recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Dáil Éireann yn y Mansion House, Awst 1921
Mae **Teachta Dála** (lluosog TDanna yn y Wyddeleg, ynganiad [ˈtʲaxt̪ˠə ˈd̪ˠɑːlˠə]ynganiad Teachta Dála neu TDs yn Saesneg; teithiwr llawn Iwerddon Teachta Dála), **Teachtaí Dála** lluosog) yn aelod o Dáil Éireann, tŷ isaf yr Oireachtas (Senedd Iwerddon).

Mae'n gyfwerth â thermau fel "Aelod Cynulliad" (AC) "Aelod Seneddol" (AS) neu "Aelod o'r Gyngres" a ddefnyddir mewn gwledydd eraill. Y cyfieithiad swyddogol o'r term yw "Dirprwy i'r Dáil", er bod cyfieithiad mwy llythrennol yn "Dirprwy Gynulliad. Arddelir y term Gwyddeleg hyd yn oed wrth siarad ac ysgrifennu yn y Saesneg.

Hanes
-----

Defnyddiwyd y term yn gyntaf i ddisgrifio'r seneddwyr Gwyddelig hynny a etholwyd yn etholiad cyffredinol 1918, a benderfynodd yn hytrach na mynychu Tŷ'r Cyffredin ym Mhrydain yn Llundain, (lle cawsant eu hethol iddi), i gynnull yn y Mansion House, Dulyn ar 21 Ionawr 1919 i greu senedd newydd Iwerddon: y Dáil Éireann Cyntaf.

I wreiddiol awgrymwyd y term "Feisire Dáil Eireann" (F.D.E.), ond yn hytrach, defnyddiwyd "Teachta" o'r cyfarfod cyntaf. Parhaodd y term i gael ei ddefnyddio ar ôl y Dáil Cyntaf hwn ac fe'i defnyddiwyd i gyfeirio at aelodau drachefn gan aelodau Dáil Éireann (neu "Cynulliad Iwerddon") (1919-22), aelodau o Senedd y Wladwriaeth Rydd (1922-37), ac o'r Dáil Éireann fodern.

Dolenni
-------

* Oireachtas Iwerddon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-10-11. Cyrchwyd 2018-09-03.
2. ↑  73 out of 105 seats won in Ireland at the 1918 general election were by Sinn Féin members. Unionist and Irish Parliamentary Party members refused to recognise the Dáil, and so did not attend.
3. ↑  e.g.

	* Phillips, Walter Alison (1922). "Ireland". *Encyclopædia Britannica*. **31** (arg. 12th). t. 573. Cyrchwyd 21 October 2016. The victorious group assumed the title of the Irish Republican party, and styled themselves not M.P. but F.D.E. (*Feisire Dail Eireann*, *i.e.* members of the Assembly of Ireland).;
	* *Cork Examiner*, 21 Ionawr 1919, "The M.P.s, or F.D.Es (Feisire Dáil Eireann) as they will be known in future, [etc.]" (cited in Nodyn:Cite thesis)
4. ↑  "Prelude". *First Dáil proceedings* (yn Irish). Oireachtas. 21 Ionawr 1919. tt. c.9. Cyrchwyd 21 October 2016. Tháinig na Teachtaí I gceann a chéile I nÁrus Árd-Mhéire Bhaile Átha Cliath ar a 3.30 iar nóin. Invalid `|nopp=Y` (help)CS1 maint: unrecognized language (link)
Etholaeth seneddol yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, yw **Taunton Deane**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Taunton Deane yng Ngwlad yr HafEtholaeth Taunton Deane yng Ngwlad yr Haf
* Gwlad yr Haf yn LloegrGwlad yr Haf yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–2015: Jeremy Browne (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: Rebecca Pow (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Mae **Stuc a'Choire Dhuibh Bhig** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Torridon i Loch Maree yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG942582. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Spidean a'Choire Leith (Liathach).

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top ac yn Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Math o degeirian blodeuol yw'r **Tegeirian Brych**. Mae'n perthyn i'r teulu *Orchidaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Dactylorhiza fuchsii* a'r enw Saesneg yw *Common spotted-orchid*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys **Calon y Frenhines**, **Tegeirian Mannog**, **Tegeirian Brych Cyffredin**, **Tegeirian Mannog Byseddog**.

Mae'n blanhigyn blodeuol nodedig ac fel eraill o deulu'r Orchidaceae, mae'r blodau'n hynod liwgar ac mae'n cynhyrchu aroglau da. Enw'r genws yw *Orchis*, sy'n tarddu o Hen Roeg ὄρχις (órkhis), sy'n golygu caill; mae hyn yn cyfeirio at gloron deuol rhai tegeirianau.

Tegeirian brych, ger Cwm Glo, Heolgerrig, Merthyr Tudful.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Joan Corominas (1980). *Breve Diccionario Etimológico de la Lengua Castellana*. Ed. Gredos. t. 328. ISBN 84-249-1332-9.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Tegeirian brych***
Theatr yn ninas Vicenza, yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal, yw'r **Teatro Olimpico**, a adeiladwyd rhwng 1580 a 1585. Fe'i dyluniwyd gan y pensaer Andrea Palladio (1508–80) er na chafodd ei chwblhau tan ar ôl ei farwolaeth. Goruchwyliodd y pensaer Vincenzo Scamozzi (1548–1616) y broses o gyflawni cynlluniau Palladio.

Mae'r awditoriwm yn hanner elíps gyda rhesi o seddi ar ongl serth yn wynebu'r llwyfan. Ar y llwyfan mae set *trompe-l'œil* a ddyluniwyd gan Scamozzi. Mae set hon yn rhoi rhith optegol o bum stryd hir yn diflannu i'r pellter. Fe'i crëwyd ar gyfer y perfformiad cyntaf a gynhaliwyd yn y theatr yn 1585, a dyma'r set llwyfan hynaf y byd sydd wedi goroesi. Mae tu mewn clasurol y theatr a'r llwyfan wedi'i wneud o bren a gwaith stwco sy'n dynwared marmor.

Ers 1994 mae'r Teatro Olimpico, ynghyd ag adeiladau Palladian eraill yn Vicenza a'r cyffiniau, wedi bod yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto". *UNESCO World Heritage Centre*. UNESCO. Cyrchwyd 17 Tachwedd 2022.

Oriel
-----

* Yr awditoriwmYr awditoriwm
* Y llwyfanY llwyfan
* Y llwyfan: un o'r "strydoedd"Y llwyfan: un o'r "strydoedd"
* Cynllun llawr (darlun Ottavio Bertotti Scamozzi, 1776)Cynllun llawr (darlun Ottavio Bertotti Scamozzi, 1776)
* Trawslun (darlun Ottavio Bertotti Scamozzi, 1776)Trawslun (darlun Ottavio Bertotti Scamozzi, 1776)
Cantref yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd **Tegeingl**. Fe'i enwir ar ôl y Deceangli, un o lwythau Celtaidd Cymru yn Oes yr Haearn a'r cyfnod Rhufeinig.

Mae'r cantref yn gorwedd yn nwyrain y Berfeddwlad ar arfordir y Gogledd rhwng Afon Clwyd yn y gorllewin a Glannau Dyfrdwy yn y dwyrain. I'r gorllewin mae'n ffinio â chantrefi Rhos a Rhufoniog, yn y de-orllewin â chwmwd Dogfeiling yng nghantref Dyffryn Clwyd, ac yn y de-ddwyrain ag Ystrad Alun a Phenarlâg. Roedd y diriogaeth yn cyfateb yn fras i Sir y Fflint heddiw.

Yn Oes y Tywysogion roedd Tegeingl yn cynnwys tri chwmwd Rhuddlan, Prestatyn a Cwnsyllt. Perthynai'r cantref i dywysogion cynnar teyrnas Gwynedd, ond a ddiwedd yr 8g fe'i goresgynnwyd gan y Mersiaid, gelynion mawr Gwynedd a Phowys. Arosodd yn nwylo'r Saeson a'r Normaniaid nes i Owain Gwynedd ei adfer i Wynedd yn y 12g. Newidiai ddwylo sawl gwaith yn yr ymgiprys rhwng tywysogion Gwynedd a Choron Lloegr yn y ganrif olynol.

Rhuddlan oedd ei ganolfan, ond roedd Diserth yn bwysig hefyd. Yn ddiweddarach sefydlwyd mynachlog yn Ninas Basing.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
Tauros
Un o rywogaethau ffuglennol y fasnachfraint Pokémon a greuwyd gan Satoshi Tajiri yw **Tauros** (Japaneg: ケンタロス - *Kentauros*). Mae Tauros yn un o'r cymeriadau mwyaf adnabyddadwy o fewn y gyfres, o ganlyniad i'w rôl bwysig yn yr anime, y manga a'r gemau fideo.

Cymeriad
--------

Daw'r enw *Tauros* o'r gair Lladin *taurus* (sef tarw). Daw'r enw Japaneg o'r Groeg *Κένταυρος* - *Kentauros* (sef dynfarch). Cafodd Tauros ei ddylunio gan Ken Sugimori (ffrind agos i Satoshi Tajiri, crëwr Pokémon).

Ffisioleg
---------

Mae Tauros (fel pob Pokémon mae'r enw yn lluosog ac unigol) yn Pokémon normal sydd yn edrych fel teirw brown gyda myngau trwchus, cyrn mawr, cyrff cyhyrog a thair cynffon hir, tenau. Mae hefyd ganddynt tri styden arian er eu talcennau. Mae pob Tauros yn wrywol a mae llawer o chwaraewyr yn ei weld fel cymar i Miltank. Mae gan Tauros y pŵer i greu daeargrynfeydd gan 
stabaldeinio gyda'u carnau.

Ymddygiad
---------

Mae Tauros yn byw, ac yn teithio, o fewn diadellau. Mae Tauros yn defnyddio eu cynffonau i chwipio eu hunain mewn i cynddeiriogwydd, oherwydd hyn mae rhuthradau yn cyffredin iawn. Pan nad oes wrthwynebwyr i ymladd, bydd Tauros yn taclo coed er mwyn gostegu.

Cynefin
-------

Mae Tauros yn anghyffredin iawn yn yr anial. Ond, maent yn cyffredin iawn o fewn saffari a go brin yng nghaeau glaswelltog.

Deiet
-----

Tauros ar fyn rhuthro yn yr anime
Fel teirw go iawn, mae Tauros yn llysysyddion sydd yn bwyta glaswellt, ffrwythau a llysiau.

Ieithoedd Gwahanol
------------------

* Almaeneg: *Tauros*
* Ffrangeg: *Tauros*
* Coreeg: 켄타로스 *Kentaroseu*
* Tsieineeg: 肯泰羅 *Kěn Tài Luó* - trawslythreniad o'i enw Japaneg
Roedd **The Clash** yn fand pync-roc o Llundain yn Lloegr. Cafodd y band ei ffurfio yn 1976, a daeth gyrfa y band i ben yn 1986. Joe Strummer (gitâr, llais), Mick Jones (gitâr, llais), Paul Simonon (gitâr bâs, llais) a Terry Chimes (drymiau) oedd yr aelodau gwreiddiol, ond ond fuan ar ôl ffurfio, wnaeth y tri aelod cyntaf gytuno i Topper Headon gymryd lle Chimes. Wnaethon nhw lwyddo i werthu recordiau yn y UDA, camp go iawn i fand pync Prydeinig. Ystyrir y band, yn ogystal â'r Sex Pistols, i fod yn un o'r bandiau mwyaf dylanwadol y mudiad pync.

Agweddau gwleidyddol y band
---------------------------

Roedd y band yn enwog am fabwysiadu agwedd gwrth-hiliol. Yn 1977, rhyddhawyd 'White Riot', cân a oedd yn cydymdeimlo â phrofiadau pobl duon yn Llundain. Y flwyddyn wedyn, wnaethon nhw chwarae'r gŵyl Rock Against Racism yn Llundain. Roeddent hefyd yn wrth-niwclear, yn rhyddhau traciau megis 'Stop The World' a chaneuon eraill yn erbyn trais yn fwy cyffredinol.

Gweithiau
---------

Wnaethon nhw ryddhau chwech albwm stiwdio:

* *The Clash* (1977)
* *Give 'Em Enough Rope* (1978)
* *London Calling* (albwm dwbl; 1979)
* *Sandinista!* (albwm triphlyg; 1980)
* *Combat Rock* (1982)
* *Cut the Crap* (1985)

Cafodd albwm byw, sef *From Here To Eternity: Live*, ei ryddhau yn 1999.

Yn 1991, aeth cân o *Combat Rock*, 'Should I Stay Or Should I Go', i frig y siartiau ym Mhrydain ar ôl iddi gael ei defnyddio mewn hysbyseb teledu.

Cyfeiriad
---------

* John Robb (gol.), *Punk Rock: An Oral History* (Ebury, 2005).
*Mae hon yn erthygl am y cymeriad chwedlonol. Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Taliesin (gwahaniaethu).*
Bardd a ganai yn yr Hen Ogledd yn ail hanner y 6g oedd y Taliesin hanesyddol, ond gyda threigliad amser troes y bardd hanesyddol yn gymeriad chwedlonol a thadogwyd nifer o gerddi diweddarach arno yn yr Oesoedd Canol, yn aml dan yr enw **Taliesin Ben Beirdd**. I feirdd y cyfnod yr oedd y ddau Daliesin yn un cymeriad, a ystyrid yn sefydlydd y traddodiad barddol Cymraeg.

Cerddi a briodolir i Daliesin
-----------------------------

Priodoloir tua 270 o gerddi i Daliesin. Fe’u diogelir mewn 259 llawysgrif. Yn ogystal â'r cerddi hanesyddol ddilys i Urien Rheged ac Owain ab Urien, a cherddi crefyddol a doethineb amrywiol, ceir cyfres o gerddi yn Llyfr Taliesin, o natur chwedlonol a darogannol yn bennaf, a cherddi darogan yn Llyfr Coch Hergest. Ceir testunau eraill yn ogystal.

Ceridwen yn berwi'r perlysiau yn y pair, gyda Gwion Bach o'i blaen (llun gan J. E. C. Williams, tua 1900)
Yna ceir dosbarth mawr arall o gerddi, sy'n dyddio o'r Oesoedd Canol, ac sydd yn dwyn rhyw berthynas â ffigur y Taliesin chwedlonol, neu’n ddaroganau a briodolir iddo. Mae’r rhan fwyaf o’r cerddi yn y dosbarth olaf yn dwyn cysylltiad, yn uniongyrchol neu’n anuniongyrchol, â’r chwedl *Hanes Taliesin*. Yn y chwedl honno adroddir hanes rhyfeddol Taliesin, o’i antur, yn rhith Gwion Bach, yn llys y dduwies Ceridwen, lle cafodd ysbrydoliaeth yr Awen o Bair Ceridwen, hyd at ei ailenedigaeth fel Taliesin a’i gampau wrth drechu beirdd llys Maelgwn Gwynedd a rhyddhau ei noddwr Elffin ap Gwyddno o garchar Maelgwn yn Negannwy, gan ddarogan diwedd y teyrn hwnnw.

Mae rhai o'r cerddi yn ymwneud ag ymryson barddol (yn llys Maelgwn ac yn gyffredinol) a’r ddysg draddodiadol am natur barddoniaeth, byd natur, hanes chwedlonol Cymreig a rhai o’r traddodiadau Beiblaidd ac apocryffaidd y disgwylid i fardd fod yn hyddysg ynddynt yn yr Oesoedd Canol. Ceir hefyd ddwy gerdd am rithiadau a bucheddau Taliesin a thair cerdd ddarogan arbennig am ddyfodol cenedl y Cymry.

Gweler hefyd
------------

* *Hanes Taliesin*
* Taliesin
*Erthygl am y sant yw hon. Gweler hefyd Hugh Hughes (Tegai).*
Sant o Gymro oedd **Tegai** neu **Tygái** (fl. 6g). Ef yw sefydlwr traoddiadol a nawddsant plwyf Llandygái, yn Arllechwedd, Gwynedd. Ceir amrysedd ynglŷn â'r ffurf gywir ar ei enw. Ceir y ddwy ffurf, Tegai a Tygái, yn yr achau. Ceir y ffurf Tegau fel enw merch (cf. Tegau Eurfron). Ni chofnodwyd ei wylmabsant.

Hanes a thraddodiad
-------------------

Dywed traddodiad ei fod yn fab i Ithel Hael. Ceir dwy achrestr o blant Ithel. Yn y gyntaf cyfeirir at y seintiau Tanwg, Gredifael, a Fflewyn fel plant iddo. Cysylltir yr rhain â Gwynedd. Mae'r achrestr arall yn ei wneud yn frawd i'r seintiau Fflewyn, Tecwyn, Trillo, Twrog, Llechid, a Baglan.

Sefydlodd Tegai eglwys Llandegai/Llandygái, ger Bangor, mewn llecyn a elwir yn Faes Glasawg mewn hen gofnodion. Yn ôl traddodiad roedd ganddo drigfan ym Maes y Llan, gerllaw'r eglwys bresennol. Cedwir darnau o groes sy'n dwyn ei enw ac arch garreg yn yr eglwys.

Ceir llecyn o'r enw Cors Dygái ym mhlwyf Llangristiolus lle bu gan y sant gell feudwy, yn ôl traddodiad.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2001).
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Mario Martone yw ***Teatro Di Guerra*** a gyhoeddwyd yn 1998. Fe'i cynhyrchwyd gan Angelo Curti yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Mario Martone. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Anna Bonaiuto, Nina Di Majo, Toni Servillo, Marco Baliani, Renato Carpentieri, Andrea Renzi, Ciro Esposito, Iaia Forte, Lucio Allocca, Peppe Lanzetta, Roberto De Francesco a Salvatore Cantalupo. Mae'r ffilm *Teatro Di Guerra* yn 112 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1998. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Saving Private Ryan* sef ffilm ryfel gan Steven Spielberg a enillod 5 Oscar. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 
Pasquale Mari oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Jacopo Quadri sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mario Martone ar 20 Tachwedd 1959 yn Napoli. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Mario Martone nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Roedd **Terrence Higgins** (10 Mehefin 1945 – 4 Gorffennaf 1982) ymhlith y bobl gyntaf y gwyddys eu bod wedi marw o salwch cysylltiedig ag AIDS yn y Deyrnas Unedig.

Bywyd
-----

Ganwyd Terry yn hen wyrcws "Priory Mount", rhan o'r ysbyty leol yn Hwlffordd, Sir Benfro. Marjorie oedd ei fam ond ni gofnodwyd enw ei dad ar ei dystysgrif geni. Wedi gadael ysgol yn y 1960au cynnar, ymunodd a'r Llynges Frenhinol. Yn unig blentyn, ni ddatgelodd ei rywioldeb erioed i'w deulu. Byddai yn ymweld a'i dref enedigol yn achlysurol nes i'w fam farw yn 1974.

Ymgartrefodd yn Llundain a roedd yn gweithio fel gohebydd Hansard yn Nhŷ’r Cyffredin yn ystod y dydd ac fel barman clwb nos a troellwr disgiau gyda’r nos. Teithiodd i Efrog Newydd ac Amsterdam fel DJ yn y 1970au. Cymerwyd Terry yn wael tra'n gweithio yng nglwb nos Heaven a derbyniwyd ef i Ysbyty St Thomas, Llundain lle bu farw o niwmonia a leukoenceffalopathi amlffocal blaengar ar 4 Gorffennaf 1982. Ar y pryd nid oedd y feirws HIV wedi ei ddarganfod.

Etifeddiaeth
------------

Er cof amdano, daeth Martyn Butler a Rupert Whitaker (partner Higgins) a ffrind agos Terry, Tony Calvert at ei gilydd i ffurfio **Ymddiriedolaeth Terry Higgins** (a ailenwyd yn ddiweddarach yn Ymddiriedolaeth Terrence Higgins). Cychwynwyd yr ymddiriedolaeth yn 1982 gyda grŵp o ffrindiau Terry ac aelodau eraill o'r gymuned, gan gynnwys Len Robinson a Chris Peel. Roedd yn ymroddedig i atal lledaeniad HIV, hyrwyddo ymwybyddiaeth o AIDS, a darparu gwasanaethau cefnogol i bobl â'r afiechyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Terrence Higgins' legacy, 30 years after death". Neil Prior, BBC News Wales, 5 July 2012. Retrieved 23 February 2015.
2. ↑  *Terrence Higgins: A name that gave hope to those with HIV and Aids*  , BBC Wales, 3 Gorffennaf 2022.  Cyrchwyd ar 4 Gorffennaf 2022.
3. ↑  Prior, Neil (5 July 2012). "Higgins' legacy, 30 years later".
4. ↑  Howarth, Glennys; Oliver Leaman. (2013). *Encyclopedia of Death and Dying*. Abingdon: Routledge. t. 5. ISBN 978-1-136-91360-0.
5. ↑  "How it all began | Terrence Higgins Trust". *www.tht.org.uk*.

Ffynonellau
-----------

* "Terrence Higgins" in Robert Aldrich & Garry Wotherspoon. (Eds.) *Who's Who in Contemporary Gay and Lesbian History: From World War II to the Present Day, Volume 2.* London: Routledge, 2001, pp. 187–188. ISBN 041522974XISBN 041522974X

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Tegeirian yw **Tegeirian-y-corryn diweddar** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Orchidaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Ophrys fuciflora* a'r enw Saesneg yw *Late spider-orchid*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Tegeirian-corryn Hwyr.

Mae'n blanhigyn blodeuol nodedig ac fel eraill o deulu'r Orchidaceae, mae'r blodau'n hynod liwgar mae'n cynhyrchu arogl da. Enw'r genws yw *Orchis*, sy'n tarddu o Hen Roeg ὄρχις (órkhis), sy'n golygu caill; mae hyn yn cyfeirio at gloron deuol rhai tegeirianau.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Moench, Conrad. 1842. Supplementum ad Methodum Plantas : a staminum situ describendi 331
2. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
3. ↑  Joan Corominas (1980). *Breve Diccionario Etimológico de la Lengua Castellana*. Ed. Gredos. t. 328. ISBN 84-249-1332-9.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Tegeirian-y-corryn diweddar***
Castell anferth a godwyd gan y Croesgadwyr yw **Krak des Chevaliers** ("Castell y Marchogion"; cyfuniad o'r gair Arabeg *krak* / *kerak* "caer, castell" a'r Ffrangeg *chevaliers*). Saif ar fryn 630m o uchder ger dinas Homs yng nghanolbarth Syria, i'r gogledd o'r briffordd rhwng y ddinas honno a Beirut yn Libanus.

Krak des Chevaliers o'r de

Hanes
-----

Codwyd y castell gan groesgadwyr o Ffrainc. Mae'r Krak yn un o'r enghreifftiau gorau o grefft y penseiri cestyll. Bu farw'r croniclydd canoloesol enwog Geoffrey de Joinville yno.

Codwyd yr amddiffynfa gyntaf ar y safle yn 1031 ar ran emir Aleppo. Fe'i cipiwyd dros dro gan y cownt Raymond IV o Toulouse yn gynnar yn 1099, yn ystod y Groesgad Gyntaf, ar ei ffordd i Jeriwsalem. Cafodd ei ailfeddianu gan Tancred, Tywysog Galilea yn 1110. Rhoddodd y cownt Raymond II o Dripoli y castell i Farchogion yr Ysbyty (yr Ysbytywyr) yn 1144.

Y gwaith adeiladu, 1170–1200
Aethai'r Ysbytywyr ati i ailadeiladu'r castell yn sylweddol gan ei droi yn amddiffynfa arbennig, castell mwyaf y Croesgadwyr yn y Dwyrain Canol. Ychwanegasant fur allanol â thrwch o 3 meter gyda saith o dyrrau gwarchod anferth â muriau 8-10 meter o drwch, gan greu felly castell consentrig clasurol. Defnyddiai Meistr Mawr yr Ysbytywyr un o'r tyrau hynny fel ei bencadlys. Yn y 12g ychwanegwyd clawdd anferth llawn o ddŵr a groesid gan bont godi yn arwain i byrth y *postern*.

Bu bron i'r castell syrthio i Saladin yn 1188 ar ôl bod ym meddiant y Croesgadwyr am brin 70 mlynedd. Daliwyd y *castellan*, ceidwad y castell, ac fe'i gorfodwyd i orchymyn i'r amddiffynwyr agor y porth ac ildio. Dywedodd hynny yn Arabeg ond yna ychwanegodd yn Ffrangeg orchymyn iddyn nhw ddal y castell i'r dyn olaf.

Yn ystod y pumed Croesgad ymwelodd Andrew II o Hwngari â'r castell ac atgyfnerthodd y muriau allanol yn 1217. Fe'i cipiwyd gan Baibars ar Ebrill 8, 1271, trwy ystryw gan ddweud fod *Comte* Tripoli wedi gorchymyn i'r amddiffynwyr ildio. Atggyfnethodd Baibars y castell a'i defnyddio fel canolfan ar gyfer ymosod ar Dripoli. Troes gapel y marchogion yn fosg. Tyfodd dref garsiwn sylweddol yn y castell. Cafodd ei ddefnyddio gan y Mameluks yn ddiweddarach i ymosod ar Acre yn 1291.

Mae'r castell heddiw yn Safle Treftadaeth y Byd.
Amrywiad o iaith sydd yn nodweddiadol o grŵp penodol o siaradwyr yw **tafodiaith**. Gwelir tafodieithoedd gwahanol mewn rhanbarthau daearyddol gwahanol, ond gall hefyd gweld gwahaniaethau rhwng y ffordd siarader iaith o ganlyniad i ffactorau eraill, e.e. dosbarth cymdeithasol. Weithiau caiff tafodiaith ei chymysgu ag acen; cyfeirir acen at ynganiad nodweddiadol yn unig, tra bo tafodiaith yn cynnwys gramadeg a geirfa llafar hefyd. Gelwir astudiaeth tafodieithoedd yn dafodieitheg.

Enghreifftiau Cymreig
---------------------

Tafodiaith Penrhyn Gwyr
Angletouch: pryf genwair, mwydyn  

Back: plât haearn  

Bossey: llo heb ei ddiddyfnu  

Carthen: nithlen  

Bumbagus: aderyn y bwn  
 
Cassaddle: darn harnais i geffyl gwaith  

Charnel: blwch gofod uwchben lle tân, yn aml ar gyfer crogi bacwn  

Cloam: llestri pridd  

Cratch: tas wair  

Culm: cwlm, cwlwm, i losgi calch  
 
Deal: torllwyth o foch  

Drashel: ffust  

Dumbledarry: chwilen bwm  

Evil: fforch deilo tri-phigyn  

Galeeny: iar gini  

Gambo: cert, wagen  

Glaster: llaeth enwyn yn y stên, glasdwr?  

Gurgins: blawd bras  

Hambrack: coler ceffyl o wellt (cf rach)  

Holmes: celyn  

Ipson: yr hyn y gellid ei ddal wrth gwpannu'r dwylo  

Jalap: eli; moddion rhyddhaol  

Kerning: aeddfddu; troi'n sur  

Kersey: brethyn a wehyddid o wlan pur  

Kittlebegs: coesarnau  

Kyling: pysgota môr  

Lake: nant, afonig  

Lansher: porfa werdd rhwng daliadau a ddelir hn gyffredin  

Mapsant: gŵyl mabsant leol  

Mawn: basged wiail ar gyfer porthiant  

Mort: saim mochyn; bloneg  

Mucka: cadlas  

Nestletrip: bach y nyth (moch)  

Oakwib: chwilen bwm  

Owlers: smyglwyr gwlan  

Pill: nant  

Pilmy: llychlyd  

Rach: ysgub olaf i'w gynaeafu  

Reremouse: ystlum  

Riff: stric i finiogi pladur  

Rying: pysgota  

Shoat: torth wenith fechan  

Slade: gallt glan y môr  

Soul: caws a menhn a fwytir â bara  

Spleet: 1) nodwydd wau, 2) trosol chwarelwr  

Vair: carlwm neu wenci (cf. verre, F. croen wiwer)  

Viel/Vile: cae, a ddefnyddid o hyd i ddisgrifio'r comin yn Rhosili.  

Want: gwadd, gwahadden, twrch daear  

Wimbling: nithio  

Witches: gwyfynod  

Zig: iwrin, golch  

Zive: pladur  

Zongals: lloffion ŷd  

Zul/sul: aradr, gwŷdd

Cyfeiriadau
-----------

Ffynonellau
-----------

* Crystal, D. 2005. *How Language Works* Penguin Books. ISBN 0-14-051538-0

Cyfeiriadau
-----------


|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn cynnwys term neu dermau sydd efallai wedi eu bathu'n newydd sbon: **amrywiad (ieithyddol)** o'r Saesneg "*(linguistic) variety*". Gallwch helpu trwy safoni'r termau. |


Chwiliwch am ***tafodiaith***  
yn Wiciadur.

1. ↑  Addaswyd o Gower Magazine  Archifwyd 2012-03-30 yn y Peiriant Wayback. ym Mwletin Llên Natur rhifyn 44
*Gweler hefyd Penrhyn (gwahaniaethu)*.
Roedd y ***Lady Penrhyn*** yn llong transport 338 tunnell yn y Llynges Gyntaf fasnachol. Fe'i adeiladwyd ar lannau Afon Tafwys yn 1786.

Enwir y llong ar ôl Anne Susannah, Arglwyddes Penrhyn, merch ac unig etifeddes y Cadfridog Warburton o Winnington, a briododd Richard Pennant yn 1763.

Roedd ei feistr, William Cropton Lever, yn berchennog rhannol arni. Hwyliodd o Portsmouth yn Lloegr ar y 13 Mai, 1787, yn cludo 108 o gonficts benywaidd i Awstralia. John Turnpenny Altree oedd y meddyg oedd yn gyfrifol am y carcharorion ac Arthur Bowes Smyth oedd llawfeddyg y llong.

Cyrhaeddodd y **Lady Penrhyn** Port Jackson, ger Sydney heddiw, yn Awstralia, ar 26 Ionawr, 1788. Roedd hi wedi cael ei huro gan y British East India Company, a gadawodd Port Jackson ar 5 Mai yn yr un flwyddyn ar fordaith anuniongyrchol i Tsieina er mwyn codi cargo o de. Ond yn gyntaf ymwelodd â rhai o ynysoedd y Cefnfor Tawel, yn cynnwys Ynys Penrhyn yn Ynysoedd Cook, lle glaniodd ar 8 Awst, 1788; mae'r ynys yn dwyn ei henw hyd heddiw.

Cyrhaeddodd y **Lady Penrhyn** yn ôl i Portsmouth ganol Awst, 1789, wedi bod i ffwrdd am dros ddwy mlynedd o amgylch y byd.

Darllen pellach
---------------

* Gillen, Mollie, *The Founders of Australia: a biographical dictionary of the First Fleet* (Sydney, Library of Australian History, 1989)
* Bateson, Charles, *The Convict Ships, 1787-1868* (Sydney, 1974)
Carchar sy'n edrych lawr dros ddinas Medellín yng Ngholombia yw **La Catedral**. Cafodd y carchar ei adeiladu i ofynion pennaeth Cartél Medellín, sef Pablo Escobar, o dan gytundeb yn 1991 rhwng Escobar a llywodraeth Colombia lle byddai'n rhaid i Escobar ildio i'r awdurdodau a chael ei garcharu am uchafswm o bum mlynedd, ac na fyddai llywodraeth Colombia yn ei estraddodi i'r Unol Daleithiau. Yn ogystal â chael yr hawl i adeiladu'r carchar i'w ofynion penodol, cafodd Escobar yr hawl hefyd i ddewis y swyddogion diogelwch yn y carchar, a credir iddo ddewis swyddogion oedd yn ffyddlon iddo fe'n unig. Credir hefyd bod y carchar wedi cael ei ddylunio'n fwy i gadw gelynion Escobar allan, a'i amddiffyn rhag ymdrechion i'w ladd, yn hytrach na chadw Escobar yn y carchar.

Roedd pobl yn aml yn cyfeirio at y carchar fel "Gwesty Escobar" neu "Glwb Medellín" oherwydd yr holl fwynderau yn yr adeilad. Roedd gan La Catedral gae pêl-droed, tŷ dolis mawr, bar, jacuzzi, a rhaedr. Roedd Escobar hefyd wedi gosod telesgôp yn y carchar er mwyn iddo allu edrych lawr i ddinas Medellín at gartref ei ferch tra roedd yn siarad ar y ffôn gyda hi.

Yn ôl y darlledwr PBS, roedd y llywodraeth yn fodlon troi llygad ddall wrth i Escobar barhau i smyglo cyffuriau, ond daeth y trefniant hwnnw i ben ar ôl honiad bod Escobar wedi arteithio a llofruddio pedwar o'i lefftenantiaid o fewn muriau La Catedral. Penderfynodd llywodraeth Colombia fod yn rhaid iddi symud Escobar i garchar cyffredin, ond gwrthododd Escobar y gorchymyn. Ym mis Gorffennaf 1992, ar ôl blwyddyn a mis o'i ddedfryd, aeth Escobar ar ffo unwaith eto. Gyda Byddin Genedlaethol Colombia yn amgylchynu La Catedral, llwyddodd Escobar i gerdded allan o'r fynedfa yng nghefn y carchar. Fel rhan o'r helfa am Escobar cafodd llu o 600 o ddynion a oedd wedi cael eu hyfforddi'n arbennig gan Lu Delta yr Unol Daleithiau, o'r enw Search Bloc o dan arweiniad y Cyrnol Hugo Martinez, eu defnyddio.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  William Cran a Stephanie Tepper (25 Mawrth 1997). "The Godfather of Cocaine". *Frontline (#1309)*. PBS.
Mae ***The Guardian*** yn bapur newydd cenedlaethol Prydeinig sy'n rhan o'r Guardian Media Group. Fe'i cyhoeddir yn ddyddiol o ddydd Llun i ddydd Sadwrn yn y fformat Berliner. Hyd at 1959 ei enw oedd ***The Manchester Guardian***, yn adlewyrchu ei wreiddiau rhanbarthol; weithiau mae'r papur yn dal yn cael ei gyfeirio ato dan yr enw hwn, yn enwedig yng Ngogledd America, er ei fod wedi'i sefydlu yn Llundain ers 1964. (Mae gan y papur wasg argfraffu yn y ddwy ddinas).

Mae'r *Guardian* yn un o'r papurau newydd sy'n cydweithredu gyda WikiLeaks i gyhoeddi detholiadau o'r dogfennau cyfrinachol a gyhoeddir ar y wefan honno, yn cynnwys "Cablegate".

Atodlenni a Nodweddion
----------------------

Ar bob diwrnod gwaith mae *The Guardian* yn gynnwys yr atodlen *G2* sy'n cynnwys erthyglau, colofnau, amserlenni teledu a radio, a'r croesair cyflym. Ers newid i'r fformat Berliner, mae yna adran chwaraeon (*Sport*) dyddiol ar wahân. Mae atodlenni wythnosol eraill yn cynnwys:

Dydd Llun*MediaGuardian*, *Office Hours*
Dydd Mawrth*EducationGuardian*
Dydd Mercher*SocietyGuardian* (ymdrin â'r sector cyhoeddus Prydeinig a materion cysylltiedig)
Dydd Iau*TechnologyGuardian*
Dydd Gwener*Film & Music*
Dydd Sadwrn*The Guide* (cylchgrawn amserlenni), *Weekend* (atodlen liw), *Review* (llenyddiaeth), *Money*, *Work*, *Rise* (ymdrin â gyrfaoedd ar gyfer graddedigion), *Travel*, *Family*

Gwobrwyon llenyddolawddogaeth lenyddol
--------------------------------------

Mae *The Guardian* yn hyrwyddo dwy wobr lenyddol fawr: y *Guardian First Book Award*, a sefydlodd yn 1999 fel olynydd i'r *Guardian Fiction Award* (a redodd ers 1965), a'r *Guardian Children's Fiction Prize*, a sefydlodd yn 1967. Ym mlynyddoedd diweddar mae'r papur hefyd wedi hyrwyddo Gŵyl y Gelli yn y Gelli Gandryll.

Golygyddion
-----------

* John Edward Taylor (1821–1844)
* Jeremiah Garnett (1844–1861) (efo Russell Scott Taylor yn 1847–1848)
* Edward Taylor (1861–1872)
* Charles Prestwich Scott (1872–1929)
* Ted Scott (1929–1932)
* William Percival Crozier (1932–1944)
* Alfred Powell Wadsworth (1944–1956)
* Alastair Hetherington (1956–1975)
* Peter Preston (1975–1995)
* Alan Rusbridger (1995–2015)
* Katharine Viner (2015–)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
Labrdy biocemeg modern ym Mhrifysgol Cwlen.
Labordy cemeg o'r 18g.
Ystafell neu adeilad er ymchwil gwyddonol neu gynhyrchu cemegion ydy **labordy**. Gweithdy ydyw i gynnal arbrofion rheoledig neu i gymeryd mesuriadau gwyddonol mewn amgylchedd dan reolaeth. Ceir labordai mewn ysgolion, colegau, diwydiant a chyrff cyhoeddus a milwrol a hyd yn oed ar longau a rocedi. Gall y nifer sy'n gweithio mewn labordy amrywio o un person i uwch na 30. Wethiau defnyddir y gair yn llac am lefydd ymchwil tebyg, er enghraifft labordy ffilm neu labordy iaith.

Mae'r labordy cemegol yn cynnwys nifer o ddarnau offer arbennig, gan gynnwys amryw wydrau (tiwbiau profi, fflasgiau, biceri), cloriannau, a llosgydd Bunsen. Byddai'r rhai sydd yn y labordy yn gwisgo côt neu ffedog ac yn rhagofalu, er enghraifft drwy wisgo menig a sbectol diogelwch.

Cyflenwir labordai modern gyda dyfeisiau technolegol a chyfrifiadurol, megis sbectoffotomedrau, microsgopau polareiddiol,a microsgopau electronau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   labordy. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 13 Ebrill 2018.

Chwiliwch am ***labordy***  
yn Wiciadur.
Mae **telmisartan** yn wrthweithydd derbynyddion angiotensin II (atalydd derbynyddion angiotensin) a ddefnyddir i reoli pwysedd gwaed uchel. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₃₃H₃₀N₄O₂. Mae telmisartan yn gynhwysyn actif yn Pritor, Tolura, Telmisartan Teva Pharma, Telmisartan Teva, Telmisartan Actavis a Micardis .

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- gordensiwn
 - diffyg gorlenwad y galon

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Telmisartan, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- Pritor®
 - Micardis®
 - BIBR-277SE
 - BIBR 277
 - 4'-[(1,7'-dimethyl-2'-propyl-1H,3'H-2,5'-bibenzimidazol-3'-yl)methyl]biphenyl-2-carboxylic acid
 - 4'-[(1,4'-dimethyl-2'propyl[2,6'-bi-1H-benzimidazol]-1'-yl)methyl]-[1,1'-biphenyl]-2-carboxylic acid
 - 4'-((4-methyl-6-(1-methyl-2-benzimidazolyl)-2-propyl-1-benzimidazolyl)methyl)-2-biphenylcarboxylic acid
 - 4'-((1,4'-dimethyl-2'-propyl(2,6'-bi-1H-benzimidazol)-1'-yl)methyl)-(1,1'-biphenyl)-2-carboxylic acid

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Telmisartan". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Fistulinaceae* yw'r **Tafod bustach** (Lladin: ***Fistulina hepatica***; Saesneg: *Beefsteak Fungus*). Ceir enw Cymraeg arall ar y rhywogaeth hon, sef **Cig coch y dderwen**. Mae'r teulu *Fistulinaceae* yn gorwedd o fewn urdd yr Agaricales.

Defnyddir y ffwng hwn wedi'i goginio mewn bwydydd a gellir ei fwyta'n amrwd.

Mae'r rhywogaeth hon o ffwng i'w chael yn Ewrop, Awstralia a Gogledd America.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Fistulinaceae
--------------------------------------

Mae gan **Tafod bustach** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Fistulina africana* | Fistulina africana |  |
|
| *Fistulina antarctica* | Fistulina antarctica |  |
|
| *Fistulina brasiliensis* | Fistulina brasiliensis |  |
|
| *Fistulina guzmanii* | Fistulina guzmanii |  |
|
| *Fistulina pallida* | Fistulina pallida |  |
|
| *Fistulina spiculifera* | Fistulina spiculifera |  |
|
| *Porodisculus pendulus* | Porodisculus pendulus |  |
|
| *Pseudofistulina radicata* | Pseudofistulina radicata |  |
|
| *Pseudofistulina sinensis* | Pseudofistulina sinensis |  |
|
| *Tafod bustach* | Fistulina hepatica |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Tafod bustach** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

  


|  |
| --- |
| **Gofal!** |
| *Er bod rhai madarch yn fwytadwy, mae eraill yn fwytadwy gan rai pobl ond yn wenwyn i eraill!*
*Gall corff rhai bobl adweithio'n ddifrifol i rai 'madarch bwytadwy'! Mynwch gyngor gan arbenigwr cyn profi unrhyw fadarch gwyllt.* |
Planhigyn cigysol, blodeuol yw **Tafod y gors** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Lentibulariaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Pinguicula vulgaris* a'r enw Saesneg yw *Common butterwort*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Tafod y Gors, Crinllys y Gors, Eiryfedig, Eiryfedig Wen, Golchwraidd, Toddaid Melyn Cyffredin, Toddaidd Cyffredin, Toddaidd Melyn Cyffredin, Toddedig Felen, Toddyn Cyffredin.

Mae'r planhigyn hwn yn byw mewn gwlyptiroedd, rhostir, glannau llynnoedd a mannau tebyg. Gall ddal a threulio pryfaid bychan yn ei dentaclau gludiog. Cant eu dennu yno gan arogl siwgwr a gaiff ei greu mewn chwarennau pwrpasol. Mae ganddo flodau bychan pinc. Tyf i uchder o 3–16 cm ac mae ganddo flodau pinc, weithiau rhai gwyn sydd oddeutu 15 mm, o siap twmffat.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Tafod y gors***
Cylchgrawn llenyddol wythnosol, hynod o ddychanol, oedd ***The Grub Street Journal*** a gyhoeddwyd yn Llundain o Ionawr 1730 i Ragfyr 1737. Mae'r enw yn cyfeirio at Grub Street a oedd yn gartref i nifer o fân-lenorion ac ysgrifenwyr am dâl yn y 18g.

Bu'n gwneud hwyl am bennau cylchgronau eraill, yn enwedig *The Gentleman's Magazine* a *The Bee*, a llenorion megis Lewis Theobald, Colley Cibber, a Laurence Eusden, a'r cyhoeddwr Edmund Curll. Mae'n debyg i Alexander Pope, prif ddychanwr yr oes Awgwstaidd, gael rhan yn y cylchgrawn, er nad yw hyn yn sicr. Cafodd gelynion Pope eu difenwi yn *The Grub Street Journal* fel "Knights of the Bathos".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Oxford University Press, 1995), t. 427.

Darllen pellach
---------------

* James T. Hillhouse, *The Grub-Street Journal* (Durham, Gogledd Carolina: Duke University Press, 1928).
* E. Howard, "The Grub Street Journal and the changing culture of information in the early 1730s", *Library and information history* 28:3 (2012), tt. 171–85.
Mae'r **Barry Horns** yn fand pres un ar ddeg-darn a wneir i fyny o gefnogwyr tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru. Ffurfiwyd yn 2011, enwir y band fel teyrnged i'r cyn pêl-droediwr Cymreig Barry Horne. Mae gan y band datganiad a elwir y *Barryfesto*, a oedd yn nodi bod y band yn bodoli er mwyn:

1. uno pêl-droed Cymru drwy defnyddio pŵer y cyrn
2. rhoi tiwns ar y terasau
3. rhoi gobaith pan nad oes posibilrwydd mathemategol
4. newid hŵters plastig i rhai pres
5. ennill mewn bywyd pan nad yw'n bosib ennill ym mhêl-droed.

Mae'r band yn canu caneuon amrywiol, gan gynnwys "Can't Take My Eyes Off You", "Just Can't Get Enough" a "Pick Up the Pieces".

Ymddangosodd y Barry Horns' yn gyntaf mewn gêm rhagbrofol cwpan y byd yn erbyn Lloegr ar y 26ain o Fawrth, 2011.

Ym mis Chwefror 2012, rhyddhaodd y Barry Horns fideo ar gyfer eu fersiwn o gân Rocky, cofnododd y band maen hwn oedd anthem Cymru adeg Cwpan y Byd 2014. Mae'r fideo yn cynnwys aelodau'r band mewn gwahanol senario hyfforddi fel parodi o hyfforddiant o'r ffilm.

Gwleidyddiaeth
--------------

Ym mis Hydref 2022 beirniadwyd Llywodraeth Cymru gan y Blaid Geidwadol am rhoi cefnogaeth ariannol o £17,000 i'r Barry Hornes. Disgfiriodd yr Aelod Senedd Cymru Ceidwadol, Tom Giffard, y grŵp fel "the abusive, intolerant, Plaid Cymru-supporting". Yn dilyn yr ymosodiad neidiodd gwrandawiadau i gân *This is Wales* gan y Barry Horns ar Spotify i 115,000. Dyfarnwyd mwy na £17,000 i’r band o Gronfa Cymorth Partneriaid Cwpan y Byd gwerth £1.8 miliwn, sy’n cefnogi 19 o brosiectau sy’n hyrwyddo diwylliant, y celfyddydau a threftadaeth cyn y twrnamaint Cwpan y Byd Pêl-droed 2022 yn Qatar.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Spotlight: Cardiff's Barry Horns | Cardiff | The Guardian". guardian.co.uk. Cyrchwyd 28 July 2016.
2. ↑  "The Barry Horns - The Barryfesto". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-11-20. Cyrchwyd 28 July 2016. Unknown parameter `|dead-url=` ignored (help)
3. ↑  "Supporters band Barry Horns gear up for Wales' World Cup 2014 qualification - Wales Online". walesonline.co.uk. Cyrchwyd 28 July 2016.
4. ↑  "Welsh Tories slam 'no strings attached Barry Horns giveaway'". Nation.Cymru. 17 Hydref 2022.
Ffilm antur am drosedd gan y cyfarwyddwr Nicolas Gessner yw ***La Blonde De Pékin*** a gyhoeddwyd yn 1968. Fe'i cynhyrchwyd gan Hanns Eckelkamp yn yr Eidal, Ffrainc a'r Almaen; y cwmni cynhyrchu oedd Clesi Cinematografica. Lleolwyd y stori ym Mharis. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Marc Behm a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan François de Roubaix. Dosbarthwyd y ffilm gan Clesi Cinematografica.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Edward G. Robinson, Hellmut Lange, Werner Schwier, Anne-Marie Blanc, Mireille Darc, Valéry Inkijinoff, Giorgia Moll, Guido Celano, Günter Lüdke, Claudio Brook, Tony Young, Françoise Brion, Jean-Jacques Delbo, Joe Warfield, Pascale Roberts, Philippe March a Tiny Yong. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1968. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *2001: A Space Odyssey* sef ffilm wyddonias gan Stanley Kubrick. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd. 
Claude Lecomte oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Nicolas Gessner ar 17 Awst 1931 yn Budapest. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1959 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Nicolas Gessner nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| *Chèques en boîte* |  |  | 1997-01-01 |
| *Der Gefangene der Botschaft* |  | Y Swistir | 1964-01-01 |
| La Blonde De Pékin |  | Ffraincyr Eidalyr Almaen | 1968-01-01 |
| *Quicker Than the Eye* |  | yr AlmaenY SwistirAwstria | 1990-01-01 |
| Someone Behind The Door |  | Ffraincyr Eidal | 1971-07-18 |
| Tennessee Waltz |  | Y SwistirUnol Daleithiau Americayr Almaen | 1989-01-01 |
| The Little Girl Who Lives Down The Lane |  | CanadaFfraincUnol Daleithiau America | 1976-05-01 |
| The Thirteen Chairs |  | Ffraincyr Eidal | 1969-01-01 |
| *Tous sur orbite !* |  | Ffrainc |  |
| Un Milliard Dans Un Billard |  | Ffraincyr AlmaenY Swistiryr Eidal | 1965-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.
Roedd **Teyrnas Asturias** (Lladin: *Regnum Asturorum*) yn deyrnas ar gorynys Iberia, a sefydlwyd yn 718 gan Pelaius, un o uchelwyr y Fisigothiaid, wedi cwymp Teyrnas Fisigothig Toledo. Hwn oedd yr endid gwleidyddol Cristnogol cyntaf a grëwyd ym Mhenrhyn Iberia ar ôl y gconcwest Mwslimaidd. Parhaodd y deyrnas hyd y flwyddyn 925 pan symudodd y brifddinas o Oviedo i Leon, a daeth Teyrnas Asturias yn Deyrnas Leon.

Yn ôl y myth a ddyfeisiwyd fel rhan o genedlaetholdeb Sbaenaidd y 19eg ganrif, cychwynnwyd *Reconquista* Penrhyn Iberia gan Deyrnas Asturias, dan arweiniad y Brenin Pelaio.

Enw
---

Tarddiad yr enw oedd dau Asturias: Asturias Oviedo ac Asturias Santillana.

Brenhinoedd
-----------

Roedd gan Deyrnas Asturias, yn ei hanes, dri ar ddeg o frenhinoedd. Er bod y rhestr hon yn dechrau gyda'r arweinydd Pelaio, y brenin cyntaf a gyhoeddodd ei hun yn frenin Asturias oedd Alfonso I, brenin Asturias.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pérez Barredo, R. (2013-11-02), "Javier Peña, catedrático de Historia Medieval: "La reconquista es un mito"" (yn gaztelania), *Diario de Burgos*,

Gweler hefyd
------------

* Tywysogaeth Asturias
* celf Astwriaidd

 Ewrop yn 814
Symbol arferol y dduwies **Tanit**
**Tanit** oedd duwies y lleuad ym mytholeg Ffeniciaidd a nawdd-dduwies dinas Carthago yng Ngogledd Affrica. Nid yw pawb yn cytuno ar wreiddiau a swyddogaeth Tanit, ond mae'n ymddangos ei bod yn perthyn i'r dduwies Astarte / Ishtar a addolid trwy'r Dwyrain Canol, o'r Lefant i Fesopotamia. Un ganolfannau addoliad Astarte oedd Ffenicia, cartref gwreiddiol y Ffeniciaid (gogledd Israel a de Libanus heddiw). Pan ddaeth y Ffeniciaid i ogledd Affrica - gan ffoi o ddinas Tyros dan arweinyddiaeth Elissa yn ôl traddodiad - ddaethant â'r dduwies a duwiau Ffenicaidd eraill gyda nhw.

Yn Carthago roedd addoliad swyddogol Tanit yn ei gwneud yn gymar i Baal Hamnon, duw'r haul a rhyfel. Roedd hi hefyd yn fam-dduwies, yn gofalu am esgor ar blant a'u magu ac yn gysylltiedig â ffrwythlondeb yn gyffredinol. Yn ôl awduron Rhufeinig cyfnod y Rhyfeloedd Pwnig, a rhai Groegiaid hefyd, roedd y Carthaginiaid yn aberthu plant iddi. Ond mae'r dystiolaeth yn dyddio o gyfnod o elyniaeth a chystadleuaeth mawr rhwng Carthago a'r ddau rym hynny; mai rhai yn derbyn y dystiolaeth tra bod eraill yn dadlau ei bod yn bropaganda gwleidyddol i bardduo Carthago. Cafwyd hyd i fynwent yn Carthago - y Tophet - gyda nifer o *stelae* er cof am blant a fu marw'n ifanc.

Symbol Tanit oedd sylfaen trionglaidd â llinell syth dros ei ben gyda chylch ar ben hynny. Weithiau mae dau ben y llinell wedi'u troi i fyny. Mae sawl esboniad posibl am symbolaeth gyfoethog 'Arwydd Tanit'. Gellid dadlau ei fod yn portreadu ffigwr benywaidd - Tanit fel mam-dduwies - ond mae'n awgrymu hefyd mynydd (y tir / y Ddaear) a lleuad lawn. Mae rhai pobl yn gweld dylanwad symbol yr ankh (Bywyd) o'r Hen Aifft yn ogystal.

Yn Tiwnisia heddiw mae arwydd Tanit i'w gweld ymhobman, o arwydd brand y pacedi sigaret mwyaf poblogaidd yn y wlad i arwyddion, lluniau a hysbysebion o bob math. Mae rhai anthropolegwyr yn gweld parhad o addoliad Tanit - ar lefel symbolaidd o leiaf - mewn rhai arferion a choelion gwerin, gan gynnwys yr amiwlet khamsa sy'n boblogaidd gan ferched yn arbennig. Mae'r agwedd yma ar addoliad Tanit yn tanlinellu ei bod wedi tyfu'n dduwies frodorol, Affricanaidd - efallai trwy gael ei cymathu ag un neu ragor o dduwiesau Berberaidd a fodolai eisoes. Un o'r defodau a gysylltir â'r dduwies heddiw yw'r arwyddion henna a baentir ar ddwylo merched ifainc, yn arbennig pan am briodi. Ceir nifer o ganeuon poblogaidd yn ymwneud â hi yn ogystal, sy'n cael eu canu gan merched a phlant i ofyn bendith y glaw: 'Y Fam TANbou' neu'r 'Fam TANgou' (ac ati) yw ei henw (dydi'r elfen 'Tan' ddim yn newid).

Oriel
-----

* Stele i Tanit, Carthago, TiwnisiaStele i Tanit, Carthago, Tiwnisia
* Llawr mosaig yn dangos symbol Tanit, KerkouaneLlawr mosaig yn dangos symbol Tanit, Kerkouane
* Pwys carreg sgwar gyda symbol Tanit (Louvre, Paris)Pwys carreg sgwar gyda symbol Tanit (Louvre, Paris)
* Cysegrfa i'r meirw, arddull Groeg-Ffeniciaidd, MarseilleCysegrfa i'r meirw, arddull Groeg-Ffeniciaidd, Marseille

Ffynhonnell
-----------

* Emna Ben Miled, *Les Tunisiennes, ont-elles une histoire?* (Tunis, 1998). Pennod 3: 'La Déesse Tanit et ses prolongements actuels'. ISBN 9973-807-04-9