd cyflwr echrydus y ffyrdd yr adeg honno ac oherwydd cynifer y lladron penffordd ar y priffyrdd.

Roedd y goets fawr yn gyfrwng cludiant pwysig yn yr Unol Daleithiau ac Awstralia yn y 19g.

Gweler hefyd
------------

* Helyntion Beca

Cyfeiriadau
-----------
Aderyn ysglyfaethus yn byw yn bennaf ar bysgod yw **Gwalch y pysgod** (enw gwyddonol: *Pandion haliaetus*). Mae ganddo ddosbarthiad eang iawn trwy'r byd, ac yn un o'r ychydig adar sydd i'w cael ar bob cyfandir heblaw yr Antarctig. Mae'n 60 cm mewn hyd a 180 cm o adain i adain. Brown ydy rhan uchaf ei gorff a'r rhan isaf yn wyn; mae ymylon ei lygaid a'i esgyll yn blu du.

Gall blymio i'r dŵr ar gyflymder uchel i ddal ei ysglyfaeth gyda'i grafangau. Mae sbigau bychain ar ei draed sy'n ei gynorthwyo i afael yn y pysgodyn. Yn Ewrop mae Gwalch y pysgod yn aderyn mudol, sy'n treulio'r gaeaf yng ngorllewin Affrica.

Mae'n nythu gerllaw llynnoedd ac afonydd fel rheol, ond ambell dro gerllaw dwr hallt. Ran amlaf mae'r nyth, sy'n gasgliad sylweddol iawn o frigau, mewn coeden, ond gall nythu ar lawr os yw mewn lle diogel, er enghraifft ar ynys fechan ynghanol llyn.

Diflannodd yr aderyn ysglyfaethus hwn o wledydd Prydain yn 1916; cafodd ei ddifa'n llwyr o'r Alban yn nechrau'r 20g gan erledigaeth dyn: saethu a chasglu wyau, ond dychwelodd y gwalch i nythu yno yn y 1950au ac erbyn 2012 roedd yno mwy na 200 o barau.

Yng Nghymru
-----------

### Hanesyddol

A oedd yna weilch y pysgod yng Nghymru cyn i’r par ddechrau nythu ym Morthmadog 5 mlynedd yn ol? Mae yna son am "eryr" yn dal pysgodyn yn stori Culhwch ac Olwen yn y Mabinogi - ond gallasai hwnnw fod yn eryr môr. Y dystiolaeth gryfaf o walch pysgod digamsyniol yw arfbais dinas Abertawe, sydd yn dyddio o’r 13g. Mae enw carfan rygbi’r Gweilch yn atgof o hyn, ond nid yw'n glir ai dyma'r rheswm am yr enw.

### Heddiw

Fideo dwyieithog o Weilch y pysgod yn Hafren, Canolbarth Cymru yn 2016.
Y Ganolfan Wylio yn Nyffryn Dyfi.
Yn 2004 nythodd yng Nghymru am y tro cyntaf, hyd y gwyddom, a hynny ger Llyn Glaslyn. Yn 2005 magodd pâr gerllaw Porthmadog ddau gyw a sefydlodd yr RSPB ganolfan ymwelwyr gerllaw'r nyth. Daeth tua 50,000 o bobl i'w gweld yn ystod yr haf. Mae'n nhw yn dal yno, a bellach, ceir pâr arall yn nythu yng Nghors Dyfi, ble ceir cuddfan i'w gwylio. Man arall da i'w gwylio rhwng Mawrth a Medi yw Canolfan Ymwelwyr yr RSPB ger Pont Croesor, Porthmadog.

Mae'r adar sydd yng Nghymru yn fudol ac erbyn mis Medi maent yn gadael am wledydd cynhesach Gorllewin Affrica.

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gwalch pysgod | Pandion haliaetus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
*Pandion haliaetus*

Gweler hefyd
------------

* Canolfan Gweilch Loch Garten

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bwletin Llên Natur rhif 10

Dolennau allanol
----------------

* Gwefan Saesneg y BBC
* Gwefan Saesneg Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Sir Drefaldwyn
* Gwefan Saesneg Prosiect Gweilch y Dyfi Archifwyd 2013-07-07 yn y Peiriant Wayback.
Briwfwyd melys cartref mewn powlen. Mae'r rysáit Americanaidd hon yn cynnwys afalau, cig eidion, siwgr, rhesins, siwed, triagl, finegr, a sbeisys.
Teisen friwdda wedi ei thorri'n hanner, gan ddangos y briwfwyd melys tu mewn.
Cymysgedd o ffrwyth sych, cyrens, rhesins, siwgr, afalau, croen candi, sbeisys, a gwêr neu siwed, ac weithiau gwirodydd megis brandi neu rỳm, yw **briwfwyd melys** neu **friwdda melys**. Gellir ei gadw fel cyffaith, a gan amlaf caiff ei bobi mewn crwst fel pei.

Heddiw fe'i fwyteir yng Ngwledydd Prydain mewn teisenni briwdda adeg y Nadolig. Yn wreiddiol roedd yn cynnwys cig neu afu wedi malu, a daeth yn boblogaidd i ychwanegu ffrwyth sych a chynhwysion melys eraill. Mae'r cymysgedd modern mewn teisenni briwdda yn cynnwys, gan amlaf, ffrwyth sych, cnau mân ac afalau wedi malu, siwed, sbeisys, a sudd lemwn, finegr neu frandi.

Yr enw Saesneg ar friwfwyd melys yw *mincemeat* neu *sweet mincemeat*. Gall *mincemeat* hefyd gyfeirio at friwgig. Er ei fod yn cynnwys y gair *meat*, yn anaml iawn mae'r cymysgedd yn cynnwys cig heddiw. Dechreuodd defnyddio gwêr eidion yn lle cig eidion yng nghanol yr 17g, ac erbyn diwedd y 19eg ganrif diflanodd cig o ryseitiau briwfwyd melys yng Ngwledydd Prydain ac yng Ngogledd America. Mae ambell rysáit, yn enwedig yn yr Unol Daleithiau, yn parhau i ddefnyddio cig.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) mincemeat. Oxford Dictionaries. Adalwyd ar 27 Rhagfyr 2014.
2. 1 2  (Saesneg) Mincemeat recipes. BBC. Adalwyd ar 27 Rhagfyr 2014.
3. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [mincemeat].
4. ↑   manfriw. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 27 Rhagfyr 2014.
5. 1 2  Davidson, Alan. *The Oxford Companion to Food* (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2006), t. 509.
6. ↑  (Saesneg) mincemeat. Merriam-Webster. Adalwyd ar 27 Rhagfyr 2014.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***friwfwyd melys***
Mae **Carn Dearg - Diollaid a'Chairn** (neu **Diollaid a' Chairn**) yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN487757. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Tetradracma a fathwyd gan Bar Kochba. Ar y cefn, mae arysgrif "Blwyddyn Un o Waredigaeth Israel".
**Gwrthryfel Bar Kochba** yw'r enw a roddir i ryfel rhwng yr Iddewon ac Ymerodraeth Rhufain, a ymladdwyd rhwng 132 ac 136 O.C.. Daw'r enw o enw arweinydd yr Iddewon, Simon bar Kochba.

Yn 132, cododd yr Iddewon mewn gwrthryfel yn erbyn yr ymerodraeth. Gorfodwyd y lleng Rufeinig Legio X Fretensis i adael Jerusalem a dychwelyd i Cesarea, a meddiannwyd y ddinas gan yr Iddewon. Dinistriwyd y lleng XXII Deiotariana yn llwyr. Llwyddodd bar Kochba i sefydlu gwladwriaeth annibynnol a barhaodd am dair blynedd, gan ei rheoli dan y teitl "Nasi".

Cafodd y Rhufeiniaid gryn drafferth yn rhoi diwedd ar y gwrthryfel yna, ac yn y diwedd bu raid iddynt ddefnyddio deuddeg lleng. Ar ôl brwydro hir, gorfodwyd bar Kochba i encilio i gaer Betar. Llwyddodd y Rhufeiniaid i gipio'r gaer a lladdwyd bar Kochba a'i wŷr. Yn ôl Cassius Dio, lladdwyd 580,000 o Iddewon yn y gwrthryfel, a llosgwyd 50 o drefi caerog a 985 o bentrefi. Dinistriwyd Jerusalem, ac adeiladwyd dinas Rufeinig, Aelia Capitolina, yn ei lle. Bu'r gwrthryfel y gostus iawn i'r Rhufeiniaid hefyd.

Yn dilyn y gwrthryfel, creodd yr ymerawdwr Hadrian dalaith newydd, trwy uno Judaea, Galilea a Samaria i greu talaith Syria Palaestina.
Mae **Carn Dearg - Meall nam Fiadh** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN420652. small moss covered rock

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-09-14 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Roedd **Catherine Belsey** (13 Rhagfyr 1940 – 14 Chwefror 2021) yn feirniad llenyddol ac yn academydd yng Nghymru.

Cafodd ei geni yng Nghaersallog, yn ferch i'r athrawes Rita (nee Mallett), a'r peiriannydd Jack Prigg. Cafodd ei addysg yn yr ysgol Godolphin and Latymer, Llundain, yng Ngholeg Somerville, Rhydychen, ac wedyn ym Mhrifysgol Warwick. Roedd hi'n Cadeirydd y Canolfan Theori Beirniadol a Diwylliannol ym Mhrifysgol Caerdydd (1988-2003). Yna symudodd i Brifysgol Abertawe (2006–2014). Roedd hi'n awdures y llyfr dylanwadol*Critical Practice* (1980). Daeth yn Athro Gwadd Saesneg ym Mhrifysgol Derby. Cymrodor Cymdeithas Ddysgedig Cymru ers 2013 oedd hi.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Neil Badmington; Julia Thomas (21 Chwefror 2021). "Catherine Belsey obituary". *The Guardian* (yn Saesneg). Cyrchwyd 4 Mawrth 2021.
2. ↑  David Lodge (1988). *Modern Criticism and Theory*. Longman. ISBN 978-0582494602.
3. ↑  "Catherine Belsey". *Cymdeithas Ddysgedig Cymru*. Cyrchwyd 4 Mawrth 2021.
Gwleidydd o'r Alban yw **Calum Robert Kerr** (ganwyd 5 Ebrill 1972) a oedd yn Aelod Seneddol dros Swydd Berwick, Roxburgh a Selkirk rhwng 2015 a 2017; mae'r etholaeth yn Dumfries a Galloway, Gororau'r Alban a De Swydd Lanark, yr Alban. Roedd Calum Kerr yn cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin, ac yn ei gyfnod yno roedd yn Llefarydd yr SNP dros Yr Amgylchedd a Materion Cefn Gwlad.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Calum Kerr 20145 o bleidleisiau, sef 36.6% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o +27.4 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 328 pleidlais. Cyn hynny, ac ers 1965, bu'r etholaeth yn greigle i'r Democratiaid Rhyddfrydol.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
2. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Michael Moore** | **Aelod Seneddol dros Swydd Berwick, Roxburgh a Selkirk**2015 – 2017 | Olynydd:**John Lamont** |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cathan yr helyg**, sy'n enw bendywaidd; yr enw lluosog ydy **cathanau'r helyg**; yr enw Saesneg yw *Sallow Kitten*, a'r enw gwyddonol yw *Furcula furcula*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cathan yr helyg yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cathariaid yn cael eu gyrru o ddinas Carcassonne yn 1209
Mudiad crefyddol yn ne Ffrainc yn niwedd y Canol Oesoedd oedd y **Cathariaid**, a elwid hefyd yr **Albigensiaid** ar ôl dinas Albi. Roedd rhai dilynwyr yng ngorllewin yr Almaen hefyd.

Ystyriai'r Cathariaid eu hunain fel y wir eglwys Gristionogol, tra ystyriai'r Eglwys Gatholig hwy yn hereticiaid. Dilynent athrawiaeth deuoliaeth, ac roeddynt yn gwrthod yr Hen Destament, gan ystyried mai creawdwr y byd materol drygionus, y *Demiurge*, oedd Duw yr Hen Destament.

Yn 1145, gyrwyd Bernard o Clairvaux i dde Ffrainc i geisio perswadio'r Cathariaid i ddychwelyd at yr Eglwys Gatholig, ond heb lwyddiant. Penderfynodd Pab Innocentius III ddefnyddio grym arfog yn eu herbyn, a ffurfiodd fyddin yn 1209 gyda chefnogaeth Ffylip II, Brenin Ffrainc. Llwyddodd y fyddin, yn wreiddiol dan Arnaud-Amaury, abad Citaux, yma dan Simon de Montfort, i orchfygu'r Cathariaid, gan gipio dinas Toulouse oddi arnynt yn 1215. Fodd bynnag, llwyddodd y Cathariaid i ad-ennill llawer o'u grym yn y blynyddoedd dilynol. Bu ymgyrch arall yn eu herbyn yn 1243, a syrthiodd eu prif gaer, y Château de Montségur, y flwyddyn wedyn. Llosgwyd 215 o'r *parfaits* fel hereticiaid. Gyda hyn, daeth grym y Cathariaid i ben, er i'r mudiad ei hun barhau am gyfnod; yr olaf o'r *parfaits* i'w losgi oedd Guillaume Bélibaste yn 1321 yn Villerouge-Termenès.
Enghraifft o lawysgrifen Spenceraidd o 1884.
Y dechneg o ysgrifennu â llaw, gan ddefnyddio offeryn ysgrifennu, yw **crefft ysgrifennu**. Gelwir ysgrifennu'r unigolyn yn llawysgrifen. Mae llawysgrifen pob person yn unigryw, ond gall fod o arddull ffurfiol, megis teip i'r llaw. Gelwir celfyddyd ysgrifennu yn geinlythrennu neu'n galigraffeg.

Cychwynnodd arddulliau ysgrifennu yn Ewrop gyda'r Hen Roegiaid a'r Rhufeiniaid. Mae'n bosib taw yn y 4g CC datblygodd ysgrifen redeg. Tua 300 CC dechreuodd pobl yr henfyd dorri priflythrennau Lladin a Groeg â gaing. Defnyddiwyd wnsial mewn llawysgrifau Lladin a Groeg o'r 4g ymlaen, a datblygodd yr ysgrifen fân-lythrennog yng Ngwlad Groeg yn yr 8g. Datblygodd yr Eidalwyr ysgrifen italaidd yn ystod y Dadeni.

Ar draws Asia, yn enwedig gwledydd y Dwyrain Pell a'r Byd Arabaidd, mae perthynas glos rhwng dulliau llawysgrifen pob dydd a cheinlythrennu. Hyd heddiw addysgir y grefft hon mewn ysgolion ar draws Asia.

Yn y cyfnod modern diweddar, lluniwyd arddulliau ffurfiol o lawysgrifen ar gyfer ieithoedd y Byd Gorllewinol. Ar y cyfan defnyddiwyd llawysgrifen redeg fel copor-plât yn y Saesneg, a llawysgrifen Gothig fel Fraktur yn yr Almaeneg. Datblygodd Platt Rogers Spencer y llawysgrifen Spenceraidd yn y 19eg ganrif ar gyfer dogfennau busnes yn yr Unol Daleithiau, a chafodd ei dysgu i genedlaethau o ddisgyblion Americanaidd. Bellach, ystyrir y fath arddulliau yn hen ffasiwn mewn nifer o wledydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Crystal, David (gol.). *The Penguin Encyclopedia* (Llundain, Penguin, 2004), t. 321.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Hanes Llawysgrifennu ar wefan vLetter
* (Saesneg) Hanes Llawysgrifennu ar wefan History World
* (Saesneg) Canllaw elfennol i'r arddull italig ar wefan *The New York Times*
Cyflwynydd ar radio a theledu, awdur a cholofnydd yw **Carol Jean Vorderman** MBE (ganwyd 24 Rhagfyr 1960).

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Fe'i ganwyd yn Bedford, Lloegr, yn ferch i Anton 'Tony' Vorderman (1920–2007) a'i wraig, Edwina Jean (née Davies, 1928–2017), Cymraes o Sir y Fflint. Cafodd ei thad garwriaeth gyda menyw arall pan oedd ei mam yn feichiog a gwahanodd ei rhieni pan oedd yn ddwy wythnos oed. Symudodd ei mam nôl i Brestatyn lle roedd hi a'i tri phlentyn yn byw mewn fflat fechan gyda un stafell wely. Yn ddiweddarach, symudodd y teulu i Ddinbych pan briododd ei mam mewnfudwr o'r Eidal, Armido Rizzi.

Aeth i'r ysgol gyfun Babyddol yn y Rhyl, Ysgol Uwchradd Bendigaid Edward Jones. Roedd ei mam wedi dysgu Cymraeg fel plentyn ond wedi ei anghofio ers hynny a nid oedd yn gefnogol iawn o'r iaith. Ar ochr ei mam roedd thaid a'i wncl yn siarad Cymraeg ond ni siaradodd yr iaith gyda hi. Cafodd radd A yn ei Lefel O Cymraeg yn 1976, ond roedd y gwersi yn ffurfiol iawn, dim sgwrsio.

Aeth i astudio Peirianneg yng Ngholeg Sidney Sussex, Caergrawnt. Graddiodd yn 1981 ac erbyn hynny roedd ei mam wedi gadael ei llysdad yn Dinbych felly collodd ei chysylltiad â Chymru.

Bywyd personol
--------------

Mae ganddi dŷ yn Sir Benfro ac mae'n gobeithio symud o'i chartref ym Mryste i Gaerdydd. Ers dechrau cyflwyno ar BBC Radio Wales yn 2019, roedd eisiau ail-ddysgu Cymraeg. Dechreuodd ddysgu unwaith eto. Ymddangosodd ar raglen *Iaith ar Daith* ar S4C yn Ebrill 2020 lle aeth yn ôl i Brestatyn i roi gwers fathemateg i griw o blant saith mlwydd oed yn Ysgol y Llys, yr ysgol Gymraeg newydd yno.

Teledu
------

* *Countdown* (1982–2005)
* *Take Nobody's Word For It* (1987–1989)
* *Tomorrow's World*
* *Stars and their Lives*
* *What Will They Think of Next*
* *Tested to Destruction*
* *Better Homes*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Carol Vorderman grew up in poverty in Wales after dad had affair when mum was pregnant*  , WalesOnline, 4 Tachwedd 2019.  Cyrchwyd ar 6 Mehefin 2019.
2. 1 2   Carol Vorderman yn mwynhau 'Iaith ar Daith'. Llywodraeth Cymru (14 Ebrill 2020). Adalwyd ar 6 Mehefin 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 29813242
* LCCN: n95111297
* ISNI: 0000 0000 3541 7819
* GND: 118198734
* SUDOC: 182995917
* BNF: cb15032873c (data)
* BIBSYS: 12054641
* NKC: osa2015885594

 |
Un o gestyll tywysogion Powys oedd **Castell Bodyddon**. Mae ei hanes yn ansicr ac ni wyddom pryd cafodd ei godi.

Codwyd y castell ger pentref Llanfyllin, Powys. Castell mwnt a beili pur sylweddol oedd Castell Bodyddon. Mae'n debyg mai Tomen yr Allt, tua milltir a hanner o Lanfyllin, oedd y safle.

Erbyn y 1250au roedd y castell ym meddiant Gruffudd ap Gwenwynwyn, mab y tywysog Gwenwynwyn ab Owain, sefydlydd Powys Wenwynwyn. Fel ei dad o'i flaen mewn perthynas â Llywelyn Fawr, roedd elyniaeth rhwng Gruffudd a Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Gwynedd a Chymru. Pan ymgyngreiriodd Gruffudd â'r Goron Seisnig yn erbyn Llywelyn, cyrchodd yr olaf i Bowys yn 1257 a dinistriodd Gastell Bodyddon. Cymerodd Llywelyn feddiant ar diroedd Gruffudd a ffôdd i alltudiaeth. Dychwelodd Gruffudd yn 1263. Talodd wrogaeth i Lywelyn a dychwelwyd ei diroedd iddo ond ni cheir cyfeiriad arall at y castell.

Ffynonellau
-----------

* Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Powys |
| --- |
| 
* Bodyddon
* Caereinion
* Crogen
* Cymer
* Dinas Brân
* Mathrafal
* Tafolwern
* Y Trallwng

 |  |
Safle amddiffynnol aml-gyfnod gerllaw Brynsiencyn ar Ynys Môn yw **Castell Bryn Gwyn**. Mae wedi ei ffurfio o glawdd pridd 10 medr o led a 2 fedr o uchder, ar ffurf cylch, 17 medr ar draws. Yn wreiddiol, roedd ffos yn ei amgylchynu.

Bu cloddio archaeolegol yma yn 1959-60, a dangoswyd fod y safle wedi ei defnyddio yn ystod sawl cyfnod. Cafwyd hyd i grochenwaith o'r cyfnod Neolithig. Yn ddiweddarach, ail-adeiladwyd y clawdd a chloddiwyd ffos newydd, efallai ar gyfer fferm gydag amddiffynfeydd. Cafwyd hyd i grochenwaith o ddiwedd 1g OC, ac ymddengys i'r safle gael ei defnyddio mewn cyfnod diweddarach hefyd.

Castell Bryn-gwyn,Ynys Môn
Cred rhai ysgolheigion mai'r safle yma oedd "Castell Bon y Dom", y dywedir i Olaf Sigtryggsson, taid Gruffudd ap Cynan ei adeiladu yn nechrau'r 11g. Fodd bynnag, nid oes tystiolaeth bendant i gefnogi hyn.

Gerllaw ceir Meini hirion Bryn Gwyn.

Llyfryddiaeth
-------------

Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Fideo o Gastell Bryn Gwyn
Arfbais Powys FadogArfbais Powys Fadog
Tywysog Powys Fadog oedd **Gruffudd Fychan I** (bu farw 1289).

Ef oedd yr ieuengaf o bedwar mab Gruffudd Maelor II, Arglwydd Dinas Brân. Ar farwolaeth ei dad yn 1269 neu 1270, etifeddodd Iâl ac Edeirnion, yn cynnwys Glyndyfrdwy. Cefnogodd Llywelyn ap Gruffudd yn rhyfel 1277 yn erbyn Edward I, brenin Lloegr. Lladdwyd ei frawd hynaf, Madog ap Gruffudd II, yn y rhyfel, ac eifeddodd Gruffudd ei diroedd. Yn y cytundeb heddwch ar ôl y rhyfel, cytunwyd y byddai'r gwrogi i Lywelyn am Edeirnion, ond i Edward I am Iâl. Cefnogodd Llywelyn eto yn rhyfel 1282-1283, a chollodd ei diroedd.

Perswadiodd Iarll Surrey y brenin i ganiatau iddo barhau i ddal ei diroedd fel tenant am weddill ei oes. Gadawodd fab ieuanc, Madog Crypl.

Llyfryddiaeth
-------------

* J. E. Lloyd, *Owen Glendower: Owen Glyn Dŵr* (Clarendon Press, Oxford, 1931), 9-11.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Castell Bryn Amlwg** yn heneb gofrestredig a leolir ger Anchor, Swydd Amwythig, dafliad carreg o'r ffin rhwng Cymru a Lloegr.

Ymddengys i'r castell gael ei godi yn ystod y 12fed a'r 13eg ganrif, ac roedd ganddo dyrau a phorthdy. Dim ond cloddweithiau sydd i'w gweld bellach.

Ym 1963 cloddiwyd y safle gan archeolegwyr, gan ddangos bod llawer o strwythur y cylchfur gwreiddiol wedi'i wneud o bren cyn cael ei ddisodli'n ddiweddarach â cherrig.

Mae agosrwydd y castell i'r ffin rhwng Cymru a Lloegr yn brawf o'i arwyddocâd strategol. Nid yw ei adeiladwr yn hysbys, ond mae ei debygrwydd i Gastell Dolforwyn yn awgrymu y gall mai Llywelyn ap Gruffudd a'i cododd yn ei ffurf derfynol, efallai tua diwedd y 1260au.

Mae tystiolaeth archeolegol o losgi yn awgrymu bod y castell wedi disgyn neu wedi'i ddifetha yn ystod rhyfel 1276-77.

Mae man cyfarfod Swydd Amwythig, Sir Drefaldwyn a Sir Faesyfed yn agos iawn, yng nghymer Nant Rhyd-y-fedw a Nant Rhuddwr.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Castell Bryn Amlwyg: a ringwork and enclosure castle", Historic England; adalwyd 26 Mai 2023
2. ↑  Plantagenet Somerset Fry, *The David & Charles Book of Castles* (Newton Abbot: David & Charles, 1980)
3. ↑  Craig Jones, *Princely Ambition: Ideology, Castle-building, and Landscape in Gwynedd, 1194-1283* (Hatfield: University of Hertfordshire Press, 2022), tt.132-3
Glöyn byw eitha mawr, sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera, yw **britheg Niobe**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **brithegion Niobe**; yr enw Saesneg yw *Niobe Fritillary*, a'r enw gwyddonol yw *Argynnis niobe*. Mae i'w ganfod yng nghanol a de Ewrop a Siberia, Rwsia, Iran, Tsieina, a Corea.

Mae lled ei adenydd agored rhwng 46–60 mm a gall fyw hyd at 2,400 metr uwchlaw lefel y môr. Prif fwyd y siani flewog ydy *Viola tricolor* a *Plantago lanceolata*.

Ochr isaf

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae britheg Niobe yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Argynnis niobe***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
3. ↑  Informatio on Niobe Fritillary
Gwleidydd o'r Alban yw **Carol Monaghan** (ganwyd 2 Awst 1972) a etholwyd yn Aelod Seneddol yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 dros Gogledd-orllewin Glasgow; mae'r etholaeth yn Dinas Glasgow, yr Alban. Mae Carol Monaghan yn cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin. Hi yw Llefarydd yr SNP dros Wasanaethau Cyhoeddus ac Addysg.

Fe'i ganed yn Glasgow a graddiodd mewn Ffiseg ym Mhrifysgol Ystrad Clud yn 1993. Bu'n Bennaeth Adran Wyddoniaeth Ysgol Uwchradd Hyndland tan yr etholiad yn 2015.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Carol Monaghan 23908 o bleidleisiau, sef 54.5% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o 39.3 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 10364 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Strathclyde University (From the archive)". *The Herald*. Newsquest. 7 July 1993. Cyrchwyd 10 May 2015.
2. ↑  Burns, Janice (13 Mai 2015). "*Meet your new Scottish MPs: #2 Carol Monaghan, Glasgow North West*". *The National*. Newsquest. Cyrchwyd 20 Mai 2015.
3. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
4. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **britheg werdd**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **brithegion gwyrdd**; yr enw Saesneg yw *Dark Green Fritillary*, a'r enw gwyddonol yw *Argynnis aglaja*.

Oedolyn yn ei ogoniant
Stamp post
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r fritheg werdd yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Britheg werdd***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.