Mae "unoliaeth yng Ngogledd Iwerddon" yn ailgyfeirio i'r erthygl hon. Am ddarlun hanesyddol o unoliaeth yn holl Iwerddon, gweler unoliaeth yn Iwerddon.
Baner yr Undeb, Baner Wlster, a baner yr Urdd Oren yn chwifio yng Ngogledd Iwerddon.
Ideoleg sy'n groes i Iwerddon Unedig yw **teyrngaredd Wlster**. Ceir gorgyffwrdd sylweddol o deyrngarwyr Wlster a'r gymuned Brotestannaidd yng Ngogledd Iwerddon.

Diffiniad
---------

Mae'r mwyafrif o deyrngarwyr yn cefnogi cadw safle Gogledd Iwerddon fel talaith o fewn y Deyrnas Unedig, ac nid ymuno â Gweriniaeth Iwerddon sef nod y cenedlaetholwyr/gweriniaetholwyr Gwyddelig. Mae ambell mudiad teyrngarol o blaid annibyniaeth i Ogledd Iwerddon. Gall y term hefyd gyfeirio at gefnogaeth dros grwpiau parafilwrol teyrngarol yng Ngogledd Iwerddon.

Mae rhai yn defnyddio'r term "teyrngarwch" i ddisgrifio unoliaethwyr dosbarth gweithiol yng Ngogledd Iwerddon sy'n barod i ddefnyddio trais i ennill eu hamcanion. Yn ôl eraill, megis Garret FitzGerald, ffyddlondeb i Wlster yw teyrngaredd Wlster ac nid o reidrwydd i'r Undeb.

Hanes
-----

### Gwladychu Wlster

 *Prif erthygl: Gwladychu Wlster*
   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

### Londonderry a'r Boyne

Y Brenin Wiliam, *King Billy*, ym Mrwydr y Boyne.

 *Prif erthyglau: Gwarchae Derry a Brwydr y Boyne*
### Yr Oruchafiaeth Brotestannaidd

 *Prif erthygl: Yr Oruchafiaeth Brotestannaidd*
   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

### Amddiffyn yr Undeb

Datblygodd teyrngaredd Wlster wrth i unoliaethwyr yn Iwerddon amddiffyn yr Undeb yn wyneb ymdrechion gan lywodraeth San Steffan i roi Ymreolaeth i ynys Iwerddon. Bathwyd yr arwyddair *Ulster will fight and Ulster will be right* gan yr Arglwydd Randolph Churchill ym 1886. Arwyddair poblogaidd arall oedd *Home Rule is Rome Rule*, gan adlewyrchu atgasedd y Protestaniaid tuag at yr Eglwys Gatholig Rufeinig.

Erbyn 28 Medi 1912, arwyddwyd Cyfamod Wlster gan hanner miliwn o drigolion Wlster i brotestio Mesur Ymreolaeth llywodraeth Asquith. Rhagfynegodd Edward Carson ryfel cartref yn Wlster, gan recriwtio rhyw 80,000 o ddynion i Wirfoddolwyr Wlster a pharatoi llywodraeth dros dro i'r dalaith.

### Y rhaniad hyd 1969

Wedi rhaniad Iwerddon ym 1921, daeth tair o naw sir Wlster yn rhan o Iwerddon Rydd, a daeth y chwe arall yn dalaith Gogledd Iwerddon. Yn ôl ystadegau o 1926, roedd 33.5% o boblogaeth Gogledd Iwerddon yn Gatholig a 62.2% yn Brotestannaidd (31.3% yn Bresbyteraidd, 27% yn Eglwys Iwerddon, a 3.0% yn Fethodistaidd).

### Yr Helyntion

Graffiti a baner deyrngarol ar adeilad ger Shankill Road ym 1970.
Murlun i'r UVF yn Carrickfergus.
Murlun i'r UDA ym Melffast.

 *Prif erthygl: Yr Helyntion*
Yn ystod yr Helyntion, bu nifer o grwpiau parafilwrol teyrngarol yn gweithredu yng Ngogledd Iwerddon, gan gynnwys Gwirfoddolwyr Protestannaidd Wlster (UPV), Corfflu Gwirfoddol Wlster (UVF), a Chymdeithas Amddiffyn Wlster (UDA).

Yn y 1970au, arweiniwyd plaid unoliaethol y VUPP (neu Vanguard) gan Bill Craig, oedd â chysylltiadau â nifer o grwpiau parafilwrol teyrngarol. Cyhuddir hefyd Ian Paisley a lluoedd diogelwch y Deyrnas Unedig o gael cysylltiadau â parafilwyr teyrngarol.

### Cytundeb Gwener y Groglith hyd heddiw

 *Prif erthygl: Cytundeb Belffast*
Ymddangosodd grwpiau parafilwrol newydd wedi'r Cytundeb, gan gynnwys y Gwirfoddolwyr Oren ac Amddiffynwyr y Llaw Goch.

Diwylliant
----------

*Gweler hefyd: Gorymdeithiau yng Ngogledd Iwerddon a Murluniau yng Ngogledd Iwerddon.*
Mae nifer o frawdoliaethau teyrngarol yng Ngogledd Iwerddon, gan gynnwys yr Urdd Oren, yr Urdd Oren Annibynnol, Bechgyn Prentisiaid Derry, a'r Sefydliad Du Brenhinol. Maent yn cynnal gorymdeithiau ar draws y dalaith, a'r amlycaf ohonynt yw'r ŵyl flynyddol ar 12 Gorffennaf, neu'r Deuddegfed Gogoneddus, i ddathlu buddugoliaeth y Brenin Wiliam ym Mrwydr y Boyne. Mae nifer o genedlaetholwyr yng Ngogledd Iwerddon yn ystyried y gorymdeithiau yn orchestaidd.

Ymysg caneuon poblogaidd y teyrngarwyr yw *The Sash*, *Derry's Walls*, a *God Save the Queen*.

Gwleidyddiaeth
--------------

### Pleidiau

* Plaid yr Unoliaethwyr Democrataidd (DUP)
* Plaid Unoliaethol Ulster (UUP)

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

Gweler hefyd
------------

* Cenedlaetholdeb Prydeinig
* Enwadaeth yn Glasgow
* Prydeindod

Nodiadau
--------

1. ↑  Defnyddir "Wlster" i gyfeirio at Ogledd Iwerddon gan nifer o deyrngarwyr, er bod ffiniau hanesyddol talaith Wlster yn cynnwys tair sir nad yw'n rhan o'r Deyrnas Unedig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-08-18. Cyrchwyd 2011-08-18.
2. ↑  Alan F. Parkinson(1998), *Ulster loyalism and the British media*, University of Michigan Press, ISBN 1851823670
3. ↑  Steve Bruce, *The Red Hand: Protestant Paramilitaries in Northern Ireland*, 1992
4. ↑  Fergal Cochrane, *Unionist Politics and the Politics of Unionism since the Anglo-Irish Agreement*, 2001
5. ↑

Cyfeiriadau
-----------

* McKittrick, David a McVea, David. *Making Sense of the Troubles* (Llundain, Penguin, 2001).
* Miller, David W. *Queen's Rebels: Ulster Loyalism in Historical Perspective* (Dulyn, Gwasg Coleg Prifysgol Dulyn, 2007 [1978]).
* Mulholland, Marc. *Northern Ireland: A Very Short Introduction* (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2003).
* Patterson, Henry. *Ireland Since 1939: The Persistance of Conflict* (Llundain, Penguin, 2007).
* Taylor, Peter. *Loyalists* (Llundain, Bloomsbury, 1999).

|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn cynnwys term neu dermau sydd efallai wedi eu bathu'n newydd sbon: **teyrngaredd Wlster** o'r Saesneg "*Ulster loyalism*". Gallwch helpu trwy safoni'r termau. |