recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ras ŵy ar lwy ar ddiwrnod mabolgampau Ysgol Gynradd Harlescott, ger Amwythig, yn 1952.
Mae **diwrnodau mabolgampau** neu **ddiwrnodau maes** yn ddigwyddiadau a drefnir gan lawer o ysgolion lle mae pobl yn cymryd rhan mewn gweithgareddau chwaraeon cystadleuol, yn aml gyda'r nod o ennill tlysau neu wobrau. Er eu bod gan amlaf yn cael eu cynnal ar ddechrau'r haf, gellir eu cynnal yn nhymor yr hydref neu'r gwanwyn hefyd, yn enwedig mewn gwledydd lle mae'r haf yn galed iawn. Mae ysgolion yn cynnal nifer o ddiwrnodau chwaraeon lle mae plant yn cymryd rhan yn y digwyddiadau chwaraeon.

Mewn nifer o ysgolion, mae'r gystadleuaeth rhwng timau (neu lysoedd) yn nodwedd bwysig o'r mabolgampau. Bydd llysoedd yn aml yn cael eu henwi ar ôl pethau sy'n perthyn i'w hardal a bydd ganddynt bob un ei liw unigryw.

Gall gemau sy'n cael eu chwarae ar ddiwrnodau mabolgampau fod yn eang ac amrywiol. Gallant gynnwys rasys rhedeg syml a rasys hirach ar gyfer pob grŵp oedran yn ogystal â rasys wyau a llwyau. Mae rasys tair coes yn cael eu rhedeg yn ogystal â rasys sach, rasys berfa, a rasys rhieni a phlant.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gordon, Chris. "Mr". *Trophies Awards and Gifts Store*. Trophies Awards and Gifts Store. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-12-20. Cyrchwyd 1 May 2011.
Mae **Newgrange** (Gwyddeleg: *Dún Fhearghusa*) yn fedd cyntedd sy'n rhan o gasgliad o feddau o'r enw *Brú na Bóinne* yn Swydd Meath yn Iwerddon. Newgrange yw'r enwocaf o holl henebion Iwerddon.

Adeiladwyd y bedd tua 3300-2900 CC.. Cloddiwyd y safle rhwng 1962 a 1975 gan yr Athro Michael J O'Kelly, o Goleg Prifysgol Cork. Mae yn domen enfawr o gerrig a thywyrch, gyda chylch o 97 o gerrig mawr o'i gwmpas a mur uchel yn ei gadw yn ei le. Tu mewn i'r domen mae cyntedd hir yn arwain at siamr ar ffurf croes, tua 20 trodfedd o uchder yn ei man ychaf. Cafwyd hyd i weddillion llosg pump o unigolion yn ystod y cloddio.

Newgrange, Swydd Meath, Iwerddon
Newgrange.
Pob blwyddyn ar y diwrnod byrraf, mae'r haul yn tywynnu yn syth ar hyd y cyntedd ac i mewn i'r siambr. Mae hyn yn nodweddu amryw o feddau o'r math yma, megis Maes Howe a Bryn Celli Ddu, heblaw mai ar y diwrnod hwyaf o'r flwyddyn y mae'r haul yn tywynnu i mewn i'r siambr ym Mryn Celli Ddu.

Y garreg ger y fynedfa
Gerllaw'r fynedfa mae carreg fawr gyda phatrymau o linellau sy'n debyg i batrwm triskelion Ynys Manaw, ac a geir hefyd mewn nifer o feddau ar Ynys Môn, er enhraifft Barclodiad y Gawres, sy'n debyg i Newgrange o ran cynllun. Mae nifer o feddau tebyg gerllaw Newgrange. Yr enwocaf o'r rhain yw Knowth a Dowth.

Dolenni
-------
Diwinyddiaeth sydd yn seiliedig ar ddysgeidiaeth ac athrawiaeth yr Eglwys Gatholig Rufeinig yw **diwinyddiaeth Gatholig**. Ei phrif ffynhonnell ydy'r Ysgrythur Lân, hynny yw testunau'r Beibl Cristnogol a gydnabyddir yn ganonaidd gan yr Eglwys Gatholig, ynghyd â'r hyn a elwir y traddodiad sanctaidd. Dywedir bod gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig, yn rhinwedd yr olyniaeth apostolaidd a hawliai'r Pab, awdurdod arglwyddol (Lladin: *magisterium*) i ddehongli'r Beibl.

Cytunwyd ar brif ddysgeidiaeth yr Eglwys Fore mewn cynghorau eglwysig, megis Cyngor Cyntaf Nicaea (325), a chrynhoid credoau'r grefydd mewn cyffesion ffydd, yn enwedig Credo'r Apostolion a Chredo Nicaea. Yn yr Oesoedd Canol, datblygodd diwinyddiaeth Gatholig ar y cyd ag athroniaeth ysgolaeth ym mhrifysgolion Cristnogol Ewrop. Yn sgil Cyngor Trent (1545–63), datblygodd diwinyddiaeth amddiffynnol ymhlith Catholigion mewn ymateb i'r Diwygiad Protestannaidd. Ers yr 16g, cyhoeddir catecismau sydd yn amlinellu athrawiaeth grefyddol yr Eglwys Gatholig Rufeinig.

Diwinyddiaeth systematig
------------------------

Diwinyddiaeth foesol a dysgeidiaeth gymdeithasol
------------------------------------------------

 *Prif erthygl: Dysgeidiaeth gymdeithasol Gatholig*

Diwinyddiaeth ysbrydol a chyfriniaeth
-------------------------------------

Eglwyseg
--------

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Marthaler, Berard L. gol. (1994). "Preface". *Introducing the Catechism of the Catholic Church: Traditional Themes and Contemporary Issues*. New York: Paulist Press. ISBN 978-0-8091-3495-3.
Etholaeth seneddol yn Wiltshire, De-orllewin Lloegr, yw **Devizes**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Devizes yn WiltshireEtholaeth Devizes yn Wiltshire
* Wiltshire yn LloegrWiltshire yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth yn wreiddiol fel bwrdeistref seneddol yn y 13g a hyd at 1868 dychwelodd ddau aelod seneddol, ac un aelod ar ôl hynny. Daeth yn etholaeth sirol yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1868:

* 1868–1885: Thomas Bateson (Ceidwadol)
* 1885–1892: Walter Long (Ceidwadol)
* 1892–1895: Charles Hobhouse (Rhyddfrydol)
* 1895–1906: Edward Goulding (Ceidwadol)
* 1906–1910: Francis Rogers (Rhyddfrydol)
* 1910–1918: Basil Peto (Unoliaethol)
* 1918–1923: Cory Bell (Unoliaethol)
* 1923–1924: Eric Macfadyen (Rhyddfrydol)
* 1924–1945: Percy Hurd (Ceidwadol)
* 1945–1955: Christopher Hollis (Ceidwadol)
* 1955–1964: Percivall Pott (Ceidwadol)
* 1964–1992: Charles Morrison (Ceidwadol)
* 1992–2010: Michael Ancram (Ceidwadol)
* 2010–2019: Claire Perry (Ceidwadol)
* 2019–presennol: Danny Kruger (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Mae **Devonport** yn un o faestrefi Auckland, Seland Newydd ar ochr ogleddol Harbwr Waitemata ac ar lethrau Takarunga. Mae gwasanaeth fferi rheolaidd yn cyrraedd o Auckland, 12 munud i ffwrdd, ac yn mynd ymlaen at Ynys Waiheke. Enwyd Devonport ar ôl Devonport, Plymouth, ac mae'n gartref i Lynges Seland Newydd ac i'r amgueddfa y llynges ym Mae Torpedo. Mae olion milwrol tanddaearol ar Ben y Gogledd.

Adeiladwyd 'Y Bwncer', safle rheoli milwrol, ar ben Takarunga, pan ddisgwylwyd ymosodiad o Rwsia ym 1891. Erbyn hyn, defnyddir yr adeilad gan glwb gwerin a chlwb canu gwlad.

Hanes
-----

Sefydlwyd pentre Maori yn y 14g. Roedd y safle'n ddelfrydol ar gyfer pysgota a thyfu kumara. Ar lan y môr mae cofeb i Waka Tainui, un o saith Waka (teithiau), sydd wedi dod â'r Maori o Hawaii i Seland Newydd. Daeth mewnfudwyr o Ewrop yn 1840au, yn rhoi enw ‘Flagstaff’ i’r ardal ar ôl iddynt osod un ar ben Takarunga.

Cludiant
--------

Mae fferiau’n mynd rhwng Auckland a Devonport bob hanner awr. Mae’r siwrnai’n cymryd 12 munud, ac mae rhai ohonynt yn myynd ymlaen at Ynys Waiheke ac Ynys Rangitoto.

Mae gwasanaethau bws yn cysylltu'r dref efo gweddill ochr gogleddol y harbwr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan visitdevonport". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-01-23. Cyrchwyd 2016-01-24.
2. ↑  Gwefan Clwb Gwerin Devonport
3. ↑  "Tudalen hanes Maori ar wefan visitdevonport". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-01-23. Cyrchwyd 2016-01-24.
4. ↑  Gwefan Fullers
5. ↑  "Gwefan Cyfeiriadur Devonport". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-04-19. Cyrchwyd 2018-04-30.

Dolen allanol
-------------

* Gwefan Devonport
Roedd **Mouloud Feraoun** (8 Mawrth 1913 – 15 Mawrth 1962) yn llenor Berber yn yr iaith Ffrangeg o Algeria, a aned yn nhref Tizi Hibel yn Uwch Kabylie.

Ei fywyd
--------

Wedi cyfnod o astudio yn *école normale* Algiers, treuliodd rai blynyddoedd yn athro ysgol cyn cael gwaith fel arolygydd canolfannau addysg. Roedd yn adnabod y llenor Ffrengig Albert Camus ac yn llythyru â fo yn 1951. Enillodd y *Prix populiste* yn 1953 am ei nofel *La Terre et le sang*. Ar ddiwedd y rhyfel annibyniaeth yn Algeria cafodd Mouloud a phump o'i gyd-arolygyddion addysg ei lofruddio gan asasin o'r OAS de eithafol yn y Château Royal, Algiers.

Ei waith
--------

Prif destun ei waith yw'r ymchwil am hunaniaeth Berber a'r gwrthdaro anorfod rhwng yr hen a'r newydd yng nghyd-destun trefedigaeth. Un o'i weithiau gorau yw *Jours de Kabylie*, sy'n gyfres o frasluniau o fywyd mewn tref fach ddi-nod yng nghefngwlad Algeria, seiliedig i raddau helaeth ar ei brofiadau ei hun.

Llyfryddiaeth
-------------

* *La Terre et le sang* (1953). Nofel.
* *Le Fils du pauvre* (1954). Nofel. (cyfieithiwyd i'r Saesneg: *The Poor Man's Son*, University of Virginia Press)
* *Les chemins qui montent* (1957). Nofel.
* *Les Poèmes de Si Mohand* (1960). Golygiad o ddetholiad o gerddi gan y bardd iaith Berber Si Muhand U M'hand.
* *Journal, 1955-1962* (1962). Dyddiadur.
* *Jours de Kabylie* (1968). Straeon byrion a brasluniau.
* *Lettres à ses amis* (1969). Llythyrau.
* *L'Anniversaire* (1972).

Dolen allanol
-------------

* Adolygiad o *The Poor Man's Son*, cyfieithiad o *Le Fils du pauvre* Archifwyd 2006-02-12 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 172614416
* LCCN: n79103905
* ISNI: 0000 0001 2271 7676
* GND: 118683276
* SELIBR: 52988
* SUDOC: 026861674
* BNF: cb13091444d (data)
* NKC: ola2009507867
* BNE: XX1532881

 |
Mae **masoprocol** yn gyffur antineoplastig a ddefnyddir i drin tyfiannau ar y croen sydd wedi’u hachosi drwy amlygu i’r haul. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₈H₂₂O₄.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- caleden

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Masoprocol, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- meso-NDGA
 - meso-beta,gamma-dimethyl-alpha,delta-bis(3,4-dihydroxyphenyl)butan
 - meso-4,4'-(2,3-dimethyltetramethylene)dipyrocatechol
 - meso-4,4'-(2,3-dimethyl-1,4-butanediyl)bis(pyrocatechol)
 - meso-4-[4-(3,4-dihydroxyphenyl)-2,3-dimethylbutyl]benzene-1,2-diol
 - meso-2,3-bis(3,4-dihydroxyphenylmethyl)butane
 - meso-1,4-bis(3,4-dihydroxyphenyl)-2,3-dimethylbutane
 - Masoprocolum
 - erythro-nordihydroguaiaretic acid
 - CHX-100

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Masoprocol". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Mae **Mosg Al-Sham'ah** neu **Mosg Bab ad-Darum** yn fosg hanesyddol wedi'i leoli yn Hayy al-Najjarin (Cymdogaeth y Saer) yn Chwarter al-Zaytun yn Hen Ddinas Gaza. Mae ei enw Sham'ah yn cyfieithu fel "Cannwyll," er nad yw tarddiad yr enw yn hysbys. Nid oes gan y mosg finaret. Fe'i hadeiladwyd ar 8 Mawrth 1315 gan Lywodraethwr Mamluk yn Gaza, Sanjar al-Jawli.

Hanes
-----

Roedd yr arysgrif ar y mosg sy'n nodi ei waddol gan al-Jawli a'r swltan Mamluk sy'n teyrnasu ar y pryd, al-Nasir Muhammad, yn wreiddiol yn perthyn i fosg al-Jawli a adeiladwyd o'r blaen. Dinistriwyd y mosg hwnnw ym 1799, yn ystod goresgyniad Napoleon o Gaza. Yna defnyddiwyd ei gerrig ar gyfer edifices eraill yn Gaza tra bod ei arysgrif ynghlwm wrth Fosg al-Sham'ah. Ers ei adeiladu yn y 14g, mae Mosg al-Sham'ah wedi mynd trwy nifer o atgyweiriadau ac adferiadau.

Ym 1355 ymwelodd Ibn Batutah ag ef a wnaeth y nodyn a ganlyn: "Roedd gan Gaza fosg dydd Gwener hardd (Mosg Enfawr Gaza), ond y dyddiau hyn cynhelir gwasanaeth dydd Gwener yn y mosg a adeiladwyd gan yr amir al-Jawli. Mae'n cain. adeilad, wedi'i adeiladu'n gryf ac mae ei bwlpud o farmor gwyn. "Mae ysgolhaig Islamaidd o’r 15fed ganrif al-Sakhawi yn crybwyll mai Khatib Yusuf al-Ghazzi oedd imam y mosg ym 1440-41.

Cyrch filwrol
-------------

Dinistriwyd Mosg Al-Sham'ah (ail fosg hynaf Gaza) i adfeilion ar 23 Gorffennaf 2014 gan luoedd Israel.

Darllen pellach
---------------

* Meyer, Martin Abraham (1907). *History of the city of Gaza: from the earliest times to the present day*. Columbia University Press.
* Sharon, Moshe (2009). *Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae, G*. **4**. BRILL. ISBN 90-04-17085-5.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Sharon, 2009, p. 34
2. ↑  Meyer, p. 150
3. ↑  Sharon, 2009, p. 84
4. ↑  Sharon, 2009, pp. 84 -85
5. ↑  Sharon, 2009, p. 85
6. ↑
Ystafell â chelfi, gan gynnwys dresel Gymreig, yn y 1910au.
Ystafell fwyta mewn tŷ yn Rhaeadr Gwy yn y 1910au.
Yn debyg i bensaernïaeth a dillad Cymru, traddodiad cyntefig a gwerinol ar y cyfan sydd gan Gymru o ran ei dodrefn.

Cistiau
-------

Ffurf ar gist sydd yn unigryw i Gymru yw'r coffer bach neu gist Feibl Gymreig, a ddefnyddid i gadw'r Beibl teuluol a dogfennau pwysig.[1]

Cypyrddau
---------

Yn yr 16g roedd y cwpwrdd deuddarn yn boblogaidd yng Nghymru. Cafwyd hefyd y cwpwrdd tridarn, a defnyddiwyd y rhain i gadw ac arddangos llestri arian a phiwter a chrochenwaith. Yn ddiweddarach cafodd drysau gwydr eu gosod ar gypyrddau.[1] Datblygodd y ddresel Gymreig yn ffurf benodol ar ddresel i arddangos llestri.

Byrddau
-------

Yn hanesyddol, cedwid byrddau trestl yn y neuadd a'r bwthyn fel ei gilydd. Yn ddiweddarach daeth byrddau cadarn, gyda choesau parhaol ac estynyddion, yn gyffredin.[1]

Seddau
------

Am amser maith, eisteddai'r werin ar feinciau yn eu tai. Datblygodd cadeiriau o seddau bocs.[1] Gwneid cadeiriau cefn ffyn yng Nghymru ers y 13g.

Gwlâu
-----

Bu crud pren y baban yn drysor teuluol ymhlith y werin Gymreig.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  Mary Eirwen Jones, *Welsh Crafts* (Llundain: Batsford, 1978), tt. 68–69.
Hen ganolfan grefyddol ger Ioaninna yn nhalaith Epiros (Epirus), gogledd-orllewin Gwlad Groeg.

Ystyrid Oracl y duw Zeus yn Dodona fel un o'r rhai hynaf yn Ngwlad Groeg ac roedd yn mwynhau parch mawr ymhlith y Groegwyr. Mae'r bardd Groeg Homer yn cyfeirio at "Dodona gaeafol" yn yr Iliad ac yn yr Odyssey. Dywed y daearyddwr Strabo fod yr oracl wedi cael ei symud yno o Skotoussa yn Thessaly ar orchymyn y duw Apollo, ond yn ôl yr hanesydd Herodotus sefydlwyd yr oracl ar ôl i golomen o Thebes (yn yr Aifft) lanio ar hen dderwydden a dyfai yno. Aeth y golomen arall i deml enwog Jupiter Ammon yn yr Aifft (ger tref werddon Siwa heddiw).

Yn ôl Homer eto gwasanaethid yr oracl gan offeiriaid, y *selloi*, nad olchant eu traed ac a gysgai ar y llawr, ond yn erbyn y cyfnod clasurol gwasanaethai offeiriadesau yno. Roeddent yn daroganu ar ôl disgyn mewn perlewyg, fel y bythones yn Delphi. Mae Herodotus yn dweud fod yr oracl yn siarad trwy sibrwd dail y dderwydden.

Cafodd y safle ei gloddio am y tro cyntaf yn 1875 ac ers 1952 mae Gwasanaeth Archaeolegol Gwlad Groeg wedi cloddio yno yn achlysurol.

Y prif olion sydd i'w gweld yno heddiw yw'r Theatr (mewn lliw oren ar y map), a godwyd yn amser Pyrrhus (297 CC-272 CC), yr acropolis (lliw brown), Teml Aphrodite (rhif 10 ar y map) a safle'r oracl ei hun, Temenos Zeus Naios (rhif 11 ar y map). Mae yno hefyd basilica cynnar (rhif 16).

Temenos Zeus yn Dodona
Map o'r safle

Llyfryddiaeth
-------------

* Stuart Rossiter (gol.), *Greece* yn y gyfres *Blue Guides* (Llundain, 1973). Disgrifiad manwl o'r safle, gyda mapiau.
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902)
'Da pluog' neu 'ffowls' yw'r hen enwau ar **ddofednod**, sef pob math o ieir, gwyddau a thyrcwn sydd wedi'u dofi (Saesneg: *fowls*, *poultry*). Gair cymharol newydd ydyw, ac fe'i cofnodwyd am y tro cyntaf yn 1828.[1]

Daeth ieir a gwyddau i Brydain yn y cyfnod Celtaidd; hwyaid gyda'r Normaniaid a thyrcwn yn yr 16g. Megid ieir yn wreiddiol ar gyfer ymladd ceiliogod ag am eu hwyau a'u cig. Parhaodd ymladd yn boblogaidd, mewn talyrnau pwrpasol, tan ei anghyfreithloni yn 1849. Datblygwyd nifer fawr o wahanol fridiau o ieir ac fe'u cedwid ar bob fferm, tyddyn a llawer o erddi-cefn pentrefol tan ganol yr 20g. Ers hynny cynyddodd ffermio dwys lle cedwir degau o filoedd o ieir dan do. Ceir llawer o rigymau a choelion am ieir ac erys eu dangos mewn sioeau yn boblogaidd.

Yng Nghymru
-----------

Dan Gyfraith Hywel pennid cosb o ŵy ac ailblannu'r cnwd a ddifrodwyd ar berchennog gŵydd a grwydrodd i gae ŷd cymydog. Defnyddid adain gŵydd i hel llwch; y bluen fel cwilsyn ysgrifennu ac i wneud saethau; rhannau o'r llafn mewn offerynnau chwyth neu yn deth i oen amddifad sugno drwyddi a rhoddid y manblu mewn clustogau a gwely plu. Defnyddid saim gŵydd i ystwytho lledr, iro peiriannau ac yn feddyginiaeth i ddyn ac anifail. Cedwid llawer o wyddau ar diroedd comin yn y 18g a cherddwyd llawer ohonynt i Loegr gan borthmyn fyddai'n rhoi pyg a thywod i arbed traed yr adar wrth deithio. Pesgid llawer o wyddau ar gyfer marchnad y Nadolig ac roedd y diwrnod pluo yn achlysur cymdeithasol pwysig cyn i'r twrci eu disodli. Ceir un brîd Cymreig o ŵydd - y Brecon buff.

Adar buarth eraill oedd hwyaid, ieir gini a thyrcwn. Addaswyd y twrci ar gyfer ffermio dwys ac ers canol yr 20g ef yw prif aderyn bwrdd y Nadolig. Cedwid peunod ar rai ffermydd, fel sioe yn bennaf, ond hefyd am eu bod yn lladd nadroedd. Ar ddiwedd yr 20g mentrodd rhai amaethwyr Cymreig gadw estrysod am eu cig a'u plu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriadur Prifysgol Cymru (GPC); adalwyd 26 Mai 2017.

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun a sgwennwyd ac a briodolir i Twm Elias ac a uwchlwythwyd ar Wicipedia gan Defnyddiwr:Twm Elias. Cyhoeddwyd y gwaith yn gyntaf yn : Gwyddoniadur Cymru (Gwasg y Brifysgol).*
*Am leoedd eraill o'r enw "Merthyr", gweler Merthyr (gwahaniaethu).*
Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Merthyr Mawr**. Fe'i lleolir rhai milltiroedd i'r de o dref Pen-y-bont ar Ogwr, ar lan ogleddol Afon Ogwr.

Ystyr y gair *merthyr* yn yr enw yw 'eglwys (ar feddrod sant)'. Ceir croesau eglwysig wedi'u cofrestru gan Cadw yn yr eglwys, sef Croes Merthyr Mawr a Croes Tythegston.

Gerllaw'r pentref ceir Tywyn Merthyr Mawr, lle saethwyd rhai golygfeydd i'r ffilm enwog *Lawrence of Arabia*. Dyma'r ail dywyn mwyaf yn Ewrop, o ran uchder.

Eglwys Sant Teilo, Merthyr Mawr
Yn ogystal mae dau gastell canoloesol, Castell Ogwr a Castell Candleston, yn daith gerdded hawdd i ffwrdd. Y pentref agosaf yw Ewenni, lle ceir Priordy Ewenni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Sarah Murphy (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Jamie Wallis (Ceidwadwyr).

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

  


| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Merthyr Mawr (pob oed) (267)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Merthyr Mawr) (32)** |    | 12.3% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Merthyr Mawr) (214)** |    | 80.1% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Merthyr Mawr) (21)** |    | 20.6% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
2. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014
3. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
5. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
6. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr**

**Trefi**  

Maesteg  **·** Pen-coed  **·** Pen-y-bont ar Ogwr  **·** Pontycymer  **·** Porthcawl
  
**Pentrefi**  

Abercynffig  **·** Abergarw  **·** Betws  **·** Blaengarw  **·** Bracla  **·** Bryncethin  **·** Brynmenyn  **·** Caerau  **·** Cefncribwr  **·** Cwmogwr  **·** Cynffig  **·** Drenewydd yn Notais  **·** Gogledd Corneli  **·** Heol-y-cyw  **·** Llangeinwyr  **·** Llangrallo  **·** Llangynwyd  **·** Melin Ifan Ddu  **·** Merthyr Mawr  **·** Mynyddcynffig  **·** Nant-y-moel  **·** Notais  **·** Pen-y-fai  **·** Y Pîl  **·** Price Town  **·** Sarn  **·** Ton-du  **·** Trelales  **·** Ynysawdre
Ffeminist a swffragét Americanaidd oedd **Doris Stevens** (26 Hydref 1892 - 22 Mawrth 1963) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched. Hi oedd aelod benywaidd cyntaf Sefydlaid y Gyfraith Rhyngwladol, America (*American Institute of International Law*) a chadeirydd cyntaf Comisiwn Menywod Traws-America (*Inter-American Commission of Women*).

Fe'i ganed yn Omaha ar 26 Hydref 1892 a bu farw yn Ninas Efrog Newydd.

Ymgyrchu
--------

Daeth Stevens i gymryd rhan yn y frwydr am bleidlais (etholfraint) tra roedd yn fyfyriwr yng Ngholeg Oberlin. Ar ôl graddio gyda gradd mewn cymdeithaseg ym 1911, bu'n dysgu am gyfnod byr, cyn dod yn drefnydd rhanbarthol llawn amser ar gyfer Undeb y Merched yn Undeb y Merched Americanaidd ar gyfer Ymrwymiad Menywod (CUWS) (enw yn yr iaith wreiddiol: *National American Woman Suffrage Association's Congressional Union for Woman Suffrage (CUWS)*). Pan dorrodd CUWS o'r rhiant-sefydliad ym 1914, daeth Stevens yn strategaethydd cenedlaethol. Hi oedd yn gyfrifol am gydlynu cyngres y merched, a gynhaliwyd yn arddangosfa'r *Panama Pacific Exposition* ym 1915. Pan ddaeth CUWS yn Blaid y Menywod Cenedlaethol (NWP) ym 1916, trefnodd Stevens gynrychiolwyr ar gyfer pob un o'r 435 Dosbarth Cynghreiriol.

Doris Stevens, 1916
Rhwng 1917 a 1919, roedd Stevens yn gyfranogwr blaenllaw yn yr hyn a alwyd yn "y Gwliedydd Tawel" (*Silent Sentinels*) yn y Tŷ Gwyn, gyda Woodrow Wilson yn Arlywydd, gyda'r nod i annog gwelliant cyfansoddiadol a fyddai'n rhoi'r hawl i fenywod gael bwrw eu pleidlais. Fe'i harestiwyd sawl gwaith am ei rhan ym mhrotestiadau'r y Gwliedydd Tawel. Ysgrifennodd gofnos o'r digwyddiadau, *Jailed for Freedom* yn 1920.

Cafodd ei thaflu allan o'r CIM yn 1938, a Blaid Cenedlaethol y Merched yn 1947, dros anghydfodau polisi, daeth Stevens yn is-lywydd Cynghrair Lucy Stone ym 1951, y bu'n aelod ohoni ers y 1920au. Parhaodd i ymladd dros achosion ffeministaidd nes iddi farw yn 1963.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad geni: "Doris Stevens". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
2. ↑  Dyddiad marw:. "Doris Stevens". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
3. ↑  Galwedigaeth: *Národní autority České republiky*. dyddiad cyrchiad: 19 Rhagfyr 2022. *Národní autority České republiky*. dyddiad cyrchiad: 19 Rhagfyr 2022. *Národní autority České republiky*. dyddiad cyrchiad: 19 Rhagfyr 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 47125048
* LCCN: n86114756
* ISNI: 0000 0000 3596 3377
* GND: 1097790916
* SUDOC: 15927480X
* NKC: mub20191019765

 |
Mae llawer o bobl yn mudo i dinasoedd ar gyfer swyddi
Pobl yn symud o le i le yw **mudo dynol**, sef newid cartref fel rheol. Serch hynny gall mudo olygu symud dros dro - rhai dyddiol neu tymhorol yn ogystal â newidiadau parhaol rhwng gwledydd neu o fewn gwlad.

Mudo rhyngwladol parhaol yw'r symudiad rhwng gwledydd, mewnfudwyr yw pobl sy'n cyrraedd gwlad ac ymfudwyr yw'r pobl sy'n gadael gwlad. Ers cychwyn y 21g gwelwyd mwy a mwy o ffoaduriad amgylcheddol yn dianc rhag effeithiau newid hinsawdd.

Mae yna ddau fath o fudo dynol yn y byd:

* Mudo gwirfoddol
* Mudo gorfodol

Enghraifft o fudo gorfodol
--------------------------

Mae poblogaeth yr Ynys Montserrat yn esiampl da o fudo gorfodol. Yn 1996 echdorodd llosgfynyddoedd Soufriere. Cafodd y prifddinas Plymouth, y maes awyr a nifer o bentrefi eu dinistrio gan y llifau pyroclastig. Symudodd dros hanner y boblogaeth i'r ynysoedd eraill megis Antigwa.

Enghraifft o fudo gwirfoddol
----------------------------

Gwelir mwy o fudo gwirfoddol yn y gwledydd MEDd nag yn y gwledydd LlEDd. Esiampl o hyn yw symud o'r Deyrnas Unedig i Awstralia. Mae’r hinsawdd yn fwy pleserus, ardaloedd byw yn fwy dymunol ac mae gan Awstralia economi cryf oherwydd cynnydd yn y diwydiant mwyngloddio.

Gweler hefyd
------------

* Mewnfudiad anghyfreithlon
* Mudo o fewn y Deyrnas Unedig
Dante a Beatrice yn syllu ar rannau uchaf y Nefoedd; llun gan Gustave Doré ar gyfer y *Divina Commedia*.
Enw a ddefnyddir mewn nifer o grefyddau am fan lle mae eneidiau'r meirwon yn mwynhau bywyd ar ôl marwolaeth yw **Nefoedd** neu **Nef**. Fel rheol mae'n fan lle mae enedidiau'r sawl sydd wedi byw bywyd da yn cael eu gwobrwyo, mewn gwrthgyferbyniad ag Uffern lle4 mae eneidiau drygionus yn cael eu cosbi. Gall "nefoedd" heb briflythyren fod yn air arall am yr wybren. Enw arall a ddefnyddir am y Nefoedd yn aml yw Paradwys, er fod ystyr wreiddiol y gair hwnnw yn wahanol.

Y crefyddau Abrahamig
---------------------

### Iddewiaeth

### Cristnogaeth

Syniad a gysylltir yn arbennig a'r Eglwys Gatholig yw fod rhai eneidiau yn mynd yn syth i'r Nefoedd tra mae eraill yn gorfod mwynd trwy'r broses o buredigaeth yn y Purdan yn gyntaf. Cred rhai enwadau Cristnogol eraill yn y posibilrwydd o ryw fath o broses o buro eneidiau ar ôl marwolaeth.

### Islam

Disgrifir y Nefoedd yn Islam (Ar.:جنة, al-janna, djanna (yr ardd)) fel gardd. Yn y swra "Y Credinwyr", dywedir fod saith lefel i'r Nefoedd, ac mewn rhannau eraill o'r Coran sonir am afonydd o wîn, llaeth, mêl a dŵr.
*Erthygl am yr ardal hanesyddol yw hon. Am y pentref gweler Meisgyn, Rhondda Cynon Taf.*
Cwmwd canoloesol a bro ym Morgannwg, de Cymru, yw **Meisgyn**. Mae'n gorwedd ar lan orllewinol afon Taf. Gyda Glyn Rhondda roedd yn un o ddau gwmwd Cantref Penychen. Defnyddir yr enw o hyd am y fro.

Ffiniai Meisgyn â'r Cantref Mawr, Brycheiniog, i'r gogledd, Senghennydd i'r dwyrain, a Glyn Rhondda i'r de a'r gorllewin.

Wedi cwymp Teyrnas Morgannwg parhaodd Iestyn ap Gwrgant i reoli Meisgyn dan wyneb y Normaniaid. Yn 1246 cipiodd Richard de Clare y cwmwd a chododd gastell yn Llantrisant i'w rheoli. Ar ddiwedd y 13g a dechrau'r ganrif olynol, Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn Bren, m. 1317) oedd arglwydd Meisgyn a Senghennydd. Cododd mewn gwrthyfel ond cafodd ei ddienyddio yn 1317. Yn ddiweddarach yn y ganrif rhanwyd y cwmwd yn ddwy faenor, sef Pen-tyrch a Chlun.

Yn 1536 unwyd Meisgyn a Glyn Rhondda i greu hwndrwd Meisgyn. Yno, yng Nghwm Cynon, tyfodd un o ganolfannau cynharaf y diwydiant haearn yng Nghymru.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
Clawr DVD 1994/5
Mae ***New Cutie Honey*** (新・キューティーハニー, *Shin Kyūtī Hanī*, sydd wedi'i gyfieithu'n swyddogol yn ***New Super Android Cutey Honey*** neu ***New Cutey Honey***) yn gyfres anime o Japan a gafodd ei gyhoeddi yn 1994, fel rhan o'r *franchise* "Cutie Honey" gan Go Nagai.

Cafodd y ffantasi erotig yma ei ysbrydoli gan y gyfres *Cutie Honey* cynharach a ymddangosodd ar y teledu yn 1973. Dyma'r unig *Honey anime* sydd wedi ymddangos yn yr Unol Daleithiau. OVA *(original video animation)* ydoedd o yn wreiddiol ar gyfer fideo yn y cartref. Cafodd y fersiynau ffil eu rhyddhau gan ADV Films yn yr UDA ac wedi eu gwerthu ym Mhrydain, Ffrainc, yr Eidal, Awstralia a Seland Newydd.

Mae'r stori'n dilyn yr arwres Honey Kisaragi a'i ffrindiau o deulu Hayami, wrth iddi baffio yn erbyn pobl ddrwg mewn dinas *Cosplay*. Robot android ydy Honey efo dyfais y tu mewn iddi sy'n caniatau iddi hi drawsffurfio i wahanol ffurffiau neu alw pwerau neu arfau iddi eu defnyddio nhw pan mae'n gweiddi "Honey Flash!" Roedd 8 episod yn y gyfres cyntaf, yr olaf yn 1995. Daeth DVD allan yn 2004.

Gweler hefyd
------------

* Futari Ecchi
Y tri math o dojutsu: Rinnegan, Byakugan, Sharingan
Techneg genetig y llygaid yw **dojutsu** (瞳術 - Japaneg) yn y gyfres anime a manga *Naruto*. Gelwir dechnegau genetig Kekkei Genkai, a gyfieithir fel techneg sydd ar gael o fewn llinell gwaed. Mae yna tri math o dojutsu: Sharingan, Rinnegan, a Byakugan.

Effeithiau
----------

Er bod y tri math o dojutsu yn wahanol i'w gilydd, mae gan y tri dechnegau anhygoel.

### Byakugan

Kekkei Genkai y teulu Hyuuga yw'r Byakugan. Mae ganddo'r pŵer i weld pethau trwy effaith pelydrau-x, ac felly gyda'r pŵer i hefyd gweld chakra o fewn cyrff pobl eraill.
Mae ganddo gweledigaeth 360º, ond mae ganddynt man dall argwaelod cefn eu gwddf.

### Rinnegan

Y dojutsu mwyaf pwerus yw'r Rinnegan: mae ganddo'r pŵer i wneud *unrhyw beth*. Er hynny, dim ond dau gymeriad yn y gyfres sydd efo Rinnegan.

### Sharingan

Olrheiniodd y Sharingan o'r Rinnegan yn ystod dyddiau'r Doethwr o Chwech Llwybrau. Kekkei Genkai (pŵer ofnadwy) yw'r Sharingan sy'n perthyn i'r teulu Uchiha. Fel y Byakugan, mae ganddynt y pŵer i weld chakra pobl eraill: oherwydd gallant synhwyro chakra, mae ganddyn nhw hefyd y dechneg i dorri genjutsu.
Am y mamaliaid o'r genws Moschus, gweler mwsg-garw.

Bardd a gramadegydd yn yr oes Helenistaidd oedd **Moschus** (bl. 150 CC) sydd yn nodedig am ei fugeilgerddi chwebannog yn yr iaith Hen Roeg. Yn ôl traddodiad y gwyddoniadur Bysantaidd *Suda*, Moschus yw'r ail o'r tri bardd bugeiliol, rhwng Theocritus a Bion.

Ganed yn Sirako, Sisili, ac yn Alecsandria astudiodd dan y gramadegydd ac ysgolhaig Homeraidd Aristarchus o Samothrace. Yr unig weithiau ganddo yn sicr sydd yn goroesi yw tri dernyn o'r casgliad eidylaidd *Bucolica*, y fugeilgerdd gyfan "Eros Drapetês", ac epigram serch sydd yn dychmygu'r duw Eros fel aradwr. Nid oes tystiolaeth o'i waith fel gramadegydd, ac eithrio cyfeiriad gan Athenaeus at waith ar bwnc geirfa Rodaidd gan un o'r enw Moschus.

Priodolir i Moschus, o bosib ar gam, yr arwrgerdd fach (neu *epyllion*) *Europa*. Mewn 166 o linellau, yn llawn delweddaeth grotésg ac iaith goch ond arddulliedig, mae'r gerdd hon yn traddodi chwedl y Dywysoges Ewropa o Ffenicia a'i chipio gan y duw Iau yn rhith tarw. Yn hanesyddol priodolir iddo hefyd yr ymgom *Megara*, a ysgrifennwyd o bosib gan un o'i ddisgyblion, a'r alargerdd *Epitaphios Bionos*, a briodolir bellach i un o ddisgyblion Eidalaidd Bion.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Moschus. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 21 Ionawr 2021.
2. 1 2  (Saesneg) Alan H. Griffiths, "Moschus, of Syracuse, hexameter poet", yn *Oxford Classical Dictionary* (2016). Adalwyd ar 21 Ionawr 2021.
Mae **Dylan O'Brien** (ganed 26 Awst 1991) yn actor Americanaidd sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Stilies Stelinski ar y rhaglen deledu MTV *Teen Wolf*.

Bywyd Cynnar
------------

Ganwyd Dylan O'Brien yn Ninas Efrog Newydd, i Lisa Rhodes, cyn actores a oedd hefyd yn rhedeg ysgol actio, a Patrick B. O'Brien, gweithredwr camera o ddisgyniaeth Gwyddelig ac mae ei fam yn Saesnig, Sbaeneg ac Eidalaidd. Magwyd Dylan yn Springfield Township, New Jersey, cyn symud gyda'i deulu i Hermosa Beach, California pan oedd yn 12 mlwydd oed. Ar ôl glanio rôl Stiles yn *Teen Wolf* (Tyler Posey), Scott Jones (2011), penderfynodd orffen yn yr ysgol (roedd yn wreiddiol yn cael ei ystyried ar gyfer rôl Scott, ond roedd ganddo ddiddordeb mawr mewn chwarae Stiles).

Actio
-----

Mae Dylan wedi datblygu gyfri YouTube helaeth yn dilyn cyfres o ffurfiau comic ar-lein a gyfarwyddodd, a gynhyrchwyd ac a serenodd. Gwnaeth ei ffilm gyntaf yn hollol fyrfyfyr *High Road* (2011), a gyfarwyddwyd gan Upright Citizens Brigade. Roedd rôl gyntaf O'Brien mewn ffilm yn chwarae Dave yn y comedi *The First Time* (2012), gyferbyn â Britt Robertson a'i gyfarwyddo gan Jonathan Kasdan. Yn dilyn hynny, roedd ganddo rôl ategol, yn chwarae arbenigwr technegol Stuart, yn y comedi *The Internship* (2013) Vince Vaughn / Owen Wilson, a'r ffilm antur ffantasi *The Maze Runner* (2014), hefyd gyda Will Poulter a Kaya Scodelario, yn ogystal â'i olynydd, *Maze Runner: The Trorch Trials* (2015).

Yn 2018 roedd yn chwarae Caleb Holloway yn y *Deepwater Horizon* (2016).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 249890795
* LCCN: no2012063153
* ISNI: 0000 0003 7058 7460
* GND: 1121713262
* SUDOC: 184554756
* BNF: cb16957719m (data)
* BIBSYS: 15020354
* NKC: xx0201959
* BNE: XX5478409

 |
Mae **Mount Keen** (Gaeleg: **Monadh Caoin**) yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO409869.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Mount Keen yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Dyma'r Munro mwyaf dwyreiniol ohonynt.

Gellir ei ddringo o Glen Esk, neu o Glen Tanar os am olygfa arbennig iawn.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-26 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Middlesbrough**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Middlesbrough yn yr hen sir ClevelandEtholaeth Middlesbrough yn yr hen sir Cleveland
* Cleveland yn LloegrCleveland yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth yn wreiddiol yn 1868 ond fe'i diddymwyd ym 1918. Fe'i ailsefydlwyd fel bwrdeistref seneddol ym 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1868–1878: Henry Bolckow (Rhyddfrydol)
* 1878–1892: Isaac Wilson (Rhyddfrydol)
* 1892–1900: Havelock Wilson (Rhyddfrydol)
* 1900–1906: Samuel Sadler (Ceidwadol)
* 1906–1910: Havelock Wilson (Rhyddfrydol)
* 1910–1918: Penry Williams (Rhyddfrydol)
* 1918: *diddymwyd yr etholaeth*
* 1974–1983: Arthur Bottomley (Llafur)
* 1983–2012: Stuart Bell (Llafur)
* 2012–presennol: Andy McDonald (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr**

Berwick-upon-Tweed **·** 
Bishop Auckland  **·** 
Blaydon **·** 
Blyth Valley  **·** 
Canol Newcastle upon Tyne **·** 
Canol Sunderland **·** 
Darlington **·** 
De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland **·** 
De Stockton **·** 
Dinas Durham **·** 
Dwyrain Newcastle upon Tyne **·** 
Easington **·** 
Gateshead **·** 
Gogledd Durham **·** 
Gogledd Glannau Tyne **·** 
Gogledd-orllewin Durham **·** 
Gogledd Newcastle upon Tyne **·** 
Gogledd Stockton **·** 
Hartlepool **·** 
Hexham **·** 
Houghton a De Sunderland **·** 
Jarrow **·** 
Middlesbrough **·** 
Redcar **·** 
Sedgefield **·** 
South Shields **·** 
Tynemouth **·** 
Wansbeck **·** 
Washington a Gorllewin Sunderland
*Am leoedd eraill o'r un enw gweler Mount Pleasant.*
Ardal yn agos i ganol dinas Abertawe yw **Mount Pleasant**. Lleolir o amgylch prif heol y ddinas, i'r gogledd o'r canol iawn, ac mae hi'n cysylltu canol Abertawe i'r maestrefi Townhill a Mayhill i'r gogledd. Fe'i lleolir o fewn Ward y Castell. *Bryn hyfryd* yw ystyr lythrennol yr enw Mount Pleasant; er hynny ni ddylid cymysgu yr ardal hon â'r gymuned gwahanol o Brynhyfryd, Abertawe, sydd wedi ei leoli bron i 3 km i ffwrdd.

Mae Mount Pleasant yn cynnwys cartrefi yn bennaf sydd wedi'u lleoli ar lethrau serth de-ddwyrain Townhill. Lleolir un o gampysau Prifysgol Fetropolitan Abertawe ar y brif heol.

Croesa Stryd Mansel, Stryd De La Beche, Grove Place a Heol Alexandra ran ddeheuol yr ardal fel tramwyfa parhaus. Ar y dramwyfa hon ceir Llys Ynadon Abertawe, Gorsaf heddlu Canol Abertawe, Oriel Gelf Glynn Vivian, hen Lyfrgell Canol Abertawe ac adain gelfyddydol Prifysgol Fetropolitan Abertawe. Mae Heol Alexandra yn ardal gadwraeth benodedig, a cheir yno nifer o adeiladau a adeiladwyd ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g. Ceir nifer o siopau yno hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Castle Ward Profile[*dolen marw*]
|  |
| --- |
| **Yr Oes Mesosöig***251 - 65.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl* |
| Prif ddigwyddiadau yn y Mesosöiggweld • trafod • golygu**Paleosöig****Cenosöig**TriasigJwrasigCretasaidd    **Mesozoic** FfanerosöigGraddfa: Miliwn o flynyddoedd cyn y presennol. |

Israniad o linell amser ddaearegol ym maes daeareg yw'r gorgyfnod **Mesosöig** a amcangyfrifir ei fod rhwng 251-66 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Caiff hefyd ei alw'n **Oes yr Ymlusgiaid**, ymadrodd a ddefnyddiwyd gyntaf yn y 19g gan y Paleontolegydd Gideon Mantell a gredodd fod y gorgyfnod Mesosöig wedi'i ddomineiddio gan ymlusgiaid fel yr Igwanodon, y Megalosawrws a'r Plesiosawrws a'r hyn a elwir heddiw yn *Pseudosuchia*.

Mae'n un o dri gorgyfnod yn yr eon Phanerosöig, a ragflaenir gan y Paleosöig ("bywyd y cynfyd") ac a ddilynir gan y Cenosöig ("bywyd newydd"). Caiff ei isrannu'n dair Cyfnod: y Triasig, y Jwrasig a'r Cretasaidd a gaiff eu hisrannu, yn eu tro, yn epocau.

Yn ystod y gorgyfnod Mesosöig ffurfiwyd y cyfandiroedd - o un tamed o dir a elwir yn Pangaea.
Nodir man cychwyn y Mesosöig gan ddifodiad aruthrol (a elwir weithiau: "Y Marw Mawr", neu'n P–Tr) pan daeth 96% o holl rywogaethau morol i ben a 70% o rywogaethau tirol. Oherwydd y collwyd cymaint o rywogaethau'r Ddaear (57% o bob teulu ac 83% o bob genws, araf iawn yr adferwyd bywyd ar y Ddaear. Yn ystod y Mesosöig gwelwyd y gweithgareddau tectonig cyntaf, newid aruthrol yn yr hinsawdd a chynydd mewn esblygiad. Bu'r gorgyfnod hwn hefyd yn dyst i hollti'r tamed o dir a elwir yn Pangaea a chreu cyfandiroedd.

Yr enw
------

Tarddiad y gair "Mesosöig" yw'r Hen Roeg *meso-* (*μεσο-*) sef "rhwng" a *zōon* (*ζῷον*) sef "anifail" neu "rywbeth byw". Ei ystyr felly yw "bywyd yn y canol".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dean, Dennis R. (1999). Gideon Mantell and the Discovery of Dinosaurs. Cambridge University Press. tt. 97–98. ISBN 0521420482.
2. ↑  Benton M J (2005). *When life nearly died: the greatest mass extinction of all time*. London: Thames & Hudson. ISBN 0-500-28573-X.
3. ↑  "*It Took Earth Ten Million Years to Recover from Greatest Mass Extinction*". *ScienceDaily*. 27 Mai 2012. Cyrchwyd 28 Mai 2012.
4. ↑  "Mesozoic". Online Etymology Dictionary.
Mae **Merthyr Common** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO080110. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 531 metr (1742 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
|  |
| Nefertitiyn hieroglyffau |

Roedd **Nefertiti** (Ystyr: "y prydferthwch sydd wedi dod") yn brif wraig i frenin yn Hen Aifft Amenhotep IV (yn ddiweddarach Akhenaten). Mae rhai ysgolheigion wedi awgrymu ei bod wedi rheoli'r Aifft ar ei phen ei hun am gyfnod byr ar ôl marwolaeth Akhenaten.

Daeth Nefertiti yn enwog oherwydd y cerflun ohoni sy'n awr yn yr Altes Museum, Berlin. Mae'r cerflun yma, a gludwyd i Berlin wedi ei ddarganfod yn ystod ymchwil archaeolegol yng ngweddillion gweithdy'r cerflunydd Thutmose, ymhlith y mwyaf adnabyddus o holl weithiau celf yr Hen Aifft.

Nid oes sicrwydd pwy oedd rhieni Nefertiti, ond y farn gyffredinol ar hyn o bryd yw ei bod yn ferch i Ay, a ddaeth yn frenin ei hun yn ddiweddarach. Cafodd chwe merch gydag Akhenaten:

* Meritaten 1350 CC).
* Meketaten (1349 CC).
* Ankhesenamen, a briododd Tutankhamun yn ddiweddarach.
* Neferneferuaten Tasherit (1344 CC)
* Neferneferure (1341 CC).
* Setepenre (1339 CC).

Rhoddir amlygrwydd mawr i Nefertiti yn arlunwaith y cyfnod, gyda'r brenin yn cael ei ddangos yn rheolaidd yn ei chwmni ac yn aml gyda'u merched. Mae'n diflannu o'r cofnodion tua 1336 CC.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 16015127
* LCCN: n50032731
* ISNI: 0000 0000 9338 2861
* GND: 11858846X
* SUDOC: 02933506X
* BNF: cb12098341n (data)
* NKC: jn20000701303

 |
Tref yn awdurdod unedol Angus, yr Alban, yw **Monifieth** (Gaeleg yr Alban: *Monadh Fotha*).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 8,370. Fe'i lleolir ar lan ogleddol Moryd Tay ar arfordir y dwyrain. Mae i bob pwrpas yn faestref dinas Dundee, y mae'n sefyll nesaf ati.

Hyd at y 19g roedd Monifieth yn bentref a oedd yn ddibynnol ar amaethyddiaeth a diwydiant ysgafn. Fodd bynnag, ar ddechrau'r ganrif sefydlodd James Low a Robert Fairweather ffowndri yno, ac ym 1815 dechreuon nhw gynhyrchu peiriant cardio ar gyfer llin. Gyda datblygiad y diwydiant tecstilau yn Dundee ac Angus tyfodd y busnes yn gyflym, ac, erbyn diwedd y 19g, roedd James F. Low & Co. yn cynhyrchu amrywiaeth helaeth o beiriannau a ddefnyddiwyd i brosesu a nyddu jiwt, llin a ffibrau eraill. Dechreuodd y cwmni ddenu archebion o bob cwr o'r byd, ac erbyn y 1880au roedd Ffowndri Monifieth yn cyflogi tua 300 o weithwyr. Rhwng 1861 a 1901, cynyddodd poblogaeth Monifieth o 558 i 2,134. Ym 1895 cofrestrwyd Monifieth yn Llys Siryf Forfar fel *burgh* (corfforaeth ddinesig).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 26 Medi 2019
2. ↑  Gwefan *Ainmean-Àite na h-Alba* Archifwyd 2022-06-08 yn y Peiriant Wayback.; adalwyd 26 Medi 2019
3. ↑  City Population; adalwyd 26 Medi 2019
Na h-Oganaich yn y Celtic Connections yn 2007
Ffurfiwyd y grŵp gwerin iaith Gaeleg **Na h-Òganaich** (Gaeleg: ar gyfer 'y rhai ifanc' er ei fod yn cael ei gyfieithu'n aml fel 'gwaed ifanc') o Glasgow yn gynnar yn 1971, yn dilyn cyngerdd yn Dunoon lle cyfarfu’r gantores Margaret MacLeod, a enillodd Fedal Aur y Mòd, â’r gitarydd Noel Eadie. Soniodd Margaret yn ddi-flewyn-ar-dafod fod ei brawd, Donnie, yn dysgu gitâr, felly penderfynwyd ffurfio triawd i gystadlu yng nghystadleuaeth y Grŵp Gwerin yn y Mòd Cenedlaethol Brenhinol. Fe'i cydnebir yn eang am atgyfodi diddordeb mewn cerddoriaeth Gaeleg yn y 1970au.

Sefydlu
-------

Roedd ffrind o Ynys Lewis, Donnie MacLean, yn gweithio gyda’r BBC ac yn eu cyflwyno i recordiadau o’r Prifardd anadnabyddus o Melbost, Murdo Macfarlane. Gan gydnabod gwreiddioldeb a hynodrwydd caneuon Murdo, aeth y triawd â dau ohonyn nhw i’r Mòd yn Stirling ym mis Hydref 1971, lle enillon nhw gystadleuaeth gyda dau o ganeuon Murdo, *Mhorag leat Shiubhlainn* and *Oran Cladaich*. Enillon nhw cystadleuaeth y grŵp gwerin a chreu cynnwrf yn syth gyda’u perfformiad proffesiynol a’u caneuon nofel.

Y flwyddyn ganlynol perfformion nhw un arall o ganeuon Murdo (*Mi le m’ Uillinn*) ac ennill cystadleuaeth y Gân Newydd yn yr Ŵyl Ban-Geltaidd yn Killarney, Iwerddon, gan gyflwyno eu hunain i’r llwyfan rhyngwladol. Arweiniodd hyn at ymrwymiadau ledled y byd sy’n siarad yr Iaith Geltaidd: yn Lloegr, Canada, Cymru a Llydaw.

Recordiodd y grŵp dri albwm ar gyfer label Beltona Sword, cangen o Decca Records - *The Great Gaelic Sound of Na h-Òganaich* (1972), *Gael Force Three* (1973) a *Scot-Free* (1975).

Teithio
-------

Ym 1976 gwahoddwyd Na h-Òganaich i gymryd rhan mewn taith estynedig o amgylch yr Unol Daleithiau. Bryd hynny roedd Noel yn gweithio fel darlithydd coleg ac yn methu cymryd rhan, felly aeth Margaret a Donnie ymlaen i fynd ar daith, ac yn ddiweddarach perfformio yn ôl yn y DU, fel deuawd gyda cherddorion cefnogol.

Mae’r grŵp gwreiddiol wedi ailffurfio sawl gwaith ers hynny ar sail unwaith ac am byth, yn arbennig yn Fèis nan Còisir yn Steòrnabhagh ac yn Celtic Connections yn Glasgow (2007). Mae Margaret wedi parhau i ganu’n broffesiynol gyda’r acordionydd Billy Anderson, tra daeth Donnie yn yr 1980au yn berfformiwr teledu poblogaidd a chyflwynydd gyda’r rhaglen deledu Gaeleg i blant Dotaman ar BBC Scotland. Mae Noel wedi bod yn byw ac yn gweithio ym myd addysg ar Ynys Lewis ers 1978.

Gwaddol
-------

Disgrifir gwefan y grŵp Na h’Oganaich, fel "un o’r grwpiau pwysicaf yn niwylliant Gaeleg, gan baratoi’r ffordd i Runrig a Capercaillie wrth roi balchder i Gael ifanc yn eu hiaith eu hunain ac wrth fynd â chaneuon Gaeleg i gynulleidfa ehangach yn yr Alban ac ar draws y byd."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Artist Profiles: Na h-Oganaich". World Music Central. Cyrchwyd 8 Medi 2022.
2. 1 2  "Na h'Oganaich". Gwefan Scottish Traditional Music Hall of Fame. Cyrchwyd 8 Awst 2022.

Dolenni allanol
---------------

* "Na h-Òganaich: a Gael Force for good." *West Highland Free Press.* Archifwyd 2010-08-03 yn y Peiriant Wayback.
* Disgograffi
* Coisich a Ruin Na h-Òganaich yn canu Coisich a Ruin ("Cerdda fy nghariad") ar Youtube
Gwleidydd o'r Alban yw **Douglas Chapman** (ganwyd 5 Ionawr 1955) a etholwyd yn Aelod Seneddol yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 dros Dunfermline a Gorllewin Fife; mae'r etholaeth yn Fife, yr Alban. Mae Douglas Chapman yn cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin.

Bu'n gynghorydd Sir ers 1987, gan sefyll fel aelod o'r SNP.

Fe'i magwyd yng Ngorllewin Lothian. Banciwr yw Chapman o ran galwedigaeth, ac fe'i cyflogwyd gan  *TSB Scotland* a phersonél. Ei ddiddordebau yw coginio a darllen. Mae ganddo ddau o blant ac mae ei wraig yn athrawes yn Cowdenbeath.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Douglas Chapman 28096 o bleidleisiau, sef 50.3% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o 39.6 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 10352 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
2. ↑   Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban
Nofel hanes a ditectif gan Gwen Pritchard Jones yw ***Dygwyl Eneidiau*** a enillodd iddi Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe a'r Cylch 2006. Roedd y Nofel hefyd ar Restr Fer Llyfr y Flwyddyn 2007.

Mae'n stori am lofruddiaeth ficer ar noson Dygwyl Eneidiau, stori ddirgel yw hi, sydd wedi ei seilio ar ardal Aberdaron, cyn ddechrau'r Rhyfel Cartref yn 1642.

Siôn Rhisiart yw prif gymeriad y nofel. Bu'n rhaid iddo adael Cymru pan oedd yn blentyn ond, ac yntau'n filwr cefnog sy'n berchen tir ym Mohemia, dychwela i ddarganfod y gwir y tu cefn i ddirgelwch y llofruddiaeth a'i ymadawiad gorfodol sydyn. Wrth gwrs, ac yntau wedi teithio Ewrop a'r llywodraeth yn ochelgar o ysbïwyr ac o Iwerddon mae ei ddiogelwch ef mewn mwy o berygl.

Un o gryfderau Gwen Pritchard yw ei gallu i dynnu darlun clir rhyfeddol o fywyd y cyfnod gyda'r dillad yn cael cryn sylw ynghyd â'r paratoi at galan, y bwyd a'r ddiod, sgwrs yr uchelwyr ac yn arbennig gwleidyddiaeth y cyfnod gyda'r anghydfod a'r tensiwn rhwng San Steffan dan arweiniad Pym a'r brenin Siarl yn effeithio fwyfwy ar fywydau pawb. Diddorol yw'r darlun o agwedd y Cymry at grefydd gyda Phabyddiaeth yn gysgod tenau a Phrotestaniaeth yn arglwyddiaethu gyda'r hen arferion yn dal eu gafael megis ymladd ceiliogod a dathlu Calan Gaeaf.

Llyfryddiaeth
-------------

* Ion Thomas Gwefan Gwales; adalwyd 27 Mawrth 2016