Efallai eich bod yn chwilio am Sant Grwst.
Ffenestr siop grystiau Ffrengig.
Palmiers, bisgedi siwgr a wneir o grwst pwff.
Bwyd pob a wneir o does yw **crwst**. Gwneir y toes o flawd, halen, cymhareb uchel o fraster, ac ychydig o hylif. Gall hefyd gynnwys siwgr a chynhwysion eraill i flasu. Y prif fathau o does a ddefnyddir i wneud crystiau yw crwst brau, crwst pwff, crwst haenog, a chrwst *choux*. Mae gwasgedd anwedd dŵr yn chwyddo'r swigoed aer yn y toes tra'n pobi, a gall yr ager a gynhyrchir wrth i'r braster gyrraedd ei doddbwynt hefydd lefeinio'r crwst. Lefeinir y mwyafrif o grystiau gan ager yn unig, ond ceir crystiau bras a lefeinir gyda burum megis crystiau Danaidd a *brioche*.

Melysfwydydd yw'r mwyafrif o grystiau, ond ceir rhai crystiau sawrus megis *vol-au-vents*, *bouchées*, a rholiau selsig. Bwyteir crystiau melys am bwdin a hefyd am damaid gyda choffi yng nghanol y bore neu am de'r prynhawn. Defnyddir crwst ar ffurf dalennau tenau i leinio padellau i wneud peis a thartenni. Paratoir cig a pates *en croûte* drwy eu hamlapio mewn crwst. Gellir hefyd siapio dalennau trwchus o grwst, a'u llenwi gyda sglein neu eisin.

Geirdarddiad
------------

Daw'r gair Cymraeg "crwst" o'r gair Saesneg Canol *crouste*.

Mathau o grwst
--------------

### Crwst brau

Crwst brau yw'r crwst a ddefnyddir amlaf. Defnyddir cymhareb 2:1 o flawd i fraster. Os menyn yw'r braster ceir crwst bras, os saim llysiau gwyn yw'r braster ceir ansawdd dda. Ceir nifer o amrywiadau drwy ychwanegu cynhwysion, gan gynnwys crwst gwenith cyflawn, crwst cnau, crwst caws, crwst perlysiau, crwst olewydd, a chrwst hadau pabi. Caiff y cynhwysion eu cyfuno'n dda fel bo'r crwst pob yn frau ac yn fain ei ansawdd, ac yn tueddu i falu'n friwsion yn hytrach na haenau. Mae crwst brau melys yr un â chrwst brau, ond yn cynnwys siwgr, a weithiau melynwy. Defnyddir i wneud tartenni a pheis melys. Mae'r crwst Ffrengig *pate sucrée* yn enghraifft o grwst brau sy'n cynnwys siwgr a melynwy.

### Crwst pwff

Lapio menyn gyda chrwst pwff.
Gwneir crwst pwff drwy osod braster a thoes yn haenau. Mae cymhareb y braster yn uchel, yn aml tua 30 y cant o'r cymysgedd. Dylai'r toes fod yn hawdd ei dynnu ond nid yn rhy ystwyth, ac felly defnyddir yn aml cymysgedd o flawd gwenith caled a meddal. Dylai fod ansawdd gwyraidd a solet gan y braster. Defnyddir menyn yn aml i wneud crwst pwff, ond nid yw'n arbennig o addas gan ei fod yn doddi ar dymheredd isel ac yn tueddu i gymysgu â'r toes tra'n gwneud yr haenau. Mae pobyddion sy'n arbenigo mewn crwst pwff yn aml yn defnyddio marjarîn arbennig sy'n cynnwys brasterau o doddbwyntiau uchel.

Y dull sylfaenol o'i wneud yw i rolio'r toes yn betryal o drwch unffurf, a thaenu'r braster dros ddwy ran o dair yr arwyneb. Plygir y toes i wneud tair haen o does sy'n amgáu dwy haen o fraster. Dodir y toes yn yr oergell i'w fferru, ac yna fe'i rolir yn llai trwchus. I wneud crwst pwff yn iawn, ailadroddir y broses o blygu, oeri, a rholio nifer o weithiau cyn pobi.

Bydd crwst pwff yn chwyddo cymaint â dengwaith wrth bobi oherwydd yr ager a gynhyrchir rhwng y braster a'r toes, yn y swigod aer microsgopig a rolir yn y toes tra'n gwneud haenau. Os gwnaed y broses yn iawn, bydd y crwst pob yn gydffurf gydag haenau allanol sy'n fflawiog a chrisbin. Defnyddir crwst pwff yn aml mewn crystiau Ffrengig. Gellir defnyddio llai o fraster i wneud crwst pwff bras. Nid yw crwst pwff bras yn codi cymaint â chrwst pwff, ond mae'n haws i'w wneud.

### Crwst haenog

Cymysgir blawd glwten-isel gyda menyn, bloneg, neu saim llysiau i dorri'r braster yn ddarnau. Defnyddir ychydig iawn o hylif, a chaiff y toes ei drin yn ysgafn. Trwy rolio a phlygu'r toes nifer o weithiau, bydd haenau'r toes yn codi yn y ffwrn gan ffurfio dalennau neu fflawiau tenau. Yn aml dodir sosban llawn dŵr ar waelod y ffwrn tra'n pobi pei sawrus gyda chrwst haenog, gan fydd yr ager yn helpu'r toes codi a rhoi crwst crisbin i ben y bei. Mae crwst haenog yn fwy trwm na chrwst pwff, ac yn haws ei wneud. Math eithriadol o grwst haenog yw *pâte feuilletée*, a wneir drwy blygu ac ailblygu crwst llawn menyn gan ffurfio cannoedd o haenau o flawd a menyn sy'n codi yn y ffwrn yn 12 gwaith ei uchder.

### Crwst *choux*

Proffiteroliau: pyffiau hufen a saws siocled.
*Éclair* siocled wedi ei dorri'n hanner.
Gwneir crwst *choux* drwy gymysgu blawd, halen, menyn, a dŵr berwedig gan ffurfio toes caled, ac ychwanegu wyau cyfan drwy guro. Pobir darnau bychain o'r toes ar estyll pobi, ar dymheredd uchel i gychwyn. Ffurfir swigoed aer wrth gymysgu'r toes, ac mae'r rhain yn chwyddo'n gyflym wrth bobi. O ganlyniad mae'r tu mewn yn llawn tyllau mawr a ellir eu llenwi gyda chynhwysion melys neu sawrus. Mae tu allan y crwst yn ceulo wrth bobi ac yn weddol galed ac yn lliw brown.

Gellir ychwanegu llaeth, ac ychydig o siwgr os yw'n grwst melys. Ymhlith y nifer o felysfwydydd sy'n defnyddio crwst *choux* mae proffiteroliau, *éclairs*, y pwdin *Gâteau St Honoré*, a phyffiau hufen sy'n cynnwys hufen chwip. Enghraifft o grwst sawrus yw *gougère*, sef cylch *choux* a flesir gyda chaws Gruyère neu Emmental. Mae rhai yn ystyried crwst *choux* yn anodd ei wneud, ac os tynnir o'r ffwrn cyn ei bobi'n gadarn i'w gyffwrdd bydd yn cwympo. Ni ddylir ychwanegu'r llenwad nes yr eiliad olaf, rhag ofn i'r crwst gwlychu a gostwng.

### Ffilo

Strwdel afal.
Defnyddir blawd glwten-uchel, wyau, a chymhareb uwch na'r arfer o hylif i wneud toes hydrin o'r enw ffilo a ellir ei rolio neu dynnu'n denau iawn. Mae hyn yn rhoi iddo gryfder tynnol sy'n addas i wneud crystiau megis strwdel. Gwerthir dalennau tenau, tryleu o ffilo parod yn yr archfarchnad. Gellir defnyddio nifer o haenau gyda'o gilydd i gryfhau'r toes. Mae'n rhaid gweithio'n fuan tra'n defnyddio ffilo rhag ofn iddo sychu. Dyler brwsio'r haenau gyda menyn tawdd neu olew i helpu'r crwst i frownio tra'n coginio. Gellir ffrio ffilo yn ogystal â'i bobi.

### Crwst pei

Crwst pei figanaidd.
Crwst pei yw'r prif fath o grwst croyw (hynny yw, heb ei lefeinio) a wneir yn y popty modern. Gan amlaf, cymysgedd syml o flawd, ychydig o ddŵr, braster (30–40 y cant o'r toes), a halen (1–2 y cant) yw crwst pei. Cymysgir yn fuan i geisio atal y toes rhag troi'n rhy ystwyth, sy'n crebachu'r ac yn caledu'r crwst. I wneud y crwst yn haenog, ymdrechir i gadw'r braster mewn rhannau bychain a heb ei daenu'n llwyr trwy'r toes, ac er y diben hwn dodir y toes yn yr oergell cyn ychwanegu'r braster. Bloneg yw'r braster mwyaf boblogaidd i gynhyrchu crwst pei haenog a chanddo flas boddhaol. Nid yw olewon yn addas gan nad ydynt yn solet wrth gymysgu'r toes. Gellir ychwanegu llaeth neu ychydig o siwgr india corn i frownio'r crwst yn well ac i flasu. Yn y cartref ychwanegir ychydig o bowdwr pobi neu soda pobi i wneud y crwst yn freuach, ond yr anfantais yw bydd y crwst yn llai haenog.

### Crwst dŵr poeth

Porc-pei Melton Mowbray.
Crwst a wneir o does trwm yw crwst dŵr poeth, sy'n wahanol i grystiau eraill oherwydd mae'n rhaid defnyddio dŵr poeth ac nid dŵr oer. Gwresogir dŵr a braster, gan amlaf bloneg neu doddion cig eidion, gyda'i gilydd ac yna cymysgir gyda blawd. Mae'n rhaid siapio'r toes tra ei fod yn dwym, rhag ofn i'r braster caledu a gwneud y crwst yn rhy haenog a sych. Gan ei fod yn llawn dŵr mae'r crwst pob yn galed a chryf, sy'n ei wneud yn addas i amgáu peis a phasteiod cig sy'n rhyddhau suddion tra'n coginio, megis y porc-pei a'r bei gêm godi.

### Crwst burum

Gellir gwneud haenau o does burum a menyn, mewn dull tebyg i wneud crwst pwff, i greu crwst Danaidd. Gwneir *brioche* gyda burum hefyd.

### Crystiau eraill

Ymhlith y crystiau eraill a geir mae crwst blawd ceirch a chrwst siwed. Gellir hefyd ystyried y deisen sbwnj Génoise yn fath o grwst.

Offer gwneud crystiau
---------------------

* bwrdd toes/crwst, estyllen does/grwst (neu yn Ne Cymru: bord grasu) – bwrdd sgwâr neu hirsgwar, yn aml o bren, i roli'r toes arno. Gwneir y byrddau gorau o farmor.
* brwsh crwst
* cyllell grwst
* torrwr crwst neu dorrwr bisgedi

Ar draws y byd
--------------

### Gorllewin Ewrop

Yng Ngwledydd Prydain mae crystiau yn cynnwys byns a lefeinir gyda burum. Ar y cyfandir, ceir strwdelau, crystiau cnau, merángs, a chrystiau Danaidd.

Datblygodd traddodiad cywrain a soffistigedig o wneud crystiau yn Ffrainc, y Swistir ac Awstria, gyda phwyslais ar gynhwysion o'r ansawdd gorau a gwaith llaw gofalus a glân, a dilynir y broses hon ar draws y byd heddiw. Yn ôl y traddodiad hwn, mae toes neu deisen yn ffurfio sail i'r crwst, a rhoddir blasau ac ansoddau gwrthgyferbyniol gan lenwi gyda jam, hufen, *crème pâtissière*, neu gwstard, ac yn aml ychwanegir ffondant, siocled, neu eisin.

Mae crystiau Sbaen a Phortiwgal yn llawn wyau, tra bo crystiau'r Eidal yn tueddu i gynnwys cymysgeddau o gnau ac nid cymaint o gynnyrch llaeth.

### Dwyrain Ewrop a'r Dwyrain Canol

Dylanwadwyd traddodiad crystiau yn Nwyrain Ewrop a'r Dwyrain Canol gan goginiaeth Otomanaidd. Defnyddir ffilo yng Ngwlad Groeg, Dwyrain Ewrop a'r Dwyrain Canol i wneud nifer o fwydydd melys a sawrus, megis *spanakopita* (trionglau caws a sbigoglys) a baclafa (crwst mêl a chnau).

### De a Dwyrain Asia

Ceir rhai crystiau yng nghoginiaeth India, megis y samosa. Nid yw crystiau yn gyffredin iawn yn Tsieina, ac eithrio lloerdeisenni.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  (Saesneg) pastry (food). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 5 Mehefin 2015.
2. ↑  (Saesneg) baking: steam leavening. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 5 Mehefin 2015.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Davidson, Alan. *The Oxford Companion to Food* (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2006), t. 585.
4. ↑   crwst. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 27 Rhagfyr 2014.
5. 1 2  Good Housekeeping *Food Encyclopedia* (Llundain, Collins & Brown, 2009), t. 432.
6. ↑  (Saesneg) Pastry recipes. BBC Food. Adalwyd ar 5 Mehefin 2015.
7. 1 2 3 4 5  (Saesneg) baking: puff pastry, chou paste. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 5 Mehefin 2015.
8. ↑  *Food Encyclopedia* (2009), tt. 433.
9. ↑  (Saesneg) Flaky pastry recipes. BBC Food. Adalwyd ar 9 Mehefin 2015.
10. ↑  (Saesneg) Choux pastry recipes. BBC Food. Adalwyd ar 5 Mehefin 2015.
11. 1 2  (Saesneg) Filo pastry recipes. BBC Food. Adalwyd ar 9 Mehefin 2015.
12. ↑  (Saesneg) Hot water crust pastry recipes. BBC Food. Adalwyd ar 9 Mehefin 2015.
13. ↑  (Saesneg) Baking Guide: Hot water crust pastry. *The Guardian*. Adalwyd ar 9 Mehefin 2015.