recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mynydd yn y Glyderau yng ngogledd Eryri yng Ngwynedd yw **Carnedd y Filiast**. Ef yw copa mwyaf gogleddol y Glyderau.

Lleoliad
--------

Saif Carnedd y Filiast ar ben gogleddol y grib sy'n arwain o'r Garn tua'r gogledd dros Foel Goch a Mynydd Perfedd. I'r de-orllewin o'r copa mae cronfa ddŵr Marchlyn Mawr, ac i'r dwyrain mae Cwm Graianog yn arwain i lawr i Nant Ffrancon. Ar lechweddau ei gopa gogleddol, Y Fronllwyd, mae Chwarel y Penrhyn.

Yr enw
------

Mae'r enw yn tarddu o lên gwerin. Mae enwau henebion cynhanesyddol sy'n cynnwys yr elfennau miliast neu ast yn cynnwys Llety'r Filiast (Y Gogarth, Llandudno), Llety'r Filiast (ger Rowen), Llech y Filiast (Morgannwg), Carnedd y Filiast (ger Ysbyty Ifan) a Llech yr Ast (Llangoedmor, Ceredigion). Yn chwedl *Culhwch ac Olwen* mae Gast Rhymni, sef merch yn rhith bleiddast, yn cael ei hela gan y Brenin Arthur.
 Mae'r filiast yn un o ymrithiadau Ceridwen yn y chwedl *Hanes Taliesin*.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-Custom* (D. S. Brewer, ail arg. 1979), tud. 93.
Duw clasurol sy'n gwarchod y fynedfa gyntaf i'r Is-Fyd (Hades) yn chwedloniaeth Gwlad Groeg a Rhufain; mab y duw Erebus a'r dduwies Nox (Y Nos). Mae'n cludo eneidiau'r meirw, sy'n cael eu hebrwng gan y duw Mercher (Hermes), yn ei gwch fferi dros Afon Styx ac Afon Acheron ar eu ffordd i'r Is-Fyd ac yn cael ei dalu obol (*obolus*) am ei wasanaeth. Ni chaniateid i'r rhai nad oeddynt wedi derbyn gwasanaeth angladd groesi yn ei gwch ac fe'u gorfodid i dreulio can mlynedd yn aros ar lan yr afon yn gyntaf. Pe bai bod meidrol byw yn troi i fyny ar lan Afon Styx i'w chroesi disgwylid iddo ddangos i Charon y Gangen Euraidd yr oedd wedi derbyn gan y Sibyl; carcharwyd Charon am flwyddyn unwaith gan y duwiau am iddo gludo'r arwr Ercwlff (*Herakles* / *Hercules*) drosodd heb arwydd y Sibyl. Mae'n cael ei bortreadu fel hen ŵr cydnerth, o bryd a gwedd annymunol, a chanddo farf wen hirlaes a llygaid treiddgar. Mae ei wisg yn garpiog a'i dalcen yn grychog. Am fod disgwyl iddynt dalu Charon arferid rhoi darn o arian dan dafod y meirw.

Charon yn croesi Afon Styx yn ei gwch fferi (llun gan Gustav Doré)

Ffynonellau
-----------

* J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (gyda nodiadau ychwanegol gan F.R. Sowerby) (Llundain, d.d.).
* *Pears Encyclopaedia of Myths and Legends // Ancient Greece and Rome* (London, 1976).
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Clustlys llygad ffynnon** (enw gwyddonol: *Scapania uliginosa*; enw Saesneg: *marsh earwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Clustlys llygad ffynnon** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Clustlys llipa** (enw gwyddonol: *Scapania paludosa*; enw Saesneg: *floppy earwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Clustlys llipa** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Clustlys mynydd** (enw gwyddonol: *Diplophyllum taxifolium*; enw Saesneg: *Alpine earwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Clustlys mynydd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clustwyfyn mawr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **clustwyfynod mawr (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Large Ear*, a'r enw gwyddonol yw *Amphipoea lucens*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clustwyfyn mawr yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Clustlys garw bychan** (enw gwyddonol: *Scapania aequiloba*; enw Saesneg: *lesser rough earwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Clustlys garw bychan** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Tymor 2022 oedd yr 135fed mlynedd ers sefydlu Clwb Criced Sir Forgannwg a’u 101fed fel sir griced dosbarth cyntaf. Gorffennon nhw'n drydydd yn Ail Adran Pencampwriaeth y Siroedd, naw pwynt y tu ôl i Middlesex; fe orffennon nhw hefyd yn bedwerydd yng Ngrŵp B Cwpan Undydd Royal London, pwynt oddi ar y lleoedd cymhwyso yn y chwarteri, ac yn chweched yng Ngrŵp De y T20 Blast 2022, chwe phwynt oddi ar y safleoedd rownd yr wyth olaf. Hwn oedd trydydd tymor y tîm gyda Matthew Maynard yn brif hyfforddwr a’r cyntaf gyda David Lloyd yn gapten.  Chwaraewyr tramor y tîm oedd yr Awstraliaid Marnus Labuschagne a Michael Neser, a Colin Ingram o Dde Affrica, tra daethpwyd â Shubman Gill ac Ajaz Patel i mewn yn ystod y tymor.  Chwaraeodd Morgannwg ddwy gêm 50 pelawd yn Y Gnoll yng Nghastell Nedd, eu gemau cyntaf yno ers 27 mlynedd,  ond am y trydydd tymor yn olynol, ni chwaraewyd unrhyw gêm yn Penrhyn Avenue yn Llandrillo-yn-Rhos. Nodyn:Two-innings cricket matchDechreuodd Morgannwg eu paratoadau ar gyfer tymor 2022 gyda gêm dridiau yn erbyn Prifysgol MCC Caerdydd. Gyda chapten newydd y clwb, David Lloyd, wedi gorffwys am y gêm, Kiran Carlson gymerodd y gapteniaeth ac arwain y batiad cyntaf gyda sgôr o 148. Sgoriodd y batiwr agoriadol Joe Cooke hanner canred hefyd, a Tom Cullen yn gwneud 38 yn ddiguro wrth i Forgannwg gyrraedd 320/7 cyn datgan cyn yr ail ddiwrnod o chwarae.  Yna cipiodd Cooke bedair wiced wrth i Brifysgol MCC Caerdydd sgorio cyfanswm o 249/6 datganedig, er i 108 o’r rhediadau hynny ddod trwy garedigrwydd batiwr academi Morgannwg, Morgan Bevans, a orffennodd y batiad yn ddiguro. Gorffennodd Morgannwg yr ail ddiwrnod gyda 26 rhediad heb golli wiced.  Roedd amodau gwlyb yn golygu colli 90 munud o chwarae ar fore'r trydydd diwrnod. Fe fatiodd Morgannwg ymlaen am 29 pelawd arall, Billy Root yn sgorio 64 heb fod allan ar y ffordd i gyfanswm o 163/4 cyn iddyn nhw ddatgan. Gosodwyd targed anodd o 235 i MCCU Caerdydd, ond gyda dim ond 13 pelawd yn bosib cyn diwedd y chwarae oherwydd golau gwael, fe orffennon nhw ar 33/1 a chyfartal oedd y gêm.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Lloyd appointed club captain as Cooke steps down". Glamorgan County Cricket Club. 15 December 2021. Cyrchwyd 26 April 2022.
2. ↑  "Shubman Gill: Glamorgan sign India batter for season's end". *BBC Sport*. 2 September 2022. Cyrchwyd 3 October 2022.
3. ↑  Webb, Nick (20 January 2022). "Glamorgan Cricket: County returns to Neath instead of Swansea". *BBC Sport*. Cyrchwyd 26 April 2022.
4. ↑  Webb, Nick (4 February 2022). "Glamorgan postpone plans for Colwyn Bay return". *BBC Sport*. Cyrchwyd 26 April 2022.
5. ↑  "Kiran Carlson hits 148 on opening day of Glamorgan warm-up". *BBC Sport*. 2 April 2022. Cyrchwyd 26 April 2022.
6. ↑  "Glamorgan Cricket: Morgan Bevans holds up county bowlers". *BBC Sport*. 3 April 2022. Cyrchwyd 26 April 2022.
7. ↑  Webb, Nick (4 April 2022). "Glamorgan Cricket: Billy Root shines in warm-up draw against Cardiff UCCE". *BBC Sport*. Cyrchwyd 27 April 2022.
Merch ar ben balŵn.
**Chwant balŵnau** yw’r cyflwr o gymryd diddordeb anghyffredin mewn balŵnau ar gyfer cynnwrf rhywiol. Gelwir un sydd â’r cyflwr hwn yn **falŵngarwr**. Mae natur y chwant yn amrywio o berson i berson: mae rhai’n mwynhau’r weithred o enchwythu, neu wylio eraill yn enchwythu, rhai yn mwynhau ffrwydro’r balŵn, a rhai yn ymgyffroi yn lliw, gloÿwder, arogl, gwead, sŵn a symudiad y gwrthrych ei hun. Er bod yna enghreifftiau o falŵngarwragedd, balŵngarwyr yw’r mwyafrif o bell ffordd.

Cefndir
-------

Mae yna sawl damcaniaeth sy’n ceisio egluro chwant balŵnau, ond nid oes un sy’n egluro’r cyfan. Cytuna llawer mai ym mhlentyndod y mae gwreiddiau’r chwant, sy’n datblygu ymhellach trwy’r glasoed ac yn yr oedolyn. Rhai o’r rhesymau cyffredin tu ôl i’r chwant a geir gan falŵngarwr yw ofn o balŵnau yn eu plentyndod (yna mae’r ofn yn lled-bylu ac yn troi’n chwant); teimladau rhywiol cynnar (yn aml, cysylltir y balŵn â’r teimlad o groen, a’i ddefnyddio weithiau i fwdwl-wasgu); a’r defnydd o falŵn mawr yn ddarpar-gymar.

Arferion
--------

Mae yna bedwar cam yng nghylchred bywyd balŵn: enchwythu, ymhyfrydu, cyfathrach a dinistr. Gall unrhyw gam neu gyfuniad o gamau fod o ddiddordeb i’r balŵngarwr. O fewn y gymuned falŵngaru, gwahaniaethir rhwng y sawl sy’n ffrwydro’r balŵn, a’r sawl sy’n ymatal rhag ffrwydro. Yn aml, mae cymar rhywiol, yn ogystal â’r balŵn, yn rhan o’r gweithgareddau, ac yn rhan o’r rhagarweiniad at gael rhyw.

Gweler hefyd
------------

* Balŵn
* Chwant traed


|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn cynnwys term neu dermau sydd efallai wedi eu bathu'n newydd sbon: **chwant balŵnau, balŵngarwr** o'r Saesneg "*balloon fetishism, balloon fetishist*". Gallwch helpu trwy safoni'r termau. |
Mae **Bwlch y Ddeufaen** yn fwlch ychydig i'r gorllewin o Rowen yn sir Conwy. Roedd y bwlch yma o bwysigrwydd mawr yn yr hen amser, oherwydd mai trwy'r bwlch yma yr oedd yr hen ffordd tua'r gorllewin yn arwain, yn hytrach nag ar hyd yr arfordir lle roedd aber Afon Conwy a chreigiau'r Penmaenmawr a Phenmaen Bach yn rhwystrau. Daw'r enw o ddau faen hir wedi eu gosod bob ochr i'r ffordd, un 3 medr o uchder a'r llall 2 m.

Meini hirion bob ochr i'r hen ffordd, Bwlch y Ddeufaen

Hanes a henebion
----------------

Roedd yr hen ffordd Rufeinig rhwng *Deva* (Caer) a Segontium (Caernarfon) yn arwain trwy'r bwlch, a gellir gweld yr olion yn glir mewn rhai mannau. Fodd bynnag, roedd tramwyfa bwysig trwy'r bwlch ymhell cyn i'r Rhufeiniaid adeiladu eu ffordd hwy, a gellir gweld llawer o olion o Oes yr Efydd bob ochr i'r ffordd, yn ogystal â siambr gladdu Maen y Bardd o'r cyfnod Neolithig ychydig i'r dwyrain o'r bwlch. Ceir cylch cerrig yma yn ogystal ynghyd â hen garnedd Barclodiad y Gawres.

Mynediad
--------

Mae'r bwlch ar dir comin. Gellir cyrraedd yma o Rowen, trwy ddilyn y ffordd uwchben Rowen tua'r gorllewin hyd y man parcio ym mhen draw'r ffordd, neu o Abergwyngregyn neu Lanfairfechan.

Llyfryddiaeth
-------------

* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)
Gwleidydd Llafur yw **Christopher Shaun Ruane** (ganed 18 Gorffennaf 1958). Roedd yn Aelod Seneddol dros Ddyffryn Clwyd rhwng 1997 a 2015 ac eto rhwng 2015 a 2019. Bu'n Ysgrifennydd Seneddol Preifat (PPS) i Peter Hain o 2003 hyd at 2007, pan ymddiswyddodd mewn protest yn erbyn penderfyniad y llywodraeth i adnewyddu Trident.

Bywyd cynnar
------------

Mynychodd Ysgol Gynradd Eglwys Gatholig Mair yn Rhyl. Fe aeth wedyn i Ysgol Uwchradd Edward Jones (dair mlynedd uwchlaw Carol Vorderman) ar Ffordd Cefndy yn Rhys ac wedyn Fflint. Aeth i Brifysgol Cymru Aberystwyth, lle graddiodd gyda BSc mewn economeg yn 1979. Yna aeth i Brifysgol Lerpwl lle cafodd gymhwyster athro yn 1980. Roedd yn gynghorydd tref o 1988 ac yn Gadeirydd NUT ar gyfer Gorllewin Clwyd.

Roedd yn athro ysgol gynradd o 1982-97 ac yn ddirprwy bennaeth o 1991 i 1997.

Gyrfa etholiadol
----------------

Ymgeisiodd am sedd Gogledd Orllewin Clwyd yn 1992, etholaeth a gafodd ei chreu yn 1983 ac a ddaeth i ben yn 1997.

Daeth yn Ysgrifennydd Seneddol Preifat i Peter Hain o 2003 hyd at ei ymddiswyddiad ym Mawrth 2007 pan y protestiodd ynglŷn â phenderfyniad ail wneud Trident.

Yn 2003, pleidleisiodd Ruane o blaid Rhyfel Irac.

Collodd ei sedd i James Davies yn Etholiad Cyffredinol 2015. Er hyn, fe safodd i gael ei ail-ethol ar gyfer etholaeth Ddyffryn Clwyd yn etholiad 2017 ac ail-ennill y sedd.

Roedd Ruane yn wrthwynebus i Brexit cyn y bleidlais.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:***etholaeth newydd*** | **Aelod Seneddol dros Ddyffryn Clwyd**1997 – 2015 | Olynydd:**James Davies** |
|
| Rhagflaenydd:**James Davies** | **Aelod Seneddol dros Ddyffryn Clwyd**2017 – 2019 | Olynydd:**James Davies** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Commons, House of. "House of Commons - The Register of Members' Financial Interests - Part 2: Part 2".
2. ↑  "General Election: Ex-Labour Clwyd MPs bid for Commons return".

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 315944363
* LCCN: no2015051062

 |
Mae **Bwlch Mawr** yn gopa mynydd a geir ym Mhenrhyn Llŷn rhwng Ynys Môn a Phen Llŷn; cyfeiriad grid SH426478. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 365 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Chwith i dde: Gyrn Goch, Gyrn Ddu a Bwlch Mawr
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 509 metr (1670 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Pen Bwlch yr Oernant; y ffordd i Langollen
Pen Bwlch yr Oernant
Bwlch mynydd hir yn Sir Ddinbych, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Bwlch yr Oernant** (Saesneg: *The Horseshoe Pass*). Gorwedda rhwng Mynydd Llandysilio i'r gorllewin a bryn Cyrn-y-Brain i'r dwyrain. Mae'r ffordd A542 rhwng Llandegla a Llangollen yn croesi'r bwlch, gan gyrraedd uchder o 417 medr.

Daw'r enw Saesneg poblogaidd, sy'n bur ddiweddar, o'r ffaith fod y ffordd yn ymdroellu ar ffurf pedol wrth ddringo i'r bwlch. Mae'r ffordd bresennol yn dyddio i 1811 pan adeiladwyd ffordd dyrpeg dros y bwlch. Mae'r ffordd ar gau weithiau yn y gaeaf oherwydd eira (mae'n agored iawn) a thirlithriadau.

Dechreuwyd cloddio am lechi yn y bryniau ger y bwlch yn yr 17g a daeth yn ddiwydiant pwysig yn y 19g. Caeodd y chwareli yn yr 20g ac mae rhai o'r pyllau wedi eu llenwi â dŵr erbyn hyn. Ceir sawl math o adar yn nithio ar y clogwynni yn yr hen chwareli, yn cynnwys brain coesgoch.

Agorwyd caffi fymryn i'r gogledd o ben y bwlch ddechrau'r 1930au. Y pryd hynny bu rhaid defnyddio asynnau i'w gyflenwi. Mae'r adeilad presennol, y *Ponderosa Cafe*, yn boblogaidd gan ymwelwyr a theithwyr oherwydd ei sefyllfa. I'r de o'r bwlch, ar y ffordd i lawr i gyfeiriad Llangollen, ceir Tafarn y Brittania: dywedir mai mynaich o Abaty Glyn y Groes gerllaw a gododd y dafarn wreiddiol yn ôl yn y 14g.
Mae **Cerrig yr Ieirch** neu **Moel Llechwedd-gwyn** yn gopa mynydd a geir yn Arenig ychydig i'r dwyrain o Ffestiniog, Gwynedd; cyfeiriad grid SH758425. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 481.8metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn, bellach, wedi'i gofrestru. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 511 metr (1677 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Am y cymuned o'r un enw ym mwrdeistref sirol Wrecsam, gweler Brychdyn, Wrecsam. Am leoedd eraill sydd â'r enw Saesneg "Broughton", gweler Broughton.*
Pentref yng nghymuned Brychdyn a Bretton, Sir y Fflint, Cymru, yw **Brychdyn** ("Cymorth – Sain" ynganiad ) (Saesneg: *Broughton*). Fe'i lleolir tua hanner ffordd rhwng Yr Wyddgrug a Chaer, ar briffordd yr A55. Saif bron yn union ar y ffin â Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr. 

Mae'n adnabyddus heddiw yn bennaf fel cartref ffatri Airbus. Mae'r pêl-droediwr Michael Owen yn byw yn y pentref.

Ystâd tai ym Mrychdyn

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Brychdyn (pob oed) (7,454)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Brychdyn) (767)** |    | 10.8% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Brychdyn) (5722)** |    | 76.8% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Brychdyn) (1,009)** |    | 31.8% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
2. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
3. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir y Fflint**

**Trefi**  

Bagillt  **·** Bwcle  **·** Caerwys  **·** Cei Connah  **·** Y Fflint  **·** Queensferry  **·** Saltney  **·** Shotton  **·** Treffynnon  **·** Yr Wyddgrug
  
**Pentrefi**  

Abermor-ddu  **·** Afon-wen  **·** Babell  **·** Bretton  **·** Brychdyn  **·** Brynffordd  **·** Caergwrle  **·** Carmel  **·** Cefn-y-bedd  **·** Cilcain  **·** Coed-llai  **·** Coed-talon  **·** Cymau  **·** Chwitffordd  **·** Ewlo  **·** Ffrith  **·** Ffynnongroyw  **·** Gorsedd  **·** Gronant  **·** Gwaenysgor  **·** Gwernymynydd  **·** Gwernaffield  **·** Gwesbyr  **·** Helygain  **·** Higher Kinnerton  **·** Yr Hôb  **·** Licswm  **·** Llanasa  **·** Llaneurgain  **·** Llanfynydd  **·** Llannerch-y-môr  **·** Maes-glas  **·** Mancot  **·** Mostyn  **·** Mynydd Isa  **·** Mynydd-y-Fflint  **·** Nannerch  **·** Nercwys  **·** Neuadd Llaneurgain  **·** Oakenholt  **·** Pantasaph  **·** Pant-y-mwyn  **·** Penarlâg  **·** Pentre Helygain  **·** Pen-y-ffordd  **·** Pontblyddyn  **·** Pontybotgyn  **·** Rhes-y-cae  **·** Rhosesmor  **·** Rhyd Talog  **·** Rhyd-y-mwyn  **·** Sandycroft  **·** Sealand  **·** Sychdyn  **·** Talacre  **·** Trelawnyd  **·** Trelogan  **·** Treuddyn  **·** Ysgeifiog
Mae **Cerrig Coediog** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn 5 km i'r de-ddwyrain o Gorwen, ar y ffin rhwng Powys a Sir Ddinbych; cyfeiriad grid SJ113386. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 561.4 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 591.8 metr (1942 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Athronydd o Tsieina a sylfaenydd Conffiwsiaeth oedd **Confucius** (孔夫子, Kǒng Fūzǐ, 551 CC - 479 CC). Cafodd ei ddysgeidiaeth ddylanwad mawr yn Tsieina, Corea, Japan a Fietnam.

Yn ôl traddodiad, ganed ef yn ninas Qufu, yn Nheyrnas Lu, yn awr yn rhan o Dalaith Shandong. Dywedir iddo ddod yn Weinidog dros Gyfiawnder yn nheyrnas Lu. Wedi iddo gael ei orfodi i ymddiswyddo, bu'n teithio o gwmpas teyrnasoedd bychain gogledd-ddwyrain a chanolbarth Tsieina, yn egluro ei syniadau ynghylch llywodraethu.

Pwysleisia ei athroniaeth foesoldeb, perthynas gymdeithasol gywir, cyfiawnder a gonestrwydd, mewn bywyd personol ac mewn llywodraeth. Yn ystod cyfnod Brenhinllin Han yn Tsieina, daeth ei ddysgeidiaeth yn athroniaeth swyddogol y wladwriaeth. Cyflwynwyd ei ddysgeidiaeth i Ewrop gan y Iesuwr Matteo Ricci, y cyntaf i Ladineiddio ei enw fel "Confucius."

Ceir ei ddysgeidiaeth yn yr Analectau (論語), casgliad o ddarnau byrion a cagglwyd at ei gilydd flynyddoedd ar ôl ei farwolaeth. Yn ôl traddodiad, ef oedd awdur y Pum Clasur, ond nid yw haneswyr modern yn credu fod unrhyw ddogfen a ysgrifennweyd ganddo ef ei hun wedi goroesi.

Enwir Sefydliad Confucius er hyrwyddo iaith, diwylliant a gwerthodd Tsieina wedi'r meddyliwr. Sefydlwyd yr institiwt yn 2004 ac mae ganddi ganolafannau ar draws y byd.

Bedd Conffiwsiws yn Qufu

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 89664672
* LCCN: n80050515
* ISNI: 0000 0001 2143 0614
* GND: 118565036
* SELIBR: 192466
* SUDOC: 026952238
* BNF: cb11909957g (data)
* BIBSYS: 7009259
* ULAN: 500355288
* NLA: 35030509
* NDL: 00622965
* NKC: jn19981001645
* BNE: XX881775
* CiNii: DA00581694

 |
Grŵp synthpop sy'n canu yn y Gymraeg yw **Clinigol**, a ffurfiwyd gan dau frawd o Bontypridd, Aled a Geraint Pickard, yng Nghaerdydd, 2002. Un o nodweddion eraill y band yw'r modd y maent yn cydweithio gyda artistiaid eraill, gan gynnwys Caryl Parry Jones, Elin Fflur, Heather Jones, Margaret Williams, Siwan Morris, Amy Wadge, Cofi Bach, Nia Medi ac El Parisa. Rhyddhawyd eu halbwm gyntaf *Melys* ar 25 Mai 2009. Rhyddhawyd eu hail albwm *Discopolis*, ar 6 Chwefror 2012. Dyma'r albwm ddwbl gyntaf o gynnyrch gwreiddiol gan un artist yn y Gymraeg.

Hanes
-----

Mae'r brodyr Pickard, Aled a Geraint, yn dod o Bontypridd yn wreiddiol ond nawr yn byw yng Nghaerdydd. Roedd Aled yn gweithio fel DJ mewn clybiau nos yn Llundain pan benderfynodd symud yn ôl i Gaerdydd i ffurfio Clinigol, er mwyn cynhyrchu cerddoriaeth pop/dawns/electronig Gymraeg.

Rhyddhawyd sengl gyntaf y band *Eiliad* ar label Ciwdod yn 2006. Yna, rhyddhawyd y senglau *Y Gwir* a *Hufen Iâ* cyn rhyddhau albwm gynta'r band *Melys* ar label Rasp yn 2009.

Daeth yr EP *Swigod* â'r band i sylw'r wefan pop boblogaidd a dylanwadol, "popjustice" yn 2010 a ddisgrifiodd y sain fel "Big Pop Music!". Rhyddhaodd y band ei ail albwm llwyddiannus, *Discopolis* yn 2012.

Disgograffi
-----------

### Albymau

* *Melys* - 25 Mai 2009
* *Discopolis* - 6 Chwefror 2012

### Senglau

* "Eiliad" - 18 Rhagfyr 2006
* "Y Gwir" - Hydref 2007
* "Hufen Iâ" - 25 Ionawr 2009
* "Swigod" EP - 18 Ionawr 2010
* "Cyfrinach" - 25 Hydref 2010
* "Gwna Beth Sydd Rhaid" - Medi 2011
* "Ymlaen" - 18 Awst 2013
* "I Lygaid Yr Haul" - 23 Medi 2015

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Myspace Clinigol
* Proffil y band gan BBC Cymru

Chwiliwch am ***Clinigol***  
yn Wiciadur.
Mae **Carn Mor Dearg** (neu **Càrn Mòr Dearg**) yn gopa mynydd a geir ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN177721. Ceir carnedd ar y copa. Dyma 8fed mynydd ucha'r Alban, a saif yn agos iawn i Fort William, ychydig i'r gogledd-orllewin o'i gymydog mawr Ben Nevis.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Barddoniaeth sy'n ymwneud â serch neu gariad yw **canu serch**. Yn y cyfnod diweddar mae'n tueddu i gael ei gysylltu â cherddi personol, rhamantaidd, ond mae'n genre lenyddol gyda hanes hir iddi ac yn cynnwys rhai o gerddi mawr y byd. Gall canu serch fod yn ganu erotig ond ei brif nodwedd yw mynegi teimlad y bardd neu brydyddes. Mae perthynas agos rhwng canu serch a hanes y delyneg, er nad oes rhaid i ganu serch fod yn ganu delynegol fel y cyfryw.

Hanes
-----

Caniad Solomon: y carwyr brenhinol (llawysgrif ganoloesol)
Ceir enghraifft nodedig o ganu serch cynnar yn yr Hen Destament, sef Caniad Solomon. Er bod diwinyddion yn ei ddadansoddi fel cerdd serch alegorïol am y berthynas rhwng Duw a dyn, mae modd ei darllen fel cerdd serch ddwys am ferch yn y cnawd hefyd. Mae canu serch cyfriniol fel hyn yn nodweddiadol o waith y beirdd Sŵffi hefyd, fel Jalal al-Din Muhammad Rumi a'r beirdd Persiaidd Hafiz ac Omar Khayyam.

Yn yr Henfyd ceir enghreifftiau niferus o gerddi serch yng ngwaith y beirdd: Ofydd yw bardd serch enwocaf y cyfnod (cafodd ddylanwad mawr ar farddoniaeth yr Oesoedd Canol).

Yn llenyddiaeth glasurol India mae gan ganu serch personol - ac erotig yn aml - le pwysig iawn hefyd, e.e. yng ngwaith Bhartrihari.

Yn yr Oesoedd Canol ceir dau fath o ganu serch, sef y canu serch confensiynol a elwir yn serch llys a chanu mwy poblogaidd sy'n gallu bod yn fasweddus. Ceir enghreifftiau da o gonfensiynau serch llys yng ngwaith y Trwbadwriaid a chafodd ddylanwad ar Gymru hefyd. Perthyn rhai o'r cerddi poblogaidd i draddodiad y *clerici vagantes* ("clerigwyr crwydrol").

Canu serch Cymraeg
------------------

Ceir y cerddi serch cynharaf yn y Gymraeg yng ngwaith rhai o Feirdd y Tywysogion (12g a'r 13eg), e.e. gan Gwalchmai ap Meilyr a Hywel ab Owain Gwynedd.

Mae'n bosibl mai damwain a hap sy'n gyfrifol am y ffaith fod cymharol ychydig o ganu serch o'r cyfnod cyn 1300 ar glawr heddiw. Ond yng nghyfnod Beirdd yr Uchelwyr daw canu serch, ochr yn ochr a'r canu mawl traddodiadol a ffurfiau eraill, i'r amlwg. Cedwir cerddi serch gan nifer o feirdd y cyfnod, yn cynnwys Iolo Goch, "bardd Glyndŵr", ond prif feistr y canu hwn yw Dafydd ap Gwilym. Mae'n bwysig sylwi nad oes fawr o'r elfen "ramantaidd" niwlog a gysylltir â chanu serch yn y meddwl poblogaidd heddiw i'w cael yn y cerddi hyn; mae llawn cymaint o le i droeon trwstan, hiwmor ac eironi â serch fel y cyfryw.

Un o gonfensiynau'r canu serch Cymraeg yw gyrru llatai (negesydd serch) gan y bardd at ei gariadferch.

Gweler hefyd
------------

* Cafaliriaid (barddoniaeth)
* Canu maswedd Cymraeg yr Oesoedd Canol
* Llenyddiaeth erotig
* Serch llys

Darllen pellach
---------------

* Glennis Byron ac Andrew J. Sneddon (goln), *The Body and the Book: Writings on Poetry and Sexuality* (Amsterdam: Rodopi, 2008).
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Clwbfrwynen fain** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Isolepis cernua* a'r enw Saesneg yw *Slender club-rush*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Clwbfrwynen Eiddil, Clwbfrwynen Gwychog Eiddilaidd.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Clwbfrwynen fain***
Pentref yng nghymuned Derwen, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Clawddnewydd** ("Cymorth – Sain" ynganiad ), weithiau **Clawdd-newydd**. Saif yn Nyffryn Clwyd, tua dwy filltir i'r gorllewin o dref hynafol Rhuthun yn ne Sir Ddinbych ar derfyn Coedwig Clocaenog. Mae'n rhan o gymuned Derwen. Mae'r pentref yn edrych tuag at Fynyddoedd y Berwyn a Bryniau Clwyd. Ceir yma hefyd, fel nifer o bentrefi yng Nghymru, dafarn (Glan Llyn) a chapel.

Sefydlwyd Siop-Y-Fro yng Nghanolfan Cae Cymro, yn y pentref yn 2002, sy'n siop cydweithredol. Mae plant cynradd y pentref yn mynychu Ysgol Clocaenog a leolir ym mhentref Clocaenog, tua hanner milltir i'r gogledd o Glawddnewydd; mae'r plant hŷn yn mynychu Ysgol Brynhyfryd, Rhuthun.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 27 Gorffennaf 2022
3. ↑  "Gwefan Siopau Cymunedol Plunkett; adalwyd 31 Awst 2012". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-04-28. Cyrchwyd 2012-08-31.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Ddinbych**

**Dinas**  

Llanelwy
  
**Trefi**  

Corwen  **·** Dinbych  **·** Llangollen  **·** Prestatyn  **·** Rhuddlan  **·** Rhuthun  **·** Y Rhyl
  
**Pentrefi**  

Aberchwiler  **·** Betws Gwerful Goch  **·** Bodelwyddan  **·** Bodfari  **·** Bontuchel  **·** Bryneglwys  **·** Bryn Saith Marchog  **·** Carrog  **·** Cefn Meiriadog  **·** Clocaenog  **·** Cwm  **·** Cyffylliog  **·** Cynwyd  **·** Derwen  **·** Diserth  **·** Y Ddwyryd  **·** Efenechtyd  **·** Eryrys  **·** Four Crosses  **·** Gallt Melyd  **·** Gellifor  **·** Glyndyfrdwy  **·** Graeanrhyd  **·** Graigfechan  **·** Gwyddelwern  **·** Henllan  **·** Loggerheads  **·** Llanarmon-yn-Iâl  **·** Llanbedr Dyffryn Clwyd  **·** Llandegla  **·** Llandrillo  **·** Llandyrnog  **·** Llandysilio-yn-Iâl  **·** Llanelidan  **·** Llanfair Dyffryn Clwyd  **·** Llanferres  **·** Llanfwrog  **·** Llangwyfan  **·** Llangynhafal  **·** Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch  **·** Llanynys  **·** Maeshafn  **·** Melin y Wig  **·** Nantglyn  **·** Pandy'r Capel  **·** Pentrecelyn  **·** Pentre Dŵr  **·** Prion  **·** Rhewl (1)  **·** Rhewl (2)  **·** Rhuallt  **·** Saron  **·** Sodom  **·** Tafarn-y-Gelyn  **·** Trefnant  **·** Tremeirchion
Uned i fesur egni neu wres yw'r **calori** sy'n cyfateb i'r gwres angenrheidiol i godi un radd Celsius ar dymheredd gram o ddŵr (**calori fechan** neu **galori gram**) neu un radd Celsius ar dymheredd cilogram o ddŵr (**calori fawr**, **cilocalori**, neu mewn nodiant gwyddonol **Calori**) a hynny ar fesur un gwasgedd atmosfferig safonol.

Ers 1925 diffinnir y calori yn nhermau'r uned SI am egni, y joule; ym 1948 penderfynwyd taw tua 4.2 joule yw gwerth un calori. Gall y gwres a gynrychiolir gan y calori amrywio cymaint ag un y cant ar wahanol dymhereddau, ac felly mae'n rhaid diffinio'r tymheredd ar gyfer gwresogi'r dŵr. Gan hynny, diffinid y calori fechan neu'r calori 15° fel y gwres sydd angen i godi tymheredd gram o ddŵr o 14.5° i 15.5 °C, sy'n hafal i 4.1855 joule. Weithiau ceir hefyd y calori 20° (4.18190 joule) sy'n codi tymheredd gram o ddŵr o 19.5° i 20.5 °C; a'r calori cymedrig (4.19002 joule), sef un y cant o'r gwres sydd angen i godi tymheredd gram o ddŵr o 0° i 100 °C.

Defnyddir y galori fawr neu'r cilocalori yn aml mewn maetheg i gynrychioli gwerth bwyd arbennig fel cynhyrchydd egni, hynny yw y maint o fwyd sy'n angenrheidiol i gynhyrchu'r gyfryw uned. Cynnig gan nifer o arbenigwyr yw i ddefnyddio'r cilojoule yn lle'r cilocalori wrth drin a thrafod gwerth egni bwyd, gan gysoni arferion y maes gwyddor bwyd gyda'r gwyddorau eraill sydd yn defnyddio unedau SI. Yn ôl y Pwyllgor ar Gyfundrefn Enwau, Undeb Rhyngwladol y Gwyddorau Maeth, mae un cilocalori yn hafal i 4.184 cilojoule, ar sail cilocalori sy'n codi tymheredd cilogram o ddŵr o 14.5° i 15.5 °C. Defnyddir y cilocalori a'r cilojoule ill dau gan lywodraethau a chwmnïau bwyd ar eu cynnyrch ar draws y bwyd, ond y calori fawr yw'r uned a ddefnyddir amlaf i fesur egni bwyd.

Mae dwy uned arall o egni gwres sy'n dwyn yr enw calori. Defnyddir y **calori Tabl Rhyngwladol** mewn tablau sy'n dangos priodweddau ager. Ei ddiffiniad gwreiddiol yw 1/860 watt-awr rhyngwladol, sy'n hafal i 4.1868 joule. Defnyddir y **calori thermocemegol** mewn maes thermocemeg i fesur cynhwysedd gwres, gwres cudd, a gwres adwaith. Mae'n hafal i 4.184 joule.

Gweler hefyd
------------

* Diffyg maeth

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3   calori. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 13 Medi 2015.
2. 1 2 3 4 5  (Saesneg) calorie. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 13 Medi 2015.
3. ↑   cilocalori. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 13 Medi 2015.
Grŵp o beintwyr, beirdd a beirniaid celf o Loegr yn y 19g oedd **Brawdoliaeth y Cyn-Raffaëliaid** (Saesneg: *Pre-Raphaelite Brotherhood*), neu, yn syml, **Cyn-Raphaëliaid**.

Sefydlwyd y grŵp ym 1848 gan William Holman Hunt, John Everett Millais, Dante Gabriel Rossetti, William Michael Rossetti, James Collinson, Frederic George Stephens a Thomas Woolner. Seiliwyd y "Frawdoliaeth" gan ei saith aelod ar y mudiad Nasareaidd, sef grŵp o peintwyr o ddechrau'r 19g yn Awstria a'r Almaen a oedd wedi gobeithio adfer gwerthoedd ysbrydol i gelf, ac a edrychodd am ysbrydoliaeth mewn artistiaid yr Oesoedd Canol diweddarach a'r Dadeni cynnar.

Dim ond cysylltiad rhydd oedd y Frawdoliaeth erioed, a rhannwyd ei hegwyddorion gan artistiaid eraill yr oes, gan gynnwys Ford Madox Brown, Arthur Hughes a Marie Spartali Stillman. Ymhlith dilynwyr diweddarach yr egwyddorion hynny oedd Edward Burne-Jones, William Morris a John William Waterhouse.

Ymdrechodd y grŵp i ddychwelyd at fanylion toreithiog, lliwiau dwys a chyfansoddiadau cymhleth celf Eidalaidd y 15g. Gwrthodasant yr hyn yr oeddent yn ei ystyried fel y dull mecanistig a fabwysiadwyd gan artistiaid a ddilynodd Raffael a Michelangelo. Roeddent yn credu bod ystumiau Clasurol a chyfansoddiadau cain Raffael yn benodol wedi bod yn ddylanwad llygredig ar y ffordd academaidd y cafodd peintwyr eu hyfforddi, a dyna pam y mabwysiadwyd yr enw "Cyn-Raffaëlaid". Roedd ganddynt gysylltiad agos â syniadau’r beirniad celf John Ruskin.

Oriel
-----

* Genethdod Mair Forwyn gan Dante Gabriel Rosetti (1849)*Genethdod Mair Forwyn* gan Dante Gabriel Rosetti (1849)
* Crist yn Nhŷ ei Rieni gan John Evertett Millais (1850)*Crist yn Nhŷ ei Rieni* gan John Evertett Millais (1850)

* Y Bugail Cyflogedig gan William Holman Hunt (1851)*Y Bugail Cyflogedig* gan William Holman Hunt (1851)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, s.v. "Pre-Raphaelite"

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 148445290
* LCCN: n79055680
* ISNI: 0000 0000 9993 5375
* GND: 4175547-9
* NDL: 00569247
* NKC: kn20050427019

 |
Y ddeuawd DnA (Delyth & Angharad Jenkins); ffidil a thelyn. Cân draddodiadol 'Glyn Tawe', o'u halbwm *Adnabod*.
Defnyddir y term **canu gwerin** fel arfer i olygu cân draddodiadol sy'n perthyn i'r gymuned gyfan, ac nid i arbenigwyr cerddorol, ac a drosglwyddwyd ar lafar yn aml tan yr 20g. Yn aml does neb yn gwybod pwy yw awdur neu gyfansoddwr y gân. Mae canu gwerin yn rhan bwysig o ddiwylliant gwerin sawl gwlad, yn cynnwys Cymru. Gellir dosrannu canu gwerin i ganu gwerin traddodiadol ac i ganu gwerin modern neu'n ganeuon lleisiol ac offerynnol. Gellir ystyried canu baledi neu garolau Plygain yn fath o ganu gwerin. Mae cryn gwahaniaeth rhwng canu gwerin a chanu gwlad, sydd fel arfer yn tarddu o America. 

Gweithdy gan aelodau 'Ancience' (Andy May, Gwenan Gibbard a Mary McMaster) yng Ngŵyl Tegeingl.
Cynhelir sawl gŵyl gerddorol sy'n canolbwyntio ar ganu gwerin. Un o'r enwocaf yw Eisteddfod Ryngwladol Llangollen, sy'n denu perfformwyr o sawl rhan o'r byd.

Canu gwerin Cymraeg
-------------------

 *Prif erthygl: Canu gwerin Cymraeg*
Mae Meredydd Evans, Elfed Lewys, Arfon Gwilym a Lynda Healey yn gantorion gwerin traddodiadol ac mae Ar Lôg a Calan yn grwpiau gwerin traddodiadol. Cafwyd tipyn o adfywiad yn y maes hwn yn y 1970au a'r 1980au; ymhlith y grwpiau gwerin yr oedd: Clochan, Cilmeri, Plethyn, 4 yn y Bâr, Bwchadanas a'r Hwntws.

Recordiwyd llawer iawn o hen ganeuon gan Roy Saer o Sain Ffagan ers 1963 e.e. Cân y Cythreiniwr a gellir clywed rhagor ohonynt ar wefan yr Amgueddfa.

Sefydlwyd Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru yn 1906. Mae'r Gymdeithas yn cyhoeddi cylchgrawn, *Canu Gwerin*, ac yn cynnal darlithiau a chynadleddau yn rheolaidd. Sefydlwyd prosiect i gofnodi a hyrwyddo cerddoriaeth werin draddodiadol, sef Pan Cymru yn Hydref 2012.

Gweler hefyd Wefan Baledi Cymru  Archifwyd 2007-09-11 yn y Peiriant Wayback.

Gweler hefyd
------------

* Cân y Cythreiniwr, enghraifft o gân werin Cymreig
* Cerdd Dant
* Hen Benillion

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Caneuon Gwerin ar wefan yr Amgueddfa Werin[*dolen marw*]
2. ↑  Gwefan Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru
3. ↑  Gwefan Pan Cymru; adalwyd 10 Awst 2013.
Cerflunydd Iseldiraidd a dreuliodd y rhan fwyaf o'i yrfa ym Mwrgwyn oedd **Claus Sluter** (sillefir hefyd Claes neu Klass; 1340au – rhwng 24 Medi 1405 a 30 Ionawr 1406) sydd yn nodedig am ei waith yn y dull Gothig. Cydnabyddir Sluter am droi oddi ar ddelfrydau'r Gothig Rhyngwladol a thuag at ffurfiau naturiolaidd a realaidd, gan arloesi celf Iseldiraidd cynnar a dylanwadu'n gryf ar gerfluniaeth Dadeni'r Gogledd.

Nid oes llawer o fanylion sicr am fywyd Claus Sluter. Ganed ef yn Haarlem, mae'n debyg, yng nghyfnod Iarllaeth Holand. Credir taw efe yw'r "Claes de Slutere van Herlam" a gofnodir gan urdd y seiri meini ym Mrwsel tua 1379. Yn ôl archifau Dugiaeth Bwrgwyn, ymunodd Sluter â gwasanaeth y Dug Philippe II ym 1385. Gwnaed y tri cherflun y gwyddys eu bod gan Sluter, ac sydd wedi goroesi, ar gyfer Philippe II.

Saif dau o weithiau enwocaf Sluter ym mynachlog Carthwsaidd Champmol ar gyrion Dijon, prifddinas Bwrgwyn, yn y capel a adeiladwyd gan y Dug Philippe i fod yn feddrod ar gyfer ei linach. Cerfiodd Sluter bortreadau o'r Dug a'i wraig, ar ffurfiau Ioan Fedyddiwr a'r Santes Gatrin o Alecsandria, ar y piler ym mhorth y capel, a chyflawnodd hefyd Ffynnonn Moses yn y clawstr sydd yn portreadu croeshoelio'r Iesu. Yr unig esiampl arall o'i waith ydy beddrod y Dug Philippe, a safai ar un adeg yn y capel yn Champmol ond sydd bellach wedi ei symud i Amgueddfa'r Celfyddydau Cain yn Dijon.

Bu farw Claus Sluter yn Dijon, yn ei drigeiniau.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Claus Sluter. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 10 Ionawr 2023.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Ceiliog y waun** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: ceiliogod y waun) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Otis tarda***; yr enw Saesneg arno yw *Great bustard*. Mae'n perthyn i deulu'r Ceiliogod y Waun (Lladin: *Otidae*) sydd yn urdd y *Gruiformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *O. tarda*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia ac Ewrop.

Teulu
-----

Mae'r ceiliog y waun yn perthyn i deulu'r Ceiliogod y Waun (Lladin: *Otidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Afrotis afra | Afrotis afra |  |
|
| Ceiliog gwaun Arabia | Ardeotis arabs |  |
|
| Ceiliog gwaun Awstralia | Ardeotis australis |  |
|
| Ceiliog gwaun Bengal | Houbaropsis bengalensis |  |
|
| Ceiliog gwaun Denham | Neotis denhami |  |
|
| Ceiliog gwaun Hartlaub | Lissotis hartlaubii |  |
|
| Ceiliog gwaun Kori | Ardeotis kori |  |
|
| Ceiliog gwaun bychan | Tetrax tetrax |  |
|
| Ceiliog gwaun copog | Chlamydotis undulata |  |
|
| Ceiliog gwaun glas | Eupodotis caerulescens |  |
|
| Ceiliog gwaun mawr India | Ardeotis nigriceps |  |
|
| Ceiliog gwaun torwyn | Eupodotis senegalensis |  |
|
| Ceiliog y waun | Otis tarda |  |
|
| Lissotis melanogaster | Lissotis melanogaster |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
*Otis tarda*

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Ceiliog y waun** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Carn a'Choire Gharbh - Carn Glas Iochdarach** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Affric i Glen Moriston yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH161201. Ni cheir nodweddion amlwg ar y copa. Y fam-fynydd yw Carn a'Choire Gharbh.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 30 Mehefin 2007.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Etholaeth seneddol yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Burton**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Burton yn Swydd StaffordEtholaeth Burton yn Swydd Stafford
* Swydd Stafford yn LloegrSwydd Stafford yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1886: Michael Bass (Rhyddfrydol)
* 1886–1900: Sydney Evershed (Rhyddfrydol)
* 1900–1912: Robert Ratcliff (Unoliaethol Ryddfrydol, wedyn Unoliaethol)
* 1918–1943: John Gretton, Barwn 1af Gretton (Unoliaethol)
* 1943–1945: John Gretton, Barwn 2il Gretton (Ceidwadol)
* 1945–1950: Arthur W. Lyne (Llafur)
* 1950–1955: Arthur Colegate (Ceidwadol)
* 1955–1974: John Jennings (Ceidwadol)
* 1974–1997: Ivan Lawrence (Ceidwadol)
* 1997–2010: Janet Dean (Llafur)
* 2010–2019: Andrew Griffiths (Ceidwadol, wedyn Annibynnwr, wedyn Ceidwadol)
* 2019–presennol: Kate Griffiths (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest