*Gweler hefyd: **Calluna vulgaris** - grug cyffredin Ewrop*

Cyflwyniad
----------

Planhigion blodeuol o'r teulu Ericaceae yw **grug**. Mae'r mwyafrif ohonynt yn llwyni bychain.

Dyma'r llwyni isel sy'n aml yn carpedu tir tenau, sur ein bryniau a'n mynyddoedd ac yn eu lliwio'n borffor a phinc at ddiwedd haf.

Erthygl gyfansawdd yw hon yn olrhain hanes tri math o rug cyffredin yng Nghymru sydd yn cael eu gwahanu yn llwyr yn y ffynonellau gwyddonol ac ecolegol ond sydd yn aml yn cael eu cyfuno yn y traddodiadau llenyddol. Ceisir eu gwahaniaethu gyda gy (grug yr ysgub *Calluna vulgaris*), gm (grug y mêl *Erica cinerea*) a gc (grug croesddail *Erica tetralix*) lle bo'n briodol.

Tiriogaeth
----------

(Gy) Ewrop ac Asia Ganol. Wedi ei gyflwyno i ogledd America ac yn blagus yn Seland Newydd

Ecoleg
------

Planhigyn is-haenol mewn coedwig yw dewis cynefin cysefin grug yr ysgub *Calluna vulgaris*, ond cafodd ei ffafrio gan ddod yn brif ran o rosdiroedd a gweunydd trwy ei losgi a'i dorri dros filenia ac yn enwedig ym Mhrydain yn y ganrif ddiwethaf a chynt i feithrin poblogaethau chwyddedig o rugieir yn y gorllewin a'r gogledd.

Grug yr ysgub yw'r rhywogaeth mwyaf ymledol o'r tair yn gyson gyda grug y mêl *Erica cinerea* yn aml yn gymysg. Mae'r gyntaf yn ei blodau yn benthyg i'r ucheldir wawr borffor golau gyda'r ail yn cryfhau'r effaith borfforaidd gyda'i flodau o liw dwysach. Mae'r grug croesddail *Erica tetralix* yn gyfyngedig i bantiau mawnog gwlyb lle mae ei flodau, tebyg i'r ail rywogaeth, o liw mwy cochaidd.

Fe'u peillionnir gan wenyn yn y de a chan y gwynt neu thripsod (neu bryfed tarannau) *Ceratothrips ericae* yn y gogledd.

Enw safonol Cymraeg
-------------------

Enwau safonol
Mae tri math o rug yn tyfu'n wyllt yng Nghymru, sef grug yr ysgub *Calluna vulgaris* (gy), grug y mêl *Erica cinerea* (gm) a grug croesddail *Erica tetralix* (gc).

Enwau Cymraeg eraill
Grug yr ysgub  

amriwraeth blewog, grug cyffredin, grug y mêl, grug y mynydd, grug mawr, myncog

Grug y mêl  

clychau'r grug, grug cochlas, grug lledlwyd, grug llwydlas, grug pumdalen, grug clochog

Grug croesddail  

grug croesddeiliog, grug deilgroes, grug y gors

Disgrifiad
----------

Grug yr ysgub - dail fel cen mân a'r blodau porffor golau yn ysbigog ar flaen y goes. Y calycs yw'r darn addurniadol o'r blodyn, nid y corola fel gweddill y teulu.
Grug y mêl - corola ar ffurf cloch, lliw porffor Ilachar mewn clystyrau ar hyd rhan uchaf y goes.
Grug croesddail - corola pinc golau, mewn clwstwr ar flaen brigau llwyn llwydaidd ei ddail, yn tyfu'r rhan amlaf mewn llefydd gwlypach na'r ddau arall.

Tarddiad yr enwau
-----------------

O wreiddyn Indo-Ewropeaidd \**u̯erǵʰ-* oedd yn golygu ‘nyddu, troi’, hwyrach ar sail y defnydd o'r planhigyn i doi ac i wneud rhaffau. Mae *Calluna* (gy) yn dod o'r Hen Rroeg *kallū́nō* ‘rwy'n ysgubo'n lân’, cyfeiriad at ei ddefnydd mewn ysgubau o bosibl.

Enwau lleoedd
-------------

Rhaid gochel rhag cymysgu'r enw grug efo crug sef boncyn fel yn Bryncrug, neu twmpath fel yn Eisingrug (Meirion).

* Llanrug - Llanfihangel yn Rug (gy)
* Grugor (-or =nifer, fel yn ysgubor)
* Rhosllannerchrugog (gy)
* Mynydd y Grug (gy, gm?), enw Dyffryn Nantlle ar Mynydd Mawr.
* Rhigos, Meirion
* Ystad y Rug, ger Corwen
* Allt Rugog, ym Mhenllyn
* Cefengrugos, Ceredigion

Arferion
--------

* Un o hoff ddyletswyddau plant yn y gwanwyn cynnar oedd helpu llosgi mynydd, er mwyn cael tyfiant newydd ar hen rug - mynd i weithio, hynny yw, goddeithio o goddaith am goelcerth (aeth goddeithio i gael ei ynganu yn creithio mewn rhannau o Ben Llŷn)
* Haf 1912: ....Roedd rhai o fechgyn Cwm y Glo a Llanrug yn ennill ceiniog neu ddwy oddi ar yr ymwelwyr hefyd, ond ym mis Awst y flwyddyn honno aeth eu hawch am arian dros ben llestri. Mae'n ymddangos eu bod yn casglu sypiau o rug yn ei flodau ac yn eu taflu i gerbydau'r ymwelwyr tra'n teithio heibio ar eu ffordd i Lanberis. Fel arfer roedd yr ymwelwyr yn talu arian man am y blodau, ond nid pob un. Daeth y rheini dan lach yr hogia' ifanc, a dechreuwyd taflu cerrig a llaid at yr ymwelwyr nad oedd yn fodlon talu am y grug. Ymddangosodd rhieni y bechgyn yn y llys a'u siarsio i reoli eu plant.

Llenyddiaeth
------------

Y Beibl
Jeremeia 27.6: *efe a fydd fel grug yn y diffaethwch*.

Hen ddywediad(au?)
Aur dan y rhedyn, arian dan yr eithin, newyn dan y grug.

Rhyddiaith
Te yn y Grug (teitl un o nofelau Kate Roberts)  

Canoloesoedd
"Cynnal goreugwas grugwellt" (Rhys Goch Eryri)

I'r teg nos rhoir tŷ grisial - i fagu  

Pendefigaeth feddal  

I'r grug dewr, y graig a dâl  

Noeth weriniaeth yr anial.  

Pedrog

Barddoniaeth hiraethus Rhamantaidd y 20ed ganrif gynnar
Grug y mynydd yn eu blodau  

Edrych arnynt hiraeth ddug,  

Am gael aros ar y bryniau,  

Yn yr awel efo'r grug.  

Ceiriog  

....ond mae 'nghalon ar y mynydd  

Efo'r grug a'r adar man.  

Ceiriog

Ond cefais gan yr hon a'm dug  

Fy ngeni'n frawd i flodau'r grug.  

R. Williams Parry  

Rwy'n caru pob erw o hen Gymru wen  

Ei chreigiau a'i rhosydd di-raen.  

Pob mynydd a choron o rug ar ei ben  

Pob cilfach a cheunant a gwaun.  

Crwys

Barddoniaeth a rhyddiaith myfyrdodol
*There must be the mountain receiving its degree in purple and ermine*.  

R. S. Thomas

Tlws eu tw' liaws tawel - gemau teg  

Gwmwd haul ac awel,  

Crog glychau'r creigle uchel,  

Fflur y main, ffiolau'r mêl  

Eifion Wyn (Clychau'r Grug)

Gwridog gymydog rhedyn - o deg raen  

Ydyw'r grug flodeuyn;  

Cyfoethog gunnog gwenyn  

A mail i ddal miel i ddyn.  
 
Ioan Brothen

Ar sedd iach rhosydd uchel - y mae'r grug  

Dymor gwres ac oerfel;  

Tw, a'u gwawr fel teg gwrel  

Llwyni teg - gwinllan y mêl.  

Ioan Brothen

Defnydd
-------

Roedd grug yn cael ei hel ar gyfer amrywiol ddefnydd, a 'gruga' yn enw ar hyn.

Gwnâi wely cyfforddus i ddyn ac anifail, a defnydd i wneud ysgubellau, basgedi, rhaffau ac i doi tai, hefyd mewn gwaith plethwaith a dwb (*wattle & daub*) mewn tai ffram bren.

Cai ei ddefnyddio i lifo defnydd yn lliw oren, yn y broses o wneud lledr, ac i fragu cwrw.

Arferid y gair grugen yn Sir Ddinbych am gangen o rug a ddefnyddid fel tanwydd.

Roedd hefyd yn gysgod a bwyd i ddefaid a grugieir. Mae Mabey yn cofnodi fod grug yn cael ei ddefnyddio yng Nghlwyd i amddiffyn brics rhag niwed ar y siwrne dram o Fwcle i Gei Conna. Gwellt oedd y defnydd arferol i hyn, and gwaharddwyd ei ddefnydd mewn allforion i'r Iwerddon yn ystod clwy'r traed a'r genau ym mhumdegau a chwedegau'r ganrif ddiwethaf. Dywedir i dipyn o farchnad ddatblygu mewn grug oedd yn cael ei hel ar y bryniau o gwmpas Bwcle a'i dwmpathu yn yr iardiau brics.

Yn yr un modd defnyddid grug gynt gan fonedd y plasdai i bacio cyrff grugieir i'w hanfon i Lundain ar y trên:

*Sunday 15th Awst 1880: A very hot day, wind easterly. I went and bathed this morning at the Big Pool. Heatley and I spent a quiet day, and during the afternoon went on Moel Offrwm to gather heather to pack the grouse in: we found it very hot work. I sent off 3 boxes of grouse this evening.*

Mae'r cofnod hwn o'i gymharu a llun GoogleEarth heddiw, yn awgrymu nad oes cymaint o rug ar Foel Offrwm ag a fu yn oes Edwards (yn anterth cyfnod y *grouse moor*)

Mae'r arferiad o fynd a chychod gwenyn i'r mynydd yn parhau o hyd, i fanteisio ar fêl tywyll y grug. Gwneid diod arbennig iawn o'r mêl ers talwm sef medd, hefyd meddyglyn (*metheglin*), yn ôl Geiriadur Chambers, gwirod y meddyg. Cynhyrchid cwrw o rug yn gynnar iawn yn hanes dynoliaeth, ac yn ddiweddar iawn mae Albanwr wedi defnyddio hen rysait Aeleg fel sail i gwrw modern llwyddiannus, gan greu gwaith yn lleol i lawer yn cynaeafu blodau a blaen-dyfiant grug.

Mae mêl o rug yr ysgub yn brif gynhwysyn y ddiod Drambuie.

Soniodd Bob Owen yn ei Diwydiannau Coll (1943): "Diwydiant i ferched oedd cynnull grug i'w werthu. Gynt gellid gweld dwsin neu fwy o wragedd a phlant gyda merlyn bob un, a dau swp o rug o boptu iddo, yn crogi wrth gorn y stradur [sic. strodur?] a fyddai ar ei gefn, a rhwng y ddau swp grug y byddai swpun bychan o fawn, a'r cyfan wedi'i rhwymo rheffynnau o bilion pabwyr wedi'u gwneud yn dda." Byddai marchnad iddynt a cheir enwau fel "Turf Square" yn yr hen drefydd. Wele bennill yn cyfeirio at y gruga:

"Y gwŷr yn gweithio trwy y dydd,  

A gruga bydd y gwragedd,  

Ni chânt druain unrhyw dro  

Ddim and o dynno'u dannedd."  

Gutyn Peris (1769 – 1838).

Cyfieithiad o Clwt y Tywyrch yw Turf Square (Pendeits heddiw yng Nghaernarfon?).

Y son lleol yw mai o gytir ger Tan y Coed, Llanrug y deuai peth o'r mawn a werthwyd yno 

Mae Ioan Mai yn *O Ben Llŷn i Botany Bay* yn son am hel grug mewn traethawd yn eisteddfod leol Trefor, Llŷn ac am fywyd caled y trigolion pan oedd hawliau torri mawn a grug yn cael eu cyfyngu amser cau tir comin tua chwarter cyntaf y 19g:

*...gwragedd y fro ... yn codi gyda'r wawr a gadael eu plant yn y tŷ. Yna troi am yr Eifl i dynnu baich o rug, a mynd a fo ar eu cefnau i Bwllheli, a hynny heb damaid o frecwast" (pellter o saith milltir, un ffordd). "Gwerthu'r grug i'w roi dan boptai y dref am bedair ceiniog, a defnyddio'r arian i gael bwyd i'r plant Gyda'r nos mynd drachefn i'r mynydd i baratoi baich at fore trannoeth."*

Gerddi
------

Mae defnydd helaeth o rug mewn gerddi, efo gwahanol rywogaethau wedi'u croesi a'u dewis. Pan fo grug yr ysgub yn tyfu ar sbwriel mwyngloddio mae lliw'r dail yn aml yn newid i felyn, oren a choch, a llawer o'r rhain wedi'u hamlhau o doriadau ac yn effeithiol iawn, yn enwedig yn y gaeaf. Mae tymor iliw blodau grug mor hir fel ei bod yn bosibl cael lliw yn yr ardd bron gydol y flwyddyn, trwy ddefnyddio gwahanol fathau o rug y gaeaf (*Erica carnea*) o'r Cyfandir i lenwi'r bwlch rhwng diwedd a chychwyn tymor blodeuo'r grug brodorol.

Symboliaeth
-----------

Mae'n debyg mai yn Ucheldir yr Alban y cychwynnodd y gred fod grug gwyn yn lwcus, cred gyffredinol erbyn hyn gan i'r Frenhines Fictoria ei boblogeiddio. Defnyddid y tri math o rug brodorol fel bathodynnau claniau'r Alban, grug yr ysgub McDonnell, grug y mel McAlister a grug croesddail McDonald. Mae hen bren grug yr ysgub yn galed fawn ac fe'i defnyddid i wneud carnau dagr seremoniol (*dirk*) yr Alban.

Teithi tramor
-------------

Defnydd traddodiadol y pennau catiau (briar pipes) gorau yw boncyff cordeddog y grugwydden (*Erica arborea*) sy'n rhan o *maquis* Ffrainc.

Defnyddid byrnau o egin grug yr ysgub fel sylfaen i ffyrdd yn y Fforest Newydd, Hampshire.

Fe'i defnyddiwyd (gy) ers 4000 o flynyddoedd fel hopys yn yr Alban i gynhyrchu *heather ale* gan reoli'r eplesiad gyda'r rhedynen *Osmunda regalis*

Ffurfia gy a gc liw melyn i lifo gwlan. Yn Sbaen mae'n borthiant i wartheg. Amrywiol gwltifarau gardd wedi ei ddatblygu. Cystadlu'n effeithiol fel estronydd yn erbyn gweunwellt cynhenid Seland Newydd.

Y ffurfiau gwyn yn cael eu marchnata yn ymwthiol gan "sipsiwn" ayb. yn Llundain.

Llyfryddiaeth
-------------

* Cydymaith Byd Amaeth, Cyf. 2 Huw Jones, 2000
* A Dictionary of Plant Lore, R. Vickery, 1995
* Flora Britannica, R. Mabey, 1996
* Enwau Cymraeg ar Blanhigion, Davies & Jones, 1995

Prif awdur: Maldwyn Thomas, gyda chyfraniadau gan aelodau eraill o Gymdeithas Edward Llwyd. Paratowyd sail yr erthygl ar gyfer Prosiect Llên y Llysiau Cymdeithas Edward Llwyd

Mathau o rug
------------

* *Calluna*
	+ *Calluna vulgaris* (grug cyffredin) : Grug mêl / Grug ysgub
* *Daboecia*
	+ *Daboecia cantabrica*: Grug Dabeoc
* *Erica*
	+ *Erica arborea*: Grugwydden
	+ *Erica ciliaris*: Grug Dorset
	+ *Erica cinerea*: Clychau'r grug / Grug lledlwyd / Grug y mêl
	+ *Erica erigena*: Grug Iwerddon
	+ *Erica lusitanica*: Grug Portiwgal
	+ *Erica mackaiana*: Grug Mackay
	+ *Erica terminalis*: Grug Corsica
	+ *Erica tetralix*: Grug croesddail / Grug deilgroes / Grug y mêl
	+ *Erica vagans*: Grug Cernyw
* *Phyllodoce*
	+ *Phyllodoce caerulea*: Grug glas

1. 1 2 3 4 5  Mabberley, D.J. (1987) *Mabberley's Plant Book: a portable dictionary of plants, their classification and uses* (3ydd golygiad). CUP
2. ↑  sylw personol i DB gan Tom Jones
3. ↑  Colofn Chwilota, Eco’r Wyddfa Medi 2012
4. ↑  Mabey, R. (Xxxx) Flora Britannica pppp
5. ↑  Dyddiadur Hela CEM Edwards, Dolserau, Dolgellau. (Archifdy Gwynedd, Dolgellau)
6. ↑ . tudalen 7
7. ↑  "Drambuie" on @Wikipedia:
8. ↑  cys. pers. Mary Vaughan Jones (DB)
9. ↑