Corff o gerddi Cymraeg traddodiadol sy'n darogan dyfodol y Brythoniaid/Cymry ac yn eu hatgoffa o'u gorffennol yw'r **Canu Darogan**, a elwir hefyd yn **Ganu Brud** neu'r **Brudiau**. Gorwedd gwreiddiau'r canu arbennig hwn yn ôl ym myd y Celtiaid. Blodeuodd y traddodiad yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol, yn enwedig gyda dyfodiad y Normaniaid ac yn y cyfnod ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru hyd at gyfnod Owain Glyndŵr ac ymgyrch Harri Tudur. Y ffigwr canolog yn y traddodiad oedd y Mab Darogan, a fyddai'n dychwelyd i waredu'r Cymry a gyrru'r Saeson allan o Ynys Brydain. Yr enw arferol ar y beirdd darogan yw 'daroganwyr' neu 'frudwyr'. Mae'r rhan fwyaf o'r cerddi darogan yn waith beirdd di-enw a ddadogir ar Myrddin a Taliesin ac eraill, ond ceir nifer o gerddi gan feirdd wrth eu crefft hefyd, o gyfnod Beirdd yr Uchelwyr.

Hanes y traddodiad
------------------

### Gwreiddiau

Y Ddraig Goch (Cofeb Mametz)
Mae gwreiddiau'r farddoniaeth arbennig hon yn hen iawn. Gellir olrhain y traddodiad i ddyddiau'r Celtiaid. Cyfeiria'r awdur clasurol Diodorus Siculus at y *vates*, dosbarth o feirdd a doethion Celtaidd a fedrai ragweld y dyfodol. Cyfeiria Gerallt Gymro, ar ddiwedd y 12g, at yr Awenyddion a ragwelai'r dyfodol mewn perlewyg ac a lefarai ddaroganau wedyn.

Math o broffwyd neu ddaroganwr oedd y mynach Gildas (5g), ond proffwyd gwae yn lle gobaith, yn null proffwydi'r Hen Destament, sy'n llefaru yn ei lyfr enwog *De Excidio Britanniae* (*Coll Prydain*), ac nid yw ei waith yn rhan o'r traddodiad Cymreig fel y cyfryw, er iddo ddylanwadu arno. Sonia Nennius am Y Ddraig Goch a'r Ddraig Wen yn ymladd dan Dinas Emrys, caer Gwrtheyrn yn Eryri, ac mae'n cyflwyno'r dewin Myrddin hefyd; parhaodd hanes y dreigiau yn elfen ganolog yn y Canu Darogan hyd y 15g. Ceisio rhoi hyder i'r Cymry oedd Nennius, a dyna hefyd a wnai'r brudwyr hwythau.

### Oesoedd Canol

Un o'r cerddi darogan cynharaf a wyddys yw 'Armes Prydain' (10g?), gan fardd anhysbys sy'n darogan dyfod cynghreiriad Celtaidd-Llychlynaidd i frwydro ochr yn ochr â'r Cymry yn erbyn y Saeson, dan faner Dewi Sant.

Yn fuan yn hanes y traddodiad, daeth y Taliesin chwedlonol a Myrddin Fardd yn ffigurau canolog. Tadogwyd nifer fawr o gerddi darogan arnynt yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol, e.e. yn *Llyfr Taliesin* ac yn yr 'Oianau' a'r 'Afallenau' yn *Llyfr Du Caerfyrddin* a briodolir i Fyrddin. Ceir hefyd y gerdd 'Ymddiddan Myrddin a Thaliesin'. Cyfeiria Sieffre o Fynwy at broffwydoliaethau Myrddin yn yr *Historia Regum Britanniae* a cheir y *Vita Merlini* ganddo hefyd.

Ond er i Fyrddin a Thaliesin, fel arwr *Hanes Taliesin*, ddod i ddominyddu'r Canu Darogan, tadogwyd cerddi darogan ar feirdd eraill hefyd, e.e. y Bardd Cwsg (a ysbrodolodd y llyfr diweddarach *Gweledigaethau'r Bardd Cwsc* gan Ellis Wynne), y Bardd Bach a'r Bergam. Ceir hefyd Adda Fras (13g?) a gysylltir â Gwynedd.

Daw'r traddodiad i'w benllanw fel petai yn yr Oesoedd Canol Diweddar. Dyma'r cyfnod lle ceir y pwyslais pennaf ar y Mab Darogan. Cyfeirir ato weithiau fel ail Arthur, neu fel Cynan a Chadwaladr yn dychwelyd i arwain y Cymry. Ond yr enw amlycaf yw 'Owain', a gysylltir ag Owain Lawgoch yn ail hanner y 14g ac Owain Glyndŵr ar ddechrau'r ganrif olynol. Yn olaf ceir y canu darogan a gysylltir â Rhyfeloedd y Rhosynnau ag ymgyrch Harri Tudur. Mae nifer o'r cerddi o'r cyfnod hwn, o tua 1425-1485, yn gywyddau coeth gan feirdd proffesiynol fel Dafydd Llwyd o Fathafarn, ond ceir yn ogystal doreth o ganu llai caboledig, fformiwlëig ar fesurau'r canu rhydd.

Ni ddiflannodd y Canu Darogan yn llwyr ar ôl buddugoliaeth Harri Tudur ar Faes Bosworth, ond dirwynodd i ben yng nghyfnod y Tuduriaid.

Brudwyr
-------

### Brudwyr chwedlonol

Perthyn rhai brudwyr i draddodiad yn unig, yn enwau beirdd dychmygol, ffigyrau chwedlonol a rhai o'r Cynfeirdd, y tadogwyd daroganau arnynt gan y beirdd canoloesol dienw a'u cyfansoddodd.

* Aneirin (bardd hanesyddol o'r 6g y tadogir rhai brudiau arno)
* Y Bardd Cwsg (=Rhys Fardd?)
* Y Bergam (yn fardd hanesyddol, efallai)
* Y Cyw
* Gronw Ddu o Fôn (= Gronw Ddu efallai)
* Heilyn Fardd (efallai yn berson go iawn)
* Myrddin Fardd
* Sibli Ddoeth
* Taliesin (bardd hanesyddol o'r 6g y tadogir nifer o frudiau arno, yn aml wrth yr enw Taliesin Ben Beirdd)

### Rhai brudwyr hanesyddol

* Adda Fras (13g?)
* Crach Ffinant (15g; daroganwr Owain Glyndŵr)
* Cuhelyn Fardd (12g?)
* Dafydd Gorlech (15g)
* Dafydd Llwyd ap Llywelyn ap Gruffudd (Dafydd Llwyd o Fathafarn) (15g)
* Gronw Ddu (14g)
* Gruffudd ap Dafydd Fychan
* Lewys Glyn Cothi (15g)
* Maredudd ap Rhys (15g)
* Meilyr Brydydd (12g; tadogir cerdd brud ar "Feilyr Awenydd" ond mae'r awduraeth yn amheus)
* Robin Ddu (Robin Ddu ap Siencyn Bledrydd)
* Rhys Fardd (fl. 1460-80)
* Rhys Nanmor (15g)
* Tangwystl (12g, ond efallai yn ddaroganes yn hytrach na bardd)

Llyfryddiaeth
-------------

* Elissa P. Henken, *National Redeemer, Owain Glyndŵr in Welsh Tradition* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1996). ISBN 0-7083-1290-X
* A.O.H. Jarman, *The Legend of Myrddin* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1960)
* Dafydd Glyn Jones, *Gwlad y Brutiau* (Abertawe, 1991)
* David Rees, *The Son of Prophecy [:] Henry Tudor's Road to Bosworth* (1985 ; ail argraffiad Rhuthun, 1997). ISBN 1-871083-01-X
* Ifor Williams (gol.), *Armes Prydein* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1995)
* Ifor Williams (gol.), *Chwedl Taliesin* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1957). Darlith.