recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd **David Lloyd George** y pedwerydd locomotif adeiladwyd gan Gymni’r Rheilffordd Ffestiniog yng Ngweithdy Boston Lodge. Mae’r enw ‘David Lloyd George’ ar un ochr y locomotif a ‘Dafydd Lloyd George’ar yr ochr arall. 12 yw rhif y locomotif. Cwblhawyd y locomotif ym 1992, i losgi olew. Erbyn hyn, mae’n ddefnyddio glo.

Hanes
-----

Ym 1989, cafodd y rheilffordd grant o’r Rhaglen INCA. Bwriadwyd rhoi boeler newydd ar Merddin Emrys neu Iarll Merioneth ond penderfynwyd adeiladu locomotif Fairlie Dwbl newydd. Roedd y cynllun yn yn newydd, ond yn seiliedig ar gynllun gwreiddiol Spooner, er gyda boelers taprog, tipyn bach yn fyrrach na’r boelers gwreiddiol. Datblygwyd cynllun y boeler gan Bob Meanley o weithdy locomotif Tyseley, ac wedi adeiladu gan gwmni Bloomfield, Tipton. Mynnodd yr arolygwr boeler fod y boeler i gyd wedi weldio, yn wahanol i foelers Fairlie cynt. Mae corff y locomotif yn debyg i Merddin Emrys a Livingston Thompson. Ond mae un o’r tanciau y dal olew yn hytrach na ddŵr. Dechreuodd David Lloyd George ei waith yng Gorffennaf 1992 er doedd o ddim yn orffenedig, oherwydd problemau gyda Merddin Emrys. Doedd dim to ar y cab a phaentiwyd y locomotif yn ddu. Paentiwyd o’n goch gyda llinellau yn hwyrach ym 1992 a chafodd ei enw ym mis Ebrill 1993.

### Ailadeiladu cyntaf a defnyddio’n llai

Roedd y locomotif yn effeithiol iawn dros ei ddeg mlynedd gyntaf. Cafodd atgyweiriad yn 2002, yn cynnwys tiwbiau newydd i’r boeler. Wedyn defnyddiwyd y locomotif yn llai, oherwydd oedran ei fogis, a hefyd fod o’n defnyddio oil tra oedd glo’n rhatach. Adeiladwyd bogis newydd yn 2012 gyda falfau piston.

### Ailadeiladu eto, a newid i ddefnydd glo

Cafodd y boeler tiwbiau newydd eto, elfen dra-poethwr newydd a bocs mwg newydd. Nweidwyd y locomotif i ddefnyddio glo, a chrewyd lle ychwanegol i gadw glo ar ben y tanciau. Ailadeiladwyd y locomotif erbyn 2014 gyda simneiau talach, paentiwyd yn llwyd, ac ail-ddechreuodd ei waith ym mis Mai. Paentiwyd y locomotif yn goch yn 2015.

* 
*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Festipedia
2. ↑  Gwefan Festipedia
3. ↑  Payling, David (2017). Fairlie Locomotives of North Wales. Harbour Station, Porthmadog: Ffestiniog and Welsh Highland Railways. ISBN 978-0-901848-14-7
4. ↑  Gwefan Festipedia
5. ↑  Gwefan Festipedia
6. ↑  Gwefan Festipedia
Areithydd a gwladweinydd Athenaidd oedd **Demosthenes**, Groeg: **Δημοσθένης**, Dēmosthénēs (384 CC - 322 CC).

Astudiodd Demosthenes gelfyddyd rhethreg trwy ddysgu o areithiau enwogion y gorffennol. Traddododd ei areithiau cyntaf mewn achosion cyfreithiol pan nad oedd ond ugain oed. Am gyfnod, bu'n ennill bywoliaeth trwy ysgrifennu areithiau i eraill ac fel cyfreithiwr.

Yn ystod ei gyfnod fel ysgrifennydd areithiau, datblygodd ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth, a dechreuodd draddodi areithiau gwleidyddol yn 354 CC. Daeth y ffigwr amlwg iawn ym mywyd cyhoeddus Athen, ac roedd yn flaenllaw ymysg y rhai oedd yn gwrthwynebu dylanwad cynyddol Philip II, brenin Macedon dros Wlad Groeg. Treuliodd lawer o amser yn ceisio adeiladu cynghrair i wrthwynebu Philip.

Wedi marwolaeth Philip, roedd Demosthenes yn un o arweinwyr y gwrthryfel yn erbyn mab Philip, Alecsander Fawr. Methodd y gwrthryfel, a mynnodd Alecsander fod Demosthenes yn cael ei alltudio o Athen. Wedi marwolaeth Alecsander, ceisiodd Demosthenes ddechrau gwrthryfel arall yn erbyn Macedon, ond methodd y gwrthryfel eto a gyrrodd Antipater, olynydd Alecsander yng Ngroeg, ei wŷr i chwilio amdano. Lladdodd Demosthenes ei hun rhag cael ei gymeryd i'r ddalfa.

Ystyrir areithiau Demosthenes yn glasuron; yr enwocaf yw ei areithiau yn erbyn Philip II, y Philipicau.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 268302412
* LCCN: n79063465
* ISNI: 0000 0003 8307 4074
* GND: 118524658
* SELIBR: 183659
* SUDOC: 026823586
* BNF: cb11899538s (data)
* BIBSYS: 90053739
* NLA: 35034822
* NDL: 00795029
* NKC: jn19981000928
* The SBN id CFIV030598 is not valid.
* BNE: XX1722498
* CiNii: DA01582218

 |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Fflaplys gwelw** (enw gwyddonol: *Odontoschisma macounii*; enw Saesneg: *Macoun's flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru a llawer o wledydd ar draws y byd.

Disgrifiad
----------

Mae Fflaplys gwelw (*O. macounii*; Paton) yn wyrdd golau ac mae wedi cael ei gofnodi ar ychydig o lethrau ambell fynydd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Fflaplys gwelw** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Fflamingo'r Andes** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: fflamingos yr Andes) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Phoenicoparrus andinus***; yr enw Saesneg arno yw *Andean flamingo*. Mae'n perthyn i deulu'r Fflamingos (Lladin: *Phoenicopteridae*) sydd yn urdd y *Ciconiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. andinus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r fflamingo'r Andes yn perthyn i deulu'r Fflamingos (Lladin: *Phoenicopteridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Fflamingo Chile | Phoenicopterus chilensis |  |
|
| Fflamingo James | Phoenicoparrus jamesi |  |
|
| Fflamingo bach | Phoeniconaias minor |  |
|
| Fflamingo'r Andes | Phoenicoparrus andinus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Fflamingo'r Andes** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Roedd **Fflaps** yn grŵp arloesol post-pync Cymraeg ar ddiwedd y 1980 a dechrau'r 1990s, o ardal Bangor, Gwynedd.

Roedd Fflaps un o'r grwpiau iaith Gymraeg cyntaf i chwarae'n gyson tu allan i Gymru gan deithio'n aml o amgylch gwleidydd Prydain a'r cyfandir.

Yr aelodau gwreiddiol oedd Ann Matthews - gitâr a chanu, Alan Holmes - gitâr fâs a Jonny Evans - drymiwr.

Hanes
-----

Rhwng 1987 a 1992 rhyddhawyd tair record hir ac un EP, a recordiwyd dau sesiwn (1988 a 1990) i raglen hwyr y nos John Peel ar BBC Radio 1.

Roedd holl ganeuon y band yn Gymraeg ac roedd y grŵp yn un o'r rhai Cymraeg cyntaf i chwarae'n helaeth tu allan i Gymru, gan chwarae'n aml yn Lloegr, Yr Alban, Iwerddon, Yr Iseldiroedd, Ffrainc, Gwlad Belg a'r Almaen.

Rhyddhawyd EP y band ar wahoddiad Rhys Mwyn ar gyfer ei label Recordiau Anhrefn. Recordiwyd yn Stiwdio Foel, Llanfair Caereinion lle roedd nifer o fandiau pync fel The Fall, Crass a The Stranglers hefyd wedi recordio. Prif gân yr EP oedd *Cariad a Rhamant* fersiwn Cymraeg o *Love and Romance* gan The Slits.

Roedd y Fflaps hefyd yn un o'r grwpiau Cymraeg cyntaf i fod ar label o tu allan i Gymru - rhyddhawyd dau albymau cyntaf y band ar label *Probe Plus*, Lerpwl.

Yn 1988 bu'r band mewn damwain difrifol pan fethodd brêcs eu fan wrth iddynt adael traffordd yr M6 tra'n dychwelyd o Lundain. Roedd Alan Holmes yn yr ysbyty am beth amser ac nid oedd y band yn gallu perfformio am gyfnod.

Recordyd eu albwm cyntaf  *Amhersain* yn stiwdio Les Morrison, Bethesda mewn tri diwrnod.

Recordiwyd eu 2il albwm *Malltod* a'u 3ydd albwm *Fflaps* yn Stiwdio Ofn Gorwel Owen yn Rhosneigr. Ar *Fflaps* Canodd Geraint Jarman lleisiau cefndir ar y gân "Crebachu", gyda Dewi Evans o'r band Rheinallt H Rowlands yn ychwanegu allweddau ar "Cestyll a Llwch".

Roedd rhaid i ddrymiwr Jonny Evans adael y band pan dderbyniodd lle ar gwrs prifysgol yng Nghaerdydd. Cymerwyd ei le gan Maeyc Hewitt a chwaraeodd ar deithiau Fflaps yn Ffrainc a'r Almaen yn 1992 a 1993.

Aeth Matthews a Holmes ymlaen i ffurfio Ectogram gyda Maeyc Hewitt. Bu farw Jonny Evans yn 2001 a Maeyc Hewitt yn 2015

Disgyddiaeth
------------

### Recordiau hir

* *Amhersain* (1988), Probe Plus
* *Malltod* (1990), Probe Plus
* *Fflaps* (1992), Central Slate

### EP

* *Dilyn Dylan* (1987), Anhrefn

Dolenni allanol
---------------

* Label Alan Holmes - Turqoise Coal

Fideos y Fflaps ar YouTube
* Fflaps - *Dilyn Dylan*
* Fflaps - *Dyn Blin*
* Fflaps - *Gadael y Dail*
* Fflaps - *Llawn*
* Fflaps - *Amhersain / Llosg Llech*
* Fflaps - *Fictorianaidd*
* Fflaps - *Greddf Pioden Gwern*
* Fflaps - *Hel Cnau*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Robb, John (2013) "Lost treasure: 80′s Welsh underground band the FFlaps", Louder Than War, 2 January 2013. Retrieved 3 November 2013
2. ↑  "Fflaps", *Keeping It Peel*, BBC. Retrieved 3 November 2013
3. ↑
4. ↑
5. ↑
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Fflaplys glan llyn** (enw gwyddonol: *Odontoschisma elongatum*; enw Saesneg: *brown flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod mewn un lle yn Eryri, Gwynedd, yn Iwerddon ac yn yr Alban.

Disgrifiad
----------

Mae'n dywyll iawn, bron yn ddu, sy'n tyfu ar lannau llynnoedd, fel arfer yn rhannu ei chynefin gydag algâu ffilamentous, a gellir ei hadnabod yn eithaf rhwydd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Fflaplys glan llyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Ganglia gwreiddyn dorsal (DRG) o embryo cyw iâr (o amgylch cyfnod diwrnod 7) ar ôl deoriad dros nos yn y cyfrwng twf NGF wedi'i staenio â gwrthgorff gwrth-niwroffilament. Nodwch yr axons sy'n tyfu allan o'r ganglia.
Clwstwr o gelloedd nerfol yw'r ganglia neu grŵp o gelloedd cyrff nerfol sydd wedi'u lleoli yn y system nerfol awtonomig a'r system synhwyraidd. Mae'r ganglia yn lletya celloedd cyrff nerfau afferol a nerfau echddygol.

Mae pseudoganglion yn edrych fel ganglia, ond mae ganddo ffibrau nerf yn unig ac nid oes ganddo gyrff celloedd nerfol.

Strwythur
---------

Mae'r ganglia yn cynnwys yn bennaf strwythurau somata a dendritig sy'n cael eu bwndelu neu eu cysylltu. Mae'r ganglia yn aml yn cydgysylltu â ganglia arall i ffurfio system gymhleth o ganglia a elwir yn plexws. Mae'r ganglia yn darparu pwyntiau cyfnewid a chysylltiadau cyfryngol rhwng gwahanol strwythurau niwrolegol yn y corff, megis y systemau nerfol ymylol a chanolog.

Ymhlith y fertebratau mae yna dri prif grŵp o ganglia:

* Ganglia gwreiddiau dorsal (a elwir hefyd yn ganglia sbinol) sy'n cynnwys celloedd cyrff y niwronau synhwyraidd (afferol).
* Ganglia nerf cranial sy'n cynnwys celloedd cyrff y niwronau nerf cranial.
* Ganglia awtonomig sy'n cynnwys celloedd cyrff y nerfau awtonomig.

Yn y system nerfol awtonomig, gelwir ffibrau o'r system nerfol ganolog i'r ganglia yn ffibrau preganglionig, tra gelwir y rhai o'r ganglia i'r organ effaithor yn ffibrau postganglionig.

### Ganglia gwaelodol

Mae'r term "ganglia" yn cyfeirio at y system nerfol ymylol.

Fodd bynnag, yn yr ymennydd (rhan o'r system nerfol ganolog), mae'r "ganglia gwaelodol" yn grŵp o niwclysau sy'n gysylltiedig â'r cortex, y thalamws a choesyn yr ymennydd, sy'n gysylltiedig ag amrywiaeth o swyddogaethau: rheolaeth dros symudiadau, gwybyddiaeth, emosiynau, a dysg.

Yn rhannol oherwydd yr amwysedd hwn, mae'r Terminologia Anatomica yn argymell defnyddio'r term niwclews sylfaenol yn hytrach na ganglia gwaelodol; fodd bynnag, ni chafodd y defnydd hwn ei fabwysiadu yn gyffredinol.

### Pseudoganglia

Mae pseudoganglion yn dewychiad o brif ran neu fongorff y nerf sy'n edrych fel ganglia ond mae yna ffibriau nerf yn unig ac nid oes celloedd cyrff nerfol.

Ceir hyd i'r Pseudoganglia yn y cyhyr teres lleiaf a'r nerf rheiddiol.

Gweler hefyd
------------

* ganglia sympathetig
* Ganglia cyst
* System nerfol
* Niwron

Cyfeiriadau
-----------
Gard y Praetoriwm yn yr Ail Ganrif
**Gard y Praetoriwm** oedd y gwarchodlu arbennig a gadwai ymerodron Rhufain. Bu gan y Praetoriaid ddylanwad mawr yn filwrol ac yn wleidyddol am ganrifoedd.

Daw'r gair "Praetoriwm" o *praetorium*, sef pabell cadfridog Rhufeinig pan oedd ar ymgyrch. Roedd yn arferiad i'r cadfridog ddewis milwyr i warchod y babell a'i berson ef ei hun, a gelwid y rhain y *cohors praetoria*. Pan ddaeth Augustus yn ymerawdwr cyntaf Rhufain penderfynodd greu gard sefydlog. Gard y Praetoriwm oedd yr unig filwyr oedd a hawl i fod yn arfog i'r de o Afon Rubicon, oedd yn ffin ogleddol Yr Eidal.

Yn 23 OC perswadiodd pennaeth y Gard, Lucius Aelius Sejanus, yr ymerawdwr Tiberius i adeiladu gwersyll newydd, y *Castra Praetoria*, ychydig tu allan i Rufain. Daeth y Gard i gymeryd rhan flaenllaw mewn llawer o gynllwynion i gael gwared ag ymerodron a chreu ymerodron newydd, gan gychwyn a llofruddiaeth Caligula yn 41. Dewisodd y Praetoriaid Claudius i fod yn ymerawdwr yn ei le. Ym Mlwyddyn y Pedwar Ymerawdwr, 69, codasant Otho yn ymerawdwr, gan ladd yr ymerawdwr blaenorol, Galba.

Yn raddol daeth y Gard yn llai pwysig, a rhoddodd yr ymerawdwr Cystennin I ddiwedd arno yn dilyn ei fuddugoliaeth dros Maxentius, oedd yn dibynnu ar gefnogaeth y Praetoriaid, yn 312.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Pen y Fynwent**, yng nghymuned Rhosybol, Ynys Môn; cyfeiriad grid SH434889. Gerllaw, ceir hen gapel Canoloesol.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: AN125. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Pen y Fynwent ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Coflein[*dolen marw*]
2. ↑  Cofrestr Cadw.
3. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Arfau Owain Tudur o Fôn, sy'n seiliedig ar arfau **Ednyfed Fychan**
**Ednyfed Fychan** (m. 1246; enw llawn **Ednyfed Fychan ap Cynwrig**) oedd distain (*seneschal*) llys Teyrnas Gwynedd, a wasanaethai Llywelyn Fawr fel ei ganghellor ynghyd â'i fab y Tywysog Dafydd. Ymhlith ei ddisgynyddion oedd Owain Tudur a'i feibion Siasbar a Meredydd, tad Harri Tudur.

Hanes
-----

Dywedir i Ednyfed ennill ei fri trwy dorri pennau tri Sais mewn brwydr rhwng lluoedd Gwynedd a byddin Ranulf, Iarll Caer. Mewn canlyniad dangosai dri phen ar ei arfau a ddaeth yn arfau etifeddol Tuduriaid Môn.

Yn 1215 cymerodd drosodd yn lle Gwyn ab Ednywain fel distain Gwynedd. Roedd hyn yn un o swyddi pwysicaf y llys a gwasanethai Ednyfed fel prif gynghorydd a chennad Llywelyn gartref ac oddi cartref. Cymerodd ran yn y trafodaethau a arweiniodd at arwyddu Cytundeb Heddwch Caerwrangon yn 1218 a bu'n gynrychiolydd i Lywelyn Fawr mewn cyfarfod â Harri III o Loegr yn 1232.

Roedd gan Ednyfed ystadau yn Rhos Fyneich (ger Bae Colwyn heddiw) a phlasdy gerllaw yn Llys Euryn yn Llandrillo-yn-Rhos. Roedd ganddo dir yn Ne Cymru yn ogystal. Mae hi bron yn sicr fod ganddo dir ar Ynys Môn hefyd gan fod Penmynydd ar yr ynys honno yn bencadlys i'r teulu am ganrifoedd. Priododd ddwywaith, yn gyntaf â Tangwystl Goch ferch Llywarch ap Brân, ac yna â Gwenllian ferch Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth.

Yn ôl traddodiad aeth Ednyfed ar bererindod i'r Tir Sanctaidd yn 1235; bu farw ei ail wraig Gwenllian y flwyddyn ganlynol. Ar ôl marwolaeth Llywelyn Fawr yn 1240 parheai fel distain yng ngwasanaeth Dafydd ap Llywelyn, hyd ei farwolaeth yn 1246.

Disgynyddion
------------

Bu farw un o'i feibion mewn brwydr yn erbyn y Saeson yn rhyfel 1245. Bu dau arall o'i feibion, Goronwy a Tudur, yn ddisteiniaid Gwynedd dan Lywelyn ap Gruffudd. Trwy ei fab Goronwy y codwyd cangen Penmynydd y teulu, a fyddai'n chwarae rhan mor bwysig yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a Rhyfeloedd y Rhosynnau.

Noddwr beirdd
-------------

Ar farwolaeth Ednyfed canodd Elidir Sais, bardd a hanai o Fôn, farwnad iddo ac uchelwr arall o Fôn, Tegwared ab Iarddur. Mae hynny'n awgrymu fod Ednyfed wedi bod yn noddwr i Elidir Sais ac efallai i feirdd eraill: yn sicr buasai hynny'n gydnaws â'i statws uchel a'i safle yn llys Gwynedd. Er fod y gerdd yn gonfensiynol, dyma'r unig bortread sydd gennym o Ednyfed.

Llyfryddiaeth
-------------

* John Edward Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co. Llundain, 1911)
* J.E. Caerwyn Williams (gol.), *Gwaith Meilyr Brydydd a'i ddisgynyddion* (Caerdydd, 1994). Cyfres Beirdd y Tywysogion. Cerdd marwnad Elidir Sais i Ednyfed, tt. 357-66.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :** Gwyn ab Ednywain | **Disteiniaid GwyneddEdnyfed Fychan** | **Olynydd :**Goronwy ab Ednyfed |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **Edmund Meyricke** (bu farw 1666) yn fân uchelwr Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Meirion ym 1660

Bywyd Personol
--------------

Does dim cofnod o enedigaeth Edmund Meyricke ond roedd yn fab i Peter Meyricke o'r Ucheldre, Gwyddelwern a Lowri merch Lewis Anwyl, Y Parc, Llanfrothen.

Bu'n briod ddwywaith: ei wraig gyntaf oedd Grace merch ac etifedd Cadwaladr ap Watkin, Garthllwyd, Llandderfel. Bu hi farw ym mis Awst 1629 a bu iddynt ddau fab a thair merch. Erbyn 1636 roedd wedi ail briodi a Janet, merch John Vaughan, Cefnbodig, Llanycil, a gweddw Thomas Oliver y Bala; bu iddynt un mab.

Roedd Edmund Meyricke yn perthyn i is-gangen o deulu mwy pwerus Meyrick, Bodorgan a ddaeth i fri yn ystod teyrnasiad y Tuduriaid.

Gyrfa
-----

Etifeddodd yr Ucheldre oddi wrth ei dad ym 1630.

Gwasanaethodd fel Ynad Heddwch ar fainc Sir Feirionnydd o 1630 i 1650. Bu'n ddirprwy siryf Meirion ym 1660 a Siryf yn nhymor 1632-1633. Bu'n gomisiynydd trefn rhwng 1642 a 1643 ac yn gomisiynydd asesiad rhwng 1647 a 1649, eto rhwng 1652 a 1657 ac eto byth rhwng 1660 a’i farwolaeth. Gwasanaethodd hefyd fel is-Raglaw Meirionnydd rhwng 1660 a’i farwolaeth.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Ceisiodd Meyricke osgoi ymrwymiad i’r naill ochr na’r llall yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr. Cafodd ei ethol i Senedd y Confensiwn ym 1660, sef Senedd a alwyd ar ddiwedd cyfnod y Gymanwlad ond cyn ail adfer y goron i Siarl II. Mewn cyfnod pan oedd etholiad yn cael ei ddefnyddio i weld pa deulu oedd a’r dylanwad a’r grym fwyaf yn y Sir, yn hytrach na dewis yr unigolyn gorau i gynrychioli’r etholaeth, anghyffredin yn yr oes honno oedd ethol un o fân deulu. Mae’n debyg mai’r ffaith iddo beidio ag ymrwymo yn y rhyfel a sicrhaodd iddo gael ei ethol, yn y gobaith gan y naill ochr a’r llall na fyddai’n cefnogi mesurau rhy llym, beth bynnag oedd y setliad cyfansoddiadol. Ond ni fu yn aelod gweithgar, gan wasanaethu ar ddim ond saith pwyllgor di-nod. Er hynny fe fu yn gefnogol i blaid y goron gan arwyddo’r ddeiseb i ddwyn cyfiawnder ar John Jones, Maes y Garnedd a’r brenin leiddiaid eraill. Ni cheisiodd ei ail ethol yn etholiad 1661.

Marwolaeth
----------

Does dim sicrwydd o union ddyddiad ei farwolaeth ond fe’i claddwyd yng Ngwyddelwern ar 9 Tachwedd 1666.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  History of Parliament online *MEYRICKE, Edmund (d.1666), of Ucheldre, Gwyddelwern, Merion*.
2. ↑  Williams, William Retlaw, *The parliamentary history of the principality of Wales, from the earliest times to the present day, 1541-1895* adalwyd 4 Mehefin 2017
3. ↑  Kalendars of Gwynedd

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**neb** | **Aelod Seneddol Meirionnydd**1660 – 1661 | Olynydd:**Henry Wynn** |
{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/Nodyn:Taxonomy/Edmundoa|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} 

Rhywogaeth o blanhigyn yn y genws *Edmundoa* yw ***Edmundoa lindenii***. Mae'r rhywogaeth hon yn endemig i Brasil .

Cyfeiriadau
-----------

* Martinelli, Gustavo; Vieira, Cláudia Magalhães; Gonzalez, Marcos; Leitman, Paula; Piratininga, Andréa; Costa, Andrea Ferreira da; Forzza, Rafaela Campostrini (January 2008). "Bromeliaceae da Mata Atlântica Brasileira: lista de espécies, distribuição e conservação" (yn pt-BR). *Rodriguésia* **59** (1): 209–258. doi:10.1590/2175-7860200859114. JSTOR 23499386.
Cenhadwr a fforiwr Albanaidd oedd **David Livingstone** (19 Mawrth 1813 – 1 Mai 1873).

Bywgraffiad
-----------

Ganed ef yn Blantyre, Swydd Lanark, yn fab i Neil Livingstone (1788-1856) a'i wraig Agnes (1782-1865). Dechreuodd David weithio yn y felin gotwm leol. Yn 1836 aeth i Brifysgol Anderson, Glasgow, i astudio, ac yn fuan wedyn, derbyniwyd ei gais i ymuno â Chymdeithas Genhadol Llundain. Aeth i Lundain i astudio i fod yn feddyg. Yno cyfarfu a Robert Moffat, cenhadwr ar wyliao o Kuruman, De Affrica. Yn 1841, aeth Livingstone i Kuriman, yna yn 1844 symudodd i'r gogledd i ddechrau cenhadaeth yn Mabotswa. Yma, bu bron iddo gael ei ladd gan lew, a'i anafodd yn ddifrifol.

Yn 1845, priododd Mary, merch Robert Moffat. Ganed eu merch, Agmes, yn 1847. Rhwng 1852 a 1856, bu'n fforio tua'r gogledd, ac ef oedd yr Ewropead cyntaf i weld rhaeadr Mosi-oa-Tunya, a enwyd yn Rhaeadr Victoria ganddo. Roedd yn un o'r Ewropeaid cyntaf i deithio ar draws Affrica, o Luanda i Quelimane.

O 1858 hyd 1864 bu'n arwain ymgyrch i fforio afon Zambezi. Dychwelodd i Affrica yn 1866, i Sansibar, i ddechrau ymgyrch i chwilio am darddle afon Nîl. Ef oedd yr Ewropead cyntaf, mae'n debyg, i weld Llyn Malawi. Gwnaeth lawer i geisio dileu y fasnach mewn caethweision yn nwyrain Affrica. Gan nad oedd newyddion amdano wedi cyrraedd Sansibar, yn 1869 gyrrwyd Henry Morton Stanley gan y *New York Herald* i chwilio amdano. Cafodd Stanley hyd iddo ar lan Llyn Tanganyika ar 10 Tachwedd 1871. Roedd Livingstone eisoes yn wael, a bu farw yn Ilala, yn awr yn Sambia.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 82967082
* LCCN: n79018579
* ISNI: 0000 0001 2141 5609
* GND: 118573616
* SELIBR: 228520
* SUDOC: 026991926
* BNF: cb119131618 (data)
* BIBSYS: 90181545
* NLA: 35309070
* NDL: 00447873
* NKC: jn20000701064
* BNE: XX1126164
* CiNii: DA04587058
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Plaid democrataidd, Crstnogol sydd dros annibyniaeth i Gatalwnia yw ***Demòcrates de Catalunya*** (neu'n fyr: **DC**; Cymraeg: *Democratiaid Catalwnia*. Fe'i ffurfiwyd yng Ngorffennaf 2015 gan Antoni Castellà i Clavé, Núria de Gispert i Català a Joan Rigol i Roig - cyn-aelodau o'r *d'Unió Democràtica de Catalunya* oherwydd eu bod yn dymuno polisiau ac ymlyniad cryfach tuag at Annibyniaeth i Gatalwnia. Mae'r blaid newydd hon wedi ymuno gyda chlymblaid y Junts pel Sí ('Annibyniaeth Gyda'n Gilydd') sydd hefyd yn credu mewn annibyniaeth oddi wrth Sbaen.

Un o'r ffactorau wrth wraidd ei ffurfio oedd pleidlais o tua 80% annibyniaeth yn Refferendwm Catalwnia 2014 ac y bydd canlyniad Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2015 yn cael ei ystyried yn bleidlais *de facto* dros neu yn erbyn annibyniaeth i'r wlad.

Gweler hefyd
------------

* Junts pel Sí
* Convergència Democràtica de Catalunya
* Convergència i Unió
* Esquerra Republicana de Catalunya
* Partit dels Socialistes de Catalunya

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Neix Demòcrates de Catalunya, la refundació independentista d'Unió, VilaWeb.
Bwrdeistref fetropolitan yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Dinas Sheffield** (Saesneg: *City of Sheffield*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 368 km², gyda 584,853 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref Fetropolitan Barnsley i'r gogledd, Bwrdeistref Fetropolitan Rotherham i'r dwyrain, Swydd Derby, i'r de ac i'r gorllewin.

Dinas Sheffield yn Ne Swydd Efrog
Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Yn wreiddiol daeth o dan reolaeth cyngor sir fetropolitan De Swydd Efrog, ond ym 1986, fel yr holl fwrdeistrefi metropolitan eraill yn Lloegr, daeth yn awdurdod unedol i bob pwrpas.

Rhennir y fwrdeistref yn dri phlwyf sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys dinas Sheffield ei hun, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys tref Stocksbridge. Mae cyfran fawr o'r fwrdeistref ym Mharc Cenedlaethol Ardal y Copaon.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 29 Awst 2020
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Rhosymedre**, (Saesneg: *Darland Wood round barrow*) yng nghymuned Rhiwabon, Sir Wrecsam; cyfeiriad grid SJ298422.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE223. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb. Mae'n mesur (ar ei eitha) 26 metr wrth 1.3m.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Rhosymedre ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Brudiwr a bardd a gysylltir ag Owain Glyn Dŵr oedd **Crach Ffinnant** (fl. 1380au - 1400au).

Bywgraffiad
-----------

Enw barddol yw Crach Ffinnant ; ni wyddys ei enw personol. Mae'n enghraifft dda o'r llysenwau difrïol a arferid gan nifer o Gymry'r Oesoedd Canol. Ceir cyfeiriad at 'Y Crach' fel enw bardd anhysbys ac mae'n bosibl mai Crach Ffinnant a olygir. Ceir mwy nag un lle o'r enw Ffinnant, e.e. Pont Ffinnant ger Dinas Mawddwy, ond does dim modd dweud fod Crach Ffinnant yn frodor o'r ardal honno, er ei bod yn bosiblrwydd.

Ychydig o ffeithiau cadarn sydd ar gael amdano. Cofnodir iddo fynd i'r Alban gyda Owain Glyn Dŵr yn 1384 pan gafodd Glyn Dŵr a'i frawd Tudur eu gwysio gan Rhisiart II o Loegr i wasanaethu gyda chatrawd o Gymry eraill dan Syr Gregory Sais yng ngarsiwn Berwick. Mae'r ail gofnod amdano yn dweud ei fod wrth ochr Glyn Dŵr pan lawnsiwyd y gwrthryfel ar 16 Medi 1400, yng Nglyndyfrdwy, Meirionnydd, trwy gyhoeddi Glyn Dŵr yn Dywysog Cymru.

Mae'n amlwg fod Crach Ffinnant wedi gwasanaethu fel bardd teulu i Glyn Dŵr ar fwy nag un achlysur, er na cheir testunau ganddo yn y llawysgrifau sydd wedi goroesi. Ymddiddorai Glyn Dŵr, fel pob Cymro bron, yn y brudiau, sef y daroganau ar gân a thestunau rhyddiaith sy'n ymwneud â daroganu dyfodiad y Mab Darogan i arwain y Cymry i fuddugoliaeth yn erbyn y Saeson. Mae'n rhesymol tybio, felly, fod Crach Ffinnant yn cynghori Glyn Dŵr ar faterion gwleidyddol a strategol yng nghyd-destun y brudiau (gwyddys fod Glyn Dŵr wedi ymgynghori â'r brudiwr ac ysgolhaig Hopcyn ap Tomas yn 1404, er enghraifft).

Cof amdano
----------

Pan ddathlwyd ymosodiadau Glyn Dŵr ar Gaernarfon (ar bedwar achlysur, 1401-1404) yn 2004, cymerodd y bardd a cherddor Twm Morys ran Crach Ffinnant mewn pasiant i nodi'r achlysur.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  R. R. Davies, *The Revolt of Owain Glyn Dŵr* (Rhydychen, 1995).
2. ↑  AgenceBretagnePress.com
Grid glasurol y croesair Prydeinig.
Pos dyfalu geiriau yw **croesair**. Y ffurf glasurol yw grid o sgwariau du a gwyn, a'r gamp yw llenwi'r rhai gwyn â llythrennau sy’n ffurfio geiriau ar draws ac ar i lawr, gan ddefnyddio cliwiau a roddir. Ceir nifer o amrywiolion, er enghraifft pob sgwâr yn wyn a dim ond llinell drwchus i nodi diwedd y geiriau.

Mae'r croesair cryptig yn defnyddio diffiniadau astrus, mwyseiriau, ac anagramau yn ei gliwiau.

Hanes
-----

Ymddangosodd y croeseiriau cynharaf yn Lloegr yn ystod y 19eg ganrif, yn seiliedig ar y sgwâr geiriau. Cyhoeddwyd y croesair modern cyntaf ar 21 Rhagfyr 1913 yn "Fun", atodiad Dydd Sul y papur newydd *New York World*. O fewn degawd, cyhoeddwyd croesair gan y mwyafrif o bapurau mawr yr Unol Daleithiau. Y *Sunday Express* oedd y papur Prydeinig cyntaf i argraffu croesair, a hynny ym 1925.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   croesair. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 18 Mehefin 2015.
2. ↑  (Saesneg) crossword puzzle. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 18 Mehefin 2015.
3. ↑  (Saesneg) David McKie (20 Rhagfyr 2013). 100 years of crosswords: the first appeared in New York on 21.12.1913. *The Guardian*. Adalwyd ar 18 Mehefin 2015.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Garn Fawr**, i'r de-ddwyrain o Gynwyl Elfed, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN396241.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM038. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Ceir crug arall gerllaw, sef ar gyfeirnod grid: SN39682419.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Garn Fawr ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol yw **galiwm** gyda'r symbol `**Ga**` a'r rhif atomig 31. Mae'n fetel ôl-drosiannol sgleiniog, meddal ac arianaidd. Mae ganddo ymdoddbwynt isel am fetel, ac mae'r metel yn ymdoddi yn y llaw. Mae galiwm yn ffurfio nifer sylweddol o gyfansoddion yn cynnwys galiwm arsenid, sy'n ddeunydd defnyddiol ar gyfer deuodau allyrru golau ac yn y diwidiant electroneg.

Hanes
-----

Yn 1875 darganfuwyd galiwm (Lladin *Gallia* am ardal Gâl) gan Clemens Winkler. Un o'r elfennau a ragwelodd Dmitri Mendeleev oedd galiwm i lenwi bylchau yn ei dabl cyfnodol. Gan ei fod o dan alwminiwm yn y tabl, fe enwodd yr elfen yn eka-alwminiwm ac roedd canlyniadau'r astudiaethau o'r elfen newydd yn un o'r camau pwysicaf yn y llwybr i brofi pwysigrwydd y tabl cyfnodol a chyfnodedd.

| Priodwedd | Eka-alwminiwm | Galiwm |
| --- | --- | --- |
| Mas cymharol | tua 68 | 69.7 |
| Dwysedd(g/cm3) | 6.0 | 5.91 |
| Ymdoddbwynt (°C) | isel | 29.8 |

Dolenni allanol
---------------

* Los Alamos National Laboratory – Galiwm Archifwyd 2008-06-10 yn y Peiriant Wayback.
* WebElements.com – Galiwm
Cymeriad yn y bedwaredd o Bedair Cainc y Mabinogi, chwedl *Math fab Mathonwy* yw **Gilfaethwy fab Dôn**, brawd Gwydion fab Dôn. Mae ei fam, Dôn yn Dduwies Geltaidd sy'n chwaer i Math fab Mathonwy ac a uniaethir â'r dduwies Geltaidd Danu/Anu yn y traddodiad Gwyddelig.

Yn ôl y chwedl, ni allai Math fab Mathonwy, brenin Gwynedd ac ewythr i Gwydion, fyw ond tra byddai â'i ddeudroed yng nghôl morwyn, ac eithrio yn amser rhyfel. Goewin ferch Pebin oedd y forwyn yn y swydd yma ar ddechrau'r chwedl. Mae Gilfaethwy yn syrthio mewn cariad a hi ac yn dihoeni. Dyfala ei frawd Gwydion fod rhywbeth o'i le, ac wedi ei holi, mae'n darganfod ei gyfrinach ac yn addo ei helpu.

Cynllun Gwydion yw trefnu rhyfel trwy deithio i Ddyfed at Pryderi, prif gymeriad y gainc gyntaf o'r Mabinogi. Mae'n perswadio Pryderi i roi iddo y moch a gafodd gan Arawn brenin Annwfn yn gyfnewid am feirch a chŵn hela, ond wedi i Wydion adael gyda'r moch mae Pryderi'n darganfod mai rhith yw'r cŵn a'r meirch ac yn ei ymlid. Cynullir llu Gwynedd, ac yn absenoldeb Math caiff Gilfaethwy ei gyfle i dreisio Goewin yng ngwely Math. Lleddir Pryderi gan Wydion. Dychwelodd Math i Gaer Dathyl ac ar ddarganfod yr hyn oedd wedi digwydd cymerodd Goewin yn wraig iddo a rhoi llywodraeth ei deyrnas yn ei llaw hi.

Fel cosb ar y ddau frawd cymerodd Math ei hudlath a tharo Gilfaethwy "hyd onid oedd yn ewig mawr" a tharo Gwydion "hyd onid oedd yn garw". Datganodd Math: "Gan eich bod wedi eich cydrwymo fe wnaf ichwi gydgerdded, a'ch bod yn gymaredig ac o'r un natur â'r anifeiliaid gwyllt yr ydych yn eu ffurf, ac yn yr amser y byddo epil iddynt hwy fe fydd i chwithau. A blwyddyn i heddiw dewch yma ataf i." Ymhen y flwyddyn dychwelodd y carw Gwydion a'r ewig Gilfaethwy gydag elain gref yn epil iddynt. Cymerodd Math ei hudlath a throi Gilfaethwy'n faedd a Gwydion yn hwch goed a'u hanfon ymaith am flwyddyn arall. Cymerodd Math y mab a'i fedyddio gyda'r enw Hyddwn. Ar ôl blwyddyn arall dychwelodd y baedd Gilfaethwy a'r hwch goed Gwydion gydag "anifail o gryn faint...yn fawr o'i oed" yn epil iddynt. Cymerodd Math ei hudlath unwaith eto a throi Gilfaethwy'n fleiddiast a Gwydion yn flaidd. Bedyddiwyd y mab gyda'r enw Hychddwn. Dychwelodd y brodyr ymhen blwyddyn gyda chenau blaidd yn fab iddynt. Cafodd ei fedyddio gyda'r enw Bleiddwn. Dychwelodd Math y ddau frawd i'w cnawd eu hunain a dweud: "Wŷr, os gwnaethoch gam â mi, digon y buoch o dan fy nghosb".

Llyfryddiaeth
-------------

* W.J. Gruffydd, *Math Vab Mathonwy* (Caerdydd, 1928). Y testun yn yr orgraff wreiddiol gyda chyfieithiad Saesneg cyfochrog, ynghyd ag astudiaeth fanwl a nodiadau helaeth.
* Ifans, Dafydd & Rhiannon, *Y Mabinogion* (Gomer 1980) ISBN 1-85902-260-X (Sylwer fod y dyfyniadau uchod yn dod o'r diweddariad hwn yn hytrach na thestun gwreiddiol y *Pedair Cainc*.)
* Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad diweddarach)
Crug crwn enfawr a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Ebolion**, i'r gorllewin o Gilrhedyn yng nghymuned Trellech, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN269318. Saif ar y ffin rhwng Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro. Mae'n mesur 34 metr wrth 1.6m.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM093. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Ebolion ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Crwn Gatewen**, yng nghymuned Brychdyn, Sir Wrecsam; cyfeiriad grid SJ317513. Mae'n mesur 21 wrth 1.5 metr.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE290. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Crwn Gatewen ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Crwn dwyrain Brynsiencyn**, yng nghymuned Llanidan, Ynys Môn; cyfeiriad grid SH488669. Mae wedi'i leoli i'r gorllewin o'r Garn ac mae'n mesur 24 metr wrth 1.9m ar ei eithaf.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: AN060. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Crwn dwyrain Brynsiencyn ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Gwaenysgor** neu **crug Tŷ Uchaf**), yng nghymuned Trelawnyd a Gwaenysgor, Sir y Fflint; cyfeiriad grid SJ078809. Mae'n mesur 15 metr wrth 1.9m.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: FL044. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Gwaenysgor ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Hendre Ganol**, yng nghymuned Llangatwg Feibion Afel, Sir Fynwy; cyfeiriad grid SO453138. Mae'n mesur 27 wrth 2 metr.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: MM112. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 CC a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 CC) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 CC

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Hendre Ganol ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2014-01-06 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-10.
Etholaeth seneddol yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Don Valley**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Don Valley yn Ne Swydd EfrogEtholaeth Don Valley yn Ne Swydd Efrog
* De Swydd Efrog yn LloegrDe Swydd Efrog yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1918.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1918–1922: James Walton (Democratiaid Cenedlaethol Clymblaid)
* 1922–1959: Thomas Williams (Llafur)
* 1959–1979: Richard Kelley (Llafur)
* 1979–1983: Michael Welsh (Llafur)
* 1983–1997: Martin Redmond (Llafur)
* 1997–2019: Caroline Flint (Llafur)
* 2019–presennol: Nick Fletcher (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Swydd Efrog a'r Humber**

Batley a Spen **·** 
Beverley a Holderness **·** 
Brigg a Goole **·** 
Calder Valley **·** 
Canol Barnsley **·** 
Canol Doncaster **·** 
Canol Efrog **·** 
Canol Leeds **·** 
Canol Sheffield **·** 
Cleethorpes **·** 
Colne Valley **·** 
De Bradford **·** 
De-ddwyrain Sheffield **·** 
Dewsbury **·** 
Don Valley **·** 
Dwyrain Barnsley **·** 
Dwyrain Bradford **·** 
Dwyrain Kingston upon Hull **·** 
Dwyrain Leeds **·** 
Dwyrain Swydd Efrog **·** 
Efrog Allanol **·** 
Elmet a Rothwell **·** 
Gogledd Doncaster **·** 
Gogledd Kingston upon Hull **·** 
Gogledd-ddwyrain Leeds **·** 
Gogledd-orllewin Leeds **·** 
Gorllewin Bradford **·** 
Gorllewin Kingston upon Hull a Hessle **·** 
Gorllewin Leeds **·** 
Great Grimsby **·** 
Halifax **·** 
Haltemprice a Howden **·** 
Harrogate a Knaresborough **·** 
Hemsworth **·** 
Huddersfield **·** 
Keighley **·** 
Morley ac Outwood **·** 
Normanton, Pontefract a Castleford **·** 
Penistone a Stocksbridge **·** 
Pudsey **·** 
Richmond (Swydd Efrog) **·** 
Rother Valley **·** 
Rotherham **·** 
Scarborough a Whitby **·** 
Scunthorpe **·** 
Selby ac Ainsty **·** 
Sheffield Brightside a Hillsborough **·** 
Sheffield Hallam **·** 
Sheffield Heeley **·** 
Shipley **·** 
Skipton a Ripon **·** 
Thirsk a Malton **·** 
Wakefield **·** 
Wentworth a Dearne
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Dueglys dorset** (enw gwyddonol: *Plagiochila norvegica*; enw Saesneg: *bilobed featherwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Dueglys Dorset** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Dueglys bychan** (enw gwyddonol: *Plagiochila porelloides*; enw Saesneg: *lesser featherwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Dueglys bychan** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **East Ham**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth East Ham yn Llundain FwyafEtholaeth East Ham yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–presennol: Stephen Timms (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon