recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd **Mary Davies** (***Mair Eifion***) (17 Hydref 1846 – 8 Hydref 1882) yn dafarnwraig ac yn fardd Cymreig a oedd yn ymgyrchu tros gydnabyddiaeth deilwng i gyfraniad beirdd a llenorion benywaidd Cymru.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Mary Davies ym Mhorthmadog yn ferch i'r Capten Lewis Davies a Jennet (cynt Ellis) ei wraig. Roedd Capten Lewis yn forwr a oedd hefyd yn cadw Tafarn y Tregunter yn ardal y cei Porthmadog. Er nad yw'n dafarn bellach mae'r adeilad yn dal i sefyll ac yn Adeilad Rhestredig Gradd II. Wedi marw Capten Davies fu Mair yn cynorthwyo ei fam i redeg y dafarn.

Cafodd ei addysgu yn breifat mewn ysgol a gadwyd gan ferch Gwilym Hiraethog

Ni fu yn briod.

Gyrfa lenyddol
--------------

Roedd tad Mair Eifion yn brydydd gwlad poblogaidd ac fe fagodd ef ddiddordeb yn yr awen yn ei ferch. Cafodd hi addysg farddol bellach gan Ioan Madog a'r Prifardd Emrys. Cyhoeddwyd peth o'i cherddi yn y cylchgrawn Y Dysgedydd a olygid gan Emrys. Yn wahanol i nifer o feirdd benywaidd ei chyfnod ni chafodd ei chyhoeddi yn y cylchgronau ar gyfer benywod; roedd y cylchgronau hyn yn rhoi bri mawr i ddirwest a gwaith Undebau Dirwest y Merched; fel merch tŷ tafarn doedd dim croeso iddi a'i chysylltiadau a'r *ddiod felltith* yn y cylchgronau.

Bu Mair Eifion yn cystadlu'n llwyddiannus yn eisteddfodau a chyfarfodydd llenyddol. Cafodd ei derbyn i Orsedd y Beirdd fel *Barddones*, yn Eisteddfod Genedlaethol Pwllheli 1875.

Bu llawer o waith Mair Eifion yn pwysleisio enw da merched Cymru a phwysigrwydd cyfraniad merched i'r byd llenyddol (*Myn enw werth ei gerfio.... / A dyro brawf yn eglur / Fod merch yn meddu dawn*). Roedd hi am greu cymdeithas i feirdd a llenorion benywaidd Cymreig i roi mwy o gyhoeddusrwydd i'r sawl oedd eisoes yn llenydda ac i annog eraill i wneud. Oherwydd gwrthwynebiad rhai o'i chyfoedion benywaidd i'w cysylltiadau a'r dafarn a thrwy ei farwolaeth ifanc ni wireddwyd ei breuddwyd.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn Nhafarn Tregunter yn 35 mlwydd oed. Claddwyd ei gweddillion ym mynwent capel yr Annibynwyr, Soar, Talsarnau.

Cyhoeddiadau
------------

Cyhoeddwyd *Blodau Eifion, gwaith barddonol Mair Eifion*, golygydd Gwilym Eryri (William Roberts) ym 1885.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur *DAVIES , MARY (‘ Mair Eifion ’; 1846 - 1882 ), bardd* adalwyd 22 Mawrth 2018
2. ↑  *Tregunter, including forecourt railings and gate A Grade II Listed Building in Porthmadog, Gwynedd* adalwyd 22 Mawrth 2018
3. ↑  Cymru Cyfrol 54, 1918 Tud 83 *Gwyr Eifionnydd* adalwyd 22 Mawrth 2018
4. ↑  Nineteenth-Century Women's Writing in Wales, Nation, Gender, Identity – Jane Aaron; Gwasg Prifysgol Cymru 2010 ISBN 9780708320600
5. ↑  "EISTEDDFOD FREINIOL GENEDLAETHOL PWLLHELI - Llais Y Wlad". Kenmuir Whitworth Douglas. 1875-09-03. Cyrchwyd 2018-03-22.
6. ↑  "BARBARA JONES A'R BEIRDDESAU CYMREIG - Y Genedl Gymreig". Thomas Jones. 1878-06-27. Cyrchwyd 2018-03-22.
7. ↑  "PORTHMADOG - Y Dydd". William Hughes. 1882-10-13. Cyrchwyd 2018-03-22.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 149339243
* LCCN: no2010112368

 |
Bardd, nofelydd, llenor straeon byrion, ac ysgrifwr o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Mario Benedetti** (14 Medi 1920 – 17 Mai 2009). Cyhoeddodd mwy na 80 o lyfrau yn ystod ei oes.

Ganwyd yn Paso de los Toros, Tacuarembó, i fewnfudwyr Eidalaidd. Symudodd y teulu i'r brifddinas Montevideo pan oedd Mario yn 4 oed, ac yno mynychodd ysgol breifat.

Bu'n byw yn Buenos Aires, prifddinas yr Ariannin, am gyfnod cyn iddo ddychwelyd ym Montevideo yn nechrau'r 1940au. Yn 1945 cyhoeddodd ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, *La víspera indeleble*, ac ymunodd â'r cylchgrawn adain-chwith *Marcha*. Benedetti oedd un o sefydlwyr *Frente Amplio*, mudiad adain-chwith cyffredin yn Wrwgwái. Priododd Luz López Alegre yn 1946, a buont yn briod nes ei marwolaeth hi o glefyd Alzheimer yn 2006. Mae ei gyfrolau eraill o farddoniaeth yn cynnwys *Poemas de la oficina* (1956). Ymhlith ei gasgliadau o straeon byrion mae *Montevideanos* (1959), ac ymhlith ei nofelau mae *La tregua* (1960) ac *El cumpleaños de Juan Angel* (1971).

Wedi i'r unbennaeth sifil-filwrol gipio grym yn 1973, bu'n rhaid i Benedetti adael Wrwgwái, ac aeth yn alltud yn yr Ariannin. Yno cafodd ei fygwth gan un o grwpiau parafilwrol yr adain dde, ac aeth i Beriw am chwe mis nes iddo gael ei allgludo. O'r diwedd, ymsefydlodd yng Nghiwba, a gweithiodd i'r cwmni cyhoeddi Casa de las Américas. Ysgrifennodd am ei brofiadau'n alltud yn y gyfrol *El desexilio y otras conjeturas* (1984).

Dychwelodd i Montevideo yn 1983, a bu'n teithio i Fadrid a Mallorca am gyfnodau hirion. Bu farw ym Montevideo yn 88 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Nick Caistor, "Obituary: Mario Bendetti", *The Guardian* (20 Mai 2009). Adalwyd ar 26 Ebrill 2019.
2. ↑  (Saesneg) Mario Benedetti. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 26 Ebrill 2019.
3. ↑  (Saesneg) "Mario Benedetti: Writer in the vanguard of South America's literary boom in the second half of the 20th century Archifwyd 2019-04-26 yn y Peiriant Wayback.", *The Independent* (12 Mehefin 2009). Adalwyd ar 26 Ebrill 2019.
Rhes dai nodweddiadol ar Morfa Mawr
Stryd yn Aberystwyth yw **Morfa Mawr** (Saesneg: *Queen's Road*).

Lleoliad
--------

Canolfan Alun R. Edwards, hen Neuadd y Dref
Adeilad hynod Ty Edleston, Morfa Mawr
Lleolir Morfa Mawr yn rhan Fictorianaidd y dref. Mae'r stryd hir mewn perthynas â strydoedd eraill Aberystwyth. Mae ei phen ddeheuol yn ffurfio croesffordd brysur gyda Rhodfa'r Gogledd a dechrau Stryd y Dollborth (*Northgate Street*) (sy'n rhan o'r A487) a Stryd Thespis (*Thespian Street*).

Mae ei phen gogleddol yn gorffen wrth droed Craig-glais ("Consti") a Rheilffordd y Graig.

Nodweddion
----------

Hen Dŷ'r Bad Achub
Stryd o aneddau yw Morfa Mawr gan fwyaf. Ceir yno dai mawr tair neu bedair llawr sy'n gartrefi teuluol, fflatiau i weithwyr a theuluoedd ac i fyfyrwyr. Mae'r rhan fwyaf o'r tai ar ochr ogleddol y stryd.

Wrth i'r stryd estyn tuag at Craig Glais mae ochr chwith y stryd yn cefnu ar feysydd parcio a gerddi nifer o westai Promenâd Aberystwyth. Prin yw'r siopau ar y stryd.

Ymysg ei nodweddion mae:

* Canolfan y Morlan - canolfan Gristnogol a chymunedol sy'n cynnal amrywiaeth eang o ddigwyddiadau
* Clwb Tenis Aberystwyth - cyrtiau ac adeilad clwb
* Hen Dŷ'r Bad Achub, bu unwaith wedyn yn stiwdio fechan i'r BBC yn Aberystwyth wedi iddynt adael ystafell ar gornel Ffordd y Môr a Maes Cambria
* Tafarn 'Scholars'. Yr hen enw ar y dafarn oedd y 'Chrystal Palace'
* Canolfan Fethodistaidd St Paul (ar gornel Stryd y Baddon)
* Olion hen chwarel
* Rheilffordd y Graig - trên feniciwlar lan fryn Craig-glais

### Maes y Frenhines

Rheilffordd y Graig ar ben gogleddol Morfa Mawr
Ceir gwyriad fechan yn ffordd Morfa Mawr wrth i'r ffordd tarmac grey bwa bychan a gyda hynny, man di-draffig yn union o flaen grisiau Canolfan Alun R. Edwards. Gelwir y rhan yma o'r stryd a'r gerddi o'i blaen yn Maes y Frenhines (*Queen's Square*).

Lleoliad Llyfrgell Tref Aberystwyth yng Nghanolfan Alun R. Edwards. Yr adeilad hardd yma oedd hen bencadlys Cyngor Tref Aberystwyth.

Hanes
-----

Fel awgryma'r enw Cymraeg, roedd y rhan hyn o'r hyn ddaeth maes o law yn dref Aberystwyth, ar un adeg yn forfa a hynny y tu allan i ffiniau canoloesol y dref.

Rhoddwyd amlinielliad o stryd Morfa Mawr ym map William Couling o 1809 ond roedd gan mwyaf heb ei gyffwrdd yn 1834. Tu ôl i'r ffordd roedd llwybr rhaf (rhopys). Dechreuwyd adeiladu Neuadd y Dref yn 1856. Mae'r mwyafrif o'i adeiladau ar Morfa Mawr a Ffordd y Gogledd (sydd y tu cefn iddi) yn dyddio o'r 1890au ac 1900au. Ceir felly unffurfiaeth arddull i'r rhan fwayf o'r tai.

Ceir elfennau o arddull Gothig i rai o adeliadau Morfa Mawr

Ceir cofnod o'r stryd, o dan enw 'Queen's Road' yn 1889.

Oriel
-----

* Hen Dŷ'r Bad Achub, plac RNLI
* Hen Dŷ'r Bad Achub, plac y BBC
* Fflatiau Sant Ioan, Morfa Mawr

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "copi archif" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2015-09-14. Cyrchwyd 2018-05-29.
2. ↑

Dolenni allanol
---------------

Gwefan Cyngor Tref Aberystwyth
{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/Nodyn:Taxonomy/Saxifraga|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} 

Planhigyn llysieuol yn y teulu Saxifragaceae yw ***Saxifraga rosacea***, neu **Tormaen Gwyddelig** .

Mae'n ymledu gan stolonau, gan ffurfio clustog gryno o egin deiliog byr. Gall coesynnau blodeuol fod hyd at 25cm o daldra, gyda 4-5 blodyn gwyn gyda phetalau 6-10mm o hyd.  

Fe'i ceir yng ngorllewin Ynysoedd Prydain, ac yng Ngwlad yr Iâ.   Daeth ddiflannodd yn Lloegr yn 1960.  Mae i'w ganfod fel arfer ger nentydd mynyddig, ond mae hefyd yn tyfu ar glogwyni a llethrau sgri.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "Saxifraga rosacea subsp. rosacea | Online Atlas of the British and Irish Flora". *www.brc.ac.uk*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-07-24. Cyrchwyd 2022-11-28.
2. ↑  "Home". *Alpine Garden Society*.
3. ↑  "Plants of Iceland: Saxifraga rosacea, Irish Saxifrage". *www.iceland-nh.net*.
4. ↑  "The Species Recovery Trust - Lost Life". *www.speciesrecoverytrust.org.uk*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-04-28. Cyrchwyd 2022-11-28.
Ffilm a gynhyrchwyd ym 1996 gan Ffilmiau'r Nant ar gyfer S4C yw ***Tylluan Wen***. Mae'n addasiad o'r nofel *Y Dylluan Wen* gan Angharad Jones. Mae'r ffilm hon yn cael ei gwylio gan fyfyrwyr ysgol uwchradd fel rhan o faes llafur cwrs Cymraeg Llên TGAU (CBAC).

Crynodeb
--------

Mae Martha/Eirlys (Siân James) yn dychwelyd at yr ardal lle y'i ganed hi i ddial ar Ifor Preis (John Ogwen) ei chyn-brifathro, am farwolaeth ei thad (David Tennant). Mae hi'n gorfodi Ifor Preis i odinebu ar ei wraig ffyddlon (Meri (Betsan Llwyd)) ac yn codi cywilydd ar y ddau, wrth iddi gyhoeddi'i pherthynas ag Ifor o flaen eu holl ffrindiau. Ceisia Ifor Preis, yn gandryll, ei thagu cyn ei gollwng. Wedyn mae Martha yn dial am farwolaeth ei thad trwy daro Ifor Preis ar ei ben â'i thelyn. Gwêl merch Ifor Preis, sef Gwen, y llofruddiad, a rhed i ganol yr heol. I achub bywyd Gwen mae Martha'n aberthu ei hunan wrth wthio Gwen allan o'r ffordd.

Newidia Martha ei henw o Eirlys i Martha i geisio sicrhau na chaiff ei hadnabod, ond erbyn y diwedd mae hen gogyddes yr ysgol, Mrs Roberts, yn darganfod pwy ydy hi wrth iddi ymweld â bedd ei thad. Yn ogystal â Mrs Roberts, mae Roger, sef cyn-ddisgybl yn yr ysgol, yn ei hadnabod o hen lun ysgol. Yn y stori hon mae Dafydd Tennant yn cael ei bwrw gan car. Mae Martha yn beio hon ar Ifor Preis.

Symbolaeth
----------

Mae llawer o symbolaeth yn y ffilm; gwelwn ôl-fflachiadau o Eirlys yn cael y gansen, y prifathro yn gwisgo mantell, a chan fod Martha yn cyrraedd yn gwisgo mantell, dengys hyn ei bod bellach yn rheoli. Yn nes ymlaen mae saethiad o Ifor Preis yn gwisgo ei fantell yn breifat yn dangos sut y mae ef eisiau adennill rheolaeth. Mewn rhannau lle mae Martha eisiau bod yn arbennig o fygythiol mae hi’n gwisgo coch. Clywir llawer o gerddoriaeth ailadroddus yn y ffilm - symbol o’r gorffennol yn ailadrodd ei hun - ac mae’n adeiladu tensiwn i uchafbwynt ar y diwedd. Symbol arall yn y ffilm yw'r delyn, offeryn a ddefnyddir ar y cyfan i greu, ond tua diwedd y ffilm i ddinistrio, yn debyg i'r gansen yn y nofel 'Y Dylluan Wen'.

Cymeriadau ac actorion
----------------------

| Cymeriad | Actorion |
| --- | --- |
| Martha/Eirlys | Siân James |
| Ifor Preis | John Ogwen |
| Meri Preis | Betsan Llwyd |
| Dafydd Tennant/Elis | David Tennant |
| Tylluan | Sifyn y Dylluan |

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) *Tylluan Wen*  ar wefan Internet Movie Database

WikiquoteWikiquote
Mae gan Wiciddyfynu gasgliad o ddyfyniadau sy'n berthnasol i:
***Tylluan Wen***
Enghraifft o ddiagram cymudol. Yma, gwelir fod y llwybrau cyfeiriol sydd â'r un dechreubwyntiau a diweddbwyntiau'n cyrraedd yr un man. Gwelir hefyd fod y casgliad o bob morffedd rhwng *X* ac *Y* yn cael ei ddynodi gan hom*C*(*X*,*Y*), neu'n syml hom(*X*, *Y*), ac fe'i gelwir yn "**set-hom** rhwng *X* ac *Y*".
Mewn mathemateg, map o un strwythur mathemategol i un arall o'r un math yw **morffedd** (enw gwrywaidd; ll. morffeddau); mae'n gwneud hynny gan barchu ei strwythur a'i siâp. Mae'r syniad o forffedd i'w weld dro ar ôl tro oddi fewn i fathemateg gyfoes. Mewn theori set, mae morffedd yn ffwythiant; mewn algebra llinol, mae'n drawsffurfiad llinol; mewn theori grŵp mae'n homomorffedd grŵp ac mewn topoleg mae morffedd yn ffwythiant parhaus, ac yn y blaen.

Fodd bynnag, mewn theori categori, mae morffedd yn syniad tebyg i hyn, ond sydd ychydig yn fwy haniaethol: nid oes angen i'r gwrthrychau mathemategol fod yn setiau, ac efallai y bydd y berthynas rhyngddynt yn rhywbeth mwy cyffredinol na map, er bod yn rhaid iddo ymddwyn yn debyg i fapiau, e.e. rhaid iddo ganiatáu cyfansoddiad cysylltiol.

Mae'r astudiaeth o forffedd ac o'r strwythurau (a elwir yn "wrthrychau") yn ganolog i theori categori. Daw llawer o derminoleg y maes o gategorïau concrid, lle mae'r gwrthrychau yn syml yn setiau gyda rhai strwythurau ychwanegol, ac mae morffeddau yn ffwythiannau sy'n diogelu neu'n parchu strwythur. Mewn theori categori, mae morffeddau weithiau'n cael eu galw hefyd yn "saethau".

Daw'r gair 'morff' o'r Hen Roeg ***μορφή*** sy'n golygu "ffurf" neu "siâp".

Diffiniad
---------

Mae gan categori *C* ddau ddosbarth: gwrthrychau a morffeddau. Cysylltir dau wrthrych gyda pob morffedd: y *tarddiad* a'r *targed*.

Ar gyfer sawl categori cyffredin, mae gwrthrychau hefyd yn setiau (yn aml, gyda strwythurau ychwanegol iddynt), ac mae morffeddau'n ffwythiannau o un gwrthrych i un arall. Felly, mae'r tarddiad a'r targed yn aml yn cael eu galw'n "parth" a "chyd-barth".

Therefore, the source and the target of a morphism are often called *domain* and *codomain* respectively, yn y drefn yma.

Ysgrifennir y morffedd *f* sydd â tharddiad *X* a tharged *Y* fel *f* : *X* → *Y*. Felly, cynrychiolir y morffedd gan *saeth* - o'i darddiad i'w darged.

Mae gan morffeddau weithrediadau rhannol, deuol (*partial binary operation*) a elwir yn "gyfansoddiad". Diffinnir dau forffedd *f* ac *g* os a dim ond os yw mai targed *f* yw'r tarddiad *g*, a dynodir hyn fel *g* ∘ *f* (neu weithiau fel *g* *f*). Tarddiad *g* ∘ *f* yw tarddiad *f*, a tharged *g* ∘ *f* yw target *g*. Mae'r cyfansoddiad hwn yn bodloni'r ddwy wireb:

1. unfathiant: am bob gwrthrych *X*, ceir morffedd id*X* : *X* → *X* a elwir yn **forffedd unfathiant** ar *X*; yn yr un gwynt, ar gyfer pob morffedd *f* : *A* → *B* ceir id*B* ∘ *f* = *f* = *f* ∘ id*A*.
2. cysylltedd (*associativity*): *h* ∘ (*g* ∘ *f*) = (*h* ∘ *g*) ∘ *f*. Pan ddiffinir y gweithrediadau, targed *f* yw tarddiad *g*, a tharged *g* yw tarddiad *h*.

Gweler hefyd
------------

* Isomorffedd
* Homograffeg

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jacobson (2009).
2. ↑  Cyfieithwyd o: *has to admit associative composition*.
Mae **Twyn Crugyrafan (Graig Fawr)** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid SS920954. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 523 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 559 metr (1834 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Carnedd gron
------------

Saif Carnedd gron Crug yr Afan ar y mynydd, carnedd sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Asio flammeus flammeus*
Mae'r **Dylluan Glustiog** (***Asio flammeus***) yn aelod o deulu'r Strigidae, fel y rhan fwyaf o dylluanod. Mae'n aderyn cyffredin neu gweddol gyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, Asia, Gogledd America a De America.

Mae'r Dylluan Glustiog yn aderyn mudol i raddau, yn symud tua'r de yn y gaeaf o'r rhannau lle mae'r gaeafau'n oer. Mae hefyd yn bsarod i grwydro os yw bewyd yn brin.

Adeiledir y nyth ar lawr ar dir agored, rhostir fel rheol. Ma'n dodwy 3 neu 4 o wyau fel rheol, ond os oes digon o fwyd ar gael gall ddodwy hyd at ddwsin. Mae'n hela mamaliaid bychain, yn enwedig gwahanol fathau o lygod, dros dir agored, ond gall fwyta adar hefyd. Gellir gweld y dylluan yma yn hela yn ystod y dydd, yn wahanol i'r rhan fwyaf o'r tylluanod.

Mae'r Dylluan Glustiog rhwng 34 a 42 cm o hyd a 90–105 cm ar draws yr adenydd; mae'r adenydd yn edrych yn hir o'u cymharu a maint yr aderyn. Mae'r plu yn frown gan mwyaf, ac yn oleuach ar y bol. Un ffordd o wahaniaethu rhwng y dylluan yma a't Dylluan Gorniog, sy'n medru edrych yn debyg iawn, yw fod gan y Dylluan Glustiog lygaid melyn, tra mae llygaid y Dylluan Gorniog yn oren. Fel rheol nid yw'r "clustiau", sy'n blu hirach o gwmpas y clustiau mewn gwirionedd, yn amlwg iawn, ond maent yn cael eu codi os oes ar y dylluan eisiau gwrando ar rywbeth.

Yng Nghymru mae nifer cymharol fychan o'r dylluan yma yn nythu, yn yr ucheldiroedd fel rheol. Yn y gaeaf mae'r rhain yn dod i lawr i dir isel, yn aml gerllaw'r môr, ac mae rhai adar o wledydd eraill yn ymuno â hwy.
Mae **Twyni Chwitffordd, Morfa Landimor a Bae Brychdwn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1965 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1395.98 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tylluan lwyd fach** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: tylluanod llwydion bach) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Tyto multipunctata***; yr enw Saesneg arno yw *Lesser sooty owl*. Mae'n perthyn i deulu'r Tylluanod Gwynion (Lladin: *Tytonidae*) sydd yn urdd y *Strigiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *T. multipunctata*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

Teulu
-----

Mae'r tylluan lwyd fach yn perthyn i deulu'r Tylluanod Gwynion (Lladin: *Tytonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Tylluan wen | Tyto alba |  |
|
| Tylluan wen Prydain Newydd | Tyto aurantia |  |
|
| Tylluan wen Swlawesi | Tyto rosenbergii |  |
|
| Tylluan wen fygydog Awstralia | Tyto novaehollandiae |  |
|
| Tylluan wen y gwair | Tyto capensis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tylluan lwyd fach** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Martha Tilston yng Ngŵyl Tegeingl: Llun gan Llinos Lanini (www.llinoslanini.com)
Martha Tilston a'i band yng Ngŵyl Tegeingl, 2008
Mae **Martha Tilston** yn byw yng Nghernyw. Fe'i magwyd ym Mryste, lle'r oedd ei rhieni (canwr gwerin Steve Tilston a'i wraig Naomi (sy'n gylfydydd) yn drefnyddion clwb gwerin y Louisiana. Enillodd hi radd B.A am Actio a Theatr yng Ngholeg Rose Bruford, Llundain. Mae ganddi hi ddwy ferch

Recordiadau
-----------

### Helicopter Trees

(2000) Recordiadau Mouse
efo Nick Marshall

### Mouse Tales

(2001) Recordiadau Mouse
efo Nick Marshall

### Rolling

(2003)

### Bimbling

(2004) SQRCD01
1.Space, 2.Red, 3.Firefly, 4.Seagull, 5.Brighton Song, 6.Tribal kidz, 7.Mary and the prince, 8. Monkey boy, 9.Over to ireland, 10.Cycles, 11.The Numbness, 12.Sprig of thyme, 13.Fire Wood

### Of Milkmaids and Architects

(2007) SQRCD03

1.winter flowers, 2.artificial, 3.polly vaughan, 4.music of the moon, 5.milkmaid, 6.the architect, 7.good world, 8.songs that make sophie fizz, 9.silver dagger, 10. the tulip effect, 11.scientist

### Lucy & the Wolves

(2010) SQRCD05
1.the cape, 2. rockpools, 3. lucy, 4. who turns, 5. wild swimming, 6. 350 bells, 7. my chair, 8. seabirds, 9. searching for lambs, 10. old tom cat, 11. wave machine

### Real - Live at the Union Chapel

(2010) SQRCD06
1.red, 2. duvet, 3. space, 4. winter flowers, 5. artificial, 6. seagull, 7. who are you, 8. golden, 9. corporations, 10. good world

### Machines of Love and Grace

(2012) SQRCD07/SQRLP07
1. stags bellow, 2. silent women, 3. survival guide, 4. blue eyes, 5. wall street, 6. more, 7. staircase, 8. suburbia, 9. shiny gold car, 10. butterflies, 11. let them glow

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan Folkville". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-05. Cyrchwyd 2014-04-02.
2. ↑  Gwefan Northern Soul

Dolen allanol
-------------

gwefan Martha Tilston

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ISNI: 0000 0004 6236 3763

 |
*Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Morris.*
Roedd **William Morris** (25 Mehefin 1811 – 25 Chwefror 1877) yn fancer ac yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Bwrdeistref Caerfyrddin rhwng 1864 a 1868.

Cefndir
-------

Ganwyd Morris yn Llangynnwr yn ail fab i Thomas Morris a Maria ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn ysgol ramadeg Caerfyrddin.

Ym 1847 priododd Magdalen Mary Anna merch Sackville F Gwynne, Parc Glanbrân. Bu iddynt dau fab ac un ferch.

Gyrfa
-----

Yn y 1780au agorodd hen dad-cu Morris banc yng Nghaerfyrddin o’r enw David Morris & sons. O dan reolaeth y meibion daeth yn fusnes hynod lwyddiannus a phan roddodd David Morris, ewythr William y gorau i’w gyfran ef o’r banc er mwyn bod yn Aelod Seneddol ym 1837 roedd yn werth tua £250,000 (gwerth tua £18 miliwn bellach). Etifeddodd William a’i frawd hŷn Thomas Charles Morris y banc gan ei redeg hyd 1871, pan werthwyd y cwmni i’r *National Provincial Bank of England*.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Ar farwolaeth ei ewyrth David Morris ym 1864 etholwyd William i sedd Bwrdeistref Caerfyrddin yn ddiwrthwynebiad ar ran y Blaid Ryddfrydol. Cafodd ei ail ethol yn ddiwrthwynebiad yn etholiad cyffredinol 1865, ond torrodd ei iechyd a phenderfynodd sefyll i lawr o’r senedd ar adeg etholiad cyffredinol 1868.

Gwasanaethodd fel henadur ar Gorfforaeth Bwrdeistref Caerfyrddin am nifer o flynyddoedd a bu’n faer ar bedwar achlysur. Bu’n Ynad Heddwch ar fainc Sir Gaerfyrddin ac yn is raglaw’r sir. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf ym 1858.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref Y Cwm (neu *Coomb* fel bu rhai yn ei sillafu), Llangynog yn 68 mlwydd oed.

* Nodyn yn Annals & AntquitiesNodyn yn Annals & Antquities

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "DEATHOFMRWILLIAMMORRISIOFCWM - The Western Mail". Abel Nadin. 1877-02-26. Cyrchwyd 2017-09-06.
2. 1 2  Thomas Nicholas, 1872 *Annals and antiquities of the counties and county families of Wales; containing a record of all ranks of the gentry* adalwyd 7 Medi 2017
3. ↑  Value of British money at today's date adalwyd 22 Ionawr 2017
4. ↑  Williams, William Retlaw, The parliamentary history of the Principality of Wales, from the earliest times to the present day, 1541-1895 adalwyd 7 Medi 2017

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**David Morris** | **Aelod Seneddol Bwrdeistref Caerfyrddin**1864-1868 | Olynydd:**John Cowell-Stepney** |
*Am y rywogaeth* Physeter macrocephalus*, gweler Morfil sberm.*

Mamal sy'n byw yn y môr ac sy'n perthyn i deulu'r Monodontidae ydy'r **morfil gwyn** sy'n enw gwrywaidd; lluosog: **morfilod gwyn(ion)** (Lladin: *Delphinapterus leucas*; Saesneg: *Beluga whale*). Mae ei diriogaeth yn cynnwys Cefnfor yr Iwerydd, America a'r Môr Canoldir.

Mae'n famal sy'n byw yn y môr ac ar adegau mae i'w ganfod ger arfordir Cymru. Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Yn agos at fod dan fygythiad' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

Weithiau mae'r morfil sberm (*Physeter macrocephalus*) hefyd yn cael ei alw yn forfil gwyn er ei fod yn rywogaeth arall.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
* Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
* Llwybr yr Arfordir
* Cadwraeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  Gwefan www.marinespecies.org adalwyd 4 Mai 2014
3. ↑
4. ↑
5. ↑  Cewri'r Dyfnfor S4C

* Gwefan Llên Natur; termau safonol.
Mae **Twynwalter** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SN828175. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 477 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 509 metr (1670 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Erthygl am y nofel yw hon. Am y ffilm o'r un enw gweler Un Nos Ola Leuad (ffilm).*
Nofel enwog gan Caradog Prichard yw ***Un Nos Ola Leuad***, a gyhoeddwyd yn 1961.

Adroddir y stori gan brif gymeriad y nofel sy'n dychwelyd i'r ardal ac yn cerdded ar daith ar hyd y lôn ar noson ola leuad, a llifa'r atgofion amdano yn blentyn yn ôl. Mae'r cefndir a nifer o'r digwyddiadau yn ymdebygu i fywyd personol yr awdur ei hun, Caradog Prichard. Cyhoeddwyd y nofel yn 1961. Yn ôl nifer o feirniaid llenyddol mae hi gyda'r nofel Gymraeg orau erioed.

Ysgrifennwyd y nofel yn y person cyntaf, yn nhafodiaith ardal chwareli Bethesda. Mae arddull y nofel yn ymylu ar arddull 'llif yr ymwybod'. Gosodir y nofel yng nghyfnod plentyndod Caradog Prichard yn Nyffryn Ogwen ar ddechrau'r 20g ac fe ddigwyddodd rhai o ddigwyddiadau'r nofel i'r awdur ei hun. Cymerwyd mam y prif gymeriad a mam yr awdur fel ei gilydd i'r seilam.

Mae dylanwad James Joyce ar y nofel, yn arbennig *Finnegans Wake*.

Ymhlith prif themau'r nofel mae gwallgofrwydd, tlodi a diniwedrwydd plentyn.

Mae'r nofel hon yn llyfr gosod yn arholiad TAG UG/U CBAC.

Cymeriadau
----------

* Yr Adroddwr
* Y Bachgen
* Y Fam
* Tada
* Brenhines y Llyn Du
* Moi
* Huw
* Nain
* Anti Elin
* Guto
* Canon
* Ceri
* Jini Bach Pen Cae
* Yncl Wil
* Wmffra Tŷ Top
* Elwyn Pen Rhes
* Em Brawd Now Bach Glo
* Ffranc Bee Hive
* Harri Bach Clocsia
* Preis Sgŵl
* Wil Elis Portar
* Yncl Now Moi
* Wil Colar Starts
* John Elwyn
* Leusa Tŷ Top
* Gres Elin Siop Sgidia

Rhan o adolygiad Gwales
-----------------------

O ddarllen y nofel ar ei hyd, yn hytrach na fesul gwers, mae’r undod yn dod yn amlwg a’r llif yn cyflymu wrth inni glosio tuag at y diwedd anorfod.

I mi, mae hi’n nofel dristach nag oedd hi ddeng mlynedd yn ôl hefyd, a’r tywyllwch yn fy llyncu’n fwy cyfan gwbl rywsut. Pry cop ar drugaredd ei we yw’r bachgen, yn union fel hwnnw sy’n ceisio dianc drwy ffenest ar ddechrau’r bedwaredd bennod ar ddeg. *‘Dyna lle oedd o’n cerddad ar hyd y gwydyr. .. cerddad am dipyn bach a cael codwm, a mynd yn ei ôl a cerddad a cael codwm wedyn. Ond oedd o byth yn syrthio ar lawr achos oedd gwe pry cop run fath a lastig yn ei ddal o’n hongian pan oedd o’n cael codwm, a dyna sud oedd o’n medru dŵad yn ei ôl ar ffenast bob tro.’* Ond breuo y mae’r lastig gyda phob ergyd a ddaw i ran y bachgen, hyd nes nad oes dim i’w godi wedi’r codwm olaf.

Cyfieithiadau
-------------

* *Full Moon* (1973), Saesneg, gan Menna Gallie
* *One Moonlit Night* (1995) Saesneg, gan Philip Mitchell
* *Une nuit de pleine lune*, Ffrangeg
* *Za úplnku*, Tsieceg
* *Una noche de luna*, Sbaeneg
* *In einer mondheller Nacht*, Almaeneg
* *Mia núhta me fengári*, Groeg
* *In de maneschijn*, Iseldireg
* *En manelys nat*, Daneg
* *Jedna księżycowa noc*, Pwyleg, gan Marta Listewnik

Ffilm
-----

* *Un Nos Ola Leuad* (1991), Cwmni Gaucho

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, gol. Meic Stephens (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)
2. ↑  *Llyfr y Ganrif*, Gwyn Jenkins, Andy Misell, Tegwyn Jones (Llyfrgell Genedlaethol Cymru a'r Lolfa, 1999)
3. ↑  Emyr Llywelyn yn Y Faner Newydd 2013
4. ↑  gan Nia Peris
5. ↑
**When Was Wales?** yw llyfr a gyhoeddwyd yn 1985 ar hanes Cymru gan yr Athro Gwyn A. Williams, hanesydd ac ymgyrchydd gwleidyddol Cymreig.

Cyhoeddwyd argraffiad newydd gan Penguin yn 2009. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Ynghylch
--------

Disgrifir y llyfr fel ei waith mwyaf dylanwadol o bosib. Mae Williams yn awgrymu yn y llyfr fod y genedl Gymreig wedi’i llunio gan gyfres o wrthdaro, holltau a rhwygiadau.

Dyfyniad cofiadwy o’r llyfr yw cenedl sydd wedi "goroesi mewn argyfwng". Mae’r llyfr yn awgrymu bod Cymru wedi datblygu rhyw fath o amnesia torfol, "Hanner-atgofion, chwedlau … mae ffantasi yn rhemp. Rydyn ni'n bobl gyda digon o draddodiadau ond dim cof hanesyddol." Mae un adolygiad o'r llyfr yn awgrymu pe bai Williams yn fyw heddiw, byddai’n edmygu’r olygfa o gêm tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru yn gymuned ddwyieithog blaengar.

Disgrifir y llyfr fel llyfr gorau Williams o bosibl sy'n rhan o'r mudiad ehangach o ddiddordeb cynyddol yn hanes Cymru, ac sydd o ddiddordeb personol i Williams. Dywed ei gyn-fentorai, yr Athro James Walvin, "Rwy’n meddwl bod ‘When was Wales?’ yn un o lyfrau gwych y genhedlaeth honno o ysgrifennu gan haneswyr". Cyhoeddwyd y llyfr yn ystod yr un flwyddyn ag y bu Williams yn cyd-gyflwyno ' The Dragon Has Two Tongues ', gan lansio ei yrfa deledu.  Mae cyfarwyddwr y gyfres, Colin Thomas yn cofio, "Roeddwn i wedi ceisio cael Gwyn a Wynford i wneud llyfr ar y cyd i gyd-fynd â’r rhaglen, ond fydden nhw ddim yn ei gael. Ysgrifennodd y ddau lyfrau ar hanes Cymru. Ar ddiwedd y ffilmio, rhoddodd Gwyn gopi wedi'i lofnodi o'i lyfr 'When was Wales?' i Wynford. Roedd wedi ysgrifennu ynddo 'at fy anwyl elyn' (chwerthin)."

Gweler hefyd
------------

* Hanes Cymru (llyfr)
* Hanes yn y Tir

* Rhestr llyfrau Cymraeg

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwyn Alf Williams, Historian, Papers - Archives Hub". *archiveshub.jisc.ac.uk*. Cyrchwyd 2023-02-25.
2. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 28 Mehefin, 2013
3. ↑  "OBITUARY: Gwyn A. Williams". *The Independent* (yn Saesneg). 1995-11-18. Cyrchwyd 2023-02-25.
4. ↑  "WILLIAMS, GWYN ALFRED (1925-1995), historian and television presenter".
5. ↑  King, Richard (2022-02-23). "Top 10 books about Welsh identity". *The Guardian* (yn Saesneg). ISSN 0261-3077. Cyrchwyd 2023-02-25.
6. ↑  "The Dragon with the sharp tongue - Gwyn Alf Williams – the life of the maverick historian and TV presenter". *Nation.Cymru* (yn Saesneg). 2022-09-30. Cyrchwyd 2023-02-25.
7. ↑  "Breathing fire: The making of The Dragon Has Two Tongues". *Nation.Cymru* (yn Saesneg). 2022-12-04. Cyrchwyd 2023-02-25.
**Tudur ab Ednyfed** (fl. c. 1220 - 1278) oedd mab Ednyfed Fychan a distain (canghellor) Teyrnas Gwynedd a Chymru o 1268 hyd 1278 yng ngwasanaeth Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru. Ei frawd oedd Goronwy ab Ednyfed (m. 1268), yntau'n ddistain Gwynedd.

Dechreuodd Tudur ei yrfa gweinyddol fel rhaglaw Dinorben (neu Ddinbych) (c. 1240 - 1245) yn ystod teyrnasiad Dafydd ap Llywelyn. Yn 1245 ymosododd Harri III o Loegr ar Wynedd. Llwyddodd rhyfelwyr Gwynedd i drechu llu'r Saeson ar lannau Afon Conwy, ond cipiwyd nifer o uchelwyr y Berfeddwlad yn garcharorion ganddo, ac yn eu plith oedd Tudur ab Ednyfed. Fe'i rhyddhawyd gyda'r lleill ym mis Medi 1246 ar ôl i Dafydd a Harri gytuno ar heddwch.

Bu'n gennad i Lywelyn ap Gruffudd ar sawl achlysur cyn cael ei benodi'n ddistain — swydd bwysicaf y deyrnas — ar farwolaeth ei frawd yn 1268. Yn Rhagfyr 1263 roedd yn bresennol pan ymostyngodd Gruffudd ap Gwenwynwyn i Lywelyn a gweithredodd i drefnu terfynau tir Gruffudd mewn perthynas â thiriogaeth Llywelyn. Sonnir amdano yn nogfennau Cytundeb Trefaldwyn (1267) ac fel cynrychiolydd Llywelyn mewn trafodaethau â Gilbert de Clare yn 1268. Yn 1277, gyda Goronwy ap Heilyn, cynrychiolodd Lywelyn yn y trafodaethau â chynrhychiolwyr Edward I o Loegr yn Abaty Aberconwy a arweiniodd at Gytundeb Aberconwy. Ni cheir sôn amdano yn y cofnodion swyddogol ar ôl diwedd 1277 a chredir iddo farw y flwyddyn ganlynol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Caerdydd, 1986). Tud. 53-4.

* David Stephenson, *The Governance of Gwynedd* (Caerdydd, 1984). Tud. 11-13 *et passim*; Atodiad II.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :** Goronwy ab Ednyfed | **Disteiniaid GwyneddTudur ab Ednyfed** | **Olynydd :**Goronwy ap Heilyn |
Y Greal Sanctaidd yng Nghastell Corbin; llun gan Arthur Rackham, 1917
*Mae hon yn erthygl am y llestr santaidd. Am y cylchgronau cynnar gweler Y Greal (1807) a Greal.*
Yn ôl mytholeg Gristnogol, **y Greal Santaidd** neu'r **Sangreal** oedd y llestr a ddefnyddiodd Iesu yn y Swper Olaf. Dywedid fod gan y llestr yma alluoedd goruwchnaturiol.

Crybwyllir y Greal gyntaf yn *Perceval, le Conte du Graal* gan Chrétien de Troyes, sy'n dyddio rhwng 1180 a 1191. Cysylltir y Greal Santaidd yn aml a Joseff o Arimathea; ymddengys fod hyn yn dyddio o *Joseph d'Arimathie* gan Robert de Boron yn ddiweddar yn y 12g, lle dywedir i Joseff dderbyn y Greal gan weledigaeth o'r Iesu a'i yrru gyda'i ddilynwyr i Ynys Brydain. Mewn fersiynau diweddarach, dywedir i Joseff ddefnyddio'r Greal i gasglu gwaed Iesu wrth ei gladdu. Daeth hanes y Greal yn rhan bwysig o'r chwedlau ynghlwm wrth y brenin Arthur, gan ymddangos gyntaf yn y cyswllt yma yng ngwaith Chrétien de Troyes.

Cred rhai ysgolheigion, er enghraifft R. S. Loomis, fod hanes y Greal yn deillio o ffynhonnell Geltaidd, gan gymharu'r llestr â'r cyfeiriadau niferus yn y chwedlau Celtaidd at beiriau rhyfeddol fel y Pair Dadeni, a'r peiriau hynny yn eu tro yn cynrychioli'r duwiesau Celtaidd a gysylltir â ffrwthlondeb, dadeni, a ffynhonnell ddihysbydd bywyd ei hun. Cred eraill mai dim ond tarddiad Cristnogol sydd i'r chwedl.

Yn Gymraeg, nid yw *Peredur fab Efrawg* yn y Tair Rhamant yn crybwyll y Greal wrth ei enw, er bod y Greal yn elfen bwysig yn y fersiwn Ffranged cyfatebol, *Perceval, le Conte du Graal* gan Chrétien de Troyes, lle mae Perceval yn cyfarfod y Brenin-Bysgotwr sydd wedi ei anafu, ond nid yw'n gofyn y cwestiwn a fyddai wedi ei iachau. Pan ddaw i wybod am hyn, mae'n ymdynghedu i gael hyd i gastell y Greal. Daw'r cyfeiriad cyntaf at yr enw yn Gymraeg yn *Ystoryaeu Seint Greal*, cyfieithiad yn y 14g o ddau destun Ffrangeg cynharach.

Mewn fersiynau diweddarach o stori'r Greal yn Ffrangeg a Saesneg, Galahad, mab Lawnslot, yw'r unig farchog sy'n ddigon pur i lwyddo yn yr ymchwil am y Greal.

Yn ddiweddarach, cysylltwyd y Greal a phlasdy Nanteos yng Ngheredigion. Roedd llestr yno a elwid wrth yr enw "Cwpan Nanteos". Dywedid mai hwn oedd y Greal, wedi ei gludo o Ynys Wydrin i Abaty Ystrad Fflur ac yna i Nanteos.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Melin y Cwm**, gerllaw Y Maerdy, Sir Fynwy, wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 13 Hydref 1993 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.62 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Pwnc yr erthygl hon yw'r mynydd ym Mannau Brycheiniog.  Am y grib rhwng y Glyderau a dyffryn Ogwen, gweler Y Gribin.  
**Y Gribyn** (795 m / 2,608') (neu **Bryn Teg**) yw trydydd copa uchaf Bannau Brycheiniog, yn ne Powys. Mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog ac yn gorwedd yn agos i Ben y Fan, mynydd uchaf y grŵp.

Uchder
------

Uchder y copa o lefel y môr ydy 795 metr (2608 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 665metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. 

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Llwybrau
--------

Gellir dringo Cribyn o ddau gyfeiriad. Y llwybr hawsaf a mwyaf poblogaidd yw'r hwnnw sy'n cychwyn o fforest Taf Fechan ger cronfa ddŵr Pontsticill.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Ffynonellau
-----------

* Ioan Bowen Rees, *Dringo Mynyddoedd Cymru* (Gwasg Gee, Dinbych, 1965)

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Yn y gyfres manga ac anime *Naruto*, **Minato Namikaze** oedd y "Pedwerydd Hokage", a hefyd tad i Naruto. Mae e hefyd yn cael ei adnabod fel y "Yellow Flash" (四代目火影 - Japaneg) oherwydd ei gyflymder; roedd Minato mor chwym, dywedai rhai ei fod yn gallu telegludo o un lle i'r llall. Roedd gan Minato y fedr i ddrechu byddinoedd llawn.

Minato Namikaze, y Pedwerydd Hokage

Cefndir
-------

Rhoddodd Minato ei fywyd er mwyn atal y Kyuubi rhag dinistrio Konoha yn bellach a lladd mwy o bentrefwyr. Galodd ar Gamabunta er mwyn telegludo'r Kyuubi i ardal arall, fel y gall Minato ei selio heb ymyrriaeth Madara Uchiha. Ar ôl i Gamabunta telegludo'r Kyuubi ceisiodd gwraig Minato, Kushina Uzumaki, selio'r Kyuubi tu fewn iddi hi eto, gan hi oedd y gynhwysydd blaenorol. Gan ei fod hi wedi cwympo'n feichiog gyda Naruto, fe wnaeth y sêl gwanhau ac yna llwyddodd y Kyuubi i dorri'n rhydd.
Erbyn hynny, roedd Kushina ar fin maru gan yr effaith o'r Kyuubi yn torri'n rhydd. Gwirfyddolodd selio'r Kyuubi tu fewn i'w hun fel ei fydd yn marw gyda hi, ond yn lle, seliodd Minato hanner y Kyuubi tu fewn i'w hunan a hanner mewn i Naruto. Credodd taw hyn oedd yr opsiwn gorau, gan efallai bydd angen pwêr y Kyuubi ar Naruto rhyw ddydd er mwyn trechu Madara. Crëd taw plentyn y broffwyd oedd Naruto, ac yna galwodd ar Gerotora er mwyn fynd a Naruto at Jirayia.

Edrychiad
---------

Mae'r nodweddion rhwng Naruto a Minato yn syml iawn; roedd gan Minato gwallt melyn a llygaid glas, yn union fel ei fab. Roedd yn eithaf tal, yn gwisgo gwisg arferol Ninja sef trowsus glas a siaced gwyrdd. Ar ôl dod yn Hokage, gwisgodd côt hir, gwyn gyda fflamau coch ar y gwaelod.

Personoliaeth
-------------

Yn wahanol i Naruto, roedd Minato yn eithaf osteg. Roedd yn barchus tuag at y bobl o'i gwmpas, ac wedi cael ei ystyried fel person neis iawn. Hokage call a deallus oedd Minato.
Digrifwr stand-yp o Loegr ydy **Michael Hazen James McIntyre** (ganwyd 21 Chwefror 1976) sydd weithiau hefyd yn cyflwyno rhaglenni teledu. Yn 2012, dywedir iddo ennill mwy o gyflog nag unrhyw ddigrifwr arall, drwy'r byd.

Yn ychwanegol i fod yn stand-yp ar lwyfannau mwya'r byd, mae ganddo hefyd ei raglen deledu ei hun: *Michael McIntyre's Comedy Roadshow*  (BBC One) ac mae'n ymddangos yn achlysurol ar sioeau eraill ee *Live at the Apollo* ac ar banel beirniaid *Britain's Got Talent* yn 2011. Yn 2018 roedd ganddo ei gyfres deledu ar nosweithiau Sadwrn: *Michael McIntyre's Big Show* (BBC One).

Yn 2018 roedd McIntyre yn byw yn Hampstead, Llundain gyda'i wraig Kitty (armoatherapydd o ran ei galwedigaeth) a dau o blant. Mae Kitty'n ferch i'r actor Simon Ward ac yn chwaer i'r actores Sophie Ward. The couple have two sons, Lucas and Oscar.

Cefnogwr Tottenham Hotspur F.C. yw McIntyre. Mae criced yn un o'i ddiddordebau eraill, ac mae wedi ymddangos ar y rhaglen *Test Match Special* ble roedd yn trafod y maes.

Ar 1 Ebrill 1989, yn 13 oed, eisteddai McIntyre yng nghynulleidfa stiwdio *Going Live* (BBC); cafodd gyfle i ofyn cwestiwn i'r grwp pop Five Star. Mwynhaodd y profiad, cymaint, rhoddodd ei fryd ar fod o flaen y camera.

Rhwng 2017 a 2019 teithiodd yn perfformio ledled y byd gyda'i sioe *Michael McIntyre's Big World Tour*, gyda Chaerdydd yn un o'r llefydd ble'r ymddangosodd. Roedd 83 llwyfan yn ei aros, mewn 15 gwlad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "McIntyre is world's most successful comedian". *The Daily Telegraph*. London. 25 Ionawr 2013. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-01-13. Cyrchwyd 2018-04-21.
2. ↑  "The Tudors actor Simon Ward dies after long illness". *BBC News*.
3. ↑  Gordon, Bryony (11 Tachwedd 2012). "Michael McIntyre interview: 'Maybe people just can't cope with how jovial I am'". *The Daily Telegraph*. telegraph.co.uk. Cyrchwyd 27 Mehefin 2016.
4. ↑  "Comedian issues Spurs rallying call". BBC. 23 Chwefror 2008. Cyrchwyd 20 Gorffennaf 2009.
5. ↑  "BBC Radio 5 live sports extra - Test Match Special, 18/07/2013, The Ashes: Michael McIntyre joins TMS". *BBC*.
6. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-03-04. Cyrchwyd 2021-02-26.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 102472646
* LCCN: no2010192219
* ISNI: 0000 0001 1001 4826

 |
Mae **Minchin Hole** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1958 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.28 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Morfa Uchaf, Dyffryn Conwy** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 12 Hydref 1995 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 194.58 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol