|  |  |
| --- | --- |
|  | 
Atlantis yn glanio yng Nghanolfan Ofod Kennedy, Tachwedd 2009 8 mun 5 eil

 |

Math o long ofod ydy **gwennol y gofod** neu **wennol ofod** sy'n medru dianc o ddisgyrchiant y Ddaear a dychwelyd yn ôl. Bathwyd y term Cymraeg, am y gair Saesneg *space shuttle*, gan Owain Owain.

Mantais y Wennol Ofod o'i chymharu â rocedi lansio cynharach a fyddai yn disgyn i'r ddaear ac felly yn cael eu dinistrio ydy y gellid adennill prif rannau'r Wennol a'u hailddefnyddio. Gellid er enghraifft arbed y cylchynydd neu'r awyren ofod a'r atgyfnerthion roced.
Mae nifer o wledydd a sefydliadau, gan gynnwys yr Asiantaeth Ofod Ewropeaidd (*European Space Agency*), Gweriniaeth Pobl Tsieina a Japan wedi cynllunio gwenoliaid gofod, ond yr unig wledydd i lansio roced o'r fath yw'r Unol Daleithiau a Rwsia.

Gwenoliaid gofod America
------------------------

Y wennol ofod *Enterprise*
Atlantis yn 2011 yng nghanolfan ofod NASA Kennedy, Cape Canaveral
Penderfynodd y sefydliad Americanaidd NASA ddylunio'r wennol ofod wedi i "raglen lleuad" Apollo ddod i ben yn 1972. Lansiwyd y wennol ofod gyntaf, Columbia, ar 12 Ebrill 1981, 20 mlynedd i'r diwrnod ar ôl i'r gofodwr cyntaf, Yuri Gagarin, gael ei lansio. Adeiladodd NASA bump o gerbydau: *Columbia*, *Challenger*, *Discovery*, *Atlantis*, ac *Endeavour*. Yn ogystal â bod yn gam ymlaen yn nhermau technolegol, bwriad y wennol ofod oedd bod yn fwy economaidd nac unrhyw raglen arall.

Lansiwyd *Columbia* yn 1981. Dilynwyd hi gan *Challenger* yn 1983, *Discovery* yn 1984 ac *Atlantis* yn 1985. Yn 1986 dinistrwyd *Challenger* mewn damwain ac felly fe adeiladwyd *Endeavour* yn ei lle a lansiwyd hi yn 1992. Yn 2003 dinistriwyd *Columbia* wrth iddi ddychwelyd yn ôl i'r ddaear. Defnyddiwyd *Atlantis* am y tro olaf yn Mai 2010. Gwnaeth *Discovery* ei thaith olaf gan lanio yn ôl ar y ddaear ar 9 Mawrth 2011 a'r *Endeavour* ar 1 Mehefin 2011.

Ystyriwyd bod yr hen system o rocedi a chapsiwlau gofod (*space capsules*) yn rhy wastraffus, achos roedd yn angenrheidiol i adeiladu roced a chapsiwl newydd sbon ar gyfer pob taith. Yn y dechreuad, y syniad oedd creu system trafnidiaeth hollol wahanol; buasai pob elfen yn cael eu hail-ddefnyddio. Cyn bo hir, fodd bynnag, roedd toriadau cyllidol wedi gorfodi NASA i newid eu cynllun gwreiddiol. Erbyn heddiw, fodd bynnag, mae llawer yn gweld y cynllun fel cam yn ôl achos namau yn y cysyniad. Cafodd *Challenger* a *Columbia* eu dinistrio mewn damweiniau marwol yn 1986 a 2003, digwyddiadau a wnaeth orfodi NASA i ystyried dychwelyd i'r hen system o gapsiwlau. Bydd y rhaglen Orion yn cyflawni hyn yn y degawd nesaf.

Lansiwyd y daith ofod ddiwethaf (sef taith ofod STS-135) gan yr American Space Shuttle ar yr 8ed o Orffennaf 2011.

Gwenoliaid gofod Rwsia
----------------------

Dechreuodd Rwsia gynllunio gwennol ofod yn yr 70au cynnar. Y canlyniad oedd y cerbyd Buran, a lansiwyd (heb griw) yn 1988. Cafodd y cerbyd ei reoli o'r ddaear - y tro cyntaf roedd sefydliad wedi llwyddo gwneud hyn gyda gwennol ofod. Achos rhwystrau cyllidol, canslwyd y rhaglen Buran yn 1993 gan Boris Yeltsin a storiwyd y cerbyd, ond wnaeth y cerbyd ddioddef niwed difrifol yn 2002 pan syrthiodd to y storfa. Does yna ddim cynlluniau i adfywio'r rhaglen.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriau a fathwyd yn y Gymraeg

Gweler hefyd
------------

* Cerbyd gofod
* NASA