Carreg Cadfan: arysgrif Gymraeg o'r 8fed neu'r 9fed ganrif, yn Eglwys Sant Cadfan, Tywyn
Mae **Hen Gymraeg** yn enw ar gyfnod yn hanes yr iaith Gymraeg sy'n estyn o'r 8g i'r 12g.

Prin yw'r testunau sydd wedi goroesi o gyfnod Hen Gymraeg. Yn eu plith gellir nodi'r arysgrif ar Garreg Cadfan (tua 800, mae'n debyg) a'r testun a elwir yn 'Gofnod *surexit'*. Digwydd y testun hwnnw yn Llyfr Sant Chad, a gedwir yn eglwys gadeiriol Caerlwytgoed (Lichfield). Gweithred gyfreithiol ydyw, a enwyd ar ôl ei air cyntaf (sydd, fel nifer o'r geiriau eraill, yn yr iaith Ladin). Ysgrifennwyd y testun tua dechrau neu ganol y 9g:

> 
> *surexit* tutbulc *filius* liuit ha*gener* tutri dierchi tir telih haioid ilau elcu *filius* gelhig haluidt iuguret amgucant pel amtanndi ho diued diprotant *gener* tutri o guir imguodant ir degion guragon tagc rodesit elcu guetig *equs tres uache, tres uache* nouidligi namin ir ni be cas igridu dimedichat guetig hit did braut grefiat guetig nis minn tutbulc hai cenetl in ois oisau
> 
> 
> 

Mae glosau, sef nodiadau Cymraeg ymyl y ddalen ar destunau Lladin, o'r cyfnod hwn wedi goroesi hefyd. Mae rhai o'r llawysgrifau a ysgrifennwyd o'r 12g ymlaen naill ai wedi eu copïo o lawysgrifau hŷn neu yn gofnod o draddodiad llafar hŷn, e.e. Llyfr Llandaf (a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru), yr *Annales Cambriae* (cedwir un fersiwn o hwn yn y *National Archives* (PRO gynt) yn Llundain a dau fersiwn yn y Llyfrgell Brydeinig), a gwaith y Cynfeirdd.

Mae'r darnau ysgrifenedig hyn yn cynnig tystiolaeth o fath ynglŷn â'r Gymraeg yn y cyfnod hwn. Eto amwys yw'r dystiolaeth i raddau gan na wyddom ai synau'r Gymraeg sydd wedi newid ynteu'r ffordd y cyflëir y synau hyn ar bapur. Rhaid bod yn ofalus wrth dynnu casgliadau o'r dystiolaeth ysgrifenedig brin. Yn y llawysgrifau Cymreig ni cheir treiglad ar ddechrau gair byth, a phrin yw'r enghreifftiau o gyfnewidiadau seiniol yng nghanol neu ar ddiwedd gair, e.e. **atar** (adar), **nimer** (nifer), **douceint** (deugain), **merc** (merch), **trucarauc** (trugarog). Ceir **gu** ynghanol gair, sydd yn w-gytsain erbyn heddiw, e.e. **petguar** (pedwar). Fe dybir nad oedd y gyfundrefn dreigladau ar ddechrau geiriau sydd gennym heddiw ddim eto wedi datblygu'n llawn yn y Gymraeg na'r cyfnewidiadau seiniol mewnol, megis **t** i **d** yn **atar/adar**, eto wedi eu cwblhau. Ond y mae'n bosib bod geiriau yn cael eu treiglo ar lafar ond mai'r ffurf gysefin yn unig a ysgrifennid, neu bod y ffordd o yngan y cytseiniaid wedi newid ers hynny. Digwydd **oi** neu **ui** lle yr yngenir wy heddiw, e.e. **oith** (wyth), **troi** (trwy), **bloidin** (blwyddyn), **notuid** (nodwydd). Ceir **ou** sydd heddiw'n **eu** neu **au**, e.e. **hithou** (hithau), **nouodou** (neuaddau).

Yr acen
-------

Nid oedd Hen Gymraeg eto wedi magu **y** ar flaen geiriau'n dechrau ag **s** a chytsain arall megis **stebill** (ystafell), **strat** (ystrad). Safle'r acen yn y Frythoneg oedd ar y sillaf cyn yr olaf (y goben). Pan gollid terfyniadau Brythoneg, hynny yw, y sill olaf, fe fyddai’r acen ar sill olaf y gair newydd, e.e. **trīnĭtātem** i **trindáwd**, a'r acen ar y sill olaf **–áwd** (dynoda **΄** safle'r brif acen). Yna rhywbryd tua diwedd cyfnod yr Hen Gymraeg symudodd yr acen i'r goben i roi **tríndawd**. Wedi cyfnod yr Hen Gymraeg gwanhawyd yr **aw** oedd bellach yn ddiacen i **o** gan roi'r gair modern **trindod**. **Ha** a **hac** oedd ein **ac** a'n **a** ni megis mewn gweithred sy'n sôn am 'douceint torth ha maharuin in ir ham ha douceint torth in ir gaem' (deugain torth a maharen yn yr haf a deugain torth yn y gaeaf).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jenkins, D. ac Owen, M. E. 1983/84. The Welsh marginalia in the Lichfield Gospels. *Cambridge Medieval Celtic Studies*, 5, 37–66; 7, 91–120.

Gweler hefyd
------------

* Brythoneg a Chymbrieg
* Trawsnewidiad y Frythoneg i'r Gymraeg
* Cymraeg Cynnar: 550 - 750
* Hen Gymraeg: 750 - 1150
* Cymraeg Canol: 1150 - 1400

Chwiliwch am ***Hen Gymraeg***  
yn Wiciadur.