recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Eglwys ym mhentref bychan Llananno, Powys, yw **Eglwys Sant Anno**. Saif 15 km i'r gogledd o dref Llandrindod, ar ochr orllewinol i'r A483, ger Fferm Glanrafon. Fe'i cofrestrwyd yn adeilad cofrestredig Gradd II\* ar 29 Gorffennaf 2004 (Rhif Cadw: 82991; cyfeirnod grid: SO0956974346) a bellach mae hi dan ofal Friends of Friendless Churches ("Gyfeillion Eglwysi Di-gyfaill").

Hanes
-----

Adeiladwyd yr eglwys yn wreiddiol yn yr Oesoedd Canol, yn ôl pob tebyg, a'i hail-adeiladu yn 1876-7 gan David Walker, pensaer o Lerpwl, ond cadwyd y sgrîn pren o'r 15g yn saff gan ei hail-leoli a'i thrwsio yn 1880 ac eilwaith yn 1960. Ystyrir hon yn un o'r sgriniau pren mwyaf coeth yng Nghymru. llifa afon Ithon ychydig fetrau o'r brif fynedfa.

Eglwys Gothig, syml un gell ydyw. Fe'i chofrestrwyd yn Gradd II\* yn unswydd oherwydd ei sgrîn derw sydd o bwysigrwydd cenedlaethol.

Yn 1851 cofnodwyd fod yn rhan gorllewinol i'r eglwys ysgol, a sonir am y sgrîn hefyd. Nid oes gofnod cynharach.

* 
* 
* 
*

Sant Anno
---------

Mae nawddsant y plwyf, Sant Anno (neu Amo) yn sant anhysbys. Bu eglwys Rhosyr ym Môn yn gysegredig i Amo/Anno ar un adeg hefyd a cheir Ffynnon Anno ger Tref-y-clawdd.

Llyfryddiaeth
-------------

* Haslam, Richard, *The Buildings of Wales: Powys* (Penguin, 1979)
* Jenkins, Simon, *Wales: Churches, Houses, Castles* (London: Allen Lane, 2008), tud. 264

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "St Anno's Church, Llananno"; Gwefan Coflein; adalwyd 2 Gorffennaf 2019
2. ↑  (Saesneg) "St Anno"; Gwefan Friends of Friendless Churches; adalwyd 2 Gorffennaf 2019
3. ↑  www.britishlistedbuildings.co.uk; adalwyd 2015

Dolennau allanol
----------------

* (Saesneg) Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Church Heritage Cymru
* (Saesneg) Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Coflein
* (Saesneg) Cofnod yr eglwys ar wefan Friends of Friendless Churches

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Eglwys Sant Anno***
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Rhydlys y mynydd** (enw gwyddonol: *Marsupella alpina*; enw Saesneg: *Alpine rustwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Mae darnau tywyll, brown-frown o M. alpina fel arfer yn cynnwys coesau codi, neu'n fwy anaml yn puteinio neu'n bwa. Gall yr egin fod hyd at 1 mm o led a gallant fod yn 2 cm o hyd.

Cynefin
-------

Mae'r rhan fwyaf o'r rhywogaeth yma'n tyfu ar greigiau gwlyb mewn amrywiaeth gynefinoedd mynyddig cysgodol, ar greigiau, mewn rhigolau, sgri llaith a gwelyau eira, yn aml ar slabiau o gerrig, ac fel arfer yn wynebu'r gogledd neu'r gogledd-ddwyrain.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Rhydlys y mynydd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 23 Hydref 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Sodiwm a fflworin yn bondio'n ïonig i greu sodiwm fflworid. Collir electron allanol sodiwm i greu ffurfwedd electronau sefydlog, ac mae hwn yn ei roi i'r atom fflworin. Wedyn, mae'r ïonau wedi'u wefru yn cael eu hatynnu at eu gilydd. Mae sodiwm yn cael ei ocsideiddio, ac mae fflworin yn ei rydwytho.
Mae **rhydocs** (o'r Saesneg *redox*, talfyriad o *reduction-oxidation*, **rhydwythiad-ocsidiad** yn Gymraeg) yn disgrifio pob adwaith cemegol lle mae rhif ocsidiad atomau yn cael ei newid; fel arfer, mae adweithiau rhydocs yn cynnwys trosglwyddiad rhwng rhywogaethau cemegol.

Gallai hynny fod naill ai yn broses syml o rydocs fel ocsidiad carbon i greu carbon deuocsid a rhydwythiad carbon gan hydrogen i greu methan (CH4), ynteu'n broses cymhleth fel ocsidiad siwgr yn y corff dynol trwy gyfres o brosesau cymhleth o drosglwyddo electronau.

Daw y term "rhydocs" o ddau gysyniad sy'n ymwneud â throsglwyddiad electron; rhydwythiad a ocsidiad[1]. Gallen nhw gael eu hesbonio'n syml:

* Colled electron(au) neu gynnydd mewn cyflwr ocsidiad gan moleciwl, atom, neu ïon ydy **ocsidiad**.
* Ennill electron(au) neu leihad mewn cyflwr ocsidiad gan moleciwl, atom, neu ïon ydy **rhydwythiad**.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Redox Reactions". *wiley.com*.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Rhydlys yr eira** (enw gwyddonol: *Marsupella brevissima*; enw Saesneg: *snow rustwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, ond fe'i ceir ar ucheldir yr Alban.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

Mae'n tyfu mewn ardaloedd lle ceir eira hwyr, ac ar gribau copaon agored, yn aml fel carpedi mawr, naill ai ar ben ei hunm neu'n gymysg â llysiau'r afu eraill. Fe; arfer mae'n tueddu i osgoi'r tir gwlypaf, a gall wrthsefyll cyfnodau o sychder ar raean neu dywod dan gysgod gwelyau eira.

 *Safonwyd yr enw* **Rhydlys yr eira** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
2. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 23 Hydref 2019.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Rhydlys yr Arctig** (enw gwyddonol: *Marsupella arctica*; enw Saesneg: *Arctic rustwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru. Fe'i ceir yn hemisffer y Gogledd. Mae'n bresennol yn Alaska a Greenland ac mae ganddi ddosbarthiad Ewropeaidd wedi'i gyfyngu i'r Alban a Svalbard. Darganfuwyd Rhydlys yr arctig yn yr Alban am y tro cyntaf yn 1989 ac mae wedi ei chyfyngu i ddau safle ym mynyddoedd y Cairngorm-y Lairig Ghru a Beinn a ' Bhùird.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Rhydlys yr Arctig** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Marsupella arctica" Archifwyd 2012-02-29 yn y Peiriant Wayback. ZipcodeZoo. Retrieved 18 Mai 2008.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Person digartref
Mewn astudiaeth yn cymdeithasau Gorllewinol, mae gan bobl ddigartref fwy o achosion o salwch meddwl o gymharu â'r boblogaeth gyffredinol. Maent hefyd yn fwy tebygol o ddioddef o alcoholiaeth a dibyniaeth ar gyffuriau. Amcangyfrifir bod gan 20-25% o bobl ddigartref, o gymharu â 6% o'r rhai nad ydynt yn ddigartref, salwch meddwl difrifol. Mae eraill yn amcangyfrif bod hyd at un rhan o dair o'r digartref yn dioddef o salwch meddwl. 

Mae bod yn ddigartref yn gronig hefyd yn golygu bod pobl â salwch meddwl yn fwy tebygol o brofi argyfyngau iechyd trychinebus sy’n gofyn am ymyrraeth feddygol neu’n arwain at sefydliadu o fewn y system cyfiawnder troseddol. Nid oes gan y mwyafrif o'r boblogaeth ddigartref salwch meddwl. Er nad oes unrhyw gydberthynas rhwng digartrefedd ac iechyd meddwl, mae’r rhai sy’n delio â digartrefedd yn cael trafferth gyda thrallod seicolegol ac emosiynol.

Ymateb
------

Mae ymatebion i iechyd meddwl a digartrefedd yn cynnwys mesurau sy'n canolbwyntio ar dai a gwasanaethau iechyd meddwl. Mae darparwyr yn wynebu heriau ar ffurf adfyd cymunedol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Mental Health And Homelessness In The Wake Of Covid-19: The Path To Supportive And Affordable Housing". *UCLA Law Review* (yn Saesneg). 2020-09-01. Cyrchwyd 2021-11-27.

Dolenni allanol
---------------

* Thewallich.com. Elusen digartref yng Nghymru
**John Parry** (24 Gorffennaf 1835 - 3 Mehefin 1897) oedd arweinydd Rhyfel y Degwm o 1886 ymlaen. Roedd yn aelod o gyngor sir cyntaf Sir Ddinbych. Dywedir ei fod yn areithiwr huawdl ac arweinydd doeth, ac anerchodd lawer o gyfarfodydd yng Nghymru a Lloegr ar y degwm. Bu farw 3 Mehefin 1897.

Torriad papur newydd (LlGC) yn nodi y bydd John Parry yn ymddangos o flaen y llys sirol (Sir Ddinbych) gan iddo beidio a thalu 7s 11c o ddegwm i'r eglwys.
Ganed John Parry ar 24 Gorffennaf yn Llanarmon-yn-Iâl, Sir Ddinbych, yn fab i'r Parch. Hugh Parry. Roedd yn saer coed, bugail, goruchwyliwr stad, llenor, a bardd, a chanddo lyfrgell gyfoethog ac amrywiol iawn a gedwir heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Ysgrifennodd atodiad i *Hanes y Merthyron* (Thomas Jones, Dinbych), ysgrif ar *Helynt y Degwm* (*Y Traethodydd*, 1887), ayb.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Baner ac Amserau Cymru*, 9 Mehefin 1897
* *Y Goleuad*, 16 Mehefin 1897
* *Notable Welshmen* (1700–1900) (1908), 451
* *Y Winllan*, Hydref 1922
* *Cofiant Thomas Gee (Dinbych, 1913)* (mynegai); T. Gwynn Jones

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein*; Cymdeithas y Cymrodorion; gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Awdur: David Thomas, O.B.E. M.A. (1880-1967), Bangor. Cyhoeddwyd: 1953-54.

Gweler hefyd
------------

* *Cwm Eithin*
* *Joseph Harris (Gomer)*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Darn arian *solidus* yn dathlu buddugoliaethau Marcianus
Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain neu Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 450 a 457 oedd **Flavius Marcianus** (396 – Ionawr 457).

Ganed Marcianus yn Thrace neu Illyria, a gwasanaethodd yn y fyddin dan Ardaburius ac Aspar, gan ymladd yn erbyn y Persiaid a'r Fandaliaid. Yn 431, cymerwyd ef yn garcharor gan y Fandaliaid; rhyddhawyd ef wedi iddo dyngu llw o flaen y brenin Geiseric na fyddai'n ymladd yn erbyn y Fandaliaid eto.

Dyrchafwyd ef yn y fyddin, a phan fu farw yr ymerawdwr Theodosius II (408 - 450) dewiswyd ef yn ŵr gan chwaer ac olynydd yr ymerawdwr, Pulcheria.

Gwrthododd Marcianus dalu'r deyrnged roedd Theodosius II wedi bod yn ei dalu i'r Hyniaid dan Attila i'w cadw rhag ymosod ar yr ymerodraeth. Gan weld na allai gipio dinas Caergystennin ei hun, aeth Attila i ymgyrchu yn y gorllewin, Gâl yn 451 a'r Eidal yn 452. Llwyddodd Marcianus i amddiffyn y ffin yn y dwyrain hefyd, gan orchfygu ymosodiadau ar Syria, yr Aifft ac Armenia.

Cynhaliwyd Cyngor Chalcedon dan nawdd Marcianus yn ninas Chalcedon yng ngorllewin Asia Leiaf yn y flwyddyn 451. Dyma'r pedwaredd cyngor eglwysig i gael ei gynnal gan yr Eglwys gynnar. Ynddo comdemniwyd fel heresïau rai o'r dysgeidiau ynglŷn â Deuoliaeth - sy'n honni fod gan Iesu Grist ddwy natur, sef natur ddwyfol a natur ddynol - a chadarnheuwyd dysgeidiaeth Cyngor Nicaea a Chyngor Cyntaf Caergystennin. Ynyswyd rhai o'r eglwysi dwyreiniol, Eglwysi'r tri cyngor, mewn canlyniad, gan gynnwys yr Eglwys Goptaidd yn yr Aifft.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 122025773
* LCCN: nb2010016337
* ISNI: 0000 0000 8052 8446
* GND: 102398291
* BNE: XX1015390

 |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys gwyddelig** (enw gwyddonol: *Telaranea europaea*; enw Saesneg: *Irish threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys Gwyddelig** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Planhigyn blodeuol lluosflwydd o deulu llygad y dydd a blodyn haul ydy **Marchysgallen y Gerddi** sy'n enw benywaidd ac yn fath o ysgallen a dyfir ar gyfer y bwrdd bwyd i'w fwyta fel llysieuyn. Mae'n perthyn i'r teulu *Asteraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cynara cardunculus* a'r enw Saesneg yw *Globe artichoke*. Mae'n tyfu hyd at 1.4–2 m (4.6–6.6 tr) o uchder, gyda dail crwm, arian, tal, sydd rhwng 50–82 cm (20–32 mod). Datblyga'r blodyn mewn pelen fechan, a dyma'r rhan a gaiff ei fwyta; mae'n 8–15 cm (3.1–5.9 mod) mewn diametr gyda rhannau trionglog (cenynnau) drosto a blodau porffor.

Daw'r gair "Asteraceae", sef yr enw ar y teulu hwn, o'r gair 'Aster', y genws mwyaf lluosog o'r teulu - ac sy'n tarddu o'r gair Groeg ***ἀστήρ***, sef 'seren'.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rottenberg, A. a D. Zohary, 1996: *"The wild ancestry of the cultivated artichoke."* Genet. Res. Crop Evol. 43, 53—58.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Briwydd y Gogledd***
Tref fechan yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia yw **El Haouaria** neu **El-Haouaria** (Arabeg:الهوارية ). Fe'i lleolir ger penrhyn Cap Bon yn yr ardal o'r un enw, yng ngogledd talaith Nabeul. Filltir a hanner i'r gogledd o'r dref ceir hen chwareli Ffeniciaidd-Rhufeinig El Haouaria. Mae'r dref ei hun yn gorwedd ar ysgwydd o dir uwch rhwng y safle hwnnw a harbwr Ras el-Drek a'i draeth.

Yn codi tu ôl i'r dref mae Cap Bon ei hun, gyda goleudy yn sefyll uwch y clogwynni ysgythrog. Jebel Abiod yw enw'r copa uchaf. Mae'r dref ei hun yn dawel a dim ond yr hen chwareli sy'n atynnu ambell ymwelydd yn yr haf.

Ogofâu chwarelu Ffenicaidd El Haouaria
Mae El Haouaria yn adnabyddus hefyd am ei chanolfan hebogaeth. Er ei bod yn gysylltiedig â bywyd y bendefigaeth yn Ewrop, yn El Haouaria y werin bobl sy'n ymddiddori ynddi. Mae'r adar yn perthyn i deuluoedd ac yn cael eu trosglwyddo o genhedlaeth i genhedlaeth.

Ym misoedd Mai a Mehefin, daw nifer o ornitholegwyr i'r rhan yma o'r Cap Bon er mwyn gweld yr adar niferus sy'n aros yno i ddal thermal i'w cludo dros Gulfor Sisili i'w tir nythu yn Ewrop.

Bu'r chwareli Ffeniciaidd, a adnabyddir fel y *Grottes romaines* (Ogofâu Rhufeinig) yn ffynhonnell ar gyfer adeiladau Carthago ers y 6g CC. Arferid dwyn y cerrig ar longau dros Gwlff Tiwnis i Garthago. Mae'r garreg yn dywodfaen melyn sy'n hawdd i'w dorri a'i drin. Yn ogystal, mae'r chwareli ar ymyl y môr ac felly roedd y cerrig yn hawdd i'w symud oddi yno. Defnyddiwyd *les grottes* gan y Rhufeiniaid yn eu tro. Canlyniad dros fil o flynyddoedd o weithio'r chwareli yw cyfres o ogofâu mawr a gysylltir gan dwneli dan y graig. Torrywd siafftiau i adael golau'r dydd i mewn.

Yn y môr gyferbyn â safle'r chwareli mae ynysoedd Zembra a Zembretta.
Mae **John Nettles** (ganed 11 Hydref 1943) yn actor poblogaidd sy'n enwog am ei rannau yn y cyfresi ditectif *Bergerac* a *Midsomer Murders* fel DCI Tom Barnaby.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Nettles yn St Austell , Cernyw , ym 1943. Roedd ei fam naturiol yn nyrs Wyddelig a ddaeth i weithio ym Mhrydain Fawr yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Cafodd ei fabwysiadu adeg ei eni gan y saer Eric Nettles a'i wraig Elsie. Mynychodd Ysgol Ramadeg St Austell. Ym 1962, astudiodd hanes ac athroniaeth ym Mhrifysgol Southampton. Yno fe berfformiodd gyntaf fel actor, ac ar ôl graddio ymunodd â Theatr y Royal Court.

Gyrfa actio
-----------

Wedi chware man rannau mewn ffilmiau a rhaglenni teledu megis *A Family at War*, *The Liver Birds*, *Dickens of London* a *Robin of Sherwood* enillodd Nettles y rhan arweiniol yn y rhaglen ditectif *Bergerac* ym 1981. Rhedodd Bergerac, oedd wedi ei osod ar Ynys Jersy, am 87 pennod hyd 1991. Ar ôl i'r gyfres dod i ben Bergerac gwnaeth Nettles bum tymor gyda'r *Royal Shakespeare Company, yn ymddangos yn* The Winter's Tale*,* The Merry Wives of Windsor, *Julius Caesar*, *Richard III* a *The Devil is Ass*. Ym 1992, ymddangosodd mewn pennod o *Boon*.

Ym 1995, dechreuodd Nettles chwarae rhan Tom Barnaby yn y gyfres ditectif *Midsomer Murders*. Ym mis Chwefror 2009, cyhoeddwyd bod Nettles wedi penderfynu gadael y gyfres Roedd ei ymddangosiad olaf ar y sgrin ar 2 Chwefror 2011, wedi ymddangos mewn 81 o benodau.

Yn 2016 a 2017, roedd Nettles yn chware rhan Ray Penvenen yn ail a thrydydd tymor y ddrama hanesyddol *Poldark*.

Teulu
-----

Yn 1966, priododd Nettles â'i wraig gyntaf, Joyce. Ganwyd eu merch, Emma Martins, ym 1970 ac yn ddiweddarach symudodd i Jersey gyda'i thad. Priododd ei ail wraig, Cathryn Sealey, ym mis Gorffennaf 1995 yn Evesham , Swydd Gaerwrangon.

Anrhydeddau
-----------

Penodwyd Nettles yn Swyddog Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (OBE) yn Anrhydeddau Pen-blwydd 2010. [17] Ar 21 Medi 2012 dyfarnwyd doethuriaeth er anrhydedd iddo gan Brifysgol Plymouth. Cytunodd hefyd i fod yn noddwr elusen yn Nyfnaint *The Mare and Foal Sanctuary* ym mis Gorffennaf 2014.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "John Nettles Biography". *www.acorndvd.com*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-03-29. Cyrchwyd 2020-03-29.
2. ↑  "Profile: John Nettles". *BBC News*. 2010-06-12. Cyrchwyd 2020-03-29.
3. ↑  Holmwood, Leigh (2009-02-12). "John Nettles to quit ITV1's Midsomer Murders". *The Guardian* (yn Saesneg). ISSN 0261-3077. Cyrchwyd 2020-03-29.
4. ↑  "How a donkey brought Midsomer Murders star John Nettles to a new life in Devon". *Devon Life*. Cyrchwyd 2020-03-29.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 63728387
* LCCN: no2004099374
* ISNI: 0000 0001 1492 7200
* GND: 102082722X
* SUDOC: 167513230
* BNF: cb15040520p (data)
* NKC: xx0124625
* The SBN id UBOV303306 is not valid.
* BNE: XX1728572

 |
Lleidr banc o Americanwr oedd **John Stanley Wojtowicz** (9 Mawrth 1945 – 2 Ionawr 2006) oedd yn ysbrydoliaeth i'r ffilm *Dog Day Afternoon*.

Bywyd cynnar a phersonol
------------------------

Ganwyd Wojtowicz yn Ninas Efrog Newydd ym 1945 yn fab i fewnfudwyr Pwylaidd. Priododd Carmen Bifulco, ym 1967, a chawsant ddau blentyn cyn eu hysgariad ym 1969. Ym 1971 cyfarfu Wojtowicz â Ernest Aron mewn gŵyl Eidalaidd yn Ninas Efrog Newydd, a phriododd y ddau ar 4 Rhagfyr 1971 yn Greenwich Village.

Lladrad banc
------------

Ar 22 Awst 1972, ceisiodd Wojtowicz, Salvatore Naturile, a Robert Westenberg ysbeilio cangen o fanc Chase Manhattan ar gornel East Third Street ac Avenue P yn Gravesend, Brooklyn. Y bwriad oedd defnyddio'r arian a ladratwyd i dalu am lawdriniaeth ailgyfeirio rhyw ar gyfer Ernest Aron. Cadwodd Wojtowicz a Naturile saith o weithwyr y banc yn wystlon am 14 o oriau. Gwnaeth Westernberg ffoi o'r man cyn i'r ysbeiliad ddechrau pan welodd car heddlu ar y stryd. Roedd gan Wojtowicz ryw wybodaeth o sut mae banciau yn gweithio, gan roedd yn gyn-glerc banc. Mae'n debyg y wnaeth seilio ei gynllun ar olygfeydd o'r ffilm *The Godfather*, a welodd yn gynharach y diwrnod hwnnw, ac aeth Al Pacino, seren *The Godfather*, ymlaen i bortreadu Wojtowicz yn *Dog Day Afternoon*. Arestiwyd Wojtowicz, ond cafodd Naturile ei ladd gan yr FBI yn ystod eiliadau olaf y digwyddiad.

Ar ôl y lladrad
---------------

Yn ôl Wojtowicz, cafodd gynnig bargen i bledio'n euog, ond fe'i amharchwyd gan y llys, ac ar 23 Ebrill 1973 cafodd ei ddedfrydu i 20 mlynedd ym Mhenydfa Ffederal Lewisburg, a dreuliodd 10 mlynedd yno. Enillodd $7,500 trwy werthu'r hawliau ffilm i'w hanes a 1% o'i elw net, a defnyddiodd yr arian i gyllido llawdriniaeth ailgyfeirio rhyw Ernest Aron, a newidiodd ei henw i Elizabeth Eden. Rhyddhawyd Wojtowicz o'r carchar ar 10 Ebrill 1987. Bu farw Elizabeth Eden o niwmonia o ganlyniad i AIDS ar 29 Medi 1987 yn Rochester pan oedd yn 41 mlwydd oed. Bu farw Wojtowicz o ganser ar 2 Ionawr 2006.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) John Wojtowicz in the Notable Names Database. Soylent Communications.
2. 1 2  (Saesneg) Ernest Aron Became Elizabeth Eden - AIDS Kills Woman Behind 'Dog Day'. *Los Angeles Times* (30 Medi 1987).
3. ↑   (22 Medi 1972) *The Boys in the Bank*, *Life*, Cyfrol 73, Rhifyn 12 (yn Saesneg), tud. 66–74
4. ↑  (Saesneg) Elizabeth Eden, Transsexual Who Figured in 1975 Movie. *New York Times* (1 Hydref 1987).
5. ↑  Katz, Celeste (23 Ebrill 2006). 'Dog Day's' journey into legend: Robber, lover gone, but the flick is back. *New York Daily News,* t. 30.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 305857156
* LCCN: no2013131251

 |
Cleriwgr, athro ac awdur Cymreig oedd **John Williams** (bu farw 4 Medi 1613). Fe'i cofir yn bennaf fel prifathro Coleg yr Iesu, Rhydychen ac fel diwinydd. Roedd yn frodor o Sir Gaerfyrddin.

Gyrfa
-----

Ganed John Williams ym mhlwyf Llansawel, Sir Gaerfyrddin, yn aelod o deulu lleol pur gefnog. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Rhydychen. Yn 1594 graddiodd yn BD a derbyniodd reithoraeth Llandrinio yn Sir Drefaldwyn. Yn yr un flwyddyn fe'i penodwyd yn "Margaret Professor" mewn diwinyddiaeth yn Rhydychen; daliodd y swydd hyd ei farwolaeth. Fe'i apwyntwyd yn brif athro ar 17 Mai 1602 ac yn is-ganghellor yn 1604. Bu'n ddeon ym Mangor hefyd, o 1605 hyd ei farw yn 1613.

YsgrifeNnodd lyfr diwinyddol yn yr iaith Ladin. Fe'i cofir hefyd fel cyhoeddwr un o lyfrau'r athronydd Seisnig Roger Bacon, sef y *De retardandis senectutis accidentibus et sensibus confirmandis* (1590).

Llyfryddiaeth
-------------

* *De Christi Justitia et in regno spirituali ecclesiae pastorum officio* (1597)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  *Y Bywgraffiadur Arlein*
2. ↑  John Le Neve (1716). *Fasti Ecclesiæ Anglicanæ: Or, An Essay Towards Deducing a Regular Succession of All the Principal Dignitaries in Each Cathedral, Collegiate Church Or Chapel (now in Being) in Those Parts in Great Britain Called England and Wales...* (yn Saesneg). J. Nutt: and sold by Henry Clements, at the Half-Moon, in St. Paul's Church-yard; Charles King at the Judge's Head in Westminster-Hall; and Edward Nutt, at the Middle-Temple Gate in Fleet-Street. t. 498.
3. ↑  University of Oxford (1968). *1500-1714* (yn Saesneg). Kraus Reprint. t. 1647.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 51560576
* LCCN: nr93010938

 |
Difinydd a phregethwr anghydffurfiol o Sais a ymfudodd i Loegr Newydd yn ystod y cyfnod trefedigaethol oedd **John Oxenbridge** (30 Ionawr 1608 – 28 Rhagfyr 1674).

Ganed yn Daventry, Swydd Northampton, Teyrnas Lloegr. Derbyniodd ei radd baglor yn y celfyddydau o Goleg Emmanuel, Caergrawnt, ym 1628, a'i radd meistr yn y celfyddydau o Neuadd Magdalen, Rhydychen (bellach yn rhan o Goleg Hertford), ym 1631. Fel tiwtor yn Neuadd Magdalen, lluniodd gorff o reolau ar gyfer gweinyddiaeth y coleg. Cafodd ei ddiswyddo ym Mai 1634, oherwydd ei ddiffyg parch tuag at awdurdodau'r brifysgol.

Dechreuodd Oxenbridge bregethu, ac aeth ar fordaith i Ynysoedd Bermwda. Dychwelodd i Loegr ym 1641 a bu'n gweinidogaethu ar grwydr a heb gysylltiad â'r un eglwys na chapel. Trigodd am rai misoedd yn Great Yarmouth, Norfolk, ac yna yn Beverley, Swydd Efrog. Gweithiodd yn weinidog yng Nghaerferwig, ar y ffin â Theyrnas yr Alban, pan gafodd ei benodi'n gymrawd gan Goleg Eton yn Hydref 1652. Fe'i diswyddwyd ym 1660, a dychwelodd i bregethu yng Nghaerferwig. Wedi iddo gael ei fwrw allan gan y Ddeddf Unffurfiaeth ym 1662, treuliodd rywfaint o amser yn India'r Gorllewin cyn ymsefydlu yn Boston, Massachusetts. Yno cafodd ei ordeinio'n weinidog yn yr Eglwys Gyntaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Michael P. Winship, "Oxenbridge, John (1608–1674)", *Oxford Dictionary of National Biography* (2004). Adalwyd ar 11 Rhagfyr 2020.
Tirfeddiannwr ac arweinydd milwrol dros blaid y Brenhinwyr yn ystod y Rhyfel Cartref oedd Syr John Owen, Clenennau (1600 – 1666). Ganed ef ar ystad y Clenennau, gerllaw Dolbenmaen, yn fab hynaf i John Owen, Bodsilin. Priododd Jonet, merch Griffith Vaughan, Corsygedol, ac etifeddodd ystad Clenennau yn 1626. Bu'n Siryf Sir Gaernarfon yn 1630-1.

Bywgraffiad
-----------

Pan ddechreuodd y Rhyfel Cartref yn 1642, rhoddodd y brenin Siarl I gomisiwn iddo i godi tair catrawd o dair sir Gwynedd. Y flwyddyn wedyn, 1643, bu ef a'i gatrodau yn ymladd o amgylch Rhydychen ac wedyn yng ngwarchae Bryste, lle cafodd ef ei glwyfo. Yn 1645 bu'n ymladd yng ngogledd Cymru. Gwnaed ef yn gyfrifol am amddiffyn Conwy, ond nid oedd y berthynas rhyngddo ef a'r Archesgob John Williams yn dda. Yn y diwedd, trodd yr archesgob i gefnogi'r Senedd, a bu raid i Owen ildio Castell Conwy ar 9 Tachwedd.

Yn ystod yr Ail Ryfel Cartref yn 1648, cododd Sir Feirionnydd o blaid y brenin. Bu'n gwarchae ar dref Caernarfon, ond bu raid iddo encilio tua Bangor a gorchfygwyd ef ym mrwydr y Dalar Hir ger Llandygai ar 5 Mehefin. Cymerwyd Owen yn garcharor ac yn 1649 rhoddwyd ef ar ei brawf am deyrnfradwriaeth yn erbyn y Senedd. Condemniwyd ef i farwolaeth, ond ataliwyd y ddedfryd a gollyngwyd ef yn rhydd.

Pan ddychwelodd y brenin Siarl II i gymeryd meddiant o'i deyrnas, apwyntiwyd Owen yn is-lyngesydd Gogledd Cymru. Bu farw ar ei ystad yng Nghlenennau yn 1666.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Colin A. Gresham (1973). *Eifionydd: a Study in Landownership from the Medieval Period to the Present Day* (yn Saesneg). University of Wales Press. t. 117. ISBN 978-0-7083-0435-8.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 2354547
* LCCN: nr94043270
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Clawr cyfrol gan Siwan Rossier ar Jonathan Hughes.
Bardd Cymraeg oedd **Jonathan Hughes** (17 Mawrth 1721 – 25 Tachwedd 1805). Mae'n adnabyddus yn bennaf fel awdur y gyfrol *Bardd a Byrddau* (1778). Fe'i ganed yn "Nhy'n y Pistyll", Pengwern, Llangollen, Sir Ddinbych ar 17 Mawrth 1721.

Gwaith llenyddol
----------------

Amlygwyd ei ddawn farddol yn gynnar yn ei fywyd. Roedd yn un o gyfeillion y bardd ac anterliwtwr Twm o'r Nant. Fel Twm, ac yn ei gwmni'n aml, bu'n cystadlu yn yr eisteddfodau a drefnwyd gan y Gwyneddigion yn negawdau olaf y 18g. Roedd yn fardd cynhyrchiol iawn a oedd yn feistr ar y mesurau carol Cymraeg traddodiadol. Erys llawer o'r cerddi hyn mewn llawysgrif heb eu cyhoeddi a'r unig gyfrol a gyhoeddodd yn ystod ei oes oedd *Bardd a Byrddau* a hynny yn 1778. Gwyddys iddo gyfansoddi o leiaf un anterliwt hefyd, sef *Y Dywysoges Genefetha*, a gyhoeddwyd yn 1744. Pan fu farw yn 1805 lluniodd ei gyfaill Twm o'r Nant englyn ar gyfer ei garreg fedd.

Cofebion
--------

Sonia George Borrow amdano ac mae ei enw ar gofeb a gynlluniwyd gan y pensaer Dewi Prys Thomas ym Mhlas Newydd (Llangollen).

Llyfryddiaeth
-------------

* *Y Dywysoges Genefetha* (1744)
* *Bardd a Byrddau* (Stafford Prys, Amwythig, 1778)
* *Gemwaith Awen Beirdd Collen* (tua 1807). Detholiad o gerddi gan feirdd ardal Llangollen a gyhoeddwyd gan fab Jonathan Hughes. Gwaith Jonathan Hughes yw swmp y cynnwys.

Gweler hefyd
------------

* *Bardd Pengwern*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 36789088
* LCCN: nr93015795
* ISNI: 0000 0000 4888 9970

 |
Etholaeth seneddol yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Richmond (Swydd Efrog)** (Saesneg: *Richmond (Yorks)*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Richmond (Swydd Efrog) yng Ngogledd Swydd EfrogEtholaeth Richmond (Swydd Efrog) yng Ngogledd Swydd Efrog
* Gogledd Swydd Efrog yn LloegrGogledd Swydd Efrog yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1585.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1885

* 1885–1886: Frederick Milbank (Rhyddfrydol)
* 1886–1895: Syr George Elliot (Ceidwadol)
* 1895–1906: John Hutton (Ceidwadol)
* 1906–1910: Francis Dyke Acland (Rhyddfrydol)
* 1910–1918: William Orde-Powlett (Ceidwadol)
* 1918–1929: Murrough Wilson (Unoliaethol)
* 1929–1959: Thomas Dugdale (Ceidwadol)
* 1959–1983: Timothy Kitson (Ceidwadol)
* 1983–1989: Leon Brittan (Ceidwadol)
* 1989–2015: William Hague (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Rishi Sunak (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Swydd Efrog a'r Humber**

Batley a Spen **·** 
Beverley a Holderness **·** 
Brigg a Goole **·** 
Calder Valley **·** 
Canol Barnsley **·** 
Canol Doncaster **·** 
Canol Efrog **·** 
Canol Leeds **·** 
Canol Sheffield **·** 
Cleethorpes **·** 
Colne Valley **·** 
De Bradford **·** 
De-ddwyrain Sheffield **·** 
Dewsbury **·** 
Don Valley **·** 
Dwyrain Barnsley **·** 
Dwyrain Bradford **·** 
Dwyrain Kingston upon Hull **·** 
Dwyrain Leeds **·** 
Dwyrain Swydd Efrog **·** 
Efrog Allanol **·** 
Elmet a Rothwell **·** 
Gogledd Doncaster **·** 
Gogledd Kingston upon Hull **·** 
Gogledd-ddwyrain Leeds **·** 
Gogledd-orllewin Leeds **·** 
Gorllewin Bradford **·** 
Gorllewin Kingston upon Hull a Hessle **·** 
Gorllewin Leeds **·** 
Great Grimsby **·** 
Halifax **·** 
Haltemprice a Howden **·** 
Harrogate a Knaresborough **·** 
Hemsworth **·** 
Huddersfield **·** 
Keighley **·** 
Morley ac Outwood **·** 
Normanton, Pontefract a Castleford **·** 
Penistone a Stocksbridge **·** 
Pudsey **·** 
Richmond (Swydd Efrog) **·** 
Rother Valley **·** 
Rotherham **·** 
Scarborough a Whitby **·** 
Scunthorpe **·** 
Selby ac Ainsty **·** 
Sheffield Brightside a Hillsborough **·** 
Sheffield Hallam **·** 
Sheffield Heeley **·** 
Shipley **·** 
Skipton a Ripon **·** 
Thirsk a Malton **·** 
Wakefield **·** 
Wentworth a Dearne
Ymysg set o opsiynau sydd gan weithredwr i ddewis, yr opsiwn rhagosodedig yw'r opsiwn gaiff y gweithredwr os yw'n dewis gwneud dim. Mae astudiaethau yn dangos bod gwneud opsiwn yn ragosodedig yn cynyddu'r tebygrwydd i'r opsiwn hwnnw gael ei ddewis. Mae gosod neu newid rhagosodiad felly yn ffordd effeithiol o ddylanwadu ar ymddygiad - er enghraifft, wrth benderfynu rhoi organau, rhoi caniatad i dderbyn e-byst, neu ddewis iaith ar ryngwynebau.

Eglurhad
--------

Mae sawl eglurhad gwahanol wedi ei roi ar sut mae newid gosodiad rhagosodiad yn gallu cael newid mawr yn newis unigolyn. Cynhwysir cost ymdrech a chost amser.

### Cost ymdrech

Ceir cost ymdrech os yw'r gweithredwr rhwng dau feddwl, ac felly'n defnyddio llawer o ymdrech gwybyddol i wneud ei ddewis. Gall hynny arwain y gweithredwr i beidio a gwneud dim o gwbwl: "os oes rhagosodiad, paid a gwneud dim amdano"

### Cost amser

Mae switshio rhwng un opsiwn i'r llall yn golygu cost arall, sef amser. Dengys economeg ymddygiadol sut mae pobl yn hoff o bethau sydd yn hawdd ac yn gyflym.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gigerenzer, G. (2008). "Why Heuristics Work". *Perspectives on Psychological Science* **3**: 20–281. doi:10.1111/j.1745-6916.2008.00058.x.
Nofelydd Seisnig yw'r Fonesig **Margaret Drabble, Lady Holroyd**, DBE, FRSL (ganwyd 5 Mehefin 1939). Mae hi'n chwaer i'r nofelydd A. S. Byatt.

Ysgrifennod Drabble *The Millstone* (1965), a enillodd Wobr Goffa John Llewellyn Rhys y flwyddyn ganlynol, a *Jerusalem the Golden*, a enillodd Wobr Goffa James Tait Black ym 1967.

Bywyd
-----

Cafodd ei geni yn Sheffield, yn ferch i'r gyfreithiwr ac awdur John F. Drabble a'i wraig, yr athrawes Kathleen Marie Drabble (ganwyd Bloor). Cafodd ei haddysg yn y *Mount School*, yn Efrog, ac wedyn yng Ngholeg Newnham, Caergrawnt. Cafodd ei hanrhydeddu gan Brifysgol Caergrawnt yn 2006, ar ôl derbyn gwobrau gan nifer o brifysgolion traddodiadol yn gynharach (er enghraifft Sheffield, Hull, Manceinion) a phrifysgolion eraill (fel Bradford, Keele, East Anglia ac Efrog). Derbyniodd Wobr EM Forster Academi Celfyddydau a Llythyrau America yn 1973.

Priododd â'r actor Clive Swift ym 1960; ysgaron nhw ym 1975. Bu iddynt dri o blant, gan gynnwys y garddwr a'r bersonoliaeth deledu Joe Swift, yr academydd Adam Swift, a Rebecca Swift (m. 2017), a oedd yn cynnal y *Literary Consultancy*. Ym 1982, priododd Drabble â'r llenor a'r cofiannydd Syr Michael Holroyd;  maent yn byw yn Llundain a Gwlad yr Haf.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Margaret Drabble" (yn Saesneg). British Council: Literature. Cyrchwyd 25 Hydref 2022.
2. ↑  Allardice, Lisa (17 Mehefin 2011). "A life in writing: Margaret Drabble". *The Guardian* (yn Saesneg).
3. ↑  Johnson, Andrew (19 Mai 2011). "Feature: Interview — Margaret Drabble talks to Andrew Johnson". *Islington Tribune*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 12 Tachwedd 2016.
4. ↑  Silgardo, Melanie (25 Ebrill 2017). "Rebecca Swift obituary". *The Guardian*. Cyrchwyd 7 Mai 2017.
5. ↑  Stevenson, Randall (2004). The Oxford English Literary History: Volume 12: The Last of England. Oxford University Press. t. 541. ISBN 978-0-19-158884-6.
Cymuned yn département Penn-ar-Bed, a hen brifddinas Bro Leon yn Llydaw, yw **Kastell-Paol** (Ffrangeg: *Saint-Pol-de-Léon*). Lleolir ar bwys porthladd Rosko.

Enwir y dref ar ôl Paol, Cymro ac esgob cyntaf esgobaeth Bro-Leon.

Mae'n un o'r drefi ar lwybr pererindod y Tro Breizh.

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code 29259

Cysylltiadau rhyngwladol
------------------------

Mae Kastell-Paol wedi'i gefeillio â:

* Baner Cymru Penarth, Cymru
* Yr Almaen Vechta, Almaen

Yr Iaith Lydewig
----------------

Mae gan y gymuned cynllun ieithyddol o dan Ya d’ar brezhoneg ers 2008. Yn 2008, roedd 19.67% o blant ysgolion cynradd yn mynychu ysgolion dwyieithog

Skol Diwan Kastell Paol

Gweler hefyd
------------

* Cymdeithas Cymru-Llydaw
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Cymunedau Penn-ar-Bed
* Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Ffrangeg) *Ofis ar Brezhoneg*: *Enseignement bilingue*

Dolenni allanol
---------------

* INSEE
Ffagl ar ben Tŵr Juche yn Pyongyang.
Ideoleg swyddogol Gogledd Corea yw ***Juche*** (Coreeg: 주체; "ymddibyniaeth" neu "hunangynhaliaeth"). Yn ôl y llywodraeth, *Juche* yw "cyfraniad gwreiddiol, gwych a chwyldroadol at feddwl cenedlaethol a rhyngwladol" gan Kim Il-sung, Arweinydd Tragwyddol Gogledd Corea. Dywed yr ideoleg hon taw "dyn yw meistr ei dynged", bydd pobl Gogledd Corea yn "feistri'r chwyldro a'r adeiladu", a thrwy hunangynhaliaeth a chryfder bydd y genedl yn cyrraedd gwir sosialaeth.

Datblygodd Kim Il-sung (1912–1994) yr ideoleg, yn gyntaf fel ffurf ar Farcsiaeth–Leniniaeth nes iddi droi'n nodweddiadol "Goreaidd", tra'n ymgorffori syniadau materoliaeth hanesyddol a phwysleisio'r unigolyn, y genedl-wladwriaeth a sofraniaeth. Mabwysiadwyd *Juche* fel cyfres o egwyddorion polisi gan lywodraeth Gogledd Corea ers y 1950au. Honna'r llywodraeth bod *Juche* yn modd o yrru'r genedl tuag at *"jaju"* (annibyniaeth), trwy adeiladau'r *"jarip"* (economi genedlaethol) a phwysleisio *"jawi"* (hunanamddiffyn), a sefydlu'r drefn sosialaidd.

Beirniadir *Juche* gan nifer o ysgolheigion a sylwebyddion gan fod y llywodraeth yn ei defnyddio i gynnal y drefn dotalitaraidd ac i gyfiawnhau ynysiaeth y wlad a gormes y bobl yng Ngogledd Corea. Mae rhai wedi disgrifio *Juche* yn ffurf ar genedlaetholdeb ethnig Coreaidd, sydd yn addoli'r teulu Kim fel iachawdwyr "yr Hil Goreaidd" ac sydd yn gosod seiliau i'w cwlt personoliaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6  Paul French (2014). *North Korea: State of Paranoia*. Zed Books. ISBN 978-1-78032-947-5.
2. 1 2  *Juche Idea: Answers to Hundred Questions*. Pyongyang: Foreign Languages Publishing House. 2014.
3. 1 2 3  Victor Cha (2009). *The Impossible State: North Korea Past and Future*. Vintage Books.
4. ↑  *Kim Jong Il: The Great Man*. Pyongyang: Foreign Languages Publishing House. 2012.
Roedd **Mary Owen** (1796 – 26 Mai 1875) yn emynyddes Gymraeg.

Fe'i ganwyd fel Mary Rees ym yn Llansawel. Ei rhieni oedd Daniel and Mary Rees. Roedd ei thad yn  ddiacon, a chynhaliwyd gwasanaethau crefyddol yng nghartref y teulu.

Roedd Owen yn emynyddes doreithiog. Ymhlith yr emynau a ysgrifennodd mae "Caed modd i faddeu 'meiau", "Y gareg a dorwyd o'r mynydd", "Fe dderfydd fy ngofidiau", a "Fe gân y gwaredigion". Cyhoeddwyd casgliad o emynau Owen, *Hymnau ar Amryw Destunau*, mewn pedwar argraffiad, y cyntaf yn 1839. Ceir cyflwyniad i'r casgliad gan y Parch. William Williams (Caledfryn).

Bu Owen yn briod ddwywaith. Roedd ei gŵr cyntaf, Thomas Davies, yn llongwr. Roedd ei hail ŵr, Robert Owen, yn weinidog Cynulleidfaol.

Bu farw Owen ar 26 Mai 1875. Fe'i claddwyd yn Llansawel.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Roberts, Thomas Rowland; Williams, Robert (1908). *Eminent Welshmen* (yn Saesneg). Educational Publishing Co. t. 383.
2. ↑  Rees, Thomas Mardy. "Owen, Mary". *Dictionary of Welsh Biography*. Cyrchwyd 2016-04-08.

Darllen pellach
---------------

* Elfed, "Mrs. Mary Owen", *Y Geninen* (Ceninen Gŵyl Ddewi: argraffiad arbennig, 1903), tt. 17-20 (Cymraeg)
* J. Seymour Rees, "Mary Owen, yr emynyddes" (PDF), *Y Llenor* 25 (1946), tt. 68-75 (Cymraeg)
* Branwen Jarvis, "Mary Owen yr emynyddes" (PDF), *Y Traethodydd* 143 (1988), tt. 45-53 (Cymraeg)
Dramodydd a bardd o Sais oedd **Robert Greene** (Gorffennaf 1558 – 3 Medi 1592). Fe'i adnabyddir am ei gomedïau rhamant, ac roedd yn bamffledwr brwd, yn un o Ffraethebwyr y Prifysgolion yn Oes Elisabeth, ac yn hunangofiannydd o fri.

Ganwyd yn Norwich, Norfolk, ac astudiodd yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt. Symudodd i Lundain ac yno daeth i adnabod byd lladron a thwyllwyr, a oedd yn sail i sawl enghraifft o lên y dihiryn ganddo. Ymdrechodd Greene i ddilyn ffasiynau llenyddol er mwyn apelio at y cyhoedd, ac yng nghyfnod cynnar ei yrfa efelychodd y rhamant *Euphues* gan John Lyly.

Yn niwedd y 1580au, cyfansoddodd Greene fugeilgerddi ar batrwn *Arcadia* gan Syr Philip Sidney. Yr enwocaf ohonynt ydy *Pandosto* (1588), a'r gwaith hwn oedd ffynhonnell William Shakespeare ar gyfer *The Winter's Tale*. Yn ei flynyddoedd olaf, ysgrifennodd Greene bamffledi didactig, yn eu plith *Greenes never too late* (1590). Mae'n debyg taw ei waith enwocaf ydy *Greenes groats-worth of witte, bought with a million of repentance*, a gyhoeddwyd wedi ei farwolaeth yn 1592. Yn y pamffled hwn mae'r cyfeiriad cynharaf at Shakespeare, a ddisgrifir gan yr awdur yn "*upstart Crow, beautified with our feathers, that with his Tygers heart wrapt in a Players hide, supposes he is as well able to bumbast out a blanke verse as the best of you. .. in his owne conceit the onely Shake-scene in a countrie".*

O ran ei ddramâu, y mwyaf poblogaidd ohonynt yw *The Honorable Historie of frier Bacon, and frier Bongay* (cyhoeddwyd 1594) a *The Scottish Historie of James the fourth, slaine at Flodden* (cyhoeddwyd 1598). Ymhlith ei weithiau diweddaraf mae *A Notable Discovery of Coosnage* (1591) ac *A disputation betweene a hee conny-catcher and a shee conny-catcher* (1592). Bu farw yn Llundain yn 34 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Robert Greene. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 25 Chwefror 2019.
Soprano a thelynores Wyddelig yw **Mary O'Hara** (ganwyd 12 Mai 1935). Mae hi'n enwog fel cantores ers yr 1950au. Ysgrifennodd y cerddor Liam Clancy, yn ei hunangofiant *Memoirs of an Irish Troubadour* (2002), sut yr ysbrydolodd a dylanwadodd ei cherddoriaeth ef yn ystod y "Diwygiad Gwerin".

Cafodd Mary O'Hara ei geni yn Sir Sligo, yn ferch i'r milwr John Charles O'Hara, swyddog yng Nghorfflu'r Peirianwyr Brenhinol Prydeinig, a'i wraig, Mai (née Kirwan). Mae hi'n modryb i'r dramodydd/awdur Sebastian Barry.

Priododd y bardd Americanaidd Richard Selig ym 1956; bu farw Selig 15 fis ar ol y priodas. Daeth O'Hara yn lleian ym 1962, yn yr Abaty Stanbrook, Lloegr. Ym 1974, pan adawodd y fynachlog er mwyn ei hiechyd, dychwelodd i berfformio cerddoriaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ricorso: Digital materials for the study and appreciation of Anglo-Irish Literature". *Ricorso.net* (yn Saesneg).
2. ↑  Woodward, Martha; Moulton-Gertig, Suzanne L. (4 Hydref 2012), "American Harp Society" (yn en), *Oxford Music Online* (Oxford University Press): pp. 38-39, adalwyd 8 Mehefin 2022
Seryddwr amatur Cymreig oedd **Kenneth Glyn Jones** (13 Tachwedd 1915 – 26 Gorffennaf 1995).
Enwyd asteroid ar ei ôl.

Bywgraffiad
-----------

Un o Dredegar oedd Jones. Ymunodd â'r RAF yn 1938 a thrwy'r Ail Ryfel Byd fel fforiwr ('navigator') ar un o'r awyrennau bomio. Ymunodd â BOAC yn 1964 gan ddod yn hyfforddwr technegol a oedd yn arbenigo mewn fforio-seryddol ('astro-navigation') a pherfformiad awyrennau. Ymddeolodd o gwmni British Airways yn 1974.

Cafodd ei ethol yn gymrawd y Gymdeithas Seryddol Brenhinol ar 14 Chwefror 1969.

Darganfu lawer o sêr newydd yng Ngalaeth Andromeda ac o'r herwydd fe'i anrhydeddwyd gan y gymuned seryddol ryngwladol drwy alw asteroid (5861) ar ei ôl: 5861 Glynjones.

Bu farw o drawiad i'r galon yn ei gartref yn Berkshire yn 79 oed ar 26 Gorffennaf 1995.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Argyle, R. (1996). "Kenneth Glyn Jones (1915–1995)" (yn Saesneg). *Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society* (Cymdeithas Seryddol Brenhinol) **37** (2): 265–266. Bibcode 1996QJRAS..37..265A.. Adalwyd 16 Mehefin 2016.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan NASA ar yr asteroid a enwyd ar ôl y Cymro Kenneth Glyn Jones
Reciwsant o Gymro ac awdur Cymraeg oedd **Robert Gwyn** (tua 1540/1550 - 1592/1604). Fe'i adnabyddir weithiau fel **Robert Wyn**, **Robert Jones** neu **Robert Johns Wyn** hefyd. Cred rhai ysgolheigion mai ef yn lle ei gymrodor Gruffydd Robert oedd awdur *Y Drych Cristianogawl*, y llyfr cyntaf i gael ei gyhoeddi yng Nghymru.

Bywgraffiad
-----------

Roedd yn fab i Siôn Wyn ap Thomas Gruffudd o Benyberth, ger Pwllheli (safle'r ysgol fomio a losgwyd yn 1936 gan Saunders Lewis, D. J. Williams a Lewis Valentine), a'i wraig Catrin.

Cafodd ei addysg brifysgol yng Ngholeg Corff Crist, Rhydychen, lle graddiodd yn 1568. Ymunodd â'r Pabyddion alltud yn Douai yn 1571. Graddiodd o Goleg Douai yn 1575 a'i ordeinio'n offeiriad Catholig. Dychwelodd i Gymru fel cenhadwr cudd. Ymwelai â sawl rhan o'r wlad yn ceisio amddiffyn y Ffydd Gatholig, yn cynnwys Llŷn, ardal Maelor, Dyffryn Wysg, Morgannwg a Gwent. Daeth i gysylltiad â'r gramadegydd ac awdur Siôn Dafydd Rhys a chydweithiai ag ef i geisio cyhoeddi llyfrau Catholig yng Nghymru yn y ddirgel.

Cyfansoddodd sawl cyfrol yn y Gymraeg. Honnir mai ef yw awdur Cymraeg mwyaf cynhyrchfawr yr 16g. Ei lyfr mwyaf adnabyddus yw *Gw[a]ssanaeth y Gwŷr Newydd* (1580). Mae rhai ysgolheigion yn credu mai ef yw awdur *Y Drych Cristianogawl* (Gruffydd Robert yw'r awdur yn ôl eraill), ac ymddengys yn debygol fod hynny'n wir.

Cyhoeddwyd y *Drych* gyda chymorth Puwiaid Hen Neuadd Penrhyn, ger Rhiwledyn, Llandudno. Ar 14 Ebrill 1587, cafwyd hyd i wasg gudd ar gyfer llenyddiaeth Gatholig mewn ogof ar Riwledyn, a gafodd ei defnyddio gan Robert Pugh o'r Penrhyn a'i gaplan y Tad William Davies i argraffu *Y Drych Cristianogawl*. Llochasant yno i geisio dianc yr erledigaeth ar Gatholigion a gychwynwyd gan Elisabeth I o Loegr ym Mai 1586. Darganfuwyd yr ogof tua dwy flynedd ar ôl cyhoeddi'r *Ddrych* ond roedd pawb wedi dianc. Cafodd William Davies, gŵr lleol o Groes-yn-Eirias (Bae Colwyn heddiw) ei ddal gan yr awdurdodau a'i ddienyddio trwy ei dynnu, crogi a chwarteru yng Nghastell Biwmares ym mis Gorffennaf 1593.

Llyfryddiaeth
-------------

Gwaith Robert Gwyn
* *Y Drych Cristianogawl* (neu Gruffydd Robert)
* *Gwssanaeth y Gwŷr Newydd*. 1580.

Astudiaethau
* Geraint Bowen (gol.), *Gwssanaeth y Gwŷr Newydd* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1970)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru).
2. 1 2 3 4  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru).

Gweler hefyd
------------

* Y Gwrthddiwygwyr Cymreig

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 26393778
* LCCN: n99022850
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ysgolhaig cysylltiadau rhyngwladol o Americanwr sy'n gysylltiedig â damcaniaeth neo-realaeth oedd **Kenneth Neal Waltz** (8 Mehefin 1924 – 12 Mai 2013). Roedd yn athro ym Mhrifysgol Columbia. Ei lyfr enwocaf yw *Man, the State, and War* (1959) a gyflwynodd y cysyniad o lefelau dadansoddi i faes cysylltiadau rhyngwladol. Bathwyd y term "lefelau dadansoddi" gan J. David Singer yn ei adolygiad o'r llyfr yn y cyfnodolyn *World Politics* yn Ebrill 1960. Disgrifiodd Waltz tair delwedd wrth geisio esbonio achosion rhyfel: yr unigolyn, lle bo natur ddynol yn achosi rhyfel; y wladwriaeth, lle bo systemau llywodraethol neu sefyllfaoedd gwleidyddol o fath arbennig yn achosi rhyfel; a'r system ryngwladol, lle bo anllywodraeth yn gwneud rhyfel yn sefydliad cymdeithasol anochel.

Ysgrifennodd hefyd *Theory of International Politics* (1979) gan ymhelaethu ar y syniad o fyd deubegynol gyda dau brif rym, sef yr Unol Daleithiau a'r Undeb Sofietaidd yn ystod y Rhyfel Oer. Ym 1995 cyhoeddwyd *The Spread of Nuclear Weapons: A Debate*, sef trafodaeth am arfau niwclear rhwng Waltz a'r Athro Scott Sagan o Brifysgol Stanford.

Yn 2008 cynhaliodd Adran Gwleidyddiaeth Ryngwladol Prifysgol Aberystwyth gynhadledd academaidd er anrhydedd i Waltz, "The King of Thought: Theory, the Subject and Waltz".

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Martin, Douglas (18 Mai 2013). Kenneth Waltz, Foreign-Relations Expert, Dies at 88. *The New York Times*. Adalwyd ar 22 Gorffennaf 2013.
2. ↑  (Saesneg) Langer, Emily (21 Mai 2013). Kenneth N. Waltz, scholar of international relations, dies at 88. *The Washington Post*. Adalwyd ar 22 Gorffennaf 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 39462566
* LCCN: n82048737
* ISNI: 0000 0001 2103 3205
* GND: 119287315
* SUDOC: 03305813X
* BNF: cb123963065 (data)
* BIBSYS: 90113260
* MGP: 225851
* NLA: 35590152
* NDL: 01197903
* NKC: vse2011671296
* CiNii: DA02247693

 |