recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Am bobl eraill o'r un enw, gweler John Jones (tudalen wahaniaethu).*

Roedd **John Jones** (11 Rhagfyr 1815 – 26 Chwefror 1886) yn wleidydd Ceidwadol Cymreig ac yn Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin

Bywyd Personol
--------------

John oedd mab ieuengaf John Jones, Blaenos, Llanymddyfri a Mary merch William Jones Ystrad Walter, Caerfyrddin. Roedd brawd John, David yn rhagflaenydd iddo fel Cynrychiolydd Ceidwadol Sir Gaerfyrddin.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol yr Amwythig

Priododd ei gyfnither, Anne Thomas ferch David Thomas Wilfield, Sir Faesyfed.

Gyrfa
-----

Cafodd ei alw i'r bar yn y Deml Ganol ym 1839 ond ni fu'n ymarfer fel bargyfreithiwr. Gwasanaethodd fel Is Raglaw Sir Gaerfyrddin ac Uchel Siryf y Sir ym 1854

Sefydlodd ei daid, David Jones, banc yn Llanymddyfri ym 1799, ac ar ei farwolaeth ym 1839 trosglwyddwyd y busnes i John a'i frodyr hyn David a William. Ehangodd y brodyr y banc o dan yr enw *David Jones a'i Gwmni*.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Sir Gaerfyrddin o 1868 hyd 1880 pan gollodd y Ceidwadwyr un o ddwy sedd yr etholaeth i'r Rhyddfrydwr Walter Rice Howell Powell

Marwolaeth
----------

Bu farw yn sydyn wrth gerdded y caeau ger ei gartref yn 73 mlwydd oed

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Debrett's House of Commons 1870
2. ↑  Williams, William Retlaw *The parliamentary history of the principality of Wales, from the earlies times to the present day, 1541-1895*
3. ↑  "SUDDEN DEATH OF MR JONES OF BLAENOS LLANDOVERY - The Tenby Observer Weekly List of Visitors and Directory". Richard Mason. 1886-03-04. Cyrchwyd 2016-10-31.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**David Jones** | **Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin**1868 – 1880 | Olynydd:**Walter Rice Howell Powell** |
Pentrefan yn Sir y Fflint yw **Pentre** ("Cymorth – Sain" ynganiad ); (Saesneg: *Pentre*). Mae'n rhan o sir hanesyddol Sir y Fflint ac yn eistedd o fewn cymuned Treuddyn.

Mae Pentre oddeutu 113 milltir o Gaerdydd, a'r dref agosaf yw'r Wyddgrug (4 milltir). Y ddinas agosaf yw Wrecsam.

Gwasanaethau
------------

* Yr ysbyty efo adran Damweiniau ac Achosion Brys agosaf yw Ysbyty Maelor Wrecsam (oddeutu 7 milltir).
* Yr ysgol gynradd agosaf yw Ysgol Parc Y Llan.
* Yr ysgol uwchradd agosaf yw Ysgol Maes Garmon
* Yr orsaf reilffordd agosaf yw Gorsaf reilffordd Pen-y-ffordd.

Gwleidyddiaeth
--------------

Cynrychiolir Pentre yn Senedd Cymru gan Jack Sargeant (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Mark Tami (Llafur).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwybodaeth am y lleoliad gan yr Arolwg Ordnans". *Ordnance Survey*. Cyrchwyd 23 Awst 2022.
2. ↑  Cymru, G. I. G. (2006-10-23). "GIG Cymru | Chwiliad Côd Post". *www.wales.nhs.uk*. Cyrchwyd 2022-08-23.[*dolen marw*]
3. ↑  "Dod o hyd i Aelod o'r Senedd". *senedd.cymru*. Cyrchwyd 2022-08-23.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir y Fflint**

**Trefi**  

Bagillt  **·** Bwcle  **·** Caerwys  **·** Cei Connah  **·** Y Fflint  **·** Queensferry  **·** Saltney  **·** Shotton  **·** Treffynnon  **·** Yr Wyddgrug
  
**Pentrefi**  

Abermor-ddu  **·** Afon-wen  **·** Babell  **·** Bretton  **·** Brychdyn  **·** Brynffordd  **·** Caergwrle  **·** Carmel  **·** Cefn-y-bedd  **·** Cilcain  **·** Coed-llai  **·** Coed-talon  **·** Cymau  **·** Chwitffordd  **·** Ewlo  **·** Ffrith  **·** Ffynnongroyw  **·** Gorsedd  **·** Gronant  **·** Gwaenysgor  **·** Gwernymynydd  **·** Gwernaffield  **·** Gwesbyr  **·** Helygain  **·** Higher Kinnerton  **·** Yr Hôb  **·** Licswm  **·** Llanasa  **·** Llaneurgain  **·** Llanfynydd  **·** Llannerch-y-môr  **·** Maes-glas  **·** Mancot  **·** Mostyn  **·** Mynydd Isa  **·** Mynydd-y-Fflint  **·** Nannerch  **·** Nercwys  **·** Neuadd Llaneurgain  **·** Oakenholt  **·** Pantasaph  **·** Pant-y-mwyn  **·** Penarlâg  **·** Pentre Helygain  **·** Pen-y-ffordd  **·** Pontblyddyn  **·** Pontybotgyn  **·** Rhes-y-cae  **·** Rhosesmor  **·** Rhyd Talog  **·** Rhyd-y-mwyn  **·** Sandycroft  **·** Sealand  **·** Sychdyn  **·** Talacre  **·** Trelawnyd  **·** Trelogan  **·** Treuddyn  **·** Ysgeifiog
Llwybr beicio yn sir Gwynedd yw **Lôn Las Ogwen**. Mae'n llwybr 10 milltir o hyd sy'n cysylltu Porth Penrhyn, ger Bangor, a Llyn Ogwen yn Eryri. Mae'n rhan o rwydwaith Sustrans. Gellir ei cherdded hefyd, yn enwedig ar y rhan ddidraffig.

Gan ddilyn y Lôn o Lyn Ogwen i Borth Penrhyn, mae ei llwybr yn rhedeg fel a ganlyn:

Mae'n gychwyn ger Llyn Ogwen a dilyn rhan o'r A5 hyd Fwthyn Ogwen ac yna disgyn yn syrth i lawr i Nant Ffrancon ar hyd ffordd un lôn - llwybr yr hen ffordd trwy Nant Ffrancon cyn adeiladu'r A5 - hyd at gyrion Bethesda ar ôl croesi Afon Ogwen. Yna mae'r lôn yn croesi'r afon eto ac yn dringo i bentref Tregarth ar ochr orllewinol Dyffryn Ogwen.

O Dregarth ymlaen mae'r lôn yn ddi-draffig ac yn dilyn hen draciau Rheilffordd Chwarel y Penrhyn drwy goedwigoedd llydanddeiliog, heibio i bentref Glasinfryn ac Ystad Ddiwydiannol Llandygái, dros Afon Cegin ac ymlaen i orffen ym Mhorth Penrhyn.

Bydd y llwybr yn cael ei gwblhau yn 2017 gyda agoriad llwybr drwy hen dwnnel trên rhwng Bethesda a Thregarth. Llysenw lleol y twnnel oedd 'Tynal Tywyll' a daeth hyn yn enw ar y band o Dregarth, Tynal Tywyll.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Gwaith ar dwnnel Lôn Las Ogwen ar fin cael ei gwblhau*  , BBC Cymru, 11 Mawrth 2017.

Dolenni allanol
---------------

* Lôn Las Ogwen Archifwyd 2010-02-19 yn y Peiriant Wayback. ar wefan Sustrans, gyda map o'r llwybr.
* Lôn Las Ogwen Archifwyd 2011-06-08 yn y Peiriant Wayback. ar wefan Cyngor Gwynedd.
Perchennog ystâd Castell Gwrych, ger Abergele ac Uchel Siryf Sir Ddinbych yn 1828 oedd **Lloyd Hesketh Bamford-Hesketh** (1788–1861).

Rhan o dyrau Castell Gwrych
Gellir olrhain Llwydiaid Castell Gwrych yn ôl i David Lloyd, Plas yn Gwrych yn 1608, ond Lloyd Hesketh Bamford-Hesketh yw'r enwocaf o'r teulu, mae'n debyg. Ei dad oedd Robert Bamford-Hesketh o Bamford Hall ac Upton a'i fam oedd Frances Lloyd (priododd y ddau yn 1787). Yr un enw oedd i'w daid hefyd (Robert), sef etifedd ystâd Bamford. Codwyd Castell Gwrych gan Lloyd fel cartref priodasol, a cheir tystiolaeth pendant fod y Castell wedi'i orffen erbyn iddo briodi'r Arglwyddes Emily Esther Ann Lygon (sef merch hynaf Iarll Cyntaf Beauchamp) yn 1825. Fe'i cododd hefyd fel teyrnged i Lwydiaid ochr ei fam.

Ar ei farwolaeth, etifedd Castell Gwrych a'r ystâd oedd mab Lloyd, sef Robert Bamford-Hesketh (1826-1894) a briododd Ellen Jones-Bateman yn 1851. Ychwanegodd at y tiroedd ac erbyn 1873 roedd gan yr ystâd 3424 o erwau ynghyd â nifer o byllau glo yng Ngogledd Cymru.

Un ferch oedd gan Robert, sef Winifred Bamford-Hesketh (g. 1859), a phriododd Douglas Mackinnon Baillie Hamilton, 12fed Iarll Dundonald yn 1878.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Gofrestr Blynyddol 1828, cyfrol 70, tud 192 gan Edmund Burke
2. ↑  www.archiveswales.org.uk; Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 12 Rhagfyr 2014
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llychlys Gwyddelig** (enw gwyddonol: *Lejeunea hibernica*; enw Saesneg: *Irish pouncewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ond fe'i ceir mewn llond llaw o lefydd ar arfordir gorllewinol eithaf Iwerddon a rhai ynysoedd i'r gorllewin o Bortiwgal.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llychlys Gwyddelig** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llychlys hirddail** (enw gwyddonol: *Aphanolejeunea microscopica*; enw Saesneg: *long-leaved pouncewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Disgrifiad
----------

Mae gan y rhywogaeth hon egin hyd at 6 mm o hyd, ond yn llai na 0.5 mm o led, o wyrdd canolig neu wyrdd golau. Fel arfer, mae'n ffurfio carpedi tenau neu glytiau bach, trwchus, yn aml gyda llysiau'r afu bach eraill yn tyfu gerllaw. Mae'r dail ar ffurf wyau neu'n siap ofal, ac yn ymddangos fel pe na bai'n sownd yn y coesyn. Nid oes unrhyw danddail.

Cynefin
-------

Fel arfer, ei gynefin yw mannau tamp, neu laith, yn enwedig ar greigiau sych ger rhaeadr neu nentydd rhedegog.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llychlys hirddail** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 6 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Ardal slym ar draws Trydedd Bont y Tir Mawr ar arfordir tir mawr Lagos yw **Makoko**. Mae traean o'r gymuned wedi'i hadeiladu ar stiltiau ar hyd y lagŵn tra bod y gweddill ar y tir. Pobl Egun yn bennaf sy'n byw ar lannau'r gymuned. Ymfudasant yno o Badagary a Gweriniaeth Benin a physgota yw eu prif waith. Yng Ngorffennaf 2012, gorchmynnodd llywodraeth Lagos i rai o'r stiltiau y tu hwnt i'r llinellau pŵer gael eu tynnu heb rybudd priodol. Arweiniodd hyn at ddinistrio nifer o stiltiau ar lannau Iwaya a Makoko a chollodd nifer o deuluoedd eu cartrefi.

Hanes
-----

 Makoko: Merch a'i chwaer mewn canŵ 
 Golygfa gyffredin ym Makoko yw bechgyn yn rhwyfo canŵ. 
Wedi'i sefydlu yn y 19eg ganrif, mae'r rhan fwyaf o Makoko yn sefyll ar strwythurau a adeiladwyd ar stiltiau uwchben Lagŵn Lagos. Mae cymuned Makoko yn agos i Iwaya ar y lan ac i Oko Baba. Ym mis Gorffennaf 2012, gorchmynnodd llywodraeth Lagos o dan Babatunde Fashola i'r stiltiau ar lan Iwaya a Makoko gael eu dymchwel a thynnwyd degau o stiltiau o fewn 72 awr o rybudd i'r preswylwyr. Collodd bron i 3,000 o bobl eu cartrefi wedi hyn. Ddau fis ar ôl y dymchwel rhannol, datblygodd cwmni tai cysylltiedig â Serac o'r enw Urban Spaces Innovation gynllun adfywio i Makoko a fyddai'n golygu dod â'r gymuned, academyddion, sefydliadau nid-er-elw ac ymgynghorwyr rhyngwladol at ei gilydd i'w wireddu. Cyflwynwyd y cynllun i Weinyddiaeth Cynllunio Trefol a Chorfforol Lagos ym mis Ionawr 2014. 

Cyfeirir at Makoko fel "Fenis Affrica" weithiau. Ystyrir bod ganddi boblogaeth o 85,840, ond ni chyfrifwyd yr ardal yn swyddogol fel rhan o gyfrifiad 2007 ac felly amcangyfrifwyd bod y boblogaeth yn llawer uwch na hyn.

Oriel
-----

* Rhan o fap o Lagos, 1962, sy'n dangs Makoko a Tir Mawr LagosRhan o fap o Lagos, 1962, sy'n dangs Makoko a Tir Mawr Lagos
* 
* 
* Makoko, 2010Makoko, 2010
* Tirlun Makoko, 2017Tirlun Makoko, 2017
* Pysgod wedi'u dal ym MakokoPysgod wedi'u dal ym Makoko
* Rhostio pysgod ym MakokoRhostio pysgod ym Makoko
* Ar ôl rhostio pysgod ym MakokoAr ôl rhostio pysgod ym Makoko
* 
* 
* 
* 
* 
*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Destroying Makoko". *The Economist*. 18 August 2012.
2. 1 2  This Day (1 May 2009). "Makoko Residents And Their Unwanted Guest". *Africa News*.
3. ↑  Cohen, Roger (20 July 1998). "Nigerian Slum's Filth Is a World Away From Capital's Glitter". *The New York Times*.
4. ↑  UN Integrated Regional Information Networks (5 September 2006). "Lagos, the mega-city of slums". *Africa News*. Cyrchwyd 19 September 2009.
5. ↑  "Lagos Makoko slums knocked down in Nigeria". BBC. 17 July 2012. Cyrchwyd 28 February 2015.
6. ↑  "Nigeria: Day After Makoko and Abonema - Frustration of a Homeless Nation". allAfrica.com. Cyrchwyd 28 February 2015.
7. ↑  Tolu Ogunlesi, "Inside Makoko: danger and ingenuity in the world's biggest floating slum", *The Guardian*, 23 February 2016.
8. ↑  Soni Methu (24 December 2014). "Postcards from home: documenting Nigeria's floating community". CNN. Cyrchwyd October 10, 2015.

Dolenni allanol
---------------

* Iwan Baan (26 May 2013). "School at Sea". New York Times. Lluniau o Makoko.
* Slym arnofio Lagos Makoko - sut brofiad yw byw yno?
Llenor a beirniad Tsieineaidd oedd **Mao Dun** (ganwyd Shen Dehong; 4 Gorffennaf 1896 – 27 Mawrth 1981).

Ganwyd Shen Dehong yn Tongxiang, Zhejiang. Cafodd swydd yn darllen proflenni gyda'r Wasg Fasnachol yn Shanghai, a fe'i dyrchafwyd yn olygydd a chyfieithydd. Ymunodd â sawl awdur ifanc arall i olygu'r cylchgrawn straeon byrion *Xiaoshuo yuebao* ac i sefydlu'r Gymdeithas Ymchwil Llenyddol ym 1923. Ymunodd Shen â Phlaid Gomiwnyddol Tsieina ym 1926. Yn sgil yr hollt rhwng y Blaid Gomiwnyddol a'r Kuomintang, ceisiodd Shen ymddieithrio oddi wrth y ffrae wleidyddol.

Mabwysiadodd Shen y ffugenw Mao Dun, ymadrodd Tsieineeg sydd yn golygu "croesddywediad". Ysgrifennodd tair nofelig ym 1928, a chawsant eu cyhoeddi yn y gyfrol *Shi* (1930). Yn y 1930au a'r 1940au fe gyhoeddodd chwe nofel, gan gynnwys ei gampwaith *Ziye* (1933), ac 16 casgliad o straeon byrion a rhyddiaith. Ystyrir ei waith ymhlith ffuglen realaidd wychaf llenyddiaeth Tsieineeg fodern.

Mao Dun oedd gweinidog diwylliant cyntaf y llywodraeth gomiwnyddol yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina, a sefydlwyd ym 1949. Rhoddai'r gorau i ysgrifennu ffuglen, er iddo barhau â'i waith ar bwyllgorau llenyddol. Cafodd ei ddiswyddo o'r llywodraeth ym 1964. Fe'i etholwyd yn gadeirydd Cymdeithas Llenorion Tsieina ym 1978. Wedi ei farwolaeth, sefydlwyd gwobr lenyddol yn ei enw a waddolai ganddo.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Mao Dun. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 10 Mai 2018.
Mae **Maol Creag an Loch - Leathad na Lice** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Tromie i Glen Tilt yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN761807. Y fam fynydd yw Maol Creag an Loch.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Maoile Lunndaidh - Creag Toll a'Choin** neu **Creag Toll a' Choin** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Kyle of Lochalsh i Garve yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH130453. Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam-fynydd yw Maoile Lunndaidh.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Penitent Mary Magdalene* gan Nicolas Régnier, Y Palas ar y Dŵr, Warsaw
Paentiad erotig o tua 1514 gan Titian: *Noli me tangere* (Na foed i neb fy nghyffwrdd)
Mae **Mair Fadlen** (Groeg: Greek Μαρία ἡ Μαγδαληνή) neu weithiau **Mair Fagdalen** yn ffigwr Cristnogol y sonir amdani yn y Beibl. Yn Luc (8:2), dywedir i Iesu Grist ei glanhau o saith ysbryd aflan. Dywedir iddi ddod yn ffrind agos i'r Iesu a cheir cryn sôn amdani dros gyfnod y Pasg. Roedd yn bresennol yn ystod ei groeshoeliad, yn gefn iddo, ac ymwelodd (gyda Mair mam yr Iesu) â'i fedd ar Ddydd Sul y Pasg. Mae'r pedwar apostol (Mathew, Marc, Luc a Ioan) yn dweud mai hi welodd y bedd gwag yn gyntaf. Sonia rhai hefyd i angel ofyn iddi fynd â'r newyddion i'r disgyblion (Mathew 28:1).

Ond mewn fersiynau eraill o'r ysgrythyrau na chyrhaeddodd ffurf orffenedig y Beibl, mae'r disgrifiad ohoni'n llawer gwell. Maent yn ddieithriad bron yn ei gosod ar bedestal, gydag un yn ei galw hi'n "hoff ddisgybl Crist" ac eraill fel person a oedd yn trafod dysgeidiaeth Crist gydag ef yn ddysgedig o heriol.

Yn Luc (7:36-50) fe'i cysylltir rhyw ferch o'r enw Mair gyda hwren, ond nid oes dim yn y testun sy'n tystio mai Mair Fadlen oedd hon; ond cadarnaodd Pab Grigor I y cysylltiad hwn tua 600 OC am resymau eglwysig. Cyfeirir ati 14 o weithiau yn y Testament Newydd, ond ni ddywedir unwaith mai hi oedd y butain. Cafodd y thema hon ei datblygu yn *The Last Temptation of Christ* a gynhyrchwyd gan Martin Scorsese yn 1988. Yn *Jesus Christ Superstar* (Tim Rice) caiff ei phortreadu fel ysbryd rhydd, hipiaidd. Ceisia rhai roi iddi briodweddau yr hen Dduwiau ac yn *The Da Vinci Code* a *The Holy Blood and the Holy Grail* datblygir hen chwedl o'r canoloesoedd iddi ffoi i Ffrainc wedi i Grist gael ei groeshoelio.

Cyfeiriadau
-----------

* Mathew 28:1
* Mark 15:40

1. ↑  Saint Mary Magdalene. (2011). Encyclopædia Britannica. Adalwyd o:
2. ↑  *The Telegraph*; 31 Mawrth, 2013; tudalen 27.
3. ↑  Doyle, Ken. "Apostle to the apostles: The story of Mary Magdalene". *Catholictimes*, 11 Medi 2011  Archifwyd 2012-04-16 yn y Peiriant Wayback. Accessed 13 Mawrth 2013

Gweler hefyd
------------

* Y Pasg
* Migdal, tref enedigol Mair
* Rhestr o fenywod y Beibl
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Mapgoll glan y dŵr** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Geum rivale* a'r enw Saesneg yw *Water avens*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Mapgoll Clan y Dŵr, Afans, Llys F'anwylyd, Mabcoll, Mabgoll Glan y Dŵr, Mabgoll yr Afon.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Mapgoll glan y dŵr***
Awdures o'r Almaen yw **Jutta Ditfurth** (ganwyd 29 Medi 1951) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, gwleidydd, awdur a chymdeithasegydd.

Bywyd
-----

Ganwyd Jutta Gerta Armgard von Ditfurth i deulu bonheddig Ditfurth, yn ferch i ffisegydd o'r Almaen a'r newyddiadurwraig Hoimar von Ditfurth; y mae'n chwaer i'r hanesydd Christian von Ditfurth. Yn 1978 ceisiodd newid ei henw er mwyn hepgor yr elfen 'von' ond gwrthododd yr awdurdodau gydnabod y newid hwn. Fodd bynnag, fe'i hadwaenir ledled yr Almaen wrth ei chyfenw plaen, Ditfurth. Bu'n weithredol yn wleidyddol o fewn mudiad y Chwith Newydd ers yr 1970au cynnar, gan ymuno gyda grwpiau rhyng-genedlaetholaidd a ffeministaidd yn ogystal â mudiad Gwyrdd a'r mudiad gwrth-niwclear. Mae'n byw ar hyn o bryd yn Frankfurt. Cyhoeddodd nifer o weithiau, ac ar y cyfan nid yw'r rhain wedi eu cyfieithu i'r Saesneg. Yn eu plith mae *Der Baron, die Juden und die Nazis. Reise in eine Familiengeschichte. Hoffmann und Campe, Hamburg* 2013, sy'n ymwneud â chysylltiadau teuluol i Natsïaeth cyn 1945.

Addysg a gyrfa
--------------

Astudiodd Ditfurth hanes celf, cymdeithaseg, gwleidyddiaeth wyddonol, hanes economaidd ac athroniaeth yn yr Almaen, yr Alban, UDA ac ym mhrifysgolion Heidelberg, Hamburg, Freiburg, Glasgow, Detroit a Bielefeld, gan raddio fel cymdeithasegydd yn 1977. Wedi iddi raddio'n derfynol bu'n gweithio fel cymdeithasegydd, newyddiadurwraig, ac awdur a hefyd fel gweithiwr sifft. Tua 1980 daeth yn aelod o'r Blaid Werdd, a oedd newydd ei sefydlu yn yr Almaen. Yn yr wythdegau, gofynnwyd iddi ymgymryd â gwaith i'r CIA ond gwrthododd. Tuag at ddiwedd yr wythdegau dechreuodd fod yn feirniadol iawn o gyfeiriad Plaid Werdd yr Almaen, ac fe'i disgrifiwyd ganddi fel gwrthchwyldroadol, hierarchaidd anepotistaidd; gadawodd y Gwyrddion yn 1991.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  
"European Reports: Radical Ecology after the German Greens". Institute for Social Ecology: Left Green Perspectives #25. 1992-01-01. Cyrchwyd 2013-01-20.
2. ↑  Jutta Ditfurth. "Zahltag, Junker Joschka! (Payday, Junker Joschka!) [German pdf]" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2017-09-17. Cyrchwyd 2013-01-20.
3. ↑  "Jutta Ditfurth and extraparliamentary movements of the seventies". Communimedia+. Cyrchwyd 2013-01-20.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 272055898
* LCCN: n88253731
* ISNI: 0000 0000 6309 8683
* GND: 121467686
* SUDOC: 081789963
* BNF: cb14472932f (data)
* BIBSYS: 9046923
* NLA: 35665693

 |
Ffilm ddrama a chomedi gan y cyfarwyddwr Frank Beyer yw ***Jakob Der Lügner*** a gyhoeddwyd yn 1975. Fe'i cynhyrchwyd gan Gerd Zimmermann yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen a Gwladwriaeth Sosialaidd Tsiecslofac; roedd sawl cwmni cynhyrchu, gan gynnwys: Deutscher Fernsehfunk, Barrandov Studios, DEFA. Lleolwyd y stori yng Ngwlad Pwyl. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Frank Beyer a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Joachim Werzlau. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Hans-Peter Reinecke, Henry Hübchen, Armin Mueller-Stahl, Erwin Geschonneck, Vlastimil Brodský, Blanche Kommerell, Helmut Schellhardt, Edwin Marian, Erich Petraschk, Fred Ludwig, Friedrich Richter, Gabriele Gysi, Hermann Beyer, Horst Preusker, Reimar Johannes Baur, Jürgen Hilbrecht, Klaus Brasch, Eckhard Bilz, Klaus-Jürgen Steinmann a Paul Lewitt. Mae'r ffilm *Jakob Der Lügner* yn 100 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1975. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *One Flew Over the Cuckoo's Nest* sef ffilm gan Milos Forman am ysbyty meddwl. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Günter Marczinkowsky oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Rita Hiller sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Frank Beyer ar 26 Mai 1932 yn Nobitz a bu farw yn Berlin ar 28 Medi 2003. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1957 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Ffilm a Theledu Academi'r Celfyddydau Mynegiannol, Prag.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Gwobr Genedlaethol Dwyrain yr Almaen

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Frank Beyer nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* GND: 1217086250

 |
Roedd **Karl Ferdinand Wimar** (a elwir hefyd yn Charles Wimar a Carl Wimar, 20 Chwefror 1828 - 28 Tachwedd 1862), yn arlunydd Almaenaidd Americanaidd a oedd yn canolbwyntio ar ddarlunio Brodorion America'r Gorllewin a buchesi mawr o fyfflo.

Mae'n nodedig am baentiad cynnar o ddigwyddiad cytrefol: ei *The Abduction of Boone's Girl by the Indians* (1855-56), sy'n bortread darlun o ddigwyddiad ym 1776 pan gafodd Jemima Boone, merch y fforiwr Daniel Boon a dwy ferch arall, eu dal ger Boonesborough, Kentucky wedi ymosodiad gan aelodau o dylwyth y Cherokee-Shawnee.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Wedi'i eni yn Siegburg, yr Almaen, ymfudodd Wimar i'r Unol Daleithiau pan oedd yn 15 oed gyda'i deulu. Ymgartrefodd y teulu yn St Louis, Missouri, a denodd ymfudwyr Almaenaidd niferus yn ystod yr ymfudo mawr yn y 19eg ganrif.

Ym 1846 dechreuodd astudio paentio gyda Leon Pomarede. Gyda'i gilydd buont yn teithio i fyny Afon Mississippi. Ym 1852 aeth i Academi Düsseldorf i astudio gydag Emanuel Leutze. Mae'n cael ei gysylltu ag ysgol peintio Düsseldorf.

Gyrfa
-----

Dychwelodd Wimar i St Louis ym 1856. Ar yr achlysur hwnnw, peintiodd ddigwyddiad nodedig o'r cyfnod trefedigaethol, *The Abduction of Boone's Daughter by the Indians' (1855-1856).* Roedd yn un o'i weithiau cyntaf i gael sylw yn yr Unol Daleithiau. Disgrifiodd arddangosfa ddiweddar yn Amgueddfa Amon Carter y peintiad fel un *yn dangos pum Indiad a Jemima mewn canŵ, pob un yn meddwl pa bryd fyddai achubwyr yn dod i'w hachub hi.*

Peintiodd Wimar themâu bywyd Indiad ar y Plaenau Mawr yn bennaf, gan ddangos helfeydd byfflo ganddynt a gweithgareddau eraill yn gysylltiedig â'u bywydau nomadig. Roedd hefyd yn peintio golygfeydd o drenau wagen yr ymfudwyr a oedd yn mynd â setlwyr cychwynnol ar draws yr eangderau gorllewinol.

Gwnaeth ddwy daith hir ym 1858 a 1859 i fyny Afon Missouri, ac fe'i hysbrydolwyd gan ei brofiadau ac arsylwadau o fywyd Brodorol America. Teithiodd hefyd i fyny'r Mississippi.

Ymhlith gweithiau mwyaf adnabyddus Wimar mae murluniau sydd wedi'u paentio ym 1861 yn Rotwnda Tŷ Llys San Louis. Mae'r adeilad bellach yn rhan o Barc Cenedlaethol Arch Gateway.

Gwaith
------

* Cipio Merch BooneCipio Merch Boone
* Dawns y ByffloDawns y Byfflo
* Byfflo'n yfedByfflo'n yfed
* Ymosodiad ar drên wagen ymfudwyrYmosodiad ar drên wagen ymfudwyr
* Y Llwybr collY Llwybr coll

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Karl Ferdinand Wimar***

* carlwimar.com, "The Charles (Carl) Ferdinand Wimar Research Project"
* fineoldart.com, Bywgraffiad "Carl Wimar"
* Museo Thyssen-Bornemisza Bywgraffiad a gwaith: Karl Ferdinand Wimar

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Wimar, Karl Ferdinand (1828–1862)". Germanheritage.com Archifwyd 2017-09-04 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 10 Ionawr 2018
2. ↑  Arddangosfa yn yr *Amon Carter Museum* yn Fort Worth, Texas

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 69731845
* LCCN: n91050113
* ISNI: 0000 0000 6678 5905
* GND: 119102927
* SUDOC: 155627546
* ULAN: 500001261

 |
Roedd **Kenji Nagai** (長井 健司) (27 Awst 1957 – 27 Medi 2007) yn ffoto-ohebydd o Japan a gafodd ei saethu a'i ladd ym Myanmar yn ystod y gwrthdystiadau yn erbyn llywodraeth Byrma yn 2007. Parhaodd Nagai i dynnu lluniau wrth iddo gorwedd ar y stryd ar ôl cael ei saethu, wedyn bu farw yno o'i glwyfau. Y fo oedd y dinesydd cyntaf o dramor i farw yn y gwrthdystiadau.

Cefndir
-------

Magwyd Kenji Nagai yn Imabari, Ehime, Japan, a graddiodd o Ysgol Gyfun Imabari Nishi. Aeth Nagai i astudio ym Mhrifysgol Tokyo Keizai, ac ar ôl graddio bu iddo astudio am flwyddyn yn yr Unol Daleithiau. Wedi iddo ddychwelyd i Japan gweithiodd mewn swydd rhan amser cyn dechrau gyrfa fel newyddiadurwr annibynnol.

Cafodd waith fel ffoto-ohebydd cytundebol ar gyfer Newyddion APF, Tokyo, swydd lle roedd Nagai yn teithio'n aml i leoedd peryglus fel y Dwyrain Canol. O 1997 tan ei farwolaeth, cymerodd Nagai penodiadau yn Affganistan, Palesteina, ac Irac, yn tynnu ffotograffau oedd yn dangos hanfod rhyfel.

Cyrhaeddodd Nagai Myanmar dau ddiwrnod cyn i'r llywodraeth ddechrau ymosod ar mynachod Bwdhaidd oedd yn gwrthdystio yn erbyn y jwnta milwrol sydd wedi rheoli'r wlad ers disodli'r llywodraeth ddemocrataidd mewn gwrthryfel ym 1962. Dechreuodd y gwrthdystiadau yn sgil penderfyniad y llywodraeth i godi pris petrol, and daeth yn rali enfawr gyda degoedd o filoedd o bobl yn ymuno â'r mynachod i orymdeithio dros ddemocratiaeth ar hyd strydoedd Yangon.

Yn ôl *The Times*, dywedodd un o gydweithwyr Nagai fod y ffoto-ohebydd "yn ddiwrthdro" wrth ddilyn stori, gan gredu bod angen iddo deithio "i'r lleoedd lle nad oedd neb eisiau mynd."

Marwolaeth
----------

Nagai ar ôl cael ei saethu gan filwyr Byrma, ei gamera yn dal yn ei ddwylo.
Roedd Nagai wedi bod ym Myanmar yn dilyn stori y gwrthdystiadau yn erbyn y llywodraeth ers dydd Mawrth, 25 Medi. Ar ddydd Iau, 27 Medi, roedd Nagai yn tynnu lluniau o'r gwrthdystiadau ger Gwesty Tarder, nid nepell o Bagoda Sule yng nghanol Yangon,pan ddechreuodd milwyr danio ar y gwrthdystwyr, yn lladd Nagai.

Gwadodd awdurdodau Myanmar bod Nagai wedi cael ei saethu yn fwriadol, ond cafwyd o hyd at fideo sy'n dangos un o filwyr Byrma yn gwthio Nagai i'r llawr a'i saethu. 
Times on Line. 2007-09-28

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Agence France-Presse 2007-09-28". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-06-09. Cyrchwyd 2007-06-09.
2. ↑   The Daily Yomiuri 2007-09-29
3. ↑   AP 2007-09-29
4. ↑  [*dolen marw*] BBC/AP 2007-09-29
5. ↑  BBC 2007-09-29
6. ↑  Dangosodd Fuji Television lun ar ei wefan o'r Nagai clwyfedig yn gorwedd ar ei gefn, gyda camera fideo yn ei law wrth i filwyr anelu ei wn ato yn agos iawn iddo.

Dolenni allanol
---------------

* "Nagai's friends struggle for words" (Saesneg)

### Fideo

* Nodyn:Youtube
* Nodyn:Youtube

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 120421001
* LCCN: n2010019281
* ISNI: 0000 0000 7811 1932
* NDL: 01140586

 |
Jose Antonio Agirre Lekube yn 1933 ar Aberri Eguna (Diwrnod Mamwlad y Basgiaid).
**José Antonio Aguirre i Lecube** oedd *lehendakari* (Arlywydd) cyntaf Gwlad y Basg yn Ystod Rhyfel Cartref Sbaen (6 Mawrth 1904 – 22 Mawrth 1960).

Ganed Aguirre yn Bilbo, a bu'n chwarae pêl-droed i glwb Athletic de Bilbao. Graddiodd yn y gyfraith o Brifysgol Deusto, ac ymunodd a Phlaid Genedlaethol Gwlad y Basg, gan gael ei ethol yn faer Getxo. Ar farwolaeth ei dad, daeth yn rheolwr ffatri siocled y teulu.

Yn nechrau'r 1930au, bu'n flaenllaw yn yr ymdrechion i geisio creu Gwlad y Basg hunanlywodraethol, yn cynnwys Navarra. Roedd yr ymdrechion yma'n parhau pan ddechreuodd y Rhyfel Cartref ar 1 Hydref 1936. Ar 7 Hydref, etholwyd Aguirre yn "lehendakari", gan gymeryd y llŵ traddodiadol dan y dderwen yn Gernika. Ffurfiwyd llywodraeth Fasgaidd a Byddin Fasgaidd. Parhaodd yr ymladd yng Ngwlad y Basg hyd 1937, pan gipiwyd Bilbo gan fyddin Franco ym mis Mehefin. Bu raid i Aguirre ffoi, a bu mewn alltudiaeth ym Mharis hyd 1941, gan gynnal llywodraeth alltud. Wedi i Ffrainc gael ei meddiannu gan yr Almaen, symudodd i'r Unol Daleithiau. Yn 1946 dychwelodd i Ffrainc, lle ail-ffurfiwyd y Llywodraeth Fasgaidd. Bu farw o drawiad y galon yn 1960.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 54328115
* LCCN: n79041640
* ISNI: 0000 0001 0902 8286
* GND: 131367900
* SUDOC: 112190499
* BNF: cb137556867 (data)
* BIBSYS: 1602157056415
* NLA: 35837598
* NDL: 00462072
* NKC: jo2015864216
* BNE: XX1186530
* CiNii: DA03710079

 |
Athronydd, beirniad llenyddol, ac ysgrifwr o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **José Enrique Rodó** (15 Gorffennaf 1871 – 1 Mai 1917). Roedd yn un o aelodau *La Generación del 900* ac yn rhan o fudiad *modernismo*. Mae'n nodedig am ei lyfr *Ariel* (1900), gwaith modernaidd sy'n amddiffyn yn erbyn tra-arglwyddiaeth ddiwyllianniol Ewrop a'r Unol Daleithiau, a ddylanwadodd ar y meddylfryd diwylliannol a deallusol ar draws America Ladin. Ystyrir Rodó yn athronydd goreuaf gwledydd Sbaeneg yr Amerig, a'r ffigur pwysicaf yn llên Wrwgwái.

Ganwyd ym Montevideo, a threuliodd y rhan helaeth o'i oes yno. Brodor o Gatalwnia oedd ei dad. Ymddisgleiriodd José yn ei astudiaethau llên ac hanes yn yr ysgol, a mynychodd Prifysgol y Weriniaeth, er iddo hefyd addysgu ei hunan fel darllenwr brwd yn y llyfrgell.

Cyd-sefydlodd y cylchgrawn *Revista nacional de literatura y ciencias sociales* yn 1895. Penodwyd Rodó yn athro llenyddiaeth ym Mhrifysgol y Weriniaeth yn 1898, ac addysgodd yno nes 1902. Gwasanaethodd hefyd yn gyfarwyddwr Llyfrgell Genedlaethol Wrwgwái. Cynrychiolodd Partido Colorado yn Siambr y Dirprwyon yn 1902–05 ac yn 1908–14.

Cyhoeddodd ei gampwaith, yr ysgrif hir *Ariel*, yn 1900. Ymhlith ei gasgliadau eraill o ysgrifau mae *Motivos de Proteo* (1908) ac *El mirador de Próspero* (1913).

Teithiodd Rodó i Ewrop yn 1916 fel gohebydd tramor ar gyfer papurau newydd ym Montevideo a Buenos Aires. Bu farw yn Palermo, Sisili, yn 45 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "José Enrique Rodó" yn *Encyclopedia of World Biography* (Gale, 2004). Adalwyd ar 29 Ebrill 2019.
2. ↑  (Saesneg) Peter G. Earle, "Rodó, José Enrique (1871–1917)" yn *Encyclopedia of Latin American History and Culture* (Gale, 2008). Adalwyd ar 29 Ebrill 2019.

Darllen pellach
---------------

* Mario Benedetti, *Genio y figura de José Enrique Rodó* (1966).
* D. A. Brading, *Marmoreal Olympus: José Enrique Rodó and Spanish American Nationalism* (Caergrawnt: Center for Latin American Studies, University of Cambridge, 1998).
* Wilfredo Penco, *José Enrique Rodó* (Montevideo: Arco, 1978).
* Víctor Pérez Petit, *Rodó: Su vida, su obra* (1937).
* Pablo Rocca, *Enseñanza y teoría de la literatura en José Enrique Rodó* (Montevideo: Ediciones de la Banda Oriental, 2001).
* Norma Suiffet, *José Enrique Rodó: Su vida, su obra, su pensamiento* (Montevideo: Ediciones de la Urpila, 1995).
Ymgyrchydd ac athronydd Marcsaidd ac ysgrifwr Periwaidd oedd **José Carlos Mariátegui** (14 Mehefin 1894 – 16 Ebrill 1930).

Ganed i deulu tlawd yn nhref Moquegua yn ne Periw. Dysgodd ei hunan am Farcsiaeth a gweithiodd yn newyddiadurwr tra'n ymgyrchu dros y mudiad llafur ac yn erbyn yr Arlywydd Augusto B. Leguía (1908–12, 1919–30). Wedi i Leguía gipio grym am yr eildro a sefydlu unbennaeth, gorfodwyd i José ffoi i'r Eidal ym 1919. Tra yn Ewrop, dylanwadwyd arno yn gryf gan nifer o feddylwyr ac ymgyrchwyr sosialaidd, gan gynnwys Benedetto Croce, Georges Sorel, Henri Barbusse, Antonio Gramsci, a Maxim Gorky.

Dychwelodd i Lima ym 1923, a rhodd ei gefnogaeth i Alianza Popular Revolucionaria Americana (APRA), dan arweiniad Víctor Raúl Haya de la Torres. Cafwyd rhwyg rhwng Mariátegui a Luis Alberto Sánchez, un o aelodau blaenllaw APRA, a phenderfynodd Mariátegui adael y mudiad ym 1928 a sefydlu Plaid Sosialaidd Periw, a ailenwyd yn Blaid Gomiwnyddol Periw ym 1930. Er iddo ddioddef o barlys, a orfodwyd iddo ddefnyddio cadair olwyn, ymgyrchodd Mariátegui yn frwd drwy annerch gweithwyr a gwerinwyr, sefydlu Cydffederasiwn Cyffredinol Gweithwyr Periw ym 1929, a gwasanaethu yn ysgrifennydd cyffredinol ei blaid, yn ogystal â chyhoeddi ysgrifau a llyfrau ar bynciau gwleidyddol a diwylliannol. Datganodd Mariátegui ei wrthwynebiad i benderfyniaeth economaidd, ac o'r herwydd fe gododd wrychyn y Marcswyr Uniongred y Comintern. Cafodd ei geryddu gan Gynhadledd Pleidiau Comiwnyddol America Ladin ym 1929 am fod yn "boblydd" ac am enwi ei blaid yn sosialaidd yn hytrach na chomiwnyddol, ac o ganlyniad cytunodd i ailenwi'r blaid.

Yn ei gyfrol o ysgrifau *La escena contemporánea* (1925), bu'n lladd ar ffasgaeth ac yn dadlau dros rôl y deallusyn i wrthsefyll llywodraethau gormesol. Sefydlodd Mariátegui y cylchgrawn diwylliannol *Amauta* (1926–30), a gyhoeddai enghreifftiau o'r *avant-garde* yn llên Periw. Sefydlwyd *indigenismo* fel mudiad llenyddol gan Mariátegui yn ei gyfrol *Siete ensayos de interpretación de la realidad peruana* (1928). Lluniodd Mariátegui *indigenismo* ar wahân i *Indianismo*, sef genre neu arddull sy'n portreadu brodorion yr Amerig mewn ffyrdd dieithr a sentimental, cynrychioliad poblogaidd ohonynt mewn llên y 19g a ddylanwadwyd gan Ramantiaeth yr Ewropeaid. Dadleuodd Mariátegui dros bortreadau cywirach o hanes y brodorion sy'n cydnabod y grymoedd cymdeithasol ac economaidd a fuont yn eu gwastrodi.

Bu farw yn Lima yn 35 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  David Walker a Daniel Gray, *Historical Dictionary of Marxism* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2007), tt. 207–8.
2. 1 2 3  (Saesneg) José Carlos Mariátegui. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 20 Gorffennaf 2020.
Sant Anthoni Fawr, a ystyrir yn dad mynachaeth Gristnogol
**Mynach** (Groeg: *μοναχός*, *monachos*, Lladin: *monachus*), yw dyn sy'n byw bywyd crefyddol neilltuedig, un ai ar ei ben ei hun neu mewn cymuned, ac yn dilyn rheolau arbennig. Gelwir merch sy'n byw yr un math o fywyd yn lleian fel rheol. Ceir mynachod mewn nifer o grefyddau, ond yn arbennig mewn Cristnogaeth a Bwdhaeth.
Tueddir i ddefnyddio "mynach" am berson sy'n byw mewn cymuned a elwir yn fynachlog; ond mewn gwirionedd mae meudwy, sy'n byw ar ei ben ei hun, hefyd yn fath ar fynach.

Cristnogaeth
------------

Ysbrydolwyd mynachaeth o fewn Cristnogaeth ngan esiamplau megis y proffwyd Elias a Ioan Fedyddiwr, a fu ill dau yn byw yn yr anialwch. 

Y Cristion cyntaf y gwyddir iddo ddilyn bywyd fel hyn oedd Sant Anthoni Fawr (251 - 356), fu'n byw fel meudwy yn anialwch yr Aifft ac a ddenodd gryn nifer o ddilynwyr ac efelychwyr. Dywedir mai Sant Pachomius (c. 292 - 348) oedd y cyntaf i ddatblygu'r syniad o gymuned o fyneich yn byw dan reolaeth abad. Daeth mynachaeth yn boblogaidd iawn yn yr Ymerodraeth Fysantaidd; ar ei uchafbwynt roedd tua 30,000 o fyneich. Yn y gorllewin, datblygwyd y rheol fynachaidd gyntaf gan Sant Benedict o Nursia (c. 480 – 547).

Bwdhaeth
--------

Ym Mwdhaeth Theravada, gelwir mynach yn *bhikkhu*, a'r rheol fynachaidd yn *patimokkha*. Disgwylir i'r mynachod fyw ar yr hyn a roddir iddynt; gan fynd o amgylch bob bore i gasglu rhoddion o fwyd. Mae'r myneich yn rhan o'r *Sangha*. Ceir myneich hefyd mewn Bwdhaeth Mahayana a Vajrayana hefyd, gyda rheolau ychydig yn wahanol.
Mewn rhai gwledydd, er enghraifft Gwlad Tai, mae'n arferol i fechgyn dreulio blwyddyn neu ddwy mewn mynachlog fel rhan o'u hyfforddiant, er bod rhai yn dewis aros yn barhaol.

Gweler hefyd
------------

* Tai crefydd Cymru
Categorïau Mynegai Datblygu Dynol yn 2018

|  |  |
| --- | --- |
|      0.800–1.000 (uchel iawn)
     0.700–0.799 (uchel)
     0.550–0.699 (cymedrol) |      0.350–0.549 (isel)
     Data nad yw ar gael |

Mae'r **Mynegai Datblygu Dynol** yn mesur disgwyliad bywyd, llythrennedd, addysg a safon byw yng ngwledydd y byd. Datblygwyd y mesur yma yn 1990 gan Amartya Sen o India a Mahbub ul Haq o Bacistan.

Cyhoeddwyd yr adroddiad yn Ne Affrica ar 9 Tachwedd 2006. Roedd yn dangos gwelliant yn y gwledydd datblygedig ond dirywiad mewn llawer o wledydd sy'n datblygu.

Mae sgôr dan 0.5 yn dangos lefel isel o ddatblygiad. O'r 31 gwlad yn y categori yma, mae 29 yn Affrica; yr eithriadau yw Haiti a Yemen. Mae sgôr o 0.8 neu fwy yn dangos gwlad sydd a lefel uchel o ddatblygiad. Norwy oedd ar y brig yn 2006.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators"" (PDF). HDRO (Human Development Report Office), United Nations Development Programme. tt. 22–25. Cyrchwyd 9 Rhagfyr 2019.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Mynach bach** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: mynachod bach) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Micromonacha lanceolata***; yr enw Saesneg arno yw *Lanceolated monklet*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *M. lanceolata*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America a Gogledd America.

Teulu
-----

Mae'r mynach bach yn perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn gwrychog adeinwennol | Chelidoptera tenebrosa |  |
|
| Aderyn gwrychog llwytgoch | Hypnelus ruficollis |  |
|
| Aderyn gwrychog penddu | Bucco noanamae |  |
|
| Aderyn gwrychog torchog y Dwyrain | Malacoptila striata |  |
|
| Lleian wynebwen | Hapaloptila castanea |  |
|
| Mynach bach | Micromonacha lanceolata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Mynach bach** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae'r **model biofeddygol** sy'n gyffredin yn niwylliannau'r gorllewin wedi esblygu o'r cynsail o 'gadw'r gweithlu'n ffit i weithio'n gynhyrchiol’ trwy drin anhwylderau'n effeithiol wrth iddyn nhw ymgodi, ac er bod ymarfer meddygol modern yn dechrau mabwysiadu llawer o nodweddion mwy holistig yr ymagwedd WHO, mae'n dal i fod yn seiliedig i raddau helaeth ar ‘ddiagnosio a thrin’ ac ymagwedd sefydliadol a danategir drwy gymhwyso'r dull gwyddonol a phrofion clinigol, ac mae sector anferth o'r economi'n dibynnu ar y model sefydliadol hwn.
Gwelir cryfderau'r model biofeddygol yn ei sail wyddonol – mae'n gymharol hawdd adrodd am, monitro a mesur cynnydd yn nhermau'r niferoedd o farwolaethau a gwellhad, y niferoedd o oriau gweithio a gollir neu a arbedir. Caiff triniaethau eu cyfiawnhau ar sail y dystiolaeth wrthrychol hon a'r gost gymharol. Gellir cynnal gwerthusiad o'r gost yn erbyn y budd mewn ffordd syml, fel y bydd yn haws torri i lawr ar wariant gwastraffus.

Gwelir gwendidau'r ymagwedd fiofeddygol yn ei methiant i fynd i'r afael â lles cydol oes. Felly byddir yn mynd i'r afael ag ymarferion gwael ddim ond yn nhermau'r maen prawf ‘ffitrwydd i weithio’. Rhoddir ond ychydig o werth i ymagwedd holistig at iechyd, meddygaeth draddodiadol neu therapïau amgen, i raddau helaeth oherwydd natur oddrychol, anecdotaidd y sail dystiolaethol i'r dulliau hyn. Gellir canfod bod cleifion yn dioddef yn seicolegol o'r ymagwedd amhersonol a sefydliadol hon, ac mae llawer yn ceisio therapyddion amgen.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Iechyd a GofalCymdeithasol". *CBAC*. 2011. Cyrchwyd 2017. Check date values in: `|accessdate=` (help)
Yn o gopaon uchaf Mynyddoedd y Berwyn yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Moel Sych**. Saif ar y ffin rhwng Powys a Sir Ddinbych; cyfeiriad grid SJ066318.

Lleoliad
--------

Saif Moel Sych ar brif grib y Berwyn, gyda Llyn Lluncaws ar ei lechweddau dwyreiniol. Gellir ei ddringo o Milltir Gerrig ar y ffordd o'r Bala i Langynog neu ar hyd llwybr sy'n dechrau ger Pistyll Rhaeadr, ar ochr ddeheuol y mynydd, ac yn mynd heibio Llyn Lluncaws.

Uchder
------

Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 795metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Mae rhywfaint o amheuaeth pa un ai Moel Sych ynteu Cadair Berwyn ychydig i'r gogledd iddo yw'r mynydd uchaf yn y Berwyn. Yn ôl y map OS diweddar mae'r ddau o'r un uchder metrig, 827 medr. Yn ôl yr hen fap OS, lle roedd yr uchder yn cael ei roi mewn trodfeddi, roedd Moel Sych droedfedd yn uwch. Fodd bynnag dywedir nad yw'r garnedd ar Gadair Berwyn ar bwynt uchaf y mynydd, a'i fod mewn gwirionedd ychydig fedrau'n uwch na Moel Sych.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 827m (2713tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Moel Hyddgen (Pen y Darren)** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN764943. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 464 m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 529 metr (1736 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Moel Llechwedd** yn gopa mynydd a geir yn Arenig i'r de-orllewin o Lyn Celyn, ger y Bala; cyfeiriad grid SH829372. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 806metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn wedi'i gofrestru. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 815 metr (2674 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Moel Morwynion** yn gopa mynydd a geir yn y Rhinogydd rhwng y Bermo a Betws-y-Coed a'r Bala; cyfeiriad grid SH663306. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 477metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 518 metr (1699 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dewey