recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Afon Rheidol ger Capel Bangor**, gogledd Ceredigion, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 07 Awst 1996 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 82.67 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Afon yng ngogledd Cymru yw **Afon Brenig**, sy'n dechrau ei thaith yn Sir Ddinbych ac yn ei gorffen yn Sir Conwy. Crëwyd cronfa Llyn Brenig drwy godi argae ar draws Afon Brenig yn y 1970au. Hyd: tua 4 milltir.

Mae tarddle'r afon yn ucheldir Mynydd Hiraethog yn Sir Ddinbych. Cyn codi'r argae roedd hi'n llifo trwy ardal gorsiog tua 3 milltir i'r de o bentref Nantglyn. Dechreuwyd adeiladu'r argae ar yr afon yn 1973 a gorffenwyd y gwaith yn 1976. Mae'r llyn yn dal 60 miliwn m³ o ddŵr, ac yr oedd wedi llenwi erbyn 1979. Llyn Brenig yw'r llyn mwyaf yng Nghymru o ran arwynebedd, tua 920 acer, ond mae Llyn Tegid yn dal mwy o ddŵr.

Ar ôl gadael Llyn Brenig llifa'r afon i gyfeiriad y de i aberu yn Afon Alwen ger Pentre-llyn-cymmer, 3 milltir i'r gogledd o Gerrigydrudiion.

Ffrwd o'r un enw
----------------

Ceir Afon Brenig arall yn yr un ardal, sef ffrwd sy'n llifo o'r moelydd ger Llyn Brenig i gyfeiriad y gogledd i lifo i Llyn Brân.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Map OS 122 *Landranger*.
Etholaeth seneddol yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, yw **Aldershot**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Aldershot yn HampshireEtholaeth Aldershot yn Hampshire
* Hampshire yn LloegrHampshire yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1918.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1918–1940: Viscount Wolmer (Ceidwadol)
* 1940–1954: Oliver Lyttelton (Ceidwadol)
* 1954–1970: Eric Errington (Ceidwadol)
* 1970–1997: Julian Critchley (Ceidwadol)
* 1997–2017: Gerald Howarth (Ceidwadol)
* 2017–presennol: Leo Docherty (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Brodor o Tardets-Sorholus yn Zuberoa, Gwlad y Basg Ffrengig, oedd Joseph-Augustin Chaho (10 Hydref 1811 - 23 Hydref 1858) (neu **Joseph-Augustin Chaho**): dyfeisydd chwedl creadigaeth y Basgiaid, Aitor, awdur y gwaith cenedlaetholgar *Voyage en Navarre pendant l’Insurrection des Basques de 1830-1835* (1836) a nifer o astudiaethau ieithyddol mewn Basgeg (*Euskara*).

Gweriniaethwr a radical yn nhraddodiad y Chwyldro Ffrengig oedd Chaho yn y bôn ond cefnogodd y mudiad brehinol traddodiadol Carliaeth yn Sbaen oherwydd ei ymrwymiad i amddiffyn *fueros* y taleithiau Basgaidd ac annibyniaeth wleidyddol i Euskal Herria. Mewn cyfres o weithiau ac erthyglau yn ei gylchgrawn ei hun, galwodd Chaho am ffederasiwn Basgaidd ar sail hunaniaeth ddaearyddol, ieithyddol a chyfreithiol y Basgiaid a hynny hanner canrif cyn i Sabino Arana ddatblygu syniadau tebyg.

Cyfeiriadau
-----------

Dolenni allanol
---------------

* CHAHO, Joseph Augustin Sbaeneg; Bernardo Estornés Lasa - Auñamendi Encyclopedia
* Cyhoeddiad ar-lein 'Azti-Begia' Archifwyd 2014-02-18 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 36916065
* LCCN: n88619138
* ISNI: 0000 0001 1874 9501
* GND: 120233185
* SUDOC: 026775875
* BNF: cb11895866w (data)
* BNE: XX1011843

 |
**Agoraffobia** yw ofn bod mewn sefyllfa wael na allwch ddianc yn hawdd oddi wrtho. Fel arfer mae gan bobl sydd ag agoraffobia lefydd y maent yn teimlo’n ‘ddiogel’ (e.e. eu hystafell wely, neu eu cartref) a llefydd maent yn teimlo’n ‘anniogel’ (e.e. trafnidiaeth gyhoeddus, sinemâu a thorfeydd).

Achosion
--------

Yn aml caiff agoraffobia ei achosi gan byliau o banig (neu’r ofn o gael pwl o banig), sy’n arwain at symptomau brawychus o orbryder pan fydd dioddefwyr yn mynd i lefydd ‘anniogel.’ Mae pobl sydd ag agoraffobia yn aml yn osgoi sefyllfaoedd sy’n gwneud iddynt deimlo’n bryderus. Mewn achosion eithafol, gall hyn waethygu i’r fath raddau nad yw dioddefwyr byth yn gadael eu cartrefi.

Symptomau
---------

Efallai eich bod yn dioddef o agoraffobia os ydych yn osgoi’r sefyllfaoedd canlynol oherwydd ofn:

* Bod mewn torfeydd
* Mynd tu allan i’ch cartref
* Bod yn gaeth mewn naill ai llefydd cyfyng fel twneli, neu lefydd eang agored fel caeau mawr

Y ffordd orau i ddarganfod ydych chi’n dioddef ydy i ymweld â’ch meddyg teulu. Fodd bynnag, os ydy gadael y tŷ yn anodd i chi, efallai nad yw hyn yn bosib. Os ydy hyn yn wir, ffoniwch eich meddygfa leol a gofyn am apwyntiad dros y ffôn.

Triniaeth
---------

Cydnabod bod angen help arnoch yw’r cam pwysicaf, wedyn trafod gyda’ch meddyg. Efallai y byddant yn rhoi cyngor i chi ar sut i ddelio â phyliau o banig, cynnig cwnsela hunangymorth ar-lein, rhagnodi cwrs o Therapi Gwybyddol Ymddygiadol (CBT), a/neu ragnodi meddyginiaeth.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol yn unig. Allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi.* 
*Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o’r dudalen **Agoraffobia** ar wefan* 
, sef gwefan at y diben o ddarparu gwybodaeth a chefnogaeth am iechyd meddwl yn y Gymraeg. Mae gan y dudalen penodol hwnnw drwydded agored ***CC BY-SA 4.0***; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio’r gwaith.
***Am driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall*** |


1. ↑  "Agoraffobia". *meddwl.org*. 2017-11-06. Cyrchwyd 2022-05-04.
2. ↑  Bourne, Holly (2013-10-24). "Agoraphobia - TheMix.org.uk". *The Mix* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-05-04.
Grŵp ethnig Semitaidd yw'r **Asyriaid** sydd yn frodorol i'r Dwyrain Canol. Trigasant hyd at 1 miliwn ohonynt yn eu mamwlad, yn ucheldiroedd gogledd Irac, gogledd Iran, de-ddwyrain Twrci, a gogledd-ddwyrain Syria. Mae rhyw 1–3 miliwn o Asyriaid, neu bobl o dras Asyriaidd, ar wasgar ar draws y byd. Maent yn Gristnogion sydd yn dilyn y ddefod Syrieg, ac yn siarad tafodieithoedd Aramaeg.

Baner gyfoes y bobl Assyraidd
Maent yn disgyn o'r hen Asyriaid a fu'n boblogaeth Mesopotamia, Babilonia, ac Ymerodraeth Asyria. Cawsant eu troi'n Gristnogion yn y 4g, a throdd rhai ohonynt yn Nestoriaid yn sgil y sgism yn y 5g. Cafodd nifer ohonynt eu lladd yng ngoresgyniadau'r Arabiaid yn y 7g, y Mongolwyr yn y 13g, a'r Tyrciaid yn y 14g. Yn sgil gorchfygiad Ymerodraeth yr Otomaniaid yn 1638, unodd y cymunedau Asyriaidd mewn ymgais i gadw eu ffydd. Yn y cyfnod 1914–1924, bu farw cannoedd o filoedd o Asyriaid mewn hil-laddiad gan yr Otomaniaid a'r Persiaid.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  James B. Minahan. *Encyclopedia of Stateless Nations* (Santa Barbara: Greenwood, 2016), t. 44.
Afon yn Leinster, Iwerddon, yw **Afon Boyne**  (Gwyddeleg: *An Bhóinn*). Ei hyd yw tua 112 km (70 milltir). Mae'n tarddu yn Trinity Well, Newbury Hall, ger Carbury, Swydd Kildare, ac yn llifo i'r gogledd-ddwyrain trwy Swydd Meath i gyrraedd Môr Iwerddon ger Drogheda. Gellir dal eogiaid a brithyll yn yr afon, sy'n gorwedd yn Nyffryn Boyne.

Er nad yw'n afon hir, mae gan afon Boyne lle arbennig ym mytholeg, archaeoleg, a hanes Iwerddon. Mae'n llifo heibio i dref hynafol Trim a'i gastell, Bryn Tara (hen brifddinas Uchel Frenhinoedd Iwerddon), Navan, bryn Slane, Brú na Bóinne (siambr gladdu Neolithig), Abaty Mellifont, a dinas ganoloesol Drogheda. Yn Nyffryn Boyne ceir henebion eraill hefyd, fel Loughcrew, Kells, a sawl croes Geltaidd. Ymladdwyd Brwydr y Boyne, un o'r brwydrau mwyaf tyngedfennol yn hanes Iwerddon, ar lannau'r Boyne ger Drogheda yn 1690.

Mae'n llifo heibio safle enwog Brú na Bóinne sy'n gasgliad o feddrodau a seilwaith o'r Oes Newydd y Cerrig (gelwir hefyd yn Neolithig) sydd wedi'i restru fel Safle Treftadaeth y Byd UNESCO er 1993.

Mae'r afon yn adnabyddus ers dyddiau Ptolemi, sy'n cyfeirio ati fel afon *Bubinda*. Cyfeiriodd Gerallt Gymro ati fel *Boandus*. Ym mytholeg Iwerddon dywedir fod yr afon yn cael ei chreu gan y dduwies Boann, a 'Boyne' yw'r Seisnigiad o'r enw Hen Wyddeleg hwnnw. Yma hefyd y cafodd Fionn mac Cumhaill yr eog hud Fiontán, "Eog Gwybodaeth".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Placenames Database of Ireland", logainm.ie; adalwyd 10 Hydref 2022
Rhan o'r agora yn Athen, o'r cyfnod Rhufeinig
Yr **agora** (yn llythrennol 'lle agored') oedd canolbwynt bywyd cyhoeddus yn y dinas-wladwriaethau Groeg, yn arbennig yn achos y rhai gyda llywodraethau oligarchiaidd neu ddemocrataidd. Llecyn agored o dir gwastad, o ffurf sgwâr fel rheol, yng nghanol y ddinas oedd yr agora ac yno y trafodid pob mater o bwys gwleidyddol neu fasnachol. Yno hefyd gallai gwŷr ymgynnull i hamddena a sgwrsio.

O gwmpas yr agora ceid rhai o brif adeiladau'r ddinas (ac eithrio'r acropolis). Roedd y 'stoa', math o bortico neu gysgodfa agored rhag gwres yr haul neu gawodydd o law, yn rhan hanfodol o bensaernïaeth yr agora. Y tu ôl i golonadau'r stoas arferai athronwyr y ddinas ddysgu. Yma hefyd y ceid siopau o bob math, swyddfeydd, banciau a stondinau amrywiol.

Yr agora enwocaf oedd honno yn Athen. Roedd wedi datblygu'n fympwyol, fel bron pob agora arall tan y cyfnod Helenistaidd, ac wedi ei amgylchu â stoas, rhai ohonyn wedi eu cyflwyno i'r ddinas gan reolwyr neu fasnachwyr (e.e. gan Attalos II o ddinas Pergamon yn yr 2g CC). O blith yr adeiladau eraill yr oedd y Bouleuterion yn gartref i Gyngor y Pum Cant. Ar un adeg roedd Cynulliad Athen yn arfer ymgynnull yn yr agora ei hyn cyn iddo symud i adeilad pwrpasol ar y Pnyx. Arferid cynnal sioeau cyhoeddus o bob math yno hefyd yn y dyddiau cynnar cyn i'r Groegiaid ddechrau codi theatrâu, 'gymnasiau' a stadiwmau ('stadia').
Mae'r **Asiantaeth Ofod Ewropeaidd** (Ffrangeg: ***Agence spatiale européenne***) (a dalfyrir yn ryngwladol i: **ESA**), a sefydlwyd ym 1975, yn sefydliad rhynglywodraethol sy'n ymroddedig i fforio'r gofod. Mae ganddi 22 aelod, gweithlu o 2,000 o bobl a chyllid blynyddol o ryw €4.23 biliwn. Lleolir ei phencadlys ym Mharis.

     Aelod-genhedloedd ESA a'r Undeb Ewropeaidd     Aelodau ESA yn unig     Aelodau UE yn unig
Mae rhaglen hedfan yr ESA yn cynnwys ehediadau gyda phobol, yn bennaf trwy gymryd rhan yn rhaglen hirdymor yr Orsaf Ofod Ryngwladol, lansio teithiau fforio di-griw i blanedau eraill, comedau a'r Lleuad, arsylwadau o'r Ddaear, gwyddoniaeth, telgyfathrebu, yn ogystal â datblygu maes lawnsio rocedi Canolfan Ofod Guiana ger Kourou, Guiana Ffrengig, a dyluno cerbydau lansio. Prif gerbyd lansio ESA yw'r Ariane 5, sy'n cael ei redeg gan Arianespace gydag ESA yn rhannu cost y lansiadau a datblygu'r cerbyd.

Hanes
-----

Efallai mai'r ysbrydoliaeth pennaf dros sefydlu ESA oedd blaengaredd cynlluniau Sputnik yr Undeb Sofietaidd. Dychrynwyd yr Americanwyr gan y cynllun hwn, ac o fewn ychydig fisoedd daeth dau o brif wyddonwyr Ewrop at ei gilydd, sef Edoardo Amaldi a Pierre Auger, i drafod gweithio ar y cyd a sefydlu asiantaeth Ewropeaidd. Gwahoddwyd wyth gwladwriaeth i'r cyfarfod. Sefydlwyd dwy asiantaeth: ELDO (*European Launch Development Organization*) ac ESRO (*European Space Agency*) ar 20 Mawrth 1964. Rhwng 1968 a 1972 lawnsiodd ESRO 7 lloeren.

Gweler hefyd
------------

* Canolfan Ofod yr Almaen

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "ESA Budget for 2013". *esa.int*. 24 Ionawr 2013.
Mae **Allt Pencraig** (mapiau Saesneg: *Old Radnor Hill*) yn gopa mynydd a geir yng nghymuned Pencraig (*Old Radnor*) yn ardal Maesyfed, de-ddwyrain Powys; cyfeiriad grid SO252588. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 217 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 327 metr (1073 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Allt y Gader** yn gopa mynydd a geir ym mynyddoedd y Berwyn, rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SJ149176. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 213 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 334 metr (1096 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Allt y Wern** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Mai 1973 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.97 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Allt Pontfaen - Coed Gelli-fawr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 73.12 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Awdur, dramodydd a sgriptwraig ffilm Americanaidd oedd **Anita Loos** (26 Ebrill 1889 – 18 Awst 1981). Mae hi'n fwyaf adnabyddus fel awdur y nofel lwyddiannus *Gentlemen Prefer Blondes* (1925), a addasodd hefyd fel drama lwyfan a sgript ffilm.

Ei bywyd
--------

Fe'i ganed yng Nghaliffornia i rieni a oedd yn berchen ar bapur newydd, a throdd yn gyflym at ysgrifennu fel bywoliaeth - newyddiaduraeth, dramâu un act, a sgriptiau ar gyfer ffilmiau tawel. Yn awdur ffraeth, ym 1912 cafodd gontract gyda'r cwmni cynhyrchu ffilm Biograph Company. Am gyfnod bu'n gweithio fel sgriptwraig o dan gyfarwyddyd D. W. Griffith. Yn ddiweddarach, ynghyd â’i gŵr John Emerson, ysgrifennodd gyfres o ffilmiau llwyddiannus a helpodd yr actor Douglas Fairbanks i ddod yn seren.

O'r 1920au bu’n gweithio yn Efrog Newydd a Chaliffornia, yn ysgrifennu ar gyfer y sinema a’r llwyfan. Roedd ei nofel *Gentlemen Prefer Blondes* yn llwyddiant mawr, gyda'i llun doniol o fateroliaeth y Dauddegau Gwyllt. Roedd ei pherthynas gyda'i gŵr, merchetwr rhonc, yn anodd, ac o ddechrau'r 1930au roeddent yn byw ar wahân. Tua diwedd ei hoes trodd fwyfwy at ysgrifennu cofiannau.

Gweithiau
---------

### Ffuglen

* *Gentlemen Prefer Blondes* (1925)
* *But Gentlemen Marry Brunettes* (1927)
* *A Mouse is Born* (1951)
* *No Mother to Guide Her*
* *Fate Keeps on Happening* (1984)

### Llyfrau ffeithiol

* *A Girl Like I* (hunangofiant) (1966)
* *Kiss Hollywood Goodbye* (hunangofiant) (1974)

### Dramâu

* *Gentlemen Prefer Blondes* (1926, 1949)
* *Gigi* (1951)
* *Chéri* (1959)
Peintiad yn yr arddull bop gan yr arlunydd Seisnig David Hockney yw ***A Bigger Splash*** a gyflawnwyd yn 1967. Darluniad ydyw o ddŵr yn tasgu mewn pwll nofio, ger tŷ modernaidd yn nhywydd braf Califfornia. Pen sbringfwrdd sydd yn nhu blaen y llun, ac felly'r awgrym ydy bod un yn plymio i'r dŵr sydd wedi achosi'r sblash. Paent acrylig ar gynfas lliain ydy cyfrwng y gwaith, a chyda ffrâm sy'n mesur 2425 x 2439 x 30 mm.

Peintiodd Hockney sawl olygfa debyg yn y cyfnod 1964–71, ac yn y gweithiau hyn ymdrechai'r arlunydd ddarlunio symudiadau'r dŵr a dal eiliad o gynnwrf yn llonydd ar y cynfas, megis ffotograff. Mae cynnwys y peintiad hwn yn nodweddiadol o waith enwocaf Hockney: dŵr, awyr glas, pensaernïaeth a dylunio modern, a phalmwydd. Cafodd Hockney hefyd ei ysbrydoli gan ddarluniau Leonardo da Vinci o donnau a throbyllau. *A Bigger Splash* yw'r olaf o'i dri pheintiad "sblash"; cwblhaodd *The Splash* a *A Little Splash* yn 1966.

Trefnir y mwyafrif o elfennau'r llun – y tŷ a'i ddrysau gwydr, boncyffion y palmwydd, ymyl y pwll nofio, a'r sbringfwrdd – ar ffurf llinellau gwastad a chymesur, sydd yn galluogi'r arsyllydd i ganolbwyntio ar y dŵr. Hockney oedd un o'r arlunwyr cyntaf i ddefnyddio acryligau i beintio lluniau cyfan, gan iddo gredu bod paent acrylig yn gyfrwng gwell er portreadu hinsawdd a thirwedd Califfornia na phaent olew. Defnyddiodd rholer i gwblhau'r mwyafrif o'r llun yn gyflym, a threuliodd mwy na thair wythnos yn peintio'r sblash yn fanwl gyda sawl brws gwahanol.

Prynwyd y peintiad gan y noddwr celf bonheddig Sheridan Dufferin yn 1968, a'i roddi i Orielau Tate yn 1981.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) "'A Bigger Splash', David Hockney, 1967", Tate. Adalwyd ar 6 Ionawr 2019.
2. ↑  (Saesneg) Josephine van de Walle, "Modern Classics: David Hockney – A Bigger Splash, 1967", artlead (19 Rhagfyr 2016). Adalwyd ar 6 Ionawr 2019.
3. ↑  (Saesneg) Matthew Sperling, "The pull of Hockney’s pool paintings", *Apollo* (4 Chwefror 2017). Adalwyd ar 6 Ionawr 2019.
**Agnostigiaeth** yw'r cysyniad nad oes modd gwybod os ydy Duw yn bodoli neu beidio. Mae’r gair 'agnosticiaeth' yn dod o'r gair Saesneg *agnosticism*; gair gwneud o'r gair Groeg *agnosia* = 'anwybodaeth', o'r gwreiddyn *gnosis* neu *gnostikos* sef 'gwybodaeth'.

Er bod sawl unigolyn wedi dal y safbwynt hwnnw trwy hanes, ymddengys mai'r athronydd Thomas Huxley a fathodd yr enw (*agnosticism*) yn 1869 i ddisgrifio ei safbwynt. Roedd y rhai o amgylch Huxley naill ai'n bendant bod Duw yn bodoli neu yn bendant bod Duw ddim yn bodoli ond roedd Huxley yn ymresymu bod y wybodaeth hon yn absennol.  
Cafodd yr enw ei fabywsiadu gan rhesymolwyr ail hanner y 19g er mwyn diffinio eu safle rhwng credu mewn Duw ar y naill law ac anffyddiaeth, sy'n gwrthod Duw yn gyfangwbl, ar y llaw arall.

Mae tuedd i agnostig fod yn wybodus iawn mewn materion crefyddol, ac yn aml iawn, fe fyddynt yn cael eu cyhuddo o "hanner credu" mewn Duw a’u bod yn amharod i ymrwymo at eu cred. Fe fydd yr agnostig yn gwadu’r cyhuddiad hwn gan honni nad yw'n bosibl gwybod amdano hyd yn oed os yw'n bodoli. Yn fwy diweddar mae'r term "agnostig" yn cael ei ddefnyddio mewn ystyr llai diffiniedig i gynnwys barn pobl sydd ddim yn gwybod am y byd ysbrydol neu ddim yn poeni amdano o gwbl.

Gweler hefyd
------------

* Atheistiaeth
* Crefydd
* Gnosis
* Gnostigiaeth
Golygfa ar yr afon oddi ar bont ger Llanwnnen
Afon fer yng Ngheredigion yw **Afon Grannell**. Mae hi'n tarddu ym mhlwyf Dihewyd ger fferm Ynys-felen ger Castell Moeddyn ac yn llifo sawl milltir i'r de-ddwyrain, yn pasio agos at Gribyn, i ymuno ag Afon Teifi ger Llanwnnen. Cyfeirnod grid y tarddiad yw SN521511. Lleoliad ei haber ar Afon Teifi yw SN534462, rhwng 7 ac 8 milltir o'i tharddiad (ar hyd llinell syth, heb gyfrif troadau'r afon).

Mae sawl isafon gyda'r afon, ac mae'r dalgylch cyfan ym ymestyn o fryn ger Rhos Ymryson yn y gorllewin i fryn ger Dihewyd yn y gogledd, yn ogystal â Llanwnnen yn y de-ddwyrain.

Mae'r pentrefi bychain ar ei glannau yn cynnwys Capel Sant Silin, Cribyn a Llanwnen.

Ganwyd y bardd Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion) yn ffermdy Maes Mynach, ger Cribyn, ar lan yr afon ym 1792. Ceir cyfeiriadau at yr afon mewn rhai o'i gerddi.

Mae'r afon yn rhoi ei henw i Egni Cymunedol Grannell, prosiect i godi twrbein gwynt ar fryn rhwng Llanwnnen a Chribyn, er mwyn darparu egni at dua 280 o gartrefi. Mae'r caniatadau a'r ariannu wedi cael eu sicrhau, a bwriedir cychwyn ym mis Awst 2019.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 15 Medi 2022
2. ↑  "Afon Grannell", Rhestr Lleoedd Hanesyddol; adalwyd 15 Medi 2022

Dolen allanol
-------------

* Egni Cymunedol Grannell
Cerdd Gymraeg y credir ei bod yn dyddio o'r 10g yw **Armes Prydein** ("Y broffwydoliaeth am Brydain").

Ceir y gerdd yn Llyfr Taliesin, llawysgrif sy'n dyddio o ail hanner y 13g. Mynega ddirmyg at y Saeson sydd yn "brin iawn eu bonedd". Mae'n sôn hefyd am gynghrair rhwng y Cymry, y Llychlynwyr (sef Gwŷr Dulyn, rheolwyr Llychlynnaidd Dulyn a'r cylch; Northmyn), y Gwyddelod, y Cernywiaid a gwŷr Ystrad Clud. Proffwydir buddugoliaeth fawr iddynt yn erbyn y Saeson, gyda Cynan a Chadwaladr yn eu harwain, a lladdfa fawr yn Aber Peryddon. Mae sôn am ddyrchafu lluman Dewi Sant ac am yrru'r Saeson o Ynys Brydain.

Dygorfu Kymry y peri kat
a llwyth lliaws gwlat a gynnullant
A lluman glan Dewi a drychafant
y tywyssaw Gwydyl trwy lieingant.
A gynhon Dulyn genhyn y safant
pan dyffont yr gat nyt ymwadant.
gofynnant yr Saesson py geissyssant
pwy meint eu dylyet or wlat a dalyant ...
Ymddengys i'r gerdd gael ei chyfansoddi yn ystod teyrnasiad Hywel Dda. Gall fod cysylltiad rhwng y gerdd a Brwydr Brunanburh yn 937, pan orchfygodd Aethelstan, brenin y Sacsoniaid Gorllewinol, fyddin cynghrair rhwng Olaf III Guthfrithson, brenin Llychlynnaidd Dulyn, Causantín mac Áeda II, brenin yr Alban ac Owain I, brenin Ystrad Clud. Ni chofnodir i'r Cymry gymryd rhan yn y frwydr. Polisi Hywel Dda oedd cydweithredu ag Aethelstan. Aeth Hywel i goroniad Eadred, brawd Aethelstan, er enghraifft, yn 946. Awgrymwyd y gallai'r *Armes* fod wedi ei chyfansoddi rywbryd cyn y frwydr hon, gan un o ddeiliaid Hywel nad oedd yn cytuno â'i bolisi.

Llyfryddiaeth
-------------

* Ifor Williams *Armes Prydein o Lyfr Taliesin: gyda rhagymadrodd a nodiadau* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1955)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hanes Cymru gan John Davies; Penguin Books, 1990 tud 93.
{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/Nodyn:Taxonomy/Alcantarea|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} 

Rhywogaeth o blanhigyn yn y genws *Alcantara* yw ***Alcantarea geniculata***. Mae'r rhywogaeth hon yn endemig i Brasil .

Cyfeiriadau
-----------

* Martinelli, Gustavo; Vieira, Cláudia Magalhães; Gonzalez, Marcos; Leitman, Paula; Piratininga, Andréa; Costa, Andrea Ferreira da; Forzza, Rafaela Campostrini (January 2008). "Bromeliaceae da Mata Atlântica Brasileira: lista de espécies, distribuição e conservação" (yn pt-BR). *Rodriguésia* **59** (1): 209–258. doi:10.1590/2175-7860200859114. JSTOR 23499386.

|  |  |
| --- | --- |
| Dynodwr tacson | 
* GBIF: [https://www.gbif.org/species/2700000 2700000]
* Tropicos: [http://legacy.tropicos.org/Name/50065277 50065277]
* NCBI: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=1174923 1174923]
* IPNI: [https://www.ipni.org/n/1002878-2 1002878-2]

 |
Defnyddir **alcoholau** mewn gwahanol ffyrdd yn y maes meddygol, fel antiseptig, diheintydd, a gwrthgyffur. Gosodir ar y croen er mwyn ei ddiheintio cyn ei frechu a nodwydd neu cyn llawdriniaeth. Defnyddir i ddiheintio croen y claf ynghyd â dwylo'r darparwyr gofal iechyd. Mae modd glanhau ardaloedd eraill gydag alcohol. Fe'i defnyddir mewn cegolchion. Wrth ei gymryd drwy'r geg neu ei chwistrellu i mewn i wythïen gall drin gwenwyndra methanol neu ethylen glycol pan na fydd fomepizole ar gael. Ac eithrio'r enghreifftiau uchod, ni cheir defnydd meddygol canmoladwy arall i alcohol, o ystyried mai 10:1 yn unig yw mynegai therapiwtig ethanol.

Gall alcohol arwain at ymdeimlad o gosi ar y croen. Dylid cymryd gofal gyda electrocautery gan fod ethanol yn llosgadwy. Defnyddir gwahanol fathau o alcohol gan gynnwys ethanol, ethanol annaturiol, 1-propanol, ac alcohol isopropyl. Gweithia'n effeithiol yn erbyn ystod o ficro-organeddau, serch hynny nid yw'n llonyddu sborau. Rhaid defnyddio crynoadau o 60 i 90% er mwyn cael y canlyniadau gorau.

Defnyddiwyd alcohol fel antiseptig mor gynnar â'r flwyddyn 1363 a cheir tystiolaeth i gefnogi y gwnaed defnydd agored ohono o ddiwedd y 1800au ymlaen. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, cofnod o'r meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd. Yn y byd datblygol ei gost gyfanwerthol yw oddeutu 1.80 i 9.50 o ddoleri i bob litr o ethanol annaturiol 70%. I'r GIG yn y Deyrnas Unedig mae'n costio oddeutu 3.90 o bunnoedd Prydeinig i bob litr o alcohol annaturiol 99%. Mae fformwleiddiadau masnachol yn cynnwys alcohol a chynhwysion eraill megis *chlorhexidine* ar gyfer defnydd golchi dwylo hefyd ar gael.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *WHO Model Formulary 2008* (PDF). World Health Organization. 2009. t. 321. ISBN 9789241547659. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 13 December 2016. Cyrchwyd 8 January 2017. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
2. ↑  Hardy Limeback (11 April 2012). *Comprehensive Preventive Dentistry*. John Wiley & Sons. tt. 138–. ISBN 978-1-118-28020-1. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 18 September 2017. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
3. ↑  *British national formulary : BNF 69* (arg. 69). British Medical Association. 2015. tt. 42, 838. ISBN 9780857111562.
4. 1 2  McDonnell, G; Russell, AD (January 1999). "Antiseptics and disinfectants: activity, action, and resistance.". *Clinical Microbiology Reviews* **12** (1): 147–79. PMID 9880479. .
5. ↑  Block, Seymour Stanton (2001). *Disinfection, Sterilization, and Preservation* (yn Saesneg). Lippincott Williams & Wilkins. t. 14. ISBN 9780683307405. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 13 January 2017. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
6. ↑  "WHO Model List of Essential Medicines (19th List)" (PDF). *World Health Organization*. April 2015. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 13 December 2016. Cyrchwyd 8 December 2016. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
7. ↑  Bolon, MK (September 2016). "Hand Hygiene: An Update.". *Infectious disease clinics of North America* **30** (3): 591–607. PMID 27515139.
Cemegydd Indiaidd oedd yn arbenigo ar blanhigion meddyginiaethol oedd **Asima Chatterjee** (23 Medi 1917 – 22 Tachwedd 2006).

Ganwyd yn Calcutta, yn ferch i'r meddyg a'r botanegydd Indra Narayan Mukherjee. Enillodd ei gradd meistr ar bwnc cemeg organig o Brifysgol Calcutta ym 1938, a'i doethuriaeth ym 1944. Hi oedd y fenyw gyntaf i ennill doethuriaeth mewn gwyddoniaeth o unrhyw brifysgol yn India. Teithiodd i gyd-weithio ag academyddion eraill ym Mhrifysgol Wisconsin (1947), Athrofa Dechnegol Califfornia (1948–49), a Phrifysgol Zürich (1949–50).

Dychwelodd i Brifysgol Calcutta, ac ymchwiliodd i gemeg planhigion meddyginiaethol, yn enwedig alcaloidau a chwmarinau. Cafodd ei phenodi yn ddarllenydd yn yr adran gemeg bur ym 1954, ac ym 1962 hi oedd y fenyw gyntaf i'w phenodi i gadair wyddonol prifysgol yn India a hynny yn Athro Cemeg Khaira.

Llwyddodd i ddatblygu'r cyffur gwrth-epileptig, Ayush-56, o *Marsilia minuta*, a'r cyffur gwrth-malaria o *Alstonia scholaris*, *Swrrtia chirata*, *Picrorphiza kurroa*, a *Ceasalpinna crista*. Yn ystod ei gyrfa, cyhoeddodd tua 400 o erthyglau mewn cyfnodolion academaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Noted scientist Asima Chatterjee dies, *Oneindia* (22 Tachwedd 2006). Adalwyd ar 23 Medi 2017.
2. 1 2 3  (Saesneg) S C Pakrashi, "Asima Chatterjee" yn *Lilavati's Daughters* (2008). Adalwyd ar 23 Medi 2017.
Cwch ar Afon Ewffrates yn y Shatt-al-Arab
Yr Ewffrates a'r Tigris
**Afon Ewffrates** (Groeg: *Euphrátēs*; Acadeg: Pu-rat-tu; Hebraeg: פְּרָת *Pĕrāth*; Arabeg: الفرات *Al-Furāt*; Twrceg: Fırat; Cwrdeg: فرهات, Firhat, Ferhat) yw'r afon orllewinol o'r ddwy afon fawr sy'n diffinio Mesopotamia, gydag Afon Tigris yn y dwyrain.

Mae'r afon tua 2,781 km (1,730 milltir) o hyd. Dechreua'r Ewphrates lle mae dwy afon yn cyfarfod, Afon Karasu sy'n tarddu yn ucheldiroedd Armenia i'r gogledd o Erzurum yn Nhwrci ac Afon Murat, sy'n tarddu o ardal i'r de-orllewin o Fynydd Ararat. Mae'r Ewffrates yn llifo trwy Syria, lle mae afonydd Khabur a Balikh yn ymuno â hi. Wedi hyn, nid oes unrhyw afon arall yn ymuno â hi cyn iddi gyrraedd y môr.

Mae'r afon yn llifo trwy Irac, lle mae Afon Tigris yn ymuno â hi i'r gogledd o Basra, yn ne Irac, ac yn ffurfio'r Shatt al-Arab sy'n arwain i'r môr yng Ngwlff Persia. Ar un adeg roedd yr afon yn ymwahanu i nifer o sianeli yn Basra i ffurfio ardal eang o gorsydd, ond sychwyd llawer o'r rhain gan lywodraeth Saddam Hussein yn y 1990au. Yn ddiweddar mae yndrech wedi ei gwneud i ail-greu'r corsydd hyn, gyda rhywfaint o lwyddiant. Gall cychod gyrraedd hyd at ddinas Hit yn Irac, 1,930 km (1,200 milltir) o'r môr ond dim ond 53 medr uwch lefel y môr.

Ceir nifer o gyfeiriadau at yr Ewffrates yn y Beibl a'r Coran. Cyfeirir ati yn Llyfr Genesis fel un o Bedair Afon Paradwys y traddodiad Beiblaidd. Roedd i'r afon ran bwysig yn natblygiad gwareiddiad Sumer yn y pedwerydd mileniwm CC. ac yr oedd nifer o ddinasoedd pwysig ar ei glannau, yn cynnwys Uruk, Umma ac Ur. Dyffryn yr Ewffrates oedd calon ymerodraethau diweddarach Babylonia ac Assyria. Am rai canrifoedd yr afon oedd y ffin rhwng yr Ymerodraeth Rufeinig ac Ymerodraeth Persia.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, Gareth (gol.). *Yr Atlas Cymraeg Newydd* (Collins-Longman, 1999), t. 94.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Asiti pig fechan** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: asitïod pig fechan) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Neodrepanis hypoxantha***; yr enw Saesneg arno yw *Small-billed false sunbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Asitïod (Lladin: *Philepittidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *N. hypoxantha*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r asiti pig fechan yn perthyn i deulu'r Asitïod (Lladin: *Philepittidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Asiti Schlegel | Philepitta schlegeli |  |
|
| Asiti pig fechan | Neodrepanis hypoxantha |  |
|
| Asiti tagellog | Neodrepanis coruscans |  |
|
| Asiti tywyll | Philepitta castanea |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Asiti pig fechan** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Titradu asid mewn labordy
Cymysgedd o hydrogen clorid (sef hydrogen a clorin) mewn dŵr ydy'r hylif **asid hydroclorig**. Mae'n hynod o gyrydol (h.y. yn cyrydu), yn asid cryf iawn ac yn asid mwynau, ac felly mae'n ddefnyddiol iawn mewn diwydiant. Fe'i ceir yn naturiol yn hylif eich coluddion h.y. asid gastrig.

ers talwm, yr enw amdano oedd 'asid mwriatig' ac e'i gwnaed drwy arllwys asid swlffwrig ar ben halen. Disgrifiwyd ef gan yr alcemydd Jabir ibn Hayyan yn yr 8g. Yn yr Oesoedd Canol, fe'i defnyddiwyd yn helaeth gan alcemyddion wrth geisio darganfod carreg y athronydd ('philospher's stone') ac yna gan wyddonwyr Ewrop (gan gynnwys Glauber, Priestley, and Davy yn eu harbrofion gwyddonol.

Yn y chwyldro diwydiannol, fodd bynnag, y dechreuwyd ei gynhyrchu mewn galwyni. Fe'i defnyddir, er enghraifft, wrth gynhyrchu feinyl clorid wrth wneud plastig (PVC), MDI a TDI. Fe'i defnyddir i raddau llai ar gyfer ychwanegiadau at fwydydd megis jelatîn ac wrth gynhyrchu lledr. Cynhyrchir tuag 20 ,miliwn tunnell metrig ohono (mewn ffurf nwy) flynyddol.
*Mae AS(E) yn cyfeirio yma. Am ystyron eraill, gweler AS (gwahaniaethu)*
Cynrhychiolydd sydd wedi'i ethol i Senedd Ewrop yn Strasbourg, yw **Aelod Senedd Ewrop** neu **ASE** (weithiau: **Aelod Seneddol Ewropeaidd**. Roedd 736 o ASEau yn etholiadau Ewropeaidd 2009 a 375 miliwn o etholwyr.

Pan ffurfiwyd Senedd Ewrop ar 10 Medi 1952, roedd ei strwythur yn bur wahanol ac etholwyd ASEau'n uniongyrchol gan lywodraethau unigol y gwledydd (neu'r 'Aelod-Wladwriaethau'), o blith Aeldoau Seneddol a oedd eisoes wedi'u hethol yn lleol. Ers 1979, fodd bynnag, caed etholiadau yn yr Aelod-wladwriaethau'n un pwrpas i'w hethol i Senedd Ewrop. Mae'r dull yn amrywio o Aelod-wladwriaeth i Aelod-wladwriaeth, gan newid dros amser, er bod un rheol euraid: fod yn rhaid cynnwys elfen o gynrychiolaeth gyfrannol. Mewn rhai Aelod-wladwriaethau mae'r ASEau'n cael eu hethol i gynrychioli un etholaeth 'genedlaethol' (h.y. y genedl / Aelod-wladwriaeth) ond mewn Aelod-wladwriaeth eraill cynrychiolant ran (neu Ranbarth) o'r wlad honno.

Caiff etholiadau eu cynnal bob 5 mlynedd.

Aelodau'r 7fed Llywodraeth Ewropeaidd:  
     Plaid Pobl Ewrop (221)  

     Sosialwyr (191)  

     Rhyddfrydwyr (85)  

     Plaid Werdd Ewrop a Chynghrair Rhydd Ewrop (68)  

     Ceidwadwyr a Diwygwyr Ewrop (70)  

     Chwith Unedig Ewropeaidd/Chwith Gwyrdd Nordig (52)  

     Rhyddid Ewrop a Democratiaeth Uniongyrchol (48)  

     Arall (52)
Clystyrir pob ASE (ar wahân i 27 ohonynt) mewn grwpiau, yn ôl eu daliadau gwleidyddol. Er enghraifft, daw Plaid Lafur Iwerddon a Phlaid Sosialaidd yr Eidal at ei gilydd fel aelodau o'r grŵp 'Clymblaid y Rhyddfrydwyr a'r Democratiaid dros Ewrop'.

Swyddogaeth
-----------

Ar wahân i Awst, mae Llywodraeth Ewrop yn cyfarfod yn fisol am bedwar diwrnod y tro yn Strasbourg a chwe gwaith y flwyddyn maent yn cyfarfod ym Mrwsel, ble mae'r pwyllgorau, is-bwyllgorau a grwpiau gwleidyddol hefyd yn cyfarfod. Yn Uwchgynhadledd Caeredin yn 1992 gwnaed hi'n hanfodol i'r ASEau i dreulio wythnos y mis yn Strasbourg.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Rhestr swyddogol o ASEau ar wefan Senedd Ewrop

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rule 1 in Rules of Procedure of the European Parliament". Europarl.europa.eu. 20 September 1976. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-02-03. Cyrchwyd 2011-11-28.
2. ↑  European Parliament – Work in Session Archifwyd 2011-09-21 yn y Peiriant Wayback. Adalwyd 20 Mai 2010
3. ↑  Brwsel yw safle'r llywodraeth *de facto*, yn ogystal â Chomisiwn a Chyngor Ewrop.European Parliament in brief. Archifwyd 2011-11-25 yn y Peiriant Wayback. Adalwyd 20 Mai 2010.
Engrafiad o faen sy'n portreadu Abraxas
*Am yr albwm roc o 1970 gan Santana gweler Abraxas (albwm).*
Gair hynafol o darddiad ansicr, yn wreiddiol yn fformiwla hud a lledrith efallai, a geir wedi ei gerfio fel ar feini ac amwlets o'r Henfyd yw **Abraxas** (hefyd **Abrasax** neu **Abracax**).

Mae ystyr ac arwyddocad yr enw yn amrywio gan ddibynnu ar y traddodiad a'r ffynhonnell. Fe'i ceir yn *mhapyri* hud a lledrith Groeg o'r canrifoedd cyntaf OC ac mae'n bosibl fod cysylltiad a'r fformiwla hud abracadabra. Digwydd yr enw mewn testunau Gnostig fel *Efengyl yr Eifftwyr* hefyd, ac am fod llythrennau'r enw yn rhoi cyfanswm o 365 yn ôl y system rhifolion Groegaidd, roedd Abraxas yn dduw'r Flwyddyn i'r Gnosticiaid. Ond mae arwyddocad yr enw wedi newid dros y canrifoedd ac yn enwedig felly yn nwylo ocwltwyr diweddar, gyda rhai yn ei uniaethu a duw o'r Hen Aifft. Mae eraill yn credu mae duw a gyfunai Jehovah a Satan yn un oedd Abraxas a bod yr enw yn tarddu o hen symbol Iddewig am Dduw. Yn nysgeidiaeth y Gnostigwr Basilides o Alexandria (2il ganrif OC), Abraxas yw enw'r Duw goruchel; mae Tertullian yn collfarnu hyn fel heresi.

Sillafiad gwreiddiol y gair, fel y'i ceir ar feini a seliau hynafol, oedd "Abrasax" (Groeg: Αβρασαξ). Ond oherwydd amryfusedd rhwng y llythrennau Groeg Sigma a Xi cafwyd y trawslythreniad Lladin cyfarwydd "Abraxas".

Ar feini ac amiwlets o'r Henfyd a'r Oesoedd Canol, portreadir Abraxas fel creadur cyfansawdd o gorff dynol gyda phen ceiliog, breichau dyn a choesau o seirff.
Apollon gyda Cithara (Fresco, heddiw yn y *Palatin Antiquarium* yn Rhufain, ca. 50)
Apollo gyda bwa a saeth; cerflun yn Amgueddfa'r Ashmolean, Rhydychen
*Mae'r erthygl hon yn trafod y duw Groegaidd Apollo. Am raglen ofod Americanaidd o'r un enw, gweler Rhaglen Apollo.*
Duw Groegaidd a Rhufeinig oedd **Apollo** neu **Apolon** (Groeg **Ἀπόλλων**, Lladin **Apollo**). Ym mytholeg Roeg roedd yn dduw goleuni a'r gwanwyn, proffwydoliaeth a'r celfyddydau, yn enwedig barddoniaeth a cherddoriaeth. Roedd Oracl Apollo yn Delphi yn cael ei ystyried yn oracl pwysicaf yr hen fyd. Roedd yn un o ddeuddeg duw pwysicaf y pantheon Groegaidd.

Roedd yn fab i Zeus a Leto, ac yn efaill i'r dduwies Artemis. Dywedir iddo gael ei eni ar ynys Delos. Mae tarddiad yr enw'n ansicr. Mae'r ffurf Dorig Απέλλων yn hŷn ac yn tarddu o ffurf cynharach eto, sef: Απέλjων. Yn sicr, gellir gweld cyswllt rhwng yr enw â'r mis Dorig Απέλλαιος a gyda'r hen ŵyl Apellai (neu απελλαι).

Yn ôl gwahanol ffynonellau, cariadon Apollo a'i blant gyda hwy oedd:

* Akantha
	+ Amphissos
	+ Anios
	+ Aristaios
* Arsinoe
	+ Asklepios
* Chione
* Daphne
* Dryope
* Hekuba
	+ Hyakinthos
* Kalliope
* Kassandra
	+ Kinyras
* Koronis
	+ Kyknos
	+ Kyparissos
* Leukothea
	+ Linos
* Manto
	+ Mopsos
	+ Orpheus
	+ Phemonoe
	+ Philammon
	+ Polyxena
* Psamathe
	+ Linos
* Rhoeo
* Terpsichore
	+ Troilos
* Urania

Ffynonellau Clasurol
--------------------

* Aelian, *Varia Historia*
* Apollodorus I & III Llyfr
* Diodorus Siculus III Llyfr
* "Emynau Homer"
* Homer, *Iliad*
* Hyginus Mythographus, *Chwedlau*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, Apollo1
2. ↑  Van torn et al (Editors), *Dictionary of Deities and Demons in the Bible*, 1996, BRILL, pp. 73 - 76: google books preview
Taith ofod Americanaidd oedd **Apollo 11** a gludodd y ddau ddyn cyntaf i wyneb y lleuad a hynny yng Ngorffennaf 1969 fel rhan o Rhaglen Apollo NASA. Hon oedd pumed taith ofod y cynllun a alwyd yn Rhaglen Apollo taith i'r lleuad neu o amgylch y lleuad. Lansiwyd y roced Saturn V ar 16 Gorffennaf 1969 gyda'r tri gofodwr canlynol arni: y prif ofodwr Neil Armstrong, peilot y *Command Module* sef Michael Collins a pheilot y goden lanio sef Buzz Aldrin (Edwin Eugene 'Buzz' Aldrin, Jr). Ar 20 Gorffennaf cerddodd Armstrong ac Aldrin ar wyneb y lloer, y dynion cyntaf i wneud hynny, tra fod Collins yn cylchdroi yn y brif goden. Wnaeth Armstrong ac Aldrin gerdded ar y lleuad am ryw ddwy awr, yn casglu samplau o gerrig a llwch. Dychwelodd y criw i'r Ddaear ar 24 Gorffennaf 1969.

Dywedodd John F. Kennedy, pan oedd yn Arlywydd yr Unol Daleithiau, ar Fai 25 1961, "*I believe that this nation should commit itself to achieving the goal, before this decade is out, of landing a man on the Moon and returning him safely to the Earth.*" Datblygwyd y rhaglen Apollo yn sgil y datganiad hwn.

Buzz Aldrin yn estyn 'seismometer' o gist yn y goden lanio; 20 Gorffennaf 1969

|  |  |
| --- | --- |
|  | 
Apollo 11, Saturn V yn gwahanu.

 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Cofio'r Cam Bach" golwg.360.com
2. ↑  NASA Apollo 11 Timeline Archifwyd 2009-07-26 yn y Peiriant Wayback..
3. ↑  "Man on the moon: Kennedy speech ignited the dream" Archifwyd 2010-06-06 yn y Peiriant Wayback. CNN.com.
Mae **Afon Wysg (Wysg Uchaf)** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 6 Chwefror 1997 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 311.76 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Roedd **Aemilianus** (207 neu 214 – 253) yn ymerawdwr Rhufain rhwng Gorffennaf a Hydref yn y flwyddyn 253.

Ganed Aemilianus un ai yn 207 neu yn 214 yn ninas Djerba (talaith Affrica. Ychydig a wyddir am ei yrfa, ond mae'n sicr iddo fod yn gonswl cyn cael ei benodi'n rhaglaw talaith Moesia yn 252. Enw ei wraig oedd Gaia Cornelia Supera, ond ni wyddir a oedd ganddynt blant.

Llwyddiant mawr Aemilianus, a ddaeth a'r porffor ymerodrol iddo, oedd ei fuddugoliaeth tros y Gothiaid yng ngwanwyn 253. Ysbrydolodd hyn ei lengoedd i'w gyhoeddi'n ymerawdwr, a chychwynasant am Rufain i geisio diorseddu'r ymerawdwr Trebonianus Gallus. Cyn iddynt gyrraedd Rhufain, llofruddiwyd Gallus a'i fab Volusianus gan eu milwyr eu hunain, a daeth Aemilianus i mewn i'r ddinas fel ymerawdwr.

Er hynny, byr fu ei deyrnasiad, 88 diwrnod yn ôl rhai haneswyr. Roedd Gallus wedi gofyn cymorth gan lengoedd Afon Rhein, a phan glywsant hwy am farwolaeth Gallus cyhoeddasant eu cadfridog eu hunain, Valerian, yn ymerawdwr. Croesodd Valerian a'i fyddin yr Alpau yn Hydref 253, a'r tro hwn llofruddiwyd Aemilianus gan ei filwyr ei hun.

Ni wnaeth Aemilianus lawr o argraff fel ymerawdwr, Yn ôl Eutropius (fl. 4g): *"Roedd Aemilianus o deulu o ddim pwysigrwydd, yr oedd ei deyrnasiad hyd yn oed yn llai pwysig ac yn y trydydd mis, lladdwyd ef."*

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Trebonianus Gallus** | **Ymerawdwr Rhufain**253 | Olynydd:**Valerian I** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 89202596
* ISNI: 0000 0000 6215 3572

 |
Symbolau addurnol a ddefnyddir gan luoedd milwrol, ar eu gwisg gan amlaf, i ddynodi uned, rheng, sgiliau arbenigol, ac yn y blaen, yw **arwyddnodau milwrol**.

Hanes
-----

Mae'r angen i wahaniaethu rhwng y gynghreiriad a'r gelyn, a rhwng rhengoedd eich llu eich hun, yn un o wirioneddau rhyfel hyd hanes dynoliaeth. Ar ddechrau'r yr Oesoedd Canol gwisgodd milwyr dillad tebyg, syml i ddangos teyrngarwch i'w marchog neu farwn. Yn ystod y Croesgadau datblygodd system ffurfiol o groesau lliwgar i ddynodi gwledydd gwreiddiol y byddinoedd Cristnogol.

Mathau
------

* Anrhydedd brwydr
* Bathodyn cap
* Bathodyn coler
* Botwm (gwisg filwrol)
* Cylchig
* Ffesin (gwisg filwrol)
* Fflach adnabod tactegol
* Les gwahaniaethu

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bowyer, Richard. *Dictionary of Military Terms*, 3ydd argraffiad (Llundain, Bloomsbury, 2004), t. 128.
2. ↑  Rosignoli, Guido. *The Illustrated Encyclopedia of Military Insignia of the 20th Century* (Llundain, Quarto, 1987), t. 7.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***arwyddnodau milwrol***