recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Tegeirian yw'r **Galdrist rithiol** (neu weithiau **Degeirian y cysgod**) sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Orchidaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Epipogium aphyllum* a'r enw Saesneg yw *Ghost orchid*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Tegeirian y Cysgod.

Mae'r Galdrist rithiol ymhlith planhigion mwyaf prin yng ngwledydd Prydain: dim ond mewn tua 11 o lefydd maent yn tyfu: yn y Chilterns a gorllewin canolbarth Lloegr, ond mae eu hunion leoliad yn gyfrinachol. Ni welwyd yr un rhwng 1987 a 2008 a chredid eu bod wedi'u difodi'n llwyr.

Enw a chynefin
--------------

Gwyn hufen i frown pincaidd yw ei liw a thyf mewn coedwigoedd tywyll a chysgodol - sy'n egluro’i enw. Diffyg cloroffyl sy'n gyfrifol am ei liw; mae'n baraseit ffyngau sy'n gysylltiedig â gwreiddiau coed, felly nid oes angen iddo gynhyrchu ei fwyd ei hun trwy ffotosynthesis.

Mae'n blanhigyn blodeuol nodedig ac fel eraill o deulu'r Orchidaceae, mae'r blodau'n hynod liwgar ac yn cynhyrchu arogl da. Enw'r genws yw *Orchis*, sy'n tarddu o Hen Roeg ὄρχις (órkhis), sy'n golygu caill; mae hyn yn cyfeirio at gloron deuol rhai tegeirianau.

Specimens
---------

Darnau o risomau a gasglwyd gan Eleanor Vachell ym 1926 yw'r unig ddau sbesimen Prydeinig sydd ar gael, ac mae'r ddau, bellach, yn nwylo Amgueddfa Cymru ar ôl bod ar wahân am 84 o flynyddoedd. Ym 1953, casglodd Rex Graham, mab Elsie a oedd yn ffrind mynwesol i Eleanor, nifer o enghreifftiau o'r planhigyn wedi iddo ddod ar draws 22 Galdrist rithiol mewn coedwig yn Swydd Buckingham, sef y gytref fwyaf erioed yng ngwledydd Prydain o'r galdrist rithiol.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Gwefan Amgueddfa Cymru; adalwyd 23 Awst 2016.
3. ↑  Joan Corominas (1980). *Breve Diccionario Etimológico de la Lengua Castellana*. Ed. Gredos. t. 328. ISBN 84-249-1332-9.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Y galdrist rithiol***
Cyfnod yn hanes Cymru yn ystod yr ugeinfed ganrif oedd **y cyfnod rhwng y rhyfeloedd yng Nghymru** (1919–1939) oedd yn para o ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf hyd gychwyn yr Ail Ryfel Byd.

Y Gymraeg
---------

Bu farw tua 20,000 o siaradwyr Cymraeg yn ystod brwydro'r Rhyfel Byd Cyntaf. Yn ôl Cyfrifiad 1921 gostyngodd nifer y siaradwyr Cymraeg o 43.5% o'r boblogaeth i 37.1% yn ystod y 1910au.

Cafodd y sefyllfa economaidd yn y cyfnod effaith ddirywiol ar ardaloedd amaethyddol Gorllewin Cymru a'u siaradwyr Cymraeg. Mudodd nifer o'r genhedlaeth iau i ardaloedd eraill, gan adael poblogaeth oedd yn heneiddio. Bu effaith hefyd ar ardaloedd diwydiannol trwm y wlad, megis maes glo De Cymru. Rhwng 1925 a 1939 fe adawodd 390,000 o bobl y wlad i chwilio am waith.

Daeth Saesneg yn fwy amlwg yng nghymdeithas Cymru gyda lledaeniad y cyfryngau torfol, gan gynnwys papurau newydd, radio, a'r sinema. Codwyd rheilffyrdd a ffyrdd gan hybu twristiaeth i bob cwr o'r wlad, yn aml gan ymwelwyr o Loegr.

Digwyddiadau
------------

Crefyddol
* Datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd, 1920

Economaidd
* Y Streic Gyffredinol, 1926
* Y Dirwasgiad Mawr, 1930au

Gwleidyddol
* Sefydlu Plaid Genedlaethol Cymru, 1925

Trychinebau
* Trychineb Gresffordd, 1934

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3   Hanes yr iaith: Rhwng y rhyfeloedd - 1918 - 1939. BBC Cymru.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Marcelo Masagão yw ***1,99 - Um Supermercado Que Vende Palavras*** a gyhoeddwyd yn 2003. Fe'i cynhyrchwyd ym Mrasil. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Portiwgaleg. 

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2003. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl* sef ffilm ffantasi gan y cyfarwyddwr ffilm Gore Verbinski. Hyd at 2022 roedd o leiaf tair mil o ffilmiau Portiwgaleg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Marcelo Masagão ar 16 Tachwedd 1958 yn São Paulo.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Marcelo Masagão nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1,99 - Um Supermercado Que Vende Palavras |  | Brasil | Portiwgaleg | 2003-01-01 |
| Nós Que Aqui Estamos Por Vós Esperamos |  | Brasil |  | 1998-01-01 |
| Otávio E As Letras |  | Brasil | Portiwgaleg | 2008-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Cân werin yw ***Yr Eneth Ga’dd ei Gwrthod***. Ysgrifennwyd y gân gan awdur anhysbys. Mae’n seiliedig ar hanes gwir Jane Williams o Gynwyd. Boddodd hi yn Afon Dyfrdwy ym mis Gorffennaf, 1868. Yn ôl dedfryd y crwner, boddodd hi heb dystiolaeth o ormes. Roedd hi wedi syrthio mewn cariad efo porter yng ngorsaf reilffordd Caer ond wedi cael ei gwrthod ganddo ac wedyn gan ei theulu, er bod ei theulu wedi gwadu hyn.

Y Gân
-----

Ar lan hen afon Ddyfrdwy ddofn eisteddai glân forwynig  

Gan ddistaw sibrwd wrth'i hun "Gadawyd fi yn unig  

Heb gâr na chyfaill yn y byd, na chartref i fynd iddo  

Drws ty fy nhad sydd wedi'i gloi, 'Rwy'n wrthodedig heno."  

  

Mae bys gwaradwydd ar fy ôl, yn nodi fy ngwendidau,  

A llanw 'mywyd wedi ei droi, a'i gladdu dan y tonnau ;  

Ar allor serch aberthwyd fi, do, collais fy morwyndod,  

A dyna' pam y gwelwch chi fi heno wedi 'ngwrthod.  

  

Ti frithyll bach, sy'n chwareu'n llon yn nyfroedd glan yr afon  

Mae gennyt ti gyfeillion fyrdd a noddfa rhag gelynion  

Cei fyw a marw dan y dwr, heb neb i dy adnabod  

O! na chawn innau fel tydi gael marw, a dyna ddarfod.  

  

Ond 'hedeg mae fy meddwl prudd i fyd sydd eto i ddyfod  

A chofia dithau fradwr tost rhaid i ti fy nghyfarfod  

Mae meddwl am dy eiriau di a byw sydd i mi'n ormod  

O, afon ddofn, derbynia fi caf wely ar dy waelod".  

  

Y boreu trannoeth cafwyd hi yn nyfroedd oer yr afon.  

A darn o bapur yn ei llaw ac arno'r ymadroddion  

"Gwnewch imi fedd mewn unig fan, a chodwch faen na chofnod  

I nodi'r fan lle gorwedd llwch Yr Eneth ga'dd ei Gwrthod".

Recordiadau
-----------

Mae’r gân wedi cael ei recordio gan 9Bach, Calan, Cerys Matthews, David Lloyd, Gwen Price, Mari Gtiffith, Max Boyce, Meinir Lloyd, Olion Byw, Siân James, Sara Meredydd a Siwsann George, ymysg eraill.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan secondhandsongs.com
2. ↑  Gwefan meucymru.co.uk
3. ↑  Gwefan secondhandsongs.com
|  |  |
| --- | --- |
|  Rhybudd!  | **Mae angen cywiro iaith yr erthygl hon.**   Beth am fynd ati i'w chywiro?
Dyma restr o erthyglau i'w cywiro: Tudalennau â phroblemau ieithyddol. |

Ysgol cyfrwng Cymraeg yw **Ysgol Yr Hendre** a leolir yng Nghaernarfon, Gwynedd.

Cafodd yr Ysgol Hendre newydd ei adeiladu rhwng 2011-2012. Mae'r ardal yma yng Ngwynedd ac mae plant 3-11 oed yn cael mynd yno. Mae'r Ysgol Hendre newydd yn fodern. Mae'r ysgol yma yn gyfuniad i ferched a bechgyn. Iaith yr ysgol yma yw y Gymraeg ond pan mae yn dod i wersi Saesneg mha nhw yn gorfod siarad Saesneg.Dysgir yr holl bynciau yn Ysgol yr Hendre, megis Cymraeg, Saesneg, Hanes, Mathemateg, Cerdd ac Addysg Gorofforol. Fel arfer, mae’r adran Babanod wedi ei leoli ar un ochr a’r adran Iau wedi ei leoli mewn safle yr ochr arall i'r adeilad. Mae tua cyfanswm o tua 15 dosbarth yn yr ysgol.

Y prifathro'r ysgol yw Kyle Jones a'r clerc yw Mrs Lindy Steel. Mae yna 415 o ddisgyblion yn yr ysgol hon.Mae yno 2 dosbarth yn phob blwyddyn

Hanes
-----

Cyn 2011 roedd Ysgol yr Hendre yn ysgol eithaf bach ac roedd o ar lon hendre. Ond yn 2010 mi wnaeth yr llywydroeth pendrefyny fod mae yna llawer o flant yno ac mae'r ysgol rhu fach, felly wnaeth nhw adeiladu ysgol sydd yn werth £6.5Milliwn. Felly yn 2011 roedd yr ysgol newydd sbon wedi cael ei adeiladu ac roedd plant yr ysgol wedi mynd yno am y tro gyntaf i ddysgu.
Anifeiliaid mytholegol y ceir sawl cyfeiriad atynt yn chwedloniaeth, barddoniaeth a llên gwerin Cymru yw'r **Ychen Bannog** ('Ychen Corniog'). Roeddynt yn hynod gryf.

Ceir y cyfeiriad cynharaf atynt sydd ar glawr yn y chwedl enwog *Culhwch ac Olwen* lle y'u henwir yn Nynniaw a Pheibiaw. Un o'r 'anoethau' (tasgau rhyfeddol o anodd) a osodir ar yr arwr Culhwch gan Ysbaddaden Bencawr i ennill llaw ei ferch Olwen yw cael hyd i'r ddau ych a'u dwyn ynghyd i aredig:

Dau ychen bannog, y lleill ['y naill'] ysydd o'r parth hwnt i'r Mynydd Bannog a'r llall o'r parth hwn, ac eu dwyn i gyd dan yr un aradr. Ys hwy y rhai hynny, Nynniaw a Pheibiaw, a rithwys Duw yn ychen am eu pechod.
Mewn chwedlau gwerin fe'u cysylltir â'r afanc oedd yn byw mewn pwll ar afon Conwy (Llyn yr Afanc). Dywedir iddynt dynnu'r afanc o'r afon. Dywedir hefyd iddynt lusgo carreg fawr i adeiladu eglwys Llanddewibrefi. Mewn chwedl arall, y cyfeirir ato mewn cerdd gan Tudur Aled, fe'u cysylltir â Llyn Syfaddon yn Sir Frycheiniog.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen*, llau. 595-600. (Diweddarwyd yr orgraff.)
2. ↑  T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-custom* (1930; 1979), tud. 104.

Gweler hefyd
------------

* Buwch Frech
*Corvus frugilegus* 
Mae'r **Ydfran** (***Corvus frugilegus***) yn aelod o deulu'r brain. Mae'n nythu trwy ran helaeth o Ewrop ac Asia.

Mae'r Ydfran yn aros trwy'r flwyddyn lle nad yw'r gaeafau yn rhy oer, er enghraifft yng ngorllewin Ewrop, ond mae'r adar sy'n nythu tua'r gogledd a'r dwyrain yn symud tua'r de yn y gaeaf.

Gall fod yn anodd gwahaniaethu rhwng yr Ydfran ac aelodau eraill o deulu'r brain sydd hefyd yn ddu i gyd. Mae'n aderyn tipyn llai na'r Gigfran, 45 – 47 cm o hyd. Mae'r Frân Dyddyn yn fwy tebyg i'r Ydfran o ran maint, ond gellir gwahaniaethu'r oedolion gan fod darn moel o groen golau heb blu arno o gwmpas y ffroenau yn yr Ydfran, tra mae'r plu yn dod yr holl ffordd at y pig yn y Frân Dyddyn. Yr adar ieuanc yw'r anoddaf i'w gwahaniaethu, gan fod pig Ydfran ieuanc yr un fath â phig Brân Dyddyn; y gwahaniaeth mwyaf defnyddiol yw fod gan yr Ydfran fwy o "dalcen". Mae'r Ydfran fel rheol yn fwy parod i ffurfio heidiau na'r Frân Dyddyn.

Caiff yr Ydfran lawr o'i fwyd mewn caeau, lle mae'n bwyta unrhyw bryfed ac anifeiliaid bychain eraill y gall eu darganfod yn y pridd, ond gall hefyd fwyta grawn, mês ac amrywiaeth o fwydydd eraill. Mae yr adar yma bob amser yn nythu gyda'i gilydd mewn coed uchel, weithiau 50 neu 100 neu fwy o nythod gyda'i gilydd.

Mae'r Ydfran yn aderyn cyffredin yng Nghymru, er bod ei niferoedd wedi gostwng rhywfaint yn ddiweddar oherwydd newidiadau mewn amaethyddiaeth.

Llenyddiaeth
------------

Yn ei gerdd mae T. H. Parry-Williams o Ryd Ddu yn ystyried y brain:

Hen adar castiog, cableddus, croch,
Wedi hel ar nos Sul at y chwarel Goch;
Gan regi a rhwygo ym mrigau’r coed,
A thyngu mewn iaith na ddeallwyd erioed....
....Y mae adnod yn honni bod Crist wedi dweud,
"Ystyriwch y brain" - a dyma fi’n gwneud.
TH Parry-Williams

Mae'r geiriau 'hel' ym 'mrigau'r coed' yn awgrymu mai'r ydfran sydd ganddo dan sylw.

Cysylltiadau â Dyn
------------------

* **Teisen brain**

Dywed Duff Hart-Davis yn Fauna Britannica bod ffermwyr ers llawer dydd yn saethu ydfrain ifanc wrth iddynt ddod oddiar eu nythod ar y 12 Mai er mwyn gwneud *rook pie* traddodiadol - saig a fwytir o hyd mewn rhai mannau gwledig meddai. Mae’r cofnodion o Gymru yn awgrymu mai’r bonedd a wnai hyn. Dyma ddau gofnod o Sir Fôn o ddyddiadur teulu’r Vincent, Treborth, Bangor:

19 Mai 1885: *Hugh went to Treiorwerth for rook shooting.*
A’r diwrnod wedyn:

20 Mai 1885: *...Hugh came back from Treiorwerth with lots of young rooks.*
Oedd y cywion ydfrain yn hwyr y flwyddyn honno?  
 
Mae ydfrain yn dal i nythu yn Nhreiorwerth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Duff Hart-Davies (xxxx) Fauna Britannica
2. ↑  Dyddiadur teulu Vincent, Treborth, Bangor; yn Wood, DS & Field, V. (Gwasg Prifysgol Cymru, Bangor 2002)
Eglwys Uniongred Syrieg San Siôr yn Damascus, Syria.
Eglwys Gristnogol hunanbenaethol sydd yn rhan o'r traddodiad Uniongred Dwyreiniol yw'r **Eglwys Uniongred Syrieg** (yn llawn: **Patriarchaeth Uniongred Syrieg Antioch a'r Holl Ddwyrain**). Yn yr 21g tua 1.4 miliwn o ddilynwyr sydd gan yr eglwys, a thriga'r mwyafrif ohonynt yn Syria, Libanus, Irac, a Thwrci, a lleiafrifoedd yn Iorddonen, yr Aifft, a'r Unol Daleithiau.[1]

Mae'r eglwys yn olrhain ei hanes i'r 5g a'r 6g, pryd wrthododd nifer o Gristnogion yn Syria batriarchiaid Antioch oedd yn cefnogi datganiadau Cyngor Chalcedon (451), sy'n dal taw dwy natur a geir ym mherson Iesu Grist, y dynol a'r dwyfol. Proffesai'r gwrthodwyr athrawiaeth miaffysaidd, yn debyg i Gristnogion eraill yn yr Aifft, Ethiopia, Armenia a'r India ac yn dilyn dysgeidiaeth Sant Cyril o Alecsandria bod dwyfoldeb Iesu Grist ynghlwm â'i gnawd, ac felly un natur arbennig oedd ganddo. Sefydlasant batriarchaeth eu hunain yn Antioch, ar wahân i'r Calcedoniaid. Cafodd Sant Jacob Barabaeus, Esgob Edessa, ddylanwad cryf ar hanes cynnar y gymuned.

Yn yr 17g, ymunodd lleiafrif o Gristnogion Syriaidd â'r Eglwys Babyddol, gan sefydlu'r Eglwys Gatholig Syriaidd. Mabwysiadodd yr eglwys ei enw cyfredol yn y flwyddyn 2000, gan ddefnyddio'r gair "Syrieg" i wahaniaethu rhyngddi a'r Eglwys Gatholig Syriaidd. Cyfeiria'r enw at y dafodiaith Aramaeg a ddefnyddir yn iaith litwrgïaidd gan yr eglwys, a hefyd yn iaith bob dydd gan rai o'i dilynwyr. Mae'r eglwys mewn cymundeb ag eglwysi Uniongred Dwyreiniol eraill, ac yn aelod o Gyngor Eglwysi'r Byd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Syriac Orthodox Patriarchate of Antioch and All the East. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 22 Ionawr 2018.
Lefiathan, Behemoth a Ziz (llawysgrif ganoloesol)
Creadur mytholegol, cawr o aderyn ym mytholeg yr Iddewon, cyffelyb i roc y Nosweithiau Arabaidd, yw'r **Ziz**.

Dywedir bod rhychwant ei adenydd yn ddigon mawr i guddio'r haul. Credir yn ogystal fod y Ziz wedi eu creu i ammddiffyn yr adar mân. Fel Lefiathan a Behemoth mae'n fath o anifail elfennol sy'n cynrhychioli anifeiliaid eraill a geir yn ei elfen (yr awyr yn achos y Ziz, dŵr a daear yn achos y ddau arall) ac yn eu rheoli.

Yn ôl traddodiad, bydd cig y Ziz yn cael ei fwyta fel rhan o'r wledd fawr (*Siyum Hiyat HaMatim*) a roddir i'r ffyddlon ar ddiwedd y byd, ynghyd â chig Lefiathan a Behemoth. Mae'r Ziz yn debyg i'r aderyn mytholegol Persaidd y Simurgh. Mae rhai rabbiaid yn ei uniaethu â'r *Kar*, y *Khara*, y *Hadhayosh* a'r *Chamrosh*, adar mytholegol eraill yn y traddodiad Iddewig. Yn y gorffennol gwelid y triawd Behemoth, Lefiathan a Ziz mewn lluniau a murluniau Iddewig yn yr Almaen.

Yn chwedlau gwerin a llenyddiaeth plant yr Iddewon mae'r Ziz yn dal i fod yn ffigwr poblogaidd heddiw.
Map o Dalaith Cabinda, allglofan sy'n rhan o Angola. Mae prif dir Angola i'r de ddwyrain gyda Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo (DRC) rhwng y ddwy diriogaeth (labelir y DRC ar y map gan ei chyn-enw, Saïr).
Ymosodiad terfysgol ar fws tîm pêl-droed cenedlaethol Togo oedd yr **ymosodiad ar dîm pêl-droed cenedlaethol Togo**, a ddigwyddodd ar 8 Ionawr 2010 wrth i'r tîm teithio trwy Dalaith Cabinda ar eu ffordd o Weriniaeth y Congo i brif dir Angola ar gyfer twrnamaint Cwpan Cenhedloedd Affrica 2010, a ddechreuodd ar 10 Ionawr. Hawliodd cangen hollt go anadnabyddus o'r Ffrynt dros Ryddhad Clofan Cabinda (FLEC), mudiad ymwahanol o Cabinda, a adwaenir fel y Ffrynt dros Ryddhad Clofan Cabinda - Safbwynt Milwrol (FLEC-PM), gyfrifoldeb am yr ymosodiad. Bu farw gyrrwr bws, rheolwr cynorthwyol y tîm Abalo Amelete, a swyddog y cyfryngau Stanislas Ocloo, a chafodd nifer eraill eu hanafu. Honnodd Ysgrifennydd Cyffredinol y FLEC-PM Rodrigues Mingas, sydd ar hyn o bryd yn byw'n alltud yn Ffrainc, nad oedd yr ymosodiad yn targedu'r chwaraewyr Togoaidd ond yn hytrach y lluoedd Angolaidd ar flaen y cymdaith. Yn ôl yr awdurdodau cadwyd dau berson a ddrwgdybir o gysylltiad â'r ymosodiad yn y ddalfa. Honwyd i Ffrainc gefnogi'r grŵp ymwahanol a llochesu ei harweinwyr.

Gweler hefyd
------------

* Lladdfa München
* Ymosodiad ar dîm criced cenedlaethol Sri Lanca

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Assistant coach among dead in attack on Togo team. CNN (11 Ionawr 2010). Adalwyd ar 13 Ionawr 2010.
2. ↑  (Saesneg) Togo footballers were attacked by mistake, Angolan rebels say. *The Guardian* (11 Ionawr 2010). Adalwyd ar 13 Ionawr 2010.
3. ↑  (Ffrangeg) Liste des blessés lors de l'attaque contre le bus des Eperviers. Cymdeithas Newyddiadurwyr Chwaraeon Togo (8 Ionawr 2010). Adalwyd ar 13 Ionawr 2010.
4. ↑  (Saesneg) Togo footballers were attacked by mistake, Angolan rebels say. *The Guardian* (11 Ionawr 2010). Adalwyd ar 13 Ionawr 2010.
5. ↑  (Saesneg) Aleisha Tissen (11 Ionawr 2010). Two held over attack on team. *The Citizen*. Adalwyd ar 13 Ionawr 2010.
6. ↑  (Saesneg) Angela Charlton (12 Ionawr 2010). Togo Bus Rampage Exposes France's Angola Ties. *The New York Times*. Adalwyd ar 13 Ionawr 2010.
Gwleidydd Cymreig oedd **Wynne Islwyn Samuel** (1912 – 5 Mehefin 1989).

Wedi'i eni yn Ystalyfera, bu farw rhieni Samuel pan yn ifanc. Aeth i Ysgol Ramadeg Ystalyfera, a daeth yn ddiacon a phregethwr lleyg yn Eglwys y Bedyddwyr. Er iddo gael cynnig chwarae dros Clwb Criced Morgannwg, perswadiwyd i beidio gwneud gan ei fodryb. Daeth yn glerc i Gyngor Tref Abertawe yn lle .

Ymunodd Samuel â Plaid Cymru yn y 1930au cynnar a daeth yn weithredol yn y blaid pan gollodd ei swydd wrth iddo wrthod arwyddo datganiad yn cefnogi Yr Ail Ryfel Byd. Samuel oedd trefnydd y blaid yn neheubarth Cymru o 1940 tan 1950, gan olygu *The Welsh Natio*n, sef cylchgrawn Saesneg y blaid, ac yn cyfrannu at *Y Ddraig Goch*.

Bu Samuel yn un o gynghorwyr cyntaf Plaid Cymru yn y deheubarth. Safodd yn etholaeth Castell-Nedd yn yr is-etholiad yn 1945 (gan ennill 16.2% o bleidleisiau), a'r etholiad cyffredinol hefyd yn 1945; yn is-etholiad Aberdâr yn 1946 a'r etholiadau cyffredinol yna yn 1950 a 1951. Safodd ym Mhenfro yn 1970 ond chafodd e erioed ei ethol i San Steffan .

Yn ei ganol oed, enillodd raddau yn y gyfraith (Ll.B a Ll.M) o Prifysgol Llundain. Enillodd ddoethuriaeth gan Brifysgol Genedlaethol Iwerddon am ei waith am Cyfraith Hywel ac anerchodd sawl gwaith ar statws menywod o fewn Cyfraith Hywel. Cafodd ei alw i'r bar yn 1956 a chafodd cynnig swydd gan y Cenhedloedd Unedig yn Geneva.

Fe ddaeth yn gynghorydd cyfreithiol Cyngor Sir Dyfed pan ffurfiwyd yn 1974 tan iddo ymddeol, a fe oedd sylfaenydd Cymdeithas Bro a Thref Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Dr John Graham Jones, "SAMUEL, WYNNE ISLWYN", Welsh Biography Online
Chwaraewr Jazz o Lanelli yw **Wyn Lodwick** (ganwyd 1927) sydd yn chwarae'r clarinet.

Ganwyd yn 38 Marble Hall Rd. Llanelli a mae'n byw yn Y Pwll ger Llanelli. Gwasanaethodd fel technegydd yn y Llynges Frenhinol. Yn 1950 cychwynodd glwb jazz yn Llanelli gan gynnal nosweithiau yng Ngwestai'r Dock, Melbourne, The White Hart a Stepney Hotel. Bu'n chwarae gyda'r Harlem Blues and Jazz Band dwy neu dair gwaith y flwyddyn. Cyfarfu nifer o enwogion y byd jazz yn ei yrfa, gan gynnwys Louis Armstrong. Bu'n ymddangos yn gyson yn Theatr Elli ac ymddangosodd ar nifer fawr o raglenni teledu a radio.

Daeth Lodwick yn gyfarwyddwr Cymdeithas Jazz Cymreig a roedd yn rhan o sefydlu Gŵyl Jazz Cymru a Gŵyl Jazz Aberhonddu. Fe'i urddwyd i Orsedd y Beirdd gyda'r wisg Werdd yn Eisteddfod Sir Fynwy 2016.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Watch Llanelli jazz legend show why he has been recognised for an incredible career*   (en) , South Wales Evening Post, 23 Awst 2016.  Cyrchwyd ar 17 Mawrth 2017.
2. ↑  *Eisteddfod Genedlaethol: 31 yn cael eu derbyn i’r Orsedd*  , Golwg360, 5 Mai 2016.  Cyrchwyd ar 17 Mawrth 2017.
Ynysoedd Tudwal o'r tir mawr
Grŵp o ddwy ynys ac ynys lanw yng ngogledd Cymru, i'r de o Abersoch ac arfordir deheuol Llŷn, Gwynedd, ym mhen gorllewinol Bae Tremadog, yw **Ynysoedd Tudwal**.

Daearyddiaeth
-------------

Ceir dwy brif ynys:

* Ynys Tudwal Fawr (i'r gorllewin); prynwyd yr ynys gan y fforiwr Bear Grylls yn 2009.
* Ynys Tudwal Fach (i'r dwyrain); prynwyd gan yr awdures Carla Lane yn 1992.

Yn ogystal ceir cerrig isel yn y môr tua hanner milltir i'r de ddwyrain o Ynys Tudwal Fawr, a elwir **Carreg y Trai**.

Ar Ynys Tudwal Fawr ceir goleudy.

Hanes
-----

Ceir adfeilion hen briordy ar safle clas a gysylltir â Sant Tudwal ar yr ail ynys, Ynys Tudwal Fach.

Cadwraeth a natur
-----------------

Mae'r ynysoedd yn adnabyddus am eu morloi. Mae Porth Ceiriad, Porth Neigwl ac Ynysoedd Tudwal yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan BBC Wales; adalwyd 01 Medi 2013.
2. ↑  *Marw awdures a pherchennog ynys yng Nghymru*  , Golwg360, 1 Mehefin 2016.
Awdures ac academig o Dde Affrica yw **Zoë Wicomb** (ganwyd 23 Tachwedd 1948) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel beirniad llenyddol. Yn 2013 dyfarnwyd iddi Wobr Llenyddiaeth gyntaf Windham-Campbell am ei ffuglen.

Magwraeth
---------

Fe'i ganed yn Vanrhynsdorp, yn nhref fechan Namaqualand yn Namibia ac wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol y Western Cape (a sefydlwyd yn 1960 i bobl droen tywyll) a Phrifysgol Reading, Lloegr. Ers y 1970au mae wedi byw yng ngwledydd Prydain. Roedd hi'n byw yn Nottingham a Glasgow am gyfnod cyn dychwelodd i Dde Affrica ym 1990, lle bu'n dysgu am dair blynedd yn yr adran Saesneg ym Mhrifysgol Western Cape.

Coleg
-----

Er 1994 mae hi wedi byw yn Glasgow, lle bu, nes iddi ymddeol yn 2009, yn Athro Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol Strathclyde. Hi oedd yr Athro *Extraordinaire* ym Mhrifysgol Stellenbosch rhwng 2005 a 2011. Mae hi bellach yn Athro Emeritws ym Mhrifysgol Strathclyde.

Cafodd Wicomb gryn sylw yn Ne Affrica ac yn rhyngwladol gyda'i llyfr cyntaf, casgliad o straeon byrion rhyng-gysylltiedig, *You Can't Get Lost in Cape Town* (1987), a leolwyd yn ystod y cyfnod apartheid ac yn rhannol hunangofiannol, gan fod y cymeriad canolog yn ferch ifanc a fagwyd yn siarad Saesneg mewn cymuned "lliw" sy'n siarad Affricaneg yn "Little Namaqualand", gan fynd i Brifysgol Western Cape, gadael am Loegr, a sgwennu casgliad o straeon byrion. Cymharwyd y gwaith hwn â *The Enigma of Arrival* gan V. S. Naipaul.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dorie Baker (4 Mawrth 2013). "Yale awards $1.35 million to nine writers". *YaleNews*. Cyrchwyd 5 Mawrth 2013.
2. ↑  Cyffredinol:. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
3. ↑  Rhyw:. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
4. ↑  "UWC History", University of the Western Cape.
5. ↑  "Zoe Wicomb A Writer Of Rare Brilliance". Interview by David Robinson for *The Scotsman*, 2000; via Intermix.
6. ↑  Donnelly, K. (2014). "Metafictions of development: *The Enigma of Arrival*, *You Can’t Get Lost in Cape Town*, and the place of the world in world literature", *Journal of Commonwealth Literature*, 49(1), 63–80.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 14890068
* LCCN: n85249534
* ISNI: 0000 0001 2121 6626
* GND: 119493071
* SELIBR: 285637
* SUDOC: 035040599
* BNF: cb125725447 (data)
* NKC: xx0021556
* The SBN id LO1V132073 is not valid.

 |
*Ysgolhaig a'i Lyfrau* gan Gerbrand van den Eeckhout (1671).
Dulliau a safonau'r ysgolhaig yw **ysgolheictod**, hynny yw dysg ac astudiaeth. Yn ôl Thomas Rocklin, mae tair nodwedd i'r dull ysgolheigaidd. Yn gyntaf, ei sail yw'r gwaith a wnaed gan ysgolheigion cynt. Mae'n rhaid i ysgolhaig astudio'r llyfrau a'r erthyglau a ysgrifennwyd gan eraill yn y maes er mwyn cael crap ar hanes a damcaniaeth y pwnc dan sylw. Yn ail, mae ysgolheigion yn cyhoeddi eu gwaith felly gall arbenigwyr eraill ei ddadansoddi a'i feirniadu, er enghraifft trwy adolygiad gan gymheiriaid. Y drydedd nodwedd yw'r angen am gefnogaeth dros ddadleuon a safbwyntiau'r ysgolhaig, hynny yw tystiolaeth. Mae meini prawf tystiolaeth yn amrywio o un bwnc i'r llall: yn y gwyddorau naturiol ceir safonau gwrthrychol i dystiolaeth wyddonol megis data mesurol, ond mae'r gwyddorau cymdeithas yn fwy dibynnol ar ddata ansoddol.

Y byd academaidd yw cartref proffesiynol yr ysgolhaig, ond mae nifer o ysgolheigion hefyd yn gweithio'n annibynnol.

Gweler hefyd
------------

* Dull gwyddonol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   ysgolheictod. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 21 Medi 2014.
2. ↑  (Saesneg) What "Scholarship" Means. Adalwyd ar 21 Medi 2014.
Lluman yr Awyrlu Brenhinol
**Yr Awyrlu Brenhinol** neu'r **Llu Awyr Brenhinol** (Saesneg: *Royal Air Force* neu'r **RAF**) yw llu awyr y Deyrnas Unedig.

Cafodd ei greu yn 1918 ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf trwy uno'r Corfflu Awyr Brenhinol (y *Royal Flying Corps* neu'r RFC, sefydlwyd 1912) a'r Gwasanaeth Awyr Brenhinol Llyngesol (y *Royal Naval Air Service* neu'r RNAS).

Cafodd ei ffurfio mewn pryd i weithredu ym mrwydrau olaf y Rhyfel Byd Cyntaf. Rhwng y rhyfeloedd bu'n ymladd yn achlysurol mewn rhannau o'r Ymerodraeth Brydeinig fel Irac a Talaith Ffin y Gogledd-orllewin (Pacistan heddiw) yn erbyn gwrthryfelwyr. Chwaraeodd ran allweddol yn yr Ail Ryfel Byd yn Ewrop, e.e. ym Mrwydr Prydain pan ymosododd y *Luftwaffe* ar Brydain.

Cymerodd ran yn Rhyfel y Gwlff a Rhyfel Irac ac mae rhai unedau'n rhan o'r llu Prydeinig sydd yn ne Irac heddiw, yn nhalaith Basra. Mae'n gweithredu yn Affganistan yn ogystal.

Gweinyddir yr RAF gan Adran y Llu Awyr yn y Weinyddiaeth Amddiffyn, sy'n rhan o lywodraeth y DU yn Llundain.

Mae gan yr RAF sawl gwersyll yng Nghymru. Y pwysicaf yw RAF y Fali, gerllaw Y Fali, Ynys Môn.
*Gweler hefyd Matilda (gwahaniaethu).*

Merch ac etifeddes y brenin Harri I o Loegr oedd **Yr Ymerodres Matilda** (Ffrangeg, **Mahaut**; Ffrangeg Normanaidd, **Maud**; weithiau **Maude** yn Saesneg); yn ddiweddarach yn Ymerodres Lân Rufeinig, Cowntes Anjou, ac Arglwyddes y Saeson; Chwefror 1102 – 10 Medi 1167). Roedd hi'n wraig i Harri V, Ymerodr Glân Rhufeinig, ac ar ôl hynny yn briod Sieffre V, Cownt Anjou, trwy'r hwn y daeth yn fam Harri II of Loegr.

Matilda oedd y ferch gyntaf i reoli Teyrnas Lloegr ar ôl ymdrech hir yn erbyn y brenin Steffan o Loegr a'i gefnogwyr. Ond golygodd ei methiant i sicrhau ei theyrnasiad mai byr fu ei rheolaeth ddi-wrthwynebiad, rhwng Mai a Thachwedd 1141; mewn canlyniad tueddir i'w hebgor o restrau o frenhinoedd a breninesau Lloegr. Ni chafodd ei choroni ond mabwysiadodd y teitl 'Arglwyddes y Saeson'.

Ei hanes
--------

Ganwyd Matilda yn Chwefror (y 7fed neu'r 11eg efallai) 1102 yn ferch i Harri I, brenin Lloegr a'i wraig Matilda o'r Alban. Ar ochr ei mam roedd hi'n wyres i Malcolm III, brenin yr Alban, a'r Santes Margaret o'r Alban, wyres Edmwnd II, brenin Lloegr. Credir iddi gael ei geni yng Nghaerwynt neu efallai yn Berkshire.

Yn 1114, a hithau'n ferch 12 oed, priododd Harri V (Henri V), Ymerodr Glân Rhufeinig. Pan fu farw Harri V ym 1125, dychwelodd Matilda i Loegr a chafodd ei chydnabod yn etifeddes coron Lloegr. Ym 1128, priododd â Sieffre, Cownt Anjou (Geoffroi neu Geoffrey Plantagenet). Ganwyd mab iddi, Henri, a ddaeth yn ddiweddarach yn Harri II, brenin Lloegr.

Ar farwolaeth Harri I ym 1135, cipiodd ei nai Steffan o Blois (Steffan, brenin Lloegr) y goron. Ym 1139, hwyliodd Matilda i Loegr gyda'i hanner-frawd Robert, Iarll Caerloyw, i oresgyn teyrnas Lloegr. Llwyddasant i orchfygu Steffan a'i ddal am gyfnod byr, ond tyfodd y gefnogaeth i Steffan ymhlith y barwniaid a bu rhaid i Fatilda ildio'r orsedd ym 1148 a ffoi i'w frawd yn Normandi.

Llyfryddiaeth
-------------

* Bradbury, J. (1996) *Stephen and Matilda: the Civil War of 1139-1153*, Sutton Publishing, ISBN 0-7509-0612-X
* Chibnall,Marjorie (1991) *The Empress Matilda: Queen Consort, Queen Mother, and Lady of the English*
* Pain, Nesta (1978) *Empress Matilda: Uncrowned Queen of England*
* Parsons, John Carmi 'Medieval Mothering (New Middle Ages)
Ysgol uwchradd gyfun yng Nghefneithin yng Nghwm Gwendraeth yw **Ysgol Gyfun Maes-Yr-Yrfa**, sy'n darparu addysg cyfrwng Cymraeg ar gyfer yr ardal rhwng Caerfyrddin a thref Llanelli. Ysgol categori 2A ydyw, yn ôl diffiniad Llywodraeth Cymru. Mewn ysgol o'r fath addysgir o leiaf 80% o’r pynciau ac eithrio’r Gymraeg
a’r Saesneg drwy gyfrwng y Gymraeg yn unig i bob disgybl ac mae un neu ddau o bynciau yn cael eu haddysgu i rai o’r disgyblion yn Saesneg neu yn y naill iaith a’r llall.

Ym Medi 2013 bydd Cyngor Sir Gaerfyrddin yn uno'r ysgol ag Ysgol y Gwendraeth, sy'n ysgol categori 3EW (cyfrwng Saesneg yn bennaf gyda defnydd arwyddocaol o'r Gymraeg). Enw'r ysgol newydd (a fydd yn ysgol categori 2A) fydd *Ysgol Maes y Gwendraeth*. Fe'i lleolir am y tro ar gampws y ddwy ysgol, ond yn y pen draw bydd yn cael ei lleoli'n barhaol ar safle Ysgol Maes-yr-yrfa.

Ers Medi 2008 mae'r ysgol yn medru darparu pynciau anhraddodiadol megis Adeiladwaith a Thrin Gwallt cyfrwng Cymraeg, ymysg eraill, mewn cydweithrediad ag Ysgol Gyfun Bro Myrddin, Ysgol Uwchradd y Frenhines Elisabeth, Ysgol Gyfun y Strade ac Ysgol Rhydygors.

Cyn ddisgyblion adnabyddus
--------------------------

*Gweler y categori Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa*
Mae gan Ysgol Maes-yr-Yrfa gryn dipyn o gyn ddisgyblion adnabyddus:

* Alex Jones - Cyflwynydd 'The One Show' ar gyfer BBC
* Aled Pugh - Actor ac enillydd BAFTA Cymru am yr Actor gorau 2010.
* Nigel Owens - Dyfarnwr rygbi rhyngwladol
* Dwayne Peel - Chwaraewr Rygbi Rhyngwladol sydd wedi ennill 76 cap dros Gymru
* Arwel Davies - Actor sy'n chwarae cymeriad 'Eifion' yn opera sebon S4C *Pobol y Cwm*
* Sara Gregory - Actores
* Nia Medi - Cyflwynwraig C2 BBC Radio Cymru
* Aled Powys Williams - Aelod o gor 'Only Men Aloud - enillwyr 'Last Choir Standing' BBC

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  Diffinio ysgolion yn ôl y ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg[*dolen marw*].
3. ↑  Proposal to discontinue Ysgol Y Gwendraeth and Ysgol Maes Yr Yrfa and establish a new bilingual category 2A community school[*dolen marw*].
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Park Jong-won yw ***Yr Ymerodraeth Dragwyddol*** a gyhoeddwyd yn 1994. Fe'i cynhyrchwyd yn Ne Corea. Lleolwyd y stori yn Joseon. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Coreeg a hynny gan Im Sang-soo a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Hwang Byungki. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Ahn Sung-ki. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1994. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Forrest Gump* ffilm glasoed gan Robert Zemeckis. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,100 o ffilmiau Coreeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Park Jong-won ar 20 Hydref 1958 ym Miryang. Derbyniodd ei addysg yn Korean Academy of Film Arts.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Park Jong-won nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| Kuro Arirang |  | De Corea | 1989-01-01 |
| *Our Twisted Hero* |  | De Corea | 1992-01-01 |
| Plas Paradwys |  | De Corea | 2001-12-07 |
| *Rainbow Trout* |  | De Corea | 1999-01-01 |
| Yr Ymerodraeth Dragwyddol |  | De Corea | 1994-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
*Y Cyfarfod* (1980au), paentiad olew gan Kyffin Williams
Darlun olew yw ***Yr Ymgynull*** (Saesneg: *The Gathering*) a baentiwyd gan un o brif arltistiaid Cymru yn yr 20g - Kyffin Williams. Prynnwyd y darlun gan Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1982.
Mae'r darlun yn mesur 122 x 183 cm. Mae'n nodweddiadol iawn o arddull arferol Kyffin. Yn 2007-16 roedd gwerth llun olew o'r maint hwn mewn arwerthiant rhwng £30,000 - £40,000.

Europeana 280
-------------

Yn Ebrill 2016 dewisiwyd y darlun fel un o ddeg llun eiconig i gynrychioli Cymru yn y prosiect "Gwaith Celf Europeana".

Yr arlunydd
-----------

Ganwyd Kyffin (9 Mai
1918 – 1 Medi
2006) yn Llangefni, Ynys Môn. Cafodd ei ethol yn aelod o Academi Frenhinol y Celfyddydau ym 1976 ac fe'i urddwyd yn Farchog Cadlywydd
Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig yn 2000. Yn ei flynyddoedd olaf trigai Kyffin Williams ym Mhwllfanogl, Ynys Môn, lle y bu iddo farw o gancr yn 2006. Claddwyd ef ym mynwent Llanfair-yng-Nghornwy.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  artuk.org; adalwyd 20 Mai 2016.
2. ↑  Gwefan Europeana; adalwyd 11 Rhagfyr 2017.

Dolenni allanol
---------------

* Gwybodaeth am y darlun ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Cofnod celfwaith ar wefan Europeana
Grŵp o ynysoedd ym Môr Udd oddi ar arfordir Normandi, Ffrainc, ond yn diriogaeth ddibynol ar goron y Deyrnas Unedig yw **Ynysoedd y Sianel** (Saesneg: *Channel Islands*, Ffrangeg: *Îles Normandes*). Y prif ynysoedd yw Jersey (yr ynys fwyaf), Ynys y Garn (Guernsey), Alderney a Sark. Mae ganddynt tirfas o 194 km².

Lleoliad Ynysoedd y Sianel
Daethant dan reolaeth Coron Lloegr gyda'r Goresgyniad Normanaidd o'r wlad honno yn 1066. Yn yr Ail Ryfel Byd cawsant eu meddiannu gan yr Almaen.

Mae twristiaeth yn bwysig iawn i'r ynysoedd ond mae amaethyddiaeth – yn arbennig tatws Jersey a thomatos – a garddwriaeth yn ddiwydiannau pwysig hefyd. Mae bridiau gwartheg Jersey yn enwog am eu llaeth hufennog.

Siaredir *patois* arbennig sy'n ffurf ar Ffrangeg Normanaidd ar yr ynys, ond Saesneg yw'r brif iaith.

| * v
* t
* e
Ynysoedd y Sianel |
| --- |
| Beilïaeth Jersey | 
* **Jersey**
* Écréhous
* Minquiers
* Pierres de Lecq
* Les Dirouilles

 |
| Beilïaeth Ynys y Garn | 
* **Ynys y Garn**
* Alderney
* Sark
* Herm
* Brecqhou
* Burhou
* Ortac
* Casquets
* Jethou
* Lihou

 |
Portread o'r Ysbryd Glân ar ffurf colomen wen mewn gwydr lliw gan Gian Lorenzo Bernini yng nghrongafell Basilica Sant Pedr, Dinas y Fatican.
Yn ôl Cristnogaeth, trydydd person y Drindod yw'r **Ysbryd Glân**. Gellir ei ystyried yn bresenoldeb ysbrydol y Duwdod yn y byd.

Datblygodd diwinyddiaeth yr Ysbryd Glân mewn ymateb i ddadleuon yn yr Eglwys Fore ynglŷn â'r berthynas rhwng Duw'r Tad ac Iesu, Duw'r Mab. Cafodd Ariadaeth ei chondemnio gan Gyngor Nicaea yn 325 am iddi ddysgu taw creadur oedd y Mab ac nid yn gyfartal nac yn gyd-dragwyddol â'r Tad. Yn 381 cafodd y syniad taw creadigaeth gan y Mab yw'r Ysbryd Glân ei chondemnio gan Gyngor Caergystennin. Erbyn yr 11g derbyniai'r *filioque* gan Eglwys Rhufain, hynny yw ychwanegiad at Gredo Nicea-Caergystennin sydd yn awgrymu bod yr Ysbryd Glân yn deillio o'r Tad a'r Mab. Hwn oedd un o'r gwahaniaethau mewn athrawiaeth Gristnogol a arweiniodd at y Sgism Fawr yn 1054.

Cynrychiolir yr Ysbryd Glân yn yr ysgrythur drwy drosiadau: y golomen wen, symbol heddwch a chymod; corwynt, symbol nerth; a thafodau tân, symbol o berlewyg credinwyr.
Cadwyn o ynysoedd yng ngorllewin yr Ynysoedd Cyferwyntol yw **Ynysoedd y Wyryf**. Maent yn cynnwys tua 90 o ynysoedd bychain (ynysigau), caiau a chreigiau a leolir 64–80 km o ddwyrain Puerto Rico ac yn ymestyn am tua 95 km tuag at Dramwyfa Anegada sy'n cysylltu Môr y Caribî a gweddill Cefnfor yr Iwerydd. Maent ar gwr gogleddol yr Antilles Lleiaf, i'r gorllewin o Anguilla, Sant Marthin ac Ynysoedd Cyferwyntol eraill. Mae Tramwyfa'r Wyryf yn gwahanu Ynysoedd y Wyryf rhag grŵp o ynysoedd ger arfordir Puerto Rico a elwir yn Ynysoedd Sbaenaidd y Wyryf.

Rhennir yr ynysoedd yn Ynysoedd Americanaidd y Wyryf yn y gorllewin, ac Ynysoedd Prydeinig y Wyryf yn y dwyrain. Un o ardaloedd ynysol yr Unol Daleithiau a weinyddir gan yr Adran Gartref yw Ynysoedd Americanaidd y Wyryf. Maent yn cynnwys y tair ynys fawr St. Croix, St. John, a St. Thomas, ynghyd â rhyw 50 ynysig a chaiau bychain a chanddynt gyfanswm arwynebedd o 345 km2. Tiriogaeth dramor Brydeinig yw Ynysoedd Prydeinig y Wyryf, sy'n cynnwys y bedair ynys fawr Tortola, Anegada, Virgin Gorda, a Jost Van Dyke, a 32 o ynysoedd ac ynysigau bychain (mwy nag 20 ohonynt heb drigolion), a chanddynt cyfanswm arwynebedd o 153 km2.

Map o Ynysoedd y Wyryf

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [virgin: the Virgin Islands].
2. ↑  (Saesneg) Virgin Islands. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 18 Awst 2015.
Ffilm ddrama a seiliwyd ar lenyddiaeth gynharach gan y cyfarwyddwr Marion Laine yw ***À Cœur Ouvert*** a gyhoeddwyd yn 2013. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Marion Laine. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Juliette Binoche, Édgar Ramírez, Hippolyte Girardot, Aurélia Petit, Bernard Verley, Romain Rondeau ac Amandine Dewasmes. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2012. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *12 Years a Slave* sef ffilm fywgraffyddol gan y cyfarwyddwr ffilm Steve McQueen. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Marion Laine ar 1 Ionawr 1953.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Marion Laine nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi: .
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 11 Ebrill 2016.
Ysgol uwchradd gyfun yn ardal Llanedern, Caerdydd yw **Ysgol Uwchradd yr Eglwys yng Nghymru Teilo Sant**, a adnabyddir yn gyffredin fel **Ysgol Uwchradd Teilo Sant**. Enwyd yr ysgol ar ôl y Sant Teilo, un o seintiau cynnar Cymru sydd hefyd â pherthynas â Llydaw a ceir eglwys wedi ei gysegru iddo yn Amgueddfa Werin Cymru, Eglwys Sant Teilo.

Hanes
-----

Agorwyd yr ysgol ym mis Medi 1966 ar Heol Llanedern, Pen-y-lan, ar gyfer plant 11–16 oed. Mae'n darparu addysg gyfun eglwysig ar gyfer disgyblion uwchradd o ardal ddwyreiniol Caerdydd yn bennaf. Mae'n un o dair ysgol wirfoddol yn esgobaeth Llandaf sy'n derbyn cymorth ariannol gan y wladwriaeth, ond daw nifer o'i disgyblion o ardal ehangach gan gynnwys Esgobaeth Mynwy a Chaerffili. Fel ysgol wirfoddol gymorthedig, yr Awdurdod Addysg Lleol sy'n cynnal yr ysgol, ond mae'r egwyl yn gyfrifol, trwy gorff llywodraethu'r ysgol, am weinyddiaeth, cyllid ac ysbryd yr ysgol. Caiff y staff eu cyflogi gan y corff llywodraethu, a gofynnir iddynt gynnal yr ysgol a dysgu'r cwricwlwm cenedlaethal ar sail Cristnogol.

Lleolir yr ysgol mewn adeiladau newydd sydd y drws nesaf i Ysgol y Berllan Deg ar Circle Way East yn Llanedern, ar gost o £25m. Agorodd y safle ym mis Medi 2013 ar gyfer 1,440 o ddisgyblion. Dyluniwyd y safle newydd gan gwmni Austin-Smith:Lord ac fe'i hadeiladwyd gan Willmott Dixon. Bydd hen adeiladau'n ysgol yn cael eu cymryd drosodd gan Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Edern.

Adeilad newydd
--------------

Blaen yr adeilad newydd
Ym mis Medi 2013, symudodd Ysgol Uwchradd St Teilo yn swyddogol o’i lleoliad ar Ffordd Llanedeyrn i gaeau chwarae Ysgol Uwchradd Llanedeyrn, gyda’r hen safle’n dod yn gartref i Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Edern. Dyluniwyd yr ysgol newydd gan y penseiri Austin-Smith: Lord mewn dyluniad 'pum bys', i ddarparu ar gyfer dros 1400 o ddisgyblion. Mae gan yr ysgol ddyluniad crwm sy'n gweithredu fel rhwystr cadarn yn erbyn y llygredd sŵn a achosir gan y nifer fawr o draffig ar ffordd yr A48 gerllaw.

Cyn-ddisgyblion adnabyddus
--------------------------

* Jess Fishlock - chwaraewraig pêl-droed cenedlaethol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Our New School. Ysgol Uwchradd yr Eglwys yng Nghymru Teilo Sant. Adalwyd ar 22 Mehefin 2012.
2. ↑   Gwybodaeth ychwanegol o ran trefniadau derbyn Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Edern. Cyngor Caerdydd (28 Hydref 2011). Adalwyd ar 22 Mehefin 2012.
3. ↑  "ST TEILO'S CHURCH IN WALES HIGH SCHOOL CARDIFF – Austin-Smith:Lord" (yn Saesneg). Cyrchwyd 2019-06-19.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan yr ysgol
Ysgol Uwchradd cyfrwng Cymraeg yw **Ysgol Gyfun Gwent Is Coed**, wedi'i lleoli yng Nghasnewydd yn Ninas a Sir Casnewydd ac yn yr hen Sir Gwent. Fe'i hagorwyd yn 2016 yn dilyn ymgyrchu lleol a thwf Addysg Gymraeg ar draws yr hen Went yn cynyddu. Dyma ysgol Uwchradd cyfrwng Cymraeg gyntaf yng Nghasnewydd a'r drydedd yng Ngwent. Bwydir yr ysgol gan dair ysgol gynradd yng Nghasnewydd, sef Ysgol Ifor Hael, Ysgol Gymraeg Bro Teyrnon, Ysgol Gymraeg Casnewydd a phedwaredd ysgol yn ne Sir Fynwy, sef Ysgol Gymraeg y Ffin. Pan agorwyd yr ysgol yn gyntaf rhannodd safle gydag Ysgol Gymraeg Bro Teyrnon am ddwy flynedd cyn symud i adeilad newydd yn ardal Dyffryn, dafliad carreg o dŷ Tredegar ger cyffordd 28 yr M4 yn 2018.

Agorwyd yr ysgol y swyddogol yn Rhagfyr 2016 ar safle Ysgol Gymraeg Bro Teyrnon gan y Cyngorydd ac arweinydd Cyngor Dinas Casnewydd ar y pryd, Ms Debbie Wilcox.

### Penaethiaid

Pennaeth cyntaf yr ysgol oedd Ms Rhian Wyn Dafydd a fu, cyn ei apwyntiad yn ddirprwy bennaeth yn Ysgol Gyfun Gwynllyw ym Mhontypŵl. Ymddeolodd Ms Rhian Wyn Dafydd ym mis Mawrth 2020.

Dirprwy bennaeth yr ysgol yw Mrs Abigail Williams.

Ym Mehefin 2020 dechreuodd Mrs Eirian Jones fel pennaeth newydd yr ysgol. Cyn ei swydd yn Ysgol Gyfun Gwent Is Coed yr oedd yn ddirprwy bennaeth yn Ysgol Gyfun Cwm Rhymni, Caerffili.

### Dosbarthiadau

Cychwynnodd yr ysgol fesul blwyddyn gan gychwyn gyda:

Blwyddyn 7 ym Medi 2016

Blwyddyn 7 ac 8 ym Medi 2017

Blwyddyn 7,8 a 9 ym Medi 2018

Blwyddyn 7,8,9 a 10 ym Medi 2019 

Blwyddyn 7,8,9,10 ac 11 ym Medi 2020.

Bydd yr ysgol yn cyrraedd ei llawn dwf am y tro cyntaf ym Medi 2022.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Ysgol Gyfun Gwent Is Coed
* Ysgol Gyfun Gwent Is Coed ar Twitter
Ysgol uwchradd gyfun cyfrwng Saesneg ym Mhenarth, Bro Morgannwg ydy **Ysgol Gyfun Sant Cyres** (Saesneg: **St Cyres Comprehesive School**).

Ar y funud, mae gan yr ysgol 1,479 o ddisgyblion rhwng 11 ac 18 oed gan gynnwys 251 yn y chwechedd ddosbarth, Mae'r ysgol wedi ei rannu rhwn dwy safle yn bresennol, gyda tua 1,100 o ddisgyblion ym mlynyddoedd 7 i 13 yn y brif safle ar gyrion tref Penarth, ac adeilad arll rhyw 2.5 milltir i ffwrdd yn Ninas Powys sy'n gartref i rhwng 300 a 400 o ddisgyblion blynyddoedd 7 i 9.

Bydd y prifathro presennol Mr Brian P Lightman yn gadael yr ysgol ym mis Medi 2010, wedi blwyddyn mewn secondiad i ddod yn ysgrifennydd cyffredinol yr ASCL (Association of School and College Leaders), yn cynyrchioli dros 14,000 o aelodau.

Hanes
-----

Sefydlwyd yr ysgol ym 1958, Ysgol Uwchradd Fodern Sant Cyres (*St Cyres Secondary Modern School*) oedd enw'r ysgol yn wreiddiol, cyn iddi gael ei throi'n ysgol gyfun.

### Bagloriaeth Cymru

Roedd Ysgol Gyfun Sant Cyres yn un o ddau ganolfan peilot ar gyfer Bagloriaeth Cymru yn 2005/2006, ynghyd ag Coleg Llandrillo Cymru. Bu tua 400 o ddisgyblion yn cymryd rhan yn y peilot yn Llandrillo.

### Talgylch yr ysgol

Y prif ysgolion yn nhalgylch Sant Cyres ydy Ysgol Gynradd Llandough, Ysgol Gynradd Sirol Fairfield, Ysgol Gynradd Cogan ac ysgolion cynradd Dinas Powys. Daw 20% o'r disgyblion o du allan i dalgylch yr ysgol yn l dewis y rhieni.

Bathodyn yr ysgol
-----------------

Mae arfbais yr ysgol yn chwarteri gyda symbol wahanol ym mhob chwarter:

* Gorthwr castell
* Croes Celtaidd
* Telyn Cymreig
* Draig Cymreig

Cyn-ddisgyblion o nôd
---------------------

* David Davies - nofiwr
* Tanni Grey-Thompson DBE - athletwraig Paralympaidd
* Jamie Ringer - chwaraewr rygbi'r undeb

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   (Hydref 2009) *Gam yn nes at un safle ar gyfer ysgol*, Rhifyn 25. Llais y Fro. URL
2. ↑   Darren Evans (16 Ionawr 2010). Profile Cymru: The quiet confidence and commitment that persuaded a union to see the Lightman. TES Cymru.
3. ↑   Y Pwyllgor Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau. Cynulliad Cenedlaethol Cymru (18 Hydref 2006).

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Ysgol Gyfun Sant Cyres Archifwyd 2010-07-30 yn y Peiriant Wayback.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **yfwr gwlith**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **yfwyr gwlith**; yr enw Saesneg yw *Drinker*, a'r enw gwyddonol yw *Euthrix potatoria*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop.

*Euthrix potatoria*
Siani flewog
Siani flewog yn gaeafgysgu
45–65 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan ym Mehefin hyd at Awst, mewn un genhedlaeth.

Prif fwyd y lindys ydy gweiriau a brwyn, gan yfed gwlith y bore, fel yr awgryma'r enw.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r yfwr gwlith yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Nofel gan Lleucu Roberts yw ***Yma: Yr Ynys***, sy'n rhan o drioleg *Yma*.

Ffuglen ydy hi yn y flwyddyn 2140, ar ôl bomiau niwclear ddod yn agos i ddinistrio bywyd o'r Ddaear yn gyfan gwbl yn 2030. Yn 2030 aeth 49 o bobl fynd i guddiad mewn ogof yn y Cylch Artic. Canrif yn ddiweddarach, ar ôl 2030 mae cymuned wedi ffurfio yno. Mae'r ynyswyr yn cynllunio gwneud trip yn ôl i'w gwreiddiau, ble roedd 'Mam Un,' dynes oedd yn byw yn Aberystwyth yn wreiddiol, ac yn byw adeg y 'Diwedd Mawr' (pryd wnaeth y bomiau niwclear ollwng) yn yr ogof yn byw, a dyna sut fod Cai, Gwawr (prif gymeriadau'r drioleg) a rhai eraill yn medru siarad y Gymraeg.

Gwelwn drwy gydol y llyfr fod dyddiadur 'Mam Un' yn cael ei sôn amdano, yn enwedig gan Wawr gan ei bod hi eisiau ail-ysgrifennu'r dyddiadur cyfan. Mae 'Mam Un' fel dynes gyffredin yn ein hoes ni, ond fel duwies i rai o'r Ynyswyr.

Y Drioleg
---------

Y tri llyfr yn y gyfres 'Yma:' yw Yma: Yr Ynys (y gyntaf), Yma: Hadau ac Yma: Afallon. Mae'r llyfrau'n amlinellu themâu pwysig yn ein byd ni ar hyn o bryd, fel gwleidyddiaeth, ymbelydredd niwclear a chynhesu byd eang.
8g CC - **7g CC** - 6g CC  

600au CC 610au CC 620au CC 630au CC 640au CC 650au CC 660au CC 670au CC 680au CC 690au CC


---

Blynyddoedd a degawdau
----------------------

600au CC 601 CC 602 CC 603 CC 604 CC 605 CC 606 CC 607 CC 608 CC 609 CC  

610au CC 610 CC 611 CC 612 CC 613 CC 614 CC 615 CC 616 CC 617 CC 618 CC 619 CC  

620au CC 620 CC 621 CC 622 CC 623 CC 624 CC 625 CC 626 CC 627 CC 628 CC 629 CC  

630au CC 630 CC 631 CC 632 CC 633 CC 634 CC 635 CC 636 CC 637 CC 638 CC 639 CC  

640au CC 640 CC 641 CC 642 CC 643 CC 644 CC 645 CC 646 CC 647 CC 648 CC 649 CC  

650au CC 650 CC 651 CC 652 CC 653 CC 654 CC 655 CC 656 CC 657 CC 658 CC 659 CC  

660au CC 660 CC 661 CC 662 CC 663 CC 664 CC 665 CC 666 CC 667 CC 668 CC 669 CC  

670au CC 670 CC 671 CC 672 CC 673 CC 674 CC 675 CC 676 CC 677 CC 678 CC 679 CC  

680au CC 680 CC 681 CC 682 CC 683 CC 684 CC 685 CC 686 CC 687 CC 688 CC 689 CC  

690au CC 690 CC 691 CC 692 CC 693 CC 694 CC 695 CC 696 CC 697 CC 698 CC 699 CC  

700au CC 700 CC
Mae **Ynysoedd y Gwylanod**, sy'n cynnwys Ynys Gwylan-fawr ac Ynys Gwylan-fach oddi ar arfordir pen Llŷn, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1957 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.87 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol