Cyfrinydd a llenor Seisnig oedd **Richard Rolle De Hampole** (tua 1290 – 29 Medi 1349) sydd yn nodedig am ei ysgrifau sydd yn ymwneud â chyfriniaeth Gristnogol ac asgetigiaeth, yn Saesneg Canol ac yn Lladin.

Daw'r wybodaeth am fywyd Rolle o'r *legenda*, straeon amdano a gasglwyd wedi ei farwolaeth. Ganed ef yn Thornton-le-Dale yn Swydd Richmond, Esgobaeth Efrog (a leolir heddiw yng Ngogledd Swydd Efrog), Teyrnas Lloegr, yn fab i William Rolle. Derbyniodd elfennau ei addysg wrth yr aelwyd cyn iddo gael ei anfon gan Thomas Neville, Archddiacon Durham, i astudio ym Mhrifysgol Rhydychen. Gadawodd heb radd, yn 19 oed, am iddo gael ei siomi gan y dysgu seciwlar a'r dadlau academaidd, a throdd at fywoliaeth asgetaidd. Aeth yn feudwy yn gyntaf yn y coedwig ar gyrion tŷ ei dad, yn Thornton-le-Dale. Yn ôl un stori, ceisiodd wneud gwisg fynachaidd allan o hen garpau o'i deulu, ond yr oedd ei abid cyn druenus ag iddo gael ei watwar gan y bobl leol, a ffoes i gychwyn ar ei deithiau.

Wrth weddïo a phrefethu mewn capel preifat mewn pentref cyfagos, o bosib Dalton neu Pickering, gwnaeth Rolle argraff ar ŵr bonheddig lleol, John de Dalton, beili Castell Pickering. Daeth Rolle dan nawdd Dalton, ac aeth yn feudwy ar ei ystad. Mae'n debyg iddo grwydro a symud i feudwyfeydd eraill trwy gydol ei oes, a chadwai Rolle gysylltiadau â chymunedau crefyddol ar draws Gogledd Lloegr. Treuliodd ddiwedd ei oes yn gynghorwr ysbrydol i leiandy'r Sistersiaid yn Hampole, ger Doncaster, yn ne Swydd Efrog, a daeth i adnabod ancres leol o'r enw Margaret Kirby. Yn Hampole bu farw Richard Rolle ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1349, o bosib o'r pla du.

Ymddengys ei ysgrifeniadau mewn rhyw 500 o lawysgrifau cyfoes, ond mae'n anodd weithiau i wahaniaethu rhwng yr hyn sydd yn wreiddiol gan Rolle a gweithiau ei ddilynwyr a dynwaredwyr. Gwaith pwysicaf Rolle ydy'r rhyddiaith ddefosiynol a ysgrifennwyd ganddo yn Saesneg Canol ar gyfer darllenwyr benywaidd. Ei waith unigol amlycaf, fodd bynnag, ydy'r gerdd *Pricke of Conscience*, crynodeb ar gân o ddiwinyddiaeth Gatholig, yn bennaf edifeirwch. Dyma'r gerdd Saesneg Canol a gopïwyd fynychaf, gan iddi ymddangos mewn 130 o lawysgrifau'r cyfnod. Priodolir iddo hefyd epistolau a thraethodau yn Saesneg Canol a Lladin sydd yn mynegi ei dduwioldeb selog a'i bwyslais ar berlesmair ac undeb cyfriniol gyda Duw. Molir y bywyd asgetaidd—cynhemlad, unigrwydd, tawelwch, myfyrdod, a chrwydraeth—yn ei waith. O ran ei arddull, mae ei ysgrifeniadau Lladin yn dra-rhethregol, ond mae ei ryddiaith Saesneg yn fywiog a llawn perswâd.

Câi Rolle ddylanwad ar lenyddiaeth a chrefydd yn Lloegr hyd at y Diwygiad Protestannaidd. Yn y cyfnod yn syth wedi ei farwolaeth, datblygodd cwlt er anrhydedd "Sant Richard Feudwy", ac aeth lleianod Sistersaidd Hampole ati i lunio'i fywgraffiad (y *legenda*) a chasglu gweddïau ac emynau ar gyfer gwasanaeth iddo, yn y gobaith y byddai'n cael ei ganoneiddio. Olynwyd Rolle gan sawl cyfrinydd Seisnig o nod yn y 14g a dechrau'r 15g: Walter Hilton, awdur di-enw y gwaith *The Cloude of Unknowyng*, Julian o Norwich, a Margery Kempe.

Gweithiau
---------

Esboniadau
* *English Psalter* – esboniad Saesneg ar Lyfr y Salmau
* *Latin Psalter* – esboniad Lladin ar Lyfr y Salmau
* *Super Orationem Dominicam* – esboniad ar Weddi'r Arglwydd
* *Super Symbolum Apostolorum* – esboniad ar Gredo'r Apostolion
* *Super Symbolum S. Athanasii* – esboniad ar Gredo Athanasiws
* *Super Threnos* – esboniad ar Lyfr Galarnad
* *Super Apocalypsim* – esboniad ar Ddatguddiad Ioan (anorffenedig)
* *Super Canticum Canticorum* – esboniad ar Gân y Caniadau
* *Super Lectiones Mortuorum* – esboniad ar rannau o Lyfr Job
* *Super Psalmum Vicesimum*
* *Super Mulierem Fortem* – esboniad ar ran o Lyfr y Diarhebion
* *Super Magnificat*

Traethodau
* *Incendium Amoris*
* *Contra Amatores Mundi*
* *Melos Amoris*

Epistolau ac ysgrifau didactig
* *Judica Me* – yn Lladin
* *Emendatio Vitae* – yn Lladin
* *Ego Dormio* – yn Saesneg
* *The Commandment* – yn Saesneg
* *The Form of Living* – yn Saesneg

Barddoniaeth
* *Canticum Amoris* – cerdd Ladin i'r Forwyn Fair
* *Pricke of Conscience*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Clayton J. Drees, "Rolle, Richard (1290–1349)" yn *Historical Dictionary of Late Medieval England, 1272–1485*, golygwyd gan Ronald H. Fritze a William B. Robison (Westport, Connecticut: Greenwood Press, 2002), tt. 480–82
2. 1 2  (Saesneg) Richard Rolle. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 7 Ionawr 2023.

Darllen pellach
---------------

* Geraldine Emma Hodgson, *The Sanity of Mysticism: A Study of Richard Rolle* (Norwood, Pennsylvania: Folcroft Library Editions, 1977).
* Denis Renevey, *Language, Self and Love: Hermeneutics in Richard Rolle and the Commentaries of the Song of Songs* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2001).