{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/Nodyn:Taxonomy/Xanthoria|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} 

Cen ffolios yn y teulu Teloschistaceae yw ***Xanthoria parietina***. Mae iddo ddosbarthiad eang, a'i enw Cymraeg yw'r **cen oren cyffredin**. Gellir dod o hyd iddo ger y lan ar greigiau neu waliau (a dyna pam yr epithet *parietina* sy'n golygu "ar waliau"),  hefyd ar greigiau mewndirol, waliau, neu risgl coed.  Fe'i dewiswyd fel organeb enghreifftiol ar gyfer dilyniannu genomig (a gynlluniwyd yn 2006) gan Adran Ynni'r UDA â'u sefydliad, y Joint Genome Institute (JGI).

 *X. parietina* yn tyfu ar frics.. .
 ...ar gangen o *Cornus mas*. . .
 ... ac ar gangen marw.

Tacsonomeg
----------

Disgrifiwyd y rhywogaeth yn wyddonol gyntaf gan Carl Linnaeus yn 1753, dan yr enw *Lichen parietinus* .

Yn ddiweddarach penderfynwyd bod *Xanthoria coomae*, a ddisgrifiwyd o Dde Cymru Newydd yn 2007, a *Xanthoria polessica*, a ddisgrifiwyd ym Melarus yn 2013, yn gyfystyron o *Xanthoria parietina* .

Disgrifiad
----------

Mae corff llystyfol y cen, y thalws, yn ffolios, ac yn nodweddiadol yn llai nag 8 centimetre (3.1 in)
 llydan. Mae llabedau'r thalws rhwng 1 a 4 mm mewn diamedr, a gwastad. Mae'r arwyneb uchaf yn felyn, oren, neu bron yn wyrdd wrth dyfu mewn mannau cysgodol, tra bod yr arwyneb isaf yn wyn, gyda chortecs, a gyda rhisinau golau neu hapters tenau. Mae'r strwythurau atgenhedlu llystyfol soredia ac isidia yn absennol yn y rhywogaeth hon, fodd bynnag, mae apothecia fel arfer yn bresennol. 

Mae "croen" allanol y cen, y cortecs, yn cynnwys hyffae ffwngaidd llawn ac mae'n amddiffyn y thalws rhag colli dŵr oherwydd anweddiad yn ogystal ag effeithiau niweidiol lefelau uchel o arbelydru. Gyda *Xanthoria parietina*, mae'n hysbys bod trwch y thali yn amrywio gan ddibynnu ar y cynefin y mae'n tyfu ynddo. Mae'r thalli yn deneuach o lawer mewn lleoliadau cysgodol nag yn y rhai sy'n agored i heulwen lawn; mae hyn yn cael yr effaith o amddiffyn yr algâu na all oddef dwyster golau uchel. Mae'r pigment parietin y cen yn rhoi'r lliw melyn dwfn neu oren-goch i'r rhywogaeth hon. 

Mae'n well gan *Xanthoria parietina* dyfu ar risgl a phren; weithiau ar greigiau ee ar yr arfordir.  Mae cyfoethogi maetholion gan faw adar yn gwella gallu *X. parietina* i dyfu ar graig.

Ffotobiont
----------

Daw'r symbiontau ffotosynthetig, neu'r ffotobiontau, sy'n gysylltiedig ag *X. parietina* o'r genws algaidd gwyrdd *Trebouxia*. Ymhlith y rhywogaethau a ganfuwyd mae *Trebouxia arboricola* a *T. irregularis*.  Mae'n hysbys bod y ddau ffotobiont hyn i'w cael yn byw'n rhydd o fewn natur, wedi'u darganfod ar risgl a gytrefwyd gan *X. parietina* yn ogystal ag ar risgl nad yw wedi'i gytrefu gan gennau. 

Mewn un astudiaeth, dangoswyd bod y ffotobiont yn llenwi 7% o gyfaint y thalws.  Mae dwysedd pigmentiad y cortecs uchaf hefyd yn amrywio ac mae'n ymddangos ei fod yn rheoli faint o olau sy'n cyrraedd yr algâu.

Atgenhedlu a gwasgaru
---------------------

Mae nifer fawr o gennau yn gwasgaru'n effeithiol iawn trwy gyfrwng propagwlau llystyfiant symbiotig megis soredia, isidia a blastidia, ac ymranniad thalws. Fodd bynnag, nid yw *X. parietina* yn cynhyrchu propagwlau llystyfol o'r fath, ond rhaid iddo sefydlu'r cyflwr symbiotig ym mhob cylch atgenhedlu. Mae dwy rywogaeth gwiddon oribatid, *Trhypochtonius tectorum* a *Trichoribates trimaculatus*, sy'n drigolion cyffredin o fewn ac yn ddefnyddwyr o *X. parietina*, yn fectorau'r celloedd ffotobiont. Mae pelenni ysgarthol o'r ddwy rywogaeth yn cynnwys asgosborau hyfyw a chelloedd ffotobiont, ac awgrymir eu bod yn ddull cyffredin o wasgaru'r rhywogaeth hon ar bellter byr a hir.

Cynefin a dosbarthiad
---------------------

*Mae Xanthoria parietina* i'w gael mewn coedwigoedd pren caled mewn dyffrynnoedd eang, isel eu uchdel, yn ogystal â bod ar gwasgar ar *Populus* a phren caled eraill mewn ardaloedd glannau afon mewn ardaloedd amaethyddol a phoblog.  Mae'n aml yn gysylltiedig â lefel uchel o nitrogen ac yn cael ei ffafrio gan ewtroffeiddio,   a gellir ei ganfod yn aml ger ffermdir ac o amgylch da byw.  Defnyddir y cen fel ffynhonnell fwyd a lloches i'r falwen *Balea perversa*. 

Mae'r rhywogaeth yn eang, ac wedi cael ei ganfod o Awstralia, Affrica, Asia, Gogledd America  a ledled llawer o Ewrop.  Yn nwyrain Gogledd America ac Ewrop, fe'i darganfyddir yn amlach ger lleoliadau arfordirol.  Credir mai'r cynnydd mewn dyddodiad nitrad o ganlyniad i ddatblygiadau diwydiannol ac amaethyddol yn ne Ontario, Canada yn yr 20fed ganrif sy'n gyfrifol am ailymddangosiad y rhywogaeth hon yn y fflora cennau lleol.

Goddefgarwch llygredd
---------------------

Mae *Xanthoria parietina* yn rywogaeth sy'n medru goddef llygredd. Mewn arbrofion labordy, gall y rhywogaeth hon oddef amlygiad i halogion aer ac ïonau bisylffit heb fawr o effaith niweidiol, os o gwbl.  Mae hefyd yn oddefgar o halogiad metel trwm  ac i lygredd nitrogen. 

Am y rhesymau hyn, mae'r rhywogaeth hon wedi cael ei defnyddio fel biomonitor ar gyfer mesur lefelau elfennau gwenwynig.

Cyfansoddion bioactif
---------------------

 Adeiledd parietin, pigment lliw oren a geir yn *X. parietina* .
Mae *Xanthoria parietina* yn cynhyrchu'r pigment anthraquinone lliw oren, parietin, sy'n cael ei ddyddodi fel crisialau bach yn haen uchaf y cortecs uchaf. Mae synthesis parietin yn cael ei amlygu gan UV-B,  a'i ysgogi gan ffotosynthaadau, fel y rhai a ddarperir gan yr algaidd gwyrdd *Trebouxia* symbiont.  Mae *X. parietina* hefyd yn cynhyrchu'r metabolit 2-methoxy-4,5,7-trihydroxy-anthraquinone.

Priodweddau meddyginiaethol
---------------------------

Mae gan echdyniad dŵr *X. parietina* weithgaredd gwrthfeirysol da *in vitro*, sy'n atal dyblygu firws parainfluenza dynol math 2.  Yn y gorffennol fe'i defnyddiwyd fel meddyginiaeth ar gyfer clefyd melyn oherwydd ei liw melyn.

Oriel
-----

* cen oren ar graig *Xanthoria parietina*
* cen melyn ar graig *Xanthoria parietina*
* cau cen oren *X. parietina*, agos i fyny
* Lliwiau gwahanol o wyrdd i gochLliwiau gwahanol o wyrdd i goch

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, părĭĕtārĭus". *www.perseus.tufts.edu*.
2. ↑  Paul, Heather; Knight, Sue. "*Xanthoria parietina*" (PDF). British Lichen Society. Cyrchwyd 4 August 2022.
3. 1 2 3 4  Geiser, Linda; McCune, Bruce (1997). *Macrolichens of the Pacific Northwest*. Corvallis: Oregon State University Press. t. 321. ISBN 978-0-87071-394-1.
4. ↑  Galun, Margalith (1988). *CRC Handbook of Lichenology, Volume I*. Boca Raton: CRC. t. 105. ISBN 978-0-8493-3581-5.
5. ↑  Armstrong, R.A. (February 1984). "The influence of bird droppings and uric acid on the radial growth of five species of saxicolous lichens". *Environmental and Experimental Botany* **24** (1): 95–99. doi:10.1016/0098-8472(84)90065-0.
6. ↑  Ahmadjian, Vernon. (1993). *The lichen symbiosis*. New York: John Wiley. tt. 32–33. ISBN 978-0-471-57885-7.
7. ↑  Bubrick, P.; Galun, Margalith; Frensdorff, A. (1984). "Observations on Free-Living Trebouxia De Puymaly and Pseudotrebouxia Archibald, and Evidence that Both Symbionts from Xanthoria parientina (L.) Can be Found Free-Living in Nature". *The New Phytologist* **97** (3): 455–462. doi:10.1111/j.1469-8137.1984.tb03611.x. JSTOR 2432333.
8. 1 2  *Biology of Lichens*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. 1983. t. 51. ISBN 978-0-7131-2457-6.
9. ↑  Meier, Franz A.; Scherrer, Sandra; Honegger, Rosmarie (28 June 2008). "Faecal pellets of lichenivorous mites contain viable cells of the lichen-forming ascomycete Xanthoria parietina and its green algal photobiont, Trebouxia arboricola". *Biological Journal of the Linnean Society* **76** (2): 259–68. doi:10.1111/j.1095-8312.2002.tb02087.x.
10. ↑  Gaio-Oliveira, Gisela; Dahlman, Lena; Palmqvist, Kristin; Mguas, Cristina (January 2004). "Ammonium uptake in the nitrophytic lichen Xanthoria parietina and its effects on vitality and balance between symbionts". *The Lichenologist* **36** (1): 75–86. doi:10.1017/S0024282904014124.
11. ↑  van Herk, C. M. (28 March 2007). "Mapping of Ammonia Pollution with Epiphytic Lichens in the Netherlands.". *The Lichenologist* **31** (1): 9–20. doi:10.1006/lich.1998.0138.
12. ↑  Frati, L.; Santoni, S.; Nicolardi, V.; Gaggi, C.; Brunialti, G.; Guttova, A.; Gaudino, S.; Pati, A. et al. (March 2007). "Lichen biomonitoring of ammonia emission and nitrogen deposition around a pig stockfarm". *Environmental Pollution* **146** (2): 311–316. doi:10.1016/j.envpol.2006.03.029. PMID 16777293. .
13. ↑  Baur, Bruno; Baur, Anette (2007). "*Xanthoria parietina* as a food resource and shelter by the land snail *Balea perversa*". *The Lichenologist* **29** (1): 99–102. doi:10.1017/S0024282997000145. .
14. ↑  Hogan, C. Michael. 2008.
15. ↑  Lindblom, Louise (1997). *The genus Xanthoria (Fr.) Th.Fr. in North America* (Thesis). Lund University. ISBN 978-91-628-2777-9.
16. ↑  Brodo, Irwin M.; Lewis, Chris; Craig, Brian (June 2007). "Xanthoria parietina, a Coastal Lichen, Rediscovered in Ontario". *Northeastern Naturalist* **14** (2): 300–306. doi:10.1656/1092-6194(2007)14[300:XPACLR]2.0.CO;2.
17. ↑  Silberstein, L.; Siegel, B. Z.; Siegel, S. M.; Mukhtar, A.; Galun, M. (28 March 2007). "Comparative Studies on Xanthoria Parietina, a Pollution Resistant Lichen, and Ramalina Duriaei, a Sensitive Species. I. Effects of Air Pollution on Physiological Processes". *The Lichenologist* **28** (4): 355–365. doi:10.1006/lich.1996.0033.
18. ↑  Backor, M.; Fahselt, D.; Davidson, R. D.; Wu, C.T. (1 August 2003). "Effects of Copper on Wild and Tolerant Strains of the Lichen Photobiont Trebouxia erici (Chlorophyta) and Possible Tolerance Mechanisms". *Archives of Environmental Contamination and Toxicology* **45** (2): 159–167. doi:10.1007/s00244-002-0134-6. PMID 14565572. .
19. ↑  Munzi, S.; Cruz, C.; Branquinho, C.; Pinho, P.; Leith, I. D.; Sheppard, L. J. (2014-04-01). "Can ammonia tolerance amongst lichen functional groups be explained by physiological responses?" (yn en). *Environmental Pollution* **187**: 206–209. doi:10.1016/j.envpol.2014.01.009. ISSN 0269-7491. .
20. ↑  Brunialti, G.; Frati, L. (15 November 2007). "Biomonitoring of nine elements by the lichen Xanthoria parietina in Adriatic Italy: A retrospective study over a 7-year time span". *Science of the Total Environment* **387** (1–3): 289–300. Bibcode 2007ScTEn.387..289B. doi:10.1016/j.scitotenv.2007.06.033. PMID 17716704.
21. ↑  Loppi, Stefano; Paoli, Luca; Gaggi, Carlo (17 March 2006). "Diversity of Epiphytic Lichens and Hg Contents of Xanthoria parietina Thalli as Monitors of Geothermal Air Pollution in the Mt. Amiata Area (Central Italy)". *Journal of Atmospheric Chemistry* **53** (2): 93–105. Bibcode 2006JAtC...53...93L. doi:10.1007/s10874-006-6648-y.
22. ↑  Solhaug, Knut Asbjorn; Gauslaa, Yngvar; Nybakken, Line; Bilger, Wolfgang (April 2003). "UV-induction of sun-screening pigments in lichens". *New Phytologist* **158** (1): 91–100. doi:10.1046/j.1469-8137.2003.00708.x. .
23. ↑  Solhaug, K. A.; Gauslaa, Y. (February 2004). "Photosynthates stimulate the UV-B induced fungal anthraquinone synthesis in the foliose lichen Xanthoria parietina". *Plant, Cell and Environment* **27** (2): 167–176. doi:10.1111/j.1365-3040.2003.01129.x.
24. ↑  "2-Methoxy-4,5,7-trihydroxy-anthraquinone, a new lichen metabolite produced by *Xanthoria parietina*". *Pharmazie* **55** (10): 785–6. October 2000. PMID 11082848.
25. ↑  Karagoz, Ali; Doğruöz Güngör, Nihal; Zeybek, Zuhal; Aslan, Ali (December 2014). "Antibacterial activity of some lichen extracts". *Journal of Medicinal Plant Research* **60** (3): 281–6. .
26. ↑  Vartia, K.O. (1973). "Antibiotics in Lichens". *The Lichens*. tt. 547–561. doi:10.1016/b978-0-12-044950-7.50022-2. ISBN 978-0-12-044950-7.

Dolenni allanol
---------------

* Media related to Xanthoria parietina at Wikimedia Commons
* Radoslaw Walkowiak, Akira Takeuchi, *Short Note of Xanthoria parietina*, CTC PAPER 2020
* 
*