Mae'r HMY Britannia yn gadael Caerdydd am y tro olaf.
**Cwch Hwylio Ei Mawrhydi (HMY) *Britannia***, a elwir hefyd yn y **Royal Yacht *Britannia***, yw cyn cwch hwylio'r Frenhines Elizabeth II. Roedd mewn gwasanaeth rhwng 1954 a 1997. Hi oedd yr 83fed llong o'r fath ers i'r Brenin Siarl II esgyn i'r orsedd ym 1660, a hi yw'r ail gwch hwylio brenhinol i berchen a'r enw hwn: y cyntaf oedd y cwch rasio a adeiladwyd ar gyfer Tywysog Cymru ym 1893. Yn ystod ei gyrfa 43 mlynedd, teithiodd y cwch hwylio mwy na miliwn o filltiroedd môr o amgylch y byd. Bellach mae wedi ymddeol o wasanaeth brenhinol, ac mae'r *Britannia* wedi'i angori'n barhaol yn Ocean Terminal, Leith yng Nghaeredin, yr Alban. Mae'n atyniad poblogaidd i ymwelwyr gyda dros 300,000 o ymweliadau bob blwyddyn.

Adeiladu
--------

Adeiladwyd yr HMY *Britannia* yn iard longau John Brown & Co. Ltd yn Clydebank, Gorllewin Dunbartonshire. Fe’i lansiwyd gan y Frenhines Elizabeth II ar 16 Ebrill 1953, a’i chomisiynu ar 11 Ionawr 1954. Dyluniwyd y llong gyda thri hwylbren: yr hwylbren blaen 133ft (41m), y prif hwylbren 139ft (42m), a thrydydd hwylbren 118ft (36m). Mae'r erial uchaf ar yr hwylbren blaen, ac 20ft (6.1m) uchaf y prif hwylbren, yn golfachog er mwyn caniatáu i'r llong basio o dan bontydd. 

Dyluniwyd *Britannia* i gael ei droi'n llong ysbyty yn ystod rhyfeloedd, er na ddefnyddiwyd hwn erioed. Pe bai rhyfel niwclear, y bwriad oedd i'r Frenhines a Dug Caeredin ymochel ar y *Britannia* oddi ar arfordir gogledd-orllewin yr Alban.

Criw
----

Roedd criw'r Iotwyr Brenhinol yn wirfoddolwyr o'r Llynges Frenhinol. Penodwyd swyddogion am hyd at ddwy flynedd, tra bod y "iotwyr" yn wirfoddolwyr, ac ar ôl wasanaethu am 365 diwrnod gellid eu derbyn i'r "Gwasanaeth Parhaol y Cwch Hwylio Brenhinol" fel Iotwyr Brenhinol, yn gweithio yna nes iddynt ddewis gadael neu gael eu diswyddo am resymau meddygol neu ddisgyblaeth. O ganlyniad, gwasanaethodd rhai am 20 mlynedd neu fwy. Roedd y llong hefyd yn cario llu o Fôr-filwyr Brenhinol pan oedd aelodau o'r Teulu Brenhinol ar y llong.

Hanes
-----

Hwyliodd *Britannia* ar ei mordaith gyntaf o Portsmouth i Grand Harbour, Malta, ar 14 Ebrill 1954, yn cyrraedd ar 22 Ebrill 1954. Cariodd y Dywysoges Anne a’r Tywysog Charles i Falta er mwyn iddynt gwrdd â’r Frenhines a Dug Caeredin yn Tobruk ar ddiwedd eu Taith Gymanwlad. Taith gyntaf y Frenhines a Dug Caeredin ar *Britannia* oedd o Tobruk ar 1 Mai 1954.

 HMY *Britannia* ar Gamlas Welland ar ei ffordd i Chicago, 1959 
Ar 20 Gorffennaf 1959, hwyliodd *Britannia* y Forffordd Saint Lawrence, a oedd newydd ei agor, ar ei ffordd i Chicago. Pan ddociodd daeth y Frenhines y frenhines gyntaf o Ganada i ymweld â'r ddinas. Roedd Arlywydd yr UD Dwight D. Eisenhower ar fwrdd y *Britannia* am ran o'r fordaith hon. Croesawyd yr arlywyddion Gerald Ford, Ronald Reagan a Bill Clinton i'r llong yn flynyddoedd diweddarach. Aeth Charles a Diana, Tywysog a Thywysoges Cymru, ar eu mordaith mis mêl ar y *Britannia* ym 1981. Fe symudodd y llong dros 1,000 o ffoaduriaid o'r rhyfel cartref yn Aden ym 1986. Hwyliodd y llong i Ganada ym 1991 yn galw yn Toronto a Kingston, Ontario. 

Pan oedd HMY *Britannia* ar ddyletswyddau brenhinol, cafwyd ei hebrwng gan long ryfel y Llynges Frenhinol. Roedd y cwch hwylio yn ymweld ag Wythnos Cowes yn rheolaidd ar ddechrau mis Awst, ac fel arfer am weddill y mis roedd yn gartref i'r Frenhines a'i theulu ar gyfer mordaith flynyddol o amgylch yr ynysoedd oddi ar arfordir gorllewinol yr Alban (a elwir yn "Taith yr Ynysoedd Gorllewinol"). 

Yn ystod ei gyrfa fel Cwch Hwylio Brenhinol fe wnaeth *Britannia* cario’r Frenhines, aelodau eraill o’r Teulu Brenhinol, ac amryw bwysigion ar 696 o ymweliadau tramor a 272 o ymweliadau yn nyfroedd Prydain. Yn yr amser hwn, teithiodd *Britannia* 1,087,623 milltir fôr (2,014,278km).

 Llundain, 1997 
Ym 1997, ymrwymodd y llywodraeth Geidwadol i ddisodli'r *Britannia* pe bai'n cael ei hailethol, tra gwrthododd y Blaid Lafur ddatgelu ei chynlluniau ar gyfer y llong. Ar ôl i Lafur ennill yr etholiad cyffredinol ym mis Mai 1997, cyhoeddodd y byddai'r llong yn ymddeol ac na fydd unrhyw un arall yn cael ei adeiladu. Roedd y llywodraeth flaenorol wedi dadlau y cyfiawnheir y gost am ei rôl mewn polisi tramor a hyrwyddo buddiannau Prydain dramor, yn enwedig trwy gynadleddau a gynhaliwyd gan 'British Invisibles', corff gwasanaethau ariannol rhyngwladol. 

Amcangyfrifodd y Bwrdd Masnach Dramor fod digwyddiadau a gynhaliwyd ar y *Britannia* wedi helpu i godi £3 biliwn ar gyfer y trysorlys rhwng 1991 a 1995 yn unig. Dywedodd y llywodraeth newydd na ellid cyfiawnhau'r gwariant o ystyried pwysau eraill ar y gyllideb amddiffyn, y gyllideb y byddai'r llong newydd wedi'i hariannu a'i chynnal ohoni. 

Cenhadaeth dramor olaf y *Britannia* oedd cario llywodraethwr olaf Hong Cong, Chris Patten, a'r Tywysog Cymru yn ôl o Hong Cong ar ôl ei drosglwyddo i Weriniaeth Pobl Tsieina ar 1 Gorffennaf 1997. Datgomisiynwyd *Britannia* ar 11 Rhagfyr 1997. Adroddir bod y Frenhines, fel rheol yn stoicaidd, wedi llefain yn ystod y seremoni ddigomisiynu a fynychwyd gan y mwyafrif o aelodau hŷn y Teulu Brenhinol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The Royal Yacht Britannia – The Trust". Cyrchwyd 7 March 2014.
2. ↑
3. ↑  "1953: Queen launches Royal Yacht Britannia". *On This Day*. BBC. 16 April 1953. Cyrchwyd 17 August 2011.
4. ↑  Simon Jonhson (12 July 2010). "Floating bunker plan to help Queen escape nuclear attack". *The Telegraph*.
5. ↑  Richard Johnstone-Bryden (2003). *The Royal Yacht Britannia: The Official History*. Conway Maritime. tt. 30–33. ISBN 978-0-85177-937-9.
6. ↑  Aden: British Evacuation Archifwyd 2021-06-01 yn y Peiriant Wayback. *Hansard* HL Deb 21 January 1986 vol 470 cc131-4.
7. ↑  Johnstone-Bryden, p. 298.
8. ↑  "Great British Ambassador". The Royal Yacht Britannia Trust. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-11-06. Cyrchwyd 23 January 2016.
9. ↑  "Pay for your own yacht, PM tells Queen". *The Age*. 17 January 2012. Cyrchwyd 17 January 2012.