recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Gaius Flavius Valerius Constantius** (250 – 306) oedd ymerawdwr Rhufain yn y gorllewin o 305 hyd 306. Cafodd y llysenw *Chlorus* (gwelw). Ef oedd tad yr ymerawdwr Cystennin I.

Roedd Constantius yn wreiddiol o Illyria. Fe'i ganwyd yn nhalaith Dardania, yn fab i Eutropius, ond ni wyddir llawer am ei ieuenctid. Yn ôl Sieffre o Fynwy yn ei *Historia Regum Britanniae*, dechreuodd Constantius ei yrfa fel seneddwr ieuanc a orfododd Hispania i ildio i'r Ymerodraeth Rufeinig, ond ni ellir ystyried hyn fel hanes dibynadwy.

Yn 272 priododd a Helena a ganed Cystennin iddynt. Gwnaeth Constantius enw iddo'i hun fel milwr ac fel llywodraethwr Dalmatia dan yr ymerawdwr Carus. Dywedir fod Carus wedi ystyried penodi Constantius fel ei olynydd, yn hytrach na'i fab ei hun Carinus. Ar 1 Mawrth 293 enwyd ef fel "Cesar" (is-ymerawdwr) a mabwysiadwyd ef gan yr ymerawdwr Maximianus. Roedd wedi priodi Theodora, merch Maximianus yn 289, ar ôl ysgaru Helena. Fel Cesar, yr oedd yn gyfrifol am daleithiau Gâl a Phrydain.

Roedd Prydain a gogledd Gâl yn ymerodraeth annibynnol ers 286, pan gyhoeddodd Carausius ei hyn yn ymerawdwr. Llwyddodd Constantius i orchfygu byddin Carausius ger Bononia ac adfeddiannu gogledd Gâl. Daliodd Carausius ei afael ar Brydain, ond yn fuan wedyn llofruddiwyd ef gan ei ddirprwy Allectus. Bu Allectus yn rheoli Prydain hyd 296, pan yrrodd Constantius bennaeth Gard y Praetoriwm, Asclepiodotus, i'r ynys i'w hadfeddiannu. Gorrchfygwyd Allectus gan Asclepiodotus, a lladdwyd ef, gan adfer Prydain i'r ymerodraeth.

Yn 298 gorchfygodd yr Alemani yn nhiriogaeth y Lingones (Langres) a chryfhaodd amddiffynfeydd y ffin ar Afon Rhein. Ar 1 Mai 305 daeth yn "Augustus" (prif ymerawdwr) y gorllewin pan ymddeolodd Maximianus. Bu farw y flwyddyn wedyn yn Eboracum (Efrog) yn ystod ymgyrch yn erbyn y Pictiaid a'r Sgotiaid. Cyhoeddodd ei fyddin ei fab Cystennin yn Augustus yn ei le.

Darn arian (*argenteus*) yn dangos delwedd Constantius Chlorus, ac ar yr ochr arall y pedwar Tetrarch yn offrymu i ddathlu buddugoliaeth dros y Sarmatiaid

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Maximianus a Diocletian** | **Ymerawdwr Rhufain**305 – 306*gyda* Galerius | Olynydd:**Cystennin I** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 37720468
* LCCN: n85121423
* ISNI: 0000 0000 7821 0543
* GND: 119159589
* BNF: cb14088921r (data)
* ULAN: 500355677
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Dinas yn ardal Breisgau, yn rhanbarth Breisgau-Hochschwarzwald o dalaith Baden-Württemberg yn yr Almaen yw **Breisach am Rhein**, neu yn fyr **Breisach**. Saif ar lan ddwyreiniol afon Rhein, sy'n ffurfio'r ffîn a Ffrainc yma. Mae tua hanner y ffordd rhwng Freiburg a Colmar, tua 20 km o bob un. Ar ochr arall yr afon, gyda phont yn eu cysylltu, mae Neuf-Brisach yn Alsace, Ffrainc. Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 14,352.

Ceir olion hen sefydliad Celtaidd ar y bryn lle saif yr hen ddinas, ac mae'r enw ei hun o darddiad Celtaidd. Ar un adeg, pan fyddai llif yn yr afon, byddai'r bryn yn troi'n ynys. Dim ond wedi i Johann Gottfried Tulla sythu cwrs yr afon yn y 19g y daeth hyn i ben.

Dechreuwyd adeiladu Eglwys Gadeiriol Sant Steffan yn y 13g, ac yn y 16g roedd Breisach yn gaer bwysig yn perthyn i'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Dinistriwyd rhan helaeth o'r ddinas yn 1793, yn y rhyfeoledd a ddilynodd Chwyldro Ffrainc, ac eto tua diwedd yr Ail Ryfel Byd wrth i'r Cyngheiriaid ymladd i groesi afon Rhein.

Mae cynhyrchu gwin yn bwysig yma, ac mae Badische Winzerkeller eG yn Breisach yn un o seleri gwin mwyaf Ewrop.
Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Colchester**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Colchester yn EssexEtholaeth Colchester yn Essex
* Essex yn LloegrEssex yn Lloegr

Roedd etholaeth o'r enw hwn yn bodoli o 1295 i 1983. Ailsefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1885 (Cyn 1885 dychwelwyd dau aelod seneddol.):

* 1885–1888: Henry John Trotter (Ceidwadol)
* 1888–1892: Lord Brooke (Ceidwadol)
* 1892–1895: Herbert Naylor-Leyland (Ceidwadol)
* 1895–1910: Weetman Pearson (Rhyddfrydol)
* 1910–1929: Laming Worthington-Evans (Ceidwadol)
* 1929–1945: Oswald Lewis (Ceidwadol)
* 1945–1950: George Smith (Llafur)
* 1950–1961: Cuthbert Alport (Ceidwadol)
* 1961–1983: Antony Buck (Ceidwadol)
* 1983: *diddymwyd yr etholaeth*
* 1997–2015: Bob Russell (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: Will Quince (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Carino como Augusto
**Marcus Aurelius Carinus** (bu marw 285) oedd ymerawdwr Rhufain o 283 hyd Gorffennaf 285.

Carinus oedd mab hynaf yr ymerawdwr Carus, a gwnaeth ei dad ef yn llywodraethwr y rhan orllewinol o’r Ymerodraeth Rufeinig. Ymladdodd yn llwyddiannus yn erbyn y llwythi Almaenaidd oedd yn bygwth croesi Afon Rhein, ond yn fuan gadawodd yr ymgyrch i eraill a dychwelodd i Rufain, lle dywedir iddo fyw yn afradlon ac yn ofer. Dywedir iddo briodi naw o weithiau, gan wenwyno’r wraig flaenorol bob tro.

Wedi marwolaeth ei dad, daeth ef a’i frawd Numerian yn gyd-ymerodron. Roedd y milwyr oedd yn gwasanaethu yn y dwyrain dan Numerian yn mynnu cael dychwelyd i Ewrop, a llofruddiwyd Numerian yn Calcedonia. Cyhoeddodd y milwyr Diocletian yn ymerawdwr..

Gadawodd Carinus Rufain a theithiodd tua’r dwyrain gyda’i fyddin. Llwyddodd o orchfygu ymgeisydd arall am yr ymerodraeth, Marcus Aurelius Julianus, yna bu’n ymladd a milwyr Diocletian yn Moesia. Enillodd nifer o fuddugoliaethau, ond yna llofruddiwyd Carinus gan dribwn. Ymddengys fod Carinus wedi dechrau perthynas a gwraig y tribwn ar yr un diwrnod yr oedd ei gŵr wedi ennill buddugoliaeth iddo dros Diocletian yn Margus (Morava). Fodd bynnag mae rhai ffynonellau yn dweud mai Diocletian fu’n fuddugol yn Margas.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Carus** | **Ymerawdwr Rhufain**283 – 285*gyda* Numerian | Olynydd:**Diocletian** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 74647598
* LCCN: no2014032184
* ISNI: 0000 0000 1063 7268
* GND: 118702297
* BNF: cb164908431 (data)

 |
Mae **Buachaille Etive Mor - Stob Dearg** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Linnhe i Loch Etive yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN223543. Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam-fynydd ydy Buachaille Etive Mor.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 22 Rhagfyr 2007.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Am y cymeriad ym Mhedair Cainc y Mabinogi gweler Bendigeidfran fab Llŷr. Gweler hefyd Brân (gwahaniaethu).*

Aderyn yn nheulu'r *Corvidae* yw **Brân**. Nodweddir llawer o aelodau'r teulu yma gan blu, pig a thraed duon ac mae llawer ohonynt yn crawcio â llais cras. Mae rhywogaethau megis Ysgrech y Coed (*Garrulus glandarius*) hefyd yn aelodau o'r *Corvidae*, ond ni ystyrir hwy yn "Frain" yn y defnydd cyffredin o'r gair; mae eu plu hwy yn llawer mwy lliwgar.

Rhai aelodau o'r genws *Corvus*:

* Jac-y-do (*Corvus monedula*)
* Jac-y-do Dauria (*Corvus dauuricus*)
* Brân y Tai (*Corvus splendens*)
* Ydfran (*Corvus frugilegus*)
* Brân Dyddyn (*Corvus corone*)
* Brân Lwyd (*Corvus cornix*)
* Brân y Goedwig (*Corvus macrorhynchos*)
* Brân Fraith (*Corvus albus*)
* Cigfran Yddf-frown (*Corvus ruficollis*)
* Cigfran Gynffondaen (*Corvus rhipidurus*)
* Cigfran (*Corvus corax*)

Gweler hefyd y Frân Goesgoch (*Pyrrhocorax pyrrhocorax*) a'r Frân Bigfelen (*Pyrrhocorax graculus*).

Chwiliwch am ***brân***  
yn Wiciadur.
Dosbarthiad y frân dyddyn
*Corvus corone corone*
Mae'r **Frân dyddyn** (***Corvus corone***) yn aelod o deulu'r brain. Mae un is-rywogaeth, *C. c. corone* yn nythu yng ngorllewin a chanol Ewrop ac is-rywogaeth arall, *C. c. orientalis*, yn nythu yn nwyrain Asia.

Gall fod yn anodd gwahaniaethu rheng y frân dyddyn ac aelodau eraill o deulu'r brain sydd hefyd yn ddu i gyd. Mae'n aderyn tipyn llai na'r Gigfran, 48 – 52 cm o hyd,ac mae pig y frân dyddyn yn deneuach na phig y Gigfran. Mae'r Ydfran yn fwy tebyg i'r frân dyddyn o ran maint, ond gellir gwahaniaethu'r oedolion gan fod darn moel heb blu arno o gwmpas y ffroenau yn yr Ydfran, tra mae'r plu yn dod yr holl ffordd at y pig yn y frân dyddyn. Yr adar ieuanc yw'r anoddaf i'w gwahaniaethu, gan fod pig Ydfran ieuanc yr un fath â'r frân dyddyn; y gwahaniaeth mwyaf defnyddiol yw fod gan yr Ydfran fwy o "dalcen". Mae'r Ydfran fel rheol yn fwy parod i ffurfio heidiau na'r Frân Dyddyn.

Mae'r frân dyddyn yn bwyta bron unrhyw beth sydd ar gael, yn cynnwys anifeiliaid wedi marw ac wyau adar eraill. Adeiledir y nyth mewn coed neu ambell dro ar glogwyni, gan ddodwy 4 - 5 wy.
Amlinelliad o ddyn noeth cawraidd yw **Cawr Cerne Abbas** (Saesneg: *Cerne Abbas giant* neu *The Giant*) sydd wedi'i gerfio ar wyneb bryn o galchfaen ger pentref Cerne Abbas yn Dorset, De-orllewin Lloegr. Nid oes cytundeb gan archeolegwyr am oed y gwaith celf hwn na'i bwrpas, ond mae'n debygol ei fod yn cynrychioli duw Celtaidd ac yn dyddio o gyfnod cynhanes.

Ffigwr anthropomorffaidd ydyw, felly, o ddyn noeth gyda phastwn mawr yn ei law dde. Mae ei freichiau ar led. Nodwedd amlycaf y cerflun yw codiad enfawr y dyn. Mae hyn yn awgrymu i ei fod yn symbol o ffrwythlondeb. Mae eraill yn ystyried fod y Cawr yn perthyn i ddosbarth o dduwdiau a gynrychiolir gan y duw Groeg Ercwlff (neu *Heracles*).

Mae'r ffigwr yn mesur 180 troedfedd (55 m) o daldra a 167 troedfedd (51 m) ar draws. Mae'r ffosydd gwynion sy'n creu'r aamlinelliad yn mesur tua throedfedd ar draws ar gyfartaledd. Mae'r garreg sialc dan y pridd yn golygu fod yr amlinelliad yn wyn ac yn sefyll allan o bell.

Mae tarddiad y Cawr yn ansicr. Mae rhai yn dadlau ei fod yn waith o Oes yr Haearn neu o gyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain. Mae eraill yn cynnig nad ydyw mor hen â hynny mewn gwirionedd. Mae'r cofnod cyntaf ohono yn dyddio o 1694.

Ceir sawl chwedl a thraddodiad llên gwerin am y Cawr yn lleol. Arferai pobl leol godi Pawl Haf ar y safle a byddai parau di-blant yn dawnsio o'i gwmpas er mwyn i'r merched ffrwythloni. Credid y byddai merch a gysgai ar y ffigur yn ffrwythloni a bod modd i gwpl anffrwythlon ddod yn ffrwythlon drwy gael cyfathrach rywiol ar y Cawr, yn enwedig ar ben ei bidyn.

Ers 1922 mae'r Cawr a'r tir o'i gwmpas yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Gallery
-------

* O'r awyrO'r awyr
* O'r awyrO'r awyr
* O'r awyrO'r awyr
* 
* Pidlen y cawrPidlen y cawr
* Trwsio yn 2008Trwsio yn 2008

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Cawr Cerne Abbas Archifwyd 2011-06-29 yn y Peiriant Wayback. ar wefan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol
Awdurdod unedol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Bwrdeistref Redcar a Cleveland** (Saesneg: *Borough of Redcar and Cleveland*). Mae'r awdurdod unedol yn rhan o Awdurdod Cyfun Cwm Tees, gyda Bwrdeistrefi Darlington, Hartlepool, Middlesbrough, a Stockton-on-Tees.

Mae gan yr awdurdod unedol arwynebedd o 245 km², gyda 137,150 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref Scarborough i'r de-ddwyrain, Ardal Hambleton i'r de-orllewin, Bwrdeistrefi Middlesbrough a Stockton-on-Tees i'r gorllewin, a Bwrdeistref Hartlepool i'r gogledd-orllewin. Mae Môr y Gogledd yn gorwedd i'r gogledd o'r fwrdeistref.

Awdurdol unedol Bwrdeistref Redcar a Cleveland yng Ngogledd Swydd Efrog
Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974, fel bwrdeistref **Langbaurgh**, un o'r pedair ardal yn sir an-fetropolitan Cleveland. Ailenwyd yr ardal yn **Langbaurgh-on-Tees** ar 1 Ionawr 1988. Diddymwyd sir Cleveland ar 1 Ebrill 1996, a daeth Langbaurgh-on-Tees yn awdurdod unedol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog, gyda'r enw newydd *Redcar a Cleveland*.

Mae'r trefi mwyaf yn y fwrdeistref yn Redcar, Saltburn-by-the-Sea, a Guisborough, a mae'r fwrdeistref hefyd yn cynnwys trefi llai fel Brotton, Skelton-in-Cleveland a Loftus, yn ogystal â maestrefi dwyreiniol Middlesbrough fel Eston a South Bank. Mae rhan o arfordir Môr y Gogledd yn gorwedd yn y fwrdeistref, a mae'n cynnwys glan ddeheuol aber y Tees. Mae'r ran ogleddol o Barc Cenedlaethol Gweunydd Gogledd Swydd Efrog hefyd yn gorwedd yn rhannau deheuol y fwrdeistref.

Mae'r enw *Cleveland* yn dod o *cliff* + *land*, sy'n golygu "gwlad y clogau". Mae hyn yn cyfeirio at ymyl ogleddol Gweunydd Gogledd Swydd Efrog, sy'n codi yn ne'r ardal.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 7 Hydref 2020
Mae **Coleg Sir Benfro** ac ar lafar, **Coleg Penfro** (Saesneg: *Pembrokeshire College*) yn darparu addysg alwedigaethol amser llawn a rhaglenni Safon Uwch ar gyfer myfyrwyr 14-19 oed ac amrywiaeth o gyrsiau rhan-amser ar gyfer dysgwyr sy'n oedolion a chyflogwyr. Cyfanswm y myfyrwyr cofrestredig mewn addysg amser llawn a rhan-amser yw tua 14,500. Mae'r Coleg hefyd yn cynnig NVQs a rhaglenni achrededig eraill, yn ogystal â Chymhwyster Bagloriaeth Cymru.  Mae rhai cyrsiau yn cael eu hariannu gan Lywodraeth Cymru. Mae'n aelod o rwydwaith y sector, ColegauCymru.

Adeilad
-------

Lleolir y Coleg ym Merlin's Bridge, Hwlffordd sef, prif dref Sir Benfro. Pennaeth y Coleg yw Dr Barry Walters. Arferai'r coleg fod tu ôl i lyfrell y dref a Dew St a Barn St ond mae'r safle bellach yn ganolfan gymunedol a chlwb ieuenctid.

Mae ffreutur y Coleg, a adwaenir fel 'the refectory', wedi'i ryddfreinio i Chartwell's.

Ceir sectorau arbennig i'r campws sef: Atriwm, Gweithdai, Ystafelloedd Celf, Bwyty, Salonau a Meithrinfa 'Bright Start'.

Cyrsiau
-------

Mynedfa Coleg Sir Benfro, Hwlffordd (2008)
Ceir amrywiaeth eang o gyrsiau: ar-lein, Datblygu Staff, Dysgwyr sy'n Oedolion, Lefel Uwch, Prentisiaethau, ac Ymadawr yr Ysgol.

  

Ymysg y meysydd a'r pynciau mae:

|  |  |
| --- | --- |
| * Academi Sgiliau Bywyd
* Addysgu ac Addysg
* Adeiladu a Chrefftau
* Anifeiliaid Cefn Gwlad a'r Amgylchedd
* Busnes
* CDP
* Celfyddydau
* Chwaraeon, Ffitrwydd a Gwasanaethau
* Clybiau Iau
* Cyfrifiadura
* Cymunedol
 | * Dyniaethau ac Ieithoedd
* Ffioedd
* Gwyddoniaeth a Mathemateg
* Iechyd a Diogelwch
* Iechyd a Gofal Plant
* Lefel-A
* Lletygarwch a Thwristiaeth
* Peirianneg
* TGAU
* Trin Gwalt a Harddwch
* Ynni
 |

Chwaraeon
---------

Yr hen Goleg yn Hwlffordd, a leolwyd tu ôl y llyfrgell yn Dew St a Barn St. Mae bellach yn ganolfan gymunedol a chlwb ieuenctid (2008)
Mae'r Coleg yn cynnwys Academi Chwaraeon sy'n darparu hyfforddiant mewn pêl-droed, rygbi a phêl-rwyd.

Y Gymraeg yn y Coleg
--------------------

Er mai Saesneg yw prif iaith weinyddol a dysgu'r Coleg, ceir peth dysgu yn y Gymraeg. Gellir sefyll arholiadau TGAU Cymraeg iaith Gyntaf, a Mathemateg, Lefel A Cymraeg Ail Iaith, Bagloriaeth Gymru a chefnogaeth arall. Ceir elfennau Cymraeg mewn cyrsiau fel Gofal Iechyd a Phrentisiaethau megis Gosodiadau Trydanol sydd wedi ei ddatblygu a hyrwyddo ar y cyd gyda'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pembrokeshire College: Welsh Baccalaureate Archifwyd 2010-01-23 yn y Peiriant Wayback. Retrieved 31 January 2010
2. ↑  "Y Coleg". *Pembrokeshire College*. Cyrchwyd 2023-05-24.
3. ↑  "Cyrsiau". *Pembrokeshire College*. Cyrchwyd 2023-05-24.
4. ↑  "You searched for Yr iaith Gymraeg". *Pembrokeshire College*. Cyrchwyd 2023-05-24.
5. ↑  pembscol (2023-02-15). "Ifan Embraces Role of Ambassador". *Pembrokeshire College*. Cyrchwyd 2023-05-24.
Roedd y **Brythoniaid** (neu'r **Brutaniaid** a hefyd **Brython** fel enw unigol lluosog) yn bobl a'r oedd yn byw yn ynys Prydain i'r de o Ucheldiroedd yr Alban cyn goresgyniad y Rhufeiniaid. Nid un "genedl" oeddynt ond yn hytrach gasgliad o deyrnasoedd annibynnol mawr a bach yn seiliedig ar batrymau llwythol. Mae llawer o ysgrifenwyr wedi anghofio am y Brythoniaid – maen' nhw'n defnyddio termau fel "Celtiaid" neu "Brythoniaid Rhufeinig" gan amlaf.

Erbyn i'r Rhufeiniaid adael yn 410 OC roedd Lladin, iaith y Rhufeiniaid, wedi dylanwadu ar y Frythoneg ac roedd hi'n dechrau newid ei strwythur. Roedd yr iaith yn datblygu a'r ysgogiad i gofnodi gwahanol ddeunydd – ysgrifau am hanes a dirywiad tybiedig y genedl gan y mynach Gildas, canu Taliesin ac Aneirin yn cael eu traddodi ar lafar, a chofnodion a phytiau mewn llawysgrifau eglwysig ac ar feini – yn arwain at gychwyn llenyddiaeth Gymraeg.

Yn llenyddiaeth gynnar Cymru, defnyddir yr enwau "Cymry" a "Brython" (Brythoniaid/Brutaniaid) ochr yn ochr.

Roedd y Cymry'n ymwybodol iawn o'u perthynas â'r Llydäwyr yn Llydaw (fel y tyst yr enw *Breton*) a'r Cernywiaid yng Nghernyw, ynghyd â'u cyd-Frythoniaid yn yr Hen Ogledd. Dros y môr i Lydaw aeth nifer o'r Brythoniaid, yn ôl chwedl Macsen Wledig a ffynonellau eraill, wedi'r goresgyniad Sacsonaidd yn Lloegr – a dyma le ymsefydlodd nifer o'r seintiau Brythonaidd cynnar.

Llyfryddiaeth
-------------

* Geraint Bowen (gol.), *Y Gwareiddiad Celtaidd* (Caerdydd, 1987). Gweler yn arbennig pennod 4, "Y Brydain Rufeinig" gan D. Ellis Evans a phennod 9, "Yr Ymfudo i Lydaw" gan Léon Fleuriot.
* Wendy Davies, *Wales in the Early Middle Ages* (Leicester, 1982)
* John Morris, *The Age of Arthur* (Llundain, 1973)
* Christopher Snyder, *The Britons* (Blackwell, 2003)

Gweler hefyd
------------

* Llwythau Celtaidd Cymru
* Yr Hen Ogledd
* Ynys Brydain

Cyfeiriadau
-----------
Ysgol a choleg preifat yng nghymdogaeth a-Suwane yn Nwyrain Jeriwsalem yw **Coleg Ibrahimieh** (Arabeg: الكلية الابراهيمية بالقدس‎).

Hanes
-----

Daeth Nihad Abu Gharbieh, a oedd yn gweithio fel athro yn Ysgol Ibrahimieh (a oedd yn ysgol genedlaethol) yn chwarter Musrara yn Jeriwsalem, yn unig berchennog yr ysgol ym 1931. Ers hynny mae wedi ehangu i fod yn ysgol gydol oes, drwy gynnwys: ysgol elfennol, ysgol uwchradd a choleg cymunedol sy'n cynnig graddau cysylltiol (diploma) mewn addysg plant, gweinyddu busnes, cyfrifeg a gweinyddiaeth.

Ar 24 Mai 2010, llofnododd y coleg gytundeb academaidd gyda Choleg Busnes Talal Abu-Ghazaleh yn Aman, Gwlad yr Iorddonen .

Cyn-fyfyrwyr nodedig
--------------------

* Adnan al-Husayni

Gweler hefyd
------------

* Addysg yn nhiriogaethau Palesteina

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Nihad 'Ulayyan Abu Gharbieh[*dolen marw*]
2. ↑  TAG-College Launches New Educational Initiative in Jerusalem in Cooperation with Al-Ibrahimieh College
3. ↑  Adnan al-Husayni bio

Dolenni allanol
---------------

* Tudalen hafan y coleg (Arabeg)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 158812303

 |
Mae **Carnedd Llechwedd-llyfn** (neu **Llechwedd-llyfn**) yn gopa mynydd a geir yn Arenig rhwng y Bermo a Betws-y-Coed a'r Bala; cyfeiriad grid SH857446. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 618metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 643 metr (2110 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Mae Syr **Cameron Anthony Mackintosh** (ganed 17 Hydref 1946) yn gynhyrchydd theatrig nodedig o Loegr. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith gyda nifer o sioeau cerdd llwyddiannus. Cafodd ei ddisgrifio gan y New York Times fel "y cynhyrchydd theatrig mwyaf llwyddiannus, dylanwadol a phŵerus yn y byd".

Bywyd personol
--------------

Cafodd ei eni yn Enfield, Llundain gyda'i dad o'r Alban a'i fam o Malta. Cafodd Mackintosh ei fagu yn ffydd Babyddol ei fam. Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Prior Park yng Nghaerfaddon. Mae ei frawd iau, Robert Mackintosh, yn gynhyrchydd hefyd.

Gwyddai ei fod eisiau bod yn gynhyrchydd theatrig ar ôl i'w fodryb fynd ag ef i weld sioe prynhawn o sioe gerdd Julian Slade, "Salad Days" pan oedd yn wyth oed.

Cafodd ei urddo'n farchog yn Rhestr Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd ym 1996, am ei wasanaeth i theatr gerdd.

Ei bartner yw'r ffotograffydd theatraidd Awstralaidd Michael Le Poer Trench. Yn 2006, enwyd Mackintosh fel y 4ydd dyn hoyw agored mwyaf dylanwadol ar Restr Binc "The Independent on Sunday" o'r holl ddynion a menywod hoyw. Cafodd ei roi ar rif 4 yn 2005 hefyd. Mae ef hefyd yn Llywydd "The Food Chain", elusen HIV sydd wedi ei leoli yn Llundain.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The Musical is Money to His Ears"  New York Times. Adalwyd 16-06-2009
2. ↑  Gay Power: The pink list Archifwyd 2020-09-05 yn y Peiriant Wayback. The Independent on Sunday. Adalwyd 16-06-2009

Dolenni allanol
---------------

* *The Sundowe*, Sioe gerdd Albanaidd newydd sy'n cael ei chynhyrchu gan Cameron Mackintosh mewn cyd-weithrediad â Theatr Eden Court Theatre a'r Executive Albanaidd
* Gwefan swyddogol Cameron Mackintosh
* Gwefan swyddogol Delfont Mackintosh

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 79463078
* LCCN: n87807113
* ISNI: 0000 0001 1475 7707
* GND: 12232482X
* BIBSYS: 1084427
* NKC: mzk2007385951

 |
Cell Seán Hogan yn ystod y Rhyfel dros Annibyniaethin
Ffurfiwyd **Byddin Weriniaethol Iwerddon** (1916–22) (neu **Fyddin Gweriniaeth Iwerddon**) (Gwyddeleg: ''***Óglaigh na hÉireann''***; Saesneg: **Irish Republican Army** neu **IRA**). Fe'i ffurfiwyd allan o'r Gwirfoddolwyr Gwyddelig (neu'r *Irish Volunteers*) a sefydlwyd ar 25 Tachwedd 1913. Yn Ebrill 1916 fe lansiwyd Gwrthryfel y Pasg gan y Gwirfoddolwyr.

Adnabyddir Byddin Weriniaethol Iwerddon fel arfer gan y blaenllythrennau Saesneg IRA sef 'the Irish Republican Army'. Roeddent yn cyfrif eu hunain yn fyddin swyddogol Gweriniaeth Iwerddon a sefydlwyd yn 1916 ac yn swyddogol gan y Dáil yn Ionawr 1919. Hwy a ymladdodd Ryfel Annibyniaeth Iwerddon yn erbyn lluoedd arfog y llywodraeth Brydeinig rhwng 1919 a 1921.

Eu harweinydd cyntaf oedd y pencadfridog Michael Collins a garcharwyd am sbel yn Fron-goch ger y Bala. Dywed rhai mai yno, yn y carchar, y lluniwyd y Fyddin Weriniaethol mewn gwirionedd.

Mae rhai'n gwahaniaethu rhwng y Fyddin Weriniaethol cynnar hwn a Byddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon, (y *Provisional IRA*) diweddarach. Ond dywed y gweriniaethwr, wrth gwrs, mai yr un grŵp oeddent o'r cychwyn un.

1921
----

Yn dilyn arwyddo Cytundeb Iwerddon-Lloegr yn 1921, a ddaeth a'r Rhyfel dros Annibyniaeth i ben, holltwyd yr IRA, gan fod rhai o blaid ac eraill yn erbyn y Cytundeb. Ffurfiodd yr aelodau a oedd o blaid y Cytundeb fudiad newydd o'r enw 'y Fyddin Genedlaethol' a sefydlwyd gan Michael Collins, ond roedd mwyafrif yr aelodau'n erbyn y Cytuneb; daethant at ei gilydd i ffurfio Byddin Weriniaethol Iwerddon (1922–69) (*Irish Republican Army*), gan lynnu at yr hen enw. Daeth y ddwy fyddin benben â'i gilydd rhwng 1922 a 1923. Ond yr un oedd nod y ddwy fyddin: ffurfio gwladwriaeth hollol annibynnol o Loegr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Durney 2004, t. 8.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goGwrthryfel y Pasg, Iwerddon 1916 |
| --- |
|  |
| Pobl Gwyddelig | 
* Tomás Ceannt
* Con Colbert
* James Connolly
* Seán Mac Diarmada
* Éilís Ní Fhearghail
* Iarlles Markievicz
* Pádraig Pearse
* Seosamh Máire Pluincéid
* Iarll Plunkett
* Toirdhealbhach Mac Suibhne
* Éamon de Valera

 |
|  |
| Prydeinwyr | 
* Yr Uwchfrigadydd William Lowe
* Ivor Churchill Guest

 |
|  |
| Lleoliadau | 
* Carchar Gwersyll Fron-goch
* Carchar Kilmainham
* Mynwent Glasnevin
* Swyddfa'r Bost Gyffredinol, Dulyn

 |
|  |
| Mudiadau | 
* Byddin Dinasyddion Iwerddon
* Byddin Weriniaethol Iwerddon
* Y Frawdoliaeth Wyddelig Weriniaethol
* Y Gwirfoddolwyr Gwyddelig

 |
|  |
| Digwyddiadau | 
* Datganiad Annibyniaeth Iwerddon

 |

 |
Brenin cyntaf yr Alban unedig, o leiaf yn ôl traddodiad, oedd **Cináed mac Ailpín**, Saesneg: **Kenneth MacAlpin** neu **Kenneth I**, (wedi 800 - 13 Chwefror 858).

Kenneth I
Brenin y Pictiaid oedd Cináed, am ymddengys iddo gyfuno teyrnas y Pictiaid a theyrnas Dál Riata. Roedd brenhinllin yr Alban yn hawlio bod yn ddisgynyddion iddo. Mae ansicrwydd beth yn union oedd ei gysylltiad ef a theyrnas y Pictiaid a Dál Riata, ac a oedd yr uniad yn golygu fod un deyrnas wedi gorchfygu'r llall.

Ystyrir fod teyrnasiad Cináed fel brenin y Pictiaid wedi dechrau yn 843, ond mae'n debyg ei bod yn 848 cyn iddo orchfygu'r olaf o hawlwyr eraill yr orsedd. Dywed rhai ffynonellau ei fod yn frenin Dál Riata cyn dod yn frenin y Pictiaid, ond mae amheuaeth am hyn. Bu farw o gancr yn 858, efallai yn Scone, a chladdwyd ef ar ynys Iona. Er bod traddodiad diweddarach yn ei ddisgrifio fel brenin cyntaf Teyrnas Alba, fel "Brenin y Pictiaid" y mae'r Brutiau yn cofnodi ei farwolaeth. Gadawodd o leiaf ddau fab, Cystennin I, brenin yr Alban ac Áed, ac o leiaf ddwy ferch; priododd un ohonynt Rhun, brenin Ystrad Clud.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 25403330
* GND: 119009234
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **Charles James Thomas** (8 Chwefror, 1864 - 8 Mawrth 1948) yn chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol a chwaraeodd rygbi clwb i Gasnewydd a rygbi gwahodd i'r Barbariaid. Enillodd Thomas naw cap i Gymru.

Cefndir
-------

Ganwyd Thomas yng Nghasnewydd, Sir Fynwy yn blentyn i James Thomas, gwneuthurwr boeleri, ac Ann (née Gapper) ei wraig.

Mewn cyfnod lle fu chware rygbi yn gamp amatur, bu Thomas yn ennill ei gyflog trwy ddilyn yn ôl traed ei dad i weithio fel gwneuthurwr boeleri. Ym 1888 bu bron iddo gael ei ladd wrth ei waith pan syrthiodd darn trwm o foeler arno ei daro'n anymwybodol ac achosi anaf difrifol i'w gefn. Trwy ryw ryfeddod, gwellodd o'i anaf ac ail afaelodd yn ei yrfa fel gwneuthurwr boeleri a chwaraewr rygbi  Erbyn 1939 roedd wedi dod yn dafarnwr ym Mrynbuga.

Gyrfa rygbi
-----------

Ymunodd Thomas â thîm dosbarth cyntaf Casnewydd ym 1885 a thra yn y clwb fe'i defnyddiwyd mewn sawl safle trwy gydol ei yrfa. Chwaraeodd Thomas fel maswr, mewnwr, canolwr, olwr ac asgellwr ac roedd ganddo gyfradd sgôr uchel iawn, gyda 99 cais mewn 215 ymddangosiad i Gasnewydd. Yn ystod tymor anorchfygol Casnewydd 1891/92, bu’n bartner i gapten chwedlonol Cymru, Arthur Gould, yn y canol.

### Gyrfa ryngwladol

Ym 1888, dewiswyd Thomas i gynrychioli Cymru am y tro cyntaf mewn gêm yn erbyn Iwerddon fel rhan o Bencampwriaeth y Pedwar Gwlad 1888. Er i Gymru golli'r gêm cafodd Thomas ei ail-ddewis ar gyfer gem nesaf Cymru yn erbyn y Māoris ar daith yn Abertawe. Enillodd Cymru’r ornest o un gôl a dau gais i ddim, ond roedd Thomas ar y tîm a gollodd pan wynebodd ochr ei glwb, Casnewydd, y Māoris bedwar diwrnod yn ddiweddarach.

### Gemau rhyngwladol

**Cymru**

Chwaraeodd Thomas saith gêm arall dros ei wlad, gan gynnwys pob gêm yn nhwrnamaint 1889 a thwrnamaint 1890. Ym 1890 sgoriodd Thomas ei unig bwyntiau rhyngwladol, pan sgoriodd gais mewn gêm gyfartal yn erbyn Iwerddon yn Lansdowne Road.

Gemau rhyngwladol wedi'u chwarae
Cymru

* Lloegr 1890, 1891
* Iwerddon 1888, 1889, 1890, 1891
* Māori 1888
* yr Alban 1889, 1890

Teulu
-----

Ym 1891 priododd a Jemima Emma Soffe, bu iddynt 10 o blant.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref, 52 Maryport Street, Brynbuga yn 84 mlwydd oed.

Llyfryddiaeth
-------------

* John Billot, *All Blacks in Wales* (Ferndale, Morgannwg: Cyhoeddiadau Ron Jones, 1972)
* David Smith and Gareth Williams, *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1980)
* Terry Godwin, *The International Rugby Championship 1883-1983* (Llundain: Willow Books, 1984)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "SERIOUS ACCIDENT TO A NEWPORT FOOTBALL PLAYER - South Wales Echo". Jones & Son. 1888-04-16. Cyrchwyd 2020-08-29.
2. ↑  Yr Archif Genedlaethol; Llundain; Cofrestr 1939; Cyfeirnod: RG 101 / 7450F
3. ↑  "WALES v IRELAND - South Wales Daily News". David Duncan and Sons. 1888-03-05. Cyrchwyd 2020-08-29.
4. ↑  "Wales v New Zealand Maori: Full record". 2009-12-16. Cyrchwyd 2020-08-30.
5. ↑  Yr Archif Genedlaethol, Llundain Cyfrifiad 1911 ar gyfer 42 Adeline Street Casnewydd Cyf: RG14/587/16
Clawr *Brigyn 2*
Deuawd cerddoriaeth acwstig Cymraeg o bentref Llanrug ger Caernarfon yw **Brigyn**, a sefydlwyd yn 2004 ac sy'n cynnwys dau frawd: Ynyr ac Eurig. Daeth enw'r band o chwarae ar lythrennau eu henwau (**Br**odyr Eur**ig** **Yn**yr). Buont ill dau, hefyd yn aelodau o'r band Epitaff. Lansiwyd eu hail albwm mewn coeden yn Llanymddyfri.

Cymysgedd o gerddoriaeth werin fodern, samplau cerddorol a churiadau electronig sydd i'w glywed gan y brodyr. Mae amrywiaeth eu dylanwadau cerddoroal yn helaeth - o sŵn electronig Bjork, i sŵn gwerinol Simon & Garfunkel ac i gyfansoddwyr clasurol yr 20g. Yn dilyn llwyddiant eu halbwm cyntaf yn 2004 a'r ail yn 2005, bu'r ddau frawd yn teithio o amgylch San Fransisco ac Iwerddon. Yn ystod 2006 fe ryddhaodd y brodyr gasgliad o ganeuon prin ar finyl ac ar iTunes. Yna yn 2007 rhyddhawyd eu halbwm *Ailgylchu*. Yn ogystal â chyfnodau o deithio a pherfformio'n fyw (gan gynnwys llwyfan Gŵyl y Dyn Gwyrdd) bu'r ddau hefyd yn y stiwdio'n recordio eu trydydd albwm llawn. Yna, ar ddiwedd 2008, wedi iddynt lwyddo i dderbyn caniatâd Leonard Cohen, rhyddhawyd fersiwn Cymraeg arbennig o'r gân fyd-enwog 'Hallelujah'. Lansiwyd eu cynnyrch Saesneg cyntaf yn 2010 a hynny ar Fawrth y 1af gyda'i sengl 'One Way Streets', a'r sengl 'Home/ I Need All The Friends I Can Get' ym mis Rhagfyr yr un flwyddyn. Rhyddhawyd *Brigyn 4* yn Nhachwedd 2014, a *Dulog* yn Rhagfyr 2015.

Disgograffi
-----------

### Albymau

* *Brigyn* - 24 Tachwedd 2004 (Gwynfryn Cymunedol)
* *Brigyn 2 -* 2 Hydref 2005 (Gwynfryn Cymunedol)
* *Ailgylchu* - 6 Awst 207 (Gwynfryn Cymunedol)
* *Brigyn 3* - 26 Mai 2008 (Gwynfryn Cymunedol)
* *Brigyn 4* - 24 Tachwedd 2014 (Gwynfryn Cymunedol)
* *Dulog* - 5 Rhagfyr 2015 (Gwynfryn Cymunedol)

### EP/Sengl

* *Brigyn Bach -* 11 Tachwedd 2006 (Gwynfryn Cymunedol)
* *Haleliwia* - 24 Tachwedd 2008 (Gwynfryn Cymunedol)
* *Yr Arth a'r Lloer -* 30 Tachwedd 2009 (Gwynfryn Cymunedol)
* *One Way Streets -* 1 Mawrth 2010 (Gwynfryn Cymunedol)
* *Home/I need all the friends I can get* (Sengl) - 1 Rhagfyr 2010 (Gwynfryn Cymunedol)

### Casgliadau

* Trac *Seren y Cymoedd* yn ymddangos ar albwm *Nadolig Newydd -* 2 Rhagfyr 2006 (Sain)

Dolenni Allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
* Proffil a fideoy band[*dolen marw*] ar wefan Bandit
* Gwefan videos swyddogol
* Proffil y band gan BBC Cymru
* 'Stori Tu ôl i'r Gân': Haleliwia

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Holiadur Brigyn ar wefan y BBC
2. ↑  Brigyn yn tyfu C2 17 Hydref 2005
Velcro hooksBachauVelcro loopsDolenni Mae **caewr bachyn-a-dolen** (fel arfer yn cael ei gyfeirio ato fel **felcro,** sef Cymreigeiddiad o'r nod masnach **Velcro,** er gwaethaf gwrthwynebiad y brand) yn cynnwys dwy elfen: yn nodweddiadol, dwy stribed unionsyth ffabrig (neu, fel arall, "dotiau" crwn neu sgwariau) sydd wedi'u cysylltu i arwynebau croes fel y gellir eu cau. Mae'r cydran gyntaf yn cynnwys bachau bach, mae'r ail yn cynnwys dolenni llai. Pan gaiff y ddau eu gwasgu at ei gilydd mae'r bachau yn dal yn y dolenni a'r ddau ddarn yn cau neu'n rhwymo dros dro. Pan fyddant yn cael eu gwahanu, trwy dynnu neu bilio'r ddau arwyneb ar wahân, mae'r stribedi'n gwneud sŵn "rhwygo" nodedig.

Cafodd y caewr bach-a-dolen gwreiddiol ei greu ym 1941 gan beiriannydd o'r Swistir o'r enw George de Mestral. Daeth y syniad iddo un diwrnod ar ôl dychwelyd o daith hela gyda'i gi yn yr Alpau. Cymerodd olwg fanwl ar bigau (hadau) y cacimwnci a oedd yn glynu i'w ddillad a ffwr ei gi. Archwiliodd nhw o dan ficrosgop, a sylwodd ar eu cannoedd o "fachau" oedd yn glynu i unrhyw beth gyda dolen, fel dillad, ffwr anifeiliaid, neu wallt. Gwelodd y posibilrwydd o rwymo dau ddefnydd mewn ffordd syml pe gallai weithio allan sut i ddyblygu'r bachau a'r dolenni. Mae bachyn-a-dolen yn cael ei weld gan rai fel Steven Vogel  neu Werner Nachtigall  fel enghraifft allweddol o ysbrydoliaeth o natur neu gopïo o fecanweithiau natur (a elwir yn bionics neu biomimesis).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  VELCRO® Brand (2017-09-25), *Don't Say Velcro*, adalwyd 21 Medi 2018
2. 1 2  Stephens, Thomas (2007-01-04). "How a Swiss invention hooked the world". swissinfo.ch. Cyrchwyd 2008-05-09.
3. ↑  McSweeney, Thomas J.; Stephanie Raha (Awst 1999). *Better to Light One Candle: The Christophers' Three Minutes a Day: Millennial Edition*. Continuum International Publishing Group. t. 55. ISBN 978-0-8264-1162-4. Cyrchwyd 9 Mai 2008.
4. 1 2  "About us: History". Velcro.us. Cyrchwyd 13 Tachwedd 2013.
5. ↑  Strauss, Steven D. (Rhagfyr 2001). *The Big Idea: How Business Innovators Get Great Ideas to Market*. Kaplan Business. tt. 15-pp.18. ISBN 978-0-7931-4837-0. Cyrchwyd 9 Mai 2008.
6. ↑  Steven Vogel (1988). *Life's Devices: The Physical World of Animals and Plants*. ISBN 978-0-691-02418-9.
7. ↑  Nachtigall, W. 1974. Mecanweithiau Biolegol Ymlyniad: morffoleg gymharol a bionbeirianneg organau ar gyfer cysylltu Efrog Newydd  : Springer-Verlag
**Camesgoriad** yw marwolaeth embryo neu ffetws cyn iddo allu goroesi'n annibynnol. Mae rhai yn defnyddio toriad o 20 wythnos o feichiogrwydd, ac ar ôl hynny gelwir marwolaeth y ffetws yn Marw-enedigaeth. Symptom mwyaf cyffredin camesgoriad yw gwaedu o'r wain gyda, neu heb, poen. Gellir ystyried camesgoriad mynych hefyd yn fath o anffrwythlondeb.

Gall tristwch, pryder ac euogrwydd ddigwydd ar ôl cam-esgor.

Ymhlith y ffactorau risg ar gyfer cam-esgor mae bod yn rhiant hŷn, camesgoriad blaenorol, dod i gysylltiad â mwg tybaco, gordewdra, diabetes, problemau thyroid, a defnyddio cyffuriau neu alcohol. Mae tua 80% o gamesgoriadau yn digwydd yn ystod 12 wythnos gyntaf beichiogrwydd.

Iechyd Meddwl
-------------

I rai pobl, gall camesgoriad fod yn rhan o’r hyn sy’n achosi problem iechyd meddwl – neu gwneud problem sydd eisoes yn bodoli yn waeth. Efallai y cewch ddiagnosis (fel anhwylder straen wedi trawma) neu brofi symptomau sy’n gwneud bywyd yn anodd am amser hir.

Weithiau gall trawma eich colled achosi meddyliau ymwthiol, ôl-fflachiadau neu hunllefau. Weithiau, beth sy’n digwydd wedyn sy’n cyfrannu at broblemau iechyd meddwl. Mae llawer o bobl yn profi cyfuniad o’r pethau hyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Miscarriage". *nhs.uk* (yn Saesneg). 2018-03-06. Cyrchwyd 2022-03-05.
2. 1 2  "Camesgoriad". *meddwl.org*. 2021-10-01. Cyrchwyd 2022-03-05.
3. ↑  "What are the symptoms of pregnancy loss (before 20 weeks of pregnancy)?". *NICHD* (yn Saesneg). Cyrchwyd 5 Mawrth 2022.
4. ↑  Obstetrics, The Johns Hopkins University School of Medicine Department of Gynecology and; Hurt, K. Joseph; Guile, Matthew W.; Bienstock, Jessica L.; Fox, Harold E.; Wallach, Edward E. (2012-03-28). *The Johns Hopkins Manual of Gynecology and Obstetrics* (yn Saesneg). Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-1-4511-4801-5.
Lôn gul yng nghanol hanesyddol Wrecsam yw **Camfa'r Cŵn** (Saesneg: *College Street*).

Lleoliad
--------

Mae Camfa'r Cŵn yn cysylltu Allt y Dref â Rhes y Deml yng nghalon ganoloesol Wrecsam ar bwys Eglwys San Silyn. Mae'r lôn yn dechrau wrth dafarndy hanesyddol y Cambrian Vaults (nawr o'r enw The Parish) ac yn dringo'r bryn tuag at y grisiau ar ddechrau Rhes y Deml.

Hanes
-----

Mae enw Saesneg y stryd, *College Street*, yn un o nifer o enwau strydoedd eglwysig yng nghanol Wrecsam, gyda Stryt yr Eglwys, Stryt yr Abad, Stryt y Priordy a Rhes y Deml. Yn y gorffennol, roedd Wrecsam yn cael ei rhannu yn Wrexham Abbot, eiddo'r Eglwys, a Wrexham Regis, eiddo'r Goron. 

Mae enw Cymraeg trawiadol y stryd yn cyfeirio at yr angen i atal cŵn rhag mynd i mewn i gyffiniau Eglwys San Silyn. 

Yn wreiddiol roedd rheilffordd Wrecsam i Ellesmere yn rhedeg yn wrth ymyl tafarndy'r Cambrian.

Disgrifiad
----------

Un o'r strydoedd byrraf a mwyaf cul yng nghanol Wrecsam yw Camfa'r Cŵn. Mae gan y stryd gymeriad tebyg i Res y Deml, sydd gyfochr â mynwent Eglwys San Silyn.

Mae dau adeilad rhestredig ar Gamfa’r Cŵn, tafarndai hanesyddol y Commercial a’r Cambrian Vaults. Mae presenoldeb y ddwy dafarn ar y stryd yn dangos pwysigrwydd traddodiadol y diwydiant bragu yn y rhan hon o’r dref.

Lluniau
-------

* Arwydd ddwyieithog sy'n dangos y gwahaniaeth rhwng enwau Cymraeg a Saesneg y strydArwydd ddwyieithog sy'n dangos y gwahaniaeth rhwng enwau Cymraeg a Saesneg y stryd
* Grisiau sy'n arwain i fyny at Res y Deml, ger mynwent Eglwys San SilynGrisiau sy'n arwain i fyny at Res y Deml, ger mynwent Eglwys San Silyn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Seal, Bobby. "Abbot and Regis: a tale of two townships". *Psychogeographic Review*. Cyrchwyd 15 Medi 2022.
2. ↑  "Map of the town of Wrexham in the townships of Wrexham Regis and Wrexham Abbot". *Casgliadywerin.cymru*. Cyrchwyd 15 Medi 2022.
3. ↑  Jones, John Idris (2018). *Secret Wrexham*. Amberley Publishing. ISBN 9781445677002.
4. 1 2  "Cynllun Asesu a Rheoli Nodweddion Ardal Gadwraeth Canol Tref Wrecsam" (PDF). *Wrecsam.gov.uk*. Cyrchwyd 15 Medi 2022.
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Pål Hollender yw ***Buy Bye Beauty*** a gyhoeddwyd yn 2001. Fe'i cynhyrchwyd yn Sweden. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. 

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2001. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *A Beautiful Mind* sef ffilm fywgraffyddol gan Ron Howard. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Pål Hollender ar 20 Gorffenaf 1968 yn Lidköping. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Gothenburg.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Pål Hollender nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Buy Bye Beauty |  | Sweden | Saesneg | 2001-01-01 |
| Pelle Polis |  | Sweden | Swedeg | 2000-01-01 |
| United States of Afganistan |  | Denmarc |  | 2004-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.
Mae **Cnap Chaochan Aitinn** yn gopa mynydd a geir ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NJ145099.

Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2005-12-28 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cnap Chaochan Aitinn***
Mae **Bryn-llin-fawr**, ar lannau *Afon Bryn-llin-fawr* i'r gogledd-ddwyrain o'r Ganllwyd yn ne Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 14.94 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Carnedd y Ddelw** yn gopa mynydd a geir yn y Carneddau yn Eryri; cyfeiriad grid SH708705. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 673 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 688 metr (2257 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Bwrdd dehongli ar lan Cronfa Alwen gyda hanes Y Fuwch Frech
Buwch o lên gwerin Cymru yw'r **Fuwch Frech** neu **Buwch Fraith Hiraethog**.

Yn ei draethawd ar lên gwerin, ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol 1887, disgrifia Elias Owen stori am fuwch hudol o ardal Mynydd Hiraethog. Roedd yn wyn pur gyda brychni pinc ac roedd ganddi gyflwenwad diddiwedd o lefrith. Roedd y fuwch yn darparu llefrith i drigolion yr ardal ond fe'i twyllwyd gan wrach genfigennus a geisiodd ei godro'n sych. Y dilyn hyn fe ddiflannodd y fuwch, gan gerdded i mewn i lyn cyfagos ac fe'i dilynwyd i'r llyn gan ddau Ychen Bannog yr oedd hi'n fam arnynt.

Yn ôl Hugh Evans yn ei lyfr *Y Tylwyth Teg*, trigai'r fuwch—a elwir yn 'Fuwch Fraith Hiraethog' gan yr awdur—"yn rhywle rhwng y Clawdd Newydd a Llyn Dau Ychen." Arferai grwydro o amgylch ardal Uwch Aled a chyflenwi llefrith i'r bobl leol. Ceir hanes yr hen wrach sy'n gyrru'r fuwch yn wallgof am nad oedd ganddi lefrith a sut y diflannodd wedyn i Lyn Dau Ychen.

Mae chwedl y Fuwch Frech yn perthyn i gylch o draddodiadau am wartheg arallfydol a geir yn llên gwerin y Celtiaid: ceir enghraifft arall yng Nghymru yn chwedl Arglwyddes Llyn y Fan. Mae'n bosibl fod y chwedlau hyn yn gof gwerin am un o dduwiesau'r Celtiaid fel Boann, duwies y gwartheg ym mytholeg Iwerddon.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hugh Evans, *Y Tylwyth Teg* (Lerpwl, 1935), tud. 53.
Mae **Bryn-bwch** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 19 Mawrth 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 10.33 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Carnedd y Cribau** yn gopa mynydd a geir yn y Moelwynion yn Eryri; cyfeiriad grid SH676536. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 508 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 591 metr (1939 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Cnap Twt** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Mawrth 1997 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.37 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol