recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Santes Gristnogol o ddinas Antiochia (Antioch) yn Asia Leiaf oedd y Santes **Justina o Antiochia** (bu farw 304 OC).

Yn ferch Gristnogol ifanc hardd, ceisiodd uchelwr o'r enw Aglaïdes ennill cariad Justina ond roedd hi'n ei wrthod. Er mwyn ei chael, cyflogodd Aglaïdes swyngyfareddwr o'r enw Cyprian, ond pan welodd hwnnw y ferch penderfynodd ei chael iddo ef ei hun. Trwy rym ei negromansi, llenwodd feddwl Justina â gweledigaethau trachwantus er mwyn gwneud iddi ildio, ond llwyddodd y ferch i wrthsefyll temtasiwn. Cododd Cyprian y Diafol ei hun i'w gynorthwyo, ond doedd dim yn tycio. Pan welodd hynny, edifarhaodd Cyprian, cyffesodd i Justina a gofyn ei maddeuant ac wedyn cafodd ei fedyddio yn Gristion.

Yn nes ymlaen, pan fu cyfnod o erledigaeth grefyddol ar Gristnogion Antiochia yn nheyrnasiad yr Ymerodr Diocletian, taflwyd Justina a Cyprian i bair o olew tanllyd, ond goroesodd y ddau ohonynt oherwydd eu rhinweddau. Yna cawsant eu hanfon i ddinas Nicomedia yn y flwyddyn 304 ar orchymyn yr ymerodr a thorwyd eu pennau.

Yn ôl fersiwn arall o'r hanes, ynad lleol oedd Cyprian a werthodd ei enaid i'r Diafol er mwyn cael ei ffordd gyda Justina. Ond mae'r stori yn gorffen yr un fath, gyda'r ddau yn cael eu dienyddio. Gyrrwyd creiriau Justina a Cyprian i ddinas Rhufain lle cawsant eu cadw yn Eglwys Sant Ioan Lateran.

Symbol Justina yw'r uncorn, sy'n arwyddo diweirdeb. Mae hi a Cyprian yn cael eu cyfrif fel merthyron cynnar a seintiau.

O'r 13eg - 1969 ganrif ymddangosodd Gŵyl o'r un enw yn y Calendr Rhufeinig o Ddathlaidau, ond cafodd ei ddiddymu oherwydd diffyg tystiolaeth hanesyddol.

Cyfeiriadau
-----------

* J. C. J. Metford, *Dictionary of Christian lore and legend* (Thames & Hudson, 1983).

1. ↑  "Calendarium Romanum" (Libreria Editrice Vaticana, 1969), p. 140
Nofwraig Gymreig yw **Jazmin Roxy "Jazz" Carlin** (ganwyd 17 Medi 1990) sydd wedi cystadlu dros Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad a thros Prydain Fawr yn y Gemau Olympaidd.
Mae hi'n cystadlu yng nghystadlaethau dull rhydd ac yn ymarfer ym Mhrifysgol Caerfaddon.

Gyrfa
-----

Ganed Carlin yn Swindon, Lloegr cyn symud i Abertawe gyda'i rhieni, sydd yn hannu o Gymru, yn 2006. Bu'n ymarfer ym Mhwll Cenedlaethol Cymru. Roedd yn aelod o dîm Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad ym Melbourne, Awstralia yn 2006 gan orffen yn wythfed yn yr 800m dull rhydd ac yn drydydd yn ras rhagbrofol y 400m dull rhydd. Roedd hefyd yn aelod o'r tîm ras gyfnewid 4x200m dull rhydd orffennodd yn chweched.

Casglodd Carlin ei medal cyntaf yn un o prif bencampwriaeth nofio ym Mhencampwriaeth Nofio'r Byd 2009 yn Rhufain, Yr Eidal. Llwyddodd, ynghŷd â Joanne Jackson, Caitlin McClatchey a Rebecca Adlington, i gipio'r fedal efydd yn y ras gyfnewid 4x200m dull rhydd.

Yng Ngemau'r Gymanwlad 2010 yn Delhi Newydd, India cipiodd Carlin fedal arian yn y 200m dull rhydd a medal efydd yn y 400m dull rhydd ac o'r herwydd cafodd ei henwebu ar gyfer gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru

Pedair mlynedd yn ddiweddarach llwyddodd Carlin i gipio'r fedal aur yn yr 800m dull rhydd a'r fedal arian yn y 400m dull rhydd yng Ngemau'r Gymanwlad 2014 yn Glasgow, Yr Alban gan ddod y nofwraig Cymreig cyntaf i gipio medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad ers Pat Beavan yng Ngemau'r Gymanwlad 1974.

Yng Ngemau Olympaidd 2016 yn Rio de Janeiro, Brasil casglodd Carlin fedal arian yn y ras 400m ac 800m dull rhydd.

Cystadlodd yng Ngemau’r Gymanwlad Arfordir Aur Awstralia yn 2018 ond methodd ac ennill medal. Dywedodd bryd hynny y byddai'n cymryd seibiant o'r gamp a bu'n dioddef o salwch ac anafiadau. Yn Chwefror 2019 cyhoeddodd ei bod am ymddeol o'r byd nofio cystadleuol.

Cyfeiriadau
-----------

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  "Profile: Jazz Carlin". *BBCSport*.
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-08-21. Cyrchwyd 2016-08-11.
3. ↑  "2009 World Championships results: Women's 4x200m freestyle final" (PDF). 2009-07-30. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2009-10-04. Cyrchwyd 2016-08-11.
4. ↑  "Commonwealth Games 2010: Carlin takes silver for Wales". *BBC Sport*. 2010-10-04.
5. ↑  "Swimming: Jazz Carlin targeting a medal at Rio 2016 Olympics". *BBC Sport*.
6. ↑  "Rio: Medal arian i Jazz Carlin". *BBC Cymru Fyw*. 2016-08-08.
7. ↑  *Jazz Carlin yn ymddeol o’r byd nofio*  , Golwg360, 27 Chwefror 2019.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwregys y gors**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwregysau'r gors**; yr enw Saesneg yw *Marsh Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Perizoma sagittata*. Gellir ei ganfod yn Nwyrain Asia, gan gynnwys Japan, Corea a Tsieina a Chanol a Gogledd Ewrop.

Lled yr adenydd yw 26–34 mm ac mae'r oedolyn yn hedfan rhwng Mehefin ac Awst, yn ddibynol ar ei leoliad.

*Thalictrum* yw prif fwyd y siani flewog.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwregys y gors yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Roedd **John Barlow** (bu farw 30 Ionawr 1718) yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol etholaeth Hwlffordd rhwng 1715 a 1718

Bywyd Personol
--------------

Roedd yn fab i John Barlow, Lawrenny, Sir Benfro a Dorothy merch ac etifedd Thomas Barlow, Hwlffordd

Priododd Anne ferch Syr Hugh Owen 2il Farwnig ac AS Bwrdeistrefi a Sir Benfro rhwng 1678 a 1695. Bu iddynt saith mab a dwy ferch

Gyrfa
-----

Etifeddodd ystâd Lawrenny ar farwolaeth ei dad yn 1701

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Benfro ym 1705

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Safodd yn erbyn ei gefnder (*gweler y nodyn isod*) Syr George Barlow, Slebets, mewn isetholiad ym Mai 1715 yn dilyn marwolaeth John Laugharne, George fu'n fuddugol ond cyflwynodd John ddeiseb yn erbyn y canlyniad i'r Senedd gan honni bod George wedi derbyn pleidleisiau gan bobl oedd yn derbyn cardod gan y plwyf, pobl oedd heb yr etholfraint. Llwyddodd y ddeiseb, ddiddymwyd etholiad George a rhoddwyd y sedd i John.

Dim ond unwaith bu i John Barlow pleidleisio yn y Senedd, gan gefnogi'r llywodraeth ar ddeddf i ehangu eisteddiadau seneddol o 3 i 7 mlynedd. Wedi pasio'r ddeddf caniatawyd i'r Senedd a etholwyd ym 1715 eistedd hyd 1722 yn hytrach na 1718 ond ni fu'r ehangiad o fudd i John gan iddo farw ym 1718.

### *nodyn*

*Mae rhai ffynonellau (er enghraifft The Parliamentary History of the Principality of Wales gan W R Williams) yn awgrymu bod John Barlow a Syr George Barlow yn frodyr. Camgymeriad a achoswyd gan aelodau o'r un teulu yn ailddefnyddio'r un enwau bedydd tro ar ôl tro. Roedd Syr George Barlow yn frawd i John Barlow AS Sir Benfro 1710 - 1715, ond nid y John Barlow uchod*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  BARLOW, John (d.1718), of Lawrenny, Pemb. Published in The History of Parliament: the House of Commons 1715-1754, ed. R. Sedgwick, 1970
2. ↑  The Parliamentary History of the Principality of Wales gan W R Williams
3. ↑  BARLOW, John (c.1682-1739), of Colby, Wiston, Pemb. Published in The History of Parliament: the House of Commons 1690-1715, ed. D. Hayton, E. Cruickshanks, S. Handley, 2002

| Senedd Prydain Fawr |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**George Barlow** | **Aelod Seneddol Hwlffordd**1715 – 1718 | Olynydd:**Syr John Philipps** |
*Solidus* gyda delw Justinus II
Ymerawdwr Bysantaidd oedd *Justinus II*, Lladin: **Flavius Iustinus (Iunior) Augustus** (520 - 578). Roedd yn fab i Vigilantia, chwaer yr ymerawdwr Justinianus II, ac ef a eifeddodd yr orsedd ar farwolaeth Justinianus ar 14 Tachwedd 565.

Bu Justinus yn llawer llai llwyddiannus na'i ewythr fel ymerawdwr; cipiwyd yr Eidal gan y Lombardiaid yn 568, bu'n ymladd yn aflwyddiannus yn erbyn yr Afariaid a chollodd Syria i'r Persiaid. Erbyn diwedd ei deyrnasiad roedd yn dioddef o afiechyd meddyliol.

Dyrchafwyd Tiberius II Cystennin, oedd yn gyfaill i Justinus, yn gyd-ymerawdwr yn 574 ar gyngor yr ymerodres Sophia, a bu'n rheoli'r ymerodraeth ar y cyd a hi hyd ar farwolaeth Justinus, pan ddaeth yn ymerawdwr ar ei ben ei hun.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 89552299
* LCCN: n82212904
* ISNI: 0000 0000 8078 1580
* GND: 102518157
* SUDOC: 081224249
* ULAN: 500320305
* NKC: jn20040226012
* The SBN id RMLV022491 is not valid.
* BNE: XX1137416
* CiNii: DA05068737

 |
Gweithwr cymdeithasol hyfforddedig a chyn Gomisiynydd Plant Cymru yw **Keith Towler** (ganed Ionawr 1959).

Ganwyd yn Llundain yn fab i Betty a Peter, a daeth i Gymru yn blentyn pan symudodd y teulu i ardal Treganna. Aeth i ysgol gynradd yn Treganna cyn i'r teulu symud i ardal Cyncoed. Mynychodd Ysgol Uwchradd Llanedeyrn cyn gwneud gradd mewn celfyddyd gain yng Ngholeg Celf a Dylunio Exeter. Yna ymunodd ag adran gwasnaethau cymdeithasol Cyngor Sir De Morgannwg, a hyfforddod fel cynorthwy-ydd gwaith cymdeithasol, gan weithio mewn cyfiawnder ieuenctid.

Daeth yn bennaeth NACRO Cymru yn 1998, ac yn 2001 fe'i benodwyd yn Gyfarwyddwr Lleihau Trosedd gyda NACRO. Yn 2006 daeth yn gyfarwyddwr rhaglen i Achub Y Plant Cymru, ac yn gadeirydd  Confensiwn ar Hawliau'r Plentyn y Cenhedloedd Unedig ar gyfer Cymru.

Penodwyd Towler yn Gomisiynydd Plant Cymru ym Mawrth 2008, ar ôl marwolaeth Peter Clarke. Fe'i ddilynwyd gan Dr. Sally Holland yn 2015.

Bywyd personol
--------------

Mae'n byw yn Llandeilo gyda'i wraig Angela a mae ganddo fab a merch.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  *Fighting for their rights*   (en) , walesonline.co.uk, 2 Chwefror 2008.  Cyrchwyd ar 6 Gorffennaf 2016.
2. 1 2 3  "Keith Towler Biography". Welsh Assembly Government. Cyrchwyd 14 November 2012.
3. ↑  "Keith Towler Biography". IPA. Cyrchwyd 14 November 2012.
4. ↑  "Sally Holland is new children's commissioner for Wales". *BBC News*. Cyrchwyd 2015-11-12.

Dolenni allanol
---------------

* Bywgraffiad ar gwefan Comisiynydd Plant Cymru Archifwyd 2012-12-24 yn Archive.is
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwregys rhesog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwregysau rhesog**; yr enw Saesneg yw *Barred Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Perizoma taeniata*. Mae i'w ganfod yn Asia, Ewrop a gogledd Affrica.

19–28 mm yw lled ei adenydd a cheir un cenhedlaeth o oedolion yn unig, a'r rheiny'n hedfan rhwng Gorffennaf ac Awst.

Bwyd
----

Mae'n hoff iawn o fwsog a phlanhigion megis: *Taraxacum officinale*, *Stellaria media* a *Polygonum aviculare*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwregys rhesog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fauna Europaea
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwleidydd o Loegr yw **John Simon Bercow** (ganed 19 Ionawr 1963) a fu'n Lefarydd Tŷ'r Cyffredin rhwng 2009 a 2019. Roedd yn aelod o'r Blaid Geidwadol cyn iddo gael ei benodi fel Llefarydd. Ymunodd a'r Blaid Lafur ym Mehefin 2021.

Arferai fod yn asgell dde caled, a dynerodd wedi iddo gael ei ethol yn AS; erbyn 2009, roedd sïon ei fod am ymuno gyda'r Blaid Lafur, ond ni wnaeth hynny ar y pryd. Methiant fu ei ymdrech i gael ei ethol yn 1987 a 1992 ond bu'n llwyddiannus yn 1997 pan safodd dros Etholaeth Buckingham, a dyrchafwyd ef i'r Gabined yr Wrthblaid yn 2001, yn nhymor Iain Duncan Smith ac yna Michael Howard. Ymddiswyddodd oherwydd angytundeb gyda'r Ddeddf Amddiffyn Plant, yn 2002, ond dychwelodd yn 2004 am ychydig fisoedd cyn iddo gael ei gardiau o'r Cabined.

Penodwyd ef yn Ganghellor Prifysgol Swydd Bedford yn 2014 Bercow.

Llefarydd
---------

Pan gyhoeddodd Michael Martin ei ymddiswyddiad fel llefarydd, yn 2009, cyhoeddodd ei fwriad i lenwi'i esgidiau, a bu'n llwyddiannus; cafodd ei ethol ar 22 Mehefin, heb gystadleuaeth yn ei erbyn. Cychwynodd ar y gwaith ar 18 Mai 2015.

Ar 6 Chwefror 2017 gwnaeth Bercow ddatganiad o gadair y Llefarydd ei fod yn "gwrthwynebu'n gryf" y dylid gwahodd yr Arlywydd Donald Trump i gyfarch Tŷ'r Cyffredin, a mynegodd fod "gwrthwynebu hiliaeth ac amharchu merched" yn ffactorau pwysig yn ei benderfyniad.

Sgandal
-------

Yn 2009, cyhoeddodd y wasg fanylion a oedd yn dangos i Bercow newid dynodiad ei ail dŷ sawl tro, er mwyn talu llai o dreth enillion cyfalaf (*capital gains tax*) pan werthodd ddau adeilad. Dywedodd na wnaeth unrhyw beth yn anghywir, ond er hyn, talodd £6,508 fel treth ychwanegol.

Yn 2014 cyhoeddwyd fod holl fanylion a gwaith papur Aelodau Seneddol yn ymwneud â chostau teithio a byw cyn 2010 wedi diflannu. Pwyntiwyd bys at Bercow am guddio gwybodaeth parthed sgandalau taliadau AS.

Teitlau ac anrhydeddau
----------------------

Arfbais John Bercow, dyluniwyd gan Hubert Chesshyre

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Former Speaker and Conservative MP John Bercow joins Labour*   (en) , BBC News, 19 Mehefin 2021.
2. 1 2  "Chancellor of the University of Bedfordshire". beds.ac.uk. Cyrchwyd 10 Mai 2015.
3. ↑  "How election results are calculated and reported – BBC News". Bbc.co.uk. 30 Ebrill 2015. Cyrchwyd 10 Mai 2015.
4. ↑  "John Bercow to continue as Commons Speaker with MPs' backing – BBC News". Bbc.co.uk. 18 Mai 2015. Cyrchwyd 18 Mai 2015.
5. ↑
6. ↑  Rayner, Gordon (23 Mehefin 2009). "Speaker election: John Bercow's expenses claims back in spotlight". *The Daily Telegraph*. Llundain. Cyrchwyd 6 Mai 2010.
7. ↑  MPs to escape expenses investigations after paperwork destroyed by Parliament, Matthew Holehouse, *The Daily Telegraph*, 20 Tachwedd 2014

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**George Walden** | **Aelod Seneddol dros Buckingham**1997 – 2019 | Olynydd:**Greg Smith** |
|
| Rhagflaenydd:**Michael Martin** | **Llefarydd y Tŷ**22 Mehefin 2009 – 4 Tachwedd 2019 | Olynydd:**Lindsay Hoyle** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 41658863
* LCCN: no2008118678
* ISNI: 0000 0000 5145 0985
* GND: 1175945439
* BIBSYS: 14002789

 |
Wedi ei enwi ar ôl Gerard Peter Kuiper, rhanbarth ar ffurf disg tu hwnt i gylchdro Neifion yw **Gwregys Kuiper**, rhyw 30-50 Unedau Seryddol o bellter oddi wrth yr Haul, sy'n cynnwys llawer iawn o gyrff rhewllyd bychain. Ystyrier Gwregys Kuiper yn darddiad i gomedau cyfnod byr. Weithiau bydd cylchdro gwrthrych Gwregys Kuiper yn cael ei aflonyddu gan ryngweithiadau'r cewri nwy mewn ffordd a fydd yn ei achosi i groesi cylchdro Neifion. Yna mae'n debyg o gael ei daflu allan o Gysawd yr Haul, neu ar gylchdro newydd a fydd yn croesi rhai'r cewri nwy eraill, neu hyd yn oed i mewn i Gysawd Mewnol yr Haul.
Ar hyn o bryd mae o leiaf naw gwrthrych sy'n cylchio rhwng Iau a Neifion. Fe'u gelwir yn ddynfeirch. Maen nhw'n siwr i fod yn "ffoaduriaid" o Wregys Kuiper, nas gwyddys eu ffawd. Ar hyn o bryd mae yna fwy nag 800 o wrthrychau sydd wedi cael eu darganfod o fewn Gwregys Kuiper, gan gynnwys un â chanddo dryfesur o 1000 km -50000 Quaoar- ac un o'r enw 90482 Orcus sy'n fwy ei faint na hynny, efallai dros hanner maint Plwton.

Mae rhai seryddwyr yn credu mai dim ond esiamplau mwyaf gwrthrychau Gwregys Kuiper yw Plwton, Charon a Thriton.

Dolenni allanol
---------------

* Prifysgol Hawaii
* Cylchlythyr
* Gwrthrychau traws-Neifionaidd
* Cysawd Allanol yr Haul: mapiau
* Gwefan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol
* nature.com: deiagram: Cysawd Mewnol yr Haul, Gwregys Kuiper, Cwmwl Oort
* Space.com ar Wregys Kuiper
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwregys**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwregysau**; yr enw Saesneg yw *Rivulet*, a'r enw gwyddonol yw *Perizoma affinitata*. Fe'i canfyddir yn y rhan fwyaf o Ewrop.

Mae ei adenydd rhwng 24–30 mm. Ceir dwy genhedlaeth sydd i'w gweld ar adain rhwng Mai a Medi. Mae'n treulio'r gaeaf fel chwiler.

Bwyd
----

*Silene* mae'r siani flewog yn ei fwyta, gan gynnwys *Silene dioica*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwregys yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fauna Europaea
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwregys y gwair**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwregysau'r gwair**; yr enw Saesneg yw *Grass Rivulet*, a'r enw gwyddonol yw *Perizoma albulata albulata*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r gwregys y gwair yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Bardd, newyddiadurwr, milwr, a gwleidydd Archentaidd oedd **José Hernández** (10 Tachwedd 1834 – 21 Hydref 1886). Ei gampwaith ydy *Martín Fierro*, enghraifft nodweddiadol o lenyddiaeth y *gaucho* a ystyrir yn arwrgerdd genedlaethol yr Archentwyr ac yn un o glasuron llên yr Ariannin.

Ganwyd ar fferm gwartheg ger San Martín yn nhalaith Buenos Aires. Aeth i'r pampas yn ei arddegau, ac yno dysgodd am fywyd a diwylliant y *gauchos*. Daeth yn weithgar ym myd gwleidyddiaeth cefn gwlad, ac ymunodd â'r fyddin yn 19 oed. Ar ôl rhyw pum mlynedd yn rhan o'r brwydrau rhwng y llywodraeth a'r taleithiau, ymddeolodd o'r fyddin ac ymfudodd i Entre Ríos yn 1858. Yno, ymunodd ag ymgyrchoedd chwyldroadol yn erbyn y llywodraeth ganolog, a chafodd hefyd ei brofiad cyntaf o newyddiaduraeth. Ailymunodd â'r fyddin yn 1859 a bu'n ymladd ym mrwydrau Cepeda (1859) a Pavón (1861).

Ymsefydlodd yn Buenos Aires yn 1863, a gweithiodd i'r papur newydd *El Argentino*. Yn 1869 sefydlodd *El Río de la Plata*, ond cafodd y papur newydd hwnnw ei wahardd gan yr Arlywydd Domingo Sarmiento, a oedd hefyd yn llenor ac yn wrthwynebydd i Hernández. Brwydrodd Hernández yng ngwrthryfel Ricardo López Jordán yn erbyn Sarmiento, ond bu'n rhaid iddo ffoi i Frasil yn 1871 yn sgil methiant y gwrthryfel hwnnw.

Dychwelodd i Buenos Aires a chyhoeddodd *El gaucho Martín Fierro* yn 1872 a'r dilyniant *La vuelta de Martín Fierro* yn 1879. Y rheiny yw'r unig farddoniaeth a gyhoeddwyd ganddo. Ysgrifennodd sawl gwaith gwleidyddol ac erthyglau gan gynnwys *Instrucción del estanciero* (1881). Fe'i etholwyd yn gynrychiolydd ac yn seneddwr, a chynorthwyodd wrth sefydlu dinas La Plata. Bu farw yn ardal Belgrano, Buenos Aires, yn 51 oed o drawiad ar y galon.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "José Hernández" yn yr *Encyclopedia of World Biography* (Gale, 2004). Adalwyd ar 8 Ebrill 2019.
2. ↑  (Saesneg) José Hernández. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 8 Ebrill 2019.

Darllen pellach
---------------

* Rodolfo A. Borello, *Hernández: Poesía y política* (1973).
* Olga Fernández Latour De Botas, *José Hernández* (1973).
* Horacio Zorraquín Becú, *Tiempo y vida de José Hernández* (1972).
| Llenyddiaeth Saesneg Canol |
| --- |
| Darluniad o Chaucer yn llawysgrif Ellesmere |
| Barddoniaeth gynnar
* *Ormulum*
* *Cursor Mundi*

 |
| Y rhamant
* *King Horn*
* *Floris and Blancheflour*
* *Of Arthour and of Merlin*
* *Ywain and Gawain*
* *The Siege of Troy*
* *King Alisaunder*

 |
| Yr adfywiad cyflythrennol
* William Langland (*Piers Plowman*)

 |
| Oes Chaucer
* Geoffrey Chaucer (*The Canterbury Tales*)
* John Gower

 |
| * ← Hen Saesneg
* Llên Lloegr
* 16g →
 |
| * v
* t
* e
 |

Rhamant Saesneg Canol yw ***King Horn*** sy'n dyddio oddeutu 1225. Dyma'r rhamant fydryddol hynaf yn Saesneg Canol, a chanddi 1,500 o linellau. Traddodir hanes y Tywysog Horn, mab y brenin a'r frenhines yn nheyrnas Suddene, a gaiff ei alltudio yn sgil goresgyniad y Saraseniaid. Mae'n cwympo mewn cariad â Rymenhild, merch brenin Westernesse. Cawsant eu bradychu gan Fikenhild, cymar i Horn, sy'n priodi Rymenhild. Caiff Horn ei alltudio i Iwerddon. Wedi cyfnod o anturiaethau gwrol yn Iwerddon, mae Horn yn dychwelyd i Westernesse yn gudd i gwrdd â Rymenhild. Mae'n adennill teyrnas Suddene, yn lladd Fikenhild, ac yn priodi â Rymenhild.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1995), t. 541.
Ffilm antur gan y cyfarwyddwr Atıf Yılmaz yw ***Köroğlu*** a gyhoeddwyd yn 1968. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Köroğlu*** ac fe'i cynhyrchwyd gan Memduh Ün yn Twrci. Lleolwyd y stori yn Ymerodraeth yr Otomaniaid. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tyrceg a hynny gan Ayşe Şasa. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Fatma Girik, Cüneyt Arkın, Hayati Hamzaoğlu, Muharrem Gürses, İsmet Erten, Mümtaz Ener, Behçet Nacar, Zafer Karakaş, Oktar Durukan, Celal Yonat, Yadigar Ejder, Cevat Kurtuluş, Ahmet Kostarika, Reha Yurdakul a Hüseyin Baradan. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1968. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *2001: A Space Odyssey* sef ffilm wyddonias gan Stanley Kubrick. Hyd at 2022 roedd o leiaf 2,660 o ffilmiau Tyrceg wedi gweld golau dydd. 
Gani Turanli oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Atıf Yılmaz ar 9 Rhagfyr 1925 ym Mersin a bu farw yn Istanbul ar 30 Mai 2006. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1951 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Adana Erkek Lisesi.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Atıf Yılmaz nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Acı Hatıralar* |  | TwrciIran | TyrcegPerseg | 1977-01-01 |
| Battal Gazi Destanı |  | Twrci | Tyrceg | 1971-01-01 |
| *Berdel* |  | Twrci | Tyrceg | 1990-01-01 |
| Bir Yudum Sevgi |  | Twrci | Tyrceg | 1984-01-01 |
| Eğreti Gelin |  | Twrci | Tyrceg | 2005-01-01 |
| *Ilk ve son* |  | Twrci | Tyrceg | 1955-01-01 |
| Kibar Feyzo |  | Twrci | Tyrceg | 1978-01-01 |
| *Mine* |  | Twrci | Tyrceg | 1985-01-01 |
| Selvi Boylum Al Yazmalım |  | Twrci | Tyrceg | 1977-01-01 |
| Zavallılar |  | Twrci | Tyrceg | 1975-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Tref fechan yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw **Las Plumas**. Yr hen enw Cymraeg ar y lle oedd **Dôl y Plu**. Mae'n brif dref *departamento* Mártires. Roedd ganddi boblogaeth o 605 yn 2001.

Saif ar Afon Camwy, yng nghanol Dyffryn Camwy mewn man o'r enw Dyffryn y Merthyron neu weithiau "Dyffryn y Plu", tua 210 km i'r gorllewin o Rawson. Cafodd y pentref (a'r dyffryn) ei enw gan i lwyth o frodrion *Tehuelches* ladd Davies, Parry a Hughes (sef "y Merthyron"). Un yn unig a oroesodd y gwaywffyn pluog, sef John Evans wedi i'w geffyl, Malacara, neidio'r dibyn i fewn i'r afon, gan lwyddo i ddianc rhag yr Indiaid.

Sefydlwyd y pentref yn 1887, pan adeiladwyd y rheilffordd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑

Dolen allanol
-------------

* Las Plumas (Sbaeneg)

 gw • sg • go**Aneddiadau Talaith Chubut**

Aldea Apeleg **·** 
Cerro Cóndor **·** 
Comodoro Rivadavia **·** 
Dolavon **·** 
Esquel **·** 
Gaiman **·** 
José de San Martín **·** 
Lago Blanco **·** 
Lago Puelo **·** 
Lagunita Salada **·** 
Las Plumas **·** 
Los Altares **·** 
Paso de Indios **·** 
Paso del Sapo **·** 
Porth Madryn **·** 
Puerto Pirámides **·** 
Rada Tilly **·** 
Rawson **·** 
Río Mayo **·** 
Río Pico **·** 
Sarmiento **·** 
Tecka **·** 
Telsen **·** 
Trelew **·** 
Trevelin **·** 
Veintiocho de Julio
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Salomón Laiter yw ***Las Puertas Del Paraíso*** a gyhoeddwyd yn 1971. Fe'i cynhyrchwyd ym Mecsico. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a hynny gan Eduardo Lizalde a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Rubén Fuentes. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jacqueline Andere, Ernesto Gómez Cruz, Arsenio Campos, Barbara Warren, Jorge Luke a Milton Rodríguez. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1971. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *A Clockwork Orange* sef ffim wyddonias, ddistopaidd am drosedd gan y cyfarwyddwr ffilm Stanley Kubrick. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Salomón Laiter ar 16 Gorffenaf 1937 yn Ninas Mecsico.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Salomón Laiter nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *El viento distante* |  | Mecsico | Sbaeneg | 1965-01-01 |
| *The Gates of Paradise* |  | Mecsico | Sbaeneg | 1971-10-21 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Nofel Ffrangeg gan y llenor Morocaidd, Driss Chraïbi yw ***Le passé simple*** ("Y gorffennol syml"). Cafodd ei chyhoeddi am y tro cyntaf gan gwmni cyhoeddi Gallimard yn 1954 ac mae wedi cael ei chyhoeddi yn rheolaidd byth ers hynny. Cafodd y nofel sylw eang, ym Moroco a Ffrainc, oherwydd ei themâu dadleuol a mynegiant herfeiddiol ac fe'i beirniadwyd yn llym gan geidwadwyr yn y ddwy wlad fel ei gilydd, ond erbyn heddiw mae'n cael ei hystyried yn glasur o nofel sy'n dal i ddenu ymateb cryf.

Cynllun, themâu ac arddull
--------------------------

Prif thema'r nofel yw'r gwrthdaro rhwng gwerthau'r Gorllewin a rhai Islam draddodiadol, a hynny ar lefel bersonol iawn yn erbyn cefndir o wladychiaeth a'r ymgyrch dros annibyniaeth i Foroco. Mae themâu pwysig eraill yn cynnwys lle merched yn y gymdeithas Islamaidd, rhyddid yr unigolyn, a hunaniaeth ddiwylliannol mewn oes o newid.

Mae'r nofel yn dilyn profiadau dyn ifanc o'r enw Driss sy'n cael ei anfon i ysgol Ffrangeg ym Moroco lle mae'n dod yn edmygwr brwd ond diniwed o wareiddiad y Gorllewin. Ac eto mae ei gefndir yn geidwadol. Mae ei dad – *Y Seigneur* ("Yr Arglwydd") – yn mwynhau parch a safle uchel yn y gymdeithas oherwydd ei "sancteiddrwydd" ymddangosiadol fel Mwslim dysgedig traddodiadol ac fel marsiandïwr llwyddiannus ond dan wyneb hyn ceir elfen gref o drais a thensiynau ym mywyd y teulu gyda chanlyniadau trasig sy'n llwyddo i droi Driss yn wrthryfelwr amharchus, anarchaidd, dinistriol a gwrthodedig.

Adroddir yr hanes yn y person cyntaf gan Driss a cheir elfen amlwg o'r hunangofiannol o ran profiad yr awdur, er mai dychmygol yw'r hanes. Mae arddull a mynegiant y nofel yn ffrwydrol ac uniongyrchol ond ceir hiwmor a thynerwch hefyd. Mae Driss Chraïbi yn cydnabod dylanwad William Faulkner arno yn y cyfnod pan ysgrifennodd hi.

Yr ymateb i'r nofel ym Moroco
-----------------------------

Am flynyddoedd cafodd *Le passé simple* ei fflangellu gan feirniaid ac arweinwyr ceidwadol ym Moroco ond erbyn heddiw mae'n cael ei hastudio ym mhrifysgolion y wlad.

Manylion cyhoeddi
-----------------

Cafodd *Le passé simple* ei gyhoeddi gan Gallimard, Paris, yn 1954. Yr argraffiad diweddaraf yw'r un yn y gyfres boblogaidd 'Folio', gan gwmni cyhoeddwyr Denoël, 2009. ISBN 978-2-07-037728-2
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Marco Tullio Giordana yw ***Lea*** a gyhoeddwyd yn 2015. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Lea*** ac fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Diego Ribon, Stefano Scandaletti, Vanessa Scalera a Paco Reconti. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2015. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Black Mass* sef ffilm fywgraffyddol gan Scott Cooper. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Marco Tullio Giordana ar 1 Hydref 1950 ym Milan. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1979 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Marco Tullio Giordana nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Camille de Casabianca yw ***Le Fabuleux Destin De madame Petlet*** a gyhoeddwyd yn 1995. Fe'i cynhyrchwyd gan Patrick Blossier yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Michèle Laroque, Patrick Poivre d'Arvor, Jean-Pierre Darroussin, Charles Berling, Gérard Hernandez, Bernard Montiel, Camille de Casabianca, Elsa Chabrol, Frankie Pain, Jean-Michel Farcy, Julien Cafaro, Maïté, Oury Milshtein a Richard Guedj. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1995. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Braveheart* sef ffilm gan Mel Gibson am yr Alban a rhyfel annibyniaeth y genedl, dan arweiniad William Wallace, yn erbyn y goresgynwyr Seisnig o Loegr.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Camille de Casabianca ar 31 Hydref 1957 ym Mharis. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1964 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Camille de Casabianca nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Digrifwr *stand-up* ac actor Seisnig ydy **Lee Evans** (ganwyd 25 Chwefror 1964, Bryste).

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Lee Evans yn Avonmouth, Bryste. Mynychodd ysgol uwchradd The Billericay School, yn Billericay, Essex. Ar ôl cyfnod fel paffiwr, a dwy flynedd mewn coleg celf yn Essex, penderfynnodd Evans ddilyn gyrfa ei dad yn y busnes adloniant. Symudodd i'r Rhyl yn ei arddegau a chwaraeodd y drymiau mewn band pync a ddisgrifiodd fel *crap*. Fe gynnigwyd y cyfle i berfformio ar sioe dalent yn yr Unol Daleithiau yn gynnar yn ei yrfa *stand-up career*. Ef oedd yr unig Sais ar y sioe ac fe enillodd y gystadleuaeth. Fe dreuliodd ei bedair mlynedd cytaf fel digrifwr yn teithio o gwmpas y clybiau dynion gweithio; y pum mlynedd canlynol ar y gylched amgen. Yn degyb i nifer o ddigrifwyr sefydledig, fe ddaeth Evans i'r amlwg yng Ngŵyl Caeredin yn 1988.

Yn 1981, yn 17 oed, fe briododd Heather, ac mae ganddynt ferch, Mollie, a'i ganwyd yn 1994, a chi, Brian. Maent yn byw ger Billericay.

Gyrfa
-----

Cododd Evans i'r amlwg yng ngwledydd Prydain yn yr 1990au.

### Sioeau Byw

Mae Evans wedi rhyddau'r sioeau canlynol ar DVD:

* *Live at Her Majesty's Theatre* (1994)
	+ ar VHS 10 Hydref 1994 ac ar DVD 6 Mehefin 2005
* *Live from the West End* (1995)
	+ ar VHS 30 Hydref 1995 ac ar DVD 6 Mehefin 2005
* *Different Planet Tour: Live at the Lyric Theatre In London* (1996)
	+ ar VHS 1 Hydref 1999 ac ar DVD 6 Mehefin 2005
* *The Ultimate Experience (1997)* (casgliad o'r darnau gorau o'i dri taith diwethaf)
	+ ar VHS 17 Tachwedd 1997 ac ar DVD 6 Mehefin 2005'
* *Don't Try This at Home: Live at the Edinburgh Playhouse In Scotland* (1998)
	+ ar VHS 16 Tachwedd 1998 ac ar DVD 6 Rhagfyr 1999
* *Wired and Wonderful: Live at Wembley Arena In England* (2002)
	+ ar VHS and DVD 25 Tachwedd 2002
* *XL Tour 2005: Live At the Cardiff International Arena In Wales* (2005)
	+ ar DVD 28 Tachwedd 2005 ac UMD ar gyfer PSP 19 Rhagfyr 2005

### Actio

Mae Evans wedi ymddangos mewn amryw o ffilmiau, yn nodedig yn *Funny Bones*, *Mousehunt*, *There's Something About Mary*, *The Fifth Element*, *The Ladies Man*, *The Martins* a *The Medallion*. Evans oedd llais Train yn ffilm 2005 *The Magic Roundabout*.

Rhwng 1993 ac 1994 ymddangosodd Evans ar raglen hwyr y nos Channel 4, *Viva Cabaret!*, fel gwesteiwr a gwastai. Yn 1996, roedd Evans yn seren y rhaglen *The World of Lee Evans*. Ysgrifennodd rhaglen gomedi sefyllfa yn 2001, *So What Now?*.

Fe chwaraeodd rôl blaenllaw yn y ffilm gomedi poblogaidd There's Something About Mary yn 1998. Bu'n seren y ffilm *Freeze Frame* yn 2004, yn ei rôl cyntaf mewn ffilm llym, fe chwaraeodd rôl rhywun paranoid a ddrwgdybwyd o lofruddiaeth. Fe eilliodd ei eiliau a'i wallt er iddo gael ei rybuddio y gall ei eiliau beidio tyfy'n ôl (fe wnaethon nhw dyfy'n ôl). Yn ddiweddar, chwaraeodd Lee y prif gymeriad yn dramodiad ITV o *The Adventures of Mr Polly*.

Dolenni
-------

* (Saesneg) Proffeil ar IMDB

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 95036191
* LCCN: no99073689
* ISNI: 0000 0003 9925 6315
* GND: 137758375
* NKC: xx0059595

 |

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*
Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 527 a 565 oedd **Iwstinian I**, hefyd **Iwstinian Fawr** (Lladin: *Flavius Petrus Sabbatius Justinianus*, Groeg (iaith): Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος Ιουστινιανός 482/483 – 13 neu 14 Tachwedd 565).

Mosäig o Iwstinian yn Masilica San Vitale, Ravenna.
Ganed Iwstinian yn Illyria; mae'n ymddangos mai Lladin oedd ei iaith gyntaf yn hytrach na Groeg. Aeth ei ewythr Justinus i Gaergystennin a phan daeth yn ddylanwadol yn y gard ymerodrol, galwodd Iwstinian yno ato a'i fabwysiadu. Daeth Justinus ym ymerawdwr, a chredir i Iwstinian fod â rhan bwysig yn rheoli'r ymerodraeth yn ystod ei deyrnasiad ef. Ar farwolaeth Justinus, daeth Iwstinian yn ymerawdwr ar 9 Awst 527.

Cafodd Iwstinian ddylwanwad mawr ar yr ymerodraeth. Dechreuodd ymgyrch i adennill y tiriogaethau a gollwyd gan yr ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, y *renovatio imperii* neu "adfer yr ymerodraeth". Dan gadfridogion fel Belisarius a Narses, enillwyd tiriogaethau eang yn ôl yn y gorllewin, er na allodd yr ymerodraeth ddal ei gafael arnynt yn y pen draw.

Bu Iwstinian hefyd yn gyfrifol am ail-ysgrifennu Cyfraith Rhufain, y *Corpus Juris Civilis* sy'n parhau i fod yn sylfaen y gyfraith sifil mewn llawer o wledydd. Bu adfywiad diwylliannol yn ystod ei deyrnasiad hefyd, gan gynnwys adeiladu eglwys enwog Hagia Sophia yng Nghaergystennin.

Rhoddwyd diwedd ar gynlluniau mwyaf uchelgeisiol Iwstinian gan Bla Iwstinian, yn ôl pob tebyg y Pla Du, a darawodd yr ymerodraeth yn y 540au cynnar gan achosi nifer fawr o farwolaethau. Cafodd Iwstinian ei hun y pla, ond roedd ef yn un o'r ychydig a lwyddodd i wella ohono. Ceir hanes y cyfnod yng ngwaith yr hanesydd Procopius.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 88881722
* LCCN: n79032202
* ISNI: 0000 0001 2096 5924
* GND: 11855896X
* SELIBR: 192056
* SUDOC: 027770591
* BNF: cb12055108q (data)
* BIBSYS: 90550472
* ULAN: 500011337
* NLA: 35803615
* NDL: 00478361
* NKC: jn20000700782
* The SBN id SBLV203937 is not valid.
* BNE: XX824100
* CiNii: DA02058114

 |
Roedd **Jakokoyak** yn brosiect cerddoriaeth lo-fi pop o Gymru, gydag elfennau seicadelic gwerin ac arbofi electroneg.

Pensaer y prosiect electroneg arbofol **Jakokoyak** oedd Rhys Edwards. Roedd yn canu yn y Gymraeg a'r Saesneg. Yn wreiddiol o'r Wyddgrug ond wedi ei fagu ar Ynys Môn, dechreuodd Edwards recordio pan oedd yn y Brifysgol. Gan weithio a recordio ar ei ben ei hun, fe arbrofodd gyda hen allweddellau a phedalau effeithiau. Mae'r unigrwydd yma yn dod drosodd yn gryf yn ei gerddoriaeth ac yn rhan o sain unigryw Jakokoyak. Rhyddhaodd ei albym cyntaf, *Am Cyfan Dy Pethau Prydferth* (cafodd y teitl ei gymryd oddi ar boster a gyfieithwyd yn wael ar furiau Undeb Prifysgol Caerdydd) yn 2003 ac fe gafodd ei ail-ryddhau yn Japan yn 2004. Teithiodd gyda'r Super Furry Animals yn Japan a bu'n perfformio yn stiwdios Maida Vale gyda Mogwai. Cafodd yr EP *Flatyre* ei ryddhau yn 2006 ac roedd y gan "Eira" yn record yr wythnos ar orsaf radio Xfm.

Disgyddiaeth
------------

### Albymau

* *Am Cyfan Dy Pethau Prydferth* (Awst 2003, Recordiau Peski)
* *Am Cyfan Dy Pethau Prydferth* (ail-rhyddhau yn Siapan, Awst 2004, Macaroni Records)
* *Aerophlot* (Awst 2010)

### Senglau ac EPs

* *Look Away Now (If You Don't Want to Know the Score)* (Tachwedd, 2008)
* *Flatyre*, (EP) (Mawrth 2006), (Recordiau Peski)

### Crynoddisgiau Amlgyfrannog

* *Respond (Amgueddfa Cymru)* (Mawrth 2009)
* "Rallye Cloak 03: Goodbye Blue Monday (Rallye Records, JAPAN)" (Hydref 2008)
* *Folk Off!* (Gorffennaf 2006)
* *Dan y Cownter* (Awst 2005)
* *Gigs, Chips a 'Trip' Mewn Tacsi!* (Awst 2004)
* *New Welsh Talent 2003 - Music Week Magazine* (Awst 2003)
* *A Step In The Left Direction* (Awst 2001, Boobytrap)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Radio 1 - Huw Stephens - 31st January 2006. BBC (31 Ionawr 2006).
2. ↑  *Cyfoeth cerddorol gogledd ddwyrain Cymru*  , BBC Cymru Fyw, 16 Mai 2019.  Cyrchwyd ar 16 Medi 2019.

Cysylltiadau
------------

* jakokoyak.com[*dolen marw*] - gwefan swyddogol
* BBC Minisite
* myspace.com/jakokoyak
Ysgythriad o'r cytser Orïon o *Uranometria* gan Johann Bayer (1661)
Straeon a chredoau mytholegol am y sêr a chytserau yw **llên y sêr**. Yn aml cynhwysir cyrff seryddol eraill, megis sêr gwib, o fewn maes llên y sêr.

Bu bodau dynol yn trin y sêr fel gwrthrychau dewiniaeth, crefydd, chwedlau gwerin, ac ofergoelion ers talwn. Dechreuodd sêr-ddewiniaeth o bosib wrth i bobl sylwi ar yr effaith a gafodd cylchoedd yr Haul a'r Lleuad ar eu bywydau, ac iddynt dybio taw effaith debyg oedd gan y sêr. Mewn crefyddau cyntefig, oedd yn animistaidd ac yn ddynweddol eu natur, gwelwyd amlinellau anifeiliaid a phersonau yn y sêr, y cytserau cyntaf. Ceir chwedlau yng Ngogledd America, Affrica, Asia ac Ewrop sy'n sôn am bobl ac anifeiliaid yn cael eu dwyn i'r nefoedd gan ddod yn gytserau, a dywedir i nifer o arwyr diwylliant droi'n gytserau yn hytrach na marw. Mae traddodiad yr Awstraliaid Brodorol ychydig yn wahanol: buont yn gweld ffurfiau yn nifylau tywyll y Llwybr Llaethog yn hytrach na'r sêr.

Yr Emw yn y Nen a welir gan yr Awstraliaid Brodorol. Enghraifft o "gytser tywyll" yw hwn.
Gwelir y sêr hefyd fel argoelion, er enghraifft credir i Pleiades a Physgod y Sidydd hebrwng glaw a stormydd. Yn Ewrop credir i sêr wib gael gwared â phlorod wrth iddynt syrthio dros yr awyr megis lliain yn glanhau'r wyneb: enghraifft o ddewiniaeth sympathetig.

Gweler hefyd
------------

* Caer Arianrhod
* Comed Fawr
* Dyddiau'r cŵn
* Mytholeg yr Haul
* Mytholeg y Lleuad
* Pwdre sêr

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Larousse Dictionary of World Folklore*, gol. Alison Jones (Caeredin: Larousse, 1995), t.403.
Roedd Syr **John Aubrey, 3ydd Barwnig** (20 Mehefin 1680 – 16 Ebrill 1743) yn wleidydd a barwnig a chynrychiolodd Caerdydd yn y Senedd.

Cefndir
-------

Roedd yn fab i Syr John Aubrey, 2il Farwnig a'i wraig gyntaf Margaret Lowther, merch Syr John Lowther, Barwnig 1af. Ym 1700, olynodd Aubrey ei dad fel barwnig. Cafodd ei addysgu yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, lle'r ymaelododd yn 1698.

Gyrfa
-----

Cafodd Aubrey ei ethol yn Aelod Seneddol etholaeth Caerdydd ym 1706, gan gynrychioli'r etholaeth yn Nhŷ Cyffredin Lloegr hyd 1707, ac yna yn Nhŷ Cyffredin Prydain hyd 1710. Ym 1711 cafodd ei benodi'n Uchel Siryf Morgannwg.

Teulu
-----

Bu Aubrey'n briod tair gwaith priododd ei wraig gyntaf Mary Steally yn Eglwys Sant Iago, Piccadilly ym 1701, roedd hi'n forwyn i'w Mam a ymfeichiogwyd gan Awbrey gan orfodi priodas; bu iddynt dau fab a phedair merch. Priododd Aubrey yn ail Frances Jephson, merch William Jephson erbyn 1708 ac yn drydydd Jane Thomas ym 1725. Bu iddo ddwy ferch o'i ail wraig ni fu plant o'r drydedd briodas. Bu farw Aubrey yn 62 mlwydd oed a chafodd ei gladdu yn Eglwys plwyf Boarstall wythnos yn ddiweddarach. Olynwyd ef yn y farwnigaeth yn olynol gan ei feibion John a Thomas.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Leigh Rayment - Baronetage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-06-25. Cyrchwyd 18 Awst 2015.
2. ↑  Kimber, Edward (1771). Richard Johnson (gol.). *The Baronetage of England: Containing a Genealogical and Historical Account of All the English Baronets*. vol. II. London: Thomas Wotton. t. 74.
3. ↑  The History of Parliament: the House of Commons 1690-1715, ed. D. Hayton, E. Cruickshanks, S. Handley, 2002 *AUBREY, Sir John, 3rd Bt. (1680-1743), of Llantriddyd, Glam. and Boarstall, Bucks.  adalwyd 19 Awst 2015*

| Senedd Prydain Fawr |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Thomas Mansel** | **Aelod Seneddol Caerdydd**1706 – 1710 | Olynydd:**Edward Stradling** |
| Teitlau Anrhydeddus
 |
|
| Rhagflaenydd:**Edward Stradling** | **Uchel Siryf Morgannwg**1711 | Olynydd:**John Curre** |
Mae **Leighton Baines** (ganwyd 11 Rhagfyr 1984) yn peldroediwr sy'n chwarae i Everton F.C.. Mae'n enedigol o Kirkby, Lloegr.

Gyrfa Clwb
----------

### Wigan Athletic

Chwaraeodd Leighton Baines ei gem gyntaf i Wigan Athletic yn 2002. Wnaeth Baines chwarae rhan bwysig iawn yn nhymor 2002-03 lle enillodd Wigan safle yn Uwch Gynghrair Lloegr.

### Everton

Ymunodd Leighton Baines a Everton F.C. yn nhymor 2007/08 am ffi o £6milliwn. Ni chwaraeodd Baines yn rheolaidd yn ei dymor cyntaf, gan wneud dim ond 29 o ymddangosiadau ym mhob cystadleuaeth, oherwydd anaf a ffurf dda Phil Jagielka a Joseph Yobo yng nghanol y ganolfan a oedd yn cadw Joleon Lescott ar y chwith. 
Fe welodd ei ail dymor yn Everton gynnydd yn amser chwarae i Baines. Oherwydd anaf i Yobo, symudodd Lescott i ganol yr amddiffyniad a chwaraeodd Baines ar y chwith yn ôl. Fe'i pleidleisiodd yn Chwaraewr y Mis yn Everton ddau fis yn olynol yn nhymor 2008-09. Sgoriodd Baines ei nod Everton cyntaf yn erbyn Portsmouth ar 21 Mawrth, yn Fratton Park, ar ôl 57 o gemau (ym mhob cystadlaethau) heb sgorio. Penododd Everton am y tro cyntaf mewn gêm UEFA Europa League yn erbyn AEK Athens. Yn nhymor 2010-11, chwaraeodd Baines bob munud o gemau Uwch Gynghrair Everton, yn ogystal â sgorio saith gôl ym mhob cystadleuaeth. Gwobrwywyd ei gyfraniad gyda Chwaraewr y Tymor, Chwaraewr Chwaraewr y Tymor, a gwobrau Gôl y Tymor. Cafodd ei nod yn erbyn Chelsea. a sgoriodd o gic rydd uniongyrchol, ei ethol yn Nôl Everton y Tymor. Cyfrannodd hefyd 11 o gynorthwywyr trwy gydol y tymor, 5ed yn gyffredinol yn y gynghrair, ac ef oedd prif amddiffynnwr cynghrair y gynghrair.
Cyfyngwyd Gruffudd ap Rhys i ran fechan o hen deyrnas ei dad, Rhys ap Tewdwr. Dangosir y Cantref Mawr mewn melyn; rhannau llwyd yn eiddo i arglwyddi Normanaidd.
Roedd **Gruffudd ap Rhys** (bu farw 1137) yn dywysog rhan o deyrnas Deheubarth yn ne-orllewin Cymru.

Hanes
-----

Pan laddwyd tad Gruffudd, Rhys ap Tewdwr yn 1093, cymerodd y Normaniaid feddiant o'i deyrnas, a threuliodd Gruffudd ei ieuentid mewn alltudiaeth yn Iwerddon. Tua 1113 dychwelodd i Gymru ac wedi rhai blynyddoedd o grwydro o le i le, llwyddodd i gael digon o wŷr i'w ddilyn i fedru ymosod ar nifer o gestyll a threfi Normanaidd yn 1116. Cafodd gryn lwyddiant, ond methodd ymosodiad ar Aberystwyth a gwasgarodd byddin Gruffudd.

Yn ddiweddarach daeth Gruffudd i gytundeb a Harri I, brenin Lloegr a chaniatawyd iddo reoli rhan fechan o deyrnas ei dad, y Cantref Mawr. Cyn hir ymosodwyd arno gan yr arglwyddi Normanaidd o'i amgylch, a gorfodwyd ef i ffoi i Iwerddon eto am gyfnod yn 1127. Yn 1136 ymunodd Gruffudd ag Owain Gwynedd a'i frawd Cadwaladr, meibion Gruffydd ap Cynan o Wynedd, mewn ymgyrch yn erbyn y Normaniaid a ddechreuwyd gyda Brwydr Garn Goch ar ddydd Calan 1136. Tra'r oedd Gruffudd oddi cartref, cododd ei wraig Gwenllian ferch Gruffudd fyddin ac ymosododd ar gastell Normanaidd Cydweli, ond gorchfygwyd hi a'i lladd.

Enillodd Gruffudd ei hun, gydag Owain a Chadwaladr, fuddugoliaeth ysgubol dros y Normaniaid yn Mrwydr Crug Mawr ger Aberteifi yr un flwyddyn. Yn 1137 cafodd Gruffudd fwy o lwyddiant yn Nyfed, ond bu farw yn fuan wedyn mewn amgylchiadau ansicr.

Meibion
-------

Roedd gan Gruffudd bedwar mab gan Gwenllian, Maredudd, Rhys, Morgan a Maelgwn. Roedd ganddo hefyd ddau fab hŷn o briodas flaenorol, Anarawd a Chadell, ac o leiaf ddwy ferch, Gwladus and Nest. Dilynwyd ef gan ei fab hynaf, Anarawd. Daeth tri arall o'i feibion, Cadell, Maredudd a Rhys (a ddaeth yn adnabyddus yn ddiweddarach fel Yr Arglwydd Rhys), i deyrnasu ar Ddeheubarth yn eu tro.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :**Rhys ap Tewdwr | **Teyrnoedd DeheubarthGruffudd ap Rhys** | **Olynydd :**Anarawd ap Gruffudd |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Bardd ac offeiriad o Gymro oedd **John Blackwell** (tua diwedd 1797 – 19 Mai 1840). Ei enw barddol oedd **Alun**.

Bywgraffiad
-----------

Cafodd ei eni ym Mhonterwyl, ger Yr Wyddgrug yn Sir y Fflint. Roedd ei fam o Langwm a mwynwr oedd ei dad. Crydd oedd o wrth ei alwedigaeth. Daeth i sylw yn dilyn ei awdl *Maes Garmon* yn Eisteddfod Yr Wyddgrug ym 1823 ac enillodd ei awdl *Genedigaeth Iorwerth II* yn Eisteddfod Rhuthun y flwyddyn ddilynol. Ym 1824 aeth i Feriw lle dysgodd Ladin a Groeg gan y ficer, y Parch Thomas Richards. Ym 1825 cafodd ysgoloriaeth i fynd i Goleg yr Iesu, Rhydychen trwy garedigrwydd bnoheddwyr a chlerigwyr a edmygai ei waith. Graddiodd ym 1828 a chafodd ei ordeinio ym 1829 i guradiaeth Treffynnon lle y bu am bedair blynedd. Yn 1833 rhoddodd Arglwydd Broughham iddo fywoliaeth Manordeifi yng ngogledd Sir Benfro fel rheithior y plwyf, a bu'n byw yno am weddill ei oes. Yn 1839 priododd Matilda Dear o Bistyll, ger Treffynnon. Bu farw yn 19 Mai 1841 yn 42 oed a chladdwyd ef ym mynwent Maenor Deifi. Cyhoeddwyd ei waith yn 1851.

Gwaith llenyddol
----------------

Canai Alun ar y mesurau caeth, ond gwelir ei ddawn ar ei gorau yn ei cerddi rhydd telynegol. Enillodd yn yr eisteddfodau ond ni chyhoeddwyd ei waith tan ar ôl iddo farw, yn y gyfrol *Ceinion Alun* (1851), a olygwyd gan Gutyn Padarn. Ymhlith ei gerddi mwyaf adnabyddus mae 'Abaty Tyndyrn', 'Cân Doli' a 'Gwraig y Pysgotwr'. Y gerdd a wnaeth ei enw fodd bynnag oedd ei farwnad i'r Esgob Heber, a wobrwyd yn Eisteddfod Dinbych yn 1828.

Ysgrifennodd nifer o lythyrau yn ogystal, yn Gymraeg a Saesneg, a nodweddir gan arddull cain a diwylliedig. Cyfrannodd nifer o erthyglau i'r cylchgronau Cymreig hefyd, a threuliodd gyfnod fel olygydd *Y Cylchgrawn* (Llanymddyfri).

Llyfryddiaeth
-------------

* John Blackwell: *Ceinion Alun*, gol. Gutyn Padarn (Isaac Clarke, Rhuthun, 1851). Cyfrol sy'n cynnwys cofiant diddorol hanner can tudalen

Cyhoeddwyd detholiad o'i gerddi wedi'u golygu gan Owen M. Edwards yng *Nghyfres y Fil (1909).*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Y Bywgraffiadur Ar-Lein; adalwyd 04/01/2013.
2. ↑  Gwaith Alun. Golygydd Owen M Edwards. Cyfres y Fil 1909.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 20537290
* LCCN: no2002038902
* ISNI: 0000 0000 8065 1778
* GND: 12142569X
* NLA: 36552560
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |