Darlunydd, dylunydd llwyfan, ac awdur o Sais oedd Syr **Osbert Lancaster** (4 Awst 1908 – 27 Gorffennaf 1986) sydd yn nodedig am ei gartwnau a gyhoeddwyd yn y *Daily Express* ac am ei ysgrifeniadau a lluniau ar bwnc pensaernïaeth.

Ganed yn Llundain, yn unig blentyn i Robert Lancaster a'i wraig Clare Bracebridge Manger. Bu farw Robert ym Mrwydr y Somme ym 1916. Aeth Osbert i ysgol baratoi Saint Ronan's yn Worthing, Sussex, ac yna i Ysgol Charterhouse yn Godalming, Surrey. Cafodd ei dderbyn i astudio'r Saesneg yng Ngholeg Lincoln, Rhydychen, ym 1926, ac yno enillodd enw am wisgo dillad sgwarog, monocl, a mwstás mawr. Cyfrannodd gartwnau i gylchgrawn y brifysgol, *Cherwell*, a magodd gyfeillgarwch â'r bardd ifanc John Betjeman, y ddau ohonynt yn hoff iawn o bensaernïaeth Fictoraidd. Myfyriwr chwithig oedd Lancaster, ac wedi iddo astudio am flwyddyn ychwanegol derbyniodd ei radd baglor yn y celfyddydau, o'r pedwerydd dosbarth, ym 1930. Ceisiodd am yrfa gyfreithiol ond methodd yr arholiadau a ni chafodd ei alw i'r Bar.

Astudiodd yn Ysgol Gelf Slade, Prifysgol Llundain, ac enillodd dystysgrifau mewn paentio a dylunio llwyfan. Yno cyfarfu â Karen Elizabeth Harris, a phriodasant ym 1933. Cawsant un mab ac un ferch. Cyfrannodd Lancaster yn rheolaidd at cyfnodolyn yr *Architectural Review*, gan ddarlunio'i golofn gyda llinluniau ei hun. Cesglid rhai o'r rheiny yn ei lyfr cyntaf, y casgliad dychanol *Progress at Pelvis Bay* (1936), sydd yn olrhain datblygiadau pensaernïol mewn pentref glan môr nodweddiadol. Ymdrinia yn ffraeth â hanes pensaernïaeth Lloegr yn *Pillar to Post* (1938) ac â dylunio mewnol yn *Homes, Sweet Homes* (1939). Cyfunwyd y gweithiau hyn, ynghyd â deunydd ar bwnc pensaernïaeth a dylunio o'r Unol Daleithiau, yn y gyfrol *Here, of All Places* (1958).

Ymddangosodd ei fân-gartŵn cyntaf i'r *Daily Express* ar 1 Ionawr 1939, yng ngholofn glecs "William Hickey". Lluniodd Lancaster ryw 10,000 o gartwnau ar gyfer y papur newydd hwnnw dros y ddeugain mlynedd nesaf, ac argraffwyd nifer ohonynt ar y dudalen flaen. Ymddengys cymeriadau rheolaidd yn ei gartwnau sydd yn dychanu, mewn modd teg yn hytrach na chwerw, agweddau a ffasiynau'r dosbarthiadau uchaf a chanol; yn eu plith y clerigwyr Canon Fontwater a Father O'Bubblegum, y wraig Dorïaidd Mrs Frogmarch, a Maudie, Iarlles Littlehampton a'i gŵr Willy. Ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd ym 1939 ymunodd Lancaster â swyddfa sensoriaeth y wasg. Cafodd ei anfon i Wlad Groeg o 1944 i 1946 fel swyddog y wasg gan y Swyddfa Dramor. Ysgrifennodd y llyfr *Classical Landscape with Figures* (1947) ar sail ei brofiadau yng Ngroeg.

Ym 1951 gweithiodd Osbert Lancaster gyda'r arlunydd John Piper ar gyfer Gŵyl Prydain. Ar gyngor Piper, dyluniodd Lancaster ei set gyntaf i'r llwyfan, ar gyfer y bale comig *Pineapple Poll* yn Theatr Sadler's Wells ym Mawrth 1951. Dyluniai setiau a gwisgoedd ar gyfer dramâu, bales, ac operâu am ugain mlynedd, gan gynnwys sawl cynhyrchiad i Ŵyl Glyndebourne. Symudodd Lancaster a'i deulu i Leicester House, plasty yn null y Rhaglywiaeth yn Henley-on-Thames. Bu farw Karen Lancaster ym 1964, ac ail-briododd Osbert â'r newyddiadurwraig Anne Eleanor Scott-James (1913–2009) ym 1967.

Ysgrifennodd Lancaster ddwy gyfrol o'i gofiannau: *All Done from Memory* (1953) a *With an Eye to the Future* (1967). Cafodd ei benodi'n CBE ym 1953 a'i urddo'n farchog ym 1975. Bu farw Syr Osbert Lancaster yn Chelsea, Llundain, yn 77 oed, a chafodd ei gladdu yn West Winch, Norfolk. Cyhoeddwyd y casgliad *The Essential Osbert Lancaster* (1988) wedi ei farwolaeth.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Progress at Pelvis Bay* (1936).
* *Pillar to Post* (1938).
* *Homes, Sweet Homes* (1939).
* *Classical Lanscape with Figures* (1947).
* *The Saracen's Head* (1948).
* *Draynflete Revealed* (1949).
* *All Done from Memory* (1953).
* *Here, of All Places* (1958).
* *With an Eye to the Future* (1967).
* *Sailing to Byzantium: An Architectural Companion* (1969).
* *Noblesse Oblige: An Enquiry into the Identifiable Characteristics of the English Aristocracy* (1973).
* *The Pleasure Garden: An Illustrated History of British Gardening* (1977).
* *Scene Changes* (1978).
* *The Life and Times of Maudie Littlehampton* (1982).
* *The Essential Osbert Lancaster: An Anthology in Brush and Pen* (1988).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6  (Saesneg) Bevis Hillier, "Lancaster, Sir Osbert (1908–1986)", *Oxford Dictionary of National Biography* (2013). Adalwyd ar 13 Chwefror 2021.
2. 1 2 3 4  (Saesneg) Sir Osbert Lancaster. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 13 Chwefror 2021.