recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Chwarel y Golden Hill** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 18 Mai 1961 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.27 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae **Coed a Gweunydd Gilfach-gwyddil** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 20 Ionawr 1995 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 11.64 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Un o gopaon y Mynydd Du yw **Chwarel y Fan** (679 medr); cyfeiriad grid SO258294. Ef yw'r copa uchaf ar y grib sy'n arwain tua'r de-ddwyrain o Rhos Dirion. Ychydig ymhellach i'r de-ddwyrain, mae copa cyfagos Bal-Mawr (607m). Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 607metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Ceir carnedd ar y copa. Chwarel y Fan yw'r copa uchaf yn Sir Fynwy.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 679 metr (2228 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Coed Merchlyn**, yng nghymuned Henryd yn Sir Conwy, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 17 Rhagfyr 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.21 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Chwareli Llanfawr, Llandrindod** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.24 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ar 26 Ionawr 1921 bu damwain ddifrifol pan ddaeth dau drên benben â'i gilydd. **Damwain drên Sir Drefaldwyn** yw'r ddamwain drên waethaf yng Nghymru erioed a'r unig un ar drac un lein.

Digwyddodd y ddamwain ar y lein rhwng y Drenewydd ac Aber-miwl; roedd y naill drên yn teithio o Aberystwyth i Fanceinion a'r llall yn teithio o Whitchurch, Swydd Amwythig, i Aberystwyth. Effaith y gwrthdrawiad oedd i injan un o'r trenau gael ei wthio i fyny i'r awyr a glanio ar ail gerbyd y trên arall. Lladdwyd 17 o bobl, ac yn eu plith roedd un o gyfarwyddwyr lein y Cambrian, Herbert Vane-Tempest. Ymhlith y rhai a laddwyd hefyd roedd Harold Owen Owen, un o gyfarwyddwyr siop Owen Owen, Lerpwl. Lladdwyd gyrrwr y trên o'r Amwythig, sef George Jones hefyd.

Yn 1923 dilewyd y rhannau o'r lein a oedd yn sengl, gan ddyblu'r traciau a'i gwneud yn amhosibl i'r math yma o ddamweiniau ddigwydd eto. Rhoddwyd y bai ar staff Gorsaf reilffordd Aber-miwl am beidio a gwiro'r tocyn a roddwyd iddynt, sef y caniatâd angenrheidiol i'r trên fynd yn ei flaen.

Gweler hefyd
------------

* Damwain drên Abergele

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hafina Clwyd, *Rhywbeth Bob Dydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 2008)
Mae **Coed y Ciliau** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 17 Hydref 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 15.73 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Y chwarennau parathyroid (gwyrdd)
Mae **chwarennau parathyroid** yn chwarennau endocrin bach yn y gwddf sy'n cynhyrchu hormon parathyroid. Fel rheol mae gan bobl pedair chwarren barathyroid, sydd wedi'u lleoli tu nol i'r chwarren thyroid. Mae gan hormon parathyroid a chalsitonin (un o'r hormonau a wneir gan y chwarren thyroid) rolau allweddol wrth reoleiddio faint o galsiwm sydd yn y gwaed ac o fewn yr esgyrn.

Strwythur
---------

Mae'r chwarennau parathyroid yn ddau bar o chwarennau, sydd fel arfer wedi'u lleoli y tu ôl i labedau chwith a de'r thyroid. Mae'r chwarennau yn hirgrwn ac yn edrych yn debyg i bysen felen tua 6mm o hyd a 3 i 4mm o led. Fel arfer mae pedair chwarren barathyroid. Gelwir y ddwy chwarren sydd wedi'u lleoli yn uwch yn '"chwarennau parathyroid uwchraddol". Gelwir y ddau is yn "chwarennau parathyroid israddol". Yn gyffredinol, mae chwarennau parathyroid iach yn pwyso tua 30 mg mewn dynion a 35 mg mewn menywod.

Histoleg
--------

Mae'r chwarennau parathyroid wedi'u henwi am eu hagosrwydd at y thyroid - ac maent yn gwasanaethu rôl hollol wahanol i'r chwarren thyroid. Mae'r chwarennau parathyroid yn hawdd eu gwahanu o'r thyroid gan fod ganddynt gelloedd wedi'u pacio'n ddwys, yn wahanol i strwythur ffoliglaidd y thyroid.

Mae dau fath unigryw o gelloedd yn bresennol yn y chwarren barathyroid:

* Prif gelloedd, sy'n syntheseiddio a rhyddhau'r hormon parathyroid. Mae'r celloedd hyn yn fach, ac maent yn ymddangos yn dywyll pan fyddent wedi eu llenwi â'r hormon parathyroid, ac yn glir pan fo'r hormon wedi'i ddileu, neu yn eu cyflwr gorffwys.
* Mae gan y celloedd ocsiffil ymddangosiad ysgafnach ac maent yn gynnydd yn eu nifer wrth i berson heneiddio. Mae eu swyddogaeth yn anhysbys ar hyn o bryd.

Swyddogaeth
-----------

Prif swyddogaeth y chwarennau parathyroid yw cynnal lefelau calsiwm a ffosffad y corff o fewn ystod gul iawn, fel bod y systemau nerfus a chyhyrol yn gallu gweithredu'n iawn. Mae'r chwarennau parathyroid yn gwneud hyn trwy secretu'r hormon parathyroid.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Parathyroid gland* adalwyd 30 Ionawr 2018
2. ↑  Parathyroid.Com *Parathyroid Gland Introduction* adalwyd 30 Ionawr 2018
3. ↑  The American Association of Endocrine Surgeons (AAES) *Parathyroid Glands: Function* Archifwyd 2018-02-06 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 30 Ionawr 2018
Mae**Catherine Margretta Thomas** (1880–1972) yn adnabyddus am recordio dawns Gymreig y traddodiad Nantagrw.

Bywyd Cynnar
------------

Ganwyd Catherine Margretta Thomas yn 1880, i'w rhieni Daniel a Hannah Davies yn Nantgarw.

Tra'n blentyn roedd hi'n mwynhau gwylio'r dawnsiau lleol.

Oherwydd nad oedd yr eglwysi lleol yn hoff o ddawnsio gwerin, nid oedd mam Catherine Margretta Thomas ei hun yn awyddus i'w merch fynd i weld y dawnsiau hyn, ond llwyddodd Catherine i ddarbwyllo ei thad i fynd â hi i weld yr arddangosiadau. Roedd twf Anghydffurfiaeth yng Nghymru yn golygu bod dawnsio gwerin bron wedi diflannu yn Nantgarw erbyn i Catherine Margretta Thomas fod yn ei harddegau.

Cymdeithas Dawns Werin Cymru
----------------------------

Roedd dawnsio yn dirywio os yn anghyson erbyn 1911 pan anwyd merch Catherine Margretta Thomas, Ceinwen Thomas (Dr. Ceinwen Thomas yn ddiweddarach ). Ond gwanhaodd dylanwad Anghydffurfiaeth ac erbyn i Ceinwen Thomas fynychu'r ysgol roedd hi'n trafod traddodiad dawnsio yn Nantgarw gyda'i mam. Ar ôl i Ceinwen Thomas adael y coleg cyfarfu â Walter Dowding o Gymdeithas Genedlaethol Ddawns Werin Cymru. Soniodd wrtho am atgofion ei mam o ddawnsio gwerin yn Nantgarw. Rhoddodd hi mewn cysylltiad â Doris Freeman. Gyda’i gilydd gweithiodd Catherine Margretta Thomas, Ceinwen Thomas a Doris Freeman i nodi’r camau dawnsio o’r dawnsiau traddodiadol y gallai Catherine Margretta Thomas eu cofio. Yna trosglwyddwyd y nodiadau hyn i Gymdeithas Genedlaethol Dawns Werin Cymru gan Ceinwen Thomas.

Cyfeiriadau
-----------


1. ↑  Lile, Emma (1999). *A Step in Time: Folk Dancing in Wales* (yn Saesneg). National Museum of Wales Publications. ISBN 978-0-7200-0474-8.
2. ↑  "Catherine Margretta Thomas (Welsh)". *dawnsio.com* (yn Welsh). Welsh National Folk Dance Society. Cyrchwyd 16 Medi 2011.CS1 maint: unrecognized language (link)
3. 1 2 3 4 5  "Easter Course Address (English)". *dawnsio.com*. Welsh National Folk Dance Society. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-03-31. Cyrchwyd 16 Medi 2011.
4. ↑  "Dr Ceinwen H. Thomas 1911 – 2008 | Hanes Plaid Cymru".
5. ↑  "Tom John's Rally / Comments" (yn Saesneg). thesession.org. Cyrchwyd 16 Medi 2011.
Mae **Coed Nant Gelliwion** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 11.67 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coed y Lawnt a Choed Oli** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ebrill 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 11.21 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gorymdaith yn ninas Barcelona, 18 Chwefror 2006.
**Cenedlaetholdeb Catalanaidd**, a elwir hefyd yn **Catalanisme**, yw'r symudiad gwleidyddol sy'n ystyried bod Catalwnia yn genedl sydd â hawl i annibyniaeth neu hunanlywodraeth. Coleddir yr ideoleg yma gan bleidiau adain-chwith, canol ac adain-dde.

Nid yw pob plaid genedlaethol yn hawlio annibyniaeth lwyr ar Sbaen; mae'r blaid Convergència Democràtica de Catalunya yn dadlau fod Catalwnia yn genedl sydd â'r hawl i benderfynu ei dyfodol ei hun, ond o blaid Sbaen ffederal yn hytrach nag annibyniaeth. Ar y llaw arall, mae'r Esquerra Republicana de Catalunya yn galw am annibyniaeth.

Pep Guardiola, Rheolwr CPD Manchester City yn gwisgo rhuban melyn yn symbol o Annibyniaeth catalwnia a'r gwleidyddion a garcharwyd gan Sbaen; 2018.
Ym marn y mwyafrif o'r pleidiau sy'n ceisio annibyniaeth, mae "Catalwnia" yn cynnwys nid yn unig Cymuned Ymreolaethol Catalwnia ond y tiriogaethau eraill lle siaredir Catalaneg, a elwir y Països Catalans ("gwledydd Catalanaidd), yn cynnwys y rhan fwyaf o'r Comunidad Valenciana, yr Ynysoedd Balearig, rhan o Aragón a Rosellón yn Ffrainc, a elwir yn Ogledd Catalwnia.

Hanes
-----

Yn ystod than gyntaf yr 20g, y prif fudiad cenedlaethol oedd y *Lliga Regionalista*. Sefydlwyd y Mancomunitat de Catalunya, oedd yn cynnwys y pedair talaith Gatalanaidd, gyda rhywfaint o bwerau gweinyddol. Daeth hwn i ben dan unbennaeth Miguel Primo de Rivera. Yn 1931, enillodd yr Esquerra Republicana de Catalunya yr etholiaad yng Nghatalwnia, a sefydlwyd llywodraeth Gatalanaidd gyda mesur o hunanlywodraeth dan yr enw Generalitat de Catalunya.

Parhaodd hyn tan fuddugoliaeth lluoedd Francisco Franco yn Rhyfel Cartref Sbaen. Tua diwedd y rhyfel, roedd arlywydd y Generalitat, Lluís Companys, wedi cyhoeddi annibyniaeth Catalwnia. Ar ddiwedd y rhyfel, bu raid i Companys ffoi i Ffrainc. Wedi i Ffrainc gael ei meddiannu gan yr Almaen yn ystod yr Ail Ryfel Byd, trosglwyddwyd Companys i lywodraeth Franco, a dienyddiwyd ef.

Bu farw Franco yn 1975, a dychwelodd olynydd Companys, Josep Tarradellas, i Sbaen yn 1977. Ail-sefydlwyd y Generalitat, ac yn 1980 daeth Jordi Pujol o'r Convergència Democràtica de Catalunya yn arlywydd. Yn 2006, cynhaliwyd refferendwm ar newid Ystatud Hunanlywodraeth Catalwnia 1979 i roi mwy o bwerau i'r Generalitat, a chytunwyd i hyn gan 73.24% o'r rhai a bleidleisiodd, er mai dim ond 48.84% o'r etholwyr a bleidleisiodd.

Pleidiau a mudiadau
-------------------

* Convergència Democràtica de Catalunya, adain-dde
* Unió Democràtica de Catalunya
* Convergència i Unió (CiU, clymblaid o'r ddwy blaid uchod)
* Esquerra Republicana de Catalunya, adain-chwith
* CUP – Plaid Wleidyddol Gatalanaidd, adain-chwith/gwrth-gyfalafol

Gweler hefyd
------------

* Arlywyddion Catalunya
* Achos llys arweinwyr Llywodraeth Catalwnia, 2019

Cyfeiriadau
-----------
*Gweler hefyd: Cynghrair Cymru*
**Cynghrair Merched Cymru** oedd cynghrair pêl-droed cenedlaethol merched lelfel uchaf Cymru. Sefydlwyd y gynghrair yn 2009 gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru, gyda'r gobaith o wella safon pêl-droed merched yng Nghymru. Cynhaliwyd y gêm gyntaf rhwng Tref Aberystwyth a Merched Llanidloes ar 24 Medi 2009, y sgôr oedd 2-0 a roedd 348 o bobl yn y dorf.

Ym mis Medi 2012 cymerwyd cam fawr ym mhêl-droed merched Cymru pan lansiwyd Gynghrair yn **Uwch Gynghrair Merched Cymru** (prif erthygl) yn y Senedd ar ffurf mwy sefydlog.

Ar gyfer tymor 2021-22 cafwyd ail-frandio a strwythuro newydd gan newid enw'r Uwch Gynghrair i **Adran Premier** Cymru gan hepgor y gair 'merched' er mwyn codi statws a normaleiddio pêld-droed merched. Yn y strwythur newydd ceir Adran Premier fel yr unig adran genedlaethol ac oddi tano Adran North ac Adran South, ceir hefyd wedyn Aran North dan 19 ac Adran South dan 19.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   History made as league kicks off. BBC (25 Medi 2009).
2. ↑
3. ↑

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol
* Uwchgynghrair Cymru ar BBC Cymru
Mae **Coed Tŷ-mawr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ebrill 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.53 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Clipyn Du** neu **Tarren Bwlch-gwyn** neu **Siambr Trawsfynydd** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN799931. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 458 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 582 m (1909tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr mynyddoedd uchaf y byd

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Tiriogaeth Cynghrair Achaea 200 CC.
Cynghrair rhwng nifer o ddinasoedd yn Achaea yng Ngwlad Groeg oedd **Cynghrair Achaea**.

Roedd y cynghrair mewn bodolaeth yn ystod y 5ed a'r 4 CC. Ail-ffurfiwyd y cynghrair yn gynnar yn y 3 CC, a daeth i gynnwys dinasoedd tu allan i Achaea ei hun, gan ddechrau gyda Sicyon. Cyn hir roedd yn rheoli rhan helaeth o'r Peloponnesos, ond daeth dan bwysau oddi wrth Sparta dan Cleomenes III. Bu raid i arweinydd y gynghrair, Aratus o Sicyon, alw am gymorth gan Antigonus Doson, brenin Macedon.

Yn ddiweddarach, dan arweiniad Philopoemen, gallodd y cynghrair fanteisio ar wendid Macedon wedi iddi gael ei gorchfygu gan fyddin Gweriniaeth Rhufain yn 197 CC. Yn 192 CC ymatebodd y cynghrair i ymgais Sparta i adennill tiriogaethau coll trwy yrru llysgenhadaeth i Weriniaeth Rhufain. Yr un pryd ymosododd byddin Achaeaidd dan Philopoemen a llynges dan Tiso ar Gythium. Llwyddodd y Spartiaid i orchfygu'r llynges, ac wedi brwydr yn erbyn byddin Sparta tu allan i Gythium gorfodwyd Philopoemen i encilio i Tegea. Roedd ail ymosodiad Philopoemen ar Sparta yn fwy llwyddiannus; gorchfygodd fyddin Nabis, *tyrannos* Sparta. Apeliodd Nabis i Gynghrair Aetolia am gymorth, ond pan gyrhaeddodd 1,000 o ŵyr meirch Aetolaidd dan Alexamenus, llofruddiwyd Nabis a meddiannwyd Sparta gan yr Aetoliaid. Llwyddodd pobl Sparta i'w gorfodi i encilio o'r ddinas, ond manteisiodd Philopoemen a'r fyddin Achaeaidd ar y cyfle i gipio Sparta, a'i gorfodi i ymuno â Chynghrair Achaea. Daeth y cynghrair yn feistr ar y cyfan o'r Peloponnesos.

Pan fu rhyfel rhwng Rhufain a Perseus, brenin Macedon, (171-168 CC), bu'r cynghrair yn trafod cytundeb gyda Perseus. Wedi gorchfygu Perseus, cosbodd Rhufain y cynghrair trwy gymeryd rhai cannoedd o ddinasyddion amlwg i Rufain fel gwystlon, yn cynnwys yr hanesydd Polybius. Yn 146 CC, gwrthryfelodd Cynghrair Achaea yn erbyn Rhufain, ond gorchfygwyd hwy gan fyddin Rufeinig dan Lucius Mummius. Dinistriwyd dinas Corinth a chwalwyd y gynghrair.

Aelodau Cynghrair Achaea
------------------------

* Dyme
* Patrae
* Aegium
* Aegira
* Pellene
* Ceryneia
* Sicyon
* Corinth
* Megara
* Epidaurus
* Alea
* Heraea
* Megalopolis
* Pheneus
* Stymphalus
* Thelpusa
* Cleone
* Hermione
* Argos
* Caphyae
* Mantineia
* Antigoneia
* Tegea
* Pagae
* Phigaleia
* Alipheira
* Asea
* Dipaea
* Elisphasii
* Gortys
* Pallantium
* Theisoa
* Callista
* Elis
* Messene
* Corone
* Tenea
* Cleitor
* Lusi
* Methydrium
* Teuthis
* Hypana
* Asine
* Sparta (Lacedaemon)
Etholaeth seneddol yn Swydd Gaerhirfryn, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **De Blackpool** (Saesneg: *Blackpool South*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth De Blackpool yn Swydd GaerhirfrynEtholaeth De Blackpool yn Swydd Gaerhirfryn
* Swydd Gaerhirfryn yn LloegrSwydd Gaerhirfryn yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1945.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1945–1964: Roland Robinson (Ceidwadol)
* 1964–1992: Syr Peter Blaker (Ceidwadol)
* 1992–1997: Nick Hawkins (Ceidwadol)
* 1997–presennol: Gordon Marsden (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Mae **Coed y Mwstwr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 15.27 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
**Cynghrair Rhyngwladol Dim Gwastraff, Ewrop** (iaith wreiddiol: ***Zero Waste Europe (ZWE)***) yw'r rhwydwaith Ewropeaidd o gymunedau, sefydliadau, arweinwyr lleol, arbenigwyr, ac asiantau sy’n gweithio tuag at ddileu gwastraff yn ein cymdeithas ledled Ewrop. Maent yn eiriol dros systemau cynaliadwy ac ailgynllunio perthynas pobl gyda'u hadnoddau, er mwyn cyflymu’r broses o ddim gwastraff, er budd dynoliaeth a’r blaned. Mae rhwydwaith ZWE bellach yn cynnwys 35 aelod (NGOs) mewn 28 o wledydd Ewropeaidd ac yn gweithio ar nifer o bynciau gwahanol. Ym Mrwsel mae ei phencadlys ond mae ganddi nifer o grwpiau mewn gwahanol wledydd yn eiriol ar ei rhan.

Crëwyd ZWE yn 2014, fel cangen ranbarthol Ewropeaidd y Gynghrair Fyd-eang ar gyfer Llosgyddion Amgen (GAIA), ac ers hynny mae wedi sefydlu ei hun fel amgylchedd allweddol, economi gylchol, pontio cyfiawn, gan greu rhwydwaith o fudiadau yn Ewrop.

Yng Nghymru, mae'r Senedd yn cymryd y cyfrifoldeb o wneud y gwaith hwn. Mae ganddi ddwy garreg filltir, gan gynnwys, erbyn 2025, y bydd Cymru wedi gostwng yn sylweddol ei gwastraff a bydd yn rheoli unrhyw wastraff a gynhyrchir. Yn yr Alban, ceir uno sefydliadau'r rhwydwaith (gweler isod).

Ceisia'r rhwydwaith gadw holl adnoddau'r Ddaear trwy gynhyrchu call, defnyddio, ailddefnyddio ac adfer yr hyn a gynhyrchwyd mewn ffordd cyfrifol, heb eu llosgi, a heb ddifetha'r tir. Mae ein planed bob amser wedi dilyn egwyddorion 'dim gwastraff', sef mewn geiriau eraill, mae wedi ailgylchu popeth. Am filoedd o flynyddoedd, hyd at y cyfnod diwydiannol, nid oedd gwastraff yn bodoli, nac yn gysyniad hyd yn oed oherwydd defnyddiwyd y rhan fwyaf o ddeunydd a all bydru, neu a ellir eu hailddefnyddio ar gyfer prosesau eraill, yn union fel y mae natur yn ei wneud. Ond yr hyn y mae natur wedi'i wneud trwy esblygiad, mae angen i ddynolryw ei wneud trwy gynllun byd-eang.

Enghraifft
----------

### Yr Alban

Mae Dim Gwastraff yr Alban (*Zero Waste Scotland*) yn bodoli i arwain yr Alban i ddefnyddio cynnyrch ac adnoddau’n gyfrifol, gan ganolbwyntio ar ble y gall gael yr effaith fwyaf ar newid hinsawdd. Mae'n gweithio gyda Llywodraeth yr Alban, Awdurdodau Sirol, y cyhoedd, cwmniau preifat a chyhoeddus.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  zerowasteeurope.eu; adalwyd 11 Mai 2023.
2. ↑  circulareconomy.europa.eu; adalwyd 11 Mai 2023.
3. ↑  gov.wales; adalwyd 11 Mai 2023.
4. ↑  zerowastescotland.org.uk; adalwyd 11 Mai 2023.
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Coeden eirin gwlanog** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Prunus persica* a'r enw Saesneg yw *Peach*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Eirinen Wlanog, Eirin Gwlanog.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Coeden eirin gwlanog***
Mae **Cynghrair Rhyngwladol y Codwyr Gwastraff** yn rhwydwaith a gefnogir gan filoedd o sefydliadau codi gwastraff mewn mwy na 32 o wledydd sy'n cwmpasu America Ladin, Asia ac Affrica'n bennaf. Yn y DU caiff ei gefnogi gan *Women in Informal Employment: Globalizing and Organizing* (WIEGO). Sylwer bod 'casglwr gwastraff' yn waith gwahanol iawn.

Sefydlwyd y Gynghrair yn Bogotá, Colombia, yn 2008, pan ddaeth 30 o wledydd at ei gilydd; fe'i trefnwyd gan Gymdeithas Codwyr Gwastraff Bogota, Kagad Kach Patra Kashtakari Panchayat codwyr gwastraff casgliad o Pune, India (KKPKP), Rhwydwaith codwyr Gwastraff America Ladin, Sefydliad Avina a Merched mewn Cyflogaeth Anffurfiol: Globaleiddio a Threfnu (WIEGO). Ers hynny, mae Pwyllgor Llywio Rhyngwladol wedi cyfarfod unwaith y flwyddyn yn Durban, Belo Horizonte, Bangkok a Pune i roi cyfeiriad i'r ymgyrch.

Yn 2023 ymgasglodd cynrychiolwyr codwyr gwastraff o 19 gwlad yn Nairobi i gymryd rhan yng Nghyfarfod Cydlynu Cynghrair Rhyngwladol y Codwyr Gwastraff. Prif amcanion y cyfarfod oedd hybu cysylltiadau a meithrin ymddiriedaeth ymhlith codwyr gwastraff o'r gwahanol ranbarthau, a dathlu Diwrnod Rhyngwladol codwyr Gwastraff ar Fawrth 1af.

Ymhlith amcanion y mudiad mae'r canolynol; y dylid:

* cydnabod hawliau codwyr gwastraff ei hawl i gael mynediad at y gwastraff.
* talu prisiau teg a gwell i godwyr gwastraff am adennill deunyddiau y gellir eu hailgylchu a'u hailddefnyddio.
* codi tai fforddiadwy, cyfforddus o safon i bawb sy'n codi gwastraff a'u teuluoedd.
* rhoi tendrau rheoli gwastraff i gasglwyr gwastraff ayb.
* rhoi yswiriant iechyd a bywyd ar gyfer pob casglwr gwastraff a'u teuluoedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  globalrec.org; adalwyd 16 Mai 2023.
2. ↑  recycling-magazine.com; adalwyd 16 Mai 2023.
Mae **Coed y Gell a Morfa Dulas** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1961 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 19.22 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Chwarel Gelli-grin** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 15 Tachwedd 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3.44 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Chwarel y Cambrian**, yng nghymuned Gwernymynydd, Sir y Fflint, wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 21 Mehefin 2011 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 23.08 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Addysgwr gwladgarol ac ymgyrchydd dros y Gymraeg oedd **Dan Isaac Davies** (24 Ionawr 1839 – 28 Mai 1887). Roedd yn un o sylfaenwyr y mudiad cyntaf o'r enw Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ac yn ymgyrchydd brwd dros addysg ddwyieithog.

Brodor o blwyf Llanymddyfri, Sir Gaerfyrddin oedd Dan Isaac Davies. Ar ôl cael ei benodi yn brifathro Ysgol y Comin (Ysgol Stryd y Felin yn ddiweddarach) yn Aberdâr yn 1858, dechreuodd ar y gwaith o roi mwy o le ac urddas i'r iaith Gymraeg yn yr ysgol. Roedd yn annog y staff i siarad Cymraeg yn y dosbarth a hynny'n gwbl groes i'r drefn yng Nghymru. Yn 1868 cafodd ei apwyntio'n Arolygydd Ysgolion a rhoddodd hyn y cyfle iddo ehangu ei genhadaeth er gwaethaf gwrthwynebiad gan y sefydliad addysg. Mewn canlyniad goddefwyd rhywfaint o ddefnydd o'r Gymraeg mewn addysg elfennol pan dderbynwyd ei argymhellion gan y Ddirprwyaeth Frenhinol ar Addysg Elfennol yng Nghymru yn 1885.

Bu'n un o sefydlwyr y mudiaid iaith gwladgarol Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn 1885, gyda Beriah Gwynfe Evans, Isambard Owen, Henry Richard ("Yr Apostl Heddwch") ac eraill. Bu farw yn 1887.

Llyfryddiaeth
-------------

* Dan Isaac Davies, *Tair Miliwn o Gymry Dwyieithog* (1885)
* J. Elwyn Hughes, *Arloeswr Dwyieithedd* (1984)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru).
2. ↑  *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 1422025
* LCCN: n84193390

 |
Cystadleuaeth pêl-droed a gynhelir yn ystod yr haf yw **Cynghrair Pêl-droed Haf Llandyrnog a'r Cylch**. Cynhelir y gemau rhwng misoedd Ebrill a Gorffennaf ar nosweithiau Llun a Iau rhwng timau o bentrefi a phlwyfi Nyffryn Clwyd. Sefydlwyd y gynghrair ym 1927 er mwyn "caniatáu i amaethwyr, oedd yn gweithio saith niwrnod yr wythnos, gael y cyfle i chwarae'r gêm brydferth". Rhaid i bob chwaraewr fod yn byw o fewn y plwyf i gynrychioli ei dîm.

Yn 2017 roedd 12 tîm yn cystadlu yn y gynghrair. Yn haf 2007 enillodd Clawddnewydd y gynghrair am y tro cyntaf erioed yn eu hanes.

Mae'r timau hefyd yn cymryd rhan mewn cystadleuaeth Tarian ar ddiwedd y tymor.

Timau
-----

* Caerwys
* Cefn Meiriadog
* Clawddnewydd
* Henllan
* Llandyrnog
* Llanfair Dyffryn Clwyd
* Llangynhafal
* Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch
* Nantglyn
* Rhewl
* Trefnant
* Ysgeifiog

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Erthyl am y gyngrhair ar BBC Cymru'r Byd.
2. ↑   Erthyl diwedd tymor 2007 yn y *Denbighshire Free Press*.

Dolenni
-------

* www.summerfootball.co.uk Archifwyd 2013-02-17 yn y Peiriant Wayback. Gwefan am y gynghrair
* Manylion cyswllt y gyngrhair Archifwyd 2007-12-18 yn y Peiriant Wayback.
* Clwb Pêl-droed Henllan Archifwyd 2007-09-30 yn y Peiriant Wayback.
Chwarel lechi ger Corris Uchaf yng Ngwynedd oedd **Chwarel Abercorris** (neu **Chwarel Cwmodyn**).

Cymerodd Thomas Green o Lundain lês ar y tir yn 1863 a dechrau cloddio, er mae'n debyg fod cloddio ar raddfa fechan yma cyn y dyddiad hwnnw. Yn 1874 ffurfiwyd y *Cwmodyn Slate & Slab Quarry Company*, ond gwerthwyd y cwmni trwy ocsiwn yn 1878. Fe'i prynwyd gan J.W. Orchard, oedd wedi ail-ddechrau'r gwaith yma erbyn 1880, ond caeodd eto yn 1888.

Ail-agorwyd Abercorris yn 1889, gyda 40 o weithwyr. Yn 1893 cymerwyd y cwmni trosodd gan W. John Lewis ac Arthur T. Carr, ac erbyn troad y ganrif roedd yn cynhychu tua 1,000 o denelli o lechi y flwyddyn, gyda 40 o weithwyr. Aeth y gwaith ymlaen hyd 1914, pan gaewyd y chwarel. Ail-agorodd eto yn 1920 dan berchenogaeth T.O. Williams a C. Humphries, ond caewyd y chwarel unwaith eto yn 1928. Bu gweithio yma ar raddfa fechan yng nghanol y 1930au, a bu perchnogion Chwarel Braich Goch yn ei gweithio, eto ar raddfa fechan, yn gynnar yn y 1950au.

Roedd y chwarel yn cael ei gwasanaethu gan Reilffordd Corris.

Llyfryddiaeth
-------------

* Alun John Richards, *Slate Quarrying at Corris* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)
Mae **Chwareli Ewenni a Pant**, ger Ewenni, Bro Morgannwg, wedi'u dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 14 Mai 1998 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 28.86 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cyfres o lyfrau taith ar fröydd a siroedd Cymru yw ***Cyfres Crwydro Cymru***, a gyhoeddwyd gan gwmni cyhoeddi Llyfrau'r Dryw (sefydlwyd yn Llandybie yn 1940 gan y llenor Aneirin Talfan Davies a'i frawd Alun Talfan Davies). Dechreuwyd eu cyhoeddi yn 1952 a chafwyd 18 o gyfrolau erbyn canol y 1980au.

Bwriad y gyfres oedd cyflwyno hanes, topograffi a diwylliant hen siroedd a bröydd traddodiadol Cymru ar lun llyfrau taith yng nghwmni llenor adnabyddus sy'n adnabod yr ardal yn dda. Roedd y llenorion hynny yn cynnwys Aneirin Talfan Davies, T. I. Ellis, Bobi Jones, Frank Price Jones, Alun Llywelyn-Williams, Gomer M. Roberts a Ffransis G. Payne. Yn ogystal â bod yn arweinlyfrau da, rhan o apêl y gyfres i'r darllenydd heddiw yw'r darlun o gymdeithas Gymraeg y 1950au a'r 1960au a geir ynddynt, a hynny mewn cyfnod pan ymestynnai'r Fro Gymraeg dros ran sylweddol o Gymru.

Yn ddiweddarach ymestynwyd cynllun gwreiddiol y gyfres i gynnwys llyfrau *Crwydro* am lefydd y tu allan i Gymru, e.e. Ynysoedd Heledd a Llydaw.

Cyfrolau *Crwydro Cymru*
------------------------

Yn nhrefn eu cyhoeddi

* T. I. Ellis, *Crwydro Ceredigion* (1952)
* T. I. Ellis, *Crwydro Meirionnydd* (1954)
* Aneirin Talfan Davies, *Crwydro Sir Gâr* (1955)
* T. I. Ellis, *Crwydro Mynwy* (1958)
* Bobi Jones, *Crwydro Môn* (1957)
* T. I. Ellis, *Crwydro Maldwyn* (1957)
* E. Llwyd Williams, *Crwydro Sir Benfro*, 2 gyfrol (1958, 1960)
* T. I. Ellis, *Crwydro Sir y Fflint* (1959)
* Alun Llywelyn-Williams, *Crwydro Arfon* (1959)
* Gruffudd Parry, *Crwydro Llŷn ac Eifionydd* (1960)
* Richard Bryn Williams, *Crwydro Patagonia* (1960)
* Frank Price Jones, *Crwydro Dwyrain Dinbych* (1961)
* Gomer M. Roberts, *Crwydro Blaenau Morgannwg* (1962)
* Alun Llywelyn-Williams, *Crwydro Brycheiniog* (1964)
* Ffransis G. Payne, *Crwydro Sir Faesyfed*, 2 gyfrol (1966, 1968)
* W. Emlyn Jones, *Crwydro Groeg* (1966)
* Harri Williams, *Crwydro'r Ynys Hir* (1968)
* Frank Price Jones, *Crwydro Gorllewin Dinbych* (1969)
* Harri Williams, *Crwydro Cernyw* (1971)
* T. I. Ellis, *Crwydro Llundain* (1971)
* Aneirin Talfan Davies, *Crwydro Bro Morgannwg*, 2 gyfrol (1972, 1976)
Mae **Chwarel Cwm Craig-ddu** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1980 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.52 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Chwareli Robeston Wathen** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1967 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.64 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol