recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybedysydd gyddflwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybedysyddion gyddflwyd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Conopophaga peruviana***; yr enw Saesneg arno yw *Ash-throated gnateater*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybedysyddion (Lladin: *Conopophagidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. peruviana*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gwybedysydd gyddflwyd yn perthyn i deulu'r Gwybedysyddion (Lladin: *Conopophagidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gwybedysydd bochddu | Conopophaga melanops |  |
|
| Gwybedysydd brongoch | Conopophaga aurita |  |
|
| Gwybedysydd corunwinau | Conopophaga castaneiceps |  |
|
| Gwybedysydd cycyllog | Conopophaga roberti |  |
|
| Gwybedysydd gwinau | Conopophaga lineata |  |
|
| Gwybedysydd gyddflwyd | Conopophaga peruviana |  |
|
| Gwybedysydd llwyd | Conopophaga ardesiaca |  |
|
| Gwybedysydd torddu | Conopophaga melanogaster |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybedysydd gyddflwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Richarlison de Andrade** neu, fel arfer, **Richarlison** (ganwyd yn Brasil, 10 Mai 1997) yn pêl-droediwr sydd yn chwarae i Everton.

Enillodd ei gap cyntaf i uwch-dîm Brasil yn 2018 - yn erbyn yr Unol Daleithiau America, a phedwrd diwrnod wedyn, sgoriodd ei gôl cyntaf yn erbyn El Salvador.

Gyrfa Clwb
----------

Roedd Richarlison yn chwarae i Fluminese yn Brasil ac roedd yn dangos llawer o addewid gan chwarae tymor llawn yn Uwch Gynghrair Brasil gan sgorio 8 gôl yn 12 gêm. Yn Awst 2017 arwyddodd Watford Richarlison am ffi o £12 miliwn. Rheolwr Watford ar yr pryd oedd Marco Silva a dyfynnodd Richarlison fod oedd Silva fel tad iddo, gan ddod yr holl ffordd allan i Frasil er mwyn ei arwyddo. Chwaraeodd Richarlison pob gem i Watford yn yr Uwch Gynghrair yn 2017-18 gan sgorio pum gôl.

Yng Ngorffennaf 2018, symudodd Richarlison i Everton am ffi o £35 miliwn - gan ailgyfuno'r chwaraewr hefo'i cyn-rheolwr Marco Silva. Mae o'n gwisgo rhif 30 ar gefn ei grys. Sgoriodd ei gôl cyntaf i Everton yn erbyn Wolverhampton Wanderers mewn gem cydradd o 2-2. Sgoriodd Richarlison y ddwy gôl i Everton yn y gêm yma.

Bywyd personol
--------------

Mae Richarlison wedi'i llofnodi hefo Nike am cyfnod o dri mlynedd yn 2015. Er bod o'n chwarae yn Lloegr dydy o ddim yn siarad Saesneg ac felly mae o wedi dechrau dysgu Saesneg ac mae'n cael tri gwers pob wythnos. Mae'n chwaraewr frwd o'r gem Counter-Strike ac mae'n chwarae'r gem hefo'i ffrindiau Brasilaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Updated squads for 2017/18 Premier League confirmed". Premier League. 2 Chwefror 2018. Cyrchwyd 17 Chwefror 2018.
2. ↑  "Richarlison: Overview". Premier League. Cyrchwyd 6 Hydref 2018.
3. ↑  "Cria do Real Noroeste brilha na Série B e desperta interesse de gigantes" [Real Noroeste's youth graduate shines in Série B and raises interest from the biggest ones] (yn Portiwgaleg). Gazeta Esportiva. 10 Tachwedd 2015. Cyrchwyd 25 Rhagfyr 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 122167440754388531857

 |
Mewn Cemeg a Ffiseg, y **rhif atomig** (***Z***) yw nifer y protonau a ddarganfyddir yng nghnewyllyn yr atom. Mewn atom sydd â gwefr niwtral, mae nifer yr electronau o amglych y niwclews yn hafal i'r rhif atomig.

Yn wreiddiol, roedd y rhif yn dangos safle'r elfen yn y tabl cyfnodol yn unig. Pan drefnodd Dmitri Mendeleev yr elfennau cemegol hysbys yn grwpiau yn ôl eu tebygrwydd cemegol, gwelodd bod trefnu'r elfennau yn ôl eu màs atomig yn gadael rhai yn anghymharus. Wrth roi'r elfennau mewn trefn a oedd yn ffitio'u priodweddau cemegol agosaf, eu rhifau yn y tabl oedd eu rhifau atomig. Roedd y rhif yma bron ar gyfartaledd gyda màs yr atom ond hefyd yn adlewyrchu rhyw briodwedd arall.

Esboniwyd yr anomaliau yn y gyfres hon yn 1913 gan Henry Gwyn Jeffreys Moseley. Darganfu Moseley berthynas pendant rhwng spectra diffreithiant pelydrau X yr elfennau, a'u lleoliad cywir yn y tabl cyfnodol. Dangoswyd yn hwyrach fod y rhif atomig yn cyfateb i wefr drydanol y niwclews - hynny yw, nifer y protonau. Y wefr sy'n rhoi i elfennau eu priodweddau cemegol, yn hytrach na'r mas atomig.

Mae gan rhif atomig elfen, berthynas agos i'w rhif màs (er na ddylid eu cymysgu) sef y nifer o brotonnau a niwtronnau mewn niwclews atom. Daw'r rhif màs yn aml ar ôl enw'r elfen e.e. Carbon-14 (a ddefnyddir mewn dyddio Carbon).

Chwiliwch am ***rhif atomig***  
yn Wiciadur.
*Bestiaire d'amour*, XIV sec. (Biblioteca Medicea Laurenziana)
Llenor canoloesol yn yr iaith Ffrangeg, casglwr llawysgrifau, a chlerigwr oedd **Richart de Fornival**, a adwaenir hefyd fel **Richard de Fournival** (10 Hydref 1201 - c. 1 Mawrth ?1260). Ei gyfrol enwocaf yw'r bwystori *Bestiaire d'Amour* ('Bwystori Serch') sy'n cynrychioli penllanw traddodiad seciwlar - gweithiau alegoriaidd Cristnogol yw'r rhan fwyaf o'r bwystoriau - sydd â'i wreiddiau yng ngwaith y trwbadwriaid.

Bywgraffiad
-----------

Uchelwr o ardal Picardi oedd Richart, mab Rogier de Fornival a hanner-brawd Arnoul, esgob Amiens o 1236 hyd 1246. Yn 1240 roedd yn ganon yn Eglwys Gadeiriol Amiens, diolch i'w frawd efallai, a chofnodir iddo fod yn ganghellor yno yn 1246. Cofnodir hefyd iddo gael ei drwyddedu yn llawfeddyg gan y Pab Innocentius IV yn yr un flwyddyn. Bu farw ar 1 Mawrth, yn 1259 neu 1260 (yr olaf sydd fwy tebygol).

Casglwr
-------

Roedd yn gasglwr llawysgrifau brwd. Cedwir y catalog o lyfrau ei gasgliad a ysgrifennodd yn ei law ei hun. Roedd ganddo tua 300 o lawysgrifau - cyfanswm eithriadol iawn i unigolyn yn yr Oesoedd Canol - sy'n cynnwys cyfrolau ar y *trivium* a'r *quadrivium*, athroniaeth, metaffiseg, meddygaeth, y Gyfraith (sifil ac eglwysig), yr Ysgrythurau, Tadau'r Eglwys a'r Clasuron. Mae llawer o'r llyfrau hyn yn Llyfrgell y Sorbonne, Paris, er 1272.

Gwaith llenyddol
----------------

Ysgrifennodd sawl llyfr ar alcemeg (cyhoeddodd draethawd Lladin ar y pwnc) a chyfrolau hyfforddiadol, didactig, ar serch. Yn y dosbarth olaf y mae'r *Bestiaire d'Amour* yn syrthio. Cyfuniad ydyw o ddeunydd naturiaethol a chwedlonol y bwystoriau traddodiadol ac esboniadau ar natur serch a'r llwybr i lwyddiant ym myd serch. Cafwyd cyfieithiadau Cymraeg o'r *Bestiaire* gan Gwilym Tew, Llywelyn Siôn ac eraill.

Llyfryddiaeth
-------------

* Graham C. G. Thomas (gol.), *A Welsh Bestiary of Love* (Dulyn, 1988)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Graham C. G. Thomas (gol.), *A Welsh Bestiary of Love* (Dulyn, 1988).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 160561911
* LCCN: n82020141
* ISNI: 0000 0001 2321 2354
* GND: 119229595
* SELIBR: 358882
* SUDOC: 028873335
* BNF: cb12061852c (data)
* NKC: xx0060392
* The SBN id MILV063272 is not valid.
* BNE: XX1097100

 |
Mae **Gwaun y Llwyni** yn gopa mynydd a geir yn y ddwy Aran rhwng Rhydymain a Llanymawddwy; cyfeiriad grid SH857204. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 642 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 685 metr (2247 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Dyluniad o'r plân cymhlyg. Gwelir y rhifau dychmygol ar echelin y cyfesurynnau fertig.
Mae **rhif dychmygol** yn rhif cymhlyg y gellir ei sgwennu fel rhif real, a'i luosi gyda'r uned ddychmygol i, a gaiff ei ddiffinio gan ei nodwedd *i*2 = −1. Sgwâr (pwer 2) unrhyw rif dychmygol bi yw −*b*2. Er enghraifft, mae 5*i* yn rhif dychmygol, a'i sgwâr yw −25. Caif sero ei gyfri'n real ac yn ddychmygol.

Bathwyd y term yn y 17g, gydag ystyr eang iawn, e.e. am berson gwamal, da i ddim, ond nid oedd yn cyfeirio at y nodwedd fathemategol tan ddyddiau Leonhard Euler (1707 – 1783) a Carl Friedrich Gauss (1777 – 1855).

Gellir ychwanegu rhif dychmygol *bi* at rhif real a i ffurffio rhif cymhlyg *a* + *bi*, lle mae'r rhifau real a a b yn cael eu galw'n "rhan real" a "rhan ddychmygol" y rhif cymhlyg. Mae'r ddwy ran yn cael eu diffinio fel rhifau real. Defnyddir hefyd y term "rhif dychmygol pur".

Ail isradd rhifau negatif
-------------------------

{\displaystyle 6={\sqrt {36}}={\sqrt {(-4)(-9)}}\neq {\sqrt {-4}}{\sqrt {-9}}=(2i)(3i)=6i^{2}=-6.}
neu:

{\displaystyle -1=i^{2}={\sqrt {-1}}{\sqrt {-1}}{\stackrel {\text{ (fallacy) }}{=}}{\sqrt {(-1)(-1)}}={\sqrt {1}}=1.}
Sylwer ar y twyll! Mae'n digwydd pan nad yw'r hafaledd {\displaystyle {\sqrt {xy}}={\sqrt {x}}{\sqrt {y}}} yn dal, pan fo cyfyngiad y newidynnau ddim yn addas. Yn yr achos yma, nid yw'r hafaledd yn dal, gan fod y rhifau, ill dau, yn negatif.

Gellir dangos hyn fel:

{\displaystyle {\sqrt {-x}}{\sqrt {-y}}=i{\sqrt {x}}\ i{\sqrt {y}}=i^{2}{\sqrt {x}}{\sqrt {y}}=-{\sqrt {xy}}\neq {\sqrt {xy}},}
lle mae *x* a *y* yn rhifau real nad ydynt yn negatif.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mewn peirianneg, defnyddir y symbol *j*.
2. ↑  Uno Ingard, K. (1988). "Chapter 2". *Fundamentals of waves & oscillations*. Cambridge University Press. t. 38. ISBN 0-521-33957-X.
3. ↑  Sinha, K.C. *A Text Book of Mathematics XI*. Rastogi Publications. t. 11.2. ISBN 8171339123.
4. ↑  Aufmann, Richard; Barker, Vernon C.; Nation, Richard (2009). *College Algebra: Enhanced Edition* (arg. 6th). Cengage Learning. t. 66. ISBN 1-4390-4379-5.
5. ↑  C.L. Johnston, J. Lazaris, *Plane Trigonometry: A New Approach*, Prentice Hall, 1991, t. 247.
Mae **Gwaun Bwlch Hafod-y-gog** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 14 Chwefror 1990 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.68 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Grisial-lys cyffredin** (enw gwyddonol: *Riccia sorocarpa*; enw Saesneg: *common crystalwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Marchantiales, o fewn y dosbarth Marchantiopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Grisial-lys cyffredin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Grisial-lys nofiol** (enw gwyddonol: *Riccia fluitans*; enw Saesneg: *floating crystalwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Marchantiales, o fewn y dosbarth Marchantiopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Fel rheol mae'n tyfu'n gyflym ar yr wyneb. Pan gaiff ei gadw tua dwy i dair modfedd o dan fwlb fflwroleuol cyffredin neu mewn pwll sy'n agored i olau haul llawn, bydd yn ffurfio matiau gwyrdd trwchus, llachar. Gall unrhyw gangen neu flagur atgenhedlu yn rwydwaith fawr os cedwir y planhigyn mewn amodau priodol.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Grisial-lys nofiol yn arnofio mewn tanc dŵr
Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Grisial-lys nofiol** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Roedd **Rhys ab Owain** (bu farw 1078) yn frenin Deheubarth yn ne-orllewin Cymru.

Roedd Rhys yn fab i Owain ab Edwin o linach Hywel Dda. Dilynodd ei frawd Maredudd ar orsedd Deheubarth yn 1072. Yn ôl Brut y Tywysogion ef ac uchelwyr Ystrad Tywi oedd yn gyfrifol am ladd Bleddyn ap Cynfyn, Gwynedd a Powys yn 1075.

Yn 1078 gorchfygwyd ef gan Trahaearn ap Caradog, oedd wedi dilyn Bleddyn ar orsedd Gwynedd, mewn brwydr ger Gwdig. Yn ddiweddarach yr un flwyddyn, lladdwyd Rhys gan frenin Gwent, Caradog ap Gruffydd. Mae croniclydd y Brut yn ystyried ei dynged fel dialedd cyfiawn am ei waith yn lladd Bleddyn ap Cynfyn. Dilynwyd ef fel brenin Deheubarth gan ei gefnder, Rhys ap Tewdwr.

Llyfryddiaeth
-------------

John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :**Maredudd ab Owain ab Edwin | **Teyrnoedd DeheubarthRhys ab Owain** | **Olynydd :**Rhys ap Tewdwr |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pêr-chwibanwr y bore** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pêr-chwibanwyr y bore) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Colluricincla tenebrosa***; yr enw Saesneg arno yw *Morning bird*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. tenebrosa*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r pêr-chwibanwr y bore yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pêr-chwibanwr y bore** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gêm a chwaraeir rhwng dau chwaraewr yw **Pêl-law**, sy'n un o gampau Gemau Olympaidd. Mae'n eitha tebyg i bêl-droed 5-bob-ochor, gyda dwy gôl, ond fod y bêl yn cael ei daro gyda'r llaw, yn hytrach na'i gicio.

Arferid chwarae gêm o'r un enw yn yr Oesoedd Canol yng Nghymru, ac mae'n dal i gael ei chwarae - yn ddi-dor ers sawl canrif - mewn ardaloedd fel Nelson, Caerffili. Dau chwaraewr sy'n chwarae'r Pêl-law Cymreig, fodd bynnag, a wal yn hytrach na goliau.

Ymosodwr yn barod i daflu'r bêl tua'r gôl

Disgrifiad o bêl-law modern
---------------------------

Ceir dau gyfnod o 30 munud yr un a'r tîm sy'n sgorio fwyaf o goliau sy'n curo. Mae'r cwrt yn mesur 40 wrth 20 mettr (131 x 66 tr), gyda gôl ym mhob pen. Ceir parth 6-metr o gwmpas pob gôl - a dim ond y gôl geidwad gaiff fynd i'r parth hwn. Sgorir gôl drwy daflu'r bêl i mewn i'r gôl o du allan y parth, neu wrth "neidio" i mewn i'r parth. Y tu fewn y chwaraeir y gêm fel arfer.

Mae'r gêm yn cael ei chwarae'n sydyn iawn ac mae nifer y goliau fel arfer rhwng 20 - 35. Caniateir cyffwrdd wrth i'r amddiffynwyr geisio atal yr ymosodwyr rhag sgorio.

Fideo o bêl-law

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Saesneg y BBC; *Pel-Law, Wales's forgotten sport: 'Just a ball and a wall'*
Mudiad llenyddol sydd yn ceisio cynrychioli'r byd heb ddelfrydoli na rhamanteiddio yw **realaeth** a ddatblygodd yng nghanol y 19g. Nod yr awdur realaidd yw i bortreadu pobl gyffredin a'u bywydau pob dydd, fel arfer yn canolbwyntio ar y dosbarth canol neu'r dosbarth gweithiol, ac i gyflwyno darluniad cywir a gwrthrychol o gymdeithas, gan gynnwys ei gwirioneddau economaidd a gwleidyddol.

Mae llenyddiaeth realaeth yn cynnwys disgrifiadau manwl o weithgareddau, amgylchiadau, a lleoliadau arferol a beunyddiol, yn ogystal â chymeriadaeth graff sydd yn adlewyrchu cymhlethdodau ymddygiad a chymhelliaeth ddynol. Ceisiai llenorion realaidd hefyd ymgorffori materion cyfoes a phryderon cymdeithasol yn eu gwaith, gan ymwneud â phynciau megis trefoli, diwydiannu, a swyddogaethau rhywedd.

Prif gyfrwng llenyddol y mudiad realaidd oedd y nofel, ac ymhlith yr awduron gwychaf mae Gustave Flaubert ac Honoré de Balzac yn Ffrangeg, George Eliot yn Saesneg, a Fyodor Dostoevsky a Leo Tolstoy yn Rwseg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ioan Williams, "Realaeth" yn yr Esboniadur (Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol). Adalwyd ar 21 Chwefror 2023.
Roedd **Rhygyfarch ap Sulien** (1056? - 1099) (weithiau **Ricemarchus** neu **Ricemarch**; weithiau *Rhigyfarch* mewn ffynonellau Saesneg) yn ysgolhaig ac yn Esgob Tyddewi.

Bywgraffiad
-----------

Roedd yn fab i Sulien, a oedd hefyd yn ysgolhaig nodedig, yn Esgob Tyddewi ac yn gysylltiedig â chlas Llanbadarn Fawr. Roedd yn frawd i Ieuan ap Sulien.

Ysgrifennodd Rhygyfarch y llawysgrif Ladin "Sallwyr Rhygyfarch", sy'n cynnwys cyfieithiad o'r Sallwyr Hebraeg a deunydd arall, yn cynnwys penillion gan Rhygyfarch ei hun. Lluniwyd y llawysgrif yn Llanbadarn Fawr tua'r flwyddyn 1079; gwnaethpwyd y llythrennau lliw gan ei frawd Ieuan. Cedwir y llawysgrif yn llyfrgell Coleg y Drindod, Dulyn.

Cyfansoddodd gerdd arall yn galaru oherwydd anrheithiau'r Normaniaid yng Ngheredigion. I Rhygyfarch y priodolir y *Vita Davidis* (*Buchedd Dewi*), a gyfansoddwyd tua'r flwyddyn 1094 i amddiffyn annibyniaeth yr esgobaeth oddi wrth Archesgob Caergaint. Dilynodd ei dad fel Esgob Tyddewi yn 1088.

Llyfryddiaeth
-------------

* D. Simon Evans, *Buched Dewi* (Caerdydd, 1959). Rhagymadrodd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  D. Simon Evans, *Buched Dewi* (Caerdydd, 1959). Rhagymadrodd.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 225759315
* LCCN: n82080182
* ISNI: 0000 0003 7503 2544
* GND: 122586557
* SUDOC: 223886629
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Cyhoeddwr o Sais oedd **Richard Tottel** (1528 neu gynt – 1593) sydd yn nodedig am gasglu, gyda'r bardd Nicholas Grimald, y flodeugerdd *Songes and Sonettes* (1557)—a elwir *Tottel's Miscellany*—sy'n cynnwys prif weithiau Henry Howard, Iarll Surrey, Syr Thomas Wyatt, a beirdd eraill o Oes y Tuduriaid.

Roedd Richard Tottel yn drydydd fab i'r gwerthwr pysgod cefnog William Tothill a'i wraig Elizabeth o Gaerwysg, Dyfnaint, Teyrnas Lloegr. Aeth yn brentis i'r argraffwyr William Middleton a William Powell. Fe'i derbyniwyd yn rhyddfreiniwr Dinas Llundain ac yn aelod o Urdd y Llyfrwerthwyr a'r Cyhoeddwyr ar 19 Ionawr 1552.

Lleolwyd ei fusnes yn The Hand and Star yn y Temple Bar o 1553 hyd at ei farwolaeth. Cyhoeddodd Tottel hefyd *Dialoge of Comfort* (1553) gan Syr Thomas More a'r *Aeneid* (1557) gan Iarll Surrey, yn ogystal â llyfrau'r gyfraith.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Anna Greening, "Tottell [Tottel, Tothill], Richard" yn *Oxford Dictionary of National Biography*.
2. ↑  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1995), t. 1001.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pêr-chwibanwr Bower** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pêr-chwibanwyr Bower) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Colluricincla boweri***; yr enw Saesneg arno yw *Stripe-breasted shrike-thrush*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. boweri*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r pêr-chwibanwr Bower yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pêr-chwibanwr Bower** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhesen lydan dywyll**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **rhesi llydain tywyll**; yr enw Saesneg yw *Shaded Broad-bar*, a'r enw gwyddonol yw *Scotopteryx chenopodiata*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop.

25–30 mm. ydy lled ei adenydd ar eu heithaf ac fe'i ceir yn hedfan rhwng Mehefin ac Awst, mewn un genhedlaeth.

Prif fwyd y siani flewog ydy meillion.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhesen lydan dywyll yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhesen wen y rhedyn**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **rhesi gwyn y rhedyn**; yr enw Saesneg yw *Brown Silver-line*, a'r enw gwyddonol yw *Petrophora chlorosata*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop.

oedolyn
Siani flewog
31–37 mm ydy lled ei adenydd agored ac fe'i welir yn hedfan rhwng diwedd Ebrill a diwedd Mehefin.

Ar redyn mae'r siani flewog yn gloddesta.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhesen wen y rhedyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhesen ddeifiog**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **rhesi deifiog**; yr enw Saesneg yw *Barred Umber*, a'r enw gwyddonol yw *Plagodis pulveraria*.

Mae i'w ganfod drwy Ewrop.

28–33 mm ydy lled ei adenydd ac fe'i gwelir yn hedfan mewn dwy genhedlaeth rhwng Mawrth ac Awst.

Prif fwyd y siani flewog ydy derwen, bedwen a choed helyg.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhesen ddeifiog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Roedd **Reginald Brooks-King** (27 Awst 1861 - 19 Medi 1938) yn saethydd Cymreig. Bu hefyd yn chware Criced i dîm Gwlad yr Haf, ac fe ddyfeisiodd un o'r peiriannau bowlio cynharaf.

Cefndir
-------

Fe'i ganed yn Nhrefynwy yn fab i'r Cyrnol James Pearce King, o *The Elms*, Trefynwy. Ym 1892 priododd Jessie, pedwaredd ferch yr Is-gapten Richard Bagnall, o Severn Stoke, Swydd Gaerwrangon 

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Malvern, lle fu'n aelod o dimau criced a phêl droed yr ysgol. Wedi ymadael a'r ysgol fu'n astudio peirianneg a gwyddorau cymhwysol yng Ngholeg y Brenin Llundain. Wedi graddio bu'n gweithio fel peiriannydd rheilffordd.

Saethydd
--------

Bu'n Bencampwr Saethyddiaeth Prydain rhwng 1901 and 1903 ac yn ysgrifennydd cymdeithas saethyddiaeth Prydain ym 1904. .

Enillodd y fedal arian yng nghystadleuaeth ddwbl York yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1908. Saethodd Brooks-King 393 yn rownd gyntaf y gystadleuaeth, a gynhaliwyd yn Llundain. Rhoddodd hyn ef yn yr ail safle, 10 pwynt tu ôl i'r arweinydd William Dod, hanner ffordd drwy'r gystadleuaeth. Ar yr ail ddiwrnod o saethu, llwyddodd Brooks-King i daro 375 i gymryd y pedwerydd lle ar y diwrnod ond yn ail ar y cyfan gyda 768 o bwyntiau, ymhell y tu ôl i Dod ond 8 pwynt o flaen Henry B. Richardson yn drydydd safle.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Welsh-archer Reginald Brooks-King adalwyd 1 Rhagfyr 2018
2. ↑  "Socialand and Personal - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1892-12-20. Cyrchwyd 2018-12-01.
3. ↑  The Malvern Register adalwyd 1 Rhagfyr 2018
4. ↑  Stori Sydyn: Cymry yn y Gêmau Olympaidd; John Meurig Edwards; Gwasg y Lolfa. ISBN 9781847714107

Dolenni allanol
---------------

* Cook, Theodore Andrea (1908). *The Fourth Olympiad, Being the Official Report*. London: British Olympic Association.
* De Wael, Herman (2001). "Archery 1908". *Herman's Full Olympians*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2006-09-29. Cyrchwyd 1 Rhagfyr 2018.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhesen letraws**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **rhesi lletraws**; yr enw Saesneg yw *Oblique Striped*, a'r enw gwyddonol yw *Phibalapteryx virgata*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop. Mae'n edrych yn debyg iawn i wyfyn arall, sef *Orthonama vittata*, ond o liw goleuach. 

Darlun allan o lyfr John Curtis: *British Entomology Volume 6*
22–25 mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf; gwelir yr oedolyn yn hedfan (mewn tair cenhedlaeth) rhwng Ebrill a Medi.

Prif fwyd y siani flewog ydy *galium verum*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhesen letraws yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Nolidae, yn urdd y Lepidoptera yw **gwyrdd godre pinc**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyrddion godre pinc**; yr enw Saesneg yw *Green Silver-lines*, a'r enw gwyddonol yw *Pseudoips prasinana*.

Siani flewog
Lled ei hadenydd yw 30–35 mm a hed rhwng Mehefin Gorffennaf. Y dderwen a'r fedwen ydy prif fwyd y siani flewog.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyrdd godre pinc yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Gwynne Williams** (ganwyd 1937) yn awdur barddoniaeth a rhyddiaith Gymraeg yn ogystal â chyfieithydd nifer o weithiau llenyddol o'r Saesneg i'r Gymraeg.

Yn gynigydd cryf i Cymraeg, iaith frodorol Cymru, mae Williams wedi bod yn ysgrifennu ers y 1950au, gyda sawl cyfrol mewn print, gan gynnwys *Rhwng gewyn ac amser* (1969), *Gwreichion* (tri rhifyn rhwng 1973 a 1991) a *Pysg* (dau rifyn yn Saesneg a Chymraeg, 1986). Gan ddechrau ym 1970, mae hefyd wedi cyfieithu gweithiau Jez Alborough, Jan Fearnley, Judy Hindley, Mick Inkpen, Colin McNaughton, Alison Ritchie, Roald Dahl ac eraill, gan arbenigo’n arbennig mewn llyfrau plant, gyda dros 35 o deitlau mewn print. Mae ganddo hefyd bresenoldeb rheolaidd mewn digwyddiadau llenyddol Cymraeg ac yn adran BBC Cymru Cymru, BBC yng Nghaerdydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Stevens, Meic (1973). *The Welsh Language Today*, page 141. Gomer Press
2. ↑  "Gwynne Williams ar wefan y Fasnach Lyfrau Arlein". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-10-01. Cyrchwyd 2020-02-28.
3. ↑  appearance by Gwynne Williams at Wrexham Library literary event
Mae **Roger Williams** (ganwyd 1974) yn ddramodydd Cymreig  ac yn sgriptiwr sy'n gweithio yn y Saesneg a'r Gymraeg. Mae ei waith yn aml yn archwilio agweddau ar fywyd modern Cymru, megis lle ieithoedd lleiafrifol, cyflwr cymunedau diwydiannol sy'n dirywio a sîn hoyw Caerdydd.

Fe'i ganed yng Nghasnewydd, a chafodd ei fagu yng Nghaerfyrddin. Graddiodd ym 1995 o Brifysgol Warwick gyda gradd mewn Saesneg a Llenyddiaeth America.

Gwaith
------

### Theatr

* *Surfing, Carmarthen Bay* (1995)
* *Love in Aberdare* (1997)
* *Gulp* (1997)
* *Calon Lân* (1997)
* *Saturday Night Forever* (1998)
* *Killing Kangaroos* (1999)
* *Pop* (2000)
* *Y Byd (A'i Brawd)* (2004)
* *Me, a Giant* (2005)
* *Mother Tongue* (2005)
* "Kapow!" (2006)
* "Tir Sir Gâr" (2013)

### Teledu

Yn 2002, enwebwyd ei waith *Tales from Pleasure Beach*, a ddangoswyd ar BBC Two, ac a enwebwyd am Wobr BAFTA yn y categori Cyfres Ddrama Orau. Mae hefyd wedi ysgrifennu penodau o "*Hollyoaks*" (Sianel 4), "*The Story of Tracy Beaker*" (BBC), "*The Bench*" (BBC Wales), "*Citizens*!" (BBC Wales) a llawer o benodau o'r opera sebon dyddiol Pobol y Cwm (S4C). Yn 2006, daeth yn brif awdur cyfres ddrama newydd boblogaidd S4C "Caerdydd", enillodd Bafta amdani yn 2011.

### Ffilm

Yn 2012 sefydlodd y cwmni cynhyrchu Joio. Cynhyrchiad cyntaf y cwmni oedd y ffilm *Tir* ar gyfer S4C. Addaswyd y ffilm o ddrama theatr wreiddiol Roger Williams "Tir Sir Gâr" ac enillodd wobr y Dramodydd Gorau Cymraeg yng Ngwobrau Beirniaid Theatr Cymru 2014.

Datblygodd y ffilm arswyd Gymraeg *Gwledd* gyda'r cyfarwyddwr Lee Haven Jones ac fe sgriptiodd y ffilm a ryddhawyd yn 2021.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Steven Blandford (2007). *Film, drama and the break-up of Britain*. Intellect Books. t. 171. ISBN 978-1-84150-150-5. Cyrchwyd 24 December 2010. Typical of this was Gulp by a young Cardiff writer, Roger Williams: It was generally considered to be Cardiff's first professionally produced young, out gay play, referred to by the press as a 'cultural milestone'. ...
2. ↑  "Parthian Books".
3. ↑  Shipton, Martin (7 December 2010), "S4C 'has lack of hunger for great programming'", *Wales Online*, adalwyd 24 December 2010
4. ↑   *British Academy Cymru Awards - Winners in 2011*, 29 May 2011,
5. ↑  "Theatre Critics of Wales Awards 2014 - News and latest information on Theatre Dance and Performance in Wales - news, reviews, commentary, features and discussion".

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 50451653
* LCCN: nb91536597
* ISNI: 0000 0000 5556 0524
* GND: 136500595

 |
Gwleidyddiaeth neu ddiplomyddiaeth sy'n seiliedig ar ystyriaethau ymarferol yn hytrach na syniadau ideolegol, ac felly polisïau gydag amcanion cyfyngedig sydd â siawns rhesymol o lwyddiant yw ***Realpolitik*** (Almaeneg: *real* "realistig", "ymarferol" neu "wirioneddol"; a *Politik* "gwleidyddiaeth") neu yn Gymraeg **realpolitic**. Tarddodd y term a'r cysyniad o'r Almaen yn y 19g fel ymateb i'r dadrith a deimlwyd o ganlyniad i ddiffyg realaeth mewn polisïau rhyddfrydwyr yn ystod Chwyldroadau Almaenig 1848. Defnyddir *Realpolitik* yn aml i ddisgrifio polisïau Otto von Bismarck, Canghellor cyntaf Ymerodraeth yr Almaen.

Mae *Realpolitik* yn awgrymu sylw craff at fanylder, cymedroldeb, a pharodrwydd i ddefnyddio grym os oes angen. Camddefnyddir y term yn aml fel cyfystyr am wleidyddiaeth grym (neu *Machtpolitik*), ac yn aml mae gan y term gysylltiad negyddol â pholisi tramor yr Almaen Natsïaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [realpolitik].

Ffynhonnell
-----------

* Evans, G. a Newnham, J. *The Penguin Dictionary of International Relations* (Llundain, Penguin, 1998).
Gwleidydd o'r Alban yw **Roger Mullin** (ganwyd 12 Mawrth 1948) a oedd yn Aelod Seneddol dros Kirkcaldy a Cowdenbeath rhwng 2015 a 2017; mae'r etholaeth yn Fife. Roedd Roger Mullin yn cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin.

Addysg a gwaith
---------------

Graddiodd ym Mhrifysgol Caeredin gyda gradd Meistr gydag Anrhydedd mewn Cymdeithaseg, yn 1977. Mae'n aelod o'r *Institute of Personnel and Development* ers 1988 ac mae ganddo Dystysgrif Uwch mewn Peirianneg Electoronig.

Mae' Athro Prifysgol Anrhydeddus ym Mhrifysgol Sterling ble mae'n addysgu ôlraddegion. Mae ganddo hefyd golofn yn *The Times Educational Supplement Scotland* ac mae'n gweithio fel ymgynghorydd addysgol.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Roger Mullin 27628 o bleidleisiau, sef 52.2% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o 37.9 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 9,974 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "*Roger Mullin's CV, Kirkcaldy and Cowdenbeath, MP candidate, Scottish National Party (SNP) - Democracy Club CVs*". Cv.democracyclub.org.uk. 26 Mawrth 2015. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-02-15. Cyrchwyd 13 Mai 2015.
2. ↑  "Roger Mullin MP | Scottish National Party". Snp.org. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-05-18. Cyrchwyd 13 Mai 2015.
3. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
4. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban
Athronydd o Sais oedd **Roger Bacon** (tua 1220 – 1292), a adnabyddir gan yr acolâd Lladin *Doctor Mirabilis*, sy'n nodedig fel un o'r cyntaf i arddel arbrofoliaeth yn yr Oesoedd Canol.

Ganwyd yn Ilchester, Gwlad yr Haf. Astudiodd fathemateg, cerddoriaeth, a seryddiaeth ym mhrifysgolion Rhydychen a Pharis. Addysgodd athroniaeth ym Mharis o 1240 i 1247, ac yn Rhydychen o 1247 i 1257. Ymchwiliodd i opteg ac alcemi, ac ef oedd yr Ewropead cyntaf i ddisgrifio'r broses o gynhyrchu powdwr gwn a'r cyntaf i argymell defnyddio drychau a lensys i ymchwilio i'r byd naturiol.

Ymunodd ag Urdd Sant Ffransis tua 1257. Bu'r urdd honno yn gwahardd astudiaethau am y byd meidrol ac ysgrifeniadau seciwlar, ond ar gais y Pab Clement IV fe gyflawnodd dri gwaith: *Opus majus*, *Opus minus*, ac *Opus tertium*. Cynigiodd gwricwlwm newydd ar gyfer prifysgolion Ewrop i addysgu mathemateg, ieithoedd (yn enwedig Groeg, Arabeg, ac Hebraeg), alcemi, a gwyddoniaeth, a hynny drwy ddulliau arsylw a mesur.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Roger Bacon. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 2 Medi 2019.
*Mae hon yn erthygl am y cantref canoloesol: gweler hefyd Gwynllŵg, Casnewydd, sy'n gymuned heddiw.*
Roedd cantref **Gwynllŵg** (Saesneg: *Wentloog*) yn un o saith cantref Morgannwg yn ne-ddwyrain Cymru. Roedd yn gorwedd rhwng afonydd Rhymni a Wysg.

Yn wreiddiol bu Gwynllŵg yn rhan o deyrnas Glywysing. Fe'i enwir ar ôl Gwynllyw, sant o'r 5g. Dyma gantref mwyaf dwyreiniol Morgannwg, ar ffurf llain gul o dir rhwng cantref Senghennydd i'r gorllewin a Gwent i'r dwyrain, yn ymestyn o lan Môr Hafren i fyny i droedfryniau Brycheiniog.

Yn ôl y rhestr o gantrefi a chymydau yn Llyfr Coch Hergest, rhennid Gwynllŵg yn bump cwmwd :

* Cwmwd yr Haidd
* Cwmwd y Dref Berfedd
* Cwmwd Edelygion(?)
* Cwmwd Eithaf
* Cwmwd y Mynydd

Fodd bynnag mae rhaid trin tystiolaeth rhestr y Llyfr Coch yn ofalus. Cafodd ei lunio ar ddiwedd y 14g ac mae'n adlewyrchu y newidiadau yn nhrefn weinyddol yr ardal a wnaed gan Normaniaid de Cymru.

Canolfannau eglwysig pwysicaf Gwynllŵg yn yr Oesoedd Canol oedd eglwys Gwynllyw a Basaleg, mam-eglwys yr ardal a pherchennog rhan helaeth o'r tir rhwng afon Rhymni ac afon Ebwy.

Mae hanes cynnar Gwynllŵg yn dywyll ond ceir sawl chwedl a thraddodiad amdani. O'r gair Gwynllyw y daw enw'r cantref hwn; roedd ganddi ferch o'r enw Maches a cheir pentref wedi'i enwi ar ei hôl hithau sef Llanfaches. Gweler hefyd Llanfachraeth ym Môn.

Arglwyddiaeth Normanaidd
------------------------

Yn fuan ar ôl y flwyddyn 1090, daeth yn rhan o dir y Normaniad Robert fitz Hamo, fel Arglwydd Morgannwg. Daethpwyd i'w galw yn *Strigoil* neu "Arglwyddiaeth Cas-gwent". Daeth iseldir y cantref yn ardal drwm dan ddylanwad Normanaidd, ond arosodd yr ucheldir, yn arbennig arglwyddiaeth Machen, yn Gymreig iawn dan arglwyddi Cymreig lleol. O 1347 ymlaen bu'n un o diroedd y teulu Stafford. Pan ddienyddwyd Edward Stafford, Dug Buckingham, yn 1521 meddianwyd Gwynllŵg gan Goron Loegr ac yn 1542 daeth yn rhan o'r Sir Fynwy newydd.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Llyfryddiaeth
-------------

* R. R. Davies, *Conquest, Coexistence and Change: Wales 1063-1415* (Rhydychen, 1987)
* J. E. Lloyd, *A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest* (Longmans, 3ydd arg. 1937)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hywel Wyn Owen a Richard Morgan, *Dictionary of the Place-names of Wales* (Gwasg Gomer, 2008)
Uchelwr Seisnig a thirfeddiannwr yng Nghymru oedd **Reginald Grey, 3ydd Barwn Grey de Ruthyn** (c. 1362 – 30 Medi 1440). Mae'n fwyaf adnabyddus oherwydd ei gweryl ag Owain Glyndŵr, a fu'n un o'r digwyddiadau a arweiniodd ar wrthryfel Owain.

Roedd yn fab hynaf Reginald Grey, 2il Farwn Grey de Ruthyn ac Alianore Le Strange o Blackmere. Hawliodd gyfran o diroedd Owain Glyn Dŵr, ond yn ystod teyrnasiad Rhisiart II, penderfynwyd yr achos o blaid Owain. Wedi i Harri IV gipio'r orsedd, ail-agorodd de Grey yr achos, gan fanteisio ar y ffaith ei fod yn ffafr y brenin. Dywed rhai ffynonellau fod de Grey wedi oedi gyrru gwŷs gan y brenin i Owain yn hawlio cymorth milwrol yn yr Alban. Erbyn i Owain dderbyn y wŷs, roedd yn rhy hwyr iddo ymateb.

Yn Ionawr 1402, cymerwyd de Grey yn garcharor gan Glyn Dŵr gerllaw Rhuthun. Bu raid i de Grey dalu 10,000 o farciau am ei ryddid.

| Pendefigaeth Lloegr |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Reginald Grey** | **Barwn Grey de Ruthyn**1388–1440 | Olynydd:**Edmund Grey** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Sir Leslie Stephen; Sir Sidney Lee (1890). *Dictionary of National Biography*. Smith, Elder, & Company. t. 198.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
**Graffiti giang Americanaidd yn Irac** yw graffiti gan aelodau o giangau stryd o'r Unol Daleithiau sy'n gwasanethu yn lluoedd arfog America yn Irac. Recriwtiwyd yr aelodau giang fel milwyr gan yr awdurdodau Americanaidd heb wybod o flaen llaw, fe ymddengys, eu bod yn perthyn i giangau stryd a chawsant eu hanfon i Irac i ymladd yn y rhyfel yno, a ddechreuodd yn 2003.

Ymhlith y giangau stryd mwyaf a gynrychiolir yn Irac y mae'r Gangster Disciples, Black Disciples, Latin Kings, Vice Lords, a'r Black P. Stones, a'u gwreiddiau mewn rhai o ardaloedd geto mwyaf difreintiedig a threisgar Chicago. Ceir adroddiadau hefyd am aelodau o'r Aryan Nations, yr Aryan Brotherhood a'r Ku Klux Klan yn paentio graffiti in Irac..

Mae'r *Christian Science Monitor* yn adrodd fod graffiti gan ddinesyddion Iracaidd wedi blodeuo yn Irac ers cwymp llywodraeth Saddam Hussein hefyd.
Dan régime Saddam cosbid ysgrifenwyr graffiti'n llym gan yr awdurdodau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Gangs claim their turf in Iraq*, *Chicago Sun-Times*, 1 Mai 2006
2. ↑  *Military-Trained Gang Members Worry Police* Archifwyd 2011-08-04 yn y Peiriant Wayback. *ABC News*, 3 Mai 2006
3. ↑  *US troops lose their morale, sanity in Iraq and live on antidepressants*, *Pravda*, 16 Mai 2006
4. ↑   Archifwyd 2007-01-11 yn y Peiriant Wayback.*Racist extremists active in U.S. military* Archifwyd 2010-02-03 yn y Peiriant Wayback.
5. ↑  *Once forbidden, graffiti flowers in Baghdad*, *Christian Science Monitor*, 8 Chwefror 2004
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Nolidae yn urdd y Lepidoptera yw **gwyrdd godreog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyrddion godreog**; yr enw Saesneg yw *Cream-bordered Green Pea*, a'r enw gwyddonol yw *Earias clorana*.

Prif fwyd y siani flewog yw'r helygen.

Rhwng Mai ac Awst fe welir yr oedolyn ar ei adain, sydd â lled rhwng 16–20 mm.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyrdd godreog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyrdd brith**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyrddion brith**; yr enw Saesneg yw *Brindled Green*, a'r enw gwyddonol yw *Dryobotodes eremita*. Gellir ei ganfod yn y rhan fwyaf o Ewrop hyd at Twrci.

Siani flewog
32–39 mm ydy lled yr adenydd a gwelir yr oedolyn ar ei adain rhwng Awst a Medi. Ceir un genhedlaeth yn unig pob blwyddyn.

Bwyd
----

Prif fwyd y siani flewog ydy egin y *Quercus*, ac yna'r dail.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyrdd brith yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.