recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Carnllundain** yn gopa mynydd a geir yn Ynys Dewi yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SM696234. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 0 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 136 metr (446 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ci Mawr Denmarc gyda chôt frith
Ci gwaith mawr iawn sy'n tarddu o'r Almaen yw **Ci Mawr Denmarc** neu'r **Daniad Mawr**. Mae union darddiad y brîd yn ansicr, a cheir darluniadau o gŵn mawrion tebyg mewn celfyddyd yr Henfyd. Gellir ei ystyried yn un o'r molosgwn, grŵp o fridiau mawr a chydnerth. Datblygwyd y Daniad Mawr ar ei ffurf fodern tua 400 mlynedd yn ôl yn yr Almaen i hela'r baedd gwyllt. Mae'n debyg i'r baeddgi hwn ymddangos drwy groesfridio'r Gafaelgi Seisnig â'r Bleiddgi Gwyddelig. Nid oes ganddo berthynas bendant â gwlad Denmarc: daw ei enw drwy'r Saesneg, *Great Dane*, o'r Ffrangeg, *grand danois*. *Deutsche Dogge* yw enw Almaeneg y brîd, a bellach fe'i elwir yn *dogue allemand* gan y Ffrancod.

Saif y Daniad gwrywol mwy na 76 cm a'r ast mwy na 71 cm, ac mae'n pwyso tua 54 i 68 kg. Mae ganddo ben mawr, cul gyda gên sgwâr a chorff llydan ei frest gyda choesau hirion cryfion. Côt lefn, fer sydd ganddo, o liw du, melynllwyd, brith (gwyn gyda marciau duon), rhesog, llwydlas, neu fantell (gwyn gyda chlogyn ddu). Mae gan y Daniad o liw melynllwyd neu gôt resog fwgwd du ar ei wyneb.

Brîd cyflym ac effro yw Ci Mawr Denmarc. Mae ganddo dymer addfwyn a chyfeillgar, a hefyd yn ddewr ac yn ddibynadwy. Cedwir heddiw fel ci anwes ffyddlon.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Geiriadur yr Academi*, [Dane: Great Dane].
2. 1 2  (Saesneg) Great Dane. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 26 Medi 2016.
Gorweddai cwmwd **Carnwyllion** yn ne-ddwyrain y Sir Gaerfyrddin bresennol. Roedd yn rhan o gantref Eginog, un o dri chantref Ystrad Tywi yn nheyrnas Deheubarth.

Yn wreiddiol, nid oedd ond dau gwmwd yn Eginog, sef Cydweli a Gŵyr, ond rhannwyd Cydweli yn ddwy ran a rhoddwyd yr enw Carnwyllion ar hanner ddwyreiniol yr hen gantref tra chadwyd yr enw Cydweli ar y cwmwd newydd arall i'r gorllewin. Diflanodd Erginog fel uned weinyddol, i bob pwrpas, gyda'r cymydau newydd yn cymryd ei lle.

Ffiniai Carnwyllion â chwmwd Cydweli i'r gorllewin, Is Cennen i'r gogledd, a Gŵyr Uwch Coed i'r dwyrain. Yn ddaearyddol, gorweddai rhwng Afon Tywi yn y gogledd ac aber Afon Llwchwr i'r de, gan gynnwys ardal Cwm Gwendraeth a chyffiniau safle Llanelli heddiw.

Yng Nghynhadledd Aberdyfi yn 1216, cafodd Rhys Gryg Garnwyllion fel ei ran ef o etifeddiaeth yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth, ynghyd â'r Cantref Mawr a'r Cantref Bychan (heb Mallaen a Hirfryn), a chwmwd Cydweli.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Teyrnas Deheubarth
Parti noson lawen o ardal Crymych, Sir Benfro, a gafodd ei ffurfio yn ystod yr Ail Ryfel Byd oedd **Bois y Frenni**.

Ffurfio
-------

Fe'i ffurfiwyd yn wreiddiol er mwyn cynnig adloniant yn lleol ac i godi ysbryd y gymdogaeth mewn cyfnod anodd. Cynhaliwyd eu perfformiad cyntaf yn Neuadd Bentref Boncath ar 6 Tachwedd 1940 dan arweiniad sylfaenydd y parti, William Rees Evans (1910–91), a oedd yn awdur cerddi ysgafn a chyfansoddwr caneuon ysgafn. Roedd yn frodor o Fynachlog-ddu a bu'n athro yn Abergwaun a'r Barri ac yna'n drefnydd iaith ac arolygydd ysgolion yn Sir Benfro. Roedd Evans yn adnabyddus fel arweinydd nosweithiau Bois y Frenni am hanner canrif.

Arddull
-------

O ystyried mai yng nghysgod yr Ail Ryfel Byd y sefydlwyd y grŵp, nid yw'n syndod gweld cyfeiriadaeth at awyrennau a bomiau yn rhai o'u caneuon cynnar, fel 'Cwtsh Dan Stâr', a hynny yn nhafodiaeth naturiol yr ardal:

Mae gennyf loches rhag y bom
Cwtsh dan Stâr, cwtsh dan stâr
Lle rhed y wraig, a fi a'r pom
Cwtsh bach net dan stâr
Caf yno lonydd rhag pob sŵn
Rhag eroplên a chyfarth cŵn'.
Yn wahanol i grwpiau'r 'Hogiau', oedd ar y cyfan yn hanu o Ogledd Orllewin Cymru ac aelodaeth cymharol ddigyfnewid yn perthyn iddynt, drwy gadw'r aelodaeth yn fwy hyblyg, llwyddodd grwpiau'r 'Bois' i ddatblygu a pharhau am flynyddoedd lawer. Adloniant, hwyl a chwmnïaeth yr aelodau drwy ganu caneuon ysgafn y cyfnod oedd prif amcan sefydlu'r 'Bois'.

Dathliad 75 mlynedd
-------------------

Yn Nhachwedd 2015, er mwyn nodi 75 mlynedd ers sefydlu Bois y Frenni, cynhaliwyd cyngerdd yn yr un man lle'i clywid am y tro cyntaf: Neuadd Bentref Boncath.

Cyfeiriadau
-----------

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r cofnod Bois y Frenni, gan Sarah Hill a Wyn Thomas ar yr Esboniadur, adnodd addysgiadol agored gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Comisiynwyd y cofnod hwn yn wreiddiol ar gyfer* Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru*, (Y Lolfa, 2018). Mae gan y cofnod penodol hwnnw'r drwydded agored CC BY 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.*
David Eisenhower, ŵyr yr Arlywydd Dwight D. Eisenhower, wrth arwydd Camp David ym 1960.

Preswylfa wledig Arlywydd yr Unol Daleithiau yw **Camp David** a leolir ym mryniau coediog Parc Mynydd Catoctin yn Frederick County, ger trefi Thurmont ac Emmitsburg, yn nhalaith Maryland, Unol Daleithiau America. Saif rhyw 62 milltir (100 km) i ogledd-orllewin y brifddinas Washington, D.C. lle mae preswylfa swyddogol yr arlywydd, y Tŷ Gwyn. Mae safle Camp David yn cwmpasu 200 erw (81 hectar) a amgylchynir gan ffensys o'r radd eithaf o ddiogelwch. Safle filwrol yw Camp David, dan awdurdod Llynges yr Unol Daleithiau, a'i enw swyddogol yw'r Naval Support Facility Thurmont. Fe'i gweinyddir gan Swyddfa Filwrol y Tŷ Gwyn. Daw'r mwyafrif o weithwyr Camp David o'r llynges, yn enwedig y Seabees a Chorfflu'r Peirianwyr Sifil, a Chorfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau.

Adeiladwyd y safle ym 1935–38 gan y Weinyddiaeth Brosiectau Gwaith (WPA), un o asiantaethau'r Fargen Newydd, fel gwersyll i asiantau'r llywodraeth ffederal a'u teuluoedd. Sefydlwyd y breswylfa gan yr Arlywydd Franklin D. Roosevelt ym 1942 dan yr enw Shangri-La, enw'r paradwys yn Nhibet yn y nofel *Lost Horizon* (1933) gan James Hilton. Fe'i dynodwyd yn breswylfa wledig swyddogol yr arlywydd gan Harry S. Truman ym 1945. Ailenwyd y safle gan Dwight D. Eisenhower yn Camp David, ar ôl ei ŵyr, ym 1953. Mae Camp David yn cynnwys ystafelloedd i'r arlywydd a'i deulu a swyddfa iddo, pwll nofio, a neuadd gyfarfod. Yn ystod ei hanes mae wedi cynnal nifer o gyfarfodydd pwysig rhwng yr arlywydd ac arweinwyr gwledydd eraill, gan gynnwys ymweliad Nikita Khrushchev, arweinydd yr Undeb Sofietaidd, yn ystod arlywyddiaeth Eisenhower ym 1959; y trafodaethau dan wahoddiad yr Arlywydd Jimmy Carter ar gyfer Cytundebau Camp David ym 1978 a arwyddwyd gan Anwar Sadat, Arlywydd yr Aifft, a Menachem Begin, Prif Weinidog Israel; y gynhadledd rhwng yr Arlywydd Bill Clinton, Ehud Barak, Prif Weinidog Israel, ac Yasser Arafat, Arlywydd Awdurdod Cenedlaethol Palesteina, yn 2000; a 38ain Uwchgynhadledd yr G8 yn 2012.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Camp David. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 19 Mehefin 2021.

Darllen pellach
---------------

* Michael Giorgione, *Inside Camp David: The Private World of the Presidential Retreat* (Efrog Newydd: Little, Brown & Co. 2017).
Hanesydd ac academydd Americanaidd oedd **Charles Homer Haskins** (21 Rhagfyr 1870 – 14 Mai 1937) sydd yn nodedig fel canoloesydd gwychaf ei oes, ac am ei feistrolaeth ar gymdeithas a diwylliant y Normaniaid yn enwedig. 

Ganed ym Meadville, Pennsylvania, ac yn ei flynyddoedd cynnar dysgodd yr ieithoedd Lladin a Groeg. Aeth i Goleg Allegheny ym Meadville yn 12 oed, a throsglwyddodd i Brifysgol Johns Hopkins yn Baltimore, Maryland, i raddio yn 16 oed. Derbyniodd ei ddoethuriaeth ar bwnc hanes o Johns Hopkins ym 1890.

Cychwynnodd ar ei yrfa fel tiwtor ym Mhrifysgol Wisconsin, Madison, a chafodd ei ddyrchafu'n athro llawn o fewn dwy flynedd. Ym 1902, symudodd i Brifysgol Harvard a chafodd ei benodi i sawl cadair athro yn yr adran hanes. Ym 1908 fe'i penodwyd yn ddeon Ysgol Ôl-raddedig y Celfyddydau a'r Gwyddorau, a bu'n arloesol yn y swydd honno wrth lunio'r arfer Americanaidd fodern o addysgu hanes i fyfyrwyr ôl-raddedig. Ym 1911 gweithiodd gyda'r Gymdeithas Hanesyddol Americanaidd i gyflwyno'r adroddiad *The Study of History in Secondary Schools*.

Yn sgil ei benodi'n yr athro cyntaf i ddal Cadair Henry Charles Lea, proffeswriaeth newydd Harvard ar bwnc hanes canoloesol, daeth Haskins i'r amlwg fel prif hanesydd yr Oesoedd Canol yn yr Unol Daleithiau. Cyhoeddodd sawl cyfrol yn seiliedig ar ei ddarlithoedd a'i erthyglau academaidd, gan gynnwys *The Normans in European History* (1915) a *Norman Institutions* (1918). Yn ogystal â'i weithiau am y Normaniaid, nodir Haskins am ei astudiaeth o drosglwyddiad gwybodaeth ac ysgolheictod y Groegiaid a'r Arabaidd i Orllewin Ewrop yn y 12g a'r 13g.

Wedi diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, penodwyd Haskins yn bennaeth ar Adran Gorllewin Ewrop yn y Comisiwn Americanaidd i Drafod Heddwch, a chafodd ran felly yng Nghynhadledd Paris a llunio Cytundeb Versailles. Ei brif gyfraniad oedd ei gynllun i sefydlu Tiriogaeth y Saar dan fandad Cynghrair y Cenhedloedd. Cydweithiodd â Robert H. Lord, pennaeth Adran Dwyrain Ewrop, mewn cyfres o ddarlithoedd a gesglir yn y gyfrol *Some Problems of the Peace Conference* (1920). Gwasanaethodd Haskins yn gadeirydd Cyngor Americanaidd y Cymdeithasau Dysgedig o 1920 i 1926, yn llywydd y Gymdeithas Hanesyddol Americanaidd ym 1922, ac yn llywydd yr Academi Ganoloesol o 1926 i 1927.

Priododd Charles Homer Haskins â Clare Allen ym 1912. Ymddeolodd o Brifysgol Harvard oherwydd salwch ym 1931, a chwe mlynedd yn hwyrach bu farw yn Cambridge, Massachusetts, yn 66 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  (Saesneg) "Charles Homer Haskins" yn *Encyclopedia of World Biography*. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 13 Medi 2021.
2. 1 2 3  (Saesneg) Charles Homer Haskins. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 13 Medi 2021.
Planhigyn fasgwlaidd a math o fwsog cyntefig yw **Cnwp-fwsogl y gors** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Lycopodiaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Lycopodiella inundata* a'r enw Saesneg yw *Marsh clubmoss*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cnwpfwsogl y Gors.

Tir asidig, tywodlyd yw eu cynefin, fel arfer, yn enwedig tir uchel, gwlyb.

Rheolath a chadwraeth
---------------------

Mae'r rhywogaeth wedi prinhau 85% yn Lloegr dros yr 85 mlyned a aeth heibio. Gwnaethpwyd arbrawf ar safle ger Bournemouth i'w hybu trwy ei sathru ag olwynion tractor i ddinoethi'r tir o'i gwmpas a fyddai, yn ôl y gobaith, yn rhoi mwy o chwarae teg iddo. Bu'r arbrawf yn llwyddiant ac fe gynyddodd y boblogaeth o 3,000 i 12,000 o 'blanhigion'.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Ben Webster, The Times 2 Chwefror 2019

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cnwp-fwsogl y gors***
Roedd **y Gwir Anrhydeddus Syr Charles Edwards**, 19 Chwefror, 1867 – 15 Gorffennaf 1954 yn undebwr llafur ac yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Llafur Bedwellte rhwng 1918 a 1950.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Edwards ym mhentrefan Gravel ger Llangynllo Sir Faesyfed, yn fab i John Edwards, gwas ffarm a Catherine (née Jones) ei wraig. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Genedlaethol, Llangynllo.

Ym 1885 priododd Margaret Ann merch William a Jane Davies, Abercarn. Bu iddynt fab a merch.

Undebwr Llafur
--------------

Ymadawodd Edwards a'r ysgol yn 12 mlwydd oed ac aeth i weithio fel gwas ffarm cyn symud i Sirhywi i weithio yn y pyllau glo ym 14 mlwydd oed. Aeth o Sirhywi i weithio mewn pwll yn Abercarn cyn setlo yn Rhisga ym 1890.

Bu'n trysorydd cyfrinfa'r glowyr yn Rhisga cyn cael ei ethol yn bwyswr (un oedd yn gwirio pwysau'r glo a gloddiwyd ar ran y gweithwyr er mwyn sicrhau eu bod yn cael cyflog teg am eu gwaith) ym Mhwll Nine Mile Point. Ym 1911 fe'i holynodd Vernon Hartshorn fel aelod o bwyllgor gweithredol Ffederasiwn Glowyr De Cymru. Ym 1914 fe'i penodwyd yn Asiant Cynorthwyol Ffederasiwn Glowyr De Cymru ar gyfer ardal Tredegar, gan weithio fel dirprwy i Alfred Onions prif asiant yr ardal.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Gwasanaethodd Edwards fel cynghorydd ar Gyngor Ardal Ddinesig Rhisga o 1903, gan gynnwys cyfnod yn cadeirio'r cyngor. Ym 1915 fe'i hetholwyd yn aelod o Gyngor Sir Fynwy. Cafodd ei ethol fel aelod cyntaf etholaeth newydd Bedwellte yn etholiad cyffredinol 1918, gan dal y sedd i'r Blaid Lafur hyd ei ymddiswyddiad o'r Senedd ar adeg etholiad cyffredinol 1950. Yn y senedd bu'n gwasanaethu fel chwip i'w blaid o 1929 hyd 1942 gan gynnwys bod yn brif chwip o 1931 i 1942.

Anrhydeddau
-----------

Fe'i hurddwyd yn Gadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig ym 1931 ac yn Farchog Baglor ym 1935. Daeth yn aelod o'r Cyfrin Gyngor ym 1940.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref yn Rhisga yn 87 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Tan y graig.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (2007, December 01). Edwards, Rt Hon. Sir Charles, (19 Feb. 1867–15 June 1954), JP; MP (Lab.) Bedwelty Division of Monmouthshire, December 1918–50; Miners’ Agent. WHO'S WHO & WHO WAS WHO adalwyd 7 Mawrth 2019
2. 1 2  *New Sub Agent - Mr Charles Edwards* Western Mail - 04 Mehefin 1914
3. ↑  *Monmouthshire Council Vacancy* Western Mail - 16 Chwefror 1915
4. ↑  The Gazette Rhif:15180 Tud.:482

'

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**etholaeth newydd** | **Aelod Seneddol**
Bedwellte**1918 – 1950**  | Olynydd:**Harold Finch** |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr aur** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr aur) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala pectoralis***; yr enw Saesneg arno yw *Golden whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. pectoralis*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr aur yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr aur** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr Lorentz** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr Lorentz) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala lorentzi***; yr enw Saesneg arno yw *Lorentz’s whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. lorentzi*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr Lorentz yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr Lorentz** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Uchel Frenin Iwerddon oedd **Brian mac Cennétig**, **Brian Bóruma** neu **Brian Boru** (c. 941 - 23 Ebrill 1014).

Roedd yn fab i Cennétig mac Lorcain. Gwnaeth ei hun yn frenin Munster, yna concrodd Leinster i ddod a'r cyfan o dde Iwerddon dan ei reolaeth. Daeth yn Uchel Frenin yn 1002, pan gydnabyddwyd ef gan Máel Sechnaill mac Domnaill, brenin yr Uí Néill.

Roedd Iwerddon wedi ei rhannu yn nifer o deyrnasoedd annibynnol; a symbolaidd oedd swyddogaeth Uchel Frenin Iwerddon yn bennaf. Ceisiodd Brian Boru newid hyn, a gwneud ei hun yn wir reolwr Iwerddon. Ymladdwyd Brwydr Clontarf ar Ddydd Gwener y Groglith (23 Ebrill), 1014, rhwng Brian a byddin Brenin Leinster, Máel Mórda mac Murchada, oedd yn cynnwys llawer o Lychlynwyr Dulyn dan arweiniad cefnder Máel Mórda, Sigtrygg Farf Sidan (un o hynafiaid Gruffudd ap Cynan). Bu byddin Brian Boru yn fuddugol, ond lladdwyd ef ei hun gan nifer fychan o Lychlynwyr a ddaeth ar draws ei babell yn ddamweiniol wrth ffoi o faes y gad. O ganlyniad, ymrannodd Iwerddon yn nifer o deyrnasoedd annibynnol eto.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 5395147270560835700001
* LCCN: n79125189
* ISNI: 0000 0001 0132 8217
* GND: 14238612X
* SUDOC: 171287991
* BNF: cb167494667 (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Coed Benarth** yn goedwig ar lan Afon Conwy ger y Gyffin, i'r de o dref Conwy yn Sir Conwy, sydd wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1957 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 21.07 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clais bach**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleisiau bach**; yr enw Saesneg yw *Small Marbled*, a'r enw gwyddonol yw *Eublemma parva*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clais bach yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Eublemma at funet
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Blaen Cilieni** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 15 Awst 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 19.97 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coed Cors y Gedol**, a leolir ger plas Corsygedol yng nghymuned Dyffryn Ardudwy, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 17 Mehefin 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 54.51 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coed Byrwydd** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 24 Ebrill 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 9.53 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clais godreog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleisiau godreog**; yr enw Saesneg yw *Marbled White Spot*, a'r enw gwyddonol yw *Protodeltote pygarga*.

Darlun o lyfr gan John Curtis: British Entomology Cyfrol 5
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clais godreog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ci Gwartheg Awstralaidd
Ci sodli sy'n tarddu o Awstralia yw'r **Ci Gwartheg Awstralaidd**. Cafodd ei fridio yn y 19eg ganrif i weithio ar ffermydd gwartheg yng Ngwyllt Awstralia. Daw ei nodwedd o frathu sodlau i yrru gwratheg o'r dingo sydd yn rhan o linach y Ci Gwartheg Awstralaidd.

Mae ganddo daldra o 43 i 51 cm (17 i 20 modfedd) ac yn pwyso 16 i 20 kg (35 i 45 o bwysau). Mae ganddo gôt ddwbl fer sydd naill ai'n goch, gyda smotiau coch tywyll ar y pen, neu'n las, gyda smotiau neu frychni. Yn aml bydd smotiau glas, melyn, neu ddu ar y pen, a smotiau melyn ar goesau, brest, gwddf a wyneb cŵn glas. Genir Ci Gwartheg Awstralaidd yn wyn gyda smotiau ar ei wyneb, ac mae lliw ei gôt yn datblygu wrth iddo dyfu.

Er ei fod yn gi gwaith ac yn gi gwarchod caled, mae Ci Gwartheg Awstralia hefyd yn dda gyda phlant ac yn anifail anwes addas. Mae'n rhagori mewn chwaraeon cŵn megis cystadlaethau ystwytho.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Australian cattle dog. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 18 Medi 2014.
Roedd **Charles Francis Egerton Allen** (14 Hydref 1847 – 31 Rhagfyr 1927) yn weinyddwr Prydeinig yn yr India ac yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol etholaeth Penfro a Hwlffordd.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Allen yn Agra, Uttar Pradesh yr India ym 1847, lle'r oedd ei dad, Charles Bird Allen yn gwasanaethu yng Ngwasanaeth Sifil yr India. Ei fam oedd Mary Anne Harriet, merch Peter Bartholomew Jullian o Lundain.

Cafodd ei addysgu yng ngholeg Eton a Choleg Sant Ioan, Caergrawnt lle graddiodd BA ym 1870.

Priododd Elizabeth Georgina, merch William Wilcox o Whitburn, Swydd Durham ym 1891 bu hi farw ym 1934. Ni fu plant o'r briodas. Bu farw yn ei gartref yn 10 Norton, Dinbych y Pysgod.

Gyrfa
-----

Galwyd Allen i'r Bar yn y Deml Ganol ym 1871 a fu'n gweithio fel Bargyfreithiwr yng Nghylchdaith Gogledd Ddwyrain Lloegr cyn symud yn ôl i'r India ym 1873 lle fu'n gweithio fel bargyfreithiwr yng Nghalcutta a Rangoon ac fel barnwr llys man achosion Calcutta, bu'n Advocad y Llywodeaethwr yn Rangoon ac yn Gofrestrydd Rangoon. Bu hefyd yn ddarlithydd yn y Gyfraith yng Ngholeg y Presidency Calcutta.

Bu'n gwasanaethu fel Ynad Heddwch dros Sir Benfro o 1895 i 1906

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Safodd fel ymgeisydd Rhyddfrydol etholaeth Penfro a Hwlffordd yn etholiad cyffredinol 1892 gan lwyddo cipio'r sedd oddi wrth Y Blaid Unoliaethol Ryddfrydol. Collodd y sedd yn etholiad cyffredinol 1895 gan gael ei drechu gan yr ymgeisydd Ceidwadol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  landedfamilies.blogspot.co.uk; adalwyd 13 Mehefin 2017.
2. ↑  tudalen 425 The India List and India Office List for 1905, Harrison & Sons Llundain 1905  adalwyd 27 Ionawr 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Richard Charles Mayne** | **Aelod Seneddol Penfro a Hwlffordd.**1892 – 1895 | Olynydd:**John Wimburn Laurie** |
Mynyddwr a llawfeddyg o Gymro oedd Syr **Robert Charles Evans** (19 Hydref 1918 – 5 Rhagfyr 1995).

Ganwyd yn Nerwen, Sir Ddinbych. Mynychodd Ysgol Amwythig, ac astudiodd feddygaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Rhydychen. Ymunodd â Chorfflu Meddygol Brenhinol y Fyddin ym 1943, a gwasanaethodd yn y Dwyrain Pell yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Cafodd ei ryddhau o'r fyddin ym 1947, a daeth yn gofrestrydd llawfeddygol i Ysbytai Rhanbarthol Lerpwl.

Roedd yn is-arweinydd y cyrch ar Fynydd Everest ym 1953, a dyma oedd yr ymgais lwyddiannus gyntaf i ddringo copa uchaf y byd, gan Edmund Hillary a Tenzing Norgay. Bu Evans hefyd yn arweinydd y cyrch ar Kangchenjunga ym 1955. Bu'n rhaid iddo roi'r gorau i fynydda wedi iddo gael diagnosis o sglerosis ymledol. Yn aml bu'n teithio i Ben-y-Gwryd ar droed yr Wyddfa i gwrdd ag aelodau eraill o gyrch 1953. Roedd yn llywydd ar yr Alpine Club o 1967 i 1970, a chafodd ei urddo'n farchog ym 1969.

Gwasanaethodd yn swydd Prifathro Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, o 1958 i 1984, ac yn is-ganghellor Prifysgol Cymru o 1965 i 1967 ac o 1971 i 1973. Er yr oedd yn siaradwr Cymraeg iaith gyntaf, bu gwrthdaro rhwng Evans a myfyrwyr Cymraeg oedd yn ymgyrchu dros yr iaith.

Priododd Nea Morin ym 1957, a chawsant dri mab. Bu farw yn Negannwy, yn 77 oed.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Eye on Everest* (1955)
* *On Climbing* (1956)
* *Kangchenjunga: The Untrodden Peak* (1956)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Tony Heath. "Obituary: Sir Charles Evans", *The Independent* (12 Rhagfyr 1995). Adalwyd ar 7 Rhagfyr 2017.
Mae **Coed Cwmgwared** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 3 Mehefin 1992 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 28.85 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Telynores yn wreiddiol o Lanon, Ceredigion yw **Catrin Finch** (ganwyd 24 Ebrill 1980).

Cafodd ei gwersi telyn cyntaf gan Elinor Bennett pan nad oedd ond wyth oed. Bu yn Ysgol Purcell yn Llundain pan oedd yn 16 oed, gan astudio dan law Skaila Kanga, ac aeth ymlaen wedyn i'r Academi Gerdd Frenhinol yn Llundain.

Enillodd Gystadleuaeth Telyn Ryngwladol Lily Laskine yn 1999 un o brif wobrau'r byd i'r delyn, ac enillodd Gyfweliadau Rhyngwladol Artistiaid Cyngerdd Ifanc yn Efrog Newydd. Mae wedi teithio yn eang yn yr Unol Daleithiau.

Mae wedi gweithio gyda Karl Jenkins, Bryn Terfel, James Galway, Julian Lloyd-Webber a Katherine Jenkins.

Fe'i penodwyd yn delynores frenhinol i Dywysog Cymru yn y flwyddyn 2000.

Bywyd personol
--------------

Yn 2003, priododd â Hywel Wigley, mab Dafydd Wigley ac Elinor Bennett. Mae ganddynt ddau o blant.

Gwahanodd oddi wrth ei gŵr yn 2017 ac yn fuan wedyn cafodd ddiagnosis o ganser y fron a chafodd driniaeth yn ystod hanner cyntaf 2018. Mae'n cario y genyn BRCA1 sy'n cynyddu'r risg o gael canser y fron ond penderfynodd beidio cael mastecomi rhai blynyddoedd ynghynt oherwydd prysurdeb ei gyrfa. Wedi'r driniaeth cemotherapi cafodd fastecomi dwbl a llaw-driniaeth i ail-adlunio'r fron.

Priododd ei chymar Natalie yn Ninbych-y-pysgod ar 14 Rhagfyr 2019.

Disgyddiaeth
------------

 *Prif erthygl: Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Catrin Finch*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *How the first royal harpist fought cancer and found new love*   (en) , Wales Online, 18 Tachwedd 2018.
2. ↑  *Catrin Finch: Former royal harpist marries partner in Tenby*   (en) , BBC News, 21 Rhagfyr 2019.

Dolenni allanol
---------------

* Catrin Finch ar Twitter

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 10102139
* LCCN: no2002032858
* ISNI: 0000 0000 5520 1329
* GND: 13533649X
* SUDOC: 085677620
* BNF: cb146170599 (data)

 |
Mae **Coed Bryn-person** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 22.27 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwleidydd Seisnig oedd **Charles James Fox** (24 Ionawr 1749 – 13 Medi 1806) a fu'n un o wladweinyddion enwocaf Teyrnas Prydain Fawr yn yr oes Sioraidd. Fe'i cofir fel prif gynigydd diwygiadau rhyddfrydol ac yn areithiwr medrus yn Senedd Prydain Fawr yn niwedd y 18g, yn ogystal ag am y ffaith taw efe oedd Ysgrifennydd Tramor cyntaf y deyrnas. Gwasanaethodd yn Arglwydd y Morlys (1770–72), Arglwydd y Trysorlys (1773–4), ac Ysgrifennydd Tramor deirgwaith (1782, 1783, 1806).

Ganed ef yn Llundain, yn ail fab i'r Arglwydd Holland, a chafodd ei addysg yng Ngholeg Eton ac ym Mhrifysgol Rhydychen. Fe'i etholwyd yn Aelod Seneddol dros Midhurst, sedd a brynwyd ar ei gyfer gan ei dad, ym 1768. Tyfodd i fyny yn anfoesol ac afradlon. Cefnogodd weinyddiaeth Grenville yn ei mesurau gwaethaf, a gwobrwywyd ef â'r swydd o Arglwydd y Morlys, yr hon a roddodd i fyny ym 1772. O ganlyniad i anghytundeb a fu rhyngddo ef a'r Arglwydd North, ymunodd Fox â'r wrthblaid, a bu yn wrthwynebydd cryf i'r llywodraeth tra y parhaodd Rhyfel Annibyniaeth America (1775–83). Ym 1780, etholwyd ef dros Westminster, yr hon a gynrychiolodd ym mron yn ddi-dor hyd ei farwolaeth.

Wedi dal swydd fel Ysgrifennydd Tramor am ennyd, ymgysylltodd â North, a chymerodd y ddau swydd yng ngweinyddiaeth y Dug Portland. Pan ddaeth William Pitt yr Ieuengaf i awdurdod, ymgymerodd Fox ag arwain yr wrthblaid, a bu ymdrech faith rhwng y ddau gydymgeisydd galluog ac enwog hyn. Rhoddodd Mesur y Rhaglawiaeth, prawf hynod Warren Hastings, a'r Chwyldro Ffrengig—tri chwestiwn mawr ar y pryd—fantais ddigyffelyb i Fox ddangos ei dalentau a'i huodledd.

Pan fu farw Pitt, ym 1806, daeth eto yn Ysgrifennydd Tramor, a thra yn y swydd hon, cychwynnodd gyflafareddiad am heddwch â Ffrainc, ac ymdrechodd ei orau i ddiddymu caethwasiaeth. Bu farw yn 57 oed, a chladdwyd ef yn Abaty Westminster. Fel areithydd, safai yn y radd flaenaf, ac mewn parodrwydd, eglurder, a chyfiawnder yr oedd efe yn ddigymar. Ystyriai Edmund Burke ef "fel y dadleuydd pennaf a welodd y byd erioed". Llysenw arno oedd *the Young Cub*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thomas Benfield Harbottle, *Dictionary of Historical Allusions* (Llundain: Swan Sonnenschein & Co, 1903), t. 280.
Mae **Coed Graig Uchaf** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 08 Ionawr 1987 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 32 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coed Afon Pumryd** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 20 Mai 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3.94 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **cisaprid** yn gyfrwng gastroprocinetig, cyffur sy’n cynyddu symudoldeb yn rhan uchaf y bibell gastroberfeddol. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₃H₂₉ClFN₃O₄.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- Diffyg traul
 - clefyd adlif gastro-oesoffagaidd
 - rhwymedd

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Cisaprid, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- Cisapridum
 - Cisapride
 - Cisaprida
 - Cisaprid
 - cis-4-amino-5-chloro-N-{1-[3-(P-fluorophenoxy)propyl]-3-methoxy-4-piperidinyl}-O-anisamide
 - cis-4-amino-5-chloro-N-{1-[3-(4-fluorophenoxy)propyl]-3-methoxy-4-piperidinyl}-2-methoxybenzamide
 - cis-4-amino-5-chloro-N-(1-(3-(P-Fluorophenoxy)propyl)-3-methoxy-4-piperidyl)-O-anisamide
 - 4-Amino-5-chloro-N-{1-[3-(4-fluoro-phenoxy)-propyl]-3-methoxy-piperidin-4-yl}-2-methoxy-benzamide
 - 4-amino-5-chloro-N-(1-(3-(4-Fluorophenoxy)propyl)-3-methoxypiperidin-4-yl)-2-methoxybenzamide
 - (+)-(R)-Cisapride

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Cisaprid". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Mae **Coed Blaen-y-cwm** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 31 Ionawr 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 11.74 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coed Gwempa** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 09 Mawrth 1992 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 18.34 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
*Gorbeikoa**Iletsua*
Ci defaid sy'n tarddu o Wlad y Basg yw'r **Ci Defaid Basgaidd** (Basgeg: *Euskal Artzain Txakurr*; Sbaeneg: *Pastor Vasco*). Hwn yw un o'r bridiau hynaf o gŵn defaid, a fe'i defnyddir i sodli gwartheg, ceffylod, ac ieir yn ogystal â defaid yn ucheldiroedd Gwlad y Basg. Dau amrywiad ar y Ci Defaid Basgaidd sydd: y *Gorbeikoa*, a chanddo gôt fras o flew ac wedi ei enwi ar ôl mynydd Gorbea, a'r *Iletsua* ("blewog") a nodweddir gan ei farf. Mae'r ddau fath yn felynllwyd, neu weithiau'n goch yn achos y *Gorbeikoa*, ac o faint canolig.

Gellir ei olrhain yn ôl i Oes Newydd y Cerrig yn ôl y rhai sy'n honni bod esgyrn cŵn a ddarganfuwyd yng Ngwlad y Basg yn perthyn i hynafiaid y brîd. Sonir am y Ci Defaid Basgaidd mewn ordinhadau bugeiliol yr Oesoedd Canol, a gwelir darluniau ohono mewn ffresgoau a phaentiadau o'r 16g. Cafodd niferoedd y brîd eu difetha yn niwedd y 19g a decreuad yr 20g, o ganlyniad i ymosodiadau ar breiddiau gan fleiddiaid. Trodd y ffermwyr at warchotgwn yn lle cŵn defaid, gan leihau'r galw am y Ci Defaid Basgaidd. Goroesodd y brîd mewn ambell ardal lle'r oedd y trigolion yn newid eu harferion pori i rwystro'r bleiddiaid.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) "Herding Dogs of Western Europe", Border Collie Museum. Adalwyd ar 8 Chwefror 2019.
Pobl Dyrcig o Ganolbarth Asia yw'r **Cirgisiaid** sydd yn byw yn bennaf yng Nghirgistan ac yn siarad yr iaith Girgiseg. Maent lleiafrifoedd ohonynt hefyd yn byw yn Affganistan, gorllewin Tsieina, Casachstan, Wsbecistan, Tajicistan, a Thwrci. Islam Sunni ydy ffydd y mwyafrif.

Hen ddarluniad o Girgisiaid (1858).
Nomadiaeth fugeiliol yw ffordd o fyw draddodiadol y Cirgisiaid. Gorchfygwyd gorllewin Tyrcestan gan Ymerodraeth Rwsia yn ystod ail hanner y 19g, a rhoddwyd tiroedd yn rhanbarth y Cirgisiaid i wladychwyr Rwsiaidd. Gwrthryfelodd y Cirgisiaid yn 1916, a chafodd degoedd o filoedd – o bosib cannoedd o filoedd – ohonynt eu lladd, a ffoes rhyw draean ohonynt dros fynyddoedd Tien Shan i Tsieina. Yn ystod cyfnod cynnar yr Undeb Sofietaidd, o 1926 i 1959, ymfudodd niferoedd mawr o Rwsiaid ac Wcreiniaid i Girgisia, a gostyngodd y gyfran o boblogaeth yr ardal a oedd yn Girgisiaid ethnig o 66% i 40%. Bu llawer ohonynt yn rhoi'r gorau i'w ffordd grwydrol o fyw ac yn amaethu neu yn symud i weithio yn y diwydiannau trymion yn y dinasoedd.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Coed Blackmill** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 70.56 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coed Cathedin** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 13.18 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol