recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Plasty Tuduraidd o'r 16g a chynt yw **Bodidris** a gofrestwyd gan Cadw fel adeilad Gradd II\* ar 28 Ebrill 1952. Ceir rhannau'n dyddio i'r 15g a chynt - cyfnod teulu'r Llwydiaid. Saif y plasty tua tair milltir i'r de-ddwyrain o Lanarmon-yn-Iâl ar y ffin rhwng Sir Ddinbych a Wrecsam.

Gosodwyd y plasty ei hun, bloc o adeiladau gyda thŵr (16g) a'r bloc ar gyfer y gweision (17g) ar ffurf petrual - ond dymchwelwyd yr ochr ogleddol (16g ers 1958. Mae adeilad y tŵr ar yr ochr ddeheuol ac yn ddeulawr, gydag atig a cheir arno arfbais sy'n cynnwys arth a ffon. Mae ffrynt y plasty yn eitha cymesur, ac yng nghefn y tŷ ceir tair simne anferthol o garreg; tywodfaen yw ffasâd y waliau, a charreg leol oddi fewn. Mae'r lle tân llydan yn unigryw a cheir ffenestri carreg hynod drwy'r plasty. Ceir grotesgau cerfiedig ar ran ucha'r tŵr.

Bodidris yn 2007, pan oedd yn westy.
Bodidris yn 2018 pan oedd ar werth.
Llun allan o *A tour in Wales* gan Thomas Pennant (1726-1798); LlGC.

Perchnogion
-----------

### Evan Lloyd a theulu'r Llwydiaid

Saif beddrod Evan Lloyd yn Eglwys Sant Garmon, Llanarmon-yn-Iâl, Sir Ddinbych. Mae'n hynod o debyg i feddrod Sion Trefor (m. 1589) o Drefalun sy'n llai nag 14 milltir i'r dwyrain. 

* Beddrod Evan LloydBeddrod Evan Lloyd
* 
* 
* Y gofeb GymraegY gofeb Gymraeg
* Arfbais y teulu ar y gofebArfbais y teulu ar y gofeb

Dyddiwyd yr hen neuadd (a elwir heddiw yn 'stablau') i 1581 ac yn bensaerniol mae'n adeilad nodedig iawn, a godwyd tua'r un cyfnod a'r prif blasty, yn fwy na thebyg gan Efan (neu Ifan) Llwyd a fu'n Uwch Siryf Sir Ddinbych yn 1583. Mae'n bosib y defnyddiwyd yr adeiladau hyn gan aelodau eraill y teulu ac o bosib gan Iarll Leicester a ymladdodd gyda Evan Lloyd yn Iwerddon ac a wnaed yn farchog yn 1586. Bu Leicester yn byw mewn rhan o Fodidris rhwng 1563-1578, gan ei ddefnyddio fel canolfan i hela, a gwelir ei arfbais (yr arth a'r ffon) ar dalcen deheuol y 'stablau'.

### Y teulu Williams

Yn y 19g aeth Bodidris i berchnogaeth y teulu Williams, perchnogion Castell Bodelwyddan. Syr Hugh Williams a dalodd am yr ysgol yn Llandegla a'i chwaer, Margaret, Lady Willoughby de Broke, a dalodd am godi eglwys newydd yn y pentref.

Gweler hefyd
------------

* Ystad Wynnstay, Rhiwabon, Wyniaid Wynnstay (y teulu Williams Wyn)
* Plas Teg, cartref Sion Trevor (1563–1630)
* Ystad a Neuadd Trefalun, cartref Sion Trefor (m. 1589)
* Lleweni, Dinbych, cartref y teulu Salusbury

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Coflein; adalwyd 24 Medi 2017.
2. ↑  britishlistedbuildings.co.uk; adalwyd 24 Medi 2017.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Bodidris***
Mae **Beinn Udlamain - An Sgulan** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN570722.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cerdd ddramataidd gan William Williams (Pantycelyn) yw ***Bywyd a Marwolaeth Theomemphus***, a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1764. Ystyr yr enw Lladin *Theomemphus* yw "Ymofynnwr Duw." Mae'n gerdd hir o dros 6,000 o linellau sy'n olrhain pererindod ysbrydol dyn i'w droedigaeth yn Gristion ac mae i'w deall yng nghyd-destun y Diwygiad Methodistaidd yn 18g.

Cynllun
-------

Mae'r gerdd yn agor gyda Theomemphus yn ddyn ifanc rhyfygus sy'n arwain bywyd pechadurus. Mae'n sylweddoli ei bechod, yn ceisio ac yn derbyn maddeuant, ac wedyn yn gwrthgilio oherwydd temtasiwn y ferch 'Philomela' (sy'n cynrychioli pleserau'r byd) cyn "dychwelyd" ac aros yn ffyddlon hyd ei ddiwedd er gwaethaf lu o orthrymderau.

Barn ysgolheigion
-----------------

Yn ôl Saunders Lewis yn ei lyfr ar Bantycelyn, mae'r gerdd hon yn dangos pa mor "ryfeddol o ddieithr" oedd y defnydd a wnaeth Pantycelyn o farddoniaeth. Ym marn yr hanesydd llenyddiaeth Thomas Parry, yn y gerdd mae Pantycelyn yn "ei brofi ei hun yn sylwedydd craff a chywir ar symudiadau'r meddwl dynol." Ond mae'n ychwanegu hefyd "bod mesur rhigymaidd *Theomemphus* yn flinderus ac undonog."

Gweler ymateb Emyr James i *Theomemphus* yma:

Dylanwad
--------

Roedd *Theomemphus* yn llyfr pur boblogaidd yn ail hanner 18g a'r 19eg ganrif, yn enwedig gyda Ymneilltuwyr. Cafwyd sawl argraffiad newydd.

Ysgrifennodd Dafydd Rowlands y nofel arbrofol *Mae Theomemphus yn Hen* (1977); mae'r teitl yn adlais o gerdd Pantycelyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru)
2. ↑  Saunders Lewis, *Williams Pantycelyn* (1927).
3. ↑  Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1944)
Awdurdod unedol yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr yw **Bwrdeistref Stockton-on-Tees** (Saesneg: *Borough of Stockton-on-Tees*). Fe'i rhennir gan Afon Tees yn rhan ogleddol yn sir seremonïol Swydd Durham a rhan ddeheuol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog. Mae'r rhan yn Swydd Durham yn fwy. Mae'r awdurdod unedol yn rhan o Awdurdod Cyfun Cwm Tees gyda Bwrdeistrefi Darlington, Hartlepool, Middlesbrough a Redcar a Cleveland.

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 204 km², gyda 197,348 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref Hartlepool ac awdurdod unedol Swydd Durham i'r gogledd, Bwrdeistref Darlington i'r gorllewin, Ardal Hambleton i'r de, a Bwrdeistref Middlesbrough i'r dwyrain.

Y rhan o Fwrdeistref Stockton-on-Tees yn Swydd Durham
Y rhan o Fwrdeistref Stockton-on-Tees yng Ngogledd Swydd Efrog
Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974, fel un o'r pedair ardal an-fetropolitan dan reolaeth cyngor sir Cleveland, ond daeth yn awdurdod unedol, sy'n annibynnol ar y sir, ar 1 Ebrill 1996.

Rhennir y fwrdeistref yn 19 o blwyfi sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Stockton-on-Tees, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Billingham, Eaglescliffe, Ingleby Barwick, Thornaby-on-Tees a Yarm.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 23 Gorffennaf 2020
Mae **Beinn a'Chaorainn** (neu **Beinn a' Chaoruinn**) yn gopa mynydd a geir ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NJ045013. Saif 19 kilometr i'r de-ddwyrain o Aviemore ac 14 kilometr i'r gogledd-orllewin o Braemar.

Ceir carnedd ar y copa. Mae'r mynydd yn wynebu Beinn Mheadhoin (sy'n fynydd llawer mwy adnabyddus) ac ar draws *Lairig an Laoigh* (Bwlch y Lloi).

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Teml Mahabodhi, Bodh Gaya
Dinas yn India yw **Bodh Gaya** neu **Bodhgaya** (hefyd **Bodh-Gaya**). Saif yn nhalaith Bihar. Mae'n enwog fel y man lle cyrhaeddodd Gautama Siddhartha, y Bwdha hanesyddol, ei Oleuedigaeth. Bodh Gaya yw'r bwysicaf o bedair man pererindod i ddilynwyr Bwdiaeth; y tair arall yw Kushinagar, Lumbini a Sarnath. Roedd ei phoblogaeth yn 2001 yn 30,883.

Yn ôl y traddodiad Bwdhaidd, daeth y tywysog Gautama Siddhartha yma tua 500 CC, fel mynach yn ceisio gweledigaeth. Eisteddodd dan goeden Bodhi (*Ficus religiosa*; mae'r gair Sansgrit *bodhi* yn golygu 'Goleuedigaeth') yma, ac wedi tri diwrnod a thair noson o fyfyrio, cyrhaeddodd Oleuedigaeth, a'r atebion i'w gwestiynau. Wedi saith wythnos, teithiodd i Sarnath, lle dechreuodd bregethu Bwdhiaeth.

Ceir nifer fawr o demlau Bwdhaidd yma, gyda theml yn cynrychioli pob gwlad Fwdhaidd. Y brif deml yw Teml Mahabodhi. Credir i'r deml yma gael ei sefydlu gan yr ymerawdwr Asoka a ymwelodd â Bodh Gaya ar ôl troi'n Fwdhydd a gadawodd arysgrif yno. Mae'r adeilad presennol yn ddiweddarach. Mae'n 160 troedfedd o uchder ac mae'n cynnwys cerflun anferth o'r Bwdha wedi'i gildio ag aur. Ceir nifer o *stupas* o gwmpas y deml wedi'u codi mewn diolch gan bererinion dros y canrifoedd. Yr olion hynaf ym Modh Gaya yw'r rhannau o'r hen glawdd neu ffens, yn bileri carreg cerfiedig, a safai o amgylch y deml wreiddiol.

Cyhoeddwyd Bodh Gaya yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2005.

Cyfeiriadau a darllen pellach
-----------------------------

* *Buddhist Shrines in India* (Delhi: Gweinyddiaeth Gwybodaeth, Llywodraeth India, 1994)
Mae **Meall a' Ghrianain** neu **Beinn a'Chaisteil - Meall a'Ghrianain** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Vaich i Moray Firth yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH365775. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Beinn a'Chaisteil.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Awdurdod unedol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Bwrdeistref Middlesbrough** (Saesneg: *Borough of Middlesbrough*). Mae'r awdurdod unedol yn cynnwys tref fawr Middlesbrough, a mae'n rhan o Awdurdod Cyfun Cwm Tees, gyda Bwrdeistrefi Darlington, Hartlepool, Redcar a Cleveland, a Stockton-on-Tees.

Mae gan yr awdurdod unedol arwynebedd o 53.9 km², gyda 140,980 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref Redcar a Cleveland i'r dwyrain, Ardal Hambleton i'r de, a Bwrdeistref Stockton-on-Tees i'r gorllewin a'r gogledd.

Awdurdol unedol Bwrdeistref Middlesbrough yng Ngogledd Swydd Efrog
Daeth Middlesbrough yn fwrdeistref sirol yn Riding Gogleddol Swydd Efrog yn 1889. Yn 1968 daeth y fwrdeistref yn rhan o Fwrdeistref Sirol Teesside, a daeth yn rhan o sir Cleveland ar 1 Ebrill 1974. Diddymwyd Cleveland ar 1 Ebrill 1996, a daeth Middlesbrough yn awdurdod unedol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog.

Mae'r fwrdeistref yn cynnwys canol tref Middlesbrough, yn ogystal â maestrefi fel Linthorpe, Acklam, a Coulby Newham. Mae'n gorwedd yn rhan isaf Cwm Tees, tua phum milltir o aber y Tees, a mae'r Bryniau Eston yn edrych dros y fwrdeistref o'r de.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 7 Hydref 2020
Cyfansoddyn cemegol a deunydd crisialog gwyn, CaC03, sy'n hydawdd mewn dŵr asidig ydy **Calsiwm carbonad**.

Mae creigiau, megis calchfaen, sy'n cynnwys y mwyn hwn, yn araf hydoddi mewn dŵr glaw asidig (asid carbonig gwan). Dyma brif ddeunydd perlau, cregyn malwod a wyau.

* 
* 

Calsiwm carbonad yw'r prif cynhwysyn calch yn y byd amaethyddol. Mae sodiwm carbonad, copr carbonad, magnesiwm carbonad a sinc carbonad yn adweithio gydag asid – gan wneud sŵn hisian pan ddônt i gysylltiad ag asid. Fe ddefnyddir calsiwm carbonad mewn dull meddygol, yn enwedig pan geir diffyg calsiwm yn y corff, ond gall gormod ohon fod yn beryglys.

Cemeg
-----

Mae calsiwm carbonad yn rhannu nifer o nodweddion gyda charbonadau eraill, gan gynnwys:

* mae'n adweithio gyda asidau gan ryddhau carbon deuocsid:

CaCO3(s) + 2H+(aq) → Ca2+(aq) + CO2(g) + H2O
* mae'n rhyddhau carbon deuocsid pan gaiff ei wresogi (sef adwaith dadelfennu thermal) neu galchu, (i fwy na 840 °C yn achos CaCO3), i ffurfio calsiwm ocsid, a elwir yn aml yn 'galch brwd' neu'n 'galch poeth', gyda'r adweithiad yn 178 kJ / mole:

CaCO3 (s) → CaO (s) + CO2 (g)
Mae calsiwm carbonad yn adweithio gyda dŵr sy'n ddirlawn o garbon deucsid i ffurfio sodiwm bicarbonad soled.

CaCO3 + CO2 + H2O → Ca(HCO3)2
Mae'r adwaith hwn yn hynod o bwysig yn y broses o erydu creigiau calchfaen, ac mae'n ffurfio ogofâu a cheudyllau, ac yn ffurfio dŵr caled mewn rhai mannau.

Defnyddiau calchfaen eraill
---------------------------

Calsiwm hydrocsid: pan mae calchfaen yn cael ei wresogi'n gryf, mae'r calsiwm carbonad sydd ynddo’n dadelfennu gan ffurfio calsiwm ocsid.

Cyfeiriadau
-----------
Band braich capten gyda slogan FIFA "My Game is Fair Play" arno
Aelod o dîm pêl-droed a ddewisir fel arweinydd y tîm ar y cae yw'r **capten**. Fel arfer, mae'r capten yn un o'r aelodau mwyaf profiadol y garfan, neu yn chwaraewr a all ddylanwadu'n gryf ar y gêm. Adnabyddir y capten ar y cae gyda defnydd o fand braich.

Cyfrifoldebau
-------------

Dan rheolau'r Cymdeithas Bêl-droed Lloegr (FA), rhaid i'r capten gystadlu yn y tafliad ceiniog cyn y cic gyntaf i benderfynu rhwng dewis pa gôl i'w ymosod yn y hanner cyntaf, neu i gymryd cic gyntaf y gêm. Bydd y gwrthwynebwyr yn cael y cic gyntaf neu ddewis gôl ar gyfer yr hanner cyntaf. Nid oes statws uwch gan y capten dros y chwaraewyr eraill, ond mae'n gyfrifol am ymddygiad y tîm.

Mae'r capten yn bwynt cyswllt rhwng y chwaraewyr a'r dyfarnwr ar y cae; fel arfer mae dyfarnwyr yn trafod ymddygiad chwaraewyr eraill gyda chapten eu tîm. Oddi ar y cae, mae'r capten fel arfer yn cynrychioli'r carfan mewn cyfweliadau a datganiadau i'r wasg; mae rhai clybiau pêl-droed yn penodi *capten y clwb* i gynrychioli'r clwb o safbwynt cysylltiadau cyhoeddus a phenodi capten arall i arwain y tîm ar ddiwrnod y gêm.

### Is-gapten

Penodir chwaraewr eraill i fod yr **is-gapten** i gymryd awennau'r capten os nad yw'n dechrau'r gêm, neu'n cael ei eilyddio neu'n cael ei anfon o’r cae. Fe fydd y capten yn drosglwyddo'r band braich i'r is-gapten wrth iddyn nhw'n gyfnewid. Mae Aaron Ramsey yn tueddol i fod is-gapten Cymru ar ôl Gareth Bale, y capten arferol. Weithiau, fe welir *3ydd capten* (a mwy) os nad yw'r capten a'r is-gapten ar gael.

Cristiano Ronaldo yn gwisgo band braich FIFA "Living Football" wrth chwarae dros Portiwgal yn 2018

Gweler hefyd
------------

* Capten (chwaraeon)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Law 8: The Start and Restart of Play". *thefa.com* (yn Saesneg). 2022. Cyrchwyd 30 Tachwedd 2022.
2. ↑  "Law 3: The Players". *thefa.com* (yn Saesneg). 2022. Cyrchwyd 30 Tachwedd 2022.
3. ↑  Jolly, Richard (30 Awst 2015). "Chris Smalling made Manchester United's third captain". *ESPN* (yn Saesneg). Cyrchwyd 1 Rhagfyr 2022.
Mae **Blanche** yn locomotif tanc cyfrwy 2-4-0, yn gweithio ar Reilffordd Ffestiniog.

Hanes
-----

Adeiladwyd y locomotive, yn wreiddiol gyda threfniant olwynion 0-4-0, gan Gwmni Hunslet ym 1893 ar gyfer Rheilffordd Chwarel Penrhyn. Costiodd £800, un o dri locomotif gyda Linda a Charles. Enwyd y locomotif ar ôl Blanche Georgina Fitzroy, gwraig Barwn Penrhyn. Cafodd bocs tân newydd ym 1920 a boeler newydd ym 1925. Cafodd boeler arall (oddi wrth ‘Linda’) a bocs tân newydd ym 1939. Cafodd tanc newydd ym Medi 1949 a boeler arall ym 1956. Tynnodd y trên olaf ar brif lein y chwarel ar 27 Gorffennaf 1962. Prynwyd Blanche gan Reilffordd Ffestiniog am £2000 ym 1963, a chyrhaeddodd y rheilffordd ar 17 Rhagfyr. Gwnaethpwyd sawl newid i’r locomotif gan gynnwys addasiad i’r olwynion i ffitio lled y trac, modfedd ehangach nac yn Chwarel Penrhyn. Estynnwyd cab y locomotif ac ei beintiwyd yn wyrdd ym 1965. Cafodd Blanche bocs tân newydd, ac addaswyd y locomotif i ddefnyddio olew ym 1971. Ailadeiladwyd y locomotif i fod yn locomotif tanc cyfrwy 2-4-0 efo tendar. Atgyweiriwyd Blanche ym 1983 a 1988, gan gynnwys tanc cyfrwy newydd ym 1988. Gweithiodd Blanche ar Reilffordd Eryri rhwng Dinas a Chaernarfon ym 1999. Roedd angen gwaith ar y boeler yn 2003, ond roedd rhaid codi pres. Daeth y locomotif yn ôl at ei waith ym Mai 2005. Ailbeintiwyd o yn 2011. Daeth ei dystysgrif boeler i ben eto yn 2016. Newidiwyd pâr o olwynion hefyd, ac ailadeiladwyd y locomotif erbyn Tachwedd 2016.

* 
*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Festipedia

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan ricketrescue: "Ricket" yw llysenw’r locomotif.
* Gwefan Rheilffordd Lido Ruislip Mae gan y rheilffordd (lled 12") locomotif seiliedig ar *Blanche*.
Mae **Bochotnica** [bɔxɔtˈnit͡sa] yn bentref o fewn rhanbarth weinyddol Gmina Kazimierz Dolny yn nwyrain Gwlad Pwyl, rhwng Puławy a Lublin, ger Kazimierz Dolny, ar Afon Wisła. Saif 42 km i'r gorllewin o Lublin. Mae'n ganolfan cymuned ar wahan o fewn Swydd Puławy. Yn 2010 roedd y boblogaeth yn 1,500.

Saif adfeilion castell o'r 14g gerllaw.

Arferwyd galw'r pentref yn *Bochotnica Mała* (er mwyn gwahaniaethu rhyngddo â Bochotnica-Kolonia, neu *Bochotnica Wielka* sydd gerllaw), ac mae'n un o drefanau hynaf Pwyl Leiaf. Arferai fod yn fan pwysig o ran marchnata nwyddau, ond mae bellach yn atyniad hanesyddol i ymwelwyr ac oherwydd ei fod yn agos i Ddyffryn Vistula a Pharc Kazimierz. Mae'r orsaf reilffordd agosaf yn Puławy.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Central Statistical Office (GUS) - TERYT (National Register of Territorial Land Apportionment Journal)". 2008-06-01.
2. ↑  Edward Piwowarek: Bochotnica w obiektywie - przyczynek do refleksji. Kazimierz: Kazimierski Ośrodek Kultury, 2010
Etholaeth seneddol yn Swydd Bedford, Dwyrain Lloegr, yw **Bedford**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Bedford yn Swydd BedfordEtholaeth Bedford yn Swydd Bedford
* Swydd Bedford yn LloegrSwydd Bedford yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Senedol
---------------

* 1997–2010: Patrick Hall (Llafur)
* 2010–2017: Richard Fuller (Ceidwadol)
* 2017–presennol: Mohammad Yasin (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Ceiliog gwaun Awstralia** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: ceiliogod gwaun Awstralia) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Choriotis australis***; yr enw Saesneg arno yw *Australian bustard*. Mae'n perthyn i deulu'r Ceiliogod y Waun (Lladin: *Otidae*) sydd yn urdd y *Gruiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. australis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

Teulu
-----

Mae'r ceiliog gwaun Awstralia yn perthyn i deulu'r Ceiliogod y Waun (Lladin: *Otidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Afrotis afra | Afrotis afra |  |
|
| Ceiliog gwaun Arabia | Ardeotis arabs |  |
|
| Ceiliog gwaun Awstralia | Ardeotis australis |  |
|
| Ceiliog gwaun Bengal | Houbaropsis bengalensis |  |
|
| Ceiliog gwaun Denham | Neotis denhami |  |
|
| Ceiliog gwaun Hartlaub | Lissotis hartlaubii |  |
|
| Ceiliog gwaun Kori | Ardeotis kori |  |
|
| Ceiliog gwaun bychan | Tetrax tetrax |  |
|
| Ceiliog gwaun copog | Chlamydotis undulata |  |
|
| Ceiliog gwaun glas | Eupodotis caerulescens |  |
|
| Ceiliog gwaun mawr India | Ardeotis nigriceps |  |
|
| Ceiliog gwaun torwyn | Eupodotis senegalensis |  |
|
| Ceiliog y waun | Otis tarda |  |
|
| Lissotis melanogaster | Lissotis melanogaster |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Ceiliog gwaun Awstralia** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae ardal **Beddmanarch-Cymyran**, a leolir yng nghymuned Y Fali, Ynys Môn, wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1961 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 891.3 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Math o fochdew yw'r **bochdew Syriaidd** neu'r **bochdew aur**.

Darganfuwyd y bochdew Syriaidd cyntaf yn yr oes fodern ym 1839 yn Syria gan y sŵolegydd George Robert Waterhouse o Brydain. Arddangosir ffwr y sbesimen oedrannus, benywol a ddarganfu Waterhouse yn yr Amgueddfa Brydeinig. Ni rhoddwyd unrhyw sylw i astudiaeth y rhywogaeth am ganrif arall.

Yn hwyr y 1920au darganfuodd yr Athro Israel Aharoni, ysgolhaig Iddewig o Balesteina oedd yn arbenigo mewn hen destunau Hebraeg ac Aramaeg, ddarn mewn un o'r testunau hynafol yr oedd yn astudio a dywed unwaith "yn ardal Chaleb bu fath arbennig o lygoden Syriaidd, a ddyfodwyd i Assyria a gwlad yr Hethiaid", ac oedd yn disgrifio natur ddof y creaduriaid a'r ffordd bu plant yn hen Assyria ac Anatolia yn eu cadw mewn cewyll. Er roedd y testun yn ei wneud yn glir nad llygod arferol oedd y creaduriaid, nid oedd Aharoni yn ymwybodol o unrhyw anifail cyfoes oedd yn bodloni'r disgrifiad. Ym 1930 fe aeth Aharoni i ddinas Aleppo, safle Chaleb, yn Syria i geisio chwilio am yr anifail. Ni ddaeth ar draws unrhyw un oedd yn ymwybodol o anifail o'r fath, ond yn y cefn gwlad fe ddarganfuodd tri ar ddeg o fochdewion coch-frown eu lliw, oedd yn llai o faint nag unrhyw rywogaeth hysbys, mewn tyrchfa ddaear. Am amser credai mae'r rhain oedd yr unig fochdewion Syriaidd oedd ar ôl yn y byd, gan nad oedd ymchwil maes pellach wedi darganfod unrhyw aelodau eraill o'r rhywogaeth yn y gwyllt. Llwyddodd ddwy alldaith ym 1997 a 1999 i ddarganfod tri bochdew Syriaidd ar ddeg, chwe benyw a saith gwryw, ger Aleppo, nid yr un ohonynt mewn tyrchfa oedd ag mwy nag un oedolyn.

Erbyn 1931 roedd gan y bochdewion a ddarganfu Aharoni wyrion, ac roeddent yn bridio ar gyfradd gyflym iawn. O fewn ychydig o flynyddoedd roeddent yn agos at gymryd lle'r mochyn cwta fel anifail ymchwil mewn labordai ac fel anifail anwes yn yr Unol Daleithiau. Cyflwynodd gwyddonwyr Americanaidd y bochdew Syriaidd i wyddonwyr Seisnig yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ac ym 1946 fe gyflwynwyd yr anifail i'r Almaen gan filwyr y Cynghreiriaid. O fewn ychydig yn fwy na deng mlynedd roedd dros 10 miliwn o fochdewion Syriaidd yn Ewrop.

Bochdew Syriaidd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Hamster breeds: The Syrian hamster Archifwyd 2009-02-14 yn y Peiriant Wayback.
2. 1 2  May & Marten, tud. 81
3. ↑  Letterman ET AL. 2001. Notes on the current distribution and the ecology of wild golden hamsters (*Mesocricetus auratus*). Journal of Zoology, 254: 359-365 (Cambridge University Press). Online abstract

Ffynhonnell
-----------

* May, John & Marten, Michael. *Animal Oddities*. 1982, argraffiad 1983.
Carnedd gron sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd ydy **Bedd Gŵyl Illtud**, yng nghymuned Glyn Tarell, Powys; cyfeiriad grid SN973263. Ei phwrpas, mae'n debyg, oedd bod yn rhan o seremoniau neu ddefodau crefyddol a oedd yn ymwneud â chladdu'r meirw. Ni ddylid cymysgu'r garnedd gron gyda'r garnedd gylchog (Saesneg: *ring cairn*) sy'n fath cwbwl wahanol i garnedd.

Illtud
------

Mae'r enw yn ei chysylltu â Sant Illtud (6g); dethlir gwylmabsant Illtud, sef Gŵyl Illtud, ar y 6ed o Dachwedd. Roedd yn arfer cynnal gwylnos yno ar Noson Gŵyl Illtud. Saif y garnedd ger Eglwys Llanilltud a Mynydd Illtud. Ceir Pyllau Illtud yn yr un ardal hefyd.

Cefndir
-------

Cofrestrwyd yr heneb hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: BR326.

Gweler hefyd
------------

* Carneddau
* Beddrodau siambr
* Twmpathau
* Cylchoedd cerrig
* Bryngaerau
* Cytiau Gwyddelod
* Meini hirion

Gweler hefyd
------------

* Sant Illtud

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Caerdydd, 2000).
2. ↑  Cofrestr Cadw.
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Carshalton a Wallington** (Saesneg: *Carshalton and Wallington*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Carshalton a Wallington yn Llundain FwyafEtholaeth Carshalton a Wallington yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1997: Nigel Forman (Ceidwadol)
* 1997–2019: Tom Brake (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2019–presennol: Elliot Colburn (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
*Erthygl am y chwedl yw hon. Gweler hefyd Branwen (gwahaniaethu)*.
Chwedl **Branwen ferch Llŷr** yw'r ail o Bedair Cainc y Mabinogi.

Mae'r chwedl yn agor gyda Bendigeidfran fab Llŷr yn sefyll ar graig yn Harlech yn edrych tua'r môr, lle gwelir llongau yn dynesu. Yr ymwelydd yw Matholwch brenin Iwerddon, sydd wedi dod i ofyn am chwaer Bendigeidfran, Branwen, yn wraig iddo. Cytunir i'r briodas, ond yn ystod y wledd i'w dathlu mae Efnysien, hanner brawd Branwen, yn cyrraedd y llys. Mae'n ddig na ofynwyd am ei ganiatâd ef cyn trefnu'r briodas, ac mae'n anffurfio meirch Matholwch fel dial. Mae'r gainc yn dechrau gyda'r geiriau: *Endigeitfran fab Llyr a oedd frenin coronawc ar yr ynys hon.*

Cychwyn yr Ail Gainc: *Endigeitfran fab Llyr a oedd frenin coronawc ar yr ynys hon.*
Yn Iwerddon mae Branwen yn byw'n gytun gyda Matholwch am gyfnod, a genir mab, Gwern, iddynt, ond yna mae Matholwch yn cofio'r hyn a wnaeth Efnysien i'w geffylau ac yn dial am ei sarhad ar Franwen. Caiff ei gyrru i weithio yn y gegin am dair blynedd, ond mae'n dofi drudwy ac yn ei yrru draw i Brydain gyda neges i Fendigeidfran yn dweud sut y mae'n cael ei thrin. Mae Bendigeidfran a'i fyddin yn croesi i Iwerddon, y fyddin mewn llongau ond Bendigeidfran yn cerdded trwy'r môr, gan ei fod yn gawr na all yr un llong ei gario.

Cynhelir cyfarfod i drafod amodau heddwch, ond mae Efnysien yn rhoi diwedd ar hyn trwy afael yn Gwern, mab Branwen a Matholwch, a'i daflu i'r tân. Rhyfel yw'r canlyniad, a lleddir llawer o filwyr ar y ddwy ochr. Roedd Matholwch wedi derbyn pair hud gan Fendigeidfran fel iawn am ei sarhad, a phan mae'r Gwyddelod yn rhoi eu rhyfelwyr marw ynddo, maent yn dod yn fyw eto. Mae Efnysien yn ymguddio ymhlith y meirwon, a phan roir ef yn y pair dadeni mae'n ei dorri, ond yn marw ei hun yn yr ymdrech.

Yn y diwedd mae holl wŷr Iwerddon wedi ei lladd, a dim ond saith o fyddin Brân sy'n fyw i ddychwelyd i Brydain. Lladdwyd Bendigeidfran ei hun, ond cyn marw gorchymynodd i'w wŷr dorri ei ben a mynd a'r pen yn ôl gyda hwy. Wedi dychwelyd, mae Branwen yn marw o dor-calon ger aber Afon Alaw ar Ynys Môn ac yn cael ei chladdu yno. Gellir gweld Bedd Branwen ger Afon Alaw hyd heddiw, ond mae'n llawer hŷn na'r chwedl, yn dyddio i'r Oes Efydd.

Llyfryddiaeth
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Branwen ferch Llŷr** |

### Y testun

* Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 194925491
* GND: 4146480-1
* SUDOC: 113898444
* BNF: cb121071624 (data)

 |

Cyfeiriadau
-----------
Llun o'r 19eg ganrif o Calgacus yn traddodi ei araith i fyddin y Caledoniaid cyn Brwydr Mons Graupius.
Y **Caledoniaid** (Lladin: *Caledonii*), neu **Gynghrair y Caledoniaid**, yw'r enw a roddir gan haneswyr i grŵp o drigolion brodorol yr Alban yn ystod y cyfnod Rhufeinig.[1] Mae Peter Salway yn ystyried eu bod yn gymysgedd o'r Pictiaid lleol a Brythoniaid oedd wedi ffoi o'r ardaloedd i'r de oedd wedi eu goresgyn gan y Rhufeiniaid.

Daeth enw'r cynghrair o enw un o'r llwythau, y *Caledonii*. Roeddynt yn elyniaethus i'r Rhufeiniaid. ac ymladdasant yn eu herbyn lawer gwaith. Yn 83 neu 84 ymladdwyd Brwydr Mons Graupius rhwng y Caledoniaid dan Calgacus a'r Rhufeiniaid dan Gnaeus Julius Agricola. Canlyniad y frwydr yma oedd buddugoliaeth ysgubol i'r Rhufeiniaid.

Yn 180 cymerasant ran mewn ymosodiad ar dalaith Rufeinig Britannia, gan dorri trwy Mur Hadrian, a chymerodd rai blynyddoedd i'w gyrru allan. Yn 197 mae Dio Cassius yn cofnodi iddynt ymosod eto, gyda chymorth llwyth y Maeatae a'r Brigantes. Yn 209, dywedir iddynt ildio i'r ymerawdwr Septimius Severus wedi iddo ef arwain ymgyrch i'r gogledd o Fur Hadran. Ymosodasant eto yn 210, a gyrrwyd mab Severus, Caracalla, ar ymgyrch i'w cosbi.

Yn 305, arweiniodd Constantius Chlorus ymgyrch yn y gogledd, a chofnodir iddo ennill buddugoliaeth fawr dros y Caledoniaid ac araill.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Encyclopaedia Romana. University of Chicago. Adalwyd: Mawrth 1, 2007
Meddyg o Gymro oedd Dr **Carl Iwan Clowes** (11 Rhagfyr 1943 – 4 Rhagfyr 2021). Sefydlydd Ymddiriedolaeth Nant Gwrtheyrn yn 1978 i brynu ac adfywio yr hen bentref a sefydlu canolfan iaith yno.

Ganwyd a magwyd Clowes yn Manceinion, ei fam yn siaradwr Cymraeg a'i dad yn Sais. Pan dychwelodd ei rieni i ogledd Cymru ac fe aeth ati i ddysgu’r Gymraeg. Wedi cymhwyso’n feddyg yn 1967, treuliodd wyth mlynedd yn gweithio fel meddyg yn Llanaelhaearn yn Llŷn cyn ennill gradd Meistr mewn Meddygaeth Gymdeithasol o Ysgol Hylendid a Meddygaeth Drofannol Llundain.

Ef hefyd oedd cadeirydd cychwynnol Antur Aelhaearn, y Gydweithfa Gymunedol gyntaf yn y Deyrnas Unedig yn 1974 a gafodd ei sefydlu er mwyn achub yr ysgol leol, ac yn gadeirydd cychwynnol ac yn Llywydd Oes Dolen Cymru, y berthynas rhwng Cymru a Lesotho a gafodd ei sefydlu yn 1985.

Cyhoeddodd gyfrol *Nant Gwrtheyrn* a gyhoeddwyd 15 Gorffennaf 2004 gan Y Lolfa.

Bywyd personol
--------------

Roedd yn briod a Dorothi ac mae ganddyn nhw bedwar o blant – Dafydd, Rhiannon, Angharad a Cian, y ddau fachgen yn gerddorion a oedd yn aelodau o Super Furry Animals.

Bu farw yn ei gartref Llecyn Llon, Pencaenewydd yn 77 mlwydd oed. Cynhaliwyd gwasanaeth angladd preifat i'r teulu yn unig yn Eglwys Sant Aelhaearn, Llanaelhaearn ar ddydd Sadwrn, 18 Rhagfyr 2021 a rhoddwyd i orffwys ym Mynwent Llanaelhaearn, gyda gwasanaeth cyhoeddus o goffad a dathliad o'i fywyd yn Neuadd y Nant, Nant Gwrtheyrn am 2.00 o'r gloch.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Super Furries, Prins Seeiso, Miss Siberia - A Fi* (Y Lolfa, 2016)
* *Nant Gwrtheyrn (llyfr)* (Y Lolfa, 2004)
* *Strategaeth Iaith 1991 - 2001* (Fforwm Iaith Genedlaethol, 1991)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Dr Carl Clowes wedi marw*  , Golwg360, 5 Rhagfyr 2021.
2. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 8 Chwefror 2015
3. ↑   Hanesion dadlennol hunangofiant Carl Clowes. lleol.net.
4. ↑   Hysbysiad marwolaeth Dr Carl Iwan Clowes. Daily Post (11/12/2021).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 6161160667577803560004

 |
Roedd **Karl Friedrich Benz**, a sillefir fel Carl ar adegau, (25 Tachwedd 1844, Karlsruhe – 4 Ebrill 1929, Ladenburg) yn gynllunydd peiriannau ac yn beiriannydd ceir o'r Almaen. Caiff ei ystyried fel y dyn a ddyfeisiodd y car a bŵerir gan betrol. Gweithiai ei gyfoedion, megis Gottlieb Daimler a Wilhelm Maybach a weithiai fel partneriaid, ar ddyfeisiadau tebyg ac yn ôl y sôn yn ddiarwybod o waith ei gilydd. Serch hynny Benz roddodd batent ar ei waith yn gyntaf ac ar ôl hynny, rhoddodd batent ar yr holl brosesau a wnaeth y modur tanio mewnol yn addas i'w ddefnyddio mewn ceir. Ym 1879 cafodd Benz batent ar gyfer ei fodur cyntaf, a gynlluniodd ym 1878.

Ym 1885, crëodd Karl Benz y Motorwagen, y modur masnachol cyntaf. Cawsai'r modur ei bŵeru gan injan betrol bedwar-stroc, sef ei gynllun ei hun. Derbyniodd batent ar gyfer ei fodur ar y 29ain o Ionawr, 1886. Roedd gan y modur dair olwyn a chawsai ei lywio gan yr olwyn flaen gyda'r teithwyr a'r injan yn cael eu cynnal gan y ddwy olwyn yn y cefn. Mae rhai pobl yn cyfeirio at y car fel y Tri-Car erbyn hyn. Gwerthodd ei fodur cyntaf ym 1888, pedair blynedd cyn unrhyw gynhyrchydd arall.

Ymysg pethau eraill, dyfeisiodd y system rheoli cyflymder sef y sbardun, y taniad gan ddefnyddio gwreichion o'r batri, y plwg tanio, y cydiwr, y newidiwr gêr, y rheiddiadur dwr a'r carbwradur.

Ym 1893, cyflwynodd Benz system lywio troi-ar-echel yn ei fodur Fictoria. Cynlluniwyd y Benz Victoria ar gyfer dau deithiwr a bwriadwyd gwerthu'r modur am gost îs er mwyn annog cynhyrchu'r modur ar raddfa eang.

Ym 1896, cynlluniodd Benz a gosod patent ar y modur tanio mewnol gwastad cyntaf gyda phistonau llorweddol gyferbyn a'i gilydd, a alwyd yn fodur bocsio neu boxermotor yn Almaeneg, cynllun sydd dal i gael ei ddefnyddio mewn rhai ceir rasio sydd â moduron perfformiad uchel.

Dolen allanol
-------------

* (Almaeneg) Amgueddfa car Dr. Carl Benz

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 20471268
* LCCN: n90706652
* ISNI: 0000 0001 0877 3786
* GND: 118509225
* SUDOC: 117609315
* MGP: 184227
* NDL: 00649867
* NKC: jn20000720021

 |
Dechreuodd y traddodiad o gerfio pren efo llaw yn y 4g OC, yng ngyfnod Yr Ymerodraeth Fysantaidd ym Methlem. Mae'r ddinas yn parhau i fod y brif fan sy'n cynhyrchu'r grefft.

Roedd mynachod Uniongred Gwlad Groeg yn dysgu trigolion lleol sut i gerfio pren olewydd. Datblygodd y grefft a daeth yn ddiwydiant mawr ym Methlehem a threfi cyfagos fel Beit Sahour a Beit Jala yn yr 16g a'r 17g pan ddysgodd crefftwyr Eidalaidd a Ffransisgaidd ar bererindod i'r ardal y preswylwyr sut i gerfio. Ers hynny mae'r traddodiad wedi cael ei drosglwyddo o genhedlaeth i genhedlaeth yn enwedig gan ddisgynyddion y cerfwyr lleol gwreiddiol.

Heddiw, mae'r gelf yn parhau i fod yn brif ffynhonnell incwm i drigolion Cristnogol Palestinaidd Bethlehem a hi yw'r atyniad twristiaeth mwyaf (a'r mwyaf proffidiol) yn y ddinas gyda'r prif brynwyr yn bererinion Cristnogol yn ymweld yn ystod y Nadolig. Mae pren olewydd yn cael ei gerfio'n groesau, blychau, fframiau lluniau, cloriau ar gyfer llyfrau hanesyddol a hen, canhwyllbrennau, rosaris, wrnau, fasau ac addurniadau Nadolig yn ogystal â golygfeydd o'r Teulu Sanctaidd. Mae canghennau pren olewydd yn cael eu cyflenwi gan lwyni olewydd mewn pentrefi cyfagos yn ogystal ag o ranbarth Nablus a Tulkarm, er gwaethaf anhawster cludo yn y Lan Orllewinol.

Y broses gynhyrchu
------------------

Mae'r broses o gynhyrchu gwrthrych o bren yr olewydd yn gofyn am dipyn go lew o amser a llafur ac mae'n cynnwys sawl cam, yn aml mae'n cynnwys gwaith mwy nag un crefftwr. Defnyddir peiriannau drilio i ddechrau i greu amlinelliad bras. Nesaf, trosglwyddir y darn i grefftwr medrus sy'n trawsnewid yr amlinelliad bras yn gynnyrch gorffenedig trwy gerfio'r manylion. Yn olaf, rhaid i'r eitem orffenedig gael ei llyfnu a'i sgleinio fel llygad dafad, yna'i gorchuddio â chwyr neu olew o'r olewydd i roi "sglein naturiol" i'r gwrthrych a sicrhau ei hirhoedledd.

Yn ddibynnol ar beth yw'r cynnyrch penodol, gallai'r broses gymryd hyd at 45 diwrnod. Mae'r mwyafrif o grefftwyr proffesiynol yn mynd trwy chwech i saith mlynedd o hyfforddiant.

 Y Teulu Sanctaidd mewn coed olewydd. Beit Sahour, 2000.
Defnyddir pren yr olewydd oherwydd ei bod yn haws ei gerfio na choed eraill a gellir ei gerfio'n fanwl gydag offer llaw syml. Hefyd, mae ganddo amrywiaeth o liw naturiol a dyfnder arlliw, oherwydd yr haenau tywyll, blynyddol.

Cyfeiriadau
-----------


1. ↑  Bethlehem olive wood Crafts Archifwyd 2019-05-23 yn y Peiriant Wayback. Gifts and Crafts.
2. 1 2 3 4  blessings gift shop and The Olive wood factory in Bethlehem
3. ↑  Bethlehem Olive Wood Factory Bethlehem Workshop
Lleolir **Cerflun Wicipedia**, yn Słubice, Gwlad Pwyl; fe'i gwnaed gan Mihran Hakobyan i anrhydeddu defnyddwyr a chyfranwyr i Wicipedia.

Disgrifiad
----------

Awgrymwyd y syniad gwreiddiol gan Krzysztof Wojciechowski, athro prifysgol 'Collegium Polonicum w Słubicach' yn Słubice. Dywedodd Wojciechowski, "Dw i'n barod i syrthio ar fy ngliniau o flaen Wicipedia, ac er mwyn cyflawni hynny - mi godaf gerflun!" Cynlluniwyd y deunydd (ffeibr a resin) gan arlunydd o Armenia: Mihran Hakobyan, gynt o goleg *Collegium Polonicum*.

Costiodd y cerflun rhwng 47,000 a 50,000 złotys (oddeutu 12,000 Ewro) a noddwyd y gwaith gan awdurdodau tref Słubice, Caiff ei ddadorchuddio ar 22 Hydref 2014. a chredir mai hwn ydy cerflun neu gofgolfn cyntaf i'r gwyddoniadur ar-lein, Wicipedia.

Yn ôl Piotr Łuczynski, Dirprwy Faer y dref, bydd y cerflun yn tynnu sylw at y ffaith ein bod yn ganolfan academig. Bydd cynrychiolwyr o Sefydliad Wikimedia, Wikimedia Polska a Wikimedia Deutchland yn bresennol, sef siaptrau Wicimedia yn y gwledydd hyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  "*Gwlad Pwyl am godi cerflun er anrhydedd i Wicipedia*". ABC News. 9 Hydref 2014. Cyrchwyd 9 October 2014.
2. 1 2 3 4  "Gwlad Pwyl i ddadorchuddio'r cerflun (neu gofeb) cyntaf i Wicipedia". Polskie Radio. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-10-11. Cyrchwyd 9 Hydref 2014.
3. ↑  "*Slubice: Polnische Stadt setzt Wikipedia ein Denkmal*". Spiegel Online. Cyrchwyd 10 Hydref 2014.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Wikipedia Monument***
Cwmwd oedd yn rhan o Rhwng Gwy a Hafren oedd **Ceri**. Canolfan weinyddol y cwmwd oedd Llanfihangel yng Ngheri, pentref Ceri ym Mhowys yn awr. Gerllaw pentref Ceri mae gweddillion castell mwnt a beili, a adeiladwyd tua 1130 ac a oedd yn brif ganolfan y cwmwd. Mae ffiniau cymuned Ceri yn cyfateb yn fras i ffiniau'r cwmwd. Ceir cyfeiriad at Ceri ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogion, chwedl *Math fab Mathonwy*, lle mae Gwydion wedi dwyn moch Pryderi yn aros dros nos rhwng Ceri ac Arwystli.

Map braslun o gantrefi Powys
Yn 1228 bu ymladd yma rhwng Llywelyn Fawr a Hubert de Burgh, oedd yn un o farwniaid mwyaf nerthol Lloegr ym Mrwydr Ceri. Roedd Hubert wedi derbyn Arglwyddiaeth Trefaldwyn ac wedi dechrau meddiannu rhai o diroedd Llywelyn yng Ngheri. Daeth y brenin a byddin i gynorthwyo Hubert, a ddechreuodd adeiladu castell o fewn cwmwd Ceri. Llwyddodd Llywelyn i orfodi'r fyddin Seisnig i encilio, a chytunodd y brenin i ddinistrio'r castell yn gyfnewid am daliad o £2,000 gan Llywelyn. Cododd Llywelyn yr arian trwy ofyn am yr un swm fel pris rhyddid Gwilym Brewys, oedd wedi ei gymeryd yn garcharor yn yr ymladd.

Bu Ceri yn allweddol yn ymgyrch Llywelyn ap Gruffudd i sefydlu ei awdurdod yng nghyffiniau'r Mers.

Yn 1279, rhoddodd Edward I o Loegr y cwmwd, gyda chwmwd Cedewain, i Roger Mortimer, ac arosodd yn nwylo'r Mortimeriaid ar ôl hynny fel un o arglwyddiaethau'r Mers hyd y Deddfau Uno.

Cysylltir y bardd Siôn Ceri (bl. diwedd y 15g - tua'r 1540au) â'r cwmwd. Roedd yn ddisgybl barddol i Dudur Aled.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
Arddull o gerfluniaeth a flodeuai yn Ewrop o ganol y 12g hyd at ddiwedd y 15g yw **cerfluniaeth Gothig**, a oedd yn un o gyfryngau celf Gothig. Yn hanes celf y Gorllewin, saif cerfluniaeth Gothig rhwng y dull Romanésg y 11g a'r 12g a cherflunwyr Fflorensaidd y *Quattrocento* (15g) a Darddulliaeth yn yr 16g.

Datblygodd cerfluniaeth Gothig fel celfyddyd Gristnogol i addurno'r tu allan i eglwysi cadeiriol ac adeiladau crefyddol eraill, y bensaernïaeth eglwysig a arloesai'r dull Gothig. Cychwynnodd yn Ffrainc, a châi ei mynegiant pwysig cyntaf wrth adnewyddu Basilica Saint-Denis ym Mharis ym 1137–44. Y cerfluniau cynharaf oedd ffigurau maen o seintiau a theulu'r Iesu yn addurno pyrth eglwysi, er enghraifft yn Eglwys Gadeiriol Chartres (1145–55), esiamplau sydd yn debyg i'r hen ddull Romanésg. Yn ei gyfnod boreol, nodweddid cerfluniaeth Gothig gan arddull plaen a llyfn, gyda chyfraneddau hirfain a gwedd hieratig, mewn dull a gyfleir argraff ysbrydol, yn wahanol iawn i wir anatomeg y corff dynol.

Yn y 13g, trodd y dull Gothig tuag at naturiolaeth a realaeth, gan ymdebygu yn raddol i ddylanwadau clasurol, a chyda phortread gwirach o'r byd daearol. Cyfrannodd hefyd newidiadau mewn athrawiaeth grefyddol at esblygiad ffurfiau a themâu cerfluniaeth, gan adlewyrchu'r berthynas agosach rhwng dyn a Duw. Enghraifft o'r cyfnod hwn ydy cerfluniaeth Eglwys Gadeiriol Reims (tua 1240), a chanddynt wynebau a chyrff unigoledig, ystumiau naturiol, a dillad llaes. Daeth cerfluniau coffa yn amlycach yng nghyfnod yr Uchel Gothig, a cherfiwyd niferoedd ohonynt gan seiri meini ar dalwynebau eglwysi cadeiriol, yn fynych y tu mewn i gilfachau.

Erbyn diwedd y 14g yr oedd y dull Gothig ar led ar draws y rhan fwyaf o Ewrop, a sefydlwyd ysgolion rhanbarthol o gerflunwyr. Yng nghyfnod y Gothig Diweddar, neu'r Gothig Rhyngwladol, bu cerfluniau a cherfweddau yn y dull hwn yn fanylach a chymhlethach, ac yn aml yn hynod o ddel a thringar, yn enwedig o ran dilladaeth. Canolbwyntiodd rhai cerflunwyr ar realaeth yn hytrach na phortreadau delfrydol y Gothig Rhyngwladol, er enghraifft beddrodau yn Ffrainc a gweithiau Claus Sluter, a ddylanwadai'n gryf ar ddatblygiad paentio Iseldiraidd cynnar. Dirywiodd cerfluniaeth Gothig yn niwedd y 15g, yn gyntaf yn Ffrainc, Sbaen, a'r Eidal, wrth i arddulliau'r Dadeni Dysg ledaenu; parhaodd i gael effaith ar Ddadeni'r Gogledd hyd yr 16g.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jaeger, C. Stephen (1994). *The Envy of Angels: Cathedral Schools and Social Ideals in Medieval Europe, 950-1200* (yn Saesneg). University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8122-1745-2.
Gwrachod neu 'wragedd hysbys' chwedlonol oedd **Y Cath-Wrachod** a oedd yn byw ym Metws-y-Coed, Gwynedd.

Yn ôl y chwedl, roedd tafarn ym Metws-y-Coed lle byddai pethau pobl yn cael eu dwyn o'u ystafelloedd.

Un noson, aeth dyn hysbys o’r enw Esmor Prys (neu 'Huw Llwyd' mewn fersiwn arall o'r stori) i aros yn y dafarn. Mi gwrddodd â’r ddwy chwaer oedd yn rhedeg y dafarn, ac mi gafodd sgwrs hir â’r ddwy. Wedi iddo gael swper, cafodd ei ddangos i’w ystafell wely.

Roedd yn gwybod bod rhywbeth yn debygol o ddigwydd yn ystod y nos, felly esgusododd gysgu drwy’r nos. Oddeutu hanner nos daeth dwy gath i lawr y simne a thrwy’r lle tân i mewn i’w ystafell wely.

Dechreuodd y ddwy gath ymbalfalu drwy ei bethau, a chychwyn symud ei arian o gwmpas. Roedd cyllell gydag Esmor, a symudodd yn sydyn gyda’i gyllell a dal pawen flaen chwith un o’r cathod. Diflannodd y ddwy gath yn sydyn.

Y bore wedyn, aeth Esmor lawr i gael brecwast a sylweddoli mai dim ond un o’r chwiorydd oedd yn gweini. Gofynnodd iddi ble oedd ei chwaer, ac ymatebodd hi fod ei chwaer yn teimlo’n sâl.

Holodd Huw am ei chwaer eto ac eto tan iddi fynd ag ef i’r lolfa, lle roedd ei chwaer yn eistedd â’i llaw chwith mewn cadachau. Trodd Huw ati a dweud ‘Rwyf wedi tynnu gwaed ohonot, ac o’r pwynt hyn ymlaen ni fyddi di’n gallu chwarae triciau drwg ar unrhyw un.’

Trodd at yr ail chwaer, a thorri cwt bychan ar ei llaw hithau. ’Nawr rwyf i wedi tynnu gwaed oddi wrthot ti, ni fyddi di’n gallu gwneud unrhyw driciau gwael bellach chwaith.’

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y stori'n llawn: llafargwlad.wordpress.com; adalwyd 29 Hydref 2019.

* Ceir ei llun a'i hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.