Cymdeithas adeiladu Gymreig yw **Cymdeithas Adeiladu'r Principality** (Saesneg: *Principality Building Society*), hefyd yn cael ei adnabod fel **Y Principality**, a'i ganolfan yng Nghaerdydd, prifddinas Cymru. Gydag asedau o £9bn y Principality yw'r gymdeithas adeiladu fwyaf yng Nghymru a'r chweched gymdeithas fwyaf yn y Deyrnas Unedig. Mae Cymdeithas Adeiladu'r Principality yn gydfuddiannol, sy'n golygu ei fod yn berchen i'w aelodau yn hytrach na chyfranddalwyr. Mae'n darparu gwasanaethau i'w gleientiaid ar y we, dros y ffôn yn ogystal â drwy ganghennau stryd fawr. Mae'n aelod o Gymdeithas y Cymdeithasau Adeiladu.

Hanes
-----

Adeiladau'r Principality yn Heol y Frenhines, Caerdydd, pencadlys Cymdeithas Adeiladu'r Principality
Fe'i sefydlwyd yng Nghaerdydd yn 1860 gan William Sanders fel cymdeithas adeiladu gydfuddiannol. Yn 1914 adeiladwyd Adeiladau'r Principality fel pencadlys y gymdeithas ac mae'r brif swyddfa yno hyd heddiw. Prynwyd nifer o gymdeithasau adeiladu lleol gan y Principality yn y 1970au a fe'i cyfunwyd i'r gymdeithas. Yn 1987 prynodd y Principality asiantau tai Parkhurst a Peter Alan estate agents, ac yn 2014 fe werthwyd yr asiantau cyfunedig i Connells Group am £16.4m. Yn 1989 prynwyd safle drws nesaf i'r pencadlys yn Heol y Brodyr Llwydion ar gyfer swyddfeydd newydd wrth i'r cwmni ehangu ac fe agorwyd Tŷ'r Principality yn 1992.

Prynodd Principality y cwmni Loan Link Limited yn 2004. Rhoddodd hyn y cyfle i lansio'r is-gwmni Nemo Personal Finance Ltd yn 2005. Yn 2013 prynwyd Mead Property Services (yn gwasanaethu Swydd Buckingham, Berkshire a Swydd Rydychen) a Thomas George (yn gwasanaethu Caerdydd a de Cymru).

Ar 8 Medi 2015 cyhoeddodd Cymdeithas Adeiladu'r Principality eu bod wedi prynu hawliau enwi Stadiwm y Mileniwm mewn cytundeb 10 mlynedd. O 1 Ionawr 2016 enw'r stadiwm fydd Stadiwm y Principality

Mae Prif Weithredwr Grŵp y Principality, Graeme Yorston, hefyd yn Llysgennad Tywysog Cymru dros Fusnes Cyfrifol. Penodwyd Steve Hughes yn Prif Weithredwr newydd o Mawrth 2017.

### Cyfuniadau a chaffaeliadau

Fe gyfunwyd y cymdeithasau adeiladau canlynol fewn i Gymdeithas Adeiladu'r Principality:

* Cymdeithas Adeiladu Pen-y-bont ar Ogwr yn 1959
* Cymdeithas Adeiladu Urban yn 1962
* Cymdeithas Adeiladu Barhaol Maesteg yn 1968
* Cymdeithas Adeiladu Cydfuddiannol Parhaol Aberafan yn 1974
* Cymdeithas Adeiladu Abertawe a Chaerfyrddin yn 1974
* Cymdeithas Adeiladu Barhaol Llanelli yn 1977
* Cymdeithas Adeiladu District yn 1978
* Cymdeithas Adeiladu Gorseinon yn 1979
* Cymdeithas Adeiladu Chatham yn 1985

Gweithrediadau
--------------

Mae gan y gymdeithas dros 70 o ganghennau ar draws Cymru a rhai dros y ffîn yn Lloegr, ac yn cyflogi tua 1,250 o bobl. Yn 2005 fe ehangodd i ddarparu benthycion personol drwy greu cwmni newydd Nemo Personal Finance Ltd. Yn yr un flwyddyn a chreu Benthycion Nemo, fe ailwampiwyd delwedd y Principality. Enillodd 'Busnes y Flwyddyn 2005' ar gyfer Cymru a De-orllewin Lloegr yng Ngwobrau Busnes Cenedlaethol y DU. Cynyddodd asedau'r grŵp o £4.4bn yn 2005 i £7.3bn yn 2015.

Is-gwmnïau
----------

* Nemo Personal Finance
* Mead Property Management
* Thomas George Lettings Agent

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  A CARDIFF & VALE OF GLAMORGAN CHRONOLOGY, Angelfire.com
2. ↑  "Peter Alan Poised for Growth Under new owner". Newsco Insider Limited. 28 Awst 2014. Cyrchwyd 27 Medi 2015.
3. ↑  "Mergers and Name Changes" (PDF). *Extract from BSA Yearbook 2013/14*. Building Societies Association. 4 Hydref 2013. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2013-11-09. Cyrchwyd 2 December 2013.
4. ↑  "Our History". principality.co.uk. Cyrchwyd 2016-03-27.
5. ↑  "Millennium Stadium to be renamed Principality Stadium in historic naming rights deal with WRU". Wales Online. Cyrchwyd 27 Medi 2015.
6. ↑  "Principality appoints Graeme Yorston as new Group Chief Executive". Principality Building Society=01 Awst 2012. 13 Hydref 2015. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-12-22. Cyrchwyd 2016-04-01.
7. ↑  *New chief executive for the Principality Building Society*   (en) , WalesOnline, 3 Chwefror 2017.

Dolenni allanol
---------------

* Cymdeithas Adeiladu'r Principality
* Cymdeithas y Cymdeithasau Adeiladu
* Cronfa Ddata Cymdeithasau Adeiladu KPMG 2008 Archifwyd 2009-03-04 yn y Peiriant Wayback.
* Nemo Personal Finance Ltd
* Thomas George Letting Agents
* Mead Property Management