recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Werfa (Mynydd Llangeinwyr)** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid SS912947. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 478 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 568 metr (1864 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Wobbuffet
Un o rywogaethau ffuglennol y fasnachfraint Pokémon a greuwyd gan Satoshi Tajiri yw **Wobbuffet** (Japaneg: ソーナンス - *Sōnansu*). Mae Wobbuffet yn un o'r cymeriadau mwyaf adnabyddadwy o fewn y gyfres, o ganlyniad i'w rôl bwysig yn yr anime, y manga a'r gemau fideo, a ddiolch i ei ymddangosiad anarferol.

Cymeriad
--------

Daw'r enw *Wobbuffet* o'r geiriau Saesneg *wobble* (i siglo) a *buffet* (i baeddu). Daw'r enw Japaneg *Sōnansu* o ymadrodd bachod y digrifwr Japaneg Sanpei Hayashiya (林家三平; 1925–1980) *"Sō nansu, okusan"* (そうなんす、奥さん) ("Fel mae yn, madam"). Mae Hayashiya-san yn enwog am roi ei law er ei dalcen wrth dweud hyn a mae gwneud hyn (wrth gweiddu "Sōōōōnansu!!!") yn nodwedd o ymddygiad Wobbuffet. Fel Pikachu cafodd Wobbuffet ei ddylunio gan Ken Sugimori (ffrind agos i Satoshi Tajiri, crëwr Pokémon) a mae'n cael ei leisio yn yr anime gan Yuji Ueda (Japaneg) a Kayzie Rogers (Saesneg).

Ffisioleg
---------

Sōōōōnansu!!!
Mae Wobbuffet (fel pob Pokémon mae'r enw yn lluosog ac unigol) yn Pokémon seicig glas golau gyda cynffon du (a llygaid mawr gwyn arni). Mae gan Wobbuffet breichiau tenau heb ddwylo, gwen od parhaol er ei wyneb a phedwar traed crwn ar waelod ei gorff. Ni all Wobbuffet ymosod ar ei wrthwynebyddion, ond mae'n cael y pŵer i adlamu unrhyw ymosodiad. Mae hefyd gan Wobbuffet y pŵer i atal ei elynnion rhag ymgilio.

Ymddygiad
---------

Wrth i ddau Wobbuffet cwrdd, bydd nhw'n trio i brofi eu ddygnedd.

Cynefin
-------

Caiff Wobbuffet eu ffeindio dwfn yn ogofâu.

Deiet
-----

Mae Wobbuffet yn llysysydd sydd yn bwyta aeron, ffrwythau a llysiau.

Ieithoedd Gwahanol
------------------

* Almaeneg: *Woingenau* - sy'n meddwl "I ble?"
* Ffrangeg: *Qulbutoke* - o *Culbot* (yr enw Ffrangeg am "Weebles") ac *Okay* (ocê)
* Coreeg: 마자용 *Majayong* - o Majayo; "Mae hynny'n gywir"
Ysgol Uwchradd Ddwyieithog yn Llangollen, Sir Ddinbych ydy **Ysgol Dinas Brân**; saif yn Nyffryn Edeyrnion. Yr enw gwreiddiol oedd "Ysgol Ramadeg Llangollen". Mae'r ysgol yn darparu addysg ar gyfer myfyrwyr 11 i 18 oed a cheir tua 1,200 o ddisgyblion yn yr ysgol. 'Ymdrech a Lwydda' ydy arwyddair yr ysgol. Ceir yma ffrwd Gymraeg drwy'r ysgol. Mae'r dalgylch yn eithriadol o fawr ac mae'n cynnwys Corwen, Y Waun, Llangollen a Dyffryn Ceiriog. Fel canlyniad i hyn, daw oddeutu 75% o'r disgyblion i'r ysgol mewn bysiau.

Agorwyd neuadd chwaraeon newydd yn 2000 a nifer o adeiladau eraill dros y blynyddoedd gan gynnwys ystafell newydd i'r chweched dosbarth ac adran ieithoedd newydd yn 2006. Ers 2008 mae 100% o'r ymgeiswyr Lefel A wedi llwyddo, sy'n golygu fod yr ysgol ymhlith yr uchaf yng Nghymru.

Drama-gerdd mewn sioe ffasiynau, 2009
Y brifathrawes ydy Mrs Alison Duffy.

Daw enw'r ysgol o gastell cyfagos, sef: Castell Dinas Brân sy'n edrych i lawr ar yr ysgol.

Bandio ysgolion
---------------

Rhestrwyd pob ysgol uwchradd yng Nghymru gan y Cynulliad yn Rhagfyr 2011 a daeth yr ysgol yn gydradd 7ed allan o dros 220 o ysgolion; yr unig ysgol yn Sir Ddinbych i gyrraedd Band 1. Mae'r rhestr yn seiliedig ar asesiad o berfformiad ysgolion, 2010-11. Band 1 yw'r band gorau a Band 5 yw'r gwanaf. Mae'r sgôr yn cael ei haddasu er mwyn ystyried nifer y plant sy'n cael cinio am ddim a materion tebyg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC: gweler y ffeil Excel. Adalwyd 19/01/2012.

Dolennau allanol
----------------

* Gwefan swyddogol yr ysgol
* Manylion ar Wefan Sir Ddinbych[*dolen marw*]
Etholaeth seneddol yn Surrey, De-ddwyrain Lloegr, yw **Woking**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Woking yn SurreyEtholaeth Woking yn Surrey
* Surrey yn LloegrSurrey yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1964: Harold Watkinson (Ceidwadol)
* 1964–1997: Cranley Onslow (Ceidwadol)
* 1997–2010: Humfrey Malins (Ceidwadol)
* 2010–presennol: Jonathan Lord (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Ysnoden-Fair lwytgoch** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cyperus fuscus* a'r enw Saesneg yw *Brown galingale*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Ysnoden Fair Lwytgoch.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Ysnoden-Fair lwytgoch***
Mae **Ystad Dinefwr** (hefyd **Parc Dinefwr**), yn ystad hynafol ger Llandeilo yn Sir Gaerfyrddin, sy'n cynnwys safle Castell Dinefwr, pencadlys tywysogion Deheubarth yn yr Oesoedd Canol. Saif ar lan Afon Tywi. Dyma ganolfan weinyddol cwmwd Maenor Deilo yn yr Oesoedd Canol. Dinefwr oedd prif lŷs ŵyr Rhodri Mawr, sef Hywel Dda, brenin cyntaf Deheubarth ac yn nes ymlaen brenin y rhan fwyaf o Gymru.

Cadwraeth
---------

### SoDdGA

Mae'r ystad wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1973 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 224.53 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

### Math o safle

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

### Cyffredinol

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Castell Dinefwr
* Teyrnas Deheubarth
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
**Ystadegaeth gasgliadol** yw'r broses o ddefnyddio dadansoddi data i ddidynnu priodweddau sy'n sail i ddosbarthiad, o fewn tebygolrwydd.
 Mae'r gair 'casglaidol' ('dod i gasgliad'; *inferential*) yma'n cyfeirio at boblogaeth yng nghyd-destun dadansoddi'r ystadegau; er enghraifft, trwy brofi damcaniaethau a chanfod amcangyfrifon. Tybir bod y set ddata dan sylw yn sampl o boblogaeth fwy.

Gellir cyferbynnu ystadegau gasgliadol ag ystadegaeth ddisgrifiol, sydd yn ymwneud yn unig â phriodweddau'r data dan sylw, ac nid yw'n gorffwys ar rwyfau'r rhagdybiaeth bod y data'n dod o boblogaeth fwy.

Cyflwyniad
----------

Fel a nodwyd, mae ystadegaeth gasgliadol yn cynnig gosodiadau am boblogaeth neilltuol, gan ddefnyddio rhyw elfen o samplu, fel arfer.

O dderbyn damcaniaeth am boblogaeth (y dymunir ddod i gasliadau am hynny) yna mae ystadegaeth gasgliadol yn cynnwys dau beth: yn gyntaf, dewis model ystadegol addas o'r broses sy'n cywain y data, ac yn ail, diddwytho gosodiadau o'r model.

Dywed Konishi & Kitagawa, "Gellir ystyried y rhan fwyaf o broblemau o fewn ystadegaeth gasgliadol yn broblemau sy'n ymwenued â modelu ystadegol." Yr un mor berthnasol i hyn yw'r hyn a ddywed yr ystadegydd David Cox, y rhan mwyaf allweddol (a phroblemus) o'r dadansoddi yw'r cyfnewid o'r pwnc dan sylw i'r model ystadegol."

Casgliad rhesymegol ystadegaeth gasgliadol yw'r gosodiad ystadegol. Ymhlith y ffurfiau mwyaf cyffredin o ystadegau casgliadol mae:

* amcangyfrifbwynt h.y. gwerth arbennig, sy'n amcangyfrif o baramedrau sydd o ddiddordeb;
* cyfnodbwynt e.e. y cyfnod hyder (*confidence interval*) a elwir weithiau hefyd yn "amcangyfrif gosod" (*set estimate*). Hynny yw, cyfnod a lunir gan ddefnyddio set ddata a dynnir o'r boblogaeth fel bod y cyfnodu hyn yn cynnwys y paramedrau gwerth gwirioneddol, gyda'r tebygolrwydd ar y lefel hyder a osodwyd;
* cyfnod credadwy, h.y. set o werthoedd sy'n cynnwys;
* gwrthodiad o'r rhagdybiaeth;
* clystyru neu ddosbarthu'r pwyntiau data yn grwpiau.

Gweler hefyd
------------

* Anwythiad Bayesaidd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  geiriadur.bangor.ac.uk; Y Termiadur Addysg; adalwyd 18 Ionawr 2019.
2. ↑  Upton, G. Cook, I. (2008) *Oxford Dictionary of Statistics*, OUP. ISBN 978-0-19-954145-4
3. ↑  Y dyfyniad yn yr iaith wreiddiol: *"The majority of the problems in statistical inference can be considered to be problems related to statistical modeling"*.
4. ↑  Konishi & Kitagawa (2008), tud. 75.
5. ↑  Y dyfyniad yn yr iaith wreiddiol: "How [the] translation from subject-matter problem to statistical model is done is often the most critical part of an analysis". Cox (2006), tud. 197.
Croes Mawreddog, miniatur, a swyddog
Urdd anrhydeddus Otomanaidd a Tiwnisia, a sefydlwyd ym 1835 gan Al-Mustafa ibn Mahmud (Bey Tiwnisia), yw'r **Nichan Iftikhar**, **Atiq Nishan-i-Iftikhar** neu **Nişan-i İftihar** (Cymraeg: "Urdd Gogoniant"), gwobrwywyd yr anrhydedd hyd i rôl cyfansoddiadol y Bey gael ei ddiddymu ar ôl 1957.

Cefndir
-------

Bu'r urdd yn bodoli ar ddau ffurf: yn cyntaf o'i greadigaeth ym 1835 a'r ail wedi 1859. Gwobrwywyd mewn un dosbarth yn unig i gychwyn, cyn i'r urdd gael ei ail-drefnu a gwobrwywyd mewn pum dosbarth o 1843 a chwech o 1882:

1. Croes Mawreddog
2. Swyddog Mawreddog
3. Cadlywydd
4. Swyddog
5. Marchog Dosbarth 1af
6. Marchog 2il Ddosbarth

Gwobrwywyd yr anrhydedd i bobl â dinasyddiaeth Ffrengig, dinasoedd (megis Verdun), ac estroniaid eraill ô nôd mewn cysylltiad â Thiwnisia. Rhoddwyd gan y Bey o Tunis yn ôl cynigion gan Brif Vizier dinasyddion Tiwnisia, neu fel arall yn ôl cynigion gan gadfridog preswyl Ffrainc (a oedd hefyd yn Weinidog Tramor *de facto* Twinisia). Ymddangosodd monogram pob Bey yng nghanol y wobr, felly mae'n bosib dyddio'r wobr yn ôl y monogram.

Enghreifftiau
-------------

Cynhyrchwyd y gwobrau o arian fel rheolm gyda phelydrau enamel gwyrdd a choch ar gyfer rhai dosbarthiadau. Ar gefn y rhuban yn ogystal â bwa a modrwy iw hongian, gellir cael enw'r gemydd, dyddiad, ac ysgrifau'r derbyniad. Gwobrwywyd y rhai a ddengys isod gan Ali Muddat ibn al-Husayn Bey (1882–1902).

* Swyddog Mawreddog (Tiwnisiaidd) Swyddog Mawreddog (Tiwnisiaidd)
* Cadlywydd (detail) (Tiwnisiaidd) Cadlywydd (detail) (Tiwnisiaidd)
* Swyddog (Ffrengig) Swyddog (Ffrengig)

Mae'r gwobrau a roddwyd gan Muhammad III as-Sadiq Bey (1859–1882) yn dangos y gwahaniaethau y gall ymddangos rhwng y rhai a roddwyd yn ôl cynigion Tiwnisia a Ffrainc:

* Swyddog Mawreddog (Tiwnisiaidd) Swyddog Mawreddog (Tiwnisiaidd)
* Swyddog Mawreddog (Ffrengig) Swyddog Mawreddog (Ffrengig)

Testun y diploma
----------------

Derbynwyd ddiploma gyda'r wobr, dyma ddau ddiploma a wobrwywyd i'r un person ym 1927:

* Diploma Arabeg Diploma Arabeg
* Diploma Ffrangeg Diploma Ffrangeg
Nel Gwyn fel "Ciwpid"; ysgythriad tua 1672
Roedd **Nell Gwyn**, sef **Eleanor Gwyn** (2 Chwefror 1650 – 14 Tachwedd 1687), yn actores o Loegr, a aned yn Henffordd, yn ôl pob tebyg, neu o bosibl Llundain (Covent Garden) neu Rhydychen. Roedd ei chyfenw 'Gwyn' hefyd, yn unol ag arferiad ei hoes, yn cael ei sillafu fel 'Gwynn' a 'Gwynne'.

Teulu a magwraeth
-----------------

Does dim llawer o wybodaeth am ei theulu ond awgrymir gan rai fod ei rhieni'n ddigon tlawd, er bod ei bywgraffydd, Charles Beauclerk, yn amau hynny. Elen oedd enw ei mam, a gelwid hi yn "Old Madam", "Madam Gwyn", ac yn "Old Ma Gwyn". Mae enw'i mam a'i chyfenw'n awgrymu ei bod o dras Gymreig. Ganwyd Elen, mae'n debyg, ym mhlwyf St Martin in the Fields a threuliodd ei dyddiau yn Llundain. Dywed un cofnod mai ei thad oedd "Thos [Thomas] Guine a Capt [captain] of ane antient fammilie in Wales".

Defnyddiai arfau Gwyniaid Llansanwyr a oedd yn ddisgynyddion Richard Gwyn o Lansanwyr, liv. 1545 [WG2 Godwin 6 (C)] a'i wraig Ann f. Llywelyn [WG2 Ein. ap G. 16 (A)]. Ni wyddus y cysylltiaid rhwng Nel a theulu Richard, fodd bynnag.

Oedolyn
-------

Yn ôl traddodiad roedd hi'n gwerthu orennau yn Drury Lane, ardal theatrau Llundain, cyn dechrau ar ei gyrfa ar y llwyfan. Roedd hi'n enwog fel *comedienne*.

Ei pherthynas â Siarl II
------------------------

Cymerodd y brenin Siarl II Nell yn ordderch a chafodd ddau blentyn gordderch ganddi, yn cynnwys yr Arglwydd Buckhurst. Dywedir mai "Peidiwch â gadael i Nellie bach lwgu" oedd geiriau olaf y brenin pan fu farw yn 1685.

Cyfranodd Nell Gwyn at sefydlu Ysbyty Brenhinol Chelsea.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  T. C. D. "The Will of Nell Gwynn", The Genealogists' Magazine, cyfr. VII, pp. 8-10.
2. ↑  George Wilson, "Nell Gwynn", The Genealogical Magazine, cyfr. IV (1901), tt. 384-389 (sy'n cynnwys nifer o'i disgynyddion).
3. ↑  Arthur Irwin Dasent, Nell Gwynne (Llundain: Macmillan, 1924), tt. 20-34.
4. ↑  John Harold Wilson, Nell Gwyn (London: Muller, 1952), pp. 3-11.
5. ↑  Clifford Bax, Pretty Witty Nell (London: Chapman and Hall, 1932), tt. 4-7.
6. ↑  H. Noel Williams, Rival Sultanas (London: Hutchinson, 1915), pp. 39-42.
7. ↑  Lewis Melville, Nell Gwyn (London: Hutchinson, 1924), pp. 8-23, esp. t. 12.
8. ↑  Peter Cunningham, The Story of Nell Gwyn (New York: Blom, 1923), tt. 18-20, 154-158.
9. ↑  Bryan Bevan, Nell Gwyn (New York: Roy, 1970), pp. 18-23.
10. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 104484318
* LCCN: n50024230
* ISNI: 0000 0000 9789 8240
* GND: 1025108329
* SUDOC: 119085232
* NKC: js20060804007
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Mynydd Iwerddon** yn gopa mynydd a geir yn y Moelwynion yn Eryri; cyfeiriad grid SH688482. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 558 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n x5. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 583 metr (1913 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mynydd Llangatwg** yn un o fynyddoedd y Mynydd Du, rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO202144 ac o fewn ffiniau Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Uchder cymharol, neu 'amlygrwydd' y copa (a elwir yn 'Twr Pen-cyrn') yw 498 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. I'r gogledd, yn nyffryn Afon Wysg ceir pentref Llangatwg, a roddodd ei enw i'r mynydd, pentref a enwys ar ôl Sant Catwg, a elwir hefyd yn Catwg Ddoeth. Ymhlith y mapiau ar gyfer y lleoliad hwn mae *Landranger* 161 ac *Explorer* 13S.

Dewey yw Mynydd Llangatwg. Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 529 metr (1736 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Hen waith cloddio ger Pen Cyrn.
Llwyfandir, neui wastatir yw'r mynydd, gyda dau brif gopa: y naill, sef Hen Dŷ Aderyn (yn y gorllewin), yn 530 metr ar gyfeiriad gris OS SO171157, a'r llall, sef Twr Pen-cyrn (yn y dwyrain), yn 529 m, lle ceir piler triongli (trig-point). Ceir pwll bychan o ddŵr o'r enw Pwll Gwy-rhoc ar ochr gogleddol y gwastadedd, a phwll ychydig yn llai tua dau gant metr i ffwrdd tua'r gorllewin. I'r gorllewin, dros y B4560, mae'r mynydd yn uno gyda Mynydd Llangynidr.

Mae creigiau'r mynydd yn perthyn i'r gorgyfnod Paleosöig.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mynydd Gwerngraig** yn gopa mynydd a geir yng Nghadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH736136. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 671m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid ydy'r copa, bellach, wedi'i gofrestru. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 680 metr (2231 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cyfarwyddwr, cynhyrchydd, a sgriptiwr ffilm Americanaidd oedd **Wesley Earl Craven** (2 Awst 1939 – 30 Awst 2015) sy'n enwocaf am ei ffilmiau arswyd.

Ganwyd yn Cleveland, Ohio, i deulu o Fedyddwyr caeth. Astudiodd Saesneg a seicoleg yng Ngholeg Wheaton yn Illinois ac enillodd ei radd meistr mewn athroniaeth ac ysgrifennu o Brifysgol Johns Hopkins. Gweithiodd fel athro cyn iddo cael gwaith yn y diwydiant ffilm fel golygydd sain. Cyfarwyddodd sawl ffilm bornograffig dan ffugenw ar ddechrau ei yrfa. Ei ffilm arswyd gyntaf, dan enw ei hunan, oedd *The Last House on the Left* (1972), ffilm sy'n ddrwg-enwog o hyd am ei olygfeydd o artaith a thrais a chyngor ei phoster: "*To avoid fainting, keep repeating 'It's only a movie...'*". Ei ail ffilm oedd *The Hills Have Eyes* (1977), ac yn ddiweddarach fe greodd sawl ffilm deledu a hefyd *Deadly Blessing* (1981) a *The Hills Have Eyes II* (1984).

Llwyddiant mwyaf Craven oedd *A Nightmare on Elm Street* (1984), ffilm "slaeswr" a fanteisiodd ar ofnau plant o hunllefau i gyflwyno elfen ffantasi i'r genre. Daeth anghenfil y ffilm, Freddy Krueger, yn un o ddynion drwg enwocaf y sinema arswyd. Yn sgil llwyddiant y ffilm, cafwyd cyfres deledu, chwe ffilm ddilynol, ffilm groesi gyda'r cymeriad Jason o'r gyfres *Friday the 13th* sef *Freddy Vs Jason* (2003), ac ailwneuthuriad o'r ffilm wreiddiol yn 2010.

Ymhlith ei weithiau eraill mae'r ffilm deledu *Chiller* (1985), y ffilm sombi *The Serpent and the Rainbow* (1988), sawl pennod o'r gyfres *The Twilight Zone*, a *The People Under the Stairs* (1991). Cyfarwyddodd y ffilm arswyd gomedi *Vampire in Brooklyn* (1995) sy'n serennu Eddie Murphy. Cafodd Craven lwyddiant mawr eto gyda *Scream* (1996), ac efe a gyfarwyddodd hefyd y tri dilyniant (1997, 2000, a 2011). Crwydrodd i wahanol fathau o ffilm gyda'r ddrama sentimental *Music of the Heart* (1999) a'r stori ias a chyffro *Red Eye* (2005).

Bu farw yn 76 oed o ganser yr ymennydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Wes Craven obituary, *The Guardian* (31 Awst 2015). Adalwyd ar 21 Gorffennaf 2017.
Mae **Mynydd Fron-fraith** yn gopa mynydd a geir yng nghadwyn Cadair Idris, de Gwynedd, rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH747117. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 446m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 514 metr (1686 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dewey
Mae **Mynydd Llangynidr** yn gopa mynydd a geir yn y Mynydd Du rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO123151. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 455 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 557 metr (1827 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Carnedd gron
------------

Ceir Carnedd gron Garn Fawr ar Fynydd Llangynidr sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Yn ôl y Testament Newydd, roedd **Mair** (a elwir hefyd yn **Santes Fair** neu'r **Forwyn Fair**) yn fam i Iesu Grist. Roedd hi'n briod â Sant Ioseff ac, yn ôl ffynonellau llai derbynnol, yn ferch i'r saint Joachim ac Ann. Mae efengyl Luc yn adrodd sut y dysgodd Mair, a oedd yn forwyn (gwyryf) ar y pryd, gan yr archangel Gabriel, negesydd oddi wrth Dduw, ei bod hi'n mynd i roi genedigaeth wyrthiol i Iesu Grist, Mab Duw.

Anrhydeddir y Santes Fair yn bennaf yn yr Eglwys Gatholig, ac o fewn yr eglwys honno credir iddi gael ei llenwi â gras Duw ers ei genedigaeth (nid yw'r athrawiaeth hon yn golygu, fel mae rhai wedi ei dehongli, bod Mair hithau wedi cael ei geni yn wyryfol). Athrawiaeth ganolog arall i Gristnogaeth Catholig yw'r Dyrchafiad, hynny yw, bod corff Mair wedi codi i'r nefoedd wedi ei marwolaeth. Anrhydeddir hi hefyd o fewn Islam; ceir mwy am fywyd Mair yn y Coran nac yn y Testament Newydd.

Yn symbolaidd mae'r Forwyn Fair yn cael ei chyfelybu i Arch y Cyfamod yn y traddodiad liturgiaidd Cristnogol, am ei fod wedi dwyn Crist i'r byd i roi Cyfamod newydd.

Yn ôl traddodiad treuliodd ddyddiau olaf ei hoes mewn tŷ ger Effesus (de-orllewin Twrci) a bu farw yno. Creda Catholigion bod ei thŷ yn Nasareth wedi hedfan oddi ar ei safle wreiddiol i dref Loreto yn yr Eidal ym 1294. Dyma'r unig safle sy'n gysylltiedig â bywyd Mair drwy Ewrop ac felly y mae yn safle boblogaidd am bererindodau.

Gweler hefyd
------------

Rhestr o fenywod y Beibl
Lleolir **Ysbyty Athrofaol Cymru** (Saesneg: *University Hospital of Wales*) yn ardal y Mynydd Bychan, Caerdydd. Sefydlwyd ym 1971, ac erbyn hyn mae 1000 o wlau yn yr ysbyty. Hwn yw ysbyty athrofaol trydydd fwyaf y Deyrnas Unedig, a'r ysbyty mwyaf yng Nghymru. Mae'n darparu gwasanaeth Damwain ac Argyfwng 24 awr ac amryw o adrannau arbenigol eraill.

Mae'r ysbyty wedi ei rannu'n dri bloc, sef Bloc A, B a C. Mae'r ysbyty athrofaol yn gysylltiedig ag Ysgol Feddygaeth Prifysgol Caerdydd. Gweinyddir yr ysbyty gan Ymddiriedolaeth GIG Caerdydd a'r Fro.

Cyfleusterau
------------

Cwblhawyd brosiect mil o bunnau gan gwmni Base Structures yn 2005, gan gyflenwi llwybr a oedd wedi ei gynllunio'n arbennig i gysylltu un rhan o'r ysbyty gyda'r llall. Mae'r ysbyty hefyd yn brolio cynulliad enfawr yn y brif fynedfa, sy'n cynnwys derbynfa a siopau, yn ogystal â gwasanaethau arbennig sy'n rhoi cymorth i'r cleifion a'u teuluoedd.

Radio'r ysbyty
--------------

Mae Ysbyty Athrofaol Cymru yn gartref i Radio Glamorgan, sy'n darlledu ar Sianel 1, Patientline. Dathlodd yr orsaf ei phen-blwydd yn 40 mlwydd oed yn 2007. Mae'n cyflenwi cerddoriaeth ac adloniant i'r staff, yr ymwelwyr a'r cleifion, 24 awr y dydd, pob diwrnod yr wythnos.

Trafnidiaeth
------------

Mae cyrraedd Ysbyty Athrofaol Cymru wedi dod yn llawer haws yn ystod y blynyddoedd diweddar. Mae gwasanaethau Bws Caerdydd wedi ei wneud yn bosib i gyrraedd yr ysbyty o bob cwr o Gaerdydd. Mae gwasanaethau gan gwmnïau eraill megis Veolia a Stagecoach yn cyflewni trafnidiaeth o du allan i Gaerdydd.

Gwasanaethau Bws Caerdydd:

* 1 i'r Rhath, Penylan, Tremorfa, y Sblot a Canol y Dref
* 2 i Treganna, Lecwydd, Trelluest, Bae Caerdydd a Canol y Dref
* 8 i Canol y Dref a Bae Caerdydd
* 9/9A i Canol y Dref, Trelluest a'r Pentref Chwaraeon Rhyngwladol
* 51 i Cathays a Chanol y Dref - gan gario 'mlaen i Ddinas Powys, Llandochau Fach a'r Barri fel bws 95
* 53 i Cyncoed, Pentwyn, Llanedeyrn a Phenylan
* 85 i Draenen Pen-y-Graig, Llysfaen a Llanisien
* 86 i Llanisien a Llysfaen
* 101/102 i Dyllgoed, Pentrebaen a Threlái
* 101/102 i'r Rhath, Penylan, Llaneirwg a Llanrhymni

Gwasanaethau Veolia Transport Cymru:

* 22 i Rhiwbina a Phantmawr
* 86 i Llanisien a Llysfaen
* 200 i Bentre'r Eglwys

Gwasanaethau Stagecoach:

* A/B i Draenen Pen-y-Graig a Chaerffili

Gweler hefyd
------------

* Apêl Arch Noa

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg)  More hospital emergencies delays. BBC (1 Mawrth 2007).
2. ↑  "Base Structures". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-09-28. Cyrchwyd 2021-02-23.
3. ↑  "Patientline". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-06-13. Cyrchwyd 2008-11-10.

Dolenni allanol
---------------

* Ysbyty Athrofaol Cymru[*dolen marw*]
* Coleg Meddygaeth Prifysgol Caerdydd Archifwyd 2007-09-20 yn y Peiriant Wayback.
* Radio Glamorgan
Mae **Mynydd Margam** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid SS828887. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 224 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 349 metr (1145 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain felen fach**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd melyn bach**; yr enw Saesneg yw *Small Yellow Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Panemeria tenebrata*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop.

19–22 mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf ac mae'r oedolyn ar ei adain rhwng Ebrill a Gorffennaf, yn ddibynol ar ei leolaid. Mae'n hoff o dywydd braf.

Ffilmiwyd ger Wollenberg, Hesse, yr Almaen yn 2011.

Bwyd
----

Prif fwyd y siani flewog ydy *Cerastium* a *Stellaria*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain felen fach yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Mae **Ysgafell Wen (copa gogleddol)** yn gopa mynydd a geir yn y Moelwynion yn Eryri; cyfeiriad grid SH663485. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 636 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 669 metr (2195 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mynydd yng ngogledd-orllewin Anatolia yn Nhwrci yw **Mynydd Ida**, Twrceg **Kazdağı**. Saif yn nhalaith Balıkesir gerllaw Gwlff Edremit, ac i'r de-ddwyrain a adfeilion Caerdroea. Mae'n 1774 m (5,820 troedfedd) o uchder.

Roedd gan y mynydd le amlwg ym mytholeg Roeg. Enwyd y mynydd ar ôl y nymph Idaea, gwraig y duw afon Scamander, a mam Teucer, brenin Caerdroea. Tardda afon Scamander ar lethrau Mynydd Ida. Addolid Cybele ar y mynydd, a galwai'r Rhufeiniaid hi yn *Idaea Mater*. Dywedir i'r casgliad cynharaf o Lyfrau'r Sibyl gael ei ysgrifennu yn Gergis ar fynydd Ida, yng nghyfnod Cyrus Fawr. Ymddengys mai'r casgliad hwn a drosglwyddwyd i Cumae ac yna i Rufain.

Dywedir i'r bachgen Ganymede, mab un o frenhinoedd Caerdroea, gael ei gipio o Fynydd Ida gan Zeus, i'w wasanaethu yn Olympos. Bu Paris, mab Priam, brenin Caerdroea, yn byw fel bugail ar Fynydd Ida, ac yma y bu'n feirniad yn y gystadleuaeth harddwch rhwng y duwiesau Athena, Hera ac Aphrodite a arweiniodd ar Ryfel Caerdroea. O gopa Mynydd Ida y gwyliau'r duwiau a'r duwiesau yr ymladd.

* Çoban, Ramazan Volkan. *İda Dağı'ndan Kaz Dağına; Yöre Anlatılarının Karşılaştırmalı Mitoloji Tarafından İncelenmesi*, III. Ulusal Kazdağları Sempozyumu (Balıkesir, 2012)
Ysbyty dros dro yng Nghaerdydd oedd **Ysbyty Calon y Ddraig**. Roedd yr ysbyty maes wedi'i leoli yn Stadiwm y Principality ac fe'i agorwyd ar 11 Ebrill 2020. Fe'i godwyd mewn ymateb i'r pandemig coronafirws er mwyn darparu gwelyau ar gyfer cleifion sy'n gwella, gan warchod gwelyau prin yn y prif ysbytai ar gyfer achosion mwy difrifol. Derbyniodd yr ysbyty ei enw yn dilyn cynigion gan aelodau'r cyhoedd. Fe’i hagorwyd yn swyddogol ddydd Sul y Pasg 2020.

O ran y nifer o welyau, dyma'r ysbyty mwyaf yng Nghymru a'r ail fwyaf yn y DU. Agorwyd yr ysbyty ar 11 Ebrill 2020 gyda lle ar gyfer 300 gwely gyda lle i ehangu i 2,000 o welyau.

Ar 5 Mehefin 2020 symudwyd y cleifion a staff i ysbytai eraill. Ar ei uchaf, roedd 34 claf yn cael eu trin yno. Y disgwyl oedd byddai'r ysbyty maes yn aros ar gael rhag ofn bydd ail don o COVID-19 yn taro.

Ym mis Medi 2020 cyhoeddwyd y byddai'r ysbyty dros dro yn cael ei ddadgomisiynu erbyn diwedd Hydref a dechrau Tachwedd.

### Logo Calon y Ddraig

Yn dilyn datblygiadau agor yr ysbyty dros dro a'r defnydd o'r logo benodol gyda Draig Goch arno, bu galw gan amryw ar cyfryngau cymdeithasol am fabwysiadu'r logo fel un newydd ar gyfer Gwasanaeth Iechyd Cenedlaethol Cymru yn hytrach na'r un swyddogol sy'n darlunio croes Geltaidd.

Gweler hefyd
------------

* COVID-19, y clefyd heintus
* Pandemig coronafirws 2019–20, y pandemig bydeang

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Agor 'Ysbyty Calon y Ddraig' yn Stadiwm Principality". *BBC Cymru Fyw*. 9 Ebrill 2020. Cyrchwyd 14 Ebrill 2020.
2. ↑  "Coronavirus: Principality Stadium hospital taking shape". *BBC News*. 9 April 2020. Cyrchwyd 9 April 2020.
3. ↑
4. ↑  *Principality Stadium emptied of coronavirus patients as field hospital stops admitting people and staff are redeployed*   (en) , WalesOnline, 6 Mehefin 2020.
5. ↑  *Dadgomisiynu ysbyty dros dro yn Stadiwm Principality*  , BBC Cymru Fyw, 3 Medi 2020.
*Peidiwch â chymysgu y safle hon â Bae'r Foryd yng Ngwynedd.*
Aber Afon Clwyd yw **Y Foryd**, lle ceir harbwr y Rhyl, Sir Ddinbych. Mae'n gorwedd ar arfordir gogledd Cymru ar gwr gorllewinol y Rhyl. Mae'r ffin rhwng Sir Conwy (i'r gorllewin) a Sir Ddinbych yn rhedeg trwy'r aber.

Harbwr Y Foryd gyda'r llanw i mewn.
Yr harbwr ger y Rhyl.

Hanes
-----

Mae'r Foryd yn ffurfio harbwr naturiol, un o'r ychydig rai ar y rhan yma o'r arfordir. Ar un adeg roedd cychod o faint pur sylweddol yn medru cyrraedd i fyny'r afon i dref Rhuddlan a gwelid llawer o dramwyo trwy'r Foryd yn yr Oesoedd Canol. Doedd dim pier yn yr harbwr ar ddechrau'r 19g. Roedd y Rhyl yn dechrau datblygu fel canolfan gwyliau glan môr ac roedd y llongau o Lerpwl yn angori ger traeth y Rhyl a byddai pysgotwyr lleol yn cludo'r teithwyr i'r lan. Erbyn 1831 roedd gwasanaeth llongau ager rheolaidd yn bodoli ac felly codwyd pier bychan yn y Foryd. Hwyliai 'gwasanaeth paced' rhwng Lerpwl a Rhuddlan. Byddai nwyddau fel grawn yn cael eu cludo hefyd, yn ogystal â theithwyr. Arosodd y Foryd y brif ffordd i deithwyr o ogledd-orllewin Lloegr gyrraedd y Rhyl tan 1848 pan agorodd gorsaf reilffordd y Rhyl. Cofnodir i dros 30 o longau hwyliau gael eu hadeiladu yn y Foryd yn hanner cyntaf y 19g. Heddiw mae'r harbwr yn angorfa boblogaidd.

I'r de-orllewin o'r Foryd ceir Morfa Rhuddlan, safle brwydr rhwng y Cymry a'r Eingl-Sacsoniaid yn yr Oesoedd Canol Cynnar.

Pontydd
-------

Pont y Foryd
Mae Pont y Foryd yn dwyn y ffordd A548 dros yr afon gan gysylltu'r Rhyl gyda Bae Cinmel a Tywyn dros yr afon i'r gorllewin. Ger y bont ar y lan ddwyreiniol ceir y *Marine Lake* gyda'i rheilffordd fach a safle cyn barc hwyl y Rhyl; caewyd y parc rhai blynyddoedd yn ôl ac mae cynllun ar y gweill i godi fflatiau moethus a siopau yno.

Tua chwarter milltir i'r de o Bont y Foryd mae pont reilffordd haearn bwrw yn dwyn Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru dros Afon Clwyd.

Bwriedir codi trydedd bont dros y Foryd. Bydd y bont 80 metr hon ar gyfer cerddwyr a beicwyr yn cael ei chodi gyda chymorth grant gan yr elusen cludiant cynaliadwy Sustrans ac arian gan Gyngor Sir Ddinbych a Llywodraeth Cynulliad Cymru. Penodwyd y cwmni i'w hadeiladu ar Fehefin 5 2009. Mae'n rhan o gynllun uchelgeisiol i ddatblygu'r harbwr a'i chylch sydd yn ei dro yn rhan o gynllun ehangach - a dadleuol weithiau - i weddnewid y Rhyl a elwir yn "Y Rhyl yn Symud Ymlaen".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jim Roberts, *North Wales Transport* (Sutton, 1998), tud. 95.
2. ↑  "Cyngor Sir Ddinbych". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-09-28. Cyrchwyd 2010-02-26.

Dolen allanol
-------------

* Y bont newydd Archifwyd 2011-09-28 yn y Peiriant Wayback. ar wefan Cyngor Sir Ddinbych.
Y brenin Arthur a'i farchogion o gwmpas y Ford Gron.
Ymddengys **y Ford Gron** mewn fersiynau Ffrengig a Seisnig o chwedlau am y brenin Arthur. Nid yw'n ymddangos yn y traddodiad Cymreig am Arthur. Dywedir i'r Ford Gron gael ei chynllunio fel y gallai marchogion Arthur eistedd o'i chwmpas heb gweryla ynghylch pwy ddylai eistedd ar ben y bwrdd.

Ceir yr hanes cyntaf am y Ford Gron yng ngwaith Wace, y *Roman de Brut*, er fod y syniad o Arthur yn casglu rhyfelwyr gorau'r deyrnas o'i amgylch yn mynd yn ôl i waith Sieffre o Fynwy, yr *Historia Regum Britanniae*, chwedlau megis *Culhwch ac Olwen* a Trioedd Ynys Prydain. Yn ôl Robert de Boron, y dewin Myrddin oedd yn gyfrifol am greu'r ford, yn efelychiad o ford Joseff o Arimathea ar gyfer y Greal Santaidd. Yn ôl gweithiau fel y Lawnslot-Greal a *Le Morte d'Arthur* gan Thomas Malory, crewyd y Ford Gron ar gyfer tad Arthur, Uthr Bendragon, ac wedi marwolaeth Uthr, cadwyd ef gan Leodegrance, tad Gwenhwyfar, a'i rhoddodd yn anrheg i Arthur pan briododd ei ferch.
Etholaeth seneddol yn Berkshire, De-ddwyrain Lloegr, yw **Wokingham**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Wokingham yn BerkshireEtholaeth Wokingham yn Berkshire
* Berkshire yn LloegrBerkshire yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1959: Peter Remnant (Ceidwadol)
* 1959–1987: William van Straubenzee (Ceidwadol)
* 1987–presennol: John Redwood (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Bryn sy'n safle carneddau cylchog o Oes yr Efydd ydy **Mynydd Myddfai**, ym Myddfai, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN806297.

Carneddau cylchog
-----------------

Math o garnedd gynhanesyddol a godwyd gan y Celtiaid ydy "carnedd gylchog". (Saesneg: *ring cairn*); fe'i codwyd i nodi mangre arbennig, ar gyfer defodau neu i goffau'r meirw, a hynny yn Oes yr Efydd, mae'n debyg.

Ni ddylid cymysgu'r math hwn gyda chylch cerrig, sy'n perthyn i oes wahanol. Caiff ei nodi ar fapiau'r Ordanance gyda'r gair 'Cairn'. Sylwer, hefyd, mai "carnedd gylchog" ydy'r term sy'n cael ei ddefnyddio yng ngeiriadur yr Academi, yn hytrach na "charnedd gylch".

Cofrestrwyd yr heneb hwn gan Cadw gyda'r rhif SAM: CM346.

Ceir carnedd gylchog arall gerllaw, a hynny ar ochr Orllewinol y mynydd: cyfeiriad grid SN794289.
Cofrestrwyd yr heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: CM349.

Dosbarthiad
-----------

Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 313metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 440 metr (1444 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Myddfai
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Data Cymru Gyfan, CADW
2. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mynydd Sylen** yn gopa mynydd a geir i'r de o Bontyberem, rhwng Caerfyrddin a Dyffryn Nedd; cyfeiriad grid SN515080. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 75 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 284 metr (932 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2008-06-23 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mynydd Moelfre** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon, i'r dwyrain o Fachynlleth rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN848983. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 363 m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 469 metr (1539 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mwyngloddfa Pennant** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 11 Awst 2010 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.5 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae **Mwyngloddfa Erglodd** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 10 Mawrth 2009 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol