recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Clwb pêl-droed yw **Cwmbrân Celtic FC**. Mae wedi ei leoli yn nhref Cwmbrân,Torfaen yn yr hen sir Gwent. Mae Cwmbrân Celtic yn dîm gwahanol i glwb Tref Cwmbrân a fu'n chwarae yn Uwch Gynghrair Cymru yn yr 1990au.

Mae'r tîm cyntaf yn chware yng Adran Un Cynghrair Cymru (Y De) (*Welsh League*) a'r ail dîm yng nghynghrair ail dimau Cynghrair Cymru (Y De). Ceir hefyd tîm menywod sy'n chwarae yng Nghynghrair Menywod De Cymru, a thîm dros 45 oed sy'n chwarae yn Cynghrair *Veterans* Cymru.

Mae'r timau i gyd yn chwarae yn Celtic Park, Henllys Way, Cwmbrân, sydd drws nesa i Stadiwm Cwmbrân

Hanes
-----

Ffurfiwyd y clwb yn 1925 fel CYMS (Catholic Young Men's Society) gan chwarae, i gychwyn yng Nghynhrair Casnewydd a'r Cylch ('Newport & District League') ac ennill teitl Adran 2 Rhan A yn 1925–26. Rhwng 1930 a 1939 chwaraeodd y clwb yng Nghynhrair Gwent. Wedi'r Ail Ryfel Byd aeth y clwb nôl i chwarae yng Nghynghrair Casnewydd a'r Cylch gan ennill y Brif Adran yn 1950–51.

### Newid Enw

Yn yr 1960au cynnar newidiwyd enw'r clwb i Cwmbran Catholics ac yn 1972 newidiwyd yr enw eto i'r enw cyfredol, Cwmbran Celtic.

### Maes Chwarae

Prynodd y clwb ei safle ar Oak Street, Hen Gwmbran yn 1979 a dyna bencadlys y clwb. Arferai maes chwarae'r clwb fod ar Cwmbran Park ond oherwydd trafferthion draenio'r tir symudwyd y maes chwarae i feysydd y tu allan i Stadiwm Cwmbrân sy'n cael eu rhannu gyda Chlwb Criced Cwmbrân. Symudodd y clwb criced, maes o law, i Gaerleon a rhoddwyd les ar y maes i Celtic.

Cyfredol
--------

Mae Cwmbrân Celtic yn chwarae yn Adran Un Cynghrair Cymru. Dyma'r adran ar gyfer timau De Cymru sy'n bwydo fewn i Uwch Gynghrair Cymru, sef, prif adran system byramid Cymdeithas Bêl-droed Cymru.

Dyrchafwyd y clwb i Adran Tri Cynghrair Cymru, Y De (y *Welsh League*) yn 2004-05. Dilyn dyrchafiad, chwaraeodd y clwb yn Adran Un am y to cyntaf yn nhymor 2010-11.

Uchafbwyntiau
-------------

* 1972-73 - Ennill Cwpan Amatur Gwent, ac ail yn Prif Adran Gwent
* 1999-2000 - Ennill Cwpan Cynghrair Sir Gwent
* 2015-16 - Cyrraedd rown y chwarteri Cwpan Cymru o dan reolaeth Nicky Church. Rhediad orau'r vlwb yn y gystadleuaeth.

Dolenni
-------

* Gwefan Swyddogol Cwmbrân Celtic
* Twitter @CwmbranCeltic1
* Cynghrair Cymru (De) Archifwyd 2018-09-30 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-08-22. Cyrchwyd 2018-10-24.
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-08-22. Cyrchwyd 2018-10-24.

| Cynghrair Cymru (Y De), 2018-19 |
| --- |
| Cambrian a Clydach | Celtic Cwmbrân | Cwmaman | Ffynnon Taf | Goytre | Goytre Unedig | Gwndy | Hwlffordd | Lido Afan | Llanilltyd Fawr | Llansawel | Pen-y-bont | Tref Pontypridd | Port Talbot | Rhydaman | Ton Pentre |  |
Mae **C.P.D Gwalchmai** yn dim pêl-droed o Walchmai yn Ynys Mon. Sefydlwyd yn 1946. Mae'n chwarae ei gemau cartef yn Maes Meurig. Ei rheolwr yw Martin Jones, ac mae'r clwb yn rhan o Gynghrair Gwynedd.

Hanes
-----

Daeth eu llwyddiant mewn cynghrair cyntaf a gofnodwyd yn nhymor 1951/1952, pan ddaeth yn Bencampwyr Adran 3B. Ers hynny mae'r clwb wedi parhau'n llwyddiannus trwy fod yn bencampwyr Cynghrair Ynys Môn mewn deg achlysur arall. Dros y blynyddoedd, mae'r clwb wedi cyflawni llwyddiant mawr mewn amrywiaeth o gystadleuaethau, gan gyrraedd 49 rownd derfynol, ennill 26, ac ennill y N.W.C.F.A cwpan dair gwaith. Daeth y cyfnod mwyaf llwyddiannus i'r clwb pan ddaeth William 'Wil Daddy' Williams a Henry Owen 'Harry Lee' Williams yn rheolwyr yn y 1970au cynnar. Yn ystod eu cyfnodau fel rheolwyr fe enillon nhw lawer o dlysau gan gynnwys chwe pencampwriaethau'r Gynghrair, tair Cwpan Dargie a phum Cwpan Megan. Yn 2003, ddaeth Paul Owen yn rheolwr y clwb, gyda Kenny Jones yn ymuno yn hwyrach, fel cyd-reolwr. Yna, cyrhaeddodd dair rownd derfynol yn ystod y tymor 2004/05. Yn nhymor 2007/08 enillodd y clwb Gynghrair Ynys Môn yn ogystal â dod yn ail yng Nghwpan Elias. Yn sgil ennill cynghrair Môn, gwnaeth y clwb ennill dyrchafiad i Gynghrair Gwynedd.

Cyn-chwaraewyr
--------------

* James Saxon
* Dylan Spanner
* Peter Twigg

Cyfeiriadau
-----------
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Lewisham Deptford**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Lewisham Deptford yn Llundain FwyafEtholaeth Lewisham Deptford yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–1987: John Silkin (Llafur)
* 1987–2015: Joan Ruddock (Llafur)
* 2015–presennol: Vicky Foxcroft (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Llwyn mwyar duon** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Rubus fruticosus*
(cyfansawdd) *a'r enw Saesneg yw* Bramble*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Mwyaren Ddu, Draen Mieri, Drain Morddyon, Drysien, Dyrysien, Dyryslwyn, Mafon Duon, Miaren, Mieren, Mierien, Mierllwyn, Mierynllwyn, Mwyar Duon, Mwyaren.*

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llwyn mwyar duon***
Un o dri chwmwd cantref Llŷn, teyrnas Gwynedd, oedd **Cafflogion** (amrywiadau: **Afflogion**, **Afloegion**). Dywedir iddo gael ei sefydlu gan Afloeg, un o feibion Cunedda (er bod 'Afloegion' yn ffurf gywirach at enw'r cwmwd felly, Cafflogion sy'n arferol yn nogfennau'r Oesoedd Canol).

Ynysoedd Tudwal ac Abersoch
Gorweddai ar lan Bae Ceredigion, rhwng Ynysoedd Tudwal ac afon Erch. I'r gorllewin gorweddai cwmwd Cymydmaen a phenrhyn eithaf Llŷn, ac i'r gorllewin roedd y trydydd cwmwd, Dinllaen.

Lleolid llys y cwmwd ym Mhwllheli, "tref" fechan ganoesol ar y pryd, i fyny yng nghornel dwyreiniol y cwmwd. Roedd y "trefi" eraill yn cynnwys Abersoch (Soch), Castellmarch, a Penyberth.

Fel ei gymdogion, gorweddai cwmwd Cafflogion ar un o lwybrau'r pererinion i Enlli, ond roedd yn llai prysur na'r llwybr gogleddol trwy Ddinllaen. Roedd y canolfannau eglwysig yn cynnwys Penrhos, Llanfihangel Bachellaeth, Llaniestyn, Llanbedrog a Llangïan.

Plwyfi
------

* Botwnnog
* Denïo (ger Pwllheli)
* Llanbedrog
* Llanfihangel Bachellaeth
* Llangïan
* Llaniestyn
* Penrhos

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynhonnell
-----------

* A. D. Carr, 'Medieval Administrative Units', yn *Atlas of Caernarvonshire* (Caernarfon, 1977)
Saif olion **Caer Rufeinig Gelligaer** yn ardal Gelli-gaer, Caerffili, cyfeiriad grid ST133972.

Roedd gan y gaer arwynebedd o bron dair acer. Ychydig i'r dwyrain roedd baddondy, a ystyrir yn un o'r esiamplau gorau i'w ddarganfod yng Nghymru. Bu cloddio archaeolegol yma yn 1899-1901. Cafwyd hyd i arysgrif oedd yn cyfeirio at bumed conswliaeth yr ymerawdwr Trajan (103 OC), ac yn dweud i'r gaer gael ei hadeiladu gan y lleng Legio II Augusta. Adeiladwyd y gaer mewn carreg o'r dechrau, yn wahanol i'r mwyafrif o gaerau Rhufeinig Cymru.

Credir i'r garsiwn adael y gaer tua 196, ond iddi gael ei hatgyweirio a'i defnyddio eto ychydig yn ddiweddarach.

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: GM016.

Llyfryddiaeth
-------------

* Symons, S. *Fortresses and treasures of Roman Wales* (Breedon Books, 2009)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.

  


| Caerau Rhufeinig Cymru |  |
| --- | --- |
| Brithdir | Bryn-y-Gefeiliau | Brynbuga | Cae Gaer | Caer Ffordun | Caer Gai | Caerau | Caerdydd | Caersws | Gelli-gaer | Caer Gybi | Caerhun (Canovium) | Caerllion | Castell Caerdydd | Castell Collen | Y Gaer | Gelligaer | Llanfor | Llanio | Maridunum | Nidum | Pen Llystyn | Pen y Gaer | Pennal | Segontium | Tomen y Mur | Trawscoed | Varis |
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Llwyn mefus melyn** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Duchesnea indica* a'r enw Saesneg yw *Yellow-flowered strawberry*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Mefusen Felen.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llwyn mefus melyn***
Mae ***Buchedd Garmon*** yn ddrama radio gan Saunders Lewis, a ddarlledwyd am y tro cyntaf yn 1937, yn adrodd hanes ymweliad Garmon, esgob Auxerre â Phrydain yn 429. Yn ei ragymadrodd i'r ddrama mae Saunders yn ei disgrifio fel 'arbrawf mewn *vers libre* i ddrama siarad naturiol.'

Cefndir
-------

Ysgrifennodd Saunders Lewis y ddrama wedi i'r rheithgor fethu cytuno ar ddedfryd yn ei brawf cyntaf am losgi'r Ysgol Fomio ym Mhenyberth, tra'r oedd yn aros yr ail brawf yn Llundain. Pan ddarlledwyd y ddrama ar 2 Mawrth 1937, roedd yr awdur eisoes yn y carchar.

Cynllun
-------

Mae'r ddrama yn dechrau gyda Illtud a Paulinus yn cyrraedd Auxerre i ofyn i Garmon ddod drosodd i Brydain i wrthwynebu heresi Pelagiaeth, sy'n cynyddu ym Mhrydain oherwydd dylanwad pregethwr o'r enw Agricola. Cytuna Garmon a Lupus, esgob Troyes, i ddod trosodd. Mae Garmon yn gorchfygu'r Pelagiaid mewn dadl gyhoeddus, ac yn cyflawni gwyrth trwy roi golwg i blentyn dall. Daw'r brenin Emrys Wledig i'w gyfarfod a gofyn am ei gymorth yn erbyn byddin o Bictiaid a Sacsoniaid sy'n ymosod ar ei deyrnas. Dan arweiniad Garmon, enillir buddugoliaeth trwy i'r Brythoniaid weiddi "Haleliwia" a chodi dychryn arnynt.

Y rhan fwyaf adnabyddus o'r ddrama yw geiriau Emrys Wledig wrth ofyn i Garmon am ei gymorth:

Gwinllan a roddwyd i'm gofal yw Cymru fy ngwlad,
i'w thraddodi i'm plant, ac i blant fy mhlant,
yn dreftadaeth dragwyddol.
Ac wele'r moch yn rhuthro arni, i'w maeddu.
Minnau yn awr, galwaf ar fy nghyfeillion,
cyffredin ac ysgolhaig,
Deuwch ataf i'r adwy,
Sefwch gyda mi yn y bwlch,
fel y cadwer i'r oesoedd a ddel y glendid a fu.

Llyfryddiaeth
-------------

Cyhoeddwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Wasg Aberystwyth yn 1937, gyda'r ddrama-gerdd *Mair Fadlen*.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goGwaith Saunders Lewis |
| --- |
|  |
| 
* *Amlyn ac Amig*
* *Blodeuwedd*
* *Brad*
* *Branwen*
* *Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg*
* *Buchedd Garmon*
* *Cell y Grog*
* *Cerddi*
* *Cymru Fydd*
* *Dwy Briodas Ann*
* *Eisteddfod Bodran*
* *Esther*
* *The Eve of St. John*
* *Excelsior*
* *Gan Bwyll*
* *Gymerwch Chi Sigaret?*
* *Meistri a'u Crefft*
* *Meistri'r Canrifoedd*
* *Monica*
* *Problemau Prifysgol*
* *Serch yw'r Doctor*
* *Siwan*
* *Tynged yr Iaith*
* *Yn y Trên*
* *Ysgrifau Dydd Mercher*

 | Saunders Lewis |

 |
Arwr Brythonig oedd **Llawfrodedd Farfog** neu **Llawfrodedd Farchog**. Ychydig iawn a wyddys amdano ond ceir sawl cyfeiriad ato yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol.

Yn ôl yr achau ym *Mucheddau'r Saint*, roedd Sant Idloes yn fab i *Gwydnabi* (Gwyddnau), mab Llawfrodedd Farfog. Sefydlodd Idloes eglwys Llanidloes, Powys. Mae ystyr yr enw 'Llawfrodedd' yn ansicr. Ar sail enghraifft - fel enw cyffredin efallai - yn nhestun *Y Gododdin*, cynigia Ifor Williams mai *llaw* yn yr hen ystyr 'bychan' yw'r elfen gyntaf tra bod ystyr yr ail elfen *brodedd* yn llai sicr; bachigyn o'r gair *brawd* ('barn') efallai.

Yn y testun Cymraeg Canol wrth y teitl *Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain*, nodir:

Cyllell Llawfrodedd Farchog, yr hon a wasanaethai i bedwar gŵr ar hugain i fwyta ar fwrdd.
Gan fod yr arwyr eraill a restrir yno i gyd yn cael eu cysylltu â'r Hen Ogledd, mae'n debyg mai un o 'Wŷr y Gogledd' oedd Llawfrodedd hefyd, ond does dim sicrwydd am hynny. Dyma'r unig ffynhonnell sy'n ei alw yn 'Llawfrodedd *Farchog'* hefyd.

Rhestrir Llawfrodedd mewn un o Drioedd Ynys Prydain fel perchennog un o 'Dair Prif Fuwch Ynys Prydain', sef 'Cornillo'. Maelgwn Gwynedd ac Eliffer Gosgorddfawr piau'r buchod eraill. Dylid cofio pwysigrwydd gwartheg yn niwylliant y Celtiaid, fel arwydd o statws a chyfoeth, er enghraifft.

Cyfeirir at Lawfrodedd yn y chwedl gynnar *Culhwch ac Olwen* fel un o arwyr llys y Brenin Arthur ac yn y chwedl fwrlesg ddiweddarach *Breuddwyd Rhonabwy*, eto mewn cyd-destun Arthuraidd. Ceir enghreifftiau o'r gair *llawfrodedd* mewn cerddi gan ddau o'r Gogynfeirdd diweddar, Gruffudd ap Maredudd a Gwilym Ddu, ond mae'n bosibl mai ansoddair ydyw yma yn hytrach nag enw personol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ifor Williams (gol.), *Canu Aneirin* (Caerdydd, 1938), tud. 286.
2. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978; arg. newydd 1991), Atodiad III.
3. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978; arg. newydd 1991), tud. 119.
4. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978; arg. newydd 1991), tud. 418-19.
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Llwyn pumnalen** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Potentilla fruticosa* a'r enw Saesneg yw *Shrubby cinquefoil*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llwyn Pumbys.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llwyn pumnalen***
Hanes canoloesol bywyd Cybi yw **Buchedd Cybi** a gedwir yn llawysgrif Cotton Vespasian a.xiv ac mewn llawysgrif yn Llyfrgell Beinecke ym Mhrifysgol Yale, New Haven, Connecticut.

Darlun o Sant Cybi, ar ffenestr yn Eglwys Sant beuno, Penmorfa, Gwynedd.
Ceir copi o fersiwn unigryw o'r Fuchedd yn Yale, Llyfrgell Beinecke (Osborn fb 229) ac fe'i ystyrir yn hynod bwysig gan ei fod yn rhoi golau newydd ar ein dealltwriaeth o hagiograffeg Gymreig. Mae'n gasgliado ddeunyddiau hagiograffaidd o'r 17g ac yn cynnwys copïau o destunau canoloesol yn Gymraeg, Lladin, a Saesneg.

Cymrawd ymchwil gyda phrosiect *Vitae Sanctorum Cambriae* yw David Callander a bu'n gweithio yn y llyfrgell rhwng a 2017–8; daeth o hyd i'r Fuchedd tra'n ymchwilio i'r ysgolhaig a'r Iesuwr William Farrar (Ebrill 1583 – c. 1637). Ceir yr unig gopi o'r Fuchedd yn Yale, Llyfrgell Beinecke, Osborn fb 229. Bydd David Callander yn cyhoeddi adroddiad ar y darganfyddiad yn y dyfodol agos.

Y testun pwysicaf yn y llawysgrif hon yw fersiwn unigryw o fuchedd Ladin ganoloesol Cybi (o Gaergybi, Ynys Môn). Mae'n cynnwys deunydd unigryw, gan gynnwys stori am Gybi'n symud maen mawr o'r fynedfa i fasilica Pedr a disgrifiad o gyfarfod rhwng Cybi a'r Pab.

Gweddïau
--------

Llyfrgell Beinecke, 2014
Mae gweddïau unigryw yn dilyn y Fuchedd newydd yn llawysgrif Yale, sydd bron yr un mor ddiddorol â'r Fuchedd ei hun. Rhoddant gipolwg unigryw ar grefydd ym Môn yn yr Oesoedd Canol. Ychydig iawn o ddeunydd litwrgaidd (sy'n ymwneud â seintiau Cymru) sydd wedi goroesi yng Nghymru.

Llyfrgell Beinecke
------------------

Canfuwyd y llawysgrif yn un o lyfrgelloedd Prifysgol Yale, sef *The Beinecke Rare Book & Manuscript Library*. a leolir yn New Haven, Connecticut. Mae'r llyfrgell yn arbenigo mewn llyfrau prin ac yn gweithredu hefyd fel archifdy. Agorwyd yr adeilad yn 1963.

Gweler hefyd
------------

* Bonedd y Saint
* Buchedd Dewi

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  seintiaucymru.ac.uk; Gwfan Seintiau Cymru; adalwyd 29 Ionawr 2019.
2. ↑  "'Gordon Bunshaft on Beinecke Library'". Som.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 8 Mehefin 2011. Cyrchwyd 2011-06-01. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
Bryngaer anhysbys y cyfeirir ati yn chwedl *Math fab Mathonwy*, sef bedwaredd gainc y Mabinogi, yw **Caer Dathyl** (amrywiad: **Caer Dathal**). Cyfeirir ati fel 'Caer Dathyl yn Arfon' ond mae ei lleoliad yn ansicr. Yn y chwedl lleolir llys Math fab Mathonwy yno.

Pen-y-gaer, Dyffryn Conwy.
Awgrymodd John Rhŷs ac eraill mai Pen-y-Gaer ger Llanbedr-y-Cennin, Dyffryn Conwy, a olygir, ond mae'n rhy bell i'r dwyrain. Yn y chwedl mae Gwydion yn dwyn moch Pryderi i Fochdre, cantref Rhos. Yna mae'n croesi Afon Conwy i gantref Arllechwedd ac yn codi creu i'r moch yng Nghreuwryon (safle ger Tregarth, ar ochr orllewinol Dyffryn Ogwen). Oddi yno mae'n mynd yn ei flaen i Bennardd yn Arfon ac yna i Gaer Dathyl ei hun.

Mae Ifor Williams yn cynnig sawl caer bosibl ond yn cyfaddef nad oes modd profi dilysrwydd unrhyw un ohonynt fel safle Caer Dathyl. Rhaid ei bod rhywle yng ngogledd Arfon, rhwng Llanddeiniolen a'r Eifl. Byddai Tre'r Ceiri yn ddewis deniadol, a dyna sy'n denu bryd Ifor Williams a W. J. Gruffydd, ond mae hi'n rhy bell i'r gorllewin ac yn gorwedd yng hen gantref Llŷn yn hytrach nag Arfon.

Yn ei ymgais i ennill enw i Leu Llaw Gyffes, mae Gwydion a'r llanc yn cerdded o Gaer Dathyl i gyfeiriad Abermenai ar Afon Menai i gyrraedd Caer Arianrhod.

Mae'r enw Caer Dathyl yn awgrymu cysylltiad Gwyddelig. Treigliad yw 'Dathyl' o'r enw personol Gwyddeleg 'Tathyl' neu 'Tathal'/'Tuathal' ('Tudwal' yw'r ffurf gyfatebol yn y Gymraeg).

Ffuglen
-------

O Gaer Dathyl ffuglennol mae Uchel Frenin Prydain yn rheoli yn y gyfres ffuglen ffantasi boblogaidd *Chronicles of Prydain* gan Lloyd Alexander.

Ffynonellau
-----------

* W. J. Gruffydd, *Math vab Mathonwy* (Caerdydd, 1928)
* Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930)
Mae **Llanymynech a bryniau Llynclys** yn ardal ger Llanymynech am y ffin rhwng Powys, Cymru a Swydd Amwythig yn Lloegr, sydd wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1953 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 63.78 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Un o Feirdd y Tywysogion oedd **Llywarch Llaety** (fl. 1160). Fe'i cysylltir â Powys.

Bywgraffiad
-----------

Ni wyddys dim am y bardd ond yr hyn y gellir ei gaslgu o'r unig gerdd ganddo sydd wedi goroesi. Mawl i Lywelyn ap Madog, mab hynaf ac etifedd Madog ap Maredudd o Bowys, yw'r gerdd honno. Gan fod Llywelyn wedi cael ei ladd mewn brwydr yn fuan ar ôl marwolaeth ei dad yn 1160, gellir dweud fod y bardd wedi canu iddo rywbryd cyn hynny. Mae ei gyfenw *llaety* yn ffurf ar y gair *llaethdy*; awgrym efallai nad oedd o dras uchel.

Ceir ansicrwydd pellach yn y ffaith fod y testun o gerdd Llywarch Llaety yn Llawysgrif Hendregadredd (y testun cynharaf) yn digwydd yng nghanol adran o gerddi Llywarch ap Llywelyn (fl. 1173-1220). Arweiniodd hyn i'r ysgolhaig Joseph Loth awgrymu mai ffugenw'r Llywarch ap Llywelyn ifanc ydoedd, ond mae dyddiad gwrthrych y gerdd yn llawer rhy gynnar i hynny. Llawer mwy tebygol yw'r awgrym mai'r un yw Llywarch Llaety â Llywarch y Nam, ond nid oes modd profi hynny.

Mawl Llywelyn ap Madog
----------------------

Dyma'r unig gerdd gan Lywarch sydd wedi goroesi. Cyfres o 17 o Englynion Unodl Union a dechrau deunawfed yw'r gerdd, sy'n anghyflawn. Ymddengys fod march yn cael ei anfon fel negesydd. Holi ac ateb, fesul dau englyn, am filwriaeth Llywelyn ap Madog a geir yn rhan gyntaf y gerdd, sy'n dwyn adlais o ffurfiau tebyg yn *Englynion y Beddau*. Dyma enghraifft o un o'r englynion holi sy'n cyfleu naws y canu:

Piau y cadfarch cadflaen a'i gorfaidd,
A'r gorfod dihafarch,
A'r gŵr a'r gwŷr am ei barch,
A'r gwayw a'r gwân anghyfarch?

Llyfryddiaeth
-------------

* Nerys Ann Jones (gol.), 'Gwaith Llywarch Llaety', yn Kathleen A. Bramley *et al.* (gol.), *Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y ddeuddegfed ganrif* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1994). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion.'

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Nerys Ann Jones (gol.), 'Gwaith Llywarch Llaety'.

  


| Beirdd y Tywysogion | Y Ddraig Goch |
| --- | --- |
| Bleddyn Fardd | Cynddelw Brydydd Mawr | Dafydd Benfras | Daniel ap Llosgwrn Mew | Einion ap Gwalchmai | Einion ap Gwgon | Einion ap Madog ap Rhahawd | Einion Wan | Elidir Sais | Goronwy Foel | Gruffudd ab yr Ynad Coch | Gruffudd ap Gwrgenau | Gwalchmai ap Meilyr | Gwernen ap Clyddno | Gwgon Brydydd | Gwilym Rhyfel | Gwynfardd Brycheiniog | Hywel ab Owain Gwynedd | Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel | Iorwerth Fychan | Llygad Gŵr | Llywarch ap Llywelyn | Llywarch Llaety | Llywarch y Nam | Llywelyn Fardd I | Llywelyn Fardd II | Madog ap Gwallter | Meilyr ap Gwalchmai | Meilyr Brydydd | Owain Cyfeiliog | Peryf ap Cedifor | Y Prydydd Bychan | Phylip Brydydd | Seisyll Bryffwrch |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 72149196506374792007

 |
Llythrennau Groegaidd
**Llythyren** yw'r elfen leiaf mewn system alffabetaidd o ysgrifennu. Fel rheol, mae un llythyren yn cynrychioli un sain arbennig, er y gall hefyd gynrychioli sillaf. Gellir defnyddio dwy lythyren i gynrychili un sain, a gall yr un llythyren gynrychilio seiniau gwahanol.

Tardda'r syniad o lythrennau o sgript Semitig Gorllewinol, sy'n dyddio o tua 1000 BC. Dyfeisiwyd yr Wyddor Roeg tua 800 CC.

Ceir cryn nifer o sgriptiau gwahanol, yn cynnwys:

**Arabaidd**: ﺍ, ﺏ, ﺕ, ﺙ, ﺝ, ﺡ, ﺥ, ﺩ, ﺫ, ﺭ, ﺯ, ﺱ, ﺵ, ﺹ, ﺽ, ﻁ, ﻅ, ﻉ, ﻍ, ﻑ, ﻕ, ﻙ, ﻝ, ﻡ, ﻥ, هـ, ﻭ, ﻱ.

**Cyrilig**: А, Б, В, Г, Ґ, Д, Е, Є, Ж, З, И, І, Ї, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ю, Я, Ъ, Ь, Ђ, Љ, Њ, Ћ, Џ.

**Groeg**: Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι, Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο, Π, Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω.

**Hebraeg**: א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.

**Lladin**: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.


Chwiliwch am ***llythyren***  
yn Wiciadur.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Letters***
**Llaw anweledig** (neu **llaw gudd**) yw'r term mewn economeg ac athroniaeth wleidyddol am y mecanwaith anweledig sy'n gyrru system marchnad rydd. Cafodd y term ei fachu a'r mecanwaith ei astudio yn wyddonol am y tro cyntaf gan yr economegydd Adam Smith (1723-1790). Byth ers hynny mae'n gysyniad canolog i economegwyr a gwleidyddion ceidwadol yn eu dadleuon o blaid marchnad rydd bur, heb ymyrraeth ynddi gan y wladwriaeth, sef polisi *laissez-faire*.

Cnewyllyn y ddamcaniaeth yw hyn: er bod cigydd yn gwerthu cig imi, fel cyfnewidiad rhydd, er mwyn gwneud elw i'w hun, a minnau'n prynu'r cig hwnnw cyn rhated â phosibl, y mae'r ddau ohonom ni'n cael lles o'r cyfnewidiad. Yn ei ddadansoddiad, arweiniodd hyn i Adam Smith ddadlau fod y farchnad rydd ei hun yn drefn sydd o les i bawb yn ddi-wahân ac sy'n digwydd ohono'i hun, yn ddigymell, fel petai fod rhyw **law anweledig** yn gweithredu, trwy gadwyn o filoedd o gyfnewidiadau heb i'r rhai sy'n cymryd rhan ynddynt feddwl dim am y canlyniadau.

Mewn athroniaeth gellid ystyried unrhyw drefn sy'n dod i fodoli yn ddigymell yn enghraifft o'r llaw anweledig, ac felly mae'r term yn cael ei gymhwyso gan rai athronwyr am ystod ehangach na materion economaidd yn unig.

Cyfeiriadau
-----------

* Ted Honderich (gol.), *The Oxford Companion to Philosophy* (Rhydychen, 1995), d.g. *Invisible hand*.

Gweler hefyd
------------

* Laissez-faire
Mae **Llawr Isaf Penrhos** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 25 Ionawr 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.96 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Karaez-Plougêr** (Ffrangeg: *Carhaix-Plouguer*) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda Ar Vouster, Plevin, Trefrin, Cléden-Poher, Kergloff, Motreff, Plounévézel, Saint-Hernin ac mae ganddi boblogaeth o tua 7,165 (1 Ionawr 2020).

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code 29024

Pellteroedd
-----------

| Ville | Montroulez | Gwengamp | Pondi | Kemper | An Oriant | Sant-Brieg | Brest | Gwened | Roazhon | Naoned | Le Mans | Paris |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pellter
Cyfeiriad | 39 km
(G) | 45 km
(G-Dd) | 50 km
(De) | 51 km
(De-O) | 61 km
(De) | 65 km
(G-Dd)  | 69 km
(G-O) | 92 km
(De-Dd) | 141 km
(D) | 191 km
(De-Dd) | 282 km
(D) | 440 km
(D) |
|

Cysylltiadau Rhyngwladol
------------------------

Mae Karaez-Plougêr wedi'i gefeillio â:

* Gweriniaeth Iwerddon Carrickmacross, Iwerddon
* Lloegr Dawlish, Dyfnaint
* Sbaen Oiartzun, Sbaen

Llydaweg
--------

Lansiodd y Karaez-Plougêr cynllun ieithyddol trwy Ya Brezhoneg ar 9 Ebrill, 2004. Mae gan y ddinas ysgol gynradd ac ysol uwchradd Diwan (sef yn yr unig Lycée Diwan yn Llydaw). Yn 2008, mynychodd 21.49% o blant ysgol gynradd ysgolion dwyieithog.

Diwylliant
----------

Mae Karaez-Plougêr yn gartref i **Gouel yn Kozh Erer**; (Gŵyl yr Hen Erydr) sef ŵyl gerddorol fwyaf Ffrainc, gan ddenu mwy na 200,000 mynychwyr bob blwyddyn.
Yn Hydref 2016 trefnodd yr ŵyl cyngerdd arbennig yn Central Park, Efrog Newydd mewn teyrnged i'r nifer o Lydäwyr a fewnfudodd i'r ddinas yn y 19g.

Gŵyl 2006

Gweler hefyd
------------

* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Cymdeithas Cymru-Llydaw
* Cymunedau Penn-ar-Bed

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Ffrangeg) *Ofis ar Brezhoneg*: *Enseignement bilingue*

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Karaez-Plougêr***
Map o Kabardino-Balkaria
Baner Kabardino-Balkaria
Un o weriniaethau Rwsia a deiliad ffederal a leolir yng Ngogledd y Cawcasws yw **Gweriniaeth Kabardino-Balkar** (Rwseg: Кабарди́но-Балка́рская Респу́блика; Kabardieg: Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ; Balkareg: Къабарты-Малкъар Республика), neu Kabardino-Balkaria (Rwseg: Кабарди́но-Балка́рия neu *Kabardino-Balkarskaya Respublika*, neu *Kabardino-Balkariya*).

Sefydlwyd y weriniaeth ar 5 Ionawr 1936. Mae gan ddi boblogaeth o 901,494 (2002). Y brifddinas yw Nalchik.

Gyda arwynebedd o 12,500 km², mae'r weriniaeth yn ffinio â Stavropol Krai, Gweriniaeth Gogledd Ossetia-Alania a Gweriniaeth Karachay-Cherkess yn Rwsia ei hun ac mae'n gorwedd hefyd ar y ffin rhwng Rwsia a Georgia, i'r de. Yma ceir mynyddoedd uchaf y Cawcasws, yn cynnwys Mynydd Elbrus (5,642 m), y mynydd uchaf yn Ewrop gyfan.

Arsen Kanokov yw'r arlywydd presennol.

Dolenni allanol
---------------

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Kabardino-Balkaria***

* (Rwseg) Gwefan swyddogol Arlywydd y Weriniaeth Archifwyd 2007-01-04 yn y Peiriant Wayback.
* (Rwseg) Kabardino-Balkaria Online
* (Saesneg) BBC News: Proffeil y weriniaeth
|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Llangar** |

Plwyf eglwysig ym mro hanesyddol Edeirnion, gogledd Cymru, yw **Llangar**. Mae'n gorwedd yn Sir Ddinbych heddiw ond bu gynt yn rhan o Sir Feirionnydd. Prif bentref y plwyf yw Cynwyd. Tair nant a bryn yw ei ffiniau: Bryn Bu'r Gelyn yw'r bryn, a gorwedd hwnnw y tu ôl i blasty bychan Bryntirion, ger Corwen; y tair nant yw: Nant Croes y Wernen (i'r De), Nant Rhydyglafes (i gyfeiriad y Bala) a Nant Rhyd-y-Saeson yw'r ffin gogleddol (ger Four Crosses a Glanrafon.

Cofnodir y plwyf yn yr arolwg o Feirionnydd a wnaed ar ran Coron Lloegr yn 1292-3 fel un o chwech yng nghwmwd Edeirnion.

Gorwedd y plwyf yng nghanol Edeirnion, rhwng plwyfi Llandrillo a Chorwen, gan godi i lethrau'r Berwyn i'r dwyrain. Am y rhan fwyaf o'r Oesoedd Canol bu'n rhan o Bowys.

Canolfan crefyddol y plwyf am ganrifoedd oedd y llan lle ceir Eglwys Llangar heddiw, tua hanner ffordd rhwng Cynwyd a Chorwen yn Nyffryn Edeirnion, ar lan Afon Dyfrdwy. Bu'r llenor Edward Samuel, gŵr o Benmorfa yn Eifionydd yn wreiddiol, yn berson yno o 1721 tan 1748; aeth un o'i wyrion, David Samwell (Dafydd Ddu Feddyg), yn feddyg ar fordaith y Capten James Cook yn 1776-78. Mae'n bosib mai llygriad o hen enw'r eglwys (Llan-y-carw-gwyn) yw tarddiad yr enw Llangar.

Englynion i Langar
------------------

Meysydd a dolydd sydd deg – hoff lesawl  

  A phalasau pur, gwiwdeg;  

  Yn wych iawn yn ychwaneg  

  Tan Ferwyn yn ddyffryn teg.  

  

Odiaeth a pherffaith, ie yw – y Goror  

  A garaf fi heddiw,  

  Llangar, plwyf hyfryd ydyw,  

  Y fan fydd le da i fyw.

Ffowc Wynn o Nantglyn (1684)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *O Ferwyn i Fynyllod* gan Trefor O. Jones (Cymdeithas Lyfrau Meirion; 1975); t. 117.
2. 1 2  *O Ferwyn i Fynyllod* gan Trefor O. Jones (Cymdeithas Lyfrau Meirion; 1975); t. 13.
3. ↑  Trefor O. Jones, *O Ferwyn i Fynyllod* (Cymdeithas Lyfrau Meirion; 1975); t.11
Brychni haul ar wyneb plentyn.
Ysmotyn neu smotiau melynllwyd ar y croen ydy **brych,** ('brychni' ydy'r lluosog); ceir ystyr arall i'r gair, sef amwisg buwch neu gaseg newydd ei eni. Clystyrau bychan o felanin ydyw mewn gwirionedd. 'Brycheuyn', neu 'gwall' ydy ei ystyr yn yr hen Frythoneg 'bricca' ac fe'i ceir gyntaf yn y Gymraeg yn y Beibl, yn 1300, *Tynn y brychewyn oth lygat dy hyn yn gyntaf*.

Mae brychni haul yn cael ei basio ymlaen o genhedlaeth i genhedlaeth, oherwydd y genyn dominant genemelanocortin-1, yn benodol: melanocortin (MC1R). Yr haul sy'n symbylu'r tyfiant, fel y sylweddolodd yr hen Gymru drwy roi'r enw 'brychni haul' arnynt. Mae pelydrau'r haul (yr uwchfioled, yn benodol) yn ysbrydoli'r melanoseits i gynhyrchu melanin, sy'n cynyddu eu maint a thywyllu eu lliw.

Ar yr wyneb a'r fraich y maen nhw fel arfer, fel y gwelwn o'r lluniau. Ond, pan fo rhannau eraill o'r corff yn llygad yr haul, gallent lewyrchu yno hefyd. Anamal iawn rydym yn eu gweld ar fabis bach. Fel arfer ar blant oed llencyndod maen nhw'n tyfu.
*Gweler hefyd Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn Ein Llyw Olaf, Tywysog Cymru) a Llywelyn (gwahaniaethu).*
Arglwydd Senghennydd a Meisgyn ym Morgannwg oedd **Llywelyn ap Gruffudd** neu **Llywelyn Bren** (m. 1318). Roedd yn orwyr i Ifor Bach (Ifor ap Meurig ap Cadifor). Roedd yn arglwydd cyfrifol a rhyfelwr dewr a gododd mewn gwrthryfel yn erbyn gormes y goresgynwyr yn ne-ddwyrain Cymru.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Llywelyn wedi bod ar delerau da gyda'r arglwydd Normanaidd lleol Gilbert de Clare ond pan fu farw Gilbert cymerodd Pain de Turberville, arglwydd Coety, drosodd a dechreuodd ymddwyn yn drahaus. Cwynodd Llywelyn i Edward II, brenin Lloegr, ond heb gael boddlonrwydd gan y brenin diystyriol hwnnw. Aeth pethau o ddrwg i waeth a chododd Llywelyn a'r Cymry lleol mewn gwrthryfel ym mlaenau Morgannwg. Ni pharodd y gwrthryfel am hir gan fod brenin Lloegr a rhai o arglwyddi'r Mers yn anfon nifer o filwyr i Forgannwg i'w gorchfygu.

Cymerwyd Llywelyn Bren yn garcharor i Dŵr Llundain lle cafodd ei ddeddfrydu i farwolaeth ac oddi yno cafodd ei ddwyn i Gaerdydd a'i ddienyddio yn y modd erchyll arferol gan Goron Lloegr yn achos "teyrnfradwyr".

Roedd Llywelyn yn ŵr diwylliedig a deallus. Roedd yn hoff iawn o lenyddiaeth Gymraeg a Ffrangeg, yn perchen llawysgrifau yn y ddwy iaith honno ac yn noddi'r beirdd. Yn ôl traddodiad roedd ganddo blasdy bychan yn Eglwys Ilan, yng nghantref Senghennydd.

Llyfryddiaeth
-------------

* Mortimer, Ian, *The Greatest Traitor* (Thomas Dunne Books, 2006) ISBN 0-312-34941-6

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 36643560
* LCCN: no2005014995
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Etholaeth seneddol yn Swydd Gaerhirfryn, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Caerhirfryn a Fleetwood** (Saesneg: *Lancaster and Fleetwood*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Caerhirfryn a Fleetwood yn Swydd GaerhirfrynEtholaeth Caerhirfryn a Fleetwood yn Swydd Gaerhirfryn
* Swydd Gaerhirfryn yn LloegrSwydd Gaerhirfryn yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–2015: Eric Ollerenshaw (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Cat Smith (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Mae **Caerwys Tufa**, ger Caerwys yn Sir y Fflint, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1963 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 8.32 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Newyddiadurwraig ac awdures Americanaidd yw **Candace Bushnell** (ganed 1 Rhagfyr 1958), sydd wedi'i lleoli yn Ninas Efrog Newydd. Mae'n fwyaf adnabyddus am ysgrifennu colofn yn ymwneud â rhyw a gafodd ei wneud yn lyfr o'r enw *Sex and the City*. Yn ei dro, cafodd y llyfr ei greu'n gyfres deledu hynod boblogaidd o'r un enw, ac yna i fod yn ffilm. Priododd Bushnell artist ballet ATB Dinas Efrog Newydd, Charles Askegaard ar y 4ydd o Orffennaf, 2002.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Bushnell yn Glastonbury, Connecticut. Pan adawodd ei chwrs ym Mhrifysgol Rice ar ddiwedd y 1970au, roedd yn enwog ar hyd Dinas Efrog Newydd fel partiwraig a chymdeithaswraig. Un o'i hoff glybiau oedd Studio 54. Yn hwyrach yn ei bywyd, cafodd swydd fel newyddiadurwr gyda'r New York Observer.

Ym 1994, gofynnodd ei golygydd iddi a fyddai diddordeb ganddi ysgrifennu colofn ar gyfer y papur. Derbyniodd Bushnell y swydd. Roedd hi eisiau colofn a oedd yn seiliedig ar yr hyn yr arferai hi a'i ffrindiau siarad amdano, a galwodd yr erthygl yn Sex and the City.

Ym 1998, dechreuodd HBO ddarlledu rhaglen o'r enw Sex and the City, a oedd yn seiliedig ar golofn Bushnell, er nad oedd yn union yr un peth. Cynyddodd y rhaglen deledu Sex and the City enwogrwydd Bushnell. Daeth y cynhyrchiad gwreiddiol o'r gyfres deledu i ben yn 2004 a darlledwyd y rhaglen olaf ar HBO ym mis Chwefror 2004.

Mae nifer o awduron wedi cymharu cymeriad Carrie Bradshaw ar y rhaglen deledu i Bushnell oherwydd mae gan Carrie golofn bapur newydd am rhyw a ffordd o fyw ac mae hithau hefyd yn mwynhau bywyd nos Efrog Newydd. Yn wir, mae llythrennau cyntaf Candace Bushnell yr un peth a Carrie Bradshaw. Mae Bushnell wedi datgan mewn nifer o gyfweliadau mai Carrie Bradshaw yw ei hail bersonoliaeth.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Sex and the City* (1997)
* *Four Blondes* (2001)
* *Trading Up* (2003)
* *Lipstick Jungle* (2005)
* *One Fifth Avenue* (2008)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Y tebygrwydd rhwng yr awdures a'r cymeriad

Dolenni Allanol
---------------

* Gwefan Swyddogol
* Archif Colofn Candace Bushnell *Sex and the City* Archifwyd 2008-01-29 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 101699170
* LCCN: n96041734
* ISNI: 0000 0001 1686 7088
* GND: 12882798X
* SUDOC: 052589315
* BNF: cb13566560c (data)
* BIBSYS: 1039619
* NLA: 35549710
* NDL: 00664460
* NKC: xx0015300
* The SBN id PALV052610 is not valid.
* BNE: XX1515645
* CiNii: DA16444659

 |
Etholaeth seneddol yng nghanol Swydd Gaerwrangon, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Caerwrangon** (Saesneg: *Worcester*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Caerwrangon yn Swydd GaerwrangonEtholaeth Caerwrangon yn Swydd Gaerwrangon
* Swydd Gaerwrangon yn LloegrSwydd Gaerwrangon yn Lloegr

Mae'r sedd yn dyddio'n ôl i 1295; cyn 1885 dychwelodd ddau AS. Ers ailddosbarthu 1997 mae gan yr etholaeth yr un ffiniau â Dinas Caerwrangon. Mae'n ffinio ag etholaeth Canol Swydd Gaerwrangon i'r dwyrain, a Gorllewin Swydd Gaerwrangon i'r gorllewin.

Aelodau Seneddol
----------------

### ASau ers 1945

* 1945–1961: George Ward (Ceidwadol)
* 1961–1992: Peter Walker (Ceidwadol)
* 1992–1997: Peter Luff (Ceidwadol)
* 1997–2010: Michael Foster (Llafur)
* 2010–presennol: Robin Walker (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Mae **Candelas** yn fand Cymreig o Lanuwchllyn, Gwynedd, sy'n chwarae cerddoriaeth roc. Sefydlwyd y band yn 2009 a rhyddhawyd eu record fer gyntaf yn 2011 dan yr enw *Kim Y Syniad*. Roedd y gerddoriaeth ar y record hon wedi ei ysbrydoli gan fandiau fel *The Strokes* a *Kings of Leon* ond roedd eu hail record (eu halbwm cyntaf a enwyd ar ôl y band) yn cynnwys cerddoriaeth galetach wedi ei hysbrydoli gan fandiau fel *Arctic Monkeys*, *Queens of the Stone Age* a *Band of Skulls*.

Ers 2013, maent yn ymddangos fel rhan o gynllun BBC Cymru a Chyngor Celfyddydau Cymru sy'n datblygu cerddoriaeth fandiau newydd ac annibynnol yng Nghymru.

Enillodd y band 3 gwobr yng Ngwobrau'r Selar am y Gân Orau, Record Hir Orau a'r Band Gorau. Adlewyrchodd hyn lwyddiant y band yn 2013 a'n sicr, roedd yn hwb i ddyfodol y grŵp. Rhyddhawyd eu hail albwm ar yr 8fed o Ragfyr, 2014, o dan yr enw *Bodoli'n Ddistaw*.

Enillodd y drymiwr Lewis Williams yr offerynnwr gorau yn ngwobrau y Selar 2013 am ei waith gyda Candelas a Sŵnami. Yn 2016 recordiodd y band ei fersiwn o'r gân "Rhedeg i Paris" fel 'anthem hâf' i ddathlu llwyddiant tîm pêl-droed Cymru ym Mhencampwriaeth Ewro 2016.

Maent hefyd wedi bod yn weithgar yn Dydd Miwsig Cymru.

Aelodau
-------

* Osian Huw Williams (Llais a Gitâr)
* Ifan Jones (Gitâr a Llais Cefndir)
* Gruffydd Edwards (Gitâr a Llais Cefndir)
* Tomos Edwards (Gitâr Fas)
* Lewis Williams (Drymiau)

Disgyddiaeth
------------

### Senglau

| Teitl | Rhyddhawyd |
| --- | --- |
| "Cynt a’n Bellach" | 2014 |
| "Dim Cyfrinach" | 2014 |
| "Ddoe, Heddiw, a 'Fory" | 2017 |
| "Gan Bo Fi'n Gallu" | 2018 |
| "O! Mor Effeithiol" | 2018 |

### Albymau ac EP

| Teitl | Hyd | Label | Rhyddhawd |
| --- | --- | --- | --- |
| *Kim Y Syniad* (EP) | 19:40 | cynyrchiadau Peno | 2011 |
| *Candelas* | 44:33 | cynyrchiadau Peno | 2013 |
| *Bodoli'n Ddistaw* | 39:56 | *I Ka Ching* | 2014 |
| *Wyt Ti'n Meiddio Dod I Chwarae?* | 54:12 | I Ka Ching | 2018 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cerddoriaeth Gymraeg; adalwyd 11 Awst 2014.
2. ↑  Gwefan iTunes; adalwyd 11 Awst 2014
3. ↑  Gwefan y BBC; Archifwyd 2014-08-12 yn Archive.is adalwyd 11 Awst 2014.
4. ↑  "Llanuwchllyn band rock the cinema to launch new album". *Denbighshire Free Press*. 23 Rhagfyr 2014. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-06-30. Cyrchwyd 25 Gorffennaf 2017.

Dolenni allanol
---------------

* Twitter Candelas
* Facebook Candelas
* Tudalen Gorwelion Candelas
* Gig Candelas yn yr 'Eisteddfod Gudd' 2021