Y Senedd-dy; ysgythriad gan Edward Pugh, 1813.
Adeilad o'r 15g yw **Senedd-dy Owain Glyn Dŵr**, Machynlleth, Gwynedd, a adeiladwyd ar safle pwysigiawn yn hanes Cymru, sef y fan lle y cyfarfu Senedd Cymru yn ystod teyrnasiad y Tywysog Owain Glyn Dŵr. Gwyddom yn sicr iddo gynnal ei Senedd cyntaf yma wedi iddo gael ei goronni yn Pennal, ychydig filltiroedd i'r gogledd-orllewin. Mae'n bosib fod rhan o'r adeilad yn wreiddiol, ac wedi'i wneud o ddefnydd yr hen senedd-dy, sef carreg lleol. Mae'n ddigon posibl, hefyd, mai i'r fan hon y teithiodd Harri Tudur ar ei daith drwy Gymru yn cywain byddin, cyn troi i'r dwyrain tua Maes Bosworth ac erwau breision Lloegr.

Prynnwyd y tir a'r adeilad gan David Davies (Llandinam), un o ddiwydiannwyr mwyaf llwyddiannus Cymru yng nghanrif 19 ac fe'i agorwyd i'r cyhoedd ar 20 Chwefror 1812, fel canolfan gymdeithasol y dref.

Ar draws y ffordd i'r senedd-dy, saif 'Sefydliad Glyn Dŵr', adeilad arall a luniwyd yn y 15C, o bosib gan yr un pensaer, sef Frank Shayler. Ceir gatiau a mynedfa cywain Plas Machynlleth wrth ei ochr. Heol Maengwyn yw enw'r ffordd rhwng y senedd-dy a'r sefydliad, ffordd sy'n arwain o ganol tref Machynlleth tua'r dwyrain.

Tua 1813 ymwelodd yr arlunydd Edward Pugh â Machynlleth ac yn 1816 cyhoeddodd lithograff lliw o'r senedd-dy. Gyda'r darlun hwn, dywedodd: 'Dyma'r fan lle y cynhaliodd Glyn Dŵr ei Senedd: ac mae'r tŷ lle y daeth ef a'i ymlynwyr at ei gilydd yn dal i fodoli. Mae'r lle o'r tu allan yn edrych yn debyg i ysgubor, a bellach caiff ei ddefnyddio fel granar (i ddal grawn) ayb, ar wahân i'r rhan ar y pen a gaiff ei ddefnyddio fel preswylfa tlawd. Mae'r tu fewn yn hen, hen iawn: yn y cefn ceir grisiau carreg, sydd wedi dechrau dadfeilio, ac sy'n arwain i'r neuadd anferthol, ble ceir asennau pren cerfiedig.'

Dyddio dendrocronolegol
-----------------------

Mae dyddio drwy gyfri modrwyau'r pren sy'n ffurffio asgwrn cefn yr adeilad yn dangos i'r coed gael eu torri yn 1470  sef dwy genhedlaeth wedi cyfarfodydd seneddol Cymru. Er hyn, credir fod rhanau carreg yr adeilad gryn dipyn yn hŷn na'r dyddiad hwn.

* Porth yn y ffryntPorth yn y ffrynt
* Bwa o garreg, yn y cefnBwa o garreg, yn y cefn
* Adeiladau yn y cefnAdeiladau yn y cefn
* GrisiauGrisiau
* Cerflun ar y grisiau carregCerflun ar y grisiau carreg
* Un o'r ystafelloedd fyny'r grisiauUn o'r ystafelloedd fyny'r grisiau
* Cerflun o Tom Ellis (1859 -1899)Cerflun o Tom Ellis (1859 -1899)
* Drws bwaogDrws bwaog

Gweler hefyd
------------

* Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
* Brwydr Hyddgen, saif maes y gad tua 5 milltir i'r de-ddwyrain o Fachynlleth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  canolfanglyndwr.org; Archifwyd 2016-04-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 16 Ebrill 2016
2. ↑  canolfanglyndwr.org; Archifwyd 2016-04-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 27 Ebrill 2016
3. ↑  Scourfield R. a Haslam R. (2013), *The Buildings of Wales: Powys; Montgomeryshire, Radnorshire and Breconshire, Yale University Press*.
4. 1 2  "Scourfield a Haslam". (2013), t. 195
5. ↑  Edward Pugh (1816), ‘‘Cambria Depicta’’, tud. 222
6. ↑  Cyfieithwyd o: *Owen Glyndwr held his parliament here: and the house is still in being in which he and his adherents assembled. Its exterior appearance is barn like, and it is now used as a granary, etc, with the exception of one end, which is occupied as a miserable dwelling-house. Its interior exhibits great age: at the back is a flight of stone stairs in ruins, leading into the great room, in which there are carved ribs etc, in timber* Gweler Google Books: books.google.co.uk *Cambria Depicta: a Tour Through North Wales: Illustrated with Picturesque Views*]; adalwyd 16 Ebrill 2016.
7. ↑  Dendrochronology

Llenyddiaeth
------------

* Scourfield R. a Haslam R. (2013), *The Buildings of Wales: Powys; Montgomeryshire, Radnorshire and Breconshire*, *Yale University Press*.

Dolennau allanol
----------------

* Senedd-dy Owain Glyn Dŵr, Machynlleth - gwefan swyddogol
* CPAT Archwilio  Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Coflein. Archifwyd 2016-03-03 yn y Peiriant Wayback.
* *British Listed Buildings*