|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Cymeriadau (T. Gwynn Jones)** |

Mae ***Cymeriadau*** yn gyfrol gan T Gwynn Jones a gyhoeddwyd gan gwmni Hughes a'i fab Wrecsam ym 1933. Mae'r gyfrol yn cynnwys 13 o ysgrifau o atgofion yr awdur am bobl yr oedd yn eu hadnabod neu a gyfarfu yn ystod ei fywyd. Mae deg o'r ysgrifau yn ymdrin â dynion oedd yn Gymry amlwg yn eu dydd. Mae'r tair pennod olaf yn trafod pobl nad oedd yr awdur yn eu hadnabod yn dda, ond a chafodd dylanwad arno yn ystod y cyfnod byr y bu yn eu cwmni.

Cynnwys
-------

Dydy'r erthyglau ddim yn rhai bywgraffiadol, nac yn gofiannau cyflawn, yn hytrach maent yn cynnwys argraffiadau Gwynn Jones am gymeriad a phersonoliaeth y gwrthrychau a natur ei berthynas ef a hwy.

Y bobl sydd yn cael eu cofio yw :

Syr Edward Anwyl, (1866-1914) ysgolhaig, awdur ac ieithydd 

> Tawel, pwyllog, gafaelgar, cryf, gwyddai ei feddwl a'i amcan yn drwyadl, a medrai edrych ymhell, a disgwyl yn hir.
> 
> 
> 

Thomas Francis Roberts (1860 - 1919), ail brifathro Coleg y Brifysgol, Aberystwyth

 
> Am y Prifathro, teimlwn bob amser fod dau beth rhyfeddol ynddo—y cywirdeb a'r dyfalwch y ceir cymaint ohonynt ymhlith y Bedyddwyr fel pobl, a'r neilltuedd tynghedfennol a geir yng nghytganau'r ddrama Roeg.
> 
> 
> 

Dic Tryfan (Richard Hughes Williams 1878–1919), newyddiadur ac awdur straeon byrion.

> Yr oedd ganddo ddychymyg hynod fyw—mor fyw, yn wir, fel yr ymrithiai ei ddychmygion fel ffeithiau iddo yn aml; ond ni bu gywirach na diniweitiach dyn erioed. Chwarddai am ben gwendidau dynion—a bu yn y cyfle i weled cryn lawer ohonynt—ond maddeuai'n rhwydd a llwyr.
> 
> 
> 

Syr Henry Jones, (1852--1922) ddarlithydd mewn athroniaeth ym mhrifysgol Aberystwyth ac yn athro athroniaeth ym mhrifysgolion Bangor a St Andrews.

> Y pryd hwnnw, yr oedd yn ei rwysg, corff gosgeiddig, wyneb glân, wedi ei eillio onid y trawswch, cnwd da o wallt; ysgogiadau cyflym, byw; lleferydd rhwydd, Cymraeg ardderchog.
> 
> 
> 

John Humphrey Davies, (1871-1926) cyfreithiwr, ysgolhaig a chasglwr llyfrau a llawysgrifau.

> Erbyn ei ddyfod ef a minnau i gysylltiad agos a'n gilydd, yr oedd tymor rhyw gastiau bachgennaidd drosodd, ond yr oedd y synnwyr iach hwnnw yno o hyd. Synnwyr rhadlon, hynaws a di-wenwyn ydoedd. Nid oedd derfyn ar ei ddiddordeb mewn cymeriadau, na'i gyffelyb am adrodd hanes dynion a rhywbeth anghyffredin neu ddigrif o'u cwmpas.
> 
> 
> 

David Williams, (1877 - 1927) gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd ac athro coleg yn Nhrefeca, Aberystwyth a'r Bala.

> Llawer tro yr aeth oriau dros ein pennau megis heb yn wybod i ni, a minnau'n gwrando ar ei wybodaeth a'i brofiad a'i ddoethineb, ei ddysg helaeth a manwl, ei reddf at ddeall pethau anodd, ei ddawn at ddewis gair, ac yn bennaf dim, praffter ardderchog ei feddwl.
> 
> 
> 

Alafon (Owen Griffith Owen 1847-1916) Gweinidog a bardd

> Gŵr tal, golygus. O ran teip, pe dodesid cap Cardinal am ei ben, tyngasech mai Eidalwr o Gardinal ydoedd, ac nid Cymro o weinidog Methodist.
> 
> 
> 

John Morris-Jones (1864–1929) ysgolhaig, bardd, academydd, safonwr orgraff y Gymraeg.

> Hebddo ef, y mae'n lled sicr na buasai lawer o lun ar astudio'r Gymraeg yn y colegau Cymreig hyd heddiw.
> 
> 
> 

Richard Ellis (1865 - 1928), hanesydd Cymry Rhydychen, llyfrgellydd a llyfryddwr

> Gŵr tawel, bonheddig, gwylaidd, rhy wylaidd, oedd Richard Ellis. Oni bai ei wyleiddied, nid aethai drwy'r byd heb fod ond ychydig a wyddai am ei ddiddordeb eang a'i wybodaeth helaeth am bob math o bobl a phethau mewn meysydd diarffordd. Llenyddiaeth Gymraeg a Saesneg, hanes Cymru ac ysgolheigion Cymreig, hanes Rhydychen a godidowgrwydd pethau coll yn byw byth yn ei hawyr; hanes ac achau teuluoedd, eu ffyniad a'i orffeniad; hanes y Sipsiwn Cymreig, llên gwerin, arferion a defodau,—aeth ffrwyth sylw ac ymchwil oes lafurus i'w ganlyn i'r distawrwydd mawr, ac nid oes yn aros onid ychydig gyfeillion a ŵyr hynny.
> 
> 
> 

Daniel Rees, (1855 - 1931), newyddiadurwr, cyfieithydd gwaith Dante i'r Gymraeg ac ystadegydd

> Yr oedd yn dra hoff o rifyddiaeth a mechaneg, a dyfeisiodd beiriant cyfrif, "Melinrivo" oedd yr enw a roddai arno. Credai y gallai wella ar y peiriannau cyfrif sydd eisoes ar arfer, ac yr oedd ganddo beiriannau cymhleth a droid gan olwyn ddŵr at ddwyn ei arbrofion ymlaen.
> 
> 
> 

Mae tair pennod olaf y llyfr yn ymwneud â phobl di enw sef:

Y Ffilosoffydd-sef hen ffermwr oedd a barn am doriad y Rhyfel Byd Cyntaf a wnaeth i'r awdur credu bod priodoledd yr hen ffilosoffwyr Groeg a Rhufeinig yn dal i fodoli ymysg Cymry cefn gwlad.

Y Chwildroadwr-Ym 1905, treuliodd T Gwynn Jones cyfnod yn yr Aifft i geisio adfer ei iechyd wedi cael pwl o'r diciâu. Mae'r ysgrif yn ymdrin â dau o'i gyd gleifion Almaenwr a Rwsiad yn trafod y ddrama **"Le Temple Enseveli,** *gan Maurice Maeterlinck sy'n ymwneud â phechod a maddeuant. Mae'r Rwsiad yn cyfaddef iddo ladd dyn (mae teitl y bennod a'r cyfnod yn awgrymu fel rhan o Wrthryfel Rwsia 1905, ond nid yw'n cael ei nodi'n benodol yn yr ysgrif) mae'r tri yn trafod os oes modd iddo gael maddeuant, yn ôl ffynnon mesur Maeterlinck:*

> Cyfododd yn sydyn a cherddodd ymaith. Ni soniasom byth am y peth wedyn, ond pa beth bynnag a fu, yr oedd yn hoff gennym y gŵr a'r wyneb agored a'r llygaid dwfn. Ar draws chwarter canrif, y mae'r olaf o'r tri yn cofio amdano â thynerwch a thosturi. Pwy a edwyn galon dyn? Barned ni, o'i dosturi, bawb ohonom.
> 
> 
> 

Gwas-Hanes mab i ffermwr go llewyrchus a syrthiodd i lawr y graddau cymdeithasol i ddyfod yn un oedd yn llafurio ar ran eraill, yn hytrach nag at ei lesiant ei hun

> Diniwed, gonest, diwyd, hael, mud. Dyna'i fywyd. Aberth i syniadau cul, caled, am ddau fyd. Nid wyf yn meddwl iddo unwaith dybio bod dim o'i le ynddynt chwaith. A thristach fyth yw na feddyliodd ei dad hynny mwy nag yntau. Na'i ddosbarth. Na neb.
> 
> 
>

Oriel
-----

* Edward AnwylEdward Anwyl
* Thomas Francis RobertsThomas Francis Roberts
* Dic TryfanDic Tryfan
* Syr Henry JonesSyr Henry Jones
* John Humphrey DaviesJohn Humphrey Davies
* David WilliamsDavid Williams
* AlafonAlafon
* John Morris-JonesJohn Morris-Jones
* Richard EllisRichard Ellis
* Daniel ReesDaniel Rees

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "ANWYL, Syr EDWARD (1866 - 1914), ysgolhaig Celtig | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2023-01-09.
2. ↑  Jones, T Gwynn (1933). "Edward Anwyl". *Cymeriadau*. Wrecsam: Hughes a'i fab.
3. ↑  "ROBERTS, THOMAS FRANCIS (1860 - 1919), prifathro Coleg y Brifysgol, Aberystwyth | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2023-01-09.
4. ↑  Jones, T Gwynn (1933). "Thomas Francis Roberts". *Cymeriadau*. Wrecsam: Hughes a'i fab.
5. ↑  "WILLIAMS, RICHARD HUGHES ('Dic Tryfan '; 1878? - 1919), newyddiadurwr ac awdur storïau byr | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2023-01-09.
6. ↑  Jones, T Gwynn (1933). "Dic Tryfan". *Cymeriadau*. Wrecsam: Hughes a'i fab.
7. ↑  "JONES, Syr HENRY (1852 - 1922), athronydd | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2023-01-09.
8. ↑  Jones, T Gwynn (1933). "Henry Jones". *Cymeriadau*. Wrecsam: Hughes a'i fab.
9. ↑  "DAVIES, JOHN HUMPHREYS (1871 - 1926), llyfryddwr, llenor, ac addysgwr | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2023-01-09.
10. ↑  Jones, T Gwynn (1933). "John Humphrey Davies". *Cymeriadau*. Wrecsam: Hughes a'i fab.
11. ↑  "WILLIAMS, DAVID (1877 - 1927), gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd ac athro coleg | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2023-01-09.
12. ↑  Jones, T Gwynn (1933). "David Williams". *Cymeriadau*. Wrecsam: Hughes a'i fab.
13. ↑  "OWEN, OWEN GRIFFITH ('Alafon'; 1847-1916), gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd, a bardd. | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2023-01-09.
14. ↑  Jones, T Gwynn (1933). "Alafon". *Cymeriadau*. Wrecsam: Hughes a'i fab.
15. ↑  "MORRIS-JONES (gynt JONES), Syr JOHN (MORRIS) (1864 - 1929), ysgolhaig, bardd, a beirniad llenyddol | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2023-01-09.
16. ↑  Jones, T Gwynn (1933). "John Morris-Jones". *Cymeriadau*. Wrecsam: Hughes a'i fab.
17. ↑  "ELLIS, RICHARD (1865 - 1928), llyfrgellydd a llyfryddwr | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2023-01-09.
18. ↑  Jones, T Gwynn (1933). "Richard Ellis". *Cymeriadau*. Wrecsam: Hughes a'i fab.
19. ↑  "REES, DANIEL (1855 - 1931), newyddiadurwr | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2023-01-09.
20. ↑  Jones, T Gwynn (1933). "Daniel Rees". *Cymeriadau*. Wrecsam: Hughes a'i fab.
21. ↑  Jones, T Gwynn (1933). "Ffilosoffydd". *Cymeriadau*. Wrecsam: Hughes a'i fab.
22. ↑  Jones, T Gwynn (1933). "Chwyldroadwr". *Cymeriadau*. Wrecsam: Hughes a'i fab.
23. ↑  Jones, T Gwynn (1933). "Gwas". *Cymeriadau*. Wrecsam: Hughes a'i fab.