Roedd  **Rheilffordd Chicago, Burlington a Quincy** yn rheilffordd yng nghanoldir yr Unol Daleithiau. Defnyddir weithiau’r enw ‘Burlington Route’ amdani. Roedd ganddi linellau yn Illinois, Colorado, Iowa, Missouri, Nebraska, Wisconsin a Wyoming, a gwasanaethodd dinasoedd Chicago, Minneapolis–Saint Paul, St. Louis, [Kansas City]] a Denver. Hysbyswyd y rheilfordd gyda’r arwyddeiriau "Everywhere West", "Way of the *Zephyrs*", and "The Way West".

Ym 1967, roedd gan y rheilffordd 19,565 miliwn tunnell-filltiroedd o nwyddau a 723 miliwn o deithwyr-filltiroedd ar 8538 milltir o linellau.

Unodd y rheilffordd gyda Rheilffordd Northern Pacific a Rheilffordd Great Northern (UDA) ym 1970, yn ffurfio Rheilffordd Burlington Northern

Trên *Zephyr*

Hanes
-----

Dechreuodd hanes y rheilffordd gyda Rheilffordd Cangen Aurora. Derbynwyd dinasyddion Aurora, Illinois a Batavia, Illinois siarter i adeiladu’r rheilffordd ar 2 Hydref 1848. Roeddent yn poeni y buasai Rheilffordd Union Galena a Chicago yn osgoi Aurora a Batavia. Adeiladwyd y rheilffordd o Aurora, trwy Batavia i ymuno â Rheilffordd Union Galena a Chicago yng Nghyffordd Turner, i’r gorllewin o Chicago. Roedd rhaid i’r rheilffordd dalu 70% o’i hincwm i’r Rheilffordd Union Galena a Chicago, felly chwiliodd Rheilffordd Cangen Aurora am ffordd arall i Chicago. Adeiladwyd y rheilffordd o Aurora i Chicago trwy Naperville, Lisle, Downers Grove, Hinsdale, Berwyn, a gorllewin Chicago. Agorwyd y lein ym 1864 gyda gwasanaeth i deithwyr sy’n parhau hyd at heddiw.

Ailenwyd y rheilffordd ar 22 Mehefin 1852 i Reilffordd Chicago ac Aurora Railroad. on June 22, 1852 ac estynnwyd y rheilffordd i Mendota erbyn 20 Hydref 1853. Pasiwyd deddf ar 14 Chwefror 1855, yn aildrefnu’r rheilffordd i fod y Rheilffordd Chicago, Burlington a Quincy.

Estynnwyd y rheilffordd i gyrraedd Burlington, Iowa a Quincy, Illinois ac adeiladwyd pontydd dros Afon Mississippi yn Burlington a Quincy i greu cysylltiadau gyda Rheilffordd Burlington ac Afon Missouri yn Iowa a Rheilffordd Hannibal a St. Joseph Railroad ym Missouri. Adeiladodd Rheilffordd Burlington ac Afon Missouri reilffordd i Lincoln, Nebraska ym 1870 a Kearney, Nebraska erbyn 1872 a phrynwyd y rheilffordd gan y Chicago, Burlington a Quincy. Cwblhawyd rheilffordd i Denver, Colorado erbyn 1882.

### 1882–1901

Ehangodd rhwydwaith y rheilffordd wedi’r Rhyfel Cartref America oherwydd rheolaeth synwyrol gan John Murray Forbes a Charles Elliott Perkins. Datblygodd y rheilffordd i fod bron tairgwaith ei maint rhwng 1881 a 1901. Credodd Perkins y dylai’r Burlington fod yn rhan o rwydwaith trawsgyfandirol. I’r gorllewin, aeth y rheilffordd mor bell â Denver a Billings, Montana, ond methodd gyrraedd yr arfordir. Penderfynwyd cysylltu gyda Rheilffordd Great Northern (yn hytrach na’r Rheilffordd Union Pacific) i greu coridor rhwng Chicago a Minneapolis-Saint Paul, Minnesota ac ymlaen i’r gorllewin.

Map y rheilffordd, 1892. Mae llinellau’r Burlington yn ddu, eraill yn goch
#### Y streic Burlington

Streiciodd gyrrwyr trên a dynion tân ym 1888. Parhaodd y streic am 10 mis, ac enillodd y cwmni, ond roedd y cwmni wedi gwario’n drwm i fynd i’r gyfraith, talu gweithwyr i weithio yn ystod y streic a thalu’r heddlu i amddiffyn y cwmni, a doedd y cwmni ddim mewn cyflwr da wedi’r streic.

Locomotif dosbarth O-5 5633, adeiladwyd ym1940 yn West Burlington, Iowa, wedi arddangos yn Douglas, Wyoming 
Wedi pwrcas y Burlington gan y Great Northern a Pacific, parhaodd ei gwaith ehangu.by GN and NP, expansion continued. Prynwyd Rheilffordd Colorado a Southern a Rheilffordd Fort Worth a Denver ym 1908, er mwyn cyrraedd Dallas a Galveston. Agorwyd llinell newydd o Concord, Illinois i Paducah, Kentucky, ac roedd gan y rheilffordd 12,000 milltir o reilffyrdd erbyn y 1920au, dros 14 o daleithiau.

Ym 1929, crewyd y Cwmni trafnidiaeth Burlington i ddefnyddio bysiau, yn cyd-weithio gyda’u rheilffyrdd. Daeth y cwmni’n rhan o rhwydwaith Trailways, sy’n goroesi hyd at heddiw.

### Trenau diesel

Roedd y rheilffordd wedi arbrofi’n aflwyddiannus gyda pŵer diesel. Wedyn prynwyd cerbydau nwy-diesel oddi wrth Cwmni Electro-Motive, a 2 locomotif diesel bach oddi wrth Cwmni General Electric, gyda mwy o lwyddiant.

Adeiladwyd y Burlington Zephyr ym 1934, yn defnyddio peiriant diesel Winton 8-201A.

### 1945–1970

Wedi’r Ail Ryfel Byd disodlwyd locomotifau stêm gan diesel, a chwblhawyd y proses ar 28 Medi 1959. Defnyddiwyd locomotif stêm ar Reilffordd C&S hyd at 1962 ar drenau at Bwll Climax yn Colorado oherwydd uchder y reilffordd. Trefnwyd teithiau stêm achlysurol hyd at 17 Gorffennaf 1966.

Perchnogion r Rheilffordd Burlington oedd Rheolffordd y Great Northern a Rheilffordd Northern Pacific. Erbyn 1960 roedd y 3 rheilffordd yn ystyried uno. Roedd gan reilffyrdd yr Unol Daleithiau broblemau cyllido trwy’r 1960au, ac ar 2 Mawrth 1970 unodd Rheilffordd Burlington, y Great Northern, y Northern Pacific a Rheilffordd Spokane, Burlington a Seattle i greu’r Rheilffordd Burlington Northern. Ym 1996, unodd y Burlington Northern a Rheilffordd Atchison, Topeka a Santa Fe, a chrewyd Rheilffordd BNSF. Doedd dim llawer o drenau i deithwyr, oherwydd poblogrwydd ceir. Crewyd Amtrak ym 1971 i redeg gwasanaethau i deithwyr.

Y *Zephyrs* Burlington
----------------------

Roedd gan y rheilffordd nifer o drenau diesel i deithwyr, sef y 'Zephyrs'. Aeth yr un cyntaf, y 'Burlington Zephyr', o Denver, Colorado, i Chicago, ar 26 Mai 1934. Dechreuodd gwasanaeth reolaidd rhwng Lincoln, Nebraska, a Kansas City, Missouri ar 11 Tachwedd 1934. Er roedd y trenau’n enwog, na denwyd nifer fawr o deithwyr, a gorffennwyd oes y Zephyrs gyda chyrraeddiad Amtrak.

### Y trenau

* *Pioneer Zephyr* (Lincoln–Omaha–Kansas City)
* *Twin Cities Zephyr* (Chicago–Minneapolis-St. Paul)
* *Mark Twain Zephyr* (St. Louis–Burlington)
* *Denver Zephyr* (Chicago–Denver)
* *Nebraska Zephyr* (Chicago–Lincoln)
* *Sam Houston Zephyr* (Houston–Dallas-Ft. Worth)
* *Ozark State Zephyr* (Kansas City–St. Louis)
* *General Pershing Zephyr* (Kansas City–St. Louis)
* *Silver Streak Zephyr* (Kansas City–Omaha–Lincoln)
* *Ak-Sar-Ben Zephyr* (Kansas City–Omaha–Lincoln)
* *Zephyr Rocket* (St. Louis–Burlington–Minneapolis-St. Paul), ar y cyd gyda Rock Island
* *Texas Zephyr* (Denver–Dallas-Ft. Worth)
* *American Royal Zephyr* (Chicago–Kansas City)
* *Kansas City Zephyr* (Chicago–Kansas City)
* *California Zephyr* (Chicago–Oakland): Chicago–Denver gan CB&Q; Denver–Salt Lake City gan Reilffordd Gorllewinol Denver a Rio Grande; Salt Lake City–Oakland gan Reilffordd y Western Pacific.

Aeth trenau eraill gyda enwau ar rwydwaith Burlington, gan gynnwys y canlynol:

Trefnwyd ar y cyd gyda Rheilffordd y Northern Pacific gyda enwau gwahanol yn ôl eu cyfeiriad
Cerbyd clwb y ‘Chicago Limited’ a ‘Denver Limited’ yn ôl eu cyfeiriad.

* *Adventureland* (Kansas City-Billings)
* *Aristocrat* (Chicago–Denver), yn disodli’r *Colorado Limited*
* *Ak-Sar-Ben* (Chicago–Lincoln): yn disodli’r *Nebraska Limited*; disodlwyd gan yr *Ak-Sar-Ben Zephyr*
* *American Royal* (Chicago–Kansas City): disodlwyd gan yr *American Royal Zephyr*.
* *Atlantic Express* (Seattle-Tacoma-Chicago): ar y cyd gyda Rheilffordd y Northern Pacific
* *Black Hawk* (Chicago–Minnepolis/St Paul dros nos)
* *Buffalo Bill* (Denver-Yellowstone) Gwasanaeth dymherol tair gwaith yr wythnos rhwng Denver, Colorado a Parc Cenedlaethol Yellowstone trwy Cody, Wyoming
* *Chicago Limited* (Chicago-Denver)
* *Coloradoan* (Chicago–Denver): disodlwyd gan yr *Aristocrat*
* *Denver Limited* (Denver-Chicago)
* *Exposition Flyer* (Chicago–Oakland) ar y cyd gyda Rheilffordd Denver, Rio Grande a’r Gorllewin a Rheilffordd y Western Pacific, cyn lansiad y *California Zephyr*
* *Empire Builder*: trên Rheilffordd y Great Northern rhwng Chicago a Minneapolis
* *Fast Mail" (Chicago–Lincoln)*
* *Mainstreeter*: trên Rheilffordd y Northern Pacific rhwng Chicago a Minneapolis
* *Nebraska Limited* (Chicago–Lincoln): disodlwyd gan *Ak-Sar-Ben*
* *North Coast Limited*: trên Rheilffordd y Northern Pacific rhwng Chicago a Minneapolis
* *North Pacific Express* (Chicago-Seattle-Tacoma): ar y cyd gyda Rheilffordd y Northern Pacific
* *Overland Express* (Chicago-Denver).
* *Y Shoshone*: (Denver-Billings) gyda’r enw anffurfiol "The Night Crawler"
* *Western Star":trên Rheilffordd y Great Northern rhwng Chicago a Minneapolis*
* *Zephyr Connection*: (Denver-Cheyenne)

Mae’r *California Zephyr* yn wasanaeth Amtrak erbyn hyn. Daeth y Kansas City Zephyr a’r "American Royal Zephyr" yn drên arall Amtrak.

Datblygiadau
------------

Roedd y rheilffordd yr un gyntaf i ddefnyddio redio wrth cyfathrebu gyda threnau ym 1915, y trenau llyfnion diesel ar gyfer teithwyr ym 1934 a cherbydau dôm-fista ym 1945.

Dolenni allanol
---------------

* Cymdeithas hanes y rheilffordd
* Gefan sloganau
* Tudalen y Pioneer Zephyr, Amgueddfa Wyddoniaeth a Dywidiant Chicago
* Amgueddfa rithiol y California Zephyr
* Gwefan am y Mark Twain Zephyr
* Gwefan PBS Archifwyd 2011-06-28 yn y Peiriant Wayback.
* Gwefan Prifysgol y Gyfraith Cornell
* Gwefan oldrailhistory.com Archifwyd 2022-01-21 yn y Peiriant Wayback.
* Gwefan Llyfrgell Newberry Archifwyd 2021-05-16 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  [url= Early History of the Chicago, Burlington & Quincy Railroad in Illinois yng nghylchgrawn Cymdeithas Hanesyddol Rheilffordd a Locomotif ar wefan JStor]
2. ↑  Gwefan books.google.com: ‘An act to amend the charter of the Aurora Branch Railroad company’
3. ↑  Gwefan books.google.com:’An act to amend an act entitled "An act to amend the charter of the Chicago and Aurora Railroad Company’
4. ↑  ’Trains across the continent: North American railroad history’ gan Rudolph L Daniels; cyhoeddwyr Gwasg Prifysgol Indiana, 2000
5. ↑  Railroaded: The transcontinentals and the making of modern America gan Richard White, 2011, tud 336-347
6. ↑  Gwefan asme.org
7. ↑  ‘Richard Jensen and the Story of CB&Q 4960, 4963, 5632 and GTW 5629’, Gwefan steamlocomotive.com
8. ↑  Cylchgrawn "Y Palimpsest"; ‘Way of the Zephyrs’ gan Frank P Donovan, 1969
9. ↑  The Meriden Daily Journal, 28 Mawrth 2012
10. ↑  ‘The Scenic Way to California, hysbyseb yng nghylchgrawn ‘Life’ 26 Chwefror 2012
11. ↑  Marvelous Vacation in Cool Colorado *hysbyseb yng nghylchgrawn ‘Life’ 26 Chwefror 2012*