recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Erthygl am y gair Cymraeg 'llan' yw hon. Am y pentref ym Mhowys gweler Llan (Powys).*
Darn o dir wedi ei gau i mewn yw **llan**. Mae'n elfen gyffredin iawn mewn enwau lleoedd Cymraeg, yn arbennig yn yr ystyr 'darn o dir cysegredig', gyda dros 630 o enghreifftiau.

Mae gwreiddiau'r gair yn hen iawn. Yn ôl *Geiriadur Prifysgol Cymru* mae'n deillio o'r gair Celteg tybiedig \**landa* o'r gwreiddyn \**lendh-* 'tir agored, rhos'. Cytras iddo yw'r gair *llannerch* a'r gair Saesneg *land*. Yn yr ieithoedd Celtaidd eraill ceir geiriau cytras, fel *lann* ('eglwys; rhos, tir agored') yn Llydaweg a *lann* ('tir; adeilad, eglwys') yn y Wyddeleg, er enghraifft. O'r gair Galeg cytras \**landa* ceir y gair Ffrangeg *lande* ('rhos, tir garw').

Yr ystyr gynharaf yn y Gymraeg, mae'n debyg, oedd 'darn o dir caeedig ar gyfer tyfu rhyw gynnyrch neu gadw eiddo', ac fe'i ceir yn yr ystyr honno mewn geiriau cyfansawdd fel *coedlan* (tir caeedig i dyfu coed), *corlan* (i gadw anifeiliaid), *gwinllan* (i winwydd), *perllan* (i ffrwythau), *ydlan* (i dyfu ŷd), ayb.

Gyda dyfodiad Cristnogaeth ac amlhau eglwysi, datblygodd yr ystyr 'darn o dir cysegredig', yn enwedig y tir oddi amgylch eglwys, yn cynnwys y fynwent (ceir enghreifftiau o'r gair *llan* yn golygu 'mynwent' hefyd). Y cam nesaf oedd i'r gair *llan* ddod i olygu'r eglwys ei hun, a dyna a geir yn y rhan fwyaf o enwau lleoedd ar bentrefi a phlwyfi yng Nghymru sy'n dechrau gyda *Llan-*, fel arfer mewn cyplysiad ag enw sant, e.e. Llanllechid ('Eglwys Sant Llechid'). Tir oedd y *llan* honno a gyplysid â rhyw sant neilltuol, lle safai cell(au) neu glas gynnar. Weithiau cysylltid dau neu ragor o seintiau â *llan* ac yna ceir enwau lleoedd fel Llanddeusant, Llantrisant a Llanpumsaint.

Ceir enghreifftiau o enwau llannoedd sy'n disgrifio eu safle hefyd, e.e. Llan-faes (yn y maes agored), Llangoed (yn y coed), Llanllyfni (ger Afon Llyfni).

Gall *llan* gyfeirio at yr Eglwys ei hun fel sefydliad yn ogystal, yn arbennig mewn cyferbyniaeth â'r byd seciwlar neu'r wladwriaeth, e.e. yn y dywediad 'mewn llan a llys' (h.y. ymhobman). Fel trosiad mae'n gallu golygu 'nefoedd' hefyd.

Gweler hefyd
------------

* Pob tudalen â theitl sy'n dechrau â "Llan"

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4   llan. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 19 Ionawr 2021.
2. ↑  Ifor Williams, *Enwau Lleoedd* (Lerpwl, 1945).
Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn y Gadair**. Saif wrth ochr y briffordd A4085 fymryn i'r de o bentref Rhyd Ddu. I'r gorllewin mae Mynydd Drws y Coed ac Y Garn. Mae arwynebedd y llyn yn 50 acer a saif 598 troedfedd uwch lefel y môr; mae Afon Gwyrfai yn tarddu ohono.

Yn ôl John Leland yn y 16g, yr enw gwreiddiol oedd "Llyn Cadair yr Aur Frychin". Enwogwyd y llyn gan y bardd T. H. Parry-Williams, a fagwyd yn Nhŷ'r Ysgol heb fod ymhell o'r llyn, yn ei soned *Llyn y Gadair*. Mae'r adeilad hwnnw yn awr yn ganolfan awyr agored yn perthyn i Gyngor Gwynedd.

Ni wêl y teithiwr talog mono bron  

Wrth edrych dros ei fasddwr ar y wlad.  

Mae mwy o harddwch ym mynyddoedd hon  

Nag mewn rhyw ddarn o lyn, heb ddim ond bad  

Pysgotwr unig, sydd yn chwipio'r dŵr  

A rhwyfo plwc yn awr ac yn y man,  

Fel adyn ar gyfeilorn, neu fel gŵr  

Ar ddyfroedd hunlle'n methu cyrraedd glan.  

Ond mae rhyw ddewin â dieflig hud  

Yn gwneuthur gweld ei wyneb i mi'n nef,  

Er nad oes dim gogoniant yn ei bryd,  

Na godidowgrwydd ar ei lannau ef –  

Dim byd ond mawnog a'i boncyffion brau,  

Dau glogwyn, a dwy chwarel wedi cau.

Llyfryddiaeth
-------------

* Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Gwasg Carreg Gwalch, 1995)
Lleolir **Llyn y Fan Fach** yng ngodre ddwyreiniol y Mynydd Du (Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog), yn Sir Gaerfyrddin. Yn agos iddo ceir Llyn y Fan Fawr.

Chwedl Llyn y Fan Fach
----------------------

Cysylltir chwedl llên gwerin â'r llyn. Yn y chwedl cytunodd llanc lleol, mab gweddw o Flaen Sawdde (ger Llanddeusant) i briodi merch brydferth a godai o'r llyn ar yr amod na fyddai yn ei tharo dair gwaith. Gwnaeth hynny'n hawdd gan mor brydferth oedd y ferch, a buon nhw'n hapus iawn am flynyddoedd gan godi tŷ yn Esgair Llaethdy, ger Myddfai, a magu teulu yno. Roedd gan y ferch wartheg arbennig iawn ac anifeiliad eraill. Ond dros amser fe wnaeth y gŵr daro ei wraig dair gwaith, a bu rhaid iddi fynd yn ôl i'r llyn yn ôl yr addewid gan ddwyn y gwartheg gyda hi. Ond daeth y fam yn ôl o bryd i'w gilydd i helpu a hyfforddi ei meibion, ac yn neilltuol un o'r enw Rhiwallon (mewn rhai fersiynau Rhiwallon yw enw'r llanc sy'n priodi'r ferch hud a lledrith). Ymhen y rhawd aeth Rhiwallon a'r meibion eraill i lys Rhys Gryg o Ddeheubarth lle daethant yn feddygon enwog a adwaenir heddiw fel Meddygon Myddfai. Erys nifer o'i fformiwlau meddygol yn y llawysgrifau.

Diau mai duwies Geltaidd oedd 'Merch Llyn y Fan Fach' yn wreiddiol. Mae sawl elfen yn y stori yn perthyn i draddodiadau'r Tylwyth Teg yn ogystal.

Darllen pellach
---------------

Ceir sawl fersiwn o'r chwedl adnabyddus hon yn Gymraeg a Saesneg.

* T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-custom* (1930; arg, newydd 1979), tt. 61-4. Cefndir a llawer o fanylion difyr.

Oriel
-----

* Yr olygfa o Waun LefrithYr olygfa o Waun Lefrith
* Llyn y Fan Fach oddi ar grib Picws DuLlyn y Fan Fach oddi ar grib Picws Du
* Murlyn ar wal meddygfa yn Rhuthun yn darlunio rhan o'r chwedl.Murlyn ar wal meddygfa yn Rhuthun yn darlunio rhan o'r chwedl.
Ffilm gomedi Ffrangeg o Ffrainc yw ***Le Jour de la comète***. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc.

Dyma restr llawnach o aelodau'r cast a gymerodd ran yn y ffilm hon: Alain Bouzigues, Béatrice de La Boulaye, Stéphane Roux.


Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2013. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Wolf of Wall Street* gan Martin Scorsese.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 5.9/10 (Internet Movie Database)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3   (yn en) *Internet Movie Database*, Wikidata Q37312,
2. ↑  Genre: .
3. ↑  Gwlad lle'i gwnaed:  (yn en) *Internet Movie Database*, Wikidata Q37312,
4. ↑  Iaith wreiddiol:  (yn en) *Internet Movie Database*, Wikidata Q37312,
5. ↑  Dyddiad cyhoeddi:  (yn en) *Internet Movie Database*, Wikidata Q37312,
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Llwybig** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: llwybigau) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Platalea leucorodia***; yr enw Saesneg arno yw *White spoonbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Ibisiaid (Lladin: *Threskiornithidae*) sydd yn urdd y *Ciconiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. leucorodia*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r llwybig yn perthyn i deulu'r Ibisiaid (Lladin: *Threskiornithidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Ibis bronfrith | Bostrychia rara |  |
|
| Ibis gyddf-frown | Theristicus caudatus |  |
|
| Ibis gyddfddu | Theristicus melanopis |  |
|
| Ibis hadada | Bostrychia hagedash |  |
|
| Ibis mawr | Thaumatibis gigantea |  |
|
| Ibis melynwyrdd | Bostrychia olivacea |  |
|
| Ibis moel | Geronticus calvus |  |
|
| Ibis moel y Gogledd | Geronticus eremita |  |
|
| Ibis tagellog | Bostrychia carunculata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
*Platalea leucorodia*

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Llwybig** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Cyfrol am Lwybr Arfordir Ceredigion gan Gerald Morgan yw ***Llwybr Arfordir Ceredigion  O'r Teifi i'r Dyfi***. 

Cyngor Ceredigion a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2011. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print. Mae Llwybr Arfordir Ceredigion wedi'i ddatblygu gan Gyngor Sir Ceredigion â chymorth yr Undeb Ewropeaidd, Cyngor Cefn Gwlad Cymru a Chymdeithas y Cerddwyr.

Adolygiad
---------

Yn y llyfr, rhennir y daith ei hun yn saith prif bennod, gan fynd â ni'n hamddenol o Aberteifi i Ynys Las ac aber yr afon Dyfi. Does dim peryg o fynd ar goll – ceir yn y llyfr ddisgrifiad manwl o bob cam o’r daith, ble i droi, a beth a welir o’ch blaen. Pe na bai hyn yn ddigon, peth eithriadol o ddefnyddiol yw bod y cyhoeddwyr wedi cael caniatâd arbennig i atgynhyrchu rhannau o fapiau gwych yr arolwg ordnans, sydd yn golygu nad oes yn rhaid prynu map i gyd-fynd â’r llyfr – mae’r llyfr hwn yn gydymaith cyflawn i gerdded llwybr yr arfordir. 

Cydymaith cyflawn – oblegid nid yn unig dweud y ffordd a wna’r awdur, ond ar y daith cawn hefyd ddysgu am nodweddion daearegol trawiadol arfordir Ceredigion, cawn wybod pa adar, planhigion ac anifeiliaid y gallwn ddisgwyl eu gweld ar y ffordd – a chawn ddysgu am hanes cymdeithasol a morwrol yr ardal gyfoethog hon o Gymru; y cwbl oll mewn un llyfr taclus a darllenadwy. Yn ychwanegol, cawn wybodaeth am gyfleusterau’r pentrefi a’r trefi ar y ffordd, gyda phennod ychwanegol o wybodaeth yn ymwneud â thrafnidiaeth gyhoeddus a lle i ganfod llety ac yn y blaen. 

Mae'r uchod yn addasiad o adolygiad o'r gyfrol, fel y'i gwelir ar wefan Gwales yma. Awdur yr adolygiad gwreiddiol ar Gwales oedd Rhodri Dafydd.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013
Gwleidydd o'r Alban yw **Lisa Cameron** (ganwyd 8 Ebrill 1972) a etholwyd yn Aelod Seneddol yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 dros Ddwyrain Kilbride, Strathaven a Lesmahagow; mae'r etholaeth yn Dumfries a Galloway, Gororau'r Alban a De Swydd Lanark, yr Alban. Mae Lisa Cameron yn cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin.

Bywyd Personol
--------------

Graddiodd yn gyntaf yn Mhrifysgol Ystrad Clud ac yna cwbwlhaodd ddoethuriaeth ym Mhrifysgol Glasgow. Bu'n gweithio fel seicolegydd clinigol i'r NHS, fel conyltant, ac mae ganddi ddau o blant ac mae'n byw yn Nwyrain Swydd Lanark.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Lisa Cameron 33678 o bleidleisiau, sef 55.6% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o 32.6 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 16527 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Nicol, Lynda (12 Chwefror 2015). "Newcomer Lisa Cameron chosen by SNP to contest East Kilbride seat in UK election". *Daily Record*. Trinity Mirror. Cyrchwyd 8 Mai 2015. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help)
2. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
3. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban
Enghraifft o gylchlwybr Hamiltonaidd.
Cylchlwybr Hamiltonaidd ar ddodecahedron.
Cylchlwybr Hamiltonaidd ar graff ymylon y dodecahedron uchod.
Ym maes damcaniaeth graffiau, mae **llwybr Hamiltonaidd** yn llwybr mewn graff (anghyfeiriedig neu'n gyfeiriedig) sy'n ymweld â phob fertig unwaith yn union. Mae **cylchlwybr Hamiltonaidd** (neu **gylched Hamiltonaidd**) yn llwybr Hamiltonaidd sy'n gylchlwybr, hynny yw'n dechrau ac yn gorffen wrth yr un fertig. Mae'r broblem llwybr Hamiltonaidd, sef penderfynu a oes llwybrau a chylchlwybrau o'r fath yn bodoli mewn graffiau, yn NP-gyflawn. 

Enwir llwybrau a chylchlwybrau Hamiltonaidd ar ôl William Rowan Hamilton a ddyfeisiodd y gêm icosiaidd, lle mae'n rhaid dod o hyd i gylchlwybr Hamiltonaidd yng ngraff ymylon y dodecahedron. Datrysodd Hamilton y broblem hon gan ddefnyddio'r calcwlws icosiaidd, ond nid yw'r datrysiad hwn yn cyffredinoli i raffiau mympwyol. 

Er gwaethaf cael eu henwi ar ôl Hamilton, roedd cylchlwybrau Hamiltonaidd mewn polyhedronau hefyd wedi cael eu hastudio flwyddyn ynghynt gan Thomas Kirkman, a roddodd, yn benodol, enghraifft o bolyhedron heb gylchlwybr Hamiltonaidd. Hyd yn oed yn gynharach, astudiwyd llwybrau a chylchlwybrau Hamiltonaidd (yng ngraff y marchog o'r bwrdd gwyddbwyll) yn y 9fed ganrif gan Rudrata, a thua'r un amser gan Adli ar-Rumi. Yn Ewrop y 18fed ganrif, cyhoeddwyd llwybrau'r marchog gan Abraham de Moivre a Leonhard Euler.

Diffiniadau
-----------

Mae *llwybr Hamiltonaidd* yn llwybr sy'n ymweld â phob fertig o'r graff unwaith yn unig. Gelwir graff sy'n cynnwys llwybr Hamiltonaidd yn **graff y gellir ei olrhain**. Mae graff **gysylltiedig-Hamiltonaidd** os oes llwybr Hamiltonaidd rhwng pob pâr o fertigau. 

Mae *cylchlwybr Hamiltonaidd*, neu *gylched Hamiltonaidd* yn gylchlwybr sy'n ymweld â phob fertig unwaith yn union. Gelwir graff sy'n cynnwys cylchlwybr **Hamiltonaidd** yn **graff Hamiltonaidd**.

Gellir diffinio syniadau tebyg ar gyfer *graffiau cyfeiriedig*, lle mai dim ond mewn un cyfeiriad y gellir teithio pob ymyl (arc) y llwybr neu'r cylchlwybr. 

Mae *drysfa Hamilton* (*Hamilton maze*) yn fath o bos rhesymeg a'r nod yw dod o hyd i'r cylchlwybr Hamiltonaidd unigryw mewn graff penodol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Biggs, N. L. (1981), "T. P. Kirkman, mathematician", *The Bulletin of the London Mathematical Society* **13** (2): pp. 97–120, doi:10.1112/blms/13.2.97, MR 608093
2. ↑  Watkins, John J. (2004), "Chapter 2: Knight's Tours", *Across the Board: The Mathematics of Chessboard Problems*, Princeton University Press, pp. 25–38, ISBN 978-0-691-15498-5.
3. ↑  Bollobas, Bela (6 Rhagfyr 2012). *Graph Theory: An Introductory Course* (yn Saesneg). Springer Science & Business Media. ISBN 978-1-4612-9967-7.
4. ↑  de Ruiter, Johan (2017). *Hamilton Mazes: The Beginner's Guide*.
5. ↑  Friedman, Erich (2009). "Hamiltonian Mazes". *Erich's Puzzle Palace*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 16 Ebrill 2016. Cyrchwyd 27 Mai 2017.
Cangen o ffiseg ydyw **Thermodynameg** (*Groeg:δυναμις, dynamis, sy'n golygu "pŵer"*) sy'n ymwneud â gwres a thymheredd a'u perthynas i ynni a gwaith. Mae'n diffinio newidiadau macrosgopig megis egni mewnol, entropi a gwasgedd, sy'n disgrifio corff o fater neu ymbelydredd. Mae thermodynameg yn nodi fod y newidiadau hyn yn cael eu rheoli gan gyfyngiadau cyffredinol, a bod y cyfyngiadau hyn yn wir am bob mater. Mynegir y cyfyngiadau hyn gan bedair rheol euraidd thermodynameg. Does a wnelo thyrmodynameg ddim iot ag ymddygiad microsgopig mân bethau megis moleciwlau, ond yn hytrach mae'n canolbwyntio ar ymddygiad y corff cyfan. Mae'n astudiaeth o'r trawsnewidiad o egni gwres i ffurfiau gwahanol o egni (yn enwedig ffurfiau mecanyddol, cemegol, ac ynni trydanol).

Mae canlyniadau sylfaenol thermodynameg yn ddibynnol ar fodolaeth elfennau delfrydol o ecwilibriwm thermodynamig. Caiff y deddfau eu diffinio a'u harddangos drwy fecaneg ystadegol, yn nhermau cyfansoddion (neu'r rhannau bach) microsgopig.

Gellir cymhwyso thermodynameg i sawl pwnc gwyddonol a pheirianyddol, yn enwedig: cemeg, cemeg perianyddol, a pheirianneg mecanyddol.

Hanes
-----

Yn hanesyddol, roedd astudiaethau thermodynameg yn ceisio cynyddu effeithlonrwydd y tren stêm cynnar.
Maen yn nodi cyffordd rhwng llwybr Llanberis a llwybr y Mwynwyr
Yn edrych i lawr at Gaffi Hanner Ffordd a Llanberis
Golygfa o'r llwybr a rheilffordd
Mae **Llwybr Llanberis** yn un o’r llwybrau i gopa’r Wyddfa. Mae'r llwybr yma, sy'n cychwyn ger Gwesty'r Victoria yn Llanberis, yn rhedeg ochr yn ochr â thrac y trên bach y rhan fwyaf o'r ffordd. Dyma'r llwybr hiraf, ond gan nad yw mor serth a'r gweddill, mae'n un o'r llwybrau hawddaf. Gall fod yn beryglus pan fo rhew ac eira, pan mae'n eithriadol o bwysig aros ar y llwybr ei hun uwchben gorsaf Clogwyn yn hytrach na dilyn y rheilffordd. Dyma'r unig lwybr lle gellir cael rhywbeth i'w fwyta neu yfed ar y ffordd, gan fod Caffi Hanner ffordd tua hanner y ffordd i fyny. Mae caffi arall, Pen y Ceunant Isaf, agosach i waelod y llwybr. Defnyddir Llwybr Llanberis ar gyfer Ras yr Wyddfa, Ras tua deg milltir sy’n mynd i fyny ac y lawr y mynydd. Cynhelir y ras ym mis Gorffennaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan eryri.llyw.cymru
2. ↑  Gwefan climb.snowdon.co.uk
Plaid leol ydy **Llais Gwynedd** a sefydlwyd fel grŵp i wrthwynebu cyn-gynghorwyr Cyngor Gwynedd, a pholisiau dadleuol Plaid Cymru ar gau ysgolion bychain Gwynedd. Roedd 28 ymgeisydd yn sefyll ar gyfer eu hetholiad cyntaf fel grŵp yn Etholiad Cyngor Sir Gwynedd, 2008. Enillont 12 sedd i gyd, 2 yn ardal Arfon, 7 yn Nwyfor a 3 ym Meirionnydd.

Yn dilyn yr etholiad, fe gollodd Plaid Cymru reolaeth dros y sir gan nad oedd ganddynt bellach y mwyafrif oedd ei angen. Mae Llais Gwynedd yn gwrthod cydweithio gyda Plaid Cymru i greu clymblaid. Ar 5 Mai 2008, etholwyd y Cynghorydd Owain Williams yn arweinydd grŵp Llais Gwynedd ar y cyngor.

Llais y Bobl oedd enw gwreiddiol y mudiad gwledig hwn, ond bu rhaid newid yr enw ar gyfer yr etholiad gan fod plaid o'r un enw yn bodoli ym Mlaenau Gwent.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Llais Gwynedd

Ffynonellau
-----------

1. ↑   John Stevenson (25 Ebrill 2008). Etholiad: Addysg yn bwnc trafod. BBC Cymru.
2. ↑   Llais: Dim cydweithio â Plaid. BBC (6 Mai 2008).
3. ↑  (Saesneg) Tom Bodden (26 Ionawr 2008). Silenced: Voice of the People. Daily Post.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **llwyd rhydlyd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **llwydiaid rhydlyd**; yr enw Saesneg yw *Uncertain*, a'r enw gwyddonol yw *Hoplodrina alsines*. Gellir ei ganfod yn Norfolk, Lloegr

14-16mm ydy lled yr adenydd ac mae'r oedolyn yn hedfan rhwng Mehefin ac awst, mewn un genhedlaeth.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r llwyd rhydlyd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuoidea yn urdd y Lepidoptera yw **llwyd Vine**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **llwydiaid Vine**; yr enw Saesneg yw *Vine's Rustic*, a'r enw gwyddonol yw *Hoplodrina ambigua*. Mae i'w ganfod yn Ewrop.

Mae lled yr adenydd ar ei eithaf yn 32–34 mm a hyd yr uwchadain yn 13–15 mm. Hed mewn un genhedlaeth a hynny rhwng Mai i ganol Hydref.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r llwyd Vine yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Llawforwyn Iarlles y Ffynnon yn y Rhamant o'r un enw oedd **Luned**; daeth ei enw yn drosiad am ferch hardd. Mewn ffynonellau Cymraeg diweddarach cyfeirir ati hefyd fel **Eluned Ddedwydd**.

Hanes Luned
-----------

Yn y chwedl *Owain*, neu *Iarlles y Ffynnon*, mae Luned yn cynorthwyo'r marchog, Owain, i ddianc o'i garchar ym mhorth castell yr Iarlles trwy roi iddo fodrwy hud. Mae'r fodrwy yn gwneud yr un sy'n ei gwisgo yn anweladawy ac mae Luned yn cuddio Owain mewn llofft ac yna'n ymbilio ar ei meistres i drefnu priodas rhyngddi ac Owain.

Yn nes ymlaen mae Owain yn rhyddhau Luned o garchar ac o dân gyda chymorth y llew cyfeillgar sy'n ei gynorthwyo. Cred rhai ysgolheigion mae'r un ydy Luned ac Iarlles y Ffynnon a bod seiliau'r chwedl yn gorwedd ym myd mytholeg y Celtiaid.

Rhestrir 'Maen a Modrwy Eluned Ddedwydd' fel un o 'Tri Thlws ar Ddeg Ynys Brydain', ond ychwanegiad i'r rhestr wreiddiol ydyw am ei fod yn rhif 15, yr olaf yn y testun.

Ei henw
-------

Anghytunir ar darddiad ei henw. Ceir sawl fersiwn o ramant *Iarlles y Ffynnon* mewn ieithoedd eraill, yn enwedig y Ffrangeg, ac mae arbenigwyr yn anghytuno ynglŷn â tharddiad y chwedl honno yn ei ffurf bresennol a hefyd yr enw Luned/Eluned ei hun. 'Lunet[t]e' a geir yn y rhamantau Ffrangeg ac mae'n bosibl bod Luned yn Gymreigiad o'r enw hwnnw, ond mae'n bosibl hefyd ei fod yn dalfyriad o'r enw Cymraeg 'Eluned', ac yn sicr felly os derbynnir fod y rhamant ei hun yn gyfansoddiad Cymraeg gwreiddiol yn hytrach nac addasiaid o'r Ffrangeg. Cynigiodd Ifor Williams fod yr enw Eluned yn cynnwys yr elfen *El-*, sy'n gyfystyr â 'llawer' (cf. Elfyw), a bod yr ail ran yn cynnwys yr elfen *(i)un* a geir mewn geiriau fel 'dym*un*iad' ac 'eidd*un*ed'; pan gafodd ei fenthyg i'r Ffrangeg collwyd yr *E* a chafwyd y ffurf 'Lunette', gyda'r cysylltiad â'r lleuad (Ffrangeg: *lune*) yn cynnig ystyr ac arwyddocad i'r Ffrancod.

Barddoniaeth
------------

Ceir sawl cyfeiriad at Luned yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr, gan amlaf fel trosiad am ferch hardd a dymunol. Ceir rhai o'r enghreifftiau cynharaf yng ngwaith Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd ac Iorwerth ab y Cyriog. Dyma enghraifft o farwnad Lewys Glyn Cothi (15g) i Gwenllian ferch Owain Glyndŵr:

Duw a ethol y doethion,
ninnau sydd fal briwydd bron.
Gwenllian mal gwinllan medd
fu Luned ful o Wynedd,
a Iesu fo cynhwyswr
I Luned wen o Lyndŵr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, argraffiad 1991), Atodiad III.
2. ↑  Ifor Williams, *Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd* x, 44; nodir gan Rachel Bromwich yn *Trioedd Ynys Prydein*, tud. 551.
3. ↑  Dafydd Johnston (gol.), *Gwaith Lewys Glyn Cothi* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1996). Cerdd 188, llinellau 55-60.

Gweler hefyd
------------

* Tair Rhamant
Map y byd o'r atlas *Theatrum Orbis Terrarum*.
Ystyrir ***Theatrum Orbis Terrarum*** fel yr atlas modern cyntaf. Ysgrifennwyd gan Abraham Ortelius ac argraffwyd yn wreiddiol ar 20 Mai 1570, yn Antwerp. Roedd yn cynnwys casgliad o daflenni map unffurf a thestun wedi eu rhwymo i ffurfio llyfr. Cyfeirir at atlas Ortelius weithiau fel crynodeb o gartograffeg y 16g.

Cynnwys
-------

Mae llawer o'r mapiau yn yr atlas yn seiliedig ar ffynonellau nad ydynt yn bodoli mwyach neu sy'n brin iawn. Atododd Ortelius rhestr ffynhonnell unigryw (y "*Catalogus Auctorum*") sy'n nodi enwau gartograffwyr cyfoes, rhai a fyddai fel arall wedi aros yn anadnabyddus.

Argraffiadau
------------

Ar ôl cyhoeddi ei *Theatrum Orbis Terrarum* cyntaf, fe ddiwygiodd ac ehangodd Ortelius yr atlas yn rheolaidd, gan ei ailgyhoeddi mewn gwahanol fformat hyd at ei farwolaeth yn 1598. O'r 70 map gwreiddiol ac 87 o gyfeiriadau llyfryddol yn yr argraffiad cyntaf (1570), tyfodd y atlas drwy ei dri deg un gahanol argraffiad i gynnwys 183 o gyfeiriadau a 167 map yn 1612.

Mae *Additamentum* 1573 i'r atlas yn nodedig am ei fod yn cynnwys *Cambriae Typus* gan Humphrey Llwyd, y map cyntaf i ddangos Cymru ar ei ben ei hun.

O'r 1630au ymlaen, dyma'r teulu Blaeu yn cyhoeddwyd eu gwaith o dan deitl tebyg, *Theatrum Orbis terrarum, sive, Atlas Novus*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Map o ardal cynhyrchu aur Periw. Florida. Rhanbarth Guastecan". World Digital Library. Cyrchwyd 28 Mai 2013. (Saesneg)
2. ↑  Cambriae Typus Archifwyd 2013-05-11 yn y Peiriant Wayback. ar wefan Gwasanaeth Addysg Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Dolenni allanol
---------------

* Sgan ansawdd-uchel o rifyn Ffrangeg (1587) o'r Theatrum Orbis Terrarum ar wefan y World Digital Library
Theatr a sinema yn nhref Bae Colwyn, Sir Conwy yw **Theatr Colwyn**. Dyma'r sinema hynaf yng ngwledydd Prydain sy'n dal i weithredu. Fe'i lleolir yng nghanol Bae Colwyn, ar Ffordd Abergele. Y perchnogion er 2000 yw Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy, ac mae'n cael ei rhedeg fel theatr ar gyfer y gymuned gyfan.

Codwyd adeilad y theatr yn 1885 ac fe'i defnyddid fel "Neuadd Gyhoeddus" i lwyfanu dramâu a sioeau amrywiol yn ogystal â thrafodaethau, dawnsfeydd a digwyddiadau codi arian. Rhoddwyd trwydded sinema iddi ar 25 Ionawr, 1909. Roedd y ffilmiau cyntaf i'w dangos yn cynnwys *Hunting Crocodiles on The Nile* a *The Naughty Little Princess*.

Ceir 379 o seddi yn y theatr ac un sgrîn fawr. Mae pris tocynnau yn isel ac mae'n lle poblogaidd. Yn ôl y rheolwr, Phil Batty,

"Mae ein cynulleidfa yn hoffi dod i wylio ffilm mewn lleoliad traddodiadol a hefyd maen nhw yn gwerthfawrogi'r ffaith bod ein tocynnau mor fforddiadwy. Mae teulu o bedwar yn gallu gweld ffilm am £12 am 7.30pm, byddai'n anodd iawn i chi guro hynny mewn sinema aml-sgrin."
Cynhelir cyngherddau yn y theatr hefyd. Yn 2009 perfformiodd Cerys Matthews, cyn-leisydd Catatonia yno a bu'r gyngerdd yn llwyddiant mawr.

Noddwr amlycaf Theatr Colwyn yw Terry Jones, y digrifwr, actor, awdur a sgriptiwr a anwyd ym Mae Colwyn ac sy'n enwog fel un o griw Monty Python.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  'Y pictiwrs hynaf sy'n dal i weithredu'[*dolen marw*]
2. ↑  newswales.co.uk
3. ↑  Amdanom ni Archifwyd 2010-01-27 yn y Peiriant Wayback. ar wefan Theatr Colwyn.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Theatr Colwyn
* (Saesneg) Ffrindiau Theatr Colwyn Archifwyd 2009-04-24 yn y Peiriant Wayback.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Isa Qosja yw ***Tri Dritare Dhe Një Varje*** a gyhoeddwyd yn 2014. Fe'i cynhyrchwyd yn Kosovo. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Albaneg a hynny gan Zymber Kelmendi. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Mirjana Karanović, Donat Qosja, Luan Jaha ac Irena Cahani. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2014. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Interstellar* sef ffilm wyddonias gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 364 o ffilmiau Albaneg wedi gweld golau dydd. 
Gökhan Tiryaki oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Isa Qosja ar 1 Ionawr 1947.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 100% (Rotten Tomatoes)
* 8/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Isa Qosja nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 12 Ebrill 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 12 Ebrill 2016.
3. 1 2  "Three Windows and a Hanging". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 10 Hydref 2021.
Un o Bedwar Mesur ar Hugain Cerdd Dafod yw'r **toddaid**.

Dwy linell sydd gan doddaid; mae 10 sillaf gan y llinell gyntaf a naw sillaf gan yr ail linell.

Mae'r llinell gyntaf yn union fel llinell gyntaf englyn unodl union. Ceir gwant a gair cyrch yn y llinell, a gall dorri'n 7+3, 8+2 neu 9+1.

Yn raddol, daethpwyd i ganu'r ail linell yn ddi-bengoll wrth i'r gyfundrefn gaeth dynhau; hynny yw; cynganeddir yr ail linell ar ei hyd. Cenid dau doddaid gyda'i gilydd yn aml i ffurfio pennill pedair llinell.

Ceir odl rhwng y gair cyrch a gorffwysfa'r ail linell, yn hytrach na chyfatebiaeth gynganeddol. Cynhelir y brifodl rhwng y gwant y llinell gyntaf a therfyn yr ail linell.

Dyma enghraifft o doddaid o waith Dafydd Nanmor:

*Mab Rhys aeth o'i lys i l**awr** - yr Erw**ig**:*
*Mewn gro a cherr**ig** mae'n garchar**awr**.*
Pur anaml y ceir toddaid unigol; gan amlaf ceir cyfres o doddeidiau. Nid yw cynnal prifodl rhwng pob pennill yn orfodol, ond mae rhai beirdd yn dewis gwneud hyn. Yn ei awdl farwnad i Domas ap Rhys o'r Tywyn, canodd Dafydd Nanmor ugain toddaid mewn deg pennill pedair llinell, a'r cyfan ar yr odl **awr**. Dyma enghraifft arall o'r awdl:

*Aml wylaw mal glaw ar gl**awr** - y De**au**.*
*Aml llif o drem**au**, aml llef dram**awr**.*
*Aml i mae oer wae am w**awr** - anneir**if**,*
*Aml drem a wnâi'r ll**if**, aml dŵr mewn ll**awr**.*
Mae'r toddaid, ac amrywiadau bychain arno, yn rhan o fesurau eraill, fel yr hir a thoddaid, y gwawdodyn a'r gwawdodyn hir.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thomas Roberts ac Ifor Williams, *The Poetical Works of Dafydd Nanmor*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1923

Llyfryddiaeth
-------------

* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)

Gweler hefyd
------------

* Cerdd Dafod
* Y pedwar mesur ar hugain
Mae **Tramlink** yn rhwydwaith tram yn gwasanaethu Croydon a’r ardal o’i gwmpas. Dechreuodd ei wasanaethau yn 2000, y rhwydwaith tram cyntaf yn Llundain ers 1952. Ei berchennog yw London Trams, rhan o Transport for London a threfnir ei wasanaethau gan Tram Operations Cyf, rhan o FirstGroup.

Mae 39 o orsafoedd a 28 cilomedr o gledrau. Canolbwynt y rhwydwaith yw Croydon, gyda leiniau yn terfynu yng Ngorsaf reilffordd New Addington, Gorsaf reilffordd Elmers End, New Addington a Gorsaf reilffordd Wimbledon.

Defnyddir 24 o dramiau, adeiladwyd gan gwmni Bombardier yn Wakefield, seiliedig ar dramiau Köln, adeiladwyd gan Bombardier yn Brugge a Wien.Ar 18 Awst 2011, rhoddwyd cytundeb i Stadler Rail ar gyfer 6 Tram Variobahn, a chyraeddasant yn 2012. Archebwyd 6 arall yn 2015.

Hanes
-----

Er caewyd ei rwydwaith o dramffyrdd erbyn 1951, daeth cynnig i ddefnyddio tramiau rhwng Gorsaf reilffordd Dwyrain Croydon a stad tai newydd yn New Addington, ac ym 1962, un arall ar y rheilffordd rhwng Gorsaf reilffordd Gorllewin Croydon a Gorsaf reilffordd Wimbledon. Datblygwyd y ddau syniad yn ystod y 70au gan reolwyr Rheilffyrdd Prydeinig. Derbyniwyd y cynllun gan Gyngor Croydon ym mis Chwefror 1990 a chydweithiodd y cyngor gyda LRT (London Regional Transport); pasiodd Deddf Croydon Tramlink yn 1994.

Mae’r rhwydwaith yn seiliedig ar gylcg ynghanol Croydon, gyda changennau’n rhedeg i’r gogledd-orllewin, gogledd-ddwyrain a de-ddwyrain, dau yn ddefnyddio rheilffyrdd oedd yn bodoli’n barod ac un yn dilyn trwydd o hen reilffordd.

Map
---

Rhwydwaith Tramlink yn 2017

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan croydon-tramlink.co.uk
2. ↑  Gwefan tfl.gov.uk
3. ↑  Gwefan y Railway Gazette
4. ↑  Gwefan y Railway Gazette
5. ↑  Gwefan croydon-tramlink.co.uk
6. ↑  Gwefan legislation.gov.uk
7. ↑  Gwefan y Railway Gazette

Dolen allanol
-------------

* Gwefan tfl.gov.uk
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Peter Anthony yw ***The Man Who Saved The World*** a gyhoeddwyd yn 2014. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America, Denmarc, Rwsia a Latfia. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Kristian Eidnes Andersen.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Kevin Costner, Walter Cronkite, Robert De Niro, Stanislav Petrov, Ashton Kutcher, Matt Damon, Natalia Vdovina a Baiba Broka. Mae'r ffilm *The Man Who Saved The World* yn 105 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2014. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Interstellar* sef ffilm wyddonias gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Peter Anthony ar 19 Mai 1971.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 68% (Rotten Tomatoes)
* 5.4/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Peter Anthony nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| The Man Who Saved The World |  | Unol Daleithiau AmericaDenmarcLatfiaRwsia | 2014-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. . .
2. 1 2  "The Man Who Saved the World". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 9 Hydref 2021.
Amrywiad bychan ar y toddaid yw'r **toddaid byr**. Ceir chwe sillaf yn yr ail linell yn hytrach na naw fel y ceir mewn toddaid cyffredin.

Cenir toddaid byr fel paladr englyn unodl union neu englyn penfyr. Ceir cynghanedd rhwng y gair cyrch a'r ail linell, ac y mae'r ail linell yn bengoll gan amlaf, oni bai bod cynghanedd sain yn cael ei defnyddio.

Dyma enghraifft o doddaid byr, sef paladr englyn enwog Tudur Aled i'r *Gwreiddyn*:

*Mae'n wir y gwelir argoelyn - difai*
*Wrth dyfiad y brigyn.*
Mae'r ail linell yn bengoll gan nad yw *y brigyn* yn rhan o'r gyfatebiaeth.

Dyma enghraifft o doddaid byr gyda chynghanedd sain rhwng y gair cyrch a'r ail linell o waith y pencerdd Wiliam Llŷn:

*Llywelyn Gwilym llew hualog - aur*
*Braich henaur Brycheiniog.*
Gall yr ail linell fod yn bengoll os defnyddir y Gynghanedd Sain Alun.

Llyfryddiaeth
-------------

* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  T. Gwynn Jones, *Gwaith Tudur Aled* mewn dwy gyfrol, Gwasg Prifysgol Cymru, 1926
2. ↑  J. C. Morrice, *Barddoniaeth Wiliam Llŷn*, Jarvis & Foster, 1908

Gweler hefyd
------------

* Englyn unodl union
* Englyn penfyr
* Pedwar mesur ar hugain
* Cerdd Dafod
*Periparus ater* 
Mae'r **Titw penddu** (*Periparus ater*) yn aelod o deulu'r Paridae, y titwod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gogledd Asia.

Mae'r Titw penddu yn llai na'r rhan fwyaf o'r titwod eraill, 10 - 11.5 cm o hyd. Gellir ei adnabod trwy ei faint a'r darn gwyn ar y gwegil gyda'r pen a'r gwddf yn ddu. Mae'n wyn oddi tano ac mae dwy linell wen ar draws yr adenydd. Mae yr adar ieuanc yn felyn lle mae'r oedolion yn wyn.

Mae nifer o is-rywogaethau:

* *P. a. ater* yn y rhan fwyaf o Ewrop, gyda chefn llwydlas
* *P. a. britannicus* ym Mhrydain, gyda chefn brown
* *P. a. ledouci* yng Ngogledd Affrica sy'n felyn oddi tano yn lle gwyn
* *P. a. cypriotes* ar ynys Cyprus, sy'n frowngoch oddi tano

O ran ei fwyd a'i arferion nythu mae'n bur debyg i'r titwod eraill, ond mae'n hoffi coed pinwydd yn fwy na'r titwod eraill. Mae'n nythu mewn tyllau mewn coed, er ei fod hefyd yn barod i ddefnyddio blychau nythu ar adegau. Yn y gaeaf mae'n ffurfio heidiau gyda thitwod eraill megis y Titw mawr a'r Titw tomos las. Mae hefyd yn aderyn cyffredin mewn gerddi.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Titw pendil Affrica** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: titwod pendil Affrica) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Anthoscopus caroli***; yr enw Saesneg arno yw *African penduline tit*. Mae'n perthyn i deulu'r Titwod Pendil (Lladin: *Remizidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. caroli*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r titw pendil Affrica yn perthyn i deulu'r Titwod Pendil (Lladin: *Remizidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Anthoscopus sylviella | Anthoscopus sylviella |  |
|
| Titw pendil | Remiz pendulinus |  |
|
| Titw pendil Affrica | Anthoscopus caroli |  |
|
| Titw pendil llwyd | Anthoscopus musculus |  |
|
| Titw pendil melyn | Anthoscopus parvulus |  |
|
| Titw pendil talcenfelyn | Anthoscopus flavifrons |  |
|
| Titw pendil y Penrhyn | Anthoscopus minutus |  |
|
| Titw pendil y Sahel | Anthoscopus punctifrons |  |
|
| Titw penfelyn | Auriparus flaviceps |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Titw pendil Affrica** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Titw cynffonhir yr Alpau** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: titwod cynffonhir yr Alpau) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Aegithalos caudatus alpinus***; yr enw Saesneg arno yw *Alpine tit*. Mae'n perthyn i deulu'r Titwod cynffonhir (Lladin: *Aegithalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. caudatus alpinus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r titw cynffonhir yr Alpau yn perthyn i deulu'r Titwod cynffonhir (Lladin: *Aegithalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw bochwyn | Aegithalos leucogenys |  |
|
| Titw clustddu | Psaltriparus melanotis |  |
|
| Titw cynffonhir | Aegithalos caudatus |  |
|
| Titw cynffonhir Blyth | Aegithalos iouschistos |  |
|
| Titw cynffonhir du | Aegithalos fuliginosus |  |
|
| Titw pengoch | Aegithalos concinnus |  |
|
| Titw-delor Severtzov | Leptopoecile sophiae |  |
|
| Titw-delor cribog | Leptopoecile elegans |  |
|
| Titw’r prysgwydd | Psaltriparus minimus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Titw cynffonhir yr Alpau** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **trilliw mawr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **trilliwiau mawr (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Large Tortoiseshell*, a'r enw gwyddonol yw *Nymphalis polychloros*. Arferai fod yn eitha cyffredin yn Lloegr a Chymru, ond mae bellach yn hynod o brin.

Mae'n gaeafgysgu fel oedolyn, sy'n beth prin iawn a gwelir yr oedolyn ar ei adain rhwng diwedd Chwefror a Mawrth.

* ♂
* ♂ △

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r trilliw mawr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* *Nymphalis antiopa*
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Nymphalis polychloros***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Blanche ym Mhorthmadog
Linda ym Mhorthmadog
Roedd **Dosbarth Prif Lein Penrhyn** yn grwp o dri locomotif adeiladwyd gan Gwmni Hunslet ar gyfer Rheilffordd Chwarel Penrhyn rhwng 1882 a 1893 a dyfnyddiwyd ar y rheilffordd rhwng Chwarel Penrhyn a Felinheli.

Rheilffordd Chwarel Penrhyn
---------------------------

Defnyddiwyd locomotifau De Winton o 1879 ymlaen, gyda boelers unionsyth, ond nad oeddent yn ddigon pwerus i symud llechi. Felly archebwyd locomotif o Gwmni Hunslet ym 1882. ‘Charles’ oedd enw’r locomotif cyntaf. Cyrhaeddodd 2 locomotif arall i’r un cynllun, ond tipyn bach yn fwy, gyda’r enwau ‘Linda’ a ‘Blanche’. Ni adeiladwyd locomotifau eraill o’r un dosbarth.

Cadwriaeth
----------

Goroesodd y tri ohonynt. Aeth ‘Charles’ i Amgueddfa Rheilffordd Castell Penrhyn. Aeth ‘Linda’ i Reilffordd Ffestiniog ar fenthyg yng Ngorffennaf 1963 a phrynwyd, gyda ‘Blanche’ ar gyfer tymor 1963.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Boyd, James I.C. *Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire:Cyfrol 2; The Penrhyn Quarry Railways. Cyhoeddwyd gan Wasg Oakwood, 1985; isbn:0853613125*.
2. ↑  Blenkinsop, Dick. *Linda & Blanche: Penrhyn to Festiniog; cyhoeddwr: Gwasg AB, 1993; isbn 1869915054*.
Mae **Tredraezh-Lokemo** (Ffrangeg: *Trédrez-Locquémeau*) yn gymuned (Llydaweg: *kumunioù*; Ffrangeg: *communes*) yn Departamant Aodoù-an-Arvor (Ffrangeg: *Département Côtes-d'Armor*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda Plouilio, Lokmikael-an-Traezh ac mae ganddi boblogaeth o tua 1,457 (1 Ionawr 2020).

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Daw'r enw Tredraezh-Lokemo o'r hen Lydaweg *Treb* (pentref) a *traez* (traeth) a daw  Lokemo o'r Llydaweg *Lok* (lle sanctaidd) a *St. Kemo*

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code22349

Yr iaith Lydewig
----------------

Cyhoeddodd cyngor y ddinas cynllun iaith Lydewig o dan Ya d'ar Brezhoneg, ar 25 Gorffennaf, 2006.

Adeiladau a mannau cyhoeddus nodedig
------------------------------------

* Carnedd Roskoualc'hCarnedd Roskoualc'h
* Eglwys Sant-Kemo Lokemo.Eglwys Sant-Kemo Lokemo.
* Castell Koad-TredraezhCastell Koad-Tredraezh

Gweler hefyd
------------

* Cymunedau Aodoù-an-Arvor

Cyfeiriadau
-----------

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Trédrez-Locquémeau***
1450 yn cyrraedd Carrog
1450 ynghanol trên awto yn Llangollen
Mae **Dosbarth 1400 GWR** yn fath o Locomotif Stêm, cynlluniwyd ar gyfer trenau i deithwyr ar gangennau Rheilffordd y Great Western. Oeddent Dosbarth 4800 GWR yn wreiddiol ym 1932, ond newidiwyd eu rhifau ym 1946. Adeiladwyd 75 o’r dosbarth yng Ngweithdy Swindon. Er disgrifir y cynllun fel un gan Charles Collett, mae’r cynllun sylfaenol y dyddio’n ol i Dosbarth 517 GWR, cynlluniwyd gan George Armstrong, ac adeiladwyd yng Ngweithdy Heol Stafford, Wolverhampton rhwng 1868 a 1885.

Cynlluniwyd y dosbarth i fod yn drenau awto wedi cysylltu i gerbydau arbennig; roedd hi’n bosib gyrru’r trên o’r cerbyd yn hytrach nac o’r locomotif. Roeddent yn cyflymach – hyd at 80 milltir yr awr – na threnau diesel mwy ddiweddar.

Pan addaswyd 12 locomotif Dosbarth 2800 GWR i ddefnyddio olew, newidiwyd eu rhifau i 4800 ymlaen. Felly newidiwyd rhifau’r dosbarth gwreiddiol 4800 i 1400-1474. Scrapiwyd yr olaf un o ddosbarth 517 George Armstrong ym mis Ebrill 1961. Scrapiwyd mwyafrif o ddosbarth 1400 rhwng 1956 a 1965.

Cadwriaeth
----------

Mae 4 locomotif wedi goroesi, i gyd wedi gweithio hyd at y gyfnod 1963-65 ac yn gyflwr da:-

* 1420 – Rheilffordd De Dyfnaint
* 1442 – Amgueddfa Tiverton
* 1450 – Rheilffordd Dyffryn Hafren
* 1466 – Canolfan Reilffordd Didcot

Gwybuwyd fel *Y Tivvy Bumper*, tynnodd 1442 y trên olaf i Tiverton ym mis Hydref 1965. Mae gan bob un heblaw am 1442 ddarpar trên awto. Mae 1450 wedi gweithio ar brif linellau rhwng Caerwysg a Newton Abbott, fel yr hen *Dawlish Donkey*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan greatwestern.org.uk
2. ↑  Gwefan docbrown.info
3. ↑  "Gwefan spellerweb.net". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-10-22. Cyrchwyd 2021-01-25.
4. ↑  "Gwefan Amgueddfa Tiverton". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-08-13. Cyrchwyd 2021-02-06.
Mae **Locomotif rhif 6, 'Douglas'** yn locomotif cledrau cul sy’n gweithio ar Reilffordd Talyllyn. Adeiladwyd y locomotif gan Andrew Barclay Sons & Co. Ltd. ym 1918. Aeth y locomotif i Faes Awyr Manston yr Awyrlu Frenhinol ar 21 Chwefror 1918, a treuliodd mwyafrif ei yrfa yn Calshot, ger Southampton yng ngwersyll hyfforddi am reilffyrdd cledrau cul. Gwerthwyd y locomotif am £60 ym mis Ebrill 1949 i Abelson a Chwmni (Peiriannwyr) Cyf. Roedd y Rheilffordd Talyllyn wedi ysgrifennu atynt, yn chwilio am ddarpar, a chynigwyd y locomotif. Enwyd y locomotif ar ôl Douglas Abelson. Ar ôl gwaith atgyweirio ac addasu ar gyfer cledrau lled 2 droedfedd gan Ffowndri Griffin, Oldbury (Talwyd amdano gan Abelson), aeth y locomotif i Dywyn. Ar yr un adeg, newidiwyd cyfundrefn y byffrau i gael pâr ar 2 ben y locomotif ac estynnwyd cab y locomotif gan 6 modfedd. Dros y blynyddoedd, mae Douglas wedi ymddangos gyda sawl lifrai, gan gynnwys lliwiau Adran Gwaith ac Adeiladu’r Weinyddiaeth Awyr, lliwiau’r Rheilffordd Talyllyn, coch, a glas yr Awyrlu Frenhinol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan locomotive.fandom.com[*dolen marw*]
2. ↑  Railway Magazine, Mehefin 1954, cyhoeddwr Gwasg Tothill
3. ↑  The Calshot and Fawley Narrow gauge Railways gan Frederick Cooper, cyhoeddwr Gwasg Plateway
4. ↑  The Calshot and Fawley Narrow gauge Railways gan Frederick Cooper, cyhoeddwr Gwasg Plateway
5. ↑  "Gwefan Rheilffordd Talyllyn". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-02-24. Cyrchwyd 2021-03-10.
6. ↑  Gwefan y Shropshire Star

Dolen allanol
-------------

* Gwefan y Rheilffordd Archifwyd 2019-07-01 yn y Peiriant Wayback.
**Tredegarville** oedd yr enw a roddwyd i ardal dosbarth uwch o strydoedd a filas yng Nghaerdydd, a ddatblygwyd yn ystod ail hanner y 19g. Mae'r ardal nawr yn rhan o Y Rhath.

Hanes a disgrifiad
------------------

Roedd Tredegarville yn cynnwys strydoedd paralel ar ochr ddeheuol Heol y Ddinas, yn cynnwys Y Parêd, The Walk a Richmond Crescent, wedi ei groesi gan East Grove a West Grove. Fe'u dyluniwyd a'i gosod ar gyfer Ystad Tredegar cyfoethog gan eu penseiri, W.G. & E Habershon (a ddaeth yn Habershon & Fawckner ar ôl i'r brodyr Habershon fynd ei ffordd eu hun). Cychwynwyd y datblygiad yn 1857. Creodd Habershon & Fawckner  Richmond Crescent tua 1888.

Eglwys y Bedyddwyr, Tredegarville yn 2010
Mae William Gilbee Habershon yn cael cydnabyddiaeth am Eglwys y Bedyddwyr Tredegarville (1861–63) ar Y Parêd, wedi ei ariannu gan y meistri glo lleol, teulu y Cory ar gost o £3600 (daeth y Corys yn aelodau o'r gynulleidfa). Dyluniodd Habershon & Fawckner blasty ar Richmond Crescent hefyd, o'r enw 'The Grove', ar gyfer perchennog siop fawr Howells yng Nghaerdydd, James Howell, a'i deulu. Prynwyd yn ddiweddarach gan y ddinas (1913) a daeth yn 'Y Plasty' (The Mansion House') a chartref maer y ddinas.

Cwblhawyd Eglwys Anglicanaidd St James the Great ar Heol Casnewydd yn 1894 on Newport Road i wasanaethu Tredegarville a'r ardal leol.

Ffynonellau
-----------

* Newman, John (1995), *The Buildings of Wales: Glamorgan*, Penguin Books, ISBN 0-14-071056-6, adalwyd 2014-11-08

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Newman, *The Buildings of Wales: Glamorgan*, p. 309
2. ↑  Newman, *The Buildings of Wales: Glamorgan*, p. 303-4
3. ↑  "Tredegarville Baptist Church, Cardiff". Stained Glass in Wales (University of Wales). Cyrchwyd 2014-11-10.
4. ↑  Mortimer, Dic (2014), "10 - Roath (including Cyncoed and Lakeside)" (eBook), *Cardiff: The Biography*, Amberley Publishing, ISBN 978-1-4456-4251-2, adalwyd 2014-11-09
5. ↑  "Parish History". The City Parish of St John the Baptist Cardiff. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-12-31. Cyrchwyd 2014-12-23.