Gwleidydd Ceidwadol o Gymro yw **Syr Robert James Buckland** KBE, QC (ganwyd 22 Medi 1968). Roedd yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru rhwng Gorffennaf a Hydref 2022. Yn fargyfreithiwr, mae wedi bod yn Aelod Seneddol (AS) dros Dde Swindon ers 2010.

Gwasanaethodd Buckland fel Cyfreithiwr Cyffredinol Cymru a Lloegr o 2014 i 2019, nes iddo ddod yn Weinidog Gwladol dros Garchardai. Fe’i penodwyd yn Ysgrifennydd Gwladol dros Gyfiawnder ac Arglwydd Ganghellor gan Boris Johnson ym mis Gorffennaf 2019, gan wasanaethu tan ad-drefnu’r cabinet ym mis Medi 2021. Ef oedd yr ail Arglwydd Ganghellor o Lanelli, ar ôl yr Arglwydd Elwyn-Jones (1974–1979).  Ym mis Gorffennaf 2022, fe’i penodwyd yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru.

Bywyd cynnar a gyrfa
--------------------

Ganed Buckland ar 22 Medi 1968 yn Llanelli. Addysgwyd ef yn Ysgol Heol Hen (Saesneg: *Old Road County Primary School*) ac yna yn Ysgol Mihangel Sant, Llanelli.

Astudiodd yng Ngholeg Hatfield, Prifysgol Durham, lle daeth yn Ysgrifennydd yr Ystafell Gyffredin y Myfyrwyr ac yn Llywydd Cymdeithas Undebol Durham yn nhymor Gŵyl Fihangel 1989. Graddiodd yn y Gyfraith yn 1990, a'r flwyddyn ganlynol galwyd ef i'r bar yn yr Inner Temple.

Bu Buckland yn ymarfer fel bargyfreithiwr yng Nghymru rhwng 1992 a 2010, gan arbenigo mewn cyfraith droseddol yn Llys y Goron yn Abertawe, Caerdydd, Merthyr a Chasnewydd. Fe’i penodwyd yn gofiadur yn 2009, gan eistedd fel barnwr rhan amser yn Llys y Goron. Fe’i penodwyd yn Gwnsler y Frenhines yn 2014 ar ôl dod yn Gyfreithiwr Cyffredinol ac yn Feistr y Fainc yn Inner Temple.

Mynediad i wleidyddiaeth
------------------------

Sefodd Buckland fel ymgeisydd y Blaid Geidwadol dros Ward Elli ar Gyngor Sir Dyfed ym Mai 1993, gan ennill y sedd oddi ar Lafur gyda mwyafrif o 3 pleidlais yn unig. Dywedwyd mai ef oedd y Ceidwadwr cyntaf "mewn cof byw" i gael ei ethol yn ardal Llanelli. Yn dilyn ad-drefnu llywodraeth leol, daeth Ward Elli yn rhan o Gyngor Sir Gaerfyrddin unedol a safodd Buckland eto yn 1995 lle collodd i'r ymgeisydd Llafur o dros 200 o bleidleisiau.

Ym 1994 sefodd Buckland yn aflwyddiannus fel ymgeisydd y Blaid Geidwadol ar gyfer sedd ddiogel Llafur i Senedd Ewrop dros Oorllewin De Cymru. Y flwyddyn ganlynol safodd yn aflwyddiannus fel ymgeisydd y Blaid Geidwadol ar gyfer sedd seneddol Lafur ddiogel Islwyn yn yr isetholiad a achoswyd gan benodiad yr AS presennol Neil Kinnock yn Gomisiynydd Ewropeaidd. Cynhaliwyd yr isetholiad hwn ar adeg o amhoblogrwydd i’r llywodraeth Geidwadol, ac fe’i hennillwyd yn gyfforddus gan yr ymgeisydd Llafur Don Touhig, Buckland yn derbyn 3.9% yn unig o’r bleidlais.

Aeth ymlaen i sefyll yn aflwyddiannus dros y Blaid Geidwadol fel eu hymgeisydd ar gyfer Preseli Penfro yn etholiad cyffredinol 1997. Roedd ar restr ymgeiswyr y Blaid Geidwadol dros Gymru yn etholiadau Ewrop 1999, ond roedd eto'n aflwyddiannus.

Yn 2005, dewiswyd Buckland yn ddarpar Ymgeisydd Seneddol y Blaid Geidwadol ar gyfer De Swindon, gan gymryd lle'r cyn AS Simon Coombs a oedd wedi cynrychioli Swindon rhwng 1983 a 1997, ac wedi ymladd y sedd yn aflwyddiannus yn 2001. Yn etholiad cyffredinol 2005, collodd Buckland i'r ymgeisydd Llafur Anne Snelgrove, a gipiodd 17,534 o bleidleisiau i'w 16,181, mwyafrif cul o 1,353 o bleidleisiau.

Gyrfa Seneddol
--------------

### Gweinidogaeth Cameron-Clegg

Yn dilyn cael ei drechu yn 2005, enillodd Buckland sedd De Swindon yn etholiad cyffredinol 2010 gyda mwyafrif o 3,544 o bleidleisiau. Roedd hyn yn cynrychioli gogwydd o 5.51% i'r Ceidwadwyr. Cafodd 19,687 o bleidleisiau, (41.8% o’r cyfanswm) o’i gymharu â 16,143 o bleidleisiau i’r periglor Anne Snelgrove.

Yn 2010, etholwyd Buckland i'r Pwyllgor Dethol ar Gyfiawnder. Yn 2012, galwodd Buckland ynghyd â’i gyd-Aelod Seneddol Torïaidd, Stuart Andrew, am ddinistrio neu werthu ffonau symudol carcharorion i godi arian at elusennau dioddefwyr, gan ddweud bod ffonau symudol yn y carchar yn "fygythiad" ac y byddai eu gwerthu yn darparu gwasanaeth i y wlad, gan ei bod yn costio £20,000 y flwyddyn i storio ffonau troseddwyr. Cefnogwyd y ddau gan yr Is-ysgrifennydd Gwladol Seneddol dros Gymorth Cyfreithiol a Gwasanaethau Cyfreithiol Jeremy Wright ac Ysgrifennydd Gwladol yr Wrthblaid dros Gyfiawnder Sadiq Khan. Bu’n gadeirydd y Grŵp Hollbleidiol ar Awtistiaeth rhwng 2011 a 2014 ac roedd yn swyddog o’r grŵp hollbleidiol ar Leferydd, Iaith a Chyfathrebu.

Ar 4 Rhagfyr 2012 etholwyd Buckland yn Gyd-ysgrifennydd Pwyllgor Meinciau Cefn dylanwadol 1922. Bu hefyd yn Gadeirydd Comisiwn Hawliau Dynol y Ceidwadwyr rhwng 2011 a 2014. Bu’n aelod o’r Pwyllgor Safonau a’r Pwyllgor Breintiau rhwng 2012 a 2014. Gwasanaethodd hefyd ar y Cyd-bwyllgor ar Hawliau Dynol o 2013 i 2014 a'r Cyd-bwyllgor ar Breifatrwydd a Goruchwyliadau a gynullwyd rhwng 2011 a 2012.

Ar 15 Gorffennaf 2014, penodwyd Buckland yn Gyfreithiwr Cyffredinol Cymru a Lloegr, gan gymryd lle Oliver Heald fel rhan o ad-drefnu eang y llywodraeth.

Fel y Cyfreithiwr Cyffredinol, aeth Buckland â Bil Troseddau Difrifol 2014 (Deddf Troseddau Difrifol 2015 bellach) drwy ei gamau yn Nhŷ’r Cyffredin ym Mhwyllgor y Bil. Roedd y Bil yn cynnwys darpariaethau a oedd, ymhlith pethau eraill, yn diweddaru’r gyfraith droseddol o esgeuluso plant ac yn cyflwyno trosedd o reolaeth orfodol ar bobl o fewn perthnasoedd agos mewn cyd-destun domestig. Fel aelod meinciau cefn, roedd wedi ymgyrchu ar y materion hyn. Yn 2015, bu’n gweithio gyda Gweinidog y Swyddfa Gartref, James Brokenshire, i fynd â’r Bil Mewnfudo drwy ei gamau yn Nhŷ’r Cyffredin. Yn 2016, llwyddodd i helpu i fynd â’r Bil Pwerau Ymchwilio drwy ei gamau yn Nhŷ’r Cyffredin.

Denodd ei benodiad fel Cyfreithiwr Cyffredinol Cymru a Lloegr ym mis Gorffennaf 2014 sylw’r cyfryngau ar ôl datgelu iddo gael ei ganfod yn euog o gamymddwyn proffesiynol gan Fwrdd Safonau’r Bar yn 2011. Roedd wedi arwain ymchwiliad yn 2008 i ymosodiad hiliol mewn ysgol yr oedd yn llywodraethwr ynddi. Er nad oedd ganddo unrhyw sail gyfreithiol dros wneud hynny, ceisiodd Buckland gael dogfennau yn ymwneud â'r digwyddiad a oedd yn cael eu dal gan fargyfreithiwr yn cynrychioli un o'r disgyblion dan sylw. Mewn ymateb, dywedodd swyddfa'r Twrnai Cyffredinol fod tor-cyfraith Buckland wedi bod yn "fân" a bod y canfyddiad "wedi'i ddileu o gofnodion y Bar ar ôl dwy flynedd ac felly nid oedd yn ofynnol i Mr Buckland ei ddatgan ar ei benodi'n Gyfreithiwr Cyffredinol."

Ym mis Chwefror 2015, adroddwyd bod Buckland yn un o nifer o unigolion oedd yn buddsoddi ym Mhartneriaeth Ffilm Invicta, yr oedd Cyllid a Thollau Ei Mawrhydi (HMRC) wedi honni ei fod yn gynllun osgoi treth. Roedd hyn yn dilyn tribiwnlys treth a oedd wedi dyfarnu bod dau gynllun partneriaeth ffilm yn cael eu defnyddio’n bennaf at ddibenion osgoi treth yn hytrach nag at ddibenion busnes ac nad oedd gan y buddsoddwyr felly hawl i’r rhyddhad treth a hawliwyd. Ymatebodd Buckland nad oedd wedi ceisio osgoi treth a bod ei fuddsoddiadau yn fater o gofnod cyhoeddus. Dadleuodd fod ei gynghorydd ariannol wedi edrych i mewn i'r cwmnïau a chanfod eu bod yn gwbl ddi-fai.

### Gweinidogaeth Cameron

Yn etholiad cyffredinol 2015, cadwodd Buckland ei sedd gyda mwyafrif o 5,785 o bleidleisiau, gogwydd o 2.2% i’r Ceidwadwyr a chynnydd o 4.5% ym mhleidlais y Ceidwadwyr.

Ym mis Ionawr 2016, cynigiodd y Blaid Lafur yn aflwyddiannus welliant yn y Senedd a fyddai wedi ei gwneud yn ofynnol i landlordiaid preifat wneud eu cartrefi yn "addas i bobl fyw ynddynt". Yn ôl cofrestr buddiannau’r Senedd, roedd Buckland yn un o 72 o ASau Ceidwadol a bleidleisiodd yn erbyn y gwelliant a gafodd incwm personol o rentu eiddo. Roedd y Llywodraeth Geidwadol wedi ymateb i’r gwelliant eu bod yn credu y dylai cartrefi fod yn ffit i bobl fyw ynddynt ond nad oeddent am basio’r gyfraith newydd a fyddai’n ei gwneud yn ofynnol yn benodol.

### Gweinidogaeth May

 Portread swyddogol Buckland, 2017
Yn etholiad cyffredinol 2017, cadwodd Buckland ei sedd eto, ond gyda mwyafrif llai o 2,484 o bleidleisiau, gogwydd o 3.5% i Lafur ond gyda chynnydd o 8.9% ym mhleidlais y Ceidwadwyr.

Ym mis Mai 2019, penodwyd Buckland yn Weinidog Gwladol dros Garchardai yn y Weinyddiaeth Gyfiawnder yn olynydd i Rory Stewart a benodwyd yn Ysgrifennydd Gwladol dros Ddatblygu Rhyngwladol. Disodlwyd Buckland fel Cyfreithiwr Cyffredinol Cymru a Lloegr gan Lucy Frazer.

### Ysgrifennydd Gwladol dros Gyfiawnder o dan Johnson

Ym mis Gorffennaf 2019, penodwyd Buckland yn Ysgrifennydd Cyfiawnder ac Arglwydd Ganghellor gan y Prif Weinidog newydd, Boris Johnson. Cafodd ei dyngu fel Aelod o’r Cyfrin Gyngor ar 25 Gorffennaf 2019.

Dywedodd fod ganddo brofiad perthnasol sylweddol a mynegodd fwriad i "helpu i yrru trwy raglen enfawr o newid".

Wythnos ar ôl cael ei dyngu, mewn cyfweliad ar gyfer papur newydd *The Times*, mynegodd y farn y dylid rhoi anhysbysrwydd i’r rhai a ddrwgdybir o droseddau difrifol pe bai’r cyhuddiadau’n bygwth eu henw da, gan nodi "gadewch i ni ddweud eich bod yn berson busnes lleol ag enw da sy’n cael ei gyhuddo o twyll. Mae'ch enw da yn mynd i gael ei danseilio'n fawr gan y cyhuddiad syml hwn. Gallai hynny fod yn achos teilwng dros anhysbysrwydd." Wrth ymateb i’r cyfweliad, dywedodd Ian Murray, cyfarwyddwr Cymdeithas y Golygyddion, ei fod yn "hurt awgrymu ein bod mewn democratiaeth ryddfrydol am greu system o gyfiawnder sy’n galluogi’r cyfoethog, y pwerus a’r enwogion i gael eu hamddiffyn. Pan fyddant yn destun ymchwiliad am droseddau difrifol ond ni fyddai'r dyn neu fenyw cyffredin yn cael cynnig unrhyw amddiffyniadau o'r fath." Gwrthodwyd barn Buckland gan lefarydd y llywodraeth, a gadarnhaodd "nid dyma bolisi’r llywodraeth", a’r Weinyddiaeth Gyfiawnder, a gadarnhaodd "nad yw hwn yn bolisi adrannol" ac a ddywedodd na fyddai Buckland yn rhoi cyfweliadau pellach ar y pwnc, a yn awr yn cael ei drin gan Downing Street.

Yn Nhŷ’r Cyffredin eisteddodd Buckland ar Bwyllgor Ymgynghorol y Llefarydd ar Waith Celf, Offerynnau Statudol (Pwyllgorau Dethol a Chyd-bwyllgorau), Pwyllgor Safonau a Breintiau, Preifatrwydd a Gwaharddebau (Cyd-bwyllgor), Biliau Cydgrynhoi (Cyd-bwyllgor), y Pwyllgor Cyfiawnder a Dynol. Hawliau (Cyd-bwyllgor).

Yng Nghynhadledd y Blaid Geidwadol yn 2019, nododd Buckland gynlluniau i sicrhau y byddai'n ofynnol i droseddwyr rhyw a threisgar dreulio dwy ran o dair o'u dedfryd, yn hytrach na hanner.

Ym mis Rhagfyr 2019, ail-etholwyd Buckland yn AS dros Dde Swindon am y pedwerydd tro gyda mwyafrif uwch o 6,625, symudiad o 4.1% oddi wrth Lafur.

Ym mis Ionawr 2020 cyhoeddodd Buckland ei fod yn dymuno agor carchar newydd yng Nghymru, er gwaethaf tynnu’n ôl yn ddiweddar y cynlluniau ar gyfer "uwch-garchar categori C" ym Mhort Talbot i 1,600 o garcharorion. Daeth y cynnig ar ôl cynllun Boris Johnson i greu 10,000 o lefydd eraill mewn carchardai yng Nghymru a Lloegr. Cyfeiriodd y BBC ar y pryd at ymchwil gan Brifysgol Caerdydd a Chanolfan Llywodraethiant Cymru a ganfu fod gan Gymru "y gyfradd carcharu uchaf yng ngorllewin Ewrop".

Ym mis Medi 2020 dywedodd Buckland ar *The Andrew Marr Show* y byddai’n ymddiswyddo dim ond pe bai Bil Marchnad Fewnol y DU yn torri’r gyfraith "mewn ffordd sy’n annerbyniol yn fy marn i". Amddiffynnodd Buckland gynlluniau i ddiystyru’r Cytundeb Ymadael â’r UE o bosibl fel "polisi yswiriant" Brexit brys. Dywedodd ei fod yn gobeithio na fyddai byth angen pwerau sy'n cael eu ceisio gan weinidogion yn y Bil Marchnad Fewnol, gan y gellid dod o hyd i ateb gyda'r UE.

Goruchwyliodd Buckland ymateb rheolwyr carchardai’r DU i’r pandemig COVID-19 a gynyddodd yr amser a dreuliodd carcharorion yn eu celloedd, ond cyflawnodd yr hyn a oedd yn cael ei ystyried yn gyfraddau heintiau isel.

Ar 15 Medi 2021, diswyddwyd Buckland fel yr Ysgrifennydd Cyfiawnder ar ôl i Boris Johnson ad-drefnu ei gabinet.

### Ysgrifennydd Gwladol Cymru

Dychwelodd i gabinet Boris Johnson ar 7 Gorffennaf 2022 pan olynodd Simon Hart fel Ysgrifennydd Cymru gan aros yn y swydd o dan Liz Truss. Ymddiswyddodd y diwrnod y daeth Rishi Sunak yn Brif Weinidog, ac fe'i olynwyd gan David TC Davies.

Gwobrau
-------

Yn 2011, dyfarnwyd Gwobr Gwleidydd y Flwyddyn i Buckland gan Goleg Brenhinol y Therapyddion Lleferydd ac Iaith am ei waith ymgyrchu ar faterion lleferydd, iaith a chyfathrebu. 

Ym mis Ionawr 2013, dyfarnwyd Gwobr Menter Diplomyddol Grassroot i Buckland o dan y categori Gyrru Cymdeithasol am ei waith helaeth ar hyrwyddo ymwybyddiaeth yn y senedd ar gyfer plant ag anghenion addysgol arbennig, gan gynnwys y rhai ag awtistiaeth yn lleol ac yn genedlaethol.

Fe'i penodwyd yn Farchoglywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (KBE) yn Anrhydeddau Gwleidyddol 2022.

Bywyd personol
--------------

Mae Buckland yn briod â Sian, y cyfarfu â hi yn y brifysgol. Ganwyd efeilliaid iddynt yn 2002, ac maent yn byw yn Wroughton yn ei etholaeth yn Wiltshire. Mae diddordebau Buckland yn cynnwys cerddoriaeth, gwin, hanes gwleidyddol a gwylio rygbi a chriced. Mae gan Buckland gath o'r enw "Mrs Landingham" a enwyd ar ôl cymeriad ar *The West Wing*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Robert Buckland MP". *BBC Democracy Live*. BBC. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 15 March 2014. Cyrchwyd 25 July 2010.
2. ↑  "Ministerial appointments: September 2021". 16 September 2021.
3. 1 2 3  Williams, James (19 January 2020). "Justice secretary 'would love' extra Welsh prison" (yn Saesneg). Cyrchwyd 19 January 2020.
4. ↑  "The Rt Hon Sir Robert Buckland QC MP @RobertBuckland has been appointed Secretary of State for Wales @UKGovWales". *10 Downing Street on Twitter*. 2022-07-07.
5. ↑  "About Robert". *Robert Buckland QC MP* (yn Saesneg). Cyrchwyd 11 March 2018.
6. ↑  "About Robert". Robert Buckland. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 23 November 2015. Cyrchwyd 22 November 2015.
7. ↑  "Buckland replaces Gauke". *New Law Journal* (yn Saesneg). Cyrchwyd 22 December 2019.
8. 1 2  "Robert Buckland QC speech: Modernising Criminal Justice Conference 2019" (yn Saesneg). Cyrchwyd 22 December 2019.
9. ↑  Phillip Taylor MBE (26 October 2015). "What the modern Solicitor General does as a government officer in 2015". *The Barrister Magazine*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 23 November 2015.
10. ↑  Castle, Stephen; Birnberg, Ariadne (9 February 1997). "The Cabinet of Tomorrow?". *The Independent*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 21 June 2013.
11. ↑  "Carmarthenshire Council Election Results 1995–2012" (PDF). Plymouth University. Cyrchwyd 18 September 2018.
12. ↑  "MP bids to allow prisoners' mobile phones to be sold off". BBC News. 14 September 2012. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 21 October 2012. Cyrchwyd 17 October 2012.
13. ↑  "Robert Buckland MP". UK Parliament. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 20 December 2015. Cyrchwyd 22 November 2015.
14. ↑  Graham, Georgia (15 July 2014). "Cabinet reshuffle: after the sackings, the ministerial promotions". *Telegraph*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 25 November 2015.
15. ↑  "Buckland appointment 'an insult to lawyers'". *lawgazette.co.uk*. 21 July 2014. Cyrchwyd 18 July 2020.
16. ↑  "Law minister Robert Buckland was censured for code breach". *BBC News*. 20 July 2014. Cyrchwyd 16 November 2021.
17. ↑  "Robert Buckland: Tory law officer has money in film partnership that is being investigated by HMRC". *Independent*. 9 February 2015. Cyrchwyd 18 September 2018.
18. ↑  "Tories vote down law requiring landlords make their homes fit for human habitation". *Independent*. 9 November 2012. Cyrchwyd 18 September 2018.
19. ↑  "Sophy Ridge on Sunday Interview with Robert Buckland Justice Minister". *www.skygroup.sky*.
20. ↑  "Robert Buckland MP gives first print interview as justice secretary". *Swindon Advertiser*.
21. ↑  Elgot, Jessica (1 August 2019). "No 10 rebuffs new minister's backing for pre-charge anonymity". *The Guardian*.
22. ↑  "Robert Buckland". *Parliament UK*. Cyrchwyd 18 September 2018.
23. ↑  "Swindon MP Robert Buckland to set out violent prisoner plans at Conservative conference". *The Wiltshire Gazette and Herald*. 1 October 2019. Cyrchwyd 25 October 2019.
24. ↑  "PM plans prison places and extends stop-and-search" (yn Saesneg). 11 August 2019. Cyrchwyd 19 January 2020.
25. ↑  "Brexit: Buckland says power to override Withdrawal Agreement is 'insurance policy'". *BBC News*. 13 September 2020.
26. ↑  "The Guardian view on prisoners in lockdown: too much solitude". *The Guardian*. 24 May 2020.
27. ↑  "Robert Buckland gone as Justice Secretary". *BBC News*. 15 September 2021. Cyrchwyd 15 September 2021.
28. ↑  *David TC Davies yw Ysgrifennydd Cymru*  , Golwg360, 25 Hydref 2022.
29. ↑  "Grassroot Diplomat Who's Who". *Grassroot Diplomat*. 15 March 2015. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 20 May 2015. Cyrchwyd 27 April 2015.
30. ↑  "Political Honours conferred: January 2022". *Gov.uk*. Cyrchwyd 18 January 2022.
31. ↑  "About Robert". *Rt Hon Robert Buckland QC MP Conservative MP for South Swindon*.
32. ↑  "The Rt Hon Robert Buckland QC MP". *GOV.UK*.
33. ↑  Angelini, Daniel (2021-01-27). "South Swindon MP Robert Buckland adopts tabby cat Mrs Landingham". *Swindon Advertiser* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-01-29. Cyrchwyd 2021-01-29. A FINE feline has a new home thanks to South Swindon MP Robert Buckland.

Dolenni allanol
---------------