Cylchgrawn Cymraeg oedd ***Y Gymraes*** ar gyfer merched Cymru, a sefydlwyd hi yn 1850 dan olygyddiaeth gan y gweinidog anghydffurfiol a newyddiadurwr, Evan Jones (Ieuan Gwynedd). Cyhoeddwyd y cylchgrawn fel ymateb i sylwadau'r Llyfrau Gleision yn 1847 bod merched Cymru yn anfoesol. Roedd Ieuan Gwynedd eisiau profi'r Llyfrau Gleision yn anghywir, ond roedd yn cydnabod nad oedd merched Cymru mewn sefyllfa cadarn oherwydd nad oeddent wedi derbyn addysg. Bwriad y cylchgrawn felly oedd addysgu'r ferch Gymraeg sut i bod yn foesol, ac i fod yn fam a gwraig dibynadwy a threfnus. Hyrwyddodd y ddelwedd o 'Angyles yr Aelwyd', sef delwedd delfrydol o'r ferch yn y cyfnod hwn, a gwelir hyn yn glir yn rhifyn gyntaf y cylchgrawn pan ddywed: 'Y mae dedwyddwch y gŵr yn dibynu ar WRAIG'.

Oherwydd mai dyn oedd golygydd y cylchgrawn, a gan mai dynion oedd y mwyafrif o'r cyfranwyr, nid oedd gan y cylchgrawn y gallu i gynrychioli merched mewn ffordd realistig a theg: 'Gan na chynaliwyd Y GYMRAES erioed gan Ferched Cymru, ac mai meibion oedd ein darllenwyr gan y mwyaf, gorfodwyd ni i’w gwneud yn fwy llênorol a chyffredinol nag y dymunem’. Daeth y cylchgrawn i ben ar ôl bron i ddwy flynedd (cyhoeddwyd y rhifyn olaf yn Rhagfyr 1851) gan nad oedd y cylchrediad yn fawr, a gan bod iechyd Ieuan Gwynedd wedi dirywio. Cyhoeddiad annibynnol gan y cyhoeddwr ydoedd, heb unrhyw nawdd na chefnogaeth gan gymdeithas na mudiad. Ymunodd â chyhoeddiad ‘Y Tywysydd’ a oedd wedi ei hanelu at ieuenctid yn bennaf.

Ni ddaeth yr un testun llenyddol arall i ferched i’r golwg yng Nghymru tan 1879 gyda chyhoeddiad y cylchgrawn *Y Frythones.* Sarah Jane Rees - neu’n fwy adnabyddus dan ei henw barddol, Cranogwen - oedd golygydd y cylchgrawn hwn. Roedd amcan y cylchgrawn yn debyg i amcan *Y Gymraes,* sef i wella ymddygiad y Gymraes a'i hybu i fod yn wraig ac yn fam delfrydol. Yn wahanol i'r Gymraes, merched oedd cyfranwyr y cylchgrawn hwn gan fwyaf, ac roedd Cranogwen yn annog merched i ysgrifennu wrth gyflwyno cystadleuthau llenyddol. Cyhoeddwyd y cylchgrawn o 1879 i 1891, a gellir cael mynediad iddo ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Wedi tua 40 mlynedd ers cyhoeddiad *Y Gymraes* cyntaf, cafwyd cylchgrawn arall dan yr un enw a'i hargraffwyd rhwng 1896 a 1934. Golygwyd *Y Gymraes* y tro hwn gan ferched: Alice Gray Jones (Ceridwen Peris) i ddechrau, ac yna Mary Jane Griffith (Mair Ogwen). Roedd y cylchgrawn yn dal i geisio ail-ddiffinio'r Gymraes, ond y tro hwn roedd cyfranwyr y cylchgrawn yn cynnwys nifer o ferched, ac roeddent yn gefnogol o ferched Cymru ac yn cydnabod eu cyfraniadau pwysig at y gymdeithas. O 1901 ymlaen, dyma oedd cylchgrawn swyddogol Undeb Dirwestol Merched Gogledd Cymru.

Mae'r cylchgronnau ar gael yn llawn ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Clay, Catherine; Dicenzo, Maria; Green, Barbara; Hackney, Fiona (2018). *Women’s Periodicals and Print Culture in Britain, 1918-1939: The Interwar Period*. Edinburgh: Edinburgh University Press. tt. 281–293.
2. ↑  Jones, Parch D. G. (1932). *Cofiant Cranogwen*. Caernarfon: Argraffdy'r Methodistiaid. tt. 105–126.
3. 1 2  Aaron, Jane (1998). *Pur fel y Dur: Y Gymraes yn Llên Menywod y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg*. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. tt. 4–32.
4. ↑  Gwynedd, Ieuan (Ionawr 1850). "Anerchiad". *Y Gymraes* **1**: 3-8. .
5. 1 2  Gwynedd, Ieuan (Rhagfyr 1851). "Anerchion". *Y Gymraes* **2**: 365-369. .
6. ↑  Aaron, Jane (2007). *Nineteenth-Century Women’s Writing in Wales: Nation, Gender and Identity*. Cardiff: University of Wales Press. tt. 132–159.
7. ↑  "Y frythones | Cyf. IV - rhif. 3 - Mawrth 1882 | 1882 | Cylchgronau Cymru - Llyfrgell Genedlaethol Cymru". *cylchgronau.llyfrgell.cymru*. Cyrchwyd 2022-03-10.
8. ↑  "Cylchgronau Cymru - Adref". *cylchgronau.llyfrgell.cymru*. Cyrchwyd 2022-03-10.