recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Pwnc yr erthygl hon yw'r damcaniaethau cydgynllwyniol modern.  Am y gymdeithas wreiddiol, gweler Goleuedigion Bafaria.  Am ddefnyddiau eraill, gweler Illuminati.  
Mae nifer o ddamcaniaethau cydgynllwyniol modern yn honni bod gan grŵp o'r enw **y Goleuedigion** neu'r ***Illuminati*** ddylanwad a rheolaeth eang dros faterion y byd gyda'r nod o sefydlu Trefn Byd Newydd. Mae'r damcaniaethau hyn yn tarddu o Oleuedigion Bafaria, cymdeithas gyfrinachol a sefydlwyd yn ystod yr Oleuedigaeth. Mae'r damcaniaethau'n dadlau taw parhâd neu atgyfodiad o'r gymdeithas hon yw'r Goleuedigion modern. Caiff nifer o'r damcaniaethau hyn eu cysylltu â damcaniaethau eraill am grwpiau a honnir i reoli'r byd, gan gynnwys y Seiri Rhyddion, yr Iddewon, Marcswyr, Cynhadledd Bilderberg, y Council on Foreign Relations, a Bohemian Grove.

Llywodraeth yr Unol Daleithiau
------------------------------

Llygad Rhagluniaeth ar ben pyramid, arwyddlun sy'n ymddangos ar bapur $1 yr Unol Daleithiau.
Mae damcaniaethwyr cydgynllwyniol yn aml yn cyhuddo arweinwyr gwleidyddol yr Unol Daleithiau, gan gynnwys nifer o arlywyddion y wlad, o fod yn aelodau o'r Goleuedigion.

Mae arwyddlun o Lygad Rhagluniaeth ar ben pyramid yn ymddangos ar wrthwyneb Sêl Fawr yr Unol Daleithiau, ac ar y papur $1. Hen symbol grefyddol yw'r Llygad, sy'n cynrychioli Duw yn gwylio dros y ddynolryw, ac mae'r pyramid yn cynrychioli'r Unol Daleithiau, a obeithir gan y Sefydlwyr i bara mor hir â Phyramidau'r Aifft. Uwchben ceir y testun *annuit cœptis* (Lladin am "gymeradwyir yr ymgymeriadau") ac o dan y pyramid, *novus ordo seclorum* (Lladin am "drefn newydd yr oesoedd"). Ar waelod y pyramid ceir y rhifolion Lladin MDCCLXXVI, sef 1776, dyddiad Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau. Yn ôl cefnogwyr y ddamcaniaeth gydgynllwyniol, mae'r arwyddlun yn dystiolaeth o reolaeth y Goleuedigion dros yr Unol Daleithiau: mae'r Llygad ar ben y pyramid yn symbol o'u goruchafiaeth; mae'r testun uwchben y pyramid yn dathlu eu buddugoliaeth dros y bobl gyffredin ac mae'r testun o dan y pyramid yn awgrymu Trefn Byd Newydd, ac mae'r rhifolion yn dynodi blwyddyn sefydlu Goleuedigion Bafaria.

Cyfeiriadau
-----------
Etholaeth seneddol yn Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, yw **Buckingham**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Buckingham yn Swydd BuckinghamEtholaeth Buckingham yn Swydd Buckingham
* Swydd Buckingham yn LloegrSwydd Buckingham yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn y 16g. Cyn 1868 dychwelodd ddau aelod seneddol.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1868:

* 1868–1874: Syir Harry Verney I (Rhyddfrydol)
* 1874–1880: Egerton Hubbard (Ceidwadol)
* 1880–1885: Syr Harry Verney I (Rhyddfrydol)
* 1885–1886: Syr Edmund Verney (Rhyddfrydol)
* 1886–1889: Egerton Hubbard (Ceidwadol)
* 1889–1891: Syr Edmund Verney (Rhyddfrydol)
* 1891–1895: Herbert Leon (Rhyddfrydol)
* 1895–1906: William Carlile (Ceidwadol)
* 1906–1918: Frederick Verney (Rhyddfrydol)
* 1910–1918: Syr Harry Verney II (Rhyddfrydol)
* 1918–1937: George Bowyer (Ceidwadol)
* 1937–1943: John Whiteley (Ceidwadol)
* 1943–1951: Lionel Berry (Ceidwadol)
* 1945–1951: Aidan Crawley (Llafur)
* 1951–1964: Frank Markham (Ceidwadol)
* 1964–1970: Robert Maxwell (Llafur)
* 1970–1983: William Benyon (Ceidwadol)
* 1983–1997: George Walden (Ceidwadol)
* 1997–2019: John Bercow (Ceidwadol, wedyn Llefarydd)
* 2019–presennol: Greg Smith (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Etholaeth seneddol yn Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Canol Sefton** (Saesneg: *Sefton Central*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Canol Sefton yng Nglannau MerswyEtholaeth Canol Sefton yng Nglannau Merswy
* Glannau Merswy yn LloegrGlannau Merswy yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–presennol: Bill Esterson (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Mae **Tyddyn-y-barcut** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 21 Hydref 1998 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.45 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Canol Brent** (Saesneg: *Brent Central*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Canol Brent yn Llundain FwyafEtholaeth Canol Brent yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–2015: Sarah Teather (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: Dawn Butler (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Etholaeth seneddol yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, yw **Canol Suffolk a Gogledd Ipswich**  (Saesneg: *Central Suffolk and North Ipswich*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Canol Suffolk a Gogledd Ipswich yn SuffolkEtholaeth Canol Suffolk a Gogledd Ipswich yn Suffolk
* Suffolk yn LloegrSuffolk yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Syr Michael Lord (Ceidwadol)
* 2010–presennol: Dan Poulter (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
**Canolbarth America**
Mae **Canolbarth America** yn rhanbarth ddaearyddol ar gyfandir yr Amerig sy'n gorwedd rhwng rhan ogleddol Gogledd America a De America. Mae'n gorwedd rhwng ffin ogleddol Gwatemala a ffin ogledd-orllewinol Colombia ac yn cynnwys tua 596,000 km² (230,000 milltir sgwâr) o dir. Mae'r tywydd yn drofaol ac mae'r rhanbarth yn dioddef corwyntoedd cryf weithiau.

Mae Canolbarth America yn cynnwys saith gwlad, o'r gogledd i'r de:

* Gwatemala
* Belîs
* Hondwras
* El Salfador
* Nicaragwa
* Costa Rica
* Panama

Daearyddiaeth
-------------

Mae Canolbarth America yn rhanbarth fynyddig. Ceir nifer o losgfynyddoedd, yn cynnwys Tajumulco sy'n codi i 4210m (13,846'). Mae ei hardaloedd arfordirol yn ffrwythlon a thyfir nifer o gnydau, er enghraifft bananas, coffi a coco.
Mae'r rhan fwyaf o'r trigolion o dras gymysg Ewropeiaidd a brodorol.

Hanes
-----

Cyn ymddangosiad yr Ewropeiaid cyntaf bu rhannau o Ganolbarth America yn gartref i wareiddiaid brodorol hynod, er enhgraifft penrhyn Yucatan. Syrthiodd y tir i feddiant Sbaen (ac eithrio Belîs ac ambell fan arall). Yn gynnar yn y 19g cafodd gwledydd y rhanbarth annibyniaeth ar Sbaen a ffurfiodd Costa Rica, El Salfador, Gwatemala, Hondwras a Nicaragwa Cynghrair Canolbarth America (neu 'Taleithiau Unedig Canolbarth America') (1823 - 1838). Yn 1960 ffurfiodd y gwledydd hyn Marchnad Gyffredin Canolbarth America.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goGwledydd Canolbarth America |
| --- |
|  |
| 
* Baner Belîs Belîs
* Baner Costa Rica Costa Rica
* Baner El Salfador El Salfador
* Baner Gwatemala Gwatemala
* Baner Hondwras Hondwras
* Baner Nicaragwa Nicaragwa
* Baner Panama Panama

 |

 |

| gw • sg • goRhanbarthau'r Ddaear |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Affrica** | Canolbarth · De · Dwyrain · Gogledd · Gorllewin |
|  | **Yr Amerig** | Canolbarth · Y Caribî · De · Gogledd |
|  | **Asia** | Canolbarth · De · De-ddwyrain · De-orllewin · Dwyrain · Gogledd |
|  | **Ewrop** | Canolbarth · De · Dwyrain · Gogledd · Gorllewin |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Oceania** | Awstralasia · Melanesia · Micronesia · Polynesia |
|  | **Y Pegynau** | Yr Antarctig · Yr Arctig |
|  | **Arall**  | Asia-Cefnfor Tawel · Isgyfandir India  · Y Dwyrain Canol · Y Dwyrain Pell · America Ladin  |
|  | **Cefnforoedd** | Arctig · Byd · De · India · Iwerydd · Tawel |

 |
| *Gweler hefyd: Cyfandiroedd y Ddaear* |

Chwiliwch am ***Canolbarth America***  
yn Wiciadur.
Twll tin (neu 'rhefr') gyda'r croen o'i gwmpas wedi'i wynu (neu ei 'gannu').
**Cannu rhefrol** yw'r broses o ysgafnhau lliw'r croen o gwmpas yr anws. Caiff ei wneud at ddibenion cosmetig, i wneud lliw'r anws yn fwy unffurf â'r croen cyfagos.

Mae rhai triniaethau yn cael eu cynnig mewn salon gan dechnegydd cosmetig ac eraill yn cael eu gwerthu fel hufenau gellir eu defnyddio cartref. Ceir tystiolaeth fod cryn beryglon ynghlwm wrth rhai o'r dulliau o gannu (neu wynu).

Hanes
-----

Actoresau pornograffi a diddanwyr pornograffig eraill oedd y cyntaf i ddefnyddio'r broses o gannu rhefrol, mewn ymdrech i sicrhau bod tôn eu croen yn unffurf dros y cyfan o'u cyrff. Ymledodd yr arfer i sêr ffilm y brif ffrwd yn Hollywood pan ddaeth noethni'n fwy cyffredin mewn ffilmiau mawr.

Bellach mae cannu rhefrol yn broses sydd ar gael i bawb.

Dulliau
-------

Mae yna nifer o ffyrdd o gyflawni'r broses o gannu rhefrol. Y dull mwyaf cyffredin, mwyaf diogel a mwyaf dibynadwy yw trwy ddefnyddio eli yn y cartref er mwyn targedu'r croen dywyll wrth ardal yr organau rhywiol a phylu'r ardal dywyll yn raddol dros gyfnod o amser. Mae'r rhan fwyaf o'r dulliau eraill a ddefnyddir ar gyfer cannu croen, megis triniaethau *cryosurgery* a channu laser yn annibynadwy ac yn gallu bod yn beryglus.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.pressbox.co.uk; Archifwyd 2013-01-17 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 28 Rhagfyr 2014
2. ↑  "Bruno on Anus: I'm Bleached and I'm Proud!". TMZ.com. 2009-12-05. Cyrchwyd 2012-05-16.
3. ↑  By Cosmopolitan.com (2011-08-03). "The Scary New Butt Beauty Trend". Cosmopolitan. Cyrchwyd 2014-08-23.
'Vulcana' ar glawr *La Santé par les Sports*.
Dynes gref broffesiynol oedd **Vulcana**, sef **Kate Williams** (1875 – 1946), a elwir hefyd yn **Kate Roberts**. Ganed hi i rieini o dras Gwyddelig yn Y Fenni, Sir Fynwy.

Gyda'r dyn cryf William Hedley Roberts, a adnabyddid fel 'Atlas', aeth ar daith berfformio mewn theatrau yng ngwledydd Prydain, Ewrop ac Awstralia, gan berfformio wrth yr enw 'The Atlas and Vulcana Group of Society Athletes'.

Gyrfa
-----

Yn bymtheg oed, cyfarfu Kate Williams a William Roberts yn y gymnasium lleol i ferched a redai yn Y Fenni. Roedd William Roberts yn ŵr priod, ond syrthiodd y ddau mewn cariad ac aethant i ffwrdd gyda'i gilydd. Perfformiodd y ddau am y tro cyntaf ym Mhontypwl ac aethant wedyn i Lundain gan berfformio fel 'Atlas a Vulcana'.

Cafodd Vulcana ei llwyddiant mwyaf yn Ffrainc, gan wneud enw iddi'i hun yn y *Halterophile Club de France* a chael ei llun ar glawr y cylchgrawn poblogaidd *La Santé par les Sports*. Cafodd dros gant o fedalau yn ystod ei gyrfa.

Roedd hi'n enwog am ei champau arwrol hefyd, yn cynnwys achub plentyn rhag boddi yn Afon Wysg yn 1901: derbyniodd fedal am hynny.

Symudodd Vulcana ac Atlas i Lundain yn y 1920au, ac ymddeolodd y ddau yn 1932. Cafodd Vulcana ei thrawo gan fodur yn Llundain yn 1939; bu bron iddi farw ond er iddi gael nam ar yr ymenydd goroesodd hyd 1946. Bu farw ei gŵr a'i merch ieuengaf yn yr un flwyddyn, ychydig cyn ei marwolaeth hi.

Coffhád
-------

Cofir am Vulcana yn enw'r 'Vulcana Women's Circus', gyda'i bencadlys yn ninas Brisbane, Awstralia, a enwir ar ei hôl.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) \*Gwefan am Atlas & Vulcana
Mae **Vicarage Moss** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1977 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 20.39 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Biolegydd, anatomegwr cymharol a phaleontolegwr oedd **Richard Owen** (20 Gorffennaf 1804 – 18 Rhagfyr 1892). Cafodd ei eni yng Nghaerhirfryn, yn fab ieuengaf i fasnachwr (o *Fulmer Place, Berks*) a oedd yn delio ag India'r Gorllewin. Yn 1792 y priododd ei rieni, a hynny yn Preston. Ef yn 1841 a fathodd y gair *deinosor*.

Addysg
------

Bu ym Mhrifysgol Caeredin a choleg Bartholomew yn Llundain a chafodd swydd yng Ngholeg Llawfeddygon Llundain yn 1827.

Llyfrau
-------

Sgwennodd lyfr, *Memoir on the Pearly Nautilus* yn 1832, llyfryn a'i gododd i rengoedd uchaf anatomi cymharol led-led y byd. Fe'i gwnaed yn Athro yn yr adran Anatomi a Ffisioleg Cymharol yn 1832. Catalogodd sawl math gwahanol o anifeiliaid a ffosiliau a sgwennodd ychwaneg o lyfrau gan gynnwys:

* History of British Fossil Mammals and Birds (1846),
* History of British Fossil Reptiles (1849-1884),
* Researches on Fossil Remains of Extinct Mammals of Australia (1877-1878),
* Memoirs on Extinct Wingless Birds of New Zealand (1879).

Ei waith
--------

Richard owen; darganfyddwr y 'Deinosor'
Yn 1820 cafodd waith fel prentis i lawfeddyg.

Erbyn 1856 roedd yr anatomydd pwysicaf a mwyaf dylanwadol drwy Ewrop. Sicrhaodd arian, a chododd yn Ne Kensington amgueddfa newydd, sef The National Natural History Museum, a agorwyd yn 1881.

Anghytunodd yn hallt gyda Charles Darwin a'i syniadau newydd ynglŷn ag esblygiad. Credodd (yn gywir felly) os oedd modd dangos sut mae anifail wedi esblygu dros miliynau o flynyddoedd, y dylem hefyd weld olion o'r creaduriaid a esblygwyd yn ddeinosor. Hyd yma, nid oes yr un wedi ei ddarganfod.

Yn 1852 fe roddwyd iddo anrheg gan ffrind mynwesol iddo, y Frenhines Victoria, sef: Sheen Lodge ar Ystâd Richmond Estate lle y preswyliodd am weddill ei oes.

Ef hefyd (yn 1841) a fathodd y gair *deinosor* o'r Hen Roeg *deinos* ‘ofnadwy, arswydus’ a *sauros* ‘madfall’. Roedd yn gyfrifol am yr Amgueddfa Brydeinig yn Llundain rhwng 1856 ac 1883. Yn 1884 cafod ei wneud yn Farchog. Anatomeg cymharol oedd ei bwnc arbenigol.

Cyfeiriadau
-----------

Dolennau allanol
----------------

* (Saesneg) Ei fywyd a'i waith
* (Saesneg) Coffâd (gwreiddiol) iddo

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 64089233
* LCCN: n80004117
* ISNI: 0000 0001 2136 5461
* GND: 11916129X
* SELIBR: 283081
* SUDOC: 033003297
* BNF: cb123914632 (data)
* BIBSYS: 90813060
* NLA: 35404123
* NKC: nlk20010096108
* BNE: XX1388111
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Tre Wilmot** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1980 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 63.35 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ras seiclo aml-gymalog flynyddol sy'n cael ei chynnal yn bennaf yn Sbaen ydy'r **Vuelta a España** (Cymraeg: *Cylchdaith Sbaen*). Yn dilyn llwyddiant y Giro d'Italia a'r Tour de France penderfynodd papur newydd y *Diaro Informaciones* drefnu'r ras gyntaf ym 1935[1]. Ni chafodd y ras ei chynnal yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen na'r Ail Ryfel Byd ond mae'r ras wedi ei chynnal yn flynyddol ers 1955[1].

Mae'r Vuelta, ynghyd â'r Tour de France a'r Giro d'Italia yn rasys aml-gymalog tair wythnos o hyd sy'n cael eu hadnabod fel y Grand Tours mawreddog. Mae taith y ras yn newid o flwyddyn i flwyddyn gyda'r cymal olaf yn gorffen yn y brifddinas, Madrid.

Mae pob cymal yn cael ei amseru ac ar ôl gorffen mae amser pob beiciwr yn cael ei ychwanegu at eu hamseroedd dros y cymalau blaenorol. Y beiciwr gyda'r amser cyflymaf ydy arweinydd y ras ac mae'n cael y fraint o wisgo'r *maillot rojo* (Cymraeg: *crys coch*). Yn ogystal â'r brif ras mae cystadleuaeth bwyntiau i'r gwibwyr, cystadleuaeth Brenin y Mynyddoedd i'r dringwyr a chystadleuaeth i'r timau.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Cycling Revealed". Cycling Revealed.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
*Rhea americana*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Rhea mawr** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: rheaod mawr) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Rhea americana***; yr enw Saesneg arno yw *Greater rhea*. Mae'n perthyn i deulu'r Rheidae (Lladin: *Rheidae*) sydd yn urdd y *Rheiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *R. americana*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

```
Ni all hedfan, er fod ganddo adenydd.
```

Teulu
-----

Mae'r rhea mawr yn perthyn i deulu'r Rheidae (Lladin: *Rheidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Rhea mawr** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Awdures, ffeminist a nyrs Seisnig oedd **Vera Mary Brittain** (29 Rhagfyr 1893 – 29 Mawrth 1970). Mam y gwleidydd Shirley Williams oedd hi. Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei hunangofiant, *Testament of Youth*.

Cafodd ei geni yn Newcastle Under Lyme, yn ferch i Thomas Arthur Brittain (1864–1935) a'i wraig, Edith Bervon Brittain (1868–1948). Roedd ganddi un brawd, Edward. Cafodd ei magu ym Macclesfield a

Aeth i astudio Llenyddiaeth Saesneg yng Ngholeg Somerville, Rhydychen, ond yna daeth yn nyrs wirfoddol (VAD) yn Llundain, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Aeth i Ffrainc a Malta i weithio fel nyrs. Lladdwyd ei brawd Edward a hefyd ei cariad, Roland Leighton, ar faes y gad. Ar ôl dychwelyd i Rydychen, cyfarfu â Winifred Holtby. Daeth y ddwy ohonyn nhw'n nofelwyr; bu farw Holtby ym 1935. Daeth Vera yn ymgyrchydd heddwch gweithredol.

Priododd George Catlin, wedyn Syr George, ym 1925. Eu fab oedd yr arlunydd John Brittain-Catlin (1927–1987). Bu farw Vera Brittain yn Wimbledon yn 76 oed.

Llyfryddiaeth
-------------

### Nofelau

* *The Dark Tide* (1923)
* *Honourable Estate* (1936)

### Hunangofiant

* *Testament of Youth* (1933)
* *Honourable Estate* (1936)
* *Testament of Friendship* (1940)
* *Testament of Experience* (1957)

### Eraill

* *Halcyon: Or, The Future of Monogamy* (1929)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Grayling, A. C.; Pyle, Andrew; Goulder, Naomi (2006). *The Continuum encyclopedia of British philosophy*. Bristol: Thoemmes Continuum. ISBN 9781843711414. OCLC 676714142.
*Gweler hefyd Brut (gwahaniaethu)*
Mae **Brut** yn enw a ddefnyddid yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol ar gyfer hanes neu gronicl. Roedd y cynnwys yn gallu bod yn hanes go iawn, hanes traddodiadol neu'n gymysgedd o'r ddau.

Tarddiad y gair **Brut** yw enw personol y cymeriad traddodiadol Brutus, sylfaenydd chwedlonol hil y Brytaniaid (hynafiaid y Cymry, y Cernywiaid a'r Llydawyr). Sieffre o Fynwy a gyflwynodd Frutus i'r byd yn ei lyfr *Historia Regum Britanniae* (a elwir hefyd *Brut Sieffre*; *Brut y Brenhinedd* yw enw'r arferol ar y fersiynau Cymraeg Canol). Ystyr y gair 'brut' yn wreiddiol felly oedd "hanes Brutus", ond yn ddiweddarach daeth i olygu cronicl neu lyfr hanes yn ymwneud â hanes Ynys Prydain a Chymru.

Mae'r llinell rhwng hanes go iawn a hanes traddodiadol yn tueddu i fod yn amlwg i ni heddiw, ond nid oedd mor eglur yn yr Oesoedd Canol.

Brutiau Cymreig yr Oesoedd Canol
--------------------------------

* Brut y Tywysogion - Cronicl o hanes y tywysogion Cymreig
* Brut Sieffre - enw arall ar lyfr ffug-hanes dylanwadol Sieffre o Fynwy
* Brut y Brenhinedd - teitl a roddir ar yr amryw ferisynau Cymraeg o Frut Sieffre o Fynwy yn gyffredinol
* Brut Dingestow - un o'r fersiynau Cymraeg Canol mwyaf adnabyddus o Frut Sieffre

Brutiau ffug diweddarach
------------------------

* Brut Aberpergwm - Fersiwn ffug o Frut y Tywysogion a sgwennwyd gan Iolo Morgannwg a'i dadogi ar Garadog o Lancarfan
* Brut Ieuan Brechfa - Fersiwn diweddar o Frut y Tywysogyon

Gweler hefyd
------------

* Brud - enw Cymraeg Canol am ddarogan
*Gweler hefyd Brut (gwahaniaethu)*
Mae **Brut y Tywysogyon** (**Brut y Tywysogion**) yn gronicl Cymreig canoloesol sy'n un o'r ffynonellau pwysicaf ar gyfer hanes Cymru yn yr Oesoedd Canol.

Cronicl yw Brut y Tywysogion, sydd i bob golwg wedi ei fwriadu fel ymestyniad o Historia Regum Britanniae gan Sieffre o Fynwy. Mae wedi goroesi fel nifer o gyfieithiadau i'r Gymraeg o fersiwn gwreiddiol yn Lladin. Nid oes un testun Lladin o Frut y Tywysogion ei hun wedi goroesi, ond ceir dau destun anghyflawn o gronicl Lladin am y cyfnod 1190-1285 yn y llawysgrif *Exeter Cathedral Library MS. 3514* a gedwir yn Eglwys Gadeiriol Exeter; gelwir y testun helaethaf Cronica de Wallia a gellid ei ystyried yn bont rhwng yr Annales Cambriae a'r testunau Lladin coll o'r Brut. Y fersiynau pwysicaf o Frut y Tywysogion yw'r rhai yn Peniarth MS. 20 ac un ychydig llai cyflawn yn Llyfr Coch Hergest. Mae'r fersiwn dan y teitl "Brenhinedd y Saeson" yn gyfuniad o'r deunydd yma a deunydd o ffynhonnell Seisnig.

Peniarth Ms. 20, folio 260v. (c.1330). Y llawysgrif hwn yw'r copi cynharaf o *Frut y Tywysogion*.
Dechreua fersiwn Peniarth MS. 20 yn 681 pan gofnodir marwolaeth Cadwaladr a daw i ben yn 1332. Byr iawn yw'r cofnodion am y blynyddoedd cynnar, fel rheol cofnod o farwolaethau a digwyddiadau megis diffygion ar yr haul, pla neu ddaeargrynfeydd, ond mae llawer mwy o fanylion yn y cofnodion diweddarach. Rhoir sylw yn bennaf i frenhinoedd Gwynedd, Powys a Deheubarth, ond cofnodir digwyddiadau eglwysig, er enghraifft pan ddaeth yr egwys yng Nghymru i ddefnyddio'r un dull o benderfynu ar ddyddiad y Pasg ag eglwys Rhufain dan berswâd "Elbodius" (Elfodd), Esgob Bangor, yn 768. Mae digwyddiadau yn Lloegr, Iwerddon, Yr Alban ac weithiau Ffrainc yn cael eu cofnodi'n fyr hefyd.

Credir fod y cronicl mynachaidd gwreiddiol wedi ei ysgrifennu yn Abaty Ystrad Fflur, ond ymddengys ei fod wedi ei gadw yn yr hen abaty yn Llanbadarn yn yr 11g. Defnyddiwyd croniclau o abatai eraill yn y gwaith hefyd. Credir bod o leiaf un o'r cyfieithiadau Cymraeg wedi ei wneud yn Ystrad Fflur hefyd.

Darllen pellach
---------------

* John Edward Lloyd, *The Welsh Chronicles* (London: H. Milford, 1929)
* Ian R. Jack, *Medieval Wales* (Ithaca: Cornell University Press, 1972)
* Thomas Jones (gol.), *Brut y Tywysogion: Red Book of Hergest Version* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1973)
* Thomas Jones (gol.), *Brut y Tywysogyon: Peniarth MS. 20* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1941)
* Thomas Jones (gol.), *Cronica de Wallia and other documents from Exeter Cathedral Library MS. 3514* (ail-brintiwyd o *The Bulletin of the Board of Celtic Studies*, Caerdydd, 1946)
Mae **Waliau heddwch Belffast** yn waliau rhwng ardaloedd sydd yn y bôn yn genedlgarol ac ardaloedd yn y bôn gweriniaethol. Adeiladwyd waliau tebyg mewn trefi eraill yng Ngogledd Iwerddon, megis y Deri, Portadown a Lurgan.

Mae hyd y waliau’n amrywio, rhai ohonynt milltiroedd o hyd; mae rhai’n cynnwys gatiau, agor yn ystod y dydd ond ar gau gyda nos.

Hanes
-----

Adeiladwyd y waliau cyntaf ym 1969, i fod yn waliau dros dro, ond wedi dod yn ehangach, hirach, ac wedi aros. Mae eu nifer ac uchder wedi cynyddu ers Cytundeb Gwener y Groglith ym 1998. Erbyn hyn mae'r murluniau arnynt yn denu twristiaid i'r ddinas.

Cyhoeddwyd Rhaglen Rhyngwyneb gan Adran Gyfiawnder Gogledd Iwerddon i gael gwared or adeiladwaith rhyngwyneb i gyd erbyn 2023.

* 
* 

* 
* 

* 
*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Waliau heddwch, Sefydliad Gogledd Iwerddon". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-06-30. Cyrchwyd 2018-04-18.
2. ↑  Donaghy, Brendan (gol.). "Launch of North Belfast Peace Walls Project". *Mediation Digest*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-09. Cyrchwyd 2018-04-18.
3. ↑
Cerdd Gymraeg gan Myrddin ap Dafydd yw **"Walkers' Wood"**. Cerdd am tad a mab yn mynd am dro yng Nghoed Llugwy ydyw. Wrth i'r ddau fynd am dro yng nghanol tymor yr Hydref, maent yn cael gweld y lliwiau hyfryd sydd o'u cwmpas. Mae'r gerdd yn canolbwyntio ar y iaith Gymareg a sut mae twristiaeth yn gallu difetha' byd natur Cymru. Mae twristiaeth yn bwysig iawn i ddiwydiant Cymru. Mae nifer o bentrefi fel Betws-y-Coed yn dibynnu ar dwristiaeth ar gyfer eu bywoliaeth a busnesau.

Myrddin ap Dafydd
-----------------

Magwyd Myrddin yn Llanrwst. Addysgwyd ef yn Ysgol Dyffryn Conwy a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Mae'n fab i'r awdur llyfrau plant Dafydd Parri ac i'r werthwraig llyfrau Arianwen Parri.

Iaith ac arddull
----------------

Mae themâu o fyd-natur yn y gerdd wrth i'r fardd sôn am liwiau'r Hydref yn "wledd ar hyd y llawr". Hefyd mae'r iaith Gymraeg yn cael sylw wrth i Myrddin ap Dafydd roi'r enw Saesneg ar Goed Llugwy sef Walkers' Wood fel teitl i'r gerdd.
Cerdd rydd mewn mydr ac odl yw Walkers' Wood ac mae'r bardd yn odli geiriau Cymraeg gyda geiriau Saesneg i ddangos dylanwad twristiaid ar Gymru.
Mae **Walkman** yn frand o chwaraewyr cyfryngau cludadwy a weithgynhyrchir gan Sony. Roedd y Walkman gwreiddiol, a ryddhawyd ym 1979, yn chwaraewr casét a newidiodd arferion gwrando trwy ganiatáu i bobl wrando ar gerddoriaeth o’u dewis wrth symud. Fe'i dyfeisiwyd gan sylfaenwyr Sony Masaru Ibuka ac Akio Morita, a oedd yn teimlo bod chwaraewr cludadwy presennol Sony yn rhy anhylaw a drud. Adeiladwyd prototeip o Sony Pressman wedi'i addasu, sef recordydd tâp cryno a ddyluniwyd ar gyfer newyddiadurwyr yn 1977.

Yn y pen draw, yn gynnar yn yr 1980au, daliodd *Walkman* ymlaen yn fyd-eang a defnyddiodd Sony yr enw ledled y byd. Mewn iaith bob dydd, daeth "walkman" yn derm generig, gan gyfeirio at stereos personol unrhyw gynhyrchydd neu frand. Mae Sony yn parhau i ddefnyddio brand *Walkman ar* gyfer y rhan fwyaf o'i ddyfeisiau sain cludadwy.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bull, Micheal (2006). "Investigating the Culture of Mobile Listening: From Walkman to Ipod". *Consuming Music Together*.
2. ↑  Du Gay, Paul (1997). *Doing Cultural Studies: The Story of the Sony Walkman*. SAGE Publications. ISBN 9780761954026.
3. ↑  "BBC World Service - The History Hour". *BBC* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2019-07-12.
4. ↑  Mark Batey (2016), *Brand Meaning: Meaning, Myth and Mystique in Today’s Brands* (Second ed.), Routledge, p. 140
Uwch Glwstwr Virgo
Uwch glwstwr galaethol sy'n cynnwys y Grŵp Lleol, grŵp o alaethau sy'n cynnwys yn ei dro y Llwybr Llaethog (ein galaeth ni) a galaeth Andromeda yw **Uwch Glwstwr Virgo** neu'r **Uwch Glwstwr Lleol** fel y'i gelwir weithiau.

Y ddisg a'r corongylch
----------------------

Rhennir yr Uwch Glwstwr yn ddwy ran: ei ddisg a'i gorongylch (*halo*). Mae'r ddisg yn gywasgedig ac o ffurf fflat fel crempog ac mae'n cynnwys tua 60% o alaethau disglair Uwch Glwstwr Virgo. Mae'r corongylch yn cynnwys sawl gwrthrych ymestyniedig, ac yno y ceir tua 40% o alaethau disglair yr Uwch Glwstwr.

Tryfesur a nodweddion eraill
----------------------------

Tryfesur yr Uwch Glwstwr yw tua 200 miliwn blwyddyn goleuni; mae'n cynnwys tua 100 o grwpiau a chlystyrau o alaethau ac mae'n cael ei ddominyddu gan Glwstwr Virgo ger ei ganol. Lleolir ein Grŵp Lleol yn agos at ymyl yr Uwch Glwstwr ac mae'n cael ei atynu'n araf tuag at Glwstwr Virgo. Mae'n bwnc ansicr o hyd a fydd y Grŵp Lleol a chlystyrau eraill, ar ryw bwynt yn y dyfodol pell, yn cael eu "bwyta" gan y Galaeth Virgo A anferth.

Yn ei dro, mae'r Uwch Glwstwr Lleol cyfan (Virgo) yn cael ei dynnu at anomali disgyrchiant anferth iawn a adnabyddir fel yr Atynydd Mawr, sy'n gorwedd ger Clwstwr Norma.

Rhaniadau
---------

Ymrennir Uwch Glwstwr Virgo Supercluster yn sawl grŵp o glystyrau a elwir yn gymylau galaethau. Gorwedd tri o'r cymylau hyn ar y ddisg, sef Clwstwr Virgo, Cwmwl Canes Venatici (Grŵp M94) a Chwmwl Virgo II. Mae'r corongylch yn cynnwys nifer o gymylau ymestynedig sy'n cyfeirio at Glwstwr Virgo.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-02-03. Cyrchwyd 2008-09-19.
2. ↑  "Gweler *The Virgo Cluster and the Local Group of Galaxies* at". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-07-05. Cyrchwyd 2008-09-19.
Medal yr Urdd Gwasanaeth Nodedig.
Addurniad milwrol a wobrwyir i swyddog y Lluoedd Arfog Prydeinig am "wasanaethau nodedig yn ystod ymgyrchoedd yn y gad yn erbyn y gelyn" yw'r **Urdd Gwasanaeth Nodedig** (Saesneg: *Distinguished Service Order*; **DSO**).

Cychwynnodd ym 1886 dan y Frenhines Fictoria. Ei nod oedd i greu addurniad i wobrwyo swyddogion ieuaf y Fyddin am wasanaeth nodedig a dewrder. Roedd modd i swyddogion hŷn y Fyddin ennill Urdd y Baddon, a'r Fedal Ymddygiad Nodedig oedd ar gael i'r rhengoedd is, ond nid oedd addurniad perthnasol ar gyfer swyddogion ieuaf ac eithrio Croes Fictoria. Yn hwyrach roedd y DSO hefyd ar gael i swyddogion is y Llynges Frenhinol, y Môr-filwyr Brenhinol a'r Awyrlu Brenhinol. Ers 1993, ni roddir y DSO bellach am ddewrder, ac yn ei lle mae'r Groes Dewrder Nodedig sydd ar gael i bob rheng ym mhob adran o'r lluoedd arfog. Nid oes cyfyngiadau swyddogol wrth wobrwyo'r DSO heddiw, ond gan amlaf fe'i rhoddir i swyddogion hŷn yn unig. Mae hawl gan y rhai sydd wedi derbyn yr urdd i ddodi'r llythrennau DSO ar ddiwedd eu henwau. Mae modd i swyddogion o luoedd tramor i dderbyn yr urdd fel "aelodau anrhydeddus".

Croes aur, ag ochrau crymion iddi, a gorchudd enamel gwyn yw medal yr urdd. Coronbleth lawryf, mewn enamel gwyrdd, o gwmpas y Goron Ymerodrol mewn aur, ar gefndir coch, sydd ar wyneb blaen y fedal. Ar y tu chwith i'r fedal mae coronbleth lawryf sy'n amgylchynu'r llythyrbleth VRI. Addurnir y barrau ar naill ochr y rhuban gan ddail llawryf. Lliw rhuddgoch yw'r rhuban, a stribedi glas ar ei ochrau. Ceir bar aur gyda'r Goron arni a roddir fel clesbyn i wobrwyo'r rhai sydd ganddynt DSO yn barod unwaith eto am wasanaeth nodedig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Military Honours and Awards. Y Weinyddiaeth Amddiffyn/Yr Archifau Cenedlaethol. Adalwyd ar 7 Tachwedd 2015.
2. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [cross: Distinguished Service Cross = Croes Gwasanaeth Nodedig].
3. 1 2  (Saesneg) Distinguished Service Order (British military award). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 7 Tachwedd 2015.
4. 1 2  (Saesneg) Medals: Distinguished Service Order. gov.uk. Adalwyd ar 7 Tachwedd 2015.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Urdd Gwasanaeth Nodedig***
Eglwys Llangaian
Sant o'r 5ed neu'r 6g oedd **Caian**. Yn ôl un llawysgrif (Iolo MSS tud 117) ei dad oedd Caw, sant ac un o frenhinoedd yr Hen Ogledd a ddihangodd i Ynys Môn, ble rhoddodd Maelgwn Gwynedd dir iddo yng ngogledd-ddwyrain yr ynys: ardal o'r enw Twrcelyn. Os mai Cai oedd ei dad yna un o'i chwiorydd oedd Cwyllog, a sefydlodd eglwys Sant Cwyllog, Llangwyllog yn 6g. Ei ddydd gŵyl yw 25 Medi.

Ond yn ôl llawysgrifau eraill, gan gynnwys Peniarth 75 ac 178, roedd Caian yn byw yn y 5g ac yn fab i Frychan Brycheiniog, un o frenhinoedd De Cymru.

Mae'n bosib iddo roi ei enw i Langaian ger Tregaian ym Môn (neu 'Tregaean'; 'Tregaearn' yn ôl yr Eglwys yng Nghymru), oddeutu 2.5 milltir (4.0 km) i'r gogledd o Langefni (Cyfeirnod grid: SH45127970).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  archive.org; *The Lives of the British Saints : the Saints of Wales and Cornwall and such Irish Saints as have dedications in Britain*
gan Baring-Gould, S. (Sabine), 1834-1924; adalwyd Chwefror 2016
2. ↑  Baring-Gould, pp. 92–94.
3. 1 2  Baring-Gould, p. 51.
4. ↑  Baring-Gould, tud. 279.
5. ↑  Lewis, Samuel (1849). "Llangwillog (Llan-Gwillog)". *A Topographical Dictionary of Wales*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-09-09. Cyrchwyd 16 Chwefror 2011.
6. ↑  Williams, Robert (1852). *Enwogion Cymru: A biographical dictionary of eminent Welshmen, from the earliest times to the present, and including every name connected with the ancient history of Wales*. W. Rees. t. 61.
Baner Yr Iseldiroedd
**Wilhelmus van Nassouwe** (*Gwilym o Nassau*) (neu yn fyr *Het Wilhelmus* -- *Y Gwilym*) yw anthem genedlaethol yr Iseldiroedd ers 10 Mai 1932. Cafodd geiriau'r gân eu hysgrifennu rhwng 1568 a 1572 i anrhydeddu Gwilym o Orange (neu Nassau), arweinydd yr Iseldiroedd yn erbyn Sbaen yn y Rhyfel Pedwar Ugain Mlynedd (1568-1648). Felly, hon yw anthem genedlaethol hynaf y byd.

Yn wreiddiol roedd yr anthem yn cynnwys pymtheg o bennillion, gyda llythyren gyntaf pob pennill yn sillafu *Willem van Nassav*, ond heddiw dim ond y pennill cyntaf, ac weithiau y chweched pennill, sydd yn gael ei ganu.

Geiriau
-------

### Pennill 1

Wilhelmus van Nassouwe  

Ben ik van Duitsen bloed  
 
Den vaderland getrouwe  

Blijf ik tot in de dood  

Een Prins van Oranje  

Ben ik vrij onverveerd  

Den Koning van Hispanje  

Heb ik altijd geeërd

### Pennill 6

Mijn schild ende betrouwen  

zijt Gij, o God mijn Heer  

op U zo wil ik bouwen  

Verlaat mij nimmermeer  

Dat ik doch vroom mag blijven  

uw dienaar t'aller stond  

de tirannie verdrijven  

die mij mijn hart doorwondt

Cyfieithiad answyddogol i'r Gymraeg
-----------------------------------

### Pennill 1

Gwilym o Nassau  

Ydwyf i, o gwaed Iseldireg \*  

Gwir i'r mamwlad  

Fyddaf i tan fy marwolaeth  

Tywysog Orange  

Ydwyf i, rhydd a di-ofn  

Y Brenin o Sbaen  

Rydwyf wedi anrhydeddi o hyd.  

### Pennill 6

Fy nharian a ffyddlondeb  

Wyt Ti, o Duw fy Arglwydd  

Ar Ti adeiladaf  

Byth gadael fi  

Felly fyddai'n dal yn duwiol  

Dy wâs am pob amser  

Gwrthyrru'r gormes  

Sy'n gwanu fi yn fy nghalon.

\*—roedd y gair *Duitsen* yn ystyr "y bobl" yn wreiddiol, ond mae'n wedi dod i'r ffurf *Dietsch* (Almaeneg) yn Iseldireg cyfoes (cymharwch a *Deutsch* yn Almaeneg, a *Dutch* yn Saesneg).

Cyswllt allanol
---------------

* Ffeil MIDI o'r Wilhelmus
*Am yr urdd Anglicanaidd o'r un enw, gweler Urdd Sant Bened (Anglicanaidd).*
Urdd fynachaidd yn yr Eglwys Gatholig yw **Urdd Sant Bened** (Lladin: *Ordo Sancti Benedicti*), a elwir yn aml y **Benedictiaid**. O fewn yr Urdd, mae pob mynachlog, abaty a phriordy yn hunanlywodraethol, gyda'r sefydliadau canolog yn eu cefnogi. Sefydlwyd y corff canolog, y Cynghrair Benedictaidd, yn 1883 gan Pab Leo XIII yn ei *Summum semper*,

Sefydlwyd mynachlog yn Monte Cassino yn yr Eidal gan Sant Bened o Nursia tua 529, y cyntaf o tua dwsin o fynachlogydd a sefydlodd ef. Er hynny, nid oes tystiolaeth ei fod wedi bwriadu sefydlu urdd; mae Rheol San Bened yn pwysleisio fod pob cymuned yn hunanlywodraethol. Daeth tai crefydd yn dilyn Rheol San Bened yn gyffredin iawn yn Ewrop yn yr Oesoedd Canol.

Dilynir Rheol San Bened hefyd gan y Sistersiaid a'r Trappistiaid, ond nid ydynt hwy yn rhan o'r Cynghrair Benedictaidd.

Urdd Sant Bened yng Nghymru
---------------------------

Sefydlwyd nifer o dai crefydd Benedictaidd yng Nghymru. Priordy Cas-gwent, a sefydlwyd tua 1072 gan William fitzOsbern a'i fab Roger de Breteuil, 2il Iarll Henffordd, oedd y cyntaf o'r tai yn perthyn i un o'r urddau Ewropeaidd i'w sefydlu yng Nghymru. Ymhlith y gweddill roedd Priordy Aberhonddu, Priordy Ewenni a Priordy y Fenni. Gweler Tai Benedictaidd Cymru am restr gyflawn.
*Syr Cai yn torri ei gleddyf mewn twrnamaint*, gan Howard Pyle
Cymeriad a gysylltir a'r brenin Arthur mewn chwedlau Cymreig yw **Cai fab Cynyr** neu **Cai Hir**. Ymddengys yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, lle mae'n cynorthwyo Culhwch i gyflawni'r tasgau a roddwyd iddo gan Ysbaddaden Bencawr er mwyn iddo gael priodi Olwen. Cai sy'n cyflawni'r dasg gyntaf, sef cael cleddyf Wrnach Wyddel. Ef hefyd, gyda Bedwyr, sy'n teithio ar ysgwydd Eog Llyn Llyw i gael hyd i'r carcharor Mabon fab Modron. Mae'n cael barf y cawr Dillus Farfog i wneud cynllyfan ar gyfer yr helgi Drudwyn; ond mae'n ffraeo ag Arthur pan mae Arthur yn canu englyn yn ei watwar am daro Dillus pan fo'n cysgu. Ymddengys hefyd yn y gerdd *Pa [g]ŵr yw y porthor?* yn *Llyfr Du Caerfyrddin* (o tua'r 10g), lle dywedir iddo orchfygu cath enfawr, Cath Palug.

Yn y Tair Rhamant, mae Cai yn gymeriad pwysig, ac ymddengys yn chwedl *Breuddwyd Rhonabwy* hefyd. Yn y chwedlau hyn, mae'n gymeriad mwy tebyg i'r hyn ydyw yn y rhamantau Arthuraidd Ffrengig a Seisnig. Ymddengys fel "Keu" yn Ffrangeg a "Kay" yn Saesneg. Dywedir yn y chwedlau hyn ei fod yn fab i Ector, a fabwysiadodd Arthur wedi i'r dewin Myrddin ei ddwyn ymaith oddi wrth ei rieni, Uthr Bendragon ac Eigr.

Ymddengys Cai a Bedwyr yn yr *Historia regum Britanniae* gan Sieffre o Fynwy, lle mae'n ddistain y Brenin Arthur. Mae'n cynorthwo Arthur i orchfygu Cawr Mont Saint-Michel, ac mae'n ymladd gydag Arthur yn erbyn Lucius Hiberius, Ymerawdwr Rhufain. Clwyfir ef yn angheuol yn y frwydr olaf yn erbyn Lucius yng Ngâl.

Yn fersiwn Chrétien de Troyes, mae'n gymeriad treisiol ac anghwrtais, sy'n cael ei oddef yn y llys yn unig oherwydd ei fod yn frawd maeth i Arthur; gwelir yr ochr dywell i'w gymeriad yn y traddodiad Cymreig hefyd, e.e. yn y ffrae ag Arthur (gweler uchod).

Ceir dau o Drioedd Ynys Prydain sy'n cyfeirio at Cai. Yn y cyntaf (Triawd 21 yng ngolygiad Rachel Bromwich) fe'i enwir gyda Drystan fab Tallwch a Huail fab Caw yn un o "Dri Thaleithiog Gad Ynys Prydain" (Tri Ŵr Brwydr-goronog Ynys Prydain"). Yn y llall (Triawd 26W) cyfeirir ato mewn cysylltiad â hela Cath Palug.

Enwyd Caer Gai ar ei ôl, a cheir cyfeiriadau yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr at Gaer Gai fel ei gartref.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd 1961; arg, newydd 1991), trioedd 21, 26

Llyfryddiaeth
-------------

* Meic Stephens (gol.) *Cydymaith i Lenyddiaeth Gymraeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)

Gweler hefyd
------------

* Caer Gai
* Nant Gwryd Cai
Sêl Urdd y Deml. Mae'r ddau farchog ar un ceffyl yn symbol o dlodi
Un o'r urddau milwrol Cristnogol oedd **Urdd y Deml** (Ffrangeg: *Ordre du Temple*), enw llawn **Cyd-filwyr Tlawd Crist a Theml Solomon** (Lladin: *Pauperes commilitones Christi Templique Solomonici*); cyfeirir atynt yn aml fel **y Temlyddion**.

Sefydlwyd yr Urdd yn dilyn y Groesgad Gyntaf yn 1096, gyda'r bwriad o sicrhau diogelwch y pererinion o Ewrop oedd yn teithio i Jeriwsalem wedi i'r Cristnogion feddiannu'r ddinas yn ystod y Groesgad. Cydnabyddwyd yr Urdd yn swyddogol gan yr Eglwys Gatholig tua 1129, a chynyddodd ei haelodaeth a'i grym yn gyflym. Bu gan farchogion yr Urdd ran amlwg yn y Croesgadau. Heblaw'r marchogion, roedd nifer fawr o aelodau eraill.

Wedi i'r Crisnogion golli Jeriwsalem, dechreuodd cefnogaeth i'r Urdd edwino. Manteisiodd Ffylip IV, brenin Ffrainc, oedd mewn dyled i'r Urdd, ar hyn, a phwysodd ar y Pab, Pab Clement V, i weithredu yn eu herbyn. Yn 1307, cymerwyd llawer o aelodau'r Urdd yn Ffrainc i'r ddalfa. Arteithiwyd llawer ohonynt nes iddynt arwyddo cyffesion, a dienyddiwyd nifer trwy eu llosgi. Yn 1312, cyhoeddodd y Pab fod yr Urdd yn cael ei dirwyn i ben.

Cedwir eu henw yn enw pentref Tredeml yn Sir Benfro.
Gorsaf radio yw **Tudno FM** sy'n gwasanaethu ardal Llandudno ym Mwrdeistref Sirol Conwy, Cymru. Daw'r enw o enw Sant Tudno (6g), nawddsant Llandudno. Mae'n radio cymunedol di-elw, di-fasnachol sy'n cael ei redeg gan Radio Cymunedol Llandudno sy'n darlledu bob dydd o'r wythnos, yn Saesneg yn bennaf ond gyda rhaglenni Cymraeg hefyd.

Cerddoriaeth a rhaglenni siarad sy'n llenwi trwch yr amserlen a cheir newyddion lleol a chenedlaethol, adroddion chwaraeon a cherddoriaeth arbenigol.

Lawnswyd Tudno FM am 10yb ar ddydd Sadwrn 1 Mawrth 2008 gyda darllediad RSL 28 diwrnod RSL a lawnswyd y gwasanaeth llawn ar 12 Gorffennaf 2008.

Mae'r orsaf yn darlledu o'i stiwdios, swyddfeydd a throsglwyddydd FM yng Nghanolfan Gymunedol Tŷ Hapus, Ffordd Penrhyn, Llandudno, gyda thrwydded i ddarlledu ar FM dros ardal o 5 km oddi amgylch. Ar wahân i fwletinau newyddion genedlaethol gan Sky News Radio yn Llundain, cynhyrchir y cyfan o gynnyrch Tudno FM yn lleol.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol Archifwyd 2008-11-04 yn y Peiriant Wayback.