recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Cantores, cyfansoddwraig caneuon a chynhyrchydd recordiau yw **Meghan Elizabeth Trainor** (ganwyd 22 Rhagfyr 1993). Ganwyd yn Nantucket, Massachusetts i Gary a Kelli Trainor. Roedd ei thad yn dysgu cerddoriaeth am wyth mlynedd, a nawr mae'n chwarae'r organ yn ei eglwys. Aeth Meghan i ysgol 'Nauset Regional High School', gyda'i dau frawd. Roedd eisiau bod yn gantores ers roedd hi'n unarddeg, a gwireddwyd ei dymuniad pan arwyddodd gyda'r cwmni *Epic Records*. Gyda'r cwmni, rhyddhaodd llawer o ganeuon, wedi eu hysbrydoli gan gantorion enwog fel Frank Sinatra, Ariana Grande, Christina Aguilera a Bruno Mars.

Caneuon
-------

Mae gan Meghan bedair albwm: 'Title', 'Only 17', 'I'll Sing With You', a 'Title' (EP). Rhyddhaodd ei sengl gyntaf ' All About That Bass', ar 30 Mehefin 2014 a'i hail sengl ('Lips Are Movin') ar 21 Hydref 2014, a'i sengl 'Dear Future Husband', ar 17 Mawrth 2015.

Gwobrau
-------

Mae Meghan Trainor wedi ennill llawer o wobrau gwahanol, gan gynnwys: 'Youtube Music Award', 'Top Hot 100 Songs', 'Top Digital Song', a 'Most Performed Songs'.

Gwefannau cymdeithasol
----------------------

Mae Meghan yn enwog iawn ar wefannau cymdeithasol ac mae ganddi lawer o ddilynwyr ar 'Instagram', 'Twitter', 'Facebook','Snapchat' a 'Tumblr'.

### YouTube

Mae Meghan Trainor wedi rhoi llawer o fideos ar YouTube, e.e. fideos o'i chaneuon, cyfweliadau gyda newyddiadurwyr cylchgrawn neu bapur newydd. Uwchlwythodd hefyd eiriau ei chaneuon, a fideos o Meghan ar lwyfan mewn cyngherddau. Mae ganddi dros filiwn o ddilynwyr ar 'Youtube'.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 312881866
* LCCN: no2014148919
* ISNI: 0000 0004 4419 8119
* GND: 1066223254
* BNF: cb169666377 (data)
* BIBSYS: 15027504
* NKC: xx0214088

 |
Balwnau "barrage" yn hedfan uwchben Llundain yn y Rhyfel Byd Cyntaf
Roedd **Ernest Thompson Willows** (11 Gorffennaf 1886 - 23 Awst 1926) yn flaenllaw iawn yn y byd balwnau awyr yng ngwledydd Prydain a'r cyntaf i ddal trwydded peilot llong awyr.

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd, a'i addysgu yng Ngholeg Clifton. Gadawodd yn bymtheg oed i gychwyn ei hyfforddiant fel deintydd.

Adeiladodd ei longawyr cyntaf, sef 'Willows No. 1' yn 1905 pan oedd yn 19eg oed. Hedfanodd am 85 munud o 'East Moors', Caerdydd a hynny ar y 5ed o Awst, 1905. Dilynwyd y daith hon gyda thaith pellach yn ei 'Willows No. 2' gan lanio y tu allan i Neuadd y Dref, Caerdydd ar 4 Mehefin 1910 a thaith pellach i 'Crystal Palace' Llundain yn Awst. Atgyfnerthodd y llongawyr hon gan ei hailenwi yn Rhif 3 ac yn 'Dinas Caerdydd' gan hedfan ynddi o Lundain i Ffrainc.

Ei daith i Ffrainc
------------------

Ar y daith hon collodd ei fap dros yr ochr yn ystod y nos a chafodd broblemau gyda'r balwn ei hun a olygodd y bu'n rhaid iddo lanio yn Corbehem ger Douai am ddau o'r gloch y bore. Gyda chymorth trigolion lleol y pentref, trwsiodd y canfas ac aeth yn ei flaen gan lanio ym Mharis ar 28 Rhagfyr 1910. Dathlodd y dydd Calan gyda thaith o amgylch y Tŵr Eiffel.

Ffatri
------

Symudodd i Birmingham ac aeth ati i adeiladu Rhif 4. Gwerthodd hon i'r llynges am £1,050 ac ailenwyd hi'n 'His Majesty's Naval Airship No. 2'. Cychwynodd ysgol falwnau gyda'r arian yn 'Welsh Harp', Hendon, ger Llundain ac aeth ati ar yr un pryd i adeiladu 'Willows No. 5' yn 1913; roedd pedair sedd ynddi ac fe'i chynlluniwyd fel llongawyr pleser i fynd a phobl ar deithiau uwch ben Llundain.

Diwedd y daith
--------------

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf adeiladodd falwnau 'barrage' yn Westgate Street ac yn Llanisien yng Nghaerdydd. Ar 23 Awst 1926 bu farw mewn damwain falwn yn Hoo Park, Kempston, Bedford ynghyd â dau deithiwr arall yn ddim ond deugain oed.

Fe'i claddwyd ym Mynwent cathays a galwyd ysgol, tafarn a stryd ar ei ôl yng Nghaerdydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan 'Stories in Welsh Stone'". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-11-15. Cyrchwyd 2010-04-07.

Cyfeiriadau Cyffredinol
* Llun ohono ar 'Casglu'r Tlysau'[*dolen marw*]
* Gwefan Royal Aeronautical Society's Cardiff Branch Archifwyd 2008-12-11 yn y Peiriant Wayback.
* Twenty-one Years of Airship Progress, awdur Lieut.-Col. W. Lockwood Marsh, cyhoeddwyd 3 Ionawr, 1930

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 15827742
* LCCN: n85286685
* ISNI: 0000 0000 2825 8231
* GND: 128633832
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae ardal **Llanddulas a Chastell Gwrych** - sy'n cynnwys rhan o gymuned Llanddulas ac ystad Castell Gwrych yn Sir Conwy, gogledd Cymru - wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 14 Tachwedd 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 144.2 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Etholaeth seneddol yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, yw **Fareham**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Fareham yn HampshireEtholaeth Fareham yn Hampshire
* Hampshire yn LloegrHampshire yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–1979: Reginald Bennett (Ceidwadol)
* 1979–2001: Peter Lloyd (Ceidwadol)
* 2001–2015: Mark Hoban (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Suella Braverman (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Pentrefan yng nghymuned Gwynllŵg, Casnewydd, Cymru, yw **Llansanffraid Gwynllŵg**
(Saesneg: *St Brides Wentloog* neu *St Brides Wentlooge*). Saif i'r de-orllewin i ddinas Casnewydd.

Lleoliad
--------

Mae'n gorwedd ym mhlwyf Gwynllŵg ac ardal etholiadol (ward) Marshfield. Fel y rhan fwyaf o'r aneddiadau ar Lefel Gwynllŵg mae'n gorwedd ar dir y tu ôl i wal y môr a adferwyd o Fôr Hafren.

Hanes
-----

Nawddsant pentref ac eglwys Llansanffraid Gwynllŵg yw'r Santes Ffraid.

Mae eglwys St Ffraid yn adeilad hynafol o garreg yn yr arddulliau Addurnedig a Pherpendicwlar, ac mae'n cynnwys cangell, corff, porth deheuol a thŵr gorllewinol perpendicwlar anferthol sy'n cynnwys 6 chloch, pedwar ohonynt wedi eu harysgrifio gyda'r dyddiad 1734. Mae plac y tu mewn i'r porth yn nodi lefel llanw uchel lifogydd Môr Hafren 1607.

Llansanffraid Gwynllŵg oedd lle geni Lyn Harding (1867-1952), actor llwyfan, ffilm, a radio.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Enwau Lleoedd Safonol Cymru", Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 17 Gorffennaf 2023
2. ↑  British Place Names; adalwyd 17 Gorffennaf 2023

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Casnewydd**

**Dinas**  

Casnewydd
  
**Pentrefi**  

Allteuryn  **·** Basaleg  **·** Caerllion  **·** Langstone  **·** Llanfaches  **·** Llanfihangel-y-fedw  **·** Llansanffraid Gwynllŵg  **·** Llan-wern  **·** Pen-hŵ  **·** Y Redwig  **·** Trefesgob  **·** Trefonnen  **·** Tŷ-du
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Kensington**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Kensington yn Llundain FwyafEtholaeth Kensington yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–2015: Malcolm Rifkind (Ceidwadol)
* 2015–2017: Victoria Borwick (Ceidwadol)
* 2017–2019: Emma Dent Coad (Llafur)
* 2019–presennol: Felicity Buchan (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Saetslys palfog** (enw gwyddonol: *Riccardia palmata*; enw Saesneg: *palmate germanderwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Metzgeriales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Llun manwl
Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Saetslys palfog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Nofiwr rhyngwladol Cymreig yw **Medi Eira Harris** (ganwyd 15 Medi 2002). Ennill medal efydd gan cynrychioli Cymru yng Gemau'r Gymanwlad 2022 Ngemau'r Gymanwlad 2022 yn y ras 100 metr dull cefn merched.  

Cafodd Harris ei geni ym Mhorthmadog. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Abertawe, Enillodd ddwy fedal gan gynnwys y fedal aur yn y digwyddiad 100 metr cefn, ym Mhencampwriaethau Nofio Prydain 2022.  O ganlyniad, cynrychiolodd Brydain Fawr ym Mhencampwriaethau Dŵr y Byd 2022. 

Yn 2022 cafodd ei dewis ar gyfer Gemau'r Gymanwlad 2022 yn Birmingham lle bu'n cystadlu mewn dau ras; cefn 50 metr merched a 100 metr cefn.

Ym Mhencampwriaethau Dŵr Ewropeaidd 2022 yn Rhufain, enillodd fedal arian yn rownd derfynol ras gefn 100 metr merched ac un arall fel aelod o dîm Prydain yn ras gyfnewid dull rhydd 4 × 200 metr y Merched. Yn yr un pencampwriaethau, enillodd fedal aur fel aelod o dîm ras gyfnewid dull rhydd 4 × 100 medr Merched Prydain, ac efydd fel aelod o dîm cyfnewid cymysg 4 × 100 metr.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Official Commonwealth Games profile". Birmingham Organising Committee Commonwealth Games Ltd. Cyrchwyd 2 August 2022.
2. ↑  "Medi Harris" (yn Saesneg). Eurosport. Cyrchwyd 2 Awst 2022.
3. ↑  "Team Wales profile". Team Wales. Cyrchwyd 2 August 2022.[*dolen marw*]
4. ↑  "british Swimming profile" (yn Saesneg). British Swimming. Cyrchwyd 2 Awst 2022.
5. ↑  "Great Britain win first gold..." *Eurosport* (yn Saesneg). Cyrchwyd 22 Awst 2022.
Arena dan do yng Nghasnewydd yw **Felodrom Cenedlaethol Cymru** a leolir ym Mhentref Chwaraeon Rhyngwladol Casnewydd, Llyswyry. Mae adnoddau'r Felodrom yn cynnwys trac 250 metr dan do wedi ei wneud o binwydd Siberiaidd, ystafell digwyddiadau/stiwdio ddawns, ystafell bwysau rhad ac am ddim, ystafell ffitrwydd, ystafell profi cyffuriau ac arena chwaraeon amlbwrpas dan do.

Mae ganddi seddi ar gyfer 500 o wylwyr. Mae Felodrôm Casnewydd yn gartref i Bencadlys Beicio Cymru a Chlwb Beicio Velo Ieuenctid Casnewydd .

Mae trac awyr agored beicio speedway wedi ei leoli yn y Felodrom.

Defnyddiwyd y Felodrom gan y tîm beicio Prydeinig ar gyfer ei gwersylloedd paratoi cyn Gemau Olympaidd yr Haf 2008, 2012 a 2016.

Cyhoeddwyd ym mis Awst 2018 y byddai'r Felodrôm yn cael ei hail-enwi ar ôl enillydd Cymreig cyntaf y Tour de France, sef Geraint Thomas.

Dolenni allanol
---------------

* Felodrom Cenedlaethol Cymru Archifwyd 2018-09-01 yn y Peiriant Wayback.
* Clwb Beicio Velo Ieuenctid Casnewydd  Archifwyd 2018-04-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Newport velodrome". *Cycling Weekly*. 14 Awst 2014. Cyrchwyd 9 August 2015.
2. ↑
Damcaniaeth eglwysig sydd yn gwrthwynebu goruchafiaeth y Pab yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig yw **Ffebroniaeth** a flodeuai yn yr Almaen yn ystod ail hanner y 18g. Datblygwyd gan Johann Nikolaus von Hontheim (1701–90), Esgob Cynorthwyol Trier, yn ei waith *De Statu Ecclesiae et Legitima Potestate Romani Pontificis*, a gyhoeddwyd dan y ffugenw Justinus Febronius yn Frankfurt-am-Main ym 1763. Dadleuai dros gyfyngu'n llym ar awdurdod a grymoedd y Pab, gan ei wneud yn ddarostyngedig i gyngor cyffredinol o esgobion, a thros gryfhau'r wladwriaeth o'i chymharu â'r eglwys a chyfnerthu'r cyrff esgobol cenedlaethol. Mae syniadau Ffebroniaeth yn debyg i athrawiaethau eraill o lywodraeth eglwysig—megis Galicaniaeth, Erastiaeth, a Joseffiaeth—sydd yn groes i Wltramontaniaeth.

Condemniwyd *De Statu Ecclesiae...* gan Rufain, a fe'i rhoddwyd ar y rhestr o lyfrau gwaharddedig (*Index Librorum Prohibitorum*) gan y Cynulliad dros Athrawiaeth y Ffydd ym 1764. Er i'r ddamcaniaeth ddenu nifer o ymlynwyr, yn bennaf yn y rhannau hynny o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig a oedd yn digio wrth rym y Pab, ni chafodd gefnogaeth oddi ar y mwyafrif o esgobion Almaenig, a dirywiodd y mudiad Ffebronaidd erbyn diwedd y ganrif yn sgil effeithiau'r Chwyldro Ffrengig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, "Febronianism".
2. ↑  (Saesneg) Febronianism. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 25 Ionawr 2023.
Saif **Safle Rufeinig Caersŵs** gerllaw Caersŵs, Powys, a ger afon Hafren; cyfeiriad grid SO029921.

Disgrifiad
----------

Ceir dwy gaer Rufeinig yma. Adeilawyd y gaer gyntaf, Caersŵs I, ar dir uchel uwchben afon Hafren. Mae'n perthyn i'r cyfnod cynnar, cyn 69 OC, ac efallai yn perthyn i gyfnod yr ymladd rhwng y Rhufeiniaid a'r Ordoficiaid.

Saif yr ail gaer, Caersŵs II, ar dir gwastad ger glan ogleddol afon Carno. Adeiladwyd hon yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Vespasian, yn y 70au OC. Mae ganddi arwynebedd o 7.7 acer, sy'n awgrymu ei bod wedi ei bwriadu ar gyfer garsiwn o *cohors milaria* o fil o filwyr atodol. Cafwyd hyd i grochenwaith a darnau arian, yn enwedig ar safle'r baddondy, yn dyddio o deyrnasiad Antoninus Pius (138 - 161) hyd gyfnod Victorinus a Tetricus I (268 - 273). Ceir cofnod i gohort cynhtaf y Celtiberiaid ffurfio'r garsiwn yn ystod y 3g. Nid oes unrhyw arwydd o filwyr yma at ôl 280, ond ymddengys i'r gaer hon gael ei defnyddio'n barhaus am gyfnod hwy nag unthyw gaer arall yng Nghymru.

Safle "Caersŵs I"
Tu allan i'r gaer, ceir olion *vicus* sylweddol, yn cynnwys siopau ac efallai tafarn. Gerllaw, roedd fila Rufeinig, gyda'i baddondy ei hun.

Cadw
----

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: MG001.

Ceir ail gaer Rufeinig yn cyfeiriad grid SO029918, gyda'r rhif SAM unigryw: MG222.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.

Llyfryddiaeth
-------------

* Symons, S. *Fortresses and treasures of Roman Wales* (Breedon Books, 2009)

  


| Caerau Rhufeinig Cymru |  |
| --- | --- |
| Brithdir | Bryn-y-Gefeiliau | Brynbuga | Cae Gaer | Caer Ffordun | Caer Gai | Caerau | Caerdydd | Caersws | Gelli-gaer | Caer Gybi | Caerhun (Canovium) | Caerllion | Castell Caerdydd | Castell Collen | Y Gaer | Gelligaer | Llanfor | Llanio | Maridunum | Nidum | Pen Llystyn | Pen y Gaer | Pennal | Segontium | Tomen y Mur | Trawscoed | Varis |
Ffosil Hominin 3.2 to 3.5-miliwn o flynyddoedd oed yw ***Kenyanthropus platyops***; dyma'r amrediad amser a elwir yn Gyfres Plïosen. Canfyddwyd y ffosil hwn o benglog yn Llyn Turkana yng Nghenia, Affrica yn 1999 gan Justus Erus.

Cynigiodd Leakey (2001) fod y ffosil yn cynrychioli rhywogaeth a genws hollol newydd, ond mae eraill yn ei ddosbarthu fel rhywogaeth newydd o *Australopithecus*, ***Australopithecus platyops***, ond mae eraill yn ei ddosbarthu fel unigolyn oddi fewn i *Australopithecus afarensis*.

Cafwyd darganfyddiadau pellach yng Nghenia yn 2015, sydd o bosib y dystiolaeth hynaf o'r defnydd o offer llaw; eu barn nhw ydy mai'r *Kenyanthropus platyops* oedd y cyntaf i ddefnyddio offer llaw.

Geirdarddiad
------------

Daw'r enw *Kenyanthropus platyops* i'r rhywogaeth unigryw hwn am sawl rheswm: defnyddiwyd y gair "Kenyanthropus" (o'r gair 'Cenia') er mwyn cydnabod y wlad fel gwlad anrhaethol bwysig o ran y darganfyddiadau archaelolegol o wahanol hominins ac oherwydd fod y darganfyddiadau hyn wedi taflu golau newydd ar esblygiad dynol. Mae enw'r rhywogaeth, sef "platyops" yn tarddu o ddau air Groeg: *platus*, sef "fflat", ac *opsis*, sef "wyneb", sy'n cyfeirio at wyneb fflat y craniwm a ddarganfuwyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Kenyanthropus platyops; adalwyd Tachwedd 2015
2. ↑  BBC News, 21/05/2015: *Oldest stone tools pre-date earliest humans*; bbc.com; adalwyd Tachwedd 2015

Gweler hefyd
------------

* "Lucy", Australopithecus afarensis

Dolenni allanol
---------------

* Rhywogaethau ominid
* Phylogeneg Mikko Archifwyd 2008-01-10 yn y Peiriant Wayback.
Roedd **Selyf ap Cynan** neu **Selyf ap Cynan Garwyn** (m. tua 615), yn dywysog o'r hen Bowys. Roedd yn fab i'r brenin Cynan Garwyn, gwrthrych un o'r cerddi cynharaf yn yr iaith Gymraeg, sef 'Trawsganu Cynan Garwyn,' gwaith y bardd Taliesin. Ei daid oedd Brochfael Ysgithrog, brenin Powys ganol y 6g. Cyfeirir at Selyf weithiau fel 'Selyf Sarffgadau'. Daeth ei fab, Manwgan ap Selyf, yn frenin Powys.

Yr adeg honno yr oedd ffiniau Powys yn ymestyn i'r dwyrain, dros Glawdd Offa heddiw, ac yn cynnwys rhannau sylweddol o'r Gororau. Cafodd Selyf ei anfon gan ei dad (mae modd darllen rhai ffynonellau i olygu fod Cynan yn farw a'i fab yn teyrnasu) i geisio amddiffyn Powys rhag yr Eingl-Sacsoniaid. Ymunodd Selyf â'i ryfelwyr â llu y Brythoniaid a syrthiodd ym Mrwydr Caer (615 neu 616) (ceir y cofnod yn yr *Annales Cambriae*) pan ymladdodd yn erbyn Æthelfrith o Northumbria. Dyma'r cysylltiad cyntaf rhwng brenin o Loegr â Chymry. Mae'n bosibl fod Selyf yn arweinydd lluoedd y Brythoniaid yn y frwydr dyngedfennol honno, a dorrodd y cysylltiad rhwng teyrnasoedd Cymru a'r Hen Ogledd.

Cyfeirir at Arofan fel "bardd Selyf ap Cynan" yn Nhrioedd Ynys Prydain. Mewn triawd arall, mae'n un o 'Dri Aerfeddawg (arweinwyr rhyfel) Ynys Prydain', gyda Urien fab Cynfarch (Urien Rheged) ac Afaon fab Taliesin. Mewn amrywiad ar un o'r Trioedd a geir yn Llyfr Du Caerfyrddin, enwir march Selyf fel Du Hir Derwenydd, sy'n un o 'Dri Thom Edystr Ynys Prydain' (Tri Phynfarch...).

Ceir cyfeiriad ato yn y chwedl *Breuddwyd Rhonabwy* hefyd, fel un o farchogion Arthur.

Parhaodd bri Selyf hyd yr Oesoedd Canol. Cyfeiria'r bardd Cynddelw Brydydd Mawr at ryfelwyr Powys fel "cenawon Selyf."

Ffynhonnell
-----------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, arg. newydd, 1991)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Gwyddoniadur Cymreig; Gwasg Prifysgol Cymru; 2008; tud 90.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Yr actores a bociswr cic Thai Nong Tum, un o *kathoeys* enwocaf Gwlad Tai, mewn golygfa o'r ffilm *Beautiful Boxer*.
Term Thai ydyw **kathoey** neu **katoey** (Thai: กะเทย, IPA: [kaʔtʰɤːj]) sy'n cyfeirio fel rheol at berson trawsryw gwrywaidd-benywaidd — a weithiau hefyd am ddyn hoyw merchetaidd — yng Ngwlad Tai. Mae termau cyffelyb yn cynnwys *sao* (neu *phuying*) *praphet song* ("merch o'r ail fath"), neu *phet thi sam* ("trydydd rhyw"). Bathwyd y cyfieithiad rhydd "*ladyboy*" yn Saesneg ac mae'r gair hwnnw wedi ymledu erbyn heddiw i sawl iaith arall yn cynnwys ieithoedd eraill De-Ddwyrain Asia heblaw'r Pilipinas lle ceir y term llafar *billyboy* hefyd.

Mae gan y kathoey le unigryw yn niwylliant Gwlad Tai ac ni ellir eu cymharu i ddynion hoyw neu drawsrywiol yn y Gorllewin. Ar y cyfan, maent yn cael eu derbyn fel grŵp arbennig o fewn y gymdeithas.

Fel rheol, mae'r kathoey yn dilyn galwedigaethau benywaidd traddodiadol, fel gweithwyr siop, mewn caffis a bwytai, salons pamprio (*beauty salons*) neu siopau gwallt. Mae nifer yn gweithio fel perfformwyr hefyd, e.e. fel dawnswyr mewn sioeau cabaret. Mae rhai eraill yn gweithio fel gweithwyr rhyw: yn y diwylliant Thai nid yw dyn sy'n cael rhyw gyda kathoey yn cael ei ystyried yn hoyw.

Mae'r kathoeys yn rhan amlwg o'r diwylliant Thai ac yn cael eu derbyn fel rhan ohono. Mae sawl actor(es) ffilm, model a chanwr Thai yn kathoey, ac mae newyddiaduron Thai yn aml yn printio lluniau o enillwyr sioeau harddwch merched a kathoey ochr yn ochr a'i gilydd. Mae'r sioeau harddwch hyn yn boblogaidd iawn ac yn cael eu cynnal mewn trefi a phentrefi bychain yn ogystal ag yn y dinasoedd mawr.

Dolenni allanol
---------------

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Kathoey***

* (Saesneg) Erthgylau am kathoeys yn y wasg Thai Archifwyd 2009-04-15 yn y Peiriant Wayback.
Cyflwynydd teledu yw **Meinir Jones** (ganwyd 26 Rhagfyr 1985) sydd ar hyn o bryd yn cyflwyno rhaglen *Ffermio* ar S4C.

Magwyd Meinir ar fferm yng Nghapel Isaac ger Llandeilo, a *Ffermio* yw'r rhaglen gyntaf iddi ei chyflwyno, ar ôl pedair blynedd yn gweithio fel cyfarwyddwr ac ymchwilydd ar y gyfres.

Cafodd ei haddysg yn Ysgol yr Eglwys yng Nghymru Llanfynydd, ger Llandeilo, ac yna'n Ysgol Gyfun Tre-Gib, Ffairfach. Graddiodd mewn Cymraeg ac Astudiaethau Ffilm a Theledu o Brifysgol Aberystwyth yn 2007, gan dderbyn swydd fel ymchwilydd ar *Ffermio*.

Yn ogystal â gweithio ar *Ffermio*, mae’n gweithio ar fferm ddefaid a gwartheg ei rhieni a'i brawd.

Mae gan Meinir ddiadell ei hun o ddefaid Balwen Cymreig ac yn eu harddangos mewn sioeau. Mae Meinir hefyd yn aelod brwd o Glwb Ffermwyr Ifanc Llanfynydd.

Yn 2014, derbyniodd Wobr Goffa Bob Davies gan Undeb Amaethwyr Cymru am ei gwaith yn codi proffil cyhoeddus ffermio yng Nghymru drwy ei gwaith yn y cyfryngau. Cyflwynwyd y wobr idd, sef ffon fugail wedi ei cherfio yn arbennig gan wneuthurwr ffyn o Aberystwyth, Hywel Evans, gan Lywydd Undeb Amaethwyr Cymru, Emyr Jones.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Cue Meinir, a farmer’s daughter for Ffermio*   (en) , WalesOnline, 18 Ionawr 2011.
2. ↑  *Cyflwynwraig S4C yn derbyn Gwobr Goffa Bob Davies*  , Golwg360, 25 Gorffennaf 2014.  Cyrchwyd ar 22 Chwefror 2016.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys tryloyw** (enw gwyddonol: *Solenostoma hyalinum*; enw Saesneg: *transparent flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys tryloyw** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Selsig Morgannwg
Selsig llysieuol traddodiadol Cymreig ydy **selsig Morgannwg**. Ei prif gynhwysion ydy caws (Caws Caerffili fel arfer), cennin a briwsion bara.

Caiff selsig Morgannwg eu crybwyll gan George Borrow yn ei waith Wild Wales, a ysgrifennwyd yn ystod yr 1850au a cyhoeddwyd ym 1862. Cynhyrchwyd yn wreiddiol gan ddenfyddio caws Morgannwg a gynhyrchwyd yn defnyddio llefrith gwartheg Gent. Nid yw'r gwartheg yn bodoli bellach ond mae caws Caerffili yn tarddu o hen rysait caws Morgannwg ac mae felly gyda blas ac ansawdd tebyg.

Cynhwysion
----------

* 225g Briwsion bara ffres
* 125g Caws wedi gratio
* 3 Ŵy canolig
* 175g Cennin wedi'i falu'n fân a'i ffrio mewn ychydig o fenyn am 2 funud
* 1 Llond llwy fwrdd o bersli ffres wedi'i dorri
* Ychydig o lefrith
* Halen a phupur gwyn
* ½ Llwy de o fwstard sych
* I orffen:
* 100g Briwsion bara ffres
* 1 Ŵy canolig
* 4 Llwy fwrdd o lefrith

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Glamorgan Sausage Recipe. Welsh Holiday Cottages.
2. ↑   Glamorgan sausage. Gourmet Britain.
3. ↑  "Selsig Morgannwg". *Croeso Cymru*. Cyrchwyd 2023-03-02.
Cantores a cherddor yw **Meinir Lloyd** a adnabyddir hefyd fel **Meinir Hughes Griffiths**.

Bywgraffiad
-----------

Fe'i magwyd ym mhentref Cyffylliog ger Rhuthun. Roedd yn ddisgybl yn Ysgol Brynhyfryd lle datblygodd fel telynores a chantores. Cafodd ei dylanwadu gan hyfforddwyr lleol, yn enwedig Dr Aled Lloyd Davies. Yn y 1960au daeth yn wyneb cyfarwydd ar raglenni cerddoriaeth y cyfnod fel *Disc a Dawn* a chyhoeddodd nifer o recordiau. Roedd ganddi ei chyfres ei hun hefyd o'r enw *Mynd â'r Gân*.

Ymgartrefodd yng Nghaerfyrddin yn 1972, ac ers hynny mae wedi hyfforddi cannoedd o blant a phobl ifanc yr ardal. Bu'n hyfforddi'n wirfoddol bartïon myfyrwyr Coleg y Drindod. Sefydlodd barti bechgyn Bois y Dderwen, ac yn ddiweddarach gôr merched Telynau Tywi, gan ei arwain am bymtheng mlynedd. Bu’n organydd yng Nghapel y Priordy, Caerfyrddin, am dros 45 mlynedd.

Roedd yn Llywydd Cymdeithas Cerdd Dant Cymru yn 2017 ac yn Llywydd Merched y Wawr Caerfyrddin ym mlwyddyn aur y gangen.

Daeth yn ôl i sylw'r cyhoedd yn 2017 pan ddaeth ei chân "Watshia Di Dy Hun" yn ffefryn ar raglen radio Tudur Owen. Yn 2018, enillodd Fedal Goffa Syr T.H. Parry-Williams am ei chyfraniad a'i gwaith gyda phobl ifanc.

Bywyd personol
--------------

Mae'n briod a Peter Hughes Griffiths ac mae ganddynt ddau o blant, Meleri Llwyd a Llyr Huws Gruffydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Cwrdd â'r wraig tu ôl i'r 'hit' annisgwyl, Watshia Di Dy Hun*  , Golwg360, 20 Tachwedd 2017.  Cyrchwyd ar 7 Awst 2018.
2. ↑   Meinir Lloyd yn ennill Medal Goffa Syr TH Parry-Williams. Eisteddfod Genedlaethol Cymru (21 Ebrill 2018). Adalwyd ar 7 Awst 2018.
3. ↑  *Medal T H Parry-Williams i un o sêr pop y 1960au*  , Golwg360, 21 Ebrill 2018.  Cyrchwyd ar 7 Awst 2018.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys y gors** (enw gwyddonol: *Jamesoniella undulifolia*; enw Saesneg: *marsh flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru. Mae hefyd i'w gael yn Awstria, Tsieina, y Weriniaeth Tsiec, Denmarc, y Ffindir, Ffrainc, yr Almaen, yr Ynys Las, Gogledd Corea, Norwy, Gwlad Pwyl, Rwsia, Sweden, y Swistir, a gwledydd eraill ynys Prydain.

Corsydd yw ei gynefin naturiol. Mae'n cael ei fygwth gan gynefin yn cael ei ddileu gan ddyn.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys y gors** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Ffilm ddrama am drosedd gan y cyfarwyddwr René Cardona Jr. yw ***La Cómplice*** a gyhoeddwyd yn 1966. Fe'i cynhyrchwyd ym Mecsico a'r Ariannin. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Carlos Carella, Juan Carlos Barbieri, Julio Di Palma, Libertad Leblanc, Alfredo Almanza, Domingo Márquez, Raúl del Valle, Zulma Grey a Juan Queglas. Mae'r ffilm *La Cómplice* yn 73 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1966. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Good, the Bad and the Ugly* sef ffilm gomedi gowboi gan Sergio Leone. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm René Cardona Jr ar 11 Mai 1939 yn Ninas Mecsico a bu farw yn yr un ardal ar 24 Ebrill 1995.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd René Cardona Jr. nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Llyfrgell Ganolog Lerpwl** yn un o’r llyfrgelloedd mwyaf yn Lloegr. Mae’n sefyll ar Heol William Brown ynghanol Ardal Treftadaeth UNESCO Lerpwl. Ailwampiwyd y llyfrgell yn llwyr yn 2013. Mae Swyddfa Archifau’r ddinas yn y llyfrgell. Mae Wi-fi, cyfrifiaduron ac Xbox 360 ar gael.

Hanes
-----

Ystafell ddarllen Picton
Lleolir y llyfrgell mewn sawl adeilad ar Heol William Brown. Yr un cyntaf oedd Llyfrgell ac Amgueddfa William Brown, cynlluniwyd gan John Weightman, a chwblhawyd ym 1860, a rhanwyd gyda amgueddfa’r ddinas, adnabyddir erbyn hyn fel Amgueddfa’s Byd Lerpwl. Estynnwyd y llyfrgell ym 1879 a 1906 gan ychwanegu Ystafell ddarllen Picton a Llyfrgell Hornby. Mae’r adeiladau i gyd yn rhestredig (Gradd II) ac adeiladwyd mewn dull clasurol, yn cydymffurfio gyda adeiladau eraill yr heol.

Roedd 750,000 o ymwelwyr i’r amgueddfa yn 2017. Yn 2018, ynillodd y llyfrgell gwobr am Lyfrgell y Flwyddyn.

Ailadeiladu
-----------

Ym Mai 2008, cyhoeddwyd bod rhai o’r adeiladau’n cael eu dymchel ac adeilader rhai newydd addas i wasanaethau technegol. Addaser adeiladau hanesyddol eraill. Pensaeriau i’r prosiect oedd Austin-Smith:Lord. Dangoswyd eu cynllun i’r cyhoedd ym mis Hydref 2009. Caewyd prif adeilad y llyfrgell ar 23 Gorffennaf 2010, ac oedd gwasanaeth dros dro drws nesaf ar ail lawr Amgueddfa’r Byd Lerpwl Mae gan yr adeilad newydd Atriwm, a chyfres o loriau agored. Ar ben yr atriwm mae cromen wydr, ac mae teras ar y to gyda golygfeydd dros ganol y ddinas. Ail-agorwyd y llyfrgell ar 17 Mai 2013. Mae llwybr ithfaen 72 troedfedd o hyd yn arwain at fynedfa’r llyfrgell, yn cynnwys enwau llyfrau llenyddol enwog.

Grŵp Llyfrgell
--------------

Mae’r llyfrgell yn aelod o "Libraries Together", Partneriaeth Dysgu Lerpwl, sy’n rhoi hawliau darllen dros y llyfrgelloedd i gyd i aelodau o bob un ohonynt.

Oriel
-----

* 
* 
*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Liverpool's Central Library reopens after £50m facelift". *BBC News* (yn Saesneg). 17 Mai 2013. Cyrchwyd 22 Tachwedd 2015.
2. ↑  Gwefan visitliverpool.com
3. ↑   Evening Mail, 19 Hydref 1860; ‘The Brown Testimonial’; gwelwyd 3 Mawrth 2017
4. ↑  Gwefan y Liverpool Express, dyddiad 18 Gorffennaf 2018
5. ↑  Gwefan y Liverpool Echo|accessdate=22 November 2015
6. ↑  Gwefan y Liverpool Echo
7. ↑  "Gwefan Cyngor Lerpwl, adran Llyfrgelloedd ac archifau". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-09-07. Cyrchwyd 2021-08-02.
8. ↑  Gwefan BBC
9. ↑  Gwefan liverpoollibrariestogether.wordpress.com
Mae **salwch bore**, a elwir hefyd yn **cyfogi a chwydu cyfnod beichiogrwydd** (**NVP**), yn symptom sy'n deillio o feichiogrwydd. Er gwaetha'r enw, gall y symptomau fwrw unigolion yn ystod unrhyw adeg o'r dydd. Yn y rhan fwyaf o achosion gwêl y sgil-effeithiau'n datblygu rhwng y bedwaredd wythnos a'r unfed wythnos ar bymtheg. Mae oddeutu 10% o fenywod yn parhau i ddioddef y cyflwr wedi'r cyfnod ugain wythnos. Cyfeirir at ffurf ddifrifol y cyflwr fel *hyperemesis gravidarum*, sy'n achosi i rywun golli pwysau.

Nid yw'r hyn sy'n achosi salwch bore'n hysbys, ond ceir cysylltiad posib rhwng y cyflwr â newidiadau yn lefelau'r hormonau gonadotroffin cronig ddynol. Dadleua rhai ei fod yn ddefnyddiol o safbwynt esblygiadol. Ni ddylid cynnig diagnosis heb ystyriaeth lawn o gyflyrau eraill. Fel arfer, nid yw dioddefwr salwch bore yn profi poen yn yr abdomen, twymyn neu gur pen.

Gellir lleihau'r risg o ddatblygu cyflwr salwch bore drwy gymryd fitaminau cynenedigol. Efallai na fydd angen triniaeth benodol ar ddioddefwyr yn gyffredinol, ac eithrio'r dull o symleiddio diet. Os bydd triniaeth yn angenrheidiol, fel arfer argymhellir cyfuniad o docsylamin a phyridocsin. Mae tystiolaeth gyfyngedig wedi arddangos defnyddioldeb sinsir wrth drin y cyflwr. Gellir defnyddio methylprednisolone er mwyn gwella achosion difrifol. Rhaid gosod tiwbiau bwydo o amgylch rhai dioddefwyr sy'n dangos tueddiad i golli pwysau.

Mae salwch bore yn effeithio ar oddeutu 70-80% o fenywod beichiog mewn rhyw fodd neu'i gilydd  ac mae tua 60% yn dioddef symptomau chwydu. Effeithia hyperemesis gravidarum ar oddeutu 1.6% o fenywod. Yn gyffredinol, nid yw achosion cymedrol na difrifol yn effeithio ar y babi. Mae rhai yn dewis cael erthyliad oherwydd difrifoldeb eu symptomau mewn achosion eithriadol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Practice Bulletin No. 153: Nausea and Vomiting of Pregnancy.". *Obstetrics and gynecology* **126** (3): e12–24. September 2015. doi:10.1097/AOG.0000000000001048. PMID 26287788.
2. ↑  "Pregnancy". *Office on Women's Health*. September 27, 2010. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 10 December 2015. Cyrchwyd 5 December 2015. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
3. ↑  Festin, M (3 June 2009). "Nausea and vomiting in early pregnancy.". *BMJ clinical evidence* **2009**. PMC 2907767. PMID 21726485. .
4. ↑  Koren, G (December 2014). "Treating morning sickness in the United States--changes in prescribing are needed.". *American Journal of Obstetrics and Gynecology* **211** (6): 602–6. doi:10.1016/j.ajog.2014.08.017. PMID 25151184. .
5. ↑  Matthews, A; Haas, DM; O'Mathúna, DP; Dowswell, T (8 September 2015). "Interventions for nausea and vomiting in early pregnancy.". *The Cochrane Database of Systematic Reviews* (9): CD007575. doi:10.1002/14651858.CD007575.pub4. PMID 26348534.
6. ↑  Einarson, Thomas R.; Piwko, Charles; Koren, Gideon (2013-01-01). "Prevalence of nausea and vomiting of pregnancy in the USA: a meta analysis". *Journal of Population Therapeutics and Clinical Pharmacology = Journal De La Therapeutique Des Populations et De La Pharamcologie Clinique* **20** (2): e163–170. ISSN 1710-6222. PMID 23863545.
Mae **Moel y Gydros** yn gopa mynydd a geir yn Arenigtua thair cilometr i'r de-orllewin o Gerrigydrudion, Sir Conwy.; cyfeiriad grid SH914453. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 376 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 521 metr (1709 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **llwydfelyn Berger**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **llwydfelynion Berger**; yr enw Saesneg yw *Berger's Clouded Yellow*, a'r enw gwyddonol yw *Colias alfacariensis*.

* Colias alfacariensis ♀ *Colias alfacariensis* ♀
* Colias alfacariensis  ♀ △ *Colias alfacariensis* ♀ △

Hoff fwy y siani flewog, sy'n wyrdd ei lliw, ydy *Hippocrepis comosa* a *Coronilla varia*.

Mae'r math yma o löyn byw yn ymwelydd prin â gwledydd Prydain.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r llwydfelyn Berger yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Moel y Faen (Mynydd Llantysilio)** yn gopa mynydd a geir ger Llangollen, rhwng Llandudno a Wrecsam; cyfeiriad grid SJ185475. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 488 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 548 metr (1798 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Mynydd Llantysilio o'r awyr, wedi tân 2018.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2008-09-25 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Yn ystod y Ffanerosöig gwelwyd cynnydd o ran bioamrywiaeth y bywyd ar y Ddaear, cynnydd ar ffurf hyperbola, yn hytrach nag mewn llinell. Yn rhyfeddol, mae'r cynnydd yn niferoedd pobl (poblogaeth) y byd yn dilyn yr un patrwm.
Eon, daearegol yw **Ffanerosöig**, sef yr eon presennol, a'r un ble gwelwyd amrywiaeth eang o blanhigion ac anifeiliaid yn esblygu. Mae'r rhaniad amser hwn yn cwmpasu 541.0 ± 1.0 miliwn o flynyddoedd ac yn cychwyn yr un pryd a phan welwyd cregin mân yn cael eu ffurfio. Daw'r enw o'r Hen Roeg φανερός (fanerós) a ζωή (zo̱í̱), sef *bywyd gweladwy* gan y credwyd ar un adeg i fywyd ar y Ddaear gychwyn yn y cyfnod Cambriaidd, yn yr eon hwn. Gelwir yr amser cyn y Ffanerosöig yn uwcheon Cyn-Gambriaidd, ac a is-renir yn eonau Hadean, Archaean a Proterosöig. Yn yr eon hwn hefyd y gwelwyd planhigion am y tro cyntaf ar wyneb y Ddaear.

Israniadau
----------

Rhennir y Ffanerosöig yn dri gorgyfnod: y Paleosöig, y Mesosöig, a'r Cenosöig, ac mae'n cynnwys 12 cyfnod: y Cambriaidd, yr Ordoficaidd, y Silwraidd, y Defonaidd, y Carbonifferaidd, y Permaidd, y Triasig, y Jwrasig, y Cretasaidd, y Paleogen, y Neogen, a'r Cwaternaidd. Prif nodweddion:

* Y Paleosöig - datblygiad pysgod, amffibiaid ac ymlusgiaid
* Y Mesosöig - yr ymlusgiaid yn rheoli; esblygiad mamaliaid, adar a'r dinosor.
* Y Cenosöig - mamaliaid yn rheoli, ac yn fwy diweddar: bodau dynol.

| Cyn-Gambriaidd |   |
| --- | --- |
| Hadeaidd | Archeaidd | Proterosöig | Ffanerosöig |

Gweler hefyd
------------

* Llinell amser daearegol
Mae **Moel y Fronllwyd** yn gopa mynydd a geir ger Llanfyllin, rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SJ121176. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 255 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 393 metr (1289 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Moel y Llyn** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN712916. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 416metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 521 metr (1709 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **ffanffer** yn ddarn byr o gerddoriaeth a chwaraeir gan drumpedi ac offerynnau pres eraill, ynghyd ag offerynnau taro yn aml, fel arfer ar gyfer dibenion seremonïol (fel arfer ar gyfer teulu brenhinol neu bobl bwysig). Mae'r term yn cael ei ddefnyddio hefyd yn symbolaidd, er enghraifft ar achlysuron pan mae llawer o gyhoeddusrwydd, hyd yn oed pan nad oes cerddoriaeth yn cymryd rhan.

Cychwynnodd ffanferau yn yr Oesoedd Canol; er fod darluniau poblogaidd Rhufain hynafol yn aml yn cynnwys fanfares, y dystiolaeth yn digwydd. Yn Ffrainc yn ystod y 18g, roedd y ffanffer yn symud gyda ynni gan ailadrodd nodiadau, a fanfares y dyddiad disgrifiad modern o'r 19g, pan oeddent yn cyfansoddi ar gyfer coronations Prydain (fel Hubert Parry oeddwn yn falch i Edward VII) ac eraill sy'n bwysig achlysur.

Mae rhai cyfansoddwyr wedi defnyddio'r arddull fel thema:

* Ffanffer ar gyfer y Dyn Cyffredin, Aaron Copland
* Ffanffer ar gyfer Theatr Newydd, Igor Stravinsky
* Ffanffer ar gyfer St Edmundsbury, Benjamin Britten
* 20th Century Fox ffanffer, Alfred Newman 1954
* Dream Icarus ffanffer, o'r Concerto ar gyfer Ystafell trydanol Gitar a Cherddorfa, Yngwie Malmsteen
* Ffanffer buddugoliaeth, o'r gyfres Fantasy Terfynol
* Ffanffer ar gyfer Cerddorfa, Nigel Keay 1
* Ffanffer mawreddog, Charles Williams

Fanfares heddiw
---------------

Mae ffanfferau yn boblogaidd fel cerddoriaeth thema ar gyfer y teledu a rhaglenni newyddion radio. Yn ogystal, maent yn cael eu defnyddio'n aml fel Gororau fuddugoliaeth yn gemau fideo, yn enwedig Rôl Chwarae Gemau.

Fanfares hefyd yn clywed yn aml mewn rhesi milwrol. Mae ffanffer yn hysbys yn fwy cyffredin yn y darn o gerddoriaeth a ddefnyddir i gyhoeddi dyfodiad y frenhines. Maent yn cael eu defnyddio yn aml iawn ar gyfer achlysuron brenhinol.

Dolenni allanol
---------------

* *Clasuron i Blant*: Beth yw ffanffer? Archifwyd 2007-10-31 yn y Peiriant Wayback. (rhaglen sain)
* Tonau ffanffer yng ngherddoriaeth draddodiadol Limoux'. Ffeiliau Scores a MIDI
| Llenyddiaeth Saesneg Canol |
| --- |
| Darluniad o Chaucer yn llawysgrif Ellesmere |
| Barddoniaeth gynnar
* *Ormulum*
* *Cursor Mundi*

 |
| Y rhamant
* *King Horn*
* *Floris and Blancheflour*
* *Of Arthour and of Merlin*
* *Ywain and Gawain*
* *The Siege of Troy*
* *King Alisaunder*

 |
| Yr adfywiad cyflythrennol
* William Langland (*Piers Plowman*)

 |
| Oes Chaucer
* Geoffrey Chaucer (*The Canterbury Tales*)
* John Gower

 |
| * ← Hen Saesneg
* Llên Lloegr
* 16g →
 |
| * v
* t
* e
 |

Rhamant fydryddol Saesneg Canol yw ***King Alisaunder*** sy'n dyddio o ddechrau'r 14g ac yn debyg yn tarddu o Lundain. Mae ganddi 8,034 o linellau mewn cwpledi byrion. Mae'n seiliedig ar waith Eingl-Normaneg o ddiwedd y 12g o'r enw *Roman de toute chevalerie*. Enghraifft o chwedloniaeth Alecsandraidd yr Oesoedd Canol ydyw, sy'n adrodd hanes Alecsander Fawr. Yn ôl y chwedl hon, mab y Brenin Nectanebus o'r Aifft oedd Alecsander, wedi i'r brenin hwnnw swyno Olympias, gwraig Philip II, brenin Macedon, trwy hud i gael cyfathrach rywiol. Mae'r gerdd yn dilyn hynt ei enedigaeth, ei fagwraeth, ei olyniaeth i orsedd Macedon, concwest Carthago a dinasoedd eraill, a'i ryfeloedd yn erbyn Darius Fawr. Mae diwedd y gerdd yn ymwneud â'i anturiaethau yn Asia, ac yn cynnwys hanesion ei orchfygiadau, disgrifiadau o ddaearyddiaeth a rhyfeddodau'r dwyrain, stori ei garwriaeth â Candace, a'i dranc o ganlyniad i wenwyn. Ysgrifennir ei phenillion bywiog ar fesur hyblyg. Mae sylwadau yn awgrymu iddi gael ei chyfansoddi er mwyn ei thraddodi ar lafar, ac mae ei strwythur yn ddryslyd i raddau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1995), t. 540.