recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ardal 51
Ardal yn yr Unol Daleithiau yn ne Nevada yw Ardal 51. Yng nghanol yr ardal, ar lan ddeheuol Llyn Groom, ceir maes awyr filwrol mawr a chaiff y man hwn ei ystyried fel un o fannau mwyaf cyfrinachol y byd. Mae canolfan filwrol yno. Prif bwrpas y ganolfan filwrol yw i ddatblygu ac arbrofi awyrennau a systemau arfog newydd. Lleolir y ganolfan ar dir hyfforddi ac arbrofi enfawr Awyrlu'r Unol Daleithiau. Honnir ei fod yn ardal o ddirgelwch am ymweliadau gan fodau allfydol yw **Ardal 51** (Saesneg: *Area 51*).

Yn aml ni chynhwysir yr ardal ar fapiau o'r wlad, ac arweiniodd hyn at sibrydion fod astudiaethau dirgel ar fodau allfydol yn digwydd yn yr ardal. Prin y mae Llywodraeth yr Unol Daleithiau yn cydnabod bodolaeth y ganolfan ac mae hyn wedi arwain at sawl theori am bwrpas Ardal 51. Theori boblogaidd yw i'r lluoedd arfog gaethiwo creadur allfydol wedi digwyddiad dirgel Roswell yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif.

Defnyddir enwau eraill i gyfeirio at Ardal 51. Mae rhain yn cynnwys "Dreamland", "Paradise Ranch", "Home Base", "Watertown Strip", Llyn Groom ac yn fwyaf diweddar "Maes Awyr Homey". Mae'r ardal yn rhan o Ardal Gweithredu Milwrol Nellis, a chyfeiria peilotiaid milwrol at yr awyr nad oes caniatâd hedfan (R-4808N[8]) fel The Box.

Chwiliwch am ***Ardal 51***  
yn Wiciadur.
Roedd **David Kenneth Jones** yn chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol a diwydiannwr o Gymro (7 Awst 1941 – 24 Awst 2022). Fe'i adnabyddwyd yn fwy arferol fel **‘DK’ Jones.**

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganed Jones yn Cross Hands, Sir Gaerfyrddin ar 7 Awst 1941. Addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg y Gwendraeth; Coleg y Brifysgol, Caerdydd, lle cafodd radd BSc yn 1963; a Choleg Merton, Rhydychen (1963-4). Tra yn Rhydychen chwaraeodd i Glwb Rygbi Prifysgol Rhydychen.

Gyrfa rygbi
-----------

Cafodd ei gapio bedair gwaith ar ddeg gan Gymru fel canolwr rhwng 1962 a 1966. Sgoriodd bum cais i Gymru. Cafodd ei ddewis ar gyfer taith dramor gyntaf Cymru ym 1964 a chwaraeodd yng ngêm gyntaf tîm rygbi Cymru y tu allan i Ewrop (a'i gêm gyntaf yn Hemisffer y De) yn erbyn Dwyrain Affrica yn Nairobi ar 12 Mai 1964, gan ennill 8-26.

Dim ond 21 oedd Jones pan gafodd ei ddewis ar gyfer taith y Llewod Prydeinig ym 1962 i Dde Affrica a chwaraeodd yn y tri gêm ryngwladol gyntaf, gan sgorio un cais. Arhosodd yn Ne Affrica ar ôl taith 1962 lle chwaraeodd i Paarl. Cafodd ei ddewis hefyd ar gyfer taith y Llewod Prydeinig yn 1966 i Awstralia a Seland Newydd, a chwaraeodd yn y ddau gêm ryngwladol yn erbyn Awstralia a'r gêm ryngwladol gyntaf yn erbyn y Crysau Duon, gan sgorio dau gais yn y gêm olaf. Bu hefyd ar daith i Dde Affrica gyda Chymru ym 1964.

Fel myfyriwr cynigiwyd cytundeb proffesiynol iddo gan gynghrair rygbi Leeds ac eto gan St George yn Awstralia yn ystod taith y Llewod yn 1966 ond penderfynodd aros yn rygbi'r undeb ar y ddau achlysur. Byddai cynnig Leeds o £12,000 wedi bod yn ffi record byd ar y pryd. Ymddeolodd Jones o rygbi yn 27 ar ôl chwarae rygbi clwb i Lanelli a Chaerdydd gan aros 5 mlynedd ym mhob clwb.

Ar ôl ymddeol o rygbi yn 27 oed, bu Jones yn gweithio i Gydffederasiwn Diwydiant Prydain (CBI) yng Nghymru fel rhan o dîm a oedd yn gyfrifol am ddenu mewnfuddsoddiad gan gorfforaethau Japaneaidd i Gymru. Helpodd Jones i ddod â Takiron (is-gwmni plastigau Itochu, un o gwmnïau masnachu mwyaf Japan) i Gymru lle ymunodd fel Rheolwr Gyfarwyddwr cyn dod yn Gadeirydd arni wedyn. Roedd Jones ar fwrdd llywodraethwyr Prifysgol Caerdydd a Phrifysgol Cymru, yn ogystal â bod yn Gadeirydd llywodraethwyr Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan ac aelod o gyngor Amgueddfa Genedlaethol Cymru.

Bywyd personol a marwolaeth
---------------------------

Roedd gan Jones ddau o blant, Mark a Sara. Bu farw ar 24 Awst 2022, yn 81 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffiths, John (1987). *The Phoenix Book of International Rugby Records*. London: J. M. Dent & Sons Ltd. tt. 12:30. ISBN 0-460-07003-7.
2. ↑  Levens, R.G.C. gol. (1964). *Merton College Register 1900-1964*. Oxford: Basil Blackwell. t. 549.
3. ↑  "Obituary: Centre marvel 'DK' Jones dies aged 81" (yn Saesneg). 25 Awst 2022. Cyrchwyd 25 Awst 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 1641110
* LCCN: n90720322
* ISNI: 0000 0000 6382 9618
* NLA: 36064188

 |
Gwersyll ffoaduriaid yn nwyrain Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo ar gyfer Rwandiaid yn ystod argyfwng ffoaduriaid y Llynnoedd Mawr, a ddaeth o ganlyniad i Hil-laddiad Rwanda.
**Hil-laddiad Rwanda**, hefyd **Rhyfel Cartref Rwanda** yw'r term a ddefnyddir am y digwyddiadau yn Rwanda yn 1994. Ystyrir yn gyffredinol fod yr hyn a ddigwyddodd yn enghraifft o hil-laddiad. Amcangyfrifir fod rhwng 500,000 a miliwn o bobl wedi eu lladd.

Cyn y digwyddiadau hyn, roedd tua 90% o boblogaeth Rwanda yn perthyn i lwyth yr Hutu a 10% i lwyth y Tutsi. Roedd y berthynas rhwng y ddwy garfan wedi bod yn gwaethygu ym misoedd olaf 1993 a dechrau 1994, gyda gorsaf radio Radio Télévision Libre des Mille Collines yn annog yr Hutu i ymosod ar y Tutsi.

Dechreuodd y lladd ar 6 Ebrill 1994, pan saethwyd i lawr awyren yr oedd arlywydd Rwanda, Juvénal Habyarimana, ac arlywydd Bwrwndi, Cyprien Ntaryamira, yn teithio ynddi wrth iddi baratoi i lanio yn Kigali. Lladdwyd y ddau arlywydd. Mewn cyfnod o 100 diwrnod rhwng 6 Ebrill a chanol Gorffennaf, lladdwyd nifer fawr o'r Tutsi gan ddau filisia Hutu, yr Interahamwe a'r Impuzamugambi. Lladdwyd cryn nifer o Hutu oedd yn gwrthwynebu'r milisia hefyd.

Ni lwyddodd y milwyr oedd yn cynrychioli'r Cenhedloedd Unedig, yr UNAMIR, i atal y lladd, yn rhannol oherwydd ansicrwydd ynghylch mandad y milwyr. Arweiniodd hyn at feirniadaeth lem o'r Cenhedloedd Unedig. Rhoddwyd diwedd ar yr hil-laddiad gan y mudiad Tutsi Front Patriotique Rwandais (FPR), dan arweiniad Paul Kagame. Wedi iddynt gipio grym yn Rwanda, daeth Kagame yn Arlywydd.
Heol y Wig, Aberystwyth, tua'r de
Heol y Wig, Aberystwyth, tua'r môr, ochr gogleddol
Heol y Wig, Aberystwyth, tua'r môr, ochr ddeheuol
Un o strydoedd hynaf tref Aberystwyth yw **Heol y Wig** (Saesneg: *Pier Street*).
Mae'n gorwedd ar hyd llinellau y dref ganoloesol a dyfodd wrth, ac wedi codi Castell Aberystwyth gan Edward I.

Er mai o'r Oesoedd Canol mae trefn y stryd, mae'r adeiladau o'r 18g ac yn arddull Regency gyda ffenestri mawr hirsgwâr a thalcen llyfr a thri neu bedwar llawr o uchder. Mae'r stryd yn cynnwys nifer o siopau, caffes a Swyddfa etholaeth Ceredigion Plaid Cymru. Mae un pen y stryd, y pen de-ddwyreiniol yn ffurfio cyffordd gyda'r Stryd Fawr a'r diwedd gyda Ffordd y Môr, sef Promenâd y dref.

Etymoleg
--------

Noda Carwen Vaughan fod yr enw 'Wig' yn dod o'r Saesneg 'wick' (sy'n gytras gyda'r Islandeg *vik*) sy'n golygu "hafan bach yn dod fewn o'r môr" ac nid 'wig' i olygu 'coedwig' fel y cred nifer o bobl.

Mae'r 'wig' hefyd yn cyfeirio at y creigiau yn y bae islaw y stryd.

Map cynnar
----------

Nodir 'wig' yn map enwog Lewis Morris un o Forrisiaid Môn. fel 'The Weeg' ar dalen 17 ar y wefan.

Nodweddion y stryd
------------------

Ceir amrywiaeth o siopau a caffes ar Heol y Wig. Ymysg y caffes a llefydd bwyta mae tri caffe adnabyddus.

* Home Cafe - lle cynhaliwyd cyfarfod cyn protest Pont Trefechan Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn 1963.
* Penguin Cafe - sefydlwyd gan Eidalwyr rhwng y ddau ryfel byd.
* Caffe'r Caban

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2022-01-28. Cyrchwyd 2018-04-29.
Dinas hynafol Pwnig yw **Kerkouane**, y leolir ei safle 12 km i'r gogledd o Kelibia ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Cap Bon, gogledd Tiwnisia. Mae'n safle archaeolegol unigryw gan ei bod yr unig enghraifft o ddinas Ffeniciaidd sydd wedi goroesi. Mae ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Hanes a disgrifiad
------------------

Golygfa ar Kerkouane.
Ychydig iawn a wyddys am hanes Kerkouane. Mae hyd yn oed ei henw iawn yn ddirgelwch. Cafodd ei henwi gan y tîm o archaeolegwyr o Ffrancod a'i darganfu yn 1953. Ymddengys iddi fod yn drigfan i'r Berberiaid lleol cyn i'r Carthaginiaid gyrraedd tua diwedd yr wythfed ganrif, efallai. Tyfodd i fod yn ddinas ranbarthol nodweddiadol Garthaginaidd, yn gymysgfa o nodweddion brodorol a Ffenicaidd. Mae'r rhan fwyaf o'r adfeilion sydd i'w gweld ar y safle heddiw yn dyddio o ddechrau'r 6g CC.

Ymddengys mai marsiandïwyr a chrefftwyr oedd y trigolion i gyd bron, sy'n awgrymu bod Kerkouane yn ganolfan masnach arfordirol a elwai o'r fasnach fawr ar hyd arfordir gogledd Affrica gan y morwyr Ffenicaidd. Cafwyd hyd i olion nifer o weithdai crefft lle cynhyrchid gemwaith, addurnau o bob math, cerfluniau bychain a gwaith mewn gwydr. Roedd y ddinas yn cynhyrchu y lliwur porffor a wneid o'r *murex* yn ogystal, un o ddeunyddiau mwyaf gwerthfawr yr Henfyd a lysenwid 'Y Porffor Brenhinol'.

Dinistriwyd rhannau o'r ddinas pan ymosododd Agathocles arni yn 310 CC. Dioddefodd eto pan laddwyd nifer o'r trigolion gan y cadfridog Rhufeinig Regulus yn y Rhyfel Pwnig Cyntaf (256 CC). Ymddengys i'r safle gael ei roi heibio ar ôl hynny, efallai am ei fod mor agored i ymosodiadau.

Mae Kerkouane yn profi bod cynllunio tref yn wyddor ddatblygiedig gan y Carthaginiaid. Mae'r ddinas yn gorwedd o fewn muriau hirgron sy'n ei amddiffyn ar ochr y tir ond mae'n agored i'r môr. Does dim olion o harbwr heddiw. Mae'r strydoedd ar batrwm grid a'r tai wedi'u trefnu'n daclus ar hyd iddynt. Roedd y brif fynedfa yn y gogledd. Cafwyd hyd i nifer o loriau mosaic. Roedd yna faddondai cyhoeddus a nifer o faddonau preifat hefyd yn y tai. Nid oes adeiladau rhwysgfawr i'w gweld ond ceir nifer o demlau bach ac mae arwyddion y dduwies Tanit, nawdd-dduwies Carthago, i'w gweld ymhobman.

Ceir amgueddfa fach ar ymyl y seit; ei phrif drysor yw'r sarcoffagws pren wedi'i cherfio i gynrychioli'r dduwis Astarte, a elwir 'Tywysoges Kerkouane'. Tybir ei bod yn perthyn i offeiriades yng ngwasanaeth y dduwies honno.

Oriel
-----

* Baddon PwnigBaddon Pwnig
* Teml yn KerkouaneTeml yn Kerkouane
* Mosaic TanitMosaic Tanit
* BaddonBaddon

Prif ffynhonnell
----------------

* M'hamed Hassine Fantar, *Kerkouane[:] Cité punique au pays berbère de Tamezrat* (Éditions Alif, 2005). ISBN 9973-22-129-6

Nodyn:Safleodd archaeolegol Tiwnisia
Mae **Kerhouarn** (Ffrangeg: *La Ferrière*) yn gymuned (Llydaweg: *kumunioù*; Ffrangeg: *communes*) yn Departamant Aodoù-an-Arvor (Ffrangeg: *Département Côtes-d'Armor*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda Kez, Plémet, Pluvaeg, Perenezeg, Sant-Barnev ac mae ganddi boblogaeth o tua 453 (1 Ionawr 2018).

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code22058

Adeiladau a mannau cyhoeddus nodedig
------------------------------------

* Eglwys Notre Dame
* Cerflyn y Forwyn a'i phlentyn
* Croes coffaol

* Eglwys Notre DameEglwys Notre Dame
* y Forwyn a'i phlentyny Forwyn a'i phlentyn
* Croes coffaolCroes coffaol
* Croes (manylion)Croes (manylion)
* Croes (manylion)Croes (manylion)
* Croes (manylion)Croes (manylion)

Gweler hefyd
------------

* Cymunedau Aodoù-an-Arvor

Cyfeiriadau
-----------

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***La Ferrière (Côtes-d'Armor)***
"Amddiffyn y Sampo", llun gan Akseli Gallen-Kallela
Cerdd hir yn yr iaith Ffinneg ac arwrgerdd genedlaethol y Ffindir yw'r **Kalevala**. Ei ffurf fwyaf cyfarwydd yw'r fersiwn a luniwyd gan yr ieithydd a hynafiaethydd Elias Lönnrot (1802 - 1884) rhwng 1835 a 1849. Mae'r fersiwn honno'n seiliedig ar waith ymchwil Lönrot yn casglu ceinciau o'r *Kalevala* oddi ar dafod leferydd yng nghefn-gwlad y Ffindir ac ar ddarnau o'r epig a gyhoeddwyd eisoes o'r 17g ymlaen.

Cefndir hanesyddol y *Kalevala* yw'r berthynas rhwng pobl Kaleva a'u cymdogion y Pohjola (y Lapiaid efallai). Yn ganolog i'r epig y mae'r ymchwil am y Sampo talismanaidd. Dim ond ar ddiwedd y gerdd y ceir cyfeiriadau at Gristnogaeth, na ddaeth yn grefydd swyddogol yn y Ffindir tan y 14g.

Mae'r *Kalevala* yn arwrgerdd hir iawn sy'n ymestyn i 50 *canto*. Y prif gymeriad yw'r arwr Kalevaidd Väinämöinen sy'n ceisio ennill y forwyn Aino, chwaer yr arwr Pohjolaidd Joukahainen. Ar ôl colli Aino mae Väinämöinen yn ceisio morwyn Pohjolaidd arall ac yn mynd trwy gyfres o anturiaethau rhyfeddol cyn ei hennill. Y tu ôl i hyn mae'n debyg fod y morwynion yn cynrychioli sofraniaeth ar y wlad, thema sydd i'w chael mewn sawl traddodiad llên gwerin.

Cafodd y *Kalevala* dadenedig ddylanwad mawr ar fywyd diwyllianol y Ffindir. Ymhlith yr artistiaid a ysbrydolwyd gan y gerdd mae'r cyfansoddwr Sibelius a'r darlunydd Akseli Gallen-Kallela yn sefyll allan.

Llyfryddiaeth
-------------

Y cyfieithiad Saesneg clasurol yw,

* W.F. Kirby (cyf.), *Kalevala* (1907: sawl argraffiad ers hynny, ar gael yn y gyfres *Everyman's Library*)
**Hallgrímskirkja**, a olygir *eglwys Hallgrímur,* yw eglwys Lutheraidd (Eglwys Gwlad yr Iâ) yn Reykjavik, Gwlad yr Iâ. Mae'n 74.5m dal, ac felly hwn yw'r eglwys fwyaf yng Ngwlad yr Iâ ac ymhlith y strwythurau talaf yn y wlad. Enwir yr eglwys ar ôl y bardd ac offeiriad o Wlad yr Iâ, Hallgrímur Pétursson (1614–1674), awdur yr *Passíusálmar*.

Disgrifiad
----------

Mae'r eglwys wedi'i lleoli ar ben bryn ger canol Reykjavík, ac yn un o dirnodau mwyaf adnabyddus y ddinas. Oherwydd ei maint gellir ei weld ledled y ddinas. Comisiynwyd dyluniad y pensaer Guðjón Samúelsson ym 1937. Dywedir iddo ei ddylunio i ymdebygu i grisgreigiau, mynyddoedd a rhewlifoedd tirwedd Gwlad yr Iâ. Mae'r dyluniad yn debyg o ran arddull i bensaernïaeth fynegiadol Eglwys Grundtvig yng Nghopenhagen, Denmarc, a gwblhawyd ym 1940.

Cymerodd 41 mlynedd i adeiladu'r eglwys: dechreuodd y gwaith adeiladu ym 1945 a daeth i ben ym 1986, ond cwblhawyd y twr ymhell cyn gorffen yr eglwys gyfan. Cysegrwyd y gladdgell o dan y côr ym 1948, cwblhawyd y twr a'r esgyll ym 1974, a chysegrwyd corff yr eglwys ym 1986. Ar adeg ei adeiladu, beirniadwyd bod yr adeilad yn rhy hen-ffasiwn ac roedd yn gyfuniad o wahanol arddulliau pensaernïol. Yn wreiddiol bwriadwyd i'r eglwys fod yn llai tal, ond roedd arweinwyr Eglwys Gwlad yr Iâ eisiau twr mawr er mwyn iddo edrych yn well na'r Landakotskirkja, sef eglwys gadeiriol yr Eglwys Gatholig yng Ngwlad yr Iâ.

Mae'r tu mewn yn 1,676 metr sgwâr. Yn 2008, cafodd prif dwr yr eglwys ei hadfer yn sylweddol, ac roedd sgaffaldiau arni. Ddiwedd 2009, cwblhawyd y gwaith adfer a symudwyd y sgaffaldiau.

Mae'r eglwys yn gartref i organ fawr gan yr adeiladwr organau Almaeneg Johannes Klais o Bonn. Mae'n gweithredu'n electronig; mae'r pibellau'n bell o'r pedair allweddell a'r consol pedal. Mae 102 o rengoedd, 72 stop a 5275 o bibellau. Mae'n ganddo daldra o 15m ac yn pwyso 25 tunnell fetrig. Cwblhawyd ym mis Rhagfyr 1992.

Defnyddir yr eglwys hefyd fel twr gwylfa. Gall arsylwr fynd â lifft i fyny at y dec gwylio a gweld Reykjavík a'r mynyddoedd cyfagos. Caiff yr eglwys ei defnyddio heddiw ar gyfer gwasanaethau a phriodasau modern. 

Mae cerflun o fforiwr Leif Erikson (c.970 - c.1020) gan Alexander Stirling Calder o flaen yr eglwys, sy'n dyddio o gyn adeiladu'r eglwys. Roedd yn anrheg o'r Unol Daleithiau er anrhydedd i Ŵyl Fileniwm Alþingi ym 1930, i goffáu 1000 mlynedd ers dechrau senedd Gwlad yr Iâ yn Þingvellir ym 930 OC.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-10-20. Cyrchwyd 2020-10-13.
2. 1 2 3  Noyes, David (March–April 2009). *Iceland – Europe's coolest little hot spot*. AAA. p.  28.
3. ↑   (yn en) *Steinsteypuöldin*, adalwyd 2017-01-18

  

* 
*
Gwleidydd a chenedlaetholwriag o'r Alban yw **Joanna Cherry** (ganwyd 18 Mawrth 1966) a etholwyd yn Aelod Seneddol yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 dros Dde-orllewin Caeredin; mae'r etholaeth yn Ninas Caeredin. Mae Joanna'n cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin a hi yw Llefarydd y blaid dros Faterion Cartref a Chyfraith.

Rhwng 1990 a 1995 bu'n gyfreithwraig gyda chwmni o gyfreithwyr yng Nghaeredin: 'Brodies WS' tra roedd ar yr un pryd, ac yn rhan amser, yn diwtor yn y Brifysgol, gan arbenigo yng nghyfraith y teulu a chyfraith gyfansoddiadol. Fe'i gwnaed yn fargyfreithwraig yn 1995; yn yr Alban, gelwir y teitl hwn yn 'adfocad' ac arbenigodd mewn deddfau diwydiant a gwaith.

Bu'n gwnsel, neu'n gyngorydd, i Lywodraeth yr Alban rhwng 2003 a 2008 ac yn *Advocate Depute* rhwng 2008 a 2011.

Yn 2014, sefydlodd grŵp-ymgyrchu *"Lawyers for Yes"*. Mae Cherry yn arddel ei hun yn LHDT.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Joanna Cherry 22168 o bleidleisiau, sef 43% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o 30.8 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 8135 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ""Lawyers for Yes" sign independence declaration". *The Journal*. Law Society of Scotland. 23 Mehefin 2014. Cyrchwyd 11 Mai 2015.
2. ↑  Newstateman
3. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
4. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban
Seiclwr yw **Julian Winn** (ganwyd 23 Medi 1972 yn Y Fenni, Sir Fynwy). Mae'n seiclwr cystadleuol, cynyrchiolodd Gymru yn Ngemau'r Gymanwlad 1998 yn Kuala Lumpur ac yn Ngemau'r Gymanwlad 2002 ym Manceinion. Ef oedd Prif Hyfforddwr Seiclo Cymru o 2005-2007.

Canlyniadau
-----------

### Cyclo Cross

2005
1af Baner Cymru Pencampwriaethau Cenedlaethol Cyclo-cross Cymru
2006
1af Baner Cymru Pencampwriaethau Cenedlaethol Cyclo-cross Cymru
2007
1af Baner Cymru Pencampwriaethau Cenedlaethol Cyclo-cross Cymru

### Ffordd

1998
1af Brenin y Mynyddoedd, Ras 'Premier Calndar', Tour Lancashire
1af Brenin y Mynyddoedd, Ras 'Premier Calndar', Tour Morocco
1af Stage 5, Prutour
1af Baner Cymru Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Cymru
4ydd Brenin y Mynyddoedd, Prutour
1999
3ydd Archer Grand Prix
2000
3ydd Cyfres 'Premier Calendar'
2002
1af Baner Prydain Fawr Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
1af Brenin y Mynyddoedd, Tour of Britain
3ydd Cyfres 'Premier Calendar'
2004
1af Baner Cymru Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Cymru
2007
1af 32ydd 'Severn Bridge Road Race'

### Trac

1999
1af Baner Y Deyrnas Unedig Pencapwriaethau Cenedlaethol Trac, Pursuit Tîm 4000m
  



|
|  |
| Rhagflaenydd:**Jeremy Hunt** | **Pencampwr CenedlaetholRasio Ffordd**2002 | Olynydd:**Roger Hammond** |

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Canlyniadau ar britishcycling.org.uk
* (Saesneg)  Archifwyd 2007-07-16 yn y Peiriant Wayback. Erthygl am Julian Winn
Tref a phlwyf sifil yn Nwyrain Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, ydy **Howden**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Riding Dwyreiniol Swydd Efrog.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 4,142.

Rhoddodd Wiliam I, brenin Lloegr y dref i Esgobion Durham yn 1080. Enwyd y cantref 'Howdenshire' ar ôl y dref, a pharhaodd yn rhan o Swydd Durham hyd at 1846. Defnyddiwyd ffiniau gwreiddiol y cantref ar gyfer dwy ward lywodraethol gyfredol Howden a Howdenshire, a oedd â phoblogaeth gyfun o 19,753 yng nghyfrifiad 2011.

Mae Howden wedi'i leoli ym Mro Efrog, ar yr A614, er bod traffordd yn amgylchynu'r dref ei hun. Saif yn agos at draffyrdd yr M62 a'r M18, gerllaw i Goole sydd yr ochr arall i Afon Ouse. Gwasanaethir y dref gan orsaf reilffordd Howden, sydd yng Ngogledd Howden a'n gwasanaethu trefi fel Leeds, Selby, Efrog, Hull a Llundain.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 17 Mehefin 2020
2. ↑  City Population; adalwyd 17 Mehefin 2020
3. ↑  "Howden Minster". Howden Minster. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 14 Chwefror 2007. Cyrchwyd 20 Gorffennaf 2006.
4. ↑  Nodyn:NOMIS2011
5. ↑  Nodyn:NOMIS2011

 gw • sg • go**Dinasoedd a threfi Dwyrain Swydd Efrog**

**Dinas**
  
Kingston upon Hull
  
**Trefi**  

Beverley **·** 
Bridlington **·** 
Brough **·** 
Driffield **·** 
Goole **·** 
Hedon **·** 
Hessle **·** 
Hornsea **·** 
Howden **·** 
Market Weighton **·** 
Pocklington **·** 
Snaith **·** 
South Cave **·** 
Withernsea
Roedd **Hewitt Pearson Montague Beames** yn Brif Beiriannydd y Rheilffordd Llundain a’r Gogledd-orllewinol rhwng 1920 a 1922

Bywyd
-----

Ganwyd ar 9 Mai 1875 ym Monkstown, Dulyn ac addysgwyd yn Ysgol Corrig, Dún Laoghaire, Coleg Dover ac Academi Filwrol Crawley. Daeth yn brentis i Francis William Webb yng Gweithdy Cryw. Chareuodd Rygbi dros Swydd Gaerhirfryn a chafodd wahoddiad i deithio Canada gyda thim rygbi Iwerddon. Cafodd wasanaeth yn y fyddin yn ystod yr Ail Rhyfel Boer rhwng 1900-1901 cyn fynd yn ôl i Gryw. Roedd o’n gynorthywywr i’r Uwchwyliwr Allanol, Cryw rhwng 1902 a 1909, yn gwneud gwaith pwmpio, ysgeintio a gwaith arall gyda pheiriannau’r dociau. Rhwng 1909 a 1914 roedd o’n gynorthwywr i Charles Bowen Cooke, prif Beiriannydd y Rheilffordd. Ymunodd â Chwmni Reilffordd y Peiriannwyr Brenhinol ym 1914. Daeth o’n Dirprwy Brif Peiriannydd y rheilffordd ym 1919, a Phrif Beiriannydd ym 1920. Dim ond un ond un locomotif newydd greodd Beames.

Ymunodd Rheilffordd Swydd Gaerhirfryn a Swydd Efrog â’r Rheilffordd Llundain a’r Gogledd-orllewinol ym 1922 a daeth George Hughes yn brif beiriannydd y cwmni newydd; daeth Beames yn beiriannydd i’r rhan gorllewinol. Daeth o’n ddirprwy brif beirianydd ym mis Rhagfyr 1930. Gadawodd y rheilffordd ar 30 Medi 1934. Cafodd CBE ym 1946. Bu farw ar 5 Mawrth 1948.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan yr archifau cenedlaethol
2. ↑  Gwefan sciencemuseumgroup.org.uk
Prifddinas Gweriniaeth Tatarstan a dinas wythfed fwyaf Rwsia o ran poblogaeth yw **Kazan'** (Rwsieg *Казань* / *Kazan'*, Tatareg *Казан* neu *Qazan*, Mari *Osun*). Lleolir yn nwyrain Rwsia Ewropeaidd, ar aber Afon Volga ac Afon Kazanka, 800 km i'r dwyrain o Foscfa.

Hanes
-----

Tybir i'r ddinas gael ei sefydlu ym 1005 gan Fwlgariaid y Volga. Er nad oes tystiolaeth eglur am ddyddiad ei sefydlu, mae tystiolaeth archaeolegol yn awgrymu i safle kremlin y ddinas gael ei anheddu yn yr 11g. Mae'r cyfeiriad cyntaf at y ddinas mewn brut yn dyddio i 1177. Fel rhan o'r Llu Euraidd, daeth Kazan' yn ganolfan fasnachol a gwleidyddol o bwys. Ar ôl cwymp y Llu Euraidd, roedd yn brifddinas i Khanaeth Kazan a ffurfiwyd ym 1437 neu 1438. Ar ôl brwydr i gadw ei hannibyniaeth yn erbyn Rwsia, cipiwyd gan y Rwsiaid o dan Ifan IV ym 1552. Cafodd ei difrodi'n ddifrifol yn ystod Gwrthryfel Pugachev ym 1774. Yn y 14g daeth yn ganolfan addysg gyda sefydliad Prifysgol Wladwriaethol Kazan ym 1804. Bu Lenin yn astudio yn y brifysgol yn y 1880au a'r 1890au. Ers cwymp yr Undeb Sofietaidd, mae'r ddinas wedi diwygio: agorwyd system metro yn Awst 2005, a chwplhawyd mosg mwyaf Rwsia Qolsharif o fewn kremlin Kazan yn yr un flwyddyn.

Poblogaeth
----------

Mae poblogaeth y ddinas yn gymysgedd bron cyfartal o Rwsiaid a Tatariaid.

Pensaernïaeth
-------------

Ychwanegwyd Kremlin Kazan' at restr Safleodd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 2000. Mae Mosg Qolsharif yn ei dominyddu.

Addysg
------

Mae Prifysgol Wladwriaethol Kazan ymysg prifysgolion hynaf Rwsia. Llofnodwyd ei siarter sefydlu gan Tsar Alexander I ar 5 / 17 Tachwedd 1804. Roedd y matemategydd Nikolay Lobachevsky yn rheithor o'r brifysgol o 1827 tan 1846, pryd chwaraeodd y brifysgol rôl bwysig mewn datblygiad geometreg ddi-Ewclidaidd. Dafganfuwyd yr elfen rwtheniwm yn Kazan gan Karl Klaus ym 1844, ac roedd y brifysgol yn flaenllaw yn hanes cemeg organig diolch i waith Aleksandr Butlerov, Nikolay Zinin a Vladimir Markovnikov. Gweithiodd yr ieithydd Jan Baudouin de Courtenay, a ddyfeisiodd cysyniad y ffonem, yn Kazan o 1874 tan 1883. Ymysg cyn-fyfyrwyr enwog Prifysgol Kazan y mae'r nofelydd Lev Tolstoy, y gwleidydd a chwyldroadwr Vladimir Lenin a'r bardd Velimir Khlebnikov.
|  |
| --- |
| **Cyfnodau cynhanes** |
| **H** |   La Tène |   | Rhaghanes |
|   Hallstatt |
| **Oes yr Haearn** |
|   Oes ddiweddar yr Efydd |   |
|   Oes ganol yr Efydd |
|   Oes gynnar yr Efydd |
| **Oes yr Efydd** |
|     Chalcolithig |   |   |
|   Neolithig | Cynhanes |
| Mesolithig |
| **P** |     Paleolithig Uchaf |   |
|     Paleolithig Canol |
|     Paleolithig Isaf |
|   Hen Oes y Cerrig |
| **Oes y Cerrig** |

Mae **Hen Oes y Cerrig Isaf** neu ar lafar **Paleo Isaf** (Saesneg: *(Lower Paleolithic)*) yn rhaniad amser oddi fewn i gyfnod Hen Oes y Cerrig: y rhaniad cyntaf o dri, ac yn rhychwantu'r cyfnod rhwng 2.5 miliwon cyn y presennol (CP) a dyfodiad dyn 259,000 (225,000 CP yng Nghymru). Ceir olion dyn 2.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl e.e. offer a wnaed o garreg, a dyma gychwyn y cyfnod hwn; tua 300,000 CP. Mae'n dipyn o ddadl rhwng archaeolegwyr a yw'r gallu i ddefnyddio tân yn perthyn i'r cyfnod hwn ynteu i'r cyfnod a'i dilynai sef Hen Oes y Cerrig Canol.

Pedwar bwyell law *Acheulean handaxe*

Cymru
-----

Ceir olion dyn yng Nghymru chwarter miliwn o flynyddoedd yn ôl a hynny yn Ogof Bontnewydd ger Llanelwy. Helwyr oedd y rhain, ac roeddent yn byw yn Oes yr Iâ diwethaf sef y Pleiostosen (rhwng 2,588,000 a 11,700). 32,000 o flynyddoedd yn ôl yr esblygodd yr hyn a elwir yn 'ddyn modern*, sy'n golygu mewn gwirionedd, fod yr arteffactau cerrig ac asgwrn a welir cyn hynny wedi'u gwneud gan y Neanderthal. Dylid cofio fod lefel y môr yn llawer is nag y mae heddiw a bod yr hyn rydym heddiw'n ei alw'n 'Brydain' yr adeg honno'n sownd i weddill Ewrop.*

Ceir tystiolaeth o dri math o fodau dynol yng Nghymru yn ystod y cyfnod cynhanes (a phrotohanes):

1. Neanderthals cynnar yn Ogof Bontnewydd, ger Llanelwy - 225,000 CP
2. Neanderthal clasurol yn Ogof Coygan, Sir Gaerfyrddin - 50,000 CP
3. Bod dynol modern yn Ogof Paviland, Gŵyr - 26,000 CP

Dim ond y cyntaf o'r rhain sy'n perthyn i Hen Oes y Cerrig Isaf, sef 19 dant yn perthyn i blant ieuanc ac oedolion: uchafswm o 9 plentyn a 7 oedolyn. Y dechneg a ddefnyddiwyd i ddyddio oedran y gwrthrychau oedd y gyfres dyddio carbon drwy iwraniwm a Thermoluminescence (TL) ar y llawr stalagmitig. Cafwyd hyd i lawfwyeill Neanderthalaidd hefyd, esgyrn anifeiliaid gydag olion cigydda arnynt, 1,282 o arteffactau carreg a 4,822 asgwrn. Daeth yr esgyrn hyn o lewod, rhinoseros, ceirw, eirth a llewpad.

Gweler hefyd
------------

* Cynhanes Cymru
* Hen Oes y Cerrig yng Nghymru

Cyfeiriadau
-----------
**Aoraki** neu **Mynydd Cook** (Saesneg:*Mount Cook*) yw'r mynydd uchaf yn Seland Newydd. Mae Aoraki yn gopa yn Yr Alpau Deheuol, cadwyn o fynyddoedd sy'n rhedeg i lawr yr arfordir gorllewinol Ynys y De, Seland Newydd. Yn gyrchnod poblogaidd gan dwristiaid, mae'r mynydd hefyd yn sialens i ddringwyr. Mae Rhewlif Tasman a Rhewlif Hooker yn llifo i lawr y mynydd.

Lleoliad
--------

Mae'r mynydd yn Parc Cenedlaethol Aoraki. Sefydlwyd y parc yn 1953, a gyda Parc Cenedlaethol Westland mae'n un o'r Safleoedd Treftadaeth y Byd. Mae'r parc yn cynnwys mwy na 140 o gopaon dros 2000 m (6500 tr) a 72 rhewlif, yn gorchuddio 40% o'r 700 km² (173,000 aceri) y parc.

Mae Pentref Mount Cook (neu'r *Hermitage*) yn canolfan twristiaeth a gwersyll ar gyfer dringo'r mynydd. Mae'r pentref 4 km o ben Rhewlif Tasman, 12 km i'r dde o gopa Aoraki.

Enw
---

Mae *Aoraki* yn arwyddocáu "Rhwyllwr y Cwmwlau" yn y tafodiaith Kāi Tahu o'r iaith Maorieg. Yn hanesyddol, mae'r enw Māori wedi cael eu sillafu yn y ffurf: *Aorangi*. Mae'r enw Saesneg yn anrhyddedi Capten James Cook, a oedd y tirfesurydd cyntaf yn Seland Newydd a hwyliodd rownd Seland Newydd yn 1770.

Ceisiadau ar y gopa
-------------------

Y cais gyntaf gan Ewropewyr i dringo'r gopa oedd gan yr Wyddel, y Parch. W. H. Green a ddwy arweinyddion mynydd o'r Swistir ar yr 2 Mawrth 1882, ond roeddynt yn 50 m yn fyr o'r gopa cywir. Ar 25 Rhagfyr 1894 dringodd y Seland Newyddwyr Tom Fyfe, James (Jack) Clarke a George Graham y gopa trwy taith y Dyffryn Hooker.

Mae'n dal yn sialens o esgyniad, gyda llawer o stormau, eira serth iawn, a dringo iâ i cyrraedd y gopa. Mae'r mynydd yn gopa driplig, gyda'r copa'r gogledd yn uchaf a'r gopau canolog a deheuol yn ychydig is.

Aoraki/Mount Cook o LandSat
Roedd Aoraki/Mount Cook yn 10 m (33 tr) uchaf tan i ddarn mawr o carreg ac iâ syrthio oddi wrth gopa'r gogledd ar 14 Rhagfyr 1991.

Yr Alpau Deheuol
----------------

Mae'r Alpau Deheuol wedi cael eu greu ar yr Ynys y De trwy codiad tectoneg a pwysau trwy'r platiau tectoneg y Cefnfor Tawel ac Awstralia-India yn gwrthdaro ar arfordir gorllewinol yr ynys. Mae'r codiad yn achosi Aoraki/Mt Cook codi 10 mm (ychydig llai na hanner modfedd) bob blwyddyn ar gyfartaledd. Er hynny, mae lluoedd erydol hefyd yn siapio'r mynyddoedd. Mae'r tywydd llym o achos y mynydd codi i mewn Gwynt Masnach y *Roaring Forties* sy'n chwthu rownd y byd tua'r lledred 45° de, i'r dde o Affrica ac Awstralia, felly yr Alpau Deheuol yw'r rhwystr cyntaf mae'r gwyntoedd yn taro ar ôl iddynt gadael De America, fel maent y chwthu i'r dwyrain dros y Cefnfor Deheuol.

Coedwigau a rhewlifau
---------------------

Golygfa twrsitol o Aoraki/Mount Cook o'r Gwesty'r Hermitage, Pentref Aoraki/Mt Cook
Mae'r cyfanswm glaw flynyddol yn ardal yr iseltir ger y mynydd tua 7.6 m (300 modfeddi). Mae'r cyfanswm mawr hon yn creu coedwigau glaw tymherol yn yr iseltirau arfordirol, a ffynhonnell dibynadwy o eira yn y mynyddoedd i cadw'r rhewlifau yn llifo. Mae'r rhewlifau yn cynnwys y Rhewlifau Tasman a Murchison i'r ddwyrain, a'r rhewlifau lleiaf Hooker a Mueller i'r dde.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Aoraki/Mount Cook National Park. Department of Conservation. Adalwyd ar 10 Mai 2012.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Helmlys mannog** (enw gwyddonol: *Frullania fragilifolia*; enw Saesneg: *spotty scalewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod, yn eitha cyffredin, yng Nghymru a'r Alban ac fe'i ceir hefyd yn Iwerddon a Lloegr.

Disgrifiad
----------

Fel yr Helmlys bychan, mae'n blanhigyn tywyll, bron yn ddu ei liw, gydag arogl cryf. Mae'r coesynnau yn 0.6–1.2 mm o led a'r dail yn 0.5 mm o led a 0.8 mm o hyd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "llysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Helmlys mannog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Roedd **Henry Bracy** (8 Ionawr 1846 - 31 Ionawr 1917) yn denor operatig, cyfarwyddwr llwyfan a chynhyrchydd operâu Cymreig sy'n cael ei gofio orau fel crëwr rôl y Tywysog Hilarion yn opera gomig Gilbert a Sullivan, y *Princess Ida*. Byddai Bracy yn aml yn perfformio rhan y tenor cyntaf yn y gweithiau yr ymddangosodd ynddynt, gan ddod yn un o denoriaid comig mwyaf poblogaidd oes Fictoria.

Cefndir
-------

Ganwyd Bracy ym 1846 fel **Samuel Thomas Dunn**  ym Maesteg, yn fab i William Dunn, cyfrifydd. Bu farw ei fam yn ei ieuenctid a symudodd i fyw gyda'i ewythr Samuel Dunn, rheolwr gwaith haearn yn Kingswinford, Swydd Stafford.

Teulu
-----

Ym 1873 priododd a Clara Rose Hodges, actores. Bu iddynt dau fab a oedd hefyd yn actorion Sidney Bracy actor ffilm yn America a Philip Bracy, actor llwyfan yn y West End, Llundain.

Gyrfa
-----

 Bracy fel Hilarion, 1884
Ar ôl dechrau ei yrfa yn Plymouth, treuliodd Bracy bedair blynedd yn perfformio yn Theatr y Gaiety yn Llundain yn gynnar yn y 1870au. Yna teithiodd ef a'i wraig i Awstralia, lle buont yn perfformio mewn operettas Ffrengig am weddill y degawd. Dychwelon nhw i Brydain ym 1880, gan barhau mewn rolau operetta. Ym 1884, perfformiodd Bracy rôl Hilarion, ac wedi hynny adeiladodd enw da fel perfformiwr opera gomig ac operetta ym Mhrydain. Ym 1888, dychwelodd y teulu i Awstralia. Ar ôl tymor yn Nhŷ Opera Sydney ac wedyn teithio mewn operettas, ymunodd y Bracy â sefydliad J C Williamson, lle cafodd ei gyflogi am y rhan fwyaf o'i yrfa ddilynol, tan 1914, fel perfformiwr, rheolwr llwyfan, cyfarwyddwr llwyfan ac asiant castio. Daeth ei ymdrechion achlysurol i reoli theatr ar ei ran ei hun â cholledion ariannol iddo gan ei orfodi i fynd yn fethdalwr ym 1897.

Symudodd Clara i California ac ym 1908 ac ymddangosodd yn ffilm DW Griffith ym 1908, *The Red Girl*. Ymddangosodd Clara mewn 90 o ffilmiau, gan ddod yn un o'r actoresau ffilm fud gynharaf. Ymddeolodd Bracy ym 1914; Roedd Williamson wedi marw ym 1913, gan adael cymynrodd i Bracy, ac ar ôl iddo ymddeol, rhoddodd y cwmni bensiwn hael iddo hefyd. Yna ymwelodd â San Francisco, lle'r oedd ei wraig yn preswylio wrth berfformio i Charles Frohman .

Marwolaeth
----------

Bu farw Bracy o glefyd Cerebrofascular yn Darlinghurst, Sydney, Awstralia, ym 1917. Goroeswyd ef gan Clara a'i ddau fab a chladdwyd ef ym Mynwent Waverley.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Tony Mills, 'Bracy, Henry (1841–1917)', Australian Dictionary of Biography, National Centre of Biography, Australian National University Adferwyd 15 Awst 2019
2. ↑  BBC Wales Arts – About musical theatre Adferwyd 15 Awst 2019
3. ↑  Henry Bracy, *Who Was Who in The D'Oyly Carte Opera Company*, Adferwyd 15 Awst 2019
4. ↑  Yr Archif Genedlaethol, Cyfrifiad 1851, Kingswinford. Cyf: HO107/ 2036; Ffolio: 521; tudalen: 19;
5. ↑  IMDb Clara T. Bracy (1848–1941) Adferwyd 15 Awst 2019
6. ↑  "Music and Drama", *The Sydney Morning Herald*, 7 Chwefror 1914 Adferwyd 15 Awst 2019
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Helmlys arfor** (enw gwyddonol: *Frullania teneriffae*; enw Saesneg: *sea scalewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida. Mae'n debyg iawn i Helmlys grucbren.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru (Pen Llŷn a Phenfro, gorllewin yr Alban, gorllewin Iwerddon a Chernyw, a gwledydd eraill.

Mae'r lobiwlau'n dywyllach na'r llabedi, ac mae'r coesynnau yn 1.5–2 mm o led, a dail hyd at 1 mm o led ac 1.5 mm o hyd.

Yng ngwledydd Prydain fe'i ceir ar greigiau ac ar goed; yng Nghernyw, mae fel arfer i'w weld ar greigiau ar yr arfordir.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Helmlys arfor** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Heol Mylett** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ebrill 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.37 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Rafael de Nogales Méndez (1879-1936), o Feneswela a wasanaethodd fel swyddog yn y Y Fyddin Ottoman. Ysgrifennodd gyfrif manwl o'r llofruddiaethau yn ei llyfr *"Cuatro años bajo la media luna"*
**Hil-laddiad Armenia** neu'r **Holocost Armenaidd** (Armeneg:Հայոց Ցեղասպանութիւն) yw'r term a ddefnyddir yn gyffredinol am y digwyddiadau yn ystod ac yn fuan ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, pan laddwyd nifer fawr o Armeniaid gan awdurdodau yr Ymerodraeth Ottoman.

Dyddir dechrau'r ymgyrch hil-laddiad yn erbyn yr Armeniaid fel rheol o 24 Ebrill 1915, pan gymerodd yr awdurdodau Ottoman tua 250 o arweinwyr Armenaidd yng Nghaergystennin i'r ddalfa. O hynny ymlaen, lladdwyd Armeniaid ar raddfa fawr, a bu eraill farw ar ôl cael eu gorfodi i gerdded am gannoedd o filltiroedd i anialwch yr hyn sy'n awr yn Syria, heb fwyd na diod.

Credir yn gyffredinol i rhwng miliwn a miliwn a hanner o Armeniaid farw yn ystod y cyfnod yma. Bu gweithrediadau cyffelyb, ar raddfa lai, yn erbyn rhai grwpiau ethnig eraill, megis yr Assyriaid a'r Groegiaid.

Ystyrir gan lawer o ysgolheigion mai Hil-laddiad Armenia oedd yr enghraifft gyntaf o hil-laddiad systematig yn y cyfnod modern. Erys y pwnc yn un dadleuol; nid yw Twrci yn derbyn fod y term "hil-laddiad" yn ddisgrifiad cywir o'r digwyddiadau.

* Cofeb i'r Hil-laddiad yng ngardd y Deml Heddwch, CaerdyddCofeb i'r Hil-laddiad yng ngardd y Deml Heddwch, Caerdydd
Dinas bumed mwyaf Israel, ar lan y Môr Canoldir yn ne'r wlad, yw **Ashdod** neu **Isdud** (Hebraeg: אַשְׁדּוֹד‎ *Ashdod*; Arabeg: اشدود‎, إسدود *Isdud*). Mae ganddi boblogaeth o 207,000 ac mae'n ganolfan ddiwydiannol ranbarthol bwysig. Porthladd Ashdod yw'r mwayf yn Israel a mewnforir tua 60% o fewnforion y wlad trwyddo.

Mae'r aneddiad cyntaf a wyddys yn Ashdod yn perthyn i gyfnod diwylliant Canaan yn yr 17g CC. Cyfeirir at Ashdod 13 o weithiau yn y Beibl. Mae ei hanes yn ddrych i hanes Palesteina ei hun: roedd yn un o bum ddinas-wladwriaeth y Ffilistiaid a bu ym meddiant Teyrnas Israel, yr Ymerodraeth Rufeinig, yr Ymerodraeth Fysantaidd, y Croesgadwyr a'r Arabiaid. Sefydlwyd y ddinas fodern yn 1956 ar ôl i'r rhan fwyaf o'r Palesteiniaid lleol gael eu gorfodi i ymadael. Cafodd siarter dinas yn 1968.

Yn ystod Rhyfel Arabaidd-Israelaidd 1948, defnyddiodd Byddin yr Aifft Isdud fel canolfan. Ar ôl ymladd trwm ildiodd yr Eifftwyr y ddinas i'r Israeliaid ar yr 28ain o Hydref. Ffôdd y mwyafrif o boblogaeth Balesteinaidd y dref gyda'r fyddin; arosodd rhai cannoedd ond cawsont eu gorfodi i ymadael gan Llu Amddiffyn Israel. Ymgartrefodd y ffoaduriaid mewn gwersylloedd yn Llain Gaza lle mae'r mwyafrif ohonynt yn dal i fyw heddiw Rhoddwyd yr enw Hebraeg 'Ashdod' i'r dref a dechreuodd Iddewon ymsefydlu yno. Bu cynnydd o 150% ym mhoblogaeth Ashdod rhwng 1991 a 2000 wrth i tua 100,000 o bobl gyrraedd yno i fyw, yn bennaf o'r hen Undeb Sofietaidd.

Golygfa ar y dref Balesteinaidd yn y 19g
Dinas Ashdod heddiw

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Benny Morris, *The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited*, Cambridge Press 2004 pp.471

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol y ddinas Archifwyd 2015-12-08 yn y Peiriant Wayback.
|  |
| --- |
| **Cyfnodau cynhanes** |
| **H** |   La Tène |   | Rhaghanes |
|   Hallstatt |
| **Oes yr Haearn** |
|   Oes ddiweddar yr Efydd |   |
|   Oes ganol yr Efydd |
|   Oes gynnar yr Efydd |
| **Oes yr Efydd** |
|     Chalcolithig |   |   |
|   Neolithig | Cynhanes |
| Mesolithig |
| **P** |     Paleolithig Uchaf |   |
|     Paleolithig Canol |
|     Paleolithig Isaf |
|   Hen Oes y Cerrig |
| **Oes y Cerrig** |

Mae **Hen Oes y Cerrig Canol** neu ar lafar **Paleo Canol** (Saesneg: *(Middle Paleolithic)*) yn rhaniad amser oddi fewn i gyfnod Hen Oes y Cerrig: yr ail raniad sy'n rhychwantu'r cyfnod rhwng 300,000 (225,000 yng Nghymru) a 50,000 cyn y presennol (CP). Caiff ei ragflaenu gan Hen Oes y Cerrig Isaf a'i ddilyn gan Hen Oes y Cerrig Uchaf (*Upper*) - 50,000-10,000.

Cychwynodd dyn modern fudo o Affrica 70,000 o flynyddoedd yn ôl a chychwynodd gymryd drosodd oddi wrth y rhywogaeth *homo* cynharach megis y Neanderthal a'r *homo erectws*.

Yr hyn sy'n newydd ac yn wahanol yn y cyfnod hwn o'i gymharu gyda'r Hen Oes y Cerrig Isaf cynharach oedd defodau claddu newydd mewn llefydd fel Combe-Grenal a Abri Moula yn Ffrainc, ble ceir esgyrn wedi'u hysgythru gydag erfyn finiog. Mae hyn yn dangos fod defodau ynghlwm â'r claddu, ac o bosib yn dangos fod dyn, am y tro cyntaf, yn credu mewn bywyd ar ôl marwolaeth.

Yn y cyfnod hwn hefyd darganfuwyd breichledau yn Ogof Blombos, mwclis, celf carreg, ocr ar y corff a defod crefyddol, er bod peth celf cyn y cyfnod hwn. Cynyddodd gweithgareddau megis pysgota a hela anifeiliaid mawr, a hynny gydag offer pwrpasol ac mewn grwpiau'n cydweithio efo'i gilydd.

Cymru
-----

Ceir tystiolaeth o dri math o fodau dynol yng Nghymru yn ystod y cyfnod cynhanes (a phrotohanes):

1. Neanderthaliaid cynnar yn Ogof Bontnewydd, ger Llanelwy - 225,000 CP
2. Neanderthaliaid clasurol yn Ogof Coygan, Sir Gaerfyrddin - 50,000 CP
3. Bodau dynol modern yn Ogof Paviland, Gŵyr - 26,000 CP

Ogof Coygan ger Talacharn, Sir Gaerfyrddin yw'r pwysicaf yng Nghymru yn Hen Oes y Cerrig Canol. Darganfuwyd tair bwyell *bout coupè* o'r cyfnod hwn, sef Hen Oes y Cerrig. Credir fod y dyn Neanderthal wedi cartrefu yn yr ogof yma tan tua 25,000 o flynyddoedd yn ôl. fel gydag offer Ogof Bontnewydd, defnyddiau lleol a ddefnyddiwyd i'w gwneud.

Gweler hefyd
------------

* Cynhanes Cymru
* Hen Oes y Cerrig yng Nghymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa? Archifwyd 2001-04-29 yn y Peiriant Wayback.* Gan Donald Johanson
2. ↑  Jonathan Amos (2004-04-15). "*Cave yields 'earliest jewellery'*". *BBC News*. Cyrchwyd 2008-03-12.
3. ↑  Hillary Mayell. "*Oldest Jewelry? "Beads" Discovered in African Cave*". *National Geographic News*. Cyrchwyd 2008-03-03.
4. 1 2  Sean Henahan. "*Blombos Cave art*". *Science news*. Cyrchwyd 2008-03-12.
5. ↑  Miller, Barbra; Bernard Wood; Andrew Balansky; Julio Mercader; Melissa Panger (2006). *Anthropology*. Boston Massachusetts: Allyn and Bacon. t. 768. ISBN 0-205-32024-4.
Tref a phlwyf sifil yn Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr, yw **Huntingdon**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Huntingdonshire.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 23,732.

Yn hanesyddol, tref sirol Swydd Huntingdon oedd hi, ond adeg ail-drefnu llywodraeth leol ym 1965 a 1974, cyfunwyd Swydd Huntingdon, Peterborough a Swydd Gaergrawnt. Maent bellach yn rhan o sir seremonïol Swydd Gaergrawnt, ac felly'n "ardal weinyddol" o ran llywodraeth leol. Mae tref Huntingdon yn dal i weithredu fel canolfan weinyddol ardal Swydd Huntingdon gynt. Mae tua 20,000 o bobl yn byw yn y dref. Saif ar Afon Ouse Fawr yn agos i drefi marchnad eraill yr ardal, St Ives a St Neots. Mae Caerdydd 227.2 km i ffwrdd o Huntingdon ac mae Llundain yn 91.2 km. Y ddinas agosaf ydy Caergrawnt sy'n 26 km i ffwrdd.

Hen Bont Huntingdon sy'n cysylltu Huntingdon (ar y dde) â Godmanchester (ar y chwith)
Ganwyd Oliver Cromwell yn y dref yn 1599, ac fe'i cynrychiolodd yn Nhŷ'r Cyffredin am ddwy flynedd o 1628 i 1629. Lleolir Amgueddfa Cromwell yn ei hen ysgol ramadeg yng nghanol Huntingdon. Ei thrigolyn enwog arall yw John Major, prif weinidog Prydain o 1990 tan 1997, ac aelod seneddol dros Swydd Huntingdon o 1979 i 1983 a thros Huntingdon o 1983 i 2001.

Gefeilldrefi (gyda Godmanchester)
---------------------------------

|  |
| --- |
| * Baner Ffrainc Ffrainc  - Salon de Provence
* Baner Yr Almaen Yr Almaen  - Wertheim am Main
* Baner Hwngari Hwngari  - Szentendre
 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 10 Ebrill 2020
2. ↑  City Population; adalwyd 12 Gorffennaf 2020

 gw • sg • go**Dinasoedd a threfi Swydd Gaergrawnt**

**Dinasoedd**  

Caergrawnt **·** 
Ely **·** 
Peterborough
  
**Trefi**  

Cambourne **·** 
Chatteris **·** 
Godmanchester **·** 
Huntingdon **·** 
March **·** 
Ramsey **·** 
Soham **·** 
St Ives **·** 
St Neots **·** 
Whittlesey **·** 
Wisbech
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Tyne a Wear, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Houghton a De Sunderland** (Saesneg: *Houghton and Sunderland South*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Houghton a De Sunderland yn Tyne a WearEtholaeth Houghton a De Sunderland yn Tyne a Wear
* Tyne a Wear yn LloegrTyne a Wear yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–presennol: Bridget Phillipson (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr**

Berwick-upon-Tweed **·** 
Bishop Auckland  **·** 
Blaydon **·** 
Blyth Valley  **·** 
Canol Newcastle upon Tyne **·** 
Canol Sunderland **·** 
Darlington **·** 
De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland **·** 
De Stockton **·** 
Dinas Durham **·** 
Dwyrain Newcastle upon Tyne **·** 
Easington **·** 
Gateshead **·** 
Gogledd Durham **·** 
Gogledd Glannau Tyne **·** 
Gogledd-orllewin Durham **·** 
Gogledd Newcastle upon Tyne **·** 
Gogledd Stockton **·** 
Hartlepool **·** 
Hexham **·** 
Houghton a De Sunderland **·** 
Jarrow **·** 
Middlesbrough **·** 
Redcar **·** 
Sedgefield **·** 
South Shields **·** 
Tynemouth **·** 
Wansbeck **·** 
Washington a Gorllewin Sunderland
Mae **Henwig-ar-C'houenon** (Ffrangeg: *Vieux-Vy-sur-Couesnon*) yn gymuned yn department Il-ha-Gwilen (Ffrangeg: *d'Ille-et-Vilaine*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda Chauvigné, Gwaharzh, Mézières-sur-Couesnon, Romazy, Saint-Christophe-de-Valains, Saint-Ouen-des-Alleux, Sens-de-Bretagne ac mae ganddi boblogaeth o tua 1,267 (1 Ionawr 2020).

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code 35355

Pobl o Henwig-ar-C'houenon
--------------------------

Yvonnick Laurent, Merthyr y gwrthsafiad yn erbyn yr Almaen yn yr Ail Ryfel Byd a fu farw ym 1944 yn 21in oed

Galeri
------

* Cofeb Yvonnick LaurentCofeb Yvonnick Laurent
* Yr EglwysYr Eglwys
* Tu fewn i'r Eglwys Tu fewn i'r Eglwys

Gweler hefyd
------------

* Cymunedau Il-ha-Gwilen

Cyfeiriadau
-----------

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Vieux-Vy-sur-Couesnon***
Rhaglen drafod pêl-droed ar BBC Radio Cymru yw ***Ar y Marc*** a ddechreuodd ar 4 Ionawr 1992. Fe'i darlledir ar fore Sadwrn a'r cyflwynydd ers y rhaglen gyntaf yw Dylan Jones.

Hanes
-----

Y cynhyrchydd, Geraint Elis, oedd yn gyfrifol am y syniad ac fe ddarlledwyd y rhaglen gyntaf ar y bore Sadwrn cyn buddugoliaeth enwog Wrecsam dros Arsenal yng Nghwpan FA Lloegr. Yn ogystal â phêl-droed roedd y rhaglen yn wreiddiol yn trafod campau gwahanol gyda Dylan Llewelyn yn banelydd parhaol a chyda Bryn Tomos yn adolygu tudalenau chwaraeon y papurau newydd.

Penderfyniad y cynhyrchydd Dylan Wyn oedd cael y rhaglen i drafod pêl-droed yn unig ac ym 1996 ymunodd Aled Jones-Griffiths a Gary Pritchard fel panelwyr parhaol gyda'r papurau newydd yn cael eu hadolygu gan nifer o wahanol westeion gan gynnwys Iola Wyn, Glyn Griffiths, Sion Tecwyn ac Orig Williams. Yn 2000 dychwelodd Dylan Llewelyn i'r rhaglen gan ymuno â Gary Pritchard fel y panelwyr parhaol cyn i'r rhaglen newid eto yn 2010 i ddefnyddio cyfres o wahanol banelwyr gan gynnwys cyn is-reolwr Cymru, Osian Roberts. Bellach mae mwy fyth o banelwyr wedi ymuno â’r garfan gan gynnwys Meilir Owen, Ywain Gwynedd, Nicky John, Owain Tudur Jones, Iwan Arwel, Ian Gill a Sioned Dafydd.

Ac wrth i Gymru gyrraedd pencampwriaeth yr Ewros ym Mehefin 2016, bu Dylan Jones a'r criw ynghanol y cefnogwyr yn darlledu o Ffrainc.

Dolennau allanol
----------------

* Cân i ddathlu 20 mlynedd Ar y Marc