Mae hanes gweithfeydd **NECACO yn Llanberis** yn yr Ail Ryfel Byd yn dechrau ym maes awyr Croydon gyda chwmni Rollason Aircraft Services. Ym mis Mawrth 1940, hysbysebwyd Rollason am Reolwr i ofalu am weithfa sydd eisoes yn cynhyrchu mân ddarnau a phrif ddarnau o awyrennau metel.

Y cyfranddaliwr mwyaf yn Rollason oedd Hunting Aircraft Services. Ym mis Hydref 1941, cafwyd gwared â'r enw Rollason ac ymunwyd hi â chwmni o'r enw Field Consolidated Aircraft Services Ltd, un o gwmnïoedd eraill Hunting, a gafodd ei brynu ym 1938 ganddo.

Ar 15 Awst 1940 tua 7:00YH, ar anterth y rhyfel, anelodd pymtheg o awyrennau *Erprobungsgruppe 210* at RAF Kenley trwy gamgymeriad, gan ollwng eu bomiau ar Croydon ac achosi marwolaethau 62 o sifiliaid a 6 o’r gwasanaethu milwrol. Dinistriwyd rhan helaeth o weithfeydd Rollason yn ogystal. Collodd yr Almaenwyr saith o’u niferoedd yn y deng munud nesaf.

Ar 27 Awst, teithiodd Peter Hunting, cadeirydd Grŵp Hunting, i Gaernarfon i gwrdd â David Lloyd George AS a Goronwy Owen AS, a Maer a Chlerc y Dref. Wedyn, cwrddont ag O.T. Williams, y rheolwr cyffredinol yn Chwarel Dinorwig. Ar ôl archwilio cyfleusterau o gwmpas Caernarfon, penderfynwyd symud y gwaith o Croydon i Chwarel Dinorwig yn Llanberis.

Cofrestrwyd yr enw NECACO (Cwmni Awyren Arfordir y Gogledd-ddwyrain) gan Huntings cyn i'r Ail Ryfel Byd ddechrau, gyda'i swyddfa gofrestredig ym Milburn House, Newcastle upon Tyne. Mae’n ymddangos yr adfywiwyd yr enw ar gyfer y gweithfeydd cynhyrchu a oedd i'w sefydlu yn Llanberis.

Rhentwyd dwy sied (a ddefnyddiwyd yn flaenorol i gynhyrchu llechen to) oddi ar Chwarel Dinorwig, un oddeutu 560 troedfedd o hyd ac un arall tua 180 troedfedd o hyd. Drosglwyddwyd offerynnau a ‘jigs’ o Croydon, a’r rhai cyntaf a osodwyd oedd cynhyrchu adain i’r awyren Boulton Paul Defiant. Pan yr oedd yn gwbl weithredol, roedd y cyfleusterau yn cynhyrchu darnau i awyrennau Halifax, Wellington, Lancaster, a Stirling a chyrhaeddwyd cynhyrchu llawn tua diwedd 1942.

Roedd dwy shifft o ddeuddeg awr yr un, y naill rhwng 7.30 y bore tan 7.30 y nos a'r llall rhwng 7.30 y nos tan 7.30 y bore, gyda gweithwyr yn newid bob bythefnos. Byddai merched yn ennill swllt yr awr, ond codwyd hwn i swllt a thair ceiniog yr awr; a dynion yn ennill dau swllt a chwe cheiniog yr awr. Cafodd tua 3,000 o bobl eu hyfforddi gan NECACO yn ardal Caernarfon, ac mae hyn yn awgrymu fod pob shifft tua rhyw 1000 o bobl o ran nifer. Roedd gweithwyr yn cael eu bysio i mewn o bob cwr o Sir Gaernarfon a Sir Fôn.

Ym 1944, roedd NECACO yn hysbysebu'r canlynol, "Mae ein sefydliad yn cynnwys cynllunio, offerennau cyflawn, gweithgynhyrchu a gwasanaeth o bob math o gydrannau, mawr neu fach." Yn ogystal â Field Consolidated Aircraft Services Ltd, roeddent hefyd yn dangos Tollerton Aircraft Services fel cwmni cysylltiedig, sefydliad gyda gwaith atgyweirio awyrennau yn ardal Nottingham.

Ym mis Medi 1944, prynwyd y cwmni Percival Aircraft Co yn gyfan gwbl gan Hunting am swm o £180,000, gan gynnwys eu cyfleusterau gweithgynhyrchu ym maes awyr Luton. Wrth i'r rhyfel ddod i'w phen ym 1945 a nifer fawr o gontractau cynhyrchu awyrennau yn cael eu cau a dod i'w pennau, mae'n ymddangos yn debygol y symudwyd gweddill gwaith cynhyrchu NECACO i Luton.

Hefyd, mae gwybodaeth fod rhai o’r gweithwyr wedi symud o Lanberis i Luton ar ôl cau NECACO. Yn dilyn hynny ar ôl diflaniad yr awyren TSR2 a chau y BAC Hunting Group yn Luton ym 1965, symudwyd y lein awyrennau Jet Provost / Strikemaster i BAC Warton yn Swydd Gaerhirfryn ; fe roedd lleisiau Cymraeg yw clywed yn Warton am flynyddoedd wedi hynny.

Cyfeiriadau
-----------

* Reg Chambers Jones - *Dinorwic, The Llanberis Slate Quarry 1780-1969*.
* Cylchgrawn *Flight* - amrywiol 1940-1945.