Pysgodyn sy'n byw yn y môr ac mewn dŵr croyw ac sy'n perthyn i deulu'r Clupeidae ydy'r **Gwangen** sy'n enw benywaidd; lluosog: **gwangod** (Lladin: *Alosa fallax*; Saesneg: *Twait Shad*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys Ewrop. Mae'n bysgodyn dŵr hallt a dŵr croyw ac mae i'w ganfod ar adegau yn aberoedd ac arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

Bioleg a chylch bywyd
---------------------

Mae gan *Alosa fallax* gylch bywyd tebyg i *A. alosa* *gwangen allis*). Gwyddys eu bod yn cydfyw yn sympatrig yn yr un cynefin. Mae rhai astudiaethau wedi awgrymu y gall rhywogaethau *A. fallax* ac *A. alosa* ymgroesi.. Maent yn rhywogaethau anadromaidd, fel llawer o rywogaethau eraill yn y genws Alosa. Fodd bynnag, mae peth cofnodion ohonynt yn cael eu tirgloi yn awgrymu gallu i addasu'n dda i'w hamgylchedd. Maent yn byw yn y môr yn bennaf ar fannau bwydo ac yn mudo i'w mannau silio rhwng Ebrill a Mehefin unwaith y byddant yn rhywiol aeddfed. Mae aeddfedrwydd fel arfer yn amrywio o 3-7 oed. Mae'r rhai ifanc yn ymddangos mewn aberoedd a dŵr hallt o Fehefin i Orffennaf. Gall halltedd dŵr môr achosi problemau i'r rhai ifanc sy'n mudo o ddŵr croyw.

Gostyngiad yn y boblogaeth
--------------------------

Mae poblogaethau wedi'u lleihau'n bennaf trwy orbysgota, llygredd, dinistrio cynefinoedd a rhwystro llwybrau mudol. Mae hybrideiddio rhwng rhywogaethau yn fwy tebygol gyda rhywogaethau yn cael eu heffeithio gan aflonyddwch dynol. Amcangyfrifir bod y cyfnod a dreulir yn yr aber, neu'r amser y maent yn yr aberoedd yn mudo o fannau silio i'r môr, yn para yn A. fallax o hyd at flwyddyn a hanner. Fodd bynnag, nid yw'r amcangyfrif yn cymryd i ystyriaeth amrywiad unigol a goroesiad ieuenctid yn y cyfnod aberol.

Cadwraeth
---------

Mae pedair ardal gadwraeth arbennig wedi'u dynodi yn Iwerddon lle gwyddys bod rhywogaethau *Alosa* yn silio. Mae *Alosa fallax* wedi'i osod yn Atodiad III Confensiwn Bern (1979) sy'n rhestru rhywogaethau ffawna gwarchodedig yn ogystal ag yn atodiad II a V Cyfarwyddeb Cynefinoedd y Gymuned Ewropeaidd (1992) sy'n rhestru, yn y drefn honno, rywogaethau y mae eu cadwraeth yn gofyn am ddynodiad ardaloedd cadwraeth arbennig ac sy'n destun mesurau rheoli.

Yn Lloegr mae prosiect *Unlocking The Severn*, consortiwm o'r Ymddiriedolaeth Camlesi ac Afonydd, Ymddiriedolaeth Afonydd Hafren, Asiantaeth yr Amgylchedd a Natural England yn creu llwybrau pysgod o amgylch coredau ar Afon Hafren. Y nod yw agor 150 milltir (241 km) o'r afon er mwyn i'r pysgodyn gynyddu ei gynefin bridio dŵr croyw. Erbyn 2021 mae pasys yn Diglis a Bevere, ger Caerwrangon, wedi'u cwblhau.

Hanes yng Nghymru a'r Gororau
-----------------------------

* Aberystwyth Observer 25 Ebrill 1885

Cyfeiriad at "salmon shad" yn ogystal â "salmon" fel rhan o farchnad dinod ("dull") y diwrnod hwn. Gwangen yw "salmon shad" mae'n debyg. Dod o'r heli i'r afonnydd i fagu run fath a'r eog

* Gelwid yr aderyn pibydd y dorlan gan bysgotwyr yr afon hafren yn *shad bird* gan i'r aderyn mudol hwn gyrraedd glannau'r afon hwnnw am gyfnod yr haf ar ddechrau tymor pysgota gwangod

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
* Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
* Llwybr yr Arfordir
* Cadwraeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan www.marinespecies.org; adalwyd 4 Mai 2014
2. ↑  Lochet, A. S. Boutry, and E. Rochard. Estuarine Phase during Seaward Migration for Allis Shad Alosa Alosa and Twaite Shad Alosa Fallax Future Spawners. Ecology of Freshwater Fish 18 (2009): 323-35.
3. ↑  Coscia, I. V. Rountree, J. J. King, W. K. Roche, and S. Mariani. A Highly Permeable Species Boundary between Two Anadromous Fishes. Journal of Fish Biology doi:10.1111/j.1095-8649.2010.02768.x 77.5 (2010): 1137-149.
4. ↑  Greta Hughes, cyn swyddog pygodfeydd môr Llŷn yn
5. ↑  Oxford English Dictiaonary

* Termau safonol Gwefan Llên Natur.