recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Gwlad fechan yng ngorllewin Ewrop rhwng y Swistir ac Awstria yw **Tywysogaeth Liechtenstein** neu **Liechtenstein**.

Daearyddiaeth
-------------

Mae'r mynyddoedd yn codi o Ddyffryn Rhein i uchderoedd o dros 2500m (8000').

Delwedd lloeren o **Liechtenstein**

Hanes
-----

Cafodd y dywysogaeth ei ffurfio trwy uniad siroedd Vaduz a Schellenberg yn 1719. Bu'n rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig hyd 1806. Ffurfiodd y wlad undeb doll â'r Swistir yn 1923. Hyd at 1984 nid oedd gan ferched hawl i bleidleisio yn yr etholiad cenedlaethol.

Iaith a diwylliant
------------------

Yr Almaeneg yw iaith swyddogol y wlad. Mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn Gatholigion a'r Eglwys Gatholig yw eglwys swyddogol y wlad.

Chwaraeon
---------

Fel yng Nghymru mae tîm pêl-droed mawr Liechtenstein; FC Vaduz, yn chwarae yn y wlad drws nesaf sef y Swistir. Ar y lefel rhyngwladol mae tîm Leichtenstein yn chwarae ym mhencampwriaethau Ewrop, a'r Byd. Ar ben hyn mae un tîm o Gwpan Liechtenstein yn cael mynediad i'r UEFA Europa League, ac hyd yn oed wedi curo tîm o Latfia yn y European Cup Winners' Cup ym 1996.

Yn rhyngwladol maen nhw wedi trechu: 
Portiwgal 2-2 yn 2004
Lwcsembwrg 4-0 yn 2006 
Gwlad yr Ia 3-0 yn 2007.
Latfia 1-0 yn 2008

Yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf enillodd y Leichtensteinwraig Hanni Wenzel Fedal Aur a Medal Arian ym 1980. Mae dinasyddion eraill o'r wlad hefyd wedi ennill medalau, er bod ei phoblogaeth tua 1% o boblogaeth Cymru.

Economi
-------

Er bod diwydiant ysgafn yn bwysig, twristiaeth yw un o brif ffynonellau incwm. Mae gwerthu stampiau hefyd yn bwysig i'r economi, on nid y o gymharu ag Arian. Mae diwydiant arian yn creu o leiaf 30% o drethi Leichtenstein. A chyda tua 73,700 o gwmniau yno mae mwy nag un cwmni i bob dinesydd. Ar ben hyn mae 'sefydliadau' neu Stiftungen cofrestredig yn Leichtenstein yn cadw arian a chyfoeth miloedd o dramorwyr di-breswyl yn saff rhag awdurdodau treth y byd. Treth uchaf i fusnesau fel hyn yw 20%, a chan fod angen aelod leol i bob cwmni mae cyfreithwyr masnachol y wlad yn elwa yn sylweddol.

* Treth incwm yw 1.2%.
* Treth leol bob comiwn yw 16.5%
* Yswiriant Cenedlaethol 4.3%
* Treth Etifeddu yn dechrau o 0.5%

O Awst 2009, mae llywodraeth Prydain wedi cytuno i *rannu gwybodaeth* ar y 5,000 o Brydeinwyr a'u £3biliwn mewn ymddiriedolaethau yn y wlad  yn ôl safle we y BBC.

Dolenni allanol
---------------

* Tywysogaeth Liechtenstein - gwefan swyddogol Archifwyd 2008-05-26 yn y Peiriant Wayback.
* Hanes Liechtenstein - prif ddogfennau
* Lluniau o Liechtenstein Archifwyd 2007-02-18 yn y Peiriant Wayback.
* "For Rent: One Principality. Prince Not Included." (erthygl yn y *New York Times*, 25 Mawrth 2003)
Actor, cyfarwyddwr a chynhyrchydd teledu Americanaidd yw **Jonathan Daniel Hamm** (ganwyd 10 Mawrth 1971) a gaiff ei adnabod orau am chwarae rhan Don Draper, gweithredwr hysbysebu, yng nghyfres deledu AMC, *Mad Men* (2007–2015).

Roedd yn byw yn Los Angeles am ran helaeth o ganol y 1990au, gan ymddangos mewn cyfresi teledu fel *Providence*, *The Division*, *What About Brian*, and *Related*. Yn 2000, gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf mewn ffilm nodwedd yn y ffilm antur gofod, *Space Cowboys*. Y flwyddyn ganlynol, cafodd ran bach yn y gomedi annibynnol, *Kissing Jessica Stein* (2001).

Cafodd led adnabyddiaeth pan ddechreuodd *Mad Men* yng Ngorffennaf 2007. Enillodd ei berfformiad ef Wobr Golden Globe ar gyfer Actor Gorau Mewn Cyfres Deledu – Drama yn 2008 ac eto yn 2016, a Gwobr Primetime Emmy ar gyfer yr Actor Gorau Mewn Cyfres Ddrama yn 2015. Cyfarwyddodd dwy bennod o'r sioe.

Yn 2008, ymddangosodd Hamm yn ailwampiad y ffilm ffuglen gwyddoniaeth *The Day the Earth Stood Still*. Roedd ei ran arweiniol cyntaf mewn ffilm yn 2010 yn y ddrama annibynnol *Stolen*. Cafodd hefyd rannau cefnogol yn ffilmiau *The Town* (2010), *Sucker Punch* (2011), a *Bridesmaids* (2011). Mae wedi derbyn 16 enwebiad Gwobr Primetime Emmy am ei berfformiadau yn *Mad Men*, *30 Rock* (2006–2013), a *Unbreakable Kimmy Schmidt* (2015–presennol).

Mae ei gredydau teledu eraill yn cynnwys ymddangos yng nghyfres Sky Arts, *A Young Doctor's Notebook* a rhannau gwestai yn *Black Mirror*, *Parks and Recreation* a *Wet Hot American Summer: First Day of Camp*. Mae hefyd wedi cael rhannau lleisio yn ffilmiau *Shrek Forever After* (2010) a *Minions* (2015).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Monitor". *Entertainment Weekly* (1250). March 15, 2013. t. 23.
2. ↑  "Jon Hamm". TVGuide.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar September 6, 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 90688495
* LCCN: no2008135513
* ISNI: 0000 0001 1952 5593
* GND: 140207546
* SUDOC: 147015022
* BNF: cb16513048s (data)
* NKC: xx0173596
* BNE: XX4809653

 |
Roedd **Joshua Hughes** (7 Hydref 1807 – 21 Ionawr 1889) yn Esgob Llanelwy o 1870 hyd ei farwolaeth.

Ganed Hughes yn Nanhyfer, Sir Benfro ac addysgwyd ef yn ysgolion gramadeg Aberteifi ac Ystradmeurig, yna aeth i Goleg Dewi Sant, Llanbedr. Wedi iddo gael ei ordeinio, bu'n offeiriad yn Aberystwyth ac Abergwili.

Yn 1870, roedd W. E. Gladstone yn chwilio am Esgob newydd i Lanelwy, ac yn awyddus i sicrhau fod yr esgob newydd ym medru siarad Cymraeg. Ar gyngor Connop Thirlwall, dewiswyd Hughes. Ef oedd y Cymro cyntaf i fod yn Esgob Llanelwy ers 1727. Gwnaeth lawer i hybu'r iaith Gymraeg yn yr eglwys, gan sicrhau fod offeiriaid oedd yn medru Cymraeg yn cael eui hapwyntio i blwyfi Cymraeg eu hiaith. Roedd yn gefnogwr brwd i'r symudiad i sefydlu Prifysgol Cymru.

Yn Awst 1888 tarawyd ef gan barlys tra ar ei wyliau yn Crieff yn yr Alban. Bu farw ar 21 Ionawr y flwyddyn ddilynol, a chladdwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy. Yn ddiweddarach daeth un o'i feibion, Joshua Pritchard Hughes, yn Esgob Llandaf.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Tsar Bwlgaria o 1197 hyd 1207 oedd **Kaloyan, tsar Bwlgaria**. Roedd yn drydydd teyrn Ail Deyrnas Bwlgaria, ar ôl ei frodyr, Ivan Asen I a Pedr II.

Daeth â sefydlogrwydd i'r deyrnas, oedd wedi cael ei rhyddhau o reolaeth Bysantaidd ychydig o flynyddoed ynghynt. Arweiniodd gyrchoedd llwyddiannus yn erbyn Byzantium, gan gipio Varna ar ôl gwarchae tridiau ar 24 Mawrth 1201. Gwelir ei bolisi gwrth-Bysantaidd hefyd yn ei berthnasoedd â'r Eglwys Orllewinol. Cyrhaeddodd cennad o'r Pab Innocentius III Fwlgaria ym 1204. Coronwyd Kaloyan ganddo fel brenin Bwlgaria a Wallachia, ac eneinio Archesgob Vasily o Tarnovo fel pennaeth eglwys y Bwlgariaid a'r Vlachiaid. Cydnabu Kaloyan oruchafiaeth Eglwys Rhufain. Ar ôl i Gaergystennin gael ei meddiannu gan Groesgadwyr y Bedwaredd Groesgad ym 1204, cymerodd Kaloyan reolaeth dros Adrianopolis, dinas Roeg nad oedd wedi cwymo i'r Croesgadwyr. Amddifynnodd Kaloyan y ddinas yn llwyddiannus, gan drechu'r Croesgadwyr mewn brwydr ger y ddinas ar 14 Ebrill 1205. Daliodd y lluoedd Bwlgariadd yr Ymerawdr Baldwin I, a fu farw ar 11 Mehefin mewn dalfa yn Veliko Tarnovo.

Enillodd Kaloyan fuddugoliaethau eraill yn erbyn yr Ymerodraeth Ladin, gan gipio Serres a Philippopolis (Plovdiv) a thiriogaeth arall yn Thracia a Macedonia. Llofruddiwyd Kaloyan gan aelodau o'i fyddin ei hun yn ystod gwachae Thessaloniki yn Hydref 1207.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 67257260
* GND: 118559621

 |
Brwydr dynghedfennol a ymladdwyd yn ne-orllewin Prydain rhwng Brythoniaid y Gorllewin a'r Eingl-Sacsoniaid o Wessex yn y flwyddyn 577 oedd **Brwydr Dyrham** (hefyd **Brwydr Deorham**). Cytunir yn gyffredinol mai Dyrham (Hen Saesneg: *Deorham*) yn ne Swydd Gaerloyw, ym mryniau'r Cotswold fymryn i'r gogledd o ddinas Caerfaddon oedd safle'r frwydr, ond erys peth ansicrwydd am hynny. Gan mai cyfeiriad moel yng Nghronicl yr Eingl-Sacsoniaid yw ein hunig ffynhonnell, does dim manylion am y frwydr ei hun ar gael.

Enillwyd y frwydr gan y Sacsoniaid, ac aethant ymlaen i oresgyn a meddiannu Cirencester, Caerloyw, a Chaerfaddon, un o ganolfannau crefyddol pwysicaf y Brythoniaid. Lladdwyd hefyd tri o frenhinoedd Brythonig. Mae tystiolaeth archaeolegol yn dangos fod y dinasoedd hyn a'r cyffiniau yn gymharol lewyrchus yn y cyfnod yma, ac felly roedd y golled yn un sylweddol i'r Brythoniaid.

Mae'n frwydr arwyddocaol hefyd yng nghyd-destun hanes Cymru. Fel y torrodd Brwydr Caer yn nes ymlaen y cysylltiad ar dir rhwng Cymru a'r Hen Ogledd, torrodd Brwydr Dyrham y cysylltiad ar dir rhwng Brythoniaid Cymru a'u cymdogion yn y de-orllewin (Gwlad yr Haf, Dyfnaint a Chernyw). Er hynny, mae'n bwysig nodi na chafodd y Sacsoniaid yr ardal gyfan yn eu meddiant ar ôl y frwydr. Daliodd rhannau o Swydd Gaerloyw eu tir am beth amser ac arosodd y rhan fwyaf o Wlad yr Haf yn nwylo'r Brythoniaid am genhedlaeth neu ddwy wedyn. Bu brenin Brythonig ar deyrnas Dyfnaint hyd 710 a brenin Brythonig ar Gernyw hyd at 878.

Cyfeirir ati yn aml fel trobwynt yn hanes yr iaith Gymraeg hefyd, gan y tybir fod y gwahaniaethau rhwng Hen Gymraeg a Brythoneg y de-orllewin (a gynrychiolir gan Gernyweg heddiw) wedi cynyddu ar ôl hynny. Ac eto ceir digon o dystiolaeth fod cysylltiadau yn parhau dros Fôr Hafren er gwaethaf hynny.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  John Davies. *Hanes Cymru* (Penguin, 1992), tt. 58-9.
Les Barker (chwith) mewn gweithdy Wicipedia Cymraeg yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru 2012.
Bardd Saesneg-Cymraeg a chyfansoddwr caneuon oedd **Les Barker** (30 Ionawr 1947 – 15 Ionawr 2023). Roedd yn adnabyddus am ei farddoniaeth ddigri a'i barodïau o ganeuon poblogaidd, er ei fod hefyd wedi cynhyrchu llawer o waith dwys a difrifol.

Yn wreiddiol o Fanceinion fe astudiodd i fod yn gyfrifydd cyn darganfod ei ddawn lenyddol. I ddechrau roedd yn mynd o gwmpas lleoliadau cerddoriaeth werin ac yn perfformio ar ei ben ei hun, ac yna ffurfiodd *The Mrs Ackroyd Band* (a enwyd ar ôl ei frithgi, Mrs Ackroyd).

Yn ogystal a pherfformio yng ngwledydd Prydain, teithiodd i berfformio yn Hong Kong, Awstralia, Seland Newydd, Unol Daleithiau America a Chanada.

Cyhoeddodd 78 cyfrol o farddoniaeth Saesneg a 24 o albymau (un ai fel perfformiwr unigol neu gyda'i fand).

Y Gymraeg
---------

Yn y 2000au symudodd i fyw i Wrecsam, ac aeth ati i ddysgu Cymraeg. Aeth ymlaen i farddoni'n Gymraeg, yn cystadlu mewn eisteddfodau a chyhoeddi cyfieithiad Saesneg o waith Daniel Owen. Daeth yn aelod o dîm Talwrn y Beirdd Tegeingl.

Ers 2012 bu'n gyfrannwr cyson ar y Wicipedia Cymraeg gan greu dros 2,200 o erthyglau newydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Les Barker: "Un o drysorau ein cenedl – ar fenthyg"*  , Golwg360, 16 Ionawr 2023.
2. ↑  Llenyddiaeth Cymru Archifwyd 2013-03-04 yn y Peiriant Wayback.; adalwyd 05/12/2012
3. ↑  LES BARKER WINS WELSH AWARD Gwefan BBC Radio 2 (21/05/08) (Saesneg)
4. ↑  Fireside Tales:Datganiad i’r wasg Archifwyd 2016-07-30 yn y Peiriant Wayback. Brown Cow Publishing (10.5.2011)
5. ↑   Ystadegau Lesbardd. wmflabs. Adalwyd ar 16 Ionawr 2023.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan bersonol
* Les Barker ar Twitter

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 53663294
* LCCN: nb2003093385
* ISNI: 0000 0003 7190 6320

 |
Tua mis Mehefin 1401 ymladdwyd **brwydr Hyddgen** yn uchel ar lethrau Pumlumon, ar y ffin rhwng Powys a Cheredigion.

Ymladd
------

Trechodd byddin fach Owain Glyn Dŵr lu mawr o Saeson oedd yn ceisio cyrraedd castell Aberystwyth. Yn ôl traddodiad dim ond tua 500 o ryfelwyr oedd gan Glyn Dŵr i wynebu byddin o tua 1500 o'r gelyn. Roedd mantais y tirwedd yn erbyn y Cymry, a oedd yn sefyll ar y tir isel wrth i'r Saeson ymosod ar i lawr o gyfeiriad y dwyrain. Ond credir mai ymsefydlwyr o Ffleminiaid o dde Sir Benfro oedd nifer helaeth o'r milwyr ym myddin y Saeson; milwyr dros dro oeddynt, heb lawer o ddisgyblaeth yn eu rhengoedd, er bod ganddyn' nhw arfau da.

Safle
-----

Mae union safle'r frwydr yn ansicr. Ceir llecyn o'r enw Hyddgen ar lethrau gogleddol Pumlumon, tua milltir a hanner i'r gogledd o gronfa ddŵr Nant-y-moch. Mae afonig fach Afon Hyddgen yn llifo o'r llecyn i'r de i ymuno'n fuan ag Afon Hengwm i lifo i Nant-y-moch, tarddle Afon Rheidol. Rhwng Afon Hyddgen ac Afon Hengwm saif bryn Corn Hyddgen (564m). Dwy filltir i'r gogledd o Hyddgen mae Creigiau Bwlch Hyddgen yn glogwyn syrth sylweddol uwchben Hengwm. Mae'r tir o gwmpas yn wlyb iawn dan droed ymhob tymor.

Cof
---

Codwyd cofeb ger argau Nant-y-Moch a ddadorchuddiwyd gan Gwynfor Evans ar 16 Gorffennaf, 1977.

Cyfeiriadau
-----------
Map yn dangos y prif frwydrau**Wakefield**
St. Albans
Ludford Bridge
Mortimer's Cross
Northampton
Llundain
Harlech
Kingston upon Hull
Berwick upon Tweed
Worksop
Efrog
Calais
Coventry
Caer

 – Brwydr Wakefield;  – brwydrau eraill;  
  – mannau eraill

Un o frwydrau Rhyfel y Rhosynnau oedd **Brwydr Edgecote Moor** neu **Frwydr Banbri** a ymladdwyd ar 26 Gorffennaf 1469 rhwng Richard Neville, 16ed Iarll Warwick ac Edward IV; gyda Richard yn cipio Coron Lloegr. Roedd Richard a George Plantagenet (brawd y brenin) wedi cynllwynio'r frwydr ers peth amser; roedd Warwick yn anhapus â'r dylanwad oedd gan deulu'r Woodville (teulu yng nghyfraith y brenin) ar Edward IV. Roedden nhw hefyd yn anfodlon gyda'r grym a'r arian a roddodd y brenin i William Herbert, Iarll 1af Penfro (1423–1469).

Llysenw un o gapteiniaid Clarence oedd 'Robin of Redesdale'.

Lleoliad
--------

Roedd maes y gad 6 milltir (9.7 km) i'r gogledd-ddwyrain o Banbury, yng ngogledd Swydd Rydychen; saif heddiw ym mhlwyf Chipping Warden ac Edgcote, ar y ffin rhwng Swydd Warwick a Swydd Northampton. Yr adeg honno, fodd bynnag, roedd y rhyd ar afon Cherwell, sef canolbwynt y frwydr, yn Swydd Northampton.

Canlyniad
---------

Daliwyd William Herbert, Iarll 1af Penfro (1423–1469) a'i frawd Syr Richard Herbert a dienyddiwyd y ddau'n gyhoeddus trannoeth y frwydr a iarll Devon y diwrnod wedyn.

Awgryma'r bardd Guto'r Glyn mewn cerdd a elwir yn 'marwnad i Herbert' fod Stafford wedi dianc am ei fywyd o faes y gad, a gorfoledda'r bardd yn y ffaith na fu byw yn hir wedyn:

Arglwydd difwynswydd Defnsir
A ffoes – ni chafas oes hir!
Ystyr hyn yw: 'Ffoi a wnaeth arglwydd Dyfnaint, di-elw ei wasanaeth – ni chafodd oes hir!'

Yn yr un gerdd, cymhara Guto'r frwydr â 'Dawns Angau':

Dawns o Bowls! Doe'n ysbeiliwyd, 
Dwyn yr holl dynion i'r rhwyd. 
Dawns gwŷr Dinas y Garrai, 
Dawns yr ieirll: daw'n nes i rai! 
Duw Llun y bu waed a lladd, 
Dydd amliw, diwedd ymladd. 
Duw a ddug y dydd dduw Iau 
Iarll Dwywent a'r holl Deau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Buckinghams Retinue". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-09-07. Cyrchwyd 22 Gorffennaf 2010. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
2. ↑  gutorglyn.net; adalwyd 4 Chwefror 2017.
Brwydr Crécy; llun o Froissart
**Brwydr Crécy**, a ymladdwyd ar 26 Awst 1346 ger Crécy-en-Ponthieu, oedd brwydr fawr gyntaf y Rhyfel Can Mlynedd rhwng Lloegr a Ffrainc. Enillodd y Saeson, dan Edward III, brenin Lloegr, fuddugoliaeth fawr dros fyddin fwy o Ffrancwyr dan Ffylip VI, brenin Ffrainc. Y prif reswm am y fuddugoliaeth oedd effeithiolrwydd y bwa hir, ac mae rhai haneswyr yn gweld y frwydr fel dechrau diwedd sifalri.

Roedd Edward III ar ymgyrch trwy ogledd Ffrainc, ac wedi ennill brwydrau llai ger Caen a Blanchetaque. Methodd ymgais gan y Ffrancwyr i ddal ei fyddin rhwng afon Seine ac afon Somme, a chafodd Edward y cyfle i ddewis safle amddiffynnol gref, ar dir uchel gyda'i ddwy ystlys yn cael eu diogelu. Paratowyd ffosydd a thyllau o flaen y tir uchel, i atal yr ymosodwyr. Rhennid y fyddin Seisnig yn dair rhan, gyda mab hynaf y brenin, Edward, y Tywysog Du yn gyfrifol am un ohonynt. Ar grib y bryn, roedd saethyddion y bwa hir, llawer ohonynt yn Gymry.

Roedd gan y fyddin Ffrengig garfan o saethyddion y bwa croes o Genova, ond nid oeddynt yn medru saethu hanner mor gyflyn a saethyddion y bwa hir, a bu raid iddyn encilio. Ymosododd y marchogion Ffrengig, ond roeddynt yn gorfod marchogaeth i fyny'r llethr tros dir gwlyb a lleidiog, yn wyneb storm o saethau. Lladdwyd cyfran uchel o uchlwyr Ffrainc, y rhan fwyaf heb hyd yn oed fedru cyrraedd at y fyddin Seisnig.

Map o Frwydr Crécy
Ymhith arweinwyr y Cymry yn y frwydr, roedd Syr Rhys ap Gruffudd; efallai iddo gael ei wneud yn farchog yn dilyn y frwydr. O'r frwydr yma y deillia y defnydd o symbol y tair pluen wen a elwir yn "Blu Tywysog Cymru", gyda'r arwyddair *Ich Dien*. Roeddynt yn cael eu defnyddio gan Jean, brenin Bohemia, oedd yn ymladd ar ochr Ffrainc. Er ei fod yn ddall, mynnodd gael ei arwain at yr ymladd, a lladdwyd ef. Edmygai'r Tywysog Du ei ddewrder, a chymerodd y plu fel ei arfau ei hun. Yn ddiweddarach, daethpwyd i'w hystyried fel symbol o Gymru; fe'i defnyddir gan Undeb Rygbi Cymru er enghraifft.
**Brwydr Llandeilo Fawr** ar 16 Mehefin 1282 yng nghyffiniau Llandeilo Fawr (Llandeilo, Sir Gaerfyrddin) rhwng byddin o wŷr Deheubarth a oedd yn ffyddlon i Lywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru a byddin o Saeson. Roedd yn rhan o Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru 1282-83 ac yn y frwydr hon cafodd y Cymry fuddugoliaeth.

Cefndir
-------

Pan ymosododd y brenin Edward I o Loegr ar y Gymru annibynnol yn haf 1282, rhannodd ei luoedd yn dair byddin fawr gyda'r bwriad o amgylchynu byddin Llywelyn a'i dinistrio. Ymosododd dwy o'r byddinoedd hyn ar y Berfeddwlad yn y gogledd-ddwyrain a Teyrnas Powys yn y canolbarth. Yn y de, trefnwyd y drydedd fyddin dan orchymyn Gilbert de Clare, 7fed Iarll Henffordd gyda'r bwriad o gipio Ystrad Tywi a tharo i fyny trwy Geredigion i gyfeiriad Gwynedd.

Y frwydr
--------

Erbyn dechrau Mehefin 1282, roedd Gilbert de Clare wedi arwain ei fyddin i Ystrad Tywi a sefydlu garsiynau yng nghestyll Caerfyrddin a Dinefwr. Gyda tua 1600 o filwyr traed a thua 100 o farchogion, cipiodd Gastell Carreg Cennen hefyd. Anrheithwyd y castell brenhinol gan y Saeson.

Castell Dinefwr.
Ond ar yr 16 o Fehefin, wrth ddychwelyd o Garreg Cennen i Ddinefwr, braidd yn anhrefnus mae'n ymddangos, ymosododd y Cymry arnynt yn sydyn. Roedd y rhan hon o Ystrad Tywi yn adnabyddus am ei choedwigoedd brigdew ac mae'n debyg fod y Cymry wedi manteisio ar hynny. Cafwyd lladdfa gwaedlyd. Lladdwyd y milwyr a marchogion Seisnig i gyd bron. Y golled fwyaf oedd lladd mab William de Valence, Iarll 1af Penfro. Ymddengys nad oedd Gilbert de Clare ei hun yn bresennol. Nid oes cofnod o golledion y Cymry ond derbynnir eu bod yn isel.

Roedd hyn yn ysgytwad mawr i gynlluniau Edward I. Mewn ymateb, cymerodd orchymyn byddin Seisnig y de oddi ar Gilbert de Clare a'i roi i William de Valence a oedd yn benderfynol o ddial lladd ei fab.

Ffynonellau
-----------

* J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Caerdydd, 1986), tt. 353-4.
* David Stephenson, *The Last Prince of Wales: Llywelyn and King Edward: the End of the Welsh Dream, 1282-3* (Barracuda Books, 1983), t. 40.
Ymladdwyd **Brwydr Culloden** (Gaeleg: *Blàr Chùil Lodair*) ar 16 Ebrill, 1746, rhwng byddin y Jacobitiaid dan Charles Edward Stuart a byddin y llywodraeth Hanoferaidd dan William Augustus, Dug Cumberland, mab Siôr II, brenin Prydain Fawr.

Cefndir
-------

Ar 23 Gorffennaf, 1745, glaniodd Charles a saith cydymaith yn Eriskay yn Ucheldiroedd yr Alban, i gefnogi hawl ei dad i'r orsedd. Cododd faner ei dad yn Glenfinnan, a llwyddodd i godi digon o ddilynwyr i ymdeithio tua dinas Caeredin. Ar 21 Medi 1745, gorchfygodd fyddin y llywodraeth ym Mrwydr Prestonpans, ac erbyn Tachwedd roedd ganddo fyddin o 6,000. Ymdeithiodd tua'r de, gan anelu am Lundain, a chyrhaeddodd cyn belled a Derby. Yma, oherwydd diffyg cefnofaeth gan Jacobitiaid Lloegr, penderfynwyd troi'n ôl am yr Alban. Dilynwyd ef gan fyddin y llywodraeth dan William Augustus, Dug Cumberland.

Y frwydr a'i ganlyniadau
------------------------

Ymladdwyd y frwydr gerllaw pentref Culloden, heb fod ymhell o Inverness yn Ucheldiroedd yr Alban. O Ucheldiroedd yr Alban y deuai'r rhan fwyaf o fyddin y Jacobitiaid, tra'r oedd y fyddin Hannoferaidd yn cynnwys catrodau o Loger ac Iseldiroedd yr Alban. Yn rhannol oherwydd i Charles fynnu ymosod pan oedd ei filwyr dan anfantais, gorchfygwyd y Jacobitiaid yn llwyr. Bu Charles ar ffô yn Ucheldiroedd yr Alban am fisoedd cyn medru dychwelyd i Ffrainc ym mis Medi. Bu fyw yn Ffrainc a'r Eidal hyd ei farwolaeth.

Yn dilyn y frwydr, lladdwyd llawer o'r Ucheldirwyr gan fyddin Cumberland, ac enillodd ef yr enw "Butcher Cumberland". Pasiwyd deddfau i ddinistrio trefn gymdeithasol yr Ucheldiroedd, ac i wahardd eu gwisg draddodiadol. Dilynwyd hyn yn ddiweddarach gan broses Clirio'r Ucheldiroedd.

Cofeb Brwydr Culloden

Ffuglen
-------

Mae'r nofel *Pen yr Yrfa* (nofel fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1931) gan Morris Thomas yn dilyn hynt a helynt Cymry Jacobinaidd o Wynedd ac yn cynnwys disgrifiad o Frwydr Culloden.

Llyfryddiaeth
-------------

* Prebble, John, *Culloden*, Atheneum 1962

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Morris Thomas, *Pen yr Yrfa* (Caernarfon, 1931).
Ymladdwyd **Brwydr Borodino** (Ffrangeg: Bataille de la Moskowa; Rwseg: Бородинское сражение, *Borodinskaja bitva*) ar 7 Medi 1812, rhwng byddin Ffrainc dan yr ymerawdwr Napoleon a byddin Rwsia dan Michail Kutusov. Roedd maes y frwydr ger pentref Borodino, i'r gorllewin o ddinas Moscfa (yn Oblast Moscfa heddiw).

Yn 1812 ffurfiwyd y Chweched Cynghrair rhwng Rwsia, Prydain, Prwsia, Sweden, Awstria a nifer o wladwriaethau bychain yr Almaen, gyda'r bwriad o wrthwynebu Napoleon. Ymosododd Napoleon ar Rwsia ym mis Mehefin gyda'r Grande Armée, yn cynnwys tua 600,000 o filwyr, dim ond 270,000 ohonynt yn Ffrancwyr. Ar 7 Medi ymladdwyd brwydr Borodino. Roedd gan y fyddin Ffrengig rhwng 125,000 a 130,000 o wŷr, a'r fyddin Rwsaidd rhwng 154,000 a 157,000. Dioddefodd y ddwy ochr golledion trwm, y Ffrancwyr 28,000 - 30,000 a'r Rwsiaid 45,000 - 58,000. Ar ddiwedd y dydd, roedd y ddwy fyddin yn parhau i fod ar faes y gad, ond y noson honno enciliodd y Rwsiaid tua'r dwyrain.

Meddiannwyd Moscfa gan y Ffrancwyr, ond rhoddwyd y ddinas ar dân. Bu raid i Napoleon encilio, a rhwng y tywydd ac ymosodiadau'r Rwsiaid, collodd bron y cyfan o'i fyddin; dim ond tua 30,000 o filwyr a groesodd afon Berezina i adael Rwsia.

Mae hanes y frwydr yn ffurfio rhan bwysig o'r nofel *Rhyfel a Heddwch* gan Lev Tolstoy.
Term llenyddol sy'n golygu negesydd serch yw **llatai** (gair Cymraeg Canol). Fel term llenyddol, daw i'r amlwg yng ngwaith y Cywyddwyr, ond dichon fod gwreiddiau'r confensiwn yn hŷn. Mae'r llatai yn aderyn neu anifail fel rheol, sy'n cael ei anfon gan y bardd fel cennad gyda llythyr neu neges serch at ei gariadferch.

Defnyddir confensiwn y llatai yng ngwaith rhai o gywyddwyr mawr y 14g, er enghraifft yng nghywyddau beirdd fel Dafydd ap Gwilym, Llywelyn Goch ap Meurig Hen (at Lleucu Llwyd), Gruffudd Gryg ac eraill. Ceir disgrifiadau hir o'r llatai ei hun, peryglon ar ei daith, disgrifiad manwl o gartref y forwyn a'r forwyn ei hun, ac ati. Ceir amrywiad mawr yn ffurf y llateion hyn: mae Dafydd ap Gwilym yn gyrru'r Gwynt yn llatai drosto mewn un cywydd, er enghraifft, yn ogystal â carw, gwylan, ceiliog bronfraith ac ehedydd.

Er bod y term 'llatai' yn perthyn i gyfnod y cywyddwyr, dichon fod gwreiddiau'r confensiwn i'w darganfod yng ngwaith rhai o Feirdd y Tywysogion yn y 12g a'r 13g. Mae Cynddelw Brydydd Mawr a Llywarch ap Llywelyn (Prydydd y Moch) yn gyrru meirch yn negesyddion serch. Ceir enghreifftiau o latai-feirch yng ngwaith y cywyddwyr hefyd, er enghraifft mewn awdl gan Hywel ab Einion Lygliw (fl. 1330 - 1370) i Fyfanwy Fychan o Gastell Dinas Brân, ond does dim enghreifftiau o adar neu anifeiliaid eraill yn negesyddion serch yng ngwaith Beirdd y Tywysogion.

Ceir confensiwn cyffelyb yng ngwaith Trwbadwriaid Profens a Ffrainc hefyd, ond adar - eosiaid fel rheol - a anfonir a does dim o'r manylu hir a gorchestol a geir ym marddoniaeth y Cywyddwyr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Helen Fulton, *Dafydd ap Gwilym and the European Context* (Caerdydd, 1989), tt. 165-67).
2. ↑  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, d.g. 'llatai'.
3. ↑  *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, d.g. 'llatai'.

Gweler hefyd
------------

* Canu serch
* Rhieingerdd
* Termau llên
Ymladdwyd **Brwydr Dupplin Moor** ar 10–11 Awst 1332 rhwng byddin dilynwyr Dafydd II, a oedd wedi ei goroni yn frenin yr Alban y flwyddyn flaenorol, a oedd yn fachgen wyth oed ar y pryd, a byddin ymgyrchol Edward Balliol, a oedd yn hawlio'r orsedd. Roedd maes y gad yn agos i dref Perth, yr Alban.

Cafodd Balliol gefnogaeth Edward III, brenin Lloegr yn ei ymgyrch i gipio'r orsedd. Cafodd hefyd gymorth mwy ymarferol Henry de Beaumont, Sais a fforffedodd ei diroedd yn yr Alban. Hwyliodd lluoedd y gwrthryfelwyr ynghyd â'u cynghreiriaid Seisnig o Swydd Efrog i Kinghorn, Fife. Oddi yno fe fe ymdeithion nhw i Dunfermline ac ymlaen i gyfeiriad Perth. Ar 10 Awst gwersyllon nhw yn Forteviot, i'r de o Afon Earn. I'r gogledd o'r afon roedd gwersyll byddin y teyrngarwyr, a hynny dan orchymyn Iarll Mar. Croesodd lluoedd Balliol yr afon dan lenni'r nos i ennill uchelfan ar gyfer brwydr y diwrnod canlynol. Yn ystod y frwydr cafodd lluoedd Mar, yn anhrefnus ac ag arfwisg wael, eu llethu gan holl saethwyr eu gwrthwynebwyr. Cyflafan oedd y canlyniad.

Roedd Balliol yn fuddugol, ac ychydig wythnosau yn ddiweddarach coronwyd ef yn Scone, er iddo gael ei orfodi i ffoi o'r Alban yn fuan wedi hynny.

Cyfeiriadau
-----------
Llwyn blodeuol sy'n hannu o'r is-drofannau yw **Llau'r offeiriad** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Rubiaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Galium aparine* a'r enw Saesneg yw *Cleavers*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llau'r Offeiriad, Bwyd Gwyddau, Cariadwyr, Cynga, Cynga'r Coed, Cyngaean, Cyngaf, Cynghafan, Cynna, Gwlydd y Perthi, Gwlyddyn Garw, Gwlyddyn y Perthi, Gwreiddrudd y Perthi, Llau'r Perthi, Llyffeiriad, Llys yr Hidl, Llysiau'r Hidl.

Gelwir y teulu Rubiaceae yn 'deulu'r coffi' ar lafar. Ar wahân i goffi ceir aelodau eraill o'r teulu sy'n sy'n cyfrannu'n helaeth i economi gwledydd e.e. O'r planhigyn Cinchona, y daw quinine. Mae gan y planhigyn hwn ddail syml, cyflawn, cyferbyn â'i gilydd, coronigau tiwbaidd ac ofari isradd.

Ffeithiau diddorol
------------------

Dyma gasgliad o waith ymchwil plant Ysgolion Llangoed a Biwmares (Bro Seiriol), Ynys Môn[8]:

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llau`r offeiriad***
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Limacodidae yn urdd y Lepidoptera yw **llusgwyfyn triongl**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **llusgwyfynod triongl**; yr enw Saesneg yw *Triangle*, a'r enw gwyddonol yw *Heterogenea asella*. Mae i'w ganfod yn y Palearctig.

15–20 mm ydy lled ei adenydd. Mae'r oedolyn yn hedfan rhwng diwedd Mai a chanol Gorffennaf, mewn un cenhedlaeth yn unig.

Bwyd
----

Prif fwyd y siani flewog ydy sycamorwydden, *Corylus*, *Fagus* a *Quercus*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r llusgwyfyn triongl yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Heterogenea at funet
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
4. ↑  UKmoths
Brwydr Gallipoli Ebrill 1915
Un o frwydrau y Rhyfel Byd Cyntaf yn y Dwyrain Canol oedd **Brwydr Gallipoli**, weithiau **Ymgyrch y Dardanelles**, (Twrceg: ***Çanakkale Savaşları***) a ymladdwyd ar benrhyn Gallipoli (Twrci) rhwng 25 Ebrill 1915 hyd 9 Ionawr 1916. Glaniodd byddin y cyngheiriaid, oedd yn cynnwys carfan gref o'r Ymerodraeth Brydeinig, yn enwedig milwyr o Awstralia a Seland Newydd, ynghyd â milwyr Ffrengig, ar y penrhyn gyda'r bwriad o gipio Istanbul, prifddinas Ymerodraeth yr Otomaniaid. Byddai hyn wedi agor y culfor sy'n arwain i'r Môr Du, a'i geneud yn bosibl i yrru adnoddau rhyfel i gynorthwyo Rwsia.

Wedi misoedd o ymladd caled yn erbyn byddin yr Ymerodraeth Otomanaidd, gorfodwyd y cyngheiriad i encilio yn Ionawr 1916, wedi diddoef colledion mawr. Daeth arweinydd y Twrciaid, Mustafa Kemal Atatürk, yn arwr cenedlaethol, a gwelir y frwydr fel dechrau'r broses a arweiniodd at annibyniaeth Twrci wyth mlynedd yn ddiweddarach dan Atatürk.

Cyfeiriadau
-----------

Gweler hefyd
------------

* Penmaenmawr Quarry Boys
* Rhestr brwydrau
Caffè lungo
Mae'r **caffè lungo**, neu'n aml hepgorir y gair caffe a galw'r ddiod yn **lungo** yn unig yn ddiod coffi a wneir trwy ddefnyddio peiriant espresso i wneud coffi yn arddull Eidalaidd - du byr (un joch espresso) gyda mwy o ddŵr (dwywaith cymaint yn gyffredinol), gan arwain at goffi mwy, lungo. Mae 'lungo' yn Eidaleg am "hir".

Mae gweini espresso arferol yn cymryd rhwng 18 a 30 eiliad i'w dynnu, ac mae'n llenwi 25 i 60 mililitr, tra gall lungo gymryd hyd at funud i'w dynnu, a gallai lenwi 130 i 170 mililitr. Mae amser echdynnu'r dos yn cael ei bennu gan yr amrywiaeth o ffa coffi (cyfuniad o Arabica a Robusta fel arfer), eu malu a phwysau'r peiriant. Ceir *crema* cryfach ar y caffe lungo na'r Caffè Americano.

Yn Ffrangeg fe'i gelwir yn *café allongé*.

Diodydd cysylltiedig
--------------------

Ni ddylid camgymryd caffè lungo am Caffè Americano (espresso gyda dŵr poeth wedi'i ychwanegu ato) neu ddu hir (dŵr poeth gyda du byr wedi'i ychwanegu ato, sef y drefn wrthdro i Americano a'i wneud i ddiogelu'r crema ).

Yn y lungo, mae'r holl ddŵr yn cael ei fragu, ac mae'r lungo yn gyffredinol yn fyrrach nag Americano neu ddu hir.

Mewn cymhariaeth, mae'r caffè crema yn ddiod sylweddol hirach, sy'n debyg o ran maint i Americano neu ddu hir. (Mae'r ddiod hon yn brin yn y byd Saesneg ei iaith.) Fel y lungo, gyda'r coffi crema, mae'r cyfan yn ddŵr wedi'i fragu, ond mae tua dwywaith cyhyd â lungo.

Blas
----

Coffi Lungo
Wrth i faint o ddŵr gael ei gynyddu neu ei leihau o'i gymharu ag ergyd arferol, mae cyfansoddiad yr ergyd yn newid oherwydd bod cydrannau blas coffi yn hydoddi ar gyfraddau amrywiol. Am y rheswm hwn, ni fydd ergyd hir neu fyr yn cynnwys yr un gymhareb o gydrannau ag y mae ergyd arferol yn ei chynnwys. Felly, nid yw ristretto ddwywaith mor "gryf" ag ergyd reolaidd, ac nid yw lungo ddim ond hanner y cryfder. Ar ben hynny, gan fod espresso yn cael ei fragu dan bwysau, nid oes gan lungo yr un blas na chyfansoddiad â choffi a gynhyrchir gan ddulliau eraill, hyd yn oed pan gaiff ei wneud gyda'r un gymhareb o ddŵr a choffi daear.

Bragu
-----

Mae Ristretto, normale, a lungo yn dermau cymharol heb union fesuriadau. Serch hynny, canllaw bras yw cymhareb bragu sail-i-hylif o 1: 1 ar gyfer ristretto, 1: 2 ar gyfer normale, ac 1: 3-1: 4 ar gyfer lungo. [3] Gan dybio dos 30g o goffi daear, mae unawd ristretto felly yn 30 ml (1 fl oz) (mae'r crema ewynnog yn cynyddu'r cyfaint hwn ychydig), mae normale yn 60 ml (2 fl oz), ac mae'r lungo yn 90-120 ml (3– 4 fl oz). Mewn cyferbyniad, bydd crema caffè oddeutu 180 ml (6 fl oz).

Dolenni allanol
---------------

* Fideo, 'How to make a Caffe Lungo'
* Fideo, 'How to make a Ristretto, Espresso & Lungo Difference'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  "Jura world of coffee: Lungo". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-09-27. Cyrchwyd 2007-05-07.
3. ↑  "Brewing ratios for espresso beverages - Home-Barista.com". *home-barista.com*. Cyrchwyd 26 August 2015.
Drama-gomedi ar ffilm gan y cyfarwyddwr Woody Allen yw ***Café Society*** a gyhoeddwyd yn 2016. Fe'i cynhyrchwyd gan Letty Aronson yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yn Los Angeles a chafodd ei ffilmio yn Ninas Efrog Newydd, Los Angeles, Brooklyn, Hollywood, Pasadena, Bow Bridge a Морнингсайд-драйв. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Woody Allen. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Woody Allen, Corey Stoll, Kristen Stewart, Blake Lively, Parker Posey, Steve Carell, Jesse Eisenberg, Sheryl Lee, Jeannie Berlin, Ken Stott, Tony Sirico, Anna Camp, Paul Schneider, Douglas McGrath, Richard Portnow a Gregg Binkley. Mae'r ffilm *Café Society* yn 96 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Fantastic Beasts and Where to Find Them* sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Vittorio Storaro oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Alisa Lepselter sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Woody Allen ar 1 Rhagfyr 1935 yn y Bronx. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1950 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Midwood High School.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Gwobr Urdd Awduron America
 * Gwobr Donostia
 * Gwobr Urdd Cyfarwyddwyr America
 * Gwobr yr Academi i'r Cyfarwyddwr Gorau
 * Gwobr yr Academi am Ysgrifennu Gorau, Sgript Wreiddiol
 * Gwobr yr Academi am Ysgrifennu Gorau, Sgript Wreiddiol
 * Gwobr yr Academi am Ysgrifennu Gorau, Sgript Wreiddiol
 * Gwobr O. Henry
 * Cymrawd Academi Celf a Gwyddoniaeth America
 * Commandeur des Arts et des Lettres‎
 * Gwobr BAFTA am Gyfarwyddo Gorau
 * Gwobr Golden Globe am Ffilm Nodwedd Orau - Sioe Gerdd neu Gomedi
 * Gwobr BAFTA am y Ffilm Orau
 * Gwobr BAFTA am Gyfarwyddo Gorau
 * Gwobr Cymdeithas Academi BAFTA
 * Gwobr y Llew Aur am Gyflawniadau Gydol Oes
 * Gwobr César
 * Gwobr César
 * Gwobr David di Donatello am yr Actor Estron Gorau
 * David di Donatello
 * David di Donatello
 * David di Donatello
 * Gwobr y Bwrdd Adolygu Cenedlaethol am y Ffilm Orau
 * Gwobr Hugo am y Cyflwyniad Dramatig Gorau

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 71% (Rotten Tomatoes)
* 6.2/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Woody Allen nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 8 Tachwedd 2016. iaith y gwaith neu'r enw: Saesneg. .
2. ↑  Cyfarwyddwr:. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016. dynodwr IMDb: tt4513674.. dynodwr ffilm AlloCiné: 236050. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.
3. ↑ . dyddiad cyrchiad: 15 Ebrill 2019.
4. 1 2  "Café Society". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 10 Hydref 2021.
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Llosgddraenen** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Pyracantha coccinea* a'r enw Saesneg yw *Firethorn*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llosgddraenen.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llosgddraenen***
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llychlys y gorllewin** (enw gwyddonol: *Lejeunea lamacerina*; enw Saesneg: *western pouncewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon yn gyffredin iawn yng Nghymru a Chernyw, ac fe'i ceir ar ochrau gorllewinol Iwerddon, yr Alban ac Ardal y Llynnoedd. Mae'r matiau helaeth a ffurfiwyd yn aml gan Llychlys y gorllewin (*L. lamacerina*) yn cynnwys coesynnau gwyrdd ysgafn, hyd at 2 cm o hyd a 0.5-1.5 mm o led.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llychlys y gorllewin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 22 Awst 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llychlys mân** (enw gwyddonol: *Cololejeunea minutissima*; enw Saesneg: *minute pouncewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod ar arfordir gorllewinol Cymru, yr Alban ac Iwerddon, ac yn ne Lloegr a Chernyw.

Disgrifiad
----------

Mae perianthau'r Llychlys mân yn edrych fel sêr bychain hyd at 4 mm o hyd a 0.5 mm o led. Mae'r dail yn wyrdd golau hyd at 0.25 mm o hyd, ac yn grwm.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llychlys mân** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llychlys perlog** (enw gwyddonol: *Lejeunea patens*; enw Saesneg: *pearl pouncewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon yn eithas cyffredin yng Nghymru, Iwerddon a'r Alban ac yma-ac-acw yng ngogledd Lloegr a Chernyw.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llychlys perlog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Roedd **Jonah Tali Lomu** (12 Mai 1975 - 18 Tachwedd 2015) yn chwaraewr Rygbi'r Undeb sydd wedi chwarae 63 o gêmau rhyngwladol dros Seland Newydd.

Ganed Lomu yn Auckland yn Seland Newydd, er fod ei deulu yn hannu o Tonga. Dechreuodd ei yrfa rygbi fel blaenwr, ond yn ddiweddarach trodd yn asgellwr. Er gwaethaf ei faint, roedd yn syndod o gyflym; yn ei ddyddiau gorau gallai redeg 100 llath mewn 10.8 eiliad.

Chwaraeodd rygbi i dîm Counties Manukau, ac enillodd ei gap cyntaf i'r Crysau Duon yn 1994 yn erbyn Ffrainc pan oedd yn 19 mlwydd a 45 diwrnod oed, yr ieuengaf erioed i chwarae i Seland Newydd. Yng Nghwpan y Byd yn 1995 sgoriodd saith cais mewn pum gêm, gan gynnwys pedair cais yn y rownd gyn-derfynol yn erbyn Lloegr. Ar ei orau roedd bron ym amhosibl ei atal oherwydd ei gyfuniad o nerth a chyflymdra. Yng Nghwpan y Byd yn 1999 sgoriodd wyth cais.

Ddiwedd 1996 darganfuwyd fod gan Lomu afiechyd prin a difrifol ar ei arennau. Yng Ngorffennaf 2004 trawsblannwyd un o'i arennau, oedd wedi ei rhoi iddo gan Grant Kereama. Wedi'r trawsblaniad llwyddiannus, ail-ddechreuodd chwarae rygbi, ond anafodd ei ysgwydd mewn gêm yn Twickenham. Mae wedi arwyddo cytundeb dwy flynedd i chwarae i North Harbour yn Seland Newydd, ac mae hefyd wedi cytuno i chwarae i dîm Gleision Caerdydd tu allan i'r tymor rygbi yn Seland Newydd. Dechreuodd chwarae i Gaerdydd yn Rhagfyr 2005.

Bu farw Lomu yn 40 oed yn Auckland.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 31310114
* LCCN: n98040152
* ISNI: 0000 0000 3802 3209
* GND: 1164022318
* SUDOC: 202899179
* BNF: cb17091761c (data)

 |
Ymladdwyd **Brwydr Bannockburn** (Gaeleg yr Alban: *Blàr Allt nam Bànag* neu *Blàr Allt a' Bhonnaich*) ar 24 Mehefin 1314 rhwng byddin yr Alban dan Robert I, brenin yr Alban (Robert Bruce) a byddin Lloegr dan Edward II, brenin Lloegr. Hon oedd brwydr dyngedfennol Rhyfel Annibyniaeth Cyntaf yr Alban, a sicrhaodd buddugoliaeth ysgubol yr Albanwyr eu hanibyniaeth.

Tua Gŵyl y Grawys 1314, roedd Edward Bruce, brawd brenin yr Alban, wedi dechrau gwarchae ar Gastell Stirling. Gwnaeth amddiffynwyr y castell gytundeb a Bruce, y byddent yn ildio'r castell iddo erbyn canol haf os nad oedd byddin wedi dod i godi'r gwarchae. Pan glywodd Edward II y newyddion, cododd fyddin enfawr (yn cynnwys cryn nifer o Gymry) a chychwynnodd am Stirling i godi'r gwarchae.

Cyfarfu'r fyddin yma a byddin lawer llai yr Albanwyr ychydig i'r de o Stirling; mae'r frwydr yn cymryd ei henw o'r afonig "Bannock Burn" ger maes y frwydr. Mae anghytundeb ymysg haneswyr ynghylch yr union safle, ond mae'r rhan fwyaf yn cytuno nad lle mae'r Ganolfan Ymwelwyr bresennol y bu'r ymladd.

Bu rhywfaint o ymladd ar 23 Gorffennaf. Bu un digwyddiad adnabyddus; roedd Syr Henry de Bohun, nai Iarll Henffordd, yn arwain catrawd o filwyr Seisnig pan welodd y brenin Robert yn marchogaeth ar ei ben ei hun ar balffri bychan wedi bod yn ymweld a rhai o'i filwyr. Carlamodd de Bohun tuag ato, ond llwyddodd y brenin i osgoi ei bicell a'i ladd ag un ergyd o'i fwyell.

Ar doriad dydd y diwrnod canlynol, symudodd yr Albanwyr ymlaen i ymosod ar y Saeson; y rhan fwyaf ohonynt yn ymladd a gwaywffyn hir, wedi eu ffurfio yn *schiltron* fel bod mur o waywffyn yn wynebu unrhyw un a fynnai ymosod arnynt. Methodd y marchogion Seisnig a thorri i mewn i'r rhain, a gwasgarwyd y saethyddion Seisnig gan y marchogion Albanaidd.

Enillodd yr Albanwyr fuddugoliaeth syfrdanol, gan ladd nifer fawr o uchelwyr Seisnig a chymeryd llawer eraill yn garcharorion. Ffôdd y brenin Edward o'r maes, a chyrraedd Castell Dunbar cyn cymryd llong i Loegr.
Roedd **Joshua Thomas** (22 Chwefror 1719 – 25 Awst 1797) yn weinidog efo'r Bedyddwyr yn y 18g. Ei brif enwocrwydd yw fel awdur y llyfr *Hanes y Bedyddwyr* (1786), sef hanes cynnar y Bedyddwyr yng Nghymru. Ganwyd Joshua Thomas yng Nghaio; bu farw yn Llanllieni yn Lloegr.

Bywgraffiad
-----------

Roedd yn dyst i ddatbygiad crefydd yng Nghymru y cyfnod ac yn weithgar iawn yn y mudiad i ddosbarthu'r Beibl Cymraeg.

Roedd yn fab i Forgan Thomas o'r Tŷ Hen, Caio. Priododd yn Ionawr 1746 ac ymsefydlodd yn Y Gelli lle roedd yn bregethwr. Wedyn aeth ymlaen i ofalu am Fedyddwyr Llanllieni ac oddi yno y daeth yr arian i brynu 120 o feiblau cymraeg i ddosbarthu yn y tai cwrdd - rhodd gan Mrs Marlow, aelod o'i gapel.

Roedd yn cydoesi gyda Griffith Jones, Llanddowror, a Daniel Rowland ac yn dyst i ddechreuad y Diwygiad Methodistaidd. Ysgrifennodd am hanes ei enwad yn y Saesneg ac yn y Gymraeg.

Ceir ailargraffiad o ran o'i waith ym 1907 dan y teitl *Gwaith Joshua Thomas* (1907) gan Wasg Ab Owen, Llanuwchllyn. Dim ond sgwennu am ei ganrif ei hun a wnaeth yn y fersiwn hon, am ei fod yn dyst i'r cyfnod - hyd at 1777 o leiaf. Drwy Thomas y down i glywed i Syr Thomas Middleton, Y Waun ariannu argraffiad Cymraeg o'r Beibl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Morgan, D. Densil. "Thomas, Joshua (1719–1797)". *Oxford Dictionary of National Biography* (arg. online). Gwasg Prifysgol Rhydychen. doi:10.1093/ref:odnb/27232.CS1 maint: ref=harv (link) (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 24951256
* LCCN: nr93039087
* ISNI: 0000 0000 4854 4833
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Arglwyddiaeth yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd **Brwmffild a Iâl** (Saesneg: *Bromfield and Yale*).

Ar ôl cwymp Tywysogaeth Cymru yn 1282-83, cafodd cantref Iâl a Maelor Gymraeg, a fu'n rhan o dywysogaeth Powys Fadog, eu huno i ffurfio arglwyddiaeth Brwmffild a Iâl. Fe'i rhoddwyd gan Edward I o Loegr i John Warrene, Iarll Surrey, un o arglwyddi Eingl-Normanaidd y Mers. Cododd yr Iarll Warrene gastell newydd yn Holt i gymryd lle Castell Dinas Brân, a gafodd ei led-ddinistrio yn ystod y rhyfel, fel canolfan i'r arglwyddiaeth. Dywedir fod rhai o'i denantiaid Cymreig wedi llosgi castell yr Iarll yng "Nglyn" (lleoliad ansicr: Erddig, efallai) ac felly roedd rhesymau ymarferol ganddo i sefydlu ei bencadlys yn nes at y ffin â Lloegr yn 1311.

Rhwng 1318-22 roedd ym meddiant Thomas o Gaerhirfryn. Aeth yr arglwyddiaeth i deulu Fitzalan trwy briodas yn 1347 ac i deulu Mowbray yn 1413, ar ddiwedd gwrthryfel Owain Glyndŵr. Daeth i ddwylo Syr William Stanley yn 1483 ond cafodd hwnnw ei ddifreintio o'i diroedd yn 1495 a phasiodd Brwmffild a Iâl i ddwylo Coron Lloegr.

Daeth yn rhan o'r Sir Ddinbych newydd yn 1536. O blasdy Plas yn Iâl roedd teulu Yale yn arglwyddiaethu ar gymdeithas y fro; un o'r teulu hwnnw oedd Elihu Yale, y cymwynaswr addysg yr enwir Prifysgol Yale yn UDA ar ei ôl. Heddiw mae bro Iâl yn rhan o Sir Ddinbych eto ar ôl cyfnod yn sir Clwyd. Gorwedd Brwmffild (Maelor Gymraeg) ym mwrdeistref sirol Wrecsam.

Cyfeiriadau
-----------

* David Cathcart King, 'The Stone Castles', yn *The Archaeology of Clwyd* (Cyngor Sir Clwyd, 1991)
* Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Caerdydd, 1992)

Llyfryddiaeth
-------------

* *The First Extent of Bromfield and Yale A.D. 1315*, gol. T. P. Ellis (*Cymmrodorion Record Series*, 1924). Arolwg neu 'stent' o'r arglwyddiaeth gan y Goron yn 1315.