recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd **Colmán mac Lénéni** (tua 530 - 606) yn fardd o Wyddel a gyfansoddai yn yr iaith Wyddeleg. Canai ar bynciau crefyddol yn bennaf.

Credir iddo gael ei eni yn Desmond (Swydd Cork heddiw), yn ne-orllewin Iwerddon. Mae'n debygol mai Colmán a sefydlodd fynachlog Cluain Uama (Cloyne), ym Munster. Mae'r cerddi ganddo sydd wedi goroesi i'w dyddio i'r cyfnod 565-604, ac maent ymlhith yr enghreifftiau cynharaf o ysgrifennu Gwyddeleg yn yr wyddor Ladin.

Roedd Colmán yn gyfoeswr â'r llenor a sant Columbanus. Mae un o'i gerddi yn gerdd o fawl i frenin o'r enw Domnall, i ddiolch iddo am roi cleddyf iddo :

Luin ac elaib
ungi oc dírnaib
crotha ban n-athech
oc ródaib rígnaib.
Ríg oc Domnall
dord oc aidbse
adand oc caindill
calg oc mo chailg-se.
('Mwyeilch wrth elyrch, wnsïau wrth bwysi, pryd gwragedd taeogion wrth bryd breninesau beilch, brenhinoedd wrth Domnall, mwmian wrth ganu, pren cynnau tân wrth gannwyll, dyna yw unrhyw gleddyf wrth fy nghleddyf i.')

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfieithiad gan J. E. Caerwyn Williams, *Traddodiad Llenyddol Iwerddon* (Caerdydd, 1958), tud. 70.

* *Oxford Concise Companion to Irish Literature*, Robert Welsh, 1996. ISBN 0-19-280080-9

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ffilm ddogfen a ffilm ar y grefft o ymladd gan y cyfarwyddwr John Little yw ***Bruce Lee: a Warrior's Journey*** a gyhoeddwyd yn 2000. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a Cantoneg a hynny gan John Little.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Bruce Lee, Jackie Chan, James Garner, Kareem Abdul-Jabbar, Sammo Hung, Dan Inosanto, Linda Lee Cadwell, Bey Logan a John Little. Mae'r ffilm *Bruce Lee: a Warrior's Journey* yn 110 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o 4:3. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2000. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Gladiator* sef ffilm hanesyddol am y cyfnod Rhufeinig gan Ridley Scott. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd John Little nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Cyfrol o gerddi Aneirin Karadog a gyhoeddwyd gan Gyhoeddiadau Barddas a gyhoeddwyd yn 2016 yw ***Bylchau***.

Colled bersonol wnaeth sbarduno Aneirin Karadog i ddwyn ynghyd ei ail gyfrol o gerddi, sef marwolaeth ei gyfnither Cathryn bron i ddwy flynedd yn ôl.

Mae’r gyfrol hon hefyd yn myfyrio ar y bylchau sy’n cael eu gadael ym mywyd y genedl yn dilyn marwolaeth rhai o gewri ein llên a’n diwylliant. Ond wrth ystyried goblygiadau colled, mae’r bardd hefyd yn cael ei gymell i feddwl am yr hyn sy’n tyfu yn y bylchau hynny ac i ddathlu yr hyn sy’n cael ei feithrin o’r newydd – genedigaeth ei ferch, Sisial, cael ei benodi’n Fardd Plant Cymru, arwyr megis Nigel Owens, Jamie Bevan, Chris Coleman ac Osian Roberts a sefydlu Radio Beca.

Mae *Bylchau* hefyd yn cynnwys cerddi sy’n archwilio perthynas y bardd â Llydaw, a’r ffaith iddo gael ei fagu ar aelwyd amlieithog yn sŵn y Gymraeg a’r Llydaweg. Mae'r gyfrol yn gofyn cwestiynau megis: Beth mae bod yn hanner Llydäwr yn ei olygu i Aneirin Karadog? A sut mae’n dylanwadu ar ei agwedd tuag at iaith a diwylliant Cymru? Sut mae byw yn rhan o fwy nag un diwylliant?

Trwy ei gerddi cynganeddol a’i gerddi rhydd telynegol, mae Aneirin Karadog yn fardd sy’n cynnig byd-olwg gwahanol i weddill beirdd Cymru.
Gwn calibr mawr a ffurf ar fagnelaeth yw **canon** sydd yn lansio teflyn gan ddefnyddio tanwydd ffrwydrol, er enghraifft powdwr gwn.

Daw'r darluniau hynaf o ganonau o oes y Song yn Tsieina'r 12g, ond ni cheir tystiolaeth archaeolegol ohonynt nes y 13g. Defnyddiwyd canonau llaw gan luoedd y Yuan ym 1288, ac mae'r canon hynaf yn y byd sydd yn goroesi yn dyddio o'r un cyfnod. Erbyn blynyddoedd cynnar y 14g, ceir darluniadau o ganonau yn y Dwyrain Canol ac Ewrop, a chofnodion o ddefnydd yr arf ar faes y gad. Erbyn diwedd y 14g, defnyddiwyd canonau ar draws Ewrasia.

Yn y 15g datblygwyd canonau enfawr yn Ewrop, a fyddai'n cael eu dosbarthu'n dri fath: y canon brenhinol, neu ddwbl, a oedd yn pwyso tua 8,000 lbs ac yn saethu pelen o ryw 60 lbs; a'r canon cyfan, a oedd yn pwyso 7,000 lbs ac yn saethu pelen 40 lbs; a'r hanner-gannon a oedd yn pwyso 6,000 lbs ac yn saethu pelen 30 lbs. Cafwyd gynnau mawr tebyg yn ystod yr Oesoedd Canol gydag enwau gwahanol, gan gynnwys y cwlfrin a'r bwmbart.

Mathau
------

### Canonau ysgeifn

* *Minion*
* Ffawconet

### Canonau canol

* Sacr
* Cwlfrin

### Canonau trymion

* Basilisg
* Bwmbart

### Awto-ganonau

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lu Gwei-Djen, Joseph Needham a Phan Chi-Hsing, "The Oldest Representation of a Bombard", *Technology and Culture* 29(3), tt. 594–605.
2. ↑  (Saesneg) Cannon (weapon). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 18 Hydref 2021.
Iaith Dibeto-Bwrmaidd, cangen o'r teulu Sino-Tibetaidd, yw **Byrmaneg** sydd yn iaith swyddogol ym Myanmar. Hon yw iaith frodorol y Bamar ac ambell grŵp ethnig arall, er enghraifft y Mon. Fe'i siaredir gan drwch y boblogaeth ym Myanmar ac yn ail iaith gan y mwyafrif o siaradwyr ieithoedd eraill y wlad. Ysgrifennir mewn gwyddor sydd yn seiliedig ar yr iaith Bali.

Rhyw 30 miliwn o bobl Myanmar sydd yn rhugl yn y Fyrmaneg, ac maent yn cyfri am tua hanner o holl siaradwyr yr ieithoedd Tibeto-Bwrmaidd. Perthyna Byrmaneg yn agos i'r ieithoedd Lolo yn y gangen hon.

Ymddangosodd y ffurf hynaf ar yr iaith, Hen Fyrmaneg, yn Nheyrnas Pagan, yn y 12g. Datblygodd yn Fyrmaneg Canol yn yr 16g, a drawsnewidiwyd yn Fyrmaneg Modern yn y 18g. Mae'r iaith safonol fodern yn hynod o wahanol i Hen Fyrmaneg o'i chymharu â thafodieithoedd megis Aracaneg.

1. ↑   *Ethnolog* (25th ed.), Dallas, Texas: SIL International, 21 Chwefror 2022, Wikidata Q14790, adalwyd 23 Ebrill 2022
2. ↑   *Ethnolog* (25th ed.), Dallas, Texas: SIL International, 21 Chwefror 2022, Wikidata Q14790,
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Cornllys llyfn** (enw gwyddonol: *Phaeoceros laevis*; enw Saesneg: *smooth hornwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Anthocerotales, o fewn y dosbarth Anthocerotopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Mae i'w gael yn gyffredin mewn ardaloedd lle mae digonedd o leithder, fel priddoedd llaith mewn caeau, glannau nentydd ac afonydd neu o dan wyneb yr afonydd. Mae'n tyfu i uchder o hyd at 5 milimetr ac mae'r planhigion yn monoecious; mae'r organau rhyw i'w gweld ar yr wyneb dorsal.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Cornllys llyfn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Isaac, Ivor (1941). "The Structure of *Anthoceros laevis* in relation to its Water Supply". *Annals of Botany*. New Series **5**.. Adalwyd 16 Ebrill 2011.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Craig Wen** yn gopa mynydd a geir yn yr Wyddfa yn Eryri; cyfeiriad grid SH597508. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 579.6 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 604.9 metr (1985 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2008.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Craig Veann** yn gopa mynydd a geir ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NJ188109.

Ceir piler triongl yr OS ger y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Craig Veann***
Tiriogaeth y Cornovii ar fap o Gymru a Lloegr.
Grŵp o bobl Celtaidd yn byw yn rhan orllewinol yr hyn sydd erbyn heddiw yn ganolbarth Lloegr oedd y **Cornovii**. Efallai fod cysylltiad rhwng yr enw a'r gair "corn" yn Gymraeg. Roeddynt yn byw yn bennaf yn ardaloedd Swydd Stafford, Swydd Amwythig a Swydd Gaer; efallai fod eu tiriogaethau hefyd yn cynnwys ychydig o ddwyrain Cymru a bod cysylltiad rhyngddynt â Phowys.

Cyn dyfodiad y Rhufeiniaid i Brydain, credir mai eu prif ganolfan oedd bryngaer gref Din Gwrygon (Saesneg: *The Wrekin*). Cyfeiria Ptolemi yn yr 2g at ddwy ganolfan oedd yn eiddo'r llwyth, Deva Victrix (Caer), a Viroconium Cornoviorum (Wroxeter), eu prifddinas yn y cyfnod Rhufeinig. Nid ymddengys fod cysylltiad rhyngddynt a'r Cornovii eraill oedd yn byw yng Nghernyw na'r rhai yng ngogledd yr Alban. Mae awgrym hefyd fod llwyth o'r un enw yn Iwerddon.

Llyfryddiaeth
-------------

* Margaret Gelling, *The West Midlands in the Early Middle Ages* (Gwasg Prifysgol Caerlyr, 1992)
* Graham Webster, *The Cornovii*
Mae **Craig Dolfudr (copa gogleddol), Pennant-Lliw** yn gopa mynydd yn Arenig tua dwy gilometr i'r gorllewin o Lanuwchllyn ger y Bala, Gwynedd.; cyfeiriad grid SH822317. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 444metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Is-gopa ydy hwn o fynydd o'r enw Craig Dolfudr.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 519 metr (1703 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Craig Wion** yn gopa mynydd a geir yn y Rhinogydd i'r de-orllewin o Lyn Trawsfynydd, Gwynedd; cyfeiriad grid SH664319. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 484metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Ceir dau lyn bychan anghysbell ger copa Craig Wion, sef Llyn Pryfed (1,780 troedfedd) a Llyn Twrglas.

Dosbarthu'r copaon
------------------

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 566 metr (1857 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Mae **Craig Ddrwg** yn gopa mynydd a geir yn y Rhinogydd, ychydig i'r gogledd-ddwyrain o gopa Clip ac i'r de-orllewin o Drawsfynydd, Gwynedd; cyfeiriad grid SH656331. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 546metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Roedd yma chwarel fanganîs ers stalwm.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 596 metr (1955 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Seiclwr trac o'r Alban ydy **Craig MacLean** (Ganed 31 Gorffennaf 1971 yn Grantown-on-Spey), sydd wedi cynyrchioli Prydain yng Ngemau Olymaidd 2000 a 2004 gan ennill y fedal Arian yn y Sbrint Tîm yng Ngemau 2000. Mae hefyd wedi ennill pump medal ym Mhencampwriaethau Trac UCI y Byd ar gyfer Sbrint Tîm, y fedal arian yn 1999 ac yn 2000, yr Efydd yn 2001, Aur yn 2002, a'r Efydd yn 2003 ac yn 2004. Enillodd sawl medal yng Ngemau'r Gymanwlad ar gyfer yr Alban.

Dechreuodd MacLean gystadlu fel yr ail reidiwr yn y Sbrint Tîm, tan iddo newid i'r reidiwr arweiniol yn 2002. Torodd record Prydeinig ar gyfer kilomedr yn Nhreialau'r Gemau Olympaidd yn 2004.

Canlyniadau
-----------

2007
2il Pencambwriaeth Meistrau - Sbrint
2006
1af Gemau'r Gymanwlad - team sprint
2il Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint
3ydd Campwaith Cwpan y Byd, Moscow - Sbrint
1af Campwaith Cwpan y Byd, Moscow - Sbrint Tîm
1af Campwaith Cwpan y Byd, Sydney - Sbrint
1af Campwaith Cwpan y Byd, Sydney - Sbrint Tîm
1af Pencampwriathau Trac Prydeinig - Sbrint
1af Pencampwriathau Trac Prydeinig - Sbrint Tîm
2005
1st Campwaith Cwpan y Byd, Manceinion (2) - Sbrint Tîm
1af Campwaith Cwpan y Byd, Manceinion (2) - Sbrint Tîm
2il Campwaith Cwpan y Byd, Moscow - Sbrint
2il Campwaith Cwpan y Byd, Moscow - Sbrint Tîm
1af Pencampwriathau Trac Prydeinig - Sbrint
20043ydd Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm
1af Campwaith Cwpan y Byd, Manceinion - 1 km
1af Campwaith Cwpan y Byd, Manceinion - Sbrint Tîm
2il Campwaith Cwpan y Byd, Moscow - Sbrint Tîm
1af Campwaith Cwpan y Byd, Sydney - Sbrint
1af Campwaith Cwpan y Byd, Sydney - Sbrint Tîm
20033ydd Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm
1af Pencampwriathau Trac Prydeinig - 1 km
1af Pencampwriathau Trac Prydeinig - Sbrint Tîm
2002
1af Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm
3ydd Gemau'r Gymanwlad - Sbrint Tîm
2001
3ydd Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm
2000
2il Gemau Olymaidd yr Haf - 750 m time trial
2il Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm
1999
2il Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm
Gwleidydd o'r Alban yw **Corri Wilson** (ganwyd 11 Ebrill 1965) a oedd yn Aelod Seneddol dros Ayr, Carrick a Cumnock rhwng 2015 a 2017; mae'r etholaeth yn Nwyrain Swydd Ayr, Gogledd Swydd Ayr a De Swydd Ayr, yr Alban. Roedd hi'n cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin.

Bu'n weithiwr cymdeithasol am ddeg mlynedd ac yna i Adran Pensiynnau'r Llywodraeth a'r elusen Bernados. Yna bu'n gweithio gyda charcharorion.

Yn etholiadau sirol 2012, etholwyd Wilson ar Gyngor Swydd Ayr, ar gyfer ward y Dwyrain.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Corri Wilson 25492 o bleidleisiau, sef 48.8% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o +30.8 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 11265 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wilson, Stuart (8 Mai 2015). "General Election: SNP takes Ayrshire on historic night for Scottish politics". *Daily Record*. Trinity Mirror. Cyrchwyd 10 Mai 2015.
2. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
3. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban
Mae **Craig Lwyd** yn gopa mynydd a geir yng Nghadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH714118. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 676 m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid ywbellach wedi'i gofrestru. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 685 metr (2247 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Craig Dolfudr** yn gopa mynydd a geir yn Arenig, tua dwy gilometr i'r gorllewin o Lanuwchllyn ger y Bala, Gwynedd; cyfeiriad grid SH828310. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 465metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 518 metr (1699 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Cors Gatewen** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 28 Ionawr 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.55 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cors Farlais** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1973 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 29.97 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cors Geirch** yn gors fawr ger Rhyd-y-clafdy yn Llŷn, Gwynedd, sy'n darddle i Afon Geirch. Mae'r gors wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1957 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 226.12 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **croes** yn siap geometrig sy'n cynnwys dwy linell neu far unionsgwar i'w gilydd, gan rannu un neu ddau o'r llinellau mewn hanner. Gan amlaf, rhed y llinellau'n fertigol neu'n llorweddol; os ydynt yn rhedeg ar letraws, defnyddir y term technegol sawtyr i'w disgrifio.

Mae'r groes yn un o symbolau mwyaf hynafol y ddynoliaeth, ac fe'i defnyddir gan nifer o grefyddau, megis Cristnogaeth. Caiff ei defnyddio'n aml fel cynrychioliad o raniadau'r byd i mewn i bedair elfen (neu'r pwyntiau prifol), neu weithiau fel undod o'r cysyniadau o ddwyfoldeb, y llinell fertigol, a'r byd, y llinell llorweddol.

Ar faneri
---------

Gwelir croesau ar nifer o faneri, gan gynnwys pob gwlad yn Sgandinafia, a nifer o genhedloedd yn Hemisffer y De, sy'n ymgorffori'r Croes y De. Ers y 17g, mae baner y Swistir wedi arddangos croes hafalochrog mewn sgwâr (yr unig wladwriaeth sofren sydd â baner sgwâr heblaw am Ddinas y Fatican); seiliwyd logo'r Groes Goch ar faner y Swistir.

### Baneri gwladwriaethau sofren sydd â chroesau arnynt

* Baner Bwrwndi
* Baner Denmarc
* Baner Dominica
* Baner Gweriniaeth Dominica
* Baner y Ffindir
* Baner Georgia
* Baner Gwlad Groeg
* Baner Gwlad yr Ia
* Baner Jamaica
* Baner Malta
* Baner Norwy
* Baner Serbia
* Baner Slofacia
* Baner Sweden
* Baner Y Swistir
* Baner Tonga
* Baner y Deyrnas Unedig

### Detholiad o faneri eraill sydd â chroesau arnynt

* Baner yr Alban a San Andres
* Baner Quebec
* Baner Nova Scotia
* Baner y Groes Goch
* Arfbais Schwyz, Y Swistir
* Arfbais Dinas Llundain
* Arfbais Milan, Yr Eidal
* Baner Barcelona, Sbaen
* Baner Madeira Ardal hunanlywodraethol
* Baner Portiwgal (1095)
* Baner Dinas Rio de Janeiro, Brasil
* Croes y De sy'n ymddangos ar nifer o faneri

Dolenni allanol
---------------

* seiyaku.com: Pob croes
* Amrywiaethau ar groesau - Delweddau a'u hystyron Archifwyd 2008-08-07 yn y Peiriant Wayback.

Chwiliwch am ***Croes***  
yn Wiciadur.
Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Calder Valley**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Calder Valley yng Ngorllewin Swydd EfrogEtholaeth Calder Valley yng Ngorllewin Swydd Efrog
* Gorllewin Swydd Efrog yn LloegrGorllewin Swydd Efrog yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1997: Donald Thompson (Ceidwadol)
* 1997–2010: Christine McCafferty (Llafur)
* 2010–presennol: Craig Whittaker (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Swydd Efrog a'r Humber**

Batley a Spen **·** 
Beverley a Holderness **·** 
Brigg a Goole **·** 
Calder Valley **·** 
Canol Barnsley **·** 
Canol Doncaster **·** 
Canol Efrog **·** 
Canol Leeds **·** 
Canol Sheffield **·** 
Cleethorpes **·** 
Colne Valley **·** 
De Bradford **·** 
De-ddwyrain Sheffield **·** 
Dewsbury **·** 
Don Valley **·** 
Dwyrain Barnsley **·** 
Dwyrain Bradford **·** 
Dwyrain Kingston upon Hull **·** 
Dwyrain Leeds **·** 
Dwyrain Swydd Efrog **·** 
Efrog Allanol **·** 
Elmet a Rothwell **·** 
Gogledd Doncaster **·** 
Gogledd Kingston upon Hull **·** 
Gogledd-ddwyrain Leeds **·** 
Gogledd-orllewin Leeds **·** 
Gorllewin Bradford **·** 
Gorllewin Kingston upon Hull a Hessle **·** 
Gorllewin Leeds **·** 
Great Grimsby **·** 
Halifax **·** 
Haltemprice a Howden **·** 
Harrogate a Knaresborough **·** 
Hemsworth **·** 
Huddersfield **·** 
Keighley **·** 
Morley ac Outwood **·** 
Normanton, Pontefract a Castleford **·** 
Penistone a Stocksbridge **·** 
Pudsey **·** 
Richmond (Swydd Efrog) **·** 
Rother Valley **·** 
Rotherham **·** 
Scarborough a Whitby **·** 
Scunthorpe **·** 
Selby ac Ainsty **·** 
Sheffield Brightside a Hillsborough **·** 
Sheffield Hallam **·** 
Sheffield Heeley **·** 
Shipley **·** 
Skipton a Ripon **·** 
Thirsk a Malton **·** 
Wakefield **·** 
Wentworth a Dearne
Golygfa yn Cappadocia
Yn yr henfyd, **Cappadocia** neu **Capadocia**, Twrceg: **Kapadokya**, Groeg: Καππαδοκία (Kappadokía), oedd yr enw a ddefnyddid am ran sylweddol o ganolbarth Asia Leiaf (Twrci heddiw). Nid yw'n enw rhanbarth swyddogol yn Nhwrci heddiw, ond mae'n parhau i gael ei ddefnyddio ar gyfer twristiaeth, gan gyfateb yn fras i dalaith Nevşehir.

Amrywiai ffiniau Cappadocia; yn amser Herodotus roedd tiroedd y Cappadociaid yn ymestyn o ardal Mynydd Taurus hyd y Môr Du. Yn yr ystyr yma, roedd yn ffinio ag Afon Euphrates yn y dwyrain a Pontus yn y gogledd.

Ceir cofnodion am Cappadocia yng nghyfnod yr Ymerodraeth Bersaidd, yn ystod teyrnasiad Darius I a Xerxes, fel un o'r gwledydd oedd yn rhan o'r ymerodraeth. Yn ddiweddarach, rannwyd yr ardal yma yn ddwy satrapi gan y Persiaid, un yn dwyn yr enw Pontus a'r llall, yng nghanol Anatolia, yn dwyn yr enw Cappadocia.

Talaith Cappadocia yn yr Ymerodraeth Rufeinig
Yn ddiweddarch, concrwyd yr ardal am gyfnod gan Perdiccas, un o gadfridogion Alecsander Fawr, ond llwyddodd i ennill ei hanibyniaeth yn weddol fuan. Pan ddechreuodd dylanwad Gweriniaeth Rhufain gyrraedd yr ardaloedd hyn, bu'r Cappadociaid mewn cynghrair a Rhufain yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd. Cawsant gefnogaeth Rhufain yn erbyn ymosodiadau Mithridates VI, brenin Pontus a Tigranes Fawr, brenin Armenia. Wedi i Rufain orchfygu'r ddau yma, daeth Ariobarzanes yn frenin Cappadocia dan nawdd Rhufain.

Yn 17 OC, ar farwolaeth y brenin Archelaus, gwnaeth yr ymerawdwr Tiberius Cappadocia yn dalaith Rufeinig. Ad-feddiannwyd Cappadocia gan y Persiaid yn dilyn marwolaeth yr ymerawdwr Valerian I yn 260.


|  **Taleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC** |  |
| --- | --- |
| Achaea | Aegyptus | Affrica | Alpes Cottiae | Alpes Maritimae | Alpes Poenninae | Arabia Petraea | Armenia Inferior | Asia | Assyria | Bithynia | Britannia | Cappadocia | Cilicia | Commagene | Corsica et Sardinia | Creta et Cyrenaica | Cyprus | Dacia | Dalmatia | Epirus | Galatia | Gallia Aquitania | Gallia Belgica | Gallia Lugdunensis | Gallia Narbonensis | Germania Inferior | Germania Superior | Hispania Baetica | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Iudaea | Lycaonia | Lycia | Macedonia | Mauretania Caesariensis | Mauretania Tingitana | Moesia | Noricum | Numidia | Osroene | Pannonia | Pamphylia | Pisidia | Pontus | Raetia | Sicilia | Sophene | Syria | Thracia |
Prif gapel Palas y Fatican yn Rhufain ydy'r **Cappella Sistina**. Dyma leoliad y conclafau (cymanfaoedd cardinaliaid) sydd yn dewis Pab newydd, ond mae'r capel yn bennaf yn enwog am ei ffresgoau gan Michelangelo, a chaiff eu hystyried yn rai o gampweithiau'r Dadeni.

Mae'r capel yn dwyn enw Pab Sixtus IV, ag adnewyddodd y capel rhwng 1477 and 1480. Ar yr adeg yma gwahoddwyd yr arlunwyr Pietro Perugino, Sandro Botticelli, Pinturicchio, Domenico Ghirlandaio a Cosimo Rosselli i addurno'r muriau â golygfeydd o fywydau Moses a'r Iesu a phortreadau dychmygol o'r pabau cynnar. Rhwng 1508 a 1512, dan nawdd Pab Iŵl II (nai Sixtus), addurnodd Michelangelo y nenfwd â golygfeydd o lyfr Genesis (yn enwocaf oll, Duw yn creu Adda), ynghyd â ffigyrau proffwydi'r Hen Destament, siblïaid yr Henfyd a chyndadau Crist. Yn hwyrach, rhwng 1535 a 1541, dychwelodd Michelangelo i beintio'r ffresgo *Dydd y Farn* ar wal yr allor, ar gyfer y pabau Clement VII a Pawl III. Mae'r addurniadau felly yn ymgais i ddangos holl ddigwyddiadau pwysicaf hanes y greadigaeth yn ôl y Beibl. Er nad ydynt yn addurniadau parhaol, mae cyfres o dapestrïau gan Raffael yn dangos bywydau'r saint Pedr a Paul (o lyfr yr Actau), a'u comisiynwyd gan Pab Leo X, yn atgyfnerthu'r syniad hyn.
Mae **Cappas Lwyd** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Hydref 1995 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.95 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Blagur blodau bwytadwy'r llwyn caprysen, *Capparis spinosa*, yw **caprys**, sy'n cael eu defnyddio fel sesnin neu addurno mewn coginio. Mae llwyn caprysen yn blanhigyn lluosflwydd o'r ardal Môr y Canoldir sy'n dwyn dail crwn, cigog a blodau mawr gwyn i binc-gwyn. Mae'r blagur anaeddfed yn cael eu sychu yn yr haul ac yna'n cael eu trin â halen neu heli neu finegr neu win er mwyn eu piclo.

Caiff ffrwyth y llwyn, aeron caprys, eu piclo mewn ffordd debyg, ac yn aml maent yn cael eu bwyta mewn *hors-d'oeuvres* neu *mezze* yn debyg iawn i olewydd.

Mae caprys yn cael eu categoreiddio yn ôl eu maint, a'r meintiau lleiaf yw'r rhai mwyaf dymunol a drutaf: "non-pareil" (hyd at 7 mm), "surfines" (7–8 mm), "capucines" (8–9 mm), "capotes" (9–11 mm), "fines" (11–13 mm), a "grusas" (14+ mm).

Mae gan gaprys lawer o ddefnyddiau yn y gegin. Mae ganddynt gysylltiad naturiol â physgod, ac maent yn rhan hanfodol o nifer o sawsiau, gan gynnwys saws tartar, a'r *salsa verde* Eidalaidd.

* Casglu caperys yn ynys Pantelleria
* Caprys wedi'u halltu
* Caprys mewn heli
* Aeron caprys
Planhigyn lluosflwydd yw'r **Capparis spinosa** adnabyddir hefyd fel 'Planhigyn y caprys', gyda dail crwm, tew a blodau pinc golau.

Mae'r planhigyn yn fwyaf adnabyddus am y blagur bwytadwy **(caprys)**, a ddefnyddir yn aml i roi blas ar fwyd, a'r ffrwythau (aeron caprys); mae'r ddau ohonynt fel arfer yn cael eu piclo. Mae rhywogaethau eraill o *Gapparis* hefyd yn cael eu dewis ynghyd â C. spinosa ar gyfer eu blagur neu ffrwythau. Defnyddir rhannau eraill o'r Capparis wrth weithgynhyrchu meddyginiaethau a cholur.

Mae *Capparis spinosa* yn frodorol i'r Canoldir. Mae'n endemig i bron pob un o wledydd Môr y Canoldir, ac mae wedi'i gynnwys yn y fflora gan y rhan fwyaf ohonynt, ond mae ansicrwydd a yw'n gynhenid i'r rhanbarth hwn. Er bod fflora rhanbarth Môr y Canoldir yn dioddef endemism sylweddol, gallai'r llwyn caprys fod wedi deillio o'r trofannau, ac yna cynefino gyda hinsawdd a phridd basn Môr y Canoldir.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Germplasm Resources Information Network (GRIN)* (*Agricultural Research Service* (ARS), *United States Department of Agriculture* (USDA))
2. ↑  Altervista Flora Italiana, Cappero, Kapernstrauch, *Capparis spinosa* L. includes photos and European distribution map
3. ↑  Flora of China, 山柑 shan gan, *Capparis spinosa* Linnaeus, Sp. Pl. 1: 503. 1753.
4. ↑  Australia, Atlas of Living. "Capparis spinosa". *bie.ala.org.au*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-01-08. Cyrchwyd 2019-07-17.
5. ↑  Pugnaire, F (1989). "Nota sobre las *Capparaceae* ibéricas". *Blancoana* **7**: 121–122.
Llygad dynol
Rhan flaen dryloyw y llygad sy’n gorchuddio’r iris, cannwyll y llygad a’r siambr flaen ydy’r **gornbilen**. Mae’r gornbilen, fel y siambr flaen a’r lens, yn plygu golau ac yn darparu dau draean o nerth optegol cyfan y llygad. Mae’r gornbilen yn cyfrannu at y mwyafrif o nerth canolbwyntio’r llygad, ond sefydlog ydy’r ffocysu. Gan gymhwyso crymedd y lens, mireinir y ffocws yn ôl pellter y gwrthrych.

Strwythur
---------

Mae gan y gornbilen terfynau nerfau anfyelinog sy'n synhwyro cyffwrdd, tymheredd a chemegion. Mae cyffwrdd â'r gornbilen yn peri atgyrch anwirfoddol i gau'r amrant. Oherwydd bod tryloywder yn hollbwysig, nid oes gan y gornbilen bibellau gwaed. Yn eu lle, mae ocsigen yn hydoddi mewn dagrau ac yn tryledu ledled y gornbilen i'w chadw'n iach.

Yn yr un modd mae maetholion yn cael eu cludo trwy dryledu o'r hylif dagrau trwy'r arwyneb allanol. Yn y llygad dynol, mae gan y gornbilen diamedr o oddeutu 11.5mm a thrwch 0.5-0.6mm yn y canol a 0.6-0.8mm ar y cyrion. Tryloywder, diffyg pibellau gwaed, presenoldeb celloedd imiwnedd preswyl anaeddfed, a braint imiwnolegol sy'n neilltuo'r gornbilen fel meinwe arbennig iawn.

Albumin yw'r protein hydawdd mwyaf helaeth yn y gornbilen famolaidd.

Mewn llysywod pendoll, estyniad o'r sglera yn unig ydy'r gornbilen ac mae hi ar wahân o'r croen uwchlaw. Mewn fertebratau mwy datblygedig, mae hi bob amser yn ymdoddi â'r croen i ffurfio strwythur unigol, er ei bod hi'n cynnwys haenau amryfal. Mewn pysgod, a fertebratau dyfrol yn gyffredinol, dyw'r gornbilen ddim yn ffocysu golau o gwbl gan fod ganddi hi bron yr un indecs plygiant â dŵr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  Nees, David W.; Fariss, Robert N.; Piatigorsky, Joram (2003). "Serum Albumin in Mammalian Cornea: Implications for Clinical Application". Investigative Ophthalmology & Visual Science. 44 (8): 3339–45. PMID 12882779. doi:10.1167/iovs.02-1161.
3. ↑  Romer, Alfred Sherwood; Parsons, Thomas S. (1977). The Vertebrate Body. Philadelphia: Holt-Saunders International. pp. 461–2. ISBN 0-03-910284-X.
Mae **Cae Gwernllertai** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Mehefin 1990 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.66 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Craig Fach** yn gopa mynydd a geir yn yr Wyddfa yn Eryri; cyfeiriad grid SH634552. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 568.75 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 608.75 metr (1997 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Tachwedd 2008.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Caeau Blaenau-mawr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 21 Awst 1998 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 10.49 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cae Cilmaenllwyd** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 30 Mawrth 1984 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.63 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Craig Portas (copa dwyreiniol)** yn gopa mynydd a geir yng Nghadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH808142. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 551m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Y fam fynydd ydy Craig Portas.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 587 metr (1926 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Caer Rufeinig ym Maldwyn, Powys, yw **Cae Gaer** (cyfeiriad grid SN824818). Mae'r safle yn gorwedd yn uchel ym mhlwyf Llangurig 2 filltir i'r dwyrain o'r bwlch sy'n cael ei groesi gan draffordd yr A44 heddiw, i'r de o fryniau Pumlumon.

Safle Cae Gaer o'r de

Disgrifiad
----------

Dyma un o'r caerau Rhufeinig mwyaf anghysbell ym Mhrydain. Efallai ei bod yn gorwedd ar lwybr ffordd Rufeinig anhysbys y credir ei bod efallai yn cysylltu caerau Caersŵs, i'r gogledd, a'r Trawscoed i'r de.

Lleolir y gaer ar darn o dir agored yng nghanol un o goedwigoedd y Comisiwn Coedwigaeth, ar bwys nant sy'n rhedeg i lawr o'r bryniau i'r de i ymuno yn Afon Tarenig, un o ledneintiau afon Wysg, sydd a'i chymer yn yr afon honno filltir a hanner yn is i lawr.

Caer fechan o siâp paralelogram ydyw. Efallai fod y siâp anghyffredin wedi cael ei phenderfynu oherwydd gofynion y safle, ar lwyfan gyfyng ar lethr y bryn. Bu ganddi ddau borth ond mae'r un deheuol wedi'i erydu i ffwrdd gan y nant. Cafodd y safle ei gloddio yn 1913 a datguddiwyd clawdd tywarch 5 medr o led gydag olion polion ynddi, i gynnal ffens o bren yn ôl pob tebyg. Ni chafwyd unrhyw dystiolaeth archaeolegol i ddangos pryd y codwyd y gaer.

Cadwraeth
---------

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: MG057.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Christopher Houlder, *Wales: an Archaeological Guide* (Llundain, 1978).
2. ↑  I. A. Richmond, 'Roman Wales' yn *Prehistoric and Early Wales* (Llundain, 1965).
3. ↑  Cofrestr Cadw.

  


| Caerau Rhufeinig Cymru |  |
| --- | --- |
| Brithdir | Bryn-y-Gefeiliau | Brynbuga | Cae Gaer | Caer Ffordun | Caer Gai | Caerau | Caerdydd | Caersws | Gelli-gaer | Caer Gybi | Caerhun (Canovium) | Caerllion | Castell Caerdydd | Castell Collen | Y Gaer | Gelligaer | Llanfor | Llanio | Maridunum | Nidum | Pen Llystyn | Pen y Gaer | Pennal | Segontium | Tomen y Mur | Trawscoed | Varis |
Mae **CUP - Candidatura d'Unitat Popular** – *(Ymgeiswyr Undod y Bobl)* yn blaid wleidyddol Catalanaidd asgell chwith, ffeministaidd, amgylcheddol yn gefnogol i annibyniaeth i’r Països Catalans *(Y Gwledydd Catalanaidd)*.

Yn wahanol i’r rhan fwyaf o bleidiau gwleidyddol, mae eu holl benderfyniadau yn cael eu cymryd gan yr aelodau mewn cynulliadau ac nid gan yr arweinwyr yn unig. Maent hefyd yn cyhoeddi ar eu gwefan faint o arian mae’r eu seneddwyr yn ennill a faint maen nhw’n cyfrannu i’r Blaid.

Mae’r CUP wedi ennill seddi ar nifer o gynghorau lleol trwy Catalunya a Valencià ac ers 2012 maent wedi sefyll ar gyfer etholiadau Senedd Catalunya gan ennill 3 sedd.

Roedd David Fernández yn aelod seneddol CUP rhwyg 2012-2015
Mae CUP yn cynnwys amrywiaeth eang o syniadaeth o fewn yr *Esquerra Independentista* (Chwith dros Annibyniaeth) yn cynnwys rhwydwaith fawr o ganolfannau cymdeithasol yn bennaf ar gyfer bobl ifanc.

Er i CUP fod yn feirniadol o brif bleidiau Catalanaidd, yn dilyn dadlau brwd ymhlith yr aelodaeth, penderfynwyd cyd-weithio gyda’r pleidiau eraill sydd yn gefnogol i annibyniaeth a phleidleisiodd seneddwyr CUP gyda’r glymblaid Junts pel Sí (*Gyda’n gilydd dros Ie*) i gynnal refferendwm ar ddyfodol Catalunya a gynhaliwyd ar 1 Hydref 2017.

### Senedd Catalunya

| Blwyddyn | Pleidlisiau |  % | Seddi | +/- |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2012 | 126.219 | 3,48% (#7) | 3 | increase +3 |
| 2015 | 337.794 | 8,21% (#6) | 10 | increase +7 |
| 2017 | 192.795 | 4,45% (#6) | 4 | Decrease -6 |

Gweler hefyd
------------

* Refferendwm Catalwnia 2014

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  "copi archif" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2017-12-21. Cyrchwyd 2018-01-24.
3. ↑
4. ↑
Mae **Caeau Bwlch** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 24 Mawrth 2000 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 26.35 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Craig Ddu** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Gorffennaf 1987 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 44.64 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol