Castell y Waun, prif gartre'r teulu.
Plasty Croesnewydd, ger Wrecsam; un o gartrefi'r teulu yn 1929 a fu'n gartref ei hynafiaid Cymreig.
Plas Llanina, ger Ceinewydd, Ceredigion, ble arferai'r teulu fynd ar eu gwyliau pob haf. Mae Eglwys Sant Ina i'w weld ar y chwith.
Tirfeddiannwr, awdur a noddwr y celfyddydau oedd **Thomas Evelyn Scott-Ellis**, 8fed Barwn Howard de Walden, 4ydd Barwn Seaford (9 Mai 1880 – 5 Tachwedd 1946). Cystadleodd yng Ngemau Olympaidd yr Haf, yn 1908 yn rasio cychod. Roedd o dras Gymreig a bu'r teulu'n byw yng Nghastell y Waun, Sir Ddinbych. Bu'n llywydd Amgueddfa Genedlaethol Cymru am dair blynedd ac yn un o lywodraethwyr y Llyfrgell Genedlaethol am gyfnod a bu'n hael ei nawdd i'r ddau sefydliad. Gwnaed ef yn un o ymddiriedolwyr Oriel y Tate, Llundain, yn 1938. Oherwydd iddo etifeddu tiroedd yng nghanol Llundain, roedd yn un o bobl cyfoethoga gwledydd Prydain.

Magwraeth
---------

Ganed **Thomas Evelyn Ellis** ar 9 Mai 1880, yn Llundain, yn fab i Frederick George, 7fed barwn Howard de Walden, a Blanche, merch hynaf a chyd-aeres William Holden, Palace House, Swydd Gaerhirfryn. "Tommy" oedd ei enw i'w deulu a'i ffrindiau agos.

Fe'i addysgwyd yn Ngholeg Eaton ac yn Academi Filwrol Frenhinol Sandhurst. Ymladdodd yn Rhyfel y Boeriaid ac yn y Rhyfel Byd Cyntaf gwasanaethodd yn yr Aifft, De Affrica, Ffrainc ac yng Ngallipoli yn Nhwrci.

Yn dilyn marwolaeth ei dad yn 1899, Scott-Ellis, yr unig fab, a etifeddodd y bendefigaeth. Bu'n byw yng Nghastell Y Waun yn yr hen Sir Wrecsam a threuliwyd llawer o'u gwyliau yn Llanina ger Ceinewydd.

Ymhyfrydodd yn ei achau Cymreig, yn enwedig ei hynafiad John Ellis, Wrecsam, a aeth i Jamaica yn ystod teyrnasiad Siarl II, brenin Lloegr a'r Alban yn llyfrau Burke, Debrett ac eraill ar y bendefigaeth; ychwanegwyd yr enw Scott gan yr Arglwydd Howard yn 1917. Priododd Margherita Dorothy yn 1912, roedd yn ferch Charles van Raalte a bu iddynt 6 o blant.

Noddwr y celfyddydau
--------------------

Roedd yn noddwr theatr a chelfyddyd ac yn awdur nifer o ddramâu. Ceisiodd, yn erbyn llawer o wrthwynebiad, sefydlu'r Theatr Genedlaethol gyntaf i Gymru. Roedd llawer o'r gwrthwynebiad tuag at y ‘Theatr Genedlaethol' yn deillio o gyhuddiadau o Seisnigrwydd y cwmni. Roedd yn llywydd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Wrecsam yn 1933.

Roedd yn adnabod y cerddor Josef Holbrooke. Trodd at y rhamantau Arthuraidd am ddefnydd ei ddrama gyntaf; a defnyddiwyd peth o'i waith ar gyfer opera, gyda llên-gwerin Cymru'n llinyn drwy'r cwbwl. Cyhoeddodd *The Children of Don* (1912), *Pont Orewyn* (1914), *Lanval* (1915), *Song of Gwyn ap Nudd*, *Dylan* (1919), *The Cauldron of Annwn* (1922), *The Cauldron of Annwn including the story of Bronwen* (1929) a *The Five Pantomimes* (1930). Yn 1904 cyhoeddodd *Banners, standards, and badges from a Tudor mansion* a *Some Feudal lords and their seals*. Yn 1924 perfformiwyd drama o'i eiddo a oedd yn delio gyda'r ymerawdr Heraclius, yn enwedig ei gysylltiad â Christionogaeth ag Islam.

Plant
-----

Cafodd un fab, etifedd y teitl: John Osmael Scott-Ellis, 9fed Barwn Howard de Walden (27 Tachwedd 1912 – 9 Gorffennaf 1999) a briododd ddwywaith: Irene Gräfin von Harrach, merch Hans-Albrecht Graf von Harrach a Helene Gräfin von und zu Arco-Zinneberg, ar 21 Awst 1934. Ac yna priododd Gillian Margaret Buckley, merch Cyril Francis Stewart Buckley a Audrey Burmester, ym 1978.

Cafodd hefyd bump o ferched:

* Bronwen Mary (g. 27 Nov 1912 - 2003)
* Elisabeth Gwendolen (5 Rhagfyr 1914 - 1976)
* Essylt Priscilla Scott-Ellis (15 Tachwedd 1916 - 1983)
* Margaret Irene Gaenor (g. 2 Jun 1919)
* Rosemary Nest Scott-Ellis (g. 28 Oct 1922)

Llyfryddiaeth
-------------

Cymraeg
* T. E. Ellis, Pont Orewyn (Caerdydd, 1914).
* T. E. Ellis, *Introduction*, yn H. Ibsen, Yr Ymhonnwr, cymreigiad J. Glyn Davies a D. E. Jenkins, (Lerpwl, 1922), tt. v–x.
* Rhys Puw, *Byd y Ddrama, Delfryd yr Arglwydd Howard de Walden*, Y Ford Gron, cyfrol IV, rhif 2 (Rhagfyr 1933), t. 41.
* Rhys Puw, *Byd y Ddrama, Tarian Howard de Walden – Dydd Olaf Mai*, Y Ford Gron, cyfrol IV, rhif 4 (Chwefror 1934), t. 88.
* (9fed) Lord Howard de Walden, *My Father*, yn *Lord Howard de Walden, Earls Have Peacocks* (Llundain, 1992), tt. 23–43
* Hazel Walford Davies, *Howard de Walden a Mudiad y Theatr Genedlaethol Gymreig, 1911–14*, yn (gol.) Hazel Walford Davies, Y Theatr Genedlaethol yng Nghymru (Llanydybïe, 2007), tt. 1–48.
* Hazel Walford Davies, *Howard de Walden a Chwaraedy Cenedlaethol Cymru, 1927–40*, yn (gol.) Hazel Walford Davies,
* Y Theatr Genedlaethol yng Nghymru (Llanydybïe, 2007), tt. 47–129.
* Gweler hefyd, Anwen Jones, *National Theatres in Context: France, Germany, England and Wales*, Gwasg Prifysgol Cymru, 2007.

Saesneg
* Beriah Gwynfe Evans, *Welsh National Drama: Lord Howard de Walden's mistake, and how it might be rectified, I. – The Mistake*, Wales, VI, 35 (1914), t. 44.
* *Burke's … Peerage, Baronetage, and Knightage*;
* *Debrett's Peerage, Baronetage, Knightage, and Companionage*, 1952 ;
* *The Times*, 6 Tach 1946;
* NLW MSS 4970-6074;
* *Who was who?*, 1941-50.
* T. E. Ellis, *Some Feudal Lords and their seals*, (Llundain, 1903).
* Lord Howard de Walden, *Introduction*, yn Thomas Willement, *Banners standards and badges: from a Tudor manuscript in the College of arms*, (Llundain, 1904), tt. v–vii.
* T. E. Ellis, *Dylan Son of the Wave*, (Llundain, 1908).
* T. E. Ellis, *Lanval* (Llundain, 1908).
* T. E. Ellis, *The Cauldron of Annwn* (Llundain, 1922).
* T. E. Ellis, *Five Pantomimes* (Llundain, 1930).
* T. E. Ellis, *The Byzantine Plays* (Berkshire, 2006).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Maclagan, Michael; H.C.G. Matthew (2004). "Ellis, Thomas Evelyn Scott-, eighth Baron Howard de Walden (1880–1946)". *Oxford Dictionary of National Biography* (arg. 1st Online Edition 2011 January). Oxford University Press. Cyrchwyd 2014-06-01. Unknown parameter `|subscription=` ignored (help)
2. ↑  Esboniadur y Porth; y Coleg Cymraeg Cenedlaethol; adalwyd 28 Awst 2016.
3. ↑  Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein; y Llyfrgell Genedlaethol; adalwyd 28 Awst 2016.

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r cofnod Howard de Walden ar yr Esboniadur, adnodd addysgiadol agored gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae gan y cofnod penodol hwnnw'r drwydded agored CC BY-SA 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 13823302
* LCCN: n87139932
* ISNI: 0000 0000 8428 2084
* GND: 1028605420
* BNF: cb179977365 (data)
* NLA: 35615933
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |