**Batumi** ( /b ɑː t u m ff / ; Georgeg: ბათუმი) yw prifddinas Gweriniaeth Ymreolaethol Adjara ac ail ddinas fwyaf Georgia, a leolir ar arfordir y Môr Du yn ne-orllewin y wlad. Mae wedi'i leoli mewn Parth Isdrofannol wrth droed y Cawcasws. Mae llawer o economi Batumi yn ddibynnol ar dwristiaeth a gamblo (Llysenw'r ddinas yw "Las Vegas y Môr Du"), ond mae'r ddinas hefyd yn borthladd môr bwysig ac mae'n cynnwys diwydiannau fel adeiladu llongau, prosesu bwyd a gweithgynhyrchu ysgafn. Ers 2010, mae Batumi wedi cael ei drawsnewid trwy adeiladu adeiladau uchel modern, yn ogystal ag adfer adeiladwaith clasurol o'r 19eg ganrif ei Hen Dref hanesyddol.

Hanes
-----

### Hanes cynnar

Mae Batumi ar safle trefedigaeth gwladfa Groegaidd hynafol yng Colchis o'r enw "*Bathus"* neu "*Bathys"* - (sy'n deillio o'r Groegaidd βαθύς λιμεν, *bathus limen*; neu βαθύς λιμήν, bathys limēn; llyth. yr 'harbwr dwfn'). Dan Hadrian (c. 117–138 AD), cafodd ei drawsnewid yn borthladd Rhufeinig caerog ac yn ddiweddarach fe'i adawyd yn wag ac fe'i ddisodlwyd gan gaer Petra a sefydlwyd yn amser Justinianus I ( c.527-565 ). Wedi'i garisynu gan y lluoedd Rhufeinig- Bysantaidd, yn ffurfiol roedd yn feddiant o ddeyrnas Lazica nes iddo gael ei feddiannu'n fyr gan yr Arabiaid, nad llwyddodd i'w dal. Yn 780 syrthiodd Lazica i deyrnas Abkhazia trwy undeb dynastig, a arweiniodd yn ddiweddarach at uno'r brenhiniaeth Georgaidd yn yr 11g. 

O 1010, fe'i llywodraethwyd gan yr eristavi (ერისთავი, llywodraethwr) brenin Georgia. Ar ddiwedd y 15g, ar ôl chwalfa'r deyrnas Georgaidd, trosglwyddodd Batumi i'r tywysogion ( mtavari , მთავარი ) o Guria, tywysogaeth Georgaidd orllewinol o dan sofraniaeth brenhinoedd Imereti. 

Bu digwyddiad chwilfrydig ym 1444 pan dreiddiodd llynges Bwrgwyn, ar ôl croesgad aflwyddiannus yn erbyn yr Ymerodraeth Otomanaidd, y Môr Du a chymryd rhan mewn môr-ladrad ar hyd ei harfordir dwyreiniol nes i'r Burgundiaid o dan y marchog Geoffroy de Thoisy gael eu rhuthro wrth lanio i gyrchu Vaty, fel a elwid Batumi yr adeg honno gan yr Ewropeaid. Cipiwyd De Thoisy yn gaeth a'i ryddhau trwy gyfryngdod yr ymerawdwr John IV o Trebizond. 

### Teyrnasiad Otomanaidd

Yn y 15g yn nheyrnasiad y tywysog Kakhaber Gurieli, gorchfygodd y Tyrciaid Otomanaidd y dref a'i hardal ond ni wnaethant eu dal. Dychwelasant ato mewn grym ganrif yn ddiweddarach gan drechu'n bendant y byddinoedd Georgaidd yn Sokhoista. Ail-ddaliwyd Batumi gan y Georgiaid sawl gwaith, yn gyntaf ym 1564 gan y tywysog Rostom Gurieli, a gollodd yn fuan wedi hynny, ac eto ym 1609 gan Mamia II Gurieli. Yn 1614, daeth Batumi yn rhan o'r Ymerodraeth Otomanaidd eto. Yn ystod dwy ganrif a hanner rheolaeth yr Otomaniaid tyfodd yn borthladd taleithiol yn gwasanaethu cefnwlad yr Ymerodraeth ar gyrion dwyreiniol y Môr Du. Ar ôl concwest Twrci dechreuodd ar Islameiddio y rhanbarth Cristnogol hyd yma ond daeth hyn i ben ac fe’i gwrthdrowyd i raddau helaeth, ar ôl i’r ardal gael ei hail-atodi i Georgia Ymerodol-Rwsiaidd ar ôl Rhyfel Rwsia-Twrci 1877–78. 

### Rheol Imperialaidd Rwsia

 Manylion o fap o Antonio Zatta, 1784, yn darlunio tywysogaeth Georgaidd Guria a'i phrif dref Batumi. 
Porthladd Batumi yn 1881
Hwn oedd porthladd olaf y Môr Du a'i atodwyd gan Rwsia yn ystod concwest Rwsia yr ardal honno o'r Cawcasws. Ym 1878, atodwyd Batumi gan Ymerodraeth Rwseg yn unol â Chytundeb San Stefano rhwng Rwsia a'r Ymerodraeth Otomanaidd (a gadarnhawyd ar Fawrth 23). Wedi'i feddiannu gan y Rwsiaid ar Awst 28, 1878, cyhoeddwyd bod y dref yn borthladd rhydd hyd 1886. Bu'n gweithredu fel canolbwynt ardal filwrol arbennig nes iddi gael ei hymgorffori yn Llywodraeth Kutaisi ar Fehefin 12, 1883. Yn olaf, ar 1 Mehefin, 1903, gydag Okrug Artvin, fe’i sefydlwyd fel rhanbarth ( oblast ) Batumi a’i roi o dan reolaeth uniongyrchol Llywodraeth Gyffredinol Georgia. 

Dechreuodd ehangiad Batumi ym 1883 gydag adeiladiad rheilffordd Batumi– Tiflis - Baku (a gwblhawyd ym 1900) a chwblhad piblinell Baku –Batumi. O hyn ymlaen, daeth Batumi yn brif borthladd olew Rwsia yn y Môr Du. Cynyddodd poblogaeth y dref gan ddyblu'n gyflym o fewn 20 mlynedd: o 8,671 o drigolion ym 1882 i 12,000 yn 1889. Erbyn 1902 roedd y boblogaeth wedi cyrraedd 16,000, gyda 1,000 yn gweithio yn y burfa i gwmni olew Barwn Rothschild sef y Caspian and Black Sea oil company. 

Ar ddiwedd, ac yn dilyn yr 1880au, hwyliodd tros 7,400 o ymfudwyr Doukhobor am Ganada o Batumi, ar ôl i'r llywodraeth gytuno i adael iddynt ymfudo. Cynorthwyodd y Crynwyr a'r Tolstoyiaid i gasglu arian ar gyfer adleoli'r lleiafrif crefyddol, a oedd wedi gwrthdaro â'r llywodraeth Ymerodrol tros eu safiad i wrthod gwasanaethu mewn swyddi milwrol ac eraill. Fe wnaeth Canada eu setlo yn Manitoba a Saskatchewan. 

### Rhyfel, comiwnyddiaeth, ac annibyniaeth diwedd yr 20fed ganrif

Yn ystod 1901, un mlynedd ar bymtheg cyn y Chwyldro Hydref, roedd Joseph Stalin, arweinydd yr Undeb Sofietaidd y dyfodol, yn byw yn y ddinas yn trefnu streiciau. Ar Fawrth 3, 1918, rhoddodd Cytundeb Brest-Litovsk y ddinas yn ôl i'r Ymerodraeth Otomanaidd; arweiniodd aflonyddwch yn ystod wythnosau olaf y Rhyfel Byd Cyntaf at ail-fynediad lluoedd Twrci ym mis Ebrill 1918, ac yna ym mis Rhagfyr gan luoedd Prydain, a arhosodd tan fis Gorffennaf 1920. Rhoddodd Kemal Atatürk yr ardal i Bolsieficiaid yr Undeb Sofietaidd ar yr amod ei bod yn cael ymreolaeth, er mwyn y Mwslemiaid ymhlith poblogaeth gymysg Batumi. 

Pan enillodd Georgia ei hannibyniaeth o'r Undeb Sofietaidd ym 1989, penodwyd Aslan Abashidze yn bennaeth cyngor llywodraethu Adjara ac wedi hynny fe'i daliwyd i rym trwy gydol aflonyddwch y 1990au. Tra ceisiodd rhanbarthau eraill, fel Abkhazia, dorri i ffwrdd o wladwriaeth Georgia, arhosodd Adjara fel rhan annatod o diriogaeth y Weriniaeth. Ym mis Mai 2004, ffodd i Rwsia oherwydd protestiadau torfol yn Tbilisi a ysgogwyd gan Chwyldro'r Rhosyn. 

### Y diwrnod presennol

 Wrth i arfordir Môr Du Georgia barhau i ddatblygu, mae adeiladau uchel yn cael eu codi ymhlith dinasluniau clasurol Batumi. 
Mae Batumi heddiw yw un o brif ddinasoedd porthladd Georgia. Mae'r gallu yno i danceri 80,000 tunnell gymryd deunyddiau fel olew sy'n cael eu cludo trwy Georgia o Ganol Asia. Yn ogystal, mae'r ddinas yn allforio cynhyrchion amaethyddol rhanbarthol. Ers 1995 mae trawsnewidiad cludo nwyddau'r porthladd wedi cynyddu'n gyson, gyda tua 8 miliwn tunnell yn 2001. Amcangyfrifir incwm blynyddol o'r porthladd rhwng $ 200 miliwn a $ 300 miliwn. 

Ers y newid pŵer yn Adjara, mae Batumi wedi denu buddsoddwyr rhyngwladol, ac mae prisiau eiddo tiriog yn y ddinas wedi treblu er 2001. Ym mis Gorffennaf 2007, symudwyd sedd Llys Cyfansoddiadol Georgia o Tbilisi i Batumi i ysgogi datblygiad rhanbarthol. Agorodd sawl gwesty newydd ar ôl 2009, y Sheraton yn gyntaf yn 2010 a'r Radisson Blu yn 2011. Mae'r ddinas yn cynnwys sawl casino sy'n denu twristiaid o Dwrci, lle mae gamblo'n anghyfreithlon. 

Roedd Batumi yn gartref i'r 12fed Orsaf Filwrol Rwsia. Yn dilyn Chwyldro'r Rhosyn, gwthiodd y llywodraeth ganolog am gael gwared â'r lluoedd hyn a dod i gytundeb yn 2005 â Moscow. Yn ôl y cytundeb, roedd y broses o dynnu'n ôl wedi'i chynllunio i gael ei chwblhau yn 2008, ond cwblhaodd y Rwsiaid drosglwyddiad sylfaen Batumi i Georgia ar Dachwedd 13, 2007, yn gynt na'r disgwyl. 

Yn 2013, cyhoeddodd TAM GEO LLC ei fod yn buddsoddi $ 70 miliwn i ddechrau adeiladu Tŵr Babillon cyfadeilad 170-medr o uchder, 45-llawr, yn agos i'r môr ar ornel Rhodfa Rustaveli a Stryd Mai 26ed a fyddai'r adeilad preswyl talaf yn Georgia. Nid yw'r adeilad wedi ei gwblhau eto (2020).

Daearyddiaeth
-------------

### Hinsawdd

 Arfordir Batumi fel y gwelir o glogwyn cyfagos 
Mae gan Batumi hinsawdd is-drofannol llaith ( *Cfa* ) yn ôl dosbarthiad Köppen. Mae hinsawdd y ddinas yn cael ei dylanwadu'n fawr gan y llif ar y tir o'r Môr Du ac mae'n destun effaith orograffig y bryniau a'r mynyddoedd cyfagos, gan arwain at lawiad sylweddol trwy gydol y rhan fwyaf o'r flwyddyn, gan wneud Batumi y ddinas wlypaf yn Georgia a Rhanbarth y Cawcasws gyfan. 

Tymheredd blynyddol cyfartalog Batumi yw tua 14 °C (57 °F). Ionawr yw'r mis oeraf gyda thymheredd cyfartalog o 7 °C (45 °F). Awst yw'r mis poethaf, gyda thymheredd cyfartalog o 22 °C (72 °F). Y tymheredd isaf a gofnodwyd yw −6 °C (21 °F), a'r uchafswm yw 40 °C (104 °F). Ar gyfartaledd y nifer o dyddiau gyda thymheredd dyddiol yn uwch na 10 °C (50 °F) yw 239, ac ar gyfartaledd mae'r ddinas yn derbyn 1958 awr o heulwen y flwyddyn. 

Dyddodiad blynyddol cyfartalog Batumi yw 2435mm. Rhagfyr yw'r mis gwlypaf gyda chyfartaledd o 303mm o wlybaniaeth, a Mai yw'r sychaf, ar gyfartaledd 84mm. Yn gyffredinol, nid yw Batumi yn derbyn llawer iawn o eira (yn cronni eira o fwy na 30cm), a nifer y diwrnodau gyda gorchudd eira am y flwyddyn yw 12. Mae lefel lleithder cymharol ar gyfartaledd yn amrywio o 70-80%. 

### Dinaswedd

#### Pensaernïaeth gyfoes

Stryd yn Batumi
 Sgwâr Neifion, Batumi 
 Rhodfa a thraeth Batumi 
Mae gorwel Batumi wedi cael ei thrawsnewid ers 2007 gydag adeiladau rhyfeddol a henebion o bensaernïaeth gyfoes,  gan gynnwys: 

* Gwesty Radisson Blu
* Neuadd Gwasanaeth Cyhoeddus
* Hilton Batumi
* Leogrand

Mae gwesty a chasino mawr Kempinski a oedd i fod i'w agor yn 2009 dal heb ei orffen (2020.) Mae gwesty moethus 5 seren Hotel Hilton Batumi yn o gystal ac eraill megis y Radisson Blu Hotel Batumi, y Wyndham Batumi a'r Boulevard Hotel Batumi yn cynnig amrywiaeth eang o lefydd i aros o fewn y ddinas. Bu cynlluniau i adeiladu Trump Tower Batumi eu dileu'n 2017. 

#### Pensaernïaeth newyddwch

Mae pensaernïaeth newyddwch yn Batumi yn cynnwys: 

* Gwesty Sheraton Hotel, a ddyluniwyd yn arddull y Goleudy Mawr yn Alexandria, yr Aifft
* Tŵr Alphabetic Tower (uchder 145m), yn dathlu sgript ac ysgrifen Georgaidd
* *Piazza*, datblygiad defnydd cymysg ar ffurf piazza Eidalaidd
* Adeiladau a ddyluniwyd yn arddull goleudy, yr Acropolis, a Thŷ Gwyn wyneb i waered.

### Safleoedd o ddiddordeb

#### Prif olygfeydd

 Ffynnon Prifysgol Batumi 
Ymhlith yr atyniadau mae: 

* Amgueddfa Wladwriaeth Adjara
* Acwariwm
* Gardd Fotaneg Batumi
* Syrcas
* Hen ardal gyrchfan gwyliau ar hyd arfordir y Môr Du.

#### Atyniadau twristiaeth

* Batumi Boulevard
* Batumi Botanical Gardens
* Cafe Fantasy
* Dancing Fountains, Batumi
* Dolphinarium
* Piazza Square
* Panoramic Wheel
* Astronomical clock
* Argo Cable Car
* 6 May Park
* Europe Square
* Alphabetic Tower
* Batumi Sea Port
* Miracle Park
* Chacha Clock Tower (defunct)
* Fountain Of Neptun
* Batumi Archeological Museum
* Monument Of Ilia Chavchavadze

Demograffeg
-----------

 Eglwys Gadeiriol Uniongred Georgaidd Mam Duw 

**Cyfansoddiad Ethnig Hanesyddol Batum**i | Blwyddyn | Georgiaid | Armeniaid | Rwsiaid | Groegiaid | Eraill | Cyfanswm |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1886 | 2,518 | 17% | 3,458 | 23.4% | 2,982 | 20.1% | 1,660 | 11.2% | 4,185 | 28.3% | **14,803** |
| 1897  | 6,087 | 21.4% | 6,839 | 24% | 6,224 | 21.8% | 2,764 | 9.7% | 6,594 | 23.1% | **28,508** |
| 1926 | 17,804 | 36.7% | 10,233 | 21.1% | 8,760 | 18.1% | 2,844 | 5.9% | 8,833 | 18.2% | **48,474** |
| 1959 | 40,181 | 48.8% | 12,743 | 15.5% | 20,857 | 25.3% | 1,668 | 2% | 6,879 | 8.4% | **82,328** |
| 2002  | 104,313 | 85.6% | 7,517 | 6.2% | 6,300 | 5.2% | 587 | 0.5% | 3,089 | 2.5% | **121,806** |
| 2014 | 142,691 | 93.4% | 4,636 | 3.0% | 2,889 | 1.9% | 289 | 0.2% | 2,334 | 1.5% | **152,839** |
|

Crefydd
Er nad oes unrhyw ddata crefyddol ar gael ar wahân ar gyfer Batumi, mae mwyafrif trigolion y rhanbarth yn Gristnogion Uniongred Dwyreiniol, ac yn cadw at yr Eglwys Uniongred Georgaidd genedlaethol yn bennaf. Mae yna hefyd gymunedau Mwslimaidd Sunni, Catholig, Apostolaidd Armenaidd ac Iddewig. 

Y prif addoldai yn y ddinas yw: 

* Eglwys Gadeiriol Uniongred Georgaidd Mam Duw, ac Eglwys Saint Barbara
* Eglwys Gatholig yr Ysbryd Glân
* Eglwys Sant Nicholas
* Mosg Batumi
* Eglwys Armenaidd Batumi
* Synagog Batumi

Diwylliant
----------

### Pobl nodedig

Pobl nodedig sy'n dod o Batumi neu wedi byw yno: 

* Joseph Stalin (1878-1953), General secretary of the Communist Party of the Soviet Union
* Herbert Backe, Reich Minister of Food in Nazi Germany
* Odysseas Dimitriadis (1908–2005) Greek-Soviet music conductor
* Mary, Princess Eristavi (1888–1986), Georgian princess and model
* Irakli Alasania (\*1973), Georgian politician, Minister of Defense
* ru (Victor Asrielevich Grossman), (1887–1978), writer
* Sopho Khalvashi (\*1986), first Georgian entrant to the Eurovision Song Contest 2007
* Mindia Khitarishvili (\*1973), composer
* Konstantin Meladze (\*1963), composer and producer
* Valery Meladze (\*1965), singer
* Katie Melua, singer
* Arkady and Boris Strugatsky (1925–1991 ; 1933–2012), science fiction authors
* Ioseb Bardanashvili (\*1948), composer
* William Horwood Stuart (1857–1906), British diplomat who was murdered there in 1906
* Fyodor Yurchikhin (\*1959), astronaut
* Sergei Yesenin (1895–1925), Russian lyrical poet
* Khatia Buniatishvili (\*1987), a concert pianist
* Devi Khajishvili (\*1991), a Hollywood actor

Economi a seilwaith
-------------------

### Cludiant

Gwasanaethir y ddinas gan Faes Awyr Batumi, un o dri maes awyr rhyngwladol yn y wlad. Mae cynllun rhannu beiciau o'r enw *BatumVelo yn* caniatáu ichi rentu beic ar y stryd gyda cherdyn craff. 

 Porthladd Batumi gyda'r ddinas yn y cefndir. 
Mae porthladd Batumi ar un o lwybrau Pont Tir Ewrasiaidd arfaethedig Tsieina (rhan o'r "New Silk Road"), a fyddai'n gweld cyswllt cludo nwyddau dwyreiniol â Tsieina trwy Azerbaijan a Môr Caspia, a chysylltiad gorllewinol ar fferi i Wcráin ac ymlaen i Ewrop.

Gefeilldrefi
------------

Mae Batumi wedi'i efeillio â:


|  |
| --- |
| * Baner Yr Eidal Yr Eidal – Bari (1987)
* Baner UDA UDA
	+ New Orleans (2012)
	+ Savannah, Georgia (1992)
* Baner Rwsia Rwsia – Kislovodsk (1997)
* Baner Twrci Twrci
	+ Kuşadası (2010)
	+ Ordu (2011)
	+ Trabzon (2000)
	+ Yalova, Turkey (2012)
* Baner Armenia Armenia – Vanadzor (2006)
* Baner Groeg Groeg – Volos (2007)
* Baner Wcráin Wcráin
	+ Donetsk (2013)
	+ Ternopil (2011)
	+ Yalta (2008)
* Baner Bwlgaria Bwlgaria – Burgas (2009)
* Baner Sbaen Sbaen – Marbella (2010)
* Baner Israel Israel
	+ Ashdod (2011)
	+ Netanya (2018)
* Baner Aserbaijan Aserbaijan Nakhchivan (2012)
* Baner Latfia Latfia Daugavpils (2012)
* Baner Tsiecia Tsiecia Prague 1 (2013)
* Baner Yr Aifft Yr Aifft Sharm El Sheikh (2014)
* Baner Tsieina Tsieina Ürümqi (2015)
* Baner Belarws Belarws Brest (2015)
* Baner Cyprus Cyprus Paphos (2016)
* Baner Gwlad Pwyl Gwlad Pwyl
	+ Nysa, Poland (2017)
	+ Wrocław, (2019)
 |

Gweler hefyd
------------

* Adjara
* Hotel Intourist Palace

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Spritzer, Dinah (9 September 2010). "Glamour revives port of Batumi". *The New York Times*. Cyrchwyd 24 December 2014.
2. ↑  Simon Sebag Montefiore, Young Stalin, page 77.
3. ↑  "Russia Hands Over Batumi Military Base to Georgia". Civil Georgia, Tbilisi. November 13, 2007.
4. ↑  Planet, Lonely; Noble, John; Kohn, Michael; Systermans, Danielle (April 1, 2012). "Lonely Planet Georgia, Armenia & Azerbaijan". Lonely Planet. Cyrchwyd October 8, 2016.
5. ↑  "Sheraton Hotels & Resorts Debuts in the Black Sea Resort Destination of Batumi", Starwood Hotels and Resorts site
6. ↑  "404". Archifwyd o'r gwreiddiol ar Mawrth 6, 2016. Cyrchwyd Hydref 8, 2016.
7. ↑  "население грузии". Cyrchwyd October 8, 2016.
8. ↑  "Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей". Archifwyd o'r gwreiddiol ar August 18, 2016. Cyrchwyd October 8, 2016.
9. ↑  "Батумский округ 1897". Cyrchwyd October 8, 2016.
10. ↑  "Archived copy" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar April 7, 2014. Cyrchwyd October 8, 2015.CS1 maint: archived copy as title (link)
11. ↑  georgia-ethnic-2014
12. ↑  "Batumi: sights". Official website of Batumi. Cyrchwyd May 10, 2009.
13. ↑  Dyussembekova, Zhazira (21 January 2016). "Silk Road Renewed With Launch of New Commercial Transit Route". *The Astana Times*.
14. ↑  "ჩვენი ქალაქი - დამეგობრებული ქალაქები". *batumi.ge* (yn Georgeg). Batumi. Cyrchwyd 2020-02-13.
15. ↑  "Batumi miastem partnerskim Wrocławia". *wroclaw.pl* (yn Pwyleg). Wrocław. 2019-07-17. Cyrchwyd 2020-02-13.

* *Gwyddoniadur Sofietaidd Sioraidd.* SSR Sioraidd (Argraffiad Atodol). 1981. tt.   16–18.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan y dinas