Roedd **John Bryan**  (1775 - 28 Mai 1856) yn weinidog yr Efengyl Gymreig ac un o brif sylfaenwyr Methodistiaeth Wesleaidd yng Nghymru.

Cefndir
-------

Ganwyd Bryan yn Llanfyllin, Sir Drefaldwyn yn blentyn i John Bryan, dreser llain a Francis (née Symonds neu Sims) ei wraig. Does dim sicrwydd o union ddyddiad ei eni ond fe'i bedyddiwyd yn Eglwys Llanllyfni ar 15 Tachwedd 1775.. Symudodd ei rieni i fyw i Groesoswallt, ond arhosodd ef yn Llanfyllin a chael ei fagu gan ei ewyrth, John Rodgers.

Bu farw ei ewythr pan oedd John tua 12 oed, a bu hynny yn gryn golled iddo.

Teulu
-----

Bu Bryan yn briod ddwywaith. Ei wraig gyntaf oedd Mary Griffith o Ruthun, bu hi farw ym 1821 yn Burslem. Priododd ei ail wraig, Margaret Dutton o Whitchurch yn Epsworth ym 1823. Rhwng y ddwy wraig bu gan Bryan o leiaf 15 o blant.

Tröedigaeth at Wesleaeth
------------------------

Ar ôl marwolaeth ei ewyrth, gadawodd Llanfyllin am yr Amwythig. Symudodd oddi yno i Gorwen, ac o Gorwen i Gaer. Yng Nghorwen daeth o dan ddylanwad y Parch. John Jones, o Edern, gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd, ac ymaelododd a chapel yr enwad yn y Bala. Ond wedi symud o Gorwen i Gaer *ymollyngodd drachefn i ganlyn cwmni drwg, ac i arferion annuwiol*  Yng Nghaer bu'n gweithio fel groser, dilledydd a chlerc i gyfreithiwr. Fel rhan o'i swydd fel clerc byddai'n aros mewn tafarndai wrth weithio i gasglu tystiolaeth ar daith. Roedd gymdeithas y dafarn yn ei arwain at fedd-dod a phechodau eraill. Roedd yn teimlo'n edifar am droi o Gristionogaeth at bechod. Roedd y Methodistiaid Calfinaidd, bu'n gysylltiedig â hwy yng Nghymru, yn dweud bod *Duw yn dethol y rhai y mae am eu hachub*, roedd ei fywyd yn gwneud iddo deimlo nad oedd yn un o'r etholedig.

Yng Nghaer daeth Bryan ar draws y Methodistiaid Wesleaidd. Trwy Gytundeb a wnaed rhwng Howel Harris a John Wesley, doedd y Wesleaid ddim yn Efengylu ymysg y Cymry Cymraeg. Ond cafodd Bryan modd i ail afael a'i ffydd trwy'r gwahaniaeth rhwng credoau'r ddwy gangen o Fethodistiaeth. Tra fo'r Calfiniaid yn honni bod Duw yn ddewis pobl i'w hachub roedd y Wesleaid yn credu bod pobl yn ddewis Duw i'w hachub. Ym 1778 ymaelododd a chapel Wesleaidd yr Octagon, Caer, er mwyn dewis cael ei hachub!

Gweinidogaeth
-------------

Dechreuodd Bryan pregethu yn ardal Caer ym 1800. Cafodd ei dderbyn i'r weinidogaeth ym 1801. Gan fod Edward Jones, Bathafarn wedi dechrau cael rhywfaint o lwyddiant wrth gyflwyno Wesleaeth i'r Cymry Cymraeg penderfynodd y Gynhadledd Fethodistaidd a gynhaliwyd yn Sheffield ym 1801 y byddai Bryan, hefyd, yn un cymwys i'r gwaith Gymraeg. Bu'n gweithio fel gweinidog cynorthwyol i Owen Davies a John Hughes, dau genhadwr di Gymraeg oedd yn gweithio yng nghanolbarth Cymru. Yn nyddiadur Bryan dyddiedig 21 Awst, 1801, cofnododd *"dechreuais ar waith y weinidogaeth trwy bregethu yng Nghorwen ar Ephes: vi-18, 19."* Ar derfyn ei ail flwyddyn fel gweinidog symudodd i Lerpwl i ofalu am y praidd Cymreig yno, cyn dychwelyd i Gymru drachefn ym 1804 i fugeilio yng nghylch Rhuthun.

Yng nghynhadledd 1815, penodwyd Bryan i lafurio ym mhlith y Cymry ym Manceinion. Yn achlysurol pregethai hefyd i'r Saeson a phrofodd mor boblogaidd ymysg y Saeson ag oedd ymysg y Cymry. Wedi marwolaeth y Parch Thomas Coke, olynydd John Wesley fel arweinydd y Wesleaid ym 1814 penderfynodd yr enwad i geisio sicrhau dyfodol eu cylchdeithiau mwy sefydledig yn Lloegr yn hytrach na chenhadu yng Nghymru a chafodd nifer o'r gweinidogion Cymraeg eu danfon i wasanaethu yn Lloegr ym 1816. Symudodd Bryan i Rochdale, gan ymroi yn llwyr i'r gwaith Seisnig. O Rochdale symudodd i'r Eglwys Wen, Swydd Amwythig, ac ym 1820, i Burslem. Yn Awst 1822, symudodd i Epworth, Swydd Lincoln. Bu anghydfod rhyngddo a'i eglwys yn Epworth, wedi iddo briodi Margaret Dutton, merch oedd wedi cael plentyn siawns. Ymadawodd a'r weinidogaeth ym 1824.

Symudodd i Leeds lle fu'n gweithio fel masnachwr te am saith mlynedd. Oddi yno symudodd i Gaernarfon gan barhau yn yr un fasnach. Yng Nghaernarfon ail gydiodd mewn pregethu ond fel lleygwr nid weinidog.

Marwolaeth
----------

Treuliodd Bryan gweddill ei oes yng Nghaernarfon gan wasanaethu fel blaenor a phregethwr. Bu farw yn ei gartref yn y dref ar 28ain Mai, 1856, yn 87 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Llanbeblig.

Cyhoeddwyd cofiant iddo gan William Davies ym 1900 *John Bryan a'i Amserau*

Cyfieithodd Bryan dros 50 o emynau Charles Wesley i'r Gymraeg

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "BRYAN, JOHN (1776 - 1856), gweinidog Wesleaidd | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2019-08-26.
2. ↑  Gostegion Priodas Eglwys Llanfyllin, 1774 yng Ngofal Gwasanaeth Archifau Powys
3. ↑  Cofrestr Bedydd Eglwys Llanllyfni 1775, yng Ngofal Gwasanaeth Archifau Powys
4. 1 2 3  Y Winllan Cylchgrawn Misol y Wesleaid Mawrth 1898; *Sylfaenwyr Wesleaeth Gymreig. John Bryan* adalwyd 25 Tachwedd 2019
5. ↑  "DMBI: A Dictionary of Methodism in Britain and Ireland *John Bryan*". *www.dmbi.online*. Cyrchwyd 2019-08-26.
6. ↑  Bathafarn Cylchgrawn Cymdeithas Hanes y Methodistiaid yng Nghymru Cyf 17, 1962
7. ↑  Morgans, Delyth G. (2006). *Cydymaith caneuon ffydd*. [Caernarfon]: Pwyllgor y Llyfr Emynau Cydenwadol. t. 469. ISBN 9781862250529. OCLC 123536494.
8. ↑  Emynyddiaeth Wesleyaidd Cymraeg, T Jones Humphreys, 1903

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |