recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Cacalaca amrywiol** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cacalacaod amrywiol) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Ortalis motmot***; yr enw Saesneg arno yw *Variable chachalaca*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *O. motmot*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r cacalaca amrywiol yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Cacalaca amrywiol** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Bryngaer yn ne Ceredigion yw **Caer Gwrtheyrn**. Saif tua milltir i'r dwyrain o Landysul. (Dynodir fel *fort* yn unig ar fap yr AO.)

Disgrifiad
----------

Saif y fryngaer ar safle arbennig o gryf ar lan ddeheuol Afon Teifi, tua hanner ffordd rhwng Llandysul a Llanfihangel-ar-Arth. Mae'r gaer yn dyddio o Oes yr Haearn.

Ceir gwaith amddiffynnol o garreg yn amgylchynu pen yr allt gan wneud y gorau o rediad naturiol y tirwedd. Y tu allan i hyn ceir dau glawdd o bridd yn y gornel dde-orllewinol sy'n ffurfio math ar amddiffynfa allanol neu *barbican* i'r gaer. Yn amddiffyn yr amddiffynfa allanol hynny gosodwyd cerrig llym yn y tir i rwystro ymosodwyr, gwaith a adwaenir fel *chevaux-de-frise*.

Gwrtheyrn
---------

Enwir y gaer ar ôl Gwrtheyrn (*Vortimer*), brenin chwedlonol neu led-hanesyddol y Brythoniaid a fu'n gyfrifol, yn ôl y chwedl, am adael y Sacsoniaid i mewn i Ynys Prydain.

Yn ôl yr *Historia Brittonum*, llyfr hanes o'r 9g a briodolir i Nennius, ffoes y brenin Gwrtheyrn i rywle o'r enw "Craig Gwrtheyrn" ar ddiwedd ei yrfa. Cafodd ef a'i gwragedd eu llosgi'n fyw "am eu pechodau" gan dân o'r nefoedd "yng Nghraig Gwrtheyrn yng Ngogledd Cymru" ar ôl cael ei erlid yno gan Sant Garmon a weddiodd am dri diwrnod ar i Dduw dial arno am ei "gamweddau". Er nad yw Caer Gwrtheyrn yng ngogledd Cymru, roedd y term 'Gogledd Cymru' yn gallu golygu Cymru mewn cyferbyniad i 'Orllewin Cymru', sef tiriogaeth Brythoniaid de-orllewin Prydain (Cernyw, Dyfnaint a Gwlad yr Haf), ac mae rhai ymchwilwyr wedi ceisio uniaethu Caer Gwrtheyrn a Chraig Gwrtheyrn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Christpher Houlder, *Wales: An Archaeological Guide* (Faber, 1978), tud. 175.
2. ↑  *Nennius: British History and the Welsh Annals*, gol. John Morris (Phillimore, 1980), t.33

Dolen allanol
-------------

* Caer Gwrtheyrn ar wefan Clwb Hanes Llanfihangel-ar-Arth Archifwyd 2008-05-12 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goBryngaerau Cymru |
| --- |
|  |
| 
* Yr Alltwen
* Braich-y-Dinas
* Breiddin
* Bryn Euryn
* Bryn Myrddin
* Bwrdd Arthur
* Caerau Gaer
* Caer Bach
* Caer Caradog
* Caer Drewyn
* Caer Fawr (Llangadog)
* Caer Gwrtheyrn
* Caer Seion
* Caer y Twr
* Carn Fadryn
* Castell Cawr
* Castell Degannwy
* Castell Dinas
* Castell Henllys
* Castell Nadolig
* Castell Odo
* Castell Olwen
* Castell Tinboeth
* Craig yr Aderyn
* Coed Llanmelin
* Craig Rhiwarth
* Crug Hywel
* Dinas Brân
* Dinas Dinlle
* Dinas Emrys
* Dinas Mawr
* Dinas Powys
* Dinas Tŷ Du
* Dinorben
* Dinorwig
* Foel Drygarn
* Ffridd Faldwyn
* Gaer Fawr (Cegidfa)
* Gaer Fawr (Llan-gwm)
* Gaer Fawr (Llanilar)
* Gaer Fawr (Merthyr Cynog)
* Garn Boduan
* Garn Saethon
* Llanymynech
* Moel Arthur
* Moel Fenlli
* Moel Goedog
* Moel Hiraddug
* Moel y Gaer (Bodfari)
* Moel y Gaer (Llanbedr)
* Moel y Gaer (Llandysilio)
* Moel y Gaer (Rhosesmor)
* Mynydd y Gaer
* Pen Dinas (Aberystwyth)
* Pen Dinas (Mynydd Gorddu)
* Penycloddiau
* Pen y Corddyn
* Pen-y-gaer (Llanaelhaearn)
* Pen-y-gaer, Caerhun
* Tre'r Ceiri
* Twmbarlwm

 |

 |
*Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Llangynllo, Powys.*
Pentref bychan a phlwyf yng Ngheredigion yw **Llangynllo**. Fe'i lleolir yn ne'r sir, 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Gastell Newydd Emlyn. Mae mewn cwm i'r gogledd o Ddyffryn Teifi.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Elin Jones (Plaid Cymru) ac yn Senedd y DU gan Ben Lake (Plaid Cymru).

Hynafiaethau
------------

Saif eglwys y plwyf ar fryn isel. Fe'i cysegrir i Sant Cynllo, un o ddisgynyddion Coel Hen o'r Hen Ogledd yn ôl traddodiad.

Mae Plas y Bronwydd yn y plwyf, cartref y Llwydiaid gynt, sy'n dyddio o'r 17g.

Pobl o Langynllo
----------------

* Jonathan Ceredig Davies (1859-1932), llenor ac arbenigwr ar lên gwerin Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Senedd Cymru
2. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ceredigion**

**Trefi**  

Aberaeron  **·** Aberteifi  **·** Aberystwyth  **·** Ceinewydd  **·** Llanbedr Pont Steffan  **·** Llandysul  **·** Tregaron
  
**Pentrefi**  

Aberarth  **·** Aber-banc  **·** Aber-ffrwd  **·** Abermagwr  **·** Abermeurig  **·** Aber-porth  **·** Adpar **·** Alltyblaca  **·** Betws Bledrws  **·** Betws Ifan  **·** Betws Leucu  **·** Bethania  **·** Beulah  **·** Blaenannerch  **·** Blaenpennal  **·** Blaenplwyf  **·** Blaen-porth  **·** Y Borth **·** Bow Street  **·** Bronant  **·** Bwlch-llan  **·** Capel Bangor  **·** Capel Cynon  **·** Capel Dewi  **·** Capel Seion  **·** Caerwedros  **·** Castellhywel  **·** Cellan  **·** Cilcennin  **·** Ciliau Aeron  **·** Clarach  **·** Cnwch Coch  **·** Comins Coch  **·** Cribyn  **·** Cross Inn (1)  **·** Cross Inn (2)  **·** Cwm-cou  **·** Cwmystwyth  **·** Cwrtnewydd  **·** Dihewyd  **·** Dôl-y-bont  **·** Eglwys Fach  **·** Felinfach  **·** Y Ferwig  **·** Ffair-rhos  **·** Ffostrasol  **·** Ffos-y-ffin  **·** Ffwrnais  **·** Gartheli  **·** Goginan  **·** Y Gors  **·** Gwbert  **·** Henfynyw  **·** Henllan  **·** Horeb  **·** Llanafan  **·** Llanarth  **·** Llanbadarn Fawr  **·** Llandre  **·** Llandyfrïog  **·** Llanddeiniol  **·** Llanddewi Brefi  **·** Llanfair Clydogau  **·** Llanfarian  **·** Llanfihangel y Creuddyn  **·** Llangeitho  **·** Llangoedmor  **·** Llangrannog  **·** Llangwyryfon  **·** Llangybi  **·** Llangynfelyn  **·** Llangynllo  **·** Llanilar  **·** Llanio  **·** Llan-non  **·** Llanrhystud  **·** Llansantffraid  **·** Llanwenog  **·** Llanwnnen  **·** Llechryd  **·** Lledrod  **·** Llundain-fach  **·** Llwyncelyn  **·** Llwyndafydd  **·** Llwyn-y-groes  **·** Morfa  **·** Mwnt  **·** Nanternis  **·** Penbryn  **·** Penparc  **·** Penrhiw-llan  **·** Penrhyn-coch  **·** Penuwch  **·** Pen-y-garn  **·** Plwmp  **·** Pontarfynach  **·** Ponterwyd  **·** Pontgarreg  **·** Pontrhydfendigaid  **·** Pontrhydygroes  **·** Pontsiân  **·** Rhydlewis  **·** Rhydowen, Ceredigion  **·** Rhydyfelin  **·** Rhydypennau  **·** Salem  **·** Sarnau  **·** Southgate  **·** Swyddffynnon  **·** Synod Inn  **·** Talgarreg  **·** Tal-y-bont **·** Temple Bar **·** Trefenter  **·** Trefilan  **·** Tremain  **·** Tre-saith  **·** Tre Taliesin  **·** Troedyraur  **·** Ysbyty Ystwyth  **·** Ystrad Aeron  **·** Ystrad Meurig  **·** Ystumtuen
*Ceir sawl copa o'r enw yma; defnyddir uchder y mynydd ar ôl yr enw i wahaniaethu rhyngddynt.*
Mae **Carn na Saobhaidhe copa 797m** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Albyn i Monadh Liath yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH575096.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Carn na Saobhaidhe - Beinn Bhreac Mhor** neu **Beinn Bhreac Mhòr** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Albyn i Monadh Liath yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH678198. Ceir piler triongl yr OS ger y copa. Enw'r fam-fynydd ydy Carn na Saobhaidhe.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Dau lygad siglog
Llygad siglog ar forthwyl
Eitemau plastig bychain sy'n cael eu defnyddio i ddynwared llygaid ar waith crefft yw **llygaid siglog**. Mae llygaid siglog fel arfer wedi'u gwneud o blastig neu gerdyn gwyn sydd wedi'i orchuddio â chragen glir o blastig caled ag ynddi ddisg blastig, ddu. Mae'r cyfuniad o gylch du ar gylch gwyn mwy yn debyg i sglera a channwyll llygad. Gall y ddisg ddu fewnol symud yn rhydd o fewn i'r gragen glir, ac mae hynny'n gwneud i'r llygad edrych fel petai'n symud pan mae'n cael ei gogwyddo neu ei hysgwyd.

Daw'r cregyn plastig mewn sawl maint, o 3/16 modfedd (4.8mm) i dros 24 modfedd (610mm) mewn diamedr a cheir sawl lliw gan gynnwys: pinc, glas, melyn, coch a gwyrdd. Mae'r llygaid siglog yn cael eu defnyddio mewn amryw o wahanol fathau o brosiectau celf a chrefft ac yn gallu cael eu glynu i lawer o wahanol wrthrychau er mwyn gwneud iddynt edrych yn ddoniol. Mae hynny'n personoli'r gwrthrych, ac yn aml yn creu digrifwch.

Defnyddiwyd y term Saesneg am lygaid siglog, sef 'googly eyes', i gyfeirio at fath o ddoli ar ddechrau'r 20g. Mae ymchwilwyr wedi awgrymu bod y term yn tarddu o'r Almaeneg "Guck Augen" sy'n golygu llygaid yn edrych i un ochr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Herlocher, Dawn (2008). *Collectible Dolls (Warman's Companion)*. Krause Publ. tt. 121. ISBN 089689701X.
Mae **siambr gladdu Capel Garmon** yn siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig gerllaw pentref Capel Garmon yn sir Conwy.

Mae'r siambr gladdu yma yn anarferol yng ngogledd Cymru gan ei bod yn perthyn i'r grŵp Beddrodau Hafren-Cotswold. Ceir y rhan fwyaf o'r rhain yn ne-ddwyrain Cymru a'r ardaloedd cyfagos o Loegr, ac mae rhai ysgolheigion wedi dyfalu fod grŵp o bobl o'r ardal yma wedi ymsefydlu yn y gogledd.

Capel Garmon.
Gellir gweld gweddillion tomen hirsgwar, sydd a'i ymylon wedi eu nodi gan res o gerrig. Ar yr ochr ddwyreiniol mae porth ffug, nad yw'n cynnig ffordd i mewn i'r domen. Roedd y fynedfa go-iawn ar yr ochr ddeheuol, gyda chyntedd yn agor allan i ystafell sgwâr, a dwy siambr gladdu grwn bob ochr iddi. Mae'r maen capan yn dal yn ei le dros y siambr orllewinol. Bu cloddio archaeolegol yma yn 1925, pan ail-adeiladwyd y rhan uchaf o'r waliau cerrig rhwng y meini mwy ar hyd yr ochrau; mae'r rhannau isaf yn wreiddiol.

Dywedir i'r beddrod gael ei ddefnyddio fel stabl yn y 19g, ac mae'n debyg mai yr adeg honno y tynnwyd un o'r meini o'r siambr orllewinol. Trwy'r bwlch yma y ceir mynediad i mewn i'r siamberi heddiw, yn hytrach nag ar hyd y cyntedd gwreiddiol. Mae arwyddbost yn cyfeirio i'r siambr gladdu o'r ffordd fechan sy'n arwain i'r de-ddwyrain o'r pentref, a gellir dilyn llwybr cyhoeddus tuag ati. Mae'r beddrod dan ofal Cadw.

Delweddau
---------

* Y siambr o hirbell yn dangos ei lleoliadY siambr o hirbell yn dangos ei lleoliad
* Y siambrY siambr
* Y siambrY siambr
* Y siambrY siambr
* Y siambrY siambr
* Y siambrY siambr
* Y tu fewn i'r siambrY tu fewn i'r siambr

Llyfryddiaeth
-------------

* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

  



| Parc le Breos Cwm | **Beddrodau Hafren-Cotswold yng Nghymru** | Sbiral triphlyg |
| --- | --- | --- |
| Capel Garmon |
Gwernvale |
Parc le Breos Cwm |
Tinkinswood |
|  |
Delw o Kliment Ohridski
Archesgob cyntaf Bwlgaria ac ysgolhaig disglair oedd **Sant Kliment Ohridski** (tua 840 – 27 Gorffennaf 916). Fel disgybl i Sant Cyril a Sant Methodius, cymerodd ran yn y genhadaeth i ddwyn Cristnogaeth i Moravia yn yr 860au. Gorfu ffoi oddi yno, ar ôl adeg yn y carchar, yn 885 neu 886, pryd chwalwyd gweithgareddau'r clerigwyr Slafonaidd gan yr eglwyswyr Almaenig yno. Gyda Naum Preslavski, cyrhaeddodd brifddinas Bwlgaria, Pliska, lle y'i croesawyd gan Boris I, a'i cefnogodd i addysgu clerigwyr newydd Bwlgaraidd. Hybodd ddiwylliant Bwlgaria drwy gyflwyno'r iaith Slafoneg fel iaith litwrgi'r eglwys (yn lle'r Roeg) a thrwy sefydlu dwy ysgol lenyddol yn defnyddio'r iaith yn Pliska ac yn Ohrid.

Fe'i hordeiniwyd fel archesgob Drembica yn 893, wedyn fel archesgob Ohrid. Ysgrifennodd nifer o destunau pwysig mewn Slafoneg Eglwysig Fwlgaraidd, gan gynnwys un o fucheddau Sant Cyril a Sant Methodius. Ar ôl ei farwolaeth yn 916, fe'i claddwyd yn Eglwys Pantaleimon ger Ohrid. Heddiw mae'r prifysgolion yn Sofia a Bitola yn dwyn ei enw.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 74644851
* LCCN: n84079983
* ISNI: 0000 0001 1683 2942
* GND: 118563092
* SUDOC: 029278678
* BNF: cb12093942f (data)
* BIBSYS: 42389
* NLA: 35847017
* NKC: jn20000700909
* BNE: XX1332591
* CiNii: DA13158369

 |
Mae **Capel Moreia** wedi ei leoli yn nhref Llangefni ar Ynys Môn. Roedd y capel wedi cael ei ffurfio yn 1839.

Hanes
-----

Talwyd £208 i adeiladu y capel yn 1896. Gorffenodd adeiladu'r adeilad yn 1898. Mae'r capel yma yn adeilad rhestredig gradd 2.

Mae Capel Methodistaidd Calfinaidd Moreia yn un o'r capeli mwyaf uchelgeisiol a llwyddiannus yn Ynys Mon. Fe'i hadeiladdwyd i gymryd lle'r un a sefyllfa yn 1794 gan John Elias , pregethwr diwygaid methoddistaidd cymry, a oedd yn byw yn yn y dref rhwng 1830 a 1841

mae hefyd yn gofed iddo ac, i y raddau , cysladu â'r Bedyrddwir coffâd o christmas evans yn mhenul cyflwynwyd dylinio porticio gwreddil Rhichard G. Thomas yn 1894 ar gost amcanyfrifed o £5,005

Roedd hyn yn llawer mwy na,'r £3,500 a oedd ar gael, felly symleiddiwyd y cynllun owen morris Roberts a'i adeiladu yn 1896-8 ar gost o £5,500

Llyfryddiaeth
-------------

* Owen, D. Huw, *Capeli Cymru* (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.112–13

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, Geraint (2007). *Capeli Mon*. Gwasg Carreg Gwalch. t. 91.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **carpiog Awst**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **carpiogion Awst**; yr enw Saesneg yw *August Thorn*, a'r enw gwyddonol yw *Ennomos quercinaria*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r carpiog Awst yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **carpiog Medi**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **carpiogion Medi**; yr enw Saesneg yw *September Thorn*, a'r enw gwyddonol yw *Ennomos erosaria*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r carpiog Medi
yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Eglwys ganoloesol ar Ynys Môn yw **Capel Lligwy** (hefyd: **Capel Llugwy** neu **Hen Gapel Lligwy**). Fe'i lleolir ger Moelfre yng ngogledd-orllewin yr ynys, ger siambr gladdu gynhanesyddol Lligwy a phentref caerog Din Lligwy.

Codwyd y capel ar dir uchel uwchlaw Traeth Lligwy yn y 12g, a hynny yn ystod teyrnasiad Owain Gwynedd, brenin Gwynedd, yn ôl pob tebyg. Yn y 14g ailadeiladwyd rhan uchaf y muriau a gosod to newydd: gellir gweld y gwahaniaeth rhwng cerrig y muriau isaf a'r rhai newydd a osodwyd arnynt.

Yn yr 16g, ychwanegwyd capel i'r de o'r prif adeilad. Ceir claddgell (*crypt*) 8'x8' o dan y capel gyda grisiau carreg yn arwain i lawr iddi. Yn ymyl yr egwys ceir maen gyda thwll ar ei ben a fu'n sylfaen croes garreg yr eglwys ar un adeg. Mae'r eglwys a'r tir o'i chwmpas yn cael eu hamgau gan furiau'r llan.

Mae'r eglwys - a elwir yn 'gapel' am ei bod yn is-eglwys yn perthyn i reithoriaeth arall - yn adfail erbyn hyn, heb do. Mae'n heneb gofrestredig sydd yng ngofal Cadw.

Capel Lligwy

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *North Wales*, cyfres *The Travellers Guides* (Darton, Longman & Todd, d.d.), tud. 81.
Mae **Llyn Ogwen** (**Llyn Ogwan** ar lafar yn lleol) yn llyn yn Eryri, uwchben pen uchaf Nant Ffrancon, rhyw bedair milltir i'r de-ddwyrain o bentref Bethesda, Gwynedd a thair milltir a hanner o bentref Capel Curig i'r dwyrain. Mae'n gorwedd mewn dyffryn mynyddig agored rhwng mynyddoedd y Carneddau i'r gogledd a'r Glyderau i'r de. Mae'n darddle i Afon Ogwen, sy'n rhedeg allan o ben gorllewinol y llyn.

Disgrifiad
----------

Mae'n llyn tua 78 erw o faint ond nid yw'n ddwfn iawn, rhyw ychydig dros ddeg troedfedd yn y man dyfnaf. Codwyd argae isel ym mhen gorllewinol y llyn ar ddechrau'r ugeinfed ganrif ar gyfer cyflewni dŵr i waith Chwarel Penrhyn. Ceir golygfeydd gwych o fynyddoedd y Carneddau a'r Glyderau o Lyn Ogwen, gan ei fod yn gorwedd rhwng y ddau. Ar un ochr i'r llyn mae Pen yr Ole Wen a'r ochr arall Tryfan. Ceir llwybrau i ddringo'r mynyddoedd hynny o lan y llyn. Mae'r ffordd A5 yn mynd heibio glan ddeheuol y llyn, ac mae llwybr cyhoeddus tu arall, sy'n golygu ei bod hi'n bosib cerdded o gwmpas y llyn.

Mae Llyn Ogwen yn lle poblogaidd gan ymwelwyr. Mae'r llyn hefyd yn weddol boblogaidd gyda physgotwyr, sy'n dal brithyll yno.

Llyn Ogwen (yr ail lyn) a Llyn Idwal o ben Foel Goch.
Llyn Ogwen fin nos, gyda Chaer Arianrhod i'w gweld.
Yn nhermau daearyddiaeth llywodraeth leol, mae Llyn Ogwen mewn sefyllfa anghyffredin. Amgylchynir y llyn yn gyfangwbl bron gan dir sy'n gorwedd yn Sir Conwy, ond mae'r llyn ei hun a mymryn o dir o gwmpas ceg Afon Ogwen yn gorwedd yng Ngwynedd.

Llafar, llên a llyfr
--------------------

Ogwan yw ffurf wreiddiol yr enw Ogwen a dyna'r ffurf ar geir ar lafar hyd heddiw. Ystyr yr enw, yn ôl pob tebyg, yw "banw neu borchell buan" (gweler yma am esboniad).

Ceir nifer o gyfeiriadau at Lyn Ogwen yn y nofel seicolegol *Un Nos Ola Leuad* gan Caradog Prichard.

Cofnododd Richard Llewelyn Headley am sglefrio ar y llyn ar yr 8 Chwefror 1895, blwyddyn Yr Heth Fawr: *Went up to the lake with Dunlop [Dunlop Morgan] Skating going on there*.. Mae Llyn Ogwen yn fas iawn (10m. heb ddim *thermocline*) ac yn uchel, sydd yn ei ragdueddu i rewi'n gynt na llynnoedd mawr eraill yr ardal. Ei bellter o Bethesda oedd efallai yn milwrio yn erbyn y math hwn o hamddena ond absenoldeb llyn mwy cyfleus agosach fyddai wedi ei ffafrio.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiaduron Y Parch. Richard Llywelyn Headley (eiddo ei wyres Meg Elis) yn Nhywyddiadur Llên Natur
Mae **Llyn Llan Bwch-llyn** yn llyn bychan yn ne Powys sydd wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 27.02 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Llyn yn Nyffryn Nantlle yng Ngwynedd yw **Llyn Nantlle Uchaf**. Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 80 acer, i'r de o'r ffordd B4418 rhwng Talysarn a Rhyd Ddu, gerllaw pentref Nantlle.

Ar un adeg roedd dau lyn yma, ond gyda datblygiad y diwydiant llechi sychwyd Llyn Nantlle Isaf i geisio lleihau llifogydd yng ngweithfeydd Chwarel Dorothea gerllaw. Mae cysylltiadau â chwedl *Math fab Mathonwy*; rhwng y ddau lyn y cafodd Gwydion hyd i Lleu Llaw Gyffes ar ffurf eryr. Yn ddiweddarach, roedd Marged uch Ifan yn cadw tafarn gerllaw.

Afon Drws-y-Coed yw'r fwyaf o'r afonydd a nentydd sy'n llifo i'r llyn, tra mae Afon Llyfni yn tarddu yma ac yn llifo tua'r gorllewin i gyrraedd y môr ger Pontllyfni.

Llyn Nantlle Isaf
-----------------

Dyluniwyd lithograff gan C. Haghe o’r Wyddfa o lan llyn isaf Nantlle yn 1854. Yn 1884 torrodd y dŵr i mewn i chwarel Dorothea, ac o’r herwydd, yn 1883 dechreuodd y gwaith o wagio’r llyn. Fe baentiwyd yr olygfa gan Richard Wilson a Turner. Meddai'r hanesydd lleol Dafydd Gwyn: "gwelir ager-beiriant yn codi ar y chwith yn Nghloddfa’r Lôn, a osodwyd ym 1840-41, a thomennydd yn ymestyn allan i'r dde. Erbyn arolygiad ordnans 1889, mae'r llyn wedi mwy neu lai diflannu".
Pa un o’r ddau lyn gwreiddiol, yr "isaf" a’r "uchaf" yw Llyn Baladeulyn tybed, a beth yw’r gwahaniaeth rhwng Llyn Nantlle a Llyn Baladeulyn - os oes gwahaniaeth? Dyma ddywed Twm Elias: "Mae ‘bala’ yn golygu lle mae afon yn llifo allan o lyn – fel gweli yn ‘Y Bala’, ac mae’r elfen ‘deulyn’ yn ei leoli rhwng y ddau lyn ’decini". Felly, priodol yw gofyn ai rhan o bentre’ Nantlle yw Baladeulyn?

Mae cysylltiadau â chwedl Math fab Mathonwy; rhwng y ddau lyn y cafodd Gwydion hyd i Leu Llaw Gyffes ar ffurf eryr. Yn ddiweddarach, roedd Marged uch Ifan yn cadw tafarn gerllaw".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
Nofelydd Swedaidd yw **Kitty Sewell**.

Magwyd Sewell ar fferm wledig yn Sweden. Pen oedd yn 13 oed, symudodd ei theulu i'r Ynysoedd Dedwydd. Mynychodd ysgol Almaenig ar yr ynys, felly dysgodd Almaeneg a Sbaeneg yn gyflym.

Yn fuan wedyn symudodd ei rhieni i Ganada, a dilynodd hwy yno pan oedd yn 18 gan gymryd dinasyddiaedd Canadaidd. Priododd a chafodd blant Elise a Erik, cyn ysgaru. Roedd ganddi gymhwyster cyfraith felly cafodd Sêl i ddod yn Notari Cyhoeddus ar gyfer cymuned fechan is-Arctig, a oedd i ddod yn osodiad ei nofel *Ice Trap* yn ddiweddarach.

Cyfarfodd â meddyg Seisnig, John, a priodasont cyn symud i Loegr ac yna Cymru. Ail-hyfforddod Sewell fel seicotherapydd gan weithio dro sy GIG ac ym meddygaeth breifat. Dechreuodd ei diddordeb mewn ysgrifennu tua'r adeg hwn, pan ysgrifennodd golofn ar gyfer cynghrair papur newydd am iechyd meddylion, a bywgraffiad person trawsrywiol. Wedi 12 mlynedd, roedd yn ysu am newid unwaith eto, a dechreuodd gwrs Cerfluniaeth Cymhwysol yr un adeg ag astudio gradd Meistr rhan amser mewn ysgrifennu creadigol.
Gweithiodd fel cerflunydd am gyfnod, gan ennill dau wobr am ei cherfluniau cerrig, tan i *Ice Trap* gael ei gyhoeddi. Symudodd gyda'i gŵr i fyw ar fferm ffrwythau ym mynyddoedd Granada, Sbaen lle mae'n parhau i ysgrifennu.

Cyfieithwyd *Ice Trap* i 14 iaith, enwyd ar restrau byr gwobrau CWA New Blood Dagger a Llyfr y Flwyddyn ac enillodd wobr "Dewis y Bobl" BBC Radio Wales.

Gweithiau
---------

* *What Took You So Long?: A Girl's Journey to Manhood*, gyda Raymond Thompson, 1995 (Penguin Books)
* *Ice Trap*, 2005 (Honno)
* *My Cheating Heart*, 2005 (Honno)
* *Bloodprint*, 2009
* *Cloud Fever*, (Belfond) i ddod yn 2010

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3   Biography. KitKitty SewellKitty Sewellty Sewell. Adalwyd ar 21 Chwefror 2010.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Kitty Sewell

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 18390110
* LCCN: no2005109091
* ISNI: 0000 0000 5577 0054
* SUDOC: 125346441
* BNF: cb155534059 (data)
* BIBSYS: 9014523
* NKC: mzk2008464085

 |
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Rickenellaceae* yw'r **Cap mwsogl torchog** (Lladin: ***Rickenella swartzii***; Saesneg: *Collared Mosscap*). Y Capannau Mwsogl yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Gair arall am 'gapiau' yw 'capannau'. Mae'r teulu *Rickenellaceae* yn gorwedd o fewn urdd y hymenochaetales.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Rickenellaceae
---------------------------------------

Mae gan **Cap mwsogl torchog** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Leifia brevispora* | Leifia brevispora |  |
|
| *Leifia flabelliradiata* | Leifia flabelliradiata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Cap mwsogl torchog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
*Am y bentref a chymuned o'r un enw yn Sir Gaerfyrddin, gweler Llanfynydd, Sir Gaerfyrddin.*
Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Llanfynydd** ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Saif ar y ffordd B5101, sydd wedi ei hadeiladu ar ben Clawdd Offa yn yr ardal yma, hanner y ffordd rhwng Wrecsam a'r Wyddgrug.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentref Ffrith, ychydig i'r de. Ar un adeg roedd gweithfeydd glo a haearn yn y gymuned, ond ardal wledig ydyw yn ei hanfod. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,752.

Tafarn yn Llanfynydd
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Jack Sargeant (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Mark Tami (Llafur).

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Llanfynydd, Sir y Fflint (pob oed) (1,850)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llanfynydd, Sir y Fflint) (268)** |    | 14.8% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llanfynydd, Sir y Fflint) (1131)** |    | 61.1% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Llanfynydd, Sir y Fflint) (233)** |    | 30.4% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  Gwefan Senedd Cymru
3. ↑  Gwefan Senedd y DU
4. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
5. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
6. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir y Fflint**

**Trefi**  

Bagillt  **·** Bwcle  **·** Caerwys  **·** Cei Connah  **·** Y Fflint  **·** Queensferry  **·** Saltney  **·** Shotton  **·** Treffynnon  **·** Yr Wyddgrug
  
**Pentrefi**  

Abermor-ddu  **·** Afon-wen  **·** Babell  **·** Bretton  **·** Brychdyn  **·** Brynffordd  **·** Caergwrle  **·** Carmel  **·** Cefn-y-bedd  **·** Cilcain  **·** Coed-llai  **·** Coed-talon  **·** Cymau  **·** Chwitffordd  **·** Ewlo  **·** Ffrith  **·** Ffynnongroyw  **·** Gorsedd  **·** Gronant  **·** Gwaenysgor  **·** Gwernymynydd  **·** Gwernaffield  **·** Gwesbyr  **·** Helygain  **·** Higher Kinnerton  **·** Yr Hôb  **·** Licswm  **·** Llanasa  **·** Llaneurgain  **·** Llanfynydd  **·** Llannerch-y-môr  **·** Maes-glas  **·** Mancot  **·** Mostyn  **·** Mynydd Isa  **·** Mynydd-y-Fflint  **·** Nannerch  **·** Nercwys  **·** Neuadd Llaneurgain  **·** Oakenholt  **·** Pantasaph  **·** Pant-y-mwyn  **·** Penarlâg  **·** Pentre Helygain  **·** Pen-y-ffordd  **·** Pontblyddyn  **·** Pontybotgyn  **·** Rhes-y-cae  **·** Rhosesmor  **·** Rhyd Talog  **·** Rhyd-y-mwyn  **·** Sandycroft  **·** Sealand  **·** Sychdyn  **·** Talacre  **·** Trelawnyd  **·** Trelogan  **·** Treuddyn  **·** Ysgeifiog
Llyn yn ne-ddwyrain y Swistir yw **Llyn Lugano** (Eidaleg: *Lago di Lugano* neu *Ceresio*; Lladin: *Ceresius lacus*; Lombardeg: *Lagh de Lugan*; Almaeneg: *Luganersee*), ar y ffin rhwng y Swistir a'r Eidal. Mae'r llyn yn dwyn enw'r ddinas fwyaf ar ei glannau, Lugano. Mae'r llyn rhwng Llyn Maggiore a Llyn Como. Mae'r llyn yn llifo i Lyn Maggiore trwy'r Tresa. Mae'r pwynt dyfnaf, 288 metr, ychydig i'r dwyrain o Gandria, yn rhan Eidalaidd y llyn. Mae'r arwynebedd yn 48.7 km².

Ffurfiant
---------

Map o'r llyn
Llyn rhewlifol yw'r llyn yn wreiddiol. Fe’i crybwyllwyd gan Gregory o Tours yn 590 fel y Ceresio, gan gyfeirio at y *cerasws* Lladin, a’r llu o goed ceirios a dyfodd ac a flodeuodd ar lannau’r llyn ar y pryd. Yn 804 mae un yn ysgrifennu am y llyn gan gyfeirio at *Laco Luanasco*.

Yn 1848 adeiladwyd clawdd dros y llyn, gan ddechrau o farian rhwng Melide a Bissone, y Melidedijk. Gwnaeth hyn gysylltiad uniongyrchol rhwng Lugano a Chiasso yn bosibl. Mae Rheilffordd Gotthard a thraffordd yr A2 yn rhedeg ar draws y trochiad. Mae'r clawdd yn rhannu'r llyn yn ddau fasn, basn gogleddol 27.5 km² a basn deheuol 21.4 km². Mae camlas gyda phontydd yn caniatáu llif dŵr a llongau. Mae'r amser cadw cymedrig llyn o 8.2 mlynedd yn wahanol iawn rhwng basn gogleddol (11.9 mlynedd) a de (2.3 blynedd).

Mae 63% o'r arwynebedd o 48.7 km² yn diriogaeth y Swistir, a'r 37% yn Eidal yn weddill. Mae'r rhan sydd ar ochr Swistir yn cael ei hadnabod fel Swistir Eidalaidd. Mae allglofan Campione d'Italia, ardal ddi-doll, wedi'i lleoli ar lan dde-ddwyreiniol y llyn.

Treflannau
----------

Ymhlith y lleoedd sydd wedi'u lleoli ar y llyn (mewn trefn clocwedd) mae:

Lugano (CH)
Gandria (CH)
San Mamete (I)
Porlezza (I)
Valsolda (I)
Campione d'Italia (I - allglofan)
Bissone (CH)
Maroggia (CH)
Capolago (CH)
Riva San Vitale (CH)
Brusino Arsizio (CH)
Porto Ceresio (I)
Ponte Tresa (I / CH)
Caslano (CH)
Magliaso (CH)
Agno (CH)
Montagnola (CH)
Figino (CH)
Morcote (CH)
Melide (CH)
Paradwys (CH)

Hamdden
-------

Un o gychod yr SNL yn glanio yn Gandria
Caniateir ymdrochi yn y llyn yn unrhyw un o'r 50 neu fwy o sefydliadau ymolchi sydd wedi'u lleoli ar hyd glannau'r Swistir.

Mae'r mwyafrif o'r lleoedd hyn yn y Swistir, rhan lai yn yr Eidal. Mae'r llyn yn fordwyol, ac yn cael ei ddefnyddio gan nifer sylweddol o longau preifat. Mae cychod teithwyr y *Società Navigazione del Lago di Lugano* (SNL) yn darparu gwasanaethau ar y llyn, at ddibenion twristiaeth yn bennaf, ond hefyd yn cysylltu Lugano â chymunedau eraill ar lan y llyn, rhai nad oes ganddynt fynediad i'r ffordd.

Dolenni
-------

* Fideo Lugano Switzerland Things to See in 4k'
* Fideo, 'Lake Lugano in 4K'

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Lake Lugano". *Historic Dictionary of Switzerland* (yn Eidaleg). Cyrchwyd 2008-11-23.
2. ↑  "Itinerari - Il Lago dei Ciliegi". *Il Gommone* (yn Eidaleg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2006-05-06. Cyrchwyd 2008-11-22.
3. ↑  "Stato di Salute del Ceresio". *LakeLugano.ch*. Società Navigazione Lago di Lugano. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-12-28. Cyrchwyd 2008-11-22. (in Italian)
Mae **Carn Eige - Frith an Achaidh Mhoir**  neu **Creag na h-Eige** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Duich i Cannich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH140282. Y fam-fynydd yw Carn Eige.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Lociau Miraflores ar Gamlas Panama
Dyfrffordd wedi ei gwneud gan ddyn rhwng llynnoedd, afonydd neu foroedd yw **camlas**. Pwrpas camlas yw cludo nwyddau neu bobl mewn cwch neu long. Mae camlesi hefyd yn cael eu creu er mwyn dod â dŵr i ddyfrhau tiroedd sychion. Mae rhai pobl yn byw mewn cychod ar gamlesi.

Yng Ngorllewin Ewrop roedd camlesi yn bwysig iawn cyn dyfodiad y rheilffyrdd adeg y Chwyldro Diwydiannol ond pan ddaeth y rheilffyrdd collasant eu pwysigrwydd, a defnyddiwyd llawer ohonynt fel llwybr i'r rheilffordd ar ôl ailgyfeirio'r dŵr.

Gyda tyfiant twristiaeth defnyddir cychod ar gamlesi fel lle i ymwelwyr gysgu ac aros ynddynt tra yn teithio ar hyd y gamlas. Ond mewn rhai gwledydd, e.e. yn Tsieina a De-ddwyrain Asia, mae nifer o bobl yn dal i fyw a gweithio ar eu cychod ar y camlesi.

### Camlesi Enwog

* Camlas Panama
* Camlas Suez
* Camlas Corinth
* Camlesi Fenis

### Camlesi Cymru

 *Prif erthygl: Camlesi Cymru*
Y gamlas gyntaf i'w hadeiladu yng Nghymru oedd Camlas Morgannwg. Dechreuwyd ei hadeiladu yn 1790 ac fe'i hagorwyd yn 1794. Roedd hon, fel nifer o'r camlesi, yn allweddol i gludo haearn a glo i borthladdoedd Casnewydd, Caerdydd ac Abertawe. Cyn hyn yr unig ffordd i'w cludo oedd gyda merlod a cheffylau. Roedd y cymoedd serth yn ei gwneud yn anodd i gloddio'r camlesi yng Nghymru.

* Camlas Aberdâr
* Camlas Abertawe
* Camlas Castell-nedd
* Camlas Llangollen
* Camlas Morgannwg
* Camlas Mynwy ac Aberhonddu
* Camlas Tennant
* Camlas Trefaldwyn
Y Gamlas ym Mhontardawe
Yn dilyn gwaith 4 mlynedd gan y *Swansea Canal Navigation Company*, agorodd **Camlas Abertawe** ym 1798. Mae'r gamlas yn llifo o 'Hen Neuadd' (Abercraf), drwy Gwm Tawe hyd at ddociau Abertawe, siwrne o 16.5 milltir (26.6 km). Caewyd y gamlas ym 1931.

Rhedodd o ddociau Abertawe am 16.5 milltir lan Cwm Tawe at Abercraf. Oedd eisiau 10 loc i gyrraedd Pontardawe a 26 pellach i ddringo i Hen Neuadd Abercraf (cyfanswm uchter o 373 troedfedd, 114 m); cyfanswm o 36 lloc. Gwasanaethodd gweithfeydd alcam, dur a glofeydd De Cymru. Roedd i'r gamlas bedair cangen fer ee cangen Waun Coed rhwng Pontardawe ac Ynysmeudwy. Rhedodd ar draws llawr y cwm i wasanaethau glofeydd uwchben ardal Gelli Nudd.

Dros y blynyddoedd, collwyd darnau i heolydd a datblygiadau ac erbyn 2018, rhedodd y gamlas o Glydach i Drebannws, ac o Bontardawe i Odre’r Graig.

Atgyweirio
----------

Mae’r Ymddiriedolaeth Afonydd a Chamlesi (sy’n perchen y rhan fwyaf o afonydd a chamlesi trwy’r DU), yn perchen y gamlas, ac mae’n dal i gyflenwi dŵr i waith nicel Y Mond.

Sefydlwyd Cymdeithas Gamlas Abertawe ym 1981. Yn 2018 roedd gwirfyddolwyr y Gymdeithas yn cynorthwyo’r Ymddiriedolaeth gyda gwaith cynnal a chadw. Mae gweithgareddau’r Gymdeithas i atgyweirio’r gamlas yn canolbwyntio ar lociau Trebannws, loc Clydach y Mond ac ar brosiect mawr i ailagor y gamlas trwy hen iard y Cyngor yng Nghlydach.
Mae **Am Faochagach - Carn Gorm-loch** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Broom i Strath Oykel yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH319800. Enw'r fam-fynydd yw Am Faochagach.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Marilyn, Corbett Top of Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Castell y Gwynt** yn gopa mynydd a geir yn y Glyderau yn Eryri; cyfeiriad grid SH654581. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 956 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Y fam fynydd yw'r Glyder Fach.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 972 metr (3189 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 22 Rhagfyr 2007.

Castell y Gwynt o Fwlch y Ddwy Glyder gyda chopa'r Glyder Fach ar y chwith.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwleidydd, gweinidog Methodistaidd, a diwinydd Simbabweaidd oedd y Parchedig Dr **Canaan Sodindo Banana** (5 Mawrth 1936 – 10 Tachwedd 2003) a fu'n Arlywydd Simbabwe o 1980 i 1987.

Bywyd cynnar ac addysg (1936–66)
--------------------------------

Ganed Canaan Sodindo Banana ar 5 Mawrth 1936 yn Esiphezini yn ardal Essexvale (bellach Esigodini), Matabeleland, yn Ne Rhodesia, un o drefedigaethau'r Goron Brydeinig. Roedd ei dad yn weithiwr o Wlad Nyasa a'i fam yn frodores Ndebele. Cafodd ei hyfforddi'n athro yn Athrofa Tegwani cyn iddo astudio yng Ngholeg Diwinyddol Epworth yn Salisbury (bellach Harare), Canolfan Ddiwydiannol Kansai yn Japan, Coleg Diwinyddol Wesley yn Washington, D.C. a Prifysgol De Affrica yn Pretoria. Priododd â Janet yn 1961 a chawsant dri mab ac un ferch. Cafodd Banana ei ordeinio'n weinidog yn yr Eglwys Fethodistaidd yn 1966.

Ei weinidogaeth (1966–72)
-------------------------

Yn y 1960 a'r 1970au, daeth Banana yn adnabyddus fel pregethwr gwrth-drefedigaethol a oedd yn arddel diwinyddiaeth rhyddhad. Cyhoeddodd gyfrol o'r enw *The Gospel According To The Ghetto*, sydd yn cynnwys fersiwn ei hun o Weddi'r Arglwydd. Ymunodd â Chenhadaeth Ddiwydiannol Drefol De Affrica o 1970 i 1973.

Gyrfa wleidyddol a diplomyddol (1972–97)
----------------------------------------

Yn 1972, Banana oedd un o sefydlwyr y Cyngor Cenedlaethol Affricanaidd, a bu'n is-lywydd y mudiad hwnnw o 1972 i 1973. Cynrychiolodd y Cyngor yn y Cenhedloedd Unedig o 1973 i 1975 ac yng Nghynhadledd Genefa yn 1976. Yn y cyfnod hwnnw, ar ddiwedd Rhyfel Gwylltir Rhodesia, cafodd Banana ei garcharu sawl tro a gwaharddwyd ei ysgrifeniadau gan y llywodraeth.

Penodwyd Banana yn Arlywydd Simbabwe yn 1980. Swydd seremonïol oedd yr arlywyddiaeth, ond roedd Banana yn bwysig wrth ddod â'r Gukurahundi i ben a chymodi'r Shona a'r Ndebele. Wedi iddo adael llywodraeth Simbabwe, bu'n weithgar mewn mudiadau heddwch ar draws Affrica. Yn 1989 arweiniodd Gyngor Eglwysi'r Byd yn yr ymgyrch yn erbyn apartheid yn Ne Affrica, a gwasanaethodd yn llysgennad arbennig Sefydliad Undeb Affrica yn Rhyfel Cartref Cyntaf Liberia (1989–97).

Achos llys a diwedd ei oes (1998–2003)
--------------------------------------

Yn 1998, rhoddwyd Banana ar brawf wedi ei gyhuddo o 11 o ymosodiadau rhyw, gan gynnwys dau gyhuddiad o sodomiaeth. Fe'i cyhuddwyd o dreisio aelodau gwrywol yn ei staff, gan gynnwys garddwyr, cogyddion a gwarchodwyr. Yn ôl tystiolaeth a ddatgelwyd yn yr achos llys, bu Mugabe yn ymwybodol o droseddau Banana ond ni wnaeth unrhyw beth i'w atal. Fe'i cafwyd yn euog o droseddau rhyw a'i ddedfrydu i garchar am 10 mlynedd, wedi ei ohirio am 9 mlynedd. Bu dan glo am wyth mis, a'r mwyafrif o'r cyfnod hwnnw dan arestiad tŷ. Bu farw yn Ysbyty Charing Cross, Hammersmith, Llundain, o ganser yn 67 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  (Saesneg) Andrew Meldrum, "Obituary: The Rev Canaan Banana", *The Guardian* (12 Tachwedd 2003). Adalwyd ar 28 Chwefror 2020.
Map o gymuned Llaneilian, gan ddangos hen blwyf Llanwenllwyfo a lleoliadau'r eglwysi.
Plwyf eglwysig ar Ynys Môn yw **Llanwenllwyfo**, sy'n gorwedd ar yr arfordir yng ngogledd-ddwyrain ger Dulas, Ynys Môn. Enwir yr eglwys a'r plwyf ar ôl y santes leol Gwenllwyfo. Fel gweddill plwyfi'r ynys, mae'n rhan o Esgobaeth Bangor.

Ni wyddys ddim o gwbl am y Santes Wenllwyfo. Dethlir ei gŵyl ar 30 Tachwedd. Mae'r hen eglwys yn adfail a dim ond rhannau isaf y muriau sy'n aros. Saif yr eglwys newydd ger pentref bychan Dulas.

Adfeilion yr hen eglwysAdfeilion yr hen eglwysYr eglwys newyddYr eglwys newyddDwy eglwys Llanwenllwyfo: adfeilion yr hen eglwys a'r eglwys newydd.
Yn yr Oesoedd Canol roedd y plwyf yn rhan o gwmwd Twrcelyn yng nghantref Cemais. Cofnodir fod Llanwenllwyfo gyda Llanysgallog yn rhan o reithoriaeth Amlwch ac yn perthyn i Archddiacon Môn yn 1535.

Roedd y llenor Lewis William Lewis (1831–1901) yn frodor o'r plwyf. Fe'i ganed ym Mhenysarn ar 31 Mawrth 1831. Cymerodd ei enw barddol "Llew Llwyfo" o enw'r plwyf.

Lleoedd yn y plwyf
------------------

Pentrefi bychain:

* Dulas
* Gadlas
* Llaneuddog
* Nebo
* Penysarn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Melville Richards, 'Enwau lleoedd', *Atlas Môn* (Llangefni, 1972).
2. ↑  T. D. Berverton, *The Book of Welsh Saints* (Caerdydd, 2001).
3. ↑  Hen Eglwys Llanwenllwyfo
4. ↑  A. D. Carr, *Medieval Anglesey* (Llangefni, 191982), tud. 276.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Hen Eglwys Llanwenllwyfo; disgrifiad gyda lluniau.
* (Saesneg) Rhestr plwyfolion Llanwenllwyfo yng Nghyfrifiad 1801, ar wefan genuki.org.uk
*Am y pentrefan o'r un enw yn Ynys Môn, gweler Llangwyfan, Ynys Môn.*
Pentref yng nghymuned Llandyrnog, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Llangwyfan** ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Saif tua pedair milltir i'r dwyrain o dref Dinbych a dwy filltir i'r dwyrain o Afon Clwyd. Cysegrwyd yr eglwys i Sant Cwyfan; ceir y cofnod cyntaf amdani yn 1254 ond gall y safle fod yn hŷn (ceir eglwys arall ar Ynys Môn, gweler Eglwys Llangwyfan). Mae bryngaer Moel Arthur ychydig i'r gogledd-ddwyrain.

Arferai Llangwyfan fod yn adnabyddus fel safle Ysbyty Llangwyfan neu Sanatoriwm Gogledd Cymru. Yn wreiddiol roedd hon yn ysbyty diciau, ac yn ddiweddarach daeth yn ysbyty cyffredinol i anhwylderau'r frest, ond mae wedi cau erbyn hyn.

Eirlysiau ym mynwent Eglwys Sant Cwyfan
Bythynnod ar gwr y pentref

Eglwys Sant Cwyfan
------------------

Un o ddilynwyr Sant Beuno oedd Sant Cwyfan a roddodd ei enw i'r eglwys leol. Mae'r eglwys tua 1.5 km i'r gogledd-ddwyrain o Eglwys Sant Tyrnog, Llandyrnog a sonir amdani'n wreiddiol yn 1254 fel "Langeifin", ond dylid cofio nad oedd y cofnodwr trethi yn deall Cymraeg, heb sôn am ei sillafu. Ceir hefyd eglwys o'r un enw ar Ynys Cribinau ym Môn ac un arall yn Nhudweiliog, Gwynedd. Canfyddwyd olion yr eglwys cynharaf, canoloesol ger wal yn y gogledd, ond perthyn i'r 15C mae'r adeilad presennol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 17 Awst 2022
3. ↑  britishlistedbuildings.co.uk; adalwyd 26 Medi 2016.

Dolenni allanol
---------------

* Ysbyty Llangwyfan o Casglu’r Tlysau[*dolen marw*]

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Ddinbych**

**Dinas**  

Llanelwy
  
**Trefi**  

Corwen  **·** Dinbych  **·** Llangollen  **·** Prestatyn  **·** Rhuddlan  **·** Rhuthun  **·** Y Rhyl
  
**Pentrefi**  

Aberchwiler  **·** Betws Gwerful Goch  **·** Bodelwyddan  **·** Bodfari  **·** Bontuchel  **·** Bryneglwys  **·** Bryn Saith Marchog  **·** Carrog  **·** Cefn Meiriadog  **·** Clocaenog  **·** Cwm  **·** Cyffylliog  **·** Cynwyd  **·** Derwen  **·** Diserth  **·** Y Ddwyryd  **·** Efenechtyd  **·** Eryrys  **·** Four Crosses  **·** Gallt Melyd  **·** Gellifor  **·** Glyndyfrdwy  **·** Graeanrhyd  **·** Graigfechan  **·** Gwyddelwern  **·** Henllan  **·** Loggerheads  **·** Llanarmon-yn-Iâl  **·** Llanbedr Dyffryn Clwyd  **·** Llandegla  **·** Llandrillo  **·** Llandyrnog  **·** Llandysilio-yn-Iâl  **·** Llanelidan  **·** Llanfair Dyffryn Clwyd  **·** Llanferres  **·** Llanfwrog  **·** Llangwyfan  **·** Llangynhafal  **·** Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch  **·** Llanynys  **·** Maeshafn  **·** Melin y Wig  **·** Nantglyn  **·** Pandy'r Capel  **·** Pentrecelyn  **·** Pentre Dŵr  **·** Prion  **·** Rhewl (1)  **·** Rhewl (2)  **·** Rhuallt  **·** Saron  **·** Sodom  **·** Tafarn-y-Gelyn  **·** Trefnant  **·** Tremeirchion