recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Mynediad i Eiriolaeth** yn wasanaeth eirioli annibynnol sydd wedi'i leoli yn y Rhyl, Sir Ddinbych. Mae'n nhw'n cynorthwyo pobl dros 50 oed sy'n byw o fewn y sir; byddant yn y dyfodol agos, hefyd, yn cynorthwyo pobl ifanc 11-25 oed. Mae'r gwasanaeth yn ceisio sicrhau llais i'r bobl hyn ac yn eu cynorthwyo i sicrhau fod cwmniau a gwasanaethau eraill yn gwrando arnynt; ceisiant hefyd eu harfogi fel y gallent wneud penderfyniadau, magu hyder a datrus problemau tebyg yn y dyfodol.

Logo Mynediad i Eiriolaeth
Gweithiant mewn partneriaeth gyda phobol sydd angen cymorth, gan eu cefnogi a chymeryd eu hochor. Mae'r math o broblemau maen nhw'n delio gyda o ddydd i ddydd yn amrywiol iawn:

* materion ariannol e.e. problemau dyled neu fusnes yn mynd i'r wal
* gofalaeth e.e. symud i mewn neu allan o gartref gofal neu dderbyn gofal gartref
* cynghori ynghylch nawdd e.e. nawdd cymdeithasol
* problemau yn y catref e.e. landlord yn bygwth eu taflyd allan o fflat
* darllen llythyrau a deall ffurflenni e.e. ymwneud â biliau trydan

Mae nhw'n cynnal cyfarfodydd ymgynghorol yn y Rhyl, Dinbych a Chorwen, ble mae gwirfoddolwyr sydd wedi'u hyfforddi'n ceisio deall y sefyllfa a chynghori'r person sydd angen cymorth. Mae'r staff hefyd yn ymweld â phobl yn eu cartrefi, neu adeilad arall, cyfleus. Mae'r gwasanaeth yn hollol ddibynnol ar ariannu allanol, sydd hyd at 2014 yn dod o nawdd gan y Loteri.

Y cleient
---------

Mae'r cleint yn cynnwys grwpiau amrywiol gan gynnwys: pobl hŷn, pobol ifanc, pobl â nam ar y clyw neu'r golwg, pobl gyda salwch meddyliol, ffoaduriaid a phobl na fedrant wneud penderfyniadau eu hunain. Grwp arall yw gofalwyr am bobl gydag anfantais neu afiechyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Accessing the Service". Mynediad i Eiriolaeth. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-07-23. Cyrchwyd 09 Mai 2012. Check date values in: `|accessdate=` (help)
2. ↑  "An advocacy Service For Older People in Denbighshire". Cymdeithas Tai: Clwyd Alyn. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-07-23. Cyrchwyd 09 Mai 2012. Check date values in: `|accessdate=` (help)
3. ↑  "Key facts and figures". Radio Wales. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-01-20. Cyrchwyd 09 Mai 2012. Check date values in: `|accessdate=` (help)
4. ↑  "Gwefan y Loteri; adalwyd 15/05/2012". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-05-12. Cyrchwyd 2012-05-15.
Set o dybiaethau ystadegol yw **model ystadegol** sy'n ymwneud â chynhyrchu rhywfaint o ddata sampl, ei drafod a dod i gasgliadau.

Hynny yw, o ddydd i ddydd, gall y gair "model" gyfeirio at fodel o bont wedi'i greu o bren balsa, ar raddfa llai na'r bont go-iawn. Yn yr un modd, gellir creu model 3D o'r bont ar gyfrifiadur, gyda data fel deunydd, mesuriadau, mannau gwan ayb. O newid un o'r data yma yn y gronfa ddata, mae'r lluniad o'r bont, o flaen ein llygaid yn newid. Gellid profi cryfder y bont o'r data a rhagfynegi rhai o nodweddion y bont pe bai'n cael ei chodi. Mae casglu data, ei drin a'i drafod yn y modd hwn, yn fodelu data. Mae peiriannydd yn creu model balsa o bont gan ei bod yn fwy ymarferol na gwneud copi maint llawn, ac felly hefyd gyda modelu data: cymerir sampl o'r data llawn i'w ddefnyddio.

Gellir ystyried model ystadegol felly yn "grynodeb digonol" h.y. fod y data a gasglwyd yn cynrychioli'r data llawn, y byd real, a'i fod yn ddigonol i'r dasg a roddwyd. Mae'n ffurfioli'r dasg mewn modd symlach na thrin a thrafod y data llawn.

Enghraifft
Dyweder fod y cwmni creision 'Jones o Gymru' yn dymuno creu peiriant newydd, a chyn hynny mae'n nhw angen gwybod maint cyfartalog y daten o fath arbennig ynghyd a'r gwyriad (trymach neu ysgafnach na'r cyfartaledd). Yr opsiwn llawn fyddai nodi pwysau pob taten a dyfir dros gyfnod o dair blynedd, dyweder, mewn taenlen. Ar y llaw arall, byddai modelu ystadegol yn cymryd samplau o gant taten (dyweder) o Sir Benfro, 100 o Geredigion a 100 o Sir Wrecsam, gan ddefnyddio sampl lai o ddata, a gwneud y gwaith yn haws.

Bron ym mhob achos, mae modelu data fel hyn yn golygu defnyddio un o ddau newidyn: 

* y newidyn eglurhaol: gelwir y rhain, weithiau'n "newidyn annibynnol", a'r rhain a ddefnyddir i egluro, i ddisgrifio ac i ragfynegi'r newidyn dibynnol. Fe'u cynrychiolir yn aml ar echelin *X* y siart modelu.
* y newidyn dibynnol: y rhain a ddefnyddir i egluro, i ddisgrifio ac i ragfynegi. Fe'u cynrychiolir yn aml ar echelin *Y*.

Yn ôl y mathemategwyr Konishi & Kitagawa, ceir tri phwrpas i fodelu ystadegol:

* Rhagfynegi
* Echdynnu gwybodaeth
* Disgrifio strwythurau stocastig, sef gwrthrych a benderfynwyd ar hap.

Diffiniad ffurfiol
------------------

Caiff model ystadegol ei ddiffinio fel pâr ({\displaystyle S,{\mathcal {P}}}), lle mae {\displaystyle S} yn nodi set o arsylwadau, h.y. mae'r gofod sampl, a lle mae {\displaystyle {\mathcal {P}}} yn set of ddosbarthiad tebygol (*probability distributions*) ar {\displaystyle S}.

Gweler hefyd
------------

* Ystadegaeth gasgliadol
* Ystadegaeth ddisgrifiol
* Dadansoddi data

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Konishi & Kitagawa 2008, §1.1
2. ↑  geiriadur.bangor.ac.uk; Y Termiadur Addysg; adalwyd 20 Ionawr 2019.
3. ↑  McCullagh 2002
Digrifwr Somaliaidd o Gymro yw **Mo Omar**.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Mohamed Omar yn Somalia ar 1 Mawrth a symudodd i Gaerdydd fel ffoadur pan oedd yn 8 mlwydd oed. Yn 16 mlwydd oed, aeth ar brofiad gwaith gyda Plaid Cymru.

Gyrfa comedi
------------

Cychwynnodd wneud comedi pan oedd yn 19 oed. Er ei fod yn gwybod am noson gomedi yng nghanolfan Chapter yng Nghaerdydd, ni fentrodd wneud gig yno. Er ei fod wedi symud i Lundain, roedd ei gig comedi cyntaf ar 18 Mai 2016 yn Abertawe. Ers hynny mae wedi perfformio yn The Glee Club a Bloc Café.

Yn 2017 enillodd gystadleuaeth Digrifwr Newydd y Flwyddyn Leicester Square ac aeth i rownd gynderfynol cystadlaethau *'So You Think You’re Funny'* ac *'Amused Moose'* yn 2017. Yn 2019 cyrhaeddodd rownd derfynol Gwobr Gomedi BBC Introducing Radio 4. Wedi hynny gwnaeth ei berfformiad cyntaf ar deledu ar raglen *Harry Hill's Clubnite* (Channel 4, 2019)

Mae wedi creu fideos byr ar gyfer llwyfan BBC Cymru *'Sesh'* ac ymddangosodd mewn pennod o *The Joy of Missing Out* ar All4.

Soniodd am ei hunaniaeth Cymreig mewn rhaglen ar BBC Radio Wales *Mo Omar: Becoming Welsh* (Hydref 2020).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Mo Omar: Becoming Welsh. British Comedy Guide (5 Hydref 2020). Adalwyd ar 17 Hydref 2020.
2. ↑   Off The Kerb - Mo Omar. Adalwyd ar 17 Hydref 2020.
3. ↑   Mo Omar: Becoming Welsh. BBC Radio Wales (5 Hydref 2020). Adalwyd ar 17 Hydref 2020.

Dolenni allanol
---------------

* Mo Omar ar Twitter
* Mo Omar ar wefan Internet Movie Database
Copa mwyaf gogleddol mynyddoedd Y Berwyn yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Moel Fferna**. Saif ychydig i'r de o'r briffordd A5, i'r de-orllewin o bentref Glyndyfrdwy, ar y ffin rhwng siroedd Dinbych a Wrecsam; cyfeiriad grid SJ116397. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 525metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Mae Afon Ceiriog yn tarddu ar lechweddau deheuol Moel Fferna, lle mae Afon Ceiriog Ddu yn tarddu a llifo tua'r de. Ar un adeg roedd y diwydiant llechi yn bwysig yma, gyda chwarel Glyndyfrdwy ar lechweddau Moel Fferna yn un o chwareli pwysicaf gogledd-ddwyrain Cymru.

Y copa
------

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 630m (2067tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Saif **Mynwent Artillery Wood**, ger pentref bychan Boezinge, Ieper, Gwlad Belg, ac yno y claddwyd 1,307 o filwyr y Rhyfel Byd Cyntaf, ac yn eu plith y bardd Hedd Wyn. Y *Commonwealth War Graves Commission* sy'n gofalu am y fynwent. Ger y fynwent ceir dwy gofeb cenedlaethol - y naill i filwyr Llydaw a'r llall i filwyr Iwerddon; mae'r gofeb i'r milwyr Cymreig oddeutu milltir i ffwrdd, ger y fan lle lladdwyd Hedd Wyn. Tua milltir a hanner o'r fynwent, yn y fan lle lladdwyd Hedd Wyn saif Cofeb y Cymry yn Fflandrys.

Trosglwyddwyd perchnogaeth y fynwent i'r Deyrnas Gyfunol gan Albert I, brenin Gwlad Belg oherwydd "aberth milwyr yr Ymerodraeth Brydeinig" yn y Rhyfel wrth amddiffyn a rhyddhau Gwlad Belg o afael yr Almaen.

Cychwynwyd ar y gwaith o gladdu cyrff y dynion yn 1917 wedi iddynt gael eu lladd ym Mrwydr Pilckem Ridge, a pharhawyd gyda'r gwaith hyd at Mawrth 1918. Yn dilyn Cadoediad 11 Tachwedd 1918 roedd 141 o feddau yno. Symudwyd cyrff o dair mynwent (Gerddi Boesinghe Chateau, Plasty Brissein a Fferm y Capten) a maes y gad, gan godi'r nifer i 1,307.

Enwogion
--------

Yn y fynwent hon y claddwyd dau fardd cenedlaethol: Hedd Wyn (1887–1917) o Drawsfynydd a enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1917. Dywedodd Dyfed, Archdderwydd yr Eisteddfod honno ar y dydd:

Y delyn a ddrylliwyd ar ganol y wledd;
Mae'r ŵyl yn ei dagrau a'r bardd yn ei fedd.
Yma hefyd y claddwyd y bardd Gwyddelig Francis Ledwidge (1887–1917).

* Y porth coffaY porth coffa
* Rhesi o feddauRhesi o feddau
* Croes coffaCroes coffa
* Bedd Hedd WynBedd Hedd Wyn
* Bedd Francis LedwidgeBedd Francis Ledwidge

Bu farw y ddwy feirdd ar yr un diwrnod, 31 Gorffennaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  First World War, adalwyd 19 Awst 2006
2. ↑  "Artillery Wood Cemetery". Webmatters.net. 1917-07-31. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-04-13. Cyrchwyd 2014-05-20. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
3. 1 2  Reading Room Manchester. "Cemetery Details". CWGC. Cyrchwyd 2014-05-20.
4. ↑  Ellis H. "Hedd Wyn" Evans at Find a Grave; Francis Edward Ledwidge at Find a Grave

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Fynwent Artillery Wood***
Mae **Mynydd Blaengwynfi** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid SS905973. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 490 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 528 metr (1732 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Moel Morfydd (Mynydd Llantysilio)** yn gopa mynydd a geir rhwng Llandudno a Wrecsam; cyfeiriad grid SJ159457. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 437 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 550 metr (1804 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cronfa ddŵr fawr yw **Llyn Celyn**, a adeiladwyd ym 1961 drwy adeiladu argae ar draws Afon Tryweryn yng ngogledd Cymru. Mae'n gorwedd ar yr A4212 tua tair milltir i'r gorllewin o'r Bala, Gwynedd.

O ganlyniad i greu'r gronfa, boddwyd pentref Capel Celyn, rhywbeth fu'n achos llawer o ddicter yng Nghymru gyda llu o brotestiadau ac ymosodiadau â ffrwydron yn erbyn y gwaith adeiladu gan Owain Williams, Emyr Llewelyn, John Albert Jones ac eraill. Tyfodd Byddin Rhyddid Cymru a Mudiad Amddiffyn Cymru o'r gweithgareddau lled-filwrol hyn. Roedd y pentref yn un o gadarnleoedd y diwylliant Cymraeg, a bwriad y gronfa oedd cyflenwi dŵr i Lerpwl a'r cyffiniau yng ngogledd-orllewin Lloegr. Llwyddodd Cyngor Dinas Lerpwl i gael y ddeddf angenrheidiol trwy San Steffan er i 35 allan o 36 Aelod Seneddol Cymru bleidleisio yn erbyn y mesur. Bu hyn yn achos cynnydd sylweddol yn y gefnogaeth i Blaid Cymru. Yn Hydref 2005, cytunodd Cyngor Dinas Lerpwl i ymddiheuro'n gyhoeddus am y digwyddiad.

Capel Coffa Tryweryn gerllaw Llyn Celyn
Adeiladwyd y gronfa i reoli llif Afon Dyfrdwy fel bod modd tynnu dŵr ohoni yn is i lawr. Mae dŵr yn cael ei ollwng o'r gronfa i Afon Tryweryn ac felly i Afon Dyfrdwy. Oherwydd fod modd rheoli'r llif, mae'r rhan o Afon Tryweryn islaw'r argae yn boblogaidd ar gyfer canŵio gan ymwelwyr.

Darllen pellach
---------------

* Owain Williams, *Cysgod Tryweryn* (Ail argraffiad: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

  


|  |
| --- |
| **Tryweryn** |
| Capel Celyn |
| Mesur Tryweryn |
| Tri Tryweryn |
| Ffermydd a foddwyd yng Nghwm Tryweryn |
| Llyn Celyn |
| Cofiwch Dryweryn |
| ( gw • sg • go ) |
Pysgodyn sy'n byw yn y môr ac sy'n perthyn i deulu'r Ammodytidae ydy'r **llymrïen** sy'n enw benywaidd; lluosog: **llymrïaid** (Lladin: *Ammodytes tobianus*; Saesneg: *Lesser sand eel*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys Môr y Gogledd ac mae i'w ganfod ym Môr y Gogledd ac arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Heb ei gwerthuso' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth gan nad oes data digonol.

Pysgota
-------

### Llymriata

Traddodiad o bysgota llymrïaid o'r traeth gydag offer syml ym Mhen Llŷn yw llymrïata. Dyma godnodion rhai o weithredwyr y grefft.

28 Mai 1915 Gorffan palu tatws diweddar. Hel llymriaid.
7 Meh 1917 Hel llymriaid, glaw a trannau. Dal salmon ar y gefnen. (Dyddiadur Griffith Thomas) ..ac mae nhw’n cadw’r traddodiad o hyd.....
7 Mai 2004 Codi 4 o'r gloch y bore i fynd i ddal llymriaid ar draeth Ty'n Tywyn. Roedd yn draddodiad yn Llyn i drigolion y pentrefi gwledig fynd i lawr i'r traethau tywod i ddal llymriaid. Dim ond ar y distyll tra mae'n gwawrio yn ystod mis Mai y mae dal llymriaid. Maent wedi eu claddu yn y tywod ac maent yn symud yn gyflym iawn. Buom ni'll dau yn palu am 2 awr i ddal digon ar gyfer un pryd i 5 ohonnom [www.rhiw.com].

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
* Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
* Llwybr yr Arfordir
* Cadwraeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan www.marinespecies.org adalwyd 4 Mai 2014

* Gwefan Llên Natur; termau safonol.
Llyn bychan ger Hanmer yn Sir Wrecsam yw **Llyn Bedydd**. Mae wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 25 Ionawr 1995 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.27 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Mae safle Llyn Bedydd o bwysigrwydd rhyngwladol fel un o'r enghreifftiau gorau o gorslynoedd. Mae Llyn Bedydd yn fychan a ddatblygodd mewn pant naturiol (Pwll Tegell) ar ôl yr oes yr iâ ddiwethaf a oedd yn gorchuddio'r ardal hon. Mae'r llyn yn cynnwys amrywiaeth o blanhigion dŵr yn ogystal â llystyfiant naturiol ar y glannau.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
2. ↑  Gwefan Cyfoeth Naturiol Cymru;[*dolen marw*] adalwyd 30 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
**Llyn Titicaca** yw'r llyn uchaf y sy'n fordwyol yn y byd. Mae'r llyn 3,812m (12,507 troedfedd) uwchben lefel y môr ac wedi ei leoli yn uchel yn yr Andes ar y ffin rhwng Periw a Bolifia (16°De, 69°Gor). Ei ddyfnder cyfartalog yw 107m, a'i ddyfnder mwyaf yw 281m. Mae ardal orllewinol y llyn yn berchen i ranbarth Puno Periw, ac mae'r ardal ddwyreiniol yn rhan o adran La Paz Bolifia.

Ynysoedd
--------

Llyn Titicaca o ochr Bolifia
### Los Uros

Mae'r ynysoedd Uros yn grŵp o tua 43 ynys artiffisial wedi eu ffurfio'n hollol gan weu cawn sy'n arnofio ar y llyn. Mae'r ynysoedd yn atyniad twristaidd mawr i Periw, gyda nifer fawr o ymwelwyr yn trefnu gwibdeithiau ar gychod o lannau'r llyn i'r ynysoedd yma.

### Taquile

Mae ynys Taquile yn denu twristiaid bob blwyddyn ar gyfer gwyliau a dathliadau'r brodorion. Mae'r ynys hefyd yn enwog am gynhyrchion tecstilau'r bobl yna. Mae traddodiadau gweu pobl yr ynys wedi deillio o amseroedd gwareiddiad yr Inca (cyn-Sbaenaidd), a chan fod yr ynys wedi aros gan mwyaf yn arwahanol ers yr 1950au, mae nifer fawr o bobl yr ynys yn siarad Quechua, iaith frodorol Periw, yn ogystal â Sbaeneg.

### Amantaní

Mae Ynys Amantaní yn ynys 15 kilometr sgwâr cylchol gyda thua chwe phentref ar draws yr ynys a dau fynydd. Amantaní yw un o ynysoedd mwyaf Titicaca. Yn debyg i Taquile, bu'r ynys yn arwahanol o'r trefi ar lannau Titicaca tan yr 20g.

### Isla Del Sol

Mae Isla Del Sol ("Ynys yr Haul") wedi ei leoli ar ochr Bolifia Titicaca, ger Copacabana. Mae yna nifer o adfeilion Incaidd nodedig ledled yr ynys, ac felly mae economi'r ynys wedi ei sefydlu'n bennaf ar dwristiaeth yn ogystal â physgota.

Ffeithiau ychwanegol
--------------------

* Mae llynges Bolifia yn defnyddio llyn Titicaca ar gyfer ymarferion llyngesol er nad oes gan Bolifia arfordir.
* Llyn Maracaibo yn Feneswela yw'r unig "llyn" yn Ne America sy'n fwy na Titicaca, ond nid oes consensws bod Maracaibo yn llyn gwirioneddol, gan fod y dŵr yn rhannol hallt oherwydd cysylltiad i gwlff Feneswela ger Môr y Caribî.
Llyn mawr, bas yng nghanolbarth Affrica yw **Llyn Tsiad** (Ffrangeg: *Lac Tchad*, Saesneg: *Lake Chad*). Mae ei faint wedi amrywio'n sylweddol dros y canrifoedd ac yn dal i newid heddiw. Mae o bwys economaidd mawr yn yr ardal fel cyflenwad dŵr i tuag 20 miliwn o bobl sy'n byw yn y pedair gwlad sydd o'i gwmpas, sef Tsiad, Camerŵn, Niger a Nigeria.

Mae'n gorwedd yn bennaf yng ngorllewin eithaf Tsiad, yn ffinio ar ogledd-ddwyrain Nigeria. Afon Chari yw'r afon fwyaf sy'n llifo iddo: mae'n cyflenwi 90% o ddŵr y llyn. Ceir nifer fawr o ynysoedd bychain a banciau mwd, a cheir nifer o gorsydd ar ei lan. Mae'n llyn bas iawn - yn cyrraedd dim ond 10.5 metr (34 tr) ar ei ddyfnaf — ac felly mae ei arwynebedd yn newid yn sylweddol o dymor i dymor ac o flwyddyn i flwyddyn yn ôl y dŵr sy'n ei gyrraedd. Does dim allanfa amlwg i'w ddyfroedd, ond mae rhywfaint yn cyrraedd basnau Soro a Bodélé.

Enwir gwlad Tsiad ar ôl Llyn Tsiad. Ystyr y gair *tsiad* yn yr iaith leol yw "llawer o ddŵr", h.y. "llyn".

Adnodd prin
-----------

Mae Llyn Tsiad yn enghraifft o'r hyn a allai ddigwydd yn amlach wrth i adnoddau'r ddaear ddod dan bwysau. Mae'r boblogaeth ar ei lan yn tyfu a maint y llyn yn lleihau ar gyfartaledd. Felly ceir gwrthdaro rhwng amaethyddwyr a bugeilwyr ar ei lannau a hefyd gwrthdaro gwleidyddol rhwng y pedair gwlad sydd o'i gwmpas, gyda phawb yn hawlio eu rhan o'r dŵr, sy'n adnodd prin yn y rhan yma o'r byd.

Map o Lyn Tsiad
Llyn Tsiad o'r gofod yn 1968, llun o Apollo 7

Dolenni allanol
---------------

* Map o fasn Llyn Tsiad Archifwyd 2008-02-22 yn y Peiriant Wayback. ar wefan Water Resources eAtlas.
* (Saesneg) Erthygl am "y llyn sy'n diflannu" ar wefan *The Guardian*.
Mae **Harper's Grove-Lord's Grove** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 23.5 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyddonydd gwleidyddol, academydd, a gwleidydd Seisnig oedd **Harold Joseph Laski** (30 Mehefin 1893 – 24 Mawrth 1950).

Ganed ym Manceinion i deulu o Iddewon dosbarth-canol. Yn 1911, priododd â Frida Kerrey, Cristnoges, heb sêl bendith ei deulu. Astudiodd ewgeneg am gyfnod byr yng Ngholeg Prifysgol Llundain cyn iddo gychwyn ar gwrs hanes yng Ngholeg Newydd, Rhydychen. Derbyniodd ei radd yn 1914, a gweithiodd am gyfnod i bapur newydd y *Daily Herald*. Aeth i Ogledd America i addysgu gwyddor gwleidyddiaeth ym Mhrifysgol McGill, Montréal, o 1914 i 1916, ac yna ym Mhrifysgol Harvard o 1916 i 1920. Yno fe fu'n gyfeillgar â sawl barnwr a chyfreithegwr o fri, gan gynnwys Oliver Wendell Holmes, Jr. Louis Brandeis, a Felix Frankfurter.

Dychwelodd Laski i Loegr yn 1920 ac ymgyrchodd ar gyfer y Blaid Lafur yn etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1923. Penodwyd yn athro yn Ysgol Economeg Llundain yn 1926 ac addysgodd wyddor gwleidyddiaeth yno nes ei farwolaeth. Yn ystod y Dirwasgiad Mawr, trodd Laski yn Farcsydd, a dadleuodd y gallai trafferthion economaidd cyfalafiaeth arwain at gwymp democratiaeth. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gweithiodd yn gynghorwr i'r Ddirprwy Brif Weinidog Clement Attlee. Yn 1945, penodwyd Laski yn gadeirydd y Blaid Lafur. Bu farw yn Llundain yn 56 oed.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Authority in the Modern State* (1919).
* *The Foundations of Sovereignty, and Other Essays* (1921).
* *Grammar of Politics* (1925).
* *The State in Theory and Practice* (1935).
* *The Rise of European Liberalism: An Essay in Interpretation* (1936).
* *Parliamentary Government in England: A Commentary* (1938).
* *The American Presidency: An Interpretation* (1940).
* *Reflections on the Revolution of Our Time* (1943).
* *Faith, Reason, and Civilization: An Essay in Historical Analysis* (1944).
* *The American Democracy: A Commentary and Interpretation* (1948).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Harold Laski. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 21 Chwefror 2020.
Tudalen deitl argraffiad cyntaf *Mona Antiqua Restaurata*.
Roedd **Henry Rowlands** (1655 – 21 Tachwedd 1723) yn glerigwr Anglicanaidd a hynafiaethydd, mwyaf adnabyddus fel awdur *Mona Antiqua Restaurata*.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Rowlands yn Llanedwen, Ynys Môn, a chredir iddo gael ei addysgu gartref. Cafodd ei ordeinio yn offeiriad yn 1682, a chafodd fywoliaeth Llanfairpwll a Llantysilio. Yn 1692 cafodd fywoliaeth Llanidan ac eraill yn yr ardal yma.

Ysgrifennodd amryw o lyfrau, ond ei brif waith oedd *Mona Antiqua Restaurata*, a gyhoeddwyd yn Nulyn yn 1723, gydag ail argraffiad yn 1766. Roedd y llyfr yn trafod hynafiaethau Ynys Môn ac yn ceisio profi mai Môn oedd prif sedd y Derwyddon. Bu'r llyfr yn ddylanwadol iawn, a bu Rowlands yn llythyru ag Edward Lhuyd ac eraill.

Ysgrifennodd yn ogystal draethawd ar hanes plwyfi Môn (yn Lladin), sy'n ffynhonnell hanes lleol bwysig.

Llyfryddiaeth
-------------

* Brynley F. Roberts, 'Henry Rowlands' yn, Bedwyr Lewis Jones (gol.), *Gwŷr Môn* (Cyngor Gwlad Gwynedd, 1979)
* Henry Rowlands, 'Mona Antiqua Restaurata, 1723' (ail-argraffwyd gan Redesmere Press / Llyfrau Magma, 1993)

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 74194073
* LCCN: n79027098
* ISNI: 0000 0000 8154 6697
* GND: 1089667167
* NLA: 35887536
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Harwich a Gogledd Essex** (Saesneg: *Harwich and North Essex*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Harwich a Gogledd Essex yn EssexEtholaeth Harwich a Gogledd Essex yn Essex
* Essex yn LloegrEssex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–presennol: Bernard Jenkin (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Y ffoto cyntaf yn y byd o person yn gwenu. Abertawe, 1853
Mynach o Tibet yn gwenu
Mewn athroniaeth, defnyddir y cysyniad Groegaidd o *eudaimonia*i gyfeirio at hapusrwydd, a olygir y bywyd da, llewyrchus, yn hytrach nag emosiwn o reidrwydd.

Mewn seicoleg, mae hapusrwydd yn stad feddyliol neu emosiynol o les unigolyn a ellir ei ddiffinio gan, ymysg eraill, emosiynau cadarnhaol neu ddymunol sy'n amrywio o fodlonrwydd i lawenydd dwys. Gall stadau meddyliol hapus adlewyrchu rhagfarnau gan berson am ei les cyffredinol.

Ers yr 1960au, cynhaliwyd ymchwil ar hapusrwydd mewn sawl maes gwyddonol, yn cynnwys seicoleg gymdeithasol, clinigol, ymchwil meddygol ac economeg hapusrwydd.

Diffiniad
---------

Mae hapusrwydd yn gysyniad niwlog. Mae rhai cysyniadau yn cynnys llesiant, ansawdd bywyd, llwyddiant, a bodlonrwydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "happiness". Wolfram Alpha.
2. ↑  Anand, P (2016). *Happiness Explained*. Oxford University Press.
3. ↑  Graham, Michael C. (2014). *Facts of Life: ten issues of contentment*. Outskirts Press. tt. 6–10. ISBN 978-1-4787-2259-5.
Mae **Meall nan Tarmachan - Creag na Caillich** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Lyon i Glen Dochart a Loch Tay yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN562377. Y fam-fynydd ydy Meall nan Tarmachan.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top a Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Meall nan Ceapraichean - Cnap Coire Loch Tuath** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Broom i Strath Oykel yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH282827. Y fam-fynydd yw Meall nan Ceapraichean.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Meall nan Eagan** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN596874. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2005-12-27 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Asana, neu osgo'r corff, o fewn ioga yw **Marichyasana** (Sansgrit: मरीच्यासना; IAST: *Maricyāsana*, asana'r doethor Marichi). Caiff ei defnyddio fel asana tro ac eistedd mewn ioga modern fel ymarfer corff.

Geirdarddiad
------------

Daw enw'r asana yma o Sansgrit मरीचि Marichi, enw doethor ym mytholeg Hindŵaidd, a आसन, *āsana*, sy'n golygu osgo neu safle'r corff.

Ni cheir yr asama yma mewn testunau ioga hatha canoloesol, ond fe'i disgrifir yn *Ioga Makaranda* Krishnamacharya ym 1934 ac yn nysgeidiaeth ei ddisgyblion, BKS Iyengar a Pattabhi Jois.

Marichyasana III

Amrywiadau
----------

Yn Marichyasana II, mae'r goes ar y llawr yn cael ei blygu fel ar gyfer padmasana (y Lotws), tra bod y goes arall wedi'i phlygu fel yn Marichyaana I; mae'r corff yn troi tuag at y goes ar y llawr, ac mae'r breichiau wedi'u clymu y tu ôl i'r cefn ac o amgylch y pen-glin wedi'i godi. Yna gellir pwyso'r corff ymlaen nes bod yr ên yn cyffwrdd â'r pen-glin sy'n gorffwys ar y llawr.

Yn Marichyaana III, mae'r goes ar y ddaear yn cael ei hymestyn yn syth. Mae'r corff yn cael ei droelli tuag at yr ochr gyda'r goes wedi'i phlygu, ac eto mae'r breichiau wedi'u clymu y tu ôl i'r cefn ac o amgylch y pen-glin sydd wedi'i godi.

Mae Marichyaana IV yn cyfuno symudiadau Marichyaana II a III. Mae'r goes ar y llawr wedi'i phlygu fel ar gyfer padmasana ac mae'r corff yn troi tuag at y pen-glin sydd wedi'i godi.

Budd
----

Dywedir bod Marichyasana'n ddefnyddiol i leddfu poenau yn y cefn.

Gweler hefyd
------------

* Bharadvajasana, tro ar ei eistedd gyda'r ddau ben-glin ar y llawr
* Matsyendrasana, tro eistedd gydag un pen-glin i fyny

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Iyengar 1979, tt. 159-161.
2. ↑  Iyengar 1979.
3. ↑  Sjoman, Norman E. (1999) [1996]. *The Yoga Tradition of the Mysore Palace*. Abhinav Publications. tt. 100, 102. ISBN 81-7017-389-2.
4. ↑  Iyengar 1979, tt. 161-163.
5. ↑  Mehta 1990.
6. ↑  Iyengar 1979, tt. 254-257.
7. ↑  Iyengar 1979, tt. 257-259.
8. ↑  Mehta 1990, t. 70.

Llyfryddiaeth
-------------

* Iyengar, B. K. S. (1979) [1966]. *Light on Yoga: Yoga Dipika*. Thorsons. ISBN 978-1855381667.
* Mehta, Silva; Mehta, Mira; Mehta, Shyam (1990). *Yoga: The Iyengar Way*. Dorling Kindersley.
Mae **Mandinam a Coed Deri** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 27 Chwefror 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 10.6 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Darlunydd ac awdures llyfrau plant Japaneaidd-Seisnig yw **Mei Matsuoka** (ganwyd 27 Mawrth 1981).

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Matsuoka yn Suginami-ku, Tokyo, Japan, treuliodd Matsuoka ei phlentyndod cynnar yno cyn symyd i Loegr pan oedd yn 11 oed, gan setlo yn y Cotswolds.

Graddiodd o Brifysgol Kingston gyda BA Anrhydedd mewn Darlunio. Ers hynny mae hi wedi bod yn gweithio fel darlunydd llawrydd, gan arbenigo mewn llyfrau plant.

Ysgrifennodd a darluniodd Matsuoka *Ten-san, Kame-san and Muri-san go on a Journey*, ac enillodd gystadleuaeth blynyddol yr "'Aozora' Environmental Picture Book". Enillodd *Burger Boy* gan Alan Durant wobr "Portsmouth Children's Book" yn Ionawr 2007.

Ysgrifennodd a darluniodd Matsuoke ei llyfr *Footprints in the Snow*, a gyhoeddwyd gan Andersen Press yn 2007. Ymddangosodd y llyfr ar restr fer "Read it Again! The Cambridgeshire Children's Picture Book Awards" yn Rhagfyr 2007. Yn Ionawr 2008, ymddangosodd y llyfr ar restr hir "Big Pictures's "Best New Illustrator Award" y Booktrust. Mae *Footprints in the Snow* hefyd wedi cael ei enwebu ar gyfer Medal Kate Greenaway 2009.

Cyfieithwyd *Footprints in the Snow* i'r Gymraeg, ac fe'i gyhoeddwyd gan Gymdeithas Lyfrau Ceredigion o dan y teitl *Olion yn yr Eira*, a roedd yn ddegfed ar restr Cyngor Llyfrau Cymru o werthwyr gorau plant ym Medi 2007.

Gwaith
------

* *Ten-san, Kame-san and Muri-san go on a Journey*, Mei Matsuoka, Ebrill 2005, All Nippon Airlines
* *Burger Boy*, Alan Durant, Hydref 2005, Andersen Press
* *Hannibals Marchen*, Boris von Smercek, Mai 2006, Simon & Schuster
* *A Friend for All Seasons*, Julia Hubery, Medi 2006, Simon & Schuster
* *Footprints in the Snow*, Mei Matsuoka, Hydref 2007,Andersen Press

Ffynonellau
-----------

1. ↑   About me.... Gwefan swyddogol.
2. ↑   SCBWI Tokyo Newsletter (Gaeaf 2007).
3. 1 2   Mei Matsuoka. Booktrust Children's Books.
4. ↑   Llais Llên: Rhestr Cyngor Llyfrau Cymru o'r llyfrau sy'n gwerthu orau. BBC Cymru (Medi 2007).

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 10166004
* LCCN: n2005067689
* ISNI: 0000 0000 8089 6580
* GND: 1042356947
* SUDOC: 251372049
* BNF: cb15581494w (data)
* NDL: 01053197

 |
Beiciwr mynydd treialon a rheolwr tîm Cymreig ydy **Martyn Ashton** (ganwyd 2 Rhagfyr 1974). Mae wedi bod yn reidio treialon yn broffesiynol ers 1993 a disgrifiwyd e'n aml fel "reidiwr chwedlonol". Dywedir mai e'n bennaf sydd wedi troi reidio treialon o ffurf arbenigol o reidio i'r chwaraeon fel yr adnabyddir ef heddiw.

Bywgraffiad
-----------

Dechreuodd Ashton fel reidiwr treialon beic modur, gan droi at dreialon beicio mynydd yn ddiweddarach. Mae wedi bod yn flaenwr *The Bike Tour* ers 2002, ac yn bencampwr Treialon Beic Prydain am bedair mlynedd yn olynol, yn ogystal â Phencampwr "Expert" Treialon Beic y Byd. Ashton hefyd yw deiliad Record Naid Uchel y Byd ar feic mynydd. Cafodd hefyd ei ychwanegu at *Hall of Fame* Mountain Biking UK.

Nid reidio treialon yn unig mae Ashton, mae hefyd wedi cynllunio'r llwyfanau arddangos a bu'n dylunio cynnyrch ar gyfer ei frand ei hun, Ashton Bikes, ers 2002. Mae wedi ymddangos ar sioeau teledu, cloriau cylchgronau a fideos beicio mynydd, ac mae ganddo golofn ei hun, *Hop Idol*, yn y cylchgrawn MBUK. Mae'n byw ym Mhort Talbot, De Cymru.

Torrodd Ashton ei gefn yn 2003, wedi iddo gywasgu fertebra a'i thorri ar ôl camfarnu glaniad, ond ni fu'n hir cyn dychwelyd at reidio.

Sefydlodd Tim Ashton Diamondback er mwyn darparu cefnogaeth ar gyfer reidwyr ifanc. Er ei bod yn reidwyr o'r safon uchaf ac â'r gallu i ennill canlyniadau rhyngwladol, nid yw Ashton yn credu mai canlyniadau yw popeth, felly mae'r tîm yn canolbwyntio ar dderbyn sylw positif gan y wasg yn ogystal â chystadlu. Datblygwyd ystod o feiciau Team Ashton yn 2008, a rhyddhawyd hwy yn Hydref 2008 fel rhan o'r gyfres Diamondback 2009.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Martyn Ashton. Cycling Website. Adalwyd ar 4 Ionawr 2012.
2. 1 2   Martyn Ashton. Ashton Bikes.
3. 1 2 3  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-06-12. Cyrchwyd 2012-01-20. Unknown parameter `|teitl=` ignored (help); Unknown parameter `|cyhoeddwr=` ignored (help)
4. ↑  . Unknown parameter `|teitl=` ignored (help); Unknown parameter `|cyhoeddwr=` ignored (help); Missing or empty `|title=` (help)
5. 1 2  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-02-13. Cyrchwyd 2012-01-20. Unknown parameter `|teitl=` ignored (help); Unknown parameter `|cyhoeddwr=` ignored (help)
6. ↑   ANIMAL MOUNTAIN BIKE CHAMPIONS, MARTYN ASHTON AND GRANT ‘CHOPPER’ FIELDER, AT THE SPORTSBOAT AND RIB SHOW. Southampton Sports Boat and RIB Show (4 Mai 2005).
7. ↑   UK Trials ace Ashton recovering from broken back (Chwefror 2003).
8. ↑   About Team Ashton. Ashton Bikes.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 171088521
* LCCN: no2011073245

 |
Jimnast artistig **Seisnig yw Max Antony Whitlock**, MBE (ganwyd 13 Ionawr 1993). Mae e'n enillydd medal Olympaidd chwe-amser (o gwmpas, tîm, ymarfer llawr a thair gwaith ar y ceffyl pommel). Mae tair medal aur a thair efydd gyda fe. Mae e'n enillydd medal wyth-amser y byd ar yr un cyfarpar â thair aur a pum arian.

Cafodd Whitlock ei eni yn Hemel Hempstead. Aelod y Clwb Gymnasteg South Essex yw ef. Gyda’i wraig Leah a’i brawd hi, yr hyfforddwr Scott Hann, mae wedi sefydlu Clwb Gymnasteg Max Whitlock.

Gyrfa
-----

Daeth Whitlock i amlygrwydd pan enillodd y fedal efydd wrth geffyl pommel yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012. Enillodd arian ar y cyfarpar ym Mhencampwriaethau'r Byd 2013. Enillodd y llawr a theitl unigol o gwmpas Gemau'r Gymanwlad 2014. 

Yn 2014, enillodd Whitlock y fedal arian yn y gystadleuaeth gyffredinol ym Mhencampwriaethau Gymnasteg Artistig y Byd 2014. Ym Mhencampwriaethau Gymnasteg Artistig y Byd 2015 yn Glasgow, yr Alban, daeth Whitlock y dyn cyntaf o Brydain i ennill medal aur ym Mhencampwriaeth y Byd.

Daeth yn enillydd medal aur gyntaf erioed Prydain mewn gymnasteg artistig pan enillodd ymarferion llawr dynion a cheffylau pommel yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016.   Gyda deuddeg medal a phum teitl ym mhencampwriaethau Olympaidd a byd, Whitlock yw'r gymnastiwr mwyaf llwyddiannus yn hanes ei genedl, a'r gweithiwr ceffylau pommel mwyaf llwyddiannus yn hanes gymnasteg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  GRO reference: February 1993, Register Number A33, District and subdistrict 5301A, Entry 260
2. ↑  "Rio Olympics 2016: Max Whitlock wins second gold" (yn Saesneg). 14 Awst 2016. Cyrchwyd 14 Awst 2016.
3. ↑  "Simone Biles wins again as Max Whitlock earns Great Britain's first ever gymnastics golds". *Rio2016.com* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-09-22. Cyrchwyd 15 Awst 2016.
4. ↑  "Live Max Whitlock wins gold for Team GB in pommel horse - live reaction to gymnastics success". *Telegraph* (yn Saesneg). 1 Awst 2021.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **melyn y drain**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **melynion y drain**; yr enw Saesneg yw *Brimstone Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Opisthograptis luteolata*. Ei diriogaeth yw'r ardaloedd Paleoartig a'r Dwyrain Agos.

33–46 mm ydy lled yr adenydd a cheir un genhedlaeth a'r rheeiny ar eu hadain rhwng Ebrill a Hydref.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r melyn y drain yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Galeri
------

* Siani flewog
* Pwpa
* Pwpa
* Llun o lyfr Meyers Blitz-Lexikon, 1932
* Ffigwr o larfa fel dynwaredwr brigyn

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
3. ↑  Poulton, EB (1890). *The Colours of Animals*. Kegan Paul, Trench, Trubner.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **melyngoch godreog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **melyngochion godreog**; yr enw Saesneg yw *Bordered Sallow*, a'r enw gwyddonol yw *Pyrrhia umbra*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop ac i'r dwyrain hyd at Anatolia ac Iran, Affganistan, Pacistan a Nepal; fe'i ceir hefyd yng nghanol Asia a Japan. Ar yr ucheldir mae'n byw: hyd at 1,600 metr uwchlaw lefel y môr.

Siani flewog
27–35 mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf. Mae'r blaen-adenydd hiraf yn 16–19 mm. Mae'r oedolyn hwn yn hedfan rhwng Mai a Medi.

Prif fwyd y siani flewog ydy *Ononis*, *Chamerion angustifolium* a *Honckenya peploides* a phlanhigion a choed eraill.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r melyngoch godreog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. 1 2  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Moel Penderyn** yn gopa mynydd a geir rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SN938087. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 266 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 371 metr (1217 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Morfa Abererch**, sy'n gorsdir arfordirol ger Abererch yn Llŷn, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 25 Hydref 2001 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 98.77 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Bryn a safle archeolegol yn ne Powys yw **Mynydd Bach Trecastell** (hefyd **Mynydd Trecastell** weithiau; Saesneg: *Trecastle Mountain*). Gorwedd yn ardal Brycheiniog ger pentref Trecastell yng nghymuned Llywel, tua hanner ffordd rhwng Aberhonddu a Llanymddyfri. Cyfeirnod AO: map 160, SN833311.

Nid yw'r bryn ei hun nac yn uchel nac yn amlwg, ond ceir safleoedd archeolegol cynhanesyddol pwysig ar ei lethrau. Mae'r rhain yn cynnwys dau gylch o feini hirion, rhes o gerrig a charnedd gron (*round barrow*). Gyda'i gilydd mae'r cyfan yn ffurfio safle defodol, yn ôl yr archeolegwyr, a'i hanes yn ymestyn o Oes Newydd y Cerrig i Oes yr Efydd. Ceir safle caer dros nos Rufeinig a chwrs ffordd Rufeinig yn agos i'r safle hefyd.

Mynydd Bach Trecastell: y cylch cerrig dwyreiniol.
Y cylch cerrig dwyreiniol: manylyn.
Ceir dau gylch cerrig ger pen llethr y bryn. Mae'r cylch cerrig lleiaf yn mesur 16.4 metr (54 troedfedd) ar draws ac yn cynnwys pedair carreg ac olion safleoedd chwech arall. Mae rhes o gerrig, sy'n dynodi tramwyfa hynafol, yn rhedeg o'r cylch llai hyd y cylch mwyaf. Ceir 23 o gerrig yn y cylch mwyaf, i'r dwyrain o'r un llai, gydag olion tyllau i dair carreg arall. Mae'n gylch sylweddol sy'n mesur 44.2 metr (145 troedfedd) ar draws. Awgrymir bwlch bychan yn y cylch y bu mynedfa ddefodol iddi.

Tua 100 metr i'r de-ddwyrain o'r cylchoedd hyn ceir maen hir mawr, ar ei gorwedd yn awr, sy'n mesur 3 metr o hyd a hyd at 2 metr o led. Damcanieithir ei bod yn nodi codiad yr haul adeg ganol gaeaf o safbwynt gwyliwr ym mynedfa'r prif gylch cerrig.

Mae'r garnedd yn mesur 15 metr ar draws. Ei uchder yw 1.5 metr.

Gweler hefyd
------------

* Carnedd gron Mynydd Bach-Trecastell

Ffynhonnell
-----------

* Helen Burnham, *Clwyd and Powys*, 'A Guide to Ancient and Historic Wales' (HMSO, Llundain, 1995), tud. 43.