Mewn seineg, mae **rhaganadliad** yn golygu cyfnod o ddileisedd neu anadliad cyn cau cytsain argaeol ddi-lais, sydd yn gyfwerth â sain fel [h] yn dod cyn y gytsain. Felly, pan gaiff cytsain ei rhaganadlu, mae'r glotis ar agor am gyfnod cyn ei chau. Er mwyn nodi rhaganadliad yn yr Wyddor Seingol Ryngwladol, gellir rhoi ⟨ʰ⟩ o flan y gytsain raganadlog. Er hynny, mae'n well gan Ladefoged and Maddieson nodi clwstwr o gytseiniaid, e.e. ⟨hk⟩ yn lle ⟨ʰk⟩.

Teipoleg
--------

Mae rhaganadlu yn weddol anghyffredin ymhlith ieithoedd y byd, a honna rhai nad yw'n gyferbyniol yn ffonemig. Noda Ladefoged a Maddieson fod, o leiaf yn achos yr Islandeg, yr anadliad gan ffrwydrolion rhaganadledig yn hwy na chan ffrwydrolion arferol ôl-raganadledig, sydd yn debyg i glystyrau o [h] + cytsain mewn ieithoedd â'r clystyrau hyn. O ganlyniad, maent yn gweld rhaganadliad fel nodwedd hollol ddosraniadol na ellir gwahaniaethu yn seinegol nac yn ffonolegol rhyngddi a chlystyrau â /h/, ac mae'n well ganddynt nodi ffrwydrolion rhaganadledig fel clystyrau, e.e. y gair Islandeg am "arwr" *kappi* fel ynganiad: [/ˈkʰahpi/] yn hytrach na ynganiad: [/ˈkʰaʰpi/].

Gwahaniaethir yn aml rhwng rhaganadliad *normadol* ac *annormadol*. Mewn iaith a chanddi raganadliad normadol ar rai ffrwydrolion di-lais, mae'n rhaid eu rhaganadlu er nad nodwedd gyferbyniol yw'r rhaganadliad hwn. Mewn iaith â rhaganadliad annormadol, gall defnyddwyr y rhaganadliad ei strwythuro'n seinegol ond nid yw'n angenrheidiol ac efallai na fydd yn digwydd yn iaith pob siaradwr. Fel arfer, ymddengys cytseiniaid rhaganadledig mewn amrywiad rhydd â chlystyrau o ffrithiolion, er y gallai fod ganddynt berthynas syncronig a diacronig â llafariaid hirion neu glystyrau [s]-ffrithiolyn.

Gall rhaganadliad ymddangos mewn sawl ffurf wahanol. Er mai ffrithiad glotol, sain megis [h], yw'r fwyaf arferol, gall y ffrithiolyn neu'r llafariad flaenorol effeithio ar yr union ansawdd ffonetig, gan droi'n ynganiad: [[ç]] ar ôl llafariaid caeedig. Mae ynganiadau posibl eraill yn cynnwys ynganiad: [[x]] a hyd yn oed ynganiad: [[f]].

Mae rhaganadlu yn ansefydlog iawn yn syncronig ac yn ddiacronig ac yn aml iawn y bydd ffrithiolyn neu hwyhau'r llafariad flaenorol yn cymryd ei le.

Mynychter
---------

Yn yr ieithoedd Germanaidd Gogleddol y mae'r enghreifftiau enwocaf o raganadliad, yn Islandeg a Ffaröeg yn bennaf ond hefyd mewn rhai o dafodieithoedd Norwyeg a Swedeg. Nodwedd amlwg yng Ngaeleg yr Alban yw hi hefyd, dylanwad Llychlynnaidd ar yr iaith yn ôl pob sôn. Ceir rhaganadlu hefyd yng ngogledd-orllewin Ewrop yn y mwyafrif o ieithoedd Samaidd. Nid oes rhaganadlu yn Sameg Inari, lle y'i disodlwyd gan ôl-anadlu. Mae gwhaniaeth barn ynghylch y berthynas hanesyddol rhwng rhaganadliad mewn ieithoedd Samaidd a Llychlynnaidd: mae cytundeb bod cysylltiad rhyngddynt ond nid ar o ba un o'r ddau grŵp y daeth rhaganadlu yn wreiddiol.

Yn ogystal ag yng ngogledd Ewrop, ceir rhaganadliad ym Mongoleg Halh ac mewn sawl un o ieithoedd brodorol America, gan gynnwys Cree, Ojibwe, Fox, Miami-Illinois, Hopi a Purepecha.

Enghreifftiau
-------------

### Saesneg

Mewn rhai acenion, fel acen Newcastle ymhlith menywod ifanc, a chan rai o siaradwyr Saesneg Dulyn, gall ynganiad: [/p, t, k/] ar ddiwedd gair neu ymadrodd gael eu rhaganadlu.

### Ffaröeg

Rhai enghreifftiau o ffrwydrolion ac affrithiolion o'r iaith Ffaröeg, lle y maent yn ymddangos ar ôl llafariaid acennog yn unig:

* *klappa* ynganiad: [[ˈkʰlaʰpːa]], 'clapio'
* *hattur* ynganiad: [[ˈhaʰtːʊɹ]], 'het'
* *takka* ynganiad: [[ˈtʰaʰkːa]], 'diolch'
* *søkkja* ynganiad: [[ˈsœʰt͡ʃːa]], 'suddo' (berf anghyflawn)

Ar ben hyn, man gan dafodieithodd Vágar, gogledd Streymoy ac Eysturoy ffrwydrolion ac affrithiolion annybledig (heblaw am ar ôl llafariad/deuseiniaid caeedig):

* *apa* ynganiad: [[ˈɛaːʰpa]], 'epa', ond *vípa* ynganiad: [[ˈvʊiːpa]], 'cornchwiglen'
* *eta* ynganiad: [[ˈeːʰta]], 'bwyta', ond *hiti* ynganiad: [[ˈhiːtɪ]], 'gwres'
* *vøka* ynganiad: [[ˈvøːʰka]], 'deffro', ond *húka* ynganiad: [[ˈhʉuːka]], 'cyrcydu'
* *høkja* ynganiad: [[ˈhøːʰt͡ʃa]], 'ffon fagl', ond *vitja* ynganiad: [[viːt͡ʃa]], 'ymweld'

### Islandeg

Rhai enghreifftiau o ffrwydrolion o'r Islandeg, lle y maent yn ymddangos ar ôl llafariaid acennog yn unig:

* *kappi* ynganiad: [[ˈkʰaʰpi]], 'arwr'
* *hattur* ynganiad: [[ˈhaʰtʏr]], 'het'
* *þakka* [ˈθaʰka] 'diolch'

### Mazateceg Huautla

Ym Mazateceg Huautla, gall rhaganadliad ymddangos ar ddechrau gair, nodwedd unigryw, efallai, ymhlith ieithoedd sydd yn cynnwys rhaganadliad:

* ynganiad: [[ʰti]] - 'pysgodyn'
* ynganiad: [[ʰtse]] - 'briw'
* ynganiad: [[ʰtʃi]] - 'bach'
* ynganiad: [[ʰka]] - 'sofl'

### Ieithoedd Samaidd

Yn yr ieithoedd Samaidd, ceir rhaganadliad ar ffrithiolion ac affrithriolion di-lais ym mhob man ynganu (ynganiad: [/p/, /t̪/, /t͡s/, /t͡ɕ/, /k/]) ynghanol geiriau. Yn yr ieithoedd gorllewinol (Sameg Deheuol, Ume, Pite, Lule a Gogleddol) ac yn Sameg Sgolt, mae rhaganadliad yn effeithio ar gytseiniaid hirion a lled-hirion. Yn yr ieithoedd dwyreiniol (Akkala, Kildin a Ter), dim ond cytseiniaid hirion a raganedlir. Mae'n debyg bod hyn yn cynrychioli dwy don o newid: cyfnod cynnar o raganadlu cytseiniaid hirion sydd yn dyddio'n ôl i Broto-Sameg, ac yna rhaganadlu eilaidd ar gytseiniaid lled-hirion sydd yn tarddu o ardal Sameg Gorllewinol ac a ymledodd tua'r dwyrain at Sameg Sgolt.

Mewn sawl iaith Samaidd, mae ffrwydrolion ac affrithiolion rhaganadledig yn cyferbynnu â ffrwydrolion di-lais llac, oherwydd naill ai datrwynoli clystyrau cynharach (e.e. \*[nt] > ynganiad: [[d̥ː]]) neu mewn cysylltiad â graddoliad cytseiniol.

### Gaeleg yr Alban

Serch hynny, yng Ngaeleg yr Alban, oherwydd colled hanesyddol y ffrwydrolion, mae rhaganadlu yn ffonemig mewn safleoedd canolog ac olaf ar ôl llafariaid acennog.

Bras amcan o fynychter rhaganadliad yn nhafodieithoedd Gaeleg yr Alban
Mae ei gryfder yn amrwyio o ardal i ardal a gall ymddangos fel [ʰ] neu [h], neu mewn ardaloedd lle y mae rhaganadlu cryf, fel [ç] neu [x]. Mae ymddangosiad rhaganadlu yn dilyn hierarchiaeth o /k/ > /t/ > /p/. Felly os oes gan dafodiaith raganadlu ar ynganiad: [/pʰ/], bydd ganddi ymhob man ynganu arall. Ymddengys rhaganadliad fel a ganlyn:

* **Ardal 1** fel ynganiad: [[xk xt xp]] a ynganiad: [[çkʲ çtʲ çp]]
* **Ardal 2** fel ynganiad: [[xk xt hp]] a ynganiad: [[çkʲ çtʲ hp]]
* **Ardal 3** fel ynganiad: [[xk ht hp]] a ynganiad: [[çkʲ htʲ hp]]
* **Ardal** **4** fel ynganiad: [[ʰk ʰt ʰp]]
* **Ardal** **5** fel ynganiad: [[xk]] a ynganiad: [[çkʲ]] (dim rhaganadlu ar /t/ a /p/)
* **Ardal** **6** heb raganadlu

Ceir nifer o barau cyferbyniol:

* *glag* [klˠ̪ak] "cloc" a *glac* [klˠ̪axk] "cydia"
* *ad* [at̪] "het" ac *at* [aht̪] "cornwyd"
* *leag* [ʎɛk] "tafla i lawr" a *leac* [ʎɛxk] "carreg llorio"
* *aba* [apə] "abad" ac *apa* [ahpə] "epa"

Clystyrau h
-----------

Er ein bod yn anodd gwahaniaethu rhwng cytseiniaid rhaganadlog a chlystyrau o /h/ a chytsain ddi-lais, nid yw'r gwrthwyneb yn wir. Ceir sawl iaith fel yr Arabeg a'r Ffinneg lle y mae pawb yn ystyried y fath glystyrau yn rhai cytseiniol.

Nodiadau
--------

1. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
2. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
3. 1 2  Nodyn:Harvcoltxt
4. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
5. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
6. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
7. 1 2  Nodyn:Harvcoltxt
8. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
9. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
10. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
11. ↑  Oskar Bandle, Gun Widmark. *The Nordic Languages*. t. 2059.
12. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
13. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
14. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
15. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
16. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
17. 1 2  Nodyn:Harvcoltxt
18. 1 2  "Glossary". Cyrchwyd 11 February 2015.
19. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
20. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
21. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
22. ↑  Borgstrøm, C. *The Dialects of the Outer Hebrides* (1940) Norsk Tidskrift for Sprogvidenskap
23. ↑  Ó Dochartaigh, C. *Survey of the Gaelic Dialects of Scotland I-V* Dublin Institute for Advanced Studies (1997) ISBN 1-85500-165-9

Cyfeiriadau
-----------

* Gordeeva, Olga; Scobbie, James M (2007), "Non-normative preaspirated voiceless fricatives in Scottish English: Phonetic and phonological characteristics." (PDF), *QMU Speech Science Research Centre Working Papers, WP-12*, adalwyd 2007-03-07
* Nodyn:SOWL
* McRobbie-Utasi, Zita (1991), "Preaspiration in Skolt Sámi", in McFetridge, P. *SFU Working Papers in Linguistics*, **1**, pp. 77–87, adalwyd 2007-03-07
* McRobbie-Utasi, Zita (2003), *Normative Preaspiration in Skolt Sami in Relation to the Distribution of Duration in the Disyllabic Stress-Group*, adalwyd 2007-03-07
* Nance, Claire; Stuart-Smith, Jane (2013), "Pre-aspiration and post-aspiration in Scottish Gaelic stop consonants", *Journal of the International Phonetic Association* **43** (2): 129–152, doi:10.1017/S0025100313000042
* Rießler, Michael (2004), "On the origin of preaspiration in North Germanic", in Jones-Bley, Karlene; Della Volpe, Angela; Dexter, Miriam Robbins et al. *Proceedings of the Fifteenth Annual UCLA Indo-European Conference. Los Angeles, November 7–8, 2003*, Journal of Indo-European Monograph Series, **49**, Washington, D.C.: Institute for the Study of Man, pp. 168–185, archifwyd o y gwreiddiol ar 2006-09-06, adalwyd 2007-03-07
* Sammallahti, Pekka (1998). *The Saami Languages: An Introduction*. Davvi Girji.
* Silverman, Daniel (2003), "On the Rarity of Pre-Aspirated Stops", *Journal of Linguistics* **39** (3): 575–598, doi:10.1017/S002222670300210X, adalwyd 2007-03-08
* Stevens, Mary; Hajek, John (2004), "How Pervasive is Preaspiration? Investigating Sonorant Devoicing in Sienese Italian", *Tenth Australian International Conference on Speech Science & Technology, Macquarie University, Sydney*, pp. 334–39, adalwyd 2007-03-07
* Svantesson, Jan-Olof (2003), "Preaspiration in Old Mongolian?", *Proceedings from Fonetik 2003. PHONUM. Reports in Phonetics*, **9**, Umeå University, pp. 5–8, adalwyd 2007-03-07
* Tronnier, Mechtild (2002), "Preaspiration in Southern Swedish Dialects", *Proceedings of Fonetik 2002. Speech, Music and Hearing Quarterly Progress and Status Report*, **44**, pp. 33–36, adalwyd 2007-03-07
* Watt, Dominic; Allen, William (2003), "Tyneside English", *Journal of the International Phonetic Association* **33** (2): 267–271, doi:10.1017/S0025100303001397