Roedd yr Uwchgapten **Charles Edward Breese** (26 Mawrth 1867 – 15 Awst 1932) yn gyfreithiwr, yn hynafiaethydd ac yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol etholaeth Sir Gaernarfon o 1918 i 1922

Cefndir
-------

Ganwyd Breese ym Mhorthmadog yn fab i'r hynafiaethydd Edward Breese a Margaret Jane Williams ei wraig.

Bu ei ewyrth David Williams, Castell Deudraeth a'i gefnder Osmond Williams yn Aelodau Seneddol Rhyddfrydol Sir Feirionydd a bu ei dad yn drefnydd y Rhyddfrydwyr ym Meirion a Chaernarfon.

Ar 1 Chwefror, 1894 priododd Janet, merch y Parchedig Paul Methuen Stedman; bu iddynt un ferch.

Gyrfa
-----

Cymhwysodd Breese yn gyfreithiwr ym 1889 ac, fel Lloyd George, aeth i weithio fel cyfreithiwr yng nghwmni ei dad Breese, Jones a Casson ym Mhorthmadog, newidiwyd enw’r cwmni i Charles Breese & Co.

Gwasanaethodd Breese fel Capten ar Gorfflu o Wirfoddolwyr cyn y Rhyfel Byd Cyntaf pan dorrodd y rhyfel galwyd ar y gwirfoddolwyr i wasanaethu yn y theatr Ewropeaidd; cafodd ei ddyrchafu yn uwchgapten.

Hynafiaethau
------------

Fel ei dad, roedd ganddo ddiddordeb mawr mewn hynafiaethau, archaeoleg a herodraeth. Roedd yn gadeirydd pwyllgor gwaith Cymdeithas Hynafiaethau Cymru ac roedd yn un o'i is-lywyddion ym 1930. Ym 1908 fe fu Breese a'r Athro Anwyl o Brifysgol Aberystwyth yn gyfrifol am ganfod olion Rhufeinig o gryn ddiddordeb ar dir y Glaslyn Porthmadog.

Roedd Breese hefyd yn Saer Rydd brwdfrydig a wasanaethodd fel ysgrifennydd cyfrinfa Gogledd Cymru o'r urdd.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Bu tri dyn yn ceisio am enwebiad y Blaid Ryddfrydol yn Sir Gaernarfon ar gyfer etholiad 1918 Breese, Ellis William Davies, cyn AS Eifion (etholaeth a chafodd ei ddiddymu ar gyfer yr etholiad) a Robert Thomas Jones arweinydd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru. Dewiswyd Breese fel yr ymgeisydd ond pan alwyd yr etholiad safodd y tri; Breese fel Rhyddfrydwr swyddogol gyda *thocyn y glymblaid*, Davies fel Rhyddfrydwr Annibynnol a Jones fel Llafur Annibynnol etholwyd Breese yn weddol gyffyrddus.

| Etholiad cyffredinol 1918
Nifer yr etholwyr 36,460 |
| --- |
| Plaid | Ymgeisydd | Pleidleisiau | % | ±% |
|
|  | Rhyddfrydol | Charles Edward Breese | 10,488 | 44.5 |  |
|  | Llafur Annibynnol | Robert Thomas Jones | 8,145 | 34.6 |  |
|  | Rhyddfrydwr Annibynnol | Ellis William Davies | 4,937 | 20.9 |  |
| **Mwyafrif** | 2,343 | 9.9 |  |
| **Y nifer a bleidleisiodd** |  | 64.6 |  |
|  | Rhyddfrydol yn **cadw** | **Gogwydd** |  |  |

Ym 1921 cafodd Breese ei benodi gan y Gweinidog Pensiynau, Ian Macpherson, i wasanaethu ar y Pwyllgor Ymgynghorol ar Bensiynau i benderfynu ar y dyfarniadau terfynol oedd i'w derbyn gan ymgeiswyr oedd yn ceisio tal dan Ddeddf Pensiynau Rhyfel, 1921. Ym 1922 fe'i penodwyd yn Ysgrifennydd Seneddol Preifat i HAL Fisher Llywydd y Bwrdd Addysg.

Yn etholiad cyffredinol 1922 safodd Breese yn Sir Gaernarfon fel Rhyddfrydwr Cenedlaethol. Oherwydd cytundeb rhwng y Rhyddfrydwyr Cenedlaethol a'r Ceidwadwyr doedd dim ymgeisydd Torïaidd, ond fe safodd R T Jones eto fel ymgeisydd y Blaid Lafur gan gipio'r sedd oddi wrth Breese. Ni safodd ar gyfer y Senedd eto.

Bu Breese yn gwasanaethu ar Gyngor Sir Gaernarfon ac fe'i gwnaed yn Henadur y sir. Roedd hefyd yn gwasanaethu fel ysgrifennydd Cyngor Rhyddfrydol Cenedlaethol Cymru.

Marwolaeth
----------

Bu farw Breese yn sydyn o drawiad ar y galon wrth hela grugieir ar fynydd yr Arenig Fawr ger y Bala a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Penrhyndeudraeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Breese, Edward (1835 - 1881) Y Bywgraffiadur arlein (adran am y fab yn erthygl y tad) adalwyd 20 Ebrill 2015
2. ↑  Portmadoc - Carnarvon and Denbigh Herald 27 Ebrill 1894  adalwyd 20 Ebrill 2015
3. ↑  *Roman Remains Found* Cardiff Times
21 Mawrth 1908  adalwyd 20 Ebrill 2015
4. ↑  *Freemasonry* Carnarvon and Denbigh Herald 9 Awst 1907  adalwyd 20 Ebrill 2015
5. ↑  James, Arnold J a Thomas, John E. Wales at Westminster - A History of the Parliamentry Representation of Wales 1800-1979 Gwasg Gomer 1981 ISBN 0 85088 684 8
6. ↑  The Times, 17 Awst 1932 t12
7. ↑  Cofrestr Claddu Eglwys Penrhyndeudraeth: blwyddyn 1932; tudalen 2; cofnod 1615. (Dan ofal Gwasanaeth Archifau Gwynedd)

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**etholaeth newydd** | **Aelod Seneddol Sir Gaernarfon**1918 – 1922 | Olynydd:**Robert Thomas Jones** |