recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
██ De Affrica (isranbarth CU)

██ daearyddol

██ Cymuned Datblygiad De Affrica (SADC)

*Mae'r erthygl hon am yr ardal ar gyfandir Affrica. Am y wlad o'r un enw, gweler De Affrica.*
Rhanbarth mwyaf deheuol cyfandir yr Affrig yw **De Affrica** neu **Affrica Ddeheuol**, sy'n cael ei diffinio yn ôl daearyddiaeth a gwleidyddiaeth. O fewn y rhanbarth ceir nifer o wledydd, yn cynnwys Gweriniaeth De Affrica, Simbabwe, Botswana a Namibia.

Daearyddiaeth
-------------

Mae tir De Affrica yn amrywio o goedwigoedd a glaswelltiroedd i ddiffeithdir. Mae gan y rhanbarth ardaloedd iseldirol ac arfordirol, a mynyddoedd.

Yn nhermau nwyddau naturiol, mae gan yr ardal diemyntau a mwynau megis aur, platinwm ac wraniwm.

| gw • sg • goRhanbarthau'r Ddaear |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Affrica** | Canolbarth · De · Dwyrain · Gogledd · Gorllewin |
|  | **Yr Amerig** | Canolbarth · Y Caribî · De · Gogledd |
|  | **Asia** | Canolbarth · De · De-ddwyrain · De-orllewin · Dwyrain · Gogledd |
|  | **Ewrop** | Canolbarth · De · Dwyrain · Gogledd · Gorllewin |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Oceania** | Awstralasia · Melanesia · Micronesia · Polynesia |
|  | **Y Pegynau** | Yr Antarctig · Yr Arctig |
|  | **Arall**  | Asia-Cefnfor Tawel · Isgyfandir India  · Y Dwyrain Canol · Y Dwyrain Pell · America Ladin  |
|  | **Cefnforoedd** | Arctig · Byd · De · India · Iwerydd · Tawel |

 |
| *Gweler hefyd: Cyfandiroedd y Ddaear* |
Mae **Cors Llyn Farch a Llyn Fanod** yn safle gadwraethol ger Llangeitho yn ne Ceredigion sydd wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 68.06 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle. Mae'r safle yn cynnwys Cors Llyn Farch a Llyn Fanod.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae **Chwarel Cwar Glas** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1965 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.22 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae **Cors Gorsgoch**, cors ger pentrefan Gorsgoch yn ne Ceredigion, wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 29 Rhagfyr 1982 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 26.57 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Disgyrrwr caled; tua 2006
Teclun bychan i gadw neu storio gwybodaeth (DASD) digidol ydy'r **disgyrrwr caled**. Mae ganddo un neu ragor o adrannau (Saesneg: *platter*) ar droell-fodur trydan (*motor driven spindle*) o fewn cas metel caled. Caiff y data (sydd wedi ei storio'n fagnetaidd arno ei ddarllen gyda teclun tebyg i nodwydd hen droellwr recordiau sy'n arnofio ar glustog o aer uwch ei ben.

Crewyd y ddisg storio gwybodaeth cyntaf gan IBM yn 1956. Ers hynny dyma'r dull mwyaf poblogaidd i storio data gan idduynt fod yn rhan allweddol a mewnol o bob cyfrifiadur a grewyd, bron. Mae eu gallu i storio mwy a mwy o wybodaeth wedi cynyddu ers y pumdegau drwy systemau RAID ayb - a hynny yn aruthrol. Maen nhw'n troelli'n gynt hefyd, a'r data'n cael ei ddarllen a'i sgwennu'n gyflym iawn drwy Serial ATA (SATA) neu Serial attached SCSI (SAS).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  What is hard disk?, Webopedia.com; 24-06-2010.
2. ↑  Magnetic Storage Handbook 2nd Ed. Section 2.1.1, Disk File Technology, Mee a Daniel, (c)1990,
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr mangrof** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr mangrof) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala grisola***; yr enw Saesneg arno yw *Mangrove whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. grisola*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr mangrof yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr mangrof** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Chwiliedydd o 1974: Pioneer H, yn cael ei arddangos mewn amgueddfa
Cerbyd gofod sy'n gadael cylchdro'r Ddaear yw **chwiliedydd gofod** gan archwilio'r gofod. Mae sawl gwahanol fath o daith yn bosibl: archwilio lleuadau, asteroidau, comedau, planedau ein Haul, neu blanedau eraill a gofod rhyngalaethol. Yn wahanol i'r llong-ofod arferol nid oes pobl ar ei bwrdd ond bydd yn cynnwys synhwyryddion a weithiau elfennau robotaidd ar gyfer archwilio planedau a cyrff eraill yn y gofod. Un o'r chwiliedyddon mwyaf nodedig yw Juno.

Mae llawer o'r asiantaethau gofod wedi gyrru chwiliedyddion i'r gofod, gyda sawl gwahanol nod iddynt; mae'r rhain yn cynnwys: Rwsia, Iwcrain, UDA, Ewrop, Japan, Tsieina, ac India. Yn 2016 roedd tuag un-deg-pump o deithiau yn y gofod, a phob un ar y trywydd cywir.

Cyn gynted ag y mae chwiliedydd wedi gadael grym disgyrchiant y Ddaear, bydd ei daflwybr (*trajectory*) fel arfer yn ei gymryd o gwmpas yr Haul, sy'n ddigon tebyg i cylchdro'r Ddaear. Er mwyn cyrraedd ei darged (e.e. planed arall) mae'n bosibl y bydd angen i'r chwiliedydd gymryd cryn dipyn mwy o amser yn ei gylchdro (orbit). I gyrraedd planed arall, y dull cyntaf o'i gyrraedd yw 'dull trosglwyddiad cylchdro Hohmann'. Wedi dweud hyn, gall dulliau eraill foi yn llawer mwy effeithiol, ond yn fwy cymhleth e.e. *slingshot* o gwmpas màs gyda disgyrchiant; mae'r dull yma fel arfer yn arbed llawer o danwydd ond yn cymryd mwy o amser.

Pioneer 10 oedd y chwiliedydd gofod cyntaf i ymweld â Iau. Ym 1976 anfonodd NASA ddau chwiliedydd gofod, sef Viking 1 a Viking 2, i'r blaned. Glaniodd y ddau ar y blaned, a chafodd arbrofion eu gwneud ar y pridd i chwilio am ficro-organebau. Ymwelodd y chwiliedydd gofod Mariner 10 â Mercher yn 1974, gan dynnu lluniau ac gwneud arbrofion gwyddonol. Mae'r blaned yn cael ei hastudio ar hyn o bryd gan chwiliedydd NASA o'r enw MESSENGER. Lawnsiwyd Voyager 1 gan NASA o Ganolfan Ofod, Kennedy, Fflorida ar 5 Medi 1977 ar berwyl i hedfan heibio'r planedau Iau a Sadwrn. Lawnsiwyd New Horizons gan NASA o'r orsaf Cape Canaveral, Fflorida ar 19 Ionawr, 2006 ar berwyl i hedfan heibio Plwton a'i loerennau Charon, Nix, Hydra, Kerberos a Styx.

Gweler hefyd
------------

* Gwennol y Gofod
* Apollo 14

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  National Geographic Society. "Space Probes". *National Geographic Education*.
2. ↑  planetary.org; adalwyd Rhagfyr 2016.
Mae **Craig Bron-banog** yn gopa mynydd a geir ym Mynydd Hiraethog rhwng Llandudno a Wrecsam; cyfeiriad grid SJ016520. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 401 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 501.9 metr (1647 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr mynydd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr mynydd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala implicata***; yr enw Saesneg arno yw *Mountain whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. implicata*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr mynydd yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr mynydd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **chwimwyfyn cyffredin**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **chwimwyfynod cyffredin**; yr enw Saesneg yw *Common Swift*, a'r enw gwyddonol yw *Korscheltellus lupulinus* neu *Hepialus lupulinus*.

Oedolyn
Siani flewog
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r chwimwyfyn cyffredin yn lindysyn sydd yn bwyta gwreiddiau gweiriau a phlanhigion eraill, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Korscheltellus lupulinus***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cofeb Penysarn
Mae **Cofeb ryfel Penysarn** wedi ei leoli ym Mhenysarn, Ynys Mon, ar ben y bryn wrth ymyl yr mynediad. Mae hyn yn meddwl bod yn weledol i pawb sydd yn ei basio. Codwyd llawer o'r cofebion hyn ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, ac ar ôl yr Ail Ryfel Byd, cafodd enwau'r rhai a fu farw yn y rhyfel hwnnw eu hychwanegu at y gofeb hefyd.

Hanes
-----

Ar y plac Coffa'r Ail Ryfel Byd, mae John Owen Roberts o Gerrigwinilan Bach, Penysarn. Roedd yn 24 oed ac yn fab i Owen a Maggie Roberts. Roedd John yn Morwr Galluog ar y llong fasnachwr 'Arfordir Trefynwy' pan gafodd ei suddo oddi ar Iwerddon gan dorpedo wedi tanio o'r U-Boats, U-1305 ar 24 Ebrill 1945. Roedd John yn un o dri o dynion o Ynys Môn i'w chwalu ar y llong, a gollodd 16 o'r 17 criw ar y bwrdd. Yr unig oroeswr oedd Derek Cragg, bachgen ystafell llanast. a gafodd ei godi gan gwch pysgota Iwerddon. Y ddau anaf arall yn Ynys Môn oedd Joseph Stanley Jones - Prif Swyddog - o Bull Bay, mab Owen a Catherine Jones, a Benjamin Davies - Ail Swyddog - o Landdona, mab Dafydd ac Ellen Davies.

Enwau ar y gofeb
----------------

### O'r Fyddin

* Hugh Arthur Hughes, Bryn Myfryr, Llanallgo
* Hugh jones, Yscubor Fawr Llaneucrad
* Griffith Owen, Craigfawr, Llaneucrad
* John Owen, Craigfryn, Llancrad
* Thomas Roberts, Ty Mawr, Llanfair M.E
* Llonel Sotheby, Parciau, Llaneucrad
* Robert Thomas, ponciau, Llaneucrad
* Evan Williams, Ty’n-y-coed, Llanallgo
* Jesse Williams, Stanley House, Llanallgo

### O’r Llynges

* William Jones, Clodofa, Llaneugrad
* Charles Mathews, Penlon, Llanallgo
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr rhefrwyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr rhefrwyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala homeyeri***; yr enw Saesneg arno yw *White-vented whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. homeyeri*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr rhefrwyn yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr rhefrwyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr llwydaidd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr llwydaidd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala griseonota***; yr enw Saesneg arno yw *Drab whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. griseonota*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr llwydaidd yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr llwydaidd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Cors Llyn Coethlyn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 15 Tachwedd 1984 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 17.95 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr llygatgoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr llygatgoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala rufogularis***; yr enw Saesneg arno yw *Red-lored whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. rufogularis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr llygatgoch yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr llygatgoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Cors Lawnt** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ebrill 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3.28 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Graddfa chwyddiant ledled y byd yn 2019, yn ôl yr IMF.
Chwyddiant (glas) a datchwyddiant (gwyrdd) yn Unol Daleithiau America rhwng 1666 a 2019.
Yn gyffredinol, cyflwr economaidd yw **chwyddiant** pan fo prisiau nwyddau a gwasanaethau'n codi am ysbaid o amser, hynny yw, pan fo swm yr arian dreigl a chredyd yn cynyddu o'u cymharu â maint y cynnyrch mewn nwyddau masnachol.

Ceir tri phrif fath o chwyddiant:

* Chwyddiant galw-tynnu (*demand-pull inflation*), pan fo'r galw am nwyddau yn uwch na'r cyflenwad ar y farchnad.
* Chwyddiant cost-gwthio (*cost-push infaltion*), pan fo cynnydd mewn prisiau nwyddau yn absenoldeb cynnydd yn y galw amdanynt.
* Chwyddiant ariannol (*monetary inflation*), pan geir cynnydd yn y cyflenwad arian.

Pan fo prisiau nwyddau a gwasanaethau'n codi, mae uned o arian yn prynu llai o nwyddau; adlewyrcha hyn y 'pŵer prynu' (*purchasing power*) gwladwriaeth; po fwya'r chwyddiant, po leiaf ydy'r pŵer prynu, a pho fwyaf yw'r diffyg a'r gwerth real yr economi. Mesurir chwyddiant gan raddfa blynyddol chwyddiant a'r *consumer price index*.

Mae chwyddiant yn effeithio'r economi mewn ffyrdd gwahanol: yn adeiladol ac yn negyddol. Yn negyddol, gwelir cynnydd yng nghostau buddsoddi, ansicrwydd o lefel chwyddiant y dyfodol (sy'n atal buddsoddi), ac (ar ei eithaf) lleihad yn y nwyddau sydd ar gael. Yn adeiladol, mae'n caniatáu i fanciau canolog graddfeydd llog, a rheoli neu leihau'r posibilrwydd o ddirwasgiad, ac yn annog buddsoddi mewn prosiectau cyfalaf.

Gwledydd Prydain
----------------

Datgysylltwyd arian sterling oddi ar y 'safon aur' yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf er mwyn ei ariannu. Effaith hyn oedd chwyddiant a chynydd yng ngwerth aur; gwelodd y bunt, hefyd ostyngiad o fewn y cyfraddau llog rhyngwladol. Pan ail-gysylltwyd y bunt gyda'r 'safon aur' wedi'r Rhyfel Mawr, gwnaed hynny ar sail prisiau aur cyn y rhyfel, a oedd yn uwch, a bu'n rhaid gostwng prisiau'n sylweddol.

Cafwyd adegau o wrth-chwyddiant (neu 'ddatchwyddiant') yng ngwledydd Prydain: disgynnodd 10% yn 1921 a 3-5% yn y 1930au cynnar.

Gweler hefyd
------------

* Datchwyddiant

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur Prifysgol Cymru*, cyfrol 1, tud. 861.
2. ↑  *Gweler:*

	* Wyplosz & Burda 1997;
	* Blanchard 2000
	* Barro 1997
	* Abel & Bernanke 1995
3. ↑  *Why price stability?* Archifwyd 2008-10-14 yn y Peiriant Wayback. Central Bank of Iceland, adalwyd 11 Medi 2008.
4. ↑  Paul H. Walgenbach, Norman E. Dittrich and Ernest I. Hanson, (1973), Financial Accounting, New York: Harcourt Brace Javonovich, Inc. Page 429. *"The Measuring Unit principle: The unit of measure in accounting shall be the base money unit of the most relevant currency. This principle also assumes that the unit of measure is stable; that is, changes in its general purchasing power are not considered sufficiently important to require adjustments to the basic financial statements."*
5. ↑  Mankiw 2002, tt. 22–32
6. ↑  Mankiw 2002, tt. 238–255
7. ↑  *Bank of England Quarterly inflation report*; Chwefror 2009 p33 siart A
Mae **Cors Nelson** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 30 Mawrth 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 27.23 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Lluoedd wrth fynedfa'r palas arlywyddol yn Kabul ar 28 Ebrill 1978.
Chwyldro comiwnyddol yn Affganistan a arweiniwyd gan Blaid Ddemocrataidd Pobl Affganistan (PDPA) yn erbyn llywodraeth yr Arlywydd Mohammed Daoud Khan ar 27–28 Ebrill 1978 oedd **Chwyldro Saur**.

Ym 1973, cafodd Mohammed Zahir Shah, Brenin Affganistan, ei ddymchwel gan ei gefnder Mohammed Daoud Khan gyda chymorth Plaid Ddemocrataidd y Bobl (PDPA), a sefydlwyd Gweriniaeth Affganistan dan arlywyddiaeth Daoud. Erbyn diwedd y 1970au, roedd y cystadlu rhwng Daoud a'r comiwnyddion, a'r ymgecru rhwng dwy ymblaid y PDPA, y Parcham a'r Khalq, ar fin tanio. Ar 17 Ebrill 1978, saethwyd Mir Akbar Khyber, un o brif ideolegwyr y Parcham, yn farw yn Kabul. Nid yw'n sicr pwy oedd yn gyfrifol am ei lofruddio; cyhuddwyd y Gweinidog Mewnwladol Abdul Qadir Nuristani gan rai, ac Hafizullah Amin, arweinydd y Khalq, gan eraill. Yn ystod ei gynhebrwng, ar 19 Ebrill, gorymdeithiodd miloedd o gefnogwyr Khyber drwy strydoedd Kabul, a dychrynwyd Daoud gan y sloganau comiwnyddol a lafarganwyd ganddynt. Gorchmynnodd Daoud i'r lluoedd diogelwch syrthio'n drwm ar arweinyddiaeth y PDPA, ac arestiwyd Babrak Karmal ac eraill o hoelion wyth y comiwnyddion.

Ar 27 Ebrill, lansiwyd *coup d'état* yn erbyn yr Arlywydd Daoud gan swyddogion comiwnyddol yn y fyddin. Cafodd ei alw'n "Chwyldro Saur" (*Inqilab-e Saur*) gan ei arweinwyr, gan gyfeirio at Saur, yr enw Dari ar yr ail fis yn y calendr Persiaidd (mis y Tarw yn ôl y Sidydd) ac i adlewyrchu taliadau chwyldroadol y comiwnyddion, a arddelid gan garfan y Khalq yn enwedig. Prif arweinwyr y *coup* oedd Abdul Qadir a Muhammad Rafi o'r Parcham, ac Aslam Watanjar a Sayid Muhammad Gulabzoi o'r Khalq. Danfonwyd tanciau, dan orchymyn Watanjar, i'r palas arlywyddol gyda chefnogaeth awyrennau ymladd a bomio o faes awyr Bagram. Erbyn 5 o'r gloch y bore ar 28 Ebrill, roedd Daoud a'r mwyafrif o'i deulu a'i gefnogwyr yn y palas wedi eu lladd. Cafodd aelodau amlwg o'r cyn-lywodraeth a phleidiau eraill, gan gynnwys Shula-i Javid ac Afghan Millat, eu herlid, a llofruddiwyd y cyn-brif weinidogion Nir Ahmad Etemadi a Muhammad Musa Shafiq.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  William Maley, *The Afghanistan Wars* (Basingstoke, Hampshire: Palgrave Macmillan, 2002), tt. 25–26.
Cylchedau cyfannol 'Cof Darllen-yn-unig Dileadwy Rhaglennadwy' neu Erasable Programmable Read-Only Memory (EPROM). Mae'r pecynnau yma yn cynnwys ffenestr dryloyw sy'n dangos y dei tu fewn. Mae'r ffenestr yn cael ei ddefnyddio i ddileu y cof, drwy belydru golau uwchfioled ar y sglodyn.
Cylched gyfannol o gof microsglodyn EPROM yn dangos y blociau cof, cylchedau ategol ac y gwifrau arian tenau sydd yn cysylltu y cylched cyfannol gyda coesau y pecyn.
Manylion synthetig y cylched cyfannol drwy bedair haen o gopr rhyng-gysylltu planol, i lawr at y polysilicon (pinc), y ffynhonnau (llwydaidd), ac is-haen (gwyrdd)
Mae **cylched gyfannol** neu **cylched gyfannol monolithig** (cyfeirir ato hefyd fel **IC**, **sglodyn**, neu **microsglodyn**) yn set o gylchedau electronig ar un darn bach gwastad (neu "sglodyn") o ddeunydd lled-ddargludol, silicon fel arfer. Mae'r cyfuniad o nifer fawr o dransistorau bach ar sglodyn bach yn golygu cylchedau sydd yn llawer llai o faint, yn rhatach ac yn gyflymach na'r rhai a adeiladwyd o gydrannau electronig ar wahân. Mae'r gallu i fasgynhyrchu IC yn ddibynadwy a'r dull adeiladu blociau o ddylunio cylched wedi caniatau mabwysiadiad cyflym o ICau safonol yn hytrach na chynlluniau yn ddefnyddio transistorau ar wahan. Defnyddir ICau erbyn hyn mewn bron pob offer electronig ac mae wedi chwyldroi byd electroneg. Mae cyfrifiaduron, ffonau symudol, a chyfarpar digidol cartref arall nawr yn rhan annatod o strwythur cymdeithas fodern, a gwnaed hyn yn bosibl drwy gost isel a maint bychan ICau.

Daeth cylchedau cyfannol yn ymarferol erbyn canol yr 20G gyda datblygiadau mewn gwneud dyfeisiau lled-ddargludyddion. Ers eu cynhyrchu gyntaf yn y 1960au, mae maint, cyflymder, a chymhwyster  sglodion wedi cynyddu'n aruthrol, yn cael ei yrru gan datblygiadau technegol sy'n gallu gosod mwy a mwy o dransistorau ar sglodion o'r un maint - gall sglodyn fodern gynnwys sawl biliwn transistor mewn arwynebedd tua maint ewin dynol. Mae'r datblygiadau hyn, sy'n dilyn Cyfraith Moore yn fras, yn golygu fod sglodion cyfrifiadurol heddiw yn meddu ar filiynau o weithiau y capasiti a miloedd o weithiau cyflymder y sglodion cyfrifiadur o'r 1970au cynnar.

Mae gan ICau ddwy brif fantais drosl cylchedau arwahanol: cost a pherfformiad. Mae'r gost yn isel oherwydd fod y sglodyn, gyda eu holl gydrannau, yn cael eu hargraffu fel uned gan ffotolithograffi yn hytrach na chael eu hadeiladu un transistor ar y tro. Ar ben hynny, mae pecynnau IC yn defnyddio llawer llai o ddeunydd na chylchedau arwahanol. Mae'r perfformiad yn uchel oherwydd bod cydrannau'r IC yn gallu switsho'n gyflym ac yn defnyddio ychydig iawn o bŵer oherwydd eu maint bychan ac agosrwydd y cydrannau. Prif anfantais ICau yw'r gost uchel o'u dylunio nhw a chynhyrchu y masgiau-ffoto anghenrheidiol. Mae'r gost gychwynnol uchel yn golygu fod IC yn fwy ymarferol pan mae disgwyl cynhyrchu nifer fawr ohonynt.

Cyfeiriadau
-----------
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Carcinomycetaceae* yw'r **Chwydden jeli coeswydn** (Lladin: ***Syzygospora tumefaciens***; Saesneg: *Toughshank Jellygall*). Yr Ymenyddau yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Lluosog yr ymennydd yw ymenyddau. Mae'r teulu *Carcinomycetaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Tremellales.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Carcinomycetaceae
------------------------------------------

Mae gan **Chwydden jeli coeswydn** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Chwydden jeli coeswydn | Syzygospora tumefaciens |  |
|
| *Syzygospora alba* | Syzygospora alba |  |
|
| *Syzygospora bachmannii* | Syzygospora bachmannii |  |
|
| *Syzygospora effibulata* | Syzygospora effibulata |  |
|
| *Syzygospora lapponica* | Syzygospora lapponica |  |
|
| *Syzygospora marasmoidea* | Syzygospora marasmoidea |  |
|
| *Syzygospora mycetophila* | Syzygospora mycetophila |  |
|
| *Syzygospora mycophaga* | Syzygospora mycophaga |  |
|
| *Syzygospora nivalis* | Syzygospora nivalis |  |
|
| *Syzygospora pallida* | Syzygospora pallida |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Chwydden jeli coeswydn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **coeswyntyll felynddu**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **coeswyntyllau melynddu**; yr enw Saesneg yw *Clay Fan-foot*, a'r enw gwyddonol yw *Paracolax tristalis*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r coeswyntyll felynddu yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Chwyldro yn yr Iseldiroedd Awstriaidd rhwng Hydref 1789 a Rhagfyr 1790 yn erbyn rheolaeth y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd oedd **Chwyldro Brabant** (Ffrangeg: *Révolution brabançonne*, Iseldireg: *Brabantse Omwenteling*).

Ysgogwyd y gwrthryfel gan ddiwygiadau Joseff II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (t. 1765–90), a ddiddymodd sawl siarter ganoloesol a oedd yn diogelu hawliau ac ymreolaeth y taleithiau a'r Eglwys Gatholig. Ym 1787, wedi cyfnod byr o derfysgoedd a elwir y Chwyldro Bach, ffoes nifer o anghydffurfwyr gwleidyddol i Weriniaeth yr Iseldiroedd ac yno ffurfiasant fyddin o wrthryfelwyr. Ym 1789 cafodd y *Joyeuse Entrée*, a fu'n rheoli'r berthynas rhwng Dug ac Ystadau Brabant ers 1356, ei dirymu gan yr Ymerawdwr Joseff. Yn sgil y Chwyldro Ffrengig a Chwyldro Liège, goresgynnwyd yr Iseldiroedd Awstriaidd gan y gwrthryfelwyr a fuont yn drech na lluoedd y Hapsbwrgiaid ym Mrwydr Turnhout yn Fflandrys ar 27 Hydref 1789. Cychwynnodd gwrthryfeloedd bychain ar draws yr Iseldiroedd Deheuol, a datganwyd annibyniaeth Taleithiau Unedig Belg ar 11 Ionawr 1790.

Derbyniodd y wladwriaeth newydd gefnogaeth oddi ar Deyrnas Prwsia, gelyn y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd, ond na chafodd ei chydnabod yn ffurfiol gan yr un wlad yn Ewrop. Datblygodd rhwygau ideolegol rhwng y chwyldroadwyr, a throdd y Gwladoliaethwyr ceidwadol, dan arweiniad Henri Van der Noot a chyda chefnogaeth yr Eglwys, yn erbyn y Vonckwyr rhyddfrydol dan arweiniad Jean-François Vonck. Codwyd braw ar y Vonckwyr a chawsant eu halltudio gan y Gwladoliaethwyr. Ail-gorchfygwyd y taleithiau gan luoedd Awstria erbyn diwedd y flwyddyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Brabant Revolution. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 9 Tachwedd 2020.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Chwiplys twmpathog** (enw gwyddonol: *Bazzania trilobata*; enw Saesneg: *greater whipwort* neu *threelobed bazzania*). O ran tacson, mae'n perthyn i deulu'r *Lepidoziaceae* yn urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru a Chernyw, yr Alban, gogledd-ddwyrain Lloegr ac yma ac acw yn iwerddon. Mae i'w chael, hefyd, mewn sawl gwlad arall yn Hemisffer y Gogledd.

Disgrifiad
----------

Mae gan y Chwiplys twmpathog dair rhes o ddail bach, sy'n wahanol i fwsoglau sydd â dail bach sydd fel arfer mewn mwy na thair rhes o amgylch y coesyn. Mae'n un o'r llysiau afu deiliog mwyaf.

Mae trilobata yn un o lysiau'r afu mwyaf nodweddiadol a hawdd ei adnabod mewn coetir llaith. Fel arfer mae'n tyfu yn gymharol fawr (hyd at 10 cm ar draws), fe'i ceir mewn twmpathau gwyrdd llachar neu frown-wyrdd, gydag choesynnau 4–6 mm o led. Mae'r dail bron yn 3 mm eu lled a'u hyd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Chwiplys twmpathog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Edwards, Sean R. (2012). *English Names for British Bryophytes*. British Bryological Society Special Volume. **5** (arg. 4). Wootton, Northampton: British Bryological Society. ISBN 978-0-9561310-2-7. ISSN 0268-8034.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Corsdir Coed Talon** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 28 Ionawr 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 11.01 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Y fnedigaid Mary Ward, I.B.V.M. (1585–1645), sefydlydd yr urdd Gristnogol yn 1609.
Mae **Sefydliad y Forwyn Fair Fendigaid** (Saesneg: *Institute of the Blessed Virgin Mary*) yn urdd grefyddol Gatholig o fenywod sy'n ymroddedig i addysg a sefydlwyd yn Saint-Omer gan y Saesnes, Mary Ward, yn 1609.

Adnebir yr aelodau yn fwy cyffredin fel 'Chwiorydd Loreto' sy'n cymryd yr enw oddi wrth gysegrfa Mair yn Loreto yn yr Eidal lle'r oedd Mary Ward yn gweddïo. Cyhoeddwyd yr urdd yn un hybarch gan y Pâb Bened XVI ar 19 Rhagfyr 2009. Mae Chwiorydd Loreto yn defnyddio'r talfyriad I.B.V.M. ar ôl eu henwau.

Heddiw mae'r gynulleidfa yn cymryd rhan mewn amrywiaeth eang o weinidogaethau newydd: rhaglenni llythrennedd, cyfeiriad ysbrydol, cynghori, rheoli llochesi i ferched digartref yn ogystal â sawl agwedd ar fudiad tuag at cyfiawnder a heddwch yn y byd. Maent yn weithgar ymhob cyfandir. Mae'r Chwiorydd Loreto yn gweithredu tua 150 o ysgolion ledled y byd, gan addysgu dros 70,000 o ddisgyblion.

Efallai eu haelod enwocaf oedd y diweddar Y Fam Teresa (26 Awst 1910 – 5 Medi 1997) a bu'n enwog am ei gwaith gyda thlodion Kolkata yn yr India.

Dolenni
-------

* Ysgolion Loreto ar draws y Byd
* Sefydliad y Forwyn Fair Fenigaid | Institute of the Blessed Virgin Mary, Chwiorydd Loreto

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Roberts, Tom. "Mary Ward Named 'Venerable'", *National Catholic Reporter*, December 21, 2009
2. ↑  "Website of Irish/North American Branch". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-02-09. Cyrchwyd 2018-08-26.
3. ↑  "About Us". *Institute of the Blessed Virgin Mary, United States Province*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 2018-08-26.
Nofelydd a llenor straeon byrion Prydeinig yw **Catherine A. Merriman**, sy'n ysgrifennu yn yr iaith Saesneg. Er na'i ganwyd yng Nghymru mae wedi byw yn ne-ddwyrain Cymru ers 1973 a chysidrir hi i fod yn Gymraes.

Mae Merriman wedi cyhoeddi pump nofel a tair casgliad o straeon byrion. Enillodd ei nofel gyntaf, *Leaving the Light On*, Wobr Goffa Ruth Hadden ym 1992. Enwyd ei chasgliad o straeon byrion, *Silly Mothers*, ar restr fer Llyfr y Flwyddyn 1992, ac mae wedi ennill gwobr stori fer Rhys Davies ddwywaith, ym 1991 ac 1998. Mae nifer o'i straeon byrion wedi cael au darlledu ar BBC Radio 4.

Golygodd antholeg *Laughing, Not Laughing: Women Writing on 'My Experience of Sex'*, o ferched Cymru'n ysgrifennu am ryw, a enillodd y categori cyhoeddiadau yng Ngwobrau Erotig 2004.

Mae ei llenyddiaeth yn aml yn cyfeirio at brofiadau merched; mae *Broken Glass* yn canolbwyntio ar gancr y fron a *State of Desire* yn cyfeirio at ail-ddefro rhywioldeb wedi profedigaeth. Dywed Merriman fod dwy o'i nofelau (*Leaving The Light On* a *Fatal Observations*), yn trafod pŵer a thrais yn y cartref, ac wed ieu seilio ar unarddeg mlynedd o brofiad fel gwirfoddolwr gydag elusen Women's Aid.>

Mae Merriman yn dysgu ysgrifennu ym Mhrifysgol Morgannwg. Mae'n Gymrawd o'r Academi a chyd-gadeirydd eu pwyllgor aelodau. Bu'n olygydd ffuglen y *New Welsh Review* am sawl blynedd, ac mae wedi beirniadu mewn nifer o gystadlaethau straeon byrion.

Gweithiau
---------

### Nofelau

* *Leaving the Light On* (1992)
* *Fatal Observations* (1993)
* *State of Desire* (1996)
* *Broken Glass* (1998)
* *Brotherhood* (2003)

### Straeon byrion

* *Silly Mothers*  (1991)
* *Of Sons and Stars* (1997)
* *Getting a Life* (2001)

### Golygydd

* *Laughing, Not Laughing: Women Writing on 'My Experience of Sex'* (Honno; 2004)

Cyfeiriadau
-----------

Dolenni allanol
---------------

* University of Glamorgan: MPhil tutors
* 'Mammary orgasmic potential -- a case study' & 'Learning to speak Klingon' (two short stories available online)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 93754291
* NKC: xx0049209

 |
Mae **Dolydd Maesawyr Tyddewi** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 12 Mehefin 1984 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 54.31 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Dolydd Llymwynt** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Chwefror 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.16 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cronfa Llysfaen**, yn ardal Caerdydd, wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 8.01 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol