Yr oedd **Lili Ilse Elvenes**, a adnabyddir yn well fel **Lili Elbe** (28 Rhagfyr 1882 – 13 Medi 1931), yn ferch drawsryweddol o Ddenmarc. Roedd hi ymysg y bobl gyntaf un i dderbyn  llawdriniaeth ailgyfeirio rhyw. Ganwyd Elbe yn **Einar Magnus Andreas Wegener** ac roedd yn artist llwyddiannus o dan yr enw hwnnw. Ymddangosodd hefyd fel Lili, sillafir Lily weithiau, a fe'i chyflwynwyd yn gyhoeddus fel chwaer Einar. Ar ôl trawsnewid, newidiodd ei henw yn gyfreithiol i Lili Ilse Elvenes, yn ogystal â rhoi'r gorau i'w gyrfa beintio. 

Arddangosir blwyddyn geni Elbe fel 1886 weithiau. Mae'n debyg mai ffynhonnell hyn yw llyfr amdani, lle newidiwyd rhai ffeithiau er mwyn gwarchod hunaniaethau'r rhai a fanylwyd ynddo. Dengys cyfeiriadau ffeithiol i fywyd gwraig Elbe, Gerda Gottlieb, mai 1882 yw'r dyddiad cywir, oherwydd y ffaith amlwg a briodant tra yn y coleg yn 1904. Mae'n debygol iawn bod Elbe yn berson rhyngrywiol, er bod rhai yng anghytuno.

Cyhoeddwyd ei hunangofiant *Man into Woman*, yn 1933.

Priodas a modelu
----------------

Lili Elbe tua'r flwyddyn 1920
Cwrddodd Elbe â Gerda Gottlieb yn Academi Frenhinol y Celfyddydau Cain Denmarc yng Nghopenhagen, priodasant yn 1904, pan oedd Gottlieb yn 19 a Wegener yn 22. Gweithiodd y ddau fel darlunwyr, gydag Elbe yn arbenigo mewn peintio tirluniau, tra'r oedd Gottlieb yn darlunio llyfrau a chylchgronau ffasiwn. Teithiodd y ddau drwy'r Eidal a Ffrainc, cyn iddynt ymgartrefu ym Mharis yn 1912, lle gallai Elbe fyw yn agored fel merch, a Gottlieb fel lesbiad. Derbyniodd Elbe y wobr Neuhausens yn 1907 ac arddangosodd yn Kunstnernes Efterårsudstilling (Arddangosfa Artistiaid yr Hydref), yn Amgueddfa Gelf y Vejle, ac yn y Saloon a Salon d'Automme ym Mharis. Cynrychiola yn Amgueddfa Gelf Vejle yn Nenmarc.

Dechreuodd Elbe wisgo dillad merched tra'n cymryd lle model absennol; fe'i gofynnir i wisgo hosanau a sodlau yn gadael i'w choesau cymryd lle coesau'r model. Synnodd Elbe at ba mor gyfforddus a deimlodd yn y dillad. Dros amser, daeth Gottlieb yn enwog ar gyfer peintio merched hardd gyda llygaid almon eu siâp yn gwisgo dillad ffasiynol. Yn 1913, synnodd y cyhoedd pan ddarganfyddant mai gŵr Gottlieb "Elbe" oedd y model a ysbrydolodd ei darluniad o femmes fatales fechan. 

Yn yr 1920au a'r 1930au, ymddangosodd Elbe yn aml fel merch, yn mynychu amrywiaeth o ddigwyddiadau yn ogystal â chroesawu gwesteion i'w thŷ. Un peth roedd hi'n hoff o'i wneud oedd diflannu yn gwisgo'i dillad modelu ar strydoedd Paris yng nghanol y torfeydd yn ystod y Carnifal. Cyflwynir Elbe fel chwaer Einar Wegener gan Gottlieb tra'n gwisgo dillad merched. Dim ond ei chyfeillion agosaf oedd yn ymwybodol o'i thrawsnewidiad.

Llawdriniaethau a diddymiad priodas
-----------------------------------

Lili Elbe gan Gerda Gottlieb
Yn 1930, aeth Elbe i'r Almaen er mwyn derbyn llawdriniaeth ailgyfeirio rhyw, a oedd yn arbrofol ar y pryd. Cafodd gyfres o bedair llawdriniaeth dros ddwy flynedd. Gwnaethpwyd y llawdriniaeth gyntaf, cael gwared â'r ceilliau, o dan oruchwyliaeth y rhywolegwr Magnus Hirschfeld ym Merlin. Yr oedd Kurt Warnekros, meddyg yn Nghlinig Dinesig y Merched Dresden, yn gyfrifol am weddill ei thriniaethau. Yn yr ail lawdriniaeth, mewnblannwyd wyfa ar ei chyhyredd abdomenol, yn y drydedd, cafodd wared â'r pidyn a'r ceillgwd, ac yn y bedwaredd, trawsblannwyd croth ac adeiladwyd camlas weiniol.

Erbyn llawdriniaeth olaf Elbe, roedd ei hachos yn derbyn cryn dipyn o sylw ym mhapurau newydd Denmarc a'r Almaen. Dirymwyd priodas Elbe i'w gwraig gan lys Danaidd yn Hydref 1930, a newidiwyd ei rhyw a'i henw yn gyfreithiol, gan gynnwys derbyn pasbort fel Lili Ilse Elvenes. Rhoddodd y gorau i'w pheintio, yn credu mai elfen o hunaniaeth Einar oedd. Wedi diddymiad ei phriodas, dychwelodd i Ddresden ar gyfer ei llawdriniaeth derfynol.

Marwolaeth
----------

Ym Mehefin 1931, cafodd Elbe ei phedwaredd llawdriniaeth, a gynhwysodd trawsblaniad y groth ac adeiladu gwain, y ddwy yn driniaethau arbrofol ar y pryd. Bu farw tri mis wedi'r llawdriniaeth oherwydd parlys y galon a achosir gan drawsblaniad y groth.

Aeth Gottlieb ymlaen i briodi'r swyddog milwrol, awyrennwr a diplomydd Eidalaidd, yr Uwchgapten Fernando "Nando" Porta. Symudant i Foroco lle cafodd wybod am farwolaeth Elbe. Yn ystod eu priodas, gwariodd Fernando gynilion Gerda yn eu cyfanrwydd, ac ar ôl cyfnodau o fyw ym Marrakech a Chasablanca, ysgarodd y cwpl. Dychwelodd Gottlieb i Ddenmarc, lle bu farw "heb yr un geiniog" yn 1940.

Yn niwylliant poblogaidd
------------------------

Ysgrifennodd y llyfr *Man into Woman: The First Sex Change* am Elbe a fe'i gyhoeddwyd yn 1933.

Rhoiff MIX Copenhagen bedair gwobr "Lili" a enwir ar ôl Elbe.

Mae nofel 2000 David Ebershoff*, The Danish Girl*, yn gyfrif ffuglennol o fywyd Lili Elbe. Gwerthodd yn dda yn rhyngwladol a fe'i chyfieithwyd i ddwsin o ieithoedd. Derbyniodd y fersiwn ffilm, a gynhyrchwyd gan Gail Mutrux a Neil LaBute ac sy'n serennu Eddie Redmayne fel Elbe, adolygiadau da yng Ngŵyl Ffilm Fenis ym Medi 2015. Er hyn, mae rhai wedi beirniadu'r penderfyniad i gastio dyn cis-ryweddol i chwarae merch drawsryweddol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hirschfeld, Magnus.
2. 1 2  Lili Elbe. andrejkoymasky.com. 17 May 2003
3. ↑  Meyer, Sabine (2015), »Wie Lili zu einem richtigen Mädchen wurde« – Lili Elbe: Zur Konstruktion von Geschlecht und Identität zwischen Medialisierung, Regulierung und Subjektivierung, p. 15, pp. 312-313.
4. ↑  (Meyer 2015, pp. 311–314)
5. 1 2 3 4  She and She: The Marriage of Gerda and Einar Wegener.
6. ↑  "Ejner Mogens Wegener, 28-12-1882, Vejle Stillinger: Maler".
7. ↑  Hoyer, ed. Niels (2004).
8. ↑  "Lili Elbe’s autobiography, Man into Woman" Archifwyd 2015-03-28 yn y Peiriant Wayback..
9. ↑  Vacco, Patrick (29 April 2014).
10. ↑  "Could this be Eddie Redmayne's most challenging role?"
11. ↑  Kaufmann, Jodi (January 2007).
12. ↑  "Lili Elbe - Painter - Biography.com". biography.com.
13. ↑  "Conway's Vintage Treasures".
14. 1 2  The Arts and Transgender. renaissanceblackpool.org
15. ↑  Gerda Wegener. get2net.dk
16. 1 2 3  "Lili Elbe (1886–1931)" Archifwyd 2015-08-03 yn y Peiriant Wayback..
17. ↑  Brown, Kay (1997) Lili Elbe.
18. ↑  (Meyer 2015, pp. 271–281)
19. 1 2 3  "Lili Elbe Biography".
20. 1 2 3 4  Harrod, Horatia (8 December 2015).
21. ↑  (Meyer 2015, pp. 308–311)
22. ↑  "Lili Elbe: the transgender artist behind The Danish Girl".
23. ↑  "The Danish Girl (2015)".
24. ↑  Hoyer, Niels (1933).
25. ↑  "In Competition" Archifwyd 2017-10-02 yn y Peiriant Wayback..
26. ↑  "BOOKS OF THE TIMES; Radical Change and Enduring Love".
27. ↑  "‘The Danish Girl’ Wows With 10-Minute Standing Ovation In Venice Premiere" Archifwyd 2019-04-15 yn y Peiriant Wayback..
28. ↑  Denham, Jess (September 1, 2015).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 58988978
* LCCN: nr97031091
* ISNI: 0000 0001 2307 9717
* GND: 107662989X
* BNF: cb179683460 (data)
* BIBSYS: 1078615
* ULAN: 500189029
* NDL: 00620621
* NKC: jx20110216008
* BNE: XX1044190

 |