Gelsenkirchen-Buer edrych am y de am ganol tref Gelsenkirchen, 1955Yr un olygfa yn 2005
Mae **Gelsenkirchen** (IPA:ɡɛlzn̩ˈkɪɐ̯çn̩) yn ddinas yn nhalaith Nordrhein-Westfalen yng ngorllewin Yr Almaen. Ei phoblogaeth yn 2016 oedd 262,528 a hi yw 25ain ddinas fwaf y wlad. Lleolir hi ar lan Afon Emscher, sy'n gangen o Afon Rhein. Mae'r ddinas yn gorwedd ynghannol dyffryn y Ruhr, sef ardal ddiwydiannol ac ardal drefol a mwyaf poblog yr Almaen lle mae'r dinasoedd yn rhedeg fewn i'w gilydd yn debyg i bentrefi Cymoedd de Cymru. Gelsenkirschen yw'r bumed ddinas fwyaf yn y Ruhr ar ôl Dortmund, Essen, Duisburg a Bochum. Mae Rhanbarth Rhein-Ruhr yn un o ranbarthau metropolitan fwyaf Ewrop. Gelsenkirchen yw un o ddinasoedd mwyaf deheuol tafodiaith Platt Deutsch - continiwm o dafodieithoedd sy'n ymestyn ar draws gogledd yr Almaen ac sydd agosaf at yr iaith Iseldireg yn hanesyddol. Mae'r ddinas yn gartref i glwb pêl-droed FC Schalke 04, sy'n chware yn y Veltins-Arena yn Gelsenkirchen-Erle.

Mae hanes Gelsenkirschen wedi cael ei nodweddu gan ddiwydiant trwm megis glo a dur ac adnabwyd hi unwaith fel y "dinas y mil o danau".

Hanes
-----

Dogfennwyd Gelsenkirchen gyntaf yn 1150, ond bu'n bentref bach hyd at y 19g, pan arweiniodd y Chwyldro Diwydiannol at dwf yr ardal gyfan. Yn 1840, pan ddechreuwyd gloddio glo, roedd 6,000 o drigolion yn byw yn Gelsenkirchen; yn 1900, roedd y boblogaeth wedi cynyddu i 138,000. Yn gynnar yn yr 20g, Gelsenkirchen oedd y dref lofaol bwysicaf Ewrop. Ym 1928, cyfunodd Gelsenkirchen â dinasoedd cyfagos Buer a Horst. Yn ystod y Rhyfel Mawr, roedd yna wersyll carcharorion rhyfel yn Gelsenkirchen. Parhaodd y ddinas yn ganolfan cynhyrchu glo a mireinio olew, a chafodd ei bomio yng nghyrchoedd awyr y Cynghreiriaid yn ystod yr Ail Ryfel Byd oherwyd hynny. Dinistrwyd tri chwarter o Gelsenkirchen yn ystod y Rhyfel gan y cyrchoedd awyr a'r ymladd.

Sefydlwyd gwersyll Gelsenberg ('Gelsenberg Lager') sef, is-wersyll i wersyll crynhoi/hil-ladd 'KZ Buchenwald' yn 1944  er mwyn dal gweithlu caeth o oddeutu 2,000 o fenywod a merched Hwngareg ar gyfer ffatri Gelsenberg-Benzin-AG. Bu farw 150 ohonynt mewn cyrch bomio ym mis Medi 1944 (gwaharddwyd hwy rhag defnyddio llochesi bomio neu ffosydd amddiffyn).

Hamdden
-------

Mae hi'n adnabyddus am ei chlwb pêl-droed, FC Schalke 04, sy'n cymryd ei enw o un o ardaloedd y ddinas. Yn 2006, cynhaliodd stadiwm newydd Veltins-Arena gemau Cwpan y Byd. Effeithiwyd y ddinas yn fawr gan ddiweithdra uchel iawn (26% o'r boblogaeth weithgar yn 2006). Mae'r ddinas yn cynnig atyniad sŵn *ZOOM Erlebniswelt*. Sefydlwyd hi yn 1949 fel "Ruhr-Zoo" ond gweinyddir hi bellach gan y ddinas. Ceir hefyd trac rasio ceffylau 'trotian' enwog, GelsenTrabPark.

Economi Gyfoes
--------------

Mae Gelsenkirchen yn cyflwyno ei hun fel canolfan technoleg solar. Mae Shell Solar Deutschland GmbH yn cynhyrchu celloedd solad yn Rotthausen. Ceir hefyd Scheuten Solar Technology sy'n cynhyrchu paneli solar. Ceir busnesau mawrion eraill yn y ddinas: THS Wohnen, Gelsenwasser, e.on, BP Gelsenkirchen GmbH, Shell Solar Deutschland GmbH a Pilkington.

Demograffeg
-----------

Mae'r ffaith i'r dref fod yn ganolfan ddiwydiannol ers degawdau olygu fod ganddi boblogaeth amlethnig iawn.

| Ranc | Cenedligrwydd | Poblogaeth (31.12.2018) |
| --- | --- | --- |
| 1 |  Twrci | 17,172 |
| 2 |  Syria | 6,672 |
| 3 |  Rwmania | 4,989 |
| 4 |  Gwlad Pwyl | 4,482 |
| 5 |  Bwlgaria | 2,760 |
| 6 |  Serbia | 2,427 |
| 7 |  Yr Eidal | 1,812 |
| 8 |  Croatia | 1,278 |
| 9 |  Cosofo | 1,245 |
| 10 |  Irac | 1,173 |

Delweddau o'r Ddinas
--------------------

* Het zgn. "WeKa-Karee" yn y ddinasHet zgn. "WeKa-Karee" yn y ddinas
* Castell uwchben camlas Rhein-Herne
* Canol dinas Gelsenkirchene, Altstadtkirche (Hen Eglwys y Dref)Canol dinas Gelsenkirchene, *Altstadtkirche* (Hen Eglwys y Dref)
* Buer, Sankt LudgeruskircheBuer, *Sankt Ludgeruskirche*
* Bulmke-Hüllen, Eglwys Bulmker KircheBulmke-Hüllen, Eglwys *Bulmker Kirche*
* Eglwys yn Schalke, Sankt GeorgskircheEglwys yn Schalke, *Sankt Georgskirche*
* Tram yn Gelsenkirchen, 2009Tram yn Gelsenkirchen, 2009
* Synagoge NewyddSynagoge Newydd
* Complecs y JustitieelComplecs y Justitieel
* Hans-Sachs-Haus (ganed 1927)Hans-Sachs-Haus (ganed 1927)
* Tu fewn yr Hans-Sachs-HausTu fewn yr Hans-Sachs-Haus
* Parc BusnesParc Busnes

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "World Cup 2006 – Gelsenkirchen", Deutsche Welle, 19 October 2005
2. ↑  Edward Victor. Alphabetical list of camps, subcamps and other camps, Gelsenkirchen
3. ↑  Das Gelsenberglager, Außenlager des KZ Buchenwald in Gelsenkirchen (Almaeneg)
4. ↑  *L'Europe*, par Carroué et Collet et Ruiz Nodyn:P.151.
5. ↑  "Gelsenkirchen schwarz auf weiß". Cyrchwyd 25 June 2018.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol y ddinas sy'n cynnwys gwybodaeth am ddylanwad Prydeinig a Gwyddelig yn ystod 19g
* Gelsenzentrum – Canolfan ddogfennaeth am hanes drefol a chyfoes Gelsenkirchen

 gw • sg • go**Dinasoedd yr Almaen**

|  |  |
| --- | --- |
| Aachen ·
Augsburg ·
Bergisch Gladbach ·
Berlin ·
Bielefeld ·
Bochum ·
Bonn ·
Bottrop ·
Braunschweig ·
Bremen ·
Bremerhaven ·
Cottbus ·
Cwlen ·
Chemnitz ·
Darmstadt ·
Dortmund ·
Dresden ·
Duisburg ·
Düsseldorf ·
Erfurt ·
Erlangen ·
Essen ·
Frankfurt am Main ·
Freiburg im Breisgau ·
Fürth ·
Gelsenkirchen ·
Göttingen ·
Hagen ·
Halle (Saale) ·
Hamburg ·
Hamm ·
Hannover ·
Heidelberg ·
Heilbronn ·
Herne ·
Hildesheim ·
Ingolstadt ·
Jena ·
Karlsruhe ·
Kassel ·
Kiel ·
Koblenz ·
Krefeld ·
Leipzig ·
Leverkusen ·
Lübeck ·
Ludwigshafen ·
Magdeburg ·
Mainz ·
Mannheim ·
Moers ·
Mönchengladbach ·
Mülheim an der Ruhr ·
München ·
Münster ·
Neuss ·
Nürnberg ·
Oberhausen ·
Offenbach am Main ·
Oldenburg ·
Osnabrück ·
Paderborn ·
Pforzheim ·
Potsdam ·
Recklinghausen ·
Regensburg ·
Remscheid ·
Reutlingen ·
Rostock ·
Saarbrücken ·
Salzgitter ·
Siegen ·
Solingen ·
Stuttgart ·
Trier ·
Ulm ·
Wiesbaden ·
Wolfsburg ·
Wuppertal ·
Würzburg |  |