recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan yr eurddrain**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau'r eurddrain**; yr enw Saesneg yw *Barberry Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Pareulype berberata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan yr eurddrain yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fauna Europaea
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Berfa yn llawn tywod.
Cert fechan gydag olwyn ar un ochr a choesau a breichiau ar yr ochr arall yw **berfa** neu **wilber**. Defnyddir i godi a chludo llwythi, gan amlaf yn yr ardd neu ar safle adeiladu. Dodir y llwyth ynddi a chaiff y breichiau eu codi, gan dynnu'r coesau oddi ar y ddaear, i wthio'r ferfa ar ei ffordd. Pan cyrhaeddir y man dadlwytho, gellir symud y llwyth ymaith gan law neu drwy godi'r ferfa ar ei holwyn a thaflu'r llwyth allan.

Dyfeisiwyd y ferfa yn Tsieina, tua'r 1g CC. Mae'n bosib i'r ddyfais gyrraedd Ewrop trwy fasnachwyr Arabaidd, neu i'r Ewropeaid ei ddyfeisio hefyd, rhywbryd ar ôl y Tsieineaid.

Benthycwyd yr enw berfa o'r Saesneg Canol *barwe* neu *berwe*, sef trol neu gert ddwylo. Benthycwyd whilber neu wilber o'r enw Saesneg modern, *wheelbarrow*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "Wheelbarrow", *How Products Are Made* (Gale, 1996). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 28 Mawrth 2018.
2. ↑   berfa. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 28 Mawrth 2018.
3. ↑   whilber. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 28 Mawrth 2018.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clustwyfyn y morfa**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **clustwyfynod y morfa**; yr enw Saesneg yw *Saltern Ear*, a'r enw gwyddonol yw *Amphipoea fucosa*.

Oedolyn
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clustwyfyn y morfa yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan yr ardd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau'r ardd**; yr enw Saesneg yw *Garden Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Xanthorhoe fluctuata fluctuata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan yr ardd yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Clustlys Norwy** (enw gwyddonol: *Scapania scandica*; enw Saesneg: *Norwegian earwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Clustlys Norwy** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Beinn Udlamain - Glas Meall a'Chumhainn** (neu *Glas Meall a' Chumhainn*) yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN572697.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan y wermod**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau'r wermod**; yr enw Saesneg yw *Dark Spinach*, a'r enw gwyddonol yw *Pelurga comitata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan y wermod yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Clustlys mânddeiliog** (enw gwyddonol: *Scapania parvifolia*; enw Saesneg: *obscure earwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Clustlys mânddeiliog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Clustlys garw** (enw gwyddonol: *Scapania aspera*; enw Saesneg: *rough earwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Clustlys garw** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Beinn a'Bhuird** neu **Beinn a' Bhùird** neu **Beinn a'Bhuird (copa gogleddol)** yn gopa mynydd a geir ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NJ092006. Mae'r copa yn Swydd Aberdeen.

Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Is-gopaon
---------

Beinn a'Bhuird (copa deheuol): 1179m,  Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.  

Beinn a'Bhuird - Cnap a'Chleirich: 1174m,  Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.  

Beinn a'Bhuird - A'Chioch: 1145m,  Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.  

Beinn a'Bhuird - Stob an t'Sluichd: 1107m,  Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.

Cerddwyr
--------

O faes parcio Allanaquoich mae'r rhan fwyaf o gerddwyr yn cychwyn, gan gerdded i fyny *Glen Quoicg* ar hyd lwybr y land rover ac i fyny *An Diollaid*.

Llwybr arall ydy hwnnw i fyny *Quoich Water* drwy Am Beitheachan *hyd at* The Sneck *sydd rhwng Beinn a' Bhùird a Ben Avon.*

Gallery
-------

* Beinn a' Bhùird o lwybr Linn of DeeBeinn a' Bhùird o lwybr *Linn of Dee*
* Garbh Choire ar Beinn a' Bhùird*Garbh Choire* ar Beinn a' Bhùird
* Beinn a' Bhùird o Ben AvonBeinn a' Bhùird o *Ben Avon*
* Maes parcio yn AllanaquoichMaes parcio yn *Allanaquoich*

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Copa mynydd yng nghymuned Ysbyty Ifan, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Bryn-mawr**. Fe'i lleolir yn Arenig, i'r de-orllewin o bentref Ysbyty Ifan, rhwng y Bermo a Betws-y-Coed a'r Bala. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 417 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 511 metr (1677 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Clustlys cywasg** (enw gwyddonol: *Scapania compacta*; enw Saesneg: *thick-set earwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Clustlys cywasg** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Beinn a'Chliabhain** yn gopa mynydd i'r dwyrain o Beinn Tarsuinn ac i'r gorllewin o Gaoda Bheinn (Goatfell) ar Ynys Arran yn yr Alban; cyfeiriad grid NR970407. Mae'n enwog am y slabiau mawr o wenithfaen ar ei grib.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Ynysoedd Heledd
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Beinn a'Chuallaich** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN684617. large cairn 20m SSE of trig point

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Bwrned mawr** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sanguisorba officinalis* a'r enw Saesneg yw *Great burnet*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Clust yr Arth, Deilen Dda, Golcheuraid, Golcheuraid y Coed, Golchwraidd, Golchyddes, Gwengraith, Olch-euraidd.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Bwrned mawr***
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Rhizinaceae* yw'r **Clustog y poethfel** (Lladin: ***Rhizina undulata***; Saesneg: *Pine Firefungus*). 'Y Botymau a'r Cwpannau' yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Mae'r enwau hyn yn cael eu defnyddio i ddisgrifio siap y ffwng. Mae'r teulu *Rhizinaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Pezizales.

Ceir cryn dystiolaeth, dros y blynyddoedd, na ellir bwyta'r ffyngau hyn.

Mae'r rhywogaeth hon o ffwng i'w chael yn Ewrop, Affrica a Gogledd America.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Rhizinaceae
------------------------------------

Mae gan **Clustog y poethfel** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Clustog y poethfel | Rhizina undulata |  |
|
| *Rhizina atra* | Rhizina atra |  |
|
| *Rhizina babingtonii* | Rhizina babingtonii |  |
|
| *Rhizina ferruginea* | Rhizina ferruginea |  |
|
| *Rhizina helvetica* | Rhizina helvetica |  |
|
| *Rhizina inflata* | Rhizina inflata |  |
|
| *Rhizina laevigata* | Rhizina laevigata |  |
|
| *Rhizina lignicola* | Rhizina lignicola |  |
|
| *Rhizina vaporaria* | Rhizina vaporaria |  |
|
| *Texas root rot* | Phymatotrichopsis omnivora |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Clustog y poethfel** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Math o ardal llywodraeth leol yn Lloegr yw **bwrdeistref fetropolitan** (Saesneg: *metropolitan borough*). Crëwyd y bwrdeistrefi metropolitan yn 1974 gan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Mae'r holl fwrdeistrefi hyn yn israniadau o siroedd metropolitan. Yn wreiddiol roedd y siroedd a'r bwrdeistrefi yn gweithredu mewn strwythur dwy haen o lywodraeth leol, ond ar ôl diddymwyd cynghorau y siroedd metropolitan gan Deddf Llywodraeth Leol 1985 daeth y bwrdeistrefi metropolitan yn awdurdodau unedol sy'n annibynnol ar y sir i bob pwrpas.

Mae 36 o fwrdeistrefi yn Lloegr:

| Sir fetropolitan | Bwrdeistrefi metropolitan |
| --- | --- |
| De Swydd Efrog | BarnsleyDoncasterRotherhamSheffield |
| Glannau Merswy | CilgwriKnowsleyLerpwlSt HelensSefton |
| Gorllewin Canolbarth Lloegr | BirminghamCoventryDudleySandwellSolihullWalsallWolverhampton |
| Gorllewin Swydd Efrog | BradfordCalderdaleKirkleesLeedsWakefield |
| Manceinion Fwyaf | BoltonBuryManceinionOldhamRochdaleSalfordStockportTamesideTraffordWigan |
| Tyne a Wear | De TynesideGatesheadGogledd TynesideNewcastle upon TyneSunderland |

Gweler hefyd
------------

* Ardaloedd awdurdod lleol yn Lloegr
Roedd y **Foneddiges Blanche Arundell** (née **Somerset**) (1583 neu c. 1584 - 28 Hydref 1649) yn ddynes fonheddig o Loegr. Roedd yn adnabyddus fel amddiffynnwr Castell Wardour, lle bu’n amddiffyn y castell am bron i wythnos gyda dim ond 25 o ddynion a’i morynion yn erbyn llu o 1300.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Arundell yn Arglwyddes Blanche Somerset ym 1583 neu 1584, yn ferch i Edward Somerset, 4ydd Iarll Caerwrangon a'r Arglwyddes Elizabeth Hastings. 

Ar 11 Mai 1607 priododd Thomas Arundell, 2il Farwn Arundell o Wardour, mab Thomas Arundell, Barwn 1af, a'r Arglwyddes Mary Wriothesley. Roedd ganddyn nhw un mab Henry Arundell, 3ydd Barwn Arundell o Wardour, a dwy ferch, Katherine ac Anne. Yn ystod y Rhyfel Cartref, daeth yr Arglwydd Arundell â chatrawd o wŷr meirch ynghyd i gefnogi'r Brenin Siarl I, a arweiniodd i Frwydr Stratton yng Nghernyw ar 16 Mai 1643. Cafodd ei anafu yn ystod y frwydr a bu farw ar 19 Mai 1643. 

O 2 Mai 1643, yn ystod absenoldeb ei gŵr, bu’n amddiffyn Castell Wardour, ger Tisbury, Wiltshire, am chwe diwrnod gyda dim ond ei hun, ei phlant, ychydig o forynion, a phump ar hugain o ddynion yn erbyn lluoedd Seneddol tri chant cant o ddynion a magnelau dan orchymyn dau swyddog Seneddol, Syr Edward Hungerford a'r Cyrnol Edmund Ludlow. Gorfodwyd hi o'r diwedd i ildio ar delerau anrhydeddus. Fodd bynnag, ni anrhydeddwyd y telerau: diswyddwyd y castell a symudwyd hi fel carcharor i Shaftesbury. Fodd bynnag, oherwydd ei salwch, cafodd ei symud yn lle hynny i Dorchester.

Bu farw yn Caerwynt, Swydd Hampshire, a chladdwyd hi yn Tisbury. Dyddiad ei hewyllys oedd 28 Medi 1649.

Cyfieiriadau
------------

1. 1 2 3 4  (Saesneg) "Arundell, Blanche [née Lady Blanche Somerset], Lady Arundell of Wardour". *Oxford Dictionary of National Biography* (arg. online). Gwasg Prifysgol Rhydychen. doi:10.1093/ref:odnb/714.CS1 maint: ref=harv (link) (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl)
2. ↑  Goddard, p. 21
Roedd y ***Blanche-Nef*** (*Y Llong Wen*) yn llong hwyliau o'r 12g. Suddodd ym Môr Udd ger arfordir Normandi, yn ymyl Barfleur, ar 25 Tachwedd 1120. Boddwyd sawl person blaenllaw yn y byd Eingl-Normanaidd a lledodd yr hanes am y trychineb trwy Gymru, Ffrainc a Lloegr.

Ymhlith y rhai a foddwyd ar ei bwrdd oedd William Adelin, unig fab cyfreithlon y brenin Harri I o Loegr, a Richard d'Avranches, 2il Iarll Caer, mab Huw Flaidd. Croniclwyd yr hanes gan William o Malmesbury. Boddwyd Geoffrey, archddiacon Henffordd, Cowntes Caer, Lucia-Mahaut o Blois (nith Harri I) ac eraill hefyd. Dim ond un o'r rhai ar fwrdd y *Llong Wen* a oroesodd.

Tarodd y llong ar graig yn y môr wrth dynnu am Barfleur. Roedd yn hwylio dros nos ar noson loergan.

Ysbrydolwyd sawl darn o lenyddiaeth gan hanes y *Llong Wen*, yn cynnwys cerdd gan Dante Gabriel Rossetti.

Darllen pellach
---------------

* Victoria Chandler, "The Wreck of the White Ship", yn *The Final Argument: the Imprint of Violence on Society in Medieval and Early Modern Europe*, gol. Donald J. Kagay a L. J. Andrew Villalon (1998)

Dolenni allanol
---------------

* *The White Ship* (*Y Llong Wen*) gan Rossetti
Ffeminist o Loegr oedd **Christabel Marshall** (24 Hydref 1871 - 20 Hydref 1960) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel dramodydd, swffragét ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched.

Cafodd ei geni yng Nghaerwysg ar 24 Hydref 1871. Hi oedd yr ieuengaf o naw o blant Emma Marshall, née Martin (1828–1899), nofelydd, a Hugh Graham Marshall (c.1825-1899), rheolwr Banc Gorllewin Lloegr (*West of England Bank*). Newidiodd ei henw pan derbyniodd y ffydd Gatholig yn 1912. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Somerville a Choleg Rhydychen.

Roedd Marshall yn byw mewn ménage à trois gyda'r artist Clare Atwood a'r actores cyfarwyddwr theatr, cynhyrchydd a'r dylunydd gwisgoedd Edith Craig o 1916 nes i Craig farw ym 1947.

Yn 1909 trodd Marshall stori fer Cicely Hamilton *How The Vote Was Won* yn ddrama a ddaeth yn boblogaidd gyda grwpiau menywod / ffemininistaidd ledled gwledydd Prydain. Hefyd ym 1909, ymunodd Marshall â dirprwyaeth WSPU i Dŷ'r Cyffredin yn y DU, gan gyfrannu erthygl *Why I Went on the Deputation* i'r cylchgrawn *Votes for Women* ym mis Gorffennaf 1909. Fel "Christopher St John" ym 1915, cyhoeddodd ei nofel hunangofiannol *Hungerheart*, a ddechreuodd yn 1899, ac oedd yn seiliedig ar ei pherthynas ag Edith Craig a'r ymgyrchydd dros bleidlais i ferched.

Aelodaeth
---------

Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyffredinol:. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
2. ↑  Rhyw:. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
3. ↑  *Los Angeles Times* Review *A Strange Eventful History: The Dramatic Lives of Ellen Terry, Henry Irving, and Their Remarkable Families* by Michael Holroyd, 23 Mawrth 2009
4. ↑  *Charlotte Perkins Gilmore: Optimist Reformer*. Jill Rudd & Val Gough (editors), University of Iowa Press, p. 90 (1999) Google Books
5. ↑  Law, Cheryl. *Suffrage and Power: the Women's Movement, 1918-1928*. i B Tauris & Co, p. 221 (1997) Google Books

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 49215571
* LCCN: no96026000
* ISNI: 0000 0001 1026 3371
* SUDOC: 157980928
* BNF: cb105374729 (data)
* NKC: xx026011201
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Llun o'r 19eg ganrif o Calgacus yn traddodi ei araith cyn y frwydr.
Roedd **Calgacus** yn arweinydd byddin cynghrair y Caledoniaid a wynebodd y fyddin Rufeinig dan Agricola ym Mrwydr Mons Graupius yng ngogledd yr Alban yn y flwyddyn 83 neu 84.

Roedd y frwydr yn rhan o ymgyrch Agricola, Llywodraethwr Prydain, yn yr Alban. Ceir yr hanes gan Tacitus, mab-yng-nghyfraith Agricola yn ei lyfr *Agricola*, yr unig gyfeiriad at Calgacus. Rhoddodd Tactitus araith enwog iddo cyn y frwydr. Mae'n gorffen:

Ond nid oes unrhyw lwythau tu draw i ni, dim byd ond tonnau a chreigiau, a'r Rhufeiniaid, mwy dychrynllyd na hwythau, gan mai ofer ceisio osgoi eu gormes trwy ufuddod a gostyngiad. Lladron y byd, wedi dihysbyddu'r tir trwy eu rhaib, maent yn ysbeilio'r dyfnderoedd. Os yw'r gelyn yn gyfoethog, maent yn farus; os yw'n dlawd maent yn ysu am arglwyddiaeth drosto; nid yw'r dwyrain na'r gorllewin yn ddigon i'w bodloni. Yn unigryw ymysg dynion, maent yn chwennych tlodi a chyfoeth fel ei gilydd. Galwant ladrad, llofruddiaeth ac ysbeilio wrth yr enw celwyddog ymerodraeth; gwnant anialwch a'i alw yn heddwch. (*Agricola* 30).
Ymddengys fod tua 20,000 yn y fyddin Rufeinig, ac wynebwyd hwy gan fyddin o tua 30,000 o gynghrair y llwythau Caledonaidd. Aflwyddiannus oedd ymgais y Caledoniaid i atal ymgyrch y Rhufeiniaid. Yn ôl Tacitus lladdwyd 10,000 o Galedoniaid a dim ond 360 oedd colledion y Rhufeiniaid. Nid oes cofnod o dynged Calgacus ei hun.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Plwyf eglwysig ym mhen Llŷn, Gwynedd, yw **Bodferin**. Mae'n gorwedd ym mhen eithaf Llŷn, i'r gorllewin o Aberdaron, dros y swnt o Ynys Enlli.

Hanes
-----

Yn yr Oesoedd Canol, roedd y plwyf yn rhan o gwmwd Cymydmaen. Arferai pererinion groesi'r swnt i Ynys Enlli o borthladd bychan Porth Ferin. Ceir Plas Bodferin yn y plwyf, tua 2 filltir i'r gogledd-orllewin o Aberdaron. Ceir Rhydmerin yno hefyd. Plwyf bychan iawn oedd Bodferin, dim ond tua milltir o hyd a thua'r un maint o led, yn rhedeg gyda'r môr.

Ni wyddys pwy oedd 'Merin'. Ceir sawl person o'r enw yn hanes a thraddodiadau cynnar Cymru. Mae'n bosibl mai 'môr' neu 'morwr' yw'r ystyr yn hytrach nag enw personol: prif ystyr y gair Hen Gymraeg *merin* yw 'môr', o'r gair Lladin *marinus* (cf. Llŷr Marini).

Bu Bodferin yn blwyf sifil yn yr hen Sir Gaernarfon tan iddo gael ei ymgorffori ym mhlwyf sifil Aberdaron yn 1934. Dim ond tua 30 o bobl a gofnodir yn byw yn y plwyf yn 1861.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  D. T. Davies, *Hanes Eglwysi a Phlwyfi Lleyn* (Pwllheli, 1910), tud. 169-70.
2. ↑  *Geiriadur Prifysgol Cymru*, Cyfrol III.
3. ↑  Rhiw.com

Dolenni allanol
---------------

* Cyfrifiad 1861: Bodferin ar wefan Rhiw.com
Etholaeth seneddol yn Dorset, De-orllewin Lloegr, yw **Christchurch**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Christchurch yn DorsetEtholaeth Christchurch yn Dorset
* Dorset yn LloegrDorset yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol yn 1572 a hyd at 1832 dychwelodd ddau aelod seneddol. Ar ôl 1832 dychwelodd un aelod, ond fe'i diddymwyd yn 1918. Fe'i ailsefydlwyd fel etholaeth sirol yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1993: Robert Adley (Ceidwadol)
* 1993–1997: Diana Maddock (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
* 1997–presennol: Christopher Chope (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Yn ôl traddodiad, un o naw mab Cunedda, a ddaeth i ogledd Cymru o'r Hen Ogledd, a sefydlydd Teyrnas Ceredigion oedd **Ceredig ap Cunedda** (fl. o gwmpas canol y 5g).

Hanes a thraddodiad
-------------------

Credir fod ei dad Cunedda wedi mudo gyda'i ddilynwyr o'r Hen Ogledd i ogledd Cymru tua'r flwyddyn 440 OC. Fel gweddill ei deulu, hannodd Ceredig o ardal Manaw Gododdin. Sefydlodd Cunedda Deyrnas Gwynedd a roddodd dir i'w feibion ar ôl gyrru allan y Gwyddelod. Daeth y wlad a adnabyddir fel Ceredigion i ran Ceredig, yn ôl yr hanes, ond mae haneswyr diweddar yn amau dilysrwydd y traddodiad hwnnw gan fod hanes cynnar Cymru yn frith o chwedlau tebyg a luniwyd i esbonio enwau lleoedd.

Os gwir yr hanes, roedd gan Ceredig wyth o frodyr, sef:

* Einion Yrth, sefydlydd Caereinion ym Mhowys
* Rhufon, sefydlydd Rhufoniog
* Dunod, sedfydlydd Dunoding
* Aflog, sefydlydd Aflogion yn Llŷn
* Dogmael, sefydlydd Dogfeiling
* Edern, sefydlydd Edeirnion
* Typiawn/Tybion, tad Meirion, sefydlydd Meirionnydd.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Ceredig ap Cunedda** |
Mae **Cerrig-gwalch** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 18.85 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Cofadail Daniel Owen** |

Mae **Cerflun Daniel Owen** yn gofeb sy'n sefyll ar Sgwâr Daniel Owen yn yr Wyddgrug, Sir y Fflint.

Cefndir
-------

Roedd Daniel Owen (20 Hydref 1836 – 22 Hydref 1895) yn deiliwr yn nhref yr Wyddgrug a ddaeth i amlygrwydd trwy boblogeiddio arddull y nofel mewn llenyddiaeth Gymraeg.

Ym 1895 bu ymgyrch i godi tysteb i Daniel Owen, fel arwydd o ddiolchgarwch y genedl am ei gyfraniad i lenyddiaeth, ond bu farw cyn i'r casglu dod i ben. Yn fuan wedi ei farwolaeth cynhaliwyd cyfarfod yng Ngwesty'r Westminster, Caer, i drafod gwneud casgliad i greu cofeb i'r awdur, gan ddefnyddio arian y dysteb fel arian cychwynnol. Sefydlwyd pwyllgor i drefnu'r casgliad ac i drefnu'r gwaith o godi'r cofeb. Dewiswyd Llywelyn Eaton, yr Wyddgrug, yn ysgrifennydd y pwyllgor coffa yng Ngogledd Cymru, a'r Parch. J. A. Jenkins, Coleg Prifysgol Cymru Caerdydd, yn ysgrifennydd yn y Deheudir.

Creu'r cerflun
--------------

Penderfynodd y pwyllgor coffa i ofyn i'r cerflunydd Cymreig William Goscombe John i greu'r cofeb. Cytunodd John i wneud y gwaith am gost y deunydd yn unig. Rhoddwyd darn fawr o garreg i fod yn sylfaen i'r cerflun yn rhad gan Hugh Grosvenor, Dug 1af Westminster.

Roedd cynllun Goscombe John yn ddelwedd mewn efydd wedi ei seilio ar ddarlun o'r awdur a baentiwyd gan C. Marston. Mae'n dangos Owen mewn safiad anffurfiol yn gwisgo cot ffrog a het Sadwrn clerigol, ac yn dal llyfr gyda nod tudalen yn ei law dde.

Mae'r testun ar y garreg sylfaen yn dairiaethog: Cymraeg, Saesneg a Lladin.

Dadorchuddio
------------

Gosodwyd y cerflun ar ei safle tu allan i neuadd y dref a chafodd ei dadorchuddio yn swyddogol ar 31 Hydref 1901 gan Lloyd Kenyon, 4ydd Barwn Kenyon a thraddododd araith Saesneg i'r dyrfa oedd wedi ymgasglu ar gyfer yr achlysur. Ar ôl y dadorchuddiad cafwyd cyfarfod coffa a thê parti i'r plant yn neuadd y dref.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Owen, John; Cofiant Daniel Owen: ynghyd a Sylwadau ar ei Ysgrifeniadau; Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1899
2. ↑  "OWEN, DANIEL (1836–1895), nofelydd | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2021-12-29.
3. ↑  "Cofeb Daniel Owen – Y Cymro". Isaac Foulkes. 1895-11-21. Cyrchwyd 2021-12-29.
4. ↑  "Daniel Owen (1836–1895) | Art UK". *artuk.org* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-12-29.
5. 1 2  "Mold – Yr Wyddgrug – Daniel Owen". *statues.vanderkrogt.net*. Cyrchwyd 2021-12-29.
6. ↑  "KENYON (TEULU). | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2021-12-29.
7. ↑  "COFGOLOFN DANIEL OWEN – Yr Herald Cymraeg". Daniel Rees. 1901-11-05. Cyrchwyd 2021-12-29.
Mae **Burfa Bank** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO282610. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 206 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 313 metr (1027 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Caer bentir yw **Clawdd y Milwyr**, sef math o fryngaer, a godwyd gan y Celtiaid yn Oes yr Haearn, ac a leolwyd ar begwn gorllewinol Pentir Dewi, Sir Benfro. O'r gorllewin i'r dwyrain mae'n 200 metr, a'c mae ei lled yn 80m, gyda wal amddiffynnol yn y dwyrain sy'n 80 m; ceir dwy wal allanol pellach er mwyn atgyfnerthu'r amddiffynfa.

Credir fod y gaer wedi'i chodi gan y llwyth Celtaidd lleol, sef y Demetae. O fewn y gaer hon ceir o leiaf 8 tŷ crwn a chromlech ar y pwynt uchaf (SM72212790). Archwiliwyd y gaer yn 1898 gan Sabine Baring-Gould a chafwyd tystiolaeth o aneddiadau'n dyddio'n ôl i'r Oes Haearn Hwyr ac i gyfnod y Rhufeiniaid a chyn hynny. Ymhlith yr arteffactau a ganfuwyd y mae nifer o ddarnau i droelli edafedd, crochenwaith, a rhanau gwydr o fwclis.

Ceir sawl heneb arall gerllaw, gan gynnwys Coetan Arthur ac aneddiadau Celtaidd (Nprn24364) ar lethrau Carn Llidi. Mae peth tystiolaeth diweddar yn dyddio'r gaer dipyn yn gynharach - i'r Oes efydd neu hyd yn oed i Oes Newydd y Cerrig.

* Y tai crynionY tai crynion
* Un o'r 8 tŷ crwnUn o'r 8 tŷ crwn
* Y fynedfaY fynedfa
* Mur allanolMur allanol
* Un o'r 3 mur allanolUn o'r 3 mur allanol

Ceir damcaniaeth ddiweddar sy'n nodi y gall fod mur allanol arall, cryn bellter o'r brif gaer (sy'n 3.4ha) yn gwahanu bron y pentir cyfan o weddill y tir mawr. Byddai hyn yn creu caer enfawr o 25 hectar, ac felly'n un o gaeri mwyaf Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  coflein.gov.uk; adalwyd 28 Mehefin 2022.
2. ↑  (AC16 - 5ed gyfres), tt. 105-131
James 1982 'Roman West Wales', 37-8 Murphy 2001 (PPS67), tt 85-99.
Ffilm arswyd a ffilm ramantus gan y cyfarwyddwr James Nguyen yw ***Birdemic: Shock and Terror*** a gyhoeddwyd yn 2010. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yng Califfornia ac yno hefyd y cafodd ei ffilmio. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan James Nguyen. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Tippi Hedren, James Nguyen, Danny Webber, Alan Bagh a Whitney Moore. Mae'r ffilm *Birdemic: Shock and Terror* yn 90 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2010. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Inception* sef ffilm wyddonias
llawn cyffro ac antur gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, *The Birds*, sef ffilm gan y cyfarwyddwr Alfred Hitchcock a gyhoeddwyd yn 1963.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm James Nguyen ar 1 Medi 1966 yn Da Nang. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 2003 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 18% (Rotten Tomatoes)
* 4/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd James Nguyen nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Birdemic 2: The Resurrection |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2013-01-01 |
| Birdemic: Shock and Terror |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2010-01-01 |
| *Julie and Jack* |  | Unol Daleithiau America |  | 2003-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 17 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 17 Ebrill 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 17 Ebrill 2016.
3. 1 2  "Birdemic: Shock and Terror". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 6 Hydref 2021.
Pentrefan yng nghymuned Pendeulwyn, Bro Morgannwg, yw **Clawdd-coch** (hefyd **Clawdd Coch** neu **Clawddcoch**). Mae'n gorwedd i'r gogledd-ddwyrain o bentrefan Tredodridge. Mae wedi'i leoli wrth ymyl Clwb Golff Bro Morgannwg a Chastell Hensol.

Hanes
-----

Mae Clawdd-coch wedi'i ddogfennu fel lle efo peth bwysigrwydd fel anheddiad Rhufeinig a chredir mai hwn yw lle gorffwys olaf Ostorius. Adeiladwyd un o'r ffyrdd sy'n arwain i'r pentref, a elwir yn *Via Media,* gan y Rhufeiniaid. Bu gwaith toddi plwm a chopr yng nghyffiniau annedd a elwid yn "Dol-y-felin-blwm".

Yng nghanol y 19g, mae'n hysbys bod y pentrefan yn eiddo i Mr Asterley a oedd yn ffermio'r tir yno. Mae'n debyg ei fod yn byw yn yr hyn sy'n cael ei alw bellach Gwesty Clawdd Coch, ffermdy hir a adeiladwyd yn y 1650au. Roedd Ivor Novello yn hoff iawn o'r pentrefan a fyddai'n aml yn treulio penwythnosau yn ymlacio yno, i geisio cael ysbrydoliaeth. Fe'i hadnewyddwyd ym 1988.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Enwau Lleoedd Safonol Cymru", Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 19 Ebrill 2023
2. ↑  British Place Names; adalwyd 20 Ebrill 2023
3. 1 2 3  *Collections historical and archeological relating to montgomeryshire and its borders*. Llundain. 1884. tt. 37–48.
4. 1 2  Cambrian Archaeological Association (1851). *Archaeologia cambrensis*. W. Pickering. t. 144.
5. ↑  "Clawdd Coch Guest House - A History". Clawdd Coch guest house. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-08-06. Cyrchwyd 2019-03-08.

  

* 
* 

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bro Morgannwg**

**Trefi**  

Y Barri  **·** Y Bont-faen  **·** Llanilltud Fawr  **·** Penarth
  
**Pentrefi**  

Aberogwr  **·** Aberddawan  **·** Aberthin  **·** City  **·** Clawdd-coch  **·** Corntwn  **·** Dinas Powys  **·** Eglwys Fair y Mynydd  **·** Ewenni  **·** Ffontygari  **·** Gwenfô  **·** Larnog  **·** Llanbedr-y-fro  **·** Llancarfan  **·** Llancatal  **·** Llandochau  **·** Llandochau Fach  **·** Llandŵ  **·** Llanddunwyd  **·** Llan-faes  **·** Llanfair  **·** Llanfihangel-y-pwll  **·** Llanfleiddan  **·** Llangan  **·** Llansanwyr  **·** Llwyneliddon  **·** Llyswyrny  **·** Marcroes  **·** Merthyr Dyfan  **·** Ogwr  **·** Pendeulwyn  **·** Pen-llin  **·** Pennon  **·** Pen-marc  **·** Y Rhws  **·** Sain Dunwyd  **·** Saint Andras  **·** Sain Nicolas  **·** Sain Siorys  **·** Sain Tathan  **·** Saint-y-brid  **·** Sili  **·** Silstwn  **·** Southerndown  **·** Trebefered  **·** Trefflemin  **·** Tregatwg  **·** Tregolwyn  **·** Tresimwn  **·** Y Wig  **·** Ystradowen
Cwmni o'r Ariannin yw **Buquebus** sydd yn rhedeg  gwasanaeth fferi rhwng Buenos Aires a Montevideo a Colonia. Mae'r cwmni hefyd yn rhedeg fflŷd o fwsiau i Termas del Arapey, Termas del Dayman, Salto, Uruguay, Carmelo, Atlántida, Punta del Este, La Paloma, La Pedrera a Punta del Diablo o Montevideo, Colonia a Piriapolis.

Arferai'r cwmni hefyd redeg cwmni BQB Líneas Aéreas.

Fflŷd
-----

Llongau Buquebus yng Ngholonia del Sacramento, Wrwgwái
Ers Mehefin 2013, mae **Buquebus** wedi rhedeg fflŷd o naw fferi cyflym /fast ferries.

| Llong | Adeiladwyd | Gwasanaethu
ers | Llwybr | Tunnell | Banner |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *Juan Patricio* | 1995 | 1995 | Buenos Aires - Montevideo | 1,760tun |  Yr Ariannin |
| *Atlantic III* | 1993 | 1993 | Buenos Aires - Montevideo | 4,994tun |  Wrwgwái |
| *Eladia Isabel* | 1986 | 1986 | Buenos Aires - Colonia | 7,799tun |  Wrwgwái |
| *Albayzin* | 1994 | 1994 | Buenos Aires - Colonia | 3,265tun |  Wrwgwái |
| *Luciano Federico L* | 1997 | 1997 | Buenos Aires - Colonia | 1,737tun |  Wrwgwái |
| *Silvia Ana L* | 1996 | 1996 - 2000
2007 -  | Buenos Aires - Colonia | 7,895tun |  Wrwgwái |
| *Patricia Olivia II* | 1998 | 1998 | Buenos Aires - Colonia |  |  Wrwgwái |
| *Flecha De Buenos Aires* | 1986 | 1996 | Buenos Aires - Colonia |  |  Wrwgwái |
| *Thomas Edison* | 1999 | 1999 | Buenos Aires - Colonia |  |  Wrwgwái |
| *Francisco* | 2013 | 2013 | Buenos Aires - Montevideo |  |  |

Ar eu gwefan mae Buquebus hefyd yn rhestru Catalonia, sydd wedi ei chofrestru i gwmni P&O Ferries fel HSC Express am ddipyn o flynyddoedd.

Cafwyd fferi newydd, y *Francisco*, ar ôl y Pâb/Pope Francis, ei chwblahu gan Incat yn 2013.Yn medru cyflymdra o 107 km/h (58 knots) y mae'n bellach y fferi cyflymaf yn y byd, sydd yn cludo hyd at 1,024 o deithwyr a chriw, a 150 o geir rhwng Buenos Aires a Montevideo mewn siwrna o gan cilomedr mewn ychydig tros ddwy awr.

Gweler hefyd
------------

Cwmni hedían BQB Líneas Aéreas cyn-gwmni Buquebus .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-10. Cyrchwyd 2017-02-08.
2. ↑  Bruce Mounster (June 18, 2013). "107km/h: now that's a fast ferry". The Mercury.[*dolen marw*]
Mae **Ceiswyn** yn gopa mynydd a geir yng Nghadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH745109. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 403m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 545 metr (1788 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
**Flavius Julius Constantius**, mwy adnabyddus fel **Constantius II** (7 Awst 317 – 3 Tachwedd 361), oedd ymerawdwr Rhufain o 337 hyd ei farwolaeth.

Roedd Constantius yn drydydd mab Cystennin I a’i wraig Fausta. Ganed ef yn Illyricum (Hwngari heddiw) a cyhoeddwyd ef yn "Gesar" (is-ymerawdwr). Pan fu farw ei dad yn 337, llwyddodd i gael gwared o holl ddisgynyddion Constantius Chlorus o’i ail wraig Theodora, gan ei adael ef ei hun a’i frodyr Cystennin II a Constans, disgynyddion .gwraig gyntaf Constantius Chlorus, Helena. Rhannwyd yr ymerodraeth rhyngddynt, gyda Constantius yn cael Caergystennin a dwyrain yr ymerodraeth. Cymerodd Constantius ran yn nadleuon diwinyddol y cyfnod, gan gefnogi Ariaeth.

Yn 340 lladdwyd Cystennin II wrth ymosod ar Constans yn yr Eidal, gan adael Constans yn feistr rhan orllewinol yr ymerodraeth. Yn 350 lladdwyd Constans mewn brwydr yn erbyn Magnentius oedd yn ceisio hawlio’r ymerodraeth. Enwodd Constantius ei gefnder Gallus fel "Cesar", ac yn 351 llwyddasant i orchfygu Magnentius ym mrwydr Mursa Major, un o frwydrau mwyaf gwaedlyd Rhufain. Lladdodd Magnentius ei hun yn 353, a chan nad oedd angen Gallus bellach, trefnodd Constantius i’w ladd yn fuan wedyn.

Penododd Constantius yn unig aelod gwrywaidd o’r teulu oedd yn dal yn fyw, Julian, fel Cesar, a rhoddodd ei chwaer Helena yn wraig iddo. Fodd bynnag, gwrthryfelodd Julian a chyhoeddwyd ef yn Augustus gan ei filwyr. Roedd byddinoedd y ddau yn bur gyfartal, ond ar 3 Tachwedd 361 bu Constantius farw o dwymyn gerllaw Tarsus, gan adael Julian yn ymerawdwr.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Cystennin I** | **Ymerawdwr Rhufain**337 – 361*gyda* Cystennin II *a* Constans | Olynydd:**Julian** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 35247811
* LCCN: n85143717
* ISNI: 0000 0000 6631 1670
* GND: 118521969
* SUDOC: 027422798
* BNF: cb11946750m (data)
* ULAN: 500355678
* The SBN id CFIV169367 is not valid.
* BNE: XX1572008

 |