recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Etholaeth seneddol yn Norfolk, Dwyrain Lloegr, yw **Canol Norfolk** (Saesneg: *Mid Norfolk*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Canol Norfolk yn NorfolkEtholaeth Canol Norfolk yn Norfolk
* Norfolk yn LloegrNorfolk yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1997: Richard Ryder (Ceidwadol)
* 1997–2010: Keith Simpson (Ceidwadol)
* 2010–presennol: George Freeman (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Castell Normanaidd ydyw **Castell Abertawe** (Cyfeirnod OS: SS 658 931) a sefydlwyd gan Henry de Beaumont yn 1106 fel *caput* Arglwyddiaeth Gŵyr.

Hanes
-----

Mae'n debyg i'r castell gwreiddiol fod yn lloc siap petryal ar lan ddwyreiniol Afon Tawe, wedi'i amgylchynu i'r gogledd, y gorllewin a'r de gan gastell mwnt a beili allanol. Mae'n debygol iddo gynnwys beili mewnol, ond cred rhai mai gwaith modrwyol oedd yno. Ymosodwyd ar y castell newydd gan y Cymry yn 1116 ond deliodd y castell mewnol. Ar ôl sawl ymosodiad dilwyddiant arall, disgynodd y castell yn 1217, ond dychwelodd e i berchnogaeth y Saeson yn 1220 fel rhan o gytundeb rhwng Llywelyn ap Iorwerth a Harri III. Yn fuan wedi hyn, mae'n debyg i wal garreg fewnol ag un tŵr o leiaf gael eu hadeiladu.

Yn ddiweddarach yn y 13g adeiladwyd mur yn lle'r beili allanol. Yr unig weddillion gweladwy yw dwy ochr y "castell newydd" petryal a adeiladwyd yng nghornel dde-ddwyreiniol y beili allanol tuag at ddiwedd y 13g neu ddechrau'r 14g. Mae'r ochr ddeheuol, sy'n dod i ben ar dŵr tal siap garderobe, wedi ei orffen gan gyfres o arcedau cain ar ben y wal, sy'n debyg i strwythurau llysoedd Esgob Tŷ Ddewi yn Llandyfái ac yn Nhyddewi. Erbyn hyn, roedd y castell wedi colli ei bwysigrwydd milwrol. Mae'n bosib i'r castell ddisgyn i ddwylo cefnogwyr Owain Glyndŵr yn nechrau'r 15g. Yn y 18fed a'r 19g, defnyddiwyd amryw rannau o'r castell fel marchnad, neuadd dref, neuadd ymarfer a charchar. Tynnwyd tu mewn y castell newydd i lawr yn y 20g yn ystod adeiladu swyddfa papur newydd.

Mynediad
--------

Mae'r adfeilion erbyn heddiw wedi eu cryfhau a'u agor allan, fel bod modd eu gweld o'r stryd. Mae'r safle yn ngofal Cadw.

Ffynhonnell
-----------

* B. Morris, *Swansea Castle*; RCAHMW, *Glamorgan, Vol III, part (1b), The Later Castles* (2000)
Mae olion **Castell Aberedw**, sydd hefyd yn cael ei adnabod wrth yr enw 'Castell yn Elfael Uwch Mynydd', wedi eu lleoli ym mhentref Aberedw ym Mhowys. Cafodd ei adeiladu yn hwyr yn y 12g, ac yn ôl pob tebyg wedi disodli'r castell mwnt a beili a leolwyd ychydig gannoeddd o fedrau i ffwrdd.

Hanes
-----

Cafodd y castell ei osod i Walter Heckelutel, dan Drwydded Grenellog (yr hawl i adeiladu wal sy'n cynnwys elfenau amddiffynnol), gan y Brenin Edward I o Loegr ar 24 Tachwedd 1284. Mae rhai yn awgrymu bod yr angen am Drwydded Grenellog yn foddion i'r Brenin darostwng yr arglwyddi i'w awdurdod, ond mae eraill yn anghytuno.  Mae hanes cynharach y castell yn ansicr. Mae rhai haneswyr wedi awgrymu bod y castell gwreiddiol wedi ei adeiladu gan y Normaniaid wrth iddynt geisio cael troedle i mewn i ddeheubarth Cymru ym 1093.

Mae eraill wedi awgrymu ei fod yn gastell Cymreig yn wreiddiol. Yn sicr roedd Aberedw yn nwylo Tywysogaeth Gwynedd erbyn 1282 gan fod Llywelyn ap Gruffudd wedi gwario ei noson olaf ar dir y byw yn y castell cyn iddo deithio i Cilmeri lle cafodd ei lofruddio gan Adam Francton, un o asiantau Brenin Lloegr.

Disgrifiad
----------

Roedd y castell yn adeilad hirsgwar gyda thyrau crwn 6 metr (20 troedfedd) ar bob ongl. Roedd yn cael ei amgylchynu gan ffos tua 10 i 15 metr (33 i 49 troedfedd) o led. Mae'n sefyll i'r dwyrain o orlifdir Afon Gwy. Mae olion y ffos i'w gweld ar y tair ochr arall. Roedd mynediad drwy sarn ar draws y ffos ar yr ochr ddwyreiniol. Mae rhai arwyddion o adeiladau mewnol yn goroesi. Mae olion llithrennau geudy (fath o doiled) yn y tyrau dwyreiniol. Mae'r adeilad bellach yn adfail. Cafodd y rhan fwyaf o ochr orllewinol y castell ei ddinistrio wrth adeiladu rheilffordd yn y 19eg ganrif. Cafodd llawer o gerrig y castell eu defnyddio ar gyfer gosod sylfeini'r trac. Mae'r adfeilion mewn cyflwr gwael iawn ac mae erydu yn parhau i achosi difrod i'r safle.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Philip Davis (2007-01-20). "Aberedw Castle". The Gatehouse. Cyrchwyd 2016-04-28.
2. ↑  "English Licences to Crenallate Some Analysis". The Gatehouse. 2007-01-20. Cyrchwyd 2007-05-03.
3. ↑  "Fforest Fields". Fforestfields.Co.Uk. 2006-08-03. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2006-12-08. Cyrchwyd 2007-02-14. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
4. ↑  Ymddiriodolaeth Archealegol Clwyd Powys - Aberedw adalwyd 21/05/2018
5. ↑  Melesina Bowen (2003). "British Women Romantic Poets Project". University of California. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-08-07. Cyrchwyd 2007-05-03.
6. ↑  Philip Davis (2007-01-20). "Site Types in the Listings". The Gatehouse. Cyrchwyd 2007-05-03.
7. ↑  Marvin Hull. "Castle Preservation: Vanished Castles". Castles Unlimited. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 16 June 2007. Cyrchwyd 2007-05-03. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
Roedd **Canol De Cymru** yn etholaeth Senedd Ewrop a oedd yn cwmpasu canol deheubarth Cymru, gan gynnwys dinas Caerdydd.

Hanes
-----

Cyn mabwysiadu ffurf ar gynrychiolaeth gyfrannol ym 1999, defnyddiodd y Deyrnas Unedig dull "Y Cyntaf i'r Felin" ar gyfer etholiadau Ewropeaidd yng Nghymru, Lloegr a'r Alban. Roedd yr etholaethau Senedd Ewropeaidd a ddefnyddid o dan y system honno yn llai na'r etholaethau cyfredol ac yn ethol un aelod yr un.

Cafodd yr etholaeth ei chreu ar gyfer etholiad senedd Ewrop 1994 allan o'r rhan helaethaf o etholaeth Ewrop De Cymru ac etholaeth seneddol Cwm Cynon, Daeth y sedd yn rhan o etholaeth Cymru gyfan ym 1999.

Roedd yr etholaeth yn cynnwys etholaethau seneddol Canol Caerdydd, Gogledd Caerdydd, De Caerdydd a Phenarth, Gorllewin Caerdydd, Cwm Cynon, Pontypridd, Y Rhondda, Bro Morgannwg.

Aelodau etholedig
-----------------

| Etholiad | Aelod | Plaid |
| --- | --- | --- |
|  | 1994 | Wayne David | Llafur |

### Canlyniad Etholiad 1994



| Etholiad Senedd Ewrop, 1994: Etholaeth canol De Cymru |
| --- |
| Plaid | Ymgeisydd | Pleidleisiau | % | ±% |
|
|  | Llafur | Wayne David | 115,396 | 61.4 |  |
|  | Ceidwadwyr | Mrs L A Verity | 29,340 | 15.6 |  |
|  | Plaid Cymru | G O Llywelyn | 18,471 | 10 |  |
|  | Democratiaid Rhyddfrydol | John Dixon | 18,471 | 9.8 |  |
|  | Gwyrdd | C J von Ruhland | 4.002 | 2.1 |  |
|  | Plaid Gomiwnyddol Prydain | Robert Griffiths | 1,106 | 0.7 |  |
|  | Deddf Naturiol  | G Dugday | 889 0.6 | 0.7 |  |
| **Mwyafrif** | 86,056 | 45.8 |  |
| **Y nifer a bleidleisiodd** | 477,182 | 39.4 |  |
|  | Llafur yn **cadw** | **Gogwydd** |  |  |

1. ↑   adalwyd 1 Rhag 1913
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Canol Ealing ac Acton** (Saesneg: *Ealing Central and Acton*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Canol Ealing ac Acton yn Llundain FwyafEtholaeth Canol Ealing ac Acton yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–2015: Angie Bray (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Rupa Huq (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Canol Croydon** (Saesneg: *Croydon Central*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Canol Croydon yn Llundain FwyafEtholaeth Canol Croydon yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1945.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–1992: John Moore (Ceidwadol)
* 1992–1997: Paul Beresford (Ceidwadol)
* 1997–2005: Geraint Davies (Llafur)
* 2005–2010: Andrew Pelling (Ceidwadol, *2005-2007* / Annibynnol, *2007-2010*)
* 2010–2017: Gavin Barwell (Ceidwadol)
* 2017–presennol: Sarah Jones (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Logo Wimbledon
Cyn bencampwr y byd Steffi Graf, o'r Almaen
Twrnamaint tenis hynaf y byd a ystyrir yn aml fel y gystadleuaeth denis uchaf ei fri yw **Pencampwriaethau, Wimbledon** neu **Wimbledon**. Fe'i gynhelir yng Nglwb *All England* ym maestref Wimbledon, Llundain, ers 1877. Wimbledon yw'r hynaf o bedwar twrnamaint tenis y Gamp Lawn, a'r unig un a barheir i chwarae ar gyrtiau gwair.

Cynhelir y twrnamaint bob blwyddyn am 14 diwrnod o ddiwedd Mehefin i gychwyn Gorffennaf, gyda rownd derfynol y senglau dynion, a chwaraeir ar Ddydd Sul, fel uchafbwynt y cystadlaethau. Chwaraeir pump prif gystadleuaeth yn y twrnamaint, yn ogystal â phedair cystadleuaeth iau a phedair cystadleuaeth wahoddiad.

Wimbledon yw'r drydedd twrnamaint yn nhymor blynyddol y Gamp Lawn; rhagflaenir gan Bencampwriaeth Agored Awstralia, ar gyrtiau caled, a Phencampwriaeth Agored Ffrainc, ar gyrtiau clai. Fe'i olynir gan Bencampwriaeth Agored yr Unol Daleithiau, ar gyrtiau caled. Mae Pencampwriaethau Clwb y Frenhines, a gynhelir ar gyrtiau gwair yn Llundain, hefyd yn dwrnamaint poblogaidd sy'n rhagflaenu Wimbledon.

Mae traddodiadau Wimbledon yn cynnwys bwyta mefus a hufen, nawddogaeth frenhinol, côd gwisg llym ar gyfer cystadleuwyr, a bechgyn a merched y bêl. Traddodiad arall sydd ddim mor boblogaidd yw galwadau "*rain stops play*" lle bo glaw yn rhwystro chwarae ac o ganlyniad mae gornestau yn cymryd mwy o amser neu'n rhedeg mewn i amser gornestau eraill; adeiladwyd tô sy'n tynnu'n ôl ar y Cwrt Canolog er mwyn delio â'r broblem hyn yn 2009.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Clarey, Christopher (5 Gorffennaf, 2008). Traditional Final: It’s Nadal and Federer. *The New York Times*. Adalwyd ar 28 Medi, 2008. "*I love playing him, especially here at Wimbledon, the most prestigious tournament we have.*"
2. ↑  (Saesneg) Wimbledon 2008. iloveindia.com. Adalwyd ar 28 Medi, 2008. "*Wimbledon is the most prestigious tennis tournament in the world.*"
3. ↑  (Saesneg) The Championships, Wimbledon 2008 — Provisional Programme of Play. Y Pencampwriaethau, Wimbledon. Adalwyd ar 28 Medi, 2008.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol
Bwrdeistref fetropolitan ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Fetropolitan Tameside** (Saesneg: *Metropolitan Borough of Tameside*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 103 km², gyda 226,439 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio Bwrdeistref Fetropolitan Stockport i'r de, Dinas Manceinion i'r gorllewin, Bwrdeistref Fetropolitan Oldham i'r gogledd, a Swydd Derby i'r dwyrain.

Bwrdeistref Fetropolitan Tameside ym Manceinion Fwyaf
Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Yn wreiddiol daeth o dan reolaeth cyngor sir fetropolitan Manceinion Fwyaf, ond ym 1986, fel yr holl fwrdeistrefi metropolitan eraill yn Lloegr, daeth yn awdurdod unedol i bob pwrpas.

Mae'r rhan fwyaf o'r fwrdeistref yn ddi-blwyf, gyda dim ond un plwyf sifil, sef Mossley. Mae ei phencadlys yn nhref Ashton-under-Lyne. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys trefi Audenshaw, Denton, Droylsden, Dukinfield, Hyde, Mossley a Stalybridge.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 21 Awst 2020
Bwrdeistref fetropolitan ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Fetropolitan Rochdale** (Saesneg: *Metropolitan Borough of Rochdale*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 158 km², gyda 222,412 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio Bwrdeistref Fetropolitan Oldham i'r de-ddwyrain, Dinas Manceinion i'r de, Bwrdeistref Fetropolitan Bury i'r gorllewin, Swydd Gaerhirfryn i'r gogledd, a Gorllewin Swydd Efrog i'r gogledd-ddwyrain.

Bwrdeistref Fetropolitan Rochdale ym Manceinion Fwyaf
Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Yn wreiddiol daeth o dan reolaeth cyngor sir fetropolitan Manceinion Fwyaf, ond ym 1986, fel yr holl fwrdeistrefi metropolitan eraill yn Lloegr, daeth yn awdurdod unedol i bob pwrpas.

Mae'r fwrdeistref yn ardal ddi-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Rochdale ei hun. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys trefi Heywood, Littleborough, Middleton a Milnrow.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 22 Awst 2020
Gem fwrdd strategol ar gyfer dau i bedwar chwaraewr yw **Blokus**. Cafodd ei dyfeisio gan **Bernard Tavitian**  a'i chyhoeddi gyntaf yn 2000 gan y cwmni Ffrengig Sekkoïa. Mae wedi ennill sawl gwobr, gan gynnwys gwobr Mensa Select a'r Teacher's Choice Award yn 2004. Gwerthwyd y gêm i Mattel yn 2009.

Blwch y gêm fwrdd 'Blokus'
Mae'r gêm yn cael ei chwarae ar fwrdd sgwâr sydd wedi'i rannu'n 20 rhes a 20 colofn, gan roi cyfanswm o 400 o sgwariau. Mae cyfanswm o 84 darn yn y gêm, wedi'u trefnu yn 21 siâp i bob un o bedwar lliw: glas, melyn, coch a gwyrdd. Mae'r 21 o siapiau wedi'u seilio ar bolyominos rhydd o un i bum sgwâr (un monomino, un domino, dau tromino/triomino, pum tetromino, a 12 pentomino). 

 Siapiau'r 21 darn Blokus
Mae'r rheolau fel a ganlyn:

* Mae trefn chwarae wedi'i seilio ar liw y darnau: glas, melyn, coch, gwyrdd.
* Gosodir y darn cyntaf o bob lliw yn un o bedair cornel y bwrdd. Rhaid gosod pob darn newydd fel ei fod yn cyffwrdd ag o leiaf un darn o'r un lliw, gyda dim ond cyswllt o un cornel i'r llall — ni all ymylon gyffwrdd. Fodd bynnag, caniateir i ymylon dau ddarn o liw gwahanol gyffwrdd.
* Pan na all chwaraewr roi darn ar y bwrdd, mae'n ymatal, ac mae chwarae'n parhau fel arfer. Mae'r gêm yn dod i ben pan na all unrhyw un o'r chwaraewyr roi darn arall ar y bwrdd.

Pan fydd gêm yn dod i ben, mae'r sgôr yn seiliedig ar nifer y sgwariau sydd gan bob chwaraewr ar y bwrdd (ee mae tetromino werth 4 pwynt). Os bydd chwaraewr yn llwyddo i chwarae ei holl ddarnau, bydd yn cael sgôr bonws o 20 pwynt. Os mai monomino oedd y darn olaf a chwaraewyd, rhoir 15 pwynt.

Mae rheolau blokus yn caniatáu ar gyfer gemau chwaraewr dau neu dri chwaraewr hefyd. Mewn gemau dau chwaraewr, mae pob chwaraewr yn cymryd dau liw. Mewn gemau tri chwaraewr, naill ai mae un o'r chwaraewyr yn cymryd dau liw neu fel arall "mae'r darnau o'r pedwerydd lliw yn cael eu rhoi ar y bwrdd mewn ffordd nad yw'n strategol."

Mae amrywiadau o'r gêm yn cynnwys:

* Blokus Duo/Travel Blokus
* Blokus Trigon
* Blokus Giant
* Blokus Junior
* Rumis/Blokus 3D

Mae fersiynau cyfrifiadurol wedi'u creu hefyd, yn cynnwys *Blokus World Tour* (PC) a *Blokus Portable: Steambot Championship* (Playstation Portable).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Archifwyd 2015-01-05 yn y Peiriant Wayback. Blokus : Official website
2. ↑  Glenn, Joshua; Larsen, Elizabeth Foy (14 Hydref 2014). *UNBORED Games: Serious Fun for Everyone*. Bloomsbury Publishing. t. 28. ISBN 978-1-63286-046-0. Cyrchwyd 15 April 2015.
3. 1 2  "Blokus : Official website". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-12-27. Cyrchwyd 2019-06-10.
4. 1 2  "Blokus Rules". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-12-27. Cyrchwyd 2019-06-10.
Bwrdeistref fetropolitan ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Fetropolitan Bolton** (Saesneg: *Metropolitan Borough of Bolton*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 140 km², gyda 287,550 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref Fetropolitan Bury i'r dwyrain, Dinas Salford i'r de, Bwrdeistref Fetropolitan Wigan i'r gorllewin, a Swydd Gaerhirfryn i'r gogledd.

Bwrdeistref Fetropolitan Bolton ym Manceinion Fwyaf
Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Yn wreiddiol daeth o dan reolaeth cyngor sir fetropolitan Manceinion Fwyaf, ond ym 1986, fel yr holl fwrdeistrefi metropolitan eraill yn Lloegr, daeth yn awdurdod unedol i bob pwrpas.

Rhennir y fwrdeistref yn dri phlwyf sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Bolton lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys trefi Blackrod, Farnworth, Horwich, Kearsley a Westhoughton.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 22 Awst 2020
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Ysbigfrwynen y morfa** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Bolboschoenus maritimus* a'r enw Saesneg yw *Sea club-rush*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Clwbfrwynen Arfor, Clwb Frwynen y Morfa, Clwpfrwynen Arfor, Clwpfrwyn y Morfa.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Ysbigfrwynen y morfa***
Bwrdeistref fetropolitan yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Bwrdeistref Fetropolitan Barnsley** (Saesneg: *Metropolitan Borough of Barnsley*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 329 km², gyda 246,866 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref Fetropolitan Doncaster i'r dwyrain, Bwrdeistref Fetropolitan Rotherham a Dinas Sheffield i'r de, Swydd Derby, i'r gorllewin, a Gorllewin Swydd Efrog i'r gogledd.

Bwrdeistref Fetropolitan Barnsley yn Ne Swydd Efrog
Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Yn wreiddiol daeth o dan reolaeth cyngor sir fetropolitan De Swydd Efrog, ond ym 1986, fel yr holl fwrdeistrefi metropolitan eraill yn Lloegr, daeth yn awdurdod unedol i bob pwrpas.

Rhennir y fwrdeistref yn 17 o blwyf sifili, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Barnsley, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys trefi Brierley, Hoyland, Penistone ac Wombwell.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 29 Awst 2020
Bwrdeistref fetropolitan yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Bwrdeistref Fetropolitan Rotherham** (Saesneg: *Metropolitan Borough of Rotherham*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 287 km², gyda 265,411 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Ddinas Sheffield i'r gorllewin, Bwrdeistref Fetropolitan Barnsley i'r gogledd, Bwrdeistref Fetropolitan Doncaster i'r gogledd-ddwyrain, Swydd Nottingham i'r de-ddwyrain, a Swydd Derby i'r de.

Bwrdeistref Fetropolitan Rotherham yn Ne Swydd Efrog
Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Yn wreiddiol daeth o dan reolaeth cyngor sir fetropolitan De Swydd Efrog, ond ym 1986, fel yr holl fwrdeistrefi metropolitan eraill yn Lloegr, daeth yn awdurdod unedol i bob pwrpas.

Rhennir y fwrdeistref yn 30 o blwyf sifili, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Rotherham, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys trefi Dinnington, Maltby a Wath-upon-Dearne.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 26 Awst 2020
Ffilm ddrama am chwaraeon gan y cyfarwyddwr Hüseyin Tabak yw ***Brenhines y Sipsiwn*** a gyhoeddwyd yn 2019. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Gipsy Queen*** ac fe'i cynhyrchwyd gan Danny Krausz a Kurt Stocker yn Awstria a'r Almaen; y cwmni cynhyrchu oedd Dor Film. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a Rwmaneg a hynny gan Hüseyin Tabak a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Judit Varga. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Tobias Moretti, Özgür Karadeniz, Andreas Anke, Catrin Striebeck, Aleksandar Jovanovic, Irina Kurbanova, Oana Solomon, Maureen Havlena, Margret Völker ac Alina Șerban. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2019. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Parasite* sef ffilm gomedi-arswyd gan Bong Joon Ho. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Lukas Gnaiger oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hüseyin Tabak ar 15 Gorffenaf 1981 yn Lemgo. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Hüseyin Tabak nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Brenhines y Sipsiwn |  | yr AlmaenAwstria | AlmaenegRwmaneg | 2019-09-28 |
| Ceffyl ar y Balconi |  | Awstria | Almaeneg | 2012-11-23 |
| Cheeese |  | Awstria | Saesneg | 2008-01-01 |
| Chwedl y Brenin Hyll |  | yr AlmaenAwstria | AlmaenegTyrcegSaesnegFfrangeg | 2017-01-01 |
| Cic Bant! |  | Awstria | Almaeneg | 2010-01-01 |
| Güzelliğin On Par’etmez |  | Awstria | Tyrceg | 2012-01-01 |
| Oskars Kleid |  | yr Almaen | Almaeneg | 2022-12-22 |
| *Tatort: Borowski und der Fluch der weißen Möwe* |  | yr Almaen | Almaeneg | 2020-05-10 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. .
Bwrdeistref fetropolitan ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Fetropolitan Oldham** (Saesneg: *Metropolitan Borough of Oldham*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 142 km², gyda 237,110 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio Bwrdeistref Fetropolitan Tameside i'r de, Dinas Manceinion i'r de-orllewin, Swydd Gaer i'r de, Bwrdeistref Fetropolitan Rochdale i'r gogledd-orllewin, Gorllewin Swydd Efrog i'r gogledd-ddwyrain, a Swydd Derby i'r de-ddwyrain.

Bwrdeistref Fetropolitan Oldham ym Manceinion Fwyaf
Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Yn wreiddiol daeth o dan reolaeth cyngor sir fetropolitan Manceinion Fwyaf, ond ym 1986, fel yr holl fwrdeistrefi metropolitan eraill yn Lloegr, daeth yn awdurdod unedol i bob pwrpas.

Rhennir y fwrdeistref yn ddau blwyf sifil (Saddleworth a Shaw and Crompton), gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Oldham lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys trefi Chadderton, Failsworth, Royton a Shaw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 23 Awst 2020
Dyn busnes, perchennog mwyngloddiau a gwleidydd Seisnig oedd **Cecil John Rhodes** (5 Gorffennaf 1853 – 26 Mawrth 1902), a chwaraeodd ran allweddol yn hanes Affrica ddeheuol ar ddiwedd y 19eg ganrif. Cafodd ei anfon i Dde Affrica gan ei dad ac ymgartrefodd yno. Sefydlodd gwmni cloddio deiamwntau De Beers yn 1888 a daeth yn un o'r dynion cyfoethocaf yn y byd. Credai'n gryf mewn coloneiddio a rhan y dyn gwyn mewn hanes. Bu'n bennaf gyfrifol am goloneiddio Rhodesia (Sambia a Simbabwe heddiw), sy'n dwyn ei enw.

Roedd Rhodes eisiau ehangu'r Ymerodraeth Brydeinig am ei fod yn credu bod y Saeson a phobl gwyn "Eingl-Sacsonaidd" eraill wedi eu tynghedu i reoli'r byd. Yn ei ewyllys, dywedodd Rhodes am y Prydeinwyr, "*I contend that we are the finest race in the world and that the more of the world we inhabit the better it is for the human race.*" Ei freuddwyd oedd creu pŵer mawr o'r Ymerodraeth Brydeinig gyda gwledydd "gwyn" yr ymerodraeth yn cynnwys Canada, Awstralia, Seland Newydd, a'r Cape Colony, yn cael eu cynrychioli yn Senedd Prydain. Dymunodd yn ogystal weld dosbarth newydd o Americanwyr deallus, diolch i'r Ysgoloriaethau Rhodes, a fyddai'n dod â'r Unol Daleithiau i mewn i'r Ymerodraeth Brydeinig. Edmygai'r kaiser a'r Almaenwyr yn ogystal. Ei weledigaeth fawr oedd gweld Prydain Fawr, yr Unol Daleithiau a'r Almaen yn ymuno â'i gilydd i ddominyddu'r byd.

Plentyndod
----------

Mab i'r Parchedig Francis Rhodes oedd Cecil Rhodes. Ganed ef ym mhentre Bishop's Stortford yn Swydd Hertford ym 1853.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John Flint, *Cecil Rhodes* (1974). ISBN 0-316-28630-3.
2. ↑  Jaqueline Cooper, *Bishop's Stortford: A History* (2005). ISBN 1-86077-329-X.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 3250843
* LCCN: n50044847
* ISNI: 0000 0001 2098 6207
* GND: 117527017
* SUDOC: 028437497
* BNF: cb14977272t (data)
* BIBSYS: 90396474
* ULAN: 500235214
* NLA: 36586890
* NDL: 00552174
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Brenda Marjorie Hale**, Y Farwnes Hale o Richmond, neu'r Arglwyddes Hale (ganed 31 Ionawr 1945), yn farnwr sydd yn Llywydd Goruchaf Lys y Deyrnas Gyfunol ers 2017.

Sefydlwyd swydd Llywydd y Goruchaf Lys yn 2009, a Hale yw'r trydydd i ymgymryd â'r swydd, a'r fenyw gyntaf. Mae hi'n un o dair menyw i'w hapwyntio i'r Goruchaf Lys, ynghyd â Jill Black a Mary Arden.

Ers 2018, mae Hale hefyd yn un o farnhwyr amharhaol Llys Apêl Olaf Hong Kong. Hithau a Beverley McLachlin yw'r menwyod cyntaf i wasanaethu yn y llys hwnnw. Mae Hale hefyd yn Llywydd Anrhydeddus Cymdeithas y Gyfraith Prifysgol Caergrawnt ers 2015.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Hale yn Leeds, Swydd Efrog ym 1945. Aeth i'r ysgol yn Richmond yng Ngogledd Swydd Efrog, gan fynd ymlaen i astudio'r gyfraith yng Ngholeg Girton yng Nghaergrawnt. Wedi gweithio fel darlithydd cynorthwyol ym Mhrifysgol Victoria ym Manceinion, daeth yn fargyfreithiwr ym 1969.

Bu'n gweithio fel bargyfreithiwr rhan amser, gan dreulio 18 mlynedd yn y byd academaidd yn bennaf, gan ddod yn Athrawes y Gyfraith ym Mhrifysgol Manceinion ym 1986. Ym 1984, hi oedd y fenyw gyntaf a'r person ieuengaf i'w phenodi'n aelod o Gomisiwn y Gyfraith, gan oruchwylio nifer o ddiwygiadau i gyfraith teuluoedd yn ystod ei naw mlynedd ar y Comisiwn.

Gyrfa Farnwrol
--------------

Ar 24 Medi 2019, barnodd Hale a deg o'i chyd-farnwyr yn unfrydol fod penderfyniad Boris Johnson i addoedi Senedd y Deyrnas Gyfunol (i) yn ddarostyngedig i'r gyfraith, a (ii) yn anghyfreithiol, ac felly yn "ddi-rym ac heb effaith".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Boris Johnson wedi torri'r gyfraith, meddai'r Goruchaf Lys". *Golwg 360*. 2019-09-24. Cyrchwyd 2019-09-25.
Mae **Cairn Bannoch - Craig Mellon** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO262773.

Y fam fynydd yw Cairn Bannoch.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Cairn Bannoch - Craig Mellon yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro ac yn HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gorsaf Reilffordd Llangower
Gorsaf reilffordd cledrau cul ar Reilfford Llyn Tegid yw **Gorsaf Reilffordd Llangower**, ac yn fynedfa i lan Llyn Tegid. Mae maes parcio a thoiledi'r Parc Cenedlaethol Eryri yn gyfagos.

Roedd yn orsaf trên yma a goroesodd at ddiwedd y gwasanaeth rhwng Rhiwabon ac Abermaw ar 15 Ionawr 1965. Agorwyd gorsaf newydd ar 15 Medi 1972, pan gyrhaeddodd y lein newydd o Lanuwchllyn. Roedd Llangower yn nherminws gogleddol y lein hyd at Sulgwyn 1975, pan estynnwyd y rheilffordd i Pan y yr Hen Felin.

Ehangwyd Llangower ym 1979 i ganiatáu i'r trenau pasio eu gilydd, ac adeiladwyd platfform newydd – o'r enw 'Llangower East' - yn defnyddio darnau platfform o Orsaf Reilffordd Penmaenpool ar y rheilffordd rhwng Dolgellau a Morfa Mawddach. Daeth yr orsaf gynt yn 'Llangower West'.

Yn 2000/2001, gorlifodd y llyn, yn achosi difrod i Langower East. Penderfynwyd felly i ailadeiladu Llangower West, ac yn cael gwared o Langower East, sydd wedi cael ei effeithio gan lifogydd o'r blaen.

Rhwng yr hydref 2001 a gwanwyn 2002, adeiladwyd platfform newydd i gymryd lle y ddwy orsaf.

| **Rhag-orsaf** | Heritage Railways  **Reilffyrdd Cledrau Cul** | **Yr Orsaf Ddilynol** |
| --- | --- | --- |
| Arhosfan Faner Glanllyn |   | Rheilffordd Llyn Tegid |   | Arhosfan Bryn Hynod |

Dolenni allanol
---------------

* Rheilffordd Llyn Tegid
* Cymdeithas Rheilffordd Llyn Tegid Archifwyd 2012-01-14 yn y Peiriant Wayback.
Chwaraewr pêl-droed proffesiynol o Wlad Pwyl ydy **Łukasz Marek Fabiański** (ganed 18 Ebrill 1985). Ar hyn o bryd, mae'n chwarae i West Ham United F.C. a thîm cenedlaethol Gwlad Pwyl. Chwaraeodd dros 150 o gemau i C.P.D. Abertawe rhwng 2014 a 2018.

Dechreuodd chwarae pêl-droed yn Legia Warsaw, cyn ymuno ag Arsenal F.C. am £2.1 miliwn yn 2007. Chwaraewr wrth-gefn ydoedd y rhan fwyaf o'r amser ond chwaraeodd pan enillodd y clwb yn rownd derfynol Cwpan FA yn 2014. Pan ddaeth ei gytundeb gydag Arsenal i ben, ymunodd ag Abertawe.

Mae Fabiański wedi cynrychioli ei wlad degau o weithiau a chafoddd ei gynnwys yn y garfan ar gyfer Cwpan FIFA y Byd yn 2006 a 2018 ac yn Ewro 2008 ac Ewro 2016.

Ei yrfa
-------

### Dinas Abertawe

Ar 29 Mai 2014, cyhoeddwyd y byddai Fabiański yn ymuno â C.P.D. Abertawe pan fyddai ei gytundeb gydag Arsenal yn dod i ben ar 1 Gorffennaf. Dywedodd am y trosglwyddiad "Y prif reswm des i i Abertawe oedd achos roeddwn eisiau bod y golwr gorau". Chwaraeodd i'r clwb am y tro cyntaf ar 16 Awst, mewn gêm 2–1 yn erbyn Manceinion Unedig yn Old Trafford. Hwn oedd gêm gyntaf y tymor.

Cafodd Fabiański ei ddanfon o'r cae pan gollodd Abertawe yn erbyn West Ham United F.C. pan gafodd garden coch. Collodd yr Elyrch o 3 gol i 1.

Ar 6 Gorffennaf 2015, arwyddodd Fabiański gytundeb pedair blynedd newydd gydag Abertawe, a fydd yn ei gadw gyda'r clwb tan Fehefin 2019.
Arfbais rhyfel Llywelyn ll
Ymladdwyd **Brwydr Moel-y-don** ar 6 Tachwedd 1282 ar Afon Menai rhwng milwyr Edward I o Loegr a milwyr Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, er mwyn amddiffyn Gwynedd rhag y Saeson. Er mai fel 'Brwydr Moel-y-don' y cyfeirir ati yn gyffredinol, mae lle da i gredu mai ar Draeth Lafan rhwng Llan-faes, Môn a'r tir mawr yr ymladdwyd hi, yn hytrach na ger Moel-y-don ei hun.

Yn ystod yr haf, 1282, goresgynnwyd Môn gan ran o fyddin Edward I a laniodd yno ar ôl hwylio o Ruddlan. Bwriad Edward oedd dwyn cynhaeaf yr ynys ac felly tynhau'r rhaff o gwmpas Gwynedd yn ei ymdrech i orchfygu'r Cymry. Aeth y Saeson ati i godi pont o bren dros Afon Menai yn ystod yr haf a dechrau'r hydref. Mae lleoliad y bont honno yn ansicr ac mae'n debyg mai pontŵn (sef pont o gychod wedi'u rhaffu wrth ei gilydd) oedd hi. Ni cheir cyfeiriadau at y frwydr fel 'Brwydr Moel-y-don' tan yr 16g. Mae Moel-y-don yn safle hen fferi a leolir nid nepell o Lanidan. Ond roedd pencadlys y Saeson yn ardal Llan-faes, tua 7 milltir i'r dwyrain, ac roedd y gwaith yn golygu symud deunydd trwm a gweithwyr. Buasai'r Saeson yn wynebu anawsterau mawr i ymladd eu ffordd trwy goedwigoedd tewfrig ar ôl glanio hefyd. Cynigir gan haneswyr diweddar fel J. Beverley Smith mai rhwng Llan-faes ac ardal Bangor y codwyd y bont mewn gwirionedd gyda'r bwriad o ymosod ar lys Llywelyn yn Abergwyngregyn, dros Draeth Lafan.

Ar Ddyddgwyl Sant Lennard (6 Tachwedd), gwelwyd mintai gref o farchogion a milwyr traed Seisnig ar y bont. Cofnodir yr hyn a ddilynodd gan sawl croniclydd Seisnig. Ymddengys fod y Saeson ar Fôn wedi penderfynu ymosod heb orchymyn gan eu brenin a dywedir hefyd nad oedd y bont yn gwbl barod. Roedd yno saith marchog a thri chant o filwyr traed. Ar ôl iddynt lanio (yn fwy na thebyg ar Draeth Lafan) daeth y llanw i mewn yn gyflym gan adael dŵr rhyngddynt a'r bont. Yn sydyn, ymosododd y Cymry "allan o'r mynyddoedd uchel". Cymaint oedd braw a dychryn y Saeson fel y ffoesant yn ôl am y bont. Boddwyd pob un ohonynt, yn llwythog o arfwisgoedd trwm, yn ceisio dianc o afael gwŷr Llywelyn.

Bu sôn am y golled drychinebus (o safbwynt Lloegr) gan y Saeson am flynyddoedd ar ôl y digwyddiad. Roedd yn achos dathlu i'r Cymry, fodd bynnag, a cheir cyfeiriadau at y gyflafan yn y canu darogan.

Ffynhonnell
-----------

* J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Caerdydd, 1986), tt. 362-365.
Roedd **Brwydr Mons Graupius** yn frwydr yn yr Alban rhwng y Rhufeiniaid a'r Caledoniaid yn y flwyddyn 83 neu 84. Roedd yn rhan o ymgyrch Gnaeus Julius Agricola, Llywodraethwr Prydain, yn yr Alban. Ceir yr hanes gan Tacitus, mab-yng-nghyfraith Agricola.

Roedd Agricola wedi gyrru ei lynges o'i flaen i ddychryn y brodorion, a symudodd tua'r gogledd gyda llengfilwyr a milwyr cynorthwol, y rhan fwyaf ohonynt o lwyth y Batavii. Ymddengys fod tua 20,000 yn y fyddin Rufeinig, ac wynebwyd hwy gan fyddin o tua 30,000 o gynghrair y llwythau Caledonaidd. Gyrroedd Agricola y milwyr cynorthwyol yn erbyn y Caledoniaid, oedd ar dir uwch. Gwthiwyd y Caledoniaid yn ôl, ac yna defnyddiodd Agricola y gŵyr meirch i selio'r fuddugoliaeth. Yn ôl Tacitus, ni fu raid i Agricola alw ar y llengfilwyr o gwbl. Dywed hefyd fod 10,000 o Galedoniaid wedi eu lladd ac mai dim ond 360 oedd colledion y Rhufeiniaid.

Rhoddodd Tactitus araith enwog i arweinydd y Caledoniaid, Calgacus, cyn y frwydr. Mae'n gorffen:

Ond nid oes unrhyw lwythau tu draw i ni, dim byd ond tonnau a chreigiau, a'r Rhufeiniaid, mwy dychrynllyd na hwythau, gan mai ofer ceisio osgoi eu gormes trwy ufuddod a gostyngiad. Lladron y byd, wedi dihysbyddu'r tir trwy eu rhaib, maent yn ysbeilio'r dyfnderoedd. Os yw'r gelyn yn gyfoethog, maent yn farus; os yw'n dlawd maent yn ysu am arglwyddiaeth drosto; nid yw'r dwyrain na'r gorllewin yn ddigon i'w bodloni. Yn unigryw ymysg dynion, maent yn chwennych tlodi a chyfoeth fel ei gilydd. Galwant ladrad, llofruddiaeth ac ysbeilio wrth yr enw celwyddog ymerodraeth; gwnant anialwch a'i alw yn heddwch. (*Agricola* 30).
Yn fuan wedyn, galwyd Agricola yn ôl i Rufain, ac olynwyd ef gan Sallustius Lucullus. Yn ôl Tacitus, *Perdomita Britannia et statim missa*; hynny yw roedd Agricola wedi cwblhau concwest holl Brydain, ond collwyd gafael arni wedi iddo ef adael. Mae dadlau ynghylch safle'r frwydr; un safle sydd wedi ennill cefnogaeth yw bryn Bennachie yn Swydd Aberdeen, ar y ffin rhwng Iseldiroedd ac Ucheldiroedd yr Alban.

Llun o'r 19g o Calgacus yn traddodi ei araith cyn y frwydr
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **carpiog y cyll**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **carpiogion y cyll**; yr enw Saesneg yw *Scalloped Hazel*, a'r enw gwyddonol yw *Odontopera bidentata*.

Siani flewog

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r carpiog y cyll yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Carreg Cennen** yn graig yn Sir Gaerfyrddin. Saif Castell Carreg Cennen ar ben y graig. Mae Carreg Cennen a'r tir o'i chwmpas wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1973 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 19.73 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwerslyfr ar Gerdd Dafod gan David Watkin Jones (Dafydd Morganwg) yw ***Yr Ysgol Farddol***, a gyhoeddwyd ganddo ef ei hun yn 1869. Bwriadwyd y llyfr i fod yn ganllaw safonol i ddeall a chyfansoddi barddoniaeth Gymraeg ar y mesurau caeth.

Cynnwys
-------

Mae'r llyfr ar ffurf 'holi ac ateb' rhwng disgybl ('Ifor') ac athro ('Arthur'). Bu'n llyfr poblogaidd gan redeg i bedwar argraffiad yn oes yr awdur ei hun. Nid yw'n llyfr safonol erbyn heddiw, fodd bynnag. Un o'i ddiffygion yw'r ffaith fod yr awdur yn derbyn ffugiadau Iolo Morganwg ac yn rhoi pwyslais mawr ar "Ddosbarth Morgannwg" fel y'i ceir yn y gyfrol *Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain* gan Iolo. Er hynny, cymeradwywyd y llyfr gan rai o feirdd amlycaf y 19g, yn cynnwys Mynyddog a Hwfa Môn.

Yr argraffiad olaf
------------------

Cyhoeddwyd 4ydd argraffiad yn 1904; dyma'r argraffiad olaf. Erbyn dechrau'r 20g roedd gwerslyfr Dafydd yn dechrau ymddangos yn hen ffasiwn, yn enwedig gyda thwf y feirniadaeth newydd ym myd llenyddiaeth Gymraeg dan arweiniad John Morris-Jones ac eraill. Ymwelodd y llenor Watcyn Wyn, un o hen gyfeillion Dafydd, â'r bardd yn ei gartref yng Nghaerdydd yn haf 1904. Roedd Dafydd yn wael ei iechyd. Yn ôl Watcyn Wyn,

"Yr oedd tua llwyth cart o'r argraffiad diweddaf o'r *Ysgol Farddol*, wedi eu rhwymo'n ddestlus, yn gorwedd yn bentwr y'nghongl yr ystafell yno, a Dafydd yn achwyn yn dost nad oedd neb am eu prynu heb hocan am y pris."
Bu farw Dafydd Morganwg y flwyddyn nesaf, ar Ebrill 25, 1905.

Gweler hefyd
------------

* Cerdd Dafod
* Gramadegau Cerdd Dafod

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.
2. ↑  *Yr Ysgol Farddol* (4ydd argraffiad, 1904), tt. xiv-xvi.
3. ↑  Watcyn Wyn, 'Dafydd Morganwg', *Y Geninen*, Cyfrol XXIII (1905), tud. 201.
4. ↑  Watcyn Wyn, 'Dafydd Morganwg', *Y Geninen*, Cyfrol XXIII (1905), tud. 202.
|  |
| --- |
| **Yr Oes Cainosöig***65.5 - 0 miliwn o flynyddoedd yn ôl* |
| Digwyddiadau Cainosöiggweld • trafod • golygu**Mesosöig**PaleogenNeogenCwaternaidd    **Cenozoic** PhanerosöigLlinell amser bras o ddigwyddiadau o fewn yr Oes Cenosöig.Graddfa'r echel: Miliwn o flynyddoedd CP. |

**Cainosöig**, **Cainosoig** neu weithiau **Oes y Mamaliaid** (Saesneg: *Cenozoic*) sy'n tarddu o'r gair Groeg am "fywyd newydd" yw'r Gorgyfnod (neu *era*) presennol rydym yn byw ynddi, y ddiweddaraf o dri: Paleosöig, Mesosöig a'r Cainosöig.

Ar ddechrau'r oes Cainosöig, yn dilyn y 'Digwyddiad Difodiant Cretasig-Paleogen' (*Cretaceous-Paleogene Extinction Event*), ffawna digon bychan oedd ar hyd a lled y ddaear, gan gynnwys adar, ymlusgiaid ac amffibiaid. Datblygodd mamaliaid i lenwi'r bwlch a adawyd gan ddifodiant anifeiliaid mawrion fel y dinosoriaid yn sydyn iawn (mewn termau daearegol). Y newid hwn yw diwedd cyfnod y Mesosöig a dechrau'r cyfnod hwn, sef y Cainosöig. Tyfodd rhai adar nad oeddent gynt yn medru hedfan yn greaduriaid mawr iawn - rhai ohonynt dros ddwy fetr. Lledodd y mamal dros fôr a thir gan esblygu i bob math o hinsawdd gyda rhai ohonynt yn fawr (y morfil).

Hinsawdd
--------

Dyma gychwyn cyfnod o sychu ac oeri, gan ddod i'w anterth yn y Rhewlifiad cwaternaidd yn yr epoc Pleistosen. Dyma hefyd gychwyn gweld y cyfandiroedd yn ffurfio i'w gwedd bresennol, gan symud hefyd i'w safle bresennol.

Geirdarddiad
------------

Daw'r gair Cainosöig o ddau air Groeg: *καινός* (*kainos*) "newydd", a *ζωή* (*zoe*) sef "bywyd".) Yr enw cyffredin (yn hytrach na gwyddonol) arni yw 'Oes yr Anifeiliaid' oherwydd i sawl grŵp o anifeiliaid ddod i ben, gan adael lle gwag i amrywiaeth eang o famaliaid ddatblygu.

Gweler hefyd
------------

* Cwaternaidd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Porth Termau Cenedlaethol Cymru; adalwyd 27 Hydref 2015
2. ↑  "Cenozoic". Online Etymology Dictionary.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh97006640
* GND: 4075273-2
* BNF: cb12194175m (data)
* NDL: 00571137
* NKC: ph138114

 |
Map o Sir Frycheiniog allan o'r gyfrol
***Breconshire*** yw'r gyfrol yn y gyfres *Cambridge County Geographies* sy'n ymdrin â'r hen Sir Frycheiniog.

Cefndir
-------

Mae *Cambridge County Geographies* yn gyfres o lyfrau a gyhoeddwyd gan Wasg Brifysgol Caergrawnt yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif. Cynlluniwyd Cambridge County Geographies i ddarparu cyfres o ganllawiau cryno i rai o siroedd Cymru, Yr Alban a Lloegr. Wedi'u hanelu at y darllenydd cyffredinol, fe wnaethant gyfuno dull cynhwysfawr o ymdrin ag amrywiol agweddau ar ddaearyddiaeth gorfforol a dynol gyda phwyslais ar eglurder. Mae'r llyfrau yn frith o ffotograffau, mapiau a graffiau. Ysgrifennwyd y gyfrol am Sir Frycheiniog gan Christopher J Evans ac fe'i cyhoeddwyd gyntaf ym 1912. Ailgyhoeddwyd y gyfrol yn 2013, mae'r ailgyhoeddiad dal mewn print. Mae modd darllen y gyfrol wreiddiol ar wefan *Internet Archive*.

Cynnwys
-------

Mae'r llyfr yn cynnwys 27 pennod sy'n ymdrin â tharddiad ac ystyr yr enw Brycheiniog; nodweddion cyffredinol y sir a'i afonydd, llynnoedd ac arfordiroedd. Mae'r gyfrol yn ymdrin â hanes pensaernïaeth, enwogion a hynafiaethau'r sir yn ogystal â thrafodaeth am hil, iaith a phoblogaeth. Mae penodau am ddaeareg, hanes naturiol, hinsawdd a diwydiant. Mae'r gyfrol yn trafod sbaon a chronfeydd dŵr enwog yr ardal. Mae hefyd rhestr gyda pharagraff am holl drefi a phentrefi Brycheiniog.

Penodau
-------

Dyma restr o benodau'r gyfrol

1. *Siluria. Its division into Principalities. Garth Madryn, Brycheiniog, Brecknock, and Breconshire*
2. *General Characteristics. Position and Natural Conditions*
3. *Size. Shape. Boundaries*
4. *Surface and General Features*
5. *Rivers (a) Nedd, Taff, Tawe, Rhymney, Sirhowy, Towy*
6. *Rivers (b) The Usk and its Basin*
7. *Rivers (c) The Wye and its Basin*
8. *Lakes and Waterfalls*
9. *Geology and Soil*
10. *Natural History*
11. *Climate and Rainfall*
12. *People Race, Language, Population*
13. *Agriculture Main Cultivations, Woodland, Stock*
14. *Industries and Manufactures*
15. *Mines and Minerals*
16. *Spas*
17. *The Breconshire Reservoirs*
18. *History of Breconshire*
19. *Antiquities Prehistoric, British, Roman, Saxon*
20. *Ancient Stones of Breconshire*
21. *Architecture (a) Ecclesiastical. Abbeys and Churches*
22. *Architecture (b) Military. Castles*
23. *Architecture (c) Domestic*
24. *Communications Past and Present. Roads, Railways, and Canals*
25. *Administration and Divisions Past and Present*
26. *Roll of Honour*
27. *The Chief Towns and Villages of Breconshire*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Evans, Christopher J. (1912). *Breconshire*. Caergrawnt: Gwasg Brifysgol Caergrawnt.
2. ↑  Evans, Christopher J. (2013). *Breconshire / monograph*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 1-107-62921-7. OCLC 908272153.
3. ↑  "Internet Archive: Digital Library of Free & Borrowable Books, Movies, Music & Wayback Machine". *archive.org*. Cyrchwyd 2019-12-08.