Gwalchmai yn gwisgo ei sash a'i fedalau eisteddfodol
Roedd **Richard Parry (Gwalchmai)** (19 Ionawr 1803 – 7 Chwefror 1897) yn fardd, llenor ac yn Weinidog Cymreig

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Gwalchmai yn Llanerchymedd ym 1803 yn fab i Richard Parry, gweithiwr trin lledr a Margaret (née Williams) ei wraig. Roedd Gwalchmai yn ymhyfrydu yn ei ach ac yn honni ei fod yn disgyn o Gweirydd ap Rhys Goch ar ochr ei dad a Hwfa ap Cynddelw ar ochr ei fam; y ddau ohonynt yn sylfaenwyr Pymtheg Llwyth Gwynedd.

Derbyniodd addysg sylfaenol mewn ysgol Eglwysig cyn cael ei brentisio i ddysgu crefft y cyfrwywr. Dechreuodd bregethu i'r Methodistiaid Calfinaidd ym 1828; ym 1829 sefydlwyd William Williams (Caledfryn) yn weinidog yr Annibynwyr yn Llanerchymedd a daeth y ddau yn gyfeillion ac ymunodd Gwalchmai a'r Annibynwyr.

Priododd Dorothy Jones ym 1844, bu iddynt un ferch, fu Mrs Parry farw ym 1886. Priododd y ferch â gweinidog lleol; roedd eu mab William Milton Aubrey (Anarawd) (1861-1889) yn fardd a hynafiaethydd.

Gweinidogaeth
-------------

Capel (A) Henryd
Ordeiniwyd Gwalchmai i weinidogaeth yr Annibynwyr ym Mryngwran ym 1832, symudodd ym 1838 i fod yn weinidog capeli Annibynnol Conwy a Henryd lle fu'n gweinidogaethu am ddeng mlynedd cyn symud i Lanymddyfri am gyfnod, cyn symud yn ôl i'r gogledd fel gweinidog Bethania Ffestiniog. Ym 1854 symudodd i Landudno i sefydlu achosion newydd Cymraeg a Saesneg, arhosodd yn Llandudno am weddill ei oes gan ymddeol ym 1883.

Bardd a Llenor
--------------

Cafodd Gwalchmai ei urddo'n aelod o'r orsedd yn Aberffraw ym 1827 wedi hynny bu'n hynod lwyddiannus yn y byd eisteddfodol gan ennill saith neu wyth o gadeiriau, dwy fedal aur ac un ar bymtheg o rai arian am orchestion megis *Coroniad y Frenhines Victoria* a daeth i'r brig yn eisteddfod Merthyr Tudful 1839, *Mordwyaeth* yn eisteddfod Lerpwl 1851 a'r *Dychweliad o Fabilon* yn eisteddfod Llannerchymedd 1859. Er gwaethaf ei lwyddiannau mawr prin fod dim o'i gwaith yn cael ei gyfrif fel canu o werth arhosol 

Cyhoeddodd nifer fawr o lyfrau yn y Gymraeg a'r Saesneg

Llyfryddiaeth
-------------

* *Cofiant y diweddar David Jones, Llansantffraid*. 1850
* *Adgofion am John Elias*. (Thomas Gee, Dinbych, 1859)
* *Enwogion Môn*. 1877
* (golygydd) *Geirionydd* (Rhuthun, dim dyddiad = 1862). Golygiad o waith Ieuan Glan Geirionydd, gyda bywgraffiad a nodiadau.
* *Yr Adroddiadur Barddonol*. 1877
* *History of Ancient Eisteddfodau*
* *History and Natural History of Llandudno*
* *Ymneillduaeth ym Môn*
* *Anianyddiaeth sefyllfa ddyfodol* (Cyfieithiad o *Philosophy of Future State* gan Thomas Dick)

Marwolaeth a choffa
-------------------

Bu farw yn Llandudno yn 94 oed a chladdwyd ei weddillion ym Mynwent Penrhos,

Cyhoeddwyd cofiant iddo ym 1899 *Cofiant a gweithiau y Parchedig Richard Parry (Gwalchmai) Dan olygiaeth R. Peris Williams*. Mae yna blac coch er cof amdano wedi ei osod ar wal Christ Church Llandudno sydd yn ei gofio fel "Awdur arweinlyfr cynnar i Landudno a Hyrwyddwr gwasanaethau crefyddol Saesneg yn y dref ar gyfer ymwelwyr"

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  PARRY, RICHARD ( Gwalchmai) yn Y Bywgraffiadur arlein  adalwyd 2 Chwefror 2015
2. ↑  'Gwalchmai yn ei fedd', *Seren Cymru*, 19 Chwefror 1897  adalwyd 2 Chwefror 2015
3. ↑  Parry, Richard yn Eminent Welshmen t 404  adalwyd 2 Chwefror 2015
4. ↑  Marwolaeth Mrs Pary, *Y Celt*, 15 Hydref 1886  ] adalwyd 2 Chwefror 2015]
5. ↑  Marwolaeth Gwalchmai Y Gwyliedydd 10 Chwefror 1897  adalwyd 2 Chwefror 2015
6. ↑  Death of Gwalchmai Weekly News and Visitors' Chronicle For Colwyn Bay 19 Chwefror 1897  adalwyd 2 Chwefror 2015]
7. ↑  Gwalchmai is Dead Evening Express 9 Chwefror 1897  adalwyd 2 Chwefror 2015]
8. ↑  Burial of Gwalchmai, Evening Express 11 Chwefror 1897  adalwyd 2 Chwefror 2015
9. ↑  MarkersWaymark - Reverend Richard Parry "Gwalchmai" - Christ Church, Llandudno, Conwy, Wales  adalwyd 2 Chwefror 2015

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 73426737
* LCCN: no93035559

 |