recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd **Castell Carndochan** yn un o gestyll Tywysogion Gwynedd. Saif ar ben bryn creigiog anghysbell tua dwy filltir a hanner i'r gorllewin o bentref Llanuwchllyn, de Gwynedd.

Adfeilion tŵr Castell Carndochan
Codwyd y castell gan Llywelyn Fawr, yn ôl pob tebyg, i warchod cantref strategol Penllyn a'r mynediad i brif diroedd Gwynedd o'r de-ddwyrain (cipiodd Llywelyn Benllyn oddi ar Bowys Wenwynwyn yn 1202). Mae'r castell yn sefyll ar fan uchaf trwyn creigiog o dir sy'n ymwthio allan ar waelod cwm mynyddig Pennant-lliw lle rhed Afon Lliw i aberu yn Afon Dyfrdwy. Oddi yno gellir gweld rhan helaeth o Benllyn, o lannau Llyn Tegid i odre'r Berwyn a'r fynedfa i gyfeiriad Gwynedd ar hyd Glyndyfrdwy. Roedd y Rhufeiniaid yn ymwybodol o bwysigrwydd strategol yr ardal gan eu bod wedi codi caer yng Nghaer Gai, tua dwy filltir i'r gorllewin o'r castell.

Erbyn heddiw mae'r castell yn adfail ond gellir gweld rhannau isaf y muriau i gyd. Torrywd ffos rhwng y castell a gweddill y gefnen o dir mae'n sefyll arno: mae'r tir mor syrth a garw fel bod dim angen llawer o amddiffyn ar y tair ochr arall. Adeiladwaith syml sydd iddo. Ni ddefnyddid llawer o forter yn y muriau. Yng nghanol y llenfur ceir sylfeini tŵr sgwâr (tebyg i'r hyn a welir yn Nolwyddelan, ond yn fwy amrwd). Roedd 'na dri thŵr arall ym mhennau gogledd—orllewinol, deheuol a dwyreiniol y castell. Yn rhyfedd iawn does dim olion porth i'w gweld o gwbl.

Mae'r castell ar dir preifat heb fynediad swyddogol iddo.

Llyfryddiaeth
-------------

* Richard Avent, *Cestyll Tywysogion Gwynedd* (Caerdydd, 1983)
* A.H.A. Hogg, 'Castell Carndochan', *Journal of the Merioneth Historical and Record Society* Vol. 2, p. 178-81 (1953-6)

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Gwynedd |
| --- |
| 
* Abergwyngregyn
* Castell Caergwrle
* Castell Carndochan
* Castell Carn Fadryn
* Castell Prysor
* Castell y Bere
* Castell Cricieth
* Castell Cynfael
* Castell Degannwy
* Castell Dinas Brân
* Castell Dinbych
* Castell Deudraeth
* Dinas Emrys
* Castell Dolbadarn
* Castell Dolforwyn
* Castell Dolwyddelan
* Castell Ewlo
* Tomen y Rhodwydd

 |  |
Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Croesoswallt** (Saesneg: *Oswestry*). Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 17,105.

Bu'n dref Gymreig ers canrifoedd, yn wir dywed Gwefan Twristiaeth ardal Amwythig a Chroesoswallt: "Today the influence of Wales is still felt and you'll hear a blend of languages as you browse around." Arferid cyhoeddi papur wythnosol Y Cymro yno tan yn ddiweddar.

Lleolir Ysgol Croesoswallt yn y dref.

Hanes
-----

Roedd Croesoswallt mewn bodolaeth mor bell yn ôl a 1086, pan gofnodwyd yn Llyfr Domesday i'r siryf Rainald adeiladu castell yng nghantref Mersete. Er bod Croesoswallt yn sefyll i'r dwyrain o Glawdd Offa, daeth nifer o Gymry i fyw yn y dref yn y 11eg a'r 12eg ganrif. Ymwelwyd â'r dref gan Gerallt Gymro ar ei daith trwy Gymru yn 1188. Derbyniodd Croesoswallt ei siarter gyntaf yn 1189-90, yr hon a elwir 'Y Siarter Gwtta' achos ei hyd; cyfeirir ati fel 'Blancminster' yn y ddogfen. Bwriad y ddogfen oedd cryfhau statws Croesoswallt fel tref farchnad.

Roedd Croesoswallt yn debyg i Berwick-upon-Tweed, yn dref ar ffin Lloegr a newidiodd ddwylo ar achlysuron di-ri yn ystod yr Oesoedd Canol. Pan oedd awdurdod y tywysogion Cymreig ar ei anterth, cipiwyd y dref gan y Cymry, ond ar y cyfan, doedden nhw ddim yn medru cadw'r dref am gyfnod hir cyn i'r brenin Seisnig ei ail-gipio. Enghraifft o hyn yw camp Madog ap Maredudd yn 1149, pan gipiodd y dref a dechrau adeiladu castell yno; roedd y dref yn rhan o Bowys tan o leiaf 1157, ond wedyn, pasiwyd y dref i'r arglwydd William Fitzalan gyda bendith Harri II. Cipiodd Llywelyn Fawr, Dafydd ap Gruffudd, ac Owain Glyndŵr y dref yn 1233, 1282, ac (ar fwy nac un achlysur) yn y 1400au cynnar yn eu tro. Fe'i llosgwyd gan Glyndŵr ar gymaint o achlysuron nes i'r dref dderbyn y ffugenw 'Pentrepoeth'.

Daeth Croesoswallt yn rhan o Loegr yn unol â'r Ddeddf Uno ym 1536.

Enwogion
--------

* Edward Kyffin (tua 1558–1603), bardd Cymraeg, brawd Morris Kyffin
* Wilfred Owen (1893-1918), bardd

Gweler hefyd
------------

* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Llenyddiaeth
------------

* John Pryce-Jones, *Historic Oswestry* (Shropshire Libraries, 1982); John Pryce-Jones, *Oswestry: Parish, Church and People* (Gwasg Llanforda, 2005).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 10 Medi 2020
2. ↑  City Population; adalwyd 12 Ebrill 2021

 gw • sg • go**Trefi Swydd Amwythig**

Amwythig **·** 
Bridgnorth **·** 
Broseley **·** 
Cleobury Mortimer **·** 
Clun **·** 
Craven Arms **·** 
Croesoswallt **·** 
Church Stretton **·** 
Dawley **·** 
Yr Eglwys Wen **·** 
Ellesmere **·** 
Llwydlo **·** 
Madeley **·** 
Market Drayton **·** 
Much Wenlock **·** 
Newport **·** 
Oakengates **·** 
Shifnal **·** 
Telford **·** 
Trefesgob **·** 
Wellington **·** 
Wem
Juan Manuel de Rosas, Llywodraethwr Buenos Aires ac unben Cydffederasiwn yr Ariannin, gan Descalzi
Francisco Franco, unben Sbaen
Ffurf llywodraeth yw ***caudillismo*** ar sail arweinyddiaeth unigol y *caudillo*—unben sydd yn meddu ar dra-arglwyddiaeth wleidyddol a chymdeithasol drwy awdurdod milwrol a grym carismatig—a fodolai mewn gwledydd Sbaeneg yr Amerig yn y 19g.

Datblygodd *caudillismo* o'r hen drefn gymdeithasol yng ngwladfeydd Ymerodraeth Sbaen yn y Byd Newydd, gwleidyddiaeth sydd yn seiliedig ar agweddau tadol yr *hacienda* ("ystâd"): gwelid y *caudillo* yn cyfateb, ar lefel genedlaethol, i bennaeth yr *hacienda*, a'r dinasyddion yn cyfateb i'r gweithwyr. Defnyddiwyd yr enw Sbaeneg *caudillo* ("arweinydd") i ddisgrifio cadlywydd a oedd yn bennaeth ar lu o filwyr afreolaidd ac yn rheoli tiriogaeth benodol, gyda'i awdurdod anffurfiol yn seiliedig ar ffyddlondeb ei gefnogwyr a'i bersonoliaeth garismatig. Yn sgil y rhyfeloedd annibyniaeth ar draws America Ladin yn nechrau'r 19g, heriwyd awdurdod y llywodraethau newydd gan y *caudillos*.

Prif ladmerydd *cauillismo*, mae'n debyg, oedd yr Archentwr Domingo Faustino Sarmiento, sydd yn nodedig am ei ysgrif hir *Facundo, o Civilización i barbarie* (1845), neu yn fyr *Facundo*. Mewn enw, bywgraffiad o'r *caudillo* Juan Facundo Quiroga ydyw, ac mae'r gwaith yn ymhelaethu ar holl agweddau *caudillismo* ac arweinyddiaeth wleidyddol gan yr unigolyn. Cafodd *Facundo* effaith bwysig ar syniadaeth wleidyddol yr Ariannin, ac yn fynegiant o'r hollt rhwng gwareiddiad ac anwaredd sy'n diffinio diwylliant a chymdeithas America Ladin yn y 19g.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) caudillismo. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 16 Gorffennaf 2022.
Ddigwyddiad ym Manceinion, Lloegr, ar 16 Awst 1819 oedd **Cyflafan Peterloo** (Saesneg: *Peterloo Massacre*), pan ymosododd marchfilwyr ar dorf o tua 60,000 o bobl a oedd wedi ymgynnull yn heddychlon ym Maes San Pedr ("St Peter's Field") i alw am ddiwygio cynrychiolaeth seneddol. Y canlyniad oedd llawer o farwolaethau a channoedd o anafiadau.

Yn ôl un sylwebydd, Cyflafan Peterloo oedd "digwyddiad gwleidyddol mwyaf gwaedlyd y 19eg ganrif ar bridd Lloegr", ac roedd yn "ddaeargryn gwleidyddol ym mhwerdy gogleddol y chwyldro diwydiannol".

Y cyfarfod a'r ymosodiadau
--------------------------

Yn ystod y cyfnod hwn, cyfnod o gwymp economaidd, diweithdra, a phrisiau a threthi uchel, ychydig iawn o bobl oedd yn gymwys i bleidleisio – tua 11% o ddynion. Roedd y Chwyldro Diwydiannol wedi creu canolfannau trefol dwys eu poblogaeth a oedd â chynrychiolaeth arbennig o wael yn Nhŷ'r Cyffredin. Ceisiodd diwygwyr radical, ar ôl trefnu deiseb aflwyddiannus dros ddiwygio seneddol, ysgogi torfeydd mawr i roi pwysau ar lywodraeth y wlad. Roedd y mudiad yn arbennig o gryf yng ngogledd-orllewin Lloegr, lle trefnodd Undeb Gwladgarol Manceinion (*Manchester Patriotic Union*) gyfarfod torfol ym mis Awst 1819, a anerchwyd gan Henry Hunt, areithiwr radical adnabyddus.

Yn fuan ar ôl i'r cyfarfod ddechrau, rhoddodd ynadon lleol gyfarwyddyd i'r iwmyn *(Manchester and Salford Yeomanry*) i arestio Hunt a sawl un arall ar y platfform gydag ef. Ymosododd yr iwmyn ar y dorf, gan guro dynes i'r llawr a lladd plentyn, a dal Hunt o'r diwedd. Yna dywedwyd wrth y 15fed King's Hussars, catrawd marchfilwyr, i wasgaru'r dorf. Defnyddiodd y milwyr gleddyfau sabr i ymosod. Lladdwyd tua 17 o bobl ac anafwyd tua 600 yn y dryswch a ddilynodd. Roedd y meirw a'r clwyfedig yn cynnwys menywod a phlant.

*The Massacre of Peterloo or Britons Strike Home* (1819): cartŵn gan George Cruikshank (1792–1878) yn darlunio ymosodiad y marchfilwyr ar y dorf

Canlyniadau
-----------

Cafodd y digwyddiad ei alw'n "Cyflafan Peterloo" gan bapur newydd radical y *Manchester Observer*, gan gyfeirio'n gellweirus at Frwydr Waterloo a ddigwyddodd bedair blynedd ynghynt.

Arswyd a ffieidd-dra at weithredoedd yr awdurdodau oedd barn y cyhoedd ledled Lloegr, ond ymateb uniongyrchol y llywodraeth oedd llunio cyfres o ddeddfau gormesol (y "Chwe Deddf") a oedd â'r nod o atal unrhyw gyfarfodydd at ddibenion diwygio radical.

Cyhuddwyd Henry Hunt ac wyth dyn arall o *sedition* (annog gwrthryfel). Ar ôl pythefnos o achos ym Mrawdlys Caerefrog ym mis Mawrth 1820, dyfarnwyd pum diffynnydd yn euog. Dedfrydwyd Hunt i 30 mis o garchar. Rhoddwyd blwyddyn yr un i dri arall, a charcharwyd y pumed dyn am ddwy flynedd ar gyhuddiad dilynol.

Cyfarwyddodd y llywodraeth yr heddlu a'r llysoedd i erlid newyddiadurwyr, gweisg a chyhoeddi'r *Manchester Observer*. Arestiwyd y golygydd a'i ddyfarnu'n euog o gynhyrchu cyhoeddiad anogol i wrthryfel. Cafodd ei ddedfrydu i 12 mis yn y carchar a dirwyo £100.

Plac coffa (2007) ar wal y Free Trade Hall, Manceinion

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Robert Poole, *Peterloo: The English Uprising* (Rhydychen, 2019), tt.1–2
Digwyddodd **cyflafan Tal Abyad** ar 5 Awst 2013 ym mhentref Tal Abyad yn y Cyrdistan Syriadd. Yn ôl llygad-dystion, ymosododd Jabhat al-Nusra, grwp terfysgol Islamiaethol Sunni sy'n rhyfela yn erbyn llywodraeth Syria, ar y pentref Cyrdaidd hwnnw ger y ffin rhwng Syria a Twrci gan ladd 450 o Cyrdiaid yn cynnwys 120 o blant a 330 o ferched a dynion oedrannus.

Condemnwyd y gyflafan gan Sergei Lavrov, Gweinidog Tramor Rwsia. Comdemniodd hefyd amharodrwydd yr Unol Daleithiau i gondemnio'r weithred: "Mae'r safbwynt yma yn hollol annerbynol. Ni ellir gymhwyso safonau dwbl i derfysgaeth."

Roedd y gyflafan yn rhan o'r ymladd rhwng Cyrdiaid Syria a Jabhal al-Nusra a'i gynhreiriadd sydd wedi cyhoeddi jihad yn erbyn y Cyrdiaid.

Ychydig iawn o sylw gafodd y digwyddiad yng nhyfryngau prif-ffrwd y Gorllewin ond cafwyd adroddiad a fideo yn y *Las Vegas Guardian Express*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Disturbing report alleges killings of 450 Kurds in Syria" RT, 07.08.2013.
2. ↑  "Disturbing report alleges killings of 450 Kurds in Syria" RT, 07.08.2013. "*This position is absolutely unacceptable. No double standards can be applied to terrorism.*"
3. ↑  "450 Kurds including 120 children killed in Syria", *Las Vegas Guardian Express*, 08.08.2013.
*Gweler hefyd: Cawl Cymreig*
Cawl tatws Romaniaidd
Bwyd yw **cawl**, sy'n cael ei goginio gan gyfuno cynhwysion megis llysiau a chig gydag isgell, sudd, dŵr neu hylif arall. Bydd y cynhwysion solid hefyd yn rhoi blas i'r hylif. Mae cawl yn aml yn llawn maeth, ac yn fwyd iach fel rheol gan ei fod yn rhoi'r teimlad o fod yn llawn yn llawer cynt na nifer o fwydydd eraill.

Yn draddodiadol, caiff cawliau eu dosbarthu mewn dau grŵp, *cawliau clir* a *chawliau trwchus*. Yn Ffrainc mae enwau penodol pellach ar gyfer y dosbarthiadau sef *bouillon* neu *consommé* am gawl clir. Caiff cawliau trwchus eu dosbarthu yn ôl y cyfrwng a ddefnyddir i'w drwchu: cawliau llysiau sydd wedi eu trwchu gyda starts yw *purée*; cragenbysgod ar ffurf purée, neu llysiau gyda hufen yw *bisque*; gall cawliau hufen cael eu trwchu gyda saws béchamel; a caiff cawliau *veloutés* eu trwchu gydag wyau, menyn a hufen. Defnyddir yn aml hefyd reis, blawd neu grawn i drwchu cawl.

Geirdarddiad
------------

Gair benthyg o'r Lladin yw "*cawl*", yn deillio o'r gair "*caulis*", sydd yn golygu 'coesyn planhigyn' neu 'goesyn bresych'.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Jack Challoner (26 Mai 2009). How soup can help you lose weight. BBC.
2. ↑  Lewis, Henry. 1943. *Yr Elfen Ladin Yn Yr Iaith Gymraeg*. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, t. 34
3. ↑

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cawl***

Chwiliwch am ***cawl***  
yn Wiciadur.
Cawg Caergwrle
Cawg neu bowlen o Oes yr Efydd yw **Cawg Caergwrle**, a ddarganfuwyd ger Caergwrle, Sir y Fflint, yn 1823 gan weithiwr a oedd yn torri ffos wrth ymyl Castell Caergwrle. Credir gan archaeolegwyr fod y bowlen carreg glai hon, a addurnir â dail aur, yn cynrychioli cwch cynhanesyddol. Fe'i ystyrir yn wrthrych unigryw. Mae ar gadw yn Amgueddfa Cymru, Caerdydd.

Disgrifiad
----------

Cawg neu bowlen o ddeunydd carreg glai (sial) yw Cawg Caergwrle. Fe'i addurnir mewn aur. Credir ei fod yn fodel llong offrymol; cafodd ei ddarganfod mewn cors a fuasai'n llyn yn Oes yr Efydd.

Mae'r llestr o siap hirgron. Ar ei gwaelod ceir cyfres o linellau igam-ogam; credir eu bod yn cynrychioli tonnau, efallai. Ar un pen o'r llestr ceir pâr o gylchoedd sy'n cynrychioli llygaid efallai; ceir sawl enghraifft o lygaid yn addurno pen blaen llongau. Tua canol y llestr ceir cyfres o linellau sy'n cynrychioli rhwyfau, o bosibl. O amgylch y top ceir addurniad mewn aur sy'n awgrymu tarianau.

Damcaniaethau
-------------

Ceir sawl damcaniaeth am darddiad, oed a phwrpas Cawg Caergwrle. Awgrymodd un archaeolegydd ei fod yn cynrychioli un o longau gwareiddiad Tartessos yn ne Iberia, llongau a oeddynt yn eu tro yn seiliedig ar longau'r Ffeniciaid; gwyddys yr oedd morwyr Tartessa yn masnachu ym Mhrydain a gogledd-orllewin Ewrop ar ddiwedd Oes yr Efydd (tua 900-600 CC).

Yn fwy diweddar, awgrymwyd cysylltiad ag Iwerddon gan fod yr aur yn tarddu o'r ynys honno; damcaniaethir mai masnachwyr o Iwerddon a offrymodd y cawg i'r duwiau.

Ail-gadw
--------

Gwnaeth staff Amgueddfa Cymru waith ail—gadw ar y llestr yn ddiweddar.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  'Ail-gadw bowlen Caergwrle'[*dolen marw*] ar wefan Amgueddfa Cymru.
2. 1 2 3 4  H. N. Savory, *Guide Catalogue of the Bronze Age Collections* (Caerdydd, 1980).
3. ↑  'Hanes Cymru a'r Môr, S4C.

Dolenni allanol
---------------

* 'Ail-gadw bowlen Caergwrle'[*dolen marw*], ar wefan Amgueddfa Cymru
* 'Cwch Caergwrle', *Hanes Cymru a'r Môr*, S4C
Mae **Creach Bheinn - Meall Garbh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Linnhe i Loch Etive yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN029429. Ceir craig enfawr ar y copa. Enw'r fam-fynydd yw Creach Bheinn.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Bachgen ar gar llusg, 1945
Car llusg wedi'i dynnu gan geffylau yn yr Wcrain
Cerbyd a chanddo waelod llyfn neu ddwy neu ragor o lyfrau llyfn a chymharol gul ar ei hyd ac sy'n teithio trwy lusgo dros arwyneb yw **car llusg** neu **sled**.

Mae ceir llusg gan amlaf yn cael eu defnyddio ar eira neu rew, ond mewn rhai achosion gellir eu defnyddio ar unrhyw arwynebau, yn arbennig rhai sydd ag ychydig iawn o ffrithiant, fel tywod neu borfa gwlyb. Mae ceir llusg fel arfer yn cael eu defnyddio ar eira gan ei fod yn lleihau'r ffrithiant ac yn hwyluso cludo llwythau trwm. Gellir eu defnyddio i gludo teithwyr, cargo, neu'r ddau.

Gall ceir llusg gael eu tynnu gan anifeiliaid, fel ceffylau neu geirw, neu trwy ddull arall, neu gael eu defnyddio ar oledd fel eu bod yn symud dan bwysau disgyrchiant.

Defnyddir y gair toboggan weithiau yn gyfystyr a char llusg neu sled, ond mae hwnnw fel arfer yn cyfeirio at fath penodol sydd heb lyfrau (darnau penodol o gar sy'n cyffwrdd â'r ddaear tra bod y gweddill ohono wedi'i godi yn uwch, hynny yw, nid cyfrolau â thudalennau).
Cwmni cyfryngau annibynnol yw **Current TV**, a arweinir gan y cyn-Is-arlywydd yr Unol Daleithiau Al Gore a'r dyn busnes Joel Hyatt. Dechreuodd ddarlledu ar deledu *cable* yn yr Unol Daleithiau ar 1 Awst, 2005. Ei gynulledifa dargedig yw pobl oed 18 i 34.

Ar 6 Hydref, 2006, cyhoeddwyd cytundeb gyda British Sky Broadcasting i greu fersiwn Prydeinig lleoledig o Current TV i'w ddarlledu ar ei systemau lloeren yn y Deyrnas Unedig a Gweriniaeth Iwerddon. Dechreuodd ddarlledu ar 12 Mawrth, 2007.

Rhaglenni
---------

Mae cynnwys Current TV ar ffurf "pods", rhaglenni byrion rhwng tair a saith munud o hyd, fel arfer yn ddogfennol. Mae Current TV yn gweithio ar sail y syniad o *viewer created content* (cynnwys a greir gan wylwyr), neu VC2. Mae tua 30% o'r pods a ddarlledwyd yn cael eu cyfrannu gan wylwyr. Pob awr mae diweddariadau o ymchwiliadau gwe poblogaidd yn cael eu darparu a'u darlledu ar Current TV gan Google, mewn segment o'r enw Google Current.

Ffynonellau
-----------

* "Al Gore brings DIY television 'revolution' to Britain", *The Guardian*, 13 Mawrth, 2007.

Cysylltiadau allanol
--------------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol
* (Saesneg) Gwefan Prydeinig Archifwyd 2007-04-06 yn y Peiriant Wayback.
Castell yng nghanol tref Caerffili a adeiladwyd rhwng 1268 a 1271 yw **Castell Caerffili**. Castell tua 1.2ha cydganol yw e gyda ffos o'i gwmpas. Hwn yw'r castell mwyaf yng Nghymru a'r ail fwyaf yng ngwledydd Prydain.

Hanes
-----

Adeiladwyd y castell ar safle hen gaer Rufeinig gynharach, gan Gilbert de Clare, Arglwydd Morgannwg a oedd o dras Normanaidd. Yr amcan oedd rhwystro'r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd rhag ychwanegu'r tiroedd i'w Dywysogaeth. 
Llwyddodd Llywelyn gipio'r castell yn 1270 ond mewn blwyddyn roedd de Clare yn dechrau ailadeilad'r castell eto.

Yn ystod gwrthryfel Llywelyn Bren yn 1316 ymosododd y Cymry ar y castell. Ymosododd rhan o fyddin Owain Glyndŵr arno hefyd.

Chafodd y castell ddim llawer o ddifrod adeg Rhyfel Cartref Lloegr (1642-1648) ar wahân i'r tŵr de-orllewinol a ddechreuodd wyro.

Adeiladwaith
------------

Mae Caerffili yn gastell consentrig a amgylchynir gan ffosydd dŵr a chylchoedd o dir. Mae'r tŵr de-orllewinol yn 80 troedfedd o uchder ond yn gwyro allan 13 troedfedd.

Cadwraeth a mynediad
--------------------

Mae Castell Caerffili ar rhestr Cadw ac yn hawdd i gyrraedd o ganol tref Caerffili.

Castell Caerffili
Yr "hourd"

Llyfryddiaeth
-------------

* William Rees, *Caerphilly Castle, a history and description* (1937)
* H. P. Richards, *A History of Caerphilly* (1975)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Over Wales Pitkin Unichrome 2000
Pentref bychan gwledig yng nghymuned Crucornau, Sir Fynwy, Cymru, yw **Cwm-iou** (Saesneg: *Cwmyoy*). Fe'i lleolir filltir i'r gorllewin o'r Pandy yng ngogledd-orllewin eithaf y sir ar ffordd fynydd sy'n arwain i fyny cwm hir Dyffryn Ewias i ardal Capel-y-ffin a thros Fwlch yr Efengyl i'r Gelli Gandryll.

Gorwedd y pentref ar lan Afon Honddu. Rhai milltiroedd yn uwch i fyny'r cwm ceir Llanddewi Nant Hodni lle ceir adfeilion abaty canoloesol.

Roedd y Gymraeg yn parhau ar wefusau trigolion yr ardal mor ddiweddar â c.1890.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 15 Chwefror 2022
3. ↑  John E. Southall, *Wales and her Language* (1892)

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Fynwy**

**Trefi**  

Brynbuga  **·** Cas-gwent  **·** Cil-y-coed  **·** Y Fenni  **·** Trefynwy
  
**Pentrefi**  

Aber-ffrwd  **·** Abergwenffrwd  **·** Betws Newydd  **·** Bryngwyn  **·** Caer-went  **·** Castellnewydd  **·** Cemais Comawndwr  **·** Cilgwrrwg  **·** Clydach  **·** Coed Morgan  **·** Coed-y-mynach  **·** Cwmcarfan  **·** Cwm-iou  **·** Drenewydd Gelli-farch  **·** Y Dyfawden  **·** Yr Eglwys Newydd ar y Cefn  **·** Gaer-lwyd  **·** Gilwern  **·** Glasgoed  **·** Goetre  **·** Gofilon  **·** Y Grysmwnt  **·** Gwehelog  **·** Gwernesni  **·** Gwndy  **·** Hengastell  **·** Little Mill  **·** Llanarfan  **·** Llan-arth  **·** Llanbadog  **·** Llancaeo  **·** Llandegfedd  **·** Llandeilo Bertholau  **·** Llandeilo Gresynni  **·** Llandenni  **·** Llandidiwg  **·** Llandogo  **·** Llanddewi Nant Hodni  **·** Llanddewi Rhydderch  **·** Llanddewi Ysgyryd  **·** Llanddingad  **·** Llanddinol  **·** Llanelen  **·** Llanelli  **·** Llanfable  **·** Llanfaenor  **·** Llanfair Cilgedin  **·** Llanfair Is Coed  **·** Llanfihangel Crucornau  **·** Llanfihangel Gobion  **·** Llanfihangel Tor-y-mynydd  **·** Llanfihangel Troddi  **·** Llanfihangel Ystum Llywern  **·** Llanfocha  **·** Llan-ffwyst  **·** Llangatwg Feibion Afel  **·** Llangatwg Lingoed  **·** Llangiwa  **·** Llangofen  **·** Llan-gwm  **·** Llangybi  **·** Llanhenwg  **·** Llanisien  **·** Llanllywel  **·** Llanofer  **·** Llanoronwy  **·** Llan-soe  **·** Llantrisant  **·** Llanwarw  **·** Llanwenarth  **·** Llanwynell  **·** Llanwytherin  **·** Y Maerdy  **·** Magwyr  **·** Mamheilad  **·** Matharn  **·** Mounton  **·** Nant-y-deri  **·** Newbridge-on-Usk  **·** Y Pandy  **·** Pen-allt  **·** Penrhos  **·** Pen-y-clawdd  **·** Porth Sgiwed  **·** Pwllmeurig  **·** Rogiet  **·** Rhaglan  **·** Sudbrook  **·** Tre'r-gaer  **·** Tryleg  **·** Tyndyrn  **·** Ynysgynwraidd
Mae **Cruach Ardrain - Stob Glas** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Lomond i Strathyre yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN403202. Ceir carnedd fechan ar y copa. Enw'r fam fynydd ydy Cruach Ardrain.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Cwm-ton, Glascoed** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 23 Mehefin 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.32 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cruach Ardrain - Meall Dhamh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Lomond i Strathyre yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN398217. Ni cheir nodweddion amlwg ar y copa. Enw'r fam fynydd ydy Cruach Ardrain.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Llwythau Celtaidd yn ne Lloegr
Llwyth Celtaidd yn ne-ddwyrain Lloegr oedd y **Catuvellauni**. Roeddynt yn un o'r llwythau oedd yn bathu eu harian eu hunain, a gellir casglu rhywfaint o'u hanes o'r arian yma.

Pan ymosododd Iŵl Cesar ar Brydain am y tro cyntaf yn 54 CC, ei brif wrthwynebydd oedd Cassivellaunus. Nid yw Cesar yn crybwyll i ba lwyth yr oedd yn perthyn, ond dywed fod ei diriogaethau i'r gogledd o Afon Tafwys yn yr ardaloedd lle cofnodir llwyth y Catuvellauni
ychydig yn ddiweddarach. Credir fod y cloddiau yn Devil's Dyke ger Wheathampstead, Swydd Hertford yn dynodi man prifddinas wreiddiol y llwyth.

Bathodd y brenin Tasciovanus arian yn ei brifddinas, Verlamion, o tua 20 CC ymlaen. Ymddengys iddo ymestyn ei diriogaethau tua'r dwyrain a chipio Camulodunum (Colchester heddiw), oddi wrth y Trinovantes. Bathodd arian yn Camulodunum tua 15-10 CC. Ymddengys i'r Trinovantes gael Camulodunum yn ôl am gyfnod, oherwydd bathwyd arian diweddarach yn Verlamion eto.

Ail-gipiwyd Camulodunum gan Tasciovanus neu gan ei fab Cunobelinus, a'i dilynodd ar yr orsedd tua 9 OC. Yn ddiweddarach daeth Cunobelinus yn ffigwr pwysig yn hanesion Sieffre o Fynwy. Ymddengys mai'r Catuvellauni oedd y llwyth cryfaf yn ne-ddwyrain Lloegr yn y cyfnod yma, ac enillodd brawd Cunobelinus, Epaticcus, diriogaeth oddi wrth yr Atrebates.

Cofnodir tri mab i Cunobelinus, Adminius, a alltudiwyd gan ei dad ychydig cyn 40 OC, Togodumnus a Caradog (Caratacus). Ymddengys i Garadog frwydro yn erbyn llwyth cyfagos yr Atrebates a’u gorchfygu. Ffôdd Verica, brenin yr Atrebates, i Rufain ac apeliodd i’r ymerawdwr Claudius am gymorth i adennill ei deynas. Rhoddodd hyn esgus i Claudius ymosod ar Ynys Prydain yn 43 OC.

Pan laniodd y Rhufeiniaid dan Aulus Plautius, gwrthwynebwyd hwy gan Togodumnus a Caradog. Gorchfygwyd hwy gan Plautius mewn dwy frwydr ar Afon Medway ac Afon Tafwys, a lladdwyd Togodumnus. Ffodd Caradog tua'r gorllewin at y llwythau Cymreig, yn gyntaf y Silwriaid ac yna'r Ordoficiaid, cyn cael ei orchfygu gan 
Publius Ostorius Scapula yn 51. Ffodd Caradog at y Brigantes, ond trosglwyddodd eu brenhines, Cartimandua, ef yn garcharor i'r Rhufeiniaid.

Sefydlodd y Rhufeiniaid *municipium* Verulamium (heddiw, St Albans) ger safle Verulamion.

Mae'r enwau Cymreig Cadwallon a Chaswallon yn deillio o'r Catuvellauni a'u brenin Cassivellaunus.
Mae **Cwm-gwanon** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.72 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cruach Ardrain - Stob Garbh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Lomond i Strathyre yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN411221. Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam fynydd ydy Cruach Ardrain.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Cwm Clydach, Cydweli** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 30 Mawrth 1998 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.82 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Enw ar y garfan ddemograffig yn Unol Daleithiau America sydd yn olynu to'r ymchwydd babanod wedi'r Ail Ryfel Byd ac yn rhagflaenu'r milflwyddwyr yw **Cenhedlaeth X**. Mae'n cyfeirio at y genhedlaeth a aned rhwng dechrau'r 1960au a diwedd y 1970au neu ddechrau'r 1980au; y cyfnod 1965–80 yn ôl un cyfrif poblogaidd. Yn ôl y diffiniad hwn, mae data Cyfrifiad yr Unol Daleithiau yn dangos bod rhyw 65.2 miliwn o aelodau Cenhedlaeth X yn fyw yn yr Unol Daleithiau yn 2019, rhwng oedrannau 38 a 54. Mae'r mwyafrif o aelodau Cenhedlaeth X yn blant i'r Genhedlaeth Fud, neu aelodau hynaf yr ymchwydd babanod; mae plant Cenhedlaeth X yn filflwyddwyr neu yn Genhedlaeth Z. Defnyddir y term hefyd mewn ambell wlad arall ym myd y Gorllewin.

Defnyddiwyd y term Cenhedlaeth X ers y 1950au i ddisgrifio ieuenctid sydd wedi ymddieithro o'r hen do neu sydd yn anfodlon â'r gymdeithas a'r diwylliant sydd ohoni. Poblogeiddiwyd yr enw yn sgil cyhoeddi'r nofel *Generation X: Tales for an Accelerated Culture* (1991) gan yr awdur Canadaidd Douglas Coupland.

Siapiwyd plentyndod ac arddegau Cenhedlaeth X gan newidiadau cymdeithasol a diwylliannol y 1960au a'r 1970au megis llwyddiant y Mudiad Hawliau Sifil a mwy o ferched yn y gweithlu, yr epidemig crac cocên ac haint HIV yn y 1980au, a datblygiadau technolegol, yn bennaf cyfrifiaduron yn y cartref a gemau fideo. Cafodd niferoedd cynyddol o blant eu magu heb fawr o ofal, o ganlyniad i gyfraddau uwch o ysgariad a mamau yn gweithio y tu allan i'r cartref, ac o'r herwydd cawsant eu galw'n "blant allwedd drws". Yn y 1980au a'r 1990au, cafodd yr ieuenctid ei gysylltu â stereoteip y *slacker* a'i ymagwedd sinigaidd, eironig, a sarcastig. Roedd hoff fathau o gerddoriaeth y genhedlaeth yn cynnwys pync-roc, ôl-pync, metel trwm, a *grunge*.

Cenhedlaeth X oedd y genhedlaeth olaf i gyrraedd llawn oed yn ystod y Rhyfel Oer; mae'r milflwyddwyr ar y cyfan yn rhy ifanc i gofio'r cyfnod hwnnw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Twenge, Jean (26 January 2018). "How Are Generations Named?". *Trend*. The Pew Charitable Trusts. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 30 August 2018. Cyrchwyd 30 November 2019.
2. ↑  "Gen Xer". *Lexico*. Oxford Dictionaries. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-02-27. Cyrchwyd 2 December 2019.
3. ↑  Fry, Richard (April 28, 2020). "Millennials overtake Baby Boomers as America's largest generation". *Pew Research Center*. Cyrchwyd April 28, 2020.
4. 1 2  Strauss, William; Howe, Neil (2000). *Millennials Rising: The Next Great Generation*. Cartoons by R.J. Matson. New York: Vintage Original. t. 54. ISBN 978-0375707193. Cyrchwyd 17 October 2013.
5. ↑  Gordinier, Jeff (27 March 2008). *X Saves the World: How Generation X Got the Shaft but Can Still Keep Everything from Sucking*. Viking Adult. ISBN 978-0670018581.
6. ↑  Williams, Alex (18 September 2015). "Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z". *The New York Times*. Cyrchwyd 8 April 2016.
Hen Wylfa'r Maes Awyr, sydd heddiw'n gofeb i'r gyflafan.
**Cyflafan Trelew** oedd llofruddiath 16 gwrthryfelwr o wahanol grwpiau Peronaidd ac asgell chwith a oedd yn cael eu dal yn garcharorion mewn carchar yn Nhrelew, Yr Ariannin. Roedd y carcharorion eisoes wedi cael eu dal yn dilyn cais aflwyddiannus i ddianc ac fe gawsant eu saethu gan filwyr y llynges dan arweiniad y Cadlywydd: yr Is-gapten Luis Emilio Sosa. Digwyddodd y gyflafan ar fore 22 Awst 1972 ym Maes Awyr Milwrol Almirante Marcos A. Zar (sy'n rhannu rhedfa gyda Maes Awyr Almirante Marcos A. Zar).

Y ddihangfa
-----------

Ar 15 Awst am 18:30, ceisiodd 110 carcharor gwlediyddol ddianc o garchar yn Rawson, prifddinas talaith Chubut. Dim ond chwech o'r 110 lwyddodd i ddianc a hynny ar awyren i Chile o faes awyr Trelew. Llwyddodd 19 carcharor i gyrraedd y maes awyr ond roeddynt yn rhy hwyr gan fod yr awyren eisoes wedi gadael. Fe'u daliwyd, drachefn, a'u carcharu ym Maes Awyr Milwrol Almirante Marcos A. Zar. Cawsant eu deffro'n gynnar ar 22 Awst ac fe ddwedwyd wrth y carcharorion i ddod allan o'u celloedd a wynebu'r llawr. Saethwyd yr 19 a honnwyd eu bod wedi ceisio dianc. Bu farw 16 a goroesodd tri.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gambini, Hugo: *Historia del peronismo. La violencia (1956-1983)* tud. 248 Buenos Aires 2008 Javier Vergara Editor ISBB 978-950-15-2433-8 (Sbaeneg)
2. ↑  Testimonios de los 3 sobrevivientes de la Masacre de Trelew. El Historiador. Archifwyd 2012-10-01 yn y Peiriant Wayback. (Sbaeneg)
Bardd chwedlonol yw **Cadriaith**, hefyd **Cadriaith fab Saidi** neu **Cadriaith fab Porthor Gadw**. Ceir y cyfeiriad mwyaf adnabyddus ato yn y chwedl fwrlésg *Breuddwyd Rhonabwy* lle mae'n un o feirdd llys a chynghorwyr y Brenin Arthur.

Ystyr yr enw 'Cadriaith' yw "un gwych neu rymus ei iaith" (Cymraeg Canol: *cadr* + *iaith*). Mae'n weddol sicr mai enw gwneud ydyw, a chredir fod yr enw – a'r cymeriad ei hun – yn ddychan ar yr ieithwedd a'r eirfa hynafol, astrus i'w dehongli, sy'n nodweddiadol o waith rhai o'r Gogynfeirdd.

Yn y chwedl, dywedir ei fod yn gynghorwr heb ei ail, er ei fod mor ifanc. Un diwrnod, daw beirdd ar daith clera i ddatgan eu cerddi yn llys Arthur. Mae'r cerddi hyn mor dywyll fel nad oes neb yn y llys ac eithrio Cadriaith yn medru eu deall o gwbl, heblaw eu bod yn foliant i'r brenin.

Cyfeirir at Gadriaith yn y Trioedd lle ceir yr enw amgen 'Cadriaith mab Porthawr Gadw' (neu '... Gandwy') mewn rhai fersiynau. Fe'i rhestrir fel un o 'Dri Unben Llys Arthur'. Cyfeirir ato yn *Englynion y Clywaid* hefyd, lle y'i disgrifir fel 'Cadriaith... / fab porthawr, milwr araith'.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* d.e. Cadriaith.
2. ↑  Melville Richard (gol.), *Breudwyt Ronabwy* (Caerdydd, 1948), tud. 20.
3. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1991), tud. 291 a thriawd 9.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Criblys triphig** (enw gwyddonol: *Lophocolea fragrans*; enw Saesneg: *fragrant crestwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, sef yr urdd mwyaf o lysiau'r afu, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Criblys triphig** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Cwm Bach, Sychpant** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 14 Chwefror 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 8.67 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Criblys amryddail** (enw gwyddonol: *Lophocolea heterophylla*; enw Saesneg: *variable-leaved crestwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru. Gellir ei ganfod, gan amlaf, yn ne gwledydd Prydain, yn enwedig yn Lloegr, ac mor bell i'r gogledd ag Inverness yn yr Alban. Mae hefyd i'w gael ar Ynys Manaw ac mewn rhai rhannau o Iwerddon.

Disgrifiad
----------

Mae gan y Criblys triphig ddail amrywiol, tryloyw gwyrdd golau, sydd â deulabed ar waelod y coesyn ond sy'n dod yn rhic neu'n hollol esmwyth (dim rhiciau ac nid yn ddeulabed) ymhellach i fyny'r coesyn. Gall egin fod hyd at 3mm o led gyda'r dail hyd at 1.5mm o led a hyd. Mae gan y planhigyn arogl cryf.

Cynefin
-------

Mae'n tyfu fel arfer ger bonion coed, ond hefyd ger pren wedi cwympo, pridd, sbwriel dail ac ar wreiddiau. Gellir ei ddarganfod yn y mwyafrif o fathau o goetiroedd, ond mae coetir hynafol yn gynefin allweddol i'r Criblys triphig.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Criblys amryddail** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Atherton, Ian D.M.; Bosanquet, Sam D.S.; Llawley, Mark, gol. (2010). *Mosses and Liverworts of Britain and Ireland: A Field Guide* (PDF). British Bryological Society. t. 184. ISBN 978-0956131010. Cyrchwyd 13 Ebrill 2015.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Planhigyn blodeuol dyfrol yw **Cribau San Ffraid** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Lamiaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Stachys officinalis* a'r enw Saesneg yw *Betony*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cribau San Ffraid Cribau Shôn Ffred, Danhogen, Dannogen y Coed, Dwyfog, Llys Dwyfog, Meddyges Lwyd.

Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn tyfu mewn cynefinoedd oer a thymherus (neu gynnes) yn hemisffer y Gogledd a'r De fel y'i gilydd.

Enwau
-----

Cribau [San Ffraid], Cribau Shôn Ffred, Danhogen, Dannogen y Coed, Dwyfog, Llys Dwyfog, Meddyges Lwyd, *Stachys officinalis*, *betony*

Mae'r mapiau degwm dyddiedig tua 1840 yn croniclo hen enwau caeau. Roedd enw'r cae sydd union gyferbyn â chymer Afonydd Dwyfor a Dwyfach yn tystio i bresenoldeb, ryw oes cyn hynny, flodyn a elwir heddiw yn Gribau San Ffraid. Mae'r enw yn arwydd o ddwyfoldeb y planhigyn hwn yn y gorffennol. Union enw'r cae yw "Cae Bryn Dwyfog" a dwyfog oedd hen enw ar y planhigyn hwn

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cribau San Ffraid***
Fideo gan Tom Shanklin o wefan S4C
Comisiynwyd y rhaglen deledu **cariad@iaith** (hefyd: **cariad@iaith:love4language**) yn 2002 gan S4C wedi i'r cwmni teledu Fflic amlinellu syniadau a oedd yn cynnwys aelodau o'r cyhoedd a oedd yn dymuno dysgu Cymraeg ac a oedd ar gyrsiau 6-wythnos yng Canolfan Iaith Nant Gwrtheyrn. Datblygwyd y cynllun hwn i fod yn gyfres o raglenni wythnos-gyfan a ddarlledwyd yn 2004, ble gwelwyd saith seren (Cymreig) o'r byd darlledu yn Nant Gwrtheyrn, yn ceisio dysgu'r iaith mewn wythnos: Janet Street-Porter, Ruth Madoc, Dame Tanni Grey-Thompson, Amy Wadge, Steve Strange, Bernard Latham a Jamie Shaw.

Ar 8 Gorffennaf 2011 ail-lansiwyd y rhaglen ar ei newydd wedd, gyda Matt Johnson, Sophie Evans, Josie d'Arby, Colin Charvis, Helen Lederer, Rhys Hutchings, Melanie Walters a'r AS Lembit Öpik yn ceisio dysgu Cymraeg dan ofal y tiwtoriaid iaith Nia Parry ac Ioan Talfryn yn y gwersyll eco *fforest* yng ngorllewin Cymru. Cafwyd cyfres o raglenni arbennig dros y Nadolig, yr un flwyddyn, wedi'i ffilmio yn Nhalacharn, Sir Gaerfyrddin.

Ym Mai 2012 dychwelodd cariad@iaith:love4language gyda llond dwrn o ddysgwyr newydd: Alex Winters, Lisa Rogers, y tenor Wynne Evans, Lucy Owen, y chwaraewr rygbi Gareth Thomas, cyn-ymgeisydd y rhaglen X-Factor Lucie Jones a'r actorion Robert Pugh a Di Botcher.

Yn 2013 dychwelwyd i'r syniad o gael aelodau o'r cyhoedd. Yn 2014 cafwyd wyth seren arall, gan gynnwys Neville Southall, Behnaz Akhgar, Ian Watkins a Sam Evans. Ffilmiwyd cyfres 2015 yng Nghanolfan y Dechnoleg Amgen, Machynlleth ac fe'i darlledwyd ym Mehefin 2015. Ailwahoddwyd cyn-sêr i'r gyfres hon, gan gynnwys Chris Corcoran a Steve Speirs, gyda Nia Parry a Wynne Evans yn cyflwyno.

Cystadleuwyr
------------

| Cyfres | Blwyddyn |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2002 | *Aelodau'r cyhoedd* |
| 2 | 2004 | Tanni Grey-Thompson | Bernard Latham | Ruth Madoc | Jamie Shaw | Steve Strange | Janet Street-Porter | Amy Wadge |  |
| 3 | 2011 | Josie d'Arby | Colin Charvis | Sophie Evans | Rhys Hutchings | Matt Johnson | Helen Lederer | Lembit Öpik | Melanie Walters |
| 4 | 2012 | Di Botcher | Wynne Evans | Lucie Jones | Lucy Owen | Robert Pugh | Lisa Rogers | Gareth Thomas | Alex Winters |
| 5 | 2013 | *Aelodau'r cyhoedd* |
| 6 | 2014 | Behnaz Akghar | Sam Evans | Jenna Jonathan | John Owen Jones | Suzanne Packer | Sian Reeves | Neville Southall | Ian "H" Watkins |
| 7 | 2015 | Derek Brockway | Rebecca Keatley | Chris Corcoran | Jamie Baulch | Nicola Reynolds | Steve Speirs | Caroline Sheen | Tom Shanklin |

Ar-lein
-------

Yn 2015 cyhoeddodd S4C y byddai'r gyfres ar gael ar-lein i bawb drwy'r byd. Fodd bynnag, ni fydd y rhaglenni i'w gweld ar ôl 17 Gorffennaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan BBC Cymru; adalwyd 17 Mehefin 2015
2. ↑  "I'm a celebrity... rwy'n dysgu Cymraeg\*". BBC Wales. 5 Mawrth 2004. Cyrchwyd 13 Mai 2012.
3. ↑
4. ↑
5. ↑  www.thisissouthwales.co.uk; adalwyd 17 Mehefin 2015
6. ↑  Gwefan S4C; adalwyd 17 Mehefin 2015
7. ↑  golwg360; adalwyd 17 Mehefin 2015
Graff o ffwythiant (mewn du) a llinell ar dangiad i'r ffwythiant hwnnw (mewn coch). Mae goledd y linell dangiad yn hafal i ddeilliant y ffwythiant, ar y pwynt a nodir gyda dotyn coch.
O fewn mathemateg mae **calcwlws differol** yn un o is-feysydd calcwlws, ac yn astudiaeth o'r raddfa mae meintiau'n newid.

Dau raniad clasurol sydd i galcwlws: calcwlws differol yw'r naill a chalcwlws integrol, sef yr astudiaeth o'r ardal o dan cromlin, yw'r llall. Cysylltir y ddau raniad hyn gan theoremau ffwndamental calcwlws, sy'n mynnu mai differiad yw'r gwrthwyneb i'r integriad (*integration*).

Mesur o sut mae ffwythiant mathemategol yn newid wrth i'r mewnbynnau newid yw differu - y weithred o gyfrifo'r deilliant. Y prif wrthrychau, neu feysydd a astudir o fewn calcwlws differol yw deilliannau'r ffwythiant a syniadau perthnasol megis differynnau (*differential*) a sut maent yn cael eu cymhwyso ymhellach, ac o ddydd i ddydd.

Mae deillaint y ffwythiant, felly, o unrhyw werth a fewnbynir yn ddisgrifiad o raddfa newid y ffwythiant ger y fan honno (y gwerth mewnbwn). Gelwir y broses o ganfod y deilliant yn "ddifferiad" (*differentiation*).

O ran geometreg, y linell dangiad yw'r brasamcan gorau o'r ffwythiant ger gwerth y mewnbwn (gw. y diagram ar y dde, uchod). Oherwydd hyn, disgrifir y deilliant yn aml fel "graddfa'r newid ar un amrantiad o amser". O ran ffwythiant gwerth-real o newidyn real, deilliant y ffwythiant ar bwynt arbennig sydd fel arfer yn penderfynnu'r brasamcan gorau i'r ffwythiant ar y pwynt hwnnw.

Deilliant
---------

 *Prif erthygl: Deilliant*
Mae deilliant ffwythiant y newidyn real yn fesur o sensitifrwydd o newid gwerth y ffwythiant (gwerth allbwn) mewn perthynas â newid yn ei ymresymiad (gwerth mewnbwn). Mae'n weithred defnyddiol o fewn calcwlws.

Y linell dangiad ar (*x*,*f*(*x*))
Y deilliant ar wahanol bwyntiau (neu leoliad) o'r ffwythiant differol.
Dyweder fod *x* a *y* yn rhifau real a bod *y* yn ffwythiant o *x*, hynny yw, ar gyfer bob gwerth *x*, ceir gwerth cyfatebol *y*. Gellir sgwennu'r berthynas hon fel *y* = *f*(*x*). Os mai *f*(*x*) yw'r hafaliad am linell syth (h.y. hafaliad llinol), yna ceir dau rif real *m* a *b* fel bod *y* = *mx* + *b*. Yn y ffurf hwn (sef y "ffurf goledd-rhyngdorri" neu *"slope-intercept form"*) mae'r term *m* yn cael ei alw'n "oledd" ac yn cael ei bennu gan y fformiwla:

{\displaystyle m={\frac {{\text{newid yn }}y}{{\text{newid yn }}x}}={\frac {\Delta y}{\Delta x}},}
lle mae'r symbol Δ yn gyfystyr ac yn ffurf crynno o "newid yn". Mae'n dilyn, felly, bod Δ*y* = *m* Δ*x*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Definition of DIFFERENTIAL CALCULUS". *www.merriam-webster.com* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-09-26.
2. ↑  ""Integral Calculus - Definition of Integral calculus by Merriam-Webster"". *www.merriam-webster.com* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-05-01.
3. ↑  geiriadur.bangor.ac.uk; *Y Termiadur Addysg - Daearyddiaeth a Daeareg, Ffiseg a Mathemateg*; adalwyd 8 Rhagfyr 2018.
4. ↑  geiriadur.bangor.ac.uk; *Y Termiadur Addysg - Daearyddiaeth a Daeareg, Ffiseg a Mathemateg*; adalwyd 8 Rhagfyr 2018.