Mynydd uchaf de Cymru wedi'i leoli ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy, cyfeiriad grid SO012215 yw **Pen y Fan** (886m / 2,906'). Mae'n gorwedd ar grib uchaf Bannau Brycheiniog, rhwng y Gribyn a Chorn Du.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nutall. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 215metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 886 metr (2907 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Cyrchfan
--------

Mae’r copa yn un o brif gopaon yn Ffordd y Bannau, llwybr droed pellter hir sy’n rhedeg o’r Dwyrain i’r Gorllewin ar draws y masiff, ac sy’n agored i holl gerddwyr. Mae yna lwybr troed graddedig da iawn o’r Storey Arms ar yr A470, sydd 1500 troedfedd yn is. Mae’r llwybr hwn, a llwybrau eraill ar y mynydd yn destun atgyweirio a chynnal a chadw gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol i gyfyngu’r erydu a achosir gan gannoedd a miloedd o gerddwyr sy’n mynd heibio pob blwyddyn. Mae hefyd prif lwybr o’r Cribyn, copa cyfagos i’r Dwyrain.

Y Storey Arms
-------------

Mae’r Storey Arms yn ganolfan addysg awyr agored gerllaw’r A470, y brif gefnffordd rhwng Gogledd a De Cymru ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, ger Libanus, Powys, Cymru. Wedi’i rhedeg gan Gyngor Dinas Caerdydd ers 1971, gall y ganolfan breswyl gynnig llety i 58 o bobl. Mae’r gweithgareddau yn cynnwys ceufadu a chanŵio, ogofa, cerdded bryniau, dringo creigiau a rafftio dŵr gwyn. Mae’r ganolfan 440 metr (1,444 tr) uwchlaw lefel y môr, ar hyd y ffordd rhwng Pen y Fan a Fan Fawr, ar droed Corn Du. Mae’n bathu ei enw gan dafarn gyda tho brig llechi (wedi’i enwi ar ôl perchennog tir lleol, Storey Maskelyne), a gafodd ei ddymchwel ym 1924. Mae safle’r dafarn wreiddiol i’r Dwyrain o’r ganolfan, ar ddibyn gogledd-ddwyrain maes parcio Pont ar Daf.

Mae bysiau yn stopio pob ochr yr A470 y tu allan i’r ganolfan. 

Maes parcio Pont ar Daf 200 metr (656 tr) o ganolfan y Storey Arms, yw’r man mwyaf poblogaidd i dwristiaid a cherddwyr ddechrau ar eu taith i Ben y Fan. Llywodraeth Cymru sy’n perchnogi’r maes parcio, sydd â gofod ar gyfer tua 50 cerbyd. Mae cyfleusterau toiledau ar gael ar y safle.

Mae llwybr troed yn cysylltu canolfan y Storey Arms, safleoedd bws a maes parcio Pont ar Daf i’r llwybr sy’n arwain ar Gorn Du a Phen y Fan.

Enw
---

Mae’r enw Pen y Fan yn cynnwys yr enwau *Pen* (y) *fan*, ffurf dreigledig *ban* (copa, brig, crib, bannau, bryn, mynydd’, ayyb.). Mae’r un enw ban, yn ei ffurf luosog bannau, i’w darganfod yn yr enw Cymraeg ar gyfer y Brecon Beacons: Bannau Brycheiniog.

Gweler hefyd
------------

* Bannau Brycheiniog
* Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-10-20 yn y Peiriant Wayback.