Pobl Ladinaidd sy'n frodorol i Walonia yn ne Gwlad Belg yw'r **Walwniaid**. Maent yn siarad tafodieithoedd Ffrangeg a'r Walwneg. Disgynna'r Walwniaid o'r Gâl-Rufeiniaid a chanddynt waedoliaeth Germanaidd o'r hen Ffranciaid. Maent yn cyfri am ryw traean o boblogaeth Gwlad Belg, ac hwy yw grŵp ethno-ieithyddol fwyaf y wlad ar ôl y Ffleminiaid. Amcangyfrifir bod 4.2–5.3 miliwn o Walwniaid ethnig yn y flwyddyn 2015.

Map ieithyddol Walonia.
Mae'r mwyafrif o Walwniaid a Ffleminiaid yn rhannu'r un traddodiad crefyddol, Pabyddiaeth, ac hanes gwleidyddol hir, ond nid yw'r ddwy gymdeithas yn siarad yr un ieithoedd. Iaith Romáwns a chanddi is-haen Gelteg a dylanwadau Germaneg yw'r Walwneg, a elwir weithiau yn "Hen Ffrangeg". Yn yr 20g, cafodd ffurf safonol ar Ffrangeg ei ymsefydlu yn Walonia, ac erbyn heddiw dim ond rhyw draean o Walwniaid sy'n medru'r iaith frodorol. Ceir sefyllfa debyg i'r gogledd, lle mae'r Iseldireg wedi cymryd tir oddi ar Fflemeg. Er bod trigolion Ffrangeg y brifddinas Brwsel yn rhannu tras debyg â thrigolion Walonia, nid ydynt fel rheol yn ystyried eu hunain yn Walwniaid.

O ran y Walwniaid Ffrangeg, siaredir Picardeg yng ngorllewin Walonia a *Champenois* a *Lorrain* yn y de-ddwyrain. Yn ogystal â phoblogaeth frodorol Walonia, triga Walwniaid sy'n siarad Walwneg yn *département* Ardennes yn Ffrainc, yn enwedig yr ardal o dir a amgylchynir gan y ffin â Gwlad Belg ar lannau Afon Moûze. Yng ngogledd-ddwyrain Walonia mae'r gymuned Almaeneg ger y ffin a'r Almaen, ac nid yw'r boblogaeth hon yn Walwniaid. Yn ne-ddwyrain Walonia mae siaradwyr Lwcsembwrgeg ger y ffin â Lwcsembwrg, ac fel rheol ystyrir y rhain yn Walwniaid yn hytrach na rhan o'r gymuned Almaeneg. O ganlyniad i ymfudo, triga nifer o bobl o dras Walwnaidd yn Québec, Canada, ac yn Wisconsin, UDA.

Hanes
-----

### Gwreiddiau'r genedl

Disgynnai'r Walwniaid yn bennaf o'r Belgae, llwyth Celtaidd Galaidd a roddasant ei enw i Wlad Belg. Llwyddodd y Belgae i wrthsefyll y Rhufeiniaid am saith mlynedd cyn iddynt ildio yn y flwyddyn 57 CC. Cymysgodd rhywfaint o'r goresgynwyr Rhufeinig â'r Galiaid yn ystod eu presenoldeb yn yr ardal o'r 1g CC i'r 5g OC. Cyrhaeddodd llwythau Germanaidd, yn bennaf y Ffranciaid, yr ardal yn y 3g a'r 4g OC. I ddechrau, rhennid y Germaniaid a'r Celtiaid gan y coedwigoedd sy'n croesi gogledd canolbarth Gwlad Belg heddiw, i'r de o ddinas Brwsel. Yn y flwyddyn 358 OC cafodd y boblogaeth Alaidd-Rufeinig ei gwthio i'r de gan y Saliaid, llwyth o'r Ffranciaid, a sefydlogwyd y ffin ieithyddol sydd wedi goroesi mwy neu lai hyd heddiw. Yn sgil enciliad y lluoedd Rhufeinig yn y 5g, ymledodd y Ffranciaid i'r de ac i'r tir sydd heddiw yng ngogledd Ffrainc. Arhosodd hynafiaid y Walwniaid yn y gwastatir a'r Ardennes, a sefydlasant poblogaeth barhaol er gwaethaf datblygiad teyrnasoedd y Germaniaid o'u cwmpas.

Yn ystod yr oes Rufeinig, cafodd y boblogaeth ei Ladineiddio i raddau helaeth, yn fwy felly na'r Ffrancod. Parhaodd y boblogaeth yn ne'r ardal i siarad iaith y Gâl-Rhufeiniaid, sef ffurf ar Ladin llafar. Dros amser, datblygodd y dafodiaith leol yn un o'r *langues d'oïl*, ar y cyd a'r Ffrangeg, ac yn un o sawl iaith Romáwns sydd yn tarddu o Ladin. I'r gogledd, siaredid tafodieithoedd Germanaidd, a ddatblygodd yn Fflemeg ac Iseldireg.

### Yr Oesoedd Canol

Er y cysylltiad ieithyddol agos gyda'r Ffrancod, bu hanes y Walwniaid yn rhan o'r tiroedd hynny rhwng Ffrainc a'r Almaen. Yn y 15g, unwyd Walwnia a Fflandrys dan reolaeth Dugiaid Bwrgwyn, ac ym 1477 dan y Habsbwrgiaid. Ymgorfforwyd Walwnia a Fflandrys yn yr Iseldiroedd ym 1815. Yn y flwyddyn 1830 gwrthryfelodd y Walwniaid a'r Ffleminiaid, wedi uno gan Babyddiaeth, yn erbyn rheolaeth Brotestanaidd yr Isalmaenwyr yn y gogledd. Enillodd Teyrnas Gwlad Belg ei hannibyniaeth ym 1831.

### Un o'r ddwy genedl Felgaidd

Am ganrif, dominyddwyd gwleidyddiaeth Gwlad Belg gan y gymdeithas Walwnaidd er yr oedd yn llai o faint na'r gymdeithas Ffleminaidd. Ar y dechrau, Walwneg oedd iaith weinyddol y llywodraeth, ond erbyn y 1860au Ffrangeg safonol oedd y *lingua franca*. Yn nechrau'r 20g, daeth iaith i gymryd tir yn y diwylliant gwleidyddol oddi ar grefydd, ac felly dangoswyd rhwygau rhwng y Walwniaid a'r Ffleminiaid. Cydnabuwyd Fflemeg yn briod iaith Fflandrys. Wedi'r Ail Ryfel Byd, dirywiodd diwydiannau trymion Walonia a ffynnodd economi Fflandrys yn enwedig yn y porthladdoedd. Rhannwyd Gwlad Belg yn ddwy dalaith ymreolaethol, a'r brifddinas Brwsel yn ardal ddwyieithog arbennig. Erbyn yr 21g, dim ond y frenhiniaeth sydd un uno'r wlad yn wleidyddol, ac mae mudiadau cenedlaetholgar yn dadlau dros annibyniaeth i Walonia ac i Fflandrys fel ei gilydd.

Diwylliant
----------

### Llenyddiaeth

Er datblygiad yr iaith lafar yn iaith Romáwns, Lladin oedd prif iaith lenyddol yr ardal o'r 9g i'r 11g. Yng nghanol y 12g, ysgrifennwyd croniclau lleol a dramâu crefyddol yn Walwneg. Traddodiad yn yr 17g oedd y *pasquèyes*, cerddi ar bynciau lleol yn iaith y werin. Yn ddiweddarach, cyfansoddwyd caneuon, dramâu a libretos yn Walwneg. Sefydlwyd y *Société Liègeoise de Littérature Wallonne* yn Liège ym 1856 i hyrwyddo llenyddiaeth Walwneg, a bu adfywiad llenyddol yn y 1880au adeg y cylchgronau *La Jeune Belgique* a *La Wallonie*. Cafodd byd llenyddol Walonia ei daro yn yr 20g gan allfudiad nifer o lenorion Ffrangeg i Baris, yn eu plith Albert Mockel, Charles Plisnier, Henri Michaux, Françoise Mallet-Joris, a Georges Simenon. Cafodd sillafu a gramadeg yr iaith Walwneg eu safoni gan ysgolheigion yn yr 20g, gan greu ffurf lenyddol fodern ar Walwneg.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  James B. Minahan. *Encyclopedia of Stateless Nations* (Santa Barbara: Greenwood, 2016), t. 456–57.
2. 1 2 3 4 5  Carl Waldman a Catherine Mason. *Encyclopedia of European Peoples* (Efrog Newydd: Facts On File, 2006), t. 855.
3. ↑  Meic Stephens, *Linguistic Minorities in Western Europe* (Llandysul: Gwasg Gomer, 1976), t. 30.

| * v
* t
* e
Cenhedloedd Ewrop |
| --- |
| Y Balcanau | 
* Albaniaid
* Bosniaciaid
* Bwlgariaid
* Cosofiaid
* Croatiaid
* Groegiaid
* Macedoniaid
* Montenegroaid
* Rwmaniaid
* Serbiaid
* Slofeniaid

 |
| Y gwledydd Baltig | 
* Estoniaid
* Latfiaid
* Lithwaniaid

 |
| Canolbarth Ewrop | 
* Almaenwyr
* Awstriaid
* Hwngariaid
* Pwyliaid
* Slofaciaid
* Swisiaid
* Tsieciaid

 |
| Dwyrain Ewrop | 
* Belarwsiaid
* Moldofiaid
* Rwsiaid
* Wcreiniaid

 |
| Yr Eidal a'r Môr Canoldir | 
* Corsiaid
* Eidalwyr
* Maltiaid
* Sardiniaid
* Sisiliaid

 |
| Ffrainc a'r Gwledydd Isel | 
* Belgiaid
* Ffrancod
* Ffleminiaid
* Ffrisiaid
* Iseldirwyr
* Lwcsembwrgiaid
* Llydawyr
* Ocsitaniaid
* Walwniaid

 |
| Penrhyn Iberia | 
* Andoriaid
* Astwriaid
* Basgiaid
* Catalwniaid
* Galisiaid
* Portiwgaliaid
* Sbaenwyr

 |
| Y gwledydd Nordig | 
* Daniaid
* Ffaroaid
* Ffiniaid
* Islandwyr
* Norwyaid
* Swediaid

 |
| Ynysoedd Prydain ac Iwerddon | 
* Albanwyr
* Cernywiaid
* Cymry
* Gwyddelod
* Manawiaid
* Prydeinwyr
* Saeson

 |
| Categorïau
* Cenhedloedd
* Grwpiau ethnig
* Gwledydd
 |

| * v
* t
* e
Grwpiau ethno-ieithyddol Ewrop |
| --- |
| Indo-Ewropeaid | 

|  |  |
| --- | --- |
| Baltwyr | 
* Latfia Latfiaid
* Lithwania Lithwaniaid

 |
| Celtiaid | 

|  |  |
| --- | --- |
| Brythoniaid | 
* Cernyw Cernywiaid
* Cymru Cymry
* Llydaw Llydawyr

 |
|  Gaeliaid | 
* Yr Alban Albanwyr
* Gweriniaeth Iwerddon Gwyddelod
* Ynys Manaw Manawiaid

 |

 |
| Germaniaid | 

|  |  |
| --- | --- |
| Germaniaid Gorllewinol | 
* Yr Almaen Almaenwyr
* Awstria Awstriaid
* Belgiaid Almaeneg
* Ffleminiaid
* Ffrisiaid
* Yr Iseldiroedd Iseldirwyr
* Jenische
* Rwmaniaid Almaeneg
* Lloegr Saeson
* Sgot-Wyddelod
* Swisiaid Almaeneg

 |
| Germaniaid Gogleddol | 
* Denmarc Daniaid
* Ffaroaid
* Gwlad yr Iâ Islandwyr
* Norwy Norwyaid
* Sweden Swediaid

 |

 |
| Pobloedd Romáwns | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ibero-Romáwns | 
* Aragoniaid
* Astwriaid
* Galisiaid
* Portiwgal Portiwgaliaid
* Sbaen Sbaenwyr

 |
| Ocsitano-Romáwns | 
* Catalwniaid
* Ocsitaniaid

 |
| Galo-Romáwns | 
* Arpitaniaid
* Ffrainc Ffrancod
* Swisiaid Ffrangeg
* Walwniaid

 |
| Rhaeto-Romáwns | 
* Ffriwliaid
* Ladinwyr
* Románsh

 |
| Galo-Italaidd | 
* Lombardiaid
* Swisiaid Eidaleg

 |
| Italo-Dalmataidd | 
* Corsiaid
* Yr Eidal Eidalwyr
* Sisiliaid

 |
| Romáwns Dwyreiniol | 
* Aromaniaid
* Rwmania Rwmaniaid

 |
| Arall | 
* Sardiniaid

 |

 |
| Slafiaid | 

|  |  |
| --- | --- |
| Slafiaid Gorllewinol | 
* Kaszëbi
* Gwlad Pwyl Pwyliaid
* Slofacia Slofaciaid
* Sorbiaid
* Y Weriniaeth Tsiec Tsieciaid

 |
| Slafiaid Dwyreiniol | 
* Belarws Belarwsiaid
* Rwsia Rwsiaid
* Rwtheniaid
* Wcráin Wcreiniaid

 |
| Slafiaid Deheuol | 
* Bosniaciaid
* Bwlgaria Bwlgariaid
* Croatia Croatiaid
* Macedoniaid
* Montenegro Montenegroaid
* Pomaciaid
* Serbia Serbiaid
* Slofenia Slofeniaid

 |

 |
| Eraill | 
* Albania Albaniaid
* Arberesh
* Gwlad Groeg Groegiaid

 |

 |
| Wraliaid | 

|  |  |
| --- | --- |
| Pobloedd Ffinig | 
* Careliaid
* Cfeniaid
* Estonia Estoniaid
* Fepsiaid
* Y Ffindir Ffiniaid
* Ingriaid
* Lifoniaid

 |
| Wgriaid | 
* Csangoaid
* Hwngari Hwngariaid
* Székely

 |

 |
| Pobloedd Dyrcig | 
* Gagauzlar
* Tatariaid y Crimea

 |
| Unigyn iaith | 
* Basgiaid

 |
| Categorïau
* Grwpiau ethnig
* Ieithoedd
 |