Hugo Ball yn perfformio yn y clwb Cabaret Voltaire
Roedd **Dada** yn fudiad celfyddydol avant-garde Ewropeaidd ar ddechrau'r 20g. Dechreuwyd yn wreiddiol yn Zürich, Y Swistir ym 1916 fel ymateb yn erbyn erchylltra a gwallgofrwydd y Rhyfel Byd Cyntaf.

Roedd peintiadau, barddoniaeth a pherfformiadau artistiaid Dada yn aml yn ddychanol neu'n ymddangos yn absẃrd

Ymhlith prif ymgyrchwyr y mudiadad roedd: Hugo Ball, Emmy Hennings, Hans Arp, Raoul Hausmann, Hannah Höch, Johannes Baader, Tristan Tzara, Francis Picabia, Richard Huelsenbeck, George Grosz, John Heartfield, Marcel Duchamp, Beatrice Wood, Kurt Schwitters, Hans Richter, a Max Ernst.

Hanes
-----

*Fountaine (Pistyll)*, Marcel Duchamp, 1917
*Dadamatinée* gan Theo van Doesburg
Grosz ac Heartfield yn y Ffair Dada, Berlin, 1920. Mae'r placard yn dweud *Mae Celf yn Farw – Mae Celf-beirianyddol Tatlin yn fyw*
Poster DaDa, Swistir, 1920
Francis Picabia, 1913
Beatrice Wood a Marcel Duchamp, 1917
Bu'r Swistir yn wlad niwtral yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ac yn ddihangfa i arlunwyr a llenorion ifanc o'r Almaen a Ffrainc a oedd am osgoi gorfod ymladd ac oedd yn gwrthwynebu teimladau cryfion o wladgarwch, jingoistiaeth a chasineb a oedd ar led trwy bobloedd Ewrop ar y pryd. Wrth i'r rhyfel droi'n gyflafan waedlyd bu llawer yn ystyried fod dynoliaeth wedi colli pob rheswm ac wedi disgyn i wallgofrwydd.

Sefydlodd yr Almaenwyr Hugo Ball a Emmy Hennings glwb cabaret yn Zürich o'r enw *Cabaret Voltaire* ble gynhaliwyd perfformiadau yn gwawdio a dychanu 'synnwyr cyffredin' ac ymddygiad 'normal'. Enwyd y clwb ar ôl yr awdur Ffrangeg Voltaire (1694-1778) a ymosododd ar arferion cymdeithas ei gyfnod yn ei lyfr *Candide*.

O'r *Cabaret Voltaire* tyfodd mudiad celfyddydol anffurfiol. Dewiswyd yr enw di-ystyr, plentynnaidd 'Dada' ac yn fuan fe ledodd i Berlin, Paris ac Efrog Newydd.

Amcan y *Dadawyr* oedd troi rhesymeg wyneb i waered. Gan greu amrywiaeth eang o steils ac arddulliau newydd, roedd eu gwaith yn cynnwys, peintiadau, cerfluniaeth, llenyddiaeth, barddoniaeth, theatr, ffotograffiaeth, sinema a *chollage*.

Dylanwadwyd ar y *Dadawyr* gan fudiadau celfyddydol avant-garde eraill y cyfnod fel Ciwbiaeth, Dyfodoliaeth *(Futurism)* a Mynegiadaeth *(Expressionism)* ac *anti-art* (a ddyfeisiwyd ychydig o flynyddoedd yn gynt gan Marcel Duchamp).

Roedd eu gweithgareddau yn cynnwys cyfarfodydd cyhoeddus, gwrthdystiadau a chyoeddi cylchgronau a maniffestos a oedd yn ddadlau'n frwd celfyddyd, diwylliant a gwleidyddiaeth.

Yn ogystal â bod yn erbyn rhyfel ac yn wrth-sefydliadol, roedd syniadaeth y *Dadawyr* yn aml yn gefnogol i fudiadau radicalaidd asgell chwith.

Erbyn y 1930au yn yr Almaen, cafodd waith Dada ei gondemnio fel *Entartete Kunst* ('celf ddirywiedig') gan y Natsïaid a'i atal rhag ei arddangos yn gyhoeddus. Cafodd lawr o'r darluniau eu cipio a llyfrau eu llosgi gan y Natsïaid ac yn ddiweddarach anfonwyd llawer o'r artistiaid ac ysgrifenwyr na lwyddodd i ddianc yr Almaen i garchar neu'u lladd.

Wedi diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf symudodd Tristan Tzara a nifer o'r *Dadawyr* o'r Swistir i Baris ble roeddent yn ddylanwadol iawn ymlith yr arlunwyr a llenorion avant-garde wrth i syniadaeth Dada gyfrannu at y genhedlaeth nesaf o fudiadau celf, yn arbennig Swrealaeth.

### Yr enw *Dada*

Mae tarddiad yr enw Dada'n aneglur, mae rhai'n credu ei fod yn air diystyr; mae eraill yn mynnu ei fod yn dod o'r iaith Rwmaneg – y gair am 'ie'. Roedd Tristan Tzara a Marcel Janco'n Rwmaniaid a sylwyd ar eu defnydd cyson o 'Da Da' gan eu cyfeillion yn Zürich. Mae eraill yn cyfeirio at hanes y grŵp o arlunwyr yn y Swistir yn dewis y gair ar hap trwy bwyntio cyllell ar eiriadur Ffrangeg – Almaeneg. Y cyllell yn glanio ar 'Dada' - gair plentynnaidd am geffyl pren neu hobi (fel *hobby horse* yn Saesneg).

(Trwy gyd-ddigwyddiad defnyddir hefyd y gair 'Da Da' yn rhai ardaloedd o ogledd-orllewin Cymru ar gyfer melysion), fel a wneir yn Ffrangeg, gyda *bon-bon*.

### Enghraifft

Sut i wneud barddoniaeth *Dada* gan Tristan Tzara
♦ Cymerwch siswrn  

♦ Dewiswch erthygl mor hir â'r gerdd rydych yn ei bwriadu  

♦ Torrwch allan yr erthygl  

♦ Wedyn torrwch bob gair sydd yn ffurfio'r erthygl ac yna'u rhoi mewn bag.  

♦ Ysgydwch y bag yn ofalus  

♦ Wedyn cymerwch y darnau allan, un ar ôl y llall, yn y drefn y maent yn gadael y bag.  

♦ Copïwch yn gydwybodol  

♦ Bydd y gerdd yn debyg ichi  

♦ A dyma chi'n ysgrifennwr, yn wreiddiol hyd yr eithaf gyda dawn ddisglair ond heb werthfawrogiad yr heidiau cyffredin

Rhai *Dadawyr*
--------------

* Pierre Albert-Birot (1876-1967)
* Guillaume Apollinaire (1880-1918)
* Louis Aragon (1897-1982)
* Jean/Hans Arp (1886-1966)
* Alice Bailly (1872 -938)
* Johannes Baader (1875-1955)
* Johannes Theodor Baargeld (1892-1927)
* Hugo Ball (1886-1927)
* André Breton (1896-1966)
* Arthur Cravan (1887- 1918?)
* Jean Crotti (1878-1958)
* Theo van Doesburg (1883-1931)
* Marcel Duchamp (1887-1968)
* Paul Éluard (1895-1952)
* Max Ernst (1891-1976)
* Julius Evola (1898-1974)
* Lyonel Feininger (1871-1956)
* Elsa von Freytag-Loringhoven (1874-1927)
* George Grosz (1893-1959)
* Raoul Hausmann (1886-1971)
* John Heartfield (1891-1968)
* Emmy Hennings (1885-1948)
* Wieland Herzfelde (1896-1988)
* Hannah Höch (1889-1978)
* Richard Huelsenbeck (1892-1974)
* Marcel Janco (1895-1984)
* Tsuji Jun (1884-1944)
* Hans Leybold (1892-1914)
* Filippo Tommaso Marinetti (1876-1944)
* Agnes Elizabeth Ernst Meyer (1887-1970)
* Pranas Morkūnas (1900-1941)
* Clément Pansaers (1885-1922)
* Francis Picabia (1879-1953)
* Man Ray (1890-1976)
* Georges Ribemont-Dessaignes (1884-1974)
* Hans Richter (1888-1976)
* Kurt Schwitters (1887-1948)
* Rudolf Schlichter (1890-1955)
* Walter Serner (1889-1942)
* Philippe Soupault (1897-990)
* Sophie Taeuber-Arp (1889-1943)
* Tristan Tzara (1896- 1963)
* Takahashi Shinkichi (1901- 1987)
* Beatrice Wood (1893- 1998)
* Marius de Zayas (1880-1961)
* Yi Sang (1910-1937)
* Yves Klein (1928 -1962)
* Christian Schad (1894-1982)
* Viking Eggeling (1880-1925)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2
2. ↑
3. ↑  *Tristan Tzara 1896–1963", in Susan Salas, Laura Wisner-Broyles, Poetry Criticism, Vol. 27, Gale Group Inc. 2000, eNotes.com; retrieved April 23, 2008*
4. ↑
5. ↑  Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]), t. 1422 [sweet].
6. ↑