Golygfa o ben Tŵr Cairo
**Cairo** (Arabeg:لقاهرة, **Al-Qāhirah**, sy'n golygu "Y Gorchfygwr"), yw prifddinas yr Aifft a defnyddir yr enw **Masr** (**مَصر**) arni hefyd, a gelwir y trigolion yn "Masrawi". Cairo yw'r ddinas fwyaf yn Affrica a hi hefyd yw dinas fwyaf Arabia, gyda phoblogaeth o oddeutu 9,606,916 (1 Gorffennaf 2018) yn y ddinas a 21,381,869 (1 Gorffennaf 2021) yn yr ardal ddinesig. Saif ar lannau Afon Nîl ac mae ei harwynebedd oddeutu 3,085 km2.

Sefydlwyd y ddinas yn 969 fel dinas frenhinol i'r califfau Fatimid. Yr adeg honno, Fustat gerllaw oedd y brifddinas weinyddol. Pan ddinistriwyd Fustat yn 1168/1169 rhag i'r Croesgadwyr ei chipio, symudwyd y brifddinas i Cairo. Mae Cairo wedi bod yn ganolfan ym mywyd gwleidyddol a diwylliannol y rhanbarth ers amser maith, ac mae'n dwyn y teitl "dinas mil o dyrau" oherwydd amder ac amlygrwydd ei phensaernïaeth Islamaidd. Mae Cairo yn cael ei hystyried yn Ddinas y Byd gyda dosbarthiad "Beta +" yn ôl 'Rhwydwaith Ymchwil Globaleiddio a Dinasoedd y Byd ' (GaWC).

Er bod y ddinas ei hun yn gymharol ddiweddar, o leiaf yng nghyd-destun yr Aifft, ceir nifer o hynafiaethau pwysig iawn yma. Ymhlith y pwysicaf mae'r Pyramidau a'r Sffincs yn Giza, Caer Saladin, Tŵr Cairo a Mosg Amr ibn al-A'as. Dynodwyd Hen Gairo yn Safle Treftadaeth y Byd.

Hanes
-----

### Y Cyfnod Cynnar

Bu'r ardal o amgylch Cairo heddiw, yn enwedig Memphis, sef prifddinas cynharaf yr Aifft, yn ganolbwynt i'r Hen Aifft ers amser maith oherwydd ei lleoliad strategol ychydig i fyny'r afon o Delta Nile. Fodd bynnag, mae gwreiddiau'r ddinas fodern yn gyffredinol yn cael eu holrhain yn ôl i gyfres o aneddiadau yn y mileniwm cyntaf. Tua throad y 4g wrth i Memphis barhau i ddirywio mewn pwysigrwydd, sefydlodd y Rhufeiniaid dref a chaer ar hyd glan ddwyreiniol afon Nîl. Y gaer hon, a elwid yn Babilon, oedd pencadlys y Rhufeiniaid a phrif ganolbwynt y ddinas Bysantaidd; heddiw, hi yw'r strwythur hynaf yn y ddinas. Mae hi hefyd wedi'i lleoli yng nghnewyllyn y gymuned Uniongred Goptig, a wahanodd oddi wrth yr eglwysi Rhufeinig a Bysantaidd ar ddiwedd y 4g. Mae llawer o eglwysi Coptig hynaf yn Cairo, gan gynnwys yr Eglwys Grog, wedi'u lleoli ar hyd waliau'r gaer mewn rhan o'r ddinas o'r enw Cairo Coptig.

Yn dilyn y goncwest Fwslimaidd yn OC 640, ymgartrefodd y gorchfygwr Amr ibn i'r gogledd o Babilon mewn ardal a ddaeth yn adnabyddus fel al-Fustat. Gwersyll pebyll oedd yn wreiddiol (mae Fustat yn golygu "Dinas y Pebyll") a daeth Fustat yn brifddinas gyntaf yr Aifft Islamaidd.

Yn 750, yn dilyn dymchweliad califfiaeth Umayyad gan yr Abbasidiaid, creodd y llywodraethwyr newydd eu tref eu hunain i'r gogledd-ddwyrain o Fustat, a ddaeth yn brifddinas iddynt. Gelwid hyn yn al-Askar ('dinas adrannau', neu 'gantonau') gan ei fod wedi'i osod fel gwersyll milwrol.

Arweiniodd gwrthryfel yn 869 gan Ahmad ibn Tulun at gefnu ar Al Askar ac adeiladu dinas arall, a ddaeth yn sedd y llywodraeth. Roedd hwn yn al-Qatta'i ("y Chwarteri"), i'r gogledd o Fustat ac yn agosach at yr afon. Roedd Al Qatta'i wedi'i ganoli o amgylch palas a mosg seremonïol, a elwir bellach yn Fosg ibn Tulun.

Yn 905, ail-haerodd yr Abbasiaid reolaeth ar y wlad a dychwelodd eu llywodraethwr i Fustat, gan ddymchwel al-Qatta'i i'r llawr.

### Y Cyfnod Modern

Bu Cairo yn lleoliad ar gyfer Cynhadledd Cairo a gynhaliwyd rhwng 22-26 Tachwedd 1943. Diffiniodd safle'r Cynghreiriaid yn erbyn Ymerodraeth Siapan yn ystod yr Ail Ryfel Byd a gwnaed penderfyniadau am ddyfodol Asia yn y cyfnod ôl-Ryfel. Mynychwyd y cyfarfod gan Arlywydd yr Unol Daleithiau, Franklin Roosevelt, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, Winston Churchill, a Chiang Kai-shek dros Gweriniaeth Tsieina (di-gomiwnyddol).

Mae gan Cairo un o'r diwydiannau ffilm a cherddoriaeth hynaf a mwyaf yn y byd Arabaidd, yn ogystal â sefydliad dysgu uwch ail-hyna'r byd, sef Prifysgol Al-Azhar. Mae gan lawer o gyfryngau, busnesau a sefydliadau rhyngwladol bencadlys rhanbarthol yn y ddinas; mae'r Gynghrair Arabaidd wedi cael ei phencadlys yn Cairo am y rhan fwyaf o'i bodolaeth. Metro Cairo yw un o'r unig ddwy system metro yn Affrica (mae'r llall yn Algiers, Algeria), ac mae ymhlith y pymtheg prysuraf yn y byd, gyda dros 1 biliwn o deithiau blynyddol. Economi Cairo oedd y mwyaf llewyrchus yn y Dwyrain Canol yn 2005.

Hyd at ei farwolaeth ym 1848, dechraeodd Muhammad Ali Pasha ar nifer o ddiwygiadau cymdeithasol ac economaidd a enillodd iddo deitl "Sylfaenydd yr Aifft Fodern". Fodd bynnag, er i Muhammad Ali gychwyn ar godi adeiladau cyhoeddus yn y ddinas, ychydig o effaith a gafodd y diwygiadau hynny ar dirwedd Cairo. Daeth newidiadau mwy i Cairo o dan Isma'il Pasha (r. 1863-1879), a barhaodd â'r prosesau moderneiddio a ddechreuwyd gan ei dad-cu.

Gan dynnu ysbrydoliaeth o Baris, rhagwelodd Isma'il ddinas o forwynion a rhodfeydd eang; oherwydd cyfyngiadau ariannol, dim ond rhai ohonynt, yn yr ardal sydd bellach yn cael ei adnabod fel Downtown Cairo, a godwyd. Ceisiodd Isma'il hefyd foderneiddio'r ddinas, trwy sefydlu 'adran gwaith cyhoeddus', dod â nwy a goleuadau i'r ddinas, ac agor theatr a thŷ opera.

Meddiannodd y goresgynwyr Prydeinig y wlad yn hirach nag a fwriadwyd - ymhell i'r 20fed ganrif. Llwyfannodd cenedlaetholwyr wrthdystiadau ar raddfa fawr yn Cairo ym 1919, bum mlynedd ar ôl i'r Aifft gael ei datgan yn amddiffynfa Brydeinig (*British protectorate*). Arweiniodd hyn at annibyniaeth yr Aifft ym 1922.

#### Chwyldro’r Aifft yn 2011

 *Prif erthygl: Chwyldro'r Aifft, 2011*
Gwrthdystiwr yn dal baner yr Aifft yn ystod protestiadau a ddechreuodd ar 25 Ionawr 2011.
Sgwâr Tahrir Cairo oedd canolbwynt Chwyldro’r Aifft yn 2011 yn erbyn y cyn-arlywydd Hosni Mubarak. Roedd dros 2 filiwn o wrthdystwyr yn sgwâr Tahrir Cairo. Meddiannodd mwy na 50,000 o wrthdystwyr y sgwâr gyntaf ar 25 Ionawr, pan adroddwyd bod nam ar wasanaethau diwifr yr ardal. Yn y dyddiau canlynol, parhaodd Sgwâr Tahrir i fod yn brif gyrchfan protestiadau yn Cairo wrth iddo ddigwydd; roedd hyn yn dilyn gwrthryfel poblogaidd a ddechreuodd ddydd Mawrth, 25 Ionawr 2011 ac a barhaodd tan fis Mehefin 2013. Ymgyrch oedd y gwrthryfel yn bennaf - ymgyrch o wrthwynebu sifil di-drais, a oedd yn cynnwys cyfres o wrthdystiadau, gorymdeithiau, gweithredoedd o anufudd-dod sifil, a streiciau llafur.

Mynnodd miliynau o wrthdystwyr o amryw o gefndiroedd cymdeithasol-economaidd a chrefyddol ddymchwel cyfundrefn Arlywydd yr Aifft Hosni Mubarak. Er gwaethaf ei fod yn heddychlon ei natur yn bennaf, nid oedd y chwyldro heb wrthdaro treisgar rhwng y lluoedd diogelwch a phrotestwyr, gydag o leiaf 846 o bobl wedi’u lladd a 6,000 wedi’u hanafu. Digwyddodd y gwrthryfel yn Cairo, Alexandria, ac mewn dinasoedd eraill yn yr Aifft, yn dilyn y chwyldro yn Nhiwnisia a arweiniodd at ddymchwel arlywydd hir Tiwnisia Zine El Abidine Ben Ali. Ar 11 Chwefror, yn dilyn wythnosau o brotest poblogaidd penderfynol, ymddiswyddodd Hosni Mubarak o’i swydd.

Gweler hefyd
------------

* Cairo, Illinois
* Cairo, Georgia
* Cairo, Ohio
* Cairo, Missouri

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Behrens-Abouseif 1992, t. 8
2. ↑  Golia 2004, t. 152
3. ↑  *Towards a Shi'i Mediterranean Empire: Fatimid Egypt and the Founding of Cairo*. I.B. Tauris. 2009. t. 78. ISBN 978-0-85771-742-9.
4. ↑  .
5. ↑  .
6. ↑  "Total area km2, pg.15" (PDF). Capmas.gov.eg. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 21 Mawrth 2015. Cyrchwyd 25 Awst2020. Check date values in: `|access-date=` (help)
7. ↑  Hawass & Brock 2003, t. 456
8. ↑  "Memphis (Egypt)". *Encarta*. Microsoft. 2009. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 6 Hydref 2009. Cyrchwyd 24 Gorffennaf 2009.
9. ↑  "Cairo's third metro line beats challenges". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 3 Gorffennaf 2017. Cyrchwyd 29 Mehefin 2015.
10. ↑  "Cairo Metro Statistics". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 23 Mawrth 2012. Cyrchwyd 4 Medi 2012.
11. ↑  "The 150 Richest Cities in the World by GDP in 2005". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 18 Medi 2012. Cyrchwyd 11 Tachwedd 2010.
12. ↑  Afaf Lutfi Sayyid-Marsot 1984, t. 1
13. ↑  McGregor 2006, t. 53
14. ↑  Shillington 2005, t. 437
15. ↑  Roman Adrian Cybriwsky, *Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture*, ABC-CLIO, USA, 2013, t. 76
16. ↑  Abu-Lughod 1965, tt. 429–31, 455–57
17. ↑  Hourani, Khoury & Wilson 2004, t. 317
18. ↑  Abu-Lughod 1965, t. 431
19. ↑  Hourani, Khoury & Wilson 2004, t. 12
20. ↑  Shillington 2005, t. 199
21. ↑  "Egypt protests: Anti-Mubarak demonstrators arrested". *BBC News*. 26 Ionawr 2011. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 26 Ionawr 2011. Cyrchwyd 26 Ionawr 2011.
22. ↑  "Egyptians report poor communication services on Day of Anger". Almasry Alyoum. 25 Ionawr 2011. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 30 Ionawr 2011. Cyrchwyd 25 Ionawr 2011.
23. ↑  "Egypt protests: curfew defied in Cairo and other cities". *BBC News*. 29 Ionawr 2011. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 29 Ionawr 2011. Cyrchwyd 29 Ionawr 2011.
24. ↑  Chrisafis, Angelique; Black, Ian (15 Ionawr 2011). "Zine al-Abidine Ben Ali forced to flee Tunisia as protesters claim victory". *The Guardian*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 15 Ionawr 2011. Cyrchwyd 23 April 2018.