Roedd **Ffordd y Baltig** neu'r **Gadwyn Baltig** (hefyd **Cadwyn Rhyddid**; Estoneg: *Balti kett*; Latfieg: *Baltijas ceļš*; Lithwaneg: *Baltijos kelias*; Rwseg: Балтийский путь *Baltiysky put*) yn brotest wleidyddol heddychlon a ddigwyddodd ar 23 Awst 1989. Ymunodd oddeutu dwy filiwn o bobl â'u dwylo i ffurfio cadwyn ddynol a rhychwantai 675 km ar draws y tair gwlad Baltig - Estonia, Latfia a Lithwania, a oedd ar y pryd ymhlith gweriniaethau cyfansoddol yr Undeb Sofietaidd.

Deilliodd y protest mewn protestiadau "Diwrnod Rhuban Du" a gynhaliwyd yn ninasoedd y gorllewin yn yr 1980au. Roedd yn nodi hanner canmlwyddiant Cytundeb Molotov-Ribbentrop rhwng yr Undeb Sofietaidd a'r Almaen Natsïaidd. Rhannodd y cytundeb a'i brotocolau cyfrinachol Ddwyrain Ewrop yn gylchoedd dylanwad ac arweiniodd at feddiannu'r gwledydd Baltig ym 1940. Trefnwyd y digwyddiad gan fudiadau o blaid annibyniaeth: Rahvarinne o Estonia, ffrynt Tautas yn Latfia, a Sąjūdis o Lithwania. Dyluniwyd y brotest i dynnu sylw byd-eang trwy ddangos awydd poblogaidd am annibyniaeth a dangos undod ymhlith y tair gwlad. Fe’i disgrifiwyd fel ymgyrch gyhoeddusrwydd effeithiol, ac yn olygfa gyfareddol a syfrdanol yn emosiynol. Roedd y digwyddiad yn gyfle i'r gweithredwyr Baltig roi cyhoeddusrwydd i'r deyrnasiad Sofietaidd a gosod cwestiwn annibyniaeth Baltig nid yn unig fel mater gwleidyddol, ond hefyd fel mater moesol. Ymatebodd yr awdurdodau Sofietaidd i'r digwyddiad gyda rhethreg ddwys, ond methwyd â chymryd unrhyw gamau adeiladol a allai bontio'r bwlch a oedd yn gwaethygu rhwng y gweriniaethau Baltig a gweddill yr Undeb Sofietaidd. Ar ôl saith mis o'r brotest, Lithwania oedd y weriniaeth Sofietaidd gyntaf i ddatgan annibyniaeth.

Ar ôl Chwyldroadau 1989, mae 23 Awst wedi dod yn ddiwrnod coffa swyddogol yng ngwledydd y Baltig, yn yr Undeb Ewropeaidd ac mewn gwledydd eraill, a elwir yn Ddiwrnod y Rhuban Du neu fel Diwrnod Coffa Ewropeaidd i Ddioddefwyr Staliniaeth a Natsïaeth.

Cefndir
-------

### Safbwynt Baltig

 Poster yn gwadu Cytundeb Molotov-Ribbentrop
Gwadodd yr Undeb Sofietaidd fodolaeth y protocolau cyfrinachol i Gytundeb Molotov-Ribbentrop, er iddynt gael eu cyhoeddi’n eang gan ysgolheigion y gorllewin ar ôl dod i'r amlwg yn ystod Treialon Nuremberg. Roedd propaganda Sofietaidd hefyd yn honni nad oedd unrhyw orfodaeth a bod y tair gwlad wedi ymuno â'r Undeb o'u gwirfodd - mynegodd Seneddau'r Bobl ewyllys pobl pan ddeisebon nhw'r Goruchaf Sofietaidd yr Undeb Sofietaidd i gael eu derbyn i'r Undeb. Honnodd gwledydd y Baltig eu bod wedi'u hymgorffori'n rymus ac yn anghyfreithlon yn yr Undeb Sofietaidd. Barn boblogaidd oedd bod y protocolau cyfrinachol yn profi bod y feddiannaeth yn anghyfreithlon. Roedd gan ddehongliad o'r fath o'r Cytundeb oblygiadau mawr ym mholisi cyhoeddus y Baltig. Pe gallai diplomyddion Baltig gysylltu’r Cytundeb a’r feddiannaeth, gallent honni nad oedd gan y rheol Sofietaidd yn y gweriniaethau unrhyw sail gyfreithiol ac felly roedd yr holl ddeddfau Sofietaidd yn ddi-rym er 1940. Byddai hynny'n dod â’r ddadl dros ddiwygio sofraniaeth Baltig neu sefydlu ymreolaeth o fewn yr Undeb Sofietaidd yn awtomatig - doedd y taleithiau erioed yn gyfreithlon yn perthyn i’r undeb yn y lle cyntaf. Byddai hyn yn agor y posibilrwydd o adfer parhad cyfreithiol y taleithiau annibynnol a oedd yn bodoli yn y cyfnod rhwng y ddau ryfel. Byddai honni nad oedd gan unrhyw ddeddf Sofietaidd bŵer cyfreithiol yn y Baltig hefyd yn canslo'r angen i ddilyn Cyfansoddiad yr Undeb Sofietaidd a gweithdrefnau gwahanu ffurfiol eraill.

Gan ragweld hanner canmlwyddiant Cytundeb Molotov-Ribbentrop, roedd tensiynau'n codi rhwng y Baltig a Moscow. Cychwynnodd Romualdas Ozolas o Lithwania gasgliad o 2 filiwn o lofnodion yn mynnu bod y Fyddin Goch yn cael ei thynnu o Lithwania. Roedd Plaid Gomiwnyddol Lithwania yn trafod y posibilrwydd o wahanu oddi wrth Blaid Gomiwnyddol yr Undeb Sofietaidd. Ar 8 Awst 1989, ceisiodd Estoniaid ddiwygio deddfau etholiadol i gyfyngu ar hawliau pleidleisio mewnfudwyr newydd (gweithwyr Rwsiaidd yn bennaf). Fe wnaeth hyn ysgogi streiciau torfol a phrotestiadau gweithwyr Rwseg. Enillodd Moscow gyfle i gyflwyno'r digwyddiadau fel "gwrthdaro rhyng-ethnig"  - gallai wedyn osod ei hun fel "heddychwr" yn adfer trefn mewn gweriniaeth gythryblus. Sbardunodd y tensiynau cynyddol wrth ragweld y brotest obeithion y byddai Moscow yn ymateb trwy gyhoeddi diwygiadau adeiladol i fynd i’r afael â gofynion pobl y Baltig. Ar yr un pryd tyfodd ofnau o wrthdaro treisgar. Cynigiodd Erich Honecker o Ddwyrain yr Almaen a Nicolae Ceauşescu o Rwmania gymorth milwrol i'r Undeb Sofietaidd rhag ofn iddo benderfynu defnyddio grym a chwalu'r gwrthdystiad.

### Ymateb Sofietaidd

 Protest Ffordd Baltig yn Šiauliai. Mae'r eirch wedi'u haddurno â baneri cenedlaethol Estonia, Latfia a Lithwania ac wedi'u gosod o dan faneri Sofietaidd a Natsïaidd.
Ar 15 Awst 1989, cyhoeddodd papur newydd dyddiol swyddogol *Pravda*, mewn ymateb i streiciau gweithwyr yn Estonia, feirniadaeth lem o "hysteria" wedi'i yrru gan "elfennau eithafol" a ddilynnai "safbwynt cenedlaetholgar cul" hunanol yn erbyn lles yr Undeb Sofietaidd gyfan. Ar 17 Awst, cyhoeddodd Pwyllgor Canolog Plaid Gomiwnyddol yr Undeb Sofietaidd brosiect o bolisi newydd ynghylch gweriniaethau undeb yn *Pravda*. Fodd bynnag, ychydig o syniadau newydd a gynigiodd y prosiect hwn: cadwodd arweinyddiaeth Moscow nid yn unig ym maes polisi ac amddiffyn tramor, ond hefyd ym maes economi, gwyddoniaeth a diwylliant. Ychydig o gonsesiynau gofalus a wnaeth y prosiect: cynigiodd yr hawl i’r gweriniaethau herio deddfau cenedlaethol mewn llys (ar y pryd roedd pob un o’r tair gwlad wedi diwygio eu cyfansoddiadau gan roi’r hawl i’w Goruchaf Sofietiaid roi feto ar ddeddfau cenedlaethol) a’r hawl i hyrwyddo eu hieithoedd cenedlaethol i lefel iaith swyddogol y wladwriaeth (ar yr un pryd pwysleisiodd y prosiect rôl arweiniol yr iaith Rwsieg). Roedd y prosiect hefyd yn cynnwys y gyfraith yn gwahardd "sefydliadau cenedlaetholgar a chauvinaidd," y gellid eu defnyddio i erlid grwpiau o blaid annibyniaeth yn y tair gwlad, a chynnig i ddisodli'r Cytundeb ar Greu Undeb Sofietaidd 1922 â chytundeb uno newydd, a fyddai’n rhan o’r cyfansoddiad Sofietaidd. 

Ar 18 Awst, cyhoeddodd *Pravda* gyfweliad helaeth ag Alexander Nikolaevich Yakovlev, cadeirydd comisiwn 26 aelod a sefydlwyd gan Gyngres Dirprwyon y Bobl i ymchwilio i Gytundeb Molotov-Ribbentrop a'i brotocolau cyfrinachol. Yn ystod y cyfweliad, cyfaddefodd Yakovlev fod y protocolau cyfrinachol yn ddilys. Condemniodd y protocolau, ond honnodd na chawsant unrhyw effaith ar gorfforiad y taleithiau Baltig. Felly gwrth-drodd Moscow ei hen honiad nad oedd y protocolau cyfrinachol yn bodoli neu eu bod yn ffugiadau, ond nid oeddent yn cyfaddef bod digwyddiadau 1940 yn gyfystyr â meddiannaeth. Roedd yn amlwg nad oedd yn ddigon i fodloni'r Baltig ac ar 22 Awst, cyhoeddodd comisiwn Goruchaf Sofietaidd SSR Lithwania fod yr alwedigaeth ym 1940 yn ganlyniad uniongyrchol i Gytundeb Molotov-Ribbentrop ac felly'n anghyfreithlon. Dyma'r tro cyntaf i gorff swyddogol Sofietaidd herio dilysrwydd rheolaeth Sofietaidd.

Protest
-------

### Paratoi

Yng ngoleuni *glasnost* a *perestroika*, roedd protestiadau stryd wedi bod yn cynyddu o ran poblogrwydd a chefnogaeth. Ar 23 Awst 1986, cynhaliwyd gwrthdystiadau Diwrnod Rhuban Du mewn 21 o ddinasoedd y gorllewin gan gynnwys Efrog Newydd, Ottawa, Llundain, Stockholm, Seattle, Los Angeles, Perth, a Washington, DC i ddwyn sylw ledled y byd i droseddau hawliau dynol gan yr Undeb Sofietaidd. Ym 1987, cynhaliwyd protestiadau Diwrnod y Rhuban Du mewn 36 o ddinasoedd gan gynnwys Vilnius, Lithwania. Cynhaliwyd protestiadau yn erbyn Cytundeb Ribbentrop Molotov hefyd yn Tallinn a Riga ym 1987. Ym 1988, am y tro cyntaf, cymeradwywyd protestiadau o'r fath gan yr awdurdodau Sofietaidd ac ni wnaethant ddod i ben gydag arestiadau. Cynlluniodd yr ymgyrchwyr brotest arbennig o fawr ar gyfer hanner canmlwyddiant Cytundeb Molotov-Ribbentrop ym 1989. Nid yw'n eglur pryd a chan bwy y datblygwyd y syniad o gadwyn ddynol. Mae'n ymddangos bod y syniad wedi'i gynnig yn ystod cyfarfod tairochrog yn Pärnu ar 15 Gorffennaf. Llofnodwyd cytundeb swyddogol rhwng gweithredwyr y Baltig yn Cēsis ar 12 Awst. Cymeradwyodd awdurdodau’r Blaid Gomiwnyddol leol y brotest. Ar yr un pryd roedd sawl deiseb wahanol, oedd yn gwadu meddiannaeth Sofietaidd, yn casglu cannoedd ar filoedd o lofnodion.

Mapiodd y trefnwyr y gadwyn, gan ddynodi lleoliadau penodol i ddinasoedd a threfi penodol i sicrhau y byddai'r gadwyn yn ddi-dor. Darparwyd teithiau bws am ddim i'r rheini nad oedd ganddynt gludiant arall. Ymledodd y paratoadau ledled y wlad, gan fywiogi'r boblogaeth wledig a oedd heb ei datgelu o'r blaen. Ni chaniataodd rhai cyflogwyr i weithwyr gymryd y diwrnod i ffwrdd o'r gwaith (cwympodd 23 Awst ar ddydd Mercher), tra bod eraill yn noddi'r teithiau bws. Ar ddiwrnod y digwyddiad, fe wnaeth darllediadau radio arbennig helpu i gydlynu'r ymdrech. Cyhoeddodd Estonia wyliau cyhoeddus.

Cyhoeddodd y mudiadau o blaid annibyniaeth ddatganiad ar y cyd i'r byd a'r gymuned Ewropeaidd yn enw'r brotest. Condemniodd y datganiad Gytundeb Molotov-Ribbentrop, gan ei alw’n weithred droseddol, ac anogodd ddatganiad bod y cytundeb yn "ddi-rym o’r eiliad o arwyddo." Dywedodd y datganiad fod cwestiwn y Baltig yn "broblem hawliau dynol anymarferol" gan gyhuddo'r gymuned Ewropeaidd o "safonau dwbl" a throi llygad dall at "gytrefi olaf oes Hitler-Stalin." Ar ddiwrnod y brotest, cyhoeddodd *Pravda* olygyddol o'r enw "Only the Facts." Roedd yn gasgliad o ddyfyniadau gan weithredwyr o blaid annibyniaeth gyda'r bwriad o ddangos natur gwrth-Sofietaidd annerbyniol eu gwaith.

* Diagram yn dynodi darn o'r ffordd i bob dinas a thref i'w gorchuddioDiagram yn dynodi darn o'r ffordd i bob dinas a thref i'w gorchuddio
* Roedd pobl yn cario radios cludadwy i gydlynu'r ymdrechion a'r bathodynnau i ddangos undod y tair gwladRoedd pobl yn cario radios cludadwy i gydlynu'r ymdrechion a'r bathodynnau i ddangos undod y tair gwlad
* Jam traffig ar briffordd yr A2Jam traffig ar briffordd yr A2

### Cadwyn ddynol

 Awyren yn hedfan dros y gadwyn ddynol
Cysylltodd y gadwyn y tair prifddinas Baltig - Vilnius, Riga, a Tallinn. Roedd yn rhedeg o Vilnius ar hyd priffordd yr A2 trwy Širvintos ac Ukmergė i Panevėžys, yna ar hyd y Via Baltica trwy Pasvalys i Bauska yn Latfia a thrwy Iecava a Ķekava i Riga (priffordd Bauska, stryd Ziepniekkalna, stryd Mūkusalas, pont Stone, Kaļķuas, stryd Brļķī, stryd) ac yna ar hyd ffordd A2, trwy Vangaži, Sigulda, Līgatne, Mūrnieki a Drabeši, i Cēsis, oddi yno, trwy Lode, i Valmiera ac yna trwy Jēči, Lizdēni, Rencēni, Oleri, Rūjiena ac Ķoņi i dref Estoneg Karksi-Nuia ac oddi yno trwy Viljandi, Türi a Rapla i Tallinn. Cysylltodd y protestwyr ddwylo'n heddychlon am 15 munud am 19:00 amser lleol (16:00 GMT). Yn ddiweddarach, cynhaliwyd nifer o gynulliadau a phrotestiadau lleol. Yn Vilnius, ymgasglodd tua 5,000 o bobl yn Sgwâr yr Eglwys Gadeiriol, gan ddal canhwyllau a chanu caneuon cenedlaethol, gan gynnwys *Tautiška giesmė*. Mewn man arall, roedd offeiriaid yn cynnal offerennau neu'n canu clychau eglwys. Ymgasglodd arweinwyr Ffryntiau Poblogaidd Estonia a Latfia ar y ffin rhwng eu dwy weriniaeth ar gyfer seremoni angladd symbolaidd, lle cafodd croes ddu anferth ei rhoi ar dân. Daliodd y protestwyr ganhwyllau a baneri cenedlaethol cyn y rhyfel wedi'u haddurno â rhubanau du er cof am ddioddefwyr y terfysgaeth Sofietaidd: Brodyr y Goedwig, alltudion i Siberia, carcharorion gwleidyddol, a "gelynion y bobl."

Yn Sgwâr Pushkin, Moscow, defnyddiwyd rhengoedd o heddlu terfysg arbennig pan geisiodd ychydig gannoedd o bobl lwyfannu gwrthdystiad cydymdeimlad. Dywedodd TASS fod 75 yn cael eu cadw yn y ddalfa am dorri heddwch, mân fandaliaeth, a throseddau eraill. Protestiodd tua 13,000 yng Ngweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Moldafia a gafodd ei effeithio hefyd gan y protocol cudd. Cynhaliwyd gwrthdystiad gan émigrés o'r Baltig a chefnogwyr o'r Almaen o flaen llysgenhadaeth y Sofietiaid yn Bonn, Gorllewin yr Almaen ar y pryd.

| Mesur  | Estonia | Latfia | Lithwania |
| --- | --- | --- | --- |
| Cyfanswm y boblogaeth (1989) | 1.6M | 2.7M | 3.7M |
| Poblogaeth frodorol (1959) | 75% | 62% | 79% |
| Poblogaeth frodorol (1989) | 61% | 52% | 80% |

Mae mwyafrif amcangyfrifon nifer y cyfranogwyr yn amrywio rhwng miliwn a dwy filiwn. Adroddodd Reuters News y diwrnod canlynol bod tua 700,000 o Estoniaid a 1,000,000 o Lithwaniaid wedi ymuno â'r protestiadau. Amcangyfrifodd Ffrynt Boblogaidd Latfia bresenoldeb o 400,000. Cyn y digwyddiad, roedd y trefnwyr yn disgwyl presenoldeb o 1,500,000 allan o'r tua 8,000,000 o drigolion y tair gwlad. Roedd disgwyliadau o'r fath yn rhagweld y byddai 25-30% yn pleidleisio ymhlith y boblogaeth frodorol. Yn ôl y niferoedd swyddogol Sofietaidd, a ddarparwyd gan TASS, roedd 300,000 o gyfranogwyr yn Estonia a bron i 500,000 yn Lithwania. Er mwyn gwneud y gadwyn yn bosibl yn gorfforol, roedd angen presenoldeb oddeutu 200,000 o bobl ym mhob gwladwriaeth. Dangosodd lluniau fideo a gymerwyd o awyrennau a hofrenyddion linell bron yn barhaus o bobl ledled cefn gwlad.

* Yn EstoniaYn Estonia
* Yn LatfiaYn Latfia
* Yn LithwaniaYn Lithwania

### Yn syth ar ôl


"Matters have gone far. There is a serious threat to the fate of the Baltic peoples. People should know the abyss into which they are being pushed by their nationalistic leaders. Should they achieve their goals, the possible consequences could be catastrophic to these nations. A question could arise as to their very existence."

Declaration of the Central Committee on the situation in the Soviet Baltic republics, 26 August
Ar 26 Awst 1989, darllenwyd ynganiad gan Bwyllgor Canolog y Blaid Gomiwnyddol yn ystod 19 munud agoriadol *Vremya*, prif raglen newyddion gyda'r nos ar deledu Sofietaidd. Roedd yn rybudd wedi'i eirio'n chwyrn am dyfu "grwpiau cenedlaetholgar, eithafol" a ddatblygodd agendâu "gwrth-sosialaidd a gwrth-Sofietaidd". Roedd y cyhoeddiad yn honni bod y grwpiau hyn yn gwahaniaethu yn erbyn lleiafrifoedd ethnig ac yn dychryn y rhai a oedd yn dal yn deyrngar i ddelfrydau Sofietaidd. Beirniadwyd awdurdodau lleol yn agored am eu methiant i atal yr actifyddion hyn. Cyfeiriwyd at y Ffordd Baltig fel "hysteria cenedlaetholgar." Yn ôl yr ynganiad, byddai datblygiadau o'r fath yn arwain at ganlyniadau "affwysol" a "thrychinebus". Galwyd ar y gweithwyr a'r werin i achub y sefyllfa ac amddiffyn delfrydau Sofietaidd. At ei gilydd, roedd negeseuon cymysg: er eu bod yn bygwth defnyddio grym yn anuniongyrchol, roedd hefyd yn gobeithio y gellid datrys y gwrthdaro trwy ddulliau diplomyddol. Dehonglwyd nad oedd y Pwyllgor Canolog wedi penderfynu eto pa ffordd i fynd a'i fod wedi gadael y ddau bosibilrwydd yn agored. Roedd yr alwad i offerennau pro-Sofietaidd yn dangos bod Moscow yn credu bod ganddi gynulleidfa sylweddol o hyd taleithiau'r Baltig. Dehonglwyd beirniadaeth lem o Bartïon Comiwnyddol Baltig fel arwydd y byddai Moscow yn ceisio disodli eu harweinyddiaeth. Fodd bynnag, bron yn syth ar ôl y darllediad, dechreuodd y naws ym Moscow feddalu a methodd yr awdurdodau Sofietaidd â mynd ar drywydd unrhyw un o'u bygythiadau. Yn y pen draw, yn ôl yr hanesydd Alfred Erich Senn, daeth yr ynganiad yn destun cywilydd.

Anogodd Arlywydd yr Unol Daleithiau George HW Bush a changhellor Gorllewin yr Almaen Helmut Kohl ddiwygiadau heddychlon a beirniadwyd Gytundeb Molotov-Ribbentrop. Ar 31 Awst, cyhoeddodd gweithredwyr y Baltig ddatganiad ar y cyd i Javier Pérez de Cuéllar, Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig. Roeddent yn honni eu bod dan fygythiad ymddygiad ymosodol a gofynnwyd iddynt gael comisiwn rhyngwladol i fonitro'r sefyllfa. Ar 19–20 Medi, ymgynnullodd Pwyllgor Canolog y Blaid Gomiwnyddol i drafod cwestiwn cenedligrwydd - rhywbeth yr oedd Mikhail Gorbachev wedi bod yn ei ohirio ers dechrau 1988. Nid oedd y plenwm yn mynd i’r afael yn benodol â’r sefyllfa yn nhaleithiau’r Baltig a bu'n ailddatgan hen egwyddorion ynglŷn â’r Undeb Sofietaidd canolog a rôl ddominyddol yr iaith Rwsieg. Roedd yn addo rhywfaint o gynnydd mewn ymreolaeth, ond roedd yn gwrthgyferbyniol ac wedi methu â mynd i'r afael â'r rhesymau sylfaenol dros y gwrthdaro.

Gwerthuso
---------

 Heneb Ffordd Baltig yn Vilnius
 Darn arian coffa Litas wedi'i gysegru i'r Ffordd Baltig
Helpodd y gadwyn ddynol i roi cyhoeddusrwydd i achos y Baltig ledled y byd ac roedd yn symbol o undod ymhlith pobloedd y Baltig. Ymledodd delwedd gadarnhaol y Chwyldro Canu di-drais ymhlith y cyfryngau gorllewinol. Defnyddiodd yr ymgyrchwyr, gan gynnwys Vytautas Landsbergis, yr amlygiad cynyddol i leoli'r ddadl dros annibyniaeth Baltig fel cwestiwn moesol, ac nid gwleidyddol yn unig: byddai adennill annibyniaeth yn adfer cyfiawnder hanesyddol a datodiad Staliniaeth. Roedd yn ddigwyddiad emosiynol, gan gryfhau'r penderfyniad i geisio annibyniaeth. Amlygodd y brotest fod y symudiadau o blaid annibyniaeth, a sefydlwyd union flwyddyn o’r blaen, yn dod yn fwy pendant a radical: fe wnaethant symud o fynnu mwy o ryddid o Moscow i annibyniaeth lawn.

Ym mis Rhagfyr 1989, derbyniodd Cyngres Dirprwyon y Bobl a lofnododd Mikhail Gorbachev yr adroddiad gan gomisiwn Yakovlev yn condemnio protocolau cyfrinachol Cytundeb Molotov-Ribbentrop. Ym mis Chwefror 1990, cynhaliwyd yr etholiadau democrataidd rhydd cyntaf i'r Goruchaf Sofiet ym mhob un o'r tair gwlad ac enillodd ymgeiswyr o blaid annibyniaeth fwyafrifoedd. Ar 11 Mawrth 1990, o fewn saith mis i Ffordd y Baltig, daeth Lithwania y wladwriaeth Sofietaidd gyntaf i ddatgan annibyniaeth. Cydnabuwyd annibyniaeth y tair gwlad gan y mwyafrif o wledydd y gorllewin erbyn diwedd 1991.

Roedd y brotest hon yn un o'r cadwyni dynol di-dor cynharaf a hiraf mewn hanes. Yn ddiweddarach, trefnwyd cadwyni dynol tebyg mewn llawer o wledydd a rhanbarthau Dwyrain Ewrop yr Undeb Sofietaidd ac, yn fwy diweddar, yn Taiwan (228 Rali Law yn Llaw) a Chatalwnia (Ffordd Catalwnia). 30 mlynedd wedi'r Ffordd Baltig, ffurfiwyd cadwyn ddynol o'r enw Ffordd Hong Kong yn ystod protestiadau 2019–20 Hong Kong, 30 milltir o hyd. Ychwanegwyd dogfennau'n cofnodi hanes Ffordd y Baltig at Gofrestr Cof y Byd gan UNESCO yn 2009 i gydnabod eu gwerth yn dogfennu hanes.

Gweler hefyd
------------

* Mae Baltics yn Deffro
* Dwylo ar draws America (1986)
* Pen-blwydd yn 71 oed o uno Wcrain (1990)
* 228 rali law-mewn-llaw yn Taiwan (2004)
* Ffordd Catalwnia (2013)
* Ffordd Hong Kong (2019)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wolchik, Sharon L.; Jane Leftwich Curry (2007). *Central and East European Politics: From Communism to Democracy*. Rowman & Littlefield. t. 238. ISBN 978-0-7425-4068-2.
2. ↑  Dreifelds, Juris (1996). *Latvia in Transition*. Cambridge University Press. tt. 34–35. ISBN 0-521-55537-X.
3. ↑  Anušauskas (2005), p. 619
4. 1 2  United Press International (12 Awst 1989). "Baltic Deal / Soviets Publish Secret Hitler Pact". The San Francisco Chronicle.
5. 1 2  Conradi, Peter (18 Awst 1989). "Hundreds of Thousands to Demonstrate in Soviet Baltics". Reuters News.
6. ↑  Senn (1995), p. 33
7. 1 2  Dejevsky, Mary (23 August 1989). "Baltic Groups Plan Mass Protest; Latvia, Lithuania and Estonia's Struggle for Independence". *The Times*.
8. ↑  Laurinavičius (2008), p. 336
9. ↑  Senn (1995), p. 91
10. ↑  Laurinavičius (2008), pp. 317, 326
11. ↑  Conradi, Peter (16 August 1989). "Lithuania's Communist Party Considers Split from Moscow". Reuters News.
12. 1 2  Fisher, Matthew (16 August 1989). "Moscow Condemns 'Hysteria' in Baltics". The Globe and Mail.
13. ↑  Blitz, James (16 August 1989). "Moscow Voices Growing Concern Over Ethnic Conflict". Financial Times. t. 2.
14. ↑  Senn (1995), p. 30
15. ↑  Laurinavičius (2008), p. 330
16. ↑  Ashbourne, Alexandra (1999). *Lithuania: The Rebirth of a Nation, 1991–1994*. Lexington Books. t. 24. ISBN 0-7391-0027-0.
17. ↑  "Soviet party leaders accept Baltic demand". Houston Chronicle. Associated Press. 17 August 1989.
18. ↑  Laurinavičius (2008), p. 334
19. ↑  Vardys, Vytas Stanley; Judith B. Sedaitis (1997). *Lithuania: The Rebel Nation*. Westview Series on the Post-Soviet Republics. Westview Press. tt. 150–151. ISBN 0-8133-1839-4.
20. ↑  Remnick, David (19 Awst 1989). "Kremlin Acknowledges Secret Pact on Baltics; Soviets Deny Republics Annexed Illegally". *The Washington Post*.
21. ↑  Senn (1995), p. 66
22. 1 2 3  Fein, Esther B. (24 Awst 1989). "Baltic Citizens Link Hands to Demand Independence". *The New York Times*.
23. ↑  Dobbs, Michael (24 August 1989). "Huge Protest 50 Years After Soviet Seizure". The San Francisco Chronicle.
24. ↑  Anušauskas (2005), p. 617
25. 1 2  Dobbs, Michael (24 August 1989). "Baltic States Link in Protest 'So Our Children Can Be Free'; 'Chain' Participants Decry Soviet Takeover". *The Washington Post*.
26. 1 2  Imse, Ann (27 August 1989). "Baltic Residents Make Bold New Push For Independence". Associated Press.[*dolen marw*]
27. ↑  Alanen (2004), p. 100
28. 1 2  Alanen (2004), p. 78
29. ↑  Lodge, Robin (23 August 1989). "More than Two Million Join Human Chain in Soviet Baltics". Reuters News.
30. ↑  "The Baltic Way" (PDF). Estonian, Latvian and Lithuanian National Commissions for UNESCO. 17 August 1989. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 23 July 2011. Cyrchwyd 20 August 2009.
31. 1 2  Senn (1995), p. 67
32. ↑  "Archived copy". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-12-26. Cyrchwyd 2013-07-10.CS1 maint: archived copy as title (link)
33. ↑  "The Baltic Way". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 25 July 2013. Cyrchwyd 10 Gorffennaf 2013.
34. 1 2  Imse, Ann (23 August 1989). "Baltic Residents Form Human Chain in Defiance of Soviet Rule". Associated Press.
35. ↑  Lodge, Robin (23 Awst 1989). "More than Two Million Join Human Chain in Soviet Baltics". Reuters News.
36. ↑  Dobbs, Michael (24 August 1989). "Huge Protest 50 Years After Soviet Seizure". The San Francisco Chronicle.
37. ↑  Imse, Ann (23 August 1989). "Baltic Residents Form Human Chain in Defiance of Soviet Rule". Associated Press.
38. 1 2  Lodge, Robin (23 August 1989). "Human Chain Spanning: Soviet Baltics Shows Nationalist Feeling". Reuters News.
39. ↑  Dobbs, Michael (27 August 1989). "Independence Fever Sets Up Confrontation". *The Washington Post*.
40. ↑  "Pravda chides Baltic activists". Tulsa World. Associated Press. 24 August 1989.
41. ↑  Conradi, Peter (18 Awst 1989). "Hundreds of Thousands to Demonstrate in Soviet Baltics". Reuters News.
42. ↑  Misiunas, Romuald J.; Rein Taagepera (1993). *The Baltic States: Years of Dependence 1940–1990* (arg. expanded). University of California Press. t. 328. ISBN 0-520-08228-1.
43. ↑  Fein, Esther B. (27 August 1989). "Moscow Condemns nationalist 'Virus' in 3 Baltic Lands". *The New York Times*.
44. ↑  Remnick, David (27 August 1989). "Kremlin Condemns Baltic Nationalists; Soviets Warn Separatism Risks 'Disaster'". *The Washington Post*.
45. ↑  Laurinavičius (2008), p. 347
46. ↑  Laurinavičius (2008), p. 350
47. ↑  Senn (1995), p. 69
48. ↑  Hines, Cragg (29 August 1989). "Bush Urges Restraint in Baltics Dealings". Houston Chronicle.
49. ↑  Laurinavičius (2008), pp. 351–352
50. ↑  Laurinavičius (2008), p. 352
51. ↑  Senn (1995), p. 70
52. ↑  Laurinavičius (2008), p. 361
53. ↑  Winfrey, Paul (25 September 1989). "Flaws in Soviet Plan to End Strife: Moscow's Attempt to Cope with Nationalist Turmoil". Financial Times.
54. ↑  Taagepera, Rein (1993). *Estonia: Return to Independence*. Westview Series on the Post-Soviet Republics. Westview Press. t. 157. ISBN 0-8133-1703-7.[*dolen marw*]
55. ↑  Plakans, Andrejs (1995). *The Latvians: A Short History*. Studies of Nationalities. Hoover Press. t. 174. ISBN 0-8179-9302-9.
56. ↑  Katell, Andrew (22 August 1989). "Baltics Call Soviet Annexation a 'Crime,' Equate Hitler, Stalin". Associated Press.
57. ↑  Senn (1995), p. 155
58. ↑  Senn (1995), p. 78
59. ↑  Rasmi, Adam (23 August 2019). "Hong Kong emulates a human chain that broke Soviet rule". *MSN*.
60. ↑  "Thirty-Five Documentary Properties Added to UNESCO's Memory of the World Register". ArtDaily.org. Cyrchwyd 31 July 2009.
61. ↑  "The Baltic Way – Human Chain Linking Three States in Their Drive for Freedom". UNESCO Memory of the World Programme. 2009-07-31. Cyrchwyd 2009-12-14.

Dolenni allanol
---------------

* Testun llawn datganiad Baltig ar y cyd i'r byd
* Lluniau o'r Ffordd Baltig gyda thrac sain y gân annibyniaeth Baltig dairieithog
* Ffilm o Ffordd y Baltig gyda thrac sain y gân annibyniaeth Lithwanaidd *Pabudome ir kelkimės*
* Dogfen *Baltijos kelias* gan Deledu Lithwania
* Albwm lluniau, oriel rithwir dan ofal Llywodraeth Lithwania
* Stampiau Swyddfeydd Post y Taleithiau Baltig, i goffáu'r Ffordd Baltig