Tiroedd a gwladwriaethau newydd Ymerodraeth Awstria-HwngariTiroedd a gwladwriaethau newydd Ymerodraeth Awstria-Hwngari
Karl Renner, arweinydd dirprwyaeth Awstria (ar ei draed) yn annerch y genhadaeth Awstriaidd wrth dderbyn amodau Cytundeb Saint-GermainKarl Renner, arweinydd dirprwyaeth Awstria (ar ei draed) yn annerch y genhadaeth Awstriaidd wrth dderbyn amodau Cytundeb Saint-Germain
Roedd **Cytundeb Saint-Germain-en-Laye** (cyfeirir yn gyffredin fel **Cytundeb Saint-Germain** neu **Cytundeb St Germain**), a lofnodwyd yn y dref o'r un enw ger Paris ar 10 Medi 1919  yn ganlyniad y cyfarfod i drafod amodau heddwch ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf rhwng y Cynghreiriaid buddugol ac Gwerinaieth Awstria-Almaeneg gwladwriaeth olynnol Ymerodraeth Awstria-Hwngari. Gan bod yr Ymerodraeth eisoes wedi dod i ben gyda datganiad annibynieth Hwngari ar 16 Tachwedd 1918 roedd y materion a drafodwyd yn Saint-Germain yn gyfyngedig i Awstria Almaeneg a ddaeth yn wladwriaeth olynnol i'r Ymerodraeth. Ar fyniant Ffrainc, eithriwyd Awstria o'r trafodaethau er y gorfodwyd iddi hi i lofnodi'r cytundeb terfynol.

Cyd-destun
----------

Roedd Ymerodraeth Awstria-Hwngari wedi dod i ben yn weithredol erbyn cynnull cyfarfod i drafod y Cytundeb (oherwydd i'r cenhedloedd olynnol ddatgan annibyniaeth oddi arni). Roedd Awstria Almaeneg wedi dechrau ymsefydlu, ac ar 30 Hydref 1918, etholwyd y sosialydd, Dr Karl Renner, yn Ganghellor gyntaf yr Awstria-Almaeneg newydd. Renner byddai cynrychiolydd Awstria ac ef byddai'n arwyddo Cytundeb Saint-Germain.

Y gwladwraethau a lofnododd y Cytundeb oedd Pwerau'r Cynghreiriaid: Y Deyrnas Undeig, Ffrainc, yr Eidal, yr Unol Daleithiau a Siapan a'r hyn a elwir yn "partneriaid pŵer" (Gwlad Belg, Cuba, Gwlad Groeg, Nicaragua, Panama, Gwlad Pwyl, Portiwgal, Rwmania, Gwlad Thai, Tsiecoslofacia, Tsieina a Teyrnas y Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid - y Iwgoslafia yn y dyfodol). Cafodd y cytundeb ei ddrafftio yn Ffrangeg - iaith dehongli yn achos anghysondebau - Saesneg, Eidaleg a Rwsia, ond nid yn Almaeneg.

Deliwyd ag achos yr Almaen gyda Chytundeb Versailles a Hwngari gan Gytundeb Trianon.

Prif Deilliannau'r Cytundeb
---------------------------

* Yn ôl Erthygl 177 o'r Cytundeb gorfodwyd i Awstria (a'r Pwerau Canolog eraill, Almaen, Twrci) dderbyn cyfrifoldeb am ddechrau'r Rhyfel Mawr
* Yn Erthygl 88 sefydlwyd mai enw'r wladwriaeth newydd fyddai Awstria (*Österreich*) ac nid *Deutschösterreich*, sef, dewisenw'r Awstriaid eu hunain
* Gwaharddwyd y wladwriaeth newydd rhag uno gyda'r Almaen - yr *Anschluss* a ddigwyddodd, maes o law dan Hitler i gefnogaeth gref gan yr Awstriaid yn 1938
* Gwaharddwyd hi rhag gweithgynhyrchu a masnachu arfau
* Cyfynwyd ei byddin i 30,000 o ddynion a gwaharddwyd conscriptiwn
* Gorfwyd i'r wladwriaeth newydd dalu iawndal sylweddol i'r Cynghreiriaid ac i ad-dalu gweithiau niferus celf y trysorlys Ymerodraeth yr Habsburgiaid, er bod llawer o'r gwaith celf wedi bod yn Awstria ers canrifoedd ac wedi'i gaffael yn gyfreithlon.

Colledion Tiriogaethol
----------------------

Map ddrafft o ymraniad Ymerodraeth Awstria-Hwngari
Baner wladwriaethol Awstria, 1919-1934. Noder y cryman a'r gordd sosialaidd. Mae eryr yr Ail Weriniaeth a sefydlwyd wedi 1945 yn cynnwys cadwynau wedi eu torri am grafangau'r eryr i nodi rhyddid rhag Natsiaeth
O ran y tiriogaethau, cafodd y canlynol eu cymryd oddi ar Awstria:

* **Galisia** - dyfarnwyd i Wlad Pwyl (a ail-ffurfiwyd fel gwladwriaeth rydd wedi bron canrif heb fodoli). Serch hynny, roedd hyn yn erbyn dymuniad nifer fawr o drigolion rhan ddwyreiniol y dalaith, sef ardal Lemberg (Lviv) oedd yn Rwtheniaid ac am ymuno ag Iwcrain. Dosbarthwyd llawer o'r tiroedd yma, gan gynnwys Lviv, i Iwcrain wedi'r Ail Ryfel Byd.
* **Bohemia, Moravia** a rhai ardaloedd o Awstria Isaf - dyfarnwyd i wladwriaeth newydd Tsiecoslofacia ynghyd â thirgaeth Almaeneg y Sudeten. Daeth y tiroedd a'r boblogaeth sylweddol yma o 3 miliwn o Almaenwyr yn achos ac esgus dros ddatgymalu Tsiecoslofacia gan Adolf Hitler a'r Natsiaid yn 1938.
* **De Tirol, tiriogaeth Trent, Dyffryn Canale**, nifer o **ynysoedd Dalmatia** a dinasoedd **Trieste** a **Zara** - dyfarnwyd i'r Eidal. Golygai hyn fod Awstria wedi colli pob mynediad a phorthladd ar Fôr y Canoldir.
* **Bukovina** - dyfarnwyd i Rwmania - dyma'r wladwriaeth Moldofa bresennol, fwy neu lai.
* Rhan o daleithiau **Styria a Carinthia** - dyfarnwyd i Deyrnas y Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid (a newidiodd ei enw, maes o law, i Iwgoslafia.
* Enclave Tientsin - a adferwyd i Tsieina

Cytunwyd i gynnal refferendwm yn ninas Klagenfurt i benderfynu ar ei dyfydol, unai fel rhan o'r Awstria newydd neu i ymuno gyda Theyrnas SCS (Iwgoslafia). Cynhaliwyd y refferendwm ar 10 Hydref 1920 a pleidleisiodd y tiriogaeth dros ymuno ag Awstria.

Gydag arwyddo Cytundeb Trianon (a oedd yn delio â dyfodol Hwngari) ffurfiwyd tiriogaeth bresenol Gweriniaeth Awstria sy'n bodoli hyd heddiw.

Mae'r map o'r tiriogaethau a ddaeth yn annibynnol o'r Ymerodraeth yn debyg mewn sawl ffordd i'r map o Unol Daleithiau Awstria Fawr ffederal a drafodwyd ar ddechrau'r 20g er mwyn mynd i'r afael gyda'r gwahanol alwadau am gydnabyddiaeth gwleidyddol ac ieithyddol o fewn yr hen Ymerodraeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Austrian treaty signed in amity". *The New York Times*. 11 September 1919. t. 12.

Dolenni allanol
---------------

* Cytundeb Saint-Germain yn Saesneg
* Map animeiddiedig o Ewrop ar ddiwedd y Rhyfel Mawr
* Map o Ewrop a Chytundeb St Germain Archifwyd 2015-03-16 yn y Peiriant Wayback. yn omniatlas.com