recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd **Henry Powell Ffoulkes** (2 Ionawr 1815 – 26 Ionawr 1886) yn glerigwr Anglicanaidd Cymreig ac awdur llyfrau am yr Ysgol Sul.

Cefndir
-------

Ganwyd Ffoulkes yn Stanstead Bury, Swydd Hertford yn blentyn i John Powell Ffoulkes a Caroline Mary (née Jocelyn) ei wraig. Roedd y teulu a'i wreiddiau yn Sir Ddinbych. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Caer, Ysgol Bonedd yr Amwythig  a Choleg Balliol, Rhydychen, lle graddiodd ym 1837 gyda BA 4ydd dosbarth *Literae Humaniores* (llenyddiaeth glasurol Lladin a Groeg).

Gyrfa
-----

Ym 1839 ordeiniwyd ef yn ddiacon ac offeiriad gan Esgob Llanelwy. Penodwyd ef yn gurad Helygain. Yn 1840 penodwyd ef yn guradur cyflogedig Eglwys Sant Mathew, Bwcle gan dal y swydd honno hyd 1857, pan benodwyd ef gan Esgob Llanelwy yn Rheithor Llandysul, Sir Drefaldwyn. Ym 1861 penododd Esgob Llanelwy ef yn Archddiacon Maldwyn ac yn Ganon Breswyl Llanelwy. Ym 1879 fe'i penodwyd yn rheithor Whittington, Swydd Amwythig, gan barhau yn y swydd honno ynghyd â'r archddiaconiaeth a'r ganonyddiaeth hyd ddiwrnod ei farwolaeth.

Teulu
-----

Priododd Jane Margaret, merch Edward Lloyd, Plas Rhagad, Glyndyfrdwy bu iddynt un ferch, Gertrude, a fu farw yn 13 mlwydd oed. Bu Ffoulkes yn un o sylfaenwyr Ysbyty Plant y Rhyl (Ysbyty Brenhinol Alexandra bellach). Ar farwolaeth ei ferch adeiladwyd *Ward Gertrude* fel atodiad i'r ysbyty er cof amdani gyda Ffoulkes ei hun yn rhoi cymynrodd i gadw *gwely Gertrude* ar y ward am fyth.

Marwolaeth
----------

Bu farw o beritonitis yn ei gartref swyddogol yn Llanelwy yn 71 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys Gadeiriol Llanelwy wedi cynhebrwng a arweiniwyd gan yr Esgob.

\*Nodyn am ei enw
-----------------

***F***oulkes yw'r enw sy'n cael ei ddefnyddio gan y Bywgraffiadur, ond ***Ff***oulkes sy'n cael ei ddefnyddio ym mron pob dogfen arall gan gynnwys *H. B. Thomas, A History of the Diocese of St. Asaph*,  *Alumni Oxonienses* , a chofnodion cyfrifiad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "FOULKES, HENRY POWELL (1815 - 1886), clerigwr ac awdur | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2019-11-24.
2. ↑  Auden, John Ernest (1909). *Shrewsbury School register, 1734-1908*. Croesoswallt: Woodall. t. 88.
3. 1 2  Foster, Joseph. Alumni Oxonienses: The Members of the University of Oxford, 1715-1886 and Alumni Oxonienses: The Members of the University of Oxford, 1500-1714. Oxford: Parker and Co. 1888-1892
4. ↑  "No title - Y Gwyliedydd". Amos Brothers. 1886-02-10. Cyrchwyd 2019-11-24.
5. ↑  "History Points - The Royal Alexandra Hospital, Rhyl". *historypoints.org*. Cyrchwyd 2019-11-24.
6. ↑  "DEATH AND FUNERAL OF ARCHDEACON FFOULKES - The Rhyl Advertiser". Amos Brothers ; W. Pugh and J. L. Rowlands. 1886-02-06. Cyrchwyd 2019-11-24.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Sach mymi, math o sach cysgu a chanddo gwfl i gadw'r pen yn gynnes.
Gorchudd sydd wedi'i insiwleiddio, fel math o gwilt ysgafn a chanddi sip y gelir ei gau, er mwyn i berson gysgu ynddo yw **sach cysgu,** **sach gysgu** neu **cwdyn cysgu**. Mae'n cael ei ddefnyddio fel arfer ar gyfer trefniadau cysgu dros dro neu wrth gysgu yn yr awyr agored (ee wrth wersylla, cerdded, cerdded bryniau neu ddringo).

Gwneithuriad
------------

Ei brif bwrpas yw cadw gwres ar ffurf inswleiddio thermol trwy ei inswleiddiad synthetig neu blu. Mae'n defnyddio'r un dull o gadw gwres â'r dwfe (Carthen blu) sy'n draddoiadol yn defnyddio plu hwyaden fwythblu.

Mae hefyd fel arfer yn cynnwys gorchudd sy'n gwrthsefyll dŵr sy'n ei amddiffyn, i ryw raddau, yn erbyn oerfel gwynt a dyddodiad golau, ond fel arfer defnyddir pabell yn ychwanegol at fag cysgu, gan ei fod yn cyflawni'r swyddogaethau hynny yn well. Mae'r wyneb gwaelod hefyd yn darparu rhywfaint o glustog, ond fel arfer defnyddir pad cysgu neu got gwersyll yn ychwanegol at y diben hwnnw. Gall arwyneb gwaelod sach gysgu fod yn gymharol wrth-ddŵr, ond defnyddir tarp neu daenlen blastig yn aml i amddiffyn yn erbyn tir llaith.

Amrywiaeth
----------

Mae amrywiaeth o fathau o sachau cysgu wedi'u cynllunio at ddibenion gwahanol. Mae sachau cysgu sydd wedi'u hinswleiddio'n ysgafn iawn wedi'u cynllunio ar gyfer defnydd gwersylla yn yr haf neu ar gyfer defnydd dan do gan blant yn ystod partïon nos. Mae'r sachau sydd wedi'u hinswleiddio'n dda wedi'u cynllunio ar gyfer defnydd tywydd oer. Y bagiau sydd wedi'u hinswleiddio'n dda ac yn ysgafn yw'r rhai drutaf ac sydd wedi'u dylunio ar gyfer cerddwyr ac anturwyr difrifol. Mae un is-gategori o sach cysgu tywydd oer, y sach mymi, wedi'i enwi felly oherwydd bod ganddo gwfl wedi'i inswleiddio ar gyfer y pen. Mae sach *bououac* (*bifi*) yn orchudd gwrth-ddŵr ar gyfer sach cysgu y gellir ei ddefnyddio yn lle pabell gan gerddwyr profiadol, minimalaidd. Mae cerddwyr dydd hefyd yn cludo bag bifi fel cysgod wrth gefn neu i'w ddefnyddio mewn argyfwng, rhag ofn na fyddant wedi llwyddo i ddychwelyd i'w man cychwyn yn y nos oherwydd tywydd garw neu am eu bod wedi mynd ar goll.

Hwyrach mai rhagflaenydd cyntaf y sach gysgu modern oedd y "Garthen Euklisia", o'r Hen Roeg εὖ (ffynnon) a κλισία (crud, lle cysgu), a gafodd ei batentu gan yr arloeswr archebu post Pryce Pryce-Jones, un o entrepreneuriaid y Drenewydd, Sir Drefaldwyn, ym 1876. Datblygodd Pryce-Jones y sach a'i allforio ledled y byd ar ddiwedd y 19g. Mae dogfennau'n dangos ei fod wedi cael archeb i ddarparu 60,000 o'r carthenni hyn i fyddin Rwsia. Daeth rhyfel Plevna i ben cyn iddo lwyddo i'w hanfon i gyd, ac felly fe'u gwerthodd i gwsmeriaid eraill gan ddweud eu bod yn cael eu cymeradwyo gan fyddin Rwsia. Mae'n debyg bod byddin Prydain wedi prynu carthenni ganddo yn ogystal. Mae cofnodion ohonynt yn cael eu defnyddio gan sifiliaid hefyd - ymhlith cenhadon yn Affrica ac arloeswyr ym mherfeddwlad Awstralia.

Cyfeiriadau
-----------


1. ↑  "Euklisia Rug". A-day-in-the-life.powys.org.uk. Cyrchwyd 24 August 2013.
2. ↑  "A History of the World - Object : Euklisia Rug". BBC. 1 January 1970. Cyrchwyd 24 August 2013.
Tiriogaeth yr Unol Daleithiau yn ne'r Cefnfor Tawel yw **Samoa America** neu **Samoa Americanaidd** (Samöeg: *Amerika Sāmoa* neu *Sāmoa Amelika*). Fe'i lleolir yn hanner dwyreiniol Ynysoedd Samoa ym Mholynesia. Mae'r ynysoedd gorllewinol yn ffurfio gwlad annibynnol Samoa (Gorllewin Samoa gynt).

Mae Samoa America'n cynnwys pum ynys folcanig (Tutuila, Aunu'u, Ofu, Olosega a Ta'u) a dau atol (Atol Rose ac Ynys Swains). Tutuila yw'r ynys fwyaf a lleoliad y brifddinas, Pago Pago.

Hanes
-----

Cafodd ynysfor Samoa ei rannu yn ddwy diriogaeth gan Gytundeb Berlin 1899. Cytunwyd i roi ynysoedd y gorllewin i'r Almaen, ynysoedd y dwyrain i'r Unol Daleithiau, a Ffiji i Brydain. Dan ddylanwad pennaeth Llynges yr Unol Daleithiau dros y Cefnfor Tawel, a'i ganolfan yn Pago Pago, gorfodwyd penaethiaid Samoa America i arwyddo dogfennau i ildio'u hynysoedd i'r Unol Daleithiau. Gwnaed Tutuila ac Aunu'u yn "diriogaethau anghorfforedig" Americanaidd ym 1900 a grŵp Manu'a (Ofu, Olosega, Ta'u, Atol Rose, Ynys Swain) ym 1904.

Llwyddodd y llynges i ennill rheolaeth dros y diwydiant copra, a chefnogai'r Eglwys Gynulleidfaol yn erbyn diddordebau'r penaduriaid lleol. Ceisiodd Adran Fewnwladol yr Unol Daleithiau i ymgorffori'r diriogaeth yn y 1950au, a chafodd hyn ei wrthsefyll gan y penadur Tuiasosopo.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cafodd Samoa America ei milwroli oherwydd ei lleoliad strategol yn y frwydr yn erbyn Japan yn y Cefnfor Tawel. Trigai mwy o filwyr Americanaidd ar yr ynysoedd na Samoaid brodorol. Hyd heddiw, mae Maes Awyr Pago Pago yn cynnal ehediadau ar gyfer awyrennau milwrol, ac hyfforddir milwyr Samoaidd yng Nghanolfan Wrth Gefn Byddin yr Unol Daleithiau.

Ar ddechrau'r 21g, ymdrechodd llywodraeth yr Unol Daleithiau i dynnu Samoa America oddi ar restr y Cenhedloedd Unedig o wledydd sydd heb eu datrefedigaethu.

Doc Fagatogo gyda Mynydd Pioa yn y cefndir

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Dan Taulapapa McMullin, "American Samoa" yn Thomas Benjamin (gol.), *Encyclopedia of Western Colonialism since 1450*, cyfrol 1 (Farmington Hills, Michigan: Thomson Gale, 2007) t. 44.

* American Samoa. *CIA World Factbook*. CIA. Adalwyd ar 23 Medi, 2009.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Llywodraeth Samoa America

 gw • sg • go**Gwledydd a thiriogaethau Oceania**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Awstralia** | Awstralia · Ynysoedd Cocos · Ynys y Nadolig · Ynys Norfolk |
|  | **Melanesia** | Caledonia Newydd · Fanwatw · Ffiji · Papua Gini Newydd · Ynysoedd Solomon |
|  | **Micronesia** | Gwam · Ciribati · Ynysoedd Gogledd Mariana · Ynysoedd Marshall · Taleithiau Ffederal Micronesia · Nawrw · Palaw |
|  | **Polynesia** | Ynys Clipperton · Ynysoedd Cook · Niue · Ynysoedd Pitcairn · Polynesia Ffrengig · Samoa · Samoa America · Seland Newydd · Tocelaw · Tonga · Twfalw · Wallis a Futuna |
Ffeminist Americanaidd oedd **Hannah Keziah Clapp** (1824 - 8 Hydref 1908) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel swffragét, llyfrgellydd ac athro.

Fe'i ganed yn Albany, Efrog Newydd yn 1824 a chyrhaeddodd Carson City ym 1860, lle sefydlodd Seminari Sierra; bu'n byw am flynyddoed yn Nevada. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Nevada, Reno.

Trefnodd ysgol breifat gyntaf y dalaith a hi oedd cyd-sylfaenydd meithrinfa gyntaf y dalaith. Gwasanaethodd fel pennaeth Seminar Benywaidd Lansing, dysgodd yng Ngholeg Merched Michigan a hi oedd hyfforddwr a llyfrgellydd cyntaf Prifysgol Nevada, Reno. Cyd-sefydlodd Clapp Glwb Reno yn yr 20g (*Reno's 20th Century Club*), a ychwanegwyd ym 1983 at y Gofrestr Genedlaethol o Leoedd Hanesyddol yn Washoe County, Nevada.

Yn Carson City sefydlodd *Seminari Sierra*. Yn swffragét, bu Clapp hefyd yn gweithio dros hawl menywod i bleidleisio (sef etholfraint). Bu'n aelod-siarter o Gymdeithas Hanesyddol Nevada. Bu farw yn Palo Alto, California ym 1908.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Galwedigaeth: .
2. ↑  Dyddiad geni: "Hannah Keziah Clapp". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
3. ↑  Dyddiad marw: "kahmani .h king". Cyrchwyd 9 Hydref 2019.
4. ↑  Man geni: .
5. ↑  "Hannah Clapp". Carson City Convention & Visitors Bureau. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 24 Mawrth 2012. Cyrchwyd 3 Chwefror 2012. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
6. ↑  Nevada Historical Society (1909). *Biennial report of the Nevada Historical Society* (arg. Public domain). State Printing Office. tt. 60–. Cyrchwyd 5 Chwefror 2012.
7. ↑  "Hannah Keziah Clapp". University of Nevada, Reno. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-02-13. Cyrchwyd 3 Chwefror 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 96764514
* LCCN: n2009164714
* ISNI: 0000 0000 6955 4571

 |
Höfn panorama
Yngannu Hornafjörður
Bwrdeistref yng Ngwlad yr Iâ yw **Hornafjörður** (Islandeg: *Sveitarfélagið Hornafjörður*). Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain yr ynys yn rhanbarth Austurland. Ar 1 Ionawr 2017, roedd gan y gymuned 2187 o drigolion. Maint tiriogaeth y bwrdeisdref yw 6,280 km² - dros chwarter maint Cymru!

Y dref fwyaf a'r unig un yn y fwrdeistref yw Höfn sydd â phoblogaeth o 1633 o drigolion. Mae gan bentref Nesjakauptún 91 o drigolion.

Sefydlu'r Bwrdeisdref
---------------------

Sefydlwyd y fwrdeistref ar 6 Mehefin 1998 trwy uno'r pedwar cymuned ganlynol:

* Hornafjarðarbær, a ffurfiwyd ym 1994 gan uno bwrdeistref Höfn í Hornafirði gyda chymunedau gwledig Mýrar (Märahreppur) a Nes (Nesjahreppur)
* Cymuned wledig Bær (Bæjarhreppur)
* Cymuned wledig Borgarhöfn (Borgarhafnarhreppur)
* Cymuned wledig Hof (Hofshreppur)

Daearyddiaeth
-------------

Porthladd Höfn
Mae'r fwrdeistref wedi ei leoli i'r de-ddwyrain o Vatnajökull. Lleolir prif dref Höfn ar bentir rhwng fjordiau Hornafjörður a Skarðsfjörður.

Yn rhan orllewinol y fwrdeistref ceir rhaeadr uchaf Gwlad yr Iâ, y Morsárfoss. Mae rhannau o Barc Cenedlaethol Vatnajökull yn y fwrdeistref. Gerllaw mae Kristínartindar a Svartifoss. Yn y de-orllewin mae'r Sandergebiet Skeiðará fawr y Skeiðarársandur, i'r gogledd o'r Skeiðarárjökull. Ymhellach i'r dwyrain mae'r Öræfajökull gyda chopa Hvannadalshnúkur, sy'n codi 2110 m yr tirwedd uchaf Gwlad yr Iâ. Ymhellach i'r dwyrain mae'r Breiðárlón a'r Jökulsárlón, llyn rhewlif fawr a llyn dyfnaf Gwlad yr Iâ.

Trafnidiaeth
------------

Mae'r gymuned wedi'i chysylltu â'r gylchffordd Hringvegur, y briffordd sy'n cysylltu y wlad.

Y pellter i'r brifddinas, Reykjavík, yw 459 km, ac i'r gogledd mae Egilsstaðir sydd 247 km i ffwrdd.

Mae awyrfa Hornafjarðarflugvöllur (Maes Awyr Hornafjörður, IATA: HFN, ICAO: BIHN) tua 7 km i'r gogledd o Höfn.

Gefeilldrefi
------------

* Sweden Kungälv, Sweden
* Norwy Risør, Norwy
* Denmarc Samsø, Denmarc
* Ffindir Taivassalo, Y Ffindir

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd [Date missing], at www2.hornafjordur.is Error: unknown archive URL (isländisch); Zugriff: 13. August 2011
Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Hannah Mitchell** (11 Chwefror 1872 - 22 Hydref 1956) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros bleidlais i ferched. 
Yn 2012 ffurfiwyd 'Sefydliad Hannah Mitchell', fforwm ar gyfer datblygu llywodraeth ddatganoledig yng Ngogledd Lloegr.

Ganed **Hannah Maria Webster** yn Hope Woodlands, Swydd Derby, Lloegr ar 11 Chwefror 1872 a bu farw ym Manceinion.

Magwraeth
---------

Fe'i ganed i deulu tlawd ar dyddyn bychan yn Swydd Derby; roedd yn un o 6 o blant. Ni chafodd addysg ffurfiol, er bod ei thad wedi'i dysgu i ddarllen. Arhosodd gartref gan lle gweithiai gyda'i mam, nad oedd yn ei hoffi. Disgwylid iddi edrych ar ôl ei thad a'i brodyr, ond roedd ganddi syniadau llawer mwy beiddgar.

Gadawodd Hannah ei chartref pan oedd yn ifanc iawn i weithio fel gwniadwraig yn Bolton, lle daeth yn rhan o'r mudiad sosialaidd. Bu'n gweithio am nifer o flynyddoedd mewn sefydliadau yn ymwneud â sosialaeth, pleidlais menywod a heddychiaeth. Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf cafodd ei hethol i Gyngor Dinas Manceinion a bu'n gweithio fel ynad, cyn gweithio yn ddiweddarach i arweinydd y Blaid Lafur, Keir Hardie.

Yn Bolton, dechreuodd Mitchell wella ei haddysg, gan obeithio, am gyfnod, bod yn athrawes. Cafoddd swydd ar aelwyd ysgolfeistr, a ganiataodd iddi fenthyg ei lyfrau.

Teulu
-----

Priododd Gibbon Mitchell yn 1895 a chawsant fab. Nid oedd am ychwaneg o blant, gan na chredai y gallent fforddio rhagor, a hwythau mor dlawd.

Ymgyrchu
--------

Ymunodd gyda'r ymgyrch dros hawliau merched, a chafodd swydd gan Emmeline a Christabel Pankhurst, yn Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched (*Women's Social and Political Union* neu'r WSPU). Dechreuodd areithio'n gyhoeddus, a theithiodd hyd a lled Lloger yn gwneud hynny, yn enwedig cyn isetholiadau. Yn 1907, yn ôl ei meddyg, cafodd iselder ysbryd a achoswyd gan ddiffyg maeth a gorweithio. Camodd Charlotte Despard i'r adwy, gan edrych ar ei hôl. Yn ei bywgraffiad, dywed Mitchell iddi deimlo'n ofidus gan na wnaeth yr un o'r Pankursts gysylltu a hi, na'i chynorthwyo. Yn 1908 gadawodd y WSPU, ac ymunodd gyda mudiad newydd: y *Women's Freedom League*.

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, trodd ei hegni tuag at y mudiad dros heddwch, a gweithiodd fel heddychwr. 

Yystod ei hoes bu'n aelod o'r Blaid Lafur. a bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Routledge, tud. 317
2. ↑  Alport Castles Archifwyd 2007-10-29 yn y Peiriant Wayback. Peakland Heritage. Retrieved 16 Hydref 2015
3. ↑  Cyffredinol:. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
4. ↑  Rhyw: *Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol*. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2018.
5. ↑  Alport Castles Archifwyd 2007-10-29 yn y Peiriant Wayback. Peakland Heritage. Adalwyd 16 Hydref 2015
6. ↑  Stanley Holton, tud. 94
7. ↑  Stanley Holton, tud. 95
8. ↑  Rosen, tud. 41
9. 1 2 3  Purvis
10. 1 2 3  Crawford, tud. 417
**Harald Sigurdsson**, a elwir hefyd yn **Harald o Norwy** neu **Harald Hardrada** ( c. 1015 - 25 Medi 1066)  oedd Brenin Norwy (fel **Harald III** ) rhwng 1046 a 1066. Yn ogystal, hawliodd orsedd Denmarc yn aflwyddiannus tan 1064 a gorsedd Lloegr yn 1066. Cyn dod yn frenin, roedd Harald wedi treulio tua phymtheng mlynedd yn alltud fel cadlywydd milwrol a milwr yn Kievan Rus ' ac yn y Varangian Guard yn yr Ymerodraeth Fysantaidd. 

Yn fuan ar ôl i Harald ymwrthod â’i honiad i Ddenmarc, addawodd cyn- Iarll Northumbria, Tostig Godwinson, brawd y brenin Seisnig Harold Godwinson (a elwir hefyd yn Harold o Wessex hefyd) ei deyrngarwch i Harald a'i wahodd i hawlio gorsedd Lloegr. Aeth Harald i Gogledd Lloegr gyda 10,000 o filwyr a 300 o longau ym mis Medi 1066, ysbeilio’r arfordir a threchu lluoedd rhanbarthol Lloegr o Northumbria a Mersia ym Mrwydr Fulford ger Efrog. Er ei fod yn llwyddiannus i ddechrau, trechwyd a lladdwyd Harald mewn ymosodiad gan luoedd Harold Godwinson ym Mrwydr Stamford Bridge, a ddileodd bron ei fyddin gyfan. Mae haneswyr modern yn aml wedi ystyried marwolaeth Harald, a ddaeth â diwedd ar ei oresgyniad, fel diwedd Oes y Llychlynwyr .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Det store norske leksikon" (The Great Norwegian Encyclopedia)
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Hornchurch ac Upminster** (Saesneg: *Hornchurch and Upminster*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Hornchurch ac Upminster yn Llundain FwyafEtholaeth Hornchurch ac Upminster yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–2017: Angela Watkinson (Ceidwadol)
* 2017–presennol: Julia Lopez (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Arfau Syr Henry Herbert
Uchelwr Cymreig oedd **Henry Herbert, 2il Iarll Penfro** (c.1534 - 19 Ionawr 1601). Ef a fu'n gyfrifol am gryfhau Castell Caerdydd. Roedd yn ddyn diwylliedig ac roedd yr achau Cymreig yn bwysig iddo. Ysgrifennydd iddo oedd y bardd a'r milwr Wiliam Midleton o Lansannan.

Roedd Henry yn fab i William Herbert, Iarll 1af Penfro (1501–1570) ac Anne Parr, Iarlles Penfro. Ei fodryb oedd Catherine Parr, gwraig olaf Harri VIII. Roedd ei ewyrth William Parr, ardalydd 1af Northampton yn ddyn pwerus iawn yn ystod teyrnasiad Edward VI ac yna Elisabeth I.

Ar farwolaeth ei dad yn 1570 fe'i gwnaed yn Iarll Penfro ac ar 4 Ebrill 1570 dyrchafwyd ef yn *Lord Lieutenant of Wiltshire*. Ar farwolaeth ei fam fe'i gwnaed yn Arglwydd Parr a Ros o Kendal, Arglwydd FitzHugh, Arglwydd Marmion ac yn Arglwydd Quentin ar 1 Awst 1571.

Tair priodas a phlant
---------------------

Priododd Catherine Grey, chwaer ieuengaf Yr Arglwyddes Jane Grey ac wyres i Mari Tudur ar 25 Mai 1553. ond diddymwyd y briodas ac ni chafwyd plant.

Ei ail wraig oedd Arglwyddes Catherine Talbot, merch George Talbot, 6ed iarll Shrewsbury, a'i wraig Gertrude Manners. She died in 1575 leaving no children by Herbert. Bu'n wael ac ni fu plant o'r briodas hon ychwaith.

Erbyn Ebrill 1577 roedd Henry wedi priodi Mary Sidney, merch Syr Henry Sidney a Mary Dudley a ganwyd William Herbert, 3ydd Iarll Penfro an Philip, a bu'r ddau yn ieirll Penfro ar ôl eu tad. Cafwyd dwy ferch hefyd ond bu'r ddwy farw'n ifanc: Katherine ac Anne.

Gweler hefyd
------------

* Iarllaeth Penfro

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4   Lee, Sidney, gol. (1891). "Henry Herbert (1534?-1601)". *Dictionary of National Biography*. **26**. Llundain: Smith, Elder & Co. tt. 189–90.
2. ↑  Eric Ives, *Lady Jane Grey: A Tudor Mystery* (Rhydychen, 2009), t. 321
3. ↑  "Mary Sidney Herbert, Countess of Pembroke (1561-1621)", gan Margaret P. Hannay

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 315533898
* LCCN: no2009037490
* ISNI: 0000 0004 4779 0628
* GND: 12376761X
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Bardd o Sais oedd **Henry Howard, Iarll Surrey** (1517 – 13 Ionawr 1547).

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd yn Hunsdon, Swydd Hertford, yn fab i'r Arglwydd Thomas Howard. Pryd ddaeth ei dad yn Ddug Norfolk yn 1524, derbyniodd Henry y teitl cwrteisi Iarll Surrey. Bu'n byw yn Windsor o 1530 i 1532 gyda Henry FitzRoy, mab anghyfreithlon y Brenin Harri VIII a'i ordderch Elizabeth Blount, a oedd dan warchodaeth Thomas Howard. Yn 1532 priododd Henry â'r Foneddiges Frances de Vere (tua 1517–77), merch John de Vere, 15fed Iarll Rhydychen, er na chydbreswyliasent nes 1535.

Gwasanaethodd yn filwr yn erbyn yr Albanwyr yn 1542 ac yn erbyn y Ffrancod. Fe'i penodwyd yn Llywodraethwr Boulogne yn 1545. Yn Rhagfyr 1546 cafodd ei garcharu ar gyhuddiad o chwarteru arfbais Edward Gyffeswr. Cafwyd yn euog o deyrnfradwriaeth a'i ddedfrydu i'r gosb eithaf. Cafodd ei dorfynyglu ym Mryn y Tŵr, Llundain, ar 13 Ionawr 1547, yn 30 oed. Yn ôl pob sôn, efe oedd yr unigolyn olaf i'w ddienyddio yn ystod teyrnasiad y Brenin Harri.

Barddoniaeth
------------

| Llên Lloegr yn yr 16eg ganrif |
| --- |
| "The First Appearance of William Shakespeare on the Stage of the Globe Theatre" gan George Cruikshank |
| Sonedwyr a thelynegwyr yn Oes Harri
* Thomas Wyatt
* Henry Howard, Iarll Surrey

 |
| Y Diwygiad Seisnig
* Thomas More
* *Book of Common Prayer*
* *Foxe's Book of Martyrs*

 |
| Barddoniaeth yn Oes Elisabeth
* Edmund Spenser
* Philip Sidney

 |
| Y ddrama yn Oes Elisabeth
* William Shakespeare
* Christopher Marlowe
* John Lyly
* Robert Greene
* Ben Jonson

 |
| * ← Saesneg Canol
* Llên Lloegr
* 17g →
 |
| * v
* t
* e
 |

Howard a'i gyfaill Thomas Wyatt oedd y Saeson cyntaf i sonedu yn eu mamiaith, dan ddylanwad y soned Betrarchaidd. Dyfeisiodd y patrwm odli Saesneg ar y soned: tair adran o bedair llinell yr un, a chwpled i'w chloi. Howard hefyd oedd y cyntaf i gyfansoddi cerddi moel yn y Saesneg, hynny yw mesur cyson megis y pumban iambig ond yn ddiodl. Cyfieithodd ddau o lyfrau'r *Aenid* gan Fyrsil ar fesur moel, a gyhoeddwyd dan y teitl *Certain Bokes of Virgiles Aenaeis* yn 1557.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Henry Howard, Earl of Surrey. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 18 Awst 2019.
Fforiwr a morwr o Sais oedd **Henry Hudson** (tua 1565 – 1611) sydd yn nodedig am fentro i archwilio Tramwyfa'r Gogledd Ddwyrain a Thramwyfa'r Gogledd Orllewin, a'i ddarganfyddiadau ar hyd arfordiroedd a dyfrffyrdd Gogledd Ddwyrain yr Amerig.

Nid oes tystiolaeth o'i deulu, ei enedigaeth, nac ei ieuenctid. Er gwaethaf, mae'n debyg yr oedd yn Llundeiniwr, a chredir iddo gael ei eni yn y 1560au. Mae cofnodion yn cyfeirio ato fel meistr, yn hytrach na chapten, ac yn awgrymu felly yr oedd yn forlywiwr o ran ei swydd.

Cafodd ei hurio gan Gwmni Mysgofi i ganfod Tramwyfa'r Gogledd Ddwyrain, a methiant fuont ei ymdrechion ym 1607 a 1608. Aeth ar drydedd fordaith i ganfod llwybr i Asia ar gais Cwmni Iseldiraidd India'r Dwyrain ym 1609. Pan gafodd ei atal gan y rhew yn Spitsbergen, penderfynodd Hudson hwylio i'r gorllewin i geisio canfod Tramwyfa'r Gogledd Orllewin. Trwy fforio baeau Chesapeke, Delaware, ac Efrog Newydd, hawliwyd yr ardal honno yng Ngogledd America gan yr Iseldirwyr. Ariannwyd ei bedwaredd fordaith, a honno i ganfod Tramwyfa'r Gogledd Orllewin, gan y Saeson ym 1610. Wedi cyfnod hir o aros yn y rhew, bu miwtini gan ei griw a chafodd Hudson, ei fab, a saith dyn arall eu gadael i farw.

Enwir Bae Hudson, Afon Hudson, a Chulfor Hudson ar ei ôl.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) James McDermott, "Hudson, Henry (d. 1611)", *Oxford Dictionary of National Biography* (2004). Adalwyd ar 1 Chwefror 2021.
2. ↑  (Saesneg) Henry Hudson. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 1 Chwefror 2021.

Darllen pellach
---------------

* Richard O'Connell, *Hudson's Fourth Voyage* (Philadelphia: Atlantis Editions, 1978).
* Douglas Hunter, *Half Moon: Henry Hudson and the Voyage that Redrew the Map of the New World* (Efrog Newydd: Bloomsbury Press, 2009).
* Peter C. Mancall, *Fatal Journey: The Final Expedition of Henry Hudson* (Efrog Newydd: Basic Books, 2009).
Mae **Sgurr nan Conbhairean - Creag a'Chaorainn** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Affric i Glen Moriston yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH137131. Enw'r fam-fynydd yw Sgurr nan Conbhairean.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top a Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Siambr gladdu hir Wayland's Smithy, Ashbury, Swydd Rydychen.
Bryn Celli Ddu; siambr gladdu ym Môn.
Barclodiad y Gawres, Môn.
Siambr gladdu Capel Garmon, sir Conwy lle gwelir fod y pridd wedi ei symud i ddangos fod y math hwn o gladdfa o dan y ddaear.
Siambr, neu ogof wneud, lle rhoddir corff dynol marw i'w orffwys ydy **siambr gladdu** a honno wedi'i gorchuddio gyda phridd. Fel arfer cysylltir y gair gyda defodau claddu Oes Newydd y Cerrig, Oes yr Efydd a chyn hynny. Arferid gosod strwythur o gerrig enfawr yn gyntaf i ddal y bryncyn a roddid ar ei ben ac weithiau gellir gweld y cromlechi (neu garnedd pan fo'r pridd a oedd unwaith yn eu gorchuddio wedi erydu gan y gwynt a'r glaw.

Mae cromlechi a charneddi, felly, yn gerrig noeth a siambr gladdu yn domen o bridd ar ffurf bryncyn bychan.

Mathau gwahanol o siambrau claddu
---------------------------------

* Beddrod Hafren-Cotswold
* Siambr Gladdu Hir
* Beddrod siambr
* Crug crwn (term Saesneg Cadw ydy *Round Barrow*)

Rhai siambrau claddu
--------------------

### Cymru

Gweler hefyd: Rhestr o Siambrau Claddu yng Nghymru

* Bryn Celli Ddu, Môn
* Barclodiad y Gawres, Môn
* Siambr gladdu Capel Garmon, Sir Conwy
* Penycloddiau, Sir Ddinbych
* Carnedd y Gop ger Trelawnyd, Sir y Fflint. Diametr: 100m

### Yr Alban

* Skara Brae
* Bedd yr Eryrod

### Lloegr

* Wayland's Smithy, Swydd Rydychen

### Eraill

* Magdalenenberg, yr Almaen

Gweler hefyd
------------

* Carnedd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Archaeoleg Cambria" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2010-11-25. Cyrchwyd 2010-10-26.
2. ↑  "Gwefan CPAT". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-10-14. Cyrchwyd 2010-09-30.
Mae **Sgurr nan Each - Sail Mhor** yn gopa mynydd a geir ym mynyddoedd Y Fannaichs, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH178690. Enw'r fam fynydd ydy Sgurr nan Each. Ceir mynydd arall o'r un enw (Sail Mhor) rhwng Loch Carron a Loch Maree.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Chwaraewr rygbi'r undeb sydd wedi chwarae dros Gymru yw **Robert Evans** (ganwyd 14 Ebrill 1992). Mae'n chwarae yn safle'r prop. Mae ar hyn o bryd yn chwarae i'r Sgarlets.

Mae Evans yn enedigol o Hwlffordd a bu'n chwarae dros Quins Caerfyrddin yn Uwch Adran Cymru cyn chwarae ei gêm ranbarthol gyntaf dros y Sgarlets yn ystod y tymor 2012-13. Daeth i'r cae fel eilydd yn erbyn Sale Sharks yn y Cwpan Eingl-Gymreig.

Gyrfa ryngwladol
----------------

Chwaraeodd Evans yn nhîm dan-20 Cymru a gyrhaeddodd y trydydd safle ym Mhencampwriaeth Iau y Byd IRB 2012 yn Ne Affrica. Roedd yn chwarae yn y rheng flaen ochr yn ochr â Kirby Myhill a Samson Lee o'r Sgarlets.

Cafodd ei alw i uwch-garfan Cymru yn Nhachwedd 2013 ar gyfer gemau rhyngwladol yr hydref.

Ar 20 Ionawr 2015, cafodd ei enwi yng ngharfan 34-dyn Cymru ar gyfer Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2015, gan wneud ei ymddangosiad cyntaf pan ddaeth i'r cae ar gyfer ail hanner y gêm yn erbyn Iwerddon.

Dechreuodd Evans bob un gêm heblaw'r un yn erbyn yr Eidal ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad 2019, gan sicrhau'r Gamp Lawn gyntaf i Gymru ers 2012.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Evans yn galw heibio
2. ↑  "Wales name 34-man Six Nations squad". *WRU*. 20 January 2015.
{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/Nodyn:Taxonomy/Rokautskyia|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} 

Mae ***Rokautskyia microglazioui*** yn rhywogaeth o blanhigyn blodeuol yn y teulu Bromeliaceae, sydd yn endemig i Brasil ( talaith Espírito Santo ). Fe'i disgrifiwyd gyntaf yn 1998 fel ***Cryptanthus microglazioui***. Fe'i darganfyddir yn ecoardal Coedwig Iwerydd Brasil.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   *Rokautskyia microglazioui*] (I.Ramírez) Leme, S.Heller & Zizka; International Plant Names Index; adalwyd 11 Tachwedd 2022
Cyfrol gan y Prifardd Christine James yw ***Rhwng y Meini*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Wasg y Bwthyn. Man cyhoeddi: Caernarfon, Cymru.

Dyma gyfle i fwynhau, unwaith eto, yr areithiau a gyflwynodd Christine James o'r Maen Llog yn ystod ei chyfnod fel Archdderwydd Cymru - y ferch gyntaf i ddal y swydd arbennig honno. Gyda rhagair gan Jim Parc Nest.

Merch o gartref di-Gymraeg yn Nghwm Rhondda yw Christine James. Enillodd radd dosbarth cyntaf yn y Gymraeg ym Mhrifysgol Aberystwyth a dyfarnwyd doethuriaeth iddi am ei gwaith ymchwil ar Gyfraith Hywel. Mae hi bellach yn Athro Cysylltiol yn y Gymraeg ym Mhrifysgol Abertawe. Bu'n gyd-olygydd y cylchgrawn Taliesin (2000-2009), ac yn 2001 cyhoeddwyd ei golygiad o holl farddoniaeth Gwenallt. Enillodd Goron yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2005, a hi yw'r ferch gyntaf erioed i'w gorseddu'n Archdderwydd Cymru. Dyma ei chasgliad cyntaf o farddoniaeth.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017.
|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Robert Wiliam** |

Roedd **Robert Wiliam**, (tua 1743—Medi 1815) o'r Pandy Isaf, Rhiwedog, y Bala yn amaethwr a bardd. Bron y cwbl a wyddys am ei fywgraffiad yw ei gofnod claddu ym mynwent Plwyf Llanfor *Robert William Pandy September 2nd 1815 aged 72*

Mae Owen Morgan Edwards yn awgrymu bod Huw Rolant wedi bod yn athro barddol iddo a bod Ioan Tegid wedi bod yn ddisgybl barddol iddo.

Mae rhai o'i gerddi wedi eu cadw yn y llyfr *Beirdd y Bala*, Cyfres y Fil.

Er gwaethaf y diffyg gwybodaeth amdano, Robert Wiliam oedd awdur un o'r llinellau cynghanedd mwyaf enwog y Gymraeg, a daeth yn ddihareb ac yn slogan Cymdeithas y Beibl yng Nghymru. Llinell olaf Englyn yn ei Awdl i'r Beibl:

Llyfr doeth yn gyfoeth i gyd,—wych lwyddant  

A chleddyf yr ysbryd,  

A gair Duw Nef yw hefyd,  

***Beibl i bawb o bobl y byd***.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "WILLIAM(S), ROBERT (1744 - 1815), bardd, amaethwr | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2022-10-22.
2. ↑  Gwasanaethau Archifau Cymru, Cofrestr Claddu Plwyf Llanfor Cofnod Rhif 85, Tudalen 11, 1815
3. ↑  Beirdd y Bala *Y Beibl*, ar Wicidestun
Wyneb-ddalen a wyneb-ddarlun *Hunangofiant Tomi* (P. Jones-Roberts yn y Llyfrfa, Bangor, d.d.=1912)
Y gyfrol gyntaf o waith Edward Tegla Davies i blant yw ***Hunangofiant Tomi***. Fe'i gyhoeddwyd yn 1912, yng ngwasg Y Llyfrfa, Bangor. Llyfr bach 123 tudalen wedi ei argraffu'n ddestlus gan yr argraffydd Evan Thomas, gyda wyneb-ddalen gan y cyhoeddwr P. Jones-Roberts.

Cyfrol ydyw ar lun cyfres o hanesion dyddiadur dychmygol bachgen bach sy'n byw mewn pentref yng ngefn-gwlad Cymru. Mae'r iaith yn naturiol (yn ôl safon y cyfnod) a'r arddull yn ysgafn ac ysmala ac yn wahanol iawn i'r fath o "lyfrau plant" sur a difrifol, crefyddol eu naws, oedd yn cael eu cynnig i blant fel rheol. Dyma un enghraifft ohono, o'r bennod "Cader Ceridwen":

*Wyddoch chi bedi bardd, ac a welsoch chi un rywdro? Wel yn wir y mae o'r peth rhyfedda welsoch chi rioed. Mi chwarddwch nes y byddwch chi'n sal wedi i chi unweth weld un. Y mae ene fardd yn byw yn ein hardal ni, ac yr yden ni yn cael miloedd o sport efo fo. Dyn ydi bardd, wyddoch, wedi cael ei daro gan blaened...*
  



| Edward Tegla Davies | Tegla |
| --- | --- |
| *Ar Ddisberod* | *Y Doctor Bach* | *Y Foel Faen* | *Gŵr Pen y Bryn* | *Gyda'r Blynyddoedd* | *Gyda'r Glannau* | *Hen Ffrindiau* | *Yr Hen Gwpan Cymun* | *Hunangofiant Tomi* | *Y Llwybr Arian* | *Nedw* | *Rhyfedd o Fyd* | *Rhys Llwyd Y Lleuad* | *Stori Sam* | *Tir Y Dyneddon* |
Uchelwr a milwr Ffrancaidd, un o gadfridogion Siarlymaen a chymeriad yn llenyddiaeth y Canol Oesoedd oedd **Rolant** (bu farw 15 Awst 778) (Ffrangeg: *Roland*, Ffranceg: *Hruodland*). Ef yw arwr y gerdd ganoloesol *La chanson de Roland*.

Hanes
-----

Roedd y Rolant hanesyddol yn un o'r paladiniaid, y milwyr oedd agosaf at y brenin, ac yn dal y swydd o lywodraethwr Mers Llydaw. Ar 15 Awst 778, ef oedd pennaeth ôl-fyddin Siarlymaen, oedd yn dychwelyd dros y Pyreneau o Sbaen i Ffrainc. Pan oeddynt yn mynd trwy Fwlch Ronsyfal, ymosodwyd arnynt gan lu y Basgiaid, a lladdwyd Rolant a'i wŷr ym Mrwydr Ronsyfal.

Llenyddiaeth
------------

Tyfodd chwedloniaeth o gylch y digwyddiad yn ystod y Canol Oesoedd, a chymerwyd lle'r Basgiaid gan y Mwslimiaid, gan droi'r stori yn un am frwydr rhwng Cristionogion a dilynwyr Islam. Yn y chwedlau hyn, daeth Rolant yn gawr, a adawodd ei olion yma ac acw yn y Pyreneau.

Daeth y chwedlau am Siarlymaen a Rolant yn boblogaidd trwy Ewrop, ac fe'i cyfieithwyd i'r Gymraeg fel *Ystorya de Carolo Magno*.

Mae *Cân Roland*, sy'n adrodd hanes Rolant a Brwydr Ronsyfal yn cael ei gynnwys yn llyfr T Rowland Hughes *Storïau Mawr y Byd*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hughes, T Rowland (1936). "Cân Roland". *Storïau Mawr y Byd*. Gwasg Aberystwyth.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 5722596
* LCCN: n2019012369
* GND: 11855395X
* SUDOC: 027441857
* BNF: cb119482423 (data)
* NKC: jn20040227009

 |
Am y bardd, gweler Henry Lloyd (ap Hefin).

Milwr o Gymro oedd **Henry Humphrey Evans Lloyd** (tua 1718 – 1783) sy'n nodedig am ei ysgrifeniadau ar faterion milwrol.

Ganwyd ar fferm Cwm Bychan ym mhlwyf Llanbedr, Sir Feirionnydd, yn fab i glerigwr. Astudiodd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Nid oedd yn medru fforddio comisiwn yn y Fyddin Brydeinig, felly aeth i Ffrainc yn 1744 gan obeithio cael comisiwn ym myddin y wlad honno. Methodd, a daeth yn frawd lleyg yn urdd yr Iesuwyr a bu'n rhoi addysg mewn pynciau milwrol i swyddogion y Frigâd Wyddelig.

Brwydrodd ar ochr y Ffrancod yn Rhyfel Olyniaeth Awstria, a bu ym Mrwydr Fontenoy yn 1745. Cymerodd ran yng ngwrthryfel y Jacobitiaid yn 1745, yn gwasnaethu fel swyddog cudd i gadw mewn cyswllt â Chymry yr oedd iddynt gydymdeimlad ag achos y Stiwartiaid. Dywed iddo gael ei gymryd i'r ddalfa yn 1746. Cafodd ei anfon i Loegr gan y Ffrancod i baratoi adroddiad ar bosibilrwydd glanio ar arfordir deheuol Prydain. Bu'n gwasanaethu hefyd ym myddinoedd Prwsia, Awstria, a Rwsia, a chyrhaeddodd reng uwchfrigadydd.

Bu farw yn yr Hâg.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  S. H. F. Johnston (1953), "LLOYD, HENRY (c. 1720 - 1783), milwr ac ysgrifennwr ar faterion milwrol" yn *Y Bywgraffiadur Cymreig*. Adalwyd ar 1 Medi 2019.

Darllen pellach
---------------

* Patrick J. Speelman, *Henry Lloyd and the Military Enlightenment of Eighteenth-Century Europe*, Contributions in Military Studies, no. 221 (Westport, Connecticut: Greenwood Press, 2002).
| Seiclo yngNgemau Olympaidd yr Haf 2008 |
| --- |
| Seiclo Ffordd |
| Ras ffordd |   | dynion |   | merched |
| Treial amser |  | dynion |  | merched |
| Seiclo Trac |
| Pursuit unigol |  | dynion |  | merched |
| Pursuit tîm |  | dynion |  |  |
| Sbrint |  | dynion |  | merched |
| Sbrint tîm |  | dynion |  |  |
| Ras bwyntiau |  | dynion |  | merched |
| Keirin |  | dynion |  |  |
| Madison |  | dynion |  |  |
| Beicio Mynydd |
| Traws-gwlad |  | dynion |  | merched |
| BMX |
| BMX |  | dynion |  | merched |

Cynhaliwyd **ras ffordd merched** **Gemau Olympaidd yr Haf 2008** ar 9 Awst ar y Cwrs Seiclo Ffordd Trefol. Roedd y ras yn 126.4 cilometr (78.29 milltir o hyd a gwblhawyd mewn amser o 3 awr 32' 24", sef 35.71 cilometr yr awr (22.19 milltir yr awr). Fe gymerodd 66 o ferched o 33 gwlad rhanyn y ras.

Fe ddisgynodd glaw trwm yn ystod y ras, gan greu amodau anodd ar gyfer y reidwyr. Ac er i nifer o reidwyr unigol ymosod oddiar flaen y maes fe dynnwyd pob un yn ôl yn eu tro. Fe dorrodd grŵp o chwech i ffwrdd ar y gylched olaf gan arod i ffwrdd hyd y diwedd lle profodd y Gymraes Nicole Cooke i fod y reidiwr cryfaf ar y dydd.

Roedd beirniadaeth hallt wedi sawl digwyddiad yn ystod y ras: fe gafodd un reidiwr fantais o ddau funud ar flaen y maes ond bu raid iddi stopio gan nad oedd y cwrs wedi ei farcio'n glir. Disgynodd Gu Sungeon o Dde Corea reolaeth ar ei beic mewn un o'r damweiniau gan ddodd ac eraill i lawr gyda hi a disgyn i ffôs concrid dwfn ar ymyl y ffordd.

Roedd y ras hefyd yn nodi'r seithfed tro i'r seiclwraig Ffrengig, Jeannie Longo ddechrau'r ras Olympaidd, a hithau'n 49 oed; fe orffennodd yn y 24ydd safle.

Roedd Maria Isabel Moreno o Sbaen i fod i gymryd rhan yn y ras, ond fe adawodd Beijing y diwrnod cynt. Datganwyd ar 11 Awst ei bod wedi profi'n bositif ar gyfer EPO, hwn oedd y prawf cyffuriau positif cyntaf yng Ngemau 2008.

Canlyniadau
-----------

| Safle | Reidiwr | Amser |
| --- | --- | --- |
|  | Baner Prydain Fawr Nicole Cooke | 3 awr 32′ 24″ |
|  | Baner Sweden Emma Johansson | 3 awr 32′ 24″ |
|  | Baner Yr Eidal Tatiana Guderzo | 3 awr 32′ 24″ |
| 4 | Baner Awstria Christiane Soeder | 3 awr 32′ 28″ |
| 5 | Baner Denmarc Linda Melanie Villumsen Serup | 3 awr 32′ 32″ |
| 6 | Baner Yr Iseldiroedd Marianne Vos | 3 awr 32′ 45″ |
| 7 | Baner Y Swistir Priska Doppman | 3 awr 32′ 45″ |
| 8 | Baner Gwlad Pwyl Paulina Brzezna | 3 awr 32′ 45″ |
| 9 | Baner Lithwania Edita Pucinskaite | 3 awr 32′ 45″ |
| 10 | Baner Casachstan Zulfiya Zabirova | 3 awr 32′ 45″ |

Ffynonellau
-----------

* Canlyniadau'r ras
Anthem genedlaethol gweriniaeth De America Colombia yw ***Himno Nacional de la República de Colombia*** (Sbaeneg am *Anthem Genedlaethol Gweriniaeth Colombia*).

Geiriau Sbaeneg
---------------

 **Cyfieithwch y geiriau i'r gân hon.**   
**Please translate the lyrics of this song.**  
**Por favor traduzca la letra de esta canción.**  
**Merci de traduire les paroles de cette chanson.**  
**Mar plij treiñ an gerioù a mañ kan.**  

Helpwch os gallwch chi siarad Cymraeg da.

**CYTGAN**
¡Oh gloria inmarcesible!
¡Oh júbilo inmortal!
En surcos de dolores
el bien germina ya.
**PENNILL CYNTAF**
Cesó la horrible noche,
la libertad sublime
derrama las auroras
de su invencible luz.
La humanidad entera,
que entre cadenas gime,
comprende las palabras
del que murió en la cruz.
**AIL BENNILL**
"¡Independencia!" grita
el mundo americano;
se baña en sangre de héroes
la tierra de Colón.
Pero este gran principio,
"El rey no es soberano"
resuena, y los que sufren
bendicen su pasión.
**TRYDEDD BENNILL**
Del Orinoco el cauce
se colma de despojos,
de sangre y llanto un río
se mira allí correr.
En Bárbula no saben
las almas ni los ojos,
si admiración o espanto
sentir o padecer.
**PEDWAREDD BENNILL**
A orillas del Caribe,
hambriento un pueblo lucha,
horrores prefiriendo
a pérfida salud.
¡Oh, sí!, de Cartagena
la abnegación es mucha,
y escombros de la muerte
desprecian su virtud.
**PUMED BENNILL**
De Boyacá en los campos,
el genio de la gloria,
con cada espiga un héroe
invicto coronó.
Soldados sin coraza
ganaron la victoria;
su varonil aliento
de escudo les sirvió.
**CHWECHED PENNILL**
Bolívar cruza el Ande
que riegan dos océanos,
espadas cual centellas
fulguran en Junín.
Centauros indomables
descienden a los llanos,
y empieza a presentirse,
de la epopeya el fin.
**SEITHFED PENNILL**
La tropa victoriosa
en Ayacucho truena,
que en cada triunfo crece
su formidable son.
En su expansivo empuje
la libertad se estrena,
del cielo americano
formando un pabellón.
**WYTHFED PENNILL**
La virgen sus cabellos
arranca en agonía
y de su amor viuda
los cuelga del ciprés.
Lamenta su esperanza
que cubre loza fría,
pero glorioso orgullo
circunda su alba tez.
**NAWFED PENNILL**
La patria así se forma,
termópilas brotando;
constelación de cíclopes
su noche iluminó.
La flor estremecida
mortal el viento hallando,
debajo los laureles
seguridad buscó.
**DEGFED PENNILL**
Mas no es completa gloria
vencer en la batalla,
que el brazo que combate
lo anima la verdad.
La independencia sola
el gran clamor no acalla;
si el sol alumbra a todos,
justicia es libertad.
**UNFED BENNILL AR DDEG**
Del hombre los derechos
Nariño predicando,
el alma de la lucha
profético enseñó.
Ricaurte en San Mateo,
en átomos volando,
"Deber antes que vida,"
con llamas escribió.

Nodiadau
--------

1. ↑  Mae rhai fersiynau yn dweud *"El pueblo es soberano"*
Porthladd yng ngorllewin Llydaw yw **Rosko** (Ffrangeg: *Roscoff*). Saif yn département Penn-ar-Bed (Finisterre). Mae'n ffinio gyda Kastell-Paol, Santec ac mae ganddi boblogaeth o tua 3,362 (1 Ionawr 2020). Roedd y boblogaeth yn 2012 yn 3,515. Mae ynys fechan Enez Vaz (*Île-de-Batz*) gerllaw.

Cytunodd Llywodraeth Ffrainc i ddarparu porthladd i longau mawr yn Rosko yn 1968, wedi pwysau gan arweinwyr economaidd lleol, yn arbennig Alexis Gourvennec. Sefydlodd Gourvennec ac eraill gwmni Brittany Ferries i redeg gwasanaeth rhwng Rosko a Plymouth yn Lloegr. Yn yr haf, ceir cysylltiad â Ros Láir yn Iwerddon hefyd.

Rosko a'r ardal o'i chwmpas oedd cartref traddodiadol y Sioni Winwns.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code 29239

Cysylltiadau Rhyngwladol
------------------------

Mae Rosko wedi'i gefeillio â:

* Baner Lloegr Great Torrington, Lloegr
* Ffrainc Auxerre, Ffrainc

Galeri
------

* Rosko o Enez VazRosko o Enez Vaz
* 
* Yr harbwrYr harbwr
* 
* Yr EglwysYr Eglwys
* GoleudyGoleudy
* Capel Sainte BarbeCapel Sainte Barbe
* 
* 
* 
* 
* 
* Tŷ'r awdur Alexandre Dumas, Haf 1869. Tŷ'r awdur Alexandre Dumas, Haf 1869.

Gweler hefyd
------------

* Cymdeithas Cymru-Llydaw
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
* Cymunedau Penn-ar-Bed

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "British towns twinned with French towns". *Archant Community Media Ltd*. Cyrchwyd 2013-07-11.

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Rosko***
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys carpiog** (enw gwyddonol: *Leiocolea heterocolpos*; enw Saesneg: *ragged notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Yng ngwledydd Prydain mae'n eitha cyffredin, ond mae'n brin iawn yng Nghymru a Gogledd Lloger, ac fe'i ceir mewn un man yn unig yn Iwerddon.

Cynefin
-------

Mae L. heterocolpos i'w gael mewn ceunentydd ar dywodfaen sylfaen-gyfoethog a chlogwyni calchaidd. Fel rheol mae'n tyfu dros neu drwy glustogau o fwsogl, yn enwedig *Amphidium mougeotii* neu *Anoectangium aestivum*, yn aml gyda rhywogaethau *Plagiochila* neu *Blepharostoma trichophyllum*. Gall fod yn anodd iawn ei ganfod, yn enwedig pan nad oes llawer ohono.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys carpiog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 21 Awst 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys pennau cochion** (enw gwyddonol: *Lophozia excisa*; enw Saesneg: *capitate notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru a thrwy gwledydd eraill Prydain ac Iwerddon.

Dyma *Loffosia* bach iawn, gydag egin 0.5–2.5 mm o led; mae ganddi gemmae coch llachar sy'n cyferbynnu â dail a choesyn gwyrdd. Mae'r dail tua 1 mm o hyd.

Cynefin
-------

Mae'n byw mewn pridd noeth, llaith, yn enwedig mewn ardaloedd lle ceir llifogydd achlysurol. Mae cynefinoedd nodweddiadol yn cynnwys pantiau mewn rhostiroedd, chwareli, twyni asidig a thomenni rwbel.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys pennau cochion** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.