Gwleidydd o Gymro oedd **Clement Edward Davies** (19 Chwefror 1884 – 23 Mawrth 1962). Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Maldwyn o 1929 i 1962 ac arweinydd Y Blaid Rhyddfrydol rhwng 1945 a 1956.

Bywyd personol
--------------

Ganwyd Davies yn Llanfyllin, y ieuengaf o saith blentyn Moses Davies, arwerthwr ac henadur ar Gyngor Sir Drefaldwyn ac Elizabeth Margaret (née Jones) ei wraig. Cafodd ei addysgu yn ysgol Sir Llanfyllin a Neuadd y Drindod, Caergrawnt lle raddiodd gyda gradd dosbarth gyntaf yn y gyfraith ym 1907.

Priododd Jano Elizabeth Davies, merch fabwysiedig Morgan Davies, llawfeddyg Cymreig amlwg yn Llundain; bu iddynt tri mab ac un ferch, ond bu dau o'r meibion a'r ferch marw yn eu hugeiniau. Bu farw eu mab hynaf, David, ym 1939 o ganlyniad i achosion naturiol cysylltiedig ag epilepsi, bu i'r ferch, Mary, marw drwy hunanladdiad ym 1941 a chafodd mab arall, Geraint, ei ladd ar wasanaeth filwrol ym 1942.

Gyrfa
-----

Wedi graddio o Gaergrawnt bu Davies yn darlithio yn y gyfraith yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1908 i 1909 cyn cael ei alw i'r Bar yn Lincoln's Inn. Bu'n gweithredu fel bargyfreithiwr yng Nghylchdaith Gogledd Cymru am flwydd cyn symud i Gylchdaith Gogledd Lloegr ym 1910.

Ar doriad y Rhyfel Byd Cyntaf ym 1914 gwirfoddolodd Davies ar gyfer gwasanaeth milwrol, ond cafodd ei bostio yn lle hynny i swyddfa'r Procuradur Cyffredinol fel cynghorydd ar weithgareddau'r gelyn mewn gwledydd niwtral ac ar y môr, wedyn cafodd secondiad i adran masnachu gyda'r gelyn y Bwrdd Masnach.

Wedi'r rhyfel bu'n ysgrifennydd i lywydd y Llys Profiant, Ysgariad, a'r Morlys o 1918 i 1919. Bu'n ysgrifennydd i Feistr y Rholiau o 1919 i 1923 ac o 1919 hyd 1925 bu'n gwnsler iau i'r Trysorlys.

Fe'i gwnaed yn Gwnsler y Brenin ym 1926.

O 1935 hyd ei farwolaeth bu'n gwasanaethu fel cadeirydd Llysoedd Sesiwn Chwarterol Sir Drefaldwyn.

Rhoddodd y gorau i'w waith gyfreithiol ym 1930 pan ymunodd â bwrdd cwmni Unilever, gan barhau'n aelod o'r bwrdd hyd 1941 pan ymddiswyddodd er mwyn canolbwyntio ar ei waith gwleidyddol.

 Car Clement Davies wedi ddamwain ger Feifod, 1953

Gyrfa wleidyddol
----------------

Cafodd Davies ei ethol i Dŷ'r Cyffredin yn Etholiad Cyffredinol 1929 fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Sir Drefaldwyn. Yn  fuan wedi ei ethol, ym 1931, rhannodd y Blaid Ryddfrydol yn dri grŵp gyda Davies yn ymuno â grŵp y Rhyddfrydwyr Cenedlaethol a oedd yn cefnogi'r Llywodraeth. Daeth dan bwysau cynyddol gan ei gymdeithas Ryddfrydol leol a'i ragflaenydd fel Aelod Seneddol, yr Arglwydd Davies i ymuno â'r wrthblaid. Ym 1939, ymddiswyddodd o'r Rhyddfrydwyr Cenedlaethol a chwip y Llywodraeth Genedlaethol, er hynny ym 1940, fe fu'n gadeirydd y *Grŵp Gweithredu Holl Bleidiol* a oedd yn pwyso am lywodraeth unedig i reoli dros gyfnod yr Ail Ryfel Byd gan chwarae rôl sylweddol yn yr ymgyrch i orfodi ymddiswyddiad y Prif Weinidog, Neville Chamberlain.

Yn ystod ei gyfnod fel aelod o'r meinciau cefn bu Davies yn gwasanaethu ar nifer o bwyllgorau, gan wneud gwaith bellgyrhaeddol ym maes iechyd cyhoeddus. Bu'n gadeirydd ar ymchwiliad i achosion y ddarfodedigaeth yng Nghymru rhwng 1937 a 1938 ymchwiliad a daeth o hyd i ddiffygion difrifol o ran darparu gwasanaethau iechyd cyhoeddus a thai, er bu'n rhaid disgwyl tan ddiwedd y Rhyfel cyn gweithredu ar argymhellion ei bwyllgor, bu ei waith yn garreg filltir bwysig yn natblygiad gweinyddiaeth iechyd yng Nghymru.

### Arweinydd y Blaid Ryddfrydol

Ym 1945 collodd Archibald Sinclair, Arweinydd y Blaid Ryddfrydol, ei sedd, ac mewn chwalfa i'w blaid bu Davies yn un o ddim ond dwsin o aelodau Rhyddfrydol i gael eu dychwelyd i Dŷ'r Cyffredin. Roedd chwech o'r ASau yn aelodau newydd o'r Tŷ, gan adael y blaid efo pwll bas o ddarpar arweinwyr newydd; ymysg yr *hen bennau* roedd David Lloyd George, a oedd yn amlwg, yn tynnu at derfyn ei yrfa wleidyddol a Megan Lloyd George, benyw mewn cyfnod pan oedd y cysyniad o AS benywaidd yn newyddbeth, a'r cysyniad o arweinydd plaid fenywaidd yn chwyldroadol o hurt; cafodd Davies ei ethol fel arweinydd newydd y Blaid yn ddiofyn, braidd, yn niffyg dewis amgen. Roedd Davies, ei hun, yn gweld ei etholiad i'r arweinyddiaeth fel dewis "gofalwr" wrth ddisgwyl i Sinclair cael ei ail ethol mewn isetholiad, ond methodd Sinclair i gael ei ail ethol, gan hynny, bu Davies yn arwain y blaid am gyfnod o ddeuddeng mlynedd.

Cafodd Davies ei godi i'r Cyfrin Gyngor ym 1947.

Cyfnod o drai pellach i'r Rhyddfrydwyr bu cyfnod Davies fel arweinydd, ond cyfnod o gadw'r blaid yn fyw hefyd. Gwrthododd cais gan Winston Churchill am gytundeb etholiadol yn etholiad cyffredinol 1950, gwrthododd cynnig sedd yng nghabinet Churchill ym 1951 a chynnig Churchill i'r ddwy blaid uno yn yr un flwyddyn. Oni bai am Davies fyddai'r Blaid Ryddfrydol heb barahu i fodoli a gweld y cynnydd yn ei gynrychiolaeth Seneddol o dan Jo Grimond, Jeremy Thorpe na David Steel, cyn i'r Blaid Ryddfrydol darfod trwy uno a'r SDP ym 1987.

Roedd Davies yn lladmerydd y syniad o **Un Llywodraeth i'r Byd i Gyd**, ac yn llywydd y Gymdeithas Seneddol dros Lywodraeth Bydol; cafodd ei enwebu am Wobr Heddwch Nobel ym 1955 am ei gyfraniad at geisio creu Llywodraeth Byd Eang, ond ni fu'r enwebiad yn llwyddiannus.

Marwolaeth
----------

Ers colli tri o'i blant yn olynol rhwng 1939 a 1942, bu Davies yn ceisio cysur trwy or-yfed, a bu'n byw efo cyflwr alcoholiaeth hyd iddi achosi ei farwolaeth mewn clinig yn Llundain yn 68 mlwydd oed.

Llyfryddiaeth
-------------

* Alun Wyburn-Powell, *Clement Davies: Liberal Leader* (Llundain: Politico's, 2003)

Dolenni allanol
---------------

* Archif Clement Davies yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Clement Davies yn y Bywgraffiadur Cymreig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Francis Boyd, "Davies, Clement Edward (1884–1962)", rev. Mark Pottle, *Oxford Dictionary of National Biography* (Oxford University Press, 2004); ar-lein, adalwyd 8 Ionawr 2016
2. ↑  "DAVIES, CLEMENT EDWARD (1884 - 1962)", *Y Bywgraffiadur Cymreig*; adalwyd 8 Ionawr 2016
3. ↑  "DAVIES, Rt Hon. Clement (Edward)", *Who Was Who*, (A & C Black, 1920–2016); ar-lein, adalwyd 8 Ionawr 2016]
4. ↑  "ABERYSTWYTH - Y Negesydd". Cwmni Gwasg Idris. 1907-12-19. Cyrchwyd 2016-01-08.
5. ↑  Dutton, David *Liberals in Schism: A History of the National Liberal Party*
6. ↑  "Mr. Clement Davies." *The Times*, 24 Mawrth 1962

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**David Davies** | **Aelod Seneddol dros Faldwyn**1929 – 1962 | Olynydd:**Emlyn Hooson** |
| Swyddi gwleidyddol |
|
| Rhagflaenydd:**Archibald Sinclair** | **Arweinydd y Blaid Ryddfrydol**1945 – 1956 | Olynydd:**Jo Grimond** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 25511499
* LCCN: nr2003037626
* ISNI: 0000 0000 8366 0194
* GND: 123487250
* SUDOC: 248362259
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |