Y **Barriff Mawr**, hefyd **Bariff Mawr** (Saesneg: *Great Barrier Reef*) yw'r system riff cwrel mwyaf yn y byd, gyda 2,900 o riffiau unigol a 900 o ynysoedd. Mae gan Ardal Treftadaeth y Byd y Barriff Mawr, arwynebedd o dros 2,300 cilometr sgwâr (1,400 mi) o fewn ardal o tua 344,400 cilometr sgwâr (133,000 mi sgw). Saif yn y Môr Cwrel ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Awstralia, i'r dwyrain o dalaith Queensland. Mae'n ymestyn o ynysoedd Lady Elliott ger arfordir de Queensland hyd Gwlff Papua, pellter o fwy na 2,000 km. Daw o fewn 30 km i'r arfordir ger Cairns, tra mae tua 250 km o'r arfordir ger Gladstone.

Mae pobloedd Cynfrodorol Awstralia ac Ynysoedd y Torres Strait wedi bod yn gyfarwydd â'r Barriff Mawr ac yn ei ddefnyddio ers amser maith, ac mae'n rhan bwysig o ddiwylliant ac ysbrydolrwydd grwpiau lleol.

Gellir gweld y Barriff Mawr o'r gofod, a dyma strwythur sengl mwyaf y byd a wnaed gan organebau byw. Crewyd strwythur y barriff hwn allan o biliynau o organebau bach, a elwir yn "polypau cwrel". Mae'n fagwrfa i amrywiaeth eang o fywyd ac fe'i dewiswyd yn Safle Treftadaeth y Byd ym 1981. Labelwyd y barriff gan CNN yn un o "Saith Rhyfeddod Naturiol y Byd" ym 1997.

Y Barriff Mawr yw atyniad twristaidd mwyaf Awstralia, a threfnir teithiau o drefi megis Cairns a Townsville i'w weld. Dyma gyrchfan boblogaidd iawn i dwristiaid, yn enwedig yn rhanbarthau Ynysoedd Whitsunday a'r Cairns, gan gynhyrchu dros AUD $3 biliwn y flwyddyn. Yn Nhachwedd 2014, lansiodd *"Google Underwater Street View"* mewn 3D o'r Barriff Mawr.

Mae rhan fawr o'r barriff wedi'i gwarchod gan Barc Morol y Barriff Mawr, sy'n helpu i gyfyngu ar effaith defnydd dynol, fel pysgota a thwristiaeth. Mae pwysau amgylcheddol eraill ar y riff a'i ecosystem yn cynnwys dŵr ffo, newid hinsawdd ynghyd â channu (neu wynnu) torfol, dympio carthion ac achosion poblogaeth gylchol o sêr môr coron y drain (*Acanthaster planci*). Yn ôl astudiaeth a gyhoeddwyd ym mis Hydref 2012 gan Trafodion yr Academi Wyddorau Genedlaethol, mae'r Barriff Mawr wedi colli mwy na hanner ei cwrel ers 1985, canfyddiad a gadarnhawyd mewn astudiaeth yn 2020 a ganfu fod dros hanner gorchudd cwrel y barriff wedi marw rhwng 1995 a 2017. Mae Deddf Parc Morol y Barriff Mawr 1975 (adran 54) yn mynnu cyhoeddi bob pum mlynedd Adroddiad Rhagolwg ar iechyd, pwysau a dyfodol y barriff.

Dynododd UNESCO y Barriff Mawr yn Safle Treftadaeth y Byd yn 1981.

Daeareg
-------

Crëyr, yn Ne'r Barriff Mawr
Mae tectoneg platiau yn dangos bod Awstralia wedi symud tua'r gogledd ar gyfradd o 7 cm (2.8 modfedd) y flwyddyn, gan ddechrau yn ystod y Cainosöig. Profodd Dwyrain Awstralia gyfnod o godiad tectonig, a symudodd y rhaniad draenio yn Queensland 400 km (250 milltir) i mewn i'r tir. Hefyd yn ystod yr amser hwn, profodd Queensland ffrwydradau folcanig a arweiniodd at losgfynyddoedd canolog a tharian a llifoedd basalt. Datblygodd rhai o'r rhain yn ynysoedd uchel. Ar ôl i'r Basn Môr Coral ffurfio, dechreuodd riffiau cwrel dyfu yn y Basn, ond tan tua 25 miliwn o flynyddoedd yn ôl, roedd gogledd Queensland yn dal i fod mewn dyfroedd tymherus i'r de o'r trofannau - yn rhy cŵl i gynnal twf cwrel. Mae hanes datblygu'r Barriff Mawr yn gymhleth; ar ôl i Queensland symud i ddyfroedd trofannol, dylanwadwyd arno gan dwf a dirywiad y Barriff wrth i lefel y môr newid.

O 20,000 o flynyddoedd cyn y presennol (CP) tan 6,000 o flynyddoedd yn ôl, cododd lefel y môr yn gyson ledled y byd. Wrth iddo godi, gallai'r cwrelau wedyn dyfu'n uwch ar gyrion tanddwr bryniau gwastadedd yr arfordir. Erbyn tua 13,000 CP roedd lefel y môr ddim ond 60 metr (200 tr) yn is na'r hyn ydyw heddiw, a dechreuodd cwrelau amgylchynu bryniau gwastadedd yr arfordir, a oedd, erbyn hynny, yn ynysoedd cyfandirol. Wrth i lefel y môr godi ymhellach fyth, cafodd y rhan fwyaf o ynysoedd y cyfandir eu boddi. Yna gallai'r cwrelau gordyfu'r bryniau tanddwr, i ffurfio'r cilfachau a'r riffiau presennol. Nid yw lefel y môr yma wedi codi'n sylweddol yn ystod y 6,000 o flynyddoedd diwethaf. Gellir gweld olion barriff hynafol tebyg i'r Barriff Mawr yn The Kimberley, Gorllewin Awstralia.

Gweler hefyd
------------

* Newid hinsawdd
* Península Valdés
* Ynysoedd y Galapagos

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, Gareth (gol.). *Yr Atlas Cymraeg Newydd* (Collins-Longman, 1999), t. 110.
2. ↑  Mae gan Ardal Treftadaeth y Byd y Barriff Mawr arwynebedd o 348,000km, a 2,900 o riffiau unigol. Fodd bynnag, nid yw hyn yn cynnwys y bariffiau a geir yn y Torres Strait, sydd ag arwynebedd o tua 37,000 km a 750 o riffiau a heigiau pysgod posibl. Hopley, Smithers & Parnell 2007, t. 1
3. ↑  Sarah Belfield (8 Chwefror 2002). "Great Barrier Reef: no buried treasure". Geoscience Australia (Australian Government). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 1 Hydref 2007. Cyrchwyd 11 Mehefin 2007.
4. ↑  Sharon Guynup (4 Medi 2000). "Australia's Great Barrier Reef". *Science World*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 8 Gorffennaf 2012. Cyrchwyd 11 Mehefin 2007.
5. ↑  UNEP World Conservation Monitoring Centre (1980). "Protected Areas and World Heritage – Great Barrier Reef World Heritage Area". Department of the Environment and Heritage. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 11 Mai 2008. Cyrchwyd 14 Mawrth 2009.
6. ↑  "The Great Barrier Reef World Heritage Values". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 9 Mai 2013. Cyrchwyd 3 Medi 2008.
7. ↑  "The Seven Natural Wonders of the World". CNN. 1997. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 21 Gorffennaf 2006. Cyrchwyd 6 Awst 2006.
8. 1 2  Access Economics Pty Ltd (2005). "Measuring the economic and financial value of the Great Barrier Reef Marine Park" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 29 Ebrill 2013. Cyrchwyd 2 Mawrth 2013.
9. ↑  "Google Launches Underwater Street View". 16 Tachwedd 2014. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 29 Tachwedd 2014.
10. ↑  Smee, Ben (20 Chwefror 2019). "Great Barrier Reef authority gives green light to dump dredging sludge". *The Guardian*. ISSN 0261-3077. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 21 Chwefror 2019. Cyrchwyd 21 Chwefror 2019.
11. ↑  Eilperin, Juliet (1 Hydref 2012). "Great Barrier Reef has lost half its corals since 1985, new study says". *The Washington Post*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 9 Chwefror 2019. Cyrchwyd 1 Hydref 2012.
12. ↑  Amy Woodyatt. "The Great Barrier Reef has lost half its corals within 3 decades". *CNN* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-10-17.
13. ↑  "Great Barrier Reef Outlook Report 2019". *Great Barrier Reef Marine Park Authority* (yn Saesneg). Cyrchwyd 3 Tachwedd 2019.[*dolen marw*]
14. ↑  Davies, P.J. Symonds, P.A. Feary, D.A. Pigram, C.J. (1987). "Horizontal plate motion: a key allocyclic factor in the evolution of the Great Barrier Reef". *Science* **238** (4834): 1697–1700. Bibcode 1987Sci...238.1697D. doi:10.1126/science.238.4834.1697. PMID 17737670.
15. ↑  :18
16. ↑  :19
17. ↑  :26
18. ↑  :27–28
19. ↑  Tobin, Barry (2003) [revised from 1998 edition]. "How the Great Barrier Reef Was Formed". Australian Institute of Marine Science. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 Medi 2010. Cyrchwyd 22 Tachwedd 2006.
20. ↑  Western Australia's Department of Environment and Conservation (2007). "The Devonian 'Great Barrier Reef'". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 11 Medi 2007. Cyrchwyd 12 Mawrth 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 133154103
* LCCN: sh85056600
* ISNI: 0000 0001 0662 4816
* GND: 4072111-5
* SUDOC: 027596095
* NDL: 00628461

 |