Mae **Afon Amazonas** yn afon yn rhan ogleddol De America. Yr Amazonas yw'r afon fwyaf yn y byd, er y ceir rhywfaint o ddadlau ai'r Amazonas ynteu Afon Nîl yw'r hwyaf yn y byd, ond yn sicr mae'r Amazonas yn cario llawer mwy o ddŵr nag unrhyw afon arall gan gynnwys y Mississippi, Afon Nîl a'r Yangtze gyda'i gilydd. Honir mai hi yw'r ail hiraf ar y Ddaear, ar ôl Afon Nîl. Mae'r afon o leiaf 6,400 km. o hyd, ac yn yr aber mae tua 60 km o led. Yn 2009 mesurwyd hi eto, gan ddefnyddio pobl wrth ei glannau a lluniau lloeren, a nodwyd ei bod yn 6,575 km.

Cyn concwest De America gan Ewropeaid, mae'n ymddangos nad oedd un enw ar yr afon cyfan, gyda rhanau ohoni'n dwyn enwau gwahanol, megis *Paranaguazú*, *Guyerma* a *Solimoes*. Yn 1500, y Sbaenwr Vicente Yañez Pinzón oedd arweinydd y fintai gyntaf o Ewropeaid i 'ddarganfod' yr afon. Rhoddwyd yr enw *Amazonas* i'r afon gan Francisco de Orellana, wedi iddo ddarganfod llwyth lle roedd y merched yn ymladd ochr yn ochr a'r dynion, megis yr Amazoniaid ym mytholeg Roeg. Orellana oedd yr Ewropead cyntaf i ddilyn yr afon yr holl ffordd o'r Andes i'r môr.

Arferid credu mai tarddiad yr afon oedd y *Quebrada de Apacheta*, yn yr Andes yn ardal Arequipa, Periw a phlanwyd croes bren i nodi'r tarddle. Am ganrif, credwyd mai ei tharddle (hynny yw, y man pellaf o'r aber) oedd tarddiad Afon Apurímac yn Nevado Mismi, nes y cyhoeddwyd ymchwil yn 2014 a ddangosodd mai tarddiad Afon Mantaro ar y Cordillera Rumi Cruz yn Peru oedd y man pellaf, ac felly gwir darddiad yr afon. Mae afonydd Mantaro ac Apurímac yn ymuno, a chyda llednentydd eraill yn ffurfio Afon Ucayali, sydd yn ei dro yn cwrdd ag Afon Marañón i fyny'r afon o Iquitos, Periw, gan ffurfio'r hyn y mae pob gwlad ar wahan i Brasil yn ei ystyried yn brif gangen yr Amazon. Mae'r Brasilwyr, fodd bynnag, yn galw'r rhan hon yn "Afon Solimões", uwchlaw ei chydlifiad â'r Rio Negro, gan ffurfio'r hyn y mae Brasilwyr yn ei alw'n "Man Cyfarfod Dyfroedd yr Amazonas" (Portiwgaleg: *Encontro das Águas*) ym Manaus, dinas fwya'r afon.

Tarddle Afon Amazonas, wrth droed Nevado Mismi
Llun lloeren o aber Amazonas, yn edrych tua'r de
Mae'r Amazonas yn cynrychioli 20% o holl ollyngiad afonol i'r cefnfor, a hynny yn fyd-eang, gyda chyfartaledd o tua 209,000 metr ciwbig yr eiliad (7,400,000 cu tr / s; 209,000,000 L / s; 55,000,000 USgal / s) — oddeutu 6,591 km ciwbig y flwyddyn (1,581 cu mi / a) yn llifo ohoni i'r môr - sy'n fwy na'r saith afon mwyaf nesaf gyda'i gilydd. Basn yr Amazonas yw basn draenio mwya'r byd, gydag arwynebedd o oddeutu 7,000,000 cilomedr sgwâr (2,700,000 metr sgwâr). Mae'r rhan o fasn draenio'r afon sydd ym Mrasil yn unig yn fwy na basn draenio unrhyw afon arall. Mae'r Amazonas yn mynd i mewn i Brasil gyda dim ond un rhan o bump o'r llif y mae'n ei gollwng, ar ddiwedd ei thaith, i Gefnfor yr Iwerydd, ond eto mae ganddi lif mwy ar y pwynt hwn nag unrhyw afon arall.

### Prif afonydd y dalgylch

Llifa mwy na 1,000 o afonydd i mewn i'r Amazonas. Y prif rai yw: 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| * Branco
* Casiquiare
* Huallaga
* Putumayo o Içá
* Javari
* Jurua
 |    | * Madeira
* Marañón
* Morona
* Nanay
* Napo
 |    | * Río Negro
* Pastaza
* Purus
* Tambo
* Tapajós
 |    | * Tigre
* Tocantins
* Trombetas
* Ucayali
* Xingu
* Yapura
 |

Geirdarddiad
------------

Roedd Afon Amazonas yn cael ei adnabod i ddechrau gan Ewropeaid fel y **Marañón**, ac mae'r rhan Periw o'r afon yn dal i gael ei hadnabod wrth yr enw hwnnw heddiw. Yn ddiweddarach, fe'i gelwid yn **Rio Amazonas** yn Sbaeneg a Phortiwgaleg, ac "Amazon River" yn Saesneg.

Yn ôl pob sôn, rhoddwyd yr enw "Rio Amazonas" arni ar ôl i ryfelwyr brodorol ymosod yn y 16g ar alldaith gan Francisco de Orellana. Merched oedd yn arwain y rhyfelwyr brodorol, gan atgoffa de Orellana o ryfelwyr yr Amazon, llwyth o ferched yn rhyfelwyr yn ymwneud â Scythiaid Iran a Sarmatiaid y soniwyd amdanynt mewn Mytholeg Roeg.

Fodd bynnag, mae ysgolheigion eraill yn mynnu bod yr enw yn deillio o’r gair Americanaidd Brodorol amassona, sy’n golygu "y dinistriwr cychod."

### Agweddau dynol

Mae'r Amazonas yn eithriadol o bwysig ar gyfer trafnidiaeth, a gall llongau pur fawr gyrraedd ymhell i fyny'r afon. O gwmpas glannau'r afon y mae'r mwyafrif mawr o boblogaeth ei dalgylch yn byw. Y prif borthladdoedd ar yr afon yw Iquitos (Periw), Leticia (Colombia) a Manaos (Brasil). Gellir ystyried Belem do Pará (Brasil) yn borthladd ar yr afon hefyd, er ei bod mewn gwirionedd ar Afon Tocantins ychydig cyn i honno ymuno â'r Amazonas.

Dim pontydd
-----------

Nid oes pontydd o gwbwl ar draws yr afon: o'i ffynhonnell i'w haber. Nid yw hyn oherwydd fod yr afon yn rhy llydan i'w phontio; am y rhan fwyaf o'i hyd, gallai peirianwyr godi pont ar draws yr afon yn hawdd. Am y rhan fwyaf o'i chwrs, mae'r afon yn llifo trwy Goedwig Law yr Amazon, lle nad oes llawer o ffyrdd na threfi. Y rhan fwyaf o'r amser, gellir gwneud y groesfan ar fferi. Mae Pont Manaus Iranduba sy'n cysylltu dinasoedd Manaus ac Iranduba yn rhychwantu'r Rio Negro, llednant ail-fwyaf yr Amazonas, ychydig cyn eu cymer.

Daeareg
-------

Tarddodd Afon Amazonas fel afon draws-gyfandirol yn yr epoc Mïosen rhwng 11.8 miliwn ac 11.3 miliwn o flynyddoedd CP a chymerodd ei siâp presennol oddeutu 2.4 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn y Pleistosen Cynnar.

Llifodd y proto-Amazon yn ystod y cyfnod Cretasaidd i'r gorllewin, fel rhan o system afon proto-Amazon-Congo, o'r tu mewn i Affrica heddiw pan gysylltwyd y cyfandiroedd, gan ffurfio gorllewin Gondwana. 80 miliwn o flynyddoedd yn ôl, holltodd y ddau gyfandir. Bymtheg miliwn o flynyddoedd yn ôl, cychwynnodd y codiad tectonig lle ffurfiwyd cadwyn mynyddoedd yr Andes. Fe wnaeth yr ymchwydd yma (yr Andes) ayb rwystro'r afon ac achosi i Fasn yr Amason ddod yn fôr mewndirol helaeth. Yn raddol, daeth y môr mewndirol hwn yn llyn dŵr croyw enfawr, ac addasodd y rhywogaethau morol i fywyd mewn dŵr croyw.

Un ar ddeg i ddeng miliwn o flynyddoedd yn ôl, gweithiodd y dyfroedd drwy'r tywodfaen o'r gorllewin a dechreuodd yr Amazon lifo tua'r dwyrain, gan arwain at ymddangosiad coedwig law yr Amason. Yn ystod cyfnodau rhewlifol, gostyngodd lefelau'r môr a draeniodd llyn mawr yr Amasonas yn gyflym.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "Amazon River". *Encyclopædia Britannica*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 8 Tachwedd 2020.
2. ↑  Uereyen, Soner; Kuenzer, Claudia (9 Rhagfyr 2019). "A Review of Earth Observation-Based Analyses for Major River Basins". *Remote Sensing* **11** (24): 2951. Bibcode 2019RemS...11.2951U. doi:10.3390/rs11242951. .
3. ↑  Liu, Shaochuang; Lu, P; Liu, D; Jin, P; Wang, W (1 Mawrth 2009). "Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world". *Int. J. Digital Earth* **2** (1): 80–87. Bibcode 2009IJDE....2...80L. doi:10.1080/17538940902746082.. Adalwyd 29 Rhagfyr 2018.
4. ↑  James Contos; Nicholas Tripcevich (March 2014). "Correct placement of the most distant source of the Amazon River in the Mantaro River drainage". *Area* **46** (1): 27–39. doi:10.1111/area.12069. .
5. ↑  Moura, Rodrigo L.; Amado-Filho, Gilberto M.; Moraes, Fernando C.; Brasileiro, Poliana S.; Salomon, Paulo S.; Mahiques, Michel M.; Bastos, Alex C.; Almeida, Marcelo G. et al. (1 April 2016). "An extensive reef system at the Amazon River mouth" (yn en). *Science Advances* **2** (4): e1501252. Bibcode 2016SciA....2E1252M. doi:10.1126/sciadv.1501252. PMC 4846441. PMID 27152336. .
6. ↑  Tom Sterling: *Der Amazonas*. Time-Life Bücher 1979, 7th German Printing, t. 19.
7. ↑  Smith, Nigel J.H. (2003). *Amazon Sweet Sea: Land, Life, and Water at the River's Mouth*. University of Texas Press. tt. 1–2. ISBN 978-0-292-77770-5. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 15 Medi 2015.
8. ↑  "Apollonius Rhodius, Argonautica, Book 2". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 30 Awst 2017. Cyrchwyd 15 Hydref 2018.
9. ↑  "Argonautica Book 2". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 5 Hydref 2018. Cyrchwyd 15 Hydref 2018.
10. ↑  "Amazon River", Encarta Encyclopedia, Microsoft Student 2009 DVD.
11. ↑  "Amazon (river)" (arg. 2007). Microsoft Encarta Online Encyclopedia. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 6 Mawrth 2008. Cyrchwyd 12 Awst 2007.
12. ↑  "The Amazon Rainforest". *Mongabay*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 27 Awst 2019. Cyrchwyd 2020-02-09.
13. ↑  Figueiredo, J.; Hoorn, C.; van der Ven, P.; Soares, E. (2009). "Late Miocene onset of the Amazon River and the Amazon deep-sea fan: Evidence from the Foz do Amazonas Basin". *Geology* **37** (7): 619–22. Bibcode 2009Geo....37..619F. doi:10.1130/g25567a.1. .

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 127841845
* GND: 4001626-2
* NDL: 00628108
* NKC: ge128659
* BNE: XX457179

 |