recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **dimenhydrinad**, sy’n cael ei farchnata dan yr enwau Dramamine a Gravol ymysg eraill, yn feddyginiaeth sy’n cael ei gwerthu dros y cownter i drin salwch teithio a chyfog. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₄H₂₈ClN₅O₃.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- pendro gwreiddiol system nerfol ganolog
 - Salwch symud
 - chwydu

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Dimenhydrinad, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- O-Benzhydryldimethylaminoethanol 8-chlorotheophyllinate
 - N
 - N-Dimethyl-2-diphenylmethoxyethylamine 8-chlorotheophyllinate
 - Dramamine
 - Diphenhydrinate
 - Diphenhydramine theoclate
 - Diphenhydramine 8-chlorotheophylline
 - Diphenhydramine 8-chlorotheophyllinate
 - Dimenhydrinatum
 - Dimenhidrinato
 - beta-Dimethylaminoethyl benzhydryl ether 1
 - 3-dimethyl-8-chloroxanthine
 - Benzhydryl-beta-dimethylaminoethylether 8-chlorotheophylline
 - 8-chloro-1
 - 3-Dimethyl-3
 - 7-dihydro-1H-purine-2
 - 6-dione - 2-(diphenylmethoxy)-N
 - N-dimethylethanamine (1:1)
 - N-dimethylethanamine (1
 - 1)
 - (O-Benzhydryl(dimethylamino)ethanol) 8-chlorotheophyllinate
 - N,N-Dimethyl-2-diphenylmethoxyethylamine 8-chlorotheophyllinate
 - beta-Dimethylaminoethyl benzhydryl ether 1,3-dimethyl-8-chloroxanthine

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Dimenhydrinad". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Cantores Arabaidd boblogaidd o dras Palesteinaidd yw **Diana Karazon** (Arabeg: ديانا كرزون) (ganed 30 Hydref 1983 yn Ciwait). Daeth yn ewnog yn y byd Arabaidd ar ôl ennill y fersiwn Arabaidd o'r gyfres *Idol*, sef SuperStar, yn 2003.

Bywyd cynnar
------------

Cafodd Diana Karazon ei geni yn Ciwait a'i dwyn i fyny yn Amman, prifddinas Gwlad Iorddonen. Dechreuodd ar ei yrfa fel cantores yn blentyn gyda chefnogaeth ei thad, cerddor Palestinaidd yn Iorddonen. Canodd yn gyhoeddus am y tro cyntaf yn eneth 6 mlwydd oed pan ganodd y gân wladgarol "*Ya ayyuha al meleko*" i'r brenin Hussein. Aeth ymlaen i ganu mewn sawl cystadleuaeth ar gyfer cantorion ifainc a'r canlyniad fu iddi gael ei dewis i ymddangos yn y gystadleuaeth deledu Superstar.

Gyrfa gerddorol
---------------

Enillodd Karazon y gystadleuaeth honno ac aeth ymlaen i ryddhau CD o'r enw "*Ensany Ma Binsak*" (Diana, SuperStar yr Arabiaid). Roedd ei steil yn gyfyno cerddoriaeth Arabaidd draddodiadol a cherddoriaeth pop Arabaidd.

Yn nes ymlaen bu rhaid iddi, oherwydd ei chytundeb recordio, gynrychioli'r gwledydd (fel dewis "Pan-Arabia") yn y gystadleuaeth *World Idol* ryngwladol. Gwnaeth enw iddi ei hun yno drwy wrthod canu yn Saesneg fel y cystadleuwyr rhyngwladol eraill a dewid yn hytrach ganu yn ei mamiaith, yr Arabeg. Daeth yn 9fed yn y gystadleuaeth ond roedd ei safiad dros yr iaith yn boblogaidd a'r cyhoeddusrwydd yn hwb i'w phoblogrwydd yn y byd Arabaidd.

Yn 2005 cyhoeddodd ei ail albwm "*El Omr mashy*" ("Mae bywyd yn parhau").

Dywed Karazon fod y prif ddylanwadau cerddorol arni yn cynnwys caneuon Fairuz (y gantores enwog o'r Libanus) a Warda.

Discograffeg
------------

* 2003 *Super Star El Arab*
* 2005 *El Omr Mashi*

Perfformiadau (caneuon)
-----------------------

55 uchaf: **أكذب عليك** (Akdib Aleyk) gan Warda  

8 uchaf: **آه يا ليل** (Ah Ya Leel) gan Ragheb Alama  

7 uchaf: **إبعتلي جواب** (Iba'atli Jawab) gan Nour Mehana  

6 uchaf: **ألف ليلة وليلة** (Alf Leela W Leela) gan Umm Kulthum  

5 uchaf: **دنيا الوله** (Dinya Min El Wala) gan Abdallah Al Rowaished  

4 uchaf: **أنا في انتظارك** (Ana Fi Entazarak) gan Umm Kulthum  

4 uchaf: **مغرومة** (Maghroume) gan Najwa Karam  

3 uchaf: **أكذب عليك** (Akdib Aleyk) gan Warda  

3 uchaf: **البوسطه** (El Posta) gan Fairuz  

3 uchaf:   

*Grande Finale*: **لسا فاكر** (Lissa Faker) gan Warda  

*Grande Finale*:   

*Grande Finale*: **تعا ننسى** (Ta'a Ninsa) gan Melhem Barakat

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol Diana Karazon Archifwyd 2009-08-22 yn y Peiriant Wayback.
* Diana Karazon: lluniau, caneuon, clipiau fideo a CDau Archifwyd 2008-02-17 yn y Peiriant Wayback.
* Bywgraffiad a lluniau Archifwyd 2008-02-24 yn y Peiriant Wayback.
* Fforwm *Superstar* answyddogol Archifwyd 2007-08-22 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 80127589
* ISNI: 0000 0000 5705 8933
* GND: 135351693

 |
Mosg Al-Aqsa gyda'r Mur Gorllewinol o'i flaen, yn Jeriwsalem
Y tu mewn i Fosg Al-Aqsa
*Gweler hefyd* al-Aqsa (gwahaniaethu).
Cysegrfan Islamaidd yn Hen Ddinas Jeriwsalem yw **Mosg Al-Aqsa** neu **al-Aqsa** (Arabeg: المسجد الاقصى, IPA /æl'mæsʒɪd æl'ɑqsˁɑ/, *al-Masjid al-Aqsa* sef "Y Mosg Pellaf"). Mae'r mosg ei hun yn rhan o'r al-Haram ash-Sharif neu Bryn y Deml (*Temple Mount*), sy'n lle cysegredig i Iddewon hefyd fel safle tybiedig Teml Jeriwsalem (Teml Solomon); cyfeirir at y mosg fel "Y Gromen ar y Graig" weithiau hefyd, er bod y term yn cael ei ddefnyddio yn fwy priodol fel enw am yr al-Haram ash-Sharif ei hun yn ogystal. Mae Mwslemiaid, yn enwedig y Mwslemiaid Sunni, yn ystyried mai al-Aqsa yw'r lle sanctaidd trydydd bwysicaf yn Islam; credant fod y Proffwyd Muhammad wedi cael ei gludo o'r Mosg Sanctaidd (Masjid al-Haram) ym Mecca i al-Aqsa yn Nhaith y Nos, fel y'i disgrifir yn y Coran. Yn ôl traddodiadau Islamig, roedd Muhammad a'i ddilynwyr yn gweddio i gyfeiriad al-Aqsa hyd y 17eg fis ar ôl y Hijra, pan newidiwyd i weddio i gyfeiriad y Ka'aba ym Mecca.

Codwyd yr adeilad Islamig cyntaf ar y safle tua'r flwyddyn 685 ond mae'r rhan fwyaf o'r adeilad presennol yn dyddio o'r 11g ymlaen. Codwyd math o gapel gweddi yno gan y califf Rashidun Umar tua 685 ond fe'i ailadeiladwyd a'i ehangu gan y califf Ummayad Abd al-Malik a'i orffen gan ei fab al-Walid yn 705. Dinistrwyd y mosg yn 746 a chafodd ei ailadeiladu gan y califf Abbasid al-Mansur yn 754, ac eto gan ei olynydd al-Mahdi yn 780. Dinistrwyd y rhan helaeth o al-Aqsa gan ddaeargryn arall yn 1033, ond yn 1035 cododd y califf Fatimid Ali az-Zahir y mosg sy'n sefyll heddiw. Cafywd nifer o ychwanegiadau ar ôl hynny. Pan gipwyd Jeriwsalem gan y Croesgadwyr yn 1099, cafodd y mosg ei ddefnyddio fel palas ac eglwys ganddynt, ond cafodd ei adfer fel mosg pan gipiodd Saladin Jeriwsalem. Ychwanegwyd i'r mosg dros y canrifoedd ar ôl hynny. Heddiw, er bod Jeriwsalem dan awdurdod yr Israeliaid, mae'r mosg ei yn aros dan weinyddiaeth y *waqf* (math o gyngor Islamaidd) Palesteinaidd.

Dan reolau diogelwch presennol llywodraeth Israel, dim ond Palesteiniaid ac Arabiaid dros 50 oed sy'n medru fynd i al-Aqsa, ac mae'r penderfyniad hynny wedi ychwanegu at anniddigrwydd Mwslemiaid yn Israel ei hun ac ar y Lan Orllewinol.

Yr Ail Intifada - Intiffada al-Aqsa
-----------------------------------

Bu i Ail Intifada'r Palesteiniaid gychwyn yn y flwyddyn 2000 wedi i Ariel Sharon, un o weinidogion Llywodraeth Israel (a chyn Gadfridog a Gweinidog Amddiffyn) ac arweinydd plaid asgell dde Iddewig, Likud, ar y pryd (yng nghwmni dirprwyaeth o’i blaid a channoedd o heddlu Israel mewn dillad terfysg) i Fryn y Deml, lle cysegredig i Islamiaid ac Iddewon. Bwriad gweithred Ariel Sharon oedd hawlio sofraniaeth Israel neu Iddewig dros y lle; digwyddodd hyn ar adeg o densiwn uchel iawn ymhlith y poblogaethau oherwydd methiant diweddar trafodaethau Camp David.

Gweler hefyd
------------

* Mosg El-Jazzar

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 141927987
* LCCN: n83017887
* ISNI: 0000 0001 0667 1380
* GND: 4363483-7
* SUDOC: 029470692
* BNF: cb155752765 (data)

 |
Merlod yn pori yng Ngwarchodfa Natur Conwy

Mae **Merlyn y Carneddau** yn fath o ferlyn. Mae tua 300 ohonynt ym Mharc Cenedlaethol Eryri. Maent yn wahanol yn enetig, a thipyn bach yn llai na Ferlod mynydd Cymreig eraill. Maent yn byw mewn ardal fynyddig, 20 milltir sgwâr rhwng Bethesda, Llanfairfechan, Capel Curig a Chonwy, wedi rheoli gan Gymdeithas Merlod y Carneddau, grŵp o ffermwyr lleol - 7 teulu ohonynt - yn gweithio gyda chefnogaeth Cyfoeth Naturiol Cymru. Mae’r merlod yn pori’n wahanol i ddefaid a merlod eraill, yn bwyta Brwyn, Eithin, a glaswellt y mynyddoedd. Er mwyn osgoi gor-bori, rhaid cadw'r niferoedd y merlod yn sefydlog. Yn hanesyddol, gwerthwyd rhai i byllau glo. Erbyn hyn, mae PONT, (Pori, Natur a Threftadaeth) yn cydweithio gyda’r ffermwyr i ddosbarthu’r merlod i safleoedd yr Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru, Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar, cyngorau lleol ac unigolion dros Gymru a Lloegr. Casglir y merlod bob mis Tachwedd er mwyn dosbarthu rhai ac yn sicrhau bod y merlod i gyd yn iach. Yn ôl ymchwilwyr o Brifysgol Aberystwyth, maent wedi byw ar wahan i ferlod eraill am ganoedd o flynyddoedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Jan Ruth
2. ↑  Gwefan Ymgyrch am Barciau Cenedlaethol
3. ↑  Gwefan BBC
{{subst:Proposed deletion|concern=Mae tudalen eisoes yn bodoli dan enw safonol y mynydd hwn, sef Y Domen Ddu}}

Mae **Micsen Du**  yn gopa mynydd a geir yn Fforest Faesyfed rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO196643. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 605 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 650 metr (2133 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Merlyn yr Ucheldir, brid o ferlyn o Ucheldiroedd yr Alban
Mae'r **merlyn** (hefyd **merlen**) yn fath o geffyl bychan nad ydyw'n cyrraedd mwy na tua 14 dyrnfed o uchder fel rheol.

Ni cheir un diffiniad awdurdodol o'r gwahaniaeth rhwng merlyn a cheffyl. Mae rhai ceffylau bychain yn cael eu cyfrif yn ferlod weithiau er eu bod yn geffylau, e.e. "merlod" Gwlad yr Iâ.

Datblygodd y merlod fel brid arbennig o geffyl oedd yn byw ar dir ymylol, e.e. bryniau, lle nad oedd y borfa yn addas ar gyfer ceffylau mawr. Yng Nghymru ceir y merlod mynydd Cymreig ar y bryniau o hyd, sy'n disgynyddion i'r merlod Celtaidd efallai.

Hyd yn gymharol ddiweddar roedd merlod yn bwysig ym myd amaeth a diwydiant yng Nghymru a gwledydd eraill. Byddai pobl cefn gwlad yn arfer teithio mewn certiau a dynnid gan ferlod. Gweithiai merlod dan ddaear yn y pyllau glo i dynnu glo a rwbel.

Gweler hefyd
------------

* Cymdeithas y Merlod a'r Cobiau Cymreig
* Merlyn Conamara
* Merlyn mynydd Cymreig
* Merlyn pwll glo
* Merlyn Shetland
* Merlyn Ynys Wair
Mae **Dolau Dinham** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 13 Mai 1987 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 14.98 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae ***Merseyrail*** yn gwmni sy'n gweithredu trenau a rhwydwaith rheilffyrdd cymudo yn y Deyrnas Unedig, sy'n canolbwyntio ar ddinas Lerpwl, Glannau Merswy. Mae'r rhwydwaith yn bennaf trydan gyda trenau disel yn rhedeg ar Llinell y Ddinas.

Llinellau
---------

### Llinell Ogleddol (*Northern Line*)

Mae gwasanaethau ar y **Llinell Gogleddol** yn gweithredu o Hunts Cross yn y de o Lerpwl, drwy dwnnel o orsaf Brunswick drwy Lerpwl Canolog a Moorfields, i Southport. Mae gwasanaethau hefyd yn rhedeg o Lerpwl Canolog i Ormskirk a Kirkby. Mae gan bob llwybr drên bob 15 munud o Ddydd Llun i Ddydd Sadwrn gan roi cyfnod o bum munud rhwng trenau ar yr adran ganolog.

* 
* Trên Merseyrail yng nghorsaf reilffordd CaerTrên Merseyrail yng nghorsaf reilffordd Caer
* Map y rhwydwaithMap y rhwydwaith
* Trên Merseyrail yng nghorsaf MoorfieldsTrên Merseyrail yng nghorsaf Moorfields

### Llinell Cilgwri (*Wirral Line*)

Mae gwasanaethau ar y **Llinell Cilgwri** yn gweithredu o'r ddolen drwy Dwnnel Reilffordd Merswy i orsaf Hamilton Square ym Mhenbedw. Oddi yno, naill ai eu bod yn rhedeg i'r de i Hooton, lle maent yn parhau i naill ai Gaer neu Ellesmere Port, neu i'r gorllewin i ogledd Benbedw, lle mae'r llinell yn rhannu i New Brighton a West Kirby.

### Llinell Ddinas (*City Line*)

Yn fras, mae'r **Llinell Ddinas** yn cynnwys y Rheilffordd Lerpwl i Wigan a'r ddwy gangen arall sy'n rhan o'r llinellau gogleddol a deheuol Lerpwl i Fanceinion.
Seiclwr a hyfforddwr Seisnig ydy **Dave Le Grys** (ganwyd 10 Awst 1955). Mae'n arbenigo mewn seiclo trac ac mae'n Pencampwr Meistri Trac y Byd. Mae wedi cynyrchioli ei wlad sawl gwaith gan ennill medal arian yn y sbrint tandem gyda Trevor Gadd yng Ngemau'r Gymanwlad 1978 yn Edmonton, Alberta, Canada. Mae wedi cynyrchioli Prydain yn y Gemau Olympaidd, Pencampwriaethau'r Byd a sawl Grand Prix, bu'n bencampwr cenedlaethol sawl gwaith rhwng 1973 a 1987, ac yn seiclwr proffesiynol elet.

Trodd yn broffesiynol yn 1982, on dymddeolodd Le Grys o seiclo yn 1987 am gyfnod o ddeng mlynedd. Cariodd ymlaen i hyfforddi eraill ac roedd ganddo ddiddordeb mewn rhedeg Marathon a Duathlon hefyd. Dychwelodd i seiclo cystadleuol yn 1997.

Yn ddiweddar, enillodd y kilo yng nghategori dynion 50–54 oed ym Mhencampwriaethau Meistri Trac y Byd yn Velodrome Manceinion.

Canlyniadau
-----------

1978
2il  Sbrint Tandem, Gemau'r Gymanwlad
1986
Record y Byd Seiclo Cyflymder; 126 milltir yr awr.
1997, 1998, 1999, 2000 & 2001
Baner Prydain Fawr Sbrint Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac 'Veteran' Prydain
2002, 2004 & 2005
Baner Prydain Fawr Sbrint Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Meistri Prydain
2002 & 2003
Baner Prydain Fawr Treial Amser 750 metr Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Meistri Prydain
2005 & 2006
Baner Prydain Fawr Treial Amser 500 metr Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Meistri Prydain
1997, 2001 & 2002
Baner Prydain Fawr Sbrint Mhencampwriaethau Meistri Trac y Byd
1999, 2000, 2001 & 2002
Baner Prydain Fawr Treial Amser 750 metr Mhencampwriaethau Meistri Trac y Byd
2005 & 2006
 Treial Amser 500 metr Mhencampwriaethau Meistri Trac y Byd
1997, 1999, 2000, 2002, 2003, 2004, 2005 & 2006
 Sbrint Tîm Mhencampwriaethau Meistri Trac y Byd

Dolenni Allanol
---------------

* Gwefan Mastercoach Dave Le Grys
* Ffilm o Le Grys yn torri Record y Byd Seiclo Cyflymder
* Bywgraffiad ar athletebio.com
Etholaeth seneddol yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Meriden**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Meriden yn sir Gorllewin Canolbarth LloegrEtholaeth Meriden yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr
* Sir Gorllewin Canolbarth Lloegr yn LloegrSir Gorllewin Canolbarth Lloegr yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol ym 1955.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1955–1959: Reg Moss (Llafur)
* 1959–1964: Gordon Matthews (Ceidwadol)
* 1964–1968: Christopher Rowland (Llafur)
* 1968–1974: Keith Speed (Ceidwadol)
* 1974–1979: John Tomlinson (Llafur)
* 1979–1997: Iain Mills (Ceidwadol)
* 1997–2019: Caroline Spelman (Ceidwadol)
* 2019–presennol: Saqib Bhatti (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Mae **Marial Gwyn (Foel Goch)** yn gopa mynydd a geir ym Mynydd Hiraethog rhwng Llandudno a Wrecsam; cyfeiriad grid SH999556. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 375 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Farilyn a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 519 metr (1703 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 22 Rhagfyr 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Map braslun o Fesopotamia
Rhan o Faner Ur: gorymdaith Rhyfel
*Gweler hefyd: Mesopotamia (gwahaniaethu).*
Y rhanbarth hanesyddol sy'n gorwedd rhwng Afon Tigris ac Afon Ewffrates yng ngogledd-ddwyrain y Dwyrain Canol yw **Mesopotamia** (Groeg: μέσοποταμός 'Rhwng yr Afonydd'). Mae cnewyllyn hanesyddol y diriogaeth yn gyfateb yn fras i ganolbarth Irac heddiw, ond defnyddir yr enw hefyd (weithiau fel 'Mesopotamia Fawr') i ddynodi ardal sy'n cynnwys Irac, dwyrain Syria, rhannau o dde-ddwyrain Twrci a de-orllewin Iran. Mae'n ffurfio pen dwyreiniol y Cryman Ffrwythlon ac yn cael ei alw'n grud gwareiddiad. Mae'r tir rhwng y ddwy afon ac ar eu glannau'n hynod o ffrwythlon am ei fod yn dir llifwaddodol; bob tro mae'r afonydd hynny'n gorlifo gedwir llifwaddod ar eu hôl.

Y bobl cyntaf i fanteisio ar hyn ar raddau sylweddol oedd y Swmeriaid, a ymseyflodd ym Mesopotamia tua 4,000 CC i drin y tir ffrwythlon a thyfu cnydau. Sefydlasant un o'r gwareiddiadau cyntaf yn hanes y byd a flodeuai yn ninas-wladwriaethau Ur, Kish, Uruk a safleoedd eraill. Yna daeth ymsefydlwyr eraill i'r ardal a daeth ymerodraeth Akkad, a sefydlwyd gan Sargon yn Kish, i ddominyddu'r wlad. Daeth dinas Babilon yn brifddinas Mesopotamia dan y brenin Hammurabi, enwog am y cyfreithiau manwl a luniwyd yn ystod ei deyrnasiad (ar sail cyfreithiau hŷn). Ar ôl Hammurabi cafodd y rhanbarth ei meddiannu gan oresgynwyr newydd - y Casiaid, yr Asyriaid a'r Persiaid - ac ildiodd Mesopotamia le i'r Aifft Hynafol fel blaenredegydd gwareiddiad yn yr Henfyd. Yn ddiweddarach daeth dan reolaeth Alecsander Fawr a'i olynwyr, yr Ymerodraeth Rufeinig a'r Persiaid cyn cael ei chwncweru gan y Mwslemiaid yn y 7g.

Dan y Califfiaid yn Baghdad tyfodd yr ardal i fod yn ganolfan dysg a diwylliant Islamaidd gyda Baghdad yn brifddinas ymerodraeth a ymestynnai o dde Sbaen a'r Maghreb i ffiniau Affganistan ac India. Yn y 13g cwncweriwyd yr ardal gan y Mongoliaid dan Hulagu a'r Tartariaid dan Timus a dinistriwyd nifer o lefydd. Bu'n dyst wedyn i ymgiprys am rym rhwng Ymerodraeth yr Otomaniaid a'r Persiaid. Arhosodd Mesopotamia ym meddiant Twrci hyd ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf a ffurfiwyd teyrnas Irac fel tiriogaeth ddibynnol dan yr Ymerodraeth Brydeinig (gweler Irac).
Map o Sir Feirionnydd allan o'r llyfr
***Merionethshire*** yw'r gyfrol yn y gyfres *Cambridge County Geographies* sy'n ymdrin â'r hen Sir Feirionnydd.

Cefndir
-------

Wedi eu cyhoeddi yn wreiddiol yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif, cynlluniwyd *Cambridge County Geographies* i ddarparu cyfres o ganllawiau cryno i rai o siroedd Cymru, Yr Alban a Lloegr. Wedi'u hanelu at y darllenydd cyffredinol, fe wnaethant gyfuno dull cynhwysfawr o ymdrin ag amrywiol agweddau ar ddaearyddiaeth gorfforol a dynol gyda phwyslais ar eglurder. Mae'r llyfrau yn frith o ffotograffau, mapiau a graffiau. Ysgrifennwyd y gyfrol am Sir Feirionnydd gan Abraham Morris ac fe'i cyhoeddwyd gyntaf ym 1913 gan Wasg Brifysgol Caergrawnt. Ailgyhoeddwyd y gyfrol yn 2013, mae'r ailgyhoeddiad dal mewn print. Mae modd darllen y gyfrol wreiddiol ar wefan *Internet Archive*.

Cynnwys
-------

Mae'r llyfr yn cynnwys 24 pennod sy'n ymdrin â tharddiad ac ystyr yr enw Meirionnydd; nodweddion cyffredinol y sir a'i afonydd, llynnoedd ac arfordiroedd. Mae'r gyfrol yn ymdrin â hanes pensaernïaeth, enwogion a hynafiaethau'r sir yn ogystal â thrafodaeth am hil, iaith a phoblogaeth. Mae penodau am ddaeareg, hanes naturiol, hinsawdd a diwydiant. Mae hefyd rhestr gyda pharagraff am holl drefi a phentrefi Meirion.

Penodau
-------

Dyma restr o benodau'r gyfrol

1. *County and Shire The name Merionethshire. Its Origin and Meaning*
2. *General Characteristics*
3. *Size. Shape. Boundaries*
4. *Surface and General Features*
5. *Watershed. Rivers*
6. *Lakes*
7. *Geology*
8. *Natural History*
9. *The Coast-line*
10. *Climate*
11. *People Race, Dialect, and Population*
12. *Agriculture Main Cultivations, Woodlands, Stock*
13. *Industries and Manufactures*
14. *Fisheries and Fishing Stations*
15. *History of Merionethshire*
16. *History Later Times*
17. *Antiquities*
18. *Architecture (a) Ecclesiastical. Churches and Abbeys*
19. *Architecture (b) Military. Castles*
20. *Architecture (c) Domestic. Famous Seats. Manor Houses, Farms, Cottages*
21. *Communications Past and Present*
22. *Administration and Divisions Ancient and Modern*
23. *The Roll of Honour of the County*
24. *The Chief Towns and Villages of Merionethshire*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Morris, Abraham (1913). *Merionethshire*. Caergrawnt: Gwasg Brifysgol Caergrawnt.
2. ↑  Morris, A. (2012). *Merionethshire*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-62928-8. OCLC 806493606.
3. ↑  "Internet Archive: Digital Library of Free & Borrowable Books, Movies, Music & Wayback Machine". *archive.org*. Cyrchwyd 2019-11-27.
Bathwyd y lythyren Groegaidd π gan William Jones yn ei lyfr *A New Introduction to Mathematics* ym 1706.
Ers 1988 mae 14 Mawrth wedi cael ei ddynodi'n **ddiwrnod rhyngwladol π** sy'n ddathliad byd-eang. Deilliodd y syniad o gael **diwrnod *pi*** (weithiau: **diwrnod pai**) o San Francisco, Unol Daleithiau'r America, lle defnyddir y fformat 'mis/dydd/blwyddyn' ar gyfer dyddiadau; o ddilyn y patrwm hwn, mae 14 Mawrth yn cyfateb i dri digid cynta'r rhif (3.14).

Hyrwyddwyd y diwrnod hwn gan y mathemategydd Gareth Ffowc Roberts mewn cyfrolau a phapurau megis *The Guardian*. Mae'r diwrnod hefyd yn gyfle i hyrwyddo mathemateg yn gyffredinol.

I gydnabod y cysylltiad Cymreig dynodwyd 14 Mawrth yn Ddiwrnod Pai Cymru gan Lywodraeth Cymru yn 2015 i'w ddathlu yn flynyddol o hynny ymlaen.

Bathwyd y term, neu'r lythyren Groegaidd **π** gan Gymro o'r enw William Jones o Gapel Coch, Llanfihangel Tre'r Beirdd, Llanfechell, yn ei lyfr *A New Introduction to Mathematics* ym 1706. Mae'r cysonyn mathemategol **π** (a sillefir hefyd fel 'pi' neu 'pai') yn rhif real, anghymarebol sydd yn fras yn hafal i 3.141592654 (i 9 lle degol).

 *Prif erthygl: Pi (mathemateg)*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  theguardian.com. Adalwyd 13 Medi 2020.
2. ↑  *Y Cymro* arlein; adalwyd 7 Mawrth 2017.
*Am yr aderyn a elwir weithiau yn Forfran gweler Mulfran.*
Cymeriad chwedlonol Cymreig yw **Morfran eil Tegid** ("Morfran fab Tegid"). Mae'n debyg fod yr enw Morfran yn gyfuniad o *mawr* (*mor*) a *brân*). Enw arall arno yw **Afagddu** ('Y fagddu'). Mae'n fab i Tegid a Ceridwen ac yn frawd i Creirwy.

Cyfeirir at Forfran eil Tegid yn y chwedl ganoloesol *Culhwch ac Olwen* fel un o'r tri rhyfelwr a oroesoedd Brwydr Camlan (brwydr terfynol y brenin Arthur). Roedd o mor hyll fel na feiddai neb ymosod arno am fod pawb yn meddwl ei fod yn "gythraul ganhorthwy" ("cythraul cynorthwyol"); roedd ganddo flew du arno "fel blew hydd". Cyferbynnir Morfran â Sanddef Bryd Angel, un arall o oroeswyr Camlan, a oedd mor olygus fel y tybiai pawb ei fod yn angel.

Mae'n ymddangos yn rhan gyntaf y chwedl *Hanes Taliesin*, sy'n ei bortreadu fel mab hynod hyll ac anwydodus Ceridwen a Tegid Foel. Ar lan Llyn Tegid, mae ei fam, Ceridwen, yn ceisio ennill lle i'w mab anffodus yn y byd trwy ferwi cymysgedd hud a lledrith mewn pair "am ddiwrnod a blwyddyn". Byddai'r tri defnyn cyntaf yn rhoi iddo wybodaeth am bopeth a fu, y sydd ac a fydd, ond maent yn tasgu ar fawd Gwion Bach (Taliesin), a osodwy i ofalu am y pair, ac ef sy'n cael y wybodaeth yn lle Morfran. Mewn un fersiwn o *Hanes Taliesin* mae gan Morfran frawd o'r enw Afagddu, ond cymysgedd sydd yn y testun a gellir derbyn mai math o lysenw ar Morfran yw Afagddu, am ei fod mor hyll (ei chwaer Creirwy, mewn cyferbyniaeth, yw'r "ferch harddaf yn y byd").

Cyfeirir at Morfran mewn dau o Drioedd Ynys Prydain. Mae'n un o 'Dri Ysgymydd Aerfau Ynys Prydain', gyda Gilbert mab Cadgyffro a Gwgon Gleddyfrudd, ac mae'n berchen un o 'Dri Gordderchfarch' yr ynys, sef Gwelwgan Gohoywgain.

Cyfeirir ato hefyd yn y chwedl fwrlesg *Breuddwyd Rhonabwy*.

Ceir cyfeiriad at un o'r Cynfeirdd o'r enw Morfran mewn cerdd gan Cynddelw Brydydd Mawr, ond mae ei waith ar goll. Mae Ifor Williams yn cynnig fod cof am y Morfran hwnnw y tu ôl i'r cymeriad yn *Hanes Taliesin*.

Cyfeiriadau
-----------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1960; argraffiad newydd 1999)
* Patrick K. Ford (gol.), *Ystoria Taliesin* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1992)
* Ifans,Dafydd & Rhiannon, *Y Mabinogion* (Gwasg Gomer, 1980) ISBN 1-85902-260-X

Gweler hefyd
------------

* *Hanes Taliesin*
Shaheed Minar, Cofeb y Merthyron, ar gampws Prifysgol Dhaka, Dhaka, Bangladesh, sy'n cofio'r aberth yn yr ymgyrch i godi statws yr iaith Bangla ar 21 Chwefror 1952
Diwrnod a gyhoeddwyd gan UNESCO i hyrwyddo amrywiaeth ieithyddol a diwylliannol ac amlieithrwydd yw'r **Diwrnod Mamiaith Rhyngwladol**. Yn 1999, cyhoeddodd UNESCO 21 Chwefror yn Ddiwrnod Mamiaith Rhyngwladol, mewn teyrnged i Bhasha Andolon (Mudiad yr Iaith Fengaleg), mudiad iaith ym Mangladesh, ac er mwyn cefnogi a hyrwyddo hawliau grwpiau ethnig-ieithyddol ledled y byd.

Yn 1948 roedd Bangladesh (Dwyrain Pacistan) yn rhan o wladwriaeth newydd Pacistan. Cyhoeddodd Llywodraeth Pacistan mai Wrdw — iaith Gorllewin Pacistan yn bennaf — yn unig fyddai'r iaith genedlaethol, ac arweiniodd hyn at brostestiadau niferus gan siaradwyr Bengaleg Dwyrain Pacistan. Yn wyneb hynny a'r tensiynau enwadol ac anfodlonrwydd cyffredinol am y ddeddf newydd, gwaharddodd y llywodraeth gyfarfodydd cyhoeddus a ralïau. Ond penderfynodd myfyrwyr Prifysgol Dhaka ac ymgyrchwyr gwleidyddol eraill herio'r gyfraith a threfnu protest iaith ar 21 Chwefror 1952 yn y brifddinas, Dhaka. Torwyd y brotest i fyny gan yr heddlu a lladdwyd rhai o'r myfyrwyr. Arweiniodd y marwolaethau hynny at sefyllfa o ansefydlogrwydd sifil ar raddfa eang a arweinwyd gan y Cynghrair Mwslim Awami (Cynghrair Awami yn ddiweddarach). Ar ôl rhai blynyddoedd o wrthdaro, ildiodd y llywodraeth ganolog a rhoddwyd statws swyddogol i'r Fengaleg yn 1956.

Dethlir y Diwrnod Mamiaith Rhyngwladol fel gŵyl gyhoeddus genedlaethol ym Mangladesh.

Dolenni allanol
---------------

* Y Diwrnod Mamiaith Rhyngwladol ar wefan UNESCO Archifwyd 2007-02-24 yn y Peiriant Wayback.
* Tudalen am y Diwrnod Mamiaith Rhyngwladol ar wefan llywodraeth Bangladesh Archifwyd 2007-05-20 yn y Peiriant Wayback.
Mewn mathemateg elfennol, mae **newidyn** yn symbol, (llythyren yr wyddor, fel arfer) sy'n cynrychioli rhif o'r enw 'gwerth y newidyn', sydd yn rhif mympwyol (*arbitrary*) heb ei bennu'n llawn, neu'n anhysbys. Mae cyfrifo algebraidd gyda newidynnau fel pe baent yn rhifau penodol yn caniatáu i ni ddatrys ystod o broblemau mewn un cyfrifiad. Enghraifft nodweddiadol yw'r fformiwla cwadratig, sy'n caniatáu i ni ddatrys pob hafaliad cwadratig trwy amnewid dim ond gwerthoedd rhifol cyfernodau'r hafaliad a roddir i'r newidynnau sy'n eu cynrychioli. Y term cyferbyniol iddo yw cysonyn.

Mae'r cysyniad o newidyn hefyd yn hanfodol mewn calcwlws. Er enghraifft, mae'r ffwythiant *y* = *f*(*x*) yn cynnwys dau newidyn, *y* a *x*, sy'n cynrychioli gwerth ac ymresymiad y ffwythiant yn y drefn honno.

Mewn mathemateg pellach, mae newidyn yn symbol sy'n dynodi gwrthrych mathemategol, a all fod yn nifer, yn fector, yn fatrics, neu hyd yn oed yn ffwythiant. Yn yr achos hwn, ni chedwir yr elfen wreiddiol o "newid" yn y newidyn - ac eithrio, weithiau, pan geir esboniadau anffurfiol. Ac felly hefyd mewn cyfrifiadureg, lle mae newidyn yn enw (llythyren o'r wyddor, neu air, fel arfer) sy'n cynrychioli rhywfaint o werth a a gedwir o fewn cof y cyfrifiadur. Mewn rhesymeg fathemategol, mae newidyn naill ai'n symbol sy'n cynrychioli term anhysbys o'r theori, neu'n rhan sylfaenol o'r theori.

Hanes
-----

Yn y 7g, defnyddiodd Brahmagupta wahanol liwiau i gynrychioli'r rhannau anhysbys mewn hafaliadau algebraidd yn y *Brāhmasphuṭasiddhānta*. Gelwir un rhan o'r llyfr hwn yn "Hafiadau o Lliwiau niferus" neu "Hafaliadau yr Amryw Liwiau".

Ar ddiwedd yr 16g cyflwynodd François Viète y syniad o gynrychioli rhifau hysbys ac anhysbys gyda llythrennau, a elwir yn "newidynnau" erbyn heddiw, ac o gyfrifi gyda hwy fel pe baent yn rhifau go iawn, er mwyn cael canlyniad drwy ddisodli syml. Confensiwn Viète oedd defnyddio cytseiniaid ar gyfer gwerthoedd a llafariaid ar gyfer gwerthoedd anhysbys.

Yn 1637, dechreuodd René Descartes "y confensiwn o gynrychioli anhysbysiadau mewn hafaliadau gyda *x*, *y*, a *z*, a hysbysir gan *a*, *b*, ac *c*". Yn wahanol i ddull Viète, mae dull Descartes yn dal i gael ei ddefnyddio heddiw.

Cyfeiriadau
-----------

* 

1. ↑  Tabak, John (2014). *Algebra: Sets, Symbols, and the Language of Thought* (yn Saesneg). Infobase Publishing. t. 40. ISBN 978-0-8160-6875-3.
2. ↑  Fraleigh, John B. (1989). *A First Course in Abstract Algebra* (arg. 4). United States: Addison-Wesley. tt. 276. ISBN 0-201-52821-5.
3. ↑  Tom Sorell, *Descartes: A Very Short Introduction*, (2000). Efrog Newydd: Oxford University Press. tud. 19.
Mae ***Newid Gêr*** yn ffilm Gymraeg a ryddhawyd ym 1979 gan y Bwrdd Ffilmiau Cymraeg. Cyfarwyddwr y ffilm oedd Alan Clayton.

Crynodeb
--------

Wedi marwolaeth Keith mewn damwain ralio, mae Steve, ei gyd-yrrwr, yn penderfynu ceisio trwsio’r car mewn ymgais i ddebryn yr hyn a ddigwyddodd. Wrth weithio ar y car yng ngarej Anwen, gweddw Keith, mae’r ddau ohonynt yn agosau wrth geisio dod i delerau â’u galar. Fodd bynnag, wedi trwsio’r car, mae ymgais Steve i ennill y ras yn troi’n drychineb.

Cyllideb y ffilm oedd £28,000.

Cast a chriw
------------

### Prif gast

* Dewi Morris (Steve)
* Sue Jones-Davies (Anwen)
* William Thomas (John Lloyd / Keith Lloyd)
* Dafydd Hywel (Stan)

### Cast cefnogol

* Sharon Morgan – Eleri
* Jenny Ogwen – Mrs Remmington-Jones
* James Jones – Gweinidog
* Dai Jones – Tafarnwr
* John George – Ifan

### Cydnabyddiaethau eraill

* Cynorthwyydd i’r Cyfarwyddwr – Jane Van Koningsveld
* Cynorthwyydd i’r Cyfarwyddwr – Derwyn Williams

Manylion technegol
------------------

**Fformat saethu:** 16mm

**Math o sain:** Mono

**Lliw:** Lliw

**Cymhareb agwedd:** 4:3

**Lleoliadau saethu:** Hen Ysgol Llanilar, Tafarn y Falcon, Llanilar, Mynwent Llanilar.

### Llyfryddiaeth

* David Berry, *Wales and Cinema* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r cofnod Newid Ger ar yr Esboniadur, adnodd addysgiadol agored gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae gan y cofnod penodol hwnnw'r drwydded agored CC BY 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.*
Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Dolly Llywelyn** a oedd yn byw yng Nghilgeti, yn ne Sir Benfro, rhwng Dinbych-y-Pysgod ac Arberth. Galwyd hi wethiau'n 'Frenhines y Gwrachod'.

Ofnai pobl ardal Cilgeti Dolly hi. Yn ôl y chwedl, roedd hi’n arfer byw mewn bwthyn ar Lôn Rhosmari.

Un nos Sadwrn roedd hi ar ei ffordd adre o Farchnad Penfro â basged trwm o nwyddau. Roedd Mr a Mrs Lloyd yn mynd heibio mewn ceffyl a chart, a gofynnodd hi iddyn nhw i’w chludo hi yn ôl adre hefyd.

Gwrthodon nhw, trwy ddweud bod y cart eisioes yn rhy drwm. Gofynnodd hi eto ddwywaith, ond na oedd yr ateb bob tro. ‘I’r diafol a chi!’ oedd ei hymateb hi.

Yn ddiweddarach ar eu siwrne, cwympodd olwyn oddi ar y cart, a thaflwyd Mr a Mrs Lloyd oddi arno.

Roedd Mr Lloyd yn argyhoeddedig taw melltith a roddwyd arnyn nhw gan Dolly Llywelyn oedd hyn, ac aeth yn ôl ati gan weiddi, ‘Yr hen wrach! Os nad wyt ti’n dirwyn y felltith yma i ben, na’i dy ladd di!’

Gofynnodd Dolly iddo ei chludo adre unwaith yn rhagor, ac mi gytunodd. Dywedodd Dolly, ‘Boed i fendith Duw fod arnat ti’, ac aeth y tri ymlaen ar eu siwrne heb drafferth pellach.

Cyfeiriadau
-----------

* Ceir eu lluniau a'u hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.
Mae **Migneint-Arenig-Dduallt** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1971 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 19846.41 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle. Mae'n cynnwys ucheldir gwlyb y Migneint, y ddau Arenig (Arenig Fawr ac Arenig Fach) a'r Dduallt.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
*Am yr awdur ac athro, gweler Derec Williams*
Darlledwr ar radio a theledu oedd **Deryk Williams** (Chwefror 1942 – Medi 2007). Cafodd ei eni yng Nghricieth a chael ei addysg yn Ysgol Gynradd Cricieth, Ysgol Eifionydd, Porthmadog, a Phrifysgol Rhydychen, lle graddiodd yn y gyfraith yn 1963.

Gyrfa
-----

Ymunodd â Chwmni HTV yn 1963 fel ymchwilydd ac is-olygydd y rhaglen newyddion *Y Dydd*. Yn 1967 ymunodd á'r BBC fel Cyfarwyddwr Rhaglenni Nodwedd. Bu hefyd yn gyfarwyddwr a chynhyrchydd *Heddiw* tan 1982, ac yna *Newyddion Saith* wedi dyfodiad S4C. Yn 1987 symudodd i fod yn Ddirprwy Gyfarwyddwyr Rhaglenni ac yna Cyfarwyddwyr Rhaglenni gyda S4C.

Fe'i penodwyd yn Ebrill 2000 yn Brif Weithredwr y Cyfrifiad yng Nghymru pryd y bu rhaid iddo ymateb i'r brotest enfawr yn erbyn penderfyniad y Llywodraeth i beidio rhoi blwch ticio ar gyfer y Cymry ar y ffurflen.

Yn 2002 aeth ymlaen i fod yn rheolwr-gyfarwyddwr cwmni cyfieithu Trosol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *'Welsh' census controversy reignites*   (en) , BBC News, 24 Tachwedd 2000.  Cyrchwyd ar 1 Chwefror 2016.
2. ↑  *Eversheds, Fairbridge De Cymru, Trosol*   (en) , Wales Online, 9 Hydref 2002.  Cyrchwyd ar 1 Chwefror 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 24395668
* LCCN: no2007152577
* ISNI: 0000 0000 4853 9831

 |
Y fedwen Fai yn Llangwm, 1920
Roedd dwy ran i'r flwyddyn yn ôl yr hen Frythoniaid: haf a gaeaf a gelwid cychwyn yr haf yn Galan Haf sef y Calan Mai; a brwd iawn oedd y dathlu. Rhan o'r dathlu hwn ydoedd **Dawnsio Haf** a'r hen arfer o Godi'r Fedwen neu'r Pawl Haf a oedd ar un adeg yn ddigwyddiad drwy Gymru gyfan.[1]

Weithiau defnyddid torch addurnedig yn hyrach na'r fedwen neu'r pawl (yr un gair a "polyn") arferol. Rhwng dueddeg ac ugain oedd yn y criw, fel arfer. Y prif gymeriad yn y ddawns oedd y Cadi Haf neu'r ffŵl ac ef oedd yn gyfrifol am gario'r dorch. Gwisgai hanner fel dyn a hanner fel dynes gyda gwasgod, côt a pheisiau; ac ambell waith - hen fwgwd hyll. Dro arall byddai wedi duo ei wyneb ar wahân i'w lygaid a'i fochau - a liwiai'n gochion. Cariai gydag ef ysgub yn y naill law a lletwad yn y llall.

Gwisgai gweddill y dawnswyr ddillad wedi'u haddurno â rhubanau mwyaf lliwgar posibl a blodau. Cariai'r arweinydd fforch bren ar lun y llythyren "Y". Roedd hon wedi ei gorchuddio â lliain (o'r naill fraich i'r llall) ag amryw lestri arian, tebotiau, llwyau arian ayb. Aethant o fferm i fferm yn dawnsio ac yn casglu arian.[2]

Yn eu plith byddai crythor yn gofalu am y gerddoriaeth. Roedd i'r ddefod hon gychwyn cyngristnogol a sefydlwyd hi er cof neu i ddathlu duwies y blodau a oedd yn cyfateb i Flora'r Rhufeiniaid.[3]

Dywed Hugh Evans yn ei gyfrol *Cwm Eithin*:

"Gwelais hanes y dawnsio haf yng Ngwyddelwern, (Sir Ddinbych): dywedai'r hanesydd fod nifer o lanciau o Ddyffryn Clwyd yn myned o gylch y wlad i ddawnsio haf, ac iddynt ddyfod i Wyddelwern. A dywedodd gwraig, nad yw ond trigain oed iddi gymeryd rhan yn y ddefod droeon pan oedd yn eneth ieuanc o gylch Colwyn a'r parthau hynny."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Chwedlau Gwerin Cymru gan Robin Gwyndaf; Amgueddfa Werin Cymru, 1995
2. ↑  "Cwm Eithin" gan Hugh Evans, Gwasg y Brython 1931.
3. ↑  Y Gwyliedydd, 1823 tudalen 306.

Gweler hefyd
------------

* Carol haf
Y set matryoshka gwreiddiol a grëwyd gan Zvyozdochkin a Malyutin, 1892
Set o ddoliau pren sy'n lleihau yn eu maint ac yn cael eu gosod o fewn i'w gilydd yw **doliau matryoshka** (hefyd **doliau Rwsiaidd**). Mae'r enw *matryoshka* (матрёшка), yn llythrennol "gwraig fach", yn ffurf fachigol o'r enw benywaidd Rwsiaidd *Matryona* (Матрёна) neu *Matriosha*.

Mae set *matryoshka* yn cynnwys ffigur pren, sy'n gwahanu, o'r top o'r gwaelod, i ddatgelu ffigur llai o'r un math y tu mewn, sydd, yn ei dro, ffigur arall y tu mewn iddo, ac yn y blaen.

Cafodd y set gyntaf o doliau Rwsiaidd ei gwneud ym 1890 gan Vasily Zvyozdochkin o ddyluniad gan Sergey Malyutin, a oedd yn arlunydd crefftau gwerin yn Abramtsevo, Oblast Moscfa. Yn draddodiadol, menyw yw'r haen allanol, wedi'i gwisgo mewn sarafan, gwisg siwmper werin draddodiadol o Rwsia. Gallai'r ffigurau y tu mewn iddynt fod o'r naill ryw neu'r llall; mae'r ddol leiaf, fewnol fel arfer yn fabi wedi'i droi o un darn o bren. Mae llawer o'r grefft yn y gwaith o beintio'r doliau. Mae'r doliau yn aml yn dilyn thema; gall y themâu amrywio, o gymeriadau straeon tylwyth teg i arweinwyr Sofietaidd. Yn y Gorllewin, mae doliau *matryoshka* yn aml cael eu camenwi fel "**doliau babushka**",; mae *babushka* yn golygu "mam-gu" neu "hen wraig".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriadur English Oxford Ar-lein. Wedi'i ddefnyddio 2011-03-25.
2. ↑  Etifeddiaeth Rwsia
Mae'r diagramau hyn yn cynrychioli gwrthrychau gwahanol yn ôl eu dimensiynau.  
\* pwynt (0 dimesnsiwn);  
 \* llinell (1 dimensiwn),  
\* sgwâr (2 ddimensiwn);  
\* ciwb (3 dimensiwn);  
\* teseract (3 dimesiwn).
Mewn ffiseg a mathemateg, mae **dimensiwn** gofod neu wrthrych yn cael ei ddiffinio'n anffurfiol fel yr isafswm o gyfesurynnau sydd eu hangen i bennu unrhyw bwynt oddi fewn i'r gofod (neu wrthrych).

Felly:

* Un dimensiwn: mae gan linell ddimensiwn o un oherwydd mai dim ond un cyfesuryn sydd ei angen i bennu pwynt arno e.e. y pwynt 5 ar linell rif.
* Dau ddimensiwn: mae gan arwyneb fel plân, silindr neu sffêr ddimensiwn o ddau - oherwydd bod angen dau gyfesuryn i bennu pwynt arno - e.e. mae angen lledred a hydred i ddod o hyd i bwynt ar wyneb sffêr.
* Tri dimensiwn: mae tu mewn ciwb, silindr neu sffêr yn dri dimensiwn oherwydd bod angen tri chyfesuryn i leoli pwynt o fewn y gofod hwn.

Dimensiwn gofodol
-----------------

Mae damcaniaethau ffiseg clasurol yn disgrifio tri dimensiwn ffisegol. O bwynt y gofod, gallwn symud, yn ffisegol, i dri chyfeiriad: i fyny / i lawr, i'r chwith / i'r dde, ac ymlaen / yn ôl. Gellir mynegi pob symudiad i gyfeiriad arall yn nhermau'r tri hyn. Mae symud i lawr yr un peth â symud i fyny pellter negatif ayb. Mae symud yn groeslin i fyny ac ymlaen yn union fel y mae enw'r cyfarwyddyd yn ei awgrymu; hynny yw, symud mewn cyfuniad llinellol o fyny ac ymlaen. Yn ei ffurf symlaf: mae llinell yn disgrifio un dimensiwn, mae plân yn disgrifio dau ddimensiwn, ac mae ciwb yn disgrifio tri dimensiwn.

| Sawldimensiwn | Systemau cyfesurynnol |
| --- | --- |
| **1** | 

| Llinell rif | Ongl |
| --- | --- |

 |
| 2 | 

| Cartesaidd (dau ddimensiwn) | Polar | Hydred a lledred |
| --- | --- | --- |

 |
| 3 | 

| Cartesaidd (tri dimensiwn) | System silindriog | System sfferig |
| --- | --- | --- |

 |

Cyfeiriadau
-----------
Rheolwr pêl-droed a chyn chwaraewr pêl-droed proffesiynol Cymreig yw **Neville Powell** (ganed 2 Medi 1963) sy'n rheoli Tref Aberystwyth yn Uwch Gynghrair Cymru.

Gyrfa chwarae
-------------

Dechreuodd Powell ei yrfa gyda Tranmere Rovers, gan sgorio ar ei ymddangosiad cyntaf i'r clwb yn 17 mlwydd oed ar 1 Mawrth 1981.. Gwnaeth 86 ymddangosiad i'r clwb cyn gadael ym 1984 er mwyn ymuno â Dinas Bangor oedd, ar y pryd, yn chwarae yn Uwch Gynghrair Gogledd Lloegr (Saesneg: *Northern Premier League*).. Treuliodd wythn mlynedd gyda'r Dinasyddion gan chwarae yn erbyn Atlético Madrid yng Nghwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop ym 1985 ac yn nhymor cyntaf un Uwch Gynghrair Cymru.

Ym 1993 cymerodd yr awennau fel chwaraewr-reolwr gyda Chei Connah, ond daeth ei yrfa chwarae i ben ar ddiwrnod agoriadol tymnor 1996-97 wedi iddo dorri ei goes mewn gêm yn erbyn Llansantffraid.

Gyrfa rheoli
------------

Wedi 14 mlynedd wrth y llyw gyda Chei Connah cafodd Powell ei benodi'n reolwr ar Dinas Bangor yn 2007.

Llwyddodd Powell i ennill Uwch Gynghrair Cymru gyda Bangor yn 2010-11 yn ogystal ag arwain y clwb ar rediad hynod o 22 gêm heb golli gêm yng Nghwpan Cymru welodd Bangor yn ennill Cwpan Cymru yn 2007-08, 2008-09 a 2009-10 a chyrraedd rownd derfynol 2010-11

Cafodd ei wobrwy fel Rheolwr y Flwyddyn yn Uwch Gynghrair Cymru yn 2009-10 a 2010-11 ond yn Gorffennaf 2016 cafodd ei ddiswyddo llai na thair wythnos cyn dechrau'r tymor.

Ar 11 Gorffennaf 2017, cyhoeddwyd mai Powell fyddai rheolwr newydd Tref Aberystwyth.

Mae Powell wedi ei anfarwoli yn Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  "Powell takes charge at Aberystwyth". Cambrian News. 14 Gorffennaf 2017.[*dolen marw*]
2. ↑  "Neville Powell and Bangor City's European odyssey". BBC Sport. 12 Gorffennaf 2011.
3. ↑  "Teithio'r tymhorau: 1992/93". Sgorio.
4. ↑  "Bangor appoint Powell as manager". BBC Sport. 9 Mai 2007.
5. 1 2  "Bangor yn diswyddo Powell". Sgorio. 25 Gorffennaf 2016.
Adfeilion tref Rufeinig yng ngogledd Tiwnisia yw **Dougga**, hen enw **Thugga**. Ystyrir Dougga yn un o'r esiamplau gorau o dref Rufeinig o faint cymharol fychan, ac fe'i dynodwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1997. Saif yn nhalaith Siliana.

Sefydlwyd dinas ar y safle yn y 3g CC, pan oedd yr ardal dan reolaeth dinas Carthago. Wedi i Rufain ddinistrio Carthago yn 146 CC, cipiwyd Dougga gan y brenin Numidaidd Massinissa. Wedi 46 CC, daeth yn eiddo'r Rhufeiniaid ac yn rhan o dalaith Rufeinig Affrica. Dan yr ymerawdwr Septimius Severus fe'i dyrchafwyd i statws *municipium*, yna yn 261 OC i statws *colonia*.

Y Capitol
Dechreuodd y ddinas ddirywio yn ystod y 4g. O 439 hyd 533 roedd yn rhan o deyrnas y Fandaliaid, yna'n rhan o'r Ymerodraeth Fysantaidd. Dros y canrifoedd, daeth yn bentref Arabaidd.

Y theatr
  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Drapeau de la Tunisie | **Safleoedd archaeolegol Tiwnisia** | Antiquités |

 |
| Bulla Regia ·
Carthago ·
Chemtou ·
Cilium ·
Dougga ·
Amffitheatr El Jem ·
Gigthis ·
Haïdra ·
Kerkouane ·
Mactaris ·
Musti ·
Oudna ·
Pheradi Majus ·
Sbeïtla ·
Thapsus ·
Thuburbo Majus ·
Utica |
Un o famaliaid mawr y dŵr yw'r **forfuwch** (teulu **Trichechidae**, genws *Trichechus*). Mae'r Trichechidae yn wahanol i'r Dugongidae o ran siâp y penglog a'r gynffon. Mae cynffon y forfuwch ar ffurf rhwyf; cynffon fforchog sydd gan y dwgong. Llysysydd yw'r forfuwch, yn treulio llawer o'i hamser yn pori mewn dyfroedd beision.

Ceir y forfuwch ym morfeydd beision arfordiroedd Gogledd, Canol a De America, a Môr y Caribî.

Mae un rhywogaeth (*Trichechus senegalensis*) yn byw ar arfordir gorllewinol Affrica, un arall (*T. inunguis*) i'w chael ar arfordir dwyreiniol De America, a thrydedd rhywogaeth (*T. manatus*) yn India'r Gorllewin yn y Caribî. Cred rhai fod Morfuwch Florida yn rhywogaeth wahanol, ond yn ôl yr *Integrated Taxonomic Information System* isrywogaeth i *T. manatus* ydyw; dyma'r farn gyffredin bellach. Gall dyfu i 4.5 medr (15 troedfedd) o hyd, ac mae'n byw mewn dŵr croyw a dŵr hallt. Ar un adeg câi'r creadur ei hela oherwydd ei gnawd a'i olew, ond mae cyfraith yn ei warchod erbyn hyn.

Mae Morfuwch y Caribî yn rhywogaeth mewn perygl. Er nad oes ganddi ysglyfaethwr naturiol, mae ymlediad dyn wedi lleihau maint ei chynefin yn y morfeydd arfordirol, a chaiff llawer o forfuchod eu clwyfo gan felinau gyrru cychod modur. Yn aml bydd morfuchod yn llyncu offer pysgota (bachau, pwysi metel a.y.b.) wrth fwyta. Ymddengys nad yw'r deunyddiau estron hyn yn niweidio morfuchod, oni bai am gortynnau wedi'u gwneud o unffibryn: gall y rhain fynd yn sownd yn sustem dreulio'r anifail, a'i ladd yn araf bach.

Yn aml iawn mae morfuchod yn ymgasglu o gwmpas pwerdai, sy'n cynhesu'r dyfroedd. Maent wedi dod i ddibynnu ar y ffynhonnell hon o wres annaturiol, ac wedi peidio mudo i ddyfroedd cynhesach gan fod y dŵr hwn yn gynnes o hyd. Mae rhai pwerdai wedi cael eu cau; gan wybod mor ddibynnol mae'r morfuchod arnynt erbyn hyn, mae Gwasanaeth Pysgod a Bywyd Gwyllt yr Unol Daleithiau yn ceisio dod o hyd i ffyrdd eraill o gynhesu'r dŵr i'r morfuchod.

Morfuwch