recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Etholaeth seneddol yn Dorset, De-orllewin Lloegr, yw **Gorllewin Bournemouth** (Saesneg: *Bournemouth West*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gorllewin Bournemouth yn DorsetEtholaeth Gorllewin Bournemouth yn Dorset
* Dorset yn LloegrDorset yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol yn 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1954: Robert Gascoyne-Cecil (Ceidwadol)
* 1954–1983: John Eden (Ceidwadol)
* 1983–2010: John Butterfill (Ceidwadol)
* 2010–presennol: Conor Burns (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Etholaeth Gorllewin Dulyn, Dáil Éireann
Mae **Dublin West** yn sedd etholaethol yn Dáil Éireann, sef tŷ isaf Senedd Iwerddon, yr Oireachtas. Mae'r etholaeth yn ethol 4 aelod (Teachtaí Dála, a elwir fel arfer yn TDs). Mae'n cynnwys gorllewin prifddinas Iwerddon, Dulyn - ardal sydd wedi tyfu a datblygu llawer dros y degawdau diwethaf.

Etholir aelodau drwy'r ddull pleidlais sengl drosglwyddadwy (single transferable vote) sydd yn ffurf ar gynrychiolaeth gyfrannol (proportional representation, neu PR-STV) a ddefnyddir ar gyfer etholiadau Gweriniaeth Iwerddon.

Ffiniau
-------

Dyma'r etholaeth sydd wedi gweld ail-lunio ffiniau fwyaf o fewn Gweiniaeth Iwerddon. Mae'r etholaeth, ar hyn o'r bryd, yn cynnwys Castleknock, y rhan fwyaf o ardal Mulhuddart o etholaeth Fingal, Corduff, Blanchardstown, Castleknock, Carpenterstown, Barberstown, Clonsilla ac Ongar (Dulyn).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Electoral (Amendment) Act 2005: Schedule". *Irish Statute Book database*. Cyrchwyd 24 Medi 2010.

Dolenni allanol
---------------

* Bâs Data Alodau'r Oireachtas
* 2002 canlyniadau manwl yn cynnwys pob pleidlais unigol
Cwmni Masnachol Camwy, Trelew.
Cwmni cydweithredol a sefydlwyd gan yr ymfudwyr Cymreig i'r Wladfa oedd **Cwmni Masnachol Camwy** (Sbaeneg: **Compañía Mercantil de Chubut**), cyfeirir ato'n aml fel y CMC. Bu a rhan bwysig yn natblygiad y Wladfa.

Sefydlwyd y cwmni yn 1885; hwn yn ôl pob tebyg oedd y cwmni cydweithredol cyntaf o'i fath yn yr Ariannin. Yn 1888 sefydlwyd pencadlys y cwmni yn nhref newydd Trelew. Roedd y cwmni yn gyfrifol am werthu cynnyrch y Wladfa yn Buenos Aires a thu draw.

Tua dechrau'r 20g roedd Llwyd ap Iwan, mab Michael D. Jones, yn gyfrifol am gangen Rhyd y Pysgod (Arroyo Pescado) o'r *Compañía Mercantil del Chubut*, tua 30 km o Esquel. Ar 29 Rhagfyr 1909, daeth dau fandit Americanaidd o'r enw Wilson ac Evans, a saethwyd Llwyd ap Iwan yn farw wrth iddynt geisio dwyn arian oddi yno.

Torrodd y cwmni yn ystod y Dirwasgiad Mawr, a chollodd llawer o'r gwladfawyr symiau sylweddol o arian.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Chubut Mercantile Company***
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gïach hadau bronllwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gïachod hadau bronllwyd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Thinocorus orbignyianus***; yr enw Saesneg arno yw *Grey-breasted seed-snipe*. Mae'n perthyn i deulu'r Gïachod yr Hadau (Lladin: *Thinocoridae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *T. orbignyianus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gïach hadau bronllwyd yn perthyn i deulu'r Gïachod yr Hadau (Lladin: *Thinocoridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gïach hadau bach | Thinocorus rumicivorus |  |
|
| Gïach hadau brongoch | Attagis gayi |  |
|
| Gïach hadau bronllwyd | Thinocorus orbignyianus |  |
|
| Gïach hadau bronwyn | Attagis malouinus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gïach hadau bronllwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Cwmsymlog** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 16 Mawrth 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle, yn bennaf ar sail y llystyfiant anarferol sydd arni. Mae ei arwynebedd yn 4.17 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.
Saif y SoDdGA ar dir oedd unwaith yn fwynglawdd metalau, gan gynnwys plwm ac arian. Mae'r canran uchel o fetalau yn y tir gwastraff yn wenwynig i lawer o lystyfiant y fro. Ond y mae rhywogaethau o gen a rhedyn prin a phlanhigion gweundir wedi ymgartrefu ar yr olion diwydiannol ar y safle hwn. At hyn mae cynefinoedd eraill o ddiddordeb ar y SoDdGA. Mae'r rhain yn cynnwys glaswelltir asidaidd, gweundir, mannau corsiog a cheuffyrdd sy'n gysylltiedig â'r mwyngloddio. Mae'r gweirlöyn llwyd a'r ceiliog rhedyn brith hefyd i'w cael yno.

Dynodwyd y safle yn SoDdGA yn ôl gofynion y Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 yn 1988. Mae hen simne ffwrnais y mwynglawdd yn sefyll ar y safle. Mae'r simne yn adeilad rhestredig Gradd II. Mae mynediad agored i dir y safle. Mae peth ohono'n eiddo i Gyngor Sir Ceredigion a pheth i unigolion.

Hen simne'r mwynglawdd

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
* Tudalen y SoDdGA ar wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae'r **Wyddor Ryngwladol Trawslythrennu Sansgrit** (Saesneg: *International Alphabet of Sanskrit Transliteration (IAST)*) yn gynllun trawslythrennu sy'n caniatáu Rhufeinio sgriptiau Indic fel y'u defnyddir gan Sansgrit ac ieithoedd Indig (neu Bramig) cysylltiedig. Mae'n seiliedig ar gynllun o awgrymiadau a ddaeth i'r amlwg yn ystod y 19g gan Charles Trevelyan, William Jones (mab y mathemategydd Cymreig William Jones), Monier Monier-Williams ac ysgolheigion eraill, ac a ffurfiolwyd gan Bwyllgor Trawslythrennu Cyngres y Dwyrain, Genefa, ym Medi 1894. Mae IAST yn ei gwneud hi'n bosibl i'r darllenydd di-glem ddarllen y testun Indig yn ddiamwys, yn union fel pe bai yn y sgript Indig wreiddiol. Y ffyddlondeb hwn i'r testunau gwreiddiol sy'n cyfrif am ei phoblogrwydd parhaus ymhlith ysgolheigion.

Defnydd
-------

Mae ysgolheigion prifysgol yn aml yn defnyddio IAST mewn cyhoeddiadau sy'n dyfynnu deunydd testunol yn Sansgrit, Paḷi ac ieithoedd Indiaidd clasurol eraill.

Defnyddir IAST hefyd ar gyfer ystorfeydd e-destun mawr fel SARIT, Muktabodha, GRETIL, a sanskritdocuments.org.

Mae cynllun IAST yn cynrychioli mwy na chanrif o ddefnydd ysgolheigaidd mewn llyfrau a chyfnodolion ar astudiaethau Indiaidd clasurol. Mewn cyferbyniad, daeth safon ISO 15919 ar gyfer trawslythrennu sgriptiau Indig i'r amlwg yn 2001 o'r byd safonau a llyfrgell. Ar y cyfan, mae ISO 15919 yn dilyn cynllun IAST, gan wyro oddi wrtho mewn mân ffyrdd yn unig (ee, ṃ/ṁ a ṛ/r̥) - gweler y gymhariaeth isod.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Monier-Williams, Monier (1899). *A Sanskrit-English Dictionary* (PDF). Oxford: Clarendon Press. tt. xxx.

Dolenni allanol
---------------

* Reddy, Shashir. "Shashir's Notes: Modern Transcription of Sanskrit". Cyrchwyd 2016-12-02.
* Stone, Anthony. "Transliteration of Indic Scripts: How to use ISO 15919". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 14 April 2016. Cyrchwyd 2016-12-02.
* Wujastyk, Dominik (1996). "Transliteration of Devanagari". *INDOLOGY*. Cyrchwyd 2016-12-02.
* Awgrymiadau ynganu Sansgrit i ddechreuwyr a Siartiau Syml i'w helpu i gofio lle mae'r diacritigau'n ffitio i mewn. - tudalennau o Dina-Anukampana Das
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gïach hadau brongoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gïachod hadau brongoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Attagis gayi***; yr enw Saesneg arno yw *Rufous-bellied seed-snipe*. Mae'n perthyn i deulu'r Gïachod yr Hadau (Lladin: *Thinocoridae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. gayi*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gïach hadau brongoch yn perthyn i deulu'r Gïachod yr Hadau (Lladin: *Thinocoridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gïach hadau bach | Thinocorus rumicivorus |  |
|
| Gïach hadau brongoch | Attagis gayi |  |
|
| Gïach hadau bronllwyd | Thinocorus orbignyianus |  |
|
| Gïach hadau bronwyn | Attagis malouinus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gïach hadau brongoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae’r **Green Mill, Chicago** yn glwb Jazz ar Gogledd Broadway, ynghanol Chicago, Illinois yn yr Unol Daleithiau.. Chwareuir cerddoriaeth bob nos yr wythnos, ac yr Uptown Poetry Slam, Stomp cyntaf y byd, bob nos Sul.

Y Green Mill ar nos Sadwrn brysur. Ar y chwith mae bwrdd bach, yn gofeb i Al Capone

Hanes
-----

Agorwyd y bar gyda’r enw 'Pop Morse's Roadhouse' ym 1907 a newydwyd ei enw i’r ‘Gerddi Green Mill ym 1910. yn ystod Oes y Gwaharddiad, roedd Jack McGurn, cydweithwr Al Capone, yn un o’r perchnogion, a mynychodd Capone y Green Mill. Roedd twneli i adeilad arall er mwyn dianc o’r Green Mill.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y clwb
2. ↑  "Uptown Poetry Slam turns 21 with bash". *Chicago Sun-Times*. 20Ain Gorffennaf, 2007. NC27.
3. ↑  [Randolph H. Hudson a Jan Pinkerton. *Encyclopedia of the Chicago Literary Renaissance*. Infobase Publishing, 2004. 146.]
4. ↑  [Robert Elder. "Gangster underworld?; In tunnels below the Green Mill, a maze of Prohibition-era history and myth". *Chicago Tribune*. 28ain Mehefin, 2007. cyrchwyd ar 15 Mawrth 15, 2012]

Dolen allanol
-------------

* Gwefan greenmilljazz.com
Bardd ac awdur Cymreig a ddaw'n wreiddiol o Lanelli yw **Cris Dafis** (ganwyd 1966). Mae'n byw ac yn gweithio fel cyfieithydd yng Nghaerdydd. Mae'n golofnydd rheolaidd i gylchgrawn *Golwg*.

Cyhoeddodd ei gyfrol cyntaf o gerddi, *Ac Ystrydebau Eraill,* fel rhan o gyfres Beirdd Answyddogol Gwasg Y Lolfa ym 1988.

Wedi cyfnod maith o beidio â chyhoeddi ei farddoniaeth, cyhoeddwyd ei ail gasgliad, *Mudo*, fel pamffled gan wasg Cyhoeddiadau'r Stamp yn 2019. Mae cerddi'r dilyniant hwn yn ymateb i'r brofedigaeth o golli cymar bron i bymtheg mlynedd ynghynt. Bu farw Alex, cymar Cris, wrth geisio ei achub o'r môr ar ynys Bali yn 2005. Datblygiad yw'r cerddi ar gasgliad a gyflwynwyd yn wreiddiol i gystadleuaeth y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Fynwy a'r Cyffiniau 2016. Ar y pryd, fe'u gosodwyd yn y Dosbarth Cyntaf gan Menna Elfyn.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Ac Ystrydebau Eraill* (1988) - Y Lolfa
* *Mudo* (2019) - Cyhoeddiadau'r Stamp

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Cris Dafis yn trafod galar mewn dilyniant newydd o gerddi". *Golwg360*. 2019-05-02. Cyrchwyd 2019-07-12.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 92147905026679090638
* LCCN: no2016146570

 |
Roedd **Jawaharlal Nehru** (Hindi: जवाहरलाल नेहरू) (14 Tachwedd 1889 – 27 Mai 1964) yn un o brif arweinyddion y mudiad i ennill annibyniaeth i India ac yn ddiweddarach yn Brif Weinidog cyntaf India annibynnol. Weithiau gelwid ef yn **Pandit Nehru**; mae "Pandit" yn golygu "ysgolhaig".

Ganed Jawaharlal Nehru yn ninas Allahabad, ger glannau Afon Ganga ac yn awr yn nhalaith Uttar Pradesh. Roedd ei dad, Motilal Nehru, yn fargyfreithiwr cefnog. 
Yn 15 oed gyrrwyd Nehru i Loegr i Ysgol Harrow; yn ddiweddarach astudiodd yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt cyn cael ei hyfforddi fel bargyfreithiwr yn Llundain. Wedi dychwelyd i India, priododd Kamala Kaul ar 8 Chwefror 1916. Y flwyddyn wedyn ganwyd eu hunig blentyn, Indira Priyadarshini, yn ddiweddarach Indira Gandhi. Dechreuodd Nehru gymeryd diddordeb yn y mudiad cenedlaethol, a daeth dan ddylanwad Mahatma Gandhi.

Erbyn 1929 roedd yn un o brif arweinwyr y mudiad cenedlaethol, a chafodd ei garcharu nifer o weithiau. Bu farw Kamala Nehru yn 1938. Pan enillodd India annibyniaeth yn 1947, daeth Nehru yn Brif Weinidog. Dan ei arweiniad ef, enillodd Plaid y Gyngres fuddugoliaeth ysgubol yn etholiad 1952. Dan Nehru, dilynodd India bolisiau sosialaidd. Enillwyd buddugoliaeth arall yn etholiad 1957, ac eto yn 1962 ond gyda mwyafrif llai. Ar y llwyfan ryngwladol, roedd yn arweinydd blaenllaw o'r Mudiad Amhleidiol. Ym Mai 1964, dioddefodd Nehru drawiad ar y galon, a bu farw ar 27 Mai. Yn unol a'r arferiad Hindwaidd, llosgwyd ei gorff ger glan Afon Yamuna yn Delhi, ym mhresenoldeb cannoedd o filoedd o alarwyr.

Yn ddiweddarach daeth ei ferch, Indira, yn Brif Weinidog, a bu ei ŵyr Rajiv Gandhi yn Brif Weinidog hefyd yn ei dro.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 49252619
* LCCN: n79109335
* ISNI: 0000 0000 8127 3684
* GND: 118586866
* SELIBR: 278412
* SUDOC: 029265223
* BNF: cb120929039 (data)
* BIBSYS: 90053215
* NLA: 41894740
* NDL: 00524718
* NKC: jn20000701315
* BNE: XX1033941
* CiNii: DA00595203
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuidae yn urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn arennau disglair**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod arennau disglair**. Yr enw Saesneg yw *Pale Shining Brown*, a'r enw gwyddonol yw *Polia bombycina*. Mae i'w ganfod yn Ewrop.

Mae lled yr adenydd ar ei eithaf rhwng 43–52 mm. Hedfana'r oedolyn rhwng mis Mai a mis Gorffennaf, yn ddibynol ar leoliad y gwyfyn.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn arennau disglair yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (27/04/2012). Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.

* Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur.
Roedd **Cynllun Boddi Cwm Gwendraeth Bach** (a gyferir ato hefyd fel **Brywdr Llangyndeyrn**) yn gynllun i foddi Cwm Gwendraeth Fach i greu crofnda ddŵr er mwyn darparu dŵr ar gyfer Abertawe. Ar ddechrau'r 1960au bwriad Corfforaeth Ddŵr Abertawe oedd boddi tir amaethyddol rhwng Llangyndeyrn a Phorthyrhyd, ond yn wyneb gwrthwynebiad lleol sylweddol, bu'n rhaid rhoi'r gorau i'r cynlluniau.

### Cefndir

Ar 16 Mawrth 1963 fe ymddangosodd erthygl am y cynllun yn y Western Mail. I'r pentrefwyr dyma oedd y tro cyntaf iddynt glywed am y cynllun i foddi'r cwm.

### Sefydlu Pwyllgor Amddiffyn

### Gwrthdystiadau a Chloi'r Clwydi

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Cychwyn wythnos o gofio yn Llangyndeyrn. golwg360 (20 Hydref 2013).
2. ↑   Ann Gruffydd Rhys (Mehefin 2013). Er Mwyn y Plant-Cofio Llangyndeyrn. Cylchgrawn Barn.

Gweler hefyd
------------

* Capel Celyn

Dolenni allanol
---------------

* llangyndeyrn.org Archifwyd 2013-04-18 yn y Peiriant Wayback. Gwefan i ddathlu 50 mlynedd ers achub Llangyndeyrn Cwm Gwendraeth Fach
Mae **PSR B1620-26c** (a elwir hefyd yn answyddogol ***Methwsela***) yn blaned allheulol sy'n cylchio seren PSR B1620-26, pylseren fili-eiliad wedi ei lleoli o fewn y clwstwr crwn Messier 4 (M4), tua 12,400 o flynyddoedd goleuni i ffwrdd yng nghytser y Sgorpion. Dyma'r blaned hynaf yn Ngalaeth y Llwybr Llaethog, ein galaeth ni, i gael ei darganfod gan seryddwyr, gydag oedran o tua 12.7 biliwn o flynyddoedd.

Mae *Methwsela* yn cylchio pâr o sêr dwbl. Mae un ohonynt, y bylseren, yn seren niwtron sy'n chwyrlio mor gyflym fel ei bod yn gwneud 100 chwyldro o fewn pob eiliad. Mae'r ail seren yn gorrach gwyn. Mae'r pellter rhwng y ddwy seren yn 1 US (Uned Seryddol, rhyw 150 miliwn km), mwy neu lai yr un pellter sydd rhwng y Ddaear a'r Haul, ac maen nhw'n cylchio ei gilydd tuag unwaith bob hanner blwyddyn. Mae'r blaned dros ddwywaith (2.5 i fod yn fanwl) yn fwy na Iau, ac mae'n cylchio o bellter o ryw 23 US (3400 miliwn km), ychydig yn fwy na'r pellter rhwng Wranws a'r Haul. Mae pob cylchdro yn cymryd can mlynedd.

Gan fod y bylseren yn seren niwtron - sef seren sydd wedi cael uwchnofa - a chan nad ydy'n bosib i blaned oroesi'r fath ddigwyddiad, mae'n debyg roedd Methwsela yn cylchio'r corrach gwyn yn wreiddiol, cyn i'r seren honno gael ei dal gan y bylseren.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn bwâu arian**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod bwâu arian**; yr enw Saesneg yw *Silvery Arches*, a'r enw gwyddonol yw *Polia hepatica*. Mae i'w ganfod yn ardaloedd cynhesaf Ewrop ac Asia. Nid yw i'w gael yn yr Eidal na Gwlad Groeg, na Japan.

Lled yr adenydd ar eu heithaf ydy 39–47 mm ac mae'r oedolyn i'w weld yn hedfan rhwng diwedd Mai a chychwyn Awst, mewn un cenhedlaeth.

Prif fwyd y siani flewog ydy dail *Vaccinium*, *Rubus* a *Betula*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn bwâu arian yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

39–47 mm yw hyd yr adenydd ac fe welir yr oedolyn yn hedfan ar ddechrau Awst.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Diwinydd a darlithiwr Cymreig oedd **John Edward Daniel** neu **J. E. Daniel** (26 Mehefin 1902 - 11 Chwefror 1962). Roedd yn un o aelodau cynnar Plaid Cymru a bu'n gadeirydd y blaid am gyfnod.

Ganed Daniel ym Mangor ac addysgwyd ef yn Ysgol Friars cyn mynd i Goleg yr Iesu, Rhydychen lle graddiodd yn y Literae Humaniores yn 1923 ac mewn Diwinyddiaeth yn 1925. Daeth yn Gymrawd o Goleg Bala-Bangor, gan ddod yn Athro yno ar 28 Gorffennaf 1926 yn dilyn marwolaeth Dr Thomas Rees. Ymhlith ei fyfyrwyr yno roedd R. Tudur Jones.

Safodd bedair gwaith fel ymgeisydd seneddol dros Blaid Cymru. Bu'n is-gadeirydd rhwng 1931 a 1935, ac olynodd Saunders Lewis fel cadeirydd yn 1939, swydd a ddaliodd hyd Awst 1943. Yn 1946 apwyntiwyd ef yn arolygydd ysgolion. Bu farw o ganlyniad i ddamwain ffordd ger Helygain, Sir Fflint.

Bedd J E a Catherine Daniel ym Mynwent Newydd BangorBedd J E a Catherine Daniel ym Mynwent Newydd Bangor

Llyfrau
-------

* *Dysgeidiaeth yr Apostol Paul* (1933)

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goArweinwyr Plaid Cymru |
| --- |
|  |
| Llywyddion (1925-2013) | 
* Lewis Valentine
* Saunders Lewis
* John Edward Daniel
* Gwynfor Evans
* Dafydd Wigley
* Dafydd Elis-Thomas
* Dafydd Wigley
* Ieuan Wyn Jones
* Dafydd Iwan
* Jillian Evans
* *diddymwyd y swydd*

 |
|  |
| Arweinwyr (ers 2006) | 
* Ieuan Wyn Jones
* Leanne Wood
* Adam Price
* Rhun ap Iorwerth

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 53397697
* LCCN: n95057277

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwân adeinwyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwanod adeinwyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Penelope albipennis***; yr enw Saesneg arno yw *White-winged guan*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. albipennis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gwân adeinwyn yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwân adeinwyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Roedd **John Wimburn Laurie** (1 Hydref 1835 – 19 Mai 1912) yn filwr Prydeinig ac yn wleidydd a wasanaethodd fel Aelod yn Senedd Canada a Senedd y Deyrnas Unedig.

Cefndir
-------

Ganwyd Laurie yn Llundain ym 1835 yn fab i John Laurie ac Eliza Helen (née Collett). Gwasanaethodd John fel Aelod Seneddol Ceidwadol Barnstaple ym 1854.

Cafodd ei addysgu yn ysgol fonedd Harrow ac Academi Filwrol Frenhinol Sandhurst.

Priododd Frances Robie Collins (merch Enos Collins) ym 1863 a chawsant wyth o blant.

Gyrfa filwrol
-------------

Ymunodd Laurie a'r Fyddin Brydeinig ym 1853 fel llumanwr yn 2il bataliwn y *Queen's Royal Regiment of Foot*. Cafodd ei benodi'n Is-gapten ac wedyn yn Gapten ym 4ydd bataliwn *The King's Own Regiment of Foot*, gan ymladd yn Rhyfel y Crimea ym 1855 a gwasanaethu yn yr India o 1858. Ym 1861 aeth i Ganada fel Uwch-gapten ar wasanaeth arbennig, bu'n gwasanaethu yng Nghanada fel Swyddog Maes Arolygol y Milisia yn Nova Scotia ac wedyn fel Dirprwy Adjutant Cyffredinol y Milisia yn Nova Scotia hyd 1881. Bu'n gwasanaethu yn ystod cyrchoedd y Ffeniaid rhwng 1866 a 1870. Ym 1881 gwasanaethodd yn Ne Affrica cyn dychwelyd i Ganada gan arwain lluoedd Prydain yn erbyn y brodorion yn ystod Gwrthryfel y Gogledd Orllewin ym 1885. Ymddeolodd o'r fyddin ym 1887 gyda'r radd Is-gadfridog.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Cynrychiolodd Laurie etholaeth Shelbourne, Nova Scotia, fel Ceidwadwr yn Nhŷ Cyffredin Canada o 1887 tan 1891. Dychwelodd i Wledydd Prydain ym 1892 a safodd fel ymgeisydd Ceidwadol yn etholaeth Penfro a Hwlffordd yn etholiad cyffredinol 1892. Enillwyd y sedd gan yr ymgeisydd Rhyddfrydol Charles Francis Egerton Allen; safodd eto yn yr un etholaeth yn etholiad 1895 gan lwyddo cipio'r sedd gyda mwyafrif o 169 pleidlais. Llwyddodd i gadw'r sedd yn etholiad cyffredinol 1900 gyda mwyafrif o ddim ond 2 bleidlais (ar ôl ail gyfri ar orchymyn barnwrol cynyddwyd y mwyafrif i 15). Penderfynodd beidio ag amddiffyn y sedd yn etholiad 1906.

Wedi ymadael a gwleidyddiaeth Seneddol gwasanaethai fel gwleidydd lleol gan gael ei ethol yn Henadur ar Gyngor Fwrdeistref Paddington yn Llundain a gan wasanaethu fel Maer y Fwrdeistref ym 1907.

Bywyd cyhoeddus amgen
---------------------

Roedd Laurie yn aelod amlwg o'r Seiri Rhyddion gan wasanaethu fel Uchel Feistr yr urdd yn Nova Scotia ac fel Uchel Feistr Taleithiol Deheudir Cymru.

Yn ystod ei gyfnod yn Nova Scotia, bu'n gwasanaethu fel llywydd y Bwrdd Amaethyddol Canolog ac fel Cadeirydd adran masnach Canada o Siambr Fasnach Llundain. 
Sefydlodd cymuned Oakfiel yn Nova Scotia, lle mae Parc Laurie wedi enwi er cof amdano.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Exeter and Plymouth Gazette 24 Mai 1912 tudalen 5
2. ↑   adalwyd 28 Ion 2015
3. ↑  LAURIE, John Wimburne; PARLIAMENT of CANADA  Archifwyd 2015-01-04 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 28 onawr 2015
4. ↑  Obituaries Yorkshire Post and Leeds Intelligencer 22 Mai 1912

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Charles Francis Egerton Allen** | **Aelod Seneddol Penfro a Hwlffordd**1895 – 1906 | Olynydd:**Owen Cosby Philipps** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 104519582
* ISNI: 0000 0000 7651 9301

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwân coesau tywyll** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwanod coesau tywyll) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Penelope obscura***; yr enw Saesneg arno yw *Dusky-legged guan*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. obscura*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gwân coesau tywyll yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwân coesau tywyll** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Diwydiannydd a dyngarwr Cymreig oedd **John Wynne** (1650 – 31 Rhagfyr 1714) a geisiodd troi pentref Trelawnyd yn dref marchnad a chanolfan y diwydiant mwyngloddio plwm.

Ganwyd yn nhŷ-fferm Copa'rleni, a adnabyddir fel "Plas y Gop" heddiw, yn ddisgynnydd i Edwin ap Gronw, arglwydd Tegeingl. Addysgwyd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen o 1668, gan ymuno â Gray's Inn y flwyddyn ganlynol. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir y Fflint ym 1695, swydd a ddeliodd ei daid ym 1677.

Newidiodd enw pentref Trelawnyd i *Newmarket* (Cymraeg: "Marchnad Newydd") ym 1710, drwy ennill cynneddf gan Gofrestra'r Esgob i'w newid. Roedd Wynne eisoes wedi ail-adeiladu rhan helaeth o'r pentref, a sefydlodd nifer o ddiwydiannau, marchnad wythnosol a ffair flynyddol, ond yn bennaf credai mai yn y diwydiant plwm oedd gan y pentref rôl iw chwarae.

Bwriad newid enw Trelawnyd oedd i droi'r bentref yn dref farchnad ar gyfer yr ardal, ond methodd yr ymgyrch gan i'r Rhyl ddod yn brif dref marchnad yr ardal yn hytrach na *Newmarket*. Parhaodd yr enw *Newmarket* hyd 1954, pan ail-enwyd yn swyddogol yn Nhrelawnyd.

Bu farw Wynne ar 31 Rhagfyr 1714, gan adael arian yn ei ewyllys i sefydlu ysgol ramadeg Newmarket, ni barhaodd yr arian a gwariwyd yr arian rhywle arall yn erbyn ei ewyllys. Cafodd yr arian a adawodd er mwyn helpu tlodion Newmarket yr un dynged.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4   Y Bywgraffiadru Ar-lein: Wynne, John. Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Adalwyd ar 14 Chwefror 2010.
2. 1 2   Trelawnyd (formerly Newmarket). Genuki. Adalwyd ar 14 Chwefror 2010.
3. ↑   Trelawnyd Tourist Information. AboutBritain.com. Adalwyd ar 14 Chwefror 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Grŵp "pop psycho-pop electronig" Cymreig yw **HMS Morris**. Yr aelodau yw Heledd Watkins (prif leisydd) a Sam Roberts, maent yn cyfansoddi caneuon yn y Gymraeg a'r Saesneg. Mae nifer o'u caneuon ar label Recordiau Bubblewrap. Fe'i lleolir yn Y Rhâth, Caerdydd. Noder nad llong yw 'HMS Morris'.

Cefndir a Chyffredinnol
-----------------------

Mae HMS Morris yn grŵp celf-roc ddwyieithog o Gymru. Roedd leinyp gwreiddiol y band yn cynnwys Heledd Watkins (llais, gitâr flaen, syntheseinydd), Sam Roberts (bas, syntheseinydd, llais) a Wil Roberts (drymiau). Maent wedi bod ar daith ac yn recordio ers 2015, ac fe'u cefnogir gan y Bubblewrap Collective yng Nghaerdydd. Enillodd eu 2 albwm hyd llawn hyd yn hyn ('Interior Design' 2016 a 'Inspirational Talks' 2018, enwebiadau ar gyfer Gwobr Gerddoriaeth Gymreig, ac fe'u disgrifiwyd yn amrywiol fel "cerddoriaeth bop arloesol, blaengar" (Earthly Pleasures), "cerddoriaeth rhyfedd a hyfryd" 
(Electronic Sound) a "sain aml-ddimensiwn sy'n trapio ar draws rhanbarthau sain heb eu harchwilio hyd yma" (Clash). Maen nhw wedi mynd â'u cerddoriaeth i Toronto, Montreal, Osaka, Tokyo a Kyoto.

Caneuon Adnabyddus
------------------

Ymhlith eu caneuon adnabyddus mae *Myfyrwyr Rhyngwladol* a ryddhawyd yn 2020 ar label Recordiau Bubblewrap. Ffilmiwyd y fideo yn Ffordd y Plwca Halog (City Road), a pharc Grangemoor yn Grangetown, Caerdydd. Yn ôl Heledd mewn sgwrs gyda Y Selar ym mis Medi 2020 mae'r gân yn delio a sawl pwynt, "Mae’r sengl newydd yn dwyn dylanwad o amgylchedd y grŵp yn y Brifddinas. Mae hwb creadigol HMS Morris yn swatio ger un o strydoedd mwyaf amlddiwylliannol Caerdydd, sef City Road.

Mae’r ardal yn gawl gosmopolitaidd o fwytai, bariau shisha a barbwyr, sydd yn ddiweddar wedi ei gorlethu gan neuaddau preswyl posh i fyfyrwyr.

Y broblem enbyd hon yn y ddinas oedd yr ysgogiad gwreiddiol i ‘Myfyrwyr Ryngwladol’, ond erbyn iddi galedu’n deimlad a sain pendant doedd hi ddim yn rant am neuaddau myfyrwyr bellach, ond yn hytrach yn fyfyrdod ar gymaint o le gwell fyddai’r byd petaen ni i gyd yn fyfyrwyr rhyngwladol." Yn fras, mae'r band yn teimlo bod gennym ni i gyd *ddyletswydd gwleidyddol*. Ym Medi 2020, *Myfyrwyr Rhynglwadol* oedd eu cân a gafodd ei ffrydio fwyaf ar Spotify gyda dros 25,000 ffrydiad.

Disgograffi
-----------

Mae HMS Morris wedi rhyddhau amryw o ganeuon yn y Gymraeg a'r Saeneg fel senglau, EP ac almbymau.

### Albwm

* 'Interior Design' - 2018
* 'Inspirational Talks' - 2016
* 'I grind my teeth

### EP

* ‘Pastille’ EP,Rhagfyr 2020

### Senglau

* 'Morbid Mind' - 2017
* 'Phenomenal Impossible' a 'Cyrff' - 2018
* 'Mother' a 'Corff' - 2018
* 'Illiminate Me' - 2018
* 'Babanod' - 2020
* ‘Partypooper’ - sengl, Tachwedd 2020
* ‘Babanod’ sengl, Chwefror 2020
* ‘Poetry’ - Ebrill 2020
* ‘Myfyrwyr Rhyngwladol’ - Medi 2020
* 'Cyrff'

Dolenni
-------

* Gwefan swyddogol HMS Morris
* HMS Morris ar wefan label Bubblewrap Records
* Ffrwd MS Morris ar Y Selar
* ar Facebook
* @HMSMorris ar Twitter
* Bandcamp

Cyferiadau
----------

1. ↑  .
2. ↑
3. ↑  "BBC Wales - Horizons - HMS Morris". *BBC* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-10-04.
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑
10. ↑
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwân torfrown** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwanod torfrown) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Penelope superciliaris***; yr enw Saesneg arno yw *Rusty-margined guan*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. superciliaris*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gwân torfrown yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwân torfrown** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gwas neidr o deulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr') yw'r **Picellwr pedwar nod** (Lladin: *Libellula quadrimaculata*; lluosog: **picellwyr pedwar nod**). Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Mae'r Picellwr pedwar nod i'w ganfod yn Ewrop, Asia, a Gogledd America, lle caiff ei adnabod dan yr enw *four-spotted skimmer'. Mae'r* L. quadrimaculata *hefyd i'w gael yng ngwledydd Prydain, gan gynnwys rhannau o Gymru.*

Hyd ei adenydd yw 48mm ac mae'n hedfan rhwng Ebrill a Medi yng Nghymru a rhwng Mai ac Awst yn Iwerddon. Gwelir yr oedolyn fel arfer ger llwyni, coed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr. Mae'n cymryd dwy flynedd i'r larfa (neu'r cynrhonyn) aeddfedu i'w llawn dwf. Pryfetach o bob math yw bwyd yr oedolyn.

Y Picellwr pedwar nod yw pryfyn cenedlaethol Alaska.

* Benyw
* Gwarchodfa natur Glascoed, Llanelwy
* Hela

Gweler hefyd
------------

* Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Archifwyd 2009-01-07 yn y Peiriant Wayback. Adalwyd Chwefror 2010
2. ↑  "FAQ ALASKA - Frequently Asked Questions About Alaska". sled.alaska.edu. 17 Ionawr 2006. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-02-10. Cyrchwyd 28 Ionawr 2010.

Dolen allanol
-------------

* Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*Gweler hefyd y dudalen gwahaniaethu Hecataeus*.
Ail-luniad o fap Anaximander ar gyfer gwaith Hecateus
Hanesydd a daearyddwr o Roegwr oedd **Hecateus** (Groeg: **Ἑκαταῖος**) neu **Hecateus o Filetos** (c. 550 CC - 476 CC). Roedd yn frodor o ddinas Roeg Miletos, yn Asia Leiaf.

Ceisiodd ddadfytholegeiddio hanes cynnar Groeg yr Henfyd trwy greu cronoleg led-hanesyddol seiliedig ar hanes traddodiadol ac achau teuluoedd blaenllaw Miletos yn ei lyfr *Yr Achau* / *Hanes*.

Teithiai'n eang gan ymweld â nifer o lefydd yn yr Henfyd, gan gynnwys Gwlad Groeg, Thrace a Persia, ynghyd â rhannau o'r Eidal, Sbaen a Gogledd Affrica lle ceid dinasoedd Groegaidd. Ysgrifennodd lyfr am ei deithiau - *Taith o gwmpas y Byd* - sydd ar goll bellach, yn anffodus, ac eithrio ambell ddryll ohono yng ngwaith awduron diweddarach. Roedd yr 'argraffiadau' cyntaf o'r gwaith yn cynnwys map o'r byd Clasurol cynnar gan y cartograffydd a daearyddwr Anaximandros, yntau yn frodor o Filetos.

Gan Hecateus y ceir y cyfeiriad hanesyddol cyntaf at y Celtiaid.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 280396534
* LCCN: n87931007
* ISNI: 0000 0003 7119 5266
* GND: 118773585
* SELIBR: 307713
* SUDOC: 081332203
* BIBSYS: 95003009
* The SBN id LIAV041390 is not valid.
* CiNii: DA1712631X

 |
Mae **Pant y Saer** yn siambr gladdu gerllaw Benllech ar Ynys Môn sy'n dyddio o'r cyfnod Neolithig, tua 3000 C.C. i 2500 C.C. (cyfeiriad grid SH509824.). Mae'n siambr gladdu fechan, ac mae'r garreg uchaf wedi llithro tua'r dwyrain ac yn gorwedd ar ongl. Mae'r cerrig neu garreg ar yr ochr orllewinol wedi diflannu. Gelwir y math yma o siambr yn feddrod siambr (lluosog: beddrodau siambr) ac fe gofrestrwyd y feddrod hon fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: AN004.

Bu cloddio archaeolegol yma yn 1875 ac yn 1932. Cafwyd hyd i weddillion 54 o bobl, gwŷr, gwragedd a phlant, yn y siambr, sy'n awgrymu ei bod wedi ei defnyddio dros gyfnod hir. Roedd rhai darnau o grochenwaith hefyd.

Gellir cyrraedd y safle wrth droi i'r chwith yng nghanol Benllech ar y ffordd B5108 i gyfeiriad Brynteg. Hanner milltir ymlaen mae llwybr cyhoeddus yn arwain rhwng dau dŷ, ac mae'r llwybr yma yn arwain heibio'r siambr gladdu, er nad yw'r arwyddion yn cyfeirio at y siambr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Data Cymru Gyfan, CADW

Llyfryddiaeth
-------------

* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

  



| Bodowyr | **Siamberi Claddu ar Ynys Môn** | Sbiral triphlyg |
| --- | --- | --- |
| Barclodiad y Gawres |
Bodowyr |
Bryn Celli Ddu |
Bryn yr Hen Bobl |
Din Dryfol |
Llugwy |
Pant y Saer |
Presaddfed |
Trefignath |
Tŷ Newydd |
|  |
Cyfansoddiad ysgrifenedig cyntaf y Cosaciaid Wcreinaidd oedd **Cyfansoddiad Bendery** neu **Gyfansoddiad Pylyp Orlyk**—yn llawn **Cytundebau a Chyfreithiau Hawliau a Rhydd-didau Llu Zaporizhzhia** (Wcreineg: Договори і Постановлення Прав і вольностей Війська Запорозького *Dohovory i Postanovlennya Prav i volʹnostey Viysʹka Zaporozʹkoho*; Lladin: *Acta et Constitutiones Legum Libertatumque Exercitus Zaporoviensis*)—a arwyddwyd ar 5 Ebrill [16 Ebrill yn yr Hen Ddull] 1710 wrth ethol Pylyp Orlyk yn Hetman Llu Zaporizhzhia gan gynhadledd yn Bendery, Tywysogaeth Moldafia.

Yn sgil buddugoliaeth Tsaraeth Rwsia ym Mrwydr Poltava (1709), yr ymladdfa fwyaf a phwysicaf yn Rhyfel Mawr y Gogledd, ffoes yr Hetman Ivan Mazepa a Siarl XII, brenin Sweden, â'u lluoedd i Foldafia, dan dra-arglwyddiaeth yr Ymerodraeth Otomanaidd. Yn Bendery bu farw Mazepa ddeufis yn ddiweddarach, a galwyd cynhadledd Gosacaidd, dan warchodaeth Siarl XII, i ethol hetman alltud newydd yng Nglan Dde Wcráin, tra'r oedd yr Hetmanaeth yng Nglan Chwith Wcráin dan benarglwyddiaeth Rwsia.

Lluniwyd y ddogfen, yn yr ieithoedd Lladin a Rwtheneg (Wcreineg), gan Orlyk, Kryhorii Hertsyk, Andrii Voinarovsky, a Kost Hordiienko. Mae'r cyfansoddiad yn seiliedig ar gytundeb rhwng yr hetman, y swyddogion milwrol, a Llu Zaporizhzhia fel cyfangorff. Mae'n cynnwys rhagarweiniad—a gyflwyna grynodeb o hanes yr Wcreiniaid a Llu Zaporizhzhia, gan honni taw'r Cosaciaid oedd sefydlwyr Rws Kiefaidd—ac 16 o baragraffau. Cadarnhawyd etholiad yr Hetman Orlyk gan y Brenin Siarl XII, a chydnabuwyd yn warantwr ar gyfer Wcráin annibynnol. Yn ôl y cyfansoddiad, yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol oedd crefydd y wladwriaeth, a'r eglwys honno dan reolaeth Archesgobaeth Caergystennin, nid Moscfa; cydnabuwyd y ffin â'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd fel y'i disgrifir yng Nghytundeb Zboriv (1649); a chadarnhawyd y byddai Llu Zaporizhzhia yn adennill Trakhtemyriv, Kodak, a thiroedd cyfagos ac yn chwalu caer y Rwsiaid yn yr hen sich.

Amlinellir llywodraeth arfaethedig Llu Zaporizhzhia fel a ganlyn: byddai'r hetman yn penderfynu ar faterion gwladol o bwys ar y cyd â'r staff milwrol, y cyrnoliaid, a chynghorwyr cyffredinol o bob un gatrawd; byddai'r Cyngor Milwrol Cyffredinol yn cyfarfod ym mhreswylfa'r hetman teirgwaith y flwyddyn (y Nadolig, y Pasg, a Gŵyl Eiriolaeth y Theotokos); ac arolygir materion barnwrol pwysig gan y Llys Milwrol Cyffredinol. Bu Cyfansoddiad Bendery mewn grym yng Nglan Dde Wcráin hyd at 1714.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Ivan Katchanovski, Zenon E. Kohut, Bohdan Y. Nebesio, a Myroslav Yurkevich, *Historical Dictionary of Ukraine* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2013), tt. 42–3.
Darn Gwyddbwyll yw **Gwerinwr**.

Symud Gwerinwr
--------------

Symud Gwerinwr
Er ei fod yn ddarn bach, ac er bod rhai chwaraewyr Gwyddbwyll yn ei ystyried yn gymharol ddiwerth, mae Gwerinwr yn gallu ennill neu golli gêm yn aml. Hwn yw'r unig ddarn sy'n symud yn wahanol wrth gymryd darn arall, a hwn hefyd yw'r unig un sy'n gallu cael ei gyfnewid (dyrchafu) am ddarn arall. Mae'r diagram ar y dde yn dangos sut mae Gwerinwr yn symud:

* Y tro cyntaf byddi di'n symud Gwerinwr mae gen ti ddewis ei symud un neu ddau sgwâr, fel Gwerinwr gwyn yn y diagram.
* Wedi i ti ei symud unwaith, dim ond un sgwâr all Gwerinwr symud wedyn fel Gwerinwr du yn y diagram.
* Gwerinwr yw'r unig ddarn sy'n methu symud am yn ôl.
* Os yw Gwerinwr yn cyrraedd pen arall y bwrdd mae'n rhaid i ti ei gyfnewid am ddarn arall (unrhyw beth heblaw Brenin), a Brenhines yw dewis cyntaf y rhan fwyaf o chwaraewyr, yn naturiol. Os oes gen ti Frenhines ar y bwrdd o hyd tro un o'r cestyll sydd wedi'u cipio ar ei ben a defnyddio hwn fel Brenhines.

Cipio gyda Gwerinwr
-------------------

Symud Gwerinwr
Pan fod Gwerinwr yn cipio darn mae'n symud mewn ffordd wahanol. Fel y gweli o'r diagram mae'n symud un sgwâr yn lletraws wrth gipio. Unwaith eto, dim ond ymlaen y gall symud wrth gipio.

Mae un symudiad arall anarferol iawn yn perthyn i Werinwr, sef cipio *en passant*.

 gw • sg • go**Darnau gwyddbwyll**

  Teyrn   
  Brenhines   
  Esgob   
  Marchog   
  Castell   
  Gwerinwr
Roedd y **Cyfansoddiad Ewropeaidd** (hefyd **Cytuniad sy'n sefydlu Cyfansoddiad i Ewrop**) yn gytundeb rhyngwladol heb ei weithredu a fwriadwyd i greu cyfansoddiad ar gyfer yr Undeb Ewropeaidd. Fe'i llofnodwyd yn 2004 gan gynrychiolwyr aelod-wladwriaethau'r Undeb, ond roedd rhaid iddo gael ei gadarnhau gan yr aelod-wladwriaethau i gyd; fe'i gwrthodwyd gan ddwy wlad mewn refferenda. Prif amcanion y cytundeb oedd: disodli'r set orymylol o gytundebau presennol sydd yn llunio cyfansoddiad anffurfiol yr Undeb ar hyn o bryd; codeiddio hawliau dynol ledled yr UE; a llilinio gwneud penderfyniadau mewn corff sydd wedi tyfu i gynnwys 27 aelod.

Llofnodwyd y cytundeb cyfansoddiadol yn Rhufain gan gynrychiolwyr yr aelod-wladwriaethau ar 29 Hydref 2004. Roedd yn y broses o gael ei gadarnhau gan yr aelod-wladwriaethau pan wrthodwyd gan bleidleiswyr mewn refferenda yn Ffrainc (29 Mai 2005) a'r Iseldiroedd (1 Mehefin 2005). Pe byddai'r cytundeb wedi cael ei gadarnhau, byddai wedi dod i rym ar 1 Tachwedd 2006. Cadarnhaodd 18 aelod-wladwriaeth y testun, ac mae saith wedi gohirio'r broses cadarnhau.

Yn sgîl aflwyddiant y cytundeb cyfansoddiadol, penderfynodd cyfarfod y Cyngor Ewropeaidd ym Mehefin 2007 ddechrau trafodaethau ar *Gytundeb Diwygio* fel amnewidiad.

Cysylltiadau allanol
--------------------

* Cyfieithiad Cymraeg y cytundeb cyfansoddiadol gan y Swyddfa Dramor
Planhigyn blodeuol â dwy had-ddeilen (neu ddeugotyledon) yw **Jac y neidiwr** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Balsaminaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Impatiens glandulifera* a'r enw Saesneg yw *Indian balsam*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Jac y Neidiwr, Cap Dur Heddwas, Ffromlys Chwarennog, Penwisg Ddur Heddwas.

Aelod arall o'r un teulu yw Betsan brysur.

Hanes
-----

Nid yw’r enw Jac y neidiwr yn ymddangos yng Ngeiriadur yr Academi. O lle daeth yr enw. Does bosib ei fod yn hen iawn gan na fu’r planhigyn yma fwy na chanrif, os hynny. Fe’i hadwaenir hefyd fel *Impatiens glandulifera*, *policeman's helmet*, neu *Indian Balsam*. Mae 'na gofnod o'r enw hwn yn Planhigion Cymru a'r Byd. Clywais yr enw hefyd gan Dafydd Davies ac eraill o'r de, ynghyd â fersiwn arall
ddifyr 'Jac y jwmper' yn ardal Llanelli / Cwm Gwendraeth (Jacob Davies).

Paentiwyd y llun  ym Mwletin 16 tudalen 3 gan Gwenddolen Massey cyn y Rhyfel Gyntaf. Yn groes i’w harfer ni chafodd ei labelu ganddi. Tybed a oedd y planhigyn yn rhy newydd ym Môn iddi ei adnabod? Yn ddios llun Jac y Neidiwr *Impatiens glandulifera* ydyw. Cafodd ei gyflwyno i Brydain fel planhigyn gardd yn 1839 cyn cael ei gofnodi yn y gwyllt am y tro cyntaf yn 1855 ym Middlesex. Ganrif yn ddiweddarach cynyddodd yn aruthrol. Mae'n ddiddorol bod chwynyn estron a phlagus yn ein hoes ni yn bresennol yn ôl pob golwg ym Môn pan oedd Gwenddolen Massey yn gweithio.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  D. Hayes (1995), Gwasg Maes Onn

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Jac y neidiwr***
Llawfeddyg o Gymro oedd **Griffith Rowlands** (9 Ebrill 1761 – 29 Mawrth 1828).

Cefndir
-------

Ar ôl treulio ei brentisiaeth fel llawfeddyg yn Lerpwl, llwyddodd i gael lle yn Ysbyty St. Bartholomew, Llundain. Ar ôl cwblhau saith mlynedd o addysg feddygol, cafodd ei dderbyn fel aelod o'r Cwmni Llawfeddygon, rhagflaenydd Coleg Brenhinol y Llawfeddygon ar yr 1 Awst 1782. Roedd yn llawfeddyg y ty yn ysbyty Bartholomew yn Llundain am ddwy flynedd. Cyn ymsefydlu fel llawfeddyg yng Nghaer. Yn 1785 apwyntiwyd ef yn llawfeddyg i glafdy'r ddinas a bu yn y swydd am 43 o flynyddoedd.

Griffith Rowlands oedd un o'r llawfeddygon cyntaf yn Ewrop i drin claf trwy dorri'r dwy ben yr asgwrn hefo llif. O dan ei driniaeth torrwyd bawd Thomas Charles o'r Bala yn 1799 ar ôl iddo deithio noson rhewllyd lle cafodd losg rhew ar ei fawd. Gyda chymorth Rowlands hefyd y tynnwyd carreg yn pwyso dwy owns a chwarter o bledren Thomas Jones o Ddinbych yn 1802.

Ffynonellau
-----------

* *Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru*, II, 526-7;
* G. P. Jones,*Newyn a Haint yng Nghymru a phynciau meddygol eraill* (Caernarfon, 1962, 1963), 161-63;
* T. Jones, *Hunangofiant* (1820, 1937), gol. Idwal Jones (1937), 41-43.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "ROWLANDS, GRIFFITH (1761 - 1828), llawfeddyg | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2019-01-25.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 12093511
* LCCN: no2007099093

 |
Mae **Pant-y-sais** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 19.03 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol