recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Nofel gan yr awdur Mihangel Morgan ydy ***Dan Gadarn Goncrit***. Fe'i cyhoeddwyd gan wasg Y Lolfa yn 1999.

Adolygiad Gwales
----------------

Nofel ddirgelwch yw hon ar yr olwg gyntaf. Mae darlithydd parchus, Maldwyn Taflun Lewis, yn gyrru ei gar cyflym, ac fe ddigwydd rhywbeth sy’n newid popeth yn ei fywyd. Sut mae’r darlithydd yn ymdopi â’r hyn ddigwyddodd, ac â phopeth arall sy’n dilyn? Ond mae yna fwy na hynny i’r stori - wrth i ni ddilyn trywydd y datblygiadau ym mywyd Maldwyn, cawn gyfle hefyd i gyfarfod â llu o gymeriadau eraill. Yn y cymeriadau hyn y mae cyfoeth y nofel. Mae i fywyd pob un ohonynt haenau cudd o dan y ddelwedd arwynebol, ac mae gan bob un ohonynt gyfrinach, a’r hyn sy’n gafael wrth ddarllen yw'r modd y mae Mihangel Morgan yn plisgo ymaith yr arwynebol, ac yn datgelu’r haenau fesul un nes cyrraedd at galon y gwir. Ac mae’r gwir yn hanes ambell un yn dychryn - nid stori i’r gwangalon yw hon. Er gwaethaf yr argraffiadau cynnar, felly, nid stori’r dirgelwch yw craidd y nofel, ond ein hadnabyddiaeth gynyddol o’r cymeriadau.

Mae amrywiaeth y cymeriadau yn eang - o ddarlithwyr yr Adran Astudiaethau Celtaidd yn y brifysgol, i’r butain Lois, y ddau frawd Hedd ac Ellis Wynne, a’r pâr cariadus Tada Pwdin Mawr a Mama Losin, sy’n cadw lle Gwely a Brecwast yn Aberdyddgu. Mae Aberdyddgu’n gartref i Tanwen, arlunydd na werthodd ddarlun hyd yma, ac i Mared, y feudwyes sy’n mynnu siarad Cymraeg ar bob achlysur. I Aberdyddgu y daw’r cardotyn dieithr a’i gi, ac Alys, yr eneth ifanc sy’n chwilio am ei chariad ar ôl ei ddiflaniad sydyn.

Wrth i’r stori ddatblygu, mae bywydau’r cymeriadau hyn i gyd yn plethu i’w gilydd, ac mae’r dychan ar gymdeithas y dref – ac ar natur bywyd yng Nghymru heddiw - yn ddeifiol.

Mae hon yn nofel gymhleth, a dryslyd ar adegau yn y penodau agoriadol. Ond wrth i’r stori a’r nofel ddatblygu, mae perthnasedd y cyfan yn dod i’r amlwg. Mae’r cymeriadu’n gadarn iawn, iawn – mae eu sgyrsiau, a’u meddyliau, yn rhoi i ni ddarlun llawn o bob un person. Maent yn gymeriadau cymhleth ac annisgwyl, ond cyflawn, ac mae’r profiad o’u dinoethi yn rhoi gwefr – neu’n hytrach, yn creu ias.

Llyfryddiaeth
-------------

* Adolygiad oddi ar , trwy ganiatâd Cyngor Llyfrau Cymru.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart deunod**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau deunod**; yr enw Saesneg yw *Double Dart*, a'r enw gwyddonol yw *Graphiphora augur*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart deunod yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Carn a'Chuilinn - Creag an Fhir-eoin** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Albyn i Monadh Liath yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH428028. Enw'r fam-fynydd yw Carn a'Chuilinn.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart y creigiau**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau'r creigiau**; yr enw Saesneg yw *Northern Rustic*, a'r enw gwyddonol yw *Standfussiana lucernea*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart y creigiau yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cymeriad ffuglennol ym mydysawd *Star Wars* yw **Darth Vader**, a elwid hefyd yn **Anakin Skywalker**.. Mae Vader yn ymddangos yn y drioleg Star Wars wreiddiol fel ffigwr canolog gyda'i weithredoedd yn gyrru plot y tri ffilm cyntaf tra fod ei orffennol fel Anakin Skywalker, a stori ei lygriad, yn ganolog i'r drioleg rhaghanes.

Creuwyd y cymeriad gan George Lucas a mae wedi ei bortreadu gan sawl actor. Mae'n ymddangos ar draws y chwe ffilm *Star Wars* a mae'r cymeriad yn cael ei grybwyll nifer o weithiau yn *Star Wars: The Force Awakens*. Mae e hefyd yn gymeriad pwysig ym mydysawd estynedig *Star Wars* mewn cyfresi teledu, gemau fideo, nofelau, llenyddiaeth a llyfrau comics. Yn wreiddiol roedd yn Jedi oedd wedi ei broffwydo i ddod a chydbwysedd i'r 'Force', mae'n syrthio i ochr dywyll y 'Force' ac yn gwasanaethu yr Ymerodraeth Galaethol ddieflig yn llaw dde i'w feistr Sith, Ymerodwr Palpatine (hefyd adwaenid fel Darth Sidious). Fe hefyd yw tad Luke Skywalker a Princess Leia, tad-cu Kylo Ren a gŵr cyfrinachol Padmé Amidala.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bowen 2005, t. 94
2. ↑  Helinski, Keith. ""Revenge" Is Just Too Sweet Archifwyd 2010-01-16 yn y Peiriant Wayback.", *moviefreak.com*. Retrieved May 5, 2007.
3. ↑  Winzler, Jonathan W. "The Making of Star Wars: Revenge of the Sith (Star Wars)", Powell's Books, April 2005. Retrieved May 5, 2007.
4. ↑  Thornton, Mark. "What is the "Dark Side" and Why Do Some People Choose It?", Ludwig von Mises Institute, May 13, 2005. Retrieved May 5, 2007.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart poethfel**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau poethfel**; yr enw Saesneg yw *Flame*, a'r enw gwyddonol yw *Axylia putris*.

Oedolyn wedi'i fframio
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart poethfel yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Etholaeth seneddol yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, yw **Chatham ac Aylesford** (Saesneg: *Chatham and Aylesford*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Chatham ac Aylesford yng NghaintEtholaeth Chatham ac Aylesford yng Nghaint
* Caint yn LloegrCaint yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Jonathan Shaw (Llafur)
* 2010–presennol: Tracey Crouch (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart y gerddi**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau'r gerddi**; yr enw Saesneg yw *Garden Dart*, a'r enw gwyddonol yw *Euxoa nigricans*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart y gerddi yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Trefn gyfreithiol sydd ar waith yn nhalaith Louisiana, Unol Daleithiau America yw **cyfraith Louisiana** sydd yn yn y bôn yn seiliedig ar y gyfraith Rufeinig, yn hytrach na'r gyfraith gyffredin, ac felly'n unigryw ymhlith systemau cyfreithiol taleithiau'r Unol Daleithiau.

Datblygodd y drefn yn Louisiana o ganlyniad i hanes yr ardal yn ystod yr oes drefedigaethol. Yn niwedd yr 17g, rhoddwyd yr enw La Louisiane, er anrhydedd y Brenin Louis XIV, ar ran fawr o Ffrainc Newydd, tiriogaeth Teyrnas Ffrainc yng Ngogledd America. Daeth dan reolaeth Ymerodraeth Sbaen ym 1769 yn sgil Cytundeb Fontainebleau, a dychwelwyd y diriogaeth i Ffrainc ym 1801 yn ôl telerau Cytundeb Aranjuez. Ym 1803, daeth o'r diwedd yn rhan o'r Unol Daleithiau o ganlyniad i Bryniant Louisiana, a derbyniwyd talaith Louisiana, sydd ond yn cyfateb i ran fach o'r hen diriogaeth, i'r Undeb ym 1812.

Bu nifer o drigolion Louisiana yn disgyn o ymfudwyr Ffrengig, gan gynnwys ffoaduriaid o Acadia a Haiti, ac wedi hen arfer â'r gyfraith Rufeinig a fu'n gyffredin i bobloedd Ladinaidd Ewrop. Cydnabuwyd yr angen i gyfundrefnu'r cyfreithiau yn Louisiana am fod yr hen drefn yn anghyson â dulliau a deddfwriaeth yr Unol Daleithiau. Mabwysiadwyd côd dros dro ym 1806–08 i ddisodli'r hen ddeddfau mewn achosion o gwrthdaro yn y gyfraith. Lluniwyd côd newydd i Louisiana ar sail Côd Napoleon, gyda darpariaethau ar gyfer y gyfraith gyffredin, a fe'i mabwysiadwyd gan y dalaith ym 1824.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Symeon Symeonides, "An Introduction to "The Romanist Tradition in Louisiana": One Day in the Life of Louisiana Law", *Louisiana Law Review* 56:2 (gaeaf 1996), tt. 249–55.
Mae **Carn an Fhidhleir - Leachdann Feith Seasgachain (copa deheuol)** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Tromie i Glen Tilt yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN919807. Y fam-fynydd yw Carn an Fhidhleir.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Càrn a' Gheòidh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Pitlochry i Braemar a Blairgowrie yn Ucheldir yr Alban, 15 km i'r de o dref Braemar; cyfeiriad grid NO107767. Saif ei gopa rhwng rhanbarthau unedol Perth a Kinross a Swydd Aberdeen.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Carn a'Chlamain - Braigh Sron Ghorm** neu **Bràigh Sròn Ghorm** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Tromie i Glen Tilt yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN903783. Y fam-fynydd yw Carn a'Chlamain.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr o Gopaon Cymru

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cymdeithas adeiladu wedi ei leoli yn Abertawe yw **Cymdeithas Adeiladu Abertawe**, (Saesneg:*Swansea Building Society*). Mae'n aelod o Gymdeithas y Cymdeithasau Adeiladu.

Ffurfiwyd y gymdeithas yn 1923. Heddiw mae un o'r tair cymdeithas adeiladu gydfuddiannol sydd ar ôl yng Nghymru ac yn honni bod yr unig fanc neu gymdeithas adeiladu a'i bencadlys yng Ngorllewin Cymru. Yn Rhagfyr 2014 roedd cyfanswm asedau'r gymdeithas yn £227.7 miliwn gyda dros 11,155 o gynilwyr a 1,482 o fenthycwyr. Y prif weithredwr yw Alun Williams.

Elwodd Cymdeithas Adeiladu Abertawe o argyfwng ariannol Gwlad yr Ia yn 2009, wrth i gynilwyr lleol edrych i fuddsoddi mewn sefydliad diogelach. Agorodd y gymdeithas gangen tu allan i ganol dinas Abertawe am y tro cyntaf yn ei hanes. Yn Mai 2010, lansiodd y gymdeithas gyfrif cynilo mewn partneriaeth â chlwb pêl-droed Abertawe, yn ennill incwm ychwanegol i'r clwb drwy gomisiwn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Swansea Building Society – About Us". Swansea Building Society. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2006-10-04. Cyrchwyd 4 Gorffennaf 2010.
2. ↑  "Extract from Building Societies Yearbook 2009/10" (PDF). Building Societies Association. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2012-12-24. Cyrchwyd 5 Gorffennaf 2010.
3. ↑  "Building society profits from Icelandic crash". *South Wales Evening Post*. 29 Ebrill 2010. Cyrchwyd 5 Gorffennaf 2010.
4. ↑  "Swansea Building Society". Swansea City Football Club. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-03-29. Cyrchwyd 5 Gorffennaf 2010.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
Roedd **Cartimandua** neu **Cartismandua** (a deyrnasodd o tua 43 - 69) yn frenhines y Brigantes, sef llwyth Celtaidd yng ngogledd Lloegr.

Daw'r wybodaeth am Cartimandua o weithiau'r hanesydd Rhufeinig Tacitus. Mae Tacitus yn sôn amdani gyntaf yn y flwyddyn 51, ond roedd eisoes wedi bod mewn grym am rai blynyddoedd cyn hynny. Gwnaeth hi a'i gŵr, Venutius, gynghrair â'r Rhufeiniaid a pan ffôdd Caradog at y Brigantes wedi iddo gael ei orchfygu gan Publius Ostorius Scapula tua'r flwyddyn 51, cymerodd ef yn garcharor a'i drosglwyddo i'r Rhufeiniaid.

Rywbryd wedyn, ysgarodd Cartimandua ei gŵr Venutius, a chymerodd ei gludydd arfau, 
Vellocatus, yn ei le. Datblygodd rhyfel rhyngddi hi a Venutius. Pan ymosododd Venutius ar ei theyrnas yn y flwyddyn 57, cafodd Cartimandua gefnogaeth y Rhufeiniad, a yrrodd filwyr i'w hamddiffyn.

Ym Mlwyddyn y Pedwar Ymerawdwr. 69 OC. manteisiodd Venutius ar yr anghydfod ymhlith y Rhufeiniaid i ymosod eto. Y tro hwn cipiodd y deyrnas. Gyrrodd y llywodraethwr Rhufeinig, Marcus Vettius Bolanus, filwyr i achub Cartimandua o afael Venutius, ond ni allasant adfer y deyrnas iddi. Nid oes cofnod pellach amdani.
Map o Gymru gan Humphrey Lhuyd a gyhoeddwyd yn Atlas Lord Burghley yn 1579.

Gwyddor gwneud mapiau a globau yw **cartograffeg**. Yn y gorffennol roedd cartograffwyr yn defnyddio pin a phapur i wneud hynny, ond erbyn heddiw mae llawer o fapiau yn cael eu gwneud trwy ddefnyddio cyfrifiaduron gyda meddalwedd arbennig: dylunio gyda chymorth cyfrifiadur (CAD), Systemau Gwybodaeth Ddaearyddol (GIS) neu feddalwedd dylunio mapiau arbennig eraill. 

Ail-luniad o fap y byd gan Hecataeus, tua 500 CC

Hanes
-----

Dyluniwyd y map cynharaf tua 5000 CC, ond achosodd darganfod geometreg (yn Babilon, tua 2300 CC) ddatblygiadau mawr yn hanes gwneuthuriad mapiau. Mae'n bosib weld hynny ar fap enwog o Nippur (Babilon, tua 1400-1200 CC) a mapiau o'r cyfnod clasurol o'r Aifft.

Cafwyd datblygiadau pellach yng Ngroeg yr Henfyd. Ygrifennodd Strabo (tua 63 CC i 21 OC) ei lyfr dylanwadol *Geographia*. Daearegwyr enwog eraill o'r cyfnod yw Thales o Filetos, Anaximandros o Filetos, Aristarchus o Samos (y dyn cyntaf i ddweud fod y Ddaear yn symud o gwmpas yr haul) ac Eratosthenes o Cyrene. Mae dylanwad Pythagoras ac Aristoteles yn bwysig hefyd. Yn y cyfnod hwnnw y cyflwynwyd y system o hydred a lledred sy'n cael ei ddefnyddio heddiw.

Un o gartograffwyr enwocaf yr Oesoedd Canol oedd Roger Bacon a'r enwocaf yn y 15G oedd y Cymro Humphrey Lhuyd (1527 - 31 Awst 1568) oFoxhall yn Dinbych. Roedd y mwyafrif o'r mapiau a ddylunwyd yn ystod yr Oesoedd Canol yn dangos y byd yn ôl syniadaeth grefyddol y cyfnod, gyda'r tir i gyd yng nghanol disg fawr a'r môr o'i gwmpas. Fodd bynnag, roedd teithiau cyntaf Ewropwyr i'r gorllewin a'r diddordeb mewn gwledydd tramor a chreu gwladfeydd a ddaeth yn sgîl hynny, yn ysbardun i ddatblygu technegau cartograffeg newydd ar linellau mwy gwyddonol.

Gweler hefyd
------------

* Mapiau Arolwg Ordnans
Mae **Dan-deri-cwm** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 38.8 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyddonydd oedd **David Christopher Davies** (1827 – 1885). Roedd Davies yn wreiddiol o Groesoswallt, Sir Amwythig.

Hanes
-----

Haearnwerthwr oedd Davies. Cynorthwyodd i agor chwareli yn yr Almaen a Ffrainc a mwyngloddiau yn Norwy. Etholwyd ef yn Gymrawd o'r Gymdeithas Ddaearegol ym 1872.

Eisteddfod
----------

Cipiodd Davies sawl wobr gyntaf yn yr Eisteddfod mewn pynciau Gwyddonol. Enillodd yn Eisteddfod Caernarfon yn 1880 am draethawd Saesneg ar fwynau. Fe enillodd wobr arall yn Eisteddfod 1884 Lerpwl am bysgodfeydd Cymru.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn 1885 wrth ddychwelyd o Norwy. Roedd hyn cyn cwblhau darn o waith ar ddaeareg Gogledd Cymru.

Cyfrolau
--------

* Treatise on Slae and Slate Quarrying (1878)
* Treatise on Metalliferous Minerals and Mining(1878)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Roberts, O.E (1980). *Rhai o Wyddonwyr Cymru*. Cyhoeddiadau Modern Cymreig. t. 47.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 276460546
* LCCN: no93008808
* ISNI: 0000 0003 8458 5482
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Chemtou** neu **Chimtou** yn safle archaeolegol yn nhalaith Jendouba yng ngogledd-orllewin Tiwnisia, a fu gynt yn rhan o dalaith Rufeinig Affrica. Mae olion y *Simitthu* hynafol (*Simitthus* yn y cyfnod Rhufeinig) yn gorwedd 20 km i'r gorllewin o ddinas Jendouba, yn agos i'r ffin ag Algeria, ar groesffordd dwy ffordd hynafol pwysig : un ohonynt yn cysylltu Carthago a Hippo Regius (Annaba yn Algeria heddiw), a'r llall yn cysylltu Tabraca (Tabarka heddiw) a Sicca Veneria (El Kef heddiw).

Tiwnisia hynafol
Y fforwm yn Chemtou: credir fod yr adeilad yn y canol, a gloddiwyd yn ddiweddar, yn deml Numidaidd
Sefydlwyd y ddinas ar ôl i ddyfryn Medjerda gael ei feddiannu gan y Numidiaid. Mae'n debyg ei bod yn bodoli eisoes yn y 5 CC. Tyfodd yn raddol oherwydd ei lleoliad strategol ar groesffordd llwybrau masnach. Yn nes ymlaen, cododd Micipsa (149-118 CC) deml er cof am ei fab Massinissa, brenin Numidia; defnyddiodd gerrig o'r chwarel leol at y gwaith. Adnabyddid y marmor arbennig o chwarel Chemtou fel "marmor Numidiaidd" (Lladin: *marmor numisticus*) gan y Rhufeiniaid. Mae o ystod o liwiau delicat sy'n amrywio o felyn i liw rhosyn. Cafodd ei ddefnyddio i godi sawl adeilad pwysig yn Chemtou a'r cylch (temlau a filas yn arbennig), ond roedd yn cael ei allforio i leoedd eraill yn ogystal, hyd at gyfnod yr Ymerodraeth Fysantaidd. Ar ôl i Rufain oresgyn Carthago rhoddwyd yr enw swyddogol *Colonia Iulia Augusta Numidica Simitthu* ar y ddinas.

Mae'r cloddio gan archaeolegwyr o Diwnisia a'r Almaen wedi darganfod olion sylweddol o'r cyfnodau Numidaidd a Rhufeinig, ynghyd â llwybr ffordd arbennig yn rhedeg o Chemtou i Tabarka ar yr arfordir oedd yn caniatau allforio'r marmor. Mae'r adfeilion a welir ar y safle heddiw yn nodweddiadol o ddinasoedd Rhufeinig y cyfnod ac yn cynnwys temlau, baddondai, pont dŵr, amffitheatr, fforwm, tai preifat a thai ar gyfer y gweithwyr yn y chwarel gerllaw lle amcangyfrir fod hyd at fil o ddynion yn gweithio.

Mae amgueddfa arbennig o dda ar y safle, diolch i arian gan yr Almaen, ond prin iawn yw'r ymwelwyr hyd yma gan fod Chemtou mor ddiarffordd.

Llyfryddiaeth
-------------

* Hédi Slim ac eraill (gol.), *L'Antiquité*, cyfrol I o *Histoire generale de la Tunisie* (Sud Éditions, Tiwnis, 2003)

  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Drapeau de la Tunisie | **Safleoedd archaeolegol Tiwnisia** | Antiquités |

 |
| Bulla Regia ·
Carthago ·
Chemtou ·
Cilium ·
Dougga ·
Amffitheatr El Jem ·
Gigthis ·
Haïdra ·
Kerkouane ·
Mactaris ·
Musti ·
Oudna ·
Pheradi Majus ·
Sbeïtla ·
Thapsus ·
Thuburbo Majus ·
Utica |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Cenoglys Carrington** (enw gwyddonol: *Radula carringtonii*; enw Saesneg: *Carrington's scalewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru na Lloegr, ond fe'i ceir ar arfordir gorllewinol Iwerddpn a'r Alban.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Cenoglys Carrington** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Digrifwr yw **Dan Thomas** (ganed yn 1980) sy'n perfformio yn y Gymraeg a'r Saesneg. Mae'n arbenigo mewn comedi stand-yp ond mae hefyd yn ysgrifennu dramâu ac yn perfformio mewn meysydd eraill.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Dan yn 1980 a magwyd ef yn Abertawe gan fynychu Ysgol Gyfun Gŵyr - mae bellach yn byw yng Nghaerdydd. Yn ôl ei set llwyfan, magwyd ef mewn teulu cenedlaetholaidd iawn oedd yn cefnogi Cymru annibynnol a mudiadau gweriniaethol. Mae'n gefnogol iawn i'r Gymraeg ac yn perfformio setiau yn yr iaith. Mae hefyd wedi cymryd rhan yn nosweithiau comedi Stand Up For Wales a drefnir gan fudiad Yes Cymru. Er hyn, dydy ei set ddim yn dueddol o fod yn or-wleidyddol.

Gyrfa
-----

Dechreuodd berfformio comedi stand-yp yn 2005 gan ddod yn gomedïwr llawn amser yn 2010.

Cyrhaeddodd rownd derfynol y *Welsh Unsigned Stand Up Awards 2010* a gwobrau cylchgrawn 'Loaded' y *LAFTAS 2010*. Ef oedd enillydd cyntaf erioed cystadleuaeth *Dog Eat Dog Stand Up* De Cymru.

Mae wedi perfformio ar draws Prydain mewn lleoliadau bri-uchel megis, y Glee Club, Highlights, The Comedy Store, Komedia ac mewn amryw o ŵyliau comedi gan gynnwy Gŵyl Gomedi Machynlleth a Gŵyl y Green Man.

Yn 2011, dewiswyd Dan i gefnogi Russell Kane ar ei daith Brydeinig gyda sioe enillydd Gwobr Perrier, "Smokescreens and Castles" ac ar daith arall Russell, "Manscaping".

Mae wedi perfformio yn y Gymraeg mewn nosweithiau gyda comedïwyr eraill fel Phil Cooper , ar gyfres gomedi *Gwerthu Allan* ar S4C, ar Radio Cymru ac ym Maes B yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

### Teledu

* *Deal or No Deal* - gweithio fel artist 'twymo'r tŷ' sy'n cael cynulleidfa mewn hwyliau da cyn dechrau ffilmio rhaglen, ar gyfer sawl sioe
* *Houseguest* - ar ITV
* *Funny Business* ar BBC Wales
* *Gwerthu Allan* - cyfres 2 ar S4C

### Radio

* *The Rhodri Williams Show* - ar BBC Radio Wales
* *What's The Story?* - cynhyrchiad BBC Radio Wales/Tidy Productions).
* *Chaos at the Glee Club* (Goldrush Productions)
* *The World of Acting* (Clare Sturges Productions)

### Llwyfan

Mae wedi ysgrifennu drama *And The Killer Is...* a oedd yn sioe a werthodd bob tocyn yn 2010.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Swyddogol Archifwyd 2018-08-04 yn y Peiriant Wayback.
* Sianel Youtube Dan Thomas
* Dan Thomas ar Twitter
* Clip o routine 'Dog Orgasm Guy'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Cenoglys Lindenberg** (enw gwyddonol: *Radula lindenbergiana*; enw Saesneg: *Lindenberg's scalewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Cenoglys lindenberg yn tyfu ar foncyff coeden
Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Cenoglys Lindenberg** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Bu'r baledwr **Dai'r Cantwr** (c. 1812 – 10 Awst 1874) (neu **David Davies** i roi iddo'i enw llawn) yn amlwg iawn yn Helyntion Beca; alltudiwyd ef i ugain mlynedd oherwydd ei ran yn yr ymgyrch. Roedd yn ddyn tal â gwallt gwinau a barf browngoch.

Ganwyd ef yn Nhregof (neu Dreguff ar lafar), Llancarfan, a bu'n chwarelwr am rai blynyddoedd ac yn was fferm ac yn weithiwr diwydiannol yn Nhredegar cyn ymsefydlu ym Mhontyberem. Bu hefyd yn pregethu ac mae'n bosibl mai ef a enillodd y Delyn yn Eisteddfod y Fenni ym 1838.

Tra'n ceisio dychryn Rheolwr gwaith glo Pontyberem, gweiddodd, *Ni chaiff Sais fod yn rheolwr yng Nghymru, mwyach!* Fe'i daliwyd yn nhafarn y Plough and Harrow ym Mhump-hewl a'i gyfaill Sioni Sgubor Fawr yn y Tymbl. Yn y brawdlys yng Nghaerfyrddin ar 22 Rhagfyr dedfrydwyd Sioni i alltudiaeth am oes, a Dai'r Cantwr i ugain mlynedd o alltudiaeth.

Pan gyrhaeddodd Wlad Van Diemen's Land (neu Tasmania heddiw), roedd yn 31 oed a hynny yng gorffennaf 1844.

Y baledwr
---------

Tra yng ngharchar Caerfyrddin, ysgrifennodd:

Drych i fyd wyf i fod,
Collais glod allswn gael.
Tost yw'r nod, ddyrnod hael
I'w gafael ddaeth a mi.
Yn fy iengtid drycfyd ddaeth,
Yn lle rhyddid - caethfyd maith,
Chwanegwyd er fy ngofid.
Alltud wyf ar ddechrau nhaith...

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  'Helynt y Beca' gan V. Eirwen Davies, tud 42; Gwasg Prifysgol Cymru, 1961.
2. ↑  Y Bywgraffiadur Ar-Lein, Y Llyfrgell Gendlaethol.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **caspoffwngin** (sy’n cael ei farchnata dan yr enw brand Cancidas drwy’r byd) yn gyffur gwrthffyngol lipopeptid sy’n cael ei gynhyrchu gan Merck & Co. Inc a gafodd ei ddarganfod gan James Balkovec, Regina Black a Frances A. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₅₂H₈₈N₁₀O₁₅. Mae caspoffwngin yn gynhwysyn actif yn Cancidas.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- asbergilosis
 - candidïasis

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Caspoffwngin, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- MK-991
 - L-743872
 - 1-[(4R,5S)-5-[(2-Aminoethyl)amino]-N(2)-(10,12-dimethyl-1-oxotetradecyl)-4-hydroxy-L-ornithine]-5-[(3R)-3-hydroxy-L-ornithine]-pneumocandin b0
 - (4R,5S)-5-((2-Aminoethyl)amino)-N(2)-(10,12-dimethyltetradecanoyl)-4-hydroxy-L-ornithyl-L-threonyl-trans-4-hydroxy-L-prolyl-(S)-4-hydroxy-4-(P-hydroxyphenyl)-L-threonyl-threo-3-hydroxy-L-ornithyl-trans-3-hydroxy-L-proline cyclic (6-1)-peptide

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Caspoffwngin". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Mae **Coed Lletywalter**, tua milltir i'r gogledd-ddwyrain o bentref Llanbedr, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1971 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 38.36 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Hanes
-----

Dyma ychydig o hanes Llety Wallter a gasglwyd gan yr awdures Rhiannon Davies Jones trwy law Haf Meredydd gan ei nodi’n frysiog ar ddarnau o bapur a chefn amlenni:

Credid fod Llyn Llety wedi ei greu i ddwy chwaer Plas Aberartro gael lle diddos i roi eu traed yn y dŵr, ac yn lle hyfryd a thawel i ymlacio yng ngwres yr hafau a fu. Mae olion y llyn yna o hyd ond erbyn hyn drain a choed gwern sydd â’u traed yn y dŵr bellach. Mae yna argae cul ar y pen agos i Werncymerau - tybed ai cyflenwi dŵr i dai ystâd Aberartro oedd pwrpas y llyn? Yn ôl y sôn bu farw mab Llety Wallter ac fe daenwyd lliain gwyn dros yr arch fel arwydd o farwolaeth unigolyn ifanc iawn. Ni wyddir ymhle y’i claddwyd - stori arall ydy bod gwr, gof wrth ei alwedigaeth, ar ei ffordd adra o fod wedi bod yn casglu dyledion yn Harlech, wedi cael ei lofruddio, a bod y llofrudd wedi cuddio'r sofrenni mewn cwdyn yn un o furiau Llety Wallter tua 1890. Doedd yno neb yn byw ar y pryd.
Mae Llety yn awgrymu lle i aros. Tybed a oedd y murddun yma yn llety i borthmyn? Roedd gefail gerllaw, a chae i gadw’r gwartheg dros nos (fe fyddai hen nain Penbont, Ann Owen, yn rhentu’r cae yma i gadw buwch dros yr haf). Mae’n bosib fod yna lwybrau’r porthmyn yn bwydo i mewn i’r prif lwybr yn Llety Lloegr a throsodd i‘r Bontddu. Felly ai mynd i fyny heibio Efail Llety dros Pen y Bont heibio i’r Fron Dosdaidd, dros Sarnau’r Geifr ac i fyny i Ben Rallt Fawr ac ymuno yn Llety Lloegr, neu groesi’r afon yn is i lawr ac i fyny heibio’r Allt Goch, ac Uwchlaw’r Coed ac ymlaen heibio Cors y Gedol? Pwy a wyr?  

Mae Coed Llety Walter bellach yn Warchodfa Natur Genedlaethol dan ofal Coed Cadw.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
2. ↑  Pigion o’r papurau bro (Llais Ardudwy): Llety Wallter (rhwng Pentre Gwynfryn a Phenbont, Llanbedr) ym Mwletin Llên Natur rhifyn 64

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Cenllys y muriau** (enw gwyddonol: *Porella platyphylla*; enw Saesneg: *wall scalewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Cenllys y muriau** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Coed Llandyfan** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 30 Mawrth 1984 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.43 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Cenllys llydanddail** (enw gwyddonol: *Porella obtusata*; enw Saesneg: *broad scalewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Cenllys llydanddail** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Coed y Cerrig** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1971 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 20.49 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coed Nant-yr-hwch** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN817554. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 465 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 505 metr (1657 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Coed Nant Penarth** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.46 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
*Charadrius hiaticula*
Mae'r **Cwtiad Torchog** (***Charadrius hiaticula***) yn aelod o deulu'r rhydyddion sy'n nythu trwy'r rhan fwyaf o ogledd Ewrop ac Asia a gogledd-ddwyrain Canada.

Mae ganddo gefn brownllwyd, bol gwyn a bron wen gyda thorch ddu ar ei thraws. Mae ganddo ddu o gwmpas y llygaid a chap brown, gyda gwyn ar y talcen. Gellir gwahaniaethu rhyngddo a'r Cwtiad Torchog Bach, sy'n debyg iawn, trwy fod y Cwtiad Torchog ychydig yn fwy (17-19.5 cm o hyd a 35–41 cm ar draws yr adenydd) ac nad oes ganddo linell felen yn amgylchynu'r llygad na llinell wen ar y talcen rhwng y du a'r brown.

Yn wahanol i'r Cwtiad Torchog Bach, sydd fel rheol yn nythu ger dŵr croyw, mae'r Cwtiad Torchog yn nythu ar y traethau ran amlaf, er fod rhai yn nythu ymhell o'r môr. Mae'n nythu ar dir agored, ac os oes perygl yn agos, er enghraifft Llwynog mae'r oedolion weithiau yn cymryd arnynt eu bod wedi torri adain i geisio ei ddenu ymhellach o'r nyth.

Mae'r adar sy'n nythu yn y gogledd yn symud tua'r de yn y gaeaf, rhai cyn belled ag Affrica ond mae'r adar sy'n nythu ymhellach i'r de yn sefydlog fel rheol. Yn y gaeaf maent yn bwwydo ar y traethau.
Mae **Coed Park House** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 8.72 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Teyrnas Cassander
Diadochi eraill:
     Teyrnas Seleucus
     Teyrnas Lysimachus
     Teyrnas Ptolemi
     Epirus
Eraill
     Carthago
     Gweriniaeth Rhufain
     Gwladychfeydd Groegaidd

Un o olynwyr Alecsander Fawr a brenin Macedonia o 305 CC hyd ei farwolaeth oedd **Cassander**, Hen Roeg: *Κάσσανδρος*, *Kassandros* (ca. 350 CC - 297 CC),

Roedd Cassander yn fab i Antipater. Ceir y cyfnod hanesyddol cyntaf amdano yn cyrraedd llys Alecsander Fawr yn ninas is Babylon yn 323 CC, wedi ei yrru yno gan ei dad. Wedi marwolaeth Alecsander, daeth Antipater yn rheolwr Macedon ar ran mab ieuanc Alecsander, Alexander IV. Pan deimlodd Antipater ei hun ar fin marw yn 319 CC, trosglwyddodd reolaeth y deyrnas i Polyperchon, yn hytrach nag i Cassander.

Ymateb Cassander i hyn oedd gwneud cynghrair ag Antigonus, Ptolemi a Lysimachus yn erbyn Polyperchon. Wedi dinistrio llynges Polyperchon, cyhoeddodd Cassander ei hun yn rheolwr Macedon yn 317 CC. Gosododd warchae ar Olympias, mam Alecsander Fawr, ynghyd a'i weddw Roxane a'i fab Alexander IV, yn ninas Pydna. Pan ildiodd y ddinas, dienyddiodd Olympias, a charcharu Roxane ac Alexander yn Amphipolis. Lladdwyd hwy yn ddiweddarach.

Cyhoeddodd Cassander ei hun y frenin yn 305 CC. Wedi i Antigonus gael ei ladd ym Mrwydr Ipsus yn 301 CC, ni allai neb fygwth ei reolaeth ar deyrnas Macedon.

Olynwyd ef gan ei fab, Philip IV. Ail-sefydlodd Cassander ddinas 
Therma fel Thessalonica, wedi ei henwi ar ôl ei wraig.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 88881779
* LCCN: n83131116
* ISNI: 0000 0000 6630 5254
* GND: 118560476
* SELIBR: 230379
* SUDOC: 075994062

 |