Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Merysbren** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Mespilus germanica* a'r enw Saesneg yw *Medlar*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Merysbren Afal Agored, Afal Tindwll, Dindoll, Meryswydden, Tinagored, Tindoll.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Chwedloniaeth a mytholeg
------------------------

"Mae’n anodd gen i feddwl am goeden y medler - y merysbren neu’r feryswydden - heb feddwl am fŵals! Yr afal dindwll yw un enw am ei ffrwyth, ffrwyth sy’n debyg i egroes ond gyda thwll yn ei phen blaen (neu ei phen ôl – dibynnu o ba gyfeiriad rydych yn edrych arno!). Awgrymodd John Harrington, aelod o lys Elisabeth I, a’r un a ddyfeisiodd y WC, y dylem fwyta’r ffrwyth *if you have a loosenesse gotten*.
Un o gredoau y Canol Oesoedd oedd yr athroniaeth bod llysieuyn sy’n dwyn ffurf rhan o’r corff felly yn llesol i drin anhwylderau y rhan honno o’r corff (ee. llysiau’r afu at yr afu y mae’n debyg iddo). Cafodd y gred ei ddyrchafu yn Ddysgeidiaeth y Cyfeirnodau', ac mae’n debyg mai dyna oedd sail cysylltiad y ffrwyth gyda’r pen ôl – bu’n driniaeth at y dolur rhudd.
Ni fu’r medler yn gyffredin erioed yn y Gymru wlyb a di-haul, ac ni fu’n ffasiynol i’w dyfu yn unman ers canrif a mwy er iddo barhau hyd heddiw yng ngerddi a pherllannau tai mawr megis Rhyd y Creuau, Betws y Coed, a gerddi Treborth ger Bangor. Yr arfer ymhlith y bonedd oedd casglu’r ffrwythau ar ôl y barrug cyntaf a’u gadael i bydru mewn llwch lli – *bletting* oedd eu gair am y broses – cyn eu bwyta mewn siwgr a hufen gyda gwydriad o bort. Roedd y "bletio" yn fodd i'w felysu a gwaredu’r taninau asidaidd.
Yn ei ddrama "Measure for Measure" cyfeiriodd Shakespeare at yr arfer: *They would have married me to the rotten medler* meddai un cymeriad, ac mewn drama arall o'r un cyfnod "The Honest Whore" awgrymodd Thomas Dekker trwy un o’i gymeriadau yntau bod merched yn debyg i’r medler, *no sooner ripe but rotten*...twt-twt! Awgrymodd rhywyn mai er mwyn cuddio blas gwin drwg y cyfnod y bwyteid y medler efo gwin. Y blas tebycaf iddo yn ôl profiad yr awdur, ar ôl "bletio" rhai a gasglodd unwaith, oedd datys gwael.
Ym Mhersia (Iran heddiw) y mae’r medler yn tyfu yn ei gynefin naturiol, ac mae’n gwestiwn sut daeth i Brydain yn y lle cyntaf? Cafodd ei gofnodi ym Mhrydain mor bell yn ôl â’r ddegfed ganrif ond y dystiolaeth gyntaf ohono yw hedyn a gafwyd mewn cloddfa archeolegol yng nghaer Rufeinig Silchester yn swydd Caerwynt. Calleva Atrebates oedd yr enw Rhufeinig am Silchester gyda llaw,sef [y dref yn y] coed yn perthyn i lwyth yr Atrebates. Gair o’r un tras a celli yn y Gymraeg yw Calleva, a chytras yw Silchester â *sallow*, sef helyg (dydi "llên natur" byth yn bell i ffwrdd...)
Ond ’dae waeth am hynny, mae’r hedyn bach hwn yn profi’n bendant i bren y medler gyrraedd gyda’r Rhufeiniaid tua chyfnod Crist, a chysylltiad anuniongyrchol eu caer yn ne Lloegr a’r Brythoniaid yn rhoi digon o esgus i mi gynnig yr afal dindwll fel un o ddanteithion y Nadolig Gymreig...ac un o feddyginiaethau at yr hyn a ddeuai yn ei sgil!

Enwau
-----

merysbren eg merysbrennau, Merysbren, Afal Agored, Afal Tindwll, Dindoll, Meryswydden, Tinagored, Tindoll (medlar, *Mespilus germanica*)

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]
3. ↑  Addasiad o erthygl gan Duncan Brown a ymddangosodd gyntaf yn Y Cymro

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Merysbren***