Roedd **Syr Henry Wentworth Dyke Acland, Barwnig 1af, KCB FRS** (23 Awst 1815 – 16 Hydref 1900) yn feddyg ac addysgwr Seisnig.

Cefndir
-------

Ganwyd Henry Acland yn Killerton, Exeter, yn bedwerydd mab Syr Thomas Acland a Lydia Elizabeth Hoare, ac addysgwyd ef yn Harrow ac yn Eglwys Crist, Rhydychen. Fe'i hetholwyd yn Gymrawd Coleg yr Holl Eneidiau, Rhydychen ym 1840, ac yna astudiodd feddygaeth yn Llundain a Chaeredin.

Gyrfa
-----

Gan ddychwelyd i Rydychen, fe'i penodwyd yn ddarllenydd Lee mewn anatomeg yn Eglwys Crist ym 1845, fe'i gwnaed yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol ym 1847, ac ym 1851 fe'i penodwyd yn llyfrgellydd Radcliffe a meddyg Ysbyty Radcliffe.

Saith mlynedd yn ddiweddarach daeth yn Athro Meddygaeth Regius, swydd a gadwodd hyd 1894. Roedd hefyd yn guradur orielau'r brifysgol ac yn Llyfrgell Bodleian, ac o 1858 i 1887 bu'n cynrychioli ei brifysgol ar y Cyngor Meddygol Cyffredinol, ac o hynny gwasanaethodd fel llywydd rhwng 1874 a 1887.

Ym 1860 aeth gydag Albert, Tywysog Cymru, fel ei feddyg personol ar ei daith o amgylch Canada a'r Unol Daleithiau.

Cymerodd Acland ran flaenllaw yn adfywiad ysgol feddygol Rhydychen ac wrth gyflwyno'r astudiaeth o wyddoniaeth naturiol i'r brifysgol. Fel darllenydd Lee dechreuodd ffurfio casgliad o baratoadau anatomegol a ffisiolegol ar gynllun John Hunter. Defnyddiodd ei gasgliad i sefydlu Amgueddfa Prifysgol Rhydychen, a agorwyd ym 1861. Bwriad yr amgueddfa oedd bod yn ganolfan ar gyfer annog astudio gwyddoniaeth, yn enwedig mewn perthynas â meddygaeth. Ar y cyd â'r Deon Liddell, chwyldroid yr astudiaeth o gelf ac archeoleg. Trwy ei ymdrechion ffynnodd astudiaethau celf ac archeoleg yn y brifysgol am y tro cyntaf.

Roedd gan Acland ddiddordeb hefyd mewn cwestiynau iechyd cyhoeddus. Gwasanaethodd ar y Comisiwn Brenhinol ar gyfreithiau glanweithdra yng Nghymru a Lloegr ym 1869. Cyhoeddodd astudiaeth o'r achosion o golera yn Rhydychen ym 1854, ynghyd â phamffledi amrywiol ar faterion glanweithdra.

Gwobrau
-------

Penodwyd Acland yn Gydymaith Urdd y Baddon (CB) ym 1883, a dyrchafwyd ef yn Farchog Cadlywydd (KCB) ym 1884. Cafodd ei greu yn farwnig ym 1890.

Teulu
-----

Priododd â Sarah Cotton, merch William Cotton a Sarah Lane, ar 14 Gorffennaf 1846. Bu iddynt saith mab a merch:

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref yn Broad Street, Rhydychen yn 85 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Holywell Rhydychen.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Acland, Sir Henry Wentworth, first baronet (1815–1900), physician". *Oxford Dictionary of National Biography*. doi:10.1093/ref:odnb/62. Cyrchwyd 2020-10-17.
2. ↑  Thorne, J. O.; Collocott, T. C. gol. (1984). *Chambers biographical dictionary*. Caeredin: Chambers. ISBN 0-550-16010-8. OCLC 13665413.
3. ↑  "Sir Henry Wentworth Dyke Acland | RCP Museum". *history.rcplondon.ac.uk*. Cyrchwyd 2020-10-17.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 5110922
* LCCN: n84805039
* ISNI: 0000 0000 8084 6807
* GND: 11624156X
* SUDOC: 140812482
* BNF: cb13743795s (data)
* BIBSYS: 90954824
* ULAN: 500109298
* NLA: 35447789
* NKC: nlk19990074421
* CiNii: DA08026391
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |