Aderyn a rhywogaeth o adar yw'r **Pâl pentusw** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: palod pentusw) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Lunda cirrhata***; yr enw Saesneg arno yw *Tufted puffin*. Mae'n perthyn i deulu'r Carfilod (Lladin: *Alcidae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *L. cirrhata*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.

Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.

Disgrifiad
----------

portread o oedolyn sy'n magu
Mae palod coch tua 35 cm (14 in)
 o hyd gyda lled adenydd tebyg ac yn pwyso tua thri chwarter cilogram (1.6  lbs), sy'n golygu mai nhw yw'r mwyaf o'r holl balod. Mae adar o boblogaeth gorllewin y Cefnfor Tawel ychydig yn fwy na'r rhai o ddwyreiniol y Cefnfor Tawel, ac mae adar gwrywaidd yn tueddu i fod ychydig yn fwy na'r benywod

Adult in winter plumage
Maent yn ddu yn bennaf gyda darn gwyn ar eu hwynebau, ac, yn nodweddiadol o rywogaethau palod eraill, mae ganddynt big trwchus iawn, coch yn bennaf gyda rhai marciau melyn ac weithiau gwyrdd. Eu nodwedd a'u henw mwyaf nodedig yw'r twmpathau melyn (Lladin: *cirri*) sy'n ymddangos yn flynyddol ar adar o'r ddau ryw wrth i dymor atgenhedlu'r haf agosáu. Mae eu traed yn troi'n goch llachar ac mae eu hwyneb hefyd yn wyn llachar yn yr haf. Yn ystod y tymor bwydo, mae'r twmpathau'n toddi ac mae'r plu, y pig a'r coesau yn colli llawer o'u llewyrch.

Fel ymhlith alcidau eraill, mae'r adenydd yn gymharol fyr, wedi'u haddasu ar gyfer deifio, nofio o dan y dŵr, a dal ysglyfaeth yn hytrach na gleidio, ac nid ydynt yn gallu gwneud hynny. O ganlyniad, mae ganddyn nhw gyhyrau bron trwchus, tywyll myoglobin-gyfoethog sydd wedi'u haddasu ar gyfer diweddeb curiad adenydd cyflym ac egnïol, y gallant serch hynny eu cynnal am gyfnodau hir o amser.

Juveniles
Mae palod pentusw ieuanc yn ymdebygu i oedolion yn eu gwisg gaeaf, ond gyda llwydfrown i wyn ar y bola. Ganddynt big melynfrown.  Drwyddi draw maent yn debyg i garfil rhyncorniog plaen a di-gyrn (*Cerorhinca monocerata*).

Tufted puffins in Tokyo Sea Life Park

Teulu
-----

Mae'r pâl pentusw yn perthyn i deulu'r Carfilod (Lladin: *Alcidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Carfil Cassin | Ptychoramphus aleuticus |  |
|
| Carfil Japan | Synthliboramphus wumizusume |  |
|
| Carfil bach | Alle alle |  |
|
| Carfil bychan | Aethia pusilla |  |
|
| Carfil mwstasiog | Aethia pygmaea |  |
|
| Gwylog | Uria aalge |  |
|
| Gwylog Brünnich | Uria lomvia |  |
|
| Gwylog ddu | Cepphus grylle |  |
|
| Llurs | Alca torda |  |
|
| Pâl | Fratercula arctica |  |
|
| Pâl corniog | Fratercula corniculata |  |
|
| Pâl pentusw | Fratercula cirrhata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Tacsonomeg
----------

Disgrifiwyd y pâl pentusw am y tro cyntaf ym 1769 gan swolegydd o'r Almaen Peter Simon Pallas. Daw'r enw gwyddonol *Fratercula* o'r Lladin Canoloesol fratercula, friar, cyfeiriad at y plu du a gwyn sy'n debyg wisg fynachaidd. Yr enw penodol *cirrhata* yw Lladin am "pennaeth cyrliog", o  *cirrus*, cyrlyn o wallt. Cyfeiriodd yr enw gwerinol *puffin* - pwffian yn yr ystyr wedi chwyddo - yn wreiddiol i gig brasterog, hallt adar ifanc o'r rhywogaeth anghysylltiedig, yr aderyn drycin Manaw (*Puffinus puffinus*),  a elwid gynt yn "Pâl y Dynion". Mae'n air Eingl-Normanaidd (Saesneg Canol *pophyn* neu *poffin*) a ddefnyddir am y carcasau wedi'u halltu.. Cafodd palod yr Iwerydd yr enw yn ddiweddarach o lawer, o bosibl oherwydd ei arferion nythu tebyg,  a chafodd ei gymhwyso'n ffurfiol at y rhywogaeth honno gan Pennant ym 1768. yn ddiweddarach i gynnwys palod Môr Tawel tebyg a chysylltiedig.

Gan y gallai fod yn perthyn yn agosach i'r rhinoceros auklet na'r palod eraill, weithiau mae'n cael ei roi yn y genws monotypic  ***Lunda***.

Mae'r ieuenctid, oherwydd eu tebygrwydd i *C. monocerata*, wedi'u camgymryd i ddechrau am rhywogaeth o genws monotypic], a'u henwau yn ***Sagmatorrhina lathami*** ("[[John Latham (adaregydd) | Latham] ]'s saddle-biled auk", o "sagmata"" "cyfrwy" a "rhina" "trwyn").

Perthynas â phobl
-----------------

[[Ffeil:Grŵp o Balod Copog (a chwpl o Murres) ar Ynys Bogoslof gan Judy Alderson USFWS.jpg|bawd|Grŵp o balod copog, Ynys Bogoslof, Alaska]]
Yn draddodiadol roedd Aleut a pobl Ainu (a'u galwodd yn *Etupirka*) o Ogledd y Môr Tawel yn hela pâl copog am fwyd a phlu. Defnyddiwyd crwyn i wneud ochrau plu caled parka a gwnïwyd y tufts sidanaidd yn waith addurniadol. Ar hyn o bryd, mae cynaeafu pâl copog yn anghyfreithlon neu'n cael ei annog i beidio ym mhob rhan o'i ystod.<ref name="Stirling">

Mae'r pâl copog yn aderyn cyfarwydd ar arfordiroedd arfordir Môr Tawel Rwseg, lle mae'n cael ei adnabod fel *toporok* (Топорок) – sy'n golygu "bwyell fach," awgrym o siâp y bil. Mae *Toporok* yn enw un o'i phrif safleoedd bridio, *Kamen Toporkov* ("Croc y Pâl Gochog") neu *Ostrov Toporkov* ("Ynys Seiriol Gopog"), ynysig alltraeth Bering Ynys.

Perthynas â phobl
-----------------

[[Ffeil:Grŵp o Balod Copog (a chwpl o Murres) ar Ynys Bogoslof gan Judy Alderson USFWS.jpg|bawd|Grŵp o balod copog, Ynys Bogoslof, Alaska]]
Yn draddodiadol roedd Aleut a pobl Ainu (a'u galwodd yn *Etupirka*) o Ogledd y Môr Tawel yn hela pâl copog am fwyd a phlu. Defnyddiwyd crwyn i wneud ochrau plu caled parka a gwnïwyd y tufts sidanaidd yn waith addurniadol. Ar hyn o bryd, mae cynaeafu pâl copog yn anghyfreithlon neu'n cael ei annog i beidio ym mhob rhan o'i ystod.<ref name="Stirling">

Mae'r pâl copog yn aderyn cyfarwydd ar arfordiroedd arfordir Môr Tawel Rwseg, lle mae'n cael ei adnabod fel *toporok* (Топорок) – sy'n golygu "bwyell fach," awgrym o siâp y bil. Mae *Toporok* yn enw un o'i phrif safleoedd bridio, *Kamen Toporkov* ("Croc y Pâl Gochog") neu *Ostrov Toporkov* ("Ynys Seiriol Gopog"), ynysig alltraeth Bering Ynys.

Dosbarthiad a chynefin
----------------------

Mae palod pentusw yn ffurfio cytrefi bridio trwchus yn ystod tymor atgenhedlu'r haf, o dalaith Washington a British Columbia, ledled de-ddwyrain Alasga a'r Ynysoedd Aleutian, Kamchatka, Ynysoedd Kuril a ledled Môr Okhotsk. Er eu bod yn rhannu rhywfaint o gynefin â phalod corniog (*F. corniculata*), mae dosbarthiad y pâl copog yn fwy dwyreiniol yn gyffredinol. Gwyddys eu bod yn nythu mewn niferoedd bach mor bell i'r de â gogledd Ynysoedd y Sianel, oddi ar arfordir de Califfornia. Fodd bynnag, ym 1997 y cafwyd y cadarnhad diwethaf o weld ar Ynysoedd y Sianel.

Mae palod pentusw fel arfer yn dewis ynysoedd neu glogwyni sy'n gymharol anhygyrch i ysglyfaethwyr, yn agos at ddyfroedd cynhyrchiol, ac yn ddigon uchel i'w cynorthwyo i'r awyr yn llwyddiannus. Mae'r cynefin nythu delfrydol yn serth ond gyda swbstrad pridd cymharol feddal a glaswellt ar gyfer creu tyllau.

Yn ystod tymor bwydo'r gaeaf, maent yn treulio eu hamser bron yn gyfan gwbl ar y môr, gan ymestyn eu cyrhaeddiad ledled Gogledd y Môr Tawel ac i'r de i Japan a Chaliffornia.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.
3. 1 2  Gaston, A. J.; Jones, I. L. (1998). *The Auks: Alcidae*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-854032-9.
4. ↑   (2010) *{{{teitl}}}*. Llundain: Christopher Helm. ISBN 978-1-4081-2501-4. URL
5. 1 2  Lockwood, W. B.. *{{{teitl}}}*. ISBN 978-0-19-866196-2
6. ↑  "Puffin". *Oxford English Dictionary*. Gwasg Prifysgol Rhydychen. Ail argraddiad. 1989.
7. ↑  Lee, D. S. & Haney, J. C. (1996) "Manx Shearwater (*Puffinus puffinus*)", yn:*Adar Gogledd America*, Rhif 257, (Poole, A. & Gill, F. gol). Philadelphia: Academi'r Gwyddorau Naturiol, ac Undeb Adaregwyr America, Washington, DC
8. ↑  "Puffin". Oxford English Dictionary (Online ed.). Oxford University Press. (Subscription or participating institution membership required.)

 *Safonwyd yr enw* **Pâl pentusw** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*