Mae **rhyddiaith Cymraeg Canol** yn ffurfio un o'r pennawdau pwysicaf a mwyaf diddorol yn hanes llenyddiaeth Gymraeg. Ceir amrywiaeth fawr o destunau, yn chwedlau mytholegol, rhamantau llenyddol, testunau hanes a hanes traddodiadol, bucheddau'r saint a chyfieithiadau ac addasiadau amrywiol.

Pedair Cainc y Mabinogi
-----------------------

*Prif: Pedair Cainc y Mabinogi*
Mae **Pedair Cainc y Mabinogi** yn enw ar gasgliad enwog o bedair chwedl fytholegol Gymraeg a roddwyd ar femrwn yn ystod yr Oesoedd Canol ond sy'n deillio o'r traddodiad llafar. Y golygiad safonol yw cyfrol Ifor Williams, *Pedeir Keinc y Mabinogi*.

Y pedair chwedl yw: Pwyll Pendefig Dyfed, Branwen ferch Llŷr, Manawydan fab Llŷr, a Math fab Mathonwy. Cyfeirir atynt hefyd fel "Y Gainc Gyntaf", ac ati. Mae'r awdur yn anhysbys ond cytunir yn gyffredinol fod y Pedair Cainc yn un o emau llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol ac yn un o uchafbwyntiau hanes llenyddiaeth Ewrop.

Y Chwedlau Brodorol
-------------------

Mae'r chwedlau brodorol eraill yn cynnwys y chwedl Arthuraidd *Culhwch ac Olwen*, *Breuddwyd Macsen* sy'n ymwneud â'r ymerodr Rhufeinig Macsen Wledig, *Cyfranc Lludd a Llefelys* sy'n dangos dylanwad gwaith Sieffre o Fynwy, a'r chwedl fwrlesg ddychanol *Breuddwyd Rhonabwy*. Yn perthyn i'r un dosbarth ond o darddiad diweddarach y mae Chwedl Taliesin, sy'n adrodd hanes y Taliesin chwedlonol, yr Areithiau Pros a sawl darn arall o ryddiaith o naws chwedlonol neu ddychanol (mae'r testunau cynharaf sydd wedi goroesi o'r testunau hyn yn dyddio i'r 16g).

Y Tair Rhamant
--------------

*Prif: Tair Rhamant*
Llinellau agoriadol testun *Geraint ac Enid* (*Geraint fab Erbin*) yn Llyfr Coch Hergest
Mae'r tair stori a adnabyddir wrth yr enw **Y Tair Rhamant** yn chwedlau Arthuraidd Cymraeg Canol o'r Oesau Canol. Maent i'w cael yn rhannol neu yn gyfan yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest. Ceir chwedlau sy'n cyfateb iddynt yng ngwaith yr awdwr Ffrangeg Chrétien de Troyes o ail hanner y 12g yn ogystal. Erbyn hyn cred ysgolheigion fod y ddau gylch o chwedlau yn annibynnol ar ei gilydd ond bod elfennau ynddynt yn seiliedig ar waith hŷn. Mae iaith ac arddull y rhamantau hyn yn bur debyg i iaith ac arddull Pedair Cainc y Mabinogi. Y Tair Rhamant yw: *Iarlles y Ffynnon* (neu *Owain*), *Peredur fab Efrawg* a *Geraint ac Enid* (neu *Geraint fab Erbin*).

Testunau hanes a ffug-hanes
---------------------------

Ni chyfyngwyd rhyddiaith y cyfnod i chwedlau yn unig. Cafwyd sawl testun hanes a chronicl, e.e. *Brut y Tywysogion*. Lled gyfieithwyd neu addaswyd gwaith dylanwadol Sieffre o Fynwy, *Historia Regum Britanniae* i'r Gymraeg fel *Brut y Brenhinedd* neu *Ystoria Brenhinedd y Brytaniaid* (testun *Brut Dingestow* yw'r fersiwn mwyaf adnabyddus).

Testunau poblogaidd cyfandirol
------------------------------

Cyfieithwyd neu addaswyd nifer o destunau Lladin a Ffrangeg poblogaidd i'r Gymraeg yn yr Oesoedd Canol diweddar. Cafwyd addasiad Cymraeg Canol o ran o gylch chwedlau'r Greal dan y teitl *Ystoryaeu Seint Greal*. Cafwyd yn ogystal fersiynau o'r chwedlau Ffrangeg am y brenin Siarlymaen a'i farchogion, dan y teitl *Ystorya de Carolo Magno*, sef *Cronicl Turpin*, *Cân Roland*, *Pererindod Siarlymaen* a *Rhamant Otfel*; cerddi hir Ffrangeg o'r 12g oedd y testunau gwreiddiol ond fe'u troswyd mewn rhyddiaith Gymraeg. Mae cyfieithiadau eraill yn cynnwys *Cydymdeithas Amlyn ac Amig*, *Chwedlau Odo*, a *Chwedlau Saith Doethion Rhufain*. Llyfr taith cynnar yw *Ffordd y Brawd Odrig* ac mae *Delw y Byd* yn llyfr daearyddiaeth. O'r Saesneg y cafwyd *Ystoria Bown o Hamtwn*.

Testunau crefyddol
------------------

Ceir tua 30 o fucheddau'r saint a gyfieithwyd o'r Lladin yn yr Oesoedd Canol hefyd, er enghraifft *Buchedd Dewi* sy'n adrodd hanes bywyd Dewi Sant. Ceir un fuchedd lëyg yn ogystal, sef *Hanes Gruffudd ap Cynan*. Mae cyfieithiadau ac addasiadau o weithiau Lladin yn y cyfnod hwn yn cynnwys cyfieithiadau o ddarnau o'r Beibl, er enghraifft *Llyfr Genesis*, a llyfrau Beiblaidd apocryffaidd fel *Mabinogi Iesu Grist*. Ceir yn ogystal nifer o destunau mwy poblogaidd eu naws, fel *Hystoria Gwlad Ieuan Fendigaid* a thestunau dysgedig ar bynciau Beiblaidd fel yr *Elucidarium* yn *Llyfr yr Ancr*.

Y Cyfreithiau
-------------

Yn olaf rhaid crybwyll y testunau Cymraeg niferus o Gyfraith Hywel Dda - rhai dwsinau ohonynt - sy'n ffynhonnell hanesyddol a chymdeithasol bwysig ac yn enghraifft ragorol o goethder y Gymraeg fel cyfrwng lenyddol yn ogystal.

Llyfryddiaeth
-------------

Ceir nifer fawr o lyfrau sy'n ymwneud â rhyddiaith Cymraeg Canol a'i chefndir. Rhoddir isod detholiad o lyfrau sy'n cynnig arolwg cyffredinol. Ceir llyfryddiaethau mwy penodol yn yr erthyglau unigol.

* Geraint Bowen (gol.), *Y Traddodiad Rhyddiaith yn yr Oesau Canol* (Gwasg Gomer, Llandysul, 1974).
* Rachel Bromwich *et al.* (gol.), *The Arthur of the Welsh: the Arthurian Legend in Medieval Welsh Literature* (Caerdydd, 1991)
* D. Simon Evans, *Medieval Religious Literature* (Caerdydd, 1986). Arolwg da o'r testunau crefyddol.
* Kenneth H. Jackson, *The International popular tale and Early Welsh tradition* (Caerdydd, 1961)
* Saunders Lewis, *Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg* (Caerdydd, 1932; arg. newydd 1986). Pennod III.
* Nesta Lloyd a Morfudd E. Owen (gol.), *Drych yr Oesoedd Canol* (Caerdydd, 1986)
* R. S. Loomis, *Wales and the Arthurian Legend* (Caerdydd, 1956)
* Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Caerdydd, 1944; sawl argraffiad ers hynny). Pennod IV.

Gweler hefyd
------------

* Llenyddiaeth Gymraeg
* Rhyddiaith

Dolenni allanol
---------------

* Rhyddiaith Gymraeg 1350–1425 Archifwyd 2008-09-14 yn y Peiriant Wayback.