Digrifwr, darlledwr, brenhines drag, actor ac awdur oedd **Paul James O'Grady** MBE (14 Mehefin 1955 – 28 Mawrth 2023). Daeth yn enwog fel crëwr y cymeriad drag Lily Savage (y "Birkenhead bombshell"), gwraig gomon o Benbedw. Roedd yn adnabyddus am ei acen Lerpwl gref ac am gyflwyno'r gyfres deledu '

Bywgraffiad
-----------

Cafodd ei eni ym Mhenbedw ar benrhyn Cilgwri (y *Wirral*) i dad Gwyddelig a chafodd ei fagu yn Tranmere.

Gweithiodd mewn amryw o swyddi gan gynnwys yn y gwasanaeth sifil, tu ôl i far mewn Yates Wine Lodge, mewn swyddfa lladd-dy ac fel clerc cynorthwyol yn Llys Ynadon Lerpwl. Bu hefyd yn gweithio mewn cartref plant yng Ngorllewin Kirby a threuliodd rai blynyddoedd fel swyddog gofal peripatetig i gyngor Camden. Yn 2003 cafodd ei gynnwys yn rhestr *The Observer* o'r 50 act mwyaf doniol yng nghomedi Brydeinig, ac yn 2006 roedd yn rhif 32 ar restr *The Independent* o'r 101 o ddynion a menywod hoyw mwyaf dylanwadol ym Mhrydain.

### Creu Cymeriad Lily Savage

Ym 1977, aeth O'Grady i Manila lle gweithiodd fel gweinydd yn Gussy's Bar (a oedd hefyd yn buteindy). Fan yma, cafodd y syniad o Lily Savage, y cymeriad drag a grëodd. Ar ddechrau'r 1980au, dychwelodd i'r Deyrnas Unedig a daeth ei greadigaeth newydd, Lily Savage, ag enwogrwydd iddo. Perfformiodd mewn clybiau a bariau hoyw ledled y wlad. Ar y pryd, cawsai Lily ei hadnabod am ei pherfformiadau rheolaidd yn The Royal Vauxhall Tavern yn Llundain lle gweithiodd am wyth mlynedd. Cydweithiodd gyda nifer o actiau eraill megis 'High Society'gyda Adrella (Peter Searle), 'L.S.D.' gyda David Dale a Sandra Hush (David Hunter), 'The Playgirls' unwaith eto gyda Hunter a The Glamazons gyda'r cyn-nyrs Paul Banks. Teithiodd ledled Ewrop gyda rhai o'r perfformwyr yma, gan wneud sioeau yn Madame Arthurs yn Denmarc ac amryw o glybiau nos a theatrau yn yr Almaen, y Ffindir, Sweden, yr Iseldiroedd, Ffrainc ac Isreal.

Wedi iddo ymddangos yng Ngwyl Caeredin, lle cafodd ei enwebu am Wobr Perrier, cynyddodd ei boblogrwydd ac ymwybyddiaeth y cyhoedd cyffredinol ohono. Daeth yn fwy enwog wrth iddo ymddangos ar y teledu ar raglen ddyddiol ITV *This Morning* ac fel "Y Cyflwynydd ar y Gwely" ar *The Big Breakfast*. Cyflwynodd O'Grady sioe siarad lwyddiannus *The Paul O'Grady Show* yn y prynhawniau ar ITV cyn symud i *The New Paul O'Grady Show* ar Channel 4.

Am rai blynyddoedd, cyflwynodd Lily y rhaglen *Blankety Blank* ar gyfer y BBC ac yna ar gyfer ITV, yn ogystal â'i rhaglen gomedi ei hun ar ITV *Lily Live* yn 2000. Roedd Lily Savage hefyd wedi cyflwyno'r Smash Hits Poll Winners Party yn 1996 ar y cyd â Ant & Dec. Mewn cyfweliad yn 2006, dywedodd O'Grady fod Lily bellach yn byw mewn lleiandy yn Llydaw, er iddo ddweud sawl tro ers hynny ei bod wedi dianc o'r lleiandy, gan awgrymu i rhai efallai y bydd y cymeriad yn dychwelyd.

Ers 2012 roedd yn cyflwyno y rhaglen *Paul O'Grady: For the Love of Dogs* ar ITV yn dangos bywyd yng nghanolfan achub cŵn a chathod Battersea.

### Gwaith Theatr

Yn ogystal ag amryw o deithiau cenedlaethol, ymddangosodd O'Grady yn y sioe lwyfan *Prisoner Cell Block H - The Musical*, y sioe gerdd *Annie* fel "Miss Hannigan", *Chitty Chitty Bang Bang* fel "the Childcatcher" ac yn y pantomeim *Eira Wen a'r Saith Corrach* fel y Frenhines Greulon. Mae rhai pobl wedi'i ddyfynnu gan ddweud "I seem to be making a living frightening children".

Ei fywyd personol
-----------------

Yn y gorffennol, cafodd O'Grady berthynasau gyda menywod a bu unwaith yn briod. Roedd ganddo un ferch, Sharon. Bu farw partner hir-dymor O'Grady o 20 mlynedd, Brendan Murphy o gancr pum niwrnod cyn penblwydd O'Grady'n hanner cant. 

Roedd O'Grady yn berchen ar fflat yn Llundain, a fferm yn Aldington ger Ashford, Caint, yn gymydog i'r digrifwr Julian Clary. Roedd ganddo gi hefyd o'r enw Buster a oedd yn ymddangos gydag ef yn rheolaidd ar ei rhaglen deledu.

Daeth O'Grady yn dadcu ar y 26ain o Ragfyr 2006, pan roddodd ei ferch enedigaeth i fab o'r enw Abel.

### Iechyd

Ym mis Ebrill 2002, dioddefodd O'Grady o drawiad ar y galon ar ôl iddo deimlo'n anhwylus am rai wythnosau; ar ôl llawdriniaeth frys ac wythnosau o orffwys, dechreuodd wella a rhoddodd y gorau i ysmygu am ddwy flynedd. Ail-ddechreuodd O'Grady ysmygu 40 y dydd pan bu farw ei gariad a'i bartner busnes yn 2005. Dioddefodd ail drawiad ar y galon ar y 30ain o Fehefin, 2006; aethpwyd ag ef i Ysbyty William Harvey ac i'r uned gofal ddwys. Cafodd ei ryddhau ar y 4ydd o Orffennaf ac addawodd y byddai'n rhoi'r gorau i ysmygu.

Ar 29 Mawrth 2023, cyhoeddodd ei bartner Andre Portasio bod O'Grady wedi marw yn 67 mlwydd oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cain, Sian (2023-03-29). "Paul O'Grady, TV presenter and comedian, dies aged 67". *The Guardian* (yn Saesneg). ISSN 0261-3077. Cyrchwyd 2023-03-29.
2. ↑  Entertainer O'Grady collects MBE BBC News. 18-10-2008. Adalwyd ar 09-05-2009

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 34378203
* LCCN: nr99022994
* ISNI: 0000 0000 5298 8445
* GND: 1284696340

 |