Un or chwaraeon cyswllt llawn ydy **rygbi'r undeb**. Math o bêl-droed neu gnapan ydyw a ddechreuodd yn Lloegr ar ddechrau'r 19eg ganrif  Un o reolau rygbi yw bod hawl rhedeg gyda'r bêl yn eich dwylo. Chwaraeir y gêm gan ddefnyddio pêl hirgrwn, ar ddarn laswellt gan amlaf sydd yn 100m o hyd a 70m o led. Ar bob pen, ceir dwy gôl siap y lythyren H.

Dywedir yn aml mai William Webb Ellis a grëodd y gêm o redeg tra'n dal y bêl ym 1823 yn Ysgol Rugby pan dywedir iddo ddal y bêl tra'n chwarae pêl-droed gan redeg at gôl y gwrthwynebwyr. Er mai prin yw'r dystiolaeth i gefnogi'r hanes hwn, anfarwolwyd stori Ellis yn yr ysgol pan ddatguddiwyd cofed iddo ym 1895. Ym 1848, ysgrifennwyd y rheolau cyntaf gan ddisgyblion - dyma oedd un o'r digwyddiadau cydnabyddedig yn natblygiad cynnar rygbi; mae datblygiadau eraill yn cynnwys penderfyniad Clwb Blackheath i adael Cymdeithas Pêl-droed Lloegr ym 1863, a'r rhanniad rhwng rygbi'r undeb a rygbi'r gynghrair ym 1895. Y corff sy'n rheoli rygbi'r undeb yng Nghymru yw Undeb Rygbi Cymru.

Rheolir rygbi'r undeb gan y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol ers iddo gael ei greu ym 1886 ac ar hyn o bryd mae ganddo 115 o undebau cenedlaethol. Ym 1995, cafodd y BRRh wared ar gyfyngiadau ar daliadau i chwaraewyr, gan wneud y gêm yn broffesiynol yn gyhoeddus ar y lefel uchaf am y tro cyntaf.

Cynhelir Cwpan Rygbi'r Byd bob pedair blynedd, gydag enillydd y twrnament yn ennill Cwpan Web Ellis. Cynhaliwyd y twrnament cyntaf ym 1987. Mae Pencampwriaeth y Chwe Gwlad (Yr Alban, Cymru, Yr Eidal, Ffrainc, Iwerddon a Lloegr) a'r Pencampwriaeth Rygbi (Yr Ariannin, Awstralia, De Affrica a Seland Newydd) yn gystadlaethau rhynglwadol a gynhelir yn flynyddol. Mae cystadlaethau gwladol eraill yn cynnwys yr Aviva Premiership yn Lloegr, y Top 14 yn Ffrainc, y Currie Cup yn Ne Affrica, a'r ITM Cup yn Seland Newydd. Mae cystadlaethau trawsgenedl eraill yn cynnwys y RaboDirect Pro 12, y cystadleuaeth rhwng tîmoedd yn Yr Alban, Cymru, Yr Eidal ac Iwerddon; y Super Rugby, sy'n cynnwys tîmoedd De Affrica, Awstralia a Seland Newydd; a'r Cwpan Heineken, sy'n cynnwys y tîmoedd Ewropeaidd mwyaf.

Fel rheol, chwaraeir gêm o rygbi gyda dau dîm o 15, ond gellir hefyd cael dau dîm o 7.

Safleoedd ar y maes
-------------------

### Blaenwyr

Prif gyfrifoldeb y blaenwyr yw ennill a chadw y meddiant. Mae'r blaenwyr fel arfer yn fwy ac yn gryfach, ac yn cymryd rhan yn y sgrym a'r llinell.

#### Rheng flaen

**1** Prop pen rhydd
**2** Bachwr
**3** Prop pen tyn
#### Ail reng

**4** Clo
**5** Clo
#### Rheng ôl

**6** Blaenasgellwr ochr dywyll
**7** Blaenasgellwr ochr agored
**8** Wythwr
### Cefnwyr

**9** Mewnwr
**10** Maswr
**11** Asgellwr chwith
**12** Canolwr mewnol
**13** Canolwr allanol
**14** Asgellwr de
**15** Cefnwr

Gweler hefyd
------------

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Rygbi'r Undeb***

* Cwpan Rygbi'r Byd
* Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
* Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Iwerddon
* Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol yr Alban
* Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Ffrainc
* Undeb Rygbi'r Alban
* Undeb Rygbi Cymru
* Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Seland Newydd
* Y Gamp Lawn - Rygbi
* Pencampwriaeth y Chwe Gwlad
* Pencampwriaeth y Pum Gwlad
* Carwyn James
* Rhestr o chwaraewyr rygbi yn ôl gwlad
* Rhestr o dimau clwb rygbi'r undeb yng Nghymru
* Cynghrair Celtaidd
* Cwpan Heineken
* Cwpan Eingl-Gymreig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Origins of Rugby - Codification -"The innovation of running with the ball was introduced some time between 1820 and 1830."