Bardd a chantores o Gernyw oedd **Brenda Wootton** (g. Ellery) (10 Chwefror 1928 – 11 Mawrth 1994) a welwyd fel llysgennad dros draddodiad a diwylliant Cernyw yn yr holl genhedloedd Celtaidd a mor eang ag Awstralia a Chanada.

Bywyd a gyrfa gynnar
--------------------

Ganwyd Brenda Ellery yn Llundain, yn ystod cyfnod byr o rai misoedd pan oedd ei rhieni a anwyd yng Nghernyw yno yn chwilio am waith, ond roedd yn ôl adref yng Nghernyw yn 6 mis oed. Fe’i magwyd ym mhentref pysgota Newlyn. Yn 1948 priododd John Wootton, peiriannydd radio o Wolverhampton, a ganwyd eu merch Susan ym 1949. Roeddent yn byw yn Sennen, yna Penzance, gyda Brenda yn rhedeg busnes gwely a brecwast ac yn ymwneud yn fawr â dramatig amatur. Ym 1964 newidiodd yrfa gan helpu ei brawd Peter Ellery i sefydlu ei fusnes Crochenwaith Tremaen - daeth yn gyfarwyddwr a rhedodd y siop deuluol ym Mhenzance, Marchnad Grefftau Tremaen.

Canfu ei llais gyntaf fel merch ysgol ifanc, yn canu mewn corau capel a neuaddau pentref yng nghymunedau anghysbell Gorllewin Cernyw. Daeth Brenda yn weithgar ar y sin gerddoriaeth Gernyw yn gynnar yn y 1960au, gan gymryd drosodd Clwb Cerddoriaeth Werin Count House yn Botallack ger St Just ym 1967, i sefydlu ei *Chlwb Gwerin Pipers* ei hun, yn St Buryan, Cernyw. Yn ddiweddarach llwyddodd i symud Pipers yn ôl i'r Count House, ac wedi hynny i Penzance yng Ngwesty'r Western. Yn 1973 fe’i cyflwynwyd i Richard Gendall, a ddysgodd ddwy gân iddi yng Nghernyweg i ganu yng Ngŵyl Pan Geltaidd y flwyddyn honno yn Killarney yn Iwerddon, a chroesawodd y cyfle i ganu yn iaith Cernyw ei hun, Kernewek, gan addo canu o leiaf un gân mewn Cernyweg ym mhob cyngerdd. Ysgrifennodd Richard dros 460 o ganeuon ar gyfer Brenda, dros 140 ohonynt yn yr iaith Gernyweg. Ym 1974, trosglwyddodd Brenda Farchnad Grefftau Tremaen i'w merch Sue i reoli, a throdd yn broffesiynol fel cantores.

Recordiwyd ei halbymau cynnar ar label Cernywaidd *Sentinel*, yn aml gyda John the Fish ( John Langford ), ac y bu’n canu gydag ef am chwe blynedd. Yn ddiweddarach canodd Brenda gyda Robert Bartlett a chyda'r gitâryddion Pete Berryman, Mike Silver, Al Fenn, David Penhale a Chris Newman.

Roedd ei repertoire dros y blynyddoedd yn ymdrin â gwerin, roc, blues, jazz a emynau hyd yn oed, ond cofir hi orau am ei "safonau" Cernywaidd fel *Lamorna*, *The White Rose*, *Camborne Hill*, *The Stratton Carol* a'r baledi *Mordonnow*, *Tamar*, *Silver Net* a *Lyonesse*, y rhai olaf i gyd wedi'u hysgrifennu gan Richard Gendall. 

 Wootton yn Harbwr Newlyn
Roedd hi'r un mor gartrefol wrth ganu yng Nghernyweg, Llydaweg neu Saesneg ac roedd hi mor enwog yn Llydaw, yr ymwelodd â hi yn rheolaidd, ag yr oedd hi yng Nghernyw ei hun. Ymddangosodd yn yr Ŵyl Ryng-Geltaidd Lorient gyntaf erioed yn Llydaw yn gynnar yn y 1970au.  Daeth Brenda yn enwog ledled y byd lle cafodd ei chroesawu gan alltudion Cernyw ac eraill, a chanodd yn y Kernewek Lowender yn Ne Awstralia dair gwaith, ac yng Nghanada yn ogystal â ledled Ewrop. Cyrhaeddodd rif 1 yn y siartiau pop yn Japan gyda'r sengl maxi 'Walk Across the World'.

Gwnaethpwyd Brenda yn fardd o'r Gorsedh Kernow ym 1977, a chymerodd ei henw barddol *Gwylan Gwavas* (*Gwylan Newlyn*). Yn ei blynyddoedd diweddarach, daeth yn adnabyddus yng Nghernyw fel cyflwynydd i BBC Radio Cornwall lle bu’n cynnal y sioe geisiadau wythnosol boblogaidd *Sunday Best*, tan 1990. Hi hefyd oedd Llywydd Anrhydeddus Radio Beacon, gwasanaeth radio ysbyty Ysbyty St Lawrence ym Modmin. Bu farw ym Mhenzance yn 66 oed, ym mis Mawrth 1994 ar ôl salwch hir.

Tapiau Ffrengig wedi'u hailddarganfod
-------------------------------------

Yn 2010, cyhoeddwyd bod tâp sain nas cyhoeddwyd o'r blaen wedi'i ddarganfod o gyngerdd a roddwyd gan Wootton ym mis Mehefin 1984 yn neuadd theatr / gerddoriaeth 'Bobino' ym Mharis gyda Band Tref Camborne a'r cerddorion lleol Ray Roberts, Dave Freeman a'r gitarydd acwstig enwog Prydeinig Chris Newman. Darganfuwyd prif dapiau analog o'r cyngerdd gan John Knight, ei pheiriannydd recordio, yn ei stiwdio yng Nghernyw, ac yna cawsant eu meistroli a'u golygu'n ddigidol ar gyfer yr albwm newydd. Dywedodd Knight ar y pryd "Roedd Brenda eisiau cael cofnod personol o'r cyngerdd. Ni ryddhaodd hi albwm byw erioed. Nid wyf yn credu iddo gael ei fwriadu i'w ryddhau, ond nawr rwy'n credu bod gennym ni'r potensial yno" gan ychwanegu "Yn ddelfrydol byddem ni wrth ein bodd yn ei ryddhau ar cd gyda rhai o'r straeon o'r daith."

Yn dilyn hynny, rhyddhawyd CD newydd, *All of Me*. Mae'r recordiad yn unigryw gan nad oedd pob un o'r pedwar ar bymtheg o draciau wedi cael eu clywed o'r blaen ac mae'n cynrychioli teyrnged addas i Wootton, a oedd yn perfformio ar yr hyn a ystyriwyd yn uchafbwynt ei gyrfa ryngwladol. Cynhwyswyd llyfryn cofrodd un dudalen ar bymtheg, a ymchwiliwyd gan Gloria Knight  sy'n cynnwys ffotograffau nas cyhoeddwyd, llawer ohonynt o gasgliad preifat Wootton ei hun.

Etifeddiaeth
------------

Yn 2017, dyfarnodd BBC Radio Cornwall Plac Glas i Brenda fel hoff ‘chwedl gerddoriaeth’ Cernyw, yn ôl pleidlais eu gwrandawyr. Ym mis Gorffennaf 2021, codwyd y Plac Glas ar waliau'r Count House yn Botallack ger St Just, safle ei Chlwb Gwerin Pipers, ac o ble y dechreuodd ei gyrfa gerddoriaeth. Yn dilyn ei chyhoeddiad o gerddi Brenda, 'Pantomime Stew', ym 1995, mae merch Brenda, Sue Ellery-Hill, wedi cynhyrchu tri CD newydd yn breifat gyda recordiadau hen a newydd o Brenda, llawer o'r ganeuon nas clywyd o'r blaen. Yn 2018 cyhoeddodd gofiant ei mam 'Brenda: For the Love of Cornwall - the Life and Times of Brenda Wootton, First Lady of Song' Cernyw, ac yn 2021 mae wedi dod â Llyfr Caneuon newydd gyda dau CD o Brenda yn canu yn Kernewek, yr iaith Gernyweg, pob un wedi'i hysgrifennu ar gyfer Brenda gan Richard Gendall. Mae prosiect newydd bellach ar y gweill i gynhyrchu ffilm, arddangosfa ac archif o fywyd a cherddoriaeth Brenda, sy'n cael ei redeg gan Bosena yn Penzance. Bydd yr arddangosfa yn rhedeg ym mis Hydref 2021.

Recordiadau
-----------

### Senglau ac EPs

* "Apple Wine / Silver Net", Trawsatlantig, 1979
* "Berceuses Celtiques Iles Britanniques *(EP), (gyda chlawr naid), Le Chant du Monde : 100406, CM 650, 1981*
* "Hark the Glad Sound", RCA Victor : PB 61264, 1983
* "Dus Tre" / "Paris - What's In A Name?" (Promo), RCA: DB 61311, 1984
* "Tamar" / "Waiting for the Tide" / "Towl Ros" / "Kenavo Dewgenoughwhy" (promo Ffrengig), Disc'Az: 1061, 1986
* "Everybody Knows" Maxi Sengl 45rpm, Rhifyn23 Ffrainc, EDM039

### Albymau

* *Piper's Folk*, gyda John the Fish & Piper's Folk, (Gwasgu preifat, wedi'i gynhyrchu a'i ddosbarthu gan Piper's Folk), 1968
* *Pasties & Cream*, gyda John the Fish, *Sentinel Records*, SENS 1006, 1971
* *Way Down to Lamorna*, Sentinel, SENS 1056, 1972
* *Crowdy Crawn*, gyda Richard Gendall, Sentinel, SENS 1016, 1973
* *Pamplemousse*, gyda Robert Bartlett, Barclay (label Ffrengig), 1973
* *No Song To Sing*, gyda Robert Bartlett a "gwestai" Alex Atterson ar y piano, Sentinel, SENS 1021, 1974
* *Tin in the Stream*, gyda Robert Bartlett, Stockfisch (label Almaeneg), 1974 (pleidleisiwyd yn albwm gwerin y flwyddyn Gorllewin yr Almaen)
* *Starry Gazey Pie*, gyda Robert Bartlett, Sentinel, SENS 1031, 1975
* *Children Singing*, gyda Richard Gendall, Sentinel, SENS 1036, 1976
* *Carillon*, Cofnodion Trawsatlantig, TRA 360, 1979
* *Boy Jan.* *.* *.* *Cornishman* , gyda David Penhale (llais, gitâr a bouzouki) a Richard Gendall (cyfansoddwr), Burlington Records, BURL 005, 1980
* *La Grande Cornouaillaise*, Burlington Records, BURL 007, 1980
* *Gwavas Lake*, gyda Chôr Meibion Four Lanes, Burlington Records, BURL 008, 1980
* *Lyonesse*, gyda David King (gitâr acwstig), RCA, PL 70299, 1982
* *My Land*, RCA, PL 70234, 1983
* *B Comme Brenda*, Disc'Az (label Ffrengig), AZ 494, 1985
* *Tamar*, Disc'Az, AZ 505, 1986
* *The Voice of Cornwall*, Keltia Musique KMCD67, 1996
* *All of Me*, gyda Thriawd Brenda a Band Tref Camborne - Label - Knight Design, Cat. Rhif KDBWAOM00001 Rhagfyr 2010.
* *Brenda At Buryan: Live At Pipers Folk Club St. Buryan 1967 gyda John the Fish* (CD 2013)
* *Brenda at Christmas* (CD 2017)
* *Brenda Sings Ballads* (CD 2019)
* *Brenda Yn Kernewek: Brenda sings over 30 of Richard Gendall's songs in Cornish (2021 Llyfr Caneuon + 2 CD)*

### Cyhoeddiadau

* *Pantomime Stew - An Anthology of Poetry, Doggerel and Nonsense by Brenda Wootton (Llyfr, 1995, Cyhoeddwyd yn breifat)*
* *Brenda: For the Love of Cornwall - The Life & Times of Brenda Wootton, Cornwall's First Lady of Song (Llyfr Bywgraffiad, 2018 TJINK Publ.* *)*
* *Brenda Yn Kernewek: Brenda sings over 30 of Richard Gendall's songs in Cornish (2021 Llyfr Caneuon + 2 CD)*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  "Brenda Wootton: Obituary". *The Times*. London, England. 18 March 1994. t. 19."Brenda Wootton: Obituary". *The Times*. London, England. 18 March 1994. p. 19.
3. ↑
4. ↑  Langford, P. John. "John the Fish - life story (nearly)". *John-the-fish.co.uk*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-05-31. Cyrchwyd 29 October 2016.
5. ↑  "Brenda Wootton info page". *Oldbridgemusic.com*. Cyrchwyd 29 October 2016.
6. ↑  "Living in Cornwall - The Brenda Wootton French recordings". *Livingincornwall.com*. Cyrchwyd 29 October 2016.
7. ↑  "Brenda Wootton by Gloria Knight". *Artcornwall.org*. Cyrchwyd 29 October 2016.
8. ↑  "Brenda Wootton new CD Album - 'All of Me' recorded live in Paris". *Brendawootton.com/*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 4 March 2016. Cyrchwyd 29 October 2016.
9. ↑  Track listing: 01 Boy Jan; 02 Humphry Davy; 03 Mermaid; 04 Abel George; 05 Tishomingo Blues; 06 Kerra Kernow; 07 Five Threes; 08 Allan Apple; 09 Loving Eyes; 10 James Ruse; 11 Charlie Bate; 12 I wish that I were crossing now; 13 Pensevyk Byghan

Dolenni allanol
---------------

* Breda Wootton yn allmusic.com
* Datgelodd cyngerdd Brenda Wootton Paris yn bbc.co.uk.
* Gwefan swyddogol Brenda Wootton
* Ymddiriedolaeth Treftadaeth Cernyw: Plac Glas i Brenda
* Archif Gerdd Genedlaethol Cernyw
* Tudalen Brenda Wootton Bosena: Mordonnow