Pencerdd Moelwyn tua 1896
Roedd **Cadwaladr Roberts (Pencerdd Moelwyn)** (5 Mehefin 1854 – 14 Mehefin 1915) yn gerddor Cymreig a sefydlodd a bu'n arwain y côr enwog o fro Ffestiniog Côr Meibion y Moelwyn.

Cefndir
-------

Ganwyd Pencerdd Moelwyn yn Nhŷ Capel Bethsaida, Tanygrisiau, yr hynaf o bump o blant Robert Roberts, chwarelwr, a Jane (née Griffith) ei wraig. Blwyddyn ar ôl ei eni symudodd y teulu i fferm yr Aelgoch, ar odra'r Moelwyn. Bu farw tad y Pencerdd trwy ddamwain yn y chwarel pan oedd ei fab yn 10 mlwydd oed. Oherwydd yr angen iddo, fel y mab hynaf, i gynorthwyo ei fam weddw i redeg y fferm ni chafodd cyfle i dderbyn addysg ffurfiol ac eithrio'r hyn cafodd yn yr ysgol Sul.

Gyrfa
-----

Yn gynnar iawn dechreuodd Roberts i weithio yn y chwarel, ond cafodd damwain wrth ei waith a achosodd niwed difrifol i'w goes. Roedd meddyg Ffestiniog ar y pryd Dr Robert Roberts (Isallt) yn hanu o hen deulu o feddyg esgyrn ac wedi dod yn arbenigwr mewn trin damweiniau diwydiannol. Llwyddodd Isallt i achub coes y bachgen, ond bu'n gloff yn ei gerddediad am weddill oes.

### Gyrfa gerddorol

Roedd y teulu Roberts yn aelodau o gapel Annibynnol Carmel, Tan y Grisiau. Yn 18 mlwydd oed ymunodd Cadwaladr Roberts a chôr y capel. Dysgodd elfennau cerddoriaeth gan arweinydd y côr a chodwr canu'r capel John W. Jones. Bu'n efrydydd mor dda i'r arweinydd, pan benderfynodd Jones i ymfudo i'r Wladfa ym 1874 awgrymodd y byddai Roberts yn olynydd teilwng iddo. Ymroddodd i'r gwaith yn egnïol a chafod llwyddiant gyda'r canu cynulleidfaol o'r cychwyn. Er mwyn gwella ei alluoedd fel arweinydd a chodwr canu bu'n darllenwr brwd o lyfrau ar egwyddor cerddoriaeth.

Roedd côr Tanygrisiau yn cystadlu yn rheolaidd yn Eisteddfodau lluosog ardal Ffestiniog yr adeg honno, ond colli bu ei hanes bob tro. Penderfynodd yr arweinydd i ail-ffurfio ei gôr drwy wneud i bob aelod cael clyweliad. Chwynodd y côr o dros gant i un o ddim ond y 40 efo'r lleisiau gorau. Achosodd hyn llawer o ddrwgdeimlad yn ei erbyn ond profodd ei fod wedi gwneud y peth iawn pan enillodd y côr y wobr gyntaf mewn tair cystadleuaeth yn Eisteddfod Flynyddol yr Annibynwyr ychydig wedyn. O hynny allan bu llwyddiant mawr gan y côr ar y maes cystadleuol. Bu eraill am ymuno yn y llwyddiant gan gynnwys rhai nad oeddynt yn aelodau gyda'r Annibynwyr. Ffurfiodd Roberts Undeb Corawl Blaenau Ffestiniog oedd yn cynnwys, yn y pendraw, 150 o aelodau, pob un wedi pasio prawf lleisiol a phob un yn gallu dilyn y tonic sol-ffa. Ym 1882 cafodd yr Undeb Corawl ei fuddugoliaeth gyntaf y tu allan i ardal Ffestiniog pan lwyddodd i gipio'r wobr gyntaf mewn eisteddfod daleithiol ym Mae Colwyn. Bu'r côr yn cystadlu yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl ym 1884 a bu'n perfformio yn y Palas Grisial yn Llundain ym 1892.

Ym 1891 ffurfiodd Roberts gôr meibion i ganu yng nghyngerdd agoriadol Eisteddfod Ffestiniog o'r enw *The Moelwyn Mael Voice Singers*, daeth y *Singers* yn Gôr Meibion y Moelwyn, sydd yn parhau hyd heddiw i fod yn un o gorau meibion mwyaf amlwg y gogledd. Yn ystod cyfnod Pencerdd Moelwyn ddaeth y côr yn gydradd gyntaf efo Côr Meibion Porth yn Eisteddfod Genedlaethol Llandudno 1896  Bu'r côr yn canu yng ngŵyl cyhoeddi Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Ffestiniog 1898  ac mewn cyngerdd i groesawu prif weinidogion y trefedigaethau Prydeinig i gyfarfod yng Nghastell Gwydir Llanrwst. Yn Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Ffestiniog urddwyd Roberts yn Bencerdd gyda'r enw yn orsedd Pencerdd Moelwyn. Ym 1907 bu'r côr yn canu ar y llong Frenhinol yng Nghaergybi er ddiddanwch y brenin Siôr V. Bu hefyd ar daith gyda'r côr i'r Unol Daleithiau a Chanada.

Yn ogystal a'i waith gyda'r capel a'r corau gwasanaethodd Pencerdd Moelwyn ar Fwrdd Gwarcheidwaid Ffestiniog  ar Fwrdd Lleol Ffestiniog  ac fe'i penodwyd yn Ynad Heddwch ar fainc llys Ffestiniog.

Teulu
-----

Ym 1885 priododd Pencerdd Moelwyn â Maria Williams, athrawes yn Ysgol Tanygrisiau. Bu iddynt bump o blant ond dim ond un ohonynt gwnaeth byw i ddod yn oedolyn. Bu Mrs Roberts marw ym 1896

Marwolaeth
----------

Bu farw Pencerdd Moelwyn o'r diciâu yn ei gartref Bodlondeb, Tanygrisiau yn 61 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Llan Ffestiniog .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Llafar Bro – 24 Awst 2016 -Bwrw Golwg - Cadwaladr Roberts adalwyd 22 Tachwedd 2020
2. ↑  "Y DIWEDDAR CADWALADR ROBERTS YH PENCERDD MOELWYN BLAENAU FFESTINIOG - Y Drych". Mather Jones. 1915-07-15. Cyrchwyd 2020-11-22.
3. ↑  "MARWOLAETH ISALLT - Yr Herald Cymraeg". Daniel Rees. 1914-09-15. Cyrchwyd 2020-11-22.
4. ↑  "MR CADWALADR ROBERTS TANYGRISIAU FFESTINIOG - Papur Pawb". Daniel Rees. 1897-07-31. Cyrchwyd 2020-11-22.
5. ↑  Y Cerddor, Cyf. VIII rhif. 86 - Chwefror 1 1896 Tud 14. EIN CERDDORION. (RHIF 2.) Mr CADWALADR ROBERTS, Tanygrisiau adalwyd 22 Tachwedd 2020
6. ↑  Llechi Cymru. Diwylliant - Cerddoriaeth adalwyd 22 Tachwedd 2020
7. ↑  "THE FESTINIOG EISTEDDFOD - The North Wales Express". Robert Wiliams. 1891-08-28. Cyrchwyd 2020-11-22.
8. ↑  Bye-gones July 1896. National Eisteddfod adalwyd 22 Tachwedd 2020
9. ↑  "PROCLAMATION OF THE 1898 EISTEDDFOD - Llangollen Advertiser Denbighshire Merionethshire and North Wales Journal". Hugh Jones. 1897-07-09. Cyrchwyd 2020-11-22.
10. ↑  "THE COLONIAL PREMIERS AT LLANRWST - Carnarvon and Denbigh Herald and North and South Wales Independent". James Rees. 1897-07-16. Cyrchwyd 2020-11-22.
11. ↑  "YR YMWELIAD BRENHINOL - Yr Herald Cymraeg". Daniel Rees. 1907-07-09. Cyrchwyd 2020-11-22.
12. ↑  "FFESTINIOG - Y Genedl Gymreig". Thomas Jones. 1879-04-03. Cyrchwyd 2020-11-22.
13. ↑  "FFESTINIOG A'I HELYNTION - Y Genedl Gymreig". Thomas Jones. 1884-05-28. Cyrchwyd 2020-11-22.
14. ↑  "Family Notices - The North Wales Express". Robert Wiliams. 1885-04-10. Cyrchwyd 2020-11-22.
15. ↑  "Ffestiniog - Y Cymro". Isaac Foulkes. 1896-05-14. Cyrchwyd 2020-11-22.
16. ↑  "ER COF - Y Dydd". William Hughes. 1915-06-18. Cyrchwyd 2020-11-22.