Peiriant Espresso
Espresso being brewed (fideo)
Peiriant Espresso piston
GaggiaCC Modell 2010-10, Peiriant Espresso cartref
Mae **peiriant espresso** yn beiriant a ddefnyddir i gynhyrchu'r espresso diod coffi Eidalaidd traddodiadol. Mae yna nifer o wahanol fathau, a all fod yn wahanol yn yr amser y mae'n ei gymryd i fragu'r coffi, mewn blas, wrth gynhyrchu a sawl ffactor arall. Mae yna nifer o wahanol ychwanegion, fel dyfeisiau sy'n stemio ac yn sgimio llaeth. Mewn peiriannau lle mae hyn yn cael ei wneud yn yr un siambr, mae'r bragu'n cymryd mwy o amser oherwydd bod y newid tymheredd y mae'n rhaid iddo ddigwydd rhwng bragu'r coffi a stemio'r llaeth yn cymryd mwy o amser.

Hanes
-----

Mae ymdrechion i wneud espresso gyda'r peiriant yn mynd yn ôl i'r 19g pan roddwyd breinlen ar wahanol ddyluniadau; Sonnir am "Lebrun ym 1838, Romershausen ym 1847 a Reiss ym 1868". Gwnaeth Romershausen arbrofion gyda phapur, cynigiodd Lebrun wneuthurwr coffi stêm. Yn yr holl ymdrechion hyn, fodd bynnag, nid oedd y pwysau y cafodd y dŵr ei wasgu trwy'r coffi yn ddigonol. Roedd repertory llenyddiaeth dechnegol o 1856 eisoes yn gwybod mwy na 60 o beiriannau coffi. 

Yn 1933 dyfeisiodd Francesco Illy Hwngariad-Eidaleg y peiriant coffi awtomatig cyntaf a ddefnyddiodd ager yn lle dŵr-dan-bwysau i hidlo'r ffa coffi. Daeth yr Illetta yn rhagflaenydd ar gyfer peiriannau espresso cyfoes.

Gwahanol fathau
---------------

Ers i'r peiriant gael ei ddyfeisio ym 1901, crëwyd sawl dyluniad gwahanol i wneud espresso. Mae sawl peiriant yn rhannu'r un pethau sylfaenol. Mae malu’r ffa coffi yn amrywiol i gael gwahanol flasau. Mae rhai baristas yn cynhesu'r cwpanau coffi i gael tymheredd uwch o'r espresso. Gall peiriant espresso hefyd fod â swyddogaeth adeiledig ar gyfer stemio a sgimio'r llaeth ar gyfer diodydd fel cappuccino a chaffe latte.

### Pŵer ager

Mewn peiriant sy'n cael ei bweru gan stêm, mae dŵr yn cael ei orfodi trwy'r coffi trwy bwysau stêm. Roedd y peiriannau cyntaf o'r math hwn, lle rhannwyd y peiriant yn bedwar grŵp yn ddiweddarach fel bod modd bragu sawl math gwahanol o goffi ar yr un pryd. Mae'r dyluniad yn dal i gael ei ddefnyddio heddiw ymhlith peiriannau sydd â phrisiau is.

### Gyrru piston

Datblygwyd y peiriant espresso wedi'i bweru gan piston yn yr Eidal ym 1945 gan *Achille Gaggia*, sylfaenydd y gwneuthurwr Gaggia. Mae'r amrywiaeth fel arfer yn cynnwys lifer y mae'r un sy'n bragu'r coffi yn ei reoli, sy'n rhoi pwysau ar ddŵr poeth ac yn ei orfodi trwy'r ffa coffi mâl. Yn aml, gelwir gwneud coffi gyda pheiriant fel hyn yn "tynnu" cwpan, oherwydd mae'n rhaid i chi dynnu lifer hir i wneud y coffi. Mae dau fath o beiriant lifer, un gweithlaw ac un â sbring. Yn yr un gweithlaw, mae'r bragwr yn gorfodi'r dŵr trwy'r ffa coffi. Yn yr ail, mae'r bragwr yn tynhau sbring, sy'n gwthio'r dŵr i gryfder o 8 i 10 bar.

### Pwmp wedi'i yrru

Mireiniad ar y peiriant espresso sy'n cael ei yrru gan piston yw'r peiriant espresso sy'n cael ei yrru gan bwmp, sef y mwyaf cyffredin mewn bariau espresso bellach. Yn lle defnyddio nerth llaw, mae pwmp modur yn creu'r pŵer sydd ei angen i fragu espresso. Mae yna wahanol fathau o'r model hwn, nad ydyn nhw'n gwahaniaethu llawer o ran blas ond yn bennaf yn yr amser mae'n ei gymryd i gynhyrchu'r coffi. Mae gan un foeler ar gyfer y bragdy ac i gynhyrchu ager ar gyfer y llaeth, sy'n gofyn am amser i newid tymheredd. Dyma'r amrywiad mwyaf cyffredin yn y cartref. Mae gan y llall ddau foeler ar wahân, un ar gyfer bragu coffi ac un ar gyfer cynhyrchu stêm, sy'n lleihau amser.

### Amrywiadau

#### Lled-awtomatig, awtomatig a hollol awtomatig

Yn aml, gelwir peiriannau sy'n cynnwys ychwanegion fel pympiau, synwyryddion, falfiau a malwyr i awtomeiddio'r broses yn awtomatig.

* **peiriannaau lled-awtomatig** yn awtomatig yn yr ystyr bod y dŵr yn cael ei bwmpio yn lle cael ei orfodi gan rym â llaw.
* **peiriannau awtomatig** â mesurydd llif. Pan fydd y dŵr sydd wedi'i raglennu wedi'i orfodi trwy'r mesurydd llif, mae'r pwmp yn cau i ffwrdd yn awtomatig ac mae pwysedd yn diflannu trwy falf.
* **peiriannau cwbl awtomatig** sy'n malu’r ffa coffi, eu pacio, ac yn tynnu’r coffi ohonyn nhw; y cyfan sydd angen i'r coffi ei wneud yw ail-lenwi â ffa, a'i ail-lenwi â dŵr oni bai bod y bragwr wedi'i gysylltu â phibell ddŵr.

Mae rhai yn cynnwys ewynydd llaeth awtomatig.

### Wedi'i yrru gan aer cywasgedig

Mae peiriant espresso cywasgedig wedi'i bweru gan aer, *handpresso*, fel y'i gelwir, yn beiriant espresso pwysedd uchel â llaw sy'n gweithio trwy bwmpio aer ar bwysedd uchel iawn (16 bar) i siambr ganolradd. Yna caiff dŵr poeth ei dywallt i gronfa fach, a all gynnwys dŵr poeth ar gyfer cwpan o espresso, tua 45 ml. Mewnosodir ffa coffi ar ben y gronfa ddŵr a chaiff portafilter ei sgriwio ar ben y gronfa ddŵr. Yna mae'r peiriant yn troelli ac mae'r pwysau o'r siambr ganolradd yn cael ei ryddhau i'r gronfa ddŵr. Mae'r gwasgedd uchel yn gwthio'r dŵr trwy'r coffi ac i'r cwpan, sydd wedi'i leoli o dan y ddyfais. Pan fydd y swm dymunol o goffi espresso wedi'i fragu, mae'r pwysau'n diflannu ac mae'r bragu'n stopio.

Manteision gwasg law yw y gellir ei defnyddio i wneud espresso pwysedd uchel go iawn gyda'r hufen iawn pan fydd dŵr poeth ar gael. Dyfeisiwyd a dyluniwyd Handpresson gan Nielsen Innovation yn 2006 ac aeth ar werth yn 2007.

Bragu Espresso ar Stôf
----------------------

Tebot Moka
Mae'r Tebot Moka yn bragu coffi ar yr un gymhareb echdynnu â pheiriant espresso confensiynol. Mae'r siambr isaf yn cynnwys y dŵr. Mae'r siambr ganolradd yn fasged hidlo wedi'i gosod y tu mewn i'r siambr isaf, sy'n cynnwys y ffa coffi mâl. Mae'r siambr uchaf, gyda hidlydd metelaidd, yn cael ei sgriwio i'r siambr isaf. Pan fydd y bragwr yn cael ei gynhesu ar stôf, mae'r pwysau o'r stêm o'r siambr isaf yn gorfodi'r dŵr trwy bibell i'r hidlydd lle mae'r coffi mâl wedi'i leoli, i'r hidlydd metelaidd lle mae'n mynd trwy dwndwr i'r siambr uchaf. ar ôl hynny mae'r coffi yn barod i'w weini. Yn dibynnu ar y math o ffa a malu, gall y tebot moka gynhyrchu'r un *crema* â pheiriannau espresso confensiynol. Mae'r bragwr moka yn gyffredin mewn gwledydd fel yr Eidal, Sbaen a Phortugal.

Dolenni allanol
---------------

* *How Espresso Machines Work*, Howstuffworks.com

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Nodyn:Webbref
2. ↑  Wingolf Lehnemann, Günter Wiegelmann: *Kaffee. ernten, rösten, mahlen*, Münster 2004, S. 109.
3. ↑  Schubarth (Hrsg.): *Repertorium der technischen Literatur*, Arthur Felix, Leipzig 1856, S. 457 f.
4. ↑
5. ↑
6. ↑  Pendergrast, Mark (2001) [1999]. *Uncommon Grounds: The History of Coffee and How It Transformed Our World*. London: Texere. t. 218. ISBN 1-58799-088-1.