recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Iaith synthetig sy'n llunio geiriau drwy ychwanegu elfennau morffolegol (morffemau) at ei gilydd yw **iaith ddodiadol**. Mae pob un o'r morffemau yn mynegi un ystyr neu nodwedd ramedegol. Mae enghreifftiau o ieithoedd dodiadol yn cynnwys y Dyrceg a'r Hwngareg. Mae'r system hon o lynu morffemau at ei gilydd yn cyferbynnu'n fawr gydag ieithoedd ymasiadol lle mae morffemau yn ymasu i mewn i'w gilydd.

Gwelir system ddodiadol mewn ffurfdroadau enwol yn y Dyrceg. Dyma ffurfiau'r enw *adam* 'dyn':

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **unigol** | **lluosog** |
| **goddrychol** | adam | adam-lar |
| **genidol** | adam-ın | adam-lar-ın |
|
| **derbyniol** | adam-a | adam-lar-a |
| **gwrthrychol** | adam-ı | adamları |

Mae'n hawdd gweld bod pob morff yn cyfleu un ystyr neu nodwedd ramadegol. Mae *adam* yn golygu 'dyn'; mae -lar- yn cyfleu'r lluosog; -ın yn cyfleu'r cyflwr genidol; -a y cyflwr derbyniol; a -ı y cyflwr gwrthrychol. Does dim morff felly sy'n cyfuno dwy neu fwy o'r ystyron hyn. Mae'r system hon yn cyferbynnu'n gryf â'r hyn a geir mewn ieithoedd ymasiadol megis Lladin neu Rwsieg lle mae morffemau yn ymasu. Yn wahanol i ieithoedd ymasiadol, mae ieithoedd doddiadol yn dueddol o fod yn rheolaidd oherwydd natur un-ystyr y dodiadau, hynny yw, ni effeithir gwreiddyn y gair gan y dodiad, ac ni effeithir y dodiad gan wreiddyn y gair ac felly gellir ymwahanu'r morffemau'n hawdd.

Nid yw'r Gymraeg yn arddangos llawer o nodweddion dodiadol, ond gwelir agweddau o system dodiadol mewn ffurfiau megion *dynionach* neu *petheuach*, sy'n cynnwys tair morffem sy'n hawdd i'w rhannu oddi wrth ei gilydd, y bôn *dyn*, y ffurfdroad lluosog *-ion* neu *-au* a'r olddodiad dirmygus *-ach*.

Gweler hefyd
------------

* Iaith ddadelfennol
* Iaith synthetig
* Iaith bolysynthetig
* Iaith ymasiadol
* Cyflwr gramadegol
Talaith **Al Anbar** (Arabeg محافظة الأنبار) yw'r fwyaf yn Irac. Fe'i lleolir yng ngorllewin y wlad, rhwng dyffryn ffrwythlon Afon Euphrates yn y dwyrain a'r ffin â Sawdi Arabia, Gwlad Iorddonen a Syria yn y gorllewin. Ei phrifddinas yw Ar Ramadi.

Talaith Al Anbar yn Irac
Mae rhan fawr o'r dalaith yn ddiffeithdir sy'n gorwedd yn rhan dwyreiniol Diffeithwch Syria, neu'n dir amethyddol ymylol. Mae mwyafrif helaeth y trigolion yn Fwslemiaid Sunni. Mae enw y dalaith yn air Perseg (انبار *’Anbār*) ac yn golygu "emporiwm"; atgof o'r amser pan fu'r ardal yr entrepot pwysicaf ar ffiniau gorllewinol ymerodraeth y Sassaniaid. Cysylltir y diwinydd Sunni enwog, Abu Hanifa al-Anbari, sefydlyd Hanaffiaeth, ysgol athronyddol fwyaf y Sunniaid, â'r rhanbarth.

Cyn 1976 Ramadi oedd enw'r dalaith a chyn 1962 Dulaim oedd ei henw. Mae tua 1,300,000 o bobl yn byw yn y dalaith heddiw.

Mae dinas Fallujah yn Anbar a dyma ganolfan y gwrthwynebiad Ba'athaidd a Sunni i'r goresgyniad o Irac gan yr Unol Daleithiau.

Dinasoedd a threfi
------------------

* Ar Ramadi
* Sadah
* Haditha
* Hit
* A'na
* Rwawa
* Fallujah
* Abu Ghraib
* Al-Qaim
* Al-Nukhaib
* Ar Rutba
* Kubaisa
* Al Asad

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Data'r UN 2003; adalwyd 9 Mai 2012". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2006-12-15. Cyrchwyd 2012-05-09.

| Taleithiau Irac | Baner Irac |
| --- | --- |
| Al-Anbar | Arbīl | Bābil | Baghdād | Al-Basrah | Dahūk | Dhī Qār | Diyālā | Al-Karbalā' | Kirkuk (At-Ta'mim) | Maysān | Al-Muthannā | An-Najaf | Nīnawā | Al-Qādisiyyah | Salāh ad-Dīn | As-Sulaymāniyyah | Wāsit |
Planhigyn blodeuol Monocotaidd a math o wair yw **Glaswellt y gweunydd** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Poaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Molinia caerulea* a'r enw Saesneg yw *Purple moor-grass*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Glaswellt y Gweunydd, Glaswellt y Bwla, Gwellt Bwla, Melic-wellt Rhuddlas, Meligwellt Rhuddlas.

Gall dyfu bron mewn unrhyw fan gan gynnwys gwlyptiroedd, coedwigoedd a thwndra. Dofwyd ac addaswyd y planhigyn gan ffermwyr dros y milenia; chwiorydd i'r planhigyn hwn yw: india corn, gwenith, barlys, reis ac ŷd.

Nodweddion unigryw
------------------

Yr unig weiryn collddail yn fflora Prydain. Golyga hyn bod y rhubannau hir sych yn chwythu ac yn hel o gwmpas waliau a ffensus mewn rhai stormydd gaeaf yn yr ucheldir:

22 Chwefror 1908: *Rain and much wind Morning. Showery and windy 12. 1.15pm. Violent hurricane from Gwynant & a flash of lightning. This lasted about 3⁄4 hr. Air full of dry heather, grasses etc, and water from the streams. Wind quieter at 2, but still rough. Dry after 3.30. cloudy night. Barometer readings [morn. 29.38, noon 29.3, night 29.46]. Blew tree down at P. y. G. [Pen y Gwryd]*

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  O ddyddiadur cofnodion tywydd Arthur Lockwood wedi eu cymryd yn ardal Cwm
Dyli *Dyddiaduron Amgylcheddol Cymreig*
3. ↑  Tywyddiadur gwefan Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Glaswellt y gweunydd***
Paentiad tempera ar gynfas gan Sandro Botticelli (1445-1510) yw ***Genedigaeth Gwener*** (Eidaleg: *La nascita di Venere*). Cafodd ei greu gan Botticelli ar gyfer ei noddwr Lorenzo de' Medici tua 1485. Mae i'w cael yn Oriel yr Uffizi yn Fflorens, yr Eidal ac mae'n un o'r gweithiau celf mwyaf adnabyddus yn y byd.

Pwnc y darlun yw genedigaeth y dduwies Gwener (Aphrodite) o'r môr yng Nghyprus - ynys y dduwies. Mae'n adlewyrchu diddordeb dyneiddwyr y Dadeni Dysg ym mytholeg a diwylliant yr Henfyd. Mae'r darlun alegorïaidd yn cynrychioli cyflwyno harddwch i'r byd. Daw Gwener o'r môr mewn cawod o rosynnau ar gragen a yrrir gan dduwiau'r awyr. Wrth iddi baratoi i roi ei throed ar y lan mae nymff yn ymestyn mantell borffor iddi (mae porffor yn lliw a gysylltir â thras uchel a brenhiniaeth fel yn achos "porffor ymerodrol" Ymerawdwyr Rhufain). Mae'r cynfas yn mesur 172.5 × 278.5 cm (67.91 × 109.65 modfedd).

Gwyddom mai Simonetta Vespucci (1453-1476), un o ferched enwocaf y cyfnod yn yr Eidal, oedd y model sy'n portreadu Gwener.

*Genedigaeth Gwener* gan Botticelli

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Deimling, Barbara. *Sandro Botticelli*. 2000. Taschen, Art & Art Instruction, ISBN 3822859923, tud. 95.
2. ↑  E. H. Gombrich, *The Story of Art* (Phaidon, 1951), tud. 192.
Benyw yn teipio ar liniadur
Microgyfrifiadur cludadwy y mae ei brif gydrannau (fel prosesydd, bysellfwrdd a sgrin arddangos) wedi'u hintegreiddio yn un uned sy'n gallu gweithio ar fatri yw **gliniadur**. Mae'n ddigon bach i'w gario o dan un fraich (tua 1-4 km) ond yn ddigon mawr i gynnwys sgrin (tua 12-17 modfedd) a bysellfwrdd. Termau eraill amdano yw: *cyfrifiadur côl* a *sgrin-ar-lin*. Fel arfer maent yn cael eu pweru gan fatri mewnol sy'n para tua 2-4 awr ar y tro.

O reidrwydd roedd cyfrifiaduron yn tueddu i fod yn llai o ran maint ac yn llai o ran pŵer na chyfrifiaduron bwrdd gwaith. Yn 2000 gellid dweud, yn bendant, fod y cyfrifiadur bwrdd gwaith yn llawer cryfach na'r gliniadur, ond yn 2008 fe werthwyd mwy o liniaduron nag o gyfrifiaduron - am y tro cyntaf. Roedd hyn yn digwydd gan fod y gliniadur, erbyn 2008, ac o ran pŵer yn cael ei weld fel amnewidiad yr un bwrdd gwaith - h.y. cytal, a haws ei gludo a mwy hylaw.

Y Lenovo X61: (neu *LePad*) tabled hylaw, ysgafn a phwerus.
Datblygiad o'r gliniadur ydy'r fersiwn ‘tra chludadwy’ (*ultraportable*), ac mae'r tabled yn enghraifft ohono, sy'n cael ei farchnata yn Tsieina gan fwyaf. Mae'r teclun hwn hefyd yn cynnwys system ffôn clyfar Google, sef yr Android. Erbyn diwedd 2012 bydd y tabled hwn yn cynnwys y system weithredu Microsoft Windows.
buwch a'i llo
Credid bod **gwartheg Morgannwg** wedi darfod ym Mhrydain ym mlynyddoedd cynnar y 1920au. Ond ym 1979 daethpwyd o hyd i fuches yn Sussex. Prynwyd y stoc cyfan o 11 a daethpwyd â hwy i Barc Gwledig Margam er mwyn ceisio sicrhau y byddai'r rhywogaeth yn parhau. Mae'r fuches yn gryf o hyd ac mae dros 200 o wartheg wedi'u magu yno hyd yn hyn. Credir bod gwartheg Morgannwg yn perthyn i rywogaeth gwartheg Pinzgaur o ganol Ewrop, a bwriedir ceisio canfod teip genetig gwartheg Morgannwg er mwyn cadarnhau hyn. Os profir bod perthynas rhyngddynt, bydd modd cyflwyno gwaed newydd i'r stoc a bydd dyfodol y rhywogaeth yn gadarn.

Croen lliw castan sydd i wartheg Morgannwg a streipen wen lydan ar hyd eu cefn, i lawr eu cynffon, ac o dan eu bol.

Roedd gwartheg Morgannwg yn gyffredin yn hen siroedd Morgannwg, Mynwy, a Brycheiniog, ond prin y gwelid hwy i'r gorllewin o afon Dulais. Dywedid bod y buchod yn fuchod godro da a roddai laeth bras. Roedd Siôr III, brenin Lloegr, yn hoff ohonynt ac roedd ganddo fuches ar ei fferm yn Windsor. Roedd ganddo ychain Morgannwg hefyd at waith fferm. Nid ystyrid bod y rhywogaeth yn rhoi llawer o gig, er nad oedd ansawdd y cig a roddai yn eisiau. Yn ystod y 19g, deuai'n fwyfwy cyffredin i groesi gwartheg Morgannwg â rhywogaethau eraill fel gwartheg Henffordd, gwartheg Swydd Aeron, a gwartheg byrgorn. Cafwyd mwy o gig yn sgil y croesi, er yn ôl rhai, roedd hyn ar draul ei ansawdd. Gydag amser, bu bron i'r rhywogaeth ddiflannu oherwydd croesfridio a ffermwyr yn gwerthu'u buchesi i brynu gwartheg Henffordd neu wartheg byrgorn.

Dolenni allanol
---------------

Gwartheg Hynafol Cymru Archifwyd 2006-09-28 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

R J Colyer, 'Some Welsh breeds of cattle in the nineteenth century', *The Agricultural History Review* Archifwyd 2006-09-25 yn y Peiriant Wayback.

| * v
* t
* e
 Bridiau Cymreig |
| --- |
| Cwn | 
* Corgi
* Hen Gi Defaid Llwyd Cymreig
* Daeargi Sealyham
* Ci hela Cymreig
* Ci defaid Cymreig
* Sbaengi Hela Cymreig
* Daeargi Cymreig

 |
| Gwartheg | 
* Gwartheg Morgannwg
* Gwartheg Penfro
* Gwartheg y Faenol
* Gwartheg Duon Cymreig

 |
| Defaid | 
* Defad Mynydd Cymreig Wyneb Moch Daear
* Dafad Mynydd Cymreig Balwen
* Wyneb Brith Beulah
* Dafad Mynydd Du Cymreig
* Cheviot Bryn Brycheiniog
* Dafad Bryniau Ceri
* Dafad Llanwenog
* Dafad Llŷn
* Dafad Mynydd Cymreig

 |
| Môch | 
* Mochyn Cymreig

 |
| Adar | 
* Gŵydd Aberhonddu
* Harlecwin Cymreig

 |
| Ceffylau | 
* Merlen Gymreig
	+ Cob Cymreig
	+ Merlyn mynydd Cymreig

 |
**Glasthule** / / ˈɡlæs θ uːl / ; Gwyddelig *Glas Thule* sef *"Nant* *O'Toole*" Maestref o Ddulyn Iwerddon) ar arfordir ddeheuol Sir Dulyn, rhwng Dún Laoghaire a Dalkey .

Mwynderau
---------

Mae nifer o fusnesau ac amwynderau yn gwasanaethu Sandycove a Glasthule, gan gynnwys siopau manwerthu, tafarndai, swyddfa bost, bwytai, caffis ac ysgol feithrin. 

Mae’r Presentation Brothers yn cynnal tŷ yn Glasthule a hyd at 2006, Glasthule Presentation College, a oedd yn ysgol uwchradd i fechgyn. Mae Ysgol Genedlaethol Harold, drws nesaf i Presentation Brothers yn dal i weithredu heddiw.

Mae gwasanaeth Aircoach yn cysylltu'r ardal â Maes Awyr Dulyn 24 awr y dydd.

Diwylliant poblogaidd
---------------------

Pob blwyddyn ar 16 Mehefin mae Glasthule yn dathlu Bloomsday (y diwrnod y mae nofel James Joyce, Ulysses yn cymeryd lle). Lleolir Tŵr James Joyce yn Sandycove gerllaw.

Dyma'r prif leoliad ar gyfer nofel Jamie O'Neill yn 2001 *At Swim, Two Boys* .

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o drefi a phentrefi yn Iwerddon
* Gorsaf reilffordd Sandycove a Glasthule
Teyrnas Navarra rhwng 1463–1530, gyda Uwch Navarra mewn coch ac Is Navarra mewn pinc. Mae'r teuluoedd Fois (Foix) mewn gwyrdd ac Albret mewn piws.
Cychwynnodd **Sbaen goncro rhan Iberaidd o Navarra** pan ymosododd Ferdinand II o Aragon a chwblhawyd y gwaith gan ei ŵyr, ei olynydd Siarl V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig mewn cyfres o ymgyrchoedd milwrol a barhaodd rhwng 1512 a 1524. Ferdinand oedd brenin Aragon a Rhaglyw Teyrnas Castilla yn 1512. Pan alwodd y Pab Julius II am "Gynghrair Sanctaidd" yn erbyn Ffrainc ddiwedd 1511, ceisiodd Navarra aros yn niwtral. Defnyddiodd Ferdinand hyn fel esgus i ymosod ar Navarra, gan ei orchfygu, tra bod Lloegr, Fenis, a byddinoedd Eidalaidd Ferdinand, yn ymosod ar Ffrainc.:21 Louis XII coveted the Albrets' territories and resorted to the Parliament of Toulouse, which issued a confiscation decree. When the Parliament of Navarre (*The Three States*) and the States-General of Béarn were confronted with the possibility of a French takeover in 1510, a military mobilization was decreed and a bill passed to create a Béarn-Navarre confederation and a permanent joint defense provision against external assault. Ferdinand II again searched for allies among the Navarrese Beaumont party.:21, 87

Gwnaed sawl ymdrech i gymerwyd y Navarra Iberaidd yn ôl, yn syth wedi'r goresgyniad Castilaidd. Cafwyd hanner ymgais yn 1516 ac ymgyrch Franco-Navarrase lawn ym 1521. Cafodd pob ymgais ei threchu gan y Sbaenwyr a daeth y gwrthdaro i ben ym 1528, pan dynnodd milwyr Sbaen o Navarra Isaf i'r gogledd o'r Pyrenees. Roedd Cytundeb Cambrai rhwng Sbaen a Ffrainc yn 1529 yn rhoi sêl ei fendith ar ranu Navarra ar hyd y Pyreneau. Cymerwyd Navarra Uchaf gan Castilla, ond parhaodd teyrnas annibynnol Navarra (sef Navarra Uchaf), a reolwyd gan Dŷ'r Albrets ac a unodd â'u tywysogaeth yn Béarn. Roedd yn cynnal cysylltiadau agos â Ffrainc ac erbyn 1620 cafodd y deyrnas ei hamsugno'n rhan o Ffrainc (ac mewn enw yn 1790).

Cefndir
-------

 *Prif erthygl: Teyrnas Navarra*
Roedd cryn ansicrwydd ynghylch coron Navarra, gyda dau deulu benben a'i gilydd: y Beaumontiaid a'r Agramontiaid. Roedd yn hawdd i rymoedd o'r tu allan fanteisio ar y ffraeo mewnol hwn.

Yn 1474 sefydlodd Brenin Castilla, Ferdinand II o Aragon, gyfuniad o gynghreiriau ac ymdrechion milwrol gyda'r nod o sicrhau rheolaeth teyrnasoedd cyfagos. Roedd hyn yn cynnwys ceisio troi Navarra yn amddiffyniad *de facto* o Castilla yn 1476. Fodd bynnag, yn ystod y degawd canlynol, canolbwyntiodd brenin a brenhines Aragon, Ferdinand II a'r Frenhines Isabella I o Castilla eu hymdrechion milwrol ar ddarostwng Emiriaeth Granada yn ystod rhyfel a barhaodd am dros 10 mlynedd. Daeth hyn i ben yn 1492 gyda Castilla yn trechu Granada ac yn dod a'r *Reconquista* i ben. Ar ôl cwymp Granada, dwysodd y pwysau ar Navarre.

Gweler hefyd
------------

* Rhyfel Iberia (1808–14)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Monreal, G./Jimeno, R.
Buwch Goch Galisia
Brid o wartheg sy'n frodorol i Galisia, yn Sbaen yw **Gwartheg Cochion Galisia** (Sbaeneg: *Rubia Gallega*, Galisieg: *Rubia Galega*). Mae'r enw hefyd yn cyfeirio at ei liw, sy'n amrywio o liw hufen i goch euraidd.
Fe'i megir ar gyfer cig eidion yn bennaf, er, yn draddodiadol, defnyddir y llefrith i gynhyrchu caws Tetilla. Mae cofrestr y brid wedi bodoli ers 1933, ac efallai y bu rhywfaint o groesfridio achlysurol gyda Simmental, Brown Swiss a South Devons yn y 1900au.

Lleolir tri-chwarter y brid yn Lugo, a cheir cryn dipyn yn Corunna hefyd.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr bridiau gwartheg
* Ceunant Sil

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "*Breeds of Livestock - Galician Blond*". *ansi.okstate.edu/breeds*. Adran Gwyddorau Anifeiliaid Prifysgol Talaith Oklahoma. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-05-22. Cyrchwyd 2015-06-13.
2. 1 2  "*Domestic Animal Diversity Information System*". FAO.[*dolen marw*]
3. ↑  Fletcher, Janet (15 Mehefin 2006). "*A cheese to please those who like it mild*". *The San Francisco Chronicle*.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Wartheg Cochion Galisia***
Y botanegydd Mary Agnes Chase yn astudio samplau gwair, tua'r flwyddyn 1960.
Cangen o fotaneg sydd yn astudio glaswellt neu weiriau, sef planhigion y teulu *Poaceae*, yw **glastwellteg**[1] neu **gweireg**.[1] Weithiau cynhwysir ffug-weiriau teuluoedd yr hesg (*Cyperaceae*), y brwyn (*Juncaceae*), a chynffon y gath (*Typhaceae*) yn yr wyddor hon. Mae glaswellteg yn bwysig wrth gynnal a chadw glaswelltiroedd gwyllt a phorfeydd, tyfu cnydau megis reis, indrawn, cansen siwgr, a gwenith, garddwriaeth, cynhyrchu tyweirch, ecoleg, a chadwraeth.

Mae'n debyg taw'r Almaenwr Johann Scheuchzer a sefydlodd y maes pan gyhoeddodd ei draethawd ar dacsonomeg gweiriau, *Agrostographiae Helveticae Prodromus*, ym 1708.[2]

Ymhlith y botanegwyr sydd wedi cyfrannu at faes glaswellteg mae:

* Jean Bosser
* Aimée Antoinette Camus
* Mary Agnes Chase
* Eduard Hackel
* Charles Edward Hubbard
* A. S. Hitchcock

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Geiriadur yr Academi*, "agrostology".
2. ↑  (Saesneg) Agrostology. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 31 Awst 2017.
Un o arwyr y chwedl *Culhwch ac Olwen* yw **Goreu fab Custennin** (Cymraeg Diweddar: *Gorau fab Custennin*). Ef sy'n torri pen Ysbaddaden Bencawr ar ddiwedd y chwedl honno.

Mae lle i gredu mai Goreu oedd arwr ifanc rhan ganolog y chwedl yn wreiddiol a bod chwedl neu *mabinogi* amdano ar un adeg ond sydd ar goll erbyn heddiw.

Ef yw'r olaf o bedwar mab ar hugain Custennin, heusawr (bugail) Ysbaddaden. Lladdwyd y lleill gan Ysbaddaden ac felly mae ei dad yn cuddio'r llanc penfelen mewn cist. Mae un testun o'r chwedl yn dweud fod Custennin ac Ysbaddaden yn frodyr ond bod cynnen wedi codi rhyngddynt.

Ymuna'r llanc yn ymchwil Culhwch am yr Annoethau - y tasgau tu hwnt o anodd i'w cyflawni a osodir fel amodau ar Culhwch gan Ysbaddaden i ennill ei ferch Olwen - ac mae'n chwarae rhan arbennig yn yr ymgyrch i gael cleddyf Wrnach Gawr. Mewn canlyniad mae'n ennill iddo'i hun ei enw ar ôl i un o'r arwyr eraill ddweud "goreu dyn yw" (ond dichon mai cais gan y cyfarwydd i esbonio'r enw yw hyn).

Yn y diwedd, mae Goreu yn torri pen Ysbaddaden ac yn meddiannu ei gaer a'i diroedd, mewn dial am ei frodyr a'r sarhad a gafodd ei dad. Felly mae'n cymryd lle Ysbaddaden.

Mae un o Trioedd Ynys Prydain, sef 'Tri Goruchel Garcharor Ynys Prydain', yn dweud mai Goreu fab Custennin a ryddhaodd Arthur o dri charchar arallfydol. Mae hyn hefyd yn awgrymu y bu chwedl neu chwedlau gyda Goreu yn arwr yn cylchredeg ar un adeg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Caerdydd, 1988), tud. xlii.
2. ↑  *Culhwch ac Olwen*, tud. xlii.
3. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1991), triawd 52 a'r nodiadau.
4. ↑  *Culhwch ac Olwen*, tud. xliii.
Wynebddalen cyfrol I *Enwogion Cymru* gan Josiah Thomas Jones.
Mae ***Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru: o'r oesoedd boreuaf hyd yn awr, yn offeiriaid, bregethwyr, beirdd, hynafiaethwyr, gwyddonegwyr, llenorion, cerddorion yn nghyd a phob un o enwogrwydd mewn ystyr wladol neu grefyddol*** yn gasgliad bywgraffyddol gan Josiah Thomas Jones (23 Medi 1799 - 26 Ionawr 1873).. Cyhoeddwyd y gwaith mewn dwy ran, y gyntaf ym 1867 a'r ail ym 1870. Argraffwyd a chyhoeddwyd y cyfrolau gan J. T. Jones a'i fab yn Swyddfa yr Aberdare Times, Aberdâr (argraffwasg oedd yn eiddo i'r awdur).

Mae copiau digidol o'r llyfrau ar gael i'w darllen yn di dal ar wefan *Internet Archive*.

Mae'r llyfrau yn cynnwys dros 7,000 o erthyglau bywgraffiadol mewn 1,358 o dudalennau. Mae maint a manylder yr erthyglau yn amrywiol. Mae'r erthygl am Dewi Wyn yn cynnwys tua 3,500 o eiriau o hyd ac yn ymestyn dros 4 tudalen, mae'n cael ei olynu gan un i'r bardd Difwg syn cynnwys 26 air mewn dwy frawddeg: *DIFWG, bardd a flodeuodd yn y ddegfed ganrif. Yr oedd yn fardd i Morgan Mwynfawr, brenin Morganwg. Nid oes dim o'i waith ar gael.*

Mae'r bywgraffiadau yn cael eu cyflwyno mewn arddull sydd dim ond yn lled trefn yr wyddor. Er bod pob erthygl i bobl a'r cyfenw *Edwards* er enghraifft, wedi casglu at ei gilydd daw hanes Thomas Edwards, gweinidog y Bedyddwyr yn Ystradyfodwg o flaen hanes John Edwards, gweinidog Troed-y-rhiw; hanes Y Parch John Jones, Tremadog yw erthygl olaf y gyfrol gyntaf  ond hanes Y Parch Benjamin Jones, Pwllheli sy'n agor yr ail gyfrol .

Mae gan yr ail gyfrol dau atodiad. Mae'r gyntaf yn cynnwys bywgraffiadau am bobl yr hepgorwyd o brif gorff y ddwy gyfrol a hefyd pobl a bu farw rhwng cyhoeddi'r gyfrol gyntaf a'r ail gyfrol. Mae'r ail atodiad yn trafod Saeson bu'n gymwynasgar i genedl y Cymry (tri ohonynt). Yr Esgob Thomas Burgess, Yr Esgob Robert Ferrar a Thomas Gouge offeiriad Eglwys Loegr yn y 17 ganrif a fu ar deithiau efengylu trwy Gymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Ar-Lein
2. ↑  "Internet Archive: Digital Library of Free & Borrowable Books, Movies, Music & Wayback Machine". *archive.org*. Cyrchwyd 2019-01-05.
3. ↑  Jones, Josiah Thomas (1867). *Geiriadur bywgraffyddol o enwogion cymru: o'r oesoedd boreuaf hyd yn awr, yn ...* Y Gyfrol Gyntaf ar Internet Archive: Argraffwyd a Chyhoeddwyd gan J.T. Jones a'i Fab, Aberdâr.
4. ↑  Jones, Josiah Thomas (1870). *Geiriadur bywgraffyddol o enwogion cymru: o'r oesoedd boreuaf hyd yn awr, yn ...* yr ail gyfrol ar Internet archive: J T Jones a'i fab, Aberdâr.
El Castillo yn Chichen ItzaManylun Gwarddrws 26 o Yaxchilan
Mae **Gwareiddiad y Maya** yn cyfeirio at gyfnod gwâr a llewyrchus yn hanes y Maya, sef pobl sy'n byw yn Ne Mecsico, Gwatemala, Belîs a rhan ogleddol Canolbarth America. Seilid eu diwylliant ar amaethyddiaeth ddatblygedig. Ymhlith yr olion mae pyramidau a phalasau. Ystyrir eu cerfluniau o'r cyfnod clasurol (tua 200-1200) ymhlith celfyddyd orau'r cyfandir a chredir eu bont yn flaengar iawn yn eu pensaerniaeth, mathemateg, calendr a'u system seryddol. Roedd eu hysgrifen yn dilyn egwyddor debyg i ysgrifen hieroglyffig yr Hen Aifft.

Gelwir y cyfnod cyn 2000 CC yn hanes y Maya yn Gyfnod Hynafol, pan welwyd datblygiadau mewn amaethyddiaeth a'r pentrefi cynharaf. Yn ystod y Cyfnod Cyn-glasurol, sef c. 2000 CC -250 ÔC) gwelwyd cymdeithasu ehangach, cymhlethach yn ardaloedd y Maya, gyda thyfu a chynaeafu cnydau fel india-corn, ffa, y llysieuyn sgwash a phupur tsili. Tua 750 CC gwelwyd 'dinasoedd' cynharaf y Maya, ac erbyn 500 CC roedd strwythur carreg sylweddol iawn i'w hadeiladau a'u ffyrdd, temlau anferthol a thalwynebau cain. Erbyn y 3g CC defnyddid ysgrifen hieroglyffig. Tua diwedd y cyfnod hwn gwelwyd nifer o ddinasoedd yn y Basn Petén a thyfodd Kaminaljuyu i fod yn rym sylweddol yn Ucheldir Gwatemala. Mae'r Cyfnod Clasurol yn cychwyn tua'r flwyddyn 250, ac mae'r dyddiad hwn wedi'i seilio ar ddyddio meini carreg anferthol, a godwyd i gyfrifo amser, ac a elwir 'Y Calendr Hir-dymor Meso-Americanaidd'. Rhwng y dinasoedd, gwelwyd hefyd rwydwaith o gysylltiadau masnach. Yn Iseldiroedd y Maya, daeth y dinasoedd Tikal a Calakmul yn bwerus iawn a daeth y ddinas Teotihuacán yn allweddol yng ngwleidyddiaeth y 'wlad'.

Erbyn y 9g dechreuodd gwleidyddiaeth canol yr ardal ddatgymalu, a bu rhyfel cartref rhwng y bobl, gadawodd llawer ohonynt y dinasoedd, gan ymfudo i'r Gogledd. Ond yn y Cyfnod Ôl-glasurol, cynyddodd y Chichen Itza yn eu grym, a thyfodd brenhiniaeth y K'iche' yn Ucheldir Gwatemala.

Dechrau'r diwedd i'r Gwareiddiad oedd coloneiddio (neu drefedigaethu) Ymerodraeth Sbaen yng ngwlad y Maya, a dymchwelwyd Nojpetén, y ddinas olaf, yn 1697.

Cyfeiriadau
-----------
Awdur llyfrau plant Cymraeg oedd **Hugh Brython Hughes** (8 Ebrill 1848 – 24 Gorffennaf 1913), a gyhoeddai wrth yr enw **H. Brython Hughes**. Cyhoeddodd nifer o straeon, cerddi a thestunau eraill ar gyfer plant a phobl ifanc ar droad yr 20g.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Hughes ym mhentref Tregarth, ger Bangor yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd) yn 1848, yn unig fab y llenor Hugh Derfel Hughes. Cafodd ei addysg yng Ngholeg y Normal, Bangor, ac ar ôl graddio bu'n gweithio fel athro ysgol yn Walsall, Abercain, Gwalchmai, Y Bala a Llaneilian. Bu farw yn Aberystwyth yn 1913.

Gwaith llenyddol
----------------

Bu'n gyfranwr cyson i gylchgronau Cymraeg, yn enwedig *Cymru'r Plant*, cylchgrawn O. M. Edwards. Cyhoeddodd sawl llyfr o gyfieithiadau o chwedlau gwerin, yn cynnwys *Rhamant Plât y Pren Helyg* o Tsieina a fersiwn o ddamhegion Aesop. Mae llawer o'i gyfieithiadau o chwedlau gwerin yn aros heb ei gyhoeddi. Ysgrifennodd nifer o straeon gwreiddiol hefyd, yn arddull rhamantaidd y cyfnod, a fwriedid yn bennaf fel llyfrau i ddysgu darllen Cymraeg i blant.

Ystyrir bod gwaith H. Brython Hughes yn pontio'r cyfnod rhwng llenyddiaeth plant foesol y 19g a llenyddiaeth fwy anturus yr 20g. Mae'r rhan fwyaf o'i gyfrolau yn ddarlunedig gan arlunwyr Cymreig cyfoes fel Downing Williams a T. Prytherch ac yn llyfrau deniadol.

Llyfryddiaeth ddethol
---------------------

### Gwaith H. Brython Hughes

* *Tlysau Ynys Prydain* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1902). Seiliedig ar y rhestr o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain chwedlonol.
* *Ystorïwr y Plant* (Cyfres y Ffynnon Loew, 1908)
* *Damhegion Aesop* (Hughes a'i Fab, 1908)
* *Brenin yr Afon Aur* (Gwasg Gee, 1908). Cyfieithiad o stori gan John Ruskin
* *Tair Cwpan Aur* (Gwasg Gee, Dinbych, 1909)
* *Melin Law y Tylwyth Teg* (Caernarfon, d.d.)
* *Rhamant Plât y Pren Helyg* (1916). Cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

Sawl cyfrol yn y gyfres *Cyfres y Brython* (1909-13)

### Llyfryddiaeth

Gwynn Jones, 'Hugh Brython Hughes', yn *Dewiniaid Difyr* (Gwasg Gomer, 1983)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 155191996
* LCCN: no2010129569

 |
Enw personol gwrywaidd Cymraeg yw **Geraint**. Mae'n gytras â'r gair Groeg *γερων* (*geron*), sef "henwr"; mae'n gytras felly â'r gair Saesneg *geriatric*.

Gallai gyfeirio at:

Mytholeg Gymreig
----------------

* Geraint fab Erbin, prif gymeriad y chwedl Arthuraidd *Geraint ac Enid*, un o'r Tair Rhamant.

Pobl
----

* Geraint Thomas, seiclwr proffesiynol
* Geraint Griffiths, canwr ac actor
* Yr Arglwydd Geraint Howells, cyn-arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghymru.
* Geraint Jarman, cerddor
* Geraint Bowen, bardd ac Archdderwydd
* Geraint Evans, canwr opera
* Geraint Evans, awdur nofelau ditectif
* Geraint Vaughan Jones, nofelydd


|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |

*Tudalen wahaniaethu yw hon, sef cymorth cyfeirio sy'n rhestru tudalennau sy'n gysylltiedig â'r un teitl ond yn trafod pynciau gwahanol.   
Os cyrhaeddoch yma drwy glicio ar ddolen fewnol, gallwch newid y ddolen fel ei bod yn cysylltu'n uniongyrchol â'r erthygl gywir. I wneud hynny ewch yn ôl at yr erthygl honno a newid y ddolen.*
Asana, neu osgo'r corff, o fewn ymarferion ioga yw **Jathara Parivartanasana** (Sansgrit ञठर परिवर्तनासन), neu'r **Boldro** a gelwir y math hwn o asana yn asana lledorwedd gyda thro; fe'i ceir oddi fewn i Ioga modern fel ymarfer corff.

Geirdarddiad
------------

Daw'r enw o'r Sansgrit ञठर *Jaṭhara*, stumog neu abdomen; परिवर्तन *Parivartana*, i droi o gwmpas; a आसन *āsana*, ystum neu safle'r corff mewn ioga.Little, Tias (20 Mawrth 2017). "Master Revolved Abdomen Pose". Yoga Journal. Cyrchwyd 5 Chwefror 2019.</ref> Ni cheir yr asama (neu osgo) yma mewn testunau ioga hatha canoloesol, ond fe'i disgrifir mewn llawlyfrau o'r 20g gan gynnwys *Light on Yoga* 1966 BKS Iyengar.

Disgrifiad
----------

Mae'r asana llawn, a elwir weithiau yn **Jathara Parivartanasana B**, yn dilyn asana ar y cefn, gyda'r breichiau'n lledu ar y llawr, yn wastad â'r ysgwyddau. Ar gyfer yr asana llawn, mae'r coesau'n cael eu codi'n syth i fyny ac yna'n cael eu gostwng i un ochr, gan gadw'r ysgwydd gyferbyn ar y llawr.

Yn Ioga ashtanga vinyasa, mae'r asana'n cael ei ddefnyddio'n ofalus, ar y cyd ag ymarferion cyhyrau dwfn, i helpu i leddfu poen yng ngwaelod y cefn: nid yw'n ddigon ar ei ben ei hun gan fod angen datblygu cryfder y cyhyrau craidd ar hyd yr asgwrn cefn hefyd.

Amrywiadau
----------

Ar gyfer osgo haws, a elwir weithiau'n Jathara Parivartanasana A, mae'r pengliniau'n cael eu plygu dros y corff, a'u cylchdroi i un ochr; gall y coesau wedyn gael eu sythu.

Yn Ioga Iyengar, mae'r cluniau'n cael eu symud ychydig i ffwrdd o'r ochr y bydd y coesau'n disgyn cyn y cylchdro. Gellir dal pwysau yn y llaw ar yr ochr arall. Gellir hefyd ymarfer yr asana gyda'r coesau'n disgyn hanner ffordd i lawr.

Gweler hefyd
------------

* Ardha Candrasana (Hanner Lleuad) – tro asgwrn cefn (ar y cefn) tebyg, un goes yn aros yn syth allan ar y llawr

Llyfryddiaeth
-------------

* Iyengar, B. K. S. (1979) [1966]. *Light on Yoga: Yoga Dipika*. Thorsons. ISBN 978-1855381667.
* Mehta, Silva; Mehta, Mira; Mehta, Shyam (1990). *Yoga: The Iyengar Way*. Dorling Kindersley. ISBN 978-0863184208.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lidell, Lucy; The Sivananda Yoga Centre (1983). *The Book of Yoga: the complete step-by-step guide*. Ebury. tt. 134–135. ISBN 978-0-85223-297-2. OCLC 12457963.
2. ↑  "Revolved Abdomen Pose (Jathara Parivartanasana): Steps, Precautions & Benefits". *www.yogawiz.com*. Cyrchwyd 5 Chwefror 2019.
3. 1 2  "Jathara Parivartanasana A". Yogapedia. Cyrchwyd 5 Chwefror 2019.
4. ↑  "Belly Twist (Version A) | Jathara Parivartanasana A". Yoga Basics. Cyrchwyd 5 Chwefror 2019.
5. 1 2  Little, Tias (20 Mawrth 2017). "Master Revolved Abdomen Pose". Yoga Journal. Cyrchwyd 5 Chwefror 2019.Little, Tias (20 Mawrth 2017).
6. 1 2  Iyengar 1979.
7. 1 2  Mehta 1990.
8. ↑  Steiner, Ronald (1 Mawrth 2014). "The Right Twist for a Healthy Back". Ashtanga Yoga. Cyrchwyd 5 Chwefror 2019.
9. ↑  Mehta 1990, t. 85.


1. ↑  Matsyendrasana, a seated pose.
Llyfrgellydd oedd **Alun R. Edwards** (1919–1986).

Magwyd yn Llanio, ger Tregaron, Ceredigion a bu'n gweithio yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru pan oedd yn ifanc.

Fe'i apwyntiwyd yn llyfrgellydd yn gyntaf yn Ionawr 1950. Dros y chwarter canrif a rhagor nesaf, chwyldrôdd y gwasanaethau llyfgell Ceredigion ac yn wir y diwydiant llyfrau yng Nghymru gyfan. Ymhlith ei weledigaethau a gafodd eu gwireddu oedd ehangu gwasanaethau llyfrgelloedd teithiol, y coleg llyfrgellwyr yn Aberystwyth, cynllun pryniant y siroedd, Cyngor Llyfrau Cymru, sefydlu grwpiau darllen a thrafod a darparu llyfrgell tapiau caset.

Yn dilyn adrefnu llywodraeth leol fe'i penodwyd yn Llyfrgellydd Dyfed. Ymddeolodd yn 1980.

Cydnabyddiaeth
--------------

Llyfrgell Tref Aberystwyth, Canolfan Alun R. Edwards
Plac Alun R Edwards llyfrgell Aberystwyth sefyll
Enwyd yr adeilad lle lleolir Llyfrgell Tref Aberystwyth ac Archifdy Ceredigion ar Maes y Frenhines, Morfa Mawr Aberystwyth yn 'Ganolfan Alun R. Edwards' er cof a pharch at waith breiniarol Alun.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwarchod y Gwreiddiau; Cyfrol Deyrnged i Alun R. Edwards; Gwefan Gwales; adalwyd 08 Hydref 2012

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 60856052
* LCCN: n98031413

 |
Etholaeth seneddol yn Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr, yw **Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt** (Saesneg: *North West Cambridgeshire*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt yn Swydd GaergrawntEtholaeth Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt yn Swydd Gaergrawnt
* Swydd Gaergrawnt yn LloegrSwydd Gaergrawnt yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Senedol
---------------

* 1997–2005: Brian Mawhinney (Ceidwadol)
* 2005–presennol: Shailesh Vara (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Etholaeth seneddol yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, yw **Gogledd Cernyw** (Saesneg: *North Cornwall*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gogledd Cernyw yng NghernywEtholaeth Gogledd Cernyw yng Nghernyw
* Cernyw yn LloegrCernyw yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1918.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1918–1924: George Marks (Rhyddfrydol Clymblaid)
* 1924–1929: Alfred Martyn Williams (Ceidwadol)
* 1929–1932: Donald Maclean (Rhyddfrydol)
* 1932–1939: Francis Dyke Acland (Rhyddfrydol)
* 1939–1950: Tom Horabin (Rhyddfrydol, wedyn Annibynnwr, wedyn Llafur)
* 1950–1959: Harold Roper (Ceidwadol)
* 1959–1966: James Scott-Hopkins (Ceidwadol)
* 1966–1979: John Pardoe (Rhyddfrydol)
* 1979–1992: Gerry Neale (Ceidwadol)
* 1992–2005: Paul Tyler (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2005–2015: Dan Rogerson (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: Scott Mann (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Un o naw rhanbarth swyddogol Lloegr yw **Gogledd-orllewin Lloegr** (Saesneg: *North West England*). 

Lleoliad Gogledd-orllewin Lloegr yn Lloegr
Mae'n cynnwys pum sir seremonïol: 

* Cumbria
* Swydd Gaerhirfryn
* Manceinion Fwyaf
* Glannau Merswy
* Swydd Gaer

Mae Gogledd-orllewin Lloegr yn ffinio â Môr Iwerddon i'r gorllewin a'r Pennines i'r dwyrain, ac mae'n ymestyn o Ororau'r Alban yn y gogledd i fynyddoedd Cymru yn y de. Scafell Pike yn Cumbria, sef copa uchaf Lloegr (978m), yw'r pwynt uchaf yn y rhanbarth.

Mae dwy ardal drefol fawr, wedi eu canoli ar ddinasoedd Lerpwl a Manceinion, yn llenwi de'r rhanbarth – dyma'r ardal fwyaf poblog. Mae gogledd y rhanbarth, gan gynnwys gogledd Swydd Gaerhirfryn a Cumbria, yn wledig gan mwyaf.

Yng Nghyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011 roedd gan Gogledd-orllewin Lloegr boblogaeth o 7,052,177.

Cyfeiriadau
-----------

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Swyddfa'r Llywodraeth ar gyfer Gogledd-orllewin Lloegr Archifwyd 2006-07-18 yn y Peiriant Wayback.

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Etholaeth seneddol yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Gogledd Dudley** (Saesneg: *Dudley North*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gogledd Dudley yn sir Gorllewin Canolbarth LloegrEtholaeth Gogledd Dudley yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr
* Sir Gorllewin Canolbarth Lloegr yn LloegrSir Gorllewin Canolbarth Lloegr yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2005: Ross Cranston (Llafur)
* 2005–2019: Ian Austin (Llafur, wedyn Annibynnwr)
* 2019 –presennol: Marco Longhi (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Pentref yng nghymuned Corneli, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Gogledd Corneli** (Saesneg: *North Cornelly*). Saif i'r de o'r Pîl ac yn agos at Gorneli Waelod, ger cyffordd 37 traffordd yr M4, sy'n rhedeg ar hyd ei ochr ddeheuol. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Sarah Murphy (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Jamie Wallis (Ceidwadwyr).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 29 Hydref 2021
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr**

**Trefi**  

Maesteg  **·** Pen-coed  **·** Pen-y-bont ar Ogwr  **·** Pontycymer  **·** Porthcawl
  
**Pentrefi**  

Abercynffig  **·** Abergarw  **·** Betws  **·** Blaengarw  **·** Bracla  **·** Bryncethin  **·** Brynmenyn  **·** Caerau  **·** Cefncribwr  **·** Cwmogwr  **·** Cynffig  **·** Drenewydd yn Notais  **·** Gogledd Corneli  **·** Heol-y-cyw  **·** Llangeinwyr  **·** Llangrallo  **·** Llangynwyd  **·** Melin Ifan Ddu  **·** Merthyr Mawr  **·** Mynyddcynffig  **·** Nant-y-moel  **·** Notais  **·** Pen-y-fai  **·** Y Pîl  **·** Price Town  **·** Sarn  **·** Ton-du  **·** Trelales  **·** Ynysawdre
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Gogledd Croydon** (Saesneg: *Croydon North*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gogledd Croydon yn Llundain FwyafEtholaeth Gogledd Croydon yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

ers ail-greu ym 1997

* 1997–2012: Malcolm Wicks (Llafur)
* 2012–presennol: Steve Reed (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Iaith heb ffurfdroadau sy'n cyfleu perthnasau gramadegol drwy ddefnyddio geirynnau neu drwy gystrawen neu ymadrodd mewn perthynas â geiriau eraill yw **iaith ddadelfennol** neu **iaith analytig**. Mewn ieithoedd dadelfennol mae'r morffemau yn rhydd, hynny yw, mae pob morffem yn air ar wahân.

Enghreifftiau
-------------

Dosberthir ieithoedd fel naill ai dadelfennol neu synthetig. Gwneir hyn drwy roi mesuraid morffem-y-gair ar iaith. Hynny yw, geiriau wedi'u cyfansoddi o un morffem sy'n dueddol o fod gan ieithoedd dadelfennol. Mae unrhyw iaith sydd â chymhareb forffem-y-gair mwy nag 1 yn iaith synthetig. Dangosir morffemau isod:

* Yn y gair Cymraeg *merch* dim ond un morffem sydd ac felly mae gan y gair gymhareb forffem-y-gair o 1:1.
* Ond mae gan y gair *gwyddoniaethau* dri morffem (*gwyddon-, iaeth, -au*) ac felly mae gan y gair hwn gymhareb forffem-y-gair o 3:1.

Mae ieithoedd de-orllewin Asia fel Fietnameg, Tsieineeg a'r iaith Thai yn dueddol o fod yn ddadelfennol. Yn Tsieineeg dim ond un morffem sydd i bob gair ac felly ni ddefnyddir ffurfdroadau i fynegi cyflwr ar enwau neu amser ar ferfau, ond yn hytrach, mae hi'n dibynnu ar gyd-destun, safle a geirynnau. Er enghraifft, yn y frawddeg ganlynol defnyddir geiryn i ddangos y dyfodol, a dibynnir ar gystrawen i ddangos y berthynas rhwng y goddrych a'r gwrthrych:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 明天 | 我 | 的 | 朋友 | 會 | 爲 | 我 | 做 | 一 | 個 | 生日 | 蛋糕 |
| 明天 | 我 | 的 | 朋友 | 会 | 为 | 我 | 做 | 一 | 个 | 生日 | 蛋糕 |
| míngtīan | wǒ | de | péngyou | huì | wèi | wǒ | zuò | yí | ge | shēngri | dàn'gāo |
| yfory | fi | (geiryn israddol) | cyfaill | bydd | i | fi | gwneud | (bannod) | (dosbarthydd geiriau) | pen-blwydd | teisen |
| ‘Yfory bydd fy nghyfeillion yn gwneud teisen ben-blwydd imi.’ |

Gellir dweud bod dim morffoleg ffurfdroadol gan ieithoedd dadelfennol.

Gweler hefyd
------------

* Iaith synthetig
* Iaith bolysynthetig
* Iaith ymasiadol
* Iaith ddodiadol
* Cyflwr gramadegol
Etholaeth seneddol yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Gogledd-ddwyrain Wolverhampton** (Saesneg: *Wolverhampton North East*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gogledd-ddwyrain Wolverhampton yn sir Gorllewin Canolbarth LloegrEtholaeth Gogledd-ddwyrain Wolverhampton yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr
* Sir Gorllewin Canolbarth Lloegr yn LloegrSir Gorllewin Canolbarth Lloegr yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1964: John Baird (Llafur)
* 1964–1987: Renée Short (Llafur)
* 1987–1992: Maureen Hicks (Ceidwadol)
* 1992–2010: Ken Purchase (Llafur-Cydweithredol)
* 2010–2019: Emma Reynolds (Llafur)
* 2019–presennol: Jane Stevenson (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest