Gwnaed *Map Cyffredinol* Evans *o'r Middle British Colonies yn America*, a gyhoeddwyd yn 1755, ar y cyd â Thomas Pownall, y gwnaeth Evans ei neilltuo iddo.
Tirfesurydd a daearyddwr o Gymro oedd **Lewis Evans** (tua 1700 – 12 Mehefin 1756). Roedd ganddo frawd John. Yng nghanol y 1730au ymfudodd i America Brydeinig, gan ymgartrefu yn Philadelphia. Roedd yn adnabyddus am ei fap 1755 o'r Trefedigaethau Prydeinig Canolig.

Yn Mehefin 2019 gwerthwyd fersiwn "Fap Cyffredinol" am $125,000 (£98,000) mewn arwerthiant yn Efrog Newydd. Nid y map cyhoeddedig oedd hwn ond copi wedi ei greu fel prawf o'r gwaith.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Lewis Evans fel y tybir, ym mhlwyf Llangwnadl, Sir Gaernarfon. Teithiodd i'r trefedigaethau Prydeinig yng Ngogledd America, lle ymgartrefodd yn Philadelphia erbyn canol y 1730au. Yn 1736 prynodd lyfr gan Benjamin Franklin, argraffydd, a roedd hyn yn gychwyn ar eu cyfeillgarwch. Anogodd Franklin ei ymchwil ddaearyddol a gwyddonol. Yn 1743 priododd Evans â Martha Hoskins, ffrind i wraig Franklin, Deborah Read Franklin. Ganwyd merch iddynt, Amelia cyn i Martha farw yn 1754, pan oedd y ferch yn ddeg oed.

Fel syrfëwr, teithiodd Evans yng ngwlad Onondaga yn yr Iroquois yng ngorllewin Efrog Newydd gyda Conrad Weiser, cyfieithydd pwysig a oedd wedi byw yn ei blentyndod gyda'r Mohawk, a'r botanegydd John Bartram. O'r daith hon, cyhoeddodd fap o Efrog Newydd, New Jersey a Delaware. Fe'i haddaswyd i gynnwys Pennsylvania a'i chyhoeddi fel *A Map of Pensilvania, New-Jersey, New-York, and the Three Delaware Counties* (1749, diwygiedig 1752).

Yn 1751 dysgodd Evans ddosbarth mewn daearyddiaeth ac athroniaeth naturiol, fel y'i gelwid, yn Philadelphia, Newark, ac Efrog Newydd.

Yn ei *A General Map of the Middle British Colonies in America* (1755), ehangodd Evans ei gyrhaeddiad i gynnwys Pennsylvania, Virginia, Maryland, a rhan o New England. Cyhoeddodd y map hwn yn ei lyfr *Geographical Essays* (yn ffurfiol - *Geographical, Historical, Philosophical and Mechanical Essays Containing an Analysis of a General Map of the Middle British Colonies in America, and the Country of the Confederate Indians, with a General Map of the Middle British Colonies in America* ), a gyhoeddwyd hefyd yn 1755 gan Franklin a David Hall, fel rhan gyntaf gwaith anorffenedig. Mae'r gwaith, sy'n cael ei gyfeirio at o hyd, fel gan Marco Platania mewn erthygl yn yr adolygiad electronig *Cromohs*. Beirniadwyd y gwaith yn drwm gan y *New York Mercury*.

Arhosodd yr arsylwr trefedigaethol o Brydain Thomas Pownall, ysgrifennydd i'r Llywodraethwr Danvers Osborne o Efrog Newydd, yn y trefedigaethau ar ôl marwolaeth Osborne yn 1753 i astudio amodau, gan obeithio cael swydd arall. Roedd wedi cwrdd â Benjamin Franklin ac wedi helpu i ariannu cyhoeddi'r map gan Evans, gan fod y ddau ddyn yn ystyried ei fod yn hanfodol yn ystod y Rhyfel Ffrengig ac Indiaidd. Roedd yn rhaid i'r Prydeinwyr wynebu lluoedd Ffrainc yn rhan fewnol y trefedigaethau. Roedd parch mawr at fap Evans a fe'i ddefnyddiwyd gan y Cadfridog Edward Braddock yn ystod y rhyfel; derbyniodd Pownall y rhan fwyaf o gymeradwyaeth y cyhoedd amdano ar y pryd.

Bu farw Evans yn Efrog Newydd ym mis Mehefin 1756. Dychwelwyd ei gorff i Philadelphia, lle claddwyd ef ym Mynwent Crist Christ Church, sydd bellach wedi'i restru ar y Gofrestr Genedlaethol o Leoedd Hanesyddol .

Teulu
-----

*Map o siroedd Pensilvania, New-Jersey, New-York, a Three Delaware*, Lewis Evans, 1749
Bu farw gwraig Evans ym 1754. Rhoddodd ei ferch Amelia ( Philadelphia, 1744-Hythe, Southampton, 1835) yng nghofal ei frawd John, a oedd wedi ei ddilyn i'r trefedigaeth. Bu farw John Evans yn 1759, a magwyd Amelia gan Deborah a Benjamin Franklin. Yn 18 oed teithiodd i Lundain am gyfnod. Yn ddiweddarach bu'n byw yn Tunis, lle bu'n gweithio fel tiwtor i dair merch y gonswl Prydeinig, James Traill a'i wraig.

Yno, cyfarfu a phriododd Amelia Evans â chapten o'r morlu Masnachwyr Gwyddelig yn 1770, David Barry. Roedd yn arbennig o brofiadol yn ardaloedd Bordeaux a'r Médoc, lle y cludodd gwinoedd i Iwerddon. Cawsant bump o blant gyda'i gilydd, yn cynnwys eu merch Anna Africana Barry, a briododd fasnachwr o'r Swistir yn Livorno o'r enw Rodolfo Schintz. Ar ôl i Evans farw yn Pisa, claddwyd ef ym Mynwent Old English, Livorno yn 1781.

Cyhoeddodd y weddw Amelia Evans Barry nofel yn ddienw, *Memoirs of Maria, a Persian Slave* (1790), a ariannwyd trwy danysgrifiad. Roedd yn hysbys ei bod wedi cyhoeddi rhai gweithiau cynharach, hefyd yn ddienw, ond ni ddarganfuwyd y rhan fwyaf ohonynt. Mae'r arlunydd a'r engrafiwr Alfredo Müller (1869-1939), a'i frawd Rodolfo (1876-1947), hyrwyddwr beicio, ymhlith ei disgynyddion. Roeddent yn Swisaidd, wedi'i geni yn Herisau, canton l'Appenzell des Rhodes. Yn ddiweddarach cafodd Afredo ddinasyddiaeth Ffrengig.

Cyhoeddiadau
------------

* Evans, Lewis, *Brief Account of Pennsylvania*, 1753.
* Evans, Lewis, *Geographical, Historical, Political, Philosophical, and Mechanical Essays*, Philadelphia, 1755 & Llundain, 1756.
* Gipson, Lawrence Henry, *Lewis Evans*, Philadelphia, 1939. (Bywgraffiad.)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Mary Gwyneth Lewis. "EVANS, LEWIS (c. 1700 - 1756), gwneuthurwr mapiau". *Y Bywgraffiadur Cymreig*. Llyfrgell Cenedlaethol Cymru. Cyrchwyd 29 Mawrth 2019.
2. ↑  *Map gan Gymro yn gwerthu am $100,000 yn Efrog Newydd*  , BBC Cymru, 7 Mehefin 2019.
3. 1 2 3 4 5  Hélène Koehl, Matteo Giunti, "Amelia Evans Barry (1744-1835) ou quand Livourne décidait d'un destin de femme et d'écrivain", *Nuovi Studi Livornesi*, XIV, 2007, pp.95-118 .
4. ↑  Evans, Lewis (1749). *A Map of Pensilvania, New-Jersey, New-York, and the Three Delaware Counties* (Map). Philadelphia.
5. ↑  Schutz, John (1951). *Thomas Pownall, British Defender of American Liberty; a Study of Anglo-American Relations in the Eighteenth Century*. Glendale, CA: A. H. Clark. t. 53. OCLC 296382778.
6. ↑  "Alfredo Müller, un toscan aux racines internationales…", Alfredo Müller website

Dolenni allanol
---------------

* Cofnod Gwyddoniadur Columbia, 6ed argraffiad, 2005
* Cofnod Answers.com
* Cofnod Infoplease
* Argraffiad newydd o fap Evans o 1755, Map Cyffredinol o'r Middle British Colonies yn America, 1776

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 77095575
* LCCN: n50010874
* ISNI: 0000 0000 7375 7128
* GND: 117515671
* SELIBR: 331189
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |