*Erthygl am Y Gymanwlad yw hon. Am ddefnyddiau eraill o'r gair gweler Cymanwlad (gwahaniaethu).*
Cymdeithas o wledydd a gwladwriaethau annibynnol yw'r **Gymanwlad**. Y Deyrnas Unedig a'i chyn wladfeydd sy'n ffurfio mwyafrif llethol aelodau'r Gymanwlad. Ail dydd Iau mis Mawrth yw Dydd y Gymanwlad.

Mae brenhines y DU yn ben gwladwriaeth mewn nifer o aelod-wladwriaethau, sef yn Nheyrnasoedd y Gymanwlad. Mae mwyafrif aelodau y Gymanwlad yn weriniaethau, ond mae pob un ohonynt yn cydnabod y Siarl III fel pen y Gymanwlad.

Hanes ac aelodaeth
------------------

Olynydd yr Ymerodraeth Brydeinig yw'r Gymanwlad. Dechrau ffurfiol y Gymanwlad oedd y Cynadleddau Imperialaidd tua diwedd y 1920au, sef cynadleddau o Brif Weinindogion Prydain a'i (chyn)wladfeydd. Yn y cynadleddau hyn fe gydnabyddwyd annibyniaeth gwladfeydd a oedd yn rheoli eu hunain. Fe gydnabyddwyd perthynas gyfartal gwledydd y Gymanwlad yn fffurfiol yn Statud Westminster ym 1931.

Wedi'r ail ryfel byd roedd yr Ymerodraeth Brydeinig yn datgymalu o dipyn i beth. Roedd nifer cynyddol y cyn wladfeydd yn ennill eu hannibyniaeth yn rhannol oherwydd twf mudiadu dros annibyniaeth (fel ag yn yr India o dan ddylanwad Mohandas Gandhi) ac yn rhannol oherwydd bod llywodraeth Prydain o dan straen cyllidol wedi'r Ail Ryfel Byd. Fe ymunodd pob gwladfa flaenorol heblaw am ambell wlad tebyg i Myanmar (a elwir yn awr yn Myanmar; 1948) a De Iemen (1967). Bu Iwerddon yn aelod hefyd, ond gadawodd wedi iddi droi yn weriniaeth ym 1949. Ar hyn o bryd mae tua 30% o boblogaeth y byd yn drigolion y Gymanwlad.

Gall pa wlad bynnag sy'n cydnabod amcanion y Gymanwlad ymuno, ond fel arfer mae'n rhaid bod cysylltiad cyfansoddiadol rhwng yr aelod â'r DU neu unrhwy aelod arall y Gymanwlad. Gan hynny, mae rhai gwledydd y Môr Tawel yn aelodau yn sgil eu cyn rwymau ag Awstralia. Mae Namibia yn aelod oherwydd iddi gael ei rheoli gan De Affrica o 1920 hyd at 1990, sef blwyddyn ei hannibyniaeth. Ymunodd Camerŵn ym 1995 serch nad ond rhan fechan o'r wlad oedd wedi ei weinyddu gan Brydain. Yn eithriad nad oedd i osod cynsail cafodd Mosambic ymuno er nad oedd eriod wedi ei reoli gan Brydain nag unrhyw aelod arall y Gymanwlad.

Gwaharddwyd aelodaeth Ffiji a Phacistan am amser o achos cwymp eu llwyodraeth democrataidd a sefydliad llywodraeth milwrol. Gwaharddwyd De Affrica yn ystod adeg Apartheid ac ni ailgydiodd yn ei haelodaeth hyd at 1994. Gwaharddwyd Nigeria rhwng 1995 a 1999 a Simbabwe ers 2002 oherwydd problemau polisiau Robert Mugabe.

Strwythr ac amcanion
--------------------

Siarl III yw pen y sefydliad. Ers 1965 mae Swyddfa'r Gymanwlad yn Llundain. Ar hyn o bryd Patricia Scotland yw Ysgrifennydd Cyffredinol y Gymanwlad.

Mae cynhadledd yr aelod-wladwriaethau yn digwydd bob yn ail flwyddyn. Er bod hynny yn gyfle i bobl o wledydd cyfoethog a gwledydd tlawd siarad a phenderfynu gyda'i gilydd, bu y berthynas rhwng Prydain a gwledydd Affrica yn oeri ers problemau Rhodesia, yn y 1970au, ac apartheid yn Ne Affrica, yn y 1980au. O ganlyniad, bu aelodau yn cryfhau eu perthynas â gwledydd eraill ac yn sgil hynny lleihaodd nerth gwleidyddol ac economaidd y Gymanwlad.

Heddiw, hybu cydweithrediad rhwng gwledydd, cryfhau iawnderau dynol a democratiaeth yw gwaith pennaf y Gymanwlad.

Aelodau
-------

(yn nhrefn y cyfandiroedd a blwyddyn eu hymuno)

**Ewrop**

* Y Deyrnas Unedig (1931)
	+ Yr Alban
	+ Cymru
	+ Gogledd Iwerddon
	+ Lloegr
* Cyprus (1961)
* Malta (1964)

**Gogledd America**

* Canada (1931)
* Jamaica (1962)
* Trinidad a Tobago (1962)
* Barbados (1966)
* Bahamas (1973)
* Grenada (1974)
* Dominica (1978)
* Sant Lwsia (1979)
* Sant Vincent a'r Grenadines (1979)
* Antigwa a Barbiwda (1981)
* Belîs (1981)
* Sant Kitts-Nevis (1983)

**De America**

* Gaiana (1966)

**Affrica**

* De Affrica (1931; gadawodd ym 1961 ond ail-ymunodd ym 1994)
* ~~Simbabwe~~ gwaharddwyd yn 2002 a gadawodd yn 2003
* Ghana (1957)
* Nigeria (1960; gwaharddwyd ym 1995 ond ail-ymunodd ym 1999)
* Sierra Leone (1961)
* Tansanïa (1961)
* Wganda (1962)
* Cenia (1963)
* Malawi (1964)
* Sambia (1964)
* Gambia (1965; gadawodd ym 2013 ond ail-ymunodd ym 2018)
* Botswana (1966)
* Lesotho (1966)
* Mawrisiws (1968)
* Gwlad Swasi (1968)
* Seychelles (1976)
* Namibia (1990)
* Mosambic (1995)
* Camerŵn (1995)

**Asia**

* India (1947)
* Pacistan (1947; gadawodd ym 1972 ond ail-ymunodd ym 1989)
* Sri Lanca (1948)
* Maleisia (1957)
* Singapôr (1965)
* Bangladesh (1972)
* Maldives (1982)
* Brwnei (1984)

**Oceania**

* Awstralia (1931)
* Seland Newydd (1931)
* Samoa (1970)
* Tonga (1970)
* Ffiji (1970; gadawodd ym 1987 ond ail-ymunodd ym 1997)
* Papwa Gini Newydd (1975)
* Ynysoedd Solomon (1978)
* Fanwatw (1980)
* Twfalw (1978)
* Ciribati (1979)
* Nawrw (1999)

Aelodau gwaharddedig ar hyn o bryd:

* Dim. Gwaharddwyd aelodaeth Pacistan ym 1999, ond ail-ymunodd ar 22 Mai, 2004

Cyn aelodau:

* Gweriniaeth Iwerddon - gadawodd ym 1949
* Simbabwe - gadawodd ym 2003

Gweler hefyd
------------

* Organisation international de la Francophonie Sefydliad ryngwladol iaith Ffrangeg

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol y Gymanwlad]