Morlo'n chwarae gyda deifar, ar arfordir Ynys Sgomer
Morfil Cefngrwm (Lladin: *Megaptera novaeangliae*)
Mae **mamaliaid morol** yn famaliaid dyfrol sy'n dibynnu ar y cefnfor ac ecosystemau morol eraill am eu bodolaeth. Maent yn cynnwys adeindroedion (morloi, morlewod a walrysod), morfilogion (morfilod, dolffiniaid a llamidyddion), morfuchod (manatïaid a dwgongiaid), dyfrgwn y môr ac eirth gwynion. Maent yn grŵp anffurfiol, wedi'u huno dim ond oherwydd eu dibyniaeth ar amgylcheddau morol ar gyfer bwydo a goroesi.

Mae addasiad mamaliaid morol i ffordd o fyw dyfrol yn amrywio'n sylweddol rhwng rhywogaethau. Mae morfilogion a morfuchod yn gwbl ddyfrol ac felly mae'n rhaid iddyn nhw fyw mewn dŵr hallt. Mae adeindroedion yn lled-ddyfrol; maen nhw'n treulio'r mwyafrif o'u hamser yn y dŵr ond mae angen iddyn nhw ddychwelyd i dir ar gyfer gweithgareddau pwysig fel paru, bridio a molio. Ar y llaw arall, mae'r dyfrgi a'r arth wen wedi'u haddasu llawer llai i fyw mewn dŵr. 

Amrywia dietau mamaliaid morol yn sylweddol; mae rhai'n bwyta söoplancton, eraill yn bwyta pysgod, môr-lewys, pysgod cregyn neu forwellt, ac mae ychydig yn bwyta mamaliaid eraill. Er bod nifer y mamaliaid morol yn fach o gymharu â'r rhai a geir ar dir, mae eu rolau mewn amrywiol ecosystemau yn hynod o bwysig, yn enwedig o ran cynnal a chadw ecosystemau morol, trwy brosesau gan gynnwys rheoleiddio poblogaethau ysglyfaethus. Mae'r rôl hon wrth gynnal ecosystemau yn eu gwneud yn destun pryder arbennig gan fod 23% o rywogaethau mamaliaid morol dan fygythiad ar hyn o bryd.

Dynion yn lladd morloi ffwr gogleddol ar Ynys Saint Paul, Alaska, yn yr 1890au.
Cafodd mamaliaid morol eu hela gyntaf gan bobl frodorol am fwyd ac adnoddau eraill. Lladdwyd llawer hefyd ar gyfer diwydiant masnachol, gan arwain at ddirywiad sydyn ym mhob poblogaeth o rywogaethau a ecsbloetiwyd, e.e. morfilod a morloi. Arweiniodd hela masnachol at ddifodiant morfuwch Steller (*Hydrodamalis gigas*), minc y môr, morlew Japan a mynach-forlo'r y Caribî. Ar ôl i hela masnachol ddod i ben, mae rhai rhywogaethau, fel y Morfil Llwyd a morlo eliffant y gogledd, wedi cynyddu mewn niferoedd; i'r gwrthwyneb, mae rhywogaethau eraill, fel morfil y Basgiaid (*Eubalaena glacialis*), mewn perygl ofnadwy. Ar wahân i hela, lleddir llawer o famaliaid morol mewn rhwydi oysgod, lle maent yn dod yn gaeth i rwydo sefydlog ac yn boddi neu'n llwgu. Mae mwy o draffig cefnforol gan longau enfawr yn achosi gwrthdrawiadau rhwng llongau cefnfor cyflym a mamaliaid morol mawr. Mae diraddio cynefinoedd hefyd yn bygwth mamaliaid morol a'u gallu i ddod o hyd i fwyd a'i ddal. Gall llygredd sŵn, er enghraifft, effeithio'n andwyol ar famaliaid sy'n adleoli, ac mae effeithiau parhaus cynhesu byd-eang yn dirywio amgylcheddau Arctig.

Esblygu
-------

Mae mamaliaid morol yn ffurfio grŵp amrywiol o 129 o rywogaethau sy'n dibynnu ar y cefnfor am eu bodolaeth. Maent yn grŵp anffurfiol sydd wedi'u huno dim ond oherwydd eu dibyniaeth ar amgylcheddau morol ar gyfer bwydo. Er gwaethaf yr amrywiaeth rhyngddynt, o ran anatomeg, y prif ysgogydd yn eu hesblygiad yw gwella eu effeithlonrwydd chwilio a hela am fwyd.

Mae lefel y ddibyniaeth ar yr amgylchedd morol yn amrywio'n sylweddol yn ôl rhywogaethau. Er enghraifft, mae morfilogion yn gwbl ddibynnol ar yr amgylchedd morol ar gyfer pob cam o'u bywyd; mae adeindroedion yn bwydo yn y môr ond yn bridio ar dir; a rhaid i eirth gwyn fwydo ar dir.

Morfilogion
Daeth y morfilogion yn ddyfrol tua 50 miliwn o flynyddoedd yn ôl (CP). Mae'r term ‘Cetartiodactyla’ yn adlewyrchu'r syniad bod morfilogion wedi esblygu o fewn grwp y carnolion. Bathwyd y term trwy uno'r enw ar gyfer y ddau urdd, *Cetacea* ‘morfilogion’ ac *Artiodactyla* ‘carnolion eilrif-fyseddog’, yn un gair. O dan y diffiniad hwn, credir mai'r hipopotamysau yw'r perthynas byw agosaf at y morfilogion.

Morfuchod
Daeth morfuchod, y gwartheg môr, yn ddyfrol tua 40 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Roedd ymddangosiad cyntaf morfuchod yn y cofnod ffosil yn ystod yr Eosen cynnar, ac erbyn yr eosen hwyr, roedd morfuchod wedi arallgyfeirio'n sylweddol. Yn breswylwyr afonydd, aberoedd a dyfroedd morol ger y lan, roeddent yn gallu epilio ac amlhau'n gyflym. Daethpwyd o hyd i'r forfuwch fwyaf cyntefig, (y Prorastomws), yn Jamaica, yn wahanol i famaliaid morol eraill a darddodd o'r Hen Fyd (fel y morfilod). Y forfuwch bedeircoes gyntaf y gwyddys amdano oedd y Pezosiren o ganol yr Eosen cynnar. Roedd y morfuchod cynharaf y gwyddys amdanynt, o'r teuluoedd *Prorastomidae* a *Protosirenidae*, ill dau wedi'u cyfyngu i'r Eosen, ac roeddent yn bedwartroedion lled-ddyfrol o faint mochyn. Ymddangosodd aelodau cyntaf *Dugongidae* erbyn canol yr Eosen. Ar y pwynt hwn, roedd y morfuchod yn gwbl ddyfrol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  National Oceanic and Atmospheric Administration (2011-01-23). "Scientists Successfully Use Sedation to Help Disentangle North Atlantic Right Whale". *ScienceDaily*. Cyrchwyd 2011-01-27.
2. ↑  Taylor, S.; Walker, T. R. (2017). "North Atlantic right whales in danger". *Science* **358** (6364): 730–731. doi:10.1126/science.aar2402. PMID 29123056.
3. ↑  Kaschner, K.; Tittensor, D. P.; Ready, J.; Gerrodette, T.; Worm, B. (2011). "Current and Future Patterns of Global Marine Mammal Biodiversity". *PLoS ONE* **6** (5): e19653. Bibcode 2011PLoSO...619653K. doi:10.1371/journal.pone.0019653. PMC 3100303. PMID 21625431. .
4. ↑  Pompa, S.; Ehrlich, P. R.; Ceballos, G. (2011-08-16). "Global distribution and conservation of marine mammals". *Proceedings of the National Academy of Sciences* **108** (33): 13600–13605. Bibcode 2011PNAS..10813600P. doi:10.1073/pnas.1101525108. PMC 3158205. PMID 21808012. .
5. 1 2  Jefferson, T. A.; Webber, M. A.; Pitman, R. L. (2009). *Marine Mammals of the World A Comprehensive Guide to their Identification* (arg. 1st). London: Academic Press. tt. 7–16. ISBN 978-0-12-383853-7. OCLC 326418543.
6. ↑  Uhen, M. D. (2007). "Evolution of marine mammals: Back to the sea after 300 million years". *The Anatomical Record* **290** (6): 514–22. doi:10.1002/ar.20545. PMID 17516441.cyhoeddiad agored - am ddim, agored
7. 1 2  Savage, R. J. G.; Domning, Daryl P.; Thewissen, J. G. M. (1994). "Fossil Sirenia of the West Atlantic and Caribbean Region. V. the Most Primitive Known Sirenian, *Prorastomus sirenoides* Owen, 1855". *Journal of Vertebrate Paleontology* **14** (3): 427–449. doi:10.1080/02724634.1994.10011569. JSTOR 4523580.
8. ↑  Castro, Peter; Huber, Michael E. (2007). *Marine Biology* (arg. 7th). McGraw-Hill. t. 192. ISBN 978-0-07-302819-4.
9. ↑  Agnarsson, I.; May-Collado, LJ. (2008). "The phylogeny of Cetartiodactyla: the importance of dense taxon sampling, missing data, and the remarkable promise of cytochrome b to provide reliable species-level phylogenies". *Molecular Phylogenetics and Evolution* **48** (3): 964–985. doi:10.1016/j.ympev.2008.05.046. PMID 18590827.cyhoeddiad agored - am ddim, agored
10. ↑  Price, SA.; Bininda-Emonds, OR.; Gittleman, JL. (2005). "A complete phylogeny of the whales, dolphins and even-toed hoofed mammals – Cetartiodactyla". *Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society* **80** (3): 445–473. doi:10.1017/s1464793105006743. PMID 16094808. .cyhoeddiad agored - am ddim, agored
11. ↑  Montgelard, C.; Catzeflis, FM.; Douzery, E. (1997). "Phylogenetic relationships of artiodactyls and cetaceans as deduced from the comparison of cytochrome b and 12S RNA mitochondrial sequences". *Molecular Biology and Evolution* **14** (5): 550–559. doi:10.1093/oxfordjournals.molbev.a025792. PMID 9159933. .cyhoeddiad agored - am ddim, agored
12. ↑  Spaulding, M.; O'Leary, MA.; Gatesy, J. (2009). "Relationships of Cetacea -Artiodactyla- Among Mammals: Increased Taxon Sampling Alters Interpretations of Key Fossils and Character Evolution". *PLoS ONE* **4** (9): e7062. Bibcode 2009PLoSO...4.7062S. doi:10.1371/journal.pone.0007062. PMC 2740860. PMID 19774069. .cyhoeddiad agored - am ddim, agored
13. ↑  Domning DP (2001). "The Earliest Known Fully Quadrupedal Sirenian". *Nature* **413** (6856): 625–627. Bibcode 2001Natur.413..625D. doi:10.1038/35098072. PMID 11675784.
14. ↑  Prins, Herbert H. T.; Gordon, Iain J. gol. (2014). "The Biological Invasion of Sirenia into Australasia". *Invasion Biology and Ecological Theory*. Cambridge: Cambridge University Press. t. 123. ISBN 978-1-107-03581-2. OCLC 850909221.
15. ↑  Samonds, K. E.; Zalmout, I. S.; Irwin, M. T.; Krause, D. W.; Rogers, R. R.; Raharivony, L. L. (2009). "*Eotheroides lambondrano*, new Middle Eocene seacow (Mammalia, Sirenia) from the Mahajanga Basin, Northwestern Madagascar". *Journal of Vertebrate Paleontology* **29** (4): 1233–1243. doi:10.1671/039.029.0417.