Roedd **Richard Foulkes Edwards (Risiart Ddu o Wynedd)** (14 Ionawr 1836 - 8 Mawrth 1870) yn fardd Cymreig ac yn weinidog gyda'r Annibynwyr.

Cefndir
-------

Ganwyd Risiart Ddu yn yr Hendre, Llanfair, Dyffryn Clwyd y chweched blentyn o ddeg i Hugh Edwards, amaethwr a Mary (née Foulkes) ei wraig. Roedd Risiart Ddu yn dod o deulu barddol, roedd John Jones (Talhaiarn) yn perthyn i'w dad a William Williams (Caledfryn) yn perthyn i'w fam. Roedd ei frawd John Edwards (Mafoniog) a'i chwaer Emily Edwards (Eigen o Wynedd) hefyd yn feirdd. Pan oedd Risiart yn ifanc iawn symudodd y teulu i fyw i Dŷ'n y Celyn, Bodfari. Ar dir Tŷ'n y celyn roedd bwthyn wag o'r enw Hwlcin. Trodd Hugh Edwards y bwthyn yn ysgoldy i'w blant a chyflogodd John Luthner Outlaw, mab i offeiriad Eglwys Loegr oedd wedi ymddeol i'r fro, i fod yn athro ar yr ysgol.

Gyrfa
-----

Ym 1850 danfonodd Hugh Edwards ei fab hynaf i brynu fferm i'r teulu yn Rosendale, Wisconsin. Y bwriad oedd i weddill y teulu ei ddilyn ef yno ym 1852. Ond ohiriwyd y daith o herwydd ofn Mrs Edwards o hwylio. Symudodd y teulu o Dŷ'n y Celyn i fferm llawer llai, Plas Llanychan, Rhuthun. Caewyd ysgol Hwlcin a bu'n rhaid i Risiart Ddu chwilio am waith. Cafodd swydd fel clerc i gwmni gyfreithwyr yn Rhuthun, gan fyrddio yn nhŷ'r Parch John Roberts (J.R.), gweinidog Annibynwyr y dref ar y pryd. Ym 1858 cyhoeddodd lyfr o'r cerddi bu'n cyfansoddi yn ystod ei laslencyndod *Y Blaenffrwyth* Cafodd y llyfr derbyniad da.

Gohiriwyd y bwriad i deithio i'r Unol Daleithiau eto gan fod Eigen o Wynedd wedi ei tharo a salwch. Barn y meddyg oedd byddid mordaith yn profi'n angheuol iddi. Aeth y tad a rhai o'r plant draw i Wisconsin, ond arhosodd y fam Eigen a Risiart yng Nghymru gan wneud cartref yn Ninbych. Aeth Risiart i weithio i swyddfa'r Faner gyda Thomas Gee. Yn Ninbych dechreuodd pregethu hefyd. Cafodd ei urddo yn dderwydd yn Eisteddfod Genedlaethol Dinbych 1860.

Ym 1862 aeth i athrofa'r Annibynwyr yn y Bala lle fu'n disgybl i Michael D Jones a John Peter. Ym 1863 ymgeisiodd am y gader yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe am Farwnad i Albert y tywysog cydweddog. Enillwyd y gader gan ei gar Talhaiarn, ond cafodd Risiart beirniadaeth dda. Ymgeisiodd eto yn Eisteddfod Llandudno ym 1864 gyda'i awdl *Ioan yn Ynys Patmos* gan ddod yn fuddugol*.*

Wedi darfod yn yr athrofa bwriad Risiart oedd mynd i Brifysgol Glasgow i ennill gradd. Gan ei fod wedi buddsoddi popeth yn ei fferm yn Wisconsin nid oedd ei dad yn gallu talu ffioedd y brifysgol a bu Risiart yn astudio ar gyfer arholiad ysgoloriaeth. Pan ddaeth yr amser iddo sefyll yr arholiad fe drawyd yn wael a bu'n rhaid iddo aros yn Nhywyn, Meirionnydd, ar gyngor ei feddyg, i geisio gwellhad gan wynt y môr.

Yn y cyfamser cafodd alwad i wasanaethu fel gweinidog yr Annibynwyr ym Mynydd Islwyn. Gan ddisgwyl cael gwellhad buan derbyniodd yr alwad. Ond ni ddaeth wellhad parhaodd ei salwch am rai misoedd a bu'n rhaid iddo droi lawr yr alwad i Fynydd Islwyn. Awgrymodd ei feddyg iddo fynd ar fordaith i geisio gwellhad. Penderfynodd teithio i'r America i ymweld â'i deulu. Tra ar y daith dysgodd bod Eigen o Wynedd, ei chwaer, wedi marw.

Wedi cyrraedd America awgrymodd meddyg iddo i beidio mynd yn syth i Wisconsin ond i fynd i Minnesota lle mae'r awyr yn fwy sych, ac felly wnaeth. Dwedodd ei feddyg hefyd nad oedd yn debygol o gael adferiad iechyd digonol i allu cael gofal eglwys fel gweinidog. Er hynny fe gafodd ei ordeinio yn weinidog ar 16 Mai, 1869 yng nghapel yr Annibynwyr yn South Bend, Minnesota. Yn ystod tymor y gaeaf 1869 aeth i Wisconsin i gael aduniad a'i deulu.

Enillodd ei unig brif wobr eisteddfodol yn yr Unol Daleithiau am bryddest er cof am y bardd Cymraeg Americanaidd William Williams (Gwilym ab Ioan) yn Eisteddfod Calan Utica. Tra yn yr America cafodd glywed ei fod wedi enill Cadair a £21 am awdl *Y Pregethwr - er cof am y diweddar Barchedig Henry Rees* yn eisteddfod y Gordofigion, Lerpwl.

Marwolaeth
----------

Erbyn iddo gyrraedd fferm y teulu roedd y diciâu wedi cymryd gafael angheuol o'i gorff a bu farw ym mhresenoldeb ei deulu'r gwanwyn nesaf yn 34 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Capel Saron, Rosendale. Cyhoeddwyd cofiant iddo gan un fu'n cyd efrydydd yn y Bala, Y Parch R. Mawddwy Jones, *Cofiant a Gweithiau Risiart Ddu o Wynedd*.

Oriel
-----

* John Edwards (Mofoniog)John Edwards (Mofoniog)
* Emily Edwards (Eigen o Wynedd)Emily Edwards (Eigen o Wynedd)
* Eigen a Risiart Ddu o Wynedd yn blantEigen a Risiart Ddu o Wynedd yn blant

Nodiadau
--------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Richard Foulkes Edwards (Risiart Ddu o Wynedd)** |

### Ffynonellau

Jones, R. Mawddwy; Cofiant a gweithiau Risiart Ddu o Wynedd

### Cyfeiriadau

1. ↑  EDWARDS, RICHARD FOULKES (‘Rhisiart Ddu o Wynedd’; 1836 - 1870), bardd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 26 Hyd 2020]
2. ↑  Jones Chapter III Early Life
3. ↑  Cronicl y Cymdeithasau Crefyddol Cyf. XV rhif. 170 - Mehefin 1857 Adferwyd 26 Hyd 2020]
4. ↑  "EISTEDDFOD GENEDLAETHOL DINBYCH - Seren Cymru". William Morgan Evans. 1860-08-31. Cyrchwyd 2020-10-26.
5. ↑  Jones Chapter V Going to Denbigh and Bala
6. ↑  "YR EISTEDDFOD - Seren Cymru". William Morgan Evans. 1864-09-02. Cyrchwyd 2020-10-26.
7. ↑  Jones Chapter VII Anxious to enter Glasgow University
8. ↑  "MARWOLAETH RISIART DDU O WYNEDD - Baner ac Amserau Cymru". Thomas Gee. 1870-03-23. Cyrchwyd 2020-10-26.
9. ↑  "LIVERPOOL - Y Dydd". William Hughes. 1869-12-31. Cyrchwyd 2020-10-26.
10. ↑  "MARWOLAETH RISIART DDU - Y Gwladgarwr". Abraham Mason. 1870-04-09. Cyrchwyd 2020-10-26.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 58875898
* LCCN: no2007153613

 |