Darlun cyfoes o lifogydd 1607. Credir mai'r eglwys yw Eglwys Santes Fair yn Nhrefonnen, ger Casnewydd.
Arweiniodd **Llifogydd Môr Hafren** neu'r **Llifogydd Mawr** yn 1607 at foddi llawer o bobl a dinistrio llawer o dir ffermio a da byw. Yn 2004 awgrymwyd y gallai'r llifogydd fod wedi eu hachosi gan tsunami, ond nid oes tystiolaeth gadarn. Mae ymchwydd storm yn fwy tebygol oherwydd maint y llanw, y tywydd a llifogydd tebyg yr un diwrnod mewn ardaloedd arall yng ngwledydd Prydain.

Y llifogydd a'u heffeithiau
---------------------------

Ar 30 Ionawr 1607, o gwmpas hanner dydd, cafodd arfordiroedd Môr Hafren eu heffeithio gan lifogydd annisgwyl o uchel a dorrodd yr amddiffynfeydd arfordirol mewn sawl man. Gorchuddiwyd llawer o dir isel yn Ne Cymru, Dyfnaint, Gwlad yr Haf a Swydd Gaerloyw. Roedd y difrod yn arbennig o ddifrifol yng Nghymru, gan ymestyn o Dalacharn yn Sir Gaerfyrddin y tu hwnt i Gas-gwent yn Sir Fynwy. Caerdydd oedd y dref yr effeithiwyd arni fwyaf - dinistriwyd sylfeini Eglwys Santes Fair yno.

Amcangyfrifir bod 2,000 neu fwy o bobl wedi eu boddi, bod tai a phentrefi wedi'u hysgubo i ffwrdd, tua 200 milltir sgwar o dir fferm wedi'i orlifo, a da byw wedi'u dinistrio, gan ddinistrio'r economi leol ar hyd arfordir Môr Hafren ac aber Afon Hafren.

Effeithiwyd hefyd ar arfordir Dyfnaint a Gwastadeddau Gwlad yr Haf mor bell i mewn i'r tir â Glastonbury Tor, 14 mile (23 km)
 o'r arfordir. Torrwyd y morglawdd yn Burnham-on-Sea a llifodd y dŵr dros y lefelau isel a'r rhostiroedd.

Cafodd 30 o bentrefi yng Ngwlad yr Haf eu heffeithio, gan gynnwys Brean a gafodd ei "lyncu" a lle dinistriwyd saith o'r naw tŷ gyda 26 o'r trigolion yn cael eu lladd. Am ddeng niwrnod cafodd Eglwys yr Holl Saint yn Kingston Seymour, ger Weston-super-Mare, ei llenwi â dŵr i ddyfnder o 5 troedfedd (1.5 metr). Mae marc yn dal i fod yno sy'n dangos mai lefel uchaf y dŵr oedd 7.74 metr (25 troedfedd 5 modfedd) uwchlaw lefel y môr.

Mae nifer o blaciau coffa yn dal i fodoli, hyd at 8 troedfedd (2.4 metr) uwchlaw lefel y môr, gan ddangos pa mor uchel y cododd y dyfroedd ar ochrau'r eglwysi a oroesodd. Er enghraifft, yn Allteuryn ger Casnewydd, mae gan yr eglwys blac pres bach, y tu mewn i'r wal ogleddol ger yr allor, sydd erbyn heddiw tua thair troedfedd uwchben lefel y ddaear, yn nodi uchder dyfroedd y llifogydd. Mae'r plac yn cofnodi'r flwyddyn fel 1606 oherwydd, o dan Galendr Iŵl oedd yn cael ei ddefnyddio bryd hynny, ni ddechreuodd y flwyddyn newydd tan 25 Mawrth. Amcangyfrifwyd mai £5,000 oedd y golled ariannol yn y plwyf o ganlyniad.

Cafodd y llifogydd ei gofio mewn pamffled gyfoes o'r enw *God's warning to the people of England by the great overflowing of the waters or floods*.

Achosion posibl
---------------

Nid yw achos y llifogydd yn bendant. Mae ymchwil wyddonol wedi awgrymu ymchwydd storm, cyfuniad o eithafion meteorolegol a llanw uchel. Yn 2004, awgrymwyd ei fod wedi ei achosi gan tsunami.

### Damcaniaeth tsunami

Mae tystiolaeth ysgrifenedig o'r cyfnod yn disgrifio digwyddiadau a oedd yn debyg i'r rhai a ddatblygodd yn y daeargryn a tsunami'r Cefnfor Indiaidd yn 2004, gan gynnwys y môr yn cilio cyn i'r don gyrraedd, ton o ddŵr a ruthrodd i mewn yn gynt nag y gallai dynion redeg, disgrifiad o'r tonnau fel "mynyddoedd disglair, tanllyd", a thyrfa o bobl a oedd yn sefyll ac yn gwylio'r don yn dod tuag atynt nes ei bod yn rhy hwyr i redeg. Mae rhai o'r disgrifiadau mwyaf manwl hefyd yn nodi ei bod wedi bod yn fore heulog.

Awgrymodd papur ymchwil yn 2002, a oedd yn seiliedig ar ymchwiliadau gan yr Athro Simon Haslett o Brifysgol Bath Spa a'r daearegwr o Awstralia Ted Bryant o Brifysgol Wollongong, y gallai'r llifogydd fod wedi eu hachosi gan tsunami, ar ôl i'r awduron ddarllen rhai disgrifiadau gan lygad-dystion yn yr adroddiadau hanesyddol a ddisgrifiai'r llifogydd.

Gwnaed rhaglen gan y BBC i archwilio'r theori, "The Killer Wave of 1607", fel rhan o'r gyfres *Timewatch*. Er iddo gael ei wneud cyn trychineb tsunami 2004, ni chafodd ei darlledu tan 2 Ebrill 2005.

Mae'r Arolwg Daearegol Prydeinig wedi awgrymu y byddai tsunami yn fwy na thebyg wedi cael ei achosi gan ddaeargryn ar ffawt ansefydlog hysbys oddi ar arfordir de-orllewin Iwerddon, gan achosi dadleoliad fertigol y llawr y môr. Mae un adroddiad cyfoes yn disgrifio cryndod y ddaear ar fore'r llifogydd; fodd bynnag, mae ffynonellau eraill yn dyddio'r daeargryn hwn i ychydig fisoedd ar ôl y digwyddiad.

#### Tystiolaeth

Daeth Haslett a Bryant o hyd i dystiolaeth sylweddol ar gyfer y ddamcaniaeth tsunami. Roedd hyn yn cynnwys clogfeini enfawr a gafodd eu dadleoli i fyny'r traeth gan rym enfawr; haen hyd at 8 modfedd (20 cm) trwchus o dywod, cregyn a cherrig o fewn gwaddod o fwd mewn tyllau turio o Ddyfnaint i Swydd Gaerloyw a Phenrhyn Gŵyr; a nodweddion erydiad creigiau o gyflymderau dŵr uchel ar draws Aber Hafren.

### Damcaniaeth ymchwydd storm

Mae tebygrwydd rhwng Llifogydd Mawr 1607 a'r disgrifiadau o lifogydd yn East Anglia yn 1953 o ganlyniad i ymchwydd storm. Roedd rhai o'r ffynonellau gwreiddiol yn cyfeirio at lanw uchel a gwyntoedd cryfion o'r de-orllewin, amodau sy'n nodweddiadol o ymchwydd storm. Mae Horsburgh a Horritt wedi dangos bod y llanw a'r tywydd tebygol ar y pryd yn gallu cynhyrchu ymchwydd sy'n gyson â'r gorlifiad a welwyd. Cafwyd storm ddifrifol y diwrnod hwnnw a effeithiodd hefyd ar arfordir Môr y Gogledd ar ynysoedd Prydain a'r Iseldiroedd, a oedd yn cyd-daro â llanw uchel.

Nodiadau
--------

1. ↑  Modern sources for this event commonly use the Gregorian calendar, however contemporary records record the event as happening on 20 January 1606/07 under the Julian calendar (see for example the flood plaque, in St Mary's Church pictured on this page where the date is given as 20 January 1606). For a more detailed explanation of these changes in calendar and dating styles, see Old Style and New Style dates.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The Great Flood, 1607". *Living Levels* (yn Saesneg). 2018-12-10. Cyrchwyd 2023-12-23.
2. ↑  Devine, Darren (2013-11-03). "Was the great flood of 1607 Britain's tsunami?". *Wales Online* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2023-12-23.
3. ↑  Disney, Michael (4 January 2005). "Britain had its own big waves - 400 years ago". *The Times*. London. Cyrchwyd 20 February 2008.CS1 maint: ref=harv (link)
4. ↑  BBC staff (24 September 2014). "The great flood of 1607: could it happen again?". BBC Somerset. Cyrchwyd 20 February 2008.CS1 maint: ref=harv (link)
5. ↑  "Burnham on Sea". Somerset Guide. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 1 January 2011. Cyrchwyd 10 May 2010. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
6. ↑  Hawkins, Desmond (1982). *Avalon and Sedgemoor*. tt. 29–30. ISBN 0-86299-016-5.
7. ↑  *1607 Bristol Channel Floods: 400-Year Retrospective RMS Special Report* (PDF). Risk Management Solutions (RMS). 2007. t. 12.
8. ↑  Disney 2005
9. ↑  "Gods Warning to his people of England". *The British Library*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-12-04. Cyrchwyd 20 February 2008.
10. ↑  Bryant, Edward; Haslett, Simon (2007). "Catastrophic Wave Erosion, Bristol Channel, United Kingdom: Impact of Tsunami?". *Journal of Geology* **115** (3): 253–270. Bibcode 2007JG....115..253B. doi:10.1086/512750. .
11. ↑  Bryant, Edward; Haslett, Simon (2002). "Was the AD 1607 Coastal Flooding Event in the Severn Estuary and Bristol Channel (UK) Due to a Tsunami". *Archaeology in the Severn Estuary* (13): 163–167. ISSN 1354-7089. .
12. ↑  BBC staff (4 April 2005). "Tsunami theory of flood disaster". BBC News Online. Cyrchwyd 13 November 2010.CS1 maint: ref=harv (link)
13. ↑  "Burnhams 1607 flood to be the focus of BBC documentary". *Burnham on Sea.com*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 20 February 2008.
14. ↑  BBC staff 2005
15. ↑  Haslett, Simon K. (2010). *Somerset Landscapes: Geology and landforms*. Usk: Blackbarn Books. t. 159. ISBN 9781456416317.
16. 1 2  Zijlstra, Albert (2016-06-16). "The Bristol Tsunami". *Volcanocafe*. Cyrchwyd 2018-04-10.
17. ↑  Haslett, Simon; Bryant, Edward (2004). "The AD 1607 Coastal Flood in the Bristol Channel and Severn Estuary: Historical Records from Devon and Cornwall (UK)". *Archaeology in the Severn Estuary* (15): 81–89. ISSN 1354-7089.
18. ↑  Bryant & Haslett 2007
19. ↑  Horsburgh, K. J.; Horritt, M. (2006). "The Bristol Channel floods of 1607 – reconstruction and analysis". *Weather* **61**: 272–277. Bibcode 2006Wthr...61..272H. doi:10.1256/wea.133.05.