recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Driesh** (Gaeleg: **Dris**) yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO271735, ychydig filltiroedd i'r gogledd o Kirriemuir. Ceir piler triongl yr OS ger y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Driesh yn cael ei alw'n Munro, Murdo neu'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Tiberius II ar ddarn arian *solidus*.
Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 574 a 582 oedd **Tiberius II Cystennin**, Lladin: **Flavius Tiberius Constantinus Augustus** (c. 520 - 14 Awst 582).

Dyrchafwyd Tiberius, oedd yn gyfaill i'r ymerawdwr Justinus II, yn gyd-ymerawdwr yn 574 ar gyngor yr ymerodres Sophia pan ddatblygodd yr ymerawdwr afiechyd meddyliol. Bu'n rheoli'r ymerodraeth ar y cyd a hi hyd ar farwolaeth Justinus, pan ddaeth yn ymerawdwr ar ei ben ei hun. Gorchfygwyd y Persiaid yn Armenia gan ei gadfridog Mauricius, a diogelwyd tiriogaethau'r ymerodraeth yn Sbaen a Gogledd Affrica. Ni allodd atal y Slafiaid rhag ymosod ar y Balcanau, gan fod angen y fyddin i amddiffyn y ffîn ddwyreiniol yn erbyn y Persiaid.

Enwodd ei fab-yng-nghyfraith, Mauricius, fel ei olynydd ychydig cyn ei farwolaeth yn 582; roedd sibrydion ei fod wedi ei wenwyno.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 315533679
* LCCN: nb2010016600
* GND: 102816921
* SUDOC: 197950507
* BNF: cb10743324r (data)

 |
Map yn dangos lleoliad yr Atlas Canol ym Moroco
Cadwyn o fynyddoedd gyda hyd o tua 350 km sy'n ymestyn ar draws canolbarth Moroco o'r de-orllewin i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain yw'r **Atlas Canol** (Arabeg, **الأطلس المتوسط** ; Ffrangeg, *Moyen Atlas*). Mae'n gorwedd rhwng bryniau'r Rif i'r gogledd a'r Atlas Uchel i'e de, gydag arwynebedd o tua 2.3 miliwn hectar, sef tua 18% o ucheldiroedd y wlad.

Dyma'r mwyaf gorllewinol o dair cadwyn Mynyddoedd yr Atlas ym Moroco sy'n diffinio basn uchel sy'n ymestyn i gyfeiriad y dwyrain i Algeria. I'r de o'r Atlas Canol ac yn wahanedig gan yr afonydd Moulouya ac Oum Er-Rbia, mae'r Atlas Uchel yn ymestyn am 700 km mewn cyfres o gopaon gyda deg ohonynt dros 4,000 medr. I'r gogledd o'r Atlas Canol gorwedd Afon Sebou a mynyddoedd y Rif, sy'n ymestyniad deheuol o'r Cordillera Baetig (sy'n cynnwys y Sierra Nevada) yn ne Sbaen.

Gorwedd yn bennaf yn nhaleithiau Khénifra, Ifrane, Boulmane, Sefrou ac El Hajeb, ynghyd â rhannau o daleithiau Taza a'r Beni Mellal (enwir yr olaf yn "Ddrws yr Atlas Canol"). Fel yn achos yr Atlas Uchel, mae'n gartref i'r Berberiaid ac yn un o gadarnleoedd yr iaith Ferbereg.
Gwenwyn a gynhyrchir yn fiolegol gan organeb byw yw **tocsin**. Defnyddir y term yn enwedig i ddisgrifio sylweddau gwenwynig a gynhyrchir gan micro-organebau megis bacteriwm, dinofflangellogion, ac algâu. Cynhyrchir mycotocsinau gan ffyngau, phytotocsinau neu lyswenwynau gan blanhigion fasgwlaidd, a söotocsinau gan anifeiliaid.

Rhennir tocsinau yn endotocsinau ac ecsotocsinau. Sylwedd polysacarid a ffosffolipid yw'r endotocsin a geir mewn cellfuriau. Rhyddheir endotocsin pan mae'r gell yn marw neu'n chwalu. Tocsin a secretir gan gell fyw i mewn i'w hamgylchedd yw ecsotocsin. Grŵp amrywiol o broteinau hydawdd yw'r rhain.

Tocsoid yw'r enw ar docsin protein sydd wedi ei wresogi neu ei drin yn gemegol er mwyn atal ei wenwyn, ond ni effeithir ar ei allu i achosi'r corff i greu gwrthgyrff.

Swyddogaeth
-----------

Mae'n bosib bod rhai tocsinau yn chwarae rhan anhysbys mewn metabolaeth yr organeb sy'n eu cynhyrchu, ac eraill yn gynnyrch gwastraff sydd heb bwrpas o gwbl. Ond mae'n amlwg bod gan nifer o docsinau eraill swyddogaethau pwysig a esblygodd er mwyn iddynt oroesi'r gystadleuaeth ecolegol. Gwyddys am filoedd o phytotocsinau sy'n amddiffyn y planhigyn yn erbyn anifeiliaid, yn enwedig pryfed. Cyhyrchir secretiadau tocsig gan nifer o anifeiliaid, naill ai ar draws holl feinwe'r corff (e.e. croen neu allsgerbwd) neu ar ran arbennig o'r corff, megis drwy bigau, drain neu'r dannedd. Modd o lonyddu neu ladd ysglyfaeth ac i amddiffyn yn erbyn ysglyfaethwyr yw gwenwyn anifeiliaid megis corynnod a nadroedd.

Meddygaeth
----------

Yn y corff dynol, mae tocsin yn ymddwyn fel antigen ac yn peri ymateb y system imiwnedd. Achosir symptomau nifer o afiechydon gan docsinau a ryddheir i mewn i'r corff gan facteria. Daw'r geri marwol o'r tocsin *Vibrio cholera*, a thetanws o *Clostridium tetani*. Cynhyrchir tetrodotocsin gan afu ac wyfeydd y chwyddbysgodyn. Daw'r afflatocsin o ffwng sy'n tyfu ar gnau daear, a gall hwn achosi gwenwyn yr afu. Mae'n bosib i bysgod a physgod cregyn bwytadwy droi'n wenwynig os ydynt yn bwyta planhigion neu algâu tocsig. Trosglwyddir y tocsinau i'r bod dynol sy'n ei fwyta, gan effeitho ar y system nerfol ac o bosib achosi *ciguatera*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   tocsin. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 31 Gorffennaf 2016.
2. 1 2  (Saesneg) toxin. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 31 Gorffennaf 2016.
Divergent logo2
***Divergent*** yw ffilm sydd yn seiliedig ar lyfr gyda'r un enw, mae'r ffilm yn digwydd mewn dyfodol dystopaidd, cafodd y ffilm ei chyfarwyddo gan Neil Burger a'i chynhyrchu gan Lucy Fisher, Pouya Shahbazian ac Douglas Wick. Mae'r ffilm yn cymered lle yn Chicago ôl apocalyptaidd lle mae poblogaeth yn cael ei rhannu i mewn i bedair gwahanol garfan, mae'r boblogaeth yn cael ei rhoi yn y carfanau yn seiliedig ar rinweddau dynol nhw. Mae Beatrice Prior yn cael ei rhybuddio bod hi'n Divergent a dydi hi ddim yn gallu cael ei derbyn i unrhyw un o'r garfan. Mae hi'n dysgu bod yna plot sinistr yn berwi yn Chicago.

Cast
----

* Shailene Woodley fel Tris Prior
* Theo James fel Tobias "Four" Easton
* Miles Teller fel Peter Hayes
* Zoë Kravitz fel Christina
* Kate Winslet fel Jeanine Matthews
* Jai Courtney fel Eric Coulter
* Tony Goldwyn fel Andrew Prior
* Ansel Elgort fel Caleb Prior
* Maggie Quigley fel Tori Wu
* Mekhi Phifer fel Max
* Ahley Judd fel Natalie Prior
* Ray Stevenson fel Marcus Easton

Plot
----

Mewn dinas ddyfodol yn Chicago dystopaidd, mae cymdeithas wedi'i rhannu'n bum carfan; Abnegation (Yr anhunanol), Amity (Yr heddychlon), Candor (Yr onest), Dauntless (Y dewr) ac Erudite (Y deallusol). Mae gweddill y boblogaeth yn di-garfan, sydd yn golygu bod nhw heb ddim statws neu fraint mewn cymdeithas. Pam mae unigolion yn troi yn 16 maen nhw'n mynd trwy brawf sydd yn defnyddio serwm i ddarganfod pa garfan dyllant nhw fynd i, ond mae pawb dall gyda'r opsiwn i ddewis pa garfan maen nhw eisiau yn ystod y Seremoni Dewis.
Yn y ffilm mae gan bob carfan rôl bwysig yn gymdeithas Chicago, mae Abnegation yn rhedeg cyfraith y ddinas, mae Dauntless yn amddiffyn y ddinas ac yn gwarchod y wal sydd yn mynd o gwmpas y ddinas, mae Erudite yn creu llawer o'r dechnoleg yn y ddinas ac yn wneud i fyny llawer o'r meddygon a gwyddonwyr yn y ddinas. Mae Amity yn creu'r bwyd i bob un o'r carfanau ac yn ffermio, yn olaf, mae Candor yn delio gyda materion gyfraith yn y ddinas trwy ddweud y gwir pob amser a gallu gweld pryd mae unigolyn yn dweud celwydd.
Mae Tris Prior yn cael geni yn Abnegation, mae ei thad Andrew Prior yn rhan o gyngor sydd yn rhedeg Chicargo gydag arweinydd Abnegation Marcus Easton. Mae Tris yn cymered ei phrawf gyda thynnes Dauntless fel ei phroctor.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "THE FACTIONS". Cyrchwyd 2019-12-04.
Clawr y llyfr
Sgrinlun o'r gem fideo
Gem fideo eroge ydy ***Bible Black*** (バイブルブラック, *Baiburu Burakku*) wedi cael ei ddatblygu gan Cwmni ActiveSoft a gweld golau dydd ar 14 Gorffennaf, 2000. Ers y cynta ddod allan mae na lawer iawn o mathau eraill wedi cael ei gyhoeddi e.g. llyfrau, DVDs etc. Cafodd y lluniau eu gwneud gan yr artist Sei Shoujo a fo hefyd sgwennodd y sgript.

Mae'n perthyn i'r *genre* Hentai.

Mae Milky Studio yn y blynyddoedd diwetha wedi creu addasiadau ar gyfer oedolion. Roedd y cynta, *Bible Black*, yn cynnwys chwech rhan yn darlunio tameidiau o'r gem fideo. Y flwyddyn wedyn daeth OVA dau ran allan dan y teitl *Bible Black: Origins* a oedd yn rhagflaenu'r fersiwn cyntaf. Yn Ebrill 2004, cynhyrchodd Milky Studio cyfres *sequel* dan y teitl *Bible Black: New Testament*, efo'i stori'n dilyn y cymeriadau gwreiddiol deg mlynedd wedi'r cyntaf.

Cafodd y gem ei gyhoeddi eto yn 2006 dan y teitl *Bible Black Slim* ac yna daeth *Bible Black Infection* allan yn 2008. Doedd Sei Shoujo ddim yn rhan o'r gwaith yma gan ei fod wedi gadael y cwmni.

Lleoliad
--------

Mewn academi mae'r stori wedi lleoli, ble mae cwfen neu "Clwb Gwrachod" yn gwneud *black magic* yn y selar o dan yr academi.

Cymeriadau
----------

Taki Minase (水無瀬 多喜, *Minase Taki*)
Dyma'r prif gymeriad sy'n ffindio'r llyfr hud a lledrith: y Beibl Du yn selar yr ysgol.
Kurumi Imari (伊万里 胡桃, *Imari Kurumi*)
Ffrind gorau Minase, a'i gariad.
Hiroko Takashiro (高城 寛子, *Takashiro Hiroko*)
Yr athro celf; mae hi'n poblogaidd efo'r myfyrwyr gan ei bod yn ddel ac mae ganddi personoliaeth hyfryd.
Reika Kitami (北見 麗華, *Kitami Reika*)
Nyrs yr ysgol, sy'n cyfrin iawn ac yn hoffi Minase.
Kaori Saeki (佐伯 香織, *Saeki Kaori*)
Disgybl run flwyddyn a Minase; mae ganddi obsesiwn efo *black magic* ac mae wedi cychwyn cwfen newydd.
Rika Shiraki (白木 里香, *Shiraki Rika*)
Pennaeth Undeb y Myfyrwyr. Mae hi'n boblogaidd iawn efo'r bechgyn ac mae wedi mopio ei phen yn lân efo Minase.
Jun Amatsuki (天月 純, *Amatsuki Jun*)
Aelod o gwfen Saeki’s.
Maki Kurimoto (栗本 真紀, *Kurimoto Maki*)
Aelod o gwfen Saeki’s.

Cymeriadau *Bible Black: Origins*
---------------------------------

Nami Kozono (小園 奈美, *Kozono Nami*)
Lesbian cyfrin sydd hefyd yn Llywydd Cyngor y Myfyrwyr.
Junko Mochida (持田 潤子, *Mochida Junko*)
Cariad Nami Kozono ac mae'n ei galw hi yn "Onee-sama" (*Chwaer fawr*). Hi ydy arbrawf cyntaf y cwfen: mae hud a lledrith yn cael ei rhoi arni sy'n ei gwneud hi hunan leddfu o flaen y dosbarth.

Nodynau
-------

1. ↑  "Bible Black -La noche de walpurgis-" (yn Japanese). Getchu.com. Cyrchwyd 30 December 2009.CS1 maint: unrecognized language (link)
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Dyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw **Dwyrain Dyfnaint** (Saesneg: *East Devon*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Dwyrain Dyfnaint yn NyfnaintEtholaeth Dwyrain Dyfnaint yn Nyfnaint
* Dyfnaint yn LloegrDyfnaint yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth yn 1868 a hyd at ei dymchwyl yn 1885 dychwelodd ddau aelod seneddol. Fe'i ailsefydlwyd fel etholaeth sirol ym 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1997:

* 1997–2001: Peter Emery (Ceidwadol)
* 2001–2019: Hugo Swire (Ceidwadol)
* 2019–presennol: Simon Jupp (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Rhanbarth yn nwyrain Lloegr yw **Dwyrain Anglia** (Saesneg: *East Anglia*). Fe'i enwir ar ôl un o hen deyrnasoedd yr Eingl-Sacsoniaid, sef Teyrnas Dwyrain Anglia, a elwir yn ei thro ar ôl cartref yr Eingl ("Angliaid"), sef Angeln, yng ngogledd yr Almaen. Roedd y deyrnas honno yn cynnwys yr ardaloedd a elwid yn Norfolk a Suffolk, a elwir felly am fod y Daniaid wedi ymgartrefu yno gan ymrannu'n ddwy gangen, y *Northfolk* a'r *Southfolk*. Gyda phriodas y dywysoges Etheldreda, daeth Ynys Ely yn rhan o'r deyrnas hefyd. Sefydlwyd y deyrnas yn gynnar yn y 6g ar diriogaeth yr Iceni, un o bobloedd Celtaidd Prydain.

Dwyrain Anglia yn Lloegr
Ni ellir diffinio ffiniau'r rhanbarth yn fanwl yn y cyfnod cynnar. Heddiw, cytunir yn gyffrediniol ei fod yn cynnwys siroedd Norfolk a Suffolk gyda Swydd Gaergrawnt. Ystyrir Essex yn rhan o'r rhanbarth modern gan rai. Nodweddir llawer o'r tirwedd gan ei wastadedd, sy'n cynnwys gwlybdiroedd (*fenland* yw'r term Saesneg lleol) a chorsydd wedi'u draenio, ond ceir bryniau isel yn Suffolk a Norfolk hefyd. Mae'r prif ddinasoedd yn Nwyrain Anglia yn cynnwys Norwich (y "brifddinas" draddodiadol), Peterborough a Chaergrawnt, ynghyd â dinas esgobol fechan Ely. Mae'r trefi yn cynnwys Ipswich, Colchester a Huntingdon. Lleolir Prifysgol Dwyrain Anglia ar gampws yn Norwich.

Mae Dwyrain Anglia yn rhan o ranbarth ehangach Dwyrain Lloegr. Ffermio a garddwriaeth yw'r prif ddiwydiannau traddodiadol.

Gweler hefyd
------------

* Prifysgol Dwyrain Anglia
* Teyrnas Dwyrain Anglia
Ardal wledig yng Ngogledd-orllewin Lloegr sy'n enwog am ei llynnoedd a mynyddoedd ydy **Ardal y Llynnoedd** (hefyd **Bro'r Llynnoedd**).

Sefydlwyd Parc Cenedlaethol Ardal y Llynnoedd, sy'n cwmpasu ardal o 2,362 km², ym 1951.
Mae'r parc yn cynnwys yr ardal ganolog, sef yr ardal fwyaf ymweledig, sy'n gorwedd yn gyfangwbl yn Cumbria, ac sy'n cynnwys pob mynydd uwch na 3,000 troedfedd (914 m) yn Lloegr, gan gynnwys Scafell Pike, mynydd uchaf y wlad honno. Mae hefyd yn cynnwys y llyn mwyaf Lloegr, sef Windermere, a'r llyn dyfnaf Lloegr, sef Wast Water. Er ei fod yn ardal mor wledig, mae'n cynnwys un o dinasoedd mwyaf yr ardal, sef dinas Caerliwelydd.

Mae Ardal y Llynnoedd ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1988. Mae UNESCO o'r farn bod yr Ardal yn dangos datblygiad y syniad o werth cyffredinol tirwedd olygfaol, ynddo'i hun ac yn ei allu i feithrin a gwella dychymyg, creadigrwydd ac ysbryd; arweiniodd yn uniongyrchol at ddatblygiad sefydliad cadwraethol Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol – syniad a ledaenodd i lawer o wledydd, a chyfrannodd at y cysyniad modern o dirweddau a warchodir yn gyfreithiol.

Mae'r ardal yn gyrchfan wyliau boblogaidd, mae'n enwog am ei llynnoedd, coedwigoedd a mynyddoedd, a'i chysylltiadau â William Wordsworth a Beirdd y Llynnoedd eraill, a hefyd gyda Beatrix Potter a John Ruskin.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, s.v. lake
2. ↑  Gareth Jones (gol.), *Yr Atlas Cymraeg Newydd* (Collins-Longman, 1999)
3. ↑  "The English Lake District". *UNESCO World Heritage Centre*. UNESCO. Cyrchwyd 31 Mai 2019.
Mae **Tomen y Mur** neu **Mur y Castell** yn safle caer Rufeinig a chastell o'r cyfnod Normanaidd yng Ngwynedd; cyfeiriad grid SH709384.

Saif Tomen y Mur ym mhen draw lôn fechan sy'n arwain i'r dwyrain oddi ar y briffordd A470 rhyw chwarter milltir i'r de o'r gyffordd gyda'r A487, i'r de-ddwyrain o bentref Gellilydan ac i'r gogledd o Drawsfynydd.

Credir i'r gaer Rufeinig gael ei hadeiladu o gwmpas 77 neu 78 OC. yn ystod ymgyrchoedd Agricola yn y cylch. Yn wreiddiol roedd muriau pridd yn amgylchynu sgwar o tua 1.7 ha.. Yng nghyfnod yr ymerawdwr Hadrian, tua 120 OC. ail-adeiladwyd y gaer mewn carreg. Cafwyd hyd i ddeg maen gyda arysgrifau yn cofnodi gwneud y gwaith yma gan wahanol "ganrifoedd" o filwyr; mae un o'r meni hyn yn awr yn nhafarn y Grapes, Maentwrog. Credir fod y gaer wedi ei gadael erbyn canol yr 2g. Gellir gweld nifer o olion Rhufeinig diddorol yno, gan gynnwys amffitheatr fechan, baddondy a *mansio*, gwesty ar gyfer teithwyr. Roedd y gaer ar ffordd Rufeinig Sarn Helen, a gellir gweld olion y ffordd yn y cyffiniau hefyd, gan gynnwys olion y bont lle roedd yn croesi Nant Tyddyn-yr-ynn, ychydig islaw Llyn yr Oerfel, oedd yn cyflenwi dŵr i'r gaer. Rhedai ffordd Rufeinig arall drosodd i Bennant-Lliw ac i gaer Rufeinig Caer Gai ger Llyn Tegid.

Mae cyfeiriad at Domen y Mur, dan yr enw "Mur y Castell" yn y bedwaredd gainc o'r Mabinogi, chwedl *Math fab Mathonwy*. Mae Lleu Llaw Gyffes a Blodeuwedd yn byw yno, wedi i Flodeuwedd gael ei chreu gan y dewin Gwydion fel gwraig i Lleu.

Tomen y Mur

Mwnt y castell

Yr Oesoedd Canol
----------------

Nid oes llawer o wybodaeth ar gael am y castell, castell mwnt a beili yn yr arddull Normanaidd. Tomen y castell sydd wedi rhoi ei enw i'r safle; mae wedi ei adeiladu o fewn y gaer Rufeinig fel bod muriau'r gaer yn ffurfio'r beili. Credir ei fod yn dyddio o ran olaf yr 11g, ac efallai fod ganddo gysylltiad â'r ymladd rhwng y Normaniaid a Gruffudd ap Cynan am reolaeth ar Wynedd. Gwyddir i Wiliam II, brenin Lloegr fod ar ymgyrch yma yn 1095.

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: ME078.

Gweler hefyd
------------

* Caerau Rhufeinig Cymru

Llyfryddiaeth
-------------

* Frances Lynch, *A guide to ancient and historic Wales: Gwynedd* (HMSO, 1995)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.

  


| Caerau Rhufeinig Cymru |  |
| --- | --- |
| Brithdir | Bryn-y-Gefeiliau | Brynbuga | Cae Gaer | Caer Ffordun | Caer Gai | Caerau | Caerdydd | Caersws | Gelli-gaer | Caer Gybi | Caerhun (Canovium) | Caerllion | Castell Caerdydd | Castell Collen | Y Gaer | Gelligaer | Llanfor | Llanio | Maridunum | Nidum | Pen Llystyn | Pen y Gaer | Pennal | Segontium | Tomen y Mur | Trawscoed | Varis |
Diwinyddiaeth ac athroniaeth Gristnogol sy'n seiliedig ar waith Sant Tomos o Acwin (1225–1274) yw **Tomistiaeth**. Ymdrechodd Tomos i gyfuno athroniaeth Aristotlys gyda diwinyddiaeth yr Eglwys Gatholig. Gan ddefnyddio'r cysyniadau Aristotelaidd am fater a ffurf, lluniodd hierarchaeth sy'n gosod yr ysbryd uwch mater, yr enaid uwch y corff, a diwinyddiaeth uwch athroniaeth.

Wedi ei farwolaeth, cafodd ysgrifau Tomos eu hastudio gan ysgolheigion ar draws Ewrop gan feithrin dealltwriaeth sylfaenol o'i feddwl. Yn yr Oesoedd Canol Tomistiaeth oedd un o'r prif athrawiaethau ysgolaidd. Sefydlogodd fframwaith y system Domistaidd yn yr 16g, cyfnod yr Ail Domistiaeth a ddaeth yn sail i addysg Babyddol. Datblygodd drydedd ffurf ar Domistiaeth yn ail hanner y 19g, adeg Cyngor Cyntaf y Fatican, ac yn rhan o'r neo-ysgolaeth oedd yn adwaith i seciwlaraeth a modernedd. Cyhoeddodd y Pab Leo XIII gylchlythyr *Aeterni Patris* ym 1879 yn galw am adfer dysgeidiaeth Domistaidd mewn ysgolion Pabyddol. Ers y 1960au bu'r Tomistiaid yn ceisio ymateb i effaith Ail Gyngor y Fatican ar y byd Catholig, a hefyd yn pwysleisio testunau gwreiddiol Tomos. Trwy gydol ei hanes, câi Tomistiaeth ei harddel gan amryw o feddylwyr, llenorion, arweinwyr crefyddol, urddau eglwysig, ac ysgolion.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Tomistiaeth. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 30 Rhagfyr 2016.
Mae "awyrgylch" yn ailgyfeirio i'r erthygl hon. Am yr ystyr lenyddol a cherddorol, gweler naws.
Llun lloeren o hecsagon Sadwrn. Mae'r hecsagon (sydd wedi'i leoli ger pegwn gogleddol Sadwrn ddwywaith maint y Ddaear.
Ardal uwch atmosffer y ddaear
Haen o nwyon yw'r **atmosffer** (hefyd "atmosffêr"; o'r Groeg ἀτμός - atmos, "vapor" + σφαίρα - sphaira, "sffêr") sy'n amgylchynu planed neu gorff digon sylweddol i'w gadw drwy atyniad ei ddisgyrchiant.

Mae rhai planedau megis y Cewri Nwy, sef pedair planed allanol Cysawd yr Haul, yn ddim byd ond nwy, ac felly fe ellir dweud fod ganddynt atmosffer twfn.

Atmosffer y Ddaear
------------------

*Prif erthygl: Atmosffer y ddaear*  

Fel nifer o blanedau eraill, mae gan y Ddaear hithau fantell o nwyon amddifynnol o'i hamgylch sy'n eu hamddiffyn rhag tymheredd eithafol.

Nitrogen yw prif nwy atmosfferig y Ddaear. Ceir yn yr atmosffer hefyd ocsigen, sef nwy sy'n hanfodol i organebau byw resbiradu a'r nwy carbon deuocsid sy'n cael ei ddefnyddio gan blanhigion yn y broses o ffotosynthesis. Mae'r atmosffer hefyd yn fath o darian rhag niwed i enynnau organebau byw gan ymbelydredd uwchfioled yr haul.

Cymerwyd miliynau ar filiynau o flynyddoedd i'w greu gan newidiadau bio-cemegol wrth i organebau byw farw a dadelfennu.

Gwasgedd atmosfferig
--------------------

Gwasgedd atmosfferig yw'r grym ar roddir yn berpendicwlar ar wyneb gan nwyon a chyfrifir hyn bob yn uned o arwynebedd. Mae'r gwasgedd atomosfferig yn ddibynol ar faint grym ei disgyrchiant a chyfanswm màs y golofn o nwyon uwch ei phen. Ar y Ddaear, mae'r unedau o wasgedd aer wedi eu safoni a gelwir hwy yn 'uned atmosfferig' (atm), a ddiffinir fel 101,325 Pa (760 Torr sef 14.696 pwys / modfedd agwâr (psi).

Datblygiad yr Atmosffer
-----------------------

Pan ffurfiodd y Ddaear am y tro cyntaf 4.5 biliwn o flynyddoedd yn ôl roedd yr atmosffer wedi gwneud yn bennaf o heliwm (50%) a hydrogen (50%).
Roedd gweithgaredd folcanig dwys am y biliwn blwyddyn nesaf yn rhyddhau carbon deuocsid, amonia, ager (anwedd dwr), methan, carbon monocsid, asid hydroclorig yn ogystal â nwyon sylffwr gwahanol.
Dros amser cyddwysodd y dŵr i ffurfio cefnforoedd lle datblygodd bacteria ffotosynthetig.
Gwelodd leihad yn y carbon deuocsid a chynyddiad yn yr ocsigen.
Roedd lleihad yn amonia'r aer gan ei fod yn adweithio a'r ocsigen i greu nitrogen ac anwedd dwr.
Roedd lleihad yn y methan gan fod yn adweithio a'r ocsigen i ryddhau ocsigen ac anwedd dwr.
Dros amser hir iawn cafodd y carbon deuocsid ei gloi o fewn creigiau gwaddodol oedd yn ffurfio o gregyn anifeiliaid morol (calchfaen a sialc) drwy broses o'r enw ffosileiddio. Hefyd roedd carbon deuocsid yn hydoddi yn y cefnforoedd.
Arosodd yr atmosffer yn weddol sefydlog am amser hir nes i weithgaredd dynol gynyddu cyfansoddiad carbon deuocsid o 0.3% a 0.4% drwy hylosgi tanwyddau ffosil fel glo, olew a nwy.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *www.bbc.com*. Cyrchwyd 2019-06-28. Missing or empty `|title=` (help)

Chwiliwch am ***atmosffer***  
yn Wiciadur.
Gorsaf bŵer niwclear yng ngogledd Ynys Môn yw **Atomfa'r Wylfa** neu **Gorsaf Bŵer Niwclear yr Wylfa**. Saif ar benrhyn ar yr arfordir, ychydig i'r dwyrain o dref Cemaes. Daw'r enw o enw tŷ a adeiladwyd ar y safle yn niwedd y 19g gan David Hughes.

Adeiladwyd yr atomfa o 1963 ymlaen (ond roedd gwaith paratoi'r safle wedi dechrau yn 1962) ac agorwyd yr orsaf yn 1971. Mae'n cynnwys dau adweithydd niwclear Magnox, 490 MW yr un, "Wylfa-1" a "Wylfa-2". Hi yw'r orsaf fwyaf o'r math yma yn y Deyrnas Unedig.

Cyhoeddwyd yn 2006 y byddai gorsaf yr Wylfa yn cau yn 2010, gan na byddai'n economaidd ei chadw wedi'r dyddiad hwnnw. Bu awgrym y gellid ei chadw ar agor am rai blynyddoedd wedyn. Mae hefyd awgrym adeiladu gorsaf niwclear newydd, Wylfa B, ar y safle, er bod hyn yn cael ei wrthwynebu gan grŵp PAWB (Pobl Atal Wylfa-B).

Atomfa'r Wylfa
Mark Saunderson - Un o gynrychiolwyr Atomfa'r Wylfa (Cyflwyniad byr yn Eisteddfod Genedlaethol 2017)

Gweler hefyd
------------

* Arfau niwclear
* Atomfa
* Atomfa Trawsfynydd
* Ffiseg niwclear
* Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol
* Rhestr o wledydd gyda phwer niwclear
* Sellafield
* Wraniwm

Cyfeiriadau
-----------
Dál Riata tua 580–600. Tiriogaethau'r Pictiaid mewn melyn.
Teyrnas Gaeleg ei hiaith ar arfodir gorllewinol yr Alban oedd **Dál Riata**, hefyd **Dalriada** neu **Dalriata**. Roedd ei thiriogaeth yn yr ardaloedd sydd nawr yn Argyll a Bute, a Lochaber yn yr Alban, a Swydd Antrim yng ngogledd Iwerddon.

Y farn draddodiadol oedd fod Dál Riata wedi ei sefyldu gan ymfudwyr o Iwerddon, ond mae cryn amheuaeth am hyn bellach, yn enwedig o ystyried y cofnod archaeolegol. Cyfeirir ar drigolion Dál Riata yn aml fel y *Scotti* yn Lladin.

Cyrhaeddodd y deyrnas ei huchafbwynt dan Áedán mac Gabráin, ei brenin rhwng 574 a 608, ond gorchfygwyd ef ym Mrwydr Degsastan yn 603 gan Æthelfrith, brenin Northumbria. Gorchfygwyd Dyfnwal Frych (Domnall Brecc), a ddaeth yn frenin tua 629, mewn brwydrau yn Iwerddon, cyn ei orchfygu a'i ladd gan fyddin teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn 642. Daeth y deyrnas dan reolaeth Northumbria, yna dan reolaeth y Pictiaid.

Cred rhai ysgolheigion fod Dál Riata wedi adennill ei nerth dan Áed Find (736-778), ond mae eraill yn amau hyn. Yn draddodiadol unwyd Dál Riata a theyrnas y Pictiaid gan Cináed mac Ailpín (Kenneth mac Alpin, 800-858).

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **arennog melyn y bedw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **arenogion melyn y bedw**; yr enw Saesneg yw *Angle-striped Sallow*, a'r enw gwyddonol yw *Enargia paleacea*. Mae i'w ganfod yn y Palaearctig.

Gwryw
Benyw
40–60 mm mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan o Fehefin i Hydref, yn ddibynol ar ei leoliad.

Prif fwyd y lindys ydy boplysen a'r fedwen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae arennog melyn y bedw yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Enargia paleacea***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur; adalwyd 13/12/2012.
Mae **Binnein Mor (copa deheuol)** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN211656.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top a Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Chwimsaethwraig (Saesneg: *sharpshooter*) o'r Unol Daleithiau a serennodd yn Sioe Gorllewin Gwyllt Buffalo Bill Cody oedd **Annie Oakley** (ganwyd **Phoebe Ann Moses**; 13 Awst 1860 – 3 Tachwedd 1926).

Daeth yn heliwr medrus yn blentyn i ofalu am anghenion ei theulu tlawd yng ngorllewin Ohio. Yn 15 oed, enillodd gystadleuaeth saethu yn erbyn y saethwr profiadol Frank E. Butler, a briododd yn ddiweddarach. Ymunodd y pâr â sioe Buffalo Bill ym 1885 a pherfformio yn yr Unol Daleithiau ac Ewrop. Roedd cynulleidfaoedd wedi'u syfrdanu o'i gweld yn saethu sigarét o wefusau ei gŵr neu'n hollti cerdyn chwarae o'r ymyl ar 30 cam. Ffurfiodd gyfeillgarwch agos â Tȟatȟáŋka Íyotake (Sitting Bull), chyn-bennaeth llwyth y Sioux, tra roedd y ddau yn gweithio gyda Buffalo Bill.

Ar ôl damwain rheilffordd ddifrifol ym 1901, bu'n rhaid iddi fabwysiadu ffordd dawelach o fyw, ac aeth ar daith mewn drama am ei gyrfa. Rhoddodd hefyd wersi i fenywod mewn saethu a hunanamddiffyn.

Wedi ei marwolaeth, addaswyd ei stori ar gyfer sioeau cerdd llwyfan a ffilmiau, gan gynnwys *Annie Get Your Gun*.

  

* Poster yn darlunio Annie OakelyPoster yn darlunio Annie Oakely
* Annie Oakley yn saethu dros ei hysgwydd gan ddefnyddio drych yn ei llawAnnie Oakley yn saethu dros ei hysgwydd gan ddefnyddio drych yn ei llaw
* Annie Oakley ym 1922Annie Oakley ym 1922

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 898169
* LCCN: n79003296
* ISNI: 0000 0000 2383 202X
* GND: 122550412
* SUDOC: 076454177
* BIBSYS: 90812435

 |
Cantref ac uned eglwysig yng ngogledd Cymru yw **Arllechwedd**. Roedd yn rhan o deyrnas Gwynedd yn yr Oesoedd Canol ac yn cynnwys tri chwmwd yn ei ffiniau, sef Arllechwedd Uchaf, Arllechwedd Isaf ac, yn ddiweddarach, Nant Conwy. Heddiw mae'n parhau fel uned eglwysig, sef Deoniaeth Arllechwedd, o fewn Esgobaeth Bangor.

Tirwedd a hanes
---------------

Roedd y cantref yn gorwedd i'r dwyrain o gantref Arfon rhwng Dyffryn Ogwen ac Afon Conwy. Mae hon yn ardal fynyddig a garw a ddominyddir gan gadwyn hir Y Carneddau, ond mae'n cynnwys dwy lain o dir isel ffrwythlon, y gyntaf yn wynebu Bae Conwy rhwng Bangor ac aber Afon Conwy yng nghwmwd Arllechwedd Uchaf, a'r ail ar lan Afon Conwy yng nghwmwd Arllechwedd Isaf. I'r de-orllewin ceid cwmwd Nant Conwy gyda llys yn Nhrefriw. Lleolid prif lys y cantref yn Abergwyngregyn, efallai ar safle Garth Celyn yn y pentref hwnnw. Yn ddiweddarach tyfodd yn brif lys i Wynedd gyfan yn oes Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd.

Mae'r cantref yn cynnwys sawl eglwys hynafol ac yn dal i fod yn uned eglwysig heddiw. Yr unig sefydliad mynachaidd o bwys oedd Abaty Aberconwy, ar safle tref Conwy heddiw, lle claddwyd Llywelyn Fawr yn 1240.

Roedd y cantref yn rhan o diriogaeth yr Ordoficiaid yn Oes yr Haearn a'r cyfnod Rhufeinig. Ychydig sy'n hysbys am ei hanes cynharaf, ond gan fod Cunedda wedi meddiannu Arfon a glannau Afon Menai pan ddaeth i Wynedd o'r Hen Ogledd mae'n amlwg fod Arllechwedd - Arllechwedd Uchaf o leiaf - yn rhan o'i dir ac felly'n gorwedd yng nghalon hanesyddol teyrnas Gwynedd.

Cysylltir yr arwr traddodiadol Menwaedd o Arllechwedd â'r cantref yn un o Drioedd Ynys Prydain.

Yn unol â Statud Rhuddlan (1284), fe'i unwyd ag Arfon a Llŷn i ffurfio'r sir newydd Sir Gaernarfon. Erbyn heddiw mae rhan healeth tiriogaeth yr hen gantref yn gorwedd yn Sir Conwy, ac eithrio darn yn y gogledd-orllewin rhwng Abergwyngregyn a Bangor sy'n gorwedd yng Ngwynedd.

Llun panoramig
--------------

Golygfa ar ogledd Arllechwedd (Arllechwedd Uchaf) o Benmon, Ynys MônGolygfa ar ogledd Arllechwedd (Arllechwedd Uchaf) o Benmon, Ynys Môn

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Llyfryddiaeth
-------------

* Herbert L. North, *The Old Churches of Arllechwedd* (1906)

Dolenni allanol
---------------

* Deoniaeth Arllechwedd Archifwyd 2011-06-07 yn y Peiriant Wayback.: rhestr o'r plwyfi a'r eglwysi ar wefan Esgobaeth Bangor
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Alessandro Capone yw ***E Io Non Pago - L'italia Dei Furbetti*** a gyhoeddwyd yn 2013. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal. Lleolwyd y stori yn Costa Smeralda. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Alessandro Capone. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jerry Calà, Valeria Marini, Adolfo Margiotta, Benito Urgu, Enzo Salvi, Maurizio Casagrande a Maurizio Mattioli. Mae'r ffilm *E Io Non Pago - L'italia Dei Furbetti* yn 108 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2012. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *12 Years a Slave* sef ffilm fywgraffyddol *gan y cyfarwyddwr ffilm Steve McQueen.* 
Golygwyd y ffilm gan Carlo Fontana sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Alessandro Capone ar 25 Gorffenaf 1955 yn Rhufain. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1979 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Alessandro Capone nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 15 Ebrill 2016.
Mae **Arenig Fawr (copa'r grib ddeheuol)** yn gopa ar fynydd Arenig Fawr ger Llyn Celyn, Gwynedd; cyfeiriad grid SH827359. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 697metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 712 metr (2336 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **arennog y poplys**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **arenogion y poplys**; yr enw Saesneg yw *Olive*, a'r enw gwyddonol yw *Ipimorpha subtusa*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop.

27–30 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan o Fehefin i Fedi, yn ddibynol ar ei leoliad.

Prif fwyd y lindys ydy'r boplysen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae arennog y poplys yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Ipimorpha subtusa***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur; adalwyd 13/12/2012.
**Titus Flavius Vespasianus** neu **Titus** (30 Rhagfyr 39 OC – 13 Medi 81 OC) oedd Ymerawdwr Rhufain o 24 Mehefin 79 OC hyd ei farwolaeth. Ganwyd **Titus Flavius Vespasianus**.

Titus oedd mab hynaf yr ymerawdwr Vespasian, a bu'n rhannu grym gydag ef am gyfnod. Ar farwolaeth ei dad daeth Titus yn ymerawdwr. Cyn i'w dad ddod yn ymerawdwr bu'n ymladd yn erbyn gwrthryfel yr Iddewon yn nhalaith Judea, a phan ddaeth Vespasian yn ymerawdwr a dychwelyd i Rufain gadawyd Titus i ddelio a'r gwrthryfel. Llwyddodd i gymeryd dinas Jerusalem ar ôl ei gwarachae am bum mis. Mae Bwa Titus yn Rhufain yn coffau ei fuddugoliaeth.

Yn ystod yr ymladd yn Judea syrthiodd Titus mewn cariad a Berenice, merch y brenin Herod Agripa I. Aeth a hi gydag ef i Rufain, ond oherwydd nad oedd poblogaeth Rhufain yn hapus ynglŷn â'r berthynas bu rhaid iddi roi'r gorau i'r syniad o'i phriodi. Eu perthynas yw thema'r ddrama "Titus a Berenice" gan Pierre Corneille a "Berenice" gan Jean Racine.

Daeth Titus yn boblogaidd iawn yn ystod ei deyrnasiad oherwydd ei haelioni. Ef oedd yn gyfrifol am orffen y gwaith ar y Colisewm, a gychwynwyd gan ei dad. Dilynwyd ef gan ei frawd Domitian.

* Yr Amphitheatrum Flavium (y Colisewm)Yr *Amphitheatrum Flavium* (y Colisewm)
* Bwa Titus yn RhufainBwa Titus yn Rhufain

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Vespasian** | **Ymerawdwr Rhufain**24 Mehefin 79 OC – 13 Medi 81 OC | Olynydd:**Domitian** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 83217593
* LCCN: n80108741
* ISNI: 0000 0001 1576 4060
* GND: 118622951
* SUDOC: 027746887
* BNF: cb11972355w (data)
* ULAN: 500115698
* NKC: mzk2006337348
* BNE: XX1435373

 |
Canol Dinas Toronto.
Llundain, prifddinas Lloegr a'r Deyrnas Unedig. Mae ganddi boblogaeth o tua 8 milliwn.
**Trefoli** yw tyfiant ffisegol ardaloedd trefol o ganlyniad i boblogaethau yn mudo i'r ardal. Mae effeithiau hyn yn cynnwys newidiad mewn dwysedd poblogaeth a newid mewn gwasanaethau gweinyddol. Tra bo'r union diffiniad o drefoli yn amrywio o wlad i wlad, mae'n nodweddiadol o dyfiant dinasoedd. Mae'r Cenhedloedd Unedig yn diffinio trefoli fel symudiad pobl o'r cefn gwlad i'r thref. Yn ôl y Cenhedloedd Unedig, roedd 52 y cant o bologaeth y byd yn byw mewn ardaloedd trefol yn 2011 a disgwylir hyn i gynyddu i 67 y cant erbyn 2050.

Rhesymau dros drefoli
---------------------

Mae trefoli yn digwydd yn naturiol pan mae pobl a chwmnïau yn ceisio lleihau amser a chostau cymudo a theithio tra'n gwella cyfleoedd ar gyfer swyddi, addysg, tai a chludiant. Mae byw o fewn dinas yn galluogi teuluoedd i gymryd mantais o'r agosrwydd, amrywiaeth a'r gystadleuaeth marchnata.

Mae pobl yn symud i'r dinasoedd i gyrchu cyfleoedd economaidd. Mae'n anodd cynnal ffermydd bach teuluol yng nghefn wlad, enwedig mewn gwledydd llai economaidd ddatblygedig. Mae byw ar fferm yn dibynnu ar amodau amgylcheddol annarogan, ac mewn sychder, llifogydd neu heintiau, mae goroesi yn broblem.

Ar y llaw arall mae dinasoedd yn lleoedd lle mae arian, gwasanaethau a chyfoeth wedi eu canoli. Mae dinasoedd lle mae'r economi yn dda ond yn bosib trwy mudoledd cymdeithasol. Mae busnesau lle creir swyddi ac arian wedi ei lleoli gan amlaf o fewn dinasoedd. Mae dinasoedd yn ffynhonnell masnachu, twristiaeth, a hefyd yr ardal lle mae arian tramor yn llifo i'r wlad. Mae'n amlwg pam bydd rhywun ar fferm yn cymryd mantais o'r cyfle i symud i'r ddinas.

Mae yna wasanaethau syml well yn ogystal â gwasanaethau arbennig sydd ond i'w gweld yn y ddinas. Mae yna fwy o gyfleoedd am swyddi ac mae yna mwy o amrywiaeth o swyddi. Mae iechyd yn brif ffactor arall. Mae pobl, enwedig y tlawd yn cael ei orfodi i symud i'r dinasoedd lle mae yna ddoctoriaid yn gallu darparu ar gyfer eu hanghenion. Mae ffactorau eraill yn cynnwys adloniant (tai bwyta, theatrau, parciau thema, ayyb) a gwell addysg (prifysgolion). Mae gan ardaloedd trefol gymunedau cymdeithasol amrywiaethol oherwydd y poblogaethau uchel sy'n galluogi pobl i gwrdd â'i gilydd yn fwy na rhywun sydd yn byw yng nghefn gwlad.

Mae'r trefoli yma yn digwydd yn fwy yn ystod y newid o gymdeithas gyn-ddiwydiannol i gymdeithas ddiwydiannol. Mae newidiadau fel hyn yn rhoi nifer o weithwyr llafur allan o swyddi wrth i beiriannau gallu wneud eu swyddi.

Gweler hefyd
------------

* Aildrefoli
* Mudo o fewn y Deyrnas Unedig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) World Urbanization Prospects: The 2011 Revision Archifwyd 2014-09-04 yn y Peiriant Wayback.. Adran Materion Economaidd a Chymdeithasol y Cenhedloedd Unedig, Adran y Boblogaeth (Dinas Efrog Newydd, 2012), tud. 4. Adalwyd ar 12 Hydref 2012.
Band o Flaenau Ffestiniog yng Ngogledd Cymru oedd **Anweledig**, roeddynt yn chwarae amrediad o arddulliau Ffync, Reggae, Ska a Roc. Aelodau'r band oedd: Ceri Cunnington (prif lais), Gai Toms (gitâr,cyfansoddi, llais), Iwan 'Oz' Jones (gitâr flaen), Rhys Roberts (gitâr fâs), Alwyn Evans (drymiau) a Joe Buckley (allweddellau) ynghyd ag adran chwyth, 'Y Tri Tôn'.

Daeth Anweledig i'r amlwg yn y Sîn Gerddoriaeth Gymraeg yn 1998, wrth ryddhau eu halbwm gyntaf, *Sombreros yn y Glaw* ar label Crai. Wedi ffurfio yn 1991, dros amser cawsant gigiau â'r Super Furry Animals, Ffa Coffi Pawb, Geraint Jarman ac eraill. I gyd-fynd a'u halbwm cyntaf, recordiwyd fideo ar gyfer sioe S4C, i-Dot, o'r gân 'Fan Hyn'.

Yn 1999, rhyddhawyd EP *Cae yn Nefyn*, eto ar label Crai. Yn arwydd o'u llwyddiant ar y pryd, roeddent yn brif fand yn Maes B yn yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno. Yn y blynyddoedd canlynol, rhyddhawyd nifer o CDs gan y band sef *Scratchy* (Sengl, 2000), *Gweld y Llun* (Albwm, 2001) a *Low Alpine* (Sengl, 2001). Gwnaeth hyn Anweledig yn adnabyddus dros Gymru, gyda'u sain unigryw yn gymysgedd o lawer o ddylanwadau. Yn 2002, aethant ar daith drwy Lydaw, cyn cymryd toriad er mwyn canolbwyntio ar brosiectau eraill megis Mim Twm Llai (Gai Toms) a Vates (Oz). Yn 2004, ailffurfiodd y band gan ail-ddechrau gigio a rhyddhau'r EP *Byw*. Yn y cyfamser, ymunodd Rhys Roberts i chwarae'r gitâr fâs i'r band roc Sibrydion.

Ar ôl cyfnod tawel arall, ailffurfiodd Anweledig am gig fawreddog yn Nhân y Ddraig yn Awst 2006, â'r Proclaimers yn eu cefnogi.

Chwaraeodd Anweledig eu gig olaf yng Ngwesty'r Queens, Blaenau Ffestiniog y dydd ar ôl Ŵyl San Steffan 2008, bron union 16 mlynedd ers cychwyn y band.

Discograffiaeth
---------------

* Rhestr o ganeuon gan Anweledig
* *Sombreros yn y Glaw* (L.P. Crai, 1998)
* *Cae yn Nefyn* (E.P. Crai, 1999)
* *Scratchy* (E.P. Crai, 2000) Cywaith efo Zion Train
* *Gweld y Llun* (L.P. Crai, 2001)
* *Low Alpine* (E.P. Crai, 2001)
* *Byw* (E.P. Crai, 2004)

Dolenni
-------

* *MySpace* y band
* Proffeil y band ar BBC Wales Archifwyd 2007-02-21 yn y Peiriant Wayback. (Saesneg)
* Anweledig ar Last.fm

Chwiliwch am ***Anweledig***  
yn Wiciadur.
|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| 
1: Y geg
2: Taflod
3: Tafod bach
4: Tafod
5: Dannedd
6: Chwarennau poer
7: Isdafodol
8: Isfandiblaidd
9: Parotid
10: Argeg (ffaryncs)
11: Sefnig (esoffagws) 
12: Iau (Afu)
13: Coden fustl
14: Prif ddwythell y bustl
15: Stumog | 
16: Cefndedyn (pancreas)
17: Dwythell bancreatig
18: Coluddyn bach
19: Dwodenwm
20: Coluddyn gwag (jejwnwm)
21: Glasgoluddyn (ilëwm)
22: Coluddyn crog
23: Coluddyn mawr
24: Colon trawslin
25: Colon esgynnol
26: Coluddyn dall (caecwm)
27: Colon disgynnol
28: Colon crwm
29: Rhefr: rectwm
30: Rhefr: anws |

Un o organau'r system dreulio mewn pobl ac anifeiliaid yw'r **anws** (o'r Lladin *anus* ("cylch"), drwy'r Saesneg). Agorfa ar ben ôl y llwybr ymborth ydyw, a'i bwrpas yw ysgarthu, sef allwthio o'r corff y gwastraff lled-solet a gynhyrchir wrth dreulio bwyd. Gall ysgarthion, yn dibynnu ar yr anifail, gynnwys mater anhreuliadwy megis esgyrn, olion bwyd megis seliwlos neu lignin wedi i'r corff dynnu'r holl faetholion ohono, tocsinau, ac endosymbiontiaid meirw neu ormodol megis bacteria'r stumog a'r coluddyn.

Un agen yn unig, a elwir cloaca, sydd gan amffibiaid, ymlusgiaid, ac adar ar gyfer troethi ac ysgarthu, cyfathrach rywiol, a dodwy. Cloaca sydd hefyd gan famaliaid yr urdd Monotremata (yr hwyatbig a theulu'r ecidna), nodwedd o bosib a etifeddir gan yr amniotau cynharaf drwy linach y therapsidau. Medda'r bolgodogion ar un twll ar gyfer ysgarthu baw a throeth, a gwain ar wahân gan y fenyw ar gyfer atgenhedlu (cyplu â'r gwryw ac esgor ar epil). Yn achos y mamaliaid hynny sy'n cario'r ffetws yn y groth ac yn ei fwydo drwy'r brych, mae'r fenyw yn meddu ar dair agen wahanol ar gyfer ysgarthu (anws), troethi (wrethra), ac atgenhedlu (gwain), a'r gwryw yn meddu ar anws i ysgarthu ac wrethra a chanddi dwy biben ar wahân i droethi ac alldaflu.

Cam pwysig yn esblygiad anifeiliaid amlgellog oedd datblygiad yr anws. Ymddengys iddo ddigwydd dwywaith, yn esblygiad y Protostomia a'r Deuterostomia fel ei gilydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   anws. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 30 Mawrth 2017.
2. ↑  Chin, K.; Erickson, G.M. (1998-06-18). "A king-sized theropod coprolite". *Nature* **393** (6686): 680. doi:10.1038/31461.. Summary at Monastersky, R. (1998-06-20). "Getting the scoop from the poop of *T. rex*". *Science News* (Society for Science &#38) **153** (25): 391. doi:10.2307/4010364. JSTOR 4010364.. Adalwyd 2017-03-30.

  


|  |
| --- |
| **Bioleg** | **Anatomeg** | **System dreulio** |
| Ceg |
Ffaryncs |
Oesoffagws |
Stumog |
Cefndedyn |
Coden fustl |
Afu |
Dwodenwm |
Coluddyn gwag |
Ilëwm |
Coluddyn mawr |
Caecwm |
Rectwm |
Anws |
Roedd **Tomas ap Rhodri** (c. 1300 - 1363) yn fab i Rhodri ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd, ac yn dad i Owain Lawgoch.

Bywgraffiad
-----------

Lladdwyd Llywelyn ym mis Rhagfyr 1282, a dienyddiwyd ei frawd Dafydd ap Gruffudd yn 1283. Carcharwyd eu plant i gyd am oes. Roedd brawd arall, Owain Goch, yn ôl pob tebyg eisoes wedi marw, gan adael Rhodri fel yr olaf o'r brodyr. Roedd ef wedi gwerthu ei hawl ar ran o deyrnas Gwynedd i'w frawd Llywelyn tua 1270, ac wedi symud i fyw i Loegr.

Thomas ap Rhodri oedd unig fab Rhodri a'i ail wraig, a ganed ef yn Lloegr tua 1300. Priododd ei chwaer, Catrin, i mewn i deulu hen dywysogion Powys Wenwynwyn, yn awr Ieirll Powis. Eifeddodd Thomas diroedd ei dad yn Swydd Gaer a Tatsfield yn Surrey, ond cyfnewidiodd y tiroedd yn Swydd Gaer am diroedd yn Bidfield, Swydd Gaerloyw a Dinas ym Mechain Is Coed (gogledd Powys). Ymddengys iddo geisio hawlio arglwyddiaeth Llŷn, fel etifedd ei ewythr Owain Goch, ond yn aflwyddiannus. Er mai ef oedd etifedd Teyrnas Gwynedd bellach, nid ymddengys iddo erioed ei hawlio. Priododd wraig o'r enw Cecilia, a ganed iddynt fab, Owain ap Thomas ap Rhodri ap Gruffudd, neu Owain Lawgoch.

Llinach
-------


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   | **Llywelyn Fawr**1173-1240 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   | **Gruffudd ap Llywelyn Fawr**1200-1244 |   | **Dafydd ap Llywelyn**1215-1246 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Owain Goch ap Gruffyddd. 1282 |   | **Llywelyn ap Gruffudd**(Llywelyn yr Ail)1223-1282 |   |   |   | **Dafydd ap Gruffydd**1238-1283 |   |   |   |   |   |   |   | Rhodri ap Gruffudd1230-1315 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   | Y Dywysoges Gwenllian1282-1337 |   | **Llywelyn ap Dafydd**1267-1287 |   | **Owain ap Dafydd**1265-1325 |   | Gwladys(m. 1336 yn Sixhills) |   | **Tomas ap Rhodri**1300-1363 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Owain Lawgoch1330-1378 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **Tom a'Choinich - Tom a'Choinich Beag** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Duich i Cannich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH157273. Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam-fynydd yw Tom a'Choinich.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr o Gopaon Cymru

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"