recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Tref a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, yw **Bosvena** (Saesneg: **Bodmin**).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 14,736.

Yn hanesyddol, Bodmin oedd tref sirol Cernyw, nes i Lysoedd y Goron symud i Truro, canolfan weinyddol y sir heddiw. Ar gyrion y dref ceir Gwaun Bodmin. Mae Caerdydd 156.2 km i ffwrdd o Bodmin ac mae Llundain yn 344.4 km. Y ddinas agosaf ydy Truro sy'n 33.2 km i ffwrdd.

Credir fod Pedrog, sant cenedlaethol Cernyw, wedi sefydlu clas yma yn y 6g. Mae'r gair *bod* yn gytras â'r gair Cymraeg *bod* ac yn golygu 'preswylfod, trigfan'; mae'r ail elfen yn yr enw, *menegh*, yn cyfateb i *mynach(od)* yn Gymraeg: felly 'Trigfan y mynachod' yw ystyr yr enw.

Cychwynnwyd tri wrthryfel Cernywaidd ym Modmin. Yn 1497, arweiniodd Michael An Gof a Thomas Flamank fyddin o Gernywiaid i Blackheath yn Llundain lle cawsant eu trechu gan fyddin y brenin. Yn Awst yn yr un flwyddn, 1497, ceisiodd Perkin Warbeck ddiorseddu Harri VII o Loegr. Yn 1549, cychwynnwyd "Gwrthryfel y Llyfr Gweddi" yno gan Gernywiaid Catholig a wrthwynebai fwriad y brenin Protestant Edward VI o Loegr i orfodi llyfr gweddi newydd. Cyraeddasant Caerwysg yn Nyfnaint. Roedd galwad am gael cyfieithiad Cernyweg o'r llyfr gweddi hefyd. Lladdwyd tua 4,000 yn y gwrthryfel hwnnw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 12 Mawrth 2021
2. ↑  Maga Cornish Place Names Archifwyd 2017-06-01 yn y Peiriant Wayback.; adalwyd 13 Awst 2017
3. ↑  City Population; adalwyd 7 Mai 2019

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Cyngor y Dref

 gw • sg • go**Dinasoedd a threfi Cernyw**

**Enwau Cernyweg**
  
**Dinas**  

Truru
  
**Trefi**  

Aberfal (Aberfala) **·** 
Bosvena **·** 
Essa **·** 
Fowydh **·** 
Hellys **·** 
Heyl **·** 
Kammbronn **·** 
Kelliwik **·** 
Lanndreth **·** 
Lannstefan **·** 
Lannust **·** 
Lannwedhenek **·** 
Lyskerrys **·** 
Logh **·** 
Lostwydhyel **·** 
Lulynn **·** 
Marghasyow **·** 
Nansledan **·** 
Pennsans **·** 
Penntorr **·** 
Penrynn **·** 
Ponswad **·** 
Porth Ia **·** 
Porthbud **·** 
Porthleven **·** 
Reskammel **·** 
Resrudh **·** 
S. Austel **·** 
S. Colom Veur **·** 
Strasnedh **·** 
Tewynblustri
  
  
**Enwau Saesneg**
  
**Dinas**  

Truro
  
**Trefi**  

Bodmin **·** 
Bude **·** 
Callington **·** 
Camborne **·** 
Camelford **·** 
Falmouth **·** 
Fowey **·** 
Hayle **·** 
Helston **·** 
Launceston **·** 
Liskeard **·** 
Looe **·** 
Lostwithiel **·** 
Marazion **·** 
Nansledan **·** 
Newlyn **·** 
Newquay **·** 
Padstow **·** 
Penryn **·** 
Penzance **·** 
Porthleven **·** 
Redruth **·** 
St Austell **·** 
St Blazey **·** 
St Columb Major **·** 
St Ives **·** 
St Just in Penwith **·** 
Saltash **·** 
Stratton **·** 
Torpoint **·** 
Wadebridge
Roedd **Gabriela G. Hässel** (ganwyd: 15 Hydref 1927) yn fotanegydd nodedig a aned yn Yr Ariannin. Y sefydliad trydyddol lle y derbyniodd ei haddysg oedd: Universidad de Buenos Aires. Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd Universidad de Barcelona.

Dynodwr rhyngwladol yr awdur ar Gofrestr Rhyngwladol Enwau Planhigion (*International Plant Names Index*) yw. Fel sy'n arferol mewn botaneg, ceir byrfodd yn hytrach nag enw llawn, pan ddyfnynir neu pan sonir am y person hwn, sef .

Bu farw yn 2009.

Anrhydeddau
-----------

Botanegwyr benywaidd eraill
---------------------------

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Enw | Dyddiad geni | Marwolaeth | Gwlad (yn ôl pasport) | Delwedd |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Felicitas Svejda | 1920-11-08 | 2016-01-19 | Canada |  |
| Maria Sibylla Merian | 1647-04-02 | 1717-01-13 | Gwladwriaeth yr Iseldiroeddyr Almaen*Brenhiniaeth yr Iseldiroedd* |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gellir canfod gwybodaeth am y botanegydd yma ar y Cyfeiriadur Rhyngwladol ar Enwau Planhigion. Adalwyd 1 Rhagfyr 2016.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicirywogaeth wybodaeth sy'n berthnasol i: ***Gabriela G. Hässel*** |
Coedwig ar ben bryn ger Maeshafn, Sir Ddinbych, yw'r **Goedwal Fawr** (Saesneg: *Big Covert*). Yn y bôn, coed ffawydd yw’r goedwal, er bod yno coed eraill, megis coed pinwydd, llarwydd, sycamor, ynn, bedw a chriafol. Mae’r coedwig yn sefyll ar Galchfaen, ac mae hen chwarel calchfaen ar ochr ddwyreiniol y bryn.

Mae ogof yn y goedwal, sydd yn estyn dros 15 medr dan ddaear. Cloddiwyd yr ogof ym 1949. Darganfuwyd 6 safle claddu a nifer o arteffactau o Oes yr Efydd.

Yr ogof
Gwelir gwyfynnod yn y goedwal, gan gynnwys Brith y llwyf, Crych Blomer a Seffyr y ffyrch ymysg eraill. Gwelir hefyd Blodau'r Gwynt, Clychau'r Gog, Mintys a Suran y Coed.

Mae haen o blwm yn rhedeg trwy’r bryniau calchfaen rhwng Prestatyn a’r Mwynglawdd, yn pasio dros Mynydd Helygain a heibio Maeshafn ac roedd pyllau plwm yn y Goedwal Fawr, yn ogystal ag Aberduna a’r holl ardal leol. Gwelir ambell siafft yn y Goedwal Fawr hyd at heddiw.

Oriel
-----

* Blodau'r gwyntBlodau'r gwynt
* 
* 
* 
* Clychau'r gogClychau'r gog
* 
*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 24 Tachwedd 2021
2. ↑  "Gwefan Woods4Sale". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-10-08. Cyrchwyd 2020-10-05.
3. ↑  Gwefan Coflein
4. ↑  Gwefan welshjournals.llgc.org.uk
5. ↑  Tudalen flickr Clive Jones
6. ↑  Gwefan moldcivicsociety.org.uk
7. ↑  Gwefan CPAT
Sefydlogrwydd bond hydrogen
Model o fondiau hydrogen mewn dŵr.
Mae **Bond hydrogen** yn fath o ryngweithiad rhyngfoleciwlaidd pan geir atyniad electrostatig rhwng dau grwp pegynol: atomau hydrogen, cyfalent yn bondio gydag atom hynod o electronegatif, megis nitrogen.

Ei roi mewn geiriau eraill, mae'r ryngweithiad yn digwydd pan fo atom o hydrogen ynghlwm wrth atom electronegatif mewn un moleciwl ac atom electronegatif mewn moleciwl arall.

Cefndir
-------

Mae bondiau hydrogen ar eu cryfaf pan fo'r atomau electronegatif yn rhai nitrogen (N), ocsigen (O) neu fflworin (F) ond gallant hefyd ddigwydd gydag elfennau llai electronegatif megis sylffwr. Bondio hydrogen yw'r rhyngweithiad rhyngfoleciwlaidd sy'n cysylltu moleciwlau dŵr (gw. y diagram ar y dde).

Gall y bondiau hydrogen ddigwydd hefyd rhwng moleciwlau (*intermolecular*) neu rhwng rannau gwahanol o un foleciwl (*intramolecular*). Yn ddibynnol ar geometreg a'r amgylchedd, mae cynnwys egni rhydd y bond hydrogen rhwng 1 a 5 kcal/mol. Mae hyn tipyn uwch na rhyngweithiad van der Waals ond yn wanach na bondiau cofalent neu fondiau ionig. Gall ddigwydd mewn moleciwlau anorganaidd (e.e. dŵr) neu foleciwlau organig (e.e. DNA a phrotein).

Hanes
-----

Yn ei lyfr *The Nature of the Chemical Bond* mae Linus Pauling yn rhoi'r clod i T. S. Moore a T. F. Winmill am gyfeirio at y bond hydrogen am y tro cyntaf, a hynny yn 1912.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  colegcymraeg.ac.uk; Archifwyd 2017-07-29 yn y Peiriant Wayback. 'Termau Addysg Uwch' y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Adalwyd 21 Mawrth 2017.
2. ↑  *International Union of Pure and Applied Chemistry|IUPAC*, *Compendium of Chemical Terminology*, ail argraffiad ("Gold Book") (1997). Ceir fersiwn wedi'i gywiro, arlein ar:  (2006–) "hydrogen bond".
3. ↑  Pauling, L. (1960). *The nature of the chemical bond and the structure of molecules and crystals; an introduction to modern structural chemistry* (arg. 3rd). Ithaca (NY): Cornell University Press. t. 450. ISBN 0-8014-0333-2.
4. ↑  Moore, T. S.; Winmill, T. F. (1912). "The state of amines in aqueous solution". *J. Chem. Soc.* **101**: 1635. doi:10.1039/CT9120101635. .
Brwydr fawr oedd **Brwydr Maes Maen Cymro** a ymladdwyd yn 1118 ger Rhewl, ger Rhuthun, Sir Ddinbych. Achos y frwydr oedd yr ymgiprys rhwng teyrnasoedd Powys a Gwynedd dros reolaeth ar Y Berfeddwlad.

Roedd Gwynedd yn ceisio ehangu i gyfeiriad y dwyrain trwy gipio Rhos a Rhufoniog. Rheolwyd y ddau gantref hynny gan yr Arglwydd Hywel ab Ithel, un o ddeiliaid Maredudd ap Bleddyn, brenin Powys. Yn 1118, gyda llu Maredudd, ymosodd Hywel ar arglwyddi Dyffryn Clwyd. Enillodd lluoedd Hywel a Maredudd y dydd ond lladdwyd Hywel ei hun ar faes y gad.

Bu farw Hywel heb etifedd i'w olynu. Ymddengys nad oedd Maredudd ap Bleddyn yn ddigon cryf i gymryd meddiant ar arglwyddiaeth Hywel. Felly cipwyd y deyrnas fechan gan feibion Gruffudd ap Cynan a'i gwneud yn rhan o deyrnas Gwynedd. Roedd hynny'n gam pwysig yn hanes Gwynedd am ei fod yn sicrhau terfynau dwyreiniol y deyrnas honno ac yn galluogi'r brenin i ehangu i gyfeiriad y de, unwaith eto ar draul Powys.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  A. H. Williams, *An Introduction to the History of Wales*, cyfrol II (Gwasg Prifysgol Cymru, d.d.), tud. 9.
Lindysyn
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **castan goch**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **castanau coch (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Red Chestnut*, a'r enw gwyddonol yw *Cerastis rubricosa*.

Oedolyn
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r castan goch yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Seiclwr proffesiynol Ffrengig yw **Bernard Hinault** (ganwyd 14 Tachwedd 1954). Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei bum buddugoliaeth yn y Tour de France.

Canlyniadau
-----------

1977
Grand Prix des Nations
Critérium du Dauphiné Libéré
Liège-Bastogne-Liège
Gent-Wevelgem
1978
Tour de France
 1af
Cymalau 8, 15 a 20
3 diwrnod yn y *maillot jaune*
Vuelta a España
Grand Prix des Nations
1979
Tour de France
 1af
 1af
Cymalau 2, 3, 11, 15, 21, 23 a 24
17 diwrnod yn y *maillot jaune*
Grand Prix des Nations
Critérium du Dauphiné Libéré
Giro di Lombardia
La Flèche Wallonne
1980
Tour de France
Prologue, cymalau 4 a 5
2 diwrnod yn y *maillot jaune*
Giro d'Italia
 Pencampwr y Byd
Liège-Bastogne-Liège
Tour de Romandie
1981
Tour de France
 1af
Cymalau 7, 16, 20 and 22
18 diwrnod yn y *maillot jaune*
Combativity award
Paris-Roubaix
Critérium du Dauphiné Libéré
Amstel Gold Race
1982
Tour de France
 1af
Prologue, cymalau 15, 20 a 22
12 diwrnod yn y *maillot jaune*
Giro d'Italia
Grand Prix des Nations
1983
Vuelta a España
La Flèche Wallonne
1984
Tour de France
2il
Prologue
1 diwrnod yn y *maillot jaune*
Combativity award
Grand Prix des Nations
Giro di Lombardia
Quatre Jours de Dunkerque
1985
Tour de France
 1af
Prologue, cymal 8
16 diwrnod yn y *maillot jaune*
Giro d'Italia
1986
Tour de France
2il
 1af - Crys dot polca
Cymalau 9, 18 and 20
5 diwrnod yn y *maillot jaune*
Combativity award

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 5729333
* LCCN: n79009313
* ISNI: 0000 0000 5928 0845
* GND: 118886436
* SUDOC: 02692241X
* BNF: cb11907541h (data)
* NKC: xx0214669
* BNE: XX1143000

 |
Sgrinlun o'r bwrdd rheoli
*Mae'r erthygl yma am y meddalwedd blogio. Ar gyfer y lletywr blogiau, gweler WordPress.com*
Meddalwedd blogio a system rheoli cynnwys cod agored a rhydd ydy **WordPress** wedi ei selio ar PHP a MySQL. Mae ganddo sawl nodwedd gan gynnwys pensaernïaeth ategion a system patrymluniau. Mae WordPress yn cael ei ddefnyddio gan dros 16.7% o'r "miliwn prif wefan" yn ôl cwmni dadansoddi data'r we Alexa Internet ac o Awst 2011, dyma oedd yn gyrru 22% o holl wefannau newydd.[1] Ar hyn o bryd WordPress ydy'r system blogio mwyaf poblogaidd ar y we.[2][3]

Rhyddhawyd yn gyntaf ar 27 Mai 2003, gan Matt Mullenweg a Mike Little.[4][5] Erbyn Rhagfyr 2011, roedd fersiwn 3.0 wedi cael ei lawr lwytho dros 65 miliwn o weithiau.[6]

Hanes
-----

Datblygwyd y rhaglen rhwng 2001 a 2002 gan Michel Valdrighi ar raglen blogio PHP o'r enw b2/Cafelog, a ryddhawyd dan drwydded GPL. Datblygwyd hwn ymhellach gan Matthew Mullenweg yn 2003 gyda'r nod o symlhau'r broses o weawduro.[7] Cyhoeddodd hyn ar ei flog a chychwynodd weithio ar WordPress gyda Mike Little.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rao, Leena (19 August 2011). "WordPress Now Powers 22 Percent Of New Active Websites In The U.S." TechCrunch. Cyrchwyd 28 September 2011.
2. ↑  "Usage of content management systems for websites". Cyrchwyd 8 August 2011.
3. ↑  "CMS Usage Statistics". BuiltWith. Cyrchwyd 2011-08-26.
4. ↑  Mullenweg, Matt. "WordPress Now Available". WordPress. Cyrchwyd 2010-07-22.
5. ↑  "Commit number 8".
6. ↑  "WordPress Download Counter". wordpress.org. Cyrchwyd 2011-02-10.
7. ↑  The Blogging Software Dilemma.

Dolenni allanol
---------------

* wordpress.org (Gwefan swyddogol) (Saesneg)
* cy.wordpress.org Pecyn iaith Cymraeg
* WordPress ar meddal.com
* Blogiau Cymraeg sy'n defnyddio WordPress
Marathon heddiw
Ymladdwyd **Brwydr Marathon** ym mis Medi 490 CC. rhwng yr Ymerodraeth Bersaidd a'r Atheniaid, ar wastadedd Marathon, ychydig i'r gogledd-ddwyrain o Athen. Daw'r wybodaeth am y frwydr yn bennaf o waith yr hanesydd Groegaidd Herodotus.

Roedd dinas-wladwriaethau Groegaidd Ionia wedi gwrthryfela yn erbyn yr Ymerodraeth Bersaidd, ac wedi derbyn cymorth gan Athen. Penderfynodd Darius I, brenin Persia yrru byddin i gosbi'r Atheniaid ac i ymgorffori Groeg yn yr ymerodraeth. Gyrrodd fyddin dan Datis ac Artaphernes gyda llynges, i gipio ynysoedd y Cyclades ac yna ymosod ar Eretria ac Athen. Gyda hwy roedd Hippias, cyn-unben Athen, oedd wedi ei alltudio ac yn gobeithio cael ei enwi'n rheolwr y ddinas wedi iddi gael ei gorchfygu gan y Persiaid. Cipiwyd Eretria, ac yna defnyddiwyd y llynges i lanio'r fyddin Bersaidd, oedd yn ôl barn haneswyr diweddar rhwng 45,000 a 60,000 o filwyr, ym mae Marathon, heb fod ymhell o Athen.

Gwrthwynebwyd hwy gan fyddin o tua 10,000 o Atheniaid a 1,000 o wŷr o ddinas Plataea. Yn ôl Herodotus yr oedd y rhedwr Pheidippides wedi ei yrri i Sparta i ofyn am gymorth. Dychwelodd gyda'r neges na allai'r Spartiaid ddod ar unwaith oherwydd gŵyl grefyddol, ond y byddent yn gyrru byddin cyn gynted ag y byddai'r ŵyl wedi gorffen. Ar y ffordd cafodd weledigaeth o'r duw Pan, a ddaroganodd fuddugoliaeth i'r Groegwyr yn erbyn Persia.

Ymladdwyd y frwydr cyn i'r Spartiaid gyrraedd, gyda'r Groegiaid dan arweiniad Miltiades a'r polemarch Callimachus. Bu'r frwydr yn fuddugoliaeth fawr i'r Groegiaid; yn ôl Herodotus lladdwyd 6,400 o Bersiaid. Llwyddodd y gweddill i ffoi i'w llongau a hwylio ymaith. Dywed Herodotus mai dim ond 192 o Atheniaid ac 11 o wŷr Plataea a laddwyd, yn ei plith Callimachus y polemarch. Ymhlith y milwyr yn y fyddin Athenaidd roedd y dramodydd enwog Aeschylus.

Y sefyllfa ar ddechrau brwydr Marathon; safle'r Groegiaid mewn glas, y Persiaid mewn coch.
Mae asgell dde ac asgell chwith y fyddin Roegaidd (glas) yn troi i mewn i amgylchynu'r fyddin Bersaidd (coch).
Claddwyd y Groegiaid a laddwyd yn y frwydr ar faes y gad, a chodwyd tomen uwch eu bedd. Ar y bedd rhoddwyd epigram gan y bardd Simonides:

Ελλήνων προμαχούντες Αθηναίοι Μαραθώνι
χρυσοφόρων Μήδων εστόρεσαν δύναμιν
(Yr Atheniaid, amddiffynwyr y Groegiaid, ym Marathon
a ddinistriodd rym y Mediaid eurwisg)
Mae traddodiad diweddarach (nid yw Herodotus yn sôn amdano) fod Pheidippides wedi rhedeg o faes y frwydr i Athen gyda'r newyddion am y fuddugoliaeth, ac yna wedi cwympo'n farw wedi dweud ei neges. O'r stori yma y rhoddwyd yr enw Marathon i'r ras fodern.

Rhoddodd y frwydr yma ddiwedd ar ymdrech gyntaf yr Ymerodraeth Bersaidd i orchfygu Gwlad Groeg. Ddeng mlynedd yn ddiweddarach daeth mab Darius, Xerxes I gyda byddin a llynges lawer mwy i wneud ail ymgais.
Etholaeth seneddol yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, yw **Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf** (Saesneg: *Bridgwater and West Somerset*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf yng Ngwlad yr HafEtholaeth Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf yng Ngwlad yr Haf
* Gwlad yr Haf yn LloegrGwlad yr Haf yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 2010,

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–presennol: Ian Liddell-Grainger (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Cerddinen wen fach** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sorbus minima* a'r enw Saesneg yw '**. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cerddinen Wen Leiaf, Cerdin Craig y Cilau, Cerdin Wen Lleiaf.**

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cerddinen wen fach***
Brwydr Mynydd Camstwn  
Mynydd CamstwnBrwydr Mynydd Camstwn
Ymladdwyd **Brwydr Gallt Campston** neu **Frwydr Mynydd Camstwn**, ger Y Grysmwnt (Cyfeirnod OS: SO362224) rywdro ym Mehefin 1405 rhwng byddin Owain Glyn Dŵr, Tywysog Cymru, a byddin Harri V, brenin Lloegr dan arweiniad Iarll Warwick. Lladdwyd nifer o Gymry, gan gynnwys Elis ap Richard ap Howell ap Morgan Llwyd, Cludwr Baner Glyn Dŵr wrth iddynt ddianc o faes y gad. Llwyddodd y Saeson i gael y llaw uchaf a throedle arall yn Sir Fynwy.

Ceir cyfeiriad at y frwydr yng Nghroniclau Owain Glyn Dŵr a sgwennwyd gan y bardd Gruffudd Hiraethog rhwng 1556 a 1564: *Yn yr un flwyddyn hono y bv y lladdfa ar gymru ar vynydd kamstwm*.

Ceir disgrifiad gan y Tywysog Harri (a ddaeth yn ddiweddarach yn frenin) at ei dad (Harri IV, brenin Lloegr), ond mae'n rhaid ei ddarllen gyda phinsiad reit fawr o halen, ac yn chwyddo'r disgrifiadau o'i fyddin ei hun! Disgrifia symudiad y byddinoedd cyn y frwydr yn eitha manwl. Dywed, 'ar 11 Mawrth, daeth cynrychiolwyr o'r fyddin Gymreig o rannau o Forgannwg, Brynbuga a Gwent, 8,000 i gyd gan losgi ar y diwrnod hwnnw thân o dref y Grosmwnt o fewn Arglwyddiaeth Mynwy a Jenvoia'. Felly, digwyddodd y frwydr yn union wedi i'r Fyddin Gymreig gipio Castell y Grysmwnt.

Arweiniwyd y Saeson gan Gilbert Talbot, Syr William Newport a Syr John Greyndor, ac roedd marchogion y brenin, mewn arfwisgoedd. Ymddengys fod ymddangosiad y Saeson yn ddirybudd i'r Cymry, a oedd wrthi'n anrheithio'r dref; nid oeddent yn eu disgwyl. Cafwyd brwydr fer, a ffodd y Cymry oddi yno.

Cefndir
-------

Drwy 1404-5 ymosododd y Cymry yn eitha rheolaidd ar dde Swydd Henffordd, gan greu anhrefn a llanast yno. Daliai'r Saeson eu gafael ar gastell y Fenni, Sir Fynwy, a nifer o gestyll eraill gan gynnwys Trefynwy, Brynbuga, y Grysmwnt, Ynysgynwraidd a Chastell Gwyn, ond roedd y tiroedd o'u cwmpas yn cael ei reoli gan y Cymry, a gellir ystyried de Cymru yn y cyfnod hwn, o ran y cestyll Seisnig hyn, yn un gwarchae anferthol.

Wedi'r frwydr
-------------

Ychydig wedi'r frwydr hon, ym Mai cafwyd cyflafan Pwll Melyn. Fodd bynnag, enillodd y Cymry un o'u brwydrau pwysicaf: Brwydr Craig-y-dorth, un filltir i'r gogledd-ddwyrain o eglwys Cwmcarfan, Sir Fynwy.

Lleoliad
--------

Mae'n bur debyg fod maes y gad ar y llwybr sy'n ymestyn o Henffordd i Langiwa dros grib Mynydd Camstwn i Llanfihangel Crucornau ac i'r Fenni. Fe'i lleolir tua 3 km i'r de-orllewin o'r Grysmwnt ac 8 km i'r gogledd-ddwyrain o'r Fenni (NGR SO 362 224). Archwiliwyd yr ardal yn y 2010au ond ni chafwyd hyd i olion y frwydr.

Darllen pellach
---------------

* J.E.Lloyd, Owain Glyndwr, 1931, t.87.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  meysyddbrwydro.cbhc.gov.uk; Adroddiad i Lywodraeth Cymru gan Chris E Smith; adalwyd 18 Awst 2018.
2. ↑  [NLW Peniarth MS 135. Cyhoeddwyd y testun gan J.E. Lloyd, *Owen Glendower* (Rhydychen, 1931), 152 (*Yn yr un flwyddyn hono y bv y lladdfa ar gymru ar vynydd kamstwm*)
3. ↑  meysyddbrwydro.cbhc.gov.uk; adalwyd 8 Mehefin 2018.
4. ↑  D.H. Williams, *White Monks in Gwent and the Border* (Pont-y-pŵl, 1976), t36.
Brwydr rhwng Bleddyn ap Cynfyn a dau fab Gruffudd ap Llywelyn oedd **Brwydr Mechain** a ymladdwyd yn y flwyddyn 1070 yng nghantref Mechain yn nheyrnas Powys.

Roedd Bleddyn yn fab i Cynfyn ap Gwerstan o hil brenhinol Powys. Pan laddwyd Gruffudd ap Llywelyn gan ei wyr ei hun ar ôl ei orchfygu gan Harold Godwinson yn 1063, rhannwyd ei deyrnas rhwng nifer o dywysogion. Talodd Bleddyn a'i frawd Rhiwallon wrogaeth i Harold a derbyniasant deyrnasoedd Gwynedd a Phowys. Yn 1067 ymunodd Bleddyn a Rhiwallon ag Eadric o Fersia i ymosod ar y Normaniaid yn Henffordd, yna yn 1068 gwnaethant gynghrair a'r Iarll Edwin o Mersia a'r Iarll Morcar o Northumbria i ymosod ar y Normaniaid eto.

Fe geisiodd dau fab Gruffudd ap Llywelyn gipio'r deyrnas o ddwylo Bleddyn, ond gallodd eu gorchfygu ym mrwydr Mechain yn 1070. Lladdwyd un o'r ddau yn y frwydr a bu farw'r llall o oerni ar ôl y frwydr. Lladdwyd Rhiwallon, brawd Bleddyn, yn y frwydr hon hefyd, ac o hynny ymlaen bu Bleddyn yn teyrnasu ar Wynedd a Phowys ei hun tan ei farwolaeth.

Cyfeiriadau
-----------
Wilhelm (chwith) a Jacob Grimm (dde) o baentiad gan Elisabeth Jerichau-Baumann
1000 Deutsche Mark (1992)
Ysgolheigion, ieithwyr ac ymchwilwyr diwylliannol Almaenig a gasglai hen chwedlau ac a gyhoeddodd sawl cyfrol o chwedlau a llên-gwerin oedd y **Brodyr Grimm**. Cyhoeddasant y gyfrol Grimm's Fairy Tales, a ddaeth yn hynod boblogaidd. Gwnaeth Jakob waith academaidd hefyd ar ieitheg, a oedd yn ymwneud â sut y mae seiniau mewn geiriau'n newid dros amser, (Grimm's law). Roedd hefyd yn gyfreithiwr ac roedd ei waith cyfreithiol "German Legal Antiquities" (Almaeneg: Deutsche Rechtsaltertümer) ym 1828, wedi ei wneud yn flaenllaw ym maes tarddiad ac ystyr nifer o idiomau a symbolau cyfreithiol hanesyddol. Ynghyd â Karl Lachmann a Georg Friedrich Benecke gellir eu hystyried fel sylfaenwyr ieitheg Almaeneg ac Astudiaethau Almaeneg. Dechreuodd y ddau frawd grynhoi'r sef y geiriadaur Almaeneg cyntaf. Bu fawr Jacob a lwyddodd i gwblhau'r llythrennau A, B, C ac E, ar 20 Medi, 1863.

Cyhoeddwyd y casgliad cyntaf o straeon tylwyth teg "Children's and Household Tales" (Almaeneg: Kinder-und Hausmärchen) ym 1812 ac roedd yn cynnwys dros 200 o straeon tylwyth teg. Yn eu ffurfiau gwreiddiol, roedd chwedlau Grimm yn dreisgar a thywyll, mewn gwrthgyferbyniad chwyrn i'r "fersiynnau Disney" o'r un chwedlau a ryddhawyd yn ddiweddarach.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Zipes 1998
2. ↑  Nodyn:Eicon Almaeneg Jacob Grimm zum Geburtstag: Von der Poesie im Recht. *Legal Tribune ONLINE, Spiegel Online* (2011-01-04).
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Cerddinen Gymreig** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sorbus leptophylla* a'r enw Saesneg yw '**. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cerddinen Gymreig.**

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cerddinen Gymreig***
Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol yw **carbon** (o'r Lladin *carbo* "glo"): , gyda'r symbol `C` a'r rhif atomig 6. Fela aelod o Elfen Grŵp 14, mae'n anfetel gyda sawl alotrop yn bodoli o dan dymheredd a gwasgedd safonol, gan gynnwys: graffit (solid du anhydawdd), diemwnt (solid caled tryloyw) a ffwlerenau (solidau du hydawdd). Graffit yw'r ffurf sefydlog, gyda diemwnt yn ffurf cyfarwydd arall sy'n dangos sefydlogrwydd cinetig, ond mae'n newid i raffit o dan gwres uchel iawn. Mae ganddo briodweddau amrywiol iawn: mae diamwnd yn dryloyw a graffid yn ddu fel glo. Diamwnd yw'r deunyd caletaf sy'n bodoli ar wyneb y ddaear ac ar y llaw arall, mae graffid yn feddal - fel 'plwm' pensil yn gadael ei ôl ar bapur; ystyr gwreiddiol "graffid" ydy "γράφω" neu "ysgrifen". Ar y naill law: prin fod diamwnd yn dargludo trydan, ond mae gan graffin a charbon nanotiwb,ar y llaw arall, y gallu i ddargludo gwres yn well nag unrhyw ddeunydd arall. Un elfen, ond y ddau begwn eithaf, mewn sawl ffordd.

Ceir tri isotop naturiol, gyda 12C a 13C yn sefydlog a 14C yn ymbelydrol efo hanner oes o tua 5,730 years. Mae'n un o'r cyfansoddion prin hynny y gwyddom amdano ers cyn cof.

Mae'r ffwlerenau yn alotropau anarferol sydd newydd cael eu darganfod dros yr ugain mlynedd diwethaf, a'r un mwyaf cyfarwydd yr C60 sy'n bodoli fel sffêr o atomau o garbon yn debyg i'r patrwm ar wyneb pêl pêl-droed.

Mae pob alotrop o garbon yn solid o dan amgylchiadau arferol, gyda graffid y mwyaf sefydlog. Mae'n wrthiannol i gemegau, ac angen tymeredd uchel iawn i adweithio gydag ocsigen. Cyflwr ocsidiad mwyaf cyffredin carbon mewn cyfansoddion anorganig ydy +4, er y ceir +2 mewn carbon monocsid

Delwedd:Element 6.webmCarbon atom
Ffynhonnell mwyaf carbonau anorganig ydy calchfaen, dolomidau a charbon deuocsid, ond ceir cyflenwad mawr ohono mewn defnyddiau organig: glo, mawn, olew ayb. Mae carbon yn ffurfio llawer iawn o gyfansoddion - mwy na'r un elfen arall - gyda dros deg miliwn wedi'u disgrifio'n wyddonol, hyd yma (2014), rhan fechan iawn o'r cyfansoddion posib, theoretig.

Gweler hefyd
------------

* Ôl troed carbon
* Cylchred carbon
* Glo

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "World of Carbon – Interactive Nano-visulisation in Science & Engineering Education (IN-VSEE)". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-10-05. Cyrchwyd 2008-10-09.
2. ↑  "Carbon – Naturally occurring isotopes". WebElements Periodic Table. Cyrchwyd 2008-10-09.
3. ↑  "History of Carbon". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-01. Cyrchwyd 2013-01-10.
4. ↑  Chemistry Operations (December 15, 2003). "Carbon". Los Alamos National Laboratory. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-09-13. Cyrchwyd 2008-10-09.

Chwiliwch am ***carbon***  
yn Wiciadur.
Marwolaeth Rolant gan Jean Fouquet (c. 1455–1460).
Ymladdwyd **Brwydr Ronsyfal** (Ffrangeg: *Roncevaux*, Sbaeneg: *Roncesvalles*) ym Mwlch Ronsyfal, ar y ffîn rhwng Sbaen a Ffrainc, ar 15 Awst 778, rhwng rhan ôl byddin Siarlymaen, dan Rolant, arglwydd Mers Llydaw, a llu y Basgiaid.

Brwydr Ronsyfal yn Llyfr Coch Hergest a gofnodwyd ar ddiwedd y 14g
Yng ngwanwyn 778, roedd Siarlymaen wedi bod yn ymgyrchu yn Sbaen. Wrth ddychwelyd i Ffrainc, ymosodwyd ar ran ôl y fyddin gan y Basgiaid. Gorchfygwyd y Ffranciaid, a lladdwyd Rolant yn yr ymladd. Anfarwolwyd y digwyddiad yn y *Chanson de Roland*, ond newidiwyd yr hanes; yn y *Chanson*, bellach y Mwslimiaid yw'r gelyn.

Cof
---

Cyfeirir at y frwydr gan Iorwerth C. Peate (ganwyd 1901) yn ei gerdd Ronsyfál sy'n cynnwys y cwpledi:

Ni ddaw o'r niwl un milwr tal,
o'r hen oes fud, i Ronsyfál.
a:

ac aros nes i'r gwyll fy nal,
a'r nos a fu yn Ronsyfál.
Mae *Can Roland*, sy'n adrodd hanes Rolant a Brwydr Ronsyfal yn cael ei gynnwys yn llyfr T Rowland Hughes *Storïau Mawr y Byd*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hughes, T Rowland (1936). "Cân Roland". *Storïau Mawr y Byd*. Gwasg Aberystwyth.
Brwydr a ymladdwyd ar neu o gwmpas 5 Mai 1405 yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr oedd **Brwydr Pwll Melyn**.

Ymladdwyd y frwydr ger bryn Pwll Melyn, gerllaw Brynbuga yn Sir Fynwy. Arweiniwyd y fyddin Gymreig gan un o 11 o feibion Owain, Gruffudd ab Owain Glyn Dŵr, a byddin Seisnig dan yr Arglwydd Grey o Codnor. Gorchfygwyd y Cymry, a chymerwyd Gruffudd yn garcharor i Monkswood ac oddi yno i Dŵr Llundain ble y bu farw 6 mlynedd yn ddiweddarach. Lladdwyd hefyd brawd Owain, Tudur ap Gruffudd, John ap Hywel, abad Llantarnam a mil a hanner o filwyr Cymreig; bu hyn yn gnoc enfawr i ymgyrch y Cymru dros eu hannibyniaeth. Ildiodd 300 o ddynion i Grey, ond dienyddiwyd y rhan fwyaf ohonynt am eu trafferth, o flaen y castell.

Castell Brynbuga, ble dienyddiwyd nifer o'r 300 o Gymru a ildiodd wedi'r frwydr
Ymladdwyd y frwydr, yn ôl yr hanesydd J. E. Lloyd a sgwennai yn 1933, ar y tir i'r gogledd o Gastell Brynbuga: ar dir "Fferm y Castell" a *Castle Oak Pond* sef y 'Pwll Melyn" a roddodd ei enw i'r frwydr. Nododd Lloyd, hefyd, y darganfuwyd nifer o ysgerbydau yn y pwll pan gafodd ei lanhau. Roedd dŵr y llyn yn frown-budur am flynyddoedd, efallai oherwydd y cyrff, a hyn a roddodd iddo'r enw "Melyn", gair yr oes i ddisgrifio'r lliw. Bellach mae'r pwll wedi lleihau oherwydd gwaith draenio. I'r gorllewin o'r pwll y safodd y fyddin Gymreig gan ymosod ar ochr ogleddol y castell.

Llyfryddiaeth
-------------

* J. E. Lloyd, *Owen Glendower* (Rhydychen, Clarendon Press, 1931)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Battles and Campaigns from The Chronicle of Adam of Usk". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-09-01. Cyrchwyd 2016-05-12.
2. 1 2  J.E. Lloyd, "The Battle of Pwll Melyn", *Archaeologia Cambrensis* 88 (1933), tud. 347-8
|  |
| --- |
| Rhan o gyfres ar |
| Fywydeg |
| Glöyn byw |
| Meysydd astudio
* Anatomeg
* Biocemeg
* Bioleg cell
* Bioleg datblygiad
* Bioleg ddynol
* Bioleg esblygiadol
* Bioleg foleciwlaidd
* Bioleg forol
* Botaneg
* Ecoleg
* Ffisioleg
* Geneteg
* Microfioleg
* Mycoleg
* Paleontoleg
* Söoleg
* Systemateg

 |
| Cysyniadau o fewn bioleg
* Bywyd
* Cadwraeth
* Cromosom
* DNA
* Esblygiad
* Ffosil
* Organeb byw

 |
| Biolegwyr Cymreig adnabyddus
* Hugh Davies
* R Elwyn Hughes

* Steve Jones
* Edward Lhuyd

* Gwendolen Rees
* Jean Olwen Thomas

* Deri Tomos
* Eleanor Vachell

* Alfred Russel Wallace

 |
| * v
* t
* e
 |

**Biocemeg**, neu weithiau **cemeg biolegol**, yw'r astudiaeth o brosesau cemegol o fewn organebau byw. Mae llawer o'r astudiaeth yn ymwneud â phroteinau, carbohydradau, asidau niwclëig, lipidau, a'u ymadweithiau.

Mae'r prosesau biocemegol hyn yn cynnwys rheoli gwybodaeth drwy signalu a thrwy reoli llif yr egni drwy fetabolaeth, ac yn gyfrifol am fywyd yr organebau a chyfoeth yr amrywiaeth bywyd ar y Ddaear. Yn ystod degawd ola'r 20g, gwelwyd twf aruthrol yn y maes hwn, a gwelwyd biocemeg yn datblygu o fewn pob adran o wyddorau gwybyddiaeth (*life sciences*): botaneg, meddygaeth, geneteg ayb, a phob un yn ymwchwilio'n fanwl i fiocemeg o fewn eu gwyddor hwy. Heddiw, yn 2017, prif ganolbwynt y gwaith yw'r ymgais i geisio deall sut y mae moleciwlau biolegol yn arwain at brosesau o fewn celloedd organebau byw, gwaith sy'n berthnasol iawn i'r astudiaeth o feinweoedd, organau a'r organeb yn ei gyfanrwydd.—hynny yw, popeth o fewn maes bioleg.

Strwythur DNA 1D65

Cymry blaenllaw yn y maes
-------------------------

Un o'r bobl mwyaf blaenllaw yn y maes hwn yw'r Fonesig Athro Jean Thomas FRS (Caergrawnt).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Biochemistry". *acs.org*.
2. ↑  "*Termau Addysg Uwch y Coleg Cymraeg*; www.colegcymraeg.ac.uk;". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-07-29. Cyrchwyd 2017-04-26.
3. ↑  Voet (2005), t. 3.
4. ↑  Karp (2009), t. 2.
5. ↑  Miller (2012), t. 62
6. ↑  Gwefan rcsb.org; adalwyd 26 Ebrill 2017.

 gw • sg • go**Is-ddosbarthiadau mwyaf bywydeg**

Anatomeg **·**  Biocemeg **·**  Bioffiseg **·**  Botaneg **·**  Bioleg cell **·**  Bioleg cadwraeth **·**  Bioleg datblygiad **·**  Ecoleg **·**  Epidemioleg **·**  Bioleg esblygiadol **·**  Geneteg **·**  Genomeg **·**  Bioleg dynol **·**  Imiwnoleg **·**  Bioleg morol **·**  Microbioleg **·**  Bioleg foleciwlaidd **·**  Paleontoleg **·**  Patholeg **·**  Ffisioleg **·**  Bioleg systemau **·**  Swoleg
Un o frwydrau pwysicaf Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr (1642–1646) oedd **Brwydr Marston Moor** (2 Gorffennaf 1644), rhwng y Seneddwr Ferdinando Fairfax a'r fyddin Seisnig, gyda'r Cyfamodwyr o'r Alban yn erbyn byddin Siarl I, brenin Lloegr a'r Alban.

I Ferdinando Fairfax a'r Cyfamodwyr yr aeth y fuddugoliaeth bwysig hon.

*Oliver Cromwell ym Mrwydr Marston Moor* (1599–1658). Cadarnhawyd enw Cromwell fel milwr y cafalri drwy'r fuddugoliaeth hon.
Yn ystod haf 1644, roedd y Seneddwyr a'r Cyfamodwyr wedi rhoi Efrog dan warchae, a oedd yn cael ei hamddiffyn gan Marcwis Newcastle. Roedd y Tywysog Rupert wedi casglu byddin gref a fartsiodd drwy Ogledd Orllewin Lloegr ac ar draws bryniau'r Pennines, gan gynyddu mewn nifer wrth fynd. Bwriadent dorri'r gwarchae a rhyddhau'r dref. Pan ddaeth y ddwy fyddin benben a'i gilydd, ymladdwyd brwydr mwyaf y Rhyfel Cartref.

Ar y 1af o Orffennaf, gwnaeth Rupert, symudiad annisgwyl drwy orfodi brwydr, er fod ganddo lawer llai o filwyr yn ei fyddin. Ond yn hytrach nag ymosod ar unwaith, yn y bore bach, daliodd ei afael - a chynyddodd y ddwy ochr o ran nifer. Tir corsiog yw Marston Moor, sy'n agored ac eang, mymryn i'r gorllewin o Efrog. Yn y cyfnos, ymosododd y ddwy ochr ar ei gilydd, ac wedi dwy awr, roedd y pennau-grynion (neu'r Seneddwyr), dan arweiniaeth Oliver Cromwell, yn erlyn y Brenhinwyr hynny a oedd yn dianc o faes y gad, gyda'u cynffonau rhwng eu coesau.

Ar y cyfan, canlyniad y frwydr hon oedd gweld y Brenhinwyr wedi'u clirio o Ogledd Lloegr a golygai fod Brenhinwyr De Lloegr wedi'u gwahanu oddi wrth Brenhinwyr yr Alban.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Llyfr: *Civil War: The Wars of the Three Kingdoms 1638–1660*, gan Trevor Royle; cyhoeddwyd yn Llundain gan Abacus, 2004, isbn=0-349-11564-8 tud.279
**Carme Forcadell i Lluís** (ganwyd yn Xerta, Baix Ebre yn 1956) yw Llywydd Cynulliad Cenedlaethol Catalwnia o'i sefydlu yn 2012 hyd at Mai 2015.. Mae'n awdures nifer o lyfrau, yn bennaf am iaith ac addysg.

Yn 2015 fe'i hetholwyd ar sedd yn Llywodraeth Catalwnia fel rhan o'r glymblaid Junts pel Sí ('Annibyniaeth Gyda'n Gilydd'). Yna, ar 26 Hydref 2015 etholwyd hi'n Llywydd Llywodraeth Catalwnia.

Yn Hydref 2016 bu'n rhaid iddi ymddangos o flaen Tribiwnlys Cyfansoddiadol Sbaen am iddi ganiatáu i'r Refferendwm dros Annibyniaeth gael ei gynnal. Penderfynodd y Tribiwnlys y byddai Carme'n cael ei herlyn mewn llys barn. Dywedodd wrth y Llys, ar 16 Rhagfyr 2016 iddi ganiatáu'r bleidlais gan i ddwy blaid ofyn amdano, ac y byddai'n gwneud yr un penderfyniad eilwaith. Dywedodd fod y Tribiwnlys,a wysiwyd gan Lywodraeth Sbaen, yn fodd i sensro a thawelu llais pobl Catalwnia.

Addysg a gyrfa
--------------

Derbyniodd Carme radd mewn athroniaeth o Brifysgol Barcelona a gradd Meistr mewn Athroniaeth Catalan o'r un coleg. Am beth amser wedyn gweithiodd yn y cyfryngau, gan gynnwys TVE rhwng 1979 a 1982. Ers 1985 bu'n aelod o Adran Addysg y Llywodraeth ac mae wedi cyhoeddi nifer o lyfrau ar iaith ac addysg yn ogystal â geiriadur.

Gwleidyddiaeth a gwaith
-----------------------

Mae'n aelod o 'Gomisiwn Dros Urddas' a'r 'Llwyfan Dros yr Hawl i Benderfynu' sy'n rhan o Bwyllgor y Cyfryngau.

Yn wleidyddol mae'n perthyn i asgell chwith y Gweriniaethwyr ac yn aelod o Esquerra Republicana de Catalunya; bu'n Gynghorydd Tref Sabadell rhwng 2003 a 2007..

Yn haf 2012 roedd yn gyfrifol am gydlynnu'r 'Orymdaith Dros Annibyniaeth' yng Nghatalunia yn ogystal â bod yn Llywydd y Cynulliad. Roedd hefyd yn lladmerydd yn yr ymgyrchoedd *Catalunya, nou estat d'Europa* (Catalonia, Gwladwriaeth newydd Ewrop) a 'Via Catalana' (Y ffordd Catalunaidd). Gwobrwywyd Carme yn 2014 pan enillodd Wobr John White yn nhref Perpignan, am ei gwaith dros ei gwlad, ac am amddiffyn ei hunaniaeth a'i diwylliant.

* 20122012
* Carme'n pleidleisio yn Refferendwm Catalwnia 2014Carme'n pleidleisio yn Refferendwm Catalwnia 2014
* Ail o'r chwith gyda Artur Mas i Gavarró ar y chwith eithafAil o'r chwith gyda Artur Mas i Gavarró ar y chwith eithaf

Gweler hefyd
------------

* Cenedlaetholdeb Catalanaidd
* Artur Mas i Gavarró

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Jordi Sànchez, nou president de l'Assemblea Nacional Catalana". CCMA.cat. 16 Mai 2015. Cyrchwyd 15 Gorffennaf 2015.
2. ↑  Bataller, Marc (30 Ebrill 2012). "L'actitud hostil d'Espanya ens ajudarà a tenir estat" (yn Catalan). *El Punt Avui*.. Adalwyd 15 Gorffennaf 2015.
3. ↑  *"L'actitud hostil d'Espanya ens ajudarà a tenir estat" Entrevista a Carme Forcadell*; adalwyd 30 Ebrill 2012
4. ↑  "Diputats electes" (yn Catalan). *El Punt Avui*.. Adalwyd 11 Hydref 2015.
5. ↑  catalanmonitor.com; adalwyd 16 Rhagfyr 2016.
6. ↑  Currículum a la seva pàgina web
7. ↑   *La madrina del independentismo*; El País

Dolen allanol
-------------

* Gwefan swyddogol

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 86704578
* LCCN: no2015170217
* ISNI: 0000 0000 6106 8149
* BNE: XX1074609

 |
Poster Rhys Aneurin o'r gerdd "Y Sbectol Hud" gan Mererid Hopwood
Soned gan y prifardd Mererid Hopwood yw ***Y Sbectol Hud***.

Yn y gerdd hon, mae'r bardd yn ein hannog i ddefnyddio ein dychymyg i weld y byd o'r newydd. Mae'r byd modern yn llawn o bethau sy'n ein rhwystro rhag gweld harddwch naturiol y byd o'n cwmpas. Er mwyn i ni allu gweld rhyfeddodau'r byd mae'r bardd am i ni wisgo "sbectol" ein dychymyg ac mae honno'n "Sbectol Hud

Mesur
-----

WicillyfrauWicillyfrau
Mae gan Wicilyfrau gwerslyfr neu lawlyfr ar y pwnc yma:
***Barddoniaeth/Soned***

Soned yw'r gerdd hon wedi'i rhannu'n ddau bennill, sef yr wythawd (yr wyth llinell gyntaf) a'r chwechawd (y chwe llinell olaf).
Mae'r volta (sef y rhaniad rhwng yr wythawd a'r chwechawd mewn soned) yn amlwg iawn yn y gerdd hon gan fod y bardd wedi rhannu'r soned yn ddau ran rhwng yr wythawd a'r chwechawd.

Dolenni allanol
---------------

* Y Sbectol Hud gan Mererid Hopwood (BBC Bitesize)
* Y Sbectol Hud (Fideo o boster Rhys Aneurin)
* Mererid Hopwood yn darllen ei cherdd "Y Sbectol Hud" (Adnoddau Addysgol CBAC)
Cymuned sy'n canolbwyntio ar anifeiliaid anthropomorffaidd yw **furry fandom**.

Maen nhw'n dathlu eu diwylliant trwy gelfyddyd, cerddoriaeth, gwisgoedd ("fursuit", ym mratiaith furry), ac yn y blaen. Yn arbennig, maen nhw'n dathlu'r diwylliant furry ar-lein ac yn eu confensiynau.

Sawl enghraifft o gonfensiynau yw: Anthrocon yn America, Eurofurence yn yr Almaen, Vancoufur yng Nghanada, Scotiacon yn yr Alban, ac yn y blaen. 

Fel arfer, "furry", neu "fur", yw'r term am gyfranogwr y fandom yn Saesneg ac yn ieithoedd arall hefyd, fel Ffrangeg, Rwsieg, ac yn y blaen.

Dechreuodd y gymuned yn ystod yr 1980/1990au, yng Ngogledd America, oherwydd cylchgronau yn arbennig. Hefyd, roedd cyfrifiaduron helpu poblogeiddio'r fandom hefyd trwy'r rhyngrwyd.

Heddiw, mae'r isddiwylliant yn cael perthynas drwg efo'r cyfryngau a'r cyhoedd. Oherwydd, mae un rhan y fandom yw rhywiol. Mae'r gair maen nhw'n defnyddio i siarad am y rhan rhywiol yw "yiff".

Yng Nghymru, peth pobl sy'n cynnig casgliadau

Enghraifft o "fursona" yn y "furry fandom".Mae "furries" yn cael "fursonas" fel arfer.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) WikiFur - wici am y fandom
Digwyddodd **Brwydr Stow-on-the-Wold** yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr ger tref Stow-on-the-Wold, Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ar 21 Mawrth 1646. Roedd Siarl I, brenin Lloegr a'r Alban, yn ei chael yn fwy fwy anodd i gadw'r byddinoedd gyda'i gilydd fel yr oedd yn gorfod aros am gymorth o Iwerddon, yr Alban, a Ffrainc. Gwnaeth Syr Jacob Astley gasglu gweddillion y byddinoedd yn y Gorllewin at ei gilydd. a dechreuodd gasglu'r byddinoedd garsiynau a oedd yn bodoli o hyd yn y gorllewin. Erbyn hyn, roedd ysbryd y milwyr yn isel, ond roedd gallu Astley fel milwr profiadol, llwyddodd i ddod â byddin o 3,000 at ei gilydd.

Y Frwydr
--------

Roedd Astley yn ceisio cyrraedd Rhydychen gyda'i fyddin pan glywodd Senedd Lloegr amdano. O ganlyniad, roedd brwydr ar hyd afon Avon wrth i Astley geisio efadu'r byddin arall. Yn y diwedd, nid oedd dim byd arall y gallai Astley wneud ond stopio i ymladd y byddin Roundhead a arweiniwyd gan y Cyrnol Thomas Morgan a Syr William Brereton. Dewisodd Astley fryn i'r gogledd-ddwyrain yn Stow-on-the-Wold, sydd bellach ar bwys yr A424.

Llyfryddiaeth
-------------

* Max Hastings, *The Oxford Book of Military Anecdotes* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1986)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Willis-Bund, John William (1905). *The Civil War In Worcestershire, 1642-1646: And the Scotch Invasion Of 1651* (yn Saesneg). Birmingham: The Midland Educational Company. tt. 175–176.

Dolenni allanol
---------------

* Erthygl English Heritage
* Erthygl y Battlefield
Mewn systemau rhifol mathemategol, **y bôn** (ll. **bonion**) (weithiau: **radics** neu 'sylfaen') yw'r nifer o ddigidau unigryw, gan gynnwys sero, mae system rhifo, ble mae lleoliad y digid yn bwysig, yn ei ddefnyddio i gynrychioli rhifau. Er enghraifft, ar gyfer y system ddegol (y system fwyaf cyffredin sy'n cael ei ddefnyddio heddiw) mae'r radics yn ddeg (10), gan ei fod yn defnyddio deg digid - o 0 i 9.

Mewn unrhyw system rhifol safonol, lleoliadol, mae'r rhif, fel arfer, yn cael ei ysgrifennu fel (*x*)*y* gydag *x* fel y llinyn o ddigidau ac *y* fel ei bôn. Gyda bôn 10, mae'r tanysgrif yn cael ei gymryd yn ganiataol (ac yn cael ei hepgor) ar gyfer bôn deg, gan mai dyma'r ffordd fwyaf cyffredin i fynegi gwerth. Er enghraifft, mae (100)dec = 100 (yn y system degol) yn cynrychioli'r nifer cant, tra bod (100)2 (yn y system ddeuaidd gyda bôn 2) yn cynrychioli'r rhif pedwar.

*Radics* yw'r term Lladin am 'wreiddyn'.

Systemau rhifol cyffredin
-------------------------

O fewn system Bôn 13, mae'r llinyn o ddigidau e.e. 398 yn golygu:
3 × 132 + 9 × 131 + 8 × 130 = 632.

Yn fwy cyffredinol, mewn system bôn *b* (*b* > 1), mae rhes o ddigidau *d*1 … *dn* yn dynodi rhif *d*1*b**n*−1 + *d*2*b**n*−2 + … + *dnb*0, ble mae 0 ≤ *di* < *b*.

Rhai bonion eitha cyffredin:

| Bôn | Enw | Disgrifiad |
| --- | --- | --- |
| 2 | System ddeuaidd | Bôn 2; y ddau ddigid yw "0" ac "1" ("I FFWRDD" ac "YMLAEN"). Dyma'r system a ddefnyddir oddi mewn i bron pob cyfrifiadur. |
| 8 | System wythol | Bôn 8. Fe'i defnyddir yn achlysurol mewn cyfrifiadureg. Yr wyth digid yw: "0–7" ac mae'n cynrychioli 3 bit (23). |
| 10 | System ddegol | Bôn 10. Y sytem a ddefnyddir fwyaf drwy'r blaned. Ceir deg digid: "0–9". |
| 12 | System deuddegol | Bôn 12. Fe'i defnyddir yn aml oherwydd y gellir rhannu 12 gyda 2, 3,4, a 6. Arferid ei ddefnyddio tan yn ddiweddar (1971) ar y ffurf "dwsin" yn enwedig i gyfrif arian: roedd deuddeg (neu un-deg-dau) ceiniog mewn swllt. |
| 16 | System hecsadegol | Bôn 16. Fe'i defnyddir weithiau mewn cyfrifiadureg, ynghyd a'r sytem ddeuol (1 digid hex i bobr 4 bit). Ceir un-deg-chwech digid: "0–9" ac yna "A–F" neu "a–f". |
| 20 | System ugeiniol | Bôn 20. Fe'i ceir yma ac acw ledled y byd. |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Y Termiadur Addysg - Ffiseg a Mathemateg*; gweler www.termau.cymru; adalwyd 25 Awst 2018.
2. ↑  termau.cymru; adalwyd 25 Awst 2018.
3. ↑  
Mano, M. Morris; Kime, Charles (2014). *Logic and Computer Design Fundamentals* (arg. 4th). Harlow: Pearson. tt. 13–14. ISBN 978-1-292-02468-4.
Mae **Glas Tulaichean - Meall na Spionaig** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Pitlochry i Braemar a Blairgowrie yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NO001774. Enw'r fam-fynydd yw Glas Tulaichean.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
The Bog Trotters Band, band llinynnol o Virginia, ym 1937. Awtodelyn yw'r offeryn ar y chwith.
Is-genre o gerddoriaeth werin Americanaidd yw **cerddoriaeth hen ffasiwn** (Saesneg: *old-time music*).

Datblygodd y term Saesneg *old-time music* yn y 1920au i ddisgrifio traddodiad cerddorol y cymunedau Eingl-Geltaidd yn Ne'r Unol Daleithiau, yn bennaf Mynyddoedd Appalachia. Cymysgedd o gerddoriaeth werin setlwyr Prydain ac Iwerddon gyda dylanwad y sioeau *minstrel* oedd hwn. Etifeddiaeth y dylanwadau hyn oedd caneuon werin a baledi o Loegr, Iwerddon, Cymru, a'r Alban, a brawddegu a thrawsacennu Affricanaidd-Americanaidd.

Prif offerynnau'r math hwn o gerddoriaeth yw dwlsimer Appalachia, y ffidl a'r banjo. Ar ddiwedd y 19g, o ganlyniad i fasgynhyrchu rhad, daeth y gitâr a'r mandolin yn rhan o'r traddodiad hefyd. Pwrpas cerddoriaeth hen ffasiwn oedd i adlonni a chysuro cymunedau'r De. Cyfeiria'r caneuon at leoedd, crefydd, bywyd diwylliannol, a gwaith yn Appalachia ac ardaloedd cyfagos. Bu perthynas gryf rhwng cerddoriaeth hen ffasiwn a dawnsiau gwerin, megis y ddawns sgwâr.

Ar ddechrau'r 20g dechreuodd y syniad o gerddoriaeth hen ffasiwn fel genre ar wahân i fathau eraill o gerddoriaeth, yn enwedig canu'r felan. Gwnaed recordiadau hen ffasiwn poblogaidd o'r 1920au ymlaen gan Fiddlin' John Carson, y Teulu Carter ac eraill. Gosododd cerddoriaeth hen ffasiwn sail i ganu gwlad ac yn hwyrach canu'r Tir Glas.


|  |  |
| --- | --- |
|  | 
The Old Grey Mare

Bascom Lamar Lunsford yn canu heb gyfeiliant yng Ngogledd Carolina, ym 1925. |
| 

---

*Problem chwarae ffeil yma? Gweler Cymorth.* |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]), t. 963 [old-time].
2. 1 2  (Saesneg) Humphrey, Mark. What is Old-time Music?. oldtimemusic.com. Adalwyd ar 6 Awst 2012.
Sefydlwyd **Brodordy Dinbych** yn nhref Dinbych ar ddiwedd y 13g gan Urdd y Carmeliaid, a adnabyddir hefyd fel 'Y Brodyr Gwynion'.

Codwyd y brodordy i'r dwyrain o Gastell Dinbych. Cafodd nawdd gan Esgobaeth Llanelwy a noddwyr llÿyg. Erbyn dechrau'r 16g cofnodir dau o frodyr-esgobion Llanelwy yn byw yno. Erbyn 1537, pan ddiddymwyd y brodordy gan Harri VIII o Loegr, dim ond pedwar brawd oedd yn byw yno.

Roedd eglwys y brodordy yn cael ei rhannu'n ddau gan lobi gyda'r brodyr yn eistedd mewn côr i'r dwyrain gyda'u hallor eu hunain a'r bobl llÿyg i'r gorllewin, hwythau gyda'u hallor eu hunain.

Ar wahân i ddarn bychan o'r abaty, dim ond eglwys adfeiliedig y brodordy sy'n sefyll heddiw. Llosgwyd yr adeiladau eraill i'r llawr yn 1899; roeddent yn cael eu defnyddio fel ystordy gwlân ar y pryd. Lleolir yr eglwys ar Stryd y Wyddgrug.

Mae'r adfeilion yng ngofal Cadw.

Ffynhonnell
-----------

* Helen Burnham, *Clwyd and Powys*. A Guide to Ancient and Prehistoric Wales. (HMSO, 1995), tud. 131.