Grŵp amrywiol o bethau byw yw'r **protistiaid**. Maent yn cynnwys yr ewcaryotau i gyd nad ydynt yn aelodau o'r grŵp planhigion, anifeiliaid neu ffyngau. Er ei bod yn debygol eu bod yn rhannu hynafiad cyffredin, dydy'r grwpiau o brotistiaid ddim yn perthyn yn agos i'w gilydd ac fe'u rhennir yn aml yn nifer o deyrnasoedd gwahanol; nid ydyn nhw'n ffurfio grŵp naturiol, neu gytras. Mae'r mwyafrif o brotistiaid yn ungellog. Felly, gall rhai protistiaid fod yn perthyn yn agosach at anifeiliaid, planhigion, neu ffyngau nag y maent i brotistiaid eraill. Fodd bynnag, fel y grwpiau algâu, infertebratau, a phrotosoaid, defnyddir y categori protist biolegol er hwylustod. Mae eraill yn dosbarthu unrhyw ficro-organeb ewcaryotig ungellog fel protist. Protistoleg yw'r enw ar yr astudiaeth o brotistiaid.

Grwpiau pwysig
--------------

* Amoebozoa - e.e. *Amoeba*
	+ Mycetozoa (Myxomycota) - ffyngau llysnafedd
* Apicomplexa - e.e. *Plasmodium*
* Bacillariophyta - diatomau
* Chlorophyta - algâu gwyrdd
* Choanozoa
* Chrysophyta - algâu euraid
* Ciliophora - e.e. *Paramecium*
* Dinoflagellata
* Euglenozoa - ewglenoidau
* Foraminifera
* Oomycota
* Phaeophyta - algâu brown
* Rhodophyta - algâu coch

Hanes
-----

Cynigiwyd dosbarthu trydedd deyrnas ar wahân i anifeiliaid a phlanhigion yn gyntaf gan John Hogg yn 1860 fel y deyrnas **Protoctista**; yn 1866 cynigiodd Ernst Haeckel hefyd drydedd deyrnas **Protista** fel "teyrnas ffurfiau cyntefig". Yn wreiddiol roedd y rhain hefyd yn cynnwys procaryotau, ond gydag amser  symudwyd y rhain i bedwaredd deyrnas Monera.

Yn y cynllun pum teyrnas poblogaidd a gynigiwyd gan Robert Whittaker ym 1969, diffiniwyd Protista fel "organebau ewcaryotig sy'n ungellog neu'n ungellog-trefedigaethol ac nad ydynt yn ffurfio unrhyw feinweoedd", a sefydlwyd y bumed deyrnas o Ffyngau.}} Yn system pum teyrnas Lynn Margulis, cedwir y term *protist* ar gyfer organebau microsgopig, tra bod y deyrnas fwy cynhwysol Protoctista (neu **brotoctyddion**) yn cynnwys rhai ewcaryotau amlgellog mawr, megis gwymon, algâu coch, a llwydni llysnafedd. Mae rhai yn defnyddio'r term *protist* yn gyfnewidiol â *phrotoctydd* Margulis, i gwmpasu ewcaryotau ungellog ac amlgellog, gan gynnwys y rhai sy'n ffurfio meinweoedd arbenigol ond nad ydynt yn ffitio i mewn i unrhyw un o'r teyrnasoedd traddodiadol eraill.

Disgrifiad
----------

Heblaw am eu lefelau trefnu cymharol syml, nid oes gan brotistiaid lawer yn gyffredin rhyngddynt. Pan gaiff ei ddefnyddio, ystyrir bellach bod y term "protistiaid" yn golygu casgliad paraffyletig o dacsa (grwpiau biolegol) tebyg ond amrywiol; nid oes gan y tacsa hyn hynafiad cyffredin unigryw ar wahan i'r ffaith fod ganddyn nhw ewcaryotau, ac mae ganddynt gylchredau bywyd gwahanol, lefelau troffig, dulliau symud, a strwythurau cellog gwahanol.

Mewn systemau cladistaidd (dosbarthiadau sy'n seiliedig ar hynafiaeth gyffredin), nid oes unrhyw betha sy'n gyfwerth â'r tacsa Protista neu Protoctista, gan fod y ddau derm yn cyfeirio at grŵp paraffyletig sy'n rhychwantu cangen ewcaryotig gyfan coeden bywyd. Mewn dosbarthiad cladistaidd, mae cynnwys Protista wedi'i ddosbarthu'n bennaf ymhlith gwahanol *grwpiau uwch*.

Ystyrir felly fod y termau "Protista", "Protoctista", a "Protozoa" wedi darfod. Fodd bynnag, mae'r term "protist" yn parhau i gael ei ddefnyddio'n anffurfiol fel term cyffredinol am organebau ewcaryotig nad ydynt o fewn teyrnasoedd traddodiadol eraill. Er enghraifft, gellir defnyddio'r gair "pathogen protist" i ddynodi unrhyw organeb sy'n achosi afiechyd nad yw'n blanhigyn, anifail, ffwngaidd, procaryotig, firaol neu isfeirysol.

Israniadau
----------

Mae'r israniadau traddodiadol bellach wedi'u disodli gan ddosbarthiadau sy'n seiliedig ar ffylogeneteg (perthynas esblygiadol rhwng yr organebau). Defnyddiwyd dadansoddiadau moleciwlaidd mewn tacsonomeg fodern i ailddosbarthu cyn-aelodau o'r grŵp hwn yn ffyla amrywiol sydd weithiau'n gysylltiedig â ffyllwm. Er enghraifft, ystyrir bellach bod y llwydni dŵr yn perthyn yn agos i organebau ffotosynthetig fel algâu brown a diatomau; mae'r mowldiau llysnafeddog wedi'u grwpio'n bennaf o dan Amoebozoa.

Fodd bynnag, mae'r termau hŷn yn dal i gael eu defnyddio fel enwau anffurfiol i ddisgrifio morffoleg ac ecoleg gwahanol brotistiaid. Er enghraifft, defnyddir y term *protosoa* i gyfeirio at rywogaethau heterotroffig o brotistiaid nad ydynt yn ffurfio ffilamentau.

### Dosbarthiadau modern

 Coeden ffylogenetig a symbiogenetig o organebau byw, yn dangos tarddiad ewcaryotau
Nid yw systematwyr heddiw yn trin Protista fel tacson ffurfiol, ond mae'r term "protist" yn dal i gael ei ddefnyddio'n gyffredin er hwylustod mewn dwy ffordd. Y diffiniad cyfoes mwyaf poblogaidd yw un ffylogenetig, sy'n dynodi grŵp paraffyletig: protist yw unrhyw ewcaryot nad yw'n anifail, planhigyn, nac yn ffwng; mae'r diffiniad hwn  yn eithrio llawer o grwpiau ungellog, fel y Microsporidia (ffyngau), llawer o Chytridiomycetes (ffyngau), a burumau (ffyngau), a hefyd grŵp an-ungellog a gynhwyswyd o fewn y Protista yn y gorffennol, y Myxozoa (anifail). Mae systematwyr  eraill yn barnu bod tacsa paraffyletig yn dderbyniol, ac maen nhw'n defnyddio Protista yn yr ystyr hwn fel tacson ffurfiol (fel a geir mewn rhai gwerslyfrau uwchradd, at ddiben pedagogaidd). 

Mae tacsonomeg protistiaid yn dal i newid. Mae dosbarthiadau mwy newydd yn ceisio cyflwyno grwpiau monoffyletig yn seiliedig ar wybodaeth morffolegol (yn enwedig uwchstrwythurol)  biocemegol (chemotaxonomy) a dilyniant DNA (ymchwil moleciwlaidd). Fodd bynnag, weithiau mae anghysondebau rhwng ymchwiliadau moleciwlaidd a morffolegol; gellir categoreiddio'r rhain yn ddau fath: (i) un morffoleg, llinachau lluosog (ee cydgyfeiriant morffolegol, rhywogaethau cryptig) a (ii) un llinach, morffolegau lluosog (ee plastigrwydd ffenoteipig, cyfnodau cylch bywyd lluosog).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Madigan, Michael T. (2019). *Brock biology of microorganisms* (arg. Fifteenth, Global). NY, NY. t. 594. ISBN 9781292235103.
2. ↑  Taylor, F.J.R.M. (2003-11-01). "The collapse of the two-kingdom system, the rise of protistology and the founding of the International Society for Evolutionary Protistology (ISEP)". *International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology* (Microbiology Society) **53** (6): 1707–1714. doi:10.1099/ijs.0.02587-0. ISSN 1466-5026. PMID 14657097.
3. ↑  "Not plants or animals: A brief history of the origin of Kingdoms Protozoa, Protista, and Protoctista". *International Microbiology* **2** (4): 207–221. 1999. PMID 10943416.. Adalwyd 2023-03-21.
4. ↑  "New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms". *Science* **163** (3863): 150–160. January 1969. Bibcode 1969Sci...163..150W. doi:10.1126/science.163.3863.150. PMID 5762760.
5. ↑  "whittaker new concepts of kingdoms – Google Scholar". *scholar.google.ca*. Cyrchwyd 2016-02-28.
6. ↑  Hagen, Joel B. (2012). "depiction of Whittaker's early four-kingdom system, based on three modes of nutrition and the distinction between unicellular and multicellular body plans". *BioScience* **62**: 67–74. doi:10.1525/bio.2012.62.1.11.
7. ↑  Margulis, Lynn; Chapman, Michael J. (2009-03-19). *Kingdoms and Domains: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth*. Academic Press. ISBN 9780080920146.
8. ↑  Archibald, John M.; Simpson, Alastair G. B.; Slamovits, Claudio H. gol. (2017). *Handbook of the Protists* (yn Saesneg) (arg. 2). Springer International Publishing. tt. ix. ISBN 978-3-319-28147-6.
9. ↑  "Systematics of the Eukaryota". Cyrchwyd 2009-05-31.
10. ↑  "Protists push animals aside in rule revamp". *Nature* **438** (7064): 8–9. November 2005. Bibcode 2005Natur.438....8S. doi:10.1038/438008b. PMID 16267517.
11. ↑  Harper, David; Benton, Michael (2009). *Introduction to Paleobiology and the Fossil Record*. Wiley-Blackwell. t. 207. ISBN 978-1-4051-4157-4.
12. ↑  "Isolation of Balamuthia mandrillaris-specific antibody fragments from a bacteriophage antibody display library". *Experimental Parasitology* **166**: 94–96. July 2016. doi:10.1016/j.exppara.2016.04.001. PMID 27055361.
13. ↑  "The other eukaryotes in light of evolutionary protistology". *Biology & Philosophy* **28** (2): 299–330. 2012. doi:10.1007/s10539-012-9354-y.
14. ↑  Schlegel, M.; Hulsmann, N. (2007). "Protists – A textbook example for a paraphyletic taxon☆". *Organisms Diversity & Evolution* **7** (2): 166–172. doi:10.1016/j.ode.2006.11.001.
15. ↑  "Protista". microbeworld.org. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 13 June 2016. Cyrchwyd 11 June 2016.
16. ↑  "Actinomyxidies, nouveau groupe de Mesozoaires parent des Myxosporidies". *Bull. Int. l'Acad. Sci. Bohème* **12**: 1–12. 1899.
17. ↑  Pitelka, D. R. (1963).
18. ↑  Berner, T. (1993).
19. ↑  Beckett, A. Heath, I. B. and Mclaughlin, D. J. (1974).
20. ↑  Ragan M.A. & Chapman D.J. (1978).
21. ↑  Lewin R. A. (1974).
22. ↑  Oren, A. & Papke, R. T. (2010).
23. ↑  Horner, D. S. & Hirt, R. P. (2004).
24. ↑  "How discordant morphological and molecular evolution among microorganisms can revise our notions of biodiversity on Earth". *BioEssays* **36** (10): 950–959. October 2014. doi:10.1002/bies.201400056. PMC 4288574. PMID 25156897. .

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh85139670
* GND: 4135232-4
* NDL: 00562366
* NKC: ph1099727

 |