Maen melin a elwir hefyd yn felinfaen
bawd|250px|Anatomi sylfaenol maen melin. Carreg rhedwr yw hon; ni fyddai gan garreg wely y "Ffurf y Delyn" y mae'r rhychau maly cynhaliol yn ffitio iddi

Gŵr yn naddu rhychau i greu sianeli i'r grawn lifo allan wrth gael ei falu rhwng y ddau melin faen
Melinfaen waelod gyda chynllun Ffurf y Delyn ger y Melin ddŵr weithredol yn Amgueddfa Werin Cymru
Defnyddiwyd **maen melin** hefyd **melinfaen** mewn melinau - boed yn felin ddŵr neu'n felin wynt. Melinau llaw neu felinau nant oedd y rhain, a'r grym gyrru oedd pŵer cyhyrau dynol neu bŵer dŵr, yn y drefn honno. Yr oedd y meini melin o wahanol faintioli, ond yr un oedd yr egwyddor ar ba un y gweithiai y melinau. Y maes pwysig o ddefnydd ar gyfer melinau llaw a melinau dŵr oedd malu grawn yn flawd. Roedd melin yn cynnwys dwy garreg, roedd y garreg isaf yn llonydd a'r garreg uchaf yn cael ei throi o gwmpas. Cafodd y felin ei siapio fel bod modd llenwi grawn yn y canol, a chasglwyd blawd o gwmpas yr ymyl allanol.

Adeiladwaith sylfaenol
----------------------

Daw meini melin mewn parau: gwaelod llonydd ag ymyl amgrwm a elwir yn 'maen isaf' a charreg malu [oes term Cymraeg traddodiadol/] ag ymyl ceugrwm sy'n cylchdroi. Mae symudiad y malwr ar ben y garreg wely yn creu gweithred "siswrn" sy'n malu grawn sydd wedi'i ddal rhwng y cerrig. Mae cerrig melin yn cael eu hadeiladu fel bod eu siâp a'u ffurfwedd yn helpu i sianelu blawd mâl i ymylon allanol y mecanwaith casglu.

Cefnogir y garreg falu gan ddarn metel siâp croes ('millrind' neu 'rynd' yn Saesneg) wedi'i osod ar ddolen ar ben y brif siafft neu werthyd sy'n arwain at fecanwaith gyrru'r felin megis gwynt, dŵr (gan gynnwys llanw), neu ddulliau eraill.

Hanes
-----

Melin faen llaw, math Celtaidd
Cyfeirir ato'n aml fel y "diwydiant hynaf", mae cysylltiad annatod rhwng y defnydd o'r maen melin a hanes dynolryw. Wedi'i integreiddio i brosesau bwyd ers y Palaeolithig Uchaf, arhosodd ei ddefnydd yn gyson tan ddiwedd y 19eg ganrif, pan gafodd ei ddisodli'n raddol gan fath newydd o offeryn metel. Fodd bynnag, gellir ei weld o hyd mewn gosodiadau domestig gwledig, megis yn India, lle'r oedd 300 miliwn o fenywod yn defnyddio melinau llaw bob dydd i gynhyrchu blawd yn 2002.

Meini melin a Chymru
--------------------

Ceir y cofnod archifedig cynharaf o *maen melin* o'r 14g wedi ei chofnodi yn llyfr A. W. Wade-Evans, 'Medieval Welsh Law' (1909) gyda "Mein melin pedeir arhugeint atalant".

Math o faen
-----------

Dim ond mathau o gerrig caled oedd yn addas i osgoi (i'r graddau mwyaf posibl) llwch carreg rhag mynd i mewn i'r blawd. Yn benodol, defnyddiwyd llechi mica gyda chrisialau caled o staurolite neu garnet ar gyfer meini melin. Gwnaeth y crisialau i'r cerrig gadw eu gallu i beintio hyd yn oed ar ôl iddynt ddechrau gwisgo.

Roedd maen melin yn nwydd gwerthfawr iawn. Roeddent yn gwbl angenrheidiol ar gyfer malu grawn, sef y brif ffynhonnell bwyd. Roedd cynhyrchu melinfeini bron yn ddiwydiant mawr yn Norwy, a chynhyrchwyd meini melin am bron i 1,500 o flynyddoedd. Byth ers Oes y Llychlynwyr, allforiwyd maen melin o Norwy i Ddenmarc a de Sweden, yn ddiweddarach hefyd i Rwsia ac i ryw raddau i weddill Ewrop. Daeth y rhan fwyaf o gynhyrchu i ben yn y 1930au.

Oriel
-----

Melinfeini

* Melinfaen ym Melin Bompren a gedwir yn Amgueddfa Werin CymruMelinfaen ym Melin Bompren a gedwir yn Amgueddfa Werin Cymru
* Hen Melinfaen ar gylchdro, Tyndyrn, 2011Hen Melinfaen ar gylchdro, Tyndyrn, 2011
* Hen melinfaen wedi ei chynnwys mewn wal tŷ ym mhentref Melin-y-Coed, LlanrwstHen melinfaen wedi ei chynnwys mewn wal tŷ ym mhentref Melin-y-Coed, Llanrwst
* 
* 
* 
* 7, 8: kamienie młyńskie w mlewniku7, 8: kamienie młyńskie w mlewniku
* 
* Melinfaen Melin Trefin yn Sir Benfro a anfarwolwyd gan CrwysMelinfaen Melin Trefin yn Sir Benfro a anfarwolwyd gan Crwys

Gweler hefyd
------------

* Melin wynt
* Olwyn ddŵr
* Melin ddŵr
* Melin lanw

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Caled ydyw ei galon fel carreg: a chaled fel darn o'r maen isaf i felin". Adnod Llyfr Job 24:21 fersiwn Beibl William Morgan. Cyrchwyd 6 Chwefror 2024.
2. ↑  (fr) Jean-Pierre Henri Azéma, Actes du colloque de La Ferté-sous-Jouarre, Nodyn:P.
3. ↑  "Maen melin". Geiriadur Prifysgol Cymru. Cyrchwyd 5 Chwefror 2024.

Dolenni allannol
----------------

* Cymdeithas Melinau Cymru
* Molens.eu - Basdata gyda chyfeiriadau at dros 1,000 o felinau Ewrop
* Gwefan TIMS The International Molinological Society
* Gwefan SPOOM The Society for the Preservation of Old Mills