**Annwn**, **Annwfn** neu **Annwvyn** (Cymraeg Canol) yw'r fersiwn Cymreig o'r Arallfyd Celtaidd. Byd paradwysaidd yw Annwn yn y traddodiad Cymreig cynnar: dim ond yn ddiweddarach y daethpwyd i'w gysylltu ag Uffern, dan ddylanwad Cristnogaeth. Mae llawer o ddeunydd y traddodiadau am Annwn yn dwyn cysylltiad â'r traddodiadau a geir yn llên gwerin Cymru am gartref arallfydol y Tylwyth Teg yn ogystal. Yn Mhedair Cainc y Mabinogi Arawn yw brenin Annwn, ond yn ddiweddarach fe'i cysylltir â Gwyn ap Nudd.

Y Mabinogi
----------

Ym mhennod agoriadol y chwedl Pwyll Pendefig Dyfed, mae Pwyll yn mynd i hela yng Nglyn Cuch, Dyfed. Mae'n llithio ei helgwn ei hun ar garw sydd eisoes wedi'i ladd gan helgwn rhyfeddol Arawn. Roeddent o liw 'claerwyn llathraidd ("disglair"), ac eu clustieu yn gochion. Ac fal y llathrai ("disgleiriai") wyned y cwn, y llathrai coched eu clustieu'. Mae lliw'r helgwn yn nodweddiadol o anifeiliaid a gysylltir â'r Arallfyd Celtaidd.

Daw Arawn i'r golwg, yn marchogaeth march brychlas (*erchlas*) gyda 'gwisg o frethyn llwyd amdano yn wisg hela'. Cwyna wrth Bwyll am fod mor anghwrtais. Disgrifia ei hun fel 'brenin coronog' yn ei deyrnas ei hun.

I wneud iawn am ei *ansyberwydd* (anghwrteisi) cytuna Pwyll i gyfnewid lle ag Arawn am flwyddyn. Ar ddiwedd blwyddyn o wledda a phob hyfrydwch yn y byd paradwysaidd hwnnw mae Pwyll yn ymladd yn lle Arawn â Hafgan ac yn ei drechu gan achub y deyrnas. Credai W. J. Gruffydd fod Hafgan yn ymrithiad arall o Arawn ei hun. Er bod Arawn wedi rhoi ei bryd a'i wedd ei hun i Bwyll, arosodd Pwyll yn ffyddlon ac ni chafodd gyfathrach â gwraig Arawn, er iddynt gysgu yn yr un gwely ac iddi ymbil arno a chwyno am ei ddiethrwch. Am fod Pwyll wedi ymddwyn mor gwrtais a bonheddig ac wedi trechu Hafgan hefyd, mae'n ennill cyfeillgarwch Arawn.

Ar ôl dychwelyd i'w deyrnas, cyfeirir at Bwyll fel 'Pwyll Pen Annwfn'. Er mwyn diolch i Bwyll mae Arawn yn rhoi anrheg o foch arbennig iddo; dyma'r moch hud mae Gwydion yn dwyn o lys Pryderi yn y Bedwaredd Gainc.

Efallai fod chwedloniaeth y tymhorau, gyda brenin yr haf yn mynd dan y ddaear yn y gaeaf, yn rhan o gefndir y chwedl. Sylwer nad oes cysylltiad amlwg rhwng y Cwn Annwn a geir mewn chwedlau gwerin diweddarach a helgwn Arawn yn y Pedair Cainc; ni chysylltir enw Arawn â Chwn Annwn chwaith.

Y geirdarddiad
--------------

Deil Pierre-Yves Lambert fod y gair *annw(f)n* yn gyfuniad o ddwy elfen, sef \**dubnos* ‘dwfn, byd’ a'r rhagddodiad \**ande-* ‘dan, oddi tan’. Ystyr lythrennol y gair yw ‘isfyd’ felly, h.y. arallfyd. Mae'n enw addas am fod Annwn yn cyffwrdd â'r byd hwn ac eto mae ar wahân.

Traddodiadau eraill
-------------------

Ni cheir disgrifiad o daith Pwyll i Annwn yn y chwedl. Ond ym mytholeg a thraddodiadau Cymru ac Iwerddon mae'r arallfyd yn bodoli mewn dwy ffurf wahanol.

Mewn rhai chwedlau, e.e. *Mordaith Brân* (*Immram Brain*), mae'r arallfyd yn ynys neu ynysoedd a leolir yn y môr yn y gorllewin pell. Yn y gerdd 'Preiddiau Annwfn' yn Llyfr Taliesin, mae Arthur a'i wŷr yn anturio dros y môr yn y llong Prydwen i geisio Pair Annwn.

Mewn ffynonellau eraill mae'n wlad baradwysaidd dan y ddaear. Cyfeiria Dafydd ap Gwilym at ffau'r llwynog fel '[t]ŷ annedd hyd Annwn', er enghraifft. Mewn cerdd arall dywedir fod yr Haf yn cilio i Annwn pan ddaw'r Gaeaf. Yn aml iawn mae'r Tylwyth Teg yn byw mewn *sidh* neu dwmpath arbennig.

Mae'n bwysig sylwi nid yw Annwn a'r arallfyd Celtaidd *fyth* yn cynrychioli Uffern na chartref eneidiau'r meirw chwaith, ond y gwrthwyneb: byd dedwydd a llon yw Arawn gyda gwledda trwy'r flwyddyn a phob dim yn hafaidd a ffrwythlon ynddo. Ond Cristioneiddwyd Annwn yn ddiweddarach a'i gysylltu â byd y meirw, Uffern a'r Helfa Gwyllt (Cŵn Annwn) brawychus.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lady Charlotte Guest (1812-1895), Owen Morgan Edwards (1858-1920), The Mabinogion, translated from the Red Book of Hergest, T. Fisher Unwin, London, 1902 ()
2. ↑  Ifor Williams (gol.), *Pedair Cainc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; sawl arg. arall), t. 1. Orgraff ddiweddar
3. ↑  *Ibid.*, t. 2.
4. ↑  W. J. Gruffydd, *Rhiannon*.
5. ↑  Pierre-Yves Lambert: *La Langue gauloise : description linguistique, commentaire d'inscriptions choisies*, Paris: Errance, 1994 (arg. newydd 2003), tud. 81.
6. ↑  Xavier Delamarre: *Dictionnaire de la langue gauloise : Une approche linguistique du vieux-celtique continental*, ail arg. Paris: Errance, 2003, tud. 50.
7. ↑  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, d.g. Annwn.

Gweler hefyd
------------

* Arawn
* Caer Siddi
* Cŵn Annwn
* Gwyn ap Nudd
* Hafgan
* Preiddiau Annwn
* Tylwyth Teg