|  |
| --- |
| Erthyglau'n ymwneud â |
| Marcsiaeth |
| Karl Marx a Friedrich Engels |
| Llyfryddiaeth Marx
* Y Maniffesto Comiwnyddol
* Das Kapital

 |
| Athroniaeth
* Athroniaeth natur Marx
* Dull Marx
* Materoliaeth hanesyddol
* Penderfyniaeth economaidd

 |
| Economeg
* Cyfalaf a'i gronnedd
* Gorgynnyrch
* Gorwerth
* Llafur
* Sosialaeth wyddonol
* Ymelwa ar lafur

 |
| Cymdeithaseg
* Brwydr y dosbarthiadau
* Bwrdeisiaeth
* Dosbarth cymdeithasol
* Dosbarth gweithiol
* Eiddo preifat
* Hegemoni
* Lumpenproletariat
* Proletariat
* Ymwybyddiaeth o ddosbarth

 |
| Hanes
* Chwyldro byd
* Chwyldro'r proletariat

 |
| Agweddau
* Beirniadaeth lenyddol
* Damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol
* Ffeministiaeth

 |
| Ysgolion meddwl
* Awstro-Farcsiaeth
* Castroaeth
* Comiwnyddiaeth y chwith
* Democratiaeth gymdeithasol
* Ewrocomiwnyddiaeth
* Ysgol Frankfurt
* Meddwl Gonzalo
* Guevaraeth
* Hoxhaeth
* Leniniaeth
* Luxemburgiaeth
* Maoaeth
* Marcsiaeth glasurol
* Marcsiaeth ddadansoddol
* Marcsiaeth–Leniniaeth
* Marcsiaeth–Leniniaeth–Maoaeth
* Neo-Gramsciaeth
* Neo-Marcsiaeth
* Sosialaeth ddemocrataidd
* Staliniaeth
* Titoaeth
* Trotscïaeth

 |
| Pobl
* Karl Marx
* Friedrich Engels

* August Bebel
* Eduard Bernstein
* Daniel De Leon
* Karl Kautsky
* Georgi Plekhanov
* Clara Zetkin
* James Connolly
* Maxim Gorky
* Vladimir Lenin
* Karl Liebknecht
* Alexandra Kollontai
* Antonie Pannekoek
* Joseph Stalin
* Rosa Luxemburg
* Leon Trotsky
* György Lukács
* Karl Korsch
* Nikolai Bukharin
* Ho Chi Minh
* Antonio Gramsci
* Josip Broz Tito
* Walter Benjamin
* Mao Zedong
* Max Horkheimer
* Dolores Ibárruri
* Wilhelm Reich
* Louis Aragon
* Bertolt Brecht
* Herbert Marcuse
* Erich Fromm
* Guy Debord
* Henri Lefebvre
* Theodor W. Adorno
* Jean-Paul Sartre
* Maximilien Rubel
* Simone de Beauvoir
* Salvador Allende
* Enver Hoxha
* Raya Dunayevskaya
* Kim Il-sung
* C. Wright Mills
* Eric Hobsbawm
* Nelson Mandela
* Louis Althusser
* Pier Paolo Pasolini
* Howard Zinn
* Zygmunt Bauman
* Fidel Castro
* Che Guevara
* David Harvey
* Richard D. Wolff
* Slavoj Žižek
* Thomas Sankara
* Yanis Varoufakis

 |
| Gweler hefyd
* Comiwnyddiaeth
* Sosialaeth

 |
| * v
* t
* e
 |

Ymwybyddiaeth o safle yn y gyfundrefn ddosbarthiadau economaidd-gymdeithasol yw **ymwybyddiaeth o ddosbarth**. Mae'n agwedd o athroniaeth Farcsaidd a damcaniaethau adain-chwith eraill, sy'n ymdrin â'r berthynas rhwng ymwybod ac hunaniaeth yn nhermau statws economaidd-gymdeithasol a brwydr y dosbarthiadau. Mae meysydd cymdeithaseg, economeg, ac athroniaeth wleidyddol ehangach hefyd wedi ymdrin â'r cysyniad hwn.

Syniadaeth Marx
---------------

Ni luniodd Karl Marx ddamcaniaeth gynhwysfawr o ymwybyddiaeth o ddosbarth, er iddo osod sylfeini'r cysyniad ar gyfer athronwyr Marcsaidd i ddod. Yn ôl Marx, mae pob dosbarth cymdeithasol yn anochel ddatblygu hunaniaeth, diddordebau, a bydolwg ei hun. Felly, mae'r unigolyn yn meddu ar ymwybyddiaeth o'i ddosbarth wrth iddo fagu dealltwriaeth o'i berthynas yn y dosbarth hwnnw, diddordebau economaidd a chymdeithasol ei ddosbarth, a phwy ydy'r gelyn yn y frwydr naturiol rhwng gwahanol haenau cymdeithas. Amlygir yr ymwybyddiaeth hon gan deimlad o undod a chydsafiad, ac aelodau'r dosbarth yn ffurfio mudiadau a sefydliadau gwleidyddol ar sail eu hunaniaeth ddosbarth.

Yn ôl tybiaeth Marx, mae ymwybyddiaeth o ddosbarth yn datblygu mwy neu lai yn ddigymell o ganlyniad i wrthdaro'r dosbarthiadau. Yn y broses hon, try hunaniaeth ddosbarth o fod yn oddefedd i fod yn ffenomen effro a gweithredol. Rhagdybiodd felly y byddai'r proletariat yn cynyddu'n raddol ac yn trefnu ei hunan yn nhermau'i ymwybyddiaeth o ddosbarth, yn erbyn y fwrdeisiaeth, ac wedyn yn arwain y chwyldro i ddymchwel y gyfundrefn gyfalafol.

Addasiadau yn nechrau'r 20fed ganrif
------------------------------------

Marx oedd un o feddylwyr pwysicaf y 19g a chafodd ei ddamcaniaethau ddylanwad eang ar wleidyddiaeth ac economeg ar draws y byd yn yr 20g. Anghytunodd sawl sosialydd yn nechrau'r 20g, gan gynnwys Karl Kautsky a Vladimir Lenin, â dadansoddiad Marx ynglŷn â sut i fagu ymwybyddiaeth ymhlith y dosbarth gweithiol. Dadleuai'r safbwynt Leninaidd dros yr angen i ddwyn ymwybyddiaeth i'r gweithwyr o'r tu allan, hynny yw gan ddeallusion sosialaidd neu bleidiau ar flaen y gad, er mwyn addysgu a chynhyrfu'r proletariat. Os gadewir y proletariat i drefnu ei hunan, credai byddai'r dosbarth hwnnw yn llithro i dir yr undebau llafur diwygiadol ac yn methu symud at chwyldro sosialaidd. Ar y llaw arall, mynnai natur ddigymell ymwybyddiaeth y dosbarth gweithiol gan Rosa Luxemburg, a ddadleuodd bod cyd-ymdrechion a brwydrau'r gweithwyr, yn enwedig streiciau torfol, yn ennyn yr ymwybyddiaeth hon.

Yn ei waith *Marxismus und Philosophie* (1923), dadleuai Karl Korsch bod ideoleg a gwleidyddiaeth yn gallu siapio cysylltiadau grym yn ogystal ag amodau economaidd, a bod yn rhaid i ymwybyddiaeth o ddosbarth adlewyrchu hynny. Rhoddai ideoleg yn ganolog i ymwybyddiaeth o ddosbarth gan waith Antonio Gramsci a'i ddamcaniaeth hegemoni. Credai Gramsci bod angen deallusion a phleidiau ar y dosbarth gweithiol i ymgymryd ag ymwybyddiaeth y dosbarth a'i siapio er budd ei aelodau.

Y gwaith arloesol o ran ymwybyddiaeth o ddosbarth oedd astudiaethau'r Marcsydd o Hwngari György Lukács, a gyhoeddwyd ar ffurf y llyfr Almaeneg *Geschichte und Klassenbewußtsein* ("Hanes ac Ymwybyddiaeth o Ddosbarth") yn 1923. Pwysleisiodd y wahaniaeth rhwng ymwybyddiaeth o ddosbarth a syniadau a theimladau'r unigolion sydd yn aelodau'r dosbarth dan sylw. Dadleuodd bod ymwybyddiaeth o ddosbarth yn cynnwys yr hyn y byddai'r dosbarth yn ei deimlo os oedd ei aelodau yn deall eu gwir safle yn y gymdeithas. Mae'n bosib felly i'r dosbarth gweithiol, er enghraifft, fod yn hollol anymwybodol os nad yw'r gweithwyr yn effro i'w statws israddedig. Yn hytrach, byddai'r dosbarth yn meddu ar ffug-ymwybyddiaeth, sef dealltwriaeth gyfeiliornus o'i hunaniaeth a'i ddiddordebau.

Syniadaeth Farcsaidd ddiweddarach
---------------------------------

Ers canol yr 20g, mae dadansoddiadau'r Marcswyr o ymwybyddiaeth o ddosbarth wedi rhoi'r gorau i safbwyntiau sy'n ystyried penderfynyddion economaidd a sefydliadol yn unig. Pwysleisiwyd cymhlethdod yr ymwybyddiaeth weithiol gan hanesyddion cymdeithasol, yn eu plith E. P. Thompson ac Eric Hobsbawm, a bod y rheiny'n aml yn canolbwyntio ar gysyniadau cyn-gyfalafol megis cyfiawnder neu hunaniaethau eraill. Dylanwadwyd ar waith Ysgol Frankfurt, yn enwedig Herbert Marcuse, gan seicdreiddiad, ac mae'r meddylwyr hynny yn gweld prynwriaeth yn disodli radicaliaeth y mudiad llafur a'r gyfundrefn gyfalafol yn cyfethol y dosbarth gweithiol felly drwy ehangu'r dosbarth canol. Ymdriniai Jean-Paul Sartre a Wilhelm Reich ag ymddieithriad y natur ddynol, damcaniaeth sy'n disodli ymwybyddiaeth o ddosbarth yn eu gweithiau hwy. Adlewyrchir y tueddiadau deallusol hyn yn y byd gwleidyddol. Ers y 1960au, mae ymwybyddiaeth o ddosbarth wedi colli tir yng ngwleidyddiaeth yr adain chwith i fudiadau cymdeithasol sy'n cynrychioli hunaniaethau eraill, gan gynnwys menywod, pobl LHDT, myfyrwyr, a phobloedd frodorol, ac achosion megis amgylcheddaeth a'r mudiad gwrth-globaleiddio.

Cymdeithaseg
------------

Yn ystod oes glasurol cymdeithaseg yn hanner cyntaf yr 20g, dechreuodd ysgolheigion nad oeddynt yn Farcswyr ymdrin ag ymwybyddiaeth o ddosbarth drwy ddamcaniaethau a dulliau eraill. Ymdrechodd Karl Mannheim ddeall ymdeimladau a phrofiadau'r gwahanol ddosbarthiadau heb ddyrchafu'r un ohonynt. Dadleuodd Mannheim bod dosbarth cymdeithasol yn gosod fframwaith i'r unigolyn ddeall y byd, a bod hynny'n wir pa bynnag haen o gymdeithas y mae'r unigolyn yn perthyn iddi. Mae profiad yr uchelwr cyn ddilysed â phrofiad y llafurwr, a'r ddau ohonynt wedi ymddieithrio o ran ideoleg. Y datrysiad felly, yn ôl Mannheim, yw cyd-ddealltwriaeth rhwng y gwahanol ddosbarthiadau, ac nid rhagor o gydymddibyniaeth y tu mewn i ddosbarthiadau.

Yn ei waith *Consciousness and Action Among the Western Working Class* (1981), ymdriniai'r cymdeithasegydd Michael Mann â gwahanol ddimensiynau o ymwybyddiaeth o ddosbarth: hunaniaeth ac ymdeimlad o berthyn at ddosbarth, gelyniaeth at ddosbarthiadau eraill, cyfangorff o ddosbarthiadau (hynny yw, bod dosbarthiadau yn cwmpasu cymdeithas gyfan), a gweledigaeth y gymdeithas ddiddosbarth. Mae'r rhain yn ystyried y profiadau sydd yn ysgogi'r ymdeimlad o berthyn at ddosbarth, megis ecsbloetiaeth economaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Elliott Johnson, David Walker, a Daniel Gray, *Historical Dictionary of Marxism* ail argraffiad (Llundain: Rowman & Littlefield, 2014), t. 81.
2. 1 2 3  (Saesneg) Franco Barchiesi, "Class consciousness", *International Encyclopedia of the Social Sciences* (Thomson Gale, 2008). Adalwyd ar Encyclopeia.com ar 9 Mawrth 2019.
3. 1 2 3  (Saesneg) Class consciousness. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 8 Mawrth 2019.

Darllen pellach
---------------

* István Mészaros (gol.), *Aspects of History and Class Consciousness* (Llundain: Routledge and Kegan Paul, 1971).