recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Sron a'Chleirich** neu **Sron a' Chleirich** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Tromie i Glen Tilt yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN784769. Ceir piler triongl yr OS ger y copa. Y fam-fynydd yw Leathad an Taobhain.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan llwydwyrdd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau llwydwyrdd**; yr enw Saesneg yw *Beech-green Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Colostygia olivata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan llwydwyrdd yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Arlunydd topograffyddol a arbenigai mewn cynhyrchu golygfeydd bychain mewn dyfrlliw oedd **John Ingleby** (1749 – 1808). Brodor o Helygain, Sir y Fflint, ydoedd a chyhoeddwyd ei waith fel darluniau yng nghyfrolau Thomas Pennant (1726-1798). Bu farw yn 1808 yn ei fro enedigol a noda cofnodion y plwyf ei alwedigaeth fel 'limner'. Roedd 'limner' yn enw a roid ar grefftwyr oedd yn gweithio ar raddfa fechan, efallai ar ddarluniau miniatur, ac yn dynodi arlunydd-grefftwr oedd wedi sefydlu enw iddo'i hun.

Gwelir crefft Ingleby ar ei orau yn ei drefluniau bychain lle mae ei allu i nodi manylion pitw wedi rhoi inni gofnodion unigryw a phwysig o fywyd trefol Gogledd Cymru. Nodweddir ei ddarluniau gan liwio gwastad mewn dyfrlliw ysgafn tryloyw.

Rhestr o luniau
---------------

Mae mwyafrif y gwaith a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn darlunio golygfeydd yng Ngogledd Cymru. Dyma'r casgliad:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2016-03-17 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru; cafwyd caniatâd i atgynhyrchu'r wybodaeth a welir yn yr erthygl hon.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***John Ingleby***


|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 95830481
* LCCN: no2010121962
* ISNI: 0000 0000 8402 5336
* ULAN: 500024180

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan tonnog bach**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau tonnog bach**; yr enw Saesneg yw *Small Waved Umber*, a'r enw gwyddonol yw *Horisme vitalbata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan tonnog bach yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan y friwydd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau'r friwydd**; yr enw Saesneg yw *Galium Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Epirrhoe galiata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan y friwydd yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gweinidog Ymneilltuol, awdur a chyhoeddwr Radicalaidd oedd **Josiah Thomas Jones** (23 Medi 1799 – 26 Ionawr 1873). Roedd yn werinwr i'r carn a gredai mewn cyflwyno gwybodaeth i werin ei wlad. Ei gyhoeddiad mwayf adnabyddus heddiw yw *Enwogion Cymru*, geiriadur bywgraffyddol a gyhoeddwyd mewn dwy gyfrol yn 1867.

Bywgraffiad
-----------

Wynebddalen cyfrol I *Enwogion Cymru* gan Josiah Thomas Jones.
Brodor o blwyf Clydai, Sir Benfro oedd Josiah Jones. Yn 14 oed aeth oddi cartref a bu'n gweithio mewn siop yn Arberth. Dechreuodd bregethu ac yn 1828 cafodd ei wneud yn weinidog Pendref, Caernarfon. Bu yn y dref honno hyd 1836, lle dechreuodd gyhoeddi ac argraffu llyfrau Cymraeg. Yno bu ganddo ran yn *Y Seren Ogleddol*, dan olygyddiaeth Caledfryn. Symudodd i dref Merthyr Tudful a chychwyn newyddiadur Saesneg, sef y *Merthyr and Cardiff Chronicle* ond bu rhaid iddo adael oherwydd erledigaeth gan y meistri haearn a ofnai farn radicalaidd Josiah Jones. Dychwelodd i'r weinidogaeth ac ymgartrefu yng Nghaerfyrddin yn 1838. Sefydlodd wasg yno. Yn 1852 aeth i Aberdâr lle treuliodd weddill ei oes. Bu farw yno ganol nos 26/27 Ionawr, 1873.

Llyfryddiaeth ddethol
---------------------

Newyddiaduron
* *Merthyr and Cardiff Chronicle*
* *Yr Odydd Cymraeg*
* *Y Gwron Cymreig*
* *Y Gweithiwr*
* *The Aberdare Times*

Llyfrau
* *Daearyddiaeth Ysgrythyrol*
* *Geiriadur Bywgraffyddol Enwogion Cymru* (Aberdâr, 2 gyfrol, 1867)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Y Bywgraffiadur Ar-Lein

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 4077152381775601950003
* SUDOC: 22534615X

 |
Paentiwr ac ysgythrwr o Almaenwr yn yr arddull newydd-glasurol oedd **Johann Zoffany** (13 Mawrth 1733 – 11 Tachwedd 1810) a oedd yn arbenigo mewn darluniau ymddiddan a phortreadau.

Ganwyd Johannes Josephus Zauffaly yn ninas ymerodrol rydd Frankfurt am Main yn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig, yn fab i bensaer a saer dodrefn yn llys Alexander Ferdinand, 3ydd Tywysog Thurn a Taxis. Astudiodd arluniaeth yn Ratisbon, yn brentis i'r arlunydd Martin Speer, cyn iddo dreulio'i ieuenctid yn crwydro Awstria a'r Eidal, gan astudio dan Anton Raphael Mengs yn Rhufain. Symudodd i Loegr tua 1758 a chafodd waith yn addurno wynebau clociau. Megis William Hogarth, paentiodd Zoffany luniau o gynhyrchiadau theatr Llundain, a'r enwocaf ohonynt ydy'r portreadau o'r actor David Garrick ar y llwyfan. Gwerthwyd printiau o'i ysgythriadau theatraidd a daeth ei waith yn boblogaidd gan y cyhoedd. Fe'i noddwyd gan y Brenin Siôr III a'r Frenhines Charlotte, ac ymhlith ei bortreadau brenhinol mae  *Queen Charlotte with Her Sons, the Prince of Wales and the Duke of York* (1765). Fe'i derbyniwyd yn aelod o'r Academi Frenhinol ar enwebiad y brenin yn 1769.

*The Tribuna of the Uffizi* (1779).
Teithiodd Zoffany yn ôl i'r Eidal yn 1772 gyda chymorth ariannol y Frenhines Charlotte i dreulio saith mlynedd, yn Fflorens yn bennaf, ac yno fe baentiodd *The Tribuna of the Uffizi* (1779). Ystyriodd y Frenhines bod y paentiad yn darlunio dynion cyfunrywiol, gan beri sgandal a thramgwyddo'r teulu brenhinol. Ymwelodd â Fienna hefyd, ym mha le fe baentiodd bortreadau llawn hyd o'r Habsbwrgiaid. Aeth i India yn 1783 ac enillodd ffortiwn yn paentio portreadau o goloneiddwyr Seisnig a thywysogion Indiaidd. Ar ei fordaith yn ôl i Loegr yn 1789 cafodd ei longddryllio ger Ynysoedd Andaman. Heb fwyd, cytunodd y goroeswyr i gynnal lotri i ddewis un ohonynt i gael ei ladd a'i fwyta. Felly, Zoffany yw'r "unig aelod o'r Academi Frenhinol i fod yn ganibal". Pan ddychwelodd i Loegr, paentiodd rhagor o bortreadau amlwg, er enghraifft *Charles Towneley Among His Marbles* (1790). Ymhlith ei weithiau diweddaraf mae'r ddau lun *Massacre at Paris* (1794), ei ymateb i'r Chwyldro Ffrengig. Ni phaentiodd lawer yn ystod deng mlynedd olaf ei oes. Bu farw yn 77 oed yn Strand-on-the-Green, Middlesex, a fe'i cleddir ym Mynwent Eglwys y Santes Ann, Kew.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) "Johan Zoffany 1733-1810", Tate. Adalwyd ar 26 Ionawr 2019.
2. 1 2  Harold Osborne (gol.), *The Oxford Companion to Art* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1970), t. 1227.
3. 1 2 3  (Saesneg) "Johann Zoffany", Yr Academi Frenhinol. Adalwyd ar 26 Ionawr 2019.
4. 1 2  (Saesneg) John Zoffany. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 26 Ionawr 2019.
5. ↑  William Dalrymple, *White Mughals* (Llundain: Penguin, 2002), t. 209n.
Darlun i bennod XLIV o argraffiad 1796 *Les Liaisons dangereuses*
Nofel epistolaidd Ffrangeg enwog a ysfrifenwyd yn 1782 gan y llenor Ffrengig Pierre Choderlos de Laclos (1741–1803) yw ***Les Liaisons dangereuses***. Ystyrir y nofel, sy'n adrodd hanes yr ymryson gwyriedig a nwydus rhwng dau *libertin* uchelwrol yng nghyfnod Yr Oleuedigaeth Ffrengig (*le siècle des Lumières*), yn un o weithiau mawr llenyddiaeth Ffrangeg.

Fframwaith y nofel yw cyfres o lythyrau rhwng y ddau brif gymeriad, yr Ardalyddes de Merteuil (Madame de Merteuil) a'r Is-iarll de Valmont (Valmont), ac eraill, sy'n disgrifio eu hymdrechion i hudo merch ifanc iawn - Cécile de Volanges - i golli ei morwyndod, a hynny er mwyn ennill bet.

Achosodd y nofel gryn sgandal ar y pryd a chafodd ei chamddeall a'i chomdemnio fel ymosodiad ar foes cymdeithas. Ond amddiffynodd Laclos y llyfr. Camfernir y nofel gan rai hyd heddiw am fod yn wrth-fenywaidd ond ystyriai Laclos ei fod yn gweithio o blaid benywod mewn cymdeithas ac yn ceisio dyrchafu moes ei oes trwy ddulliau llenyddol arloesol. Yn ei eiriau ei hun,

*Peut-être ces mêmes Liaisons dangereuses, tant reporchées aujourd'hui par les femmes, sont une preuve assez forte que je me suis beaucoup occupé d'elles.* (Efallai'n wir bod y Liaisons dangereuses hynny eu hunain, a feirniadir gymaint gan y merched, yn brawf digon cryf fy mod wedi ymroi llawer i'w hachos.)

Addasiadau modern
-----------------

Ceir sawl ffilm sy'n seiliedig ar y nofel, yn cynnwys:

* *Les Liaisons dangereuses* (1959), gan Roger Vadim, sy'n serennu Jeanne Moreau (Madame de Merteuil), Gérard Philipe (Valmont) ac Annette Vadim (Madame de Tourvel)
* *Dangerous Liaisons* (1988), gan Stephen Frears, sy'n serennu Glenn Close (Madame de Merteuil), John Malkovich (Valmont) a Michelle Pfeiffer (Madame de Tourvel) gyda Uma Thurman (Cécile de Volanges) a Keanu Reeves
* *Valmont* (1989), gan Miloš Forman, gyda Colin Firth (Valmont), Annette Bening (Madame de Merteuil) a Meg Tilly (Madame de Tourvel)
* *Cruel Intentions* (1999), gan Roger Kumble, sy'n gosod y stori ym Manhattan, gyda Ryan Phillippe (Sebastian Valmont), Sarah Michelle Gellar (Kathryn Merteuil) a Reese Witherspoon (Annette Hargrove)
* *Untold Scandal* (2003), gan E J-yong, sy'n gosod y stori yn Corea yn y 1930au, gyda Lee Mi-sook, Jeon Do-yeon a Bae Yong-joon
* *Dangerous Liaisons* (2012), gan Hur Jin-ho, sy'n gosod y stori yn Sianghai yn y 18g, gyda Zhang Ziyi, Jang Dong-gun a Cecilia Cheung

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Roger Vailland, *Laclos par lui-même* (Paris, 1953).
Eulithis populata
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan y llus**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau'r llus**; yr enw Saesneg yw *Northern Spinach*, a'r enw gwyddonol yw *Eulithis populata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan y llus yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan llwyd dau smotyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau llwyd dau smotyn**; yr enw Saesneg yw *Striped Twin-spot*, a'r enw gwyddonol yw *Nebula salicata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan llwyd dau smotyn yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan osglog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau osglog**; yr enw Saesneg yw *Scarce Tissue*, a'r enw gwyddonol yw *Rheumaptera cervinalis*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan osglog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan rhydlyd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau rhydlyd**; yr enw Saesneg yw *Blue-bordered Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Plemyria rubiginata rubiginata*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan rhydlyd yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan llwyd y pinwydd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau llwyd y pinwydd**; yr enw Saesneg yw *Grey Pine Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Thera obeliscata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan llwyd y pinwydd yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan tywyll**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau tywyll**; yr enw Saesneg yw *Dusky Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Tephronia sepiaria*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan tywyll yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan y rhafnwydd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau'r rhafnwydd**; yr enw Saesneg yw *Tissue*, a'r enw gwyddonol yw *Triphosa dubitata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan y rhafnwydd yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan y dŵr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau'r dŵr**; yr enw Saesneg yw *Water Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Lampropteryx suffumata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan y dwr yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fauna Europaea
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Leona Louise Lewis** (ganwyd 3 Ebrill 1985 yn Llundain, y Deyrnas Unedig) yn gantores bop/R&B ac yn gyfansoddwraig. Leona Lewis enillodd y drydedd gyfres o'r sioe dalentau ar deledu Prydeinig The X Factor yn 2006. Torrodd ei sengl gyntaf yn y DU, "A Moment Like This" record y byd ar ôl 50,000 copi o'r gân gael eu lawrlwytho o fewn hanner awr o gael ei rhyddhau.

Ei hail sengl, "Bleeding Love", oedd y sengl a werthodd fwyaf o gopïau yn 2007 yng ngwledydd Prydain. Aeth i rif un mewn dros 30 o siartiau rhyngwladol gan gynnwys Canada, UDA, Mecsico, Awstralia,Seland Newydd, Iwerddon, Ffrainc a'r Almaen.

Rhyddhawyd ei halbwm gyntaf, *Spirit*, ledled Ewrop a daeth yr albwm i fod yr albwm a werthodd gyflymaf a fwyaf yn 2007. Rhyddhawyd fersiwn gwahanol o Spirit yng Ngogledd America yn 2008, gan gyrraedd rhif un ar siart albwm y *Billboard 200*. Lewis yw'r artist unigol Prydeinig cyntaf i gyrraedd y brig gydag albwm cyntaf. Hyd yn hyn, mae'r albwm wedi gwerthu 7 miliwn o gopïau yn fyd-eang ac wedi derbyn ardystiad platinwm 9× yn y Deyrnas Unedig.

Yn Nhachwedd 2008, torrodd Lewis record yn y DU am y gân lawr-lwythiad yn unig i werthu gyflymaf yn y DU. Gwerthodd ei fersiwn hi o "Run" gan Snow Patrol 69,244 o gopïau mewn deuddydd yn unig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "High Spirits". Chart-Track. 2007-11-16. Adalwyd 2008-07-24.
2. ↑  Hasty, K (16 Ebrill 2008). "Leona Lewis Makes Big Splash Atop Billboard 200". Archifwyd 2008-06-24 yn y Peiriant Wayback. Billboard. Adalwyd 16-04-2008.
3. ↑  Jamieson, A (4 Rhagfyr 2008). "Leona Lewis single becomes fastest-selling digital release". Archifwyd 2008-12-27 yn y Peiriant Wayback. The Daily Telegraph. Adalwyd 12-02-2009.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 85894776
* LCCN: no2008063252
* ISNI: 0000 0001 1494 8140
* GND: 134168089
* SUDOC: 171403045
* BNF: cb15597798r (data)
* BIBSYS: 9060013
* NKC: xx0089297

 |
Diwinydd Lutheraidd o Almaenwr oedd **Johann Arndt** (27 Rhagfyr 1555 – 11 Mai 1621) sy'n nodedig am ei ysgrifeniadau cyfriniol.

Ganwyd yn Edderitz, ger Ballenstedt, yn Nhywysogaeth Anhalt-Köthen. Astudiodd ym mhrifysgolion Helmstadt, Wittenberg, Strasbwrg, a Basel. Fe'i penodwyd yn weinidog yn Badeborn yn 1583, ond cafodd ei ddiswyddo yn 1590 am iddo wrthod tynnu'r lluniau o'i eglwys ac anwybyddu'r gorchymyn i roi'r gorau i allfwrw yn rhan o'r bedydd, arferion a oedd yn groes i ddysgeidiaeth lem y Calfiniaid. Aeth Arndt i Quedlinburg, ac yn 1599 cafodd ei ddanfon i Eglwys Sant Marthin yn Brunswick.

Roedd Arndt yn llenor toreithiog, a gwelir ysbrydoliaeth y cyfrinwyr Sant Bernard o Clairvaux, Johannes Tauler, a Thomas à Kempis yn ei ysgrifeniadau. Ei brif waith yw *Vier Bücher vom wahren Christentum* (1605–09), a gafodd ei gyfieithu i sawl iaith a'i ddosbarthu ar draws Ewrop yn ystod oes yr awdur. Er iddo gael ei fabwysiadu yn sail i sawl llyfr defosiynol Catholig a Phrotestannaidd, cafodd nifer o Lutheriaid eu digio gan gynnwys y *Vier Bücher*. Dylanwadwyd ar Philipp Jakob Spener, sefydlwr Pietistiaeth, yn gryf gan waith Arndt.

Symudodd Arndt i Eiseleben yn 1609, ac i Celle yn 1611. Bu farw yn Celle yn 65 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Johann Arndt. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 22 Awst 2019.
Mae **llid y deintgig** neu **g****ingivitis** yn glefyd anninistriol sy'n digwydd o amgylch y dannedd. Mae'r ffurf fwyaf cyffredin o gingivitis, a'r ffurf fwyaf cyffredin o glefyd amddanheddol ar y cyfan, yn ymateb i bioffilmiau bacterol (a elwir hefyd yn plac) sy'n glynu i arwynebau dannedd, ac yn cael ei alw'n *gingivitis a ysgogir gan blac*. 

Nid yw rhai achosion o gingivitis yn arwain yn periodontitis, ond mae data yn dangos bod periodontitis bob amser yn cael ei ragflaenu gan gingivitis.

Mae modd gwrthdroi gingivitis gyda safon dda o hylendid geneuol, ond, heb ei drin, gall gingivitis arwain at periodontitis, ble mae'r enyniad y deintgig yn achosi i feinwe gael ei ddinistrio ac atsugniad yr asgwrn o amgylch y dannedd. Gall periodontitis arwain yn y pen draw at golli dannedd. Ystyr y term yw "enyniad meinwe'r deintgig".

Arwyddion a symptomau
---------------------

Mae symptomau llid y deintgig braidd yn amhenodol ac i'w gweld ym meinwe'r deintgig fel arwyddion nodweddiadol o enyniad:

* Deintgig wedi chwyddo
* Deintgig porffor neu goch llachar
* Deintgig sy'n ddolurus neu boenus i'w cyffwrdd
* Deintgig yn gwaedu neu'n gwaedu ar ôl eu brwsio a/neu drin gydag edau dannedd
* Anadl ddrwg (halitosis)

Yn ogystal, bydd y dotweithio sydd fel arfer yn bodoli ym meinwe deintgig rhai unigolion fel arfer yn diflannu a bydd y deintgig yn ymddangos yn sgleiniog ac wedi'i or-ymestyn dros y meinwe cysylltiol sy'n llidus. Gall y casgliad hefyd ryddhau arogl amhleserus. Pan mae'r deingig wedi chwyddo, mae'r the leinin epithelaidd yn yf hollt deintgigol yn troi'n friwiog a bydd y deintgig yn gweadu yn haws hyd yn oed gyda brwsio ysgafn, ac yn arbennig pan yn defnyddio edau dannedd.

### Ffactorau risg

Mae'r ffactorau risg sy'n cael eu cysylltu a chlefyd y deintgig yn cynnwys y canlynol:

* oedran
* osteoporosis
* defnydd isel o ofal deintyddol (ofn, pwysau ariannol, ayb.)
* safon isel o hylendid geneuol
* gor-frwsio'r dannedd neu ddefnyddio brws sy'n rhy galed
* anadlu trwy'r geg pan yn cysgu
* meddyginiaethau sy'n sychu'r geg
* ysmygu
* ffactorau genetig
* cyflyrau sy'n bodoli eisoes

Gweler hefyd
------------

* Periodontitis
* Gingivitis desquamataidd
Ystyr gyffredinol y gair **llafur** yw gwaith, yn enwedig gwaith corfforol sy'n treulio egni'r un sy'n ei gyflawni. Ym maes economeg, mae llafur yn disgrifio'r hyn a wneir gan y gweithlu ar gyfer y cyflogwyr. Gall gyfeirio at unrhyw wasanaeth o werth a wneir gan unigolyn wrth gynhyrchu cyfoeth, ac eithrio'r gweithgareddau sy'n cronni ac yn darparu cyfalaf neu sy'n derbyn y peryglon sydd ynghlwm wrth fentrau busnes. Mae'n crybwyll yr holl waith a wneir gan weithwyr cyflogedig, boed yn fedrus neu'n ddi-grefft, sydd yn llenwi'r oriau gwaith, ac felly'n cymryd cyfran sylweddol o oes yr unigolyn i ennill ei dâl. Gall llafur a llafurlu hefyd fod yn enwau ar y dosbarth gweithiol, neu'r gweithlu cyflogedig oll, yn enwedig o'i gyferbynnu â dosbarth y cyflogwyr a'r cyfalafwyr.

Yn oesoedd yr Henfyd, gwneid y rhan fwyaf o waith llafur gan gaethweision. Yn sgil datblygiad y drefn ffiwdal, gwneid gwaith amaethyddol gan y taeog, y bilain, neu'r gwerinwr caeth. Yn y trefi, crefftwyr oedd yn gwneud gwaith llaw medrus, ac roedd y rhain yn uwch eu statws na'r llafurwyr di-grefft. Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol yn y 18g, diflannodd nifer o swyddi corfforol o ganlyniad i beirianeiddio, gan greu gwarged llafur. Yn sgil cystadleuaeth yn y farchnad lafur a gostyngiad mewn cyflogau'r gweithwyr, datblygwyd ffurfiau ar gytundebau llafur megis yr indentur. Erbyn diwedd y 19g, roedd amodau gwaith yn y gwledydd diwydiannol wedi gwella o ganlyniad i ymgyrchoedd gwleidyddol a chymdeithasol a dulliau'r mudiad llafur megis streicio a chydfargeinio.

Ers dyddiau Adam Smith a'r economegwyr clasurol, mae damcaniaethwyr economaidd wedi ceisio llunio ffyrdd i symleiddio a mesur llafur. Tybiodd David Ricardo y dylid mesur gwerth nwydd yn nhermau'r llafur sydd wedi ei gynhyrchu. Mabwysiadwyd y ddamcaniaeth hon yn ddiweddarach gan Karl Marx, wrth iddo ddadlau bod y gyfundrefn gyfalafol yn creu gorwerth. Yn ôl Marcsiaeth, mae diddordebau'r dosbarth llafur, neu'r proletariat, a'r dosbarth cyfalafol, neu'r fwrdeisiaeth, yn naturiol groes i'w gilydd. Dadleuir bod y cyfalafwyr yn ecsbloetio'r dosbarthiadau is drwy ymelwa ar oriau gwaith a nerth corfforol y llafurwyr.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   llafur. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 2 Gorffennaf 2019.
2. ↑  (Saesneg) Labour. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 2 Gorffennaf 2019.
3. ↑  Elliott Johnson, David Walker, a Daniel Gray, *Historical Dictionary of Marxism* ail argraffiad (Llundain: Rowman & Littlefield, 2014), t. 239.
Ffilm drama-gomedi gan y cyfarwyddwr Subhash Kapoor yw ***Jolly Llb 2*** a gyhoeddwyd yn 2017. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***जॉली एलएलबी २*** ac fe'i cynhyrchwyd yn India. Lleolwyd y stori yn Lucknow. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Hindi a hynny gan Subhash Kapoor a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Kumayl ibn Ziyad. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Akshay Kumar, Annu Kapoor, Huma Qureshi, Ram Gopal Bajaj, Saurabh Shukla, Manav Kaul, Sayani Gupta a Kumud Mishra. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2017. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Blade Runner 2049* sef ffilm wyddonias gan Denis Villeneuve. Hyd at 2022 roedd o leiaf wyth mil o ffilmiau Hindi wedi gweld golau dydd.
Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 2001 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 67% (Rotten Tomatoes)
* 6.2/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Subhash Kapoor nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Jolly LLB 2". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 10 Hydref 2021.
Brwydr La Rochelle, o gronicl Jean Froissart, 15fed ganfif.
Ymladdwyd **Brwydr La Rochelle** ar y môr gerllaw porthladd La Rochelle (Charente-Maritime) ar arfordir gorllewinol Ffrainc ar 22 Mehefin 1372. Roedd yn un o frwydrau y Rhyfel Can Mlynedd rhwng Ffrainc a Lloegr. Gorchfygwyd y llynges Seisnig gan lynges o Castilla a Ffrainc.

Roedd y Saeson yn meddiannu dinas La Rochelle, ond roedd y Ffrancwyr yn gwarchae arni. Gyrrwyd llynges Castilla, dan Ambrosio Bocanegra o Genova, i ymosod ar La Rochelle a'r llynges Seisnig, oedd dan John Hastings, Iarll Penfro.

Cafodd Bocanegra fuddugoliaeth ysgubol; cymerwyd Hastings ei hun yn garcharor, ynghyd â 400 o farchogion ac 8,000 o filwyr. Rhoddodd hyn y llaw uchaf ar y môr i Ffrainc, am y tro cyntaf ers Brwydr Sluys yn 1340.

Yn y cyfnod cyn y frwydr, roedd Owain Lawgoch wedi hwylio am Gymru i geisio hawlio ei etifeddiaeth fel Tywysog Cymru. Roedd yn ymladd ar Ynys y Garn pan gafodd orchymyn gan Siarl V, brenin Ffrainc i hwylio i Castilia i gasglu llongau. Roedd Owain ei hun yn dal yn Sbaen pan ymladdwyd y frwydr.
Planhigyn o'r teulu Linaceae yw **llin** (*Linum usitatissimum*). Fe'i dyfir yn gnwd er mwyn defnyddio'i ffibrau i wneud edau lliain ac i wneud olew o'i hadau.

Arferid trin llin yn y llindy.

Mae'r llin yn blanhigyn cenedlaethol Belarws ac yn un o symbolau Gogledd Iwerddon.

Geirdarddiad
------------

Tardda'r gair "llin" o'r Lladin, *linum*. Mae gan y ieithoedd Celtaidd eraill enwau o'r un eirdarddiad. Mae'r ffurf Gymraeg gynharaf yn dyddio o'r 9g, a cheir y sillafiad "llin" yng Nghyfreithiau Hywel Dda. Gellir defnyddio'r gair "llinad" (neu'r ffurf unigol "llinhedyn") i gyfeirio at hadau'r llin, er enghraifft olew llinad. Mae'r gair hwn, sy'n gyfuniad o "llin" a "had", yn dyddio'n ôl i'r 13g.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) flax (plant). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 8 Medi 2014.
2. ↑   llin. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 8 Medi 2014.
3. ↑   llinad. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 8 Medi 2014.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***lin***
Ymladdwyd **Brwydr Coed Ceiriog** naill ai yn Aberceiriog neu Ddyffryn Ceiriog, yn 1165; syrthiodd llawer o’r Cymry ifainc a oedd wedi sleifio i ffwrdd o’r brif fyddin o dan Owain Gwynedd ar y naill law a llawer o flaengad byddin Harri II, brenin Lloegr ar y llall.

Ymladdwyd y sgarmes rhywle yng nghyffiniau Holt mewn lle o'r enw Aberceiriog neu bellach i lawr Dyffryn Ceiriog.

Yn 1164, ymunodd ‘Pura Wallia’, sef teyrnasoedd Gwynedd, Powys a Deheubarth, ynghyd ag arglwyddi Cymreig Rhwng Gwy a Hafren, â’i gilydd o dan arweinyddiaeth Owain Gwynedd yn ei ryfel dros gadw ymreolaeth y Gymru frodorol yn erbyn Harri II. Ar ôl buddugoliaethau gan y Cymry yn ardal Tegeingl, paratôdd brenin Lloegr fyddin fawr i ymosod ar Gymru yn fuan wedyn. Ymgynullodd byddin yr Angefiniaid yn arglwyddiaeth Croesoswallt yn haf 1165 tra arhosai’r Cymry yr ochr arall i Fynydd y Berwyn. Ceisiodd Harri II arwain ei fyddin i fyny Dyffryn Ceiriog gyda'r bwriad o groesi'r Berwyn a thorri'r llinell rhwng gogledd a de Cymru. Roedd mintai o’r Cymry yn aros eu cyfle. Ar ôl aros i'r Angefiniaid gyrraedd naill ai Aberceiriog neu Ddyffryn Ceiriog, ymosodasant ar flaengad byddin yr Angefiniaid gyda nifer o ddewrion yn syrthio ar y ddwy ochr. Gellir cyfeirio at y rhagod fel *Brwydr Coed Ceiriog.* Yn bwysicach byth roedd y tywydd yn erbyn Harri. Glawiodd yn drwm a suddai ei farchogion ar eu meirch rhyfel trwm i'r llaid ac felly hefyd y milwyr traed. Ffôdd gweddill y fyddin yn ôl i'r Gororau ac roedd ymgyrch brenin Lloegr ar ben.

Credir na fu colledion enfawr, ond er hynny roedd hon yn ddihangfa fawr i'r Cymry a ystyrir gan rai haneswyr yn dystiolaeth o statws arweinyddol Owain Gwynedd, neu 'Owain Fawr', chwedl *Brut y Tywysogion*. Fodd bynnag, y ffaith bwysicaf am yr ymgyrch hwn yw bod byddin ddirfawr yr Angefiniaid wedi’i threchu gan natur yn hytrach na chan wrthsafiad y Cymry mewn rhagod neu sgarmes na ellir ei hystyried yn frwydr lawn, er gwaethaf i David Powel, hanesydd o Oes Elisabeth I, roi’r enw, ‘Brwydr Crogen’, arni. Fodd bynnag, anwadal yw ei waith fel ffynhonnell hanesyddol a roes fod i fythau eraill yn ogystal, fel Llongau Madog ac Edwart Iaf yn cyflwyno’i faban, Edwart o Gaernarfon, i’r Cymry yn ei gastell newydd fel eu tywysog.

Ffynonellau
-----------

* John Davies, *Hanes Cymru* (1990), t. 121.
* Huw Pryce, *Tywysogion* (2006), t. 68. ‘Owain Gwynedd’.

Dolen allanol
-------------

*
Sefydlydd Mudiad Saint y Dyddiau Diwethaf oedd **Joseph Smith, Jr.** (23 Rhagfyr 1805 – 27 Mehefin 1844), a elwir hefyd yn Formoniaeth. Roedd yn ffigwr crefyddol a gwleidyddol o bwys yn yr Unol Daleithiau yn ystod y 1830au a'r 1840au. Ym 1827, dechreuodd Smith gasglu dilynwyr crefyddol wedi iddo ddweud fod angel wedi dangos set o blatiau aur iddo yn disgrifio hanes Iesu i bobloedd brodorol yr Amerig. Ym 1830, cyhoeddodd Smith *Llyfr Mormon*, sef yr hyn a honai ei fod yn gyfieithiad o'r platiau hynny, a'r un flwyddyn sefydlwyd Eglwys Iesu Grist Saint y Dyddiau Diwethaf.

Bu Smith yn byw yn Kirkland, Ohio, trwy ran helaeth y 1830au, a dyma lle arhosodd pencadlys yr eglwys hyd iddo gael ei ysgogi gan gost adeiladu teml fawr, methiant arianol, a gwrthdaro gyda aelodau oedd wedi eu di-affeithio i gasglu anheddiad Saint y Dyddiau Diwethaf ym Missouri. Yno, dwysáodd y tensiwn rhwng y Mormoniaid ac eraill gan arwain at Ryfel Mormon 1838. Wedi hyn, symudodd Smith a'i ddilynwyr i Nauvoo, Illinois, lle dechreuont adeiladu ail deml gyda chymorth bobl o Ewrop oedd newydd gael eu trosi i'r grefydd. Wedi iddo gael ei gyhuddo o ymarfer amlwreicaeth, ac o geisio creu theocrataeth, annogodd Smith ataliad papur newydd a oedd wedi cyhoeddi'r cyhuddiadau yn ei erbyn, gan arwain at ei lofruddiaeth gan dorf o rhai nad oedd yn Formoniaid.

Mae dilynwyr Smith yn ystyried ei fod yn broffwyd, ac wedi canoneiddio rhai o'i ddatguddiadau fel ysgrifau sanctaidd cyfwerth â'r Beibl. Mae ei gymun yn cynnwys sawl enwad crefyddol; y mwyaf o'r rheiny yw Eglwys Iesu Grist Saint y Dyddiau Diwethaf, sydd â miliynau o ymlynwyr.

Ffynonellau
-----------

1. ↑  "Adherents.com". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-02-04. Cyrchwyd 2009-06-16.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 24609983
* LCCN: n79006976
* ISNI: 0000 0001 2099 9198
* GND: 118927132
* SELIBR: 273464
* SUDOC: 027906523
* BNF: cb11984773m (data)
* BIBSYS: 90728582
* ULAN: 500288303
* NLA: 35506960
* NDL: 00526290
* NKC: jn20010525382
* BNE: XX1252174
* CiNii: DA05125273

 |
Mae **Desmond John Humphrys** (ganwyd 17 Awst 1943) yn awdur, newyddiadurwr a chyflwynydd radio a theledu Cymreig. O 1981 i 1987 roedd yn brif gyflwynydd *Newyddion Naw o'r Gloch*, prif raglen newyddion Prydeinig y BBC. Rhwng 1987 a 2019 roedd yn cyflwyno rhaglen arobryn BBC Radio 4, *Today*. Ers 2003 mae wedi bod yn gyflwynydd y cwis teledu "anoddaf un" – *Mastermind*.

Mae gan Humphrys enw da fel cyfwelydd dygn a phlaen; o bryd i'w gilydd mae gwleidyddion wedi bod yn feirniadol iawn o'i arddull ar ôl cael eu cyfweld yn llym ganddo ar radio a theledu byw.

Cefndir
-------

Cafodd Humphrys ei eni yn *Pearl Street*, Sblot, Caerdydd yn fab i Edward George Humphrys, Cwyrydd Ffrenig, a Winifred Mary (cynt Matthews), triniwr gwallt. Roedd yn un o bump o blant. Brawd iddo oedd Bob Humphrys gohebydd chwaraeon BBC Cymru.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Uwchradd Caerdydd gan adael yr ysgol yn 15 oed i gychwyn gyrfa yn y byd newyddiadurol.

Gyrfa
-----

Ar ôl gadael yr ysgol cafodd ei benodi'n ohebydd dan hyfforddiant ar y *Penarth Times* cyn cael ei benodi yn gyw ohebydd ar y Western Mail ac yna'n ohebydd teledu ar TWW. Ymunodd â'r BBC ym 1966 fel gohebydd rhanbarthol Lerpwl a gogledd orllewin Lloegr, cyn cael ei ddyrchafu'n ohebydd tramor. Fel gohebydd tramor fu'n gyfrifol am ohebu'r newyddion am ymddiswyddiad Richard Nixon o arlywyddiaeth yr Unol Daleithiau.

Ym 1981 daeth yn brif angor rhaglen *Newyddion Naw* y BBC gan gadw'r swydd hyd 1987 pan gafodd ei benodi'n brif gyflwynydd rhaglen newyddion *Today* ar Radio 4 fel olynydd i John Timpson. O 1993 hyd 2003 bu'n gyflwynydd y rhaglen deledu *On The Record* 
Cyhoeddodd yn Chwefror 2019 y byddai'n rhoi'r gorau i gyflwyno *Today* gan ddweud y dylai fod wedi gadael "flynyddoedd yn ôl". Darlledodd ei sioe olaf ar fore 19 Medi 2019.

Cyhoeddiadau
------------

* *Devil's Advocate*. London: Arrow Books Ltd. (2000). ISBN 0-09-927965-7
* *The Great Food Gamble*. London: Coronet Books. (2002). ISBN 0-340-77046-5
* *Lost For Words: The Mangling and Manipulating of the English Language*. London: Hodder & Stoughton Ltd. (2004). ISBN 0-340-83658-X.
* *Beyond Words: How Language Reveals the Way We Live Now*. London: Hodder & Stoughton Ltd. (2006). ISBN 0-340-92375-X.
* *In God We Doubt: Confessions of a Failed Atheist*. London: Hodder & Stoughton Ltd. (2007). ISBN 0-340-95126-5.
* "Blue Skies & Black Olives" London; Hodder & Stoughton Ltd (2009). ISBN 978-0-340-97882-5
* John, Humphrys; Jarvis, Sarah (2009-04-02). *The Welcome Visitor: Living Well, Dying Well* (arg. 1st). Hodder & Stoughton. ISBN 0-340-92377-6.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Archifwyd 2015-03-03 yn y Peiriant Wayback. Gwefan www.bbc.co.uk; adalwyd 16 Mai 2015
2. ↑  ‘HUMPHRYS, John’, Who's Who 2014, A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc, 2014; online edn, Oxford University Press, 2014 ; online edn, Tachwedd 2014 Adalwyd 16 Mai 2015
3. ↑  Gwefan www.bbc.co.uk; Archifwyd 2015-03-03 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 16 Mai 2015
4. ↑   John Humphrys yn beirniadu gwleidyddion sy’n osgoi cyfweliadau. Golwg360 (19 Medi 2019).
Sant Columba
Brwydr olaf y brenin Brythonig Cadwallon ap Cadfan o Wynedd oedd **Brwydr Hexham** (Saesneg: *Battle of Heavenfield*) a ymladdwyd yn 634. Lladdwyd Cadwallon gan fyddin Oswallt, Brenin Northumbria ac yn ôl yr hanesydd John Davies yn ei lyfr *Hanes Cymru*, mai'r flwyddyn 634 yn "dynodi diwedd y posibilrwydd o adfer penarglwyddiaeth y Brythoniaid ym Mhrydain."

Mae'r *Annales Cambriae* yn cofnodi'r frwydr fel *Bellum Cantscaul* yn 631 a Beda yntau'n ei alw'n Frwydr *Deniseburna* ger *Hefenfelth*.

Y frwydr
--------

Symudodd y fyddin Gymreig i ogledd Swydd Efrog. Angorodd Oswallt ei filwyr ger Fur Hadrian tua phedair milltir i'r gogledd o Hexham. Yn ystod y nos (yn ôl y chwedl) ymddangosodd Sant Columba o flaen Oswallt, mewn breuddwyd, gan broffwydo iddo fuddugoliaeth. Trodd Oswallt ei filwyr i wynebu'r dwyrain, gydag ochrau'r fyddin yn cael eu hamddiffyn gan Brady's Crag yn y gogledd a Mur Hadrian i'r de. Yn ôl Beda, cododd groes a dechreuodd weddio.

Ymosododd y Cymry, gan fethu ymosod ar ochrau'r fyddin Sacsonaidd, a dechreuant adael faes y gad i gyfeiriad y de a daliwyd a lladdwyd Cadwallon mewn lle o'r enw "Nant Denis" (Saesneg: "Brook of Denis"), a adnabyddir heddiw fel 'Rowley Burn'. Roedd hon yn fuddugoliaeth bwysig i Oswallt a chredir fod llawer iawn o Gymry wedi'u lladd. Yn ddiweddarach, daethpwyd i alw'r safle yn "Heavenfield" ("Hefenfelth").

Y safle heddiw
--------------

Ar ochr y ffordd sydd i'r dwyrain o Chollerford, sy'n rhedeg ar hyd Mur Hadrian (sef y B6318) saif croes garreg sy'n nodi'r fan lle ymladdwyd Brwydr Hexham. Ar y bryncyn i'r gogledd o'r groes hon, saif eglwys ble credir i Oswallt godi ei faner.

Gweler hefyd
------------

* Brwydr Meicen (Hatfield)
* Brwydr Maes Cogwy

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John Davies, *Hanes Cymru* (Penguin Books, 1990), tudalen 66.
2. ↑  GoogleMap
Diwedd Brwydr Little Big Horn.
Ymladdwyd **Brwydr Little Big Horn** (neu **Little Bighorn**) ar 25 a 26 Mehefin 1876, rhwng byddin o'r Lakota (cangen o'r Sioux), Cheyenne ac Arapaho dan arweiniad Gall, Thasuka Witco ("Crazy Horse") a Tatanka Lyotake ("Sitting Bull", er nad oedd ef yn bresennol ar faes y frwydyr) a Seithfed Marchoglu byddin yr Unol Daleithiau dan arweiniad George Armstrong Custer.

Roedd miloedd o'r Sioux a brodorion eraill wedi gadael y gwarchodfeydd y gorfodwyd hwy iddynt erbyn diwedd 1876. Gyrrwyd byddin yr Unol Daleithiau dan y Brigadydd George Crook i'w gorfodi i ddychwelyd. Symudodd Crook tua'r gogledd o Fort Fetterman yn y Wyoming Territory tuag ardal y Powder River. Symudodd colofn arall dan y Brigadydd Alfred Terry, yn cynnwys y Seithfed Marchoglu dan Custer, tua'r gorllewin o Fort Abraham Lincoln yn y Dakota Territory.

Symudodd Custer i fyny Afon Rosebud fel rhan o gynllun i ddal y brodorion rhwng ei filwyr ef a'r prif fyddin. Roedd ganddo 44 swyddog a 718 milwr. Nid oedd ganddo syniad faint o frodorion oedd yn ei wrthwynebu, ac mae hyn yn parhau'n ansicr. Cred y rhan fwyaf o ysgolheigion fod oddeutu 1,800 ohonynt.

Wedi darganfod presenoldeb pentref mawr o frodorion gerllaw, rhannodd Custer ei lu yn bedwar, y mwyaf dan ei arweiniad ef ei hun. Ymosododd un o'r colofnau, dan Major Reno, ar y pentref, heb fod yn sicr o'i faint. Gorfodwyd iddo encilio, dan ymosodiad trwm. Roedd gan Custer ei hun 208 o filwyr. Wedi iddynt orfodi Reno i encilio, gallai'r brodorion ddefnyddio y rhan fwyaf o'u llu yn erbyn Custer. Credir na pharhaodd yr ymladd yn hwy na rhyw hanner awr, a lladdwyd Custer a'i ŵyr i gyd.

Ceir disgrifiad cofiadwy o'r frwydr o safbwynt y Sioux gan Black Elk yn ei hunangofiant *Black Elk Speaks*.
Coluddyn crog chwyddedig yn cael ei dynnu gan llawfeddygon.
Mae **llid y coluddyn crog** (neu **pendics** ar lafar gwlad) yn gyflwr sy'n digwydd oherwydd llid o'r coluddyn crog. Fe'i ddosberthir yn "frys meddygol" ac fel arfer tynnir y coluddyn crog llidus, naill ai trwy laparotomi neu laparosgopi. Heb driniaeth, mae nifer y marwolaethau'n uchel, fel arfer oherwydd llid y ffedog neu beritonitis a sioc. Disgrifiodd Reginald Fitz lid y coluddyn crog llym a chronig gyntaf ym 1886, ac fe'i ystyrir yn achos cyffredin o boen abdomenol llym difrifol dros y byd i gyd. Gwelir math nad ydyw'n llym sy'n a wneir diagnosis cywir arno lid y coluddyn crog yn "llid y coluddyn crog trwst".

Defnyddir y term "ffug-lid y coluddyn crog" er mwyn disgrifio cyflwr sy'n cyffelybu llid y coluddyn crog. Gellir ei gymharu ag *Yersinia enterocolitica*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hobler, K. (1998). *Acute and Suppurative Appendicitis: Disease Duration and its Implications for Quality Improvement* (– Chwiliad Scholar), *Permanente Medical Journal*, Cyfrol 2, Rhifyn 2 (yn en). URL
 [*dolen marw*]
2. ↑  Fitz RH (1886). *Perforating inflammation of the vermiform appendix with special reference to its early diagnosis and treatment*, *Am J Med Sci*, Rhifyn 92 (yn en), tud. 321–46
3. ↑  Cunha BA, Pherez FM, Durie N (2010). *Swine influenza (H1N1) and acute appendicitis*, *Heart Lung*, Cyfrol 39 (yn en), tud. 544. DOI:10.1016/j.hrtlng.2010.04.004. URL
4. ↑  Nodyn:Dyg cylch
Actor a dramodydd yng Nghanada oedd **Leon Pownall** (26 Ebrill 1943 – 2 Mehefin 2006).

Cafod ei eni yn Wrecsam ond symudodd ef a'i deulu i Hamilton, Ontario ym 1957. Perfformiodd yng Ngŵyl Stratford yn ystod y 1960au a dychwelodd i berfformio i'r ŵyl ar sawl achlysur dros y blynyddoedd, ac yn fwyaf diweddar fel cyfarwyddwr yn 2002.

Ysgrifennodd a pherfformiodd Pownall drama un-dyn, "Do Not Go Gentle", am Dylan Thomas. Yn ddiweddarach, perfformiodd Geraint Wyn Davies y ddrama hon yng Ngŵyl Stratford yn 2002 ac oddi-ar Broadway yn 2005.

Mae ei waith ffilm yn cynnwys *Dead Poets Society* (1989) a *Dirty Pictures* (2000). Enwebwyd Pownall am Wobr Gemini am ei rôl Dr. Ewan Cameron yn y gyfres deledu Canadaidd *The Sleep Room* (1998). Ymddangosodd hefyd mewn cyfresi teledu fel *The Beachcombers, Street Legal*, a *Wiseguy*.

Bu farw o gancr yn Stratford yn 2006, yn 63 mlwydd oed.

Drama
-----

* *Do Not Go Gentle*

Ffilmiau
--------

* *Dead Poets' Society* (1989)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 251057939
* LCCN: no97025813
* ISNI: 0000 0003 7141 4860
* BNF: cb166013541 (data)

 |
Roedd y parchedig **Jenkin Alban Davies** (5 Medi 1885 - 18 Gorffennaf 1976) yn offeiriad Anglicanaidd a chwaraewr rygbi rhyngwladol dros Gymru.

Bywyd
-----

Ganwyd Davies yn Aberaeron, Ceredigion a chafodd ei addysg yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Bu'n chwarae dros Glwb Rygbi Abertawe yn 1912 ac yn rhyngwladol i Gymru ar saith achlysur. Ei gap cyntaf oedd yn Chwefror 1913 yn erbyn yr Alban. Fis yn ddiweddarach, sgoriodd ei gais cyntaf yn erbyn Ffrainc. Roedd yn gapten y tîm yr "wyth ofnadwy" yn 1914. Gwasanaethodd fel Caplan yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf efo'r Royal Field Artillery.

Wedi'r rhyfel dychwelodd i'r eglwys a daeth yn ficar Hook, Surrey yn 1924 yn gan olynnu Cymro arall i'r swydd sef William Thomas Havard. Ymfudodd i'r Unol Daleithiau lle gweithiodd hefyd fel meistr ysgol. Bu farw 18 Gorffennaf 1976 yn Los Angeles. Roedd ei hanes yn rhan o raglen S4C ar y "Pymtheg Olaf" yn Nhachwedd 2014 lle cafwyd sgwrs amdano gan ei nai Huw Alban Davies.

**Gemau Rhyngwladol dros Gymru**

* Lloegr 1914
* Ffrainc 1913, 1914
* Iwerddon 1913, 1914
* yr Alban 1913, 1914

Cyfeiriadau
-----------

* London Gazette issue 32995 21 November 1924
* 
* Pymtheg Olaf yn dilyn stori tîm rygbi 1914 S4C Tachwedd 2014

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Baker, J. N. L. (1971). *Coleg yr Iesu, Rhydychen*. London: Oxonian Press Ltd. t. 112. ISBN 0-9502164-0-2.
2. ↑  "Alban Davies". *WRU Searchable Player Archive*. Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru. Cyrchwyd 12 May 2008.[*dolen marw*]