Actores a sgriptwraig o Gymraes ydy **Sharon Morgan** (ganed 29 Awst 1949). Yn ystod ei gyrfa, mae wedi ymddangos mewn nifer o raglenni teledu a ffilmiau gan gynnwys *Gadael Lenin*, *Martha, Jac a Sianco*, *High Hopes*, *Doctors* a *Belonging*. Mae wedi derbyn tair gwobr BAFTA Cymru.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Morgan yng Nghlawddowen, Sir Gaerfyrddin, yn ferch i brifathro ac athrawes ddrama. Yn ddiweddarach symudodd y teulu i Lanaman ac yna Glan-y-fferi pan cafodd ei thad swydd prifathro yn ysgol bentref Llandyfaelog. Pan oedd yn ifanc, nid oedd yn credu y gallai lwyddo fel actores ond mae'n dweud bod eu rheini bob amser yn gefnogol o'i dewis gyrfa. Astudiodd Morgan gwrs hanes ym Mhrifysgol Caerdydd yn y 1960au, cyn hyfforddi i fod yn actores lwyfan.

Gyrfa
-----

Ers cychwyn ei gyrfa yn y 1970au, mae Morgan wedi ymddangos mewn sawl ffilm, cyfres deledu a chynyrchiadau llwyfan yn Saesneg a Chymraeg. Cyfeiriodd y *Western Mail* ati fel "un o'r actorion uchaf ei pharch yn ei chenhedlaeth". Mae rhannau nodedig yn cynnwys portread o Professor Margaret Edwards yn *Yr Heliwr* (a'r fersiwn Saesneg *A Mind to Kill*) rhwng 1994 a 2002, a'i rhan fel Stella Craven yn *Mine All Mine*, (2004) ysgrifennwyd gan Russell T Davies.

Ymysg gwaith arall, roedd ganddi prif ran reolaidd yng nghyfres ddrama'r BBC *Belonging*, a rhan lled-reolaidd yn *Doctors* ac ymddangosiadau mewn nifer o raglenni teledu Prydeinig fel *Midsomer Murders*, *Casualty* a *Coronation Street*. Mae ei ymddangosiadau ar raglenni teledu Cymraeg yn cynnwys *Caerdydd*, *Pobol y Cwm* ac *Alys*.

Yn 2002 ymddangosodd fel Kath, gwraig tŷ rhwystredig yn y comedi byr *Pleasure Pill* a ffilmiwyd yng Nghaerdydd. Chwaraeodd y brif ran o Martha yn y ddrama *Martha, Jac a Sianco* (S4C, 2008) a ddisgrifiodd fel "ffilm ddiwylliannol bwysig" sy'n "bortread cryf a sensitif o fywyd amaethyddol yng Nghymru". Enillodd ei ail wobr BAFTA Cymru am ei phortread o Martha, ar ôl ennill yn flaenorol am ei pherfformiad yn *Tair Chwaer* (1998].

Daeth Morgan i amlygrwydd ehangach gyda'i rhan yn *Torchwood* fel Mary Cooper, mam y prif gymeriad Gwen Cooper. Ymddangosodd Morgan am y tro cyntaf yn y bennod "Something Borrowed" yn yr ail gyfres (2008) a dychwelodd am chwe phennod yn y bedwaredd gyfres (2011). Yn hwyrach yn 2011 serennodd Morgan fel Maggie Jones yn y ffilm *Resistance*, addasiad o *nofel Owen Sheers* o'r un enw. Cafodd ei enwebu eto am actores orau yng ngwobrau BAFTA Cymru 2012 am ei gwaith ar *Resistance*; aeth ymlaen i ennill y wobr yn y seremoni ar 30 Medi 2012. Yn Medi 2012, ymunodd Morgan a chast pumed gyfres *Hollyoaks Later*, yn chwarae Nana Flo. Fe wnaeth hefyd serennu yn y gyfres ddrama Americanaidd *Da Vinci's Demons* fel Sister Albina - ffilmiwyd rhannau o'r gyfres yn Abertawe.

Yn ogystal â'i gyrfa sgrin, mae Morgan hefyd yn actores lwyfan nodedig a dramodydd. Mae ei rhannau llwyfan yn cynnwys y cynhyrchiad National Theatre Wales o *A Good night out in the Valleys* a berfformiwyd am y tro cyntaf 2010. Wrth ddisgrifio ei pherfformiad, ysgrifennodd adolygydd y *Daily Mail* fod "Sharon Morgan yn reiat fel hen ferchetan wirion sy'n gwrando ar fiwsig roc aflafar ar ei chlustffonau".

### Dramodydd a Chyfieithydd

Mae Sharon Morgan wedi cyfieithu dramâu i'r Gymraeg, gan gynnwys Shwnani'n Siarad, cyfieithiad o *Vagina Monologues* gan Eve Ensler, a Gobeithion Gorffwyll, cyfieithiad o *Une Femme Rompue* gan Simone de Beauvoir.

Bywyd personol
--------------

Mae gan Morgan dau blentyn, Stephan (g. 1979/1980) a Saran (g. 1995/1996) a threuliodd rhan fwyaf o'i gyrfa actio yn ymdopi gyda bywyd gwaith a'i bywyd fel rhiant sengl. Wrth siarad am dafoli ei bywyd gwaith/adref, dywedodd Morgan "Fe allwch chi ymdopi gyda help ffrindiau. Ry'ch chi'n ffeindio ffordd". Mae Morgan yn ymgyrchydd dros y Gymraeg a fe'i harestiwyd yn 1998 am beintio slogan ar adeilad y Swyddfa Gymreig. Roedd yr actores yn ofni y byddai'r cofnod troseddol hwn yn ei atal rhag cael visa i'r U.D.A. i ffilmio *Torchwood* yn Los Angeles.

Mae Morgan yn siarad tair iaith, Cymraeg — ei mamiaith — Saesneg a Ffrangeg. Mae hi yn hyrwyddo'r achos am aros yn weithgar wrth heneiddio ac yn cyfeirio at Helen Mirren fel ysbrydoliaeth i fenywod.

Cyhoeddodd ei hunangofiant *Hanes Rhyw Gymraes* yn 2011.

Ffilmyddiaeth ddethol
---------------------

| Blwyddyn | Teitl | Rhan | Nodiadau |
| --- | --- | --- | --- |
| 2023 | *Kestav* | Jenna Gwennap | Ffilm fer yn y Gernyweg (gyda'i merch Saran) |
| 2014 | *Evermoor* | Esmerelda Dwyer | Cymeriad cylchol |
| 2012 | *Da Vinci's Demons* | Sister Albina |  |
| *Hollyoaks Later* | Nana Flo | Cyfres 5 |
| 2011 | *Resistance* | Maggie Jones | Enillodd wobr Bafta Cymru am Actores Orau |
| *Alys* | Lisabeth | Pennod 5, 6 a 7 |
| 2008,2011 | *Torchwood* | Mary Cooper | Saith pennod: "Something Borrowed"; "The New World"; "The Categories of Life"; "Immortal Sins"; "End of the Road" ; "The Gathering" ; "The Blood Line" |
| 2008 | *Martha, Jac a Sianco* | Martha | Enillodd wobr Bafta Cymru am Actores Orau |
| *After You've Gone* | Beryl | Pennod: "Going Solo" |
| 2007 | *Midsomer Murders* | Delyth Mostyn | Pennod: "Death and Dust" |
| 2006 | *Caerdydd* | Anne Davies | Dau bennod |
| *High Hopes* | Professor Blunt | Dau bennod |
| *Calon Gaeth* | Aunt Hetty | Ffilm deledu |
| 2005–2007 | *Doctors* | Gwyneth Powis | Cymeriad cylchol |
| 2005 | *Mabel* | Janice | Ffilm fer |
| *Down to Earth* | Rita Powell | Pennod: "Say Hello, Wave Goodbye" |
| 2004 | *Mine All Mine* | Stella Craven | Prif ran |
| *Pobol y Cwm* | Sylvia Bevan | Ymddangosiad un tro |
| 2002 | *Pleasure Pill* | Kath | Comedi fer; prif ran |
| 1994 | *Gadael Lenin* | Eileen | Ffilm nodwedd |
| 1994–2002 | *Yr Heliwr* | Professor Margaret Edwards, pathologist | Cymeriad rheolaidd |
| 1992 | *Casualty* | Jean Collins | Pennod: "Cascade" |
| 1986 | *No Place Like Home* | Daphne Davies | Pennod: "Trevor's Last Stand" |
| 1984 | *The Magnificent Evans* | Rachel Harris | Prif ran (chwe pennod) |
| 1983 | *The Gentle Touch* | Carrie Harrison | Pennod: "Private Views" |
| 1982 | *Giro City* | Gweithiwr cymdeithasol | Ffilm nodwedd |
| 1979 | *Coronation Street* | Mrs Ellis | Ymddangosiad un tro |
| *Thomas & Sarah* | Alice Williams | Pennod: "Made in Heaven" |
| 1978 | *Grand Slam* | Odette | Ffilm deledu |

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Sharon Morgan takes inspiration from Helen Mirren". Daily Post North Wales. 13 Chwefror 2011. Cyrchwyd 8 Medi 2011.
2. 1 2 3 4 5  Wightwick, Abbie (15 Gorffennaf 2011). "Torchwood actress Sharon Morgan on life in Hollywood". Western Mail. Cyrchwyd 15 Gorffennaf 2011.
3. ↑  Martha, Jac a Sianco
4. ↑  "BBC Wales' 11 Bafta Cymru winners". BBC Wales. 18 Mai 2009. Cyrchwyd 19 Gorffennaf 2011.
5. ↑  Price, Karen (18 Mai 2002). "Winning a Bafta was a shock - but not as much as what followed". The Western Mail. Cyrchwyd 19 Gorffennaf 2011.
6. ↑  "Bafta Cymru: Rhod Gilbert and Code Breakers among nominations". BBC. 7 Medi 2012. Cyrchwyd 10 Medi 2012.
7. ↑  "Four Bafta Cymru awards for Patagonia". *bbc.co.uk*. BBC. 1 Hydref 2012. Cyrchwyd 22 Tachwedd 2012.
8. ↑  "British Academy Cymru Awards Winners in 2012". Bafta Cymru. Cyrchwyd 22 Tachwedd 2012.
9. ↑  "Hollyoaks - Characters: New Faces". *E4*. 15 Medi 2012. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-05-03. Cyrchwyd 15 Medi 2012.
10. 1 2  "Spotlight profile of Sharon Morgan". Cyrchwyd 19 Gorffennaf 2011.
11. ↑  Letts, Quentin (19 Mawrth 2010). "Miner's tale has struck gold in the Valleys". The Daily Mail. Cyrchwyd 26 Medi 2011.
12. ↑  "BBC CYMRU'R BYD - Adloniant". *www.bbc.co.uk*. Cyrchwyd 2020-11-04.
13. ↑  *Llais un yn llefain : monologau cyfoes Cymraeg*. Rowlands, Ian. Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch. 2002. ISBN 0-86381-758-0. OCLC 50301073.CS1 maint: others (link)

Dolenni allanol
---------------

* Sharon Morgan ar wefan Internet Movie Database
* Sharon Morgan ar Twitter

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 29175228
* LCCN: no2001010389
* ISNI: 0000 0000 4604 2792

 |