recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Llysieuyn rhinweddol ydy'r **wermod lwyd** sydd hefyd yn cael ei alw'n **chwerwlys** (Lladin: *Artemisia absinthium*, Saesneg: *(Common) Wormwood*). Daw'r gair "wermod" o'r gair Saesneg "wormood" a defnyddiwyd y gair Cymraeg "wermod lwyd" yn gyntaf yn yr 16g "haner dyrned o'r wermod lwyd..." (WLB). Mae'r coesynnau'n tyfu'n syth fel saeth - rhwng 0.8 a 1.2 metr o uchder a'r rheiny mewn traws-doriad ar siâp pedol, wedi'u canghennu ac yn wyrdd-arian o ran lliw, yn y rhan uchaf ac yn wyn oddi tano. Mae'r dail wedi'u gosod ar sbiral a gall y dail ar waelod y planhigyn fod cyhyd â 25 cm o ran hyd.

Sut i'w dyfu
------------

Yn sicr, mae'r wermod lwyd angen tir sych a hynny yn llygad yr haul - a chyda digonedd o nitrogen yn y pridd.

Tarddiad y gair
---------------

Daw'r gair o'r Saesneg Canol, "wormwode" neu "wermode" gan iddo gael ei ddefnyddio yn yr oes honno ar gyfer llyngir (y rhan "worm" o'r gair); yr un ydyw, mewn gwirionedd, â'r gair modern "Vermouth".

Defnydd ohono
-------------

Drwy ferwi'r dail, ceir hylif eithaf cryf sy'n cael ei ddefnyddio i gadw pryfaid i ffwrdd. Caiff hefyd ei ddefnyddio fel planhigion cynorthwyol i'w dyfu ar ymyl y prif gnwd er mwyn cadw trychfilod i ffwrdd. Fe'i defnyddir i roi blas ar "liquor absinthe" ac i roi blas ar winoedd ac ati. Arferid ei ddefnyddio yn y canol oesoedd i roi blas ar fedd (ee "meddyglyn").

Rhinweddau llysieuol
--------------------

Caiff ei ddefnyddio heddiw (ac ers canrifoedd yng Nghymru) fel tonic, ar gyfer anhwylderau'r stumog (diffyg traul), gwrthseptig ayb.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriadur Prifysgol Cymru Cyfrol 4

Gweler hefyd
------------

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Artemisia absinthium***

* Wermod wen
* Llysiau Rhinweddol
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol
| Llenyddiaeth Saesneg Canol |
| --- |
|  |
| Barddoniaeth gynnar
* *Ormulum*
* *Cursor Mundi*

 |
| Y rhamant
* *King Horn*
* *Floris and Blancheflour*
* *Of Arthour and of Merlin*
* *Ywain and Gawain*
* *The Siege of Troy*
* *King Alisaunder*

 |
| Yr adfywiad cyflythrennol
* William Langland (*Piers Plowman*)

 |
| Oes Chaucer
* Geoffrey Chaucer (*The Canterbury Tales*)
* John Gower

 |
| * ← Hen Saesneg
* Llên Lloegr
* 16g →
 |
| * v
* t
* e
 |

Cerdd Saesneg Canol yw ***Ywain and Gawain*** sy'n dyddio o gyfnod cynnar y 14g. Rhamant yng Nghylch Arthur ydyw a ysgrifennwyd yng ngogledd Lloegr. Mae ganddi 4,032 o linellau mewn cwpledi byrion.

Mae'n goroesi mewn un lawysgrif yn unig. Er ei detl, mae'r gwaith yn ymwneud â'r cymeriad Ywain yn bennaf. Cyfieithiad ydyw, gyda newidiadau, o'r gerdd Hen Ffrangeg *Yvain* gan Chrétien de Troyes, a gyfansoddwyd rhyw 150 mlynedd ynghynt. Mae'r gerdd Saesneg yn cynnwys elfennau o'r stori sy'n debycach i fersiynau eraill megis y gwaith Cymraeg *Owein*.[1]

Mae Ywain yn lladd marchog sy'n rheoli'r tywydd trwy hud, ac yn priodi ei weddw Alundyne, gyda chymorth ei morwyn hi, Lunet. Mae Gawain yn dwyn perswâd arno i fynd ar daith gyda llew, yn farchogion crwydr. Maent yn cael sawl antur cyn iddo ailgymod â'i wraig, unwaith eto gyda chymorth Lunet.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1995), t. 1107.
Mursen (math o bryfyn) yn nheulu'r *Coenagrionidae* yw'r **Mursen las asur** (llu: **mursennod glas asur**; Lladin: *Coenagrion puella*; Saesneg: *Azure Damselfly*) sydd o fewn y genws a elwir yn *Coenagrion*. Mae'r mursennod (*Zygoptera*) a'r gweision neidr (*Anisoptera*) ill dau'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Odonata. Mae'r Mursen las asur i'w chael yn y rhan fwyaf o Ewrop, ac yng Nghymru.

Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd araf eu llif, nentydd neu afonydd glân.

Mae adenydd yr oedolyn yn 33mm ac fe'i welir yn hedfan rhwng Mai a Medi. Mae ei liw'n unigryw: pen a thoracs glas a du sydd gan y gwryw, ac abdomen glas gyda marciau du.

* Oedolyn gwrywaidd
* Oedolyn gwrywaidd
* *C. puella* ifanc
* *C. puella* ifanc

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o fursennod yn y teulu Coenagrionidae
* Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

Cyfeiriadau
-----------

Dolen allanol
-------------

* Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
* www.british-dragonflies.org.uk/
Mae **Mynydd Llangyndeyrn** yn gopa mynydd a geir ger Pontyberem, yng Nghwm Gwendraeth rhwng Cross Hands a Chaerfyrddin; cyfeiriad grid SN482132. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 93 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Caiff y mynydd ei adnabod fel safle o Werth Gwyddonol Arbennig.

Ceir yma hefyd ambell safle hanesyddol bwysig: dwy siambr gladdu, meini hirion a chylchoedd cerrig o'r Oes Efydd. Yn ystod y blynyddoedd nesaf bydd Menter Cwm Gwendraeth ar y cyd gyda Cadw a'r Comisiwn Cefn Gwlad yn ceisio gwarchod y lle drwy ei ddatblygu, a chafwyd nawdd o £200,000 i wneud hynny. Bydd tua 50 o wartheg duon Cymreig yn pori yno. Gellir gwled ar y mynydd, ymhlith eraill: Ffa'r Gors, Grug Clochog, Clochdar y Cerrig a Thelor y Gwair - a glöyn byw prin iawn o'r enw Brith y Gors.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 263 metr (863 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 22 Rhagfyr 2007.

Gweler hefyd
------------

* Mynydd Llangyndeyrn (beddrod siambr)
* Llangyndeyrn (y pentref)
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Adeilad rhestredig Gradd II ym Mharc Cathays, canolfan ddinesig Caerdydd, yw'r **Deml Heddwch ac Iechyd**. Mae pwrpas yr adeilad yn adlewyrchiad o ddau ddiddordeb pennaf ei sylfaenydd, yr Arglwydd David Davies, sef "yr ymgyrch Gymreig yn erbyn y darfodedigaeth... a'r groesgad dros heddwch cydwladol".

Ar ei hagor ym 1938, gan fam a oedd wedi colli ei phlant yn y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd y Deml Heddwch yn bencadlys i ddau sefydliad a grëwyd yn rhannol gan yr Arglwydd Davies: cangen Cymru Undeb Cynghrair y Cenhedloedd a Chymdeithas Goffa Genedlaethol Cymru'r Brenin Edward VII (sefydliad ar gyfer trin y diciâu). Er bod y rhain wedi darfod erbyn hyn, mae'r adeilad bellach yn gartref i ddau sefydliad arall ag amcanion sy'n gysylltiedig â heddwch ac iechyd, sef Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru a Iechyd Cyhoeddus Cymru, un o ymddiriedolaethau'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol.

Y pensaer Percy Thomas a gynlluniodd y Deml Heddwch, mewn arddull glasurol syml. Noda sawl awdur yr eironi fod yr arddull yn un debyg i bensaernïaeth Ffasgaidd yr Almaen a'r Eidal yn y 1930au.

Ar 4 Tachwedd 1967 ffrwydrodd bom y tu allan i'r Deml Heddwch, bom a blannwyd gan Fudiad Amddiffyn Cymru. Protest oedd hyn yn erbyn cyfarfod mewn adeilad gerllaw i drefnu Arwisgiad Tywysog Cymru; amserwyd y taniad fel na fyddai neb yn cael ei anafu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Davies, Gwilym. Davies, David (1880–1944), y barwn Davies cyntaf. *Y Bywgraffiadur Ar-lein*. Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Adalwyd ar 14 Mehefin 2014.
2. 1 2  Hilling, John B. (1973). *Cardiff and the Valleys: Architecture and townscape*. Llundain: Lund Humphries. tt. 159–60.CS1 maint: ref=harv (link)
3. ↑   Hanes y Deml. Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru. Adalwyd ar 14 Mehefin 2014.
4. ↑   Iechyd Cyhoeddus Cymru. *Y Deml Heddwch*. Adalwyd ar 14 Mehefin 2014.
5. ↑  (Saesneg) Temple of Peace & Health, Castle. *British Listed Buildings*. Adalwyd ar 14 Mehefin 2014.
6. ↑  (Saesneg) Matthews, Tom (23 Tachwedd 2013). The bombing of the Temple of Peace. *Cardiff Past*. Adalwyd ar 14 Mehefin 2014.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
* Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru Archifwyd 2014-11-18 yn y Peiriant Wayback.
* Iechyd Cyhoeddus Cymru
Mursen (math o bryfyn) yn nheulu'r *Coenagrionidae* yw'r **Mursen las gyffredin** (llu: **mursennod glas cyffredin**; Lladin: *Enallagma cyathigerum*; Saesneg: *Common blue damselfly*) sydd o fewn y genws a elwir yn *Enallagma*. Mae'r mursennod (*Zygoptera*) a'r gweision neidr (*Anisoptera*) ill dau'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Odonata. Mae'r Mursen las gyffredin i Ewrop ar wahân i Wlad yr Iâ; mae hefyd i'w chael yng Nghymru.

Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd araf eu llif, nentydd neu afonydd glân.

Mae adenydd yr oedolyn yn 32mm ac fe'i welir yn hedfan rhwng Mai a Medi. Mae'n ddigon hawdd camgymryd y Fursen las gyffredin (*E. cyathigerum*) am *Coenagrion puella*, ond mae gan y Fursen las gyffredin fwy o las nag o ddu ar ei thoracs. Mae'r ail segment o'r thoracs hefyd yn bur wahanol, gan fod gan *E. cyathigerum* smotyn amlwg gyda llinell oddi tano yn arwain tuag at y drydedd segment.

* Gwryw gyda marciau unigryw ar waelod yr abdomen
* Newydd anedig
* Gwryw ifanc
* Gwryw (oedolyn)
* Gwryw (oedolyn)
* Benyw
* Benyw

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o fursennod yn y teulu Coenagrionidae
* Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

Cyfeiriadau
-----------

Dolen allanol
-------------

* Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
* www.british-dragonflies.org.uk/
Botanegwr, meddyg llysiau, a sêr-ddewin o Sais oedd **Nicholas Culpeper** (18 Hydref 1616 – 10 Ionawr 1654) sy'n nodedig am ei lysieulyfrau.

Ganed ef yn Surrey, ym mhentref Ockley mae'n debyg, a chafodd ei fagu yn Isfield, Sussex. Aeth i Brifysgol Caergrawnt ym 1632, ond wedi marwolaeth ei gariad ym 1634 gadawodd heb ennill ei radd. Aeth yn brentis i apothecari yn Llundain, ac ym 1639 dechreuodd weithio mewn siop gyffuriau Samuel Leadbetter. Yn Rhagfyr 1642, rhoddwyd Culpeper ar brawf, wedi ei gyhuddo o ddewiniaeth, a fe'i cafwyd yn ddieuog. Gweriniaethwr pybyr oedd Culpeper, ac ym 1643, yn ystod Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr, brwydrodd dros achos y Seneddwyr, a chafodd ei anafu yn ei frest gan belen fwsged.

Sefydlodd Culpeper bractis ei hun yn ei gartref yn Spitalfields ym 1644. Ceisiodd dorri monopoli Coleg y Meddygon ar feddygaeth drwy gyfieithu'r cyffurlyfr swyddogol, y *Pharmacopoeia*, o Ladin i Saesneg, ac ychwanegu gwybodaeth a chyfarwyddiadau ei hun, dan y teitl *A Physicall Directory; or, A Translation of the London Dispensatory* (1649). Cyhoeddodd sawl argraffiad arall, a chyfieithiad o gyffurlyfr newydd Coleg y Meddygon ym 1653.

Ymhlith gweithiau meddygol eraill Culpeper, gan gynnwys traethodau sydd yn tynnu ar ei syniadau astrolegol, mae *A Directory for Midwives* (1651), *Semiotica uranica* (1651), ac *Ephemeris* (1651, 1653). Cyflawnodd sawl cyfieithiad arall o'r Lladin, gan gynnwys *Treatise of the Rickets* (1651), *Galen's Art of Physick* (1652), a *The Anatomy of the Body of Man* (1653). Ei gampwaith yw *The English physitian'* (1652), rhestr o lysiau rhinweddol brodorol gyda mynegai o afiechydon. Cyhoeddodd Culpeper hefyd ei broffwydoliaethau astrolegol yn y gyfrol *Catastrophe magnatum* (1652). Bu farw Nicholas Culpeper o dwbercwlosis yn 37 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Patrick Curry, "Culpeper, Nicholas (1616–1654)", *Oxford Dictionary of National Biography* (2004).
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain gopor**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd copor**; yr enw Saesneg yw *Copper Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Amphipyra pyramidea*. Ei diriogaeth yw'r ardal Palaeartig.

Darlun
Wedi'i fframio
47–54 mm ydy lled ei adenydd, ar eu heithaf, ac mae'r fenwyw ychydig yn fwy na'r gwryw. Mae ar ei adain rhwng Awst a'r hydref a chaiff ei ddenu gan olau a siwgwr.

Bwyd
----

* *Fraxinus*
* *Ligustrum* - prifed
* *Lonicera* - llaeth y gaseg
* *Malus* - afal
* *Quercus* - derwen
* *Rhododendron*
* *Rosa* - Rhosyn
* *Sorbus* -
* *Syringa* - Lelog

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain gopor yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Cymdeithas o bobl gyda'u pencadlys yn Barcelona, Catalwnia, yw **Òmnium Cultural** a sefydlwyd yn y 1960au i hyrwyddo'r Gatalaneg a diwylliant Catalwnia. Bellach, mae hefyd yn ymwneud â materion cymdeithasol, ac yn 2012 datganodd ei bod o blaid annibyniaeth i Gatalwnia.

Hanes
-----

Daeth Òmnium Cultural i fodolaeth ar 11 Gorffennaf 1961, pan oedd yr unben Francisco Franco wedi gwahardd y defnydd o'r Gatalaneg yn y cyfnod a elwir yn *España franquista*. Ataliwyd y gymdeithas rhag gweithredu mewn unrhyw fodd yn 1963, ond gweithredodd yn dawel rhwng 1963 a 1967 pan ymladdodd achos mewn llys, a rhoddwyd yr hawl i'r gymdeithas fodoli, unwaith eto.

Daeth unbeniaeth totalitaraidd Franco i ben yn 1975 a sefydlodd Òmnium nifer o wobrau a nawdd cenedlaethol er mwyn hyrwyddo diwylliant Catalanaidd, gan gynnwys *Premi d'Honor de les Lletres Catalanes (1969)* a gŵyl ddiwylliannol y *Nit de Santa Llúcia*. Gweithiodd ar y cyd gyda Llywodraeth Catalwnia i hyrwyddo iaith a diwylliant. Yn 1984, am ei waith ddiflino, derbyniodd Òmnium y wobr *Creu de Sant Jordi*  gan Lywodraeth Catalwnia.

Yn 2010, pan wrthododd Llys Cyfansoddiadol Sbaen Ddeddf Ymreolaeth newydd y Llywodraeth, trefnodd Òmnium brotest o dros filiwn o bobl ar strydoedd Barcelona.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Òmnium Cultural". *Òmnium Cultural*. Cyrchwyd 23 Medi 2015.
2. ↑  Ediciones El País. "Òmnium adapta su ideario al secesionismo". *EL PAÍS*. Cyrchwyd 23 Medi 2015.
3. ↑  "What's going on in Catalonia?". *Òmnium Cultural*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-09-25. Cyrchwyd 23 Medi 2015.
4. ↑  "Resultats i fitxa". *Diari Oficial de la Generalitat de Catalunya*.
5. ↑  "Muriel Casals releva a Jordi Porta al frente de Òmnium". Cyrchwyd 2015-06-23.
6. ↑  Gaspar Pericay Coll. "Catalan News Agency - The Constitutional Court rejects the exclusion of its President requested by the Catalan Government". *catalannewsagency.com*. Cyrchwyd 23 Medi 2015.
7. ↑  Nodyn:Cite av media
Iaith yn perthyn i deulu yr ieithoedd Uto-Aztecaidd yw **Nahwatleg** (yn dod o *nāhua-tl*, "sain glir neu ddymunol" a *tlahtōl-li*, "iaith"). Fe'i siaredir ym Mecsico yn bennaf, gyda rhai siaradwyr yn yr Unol Daleithiau a rhai o wledydd canolbarth America. Nahwatleg yw'r iaith frodorol gyda'r nifer fwyaf o siaradwyr ym Mecsico, gyda thua miliwn a hanner o siaradwyr. Mae'r rhan fwyaf o'r rhain yn ddwyieithog ynghyd â Sbaeneg. Ceir nifer o dafodieithoedd gwahanol.

Nahwatleg oedd *lingua franca* Ymerodraeth yr Aztec o'r 13g hyd ei chwymp yn 1521. Parhaodd yr iaith i ledaenu hyd yn oed ar ôl y goncwest Sbaenaidd, oherwydd defnyddid hi gan genhadon ac eraill. Dechreuwyd defnyddio yr wyddor Ladin ar gyfer ysgrifennu'r iaith, a chyhoeddwyd y llyfr argarffedig cyntaf ynddi, *Doctrina cristiana breve traducida en lengua mexicana*, gan Alonso de Molina yn 1546.

Daw geiriau megis "tomato" a "siocled" o'r iaith Nahwatleg.

Ardaloedd o siaradwyr Nahwatleg ym Mecsico:   
gwyrdd = cyn y goncwest Sbaenaidd; coch = heddiw

1. ↑   *Ethnolog* (25th ed.), Dallas, Texas: SIL International, 21 Chwefror 2022, Wikidata Q14790,
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain oren fach**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd oren bach**; yr enw Saesneg yw *Light Orange Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Archiearis notha*. Mae'r rhywogaeth hwn o wyfynod i'w canfod ledled Ewrop.

Darlun allan o lyfr John Curtis: *British Entomology Volume 5*
Tua 35 mm ydy lled ei adenydd, ar eu heithaf. Fe'i welir yn hedfan rhwng Mawrth ac Ebrill, yn ddibynol ar leoliad.

Prif fwyd y siani flewog ydy *Populus tremula*, sef math o boplysen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain oren fach yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain ruddgoch dywyll**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd rhuddgoch tywyll**; yr enw Saesneg yw *Dark Crimson Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Catocala sponsa*. Ei diriogaeth yw Ewrop, Gogledd Affrica ac o Anatolia hyd at y Cawcasws.

Mae lled ei adenydd (ar eu heithaf) rhwng 60 – 70 mm ac fe welir yr oedolyn ar ei adain rhwng Gorffennaf a Medi. Dail y dderwen ydy prif fwyd y siani flewog.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain ruddgoch dywyll yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Mae **Mwynglawdd Dylife**, ger pentref bychan Dylife, gogledd-orllewin Powys, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 25 Ionawr 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.31 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Hanes
-----

Yn y bryniau o gwmpas mae pobl wedi mwyngloddio am blwm ers canrifoedd lawer. Credir bod y Rhufeiniaid yn weithgar yma. yn y 18g datblygodd pentref mwyngloddio pur sylweddol yn Nylife. Bu'n ganolfan ddiwydiannol leol yn y 19g. Un o'r rhai a ddenwyd yno i weithio yn ei ieuenctid oedd yr hanesydd llenyddiaeth Charles Ashton. Erbyn hyn dim ond llond llaw o dai a geir yno. Heddiw mae Dylife yn atyniad i'r rhai sy'n ymddiddori mewn hanes mwyngloddio yng Nghymru.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Dylife
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
Mae **Mwyngloddfa Darren** wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 10 Mawrth 2009 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.15 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Mae'r wythien mwyn yn cynnwys canran uchel o'r mwyn tetrahedrit, sy'n cynnwys arian. Mae'r amrywiaeth yn y canran o fwynau ar draws maes mwyn Canolbarth Cymru yn dystiolaeth o'r broses daearegol o greu'r gwythiennau mwyn. Credir bod hylif poeth yn cylchredeg yn ddwfn o fewn crwstyn y ddaear a bod metalau yn cael eu golchi o'r creigiau o amgylch yr hylif. Byddai canran y gwahanol fetalau yn gwahaniaethu, yn dibynnu ar natur y graig honno.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
2. ↑   Tirlun a Bywyd Gwyllt - Mwyngloddfa Darren. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 15 Mehefin 2014.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Mynydd Figyn** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN595307. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 188 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Farilyn a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 328 metr (1076 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Neil Roger Jenkins** (ganed 8 Gorffennaf 1971) yn gyn-chwaraewr rygbi'r undeb sydd wedi sgorio mwy o bwyntiau dros Gymru nag unrhyw chwaraewr arall.

Ganed Neil Jenkins yng Ngartholwg, a chwaraeodd rygbi i glybiau Pontypridd a Chaerdydd.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn 1991 pan oedd yn 19 oed. Gallai chwarae fel maswr, canolwr neu gefnwr. Aeth ymlaen i ennill 87 o gapiau dros Gymru a sgorio 1049 o bwyntiau, oedd yn record y byd am bwyntiau rhyngwladol nes i Jonny Wilkinson o Loegr ei thorri yn 2008. Aeth heibio'r record flaenorol o 911 a ddelid gan Michael Lynagh o Awstralia yn ystod Cwpan y Byd yn 1999 a chyrhaeddodd y nôd o fil o bwyntiau yn erbyn Lloegr yn 2001.

Roedd Jenkins yn giciwr heb ei ail; yn y tymor 2003–4, llwyddodd i sgorio gyda phob un o 44 cic yn olynol i'r Rhyfelwyr Celtaidd, hynny hefyd yn record y byd ar hyn o bryd (2005).

Aeth ar daith i Dde Affrica gyda'r Llewod Prydeinig a Gwyddelig yn 1997 a chwaraeodd fel cefnwr ymhob un o'r tair gêm brawf. Enillodd y Llewod y gyfres o ddwy gêm i un, a chicio Jenkins fu'n gyfrifol am hynny i rannau helaeth. Aeth ar daith eto gyda'r Llewod i Seland Newydd yn 2001, ond oherwydd anafiadau ni chafod daith mor llwyddiannus y tro yma.

Ni chafodd le yn sgwad Cymru ar gyfer Cwpan y Byd yn 2003, ac yn ddiweddarach cyhoeddodd ei ymddeoliad o rygbi rhyngwladol. Yn Hydref 2005 penodwyd ef a Robin McBryde yn hyfforddwyr sgiliau i helpu chwaraewyr rhyngwladol y dyfodol yn y bedair academi ranbarthol.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 39295056
* LCCN: nr99003254
* ISNI: 0000 0001 0496 4593

 |
Etholaeth seneddol yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, yw **Wells**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Wells yng Ngwlad yr HafEtholaeth Wells yng Ngwlad yr Haf
* Gwlad yr Haf yn LloegrGwlad yr Haf yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth yn wreiddiol yn y 13g a hyd at 1865 dychwelodd ddau aelod seneddol. Fe'i diddymwyd wedyn. Fe'i ailsefydlwyd fel etholaeth sirol a ddychwelodd un aelod seneddol yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1885:

* 1885–1895: Richard Paget (Ceidwadol)
* 1895–1899: Hylton Jolliffe (Ceidwadol)
* 1899–1906: Robert Edmund Dickinson (Ceidwadol)
* 1906–1910: Thomas Ball Silcock (Rhyddfrydol)
* 1910–1918: George Sandys (Ceidwadol)
* 1918–1922: Harry Greer (Ceidwadol Clymblaid)
* 1922–1923: Robert Bruford (Ceidwadol)
* 1923–1924: Arthur Hobhouse (Rhyddfrydol)
* 1924–1929: Robert Sanders (Ceidwadol)
* 1929–1939: Anthony Muirhead (Ceidwadol)
* 1939–1951: Dennis Boles (Ceidwadol)
* 1951–1970: Lynch Maydon (Ceidwadol)
* 1970–1983: Robert Boscawen (Ceidwadol)
* 1983–2010: David Heathcoat-Amory (Ceidwadol)
* 2010–2015: Tessa Munt (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: James Heappey (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Mae **Mynydd Marchywel** yn gopa mynydd a geir i'r dwyrain o Bontardawe, rhwng Caerfyrddin a Dyffryn Nedd; cyfeiriad grid SN768037. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 155 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Saif yn Castell-nedd Port Talbot.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 418 metr (1371 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mwyngloddfa Nant-y-cagl** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 09 Mawrth 1992 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.64 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Etholaeth seneddol yn Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Wallasey**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Wallasey yng Nglannau MerswyEtholaeth Wallasey yng Nglannau Merswy
* Glannau Merswy yn LloegrGlannau Merswy yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1918.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1918–1922: Bouverie McDonald (Ceidwadol Clymblaid)
* 1922–1931: Robert Chadwick (Ceidwadol)
* 1931–1942: John Moore-Brabazon (Ceidwadol)
* 1942–1945: George Reakes (Annibynnwr)
* 1945–1974: Ernest Marples (Ceidwadol)
* 1974–1992: Lynda Chalker (Ceidwadol)
* 1992–presennol: Angela Eagle (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Mae **Mwyngloddfa Frongoch** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 10 Mawrth 2009 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.23 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ardal gluteal dde yn dangos a rhydwelïau a'r nerf sciatic
Ffibr nerfol a geir mewn dyn ac anifeiliaid eraill yw'r **nerf sciatic** (adnabyddir hefyd fel y **nerf ischiatic**). Mae'n cychwyn yng ngwaelod y cefn ac yn ymestyn drwy'r ffolen ac i lawr yr aelod isaf. Dyma'r nerf sengl lletaf a'r hiraf yn y corff dynol.

Mae'r nerf sciatic yn darparu bron yr holl o groen y coes, cyhyrau cefn y morddwyd, y coes a'r droed. Mae'n deillio o'r nerfau sbinol o L4 i S3. Mae'n cynnwys ffibrau o'r rhaniadau blaen ac ôl y plecsws sacrwm meingefnol (*lumbosacral plexus*).

Canghennau
----------

Mae'r nerf yn rhannu gyda changhenau cymalol a chyhyrol.

* Mae'r **canghennau cymalol** (*rami articulares*) yn dod o rhan uchaf y nerf ac yn darparu cymal y clun, gan dyllu drwy rhan ôl eigwpan; wethiau mae'n yn deillio o'r plecsws sacrwm.
* Mae'r **canghennau chyhyrol** (*rami musculares*) yn cael eu dosbarthu i'r cyhyrau canlynol yn yr aelodau isaf: biceps femoris, semitendinosus, semimembranosus, ac adductor magnus. Daw'r nerf i ben byr y biceps femoris o ran peroneal cyffredin y sciatic, tra bod y canghennau chyhyrol eraill yn dod o'r rhan tibiaidd, a gellir ei weld mewn achosion pan mae llawr o raniaddau mewn nerf sciatic.

Yn y pen draw, mae'r canghennau chyhyrol yn dod at y nerf tibiaidd a'r nerf peroneal cyffredin, sy'n nerfogi cyhyrau rhan isaf o'r goes. Mae'r nerf tibiaidd yn nerfogi holl gyhyrau'r droed heblaw'r digitorum brevis estyn (sy'n cael ei nerfogi gan y nerf peroneal).

Patholeg
--------

Adnabyddir y poen a achosir gan gywasgiad cyffredinol ac/neu enynfa y nerf sciatic fel problem yng ngwaelod y cefn, gelwir y symptomau yn sciatica. Mae achosion cyffredin sciatica yn cynnwys cyflyrau gwaelod y cefn: torllengig disg sbinol, clefyd dirywiol disg, stenosis sbinol a spondylolisthesis.

Mewn crefydd
------------

Yn y grefydd Iddewaeth, gwaharddir bwyta'r nerf sciatic, hyd yn oed o enifeiliaid sydd fel arall yn kosher ac wedi eu lladd yn y modd cywir. Mae hyn yn seiliedig ar waharddiad a gaiff ei grybwyll yn Llyfr Genesis pennod 32, yn y Beibl, pan gaiff Jacob ei anafu'n tra'n ymgodymu gyda angel. Adnabyddir y nerf sciatic yn Hebraeg fel y gid hanasheh. Mae'r broses o dynnu'r nerf sciatic (yn ogystal â rhai llestri gwaed mawr penodol a brasteri sydd wedi eu gwahardd) o'r cig sy'n ei amgylchynnu yn cael ei alw'n *nikkur*, neu'n "dad-wythiennu." Gan ei fod yn broses anodd a chain, yn gyffredinol ni gaiff cig o du ôl anifeil ( gan gynnwys Filet mignon) eu gwerthu fel kosher.

Oriel
-----

* Strwythr cymal y clun sy'n ei amgylchynnu.Strwythr cymal y clun sy'n ei amgylchynnu.
* Cynllun o'r plescws sacrwm a pudendal.Cynllun o'r plescws sacrwm a pudendal.
* Nerfau allan yr aelod isaf, golygfa o'r tu ôl.Nerfau allan yr aelod isaf, golygfa o'r tu ôl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Vayishlach Minutiae. Sichos In English.
2. ↑   Kosher Q&A: Why can't I find kosher filet mignon?. Chabad.org.
Gwyfyn bychan sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain felen hardd**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd melyn hardd**; yr enw Saesneg yw *Beautiful Yellow Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Anarta myrtilli*. Mae i'w ganfod yn y rhan fwyaf o Ewrop.

Siani flewog
Darlun alln o lyfr John Curtis: *British Entomology Volume 5*
Dim ond 20–22 mm ydy lled ei adenydd - ar eu heithaf. Mae'r oedolyn i'w weld yn hedfan rhwng Mai ac Awst, yn ddibynol ar ei leoliad. Mae'n bosob fod dwy cenhedlaeth.

Bwyd
----

Prif fwyd y siani flewog ydy *Calluna vulgaris* a *Erica tetralix*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain felen hardd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain wellt**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl adenydd gwellt**; yr enw Saesneg yw *Straw Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Thalpophila matura*.

Ôl-adenydd
Lindys
Ei diriogaeth ydy Ewrop gyfan.

38–46 mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf. Gwelir yr oedolyn ar ei adain rhwng Gorffennaf ac Awst, yn ddibynol ar ei leoliad.

Gweiriau ydy prif fwyd y siani flewog ac mae'n gaeafu fel lindysyn.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain wellt yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain las**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd glas(gleision)**; neu **wyfyn yr onnen**; yr enw Saesneg yw *Clifden Nonpareil*, a'r enw gwyddonol yw *Catocala fraxini*.

Ei diriogaeth yw Ewrop a gogledd a dwyrain Asia.

Dail y boplysen ydy prif fwyd y siani flewog.

Isrywogaethau
-------------

* *Catocala fraxini fraxini*
* *Catocala fraxini jezoensis* Matsumura, 1931
* *Catocala fraxini legionensis* Gómez Bustillo & Vega Escandon, 1975
* *Catocala fraxini yuennanensis* Mell, 1936

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain las yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [Clifden nonpareil].
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain lyglwyd**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd llyglwyd**; yr enw Saesneg yw *Mouse Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Amphipyra tragopoginis*. Mae i'w ganfod drwy Hemisffer y Gogledd.

32–40 mm ydy lled ei adenydd, ar eu heithaf, ac mae'n hedfan yn y nos rhwng Gorffennaf a Medi.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain lyglwyd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Napcyn wedi'i roli mewn modrwy napcyn
Darn o ddefnydd hirsgwar sy'n cael ei ddefnyddio wrth y bwrdd er mwyn sychu'r geg a'r bysedd tra'n bwyta yw **napcyn**. Mae fel arfer yn fychan ac wedi'i blygu, weithiau mewn dyluniadau a siapiau cymhleth. Daw'r gair Cymraeg o Saesneg Canol, a oedd wedi benthyg y gair Ffrangeg *nappe*—sef deunydd ar gyfer gorchuddio bwrdd—gyda'r -kin wedi'i ychwaengu fel olddodiad bachigol.

Defnyddiwyd napcynnau yn nyddiau'r Rhufeiniaid, ac mae'n debyg mai bara oedd yn cael ei ddefnyddio gan y Groegiaid i sychu eu dwylo.

Mae cofnod o'r Tsieiniaid yn defnyddio napcynnau papur, wedi i bapur gael ei ddyfeisio yno yn yr ail ganrif CC. Roedd napcynnau papur yn cael eu hadnabod fel *chih pha*, wedi'u plygu mewn sgwariau, ac yn cael eu defnyddio i weini te.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Oxford English Dictionary*
2. ↑  Tsien, Tsuen-Hsuin (1985). *Paper and Printing*. Joseph Needham, Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology. **5 part 1**. Cambridge University Press. p. 38.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain felen y derw**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd melyn y derw**; yr enw Saesneg yw *Oak Yellow Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Catocala nymphagoga*. Yn ne Ewrop mae ei diriogaeth ond mae'n symud i wledydd mwy gogleddol yn yr haf. Mae hefyd i'w ganfod yn Asia Leiaf a Gogledd Affrica.

35 – 43 mm ydy lled ei adenydd ac mae'r oedolyn ar ei adain rhwng Mehefin ac Awst, yn ddibynol ar ei leoliad. Adults are on wing from June to August depending on the location.

Bwyd
----

Prif fwyd y siani flewog ydy mathau o *Quercus*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain felen y derw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Mêl

Hylif melys a gynhyrchir gan wenyn yw **mêl**. Mae lliw a blas mêl yn dibynnu ar y blodau yr ymwelodd y gwenyn â nhw yn ystod eu gwaith hel neithdar.

Mae mêl yn gymysgedd o nifer o siwgrau (yn bennaf ffrwctos a glwcos) ac mae'n cynnwys fitaminau (B6 ac eraill), mwynau (calsiwm, copr, haearn, magnesiwm, manganîs, ffosfforws, potasiwm, sodiwm a sinc), rhai asidau amino ac ensymau.

Bwyd
----

Fel arfer, defnyddir mêl i goginio a phobi neu i'w ledaenu ar fara neu dost. Defnyddir mêl hefyd i roi blas ar ddiodydd fel te.

Diod feddwol wedi'i wneud o fêl yw medd. Ar un adeg ystyrid mai medd oedd y ddiod orau y gellid ei chael; sonnir yn y Gododdin mai dyna a gâi milwyr yr Hen Ogledd i'w yfed cyn mynd i'r gad.

Ymhlith y blasau mwyaf poblogaidd y mae Blodeuyn Acasia (yn bennaf o Ddwyrain Ewrop), Blodeuyn Afal a Cheirios (o Brydain) a Chneuen gastan (De Ewrop).

Gall mêl fod yn hylif neu yn hufen, gan fod crisialau siwgwr yn ffurfio ar ôl peth amser. Mae *mêl crwybr*, *mêl â darnau o grwybr* a *mêl talpiau* yn cynnwys darnau o grwybr cwyr sydd yn fwytadwy hefyd.

Meddygol
--------

Mae rhai pobl yn meddwl fod mêl yn gwneud lles i'ch iechyd.

Nid yw'n iachusol bob tro, fodd bynnag. Gall mêl achosi afiechyd peryglus iawn (infant botulinism) i blant dan ddeunaw mis oed.

Gweler hefyd
------------

* Ffair Fêl Conwy

Cyswllt allanol
---------------

* Tudalennau am wenyn a mêl (BBC)

Chwiliwch am ***mêl***  
yn Wiciadur.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Honey***
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Tyne a Wear, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Washington a Gorllewin Sunderland** (Saesneg: *Washington and Sunderland West*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Washington a Gorllewin Sunderland yn Tyne a WearEtholaeth Washington a Gorllewin Sunderland yn Tyne a Wear
* Tyne a Wear yn LloegrTyne a Wear yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–presennol: Sharon Hodgson (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr**

Berwick-upon-Tweed **·** 
Bishop Auckland  **·** 
Blaydon **·** 
Blyth Valley  **·** 
Canol Newcastle upon Tyne **·** 
Canol Sunderland **·** 
Darlington **·** 
De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland **·** 
De Stockton **·** 
Dinas Durham **·** 
Dwyrain Newcastle upon Tyne **·** 
Easington **·** 
Gateshead **·** 
Gogledd Durham **·** 
Gogledd Glannau Tyne **·** 
Gogledd-orllewin Durham **·** 
Gogledd Newcastle upon Tyne **·** 
Gogledd Stockton **·** 
Hartlepool **·** 
Hexham **·** 
Houghton a De Sunderland **·** 
Jarrow **·** 
Middlesbrough **·** 
Redcar **·** 
Sedgefield **·** 
South Shields **·** 
Tynemouth **·** 
Wansbeck **·** 
Washington a Gorllewin Sunderland
Cyfrol o gerddi gan Guto Dafydd yw ***Ni Bia'r Awyr*** a gyhoeddwyd yn 2014 gan Gyhoeddiadau Barddas. Man cyhoeddi: Aberystwyth, Cymru.

Cyfrol gyntaf o gerddi Guto Dafydd, bardd coronog Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Sir Gâr 2014, yn adlewyrchu'r profiad o fyw drwy gyfrwng y Gymraeg yn y Gymru gyfoes.

Yr awdur
--------

O Drefor, wrth droed yr Eifl ym Mhen Llŷn, y daw Guto'n wreiddiol ac mae bellach yn byw ym Mhwllheli. Mynychodd Ysgol Glan y Môr, Pwllheli a Choleg Meirion-Dwyfor cyn mynd ymlaen i raddio yn y Gymraeg o Brifysgol Bangor. Cwblhaodd draethawd hir ar waith Wiliam Owen Roberts ac Iwan Llwyd - dau lenor sydd wedi dylanwadu cryn dipyn arno.

Erbyn hyn mae'n gweithio i Wasanaeth Ymchwil a Dadansoddeg Cyngor Gwynedd. Enillodd Goron Eisteddfod yr Urdd Sir Benfro 2013 ac mae'n aelod o dîm Talwrn y Tywysogion a thîm ymryson Caernarfon. Mae hefyd yn cyfrannu'n rheolaidd i sawl cyhoeddiad arall. Cyhoeddodd nofel dditectif i bobl ifanc (*Jac*) gyda'r Lolfa ddechrau'r haf ac ymddangosodd ysgrif ganddo ar Iwan Llwyd yn y gyfrol Awen Iwan a lansiwyd yn yr Eisteddfod Genedlaethol Sir Gâr.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ; Gwefan Gwales; Cyngor Llyfrau Cymru; adalwyd 1 Awst 2017