Roedd **Dinas Rydd Danzig** (Almaeneg: *Freie Stadt Danzig*; Pwyleg: *Wolne Miasto Gdańsk*) yn ddinas borthladd hunan-lywodraethol ar y Môr Baltig ac yn ddinas-wladwriaeth. Sefydlwyd y wladwriaeth ar 10 Ionawr 1920 fel rhan o ddyfarniadau Cytundeb Versailles yn 1919, a neilltuwyd dalfa'r ddinas i Gynghrair y Cenhedloedd. Roedd gan wladwriaeth newydd, Gwlad Pwyl hawl arbennig i ddefnyddio’r porthladd, gan mai hwn oedd yr unig borthladd ar y Coridor Pwylaidd.

Peidiodd y ddinas rydd â bodoli ar ôl 1939, pan feddiannwyd hi gan ddinas gan y Drydedd Reich. Ar ôl trechu'r Almaenwyr yn yr Ail Ryfel Byd ym 1945. Meddiannodd y Pwyliaid Danzig a'i ailenwi'n Gdansk.

Tiriogaeth
----------

Danzig, wedi'i amgylchynu gan yr Almaen, Gwlad Pwyl a'r Môr Baltig.
Roedd tiriogaeth Dinas Rydd Danzig yn cynnwys dinas Danzig, yn ogystal â dinasoedd Sopot, Novi Dvor Gdansk, Novi Stavo, a 252 o bentrefi. Roedd yr ardal yn gorchuddio 1,966 cilomedr sgwâr ac yn cynnwys tref sba boblogaidd, Sopot (Zoppot yn Almaeneg).

Pwerau Pwylaidd
---------------

Cynrychiolwyd y ddinas rydd dramor gan lysgenhadon Gwlad Pwyl. Gwlad Pwyl oedd yn gweithredu’r rheilffordd sy’n cysylltu Dinas Rydd Danzig â Gwlad Pwyl. Trosglwyddwyd y post porthladd milwrol i'r Pwyliaid. Roedd dwy swyddfa bost yn y wlad, un yn cael ei gweithredu gan Swyddfa Bost Danzig a'r llall gan Swyddfa Bost Gwlad Pwyl.

Prif Gomisiynydd Cynghrair y Cenhedloedd
----------------------------------------

Roedd tiriogaethau gorfodol Cynghrair y Cenhedloedd yn cael eu llywodraethu gan aelod-wledydd yr Undeb, ond roedd Danzig a Saargebiet yn cael eu llywodraethu’n uniongyrchol gan Gynghrair y Cenhedloedd trwy gynrychiolwyr penodedig, yr Uchel Gomisiynwyr:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  Vardas, pavardė | Periodas | Šalis |
| 1 | Reginald Thomas Tower | 1919–1920 | Y Deyrnas Unedig Y DU |
| 2 | Edward Lisle Strutt | 1920 | Y Deyrnas Unedig Y DU |
| 3 | Bernardo Attolico | 1920 | Yr Eidal Yr Eidal |
| 4 | Richard Cyril Byrne Haking | 1921–1923 | Y Deyrnas Unedig Y DU |
| 5 | Mervyn Sorley McDonnell | 1923–1925 | Y Deyrnas Unedig Y DU |
| 6 | Joost Adriaan van Hamel | 1925–1929 | Yr Iseldiroedd Yr Iseldiroedd |
| 7 | Manfredi di Gravina | 1929–1932 |  Italy Yr Eidal |
| 8 | Helmer Rosting | 1932–1934 | Denmarc Denmarc |
| 9 | Seán Lester | 1934–1936 | Gweriniaeth Iwerddon Gwladwriaeth Rydd Iwerddon |
| 10 | Carl Jakob Burckhardt | 1937–1939 | Y Swistir Swistir |

Demograffeg
-----------


1,000 Gulden Danzig (1924) yn arddangos Neuadd y Ddinas

1,000 Gulden Danzig (1924) yn arddangos Neuadd y Ddinas

Yn 1919 roedd tua 375,000 o bobl yn byw yn y ddinas. Roedd 98% ohonynt yn siarad Almaeneg. Roedd y 2% oedd yn weddill yn siarad Casiwbeg neu Bwyleg.

O dan delerau Cytundeb Versailles, pan wahanwyd dinas Danzig o'r Almaen, daeth ei holl drigolion yn ddinasyddion y Ddinas Rydd. Collodd yr Almaenwyr a oedd yn byw yn Danzig eu dinasyddiaeth Almaenig a bu'n rhaid iddynt fyw y tu allan i'r Ddinas Rydd er mwyn ei gwarchod.

Poblogaeth y Ddinas wrth iaith, 1 Tachwedd 1923, yn ôl cyfrifiad Dinas Rydd Danzig| Cenedligrwydd | Almaeneg | Almaeneg aPwyleg | Pwyleg, Casiwbeg,Maswreg | Rwsieg,Iwcraineg | Hebraeg,Iddeweg | Diddosbarth | Cyfanswm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Danzig | 327,827 | 1,108 | 6,788 | 99 | 22 | 77 | 335,921 |
| Di-Danzig | 20,666 | 521 | 5,239 | 2,529 | 580 | 1,274 | 30,809 |
| Cyfanswm | 348,493 | 1,629 | 12,027 | 2,628 | 602 | 1,351 | 366,730 |
| Canran | 95.03% | 0.44% | 3.28% | 0.72% | 0.16% | 0.37% | 100.00% |

Gwleidyddiaeth
--------------

Ym mis Mai 1933 enillodd Plaid Gweithwyr Sosialaidd Genedlaethol yr Almaen (y Natsiaid) yr etholiadau dinas lleol, ond nid oedd ganddynt fwyafrif o ddwy ran o dair oedd yn angenrheidiol er mwyn gwneud newidiadau i gyfansoddiad Dinas Rydd Danzig. Cyhoeddodd y llywodraeth ar y pryd gyfreithiau gwrth-Semitaidd a gwrth-Babyddol yn erbyn Pwyliaid a Cashwbiaid lleol.

Erbyn 1936, roedd gan senedd y ddinas fwyafrif o'r blaid Natsïaidd lleol. Cafodd cynnwrf i ailymuno â'r Almaen ei glywed yn uwch. Ond bu Gwlad Pwyl yn gyson yn erbyn newid statws Danzig. 1939 Ym mis Ebrill, nododd Comisiynydd Cyffredinol Gwlad Pwyl fod Gwlad Pwyl wedi ymrwymo i ymladd newid.

Oherwydd gwrth-semitiaeth ac erledigaeth a gormes yr Almaen, ffodd llawer o Iddewon. Ar ôl goresgyniad yr Almaenwyr ar Wlad Pwyl ym 1939, diddymodd y Natsïaid y Ddinas Rydd ac ymgorffori'r ardal yn l*Reichsgau Danzig-Gorllewin Prwsia* a ffurfiwyd yn ddiweddar. Dosbarthodd y Natsïaid y Pwyliaid a'r Iddewon oedd yn byw yn y ddinas fel is-ddynol ("Untermensch"), gan eu gwahaniaethu, eu gorfodi a'u llafur a'u difodi. Anfonwyd llawer i'w marwolaethau yng ngwersylloedd crynhoi'r Natsïaid, gan gynnwys Stutthof gerllaw (Sztutowo, Gwlad Pwyl bellach).

**Arweinyddion Dinas Rydd Danzig**

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |   Dancigo senato llywyddion | Cychwyn Cadeiryddieth | Gorffen Cadeiryddiaeth | Plaid |
| 1 | Heinrich Sahm | 6 Rhagfyr1920 | 10 Ionawr1931 | *di-blaid* |
| 2 | Ernst Ziehm | 10 Ionawr1931 | 20 Mehefin 1933 | DAP - Plaid Gweithwyr yr Almaen |
| 3 | Hermann Rauschning | 20 Mehefin 1933 | 23 Tachwedd1934 | NSDAP |
| 4 | Arthur Karl Greiser | 23 Tachwedd 1934 | 23 Awst 1939 | NSDAP |
|   | **Arlywydd y Wladwriaeth** |
| 5 | Albert Förster | 23 Awst 1939 | 1 Medi1939 | NSDAP |

Cyfnod yr Ail Ryfel Byd
-----------------------

Yn dilyn arwyddo cytundeb gudd Cytundeb Molotov–Ribbentrop ym mis Awst 1939, fe ymosododd Hitler ar Wlad Pwyl ar 1 Medi 1939. Ar 2 Medi, y diwrnod ar ôl goresgyniad Gwlad Pwyl, pleidleisiodd y ddinas dros ddod yn rhan o'r Almaen.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, dinistriwyd 90 y cant o'r ddinas. Ar 30 Mawrth 1945, meddiannwyd y ddinas gan luoedd yr Undeb Sofietaidd. Amcangyfrifir erbyn 1945, bod mwy na 90% o boblogaeth brodorol y ddinas cyn 1939 wedi eu lladd neu ffoi.

Yn ystod Cynhadledd Potsdam, adroddwyd bod hen Ddinas Rydd Danzig yn rhan o Wlad Pwyl.

Dolenni allanol
---------------

* Clip ffilm Almaeneg o'r Almaen yn meddiannu Danzig, 1 Medi 1939
* ffilm cartŵn ar hanes Dinas Rydd Danzig
* Podlediad gyda delweddau ar y Coridor Pwylaidd
* Rhaglen ddogfen ar Gytundeb Versailles

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Yale Law School. "The Versailles Treaty June 28, 1919 : Part III". *The Avalon Project*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-02-14. Cyrchwyd 2007-05-03.
2. 1 2
3. ↑  *Encyclopaedia Britannica* Year Book, 1938
4. ↑  Yale Law School. "The Versailles Treaty June 28, 1919 : Part III". *The Avalon Project*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-02-14. Cyrchwyd 2007-05-03.
5. ↑  Levine, Herbert S. *Hitler's Free City: A History of the Nazi Party in Danzig, 1925–39* (University of Chicago Press, 1970), p. 102.
6. ↑  Woodward, E.L. Butler, Rohan, Orde, Anne, editors, *Documents on British Foreign Policy 1919–1939*, 3rd series, vol.v, HMSO, London, 1952:25
7. ↑  Blatman, Daniel (2011). *The Death Marches, The Final Phase of Nazi Genocide*. Harvard University Press. tt. 111–112. ISBN 978-0674725980.