| Diwylliant America Ladin |
| --- |
| Map o wledydd America Ladin |
| Yn ôl gwlad neu *diriogaeth*
* Yr Ariannin
* Bolifia
* Brasil
* Ciwba
* Colombia
* Costa Rica
* Gweriniaeth Dominica
* Ecwador
* El Salfador
* Feneswela
* *Guadeloupe*
* *Guyane*
* Gwatemala
* Haiti
* Hondwras
* *Martinique*
* Mecsico
* Nicaragwa
* Panama
* Paragwâi
* Periw
* *Puerto Rico*
* Tsile
* Wrwgwái

 |
| Diwylliant gwerin
* Crefydd werin
* Llên gwerin

 |
| Llên
* *Boom latinoamericano*
* *Creacionismo*
* *Indianismo*
* *Indigenismo*
* *Modernismo*
* Realaeth hudol

 |
| Cerddoriaeth a dawns
* Bossa nova
* Merengue
* Salsa
* Samba
* Tango

 |
| Celf a phensaernïaeth
* *Avant-garde*
* *Muralismo*

 |
| Ffilm a theledu
* *Telenovela*
* *Tercer Cine*

 |
| * America Ladin
* Diwylliant Sbaeneg
* Diwylliant Portiwgaleg
* Diwylliant Ffrangeg
 |
| * v
* t
* e
 |

Gwlad dirgaeedig yn Ne America yw Bolifia a chanddi'r boblogaeth frodorol uchaf o unrhyw wlad yn yr Amerig, ac mae **diwylliant Bolifia** felly yn adlewyrchu'n gryf ei hetifeddiaeth gynhenid, yn ogystal â rhywfaint o ddylanwadau'r gwladychwyr Sbaenaidd a gwledydd eraill America Ladin. Siaredir yr iaith Sbaeneg gan dwy ran o dair o'r boblogaeth, a'r ddwy brif iaith frodorol yw Quechua ac Aymara.

Celf
----

Mae celfyddydau gweledol y bobloedd frodorol ym Molifia yn adlewyrchu cysylltiad â byd natur a chredoau ysbrydol traddodiadol, gan gynnwys cosmoleg yr hen grefyddau. Mae'r celfyddydau tecstilau a serameg yn gyfryngau amlwg o gelf frodorol.

Fel rhan o Ymerodraeth Sbaen, dygwyd arddulliau a mudiadau celf Ewropeaidd i'w wlad, gan gynnwys y baróc. Nodweddid yr oes drefedigaethol gan eglwysi a chadeirlannau, allorluniau, a phaentiadau a cherfluniau Cristnogol. Bu rhai arlunwyr. cerflunwyr a phenseiri yn ceisio addasu'r dulliau Ewropeaidd i'r diwylliant brodorol, gan ymgorffori elfennau a motiffau lleol. O'r cyfuniadau hyn datblygodd celf y mestisos, sydd yn cyfleu hunaniaeth amlethnig y wlad.

Llenyddiaeth
------------

 *Prif erthygl: Llên Bolifia*
Llên lafar gryf oedd gan y brodorion, a drosglwyddid chwedlau a straeon gwerin o genhedlaeth i genhedlaeth. Datblygodd diwylliant llythrennog y gymuned Sbaeneg yn araf o gymharu â chyn-drefedigaethau eraill Ymerodraeth Sbaen, a rhoddir y bai gan amlaf ar ddaearyddiaeth fynyddig, wledig, a thirgaeedig y wlad am hynny. Yn niwedd y 19g bu ambell un yn cynhyrchu rhyddiaith a barddoniaeth yn y Sbaeneg, a fel rheol yn adlewyrchu ffasiynau llên America Ladin gyfan yn hytrach na mynegi traddodiad sydd yn unigryw i Folifia. Er enghraifft, ysgrifennodd Ricardo Jaimes Freyre (1868–1933), a aned ym Mheriw, gerddi rhydd a gafwyd dylanwad pwysig ar ddechrau'r mudiad *modernista*. Bolifia, Periw, ac Ecwador oedd y tair gwlad a arloesai mudiad llenyddol *indigenismo* yn nechrau'r 20g. Y gwaith pwysicaf gan awdur o Folifia yn genre'r nofel *indigenista* ydy *Raza de Bronce* (1916) gan Alcides Arguedas (1879–1946).

Pwnc pwysig yn hanes Bolifia, ac felly yn hanesyddiaeth, hunangofiannau a ffuglen hanesyddol y wlad, ydy Rhyfel y Chaco (1932–35). Ymladdwyd y rhyfel gwaedlyd hwnnw rhwng Bolifia a Pharagwâi dros diriogaeth ogleddol Gran Chaco, a'r Paragwaiaid oedd yn drech. Mae'r gwrthdaro yn gefndir i'r nofelau *Aluvión de fuego* (1935) gan Oscar Cerruto (1912–81) a *Sangre de mestizos* (1936) gan Augusto Céspedes (1904–97). Yn hanner cyntaf yr 20g ysgrifennwyd sawl gwaith ffuglen yn ymwneud â phrofiadau'r mwyngloddwyr tun a'u cymunedau. Dyma sail i'r nofel ffeithiol *El metal del diablo* (1946) gan Céspedes, y nofelau *En las tierras de Potosí* (1911) gan Jaime Mendoza Gonzáles (1874–1939) a *Los eternos vagabundos* gan Roberto Leitón (1903–99), y casgliad o straeon byrion *El paraje del tío y otros relatos mineros* (1979) gan René Poppe, a'r *testimonio* *Si me permiten hablar* (1977) gan Domitila Barrios de Chungara (1937–2012). Yng nghanol yr 20g ffynnai mudiadau chwyldroadol a chenedlaetholgar yn y wlad, syniadau a fynegir yn groyw yn ysgrifeniadau Carlos Medinaceli (1898–1949). Wedi Chwyldro 1952, arloesodd y sosialydd Marcelo Quiroga Santa Cruz (1931–80) dueddiadau athronyddol a dirfodol yn llên Bolifia, er enghraifft yn ei gampwaith *Los deshabitados* (1957). Mae Jaime Saénz (1921–86) yn nodedig am ei ffuglen ddychanol am fywyd y ddinas. Enillwyd Gwobr Casa de las Américas gan Renato Prada Oropeza (1937–2011) am ei nofel *Los fundadores del alba* (1969), sy'n ymwneud â chyfnod Che Guevara ym Molifia, a chan y bardd Pedro Shimose (ganwyd 1940) am ei gyfrol *Quiero escribir, pero me sale espuma* (1972).

Chwaraeon
---------

Pêl-droed yw'r gêm fwyaf boblogaidd ym Molifia. Mae'r tîm cenedlaethol, a adwaenir gan y llysenw *El Verde*, yn cystadlu yn y Copa América.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Josefa Salmón, "Bolivia" yn *Encyclopedia of Latin American and Caribbean Literature, 1900–2003* golygwyd gan Daniel Balderston a Mike Gonzalez (Llundain: Routledge, 2004), tt. 72–73.

Nodyn:Diwylliant De America