recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Cerrig Pryfaid
Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig, o Oes yr Efydd yn ôl pob tebyg, ydy **Cerrig Pryfaid**, sy'n sefyll ger Bwlch y Ddeufaen i'r gorllewin o bentref Llanbedr-y-cennin, cymuned Caerhun, Sir Conwy; cyfeirnod OS: SH724713. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: CN130.

Disgrifiad
----------

Nid yw cerrig y cylch anghyflawn hwn yn rhai mawr ac felly nid wy'r cylch ei hun yn amlwg iawn nes bod rhywun yn agos iddo. Ceir deg carreg yno, gyda bwlch o 3 metr o leiaf rhyngddynt, a dydy'r un ohonynt yn fwy na 0.5 metr o uchder. Ceir carnedd Barclodiad y Gawres, sef siambr gladdu o Oes yr Efydd, gerllaw.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw. Mae ffordd Rufeinig Caer-Segontiwm yn mynd heibio i'r safle ac roedd Bwlch-y-ddeufaen yn dramwyfa bwysig cyn hynny hefyd. Ymddengys fod yr enw yn hynafol. Ystyr 'Pryfaid' yma yw "anifeiliaid" (Cymraeg Canol: *pryf* "anifail"; hefyd "sarff", "draig) yn hytrach na thrychfilod, yn ôl pob tebyg. "Pry llwyd" yw gair arall am gadno.

Henebion eraill
---------------

Ceir sawl heneb gynhanesyddol arall gerllaw, gan gynnwys Meini Hirion Penmaenmawr, Maen y Bardd a'r ddau faen hir ar Fwlch-y-ddeufaen ei hun.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Data Cymru Gyfan, CADW
2. ↑  Christopher Houlder, *Wales: an archaeological guide* (Faber, 1978), tud. 61.
3. ↑  *Geiriadur Prifysgol Cymru*, Cyf. III, tud. 2919.
Mae **Cernydd Carmel** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 12 Rhagfyr 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 360.8 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cyfansoddwr yw **Ceiri Torjussen** (ganwyd 1976) sydd wedi cyfansoddi cerddoriaeth ar gyfer cynyrchiadau ffilm a theledu yn yr Unol Daleithiau.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Torjussen yng Nghaerdydd, Cymru yn 1976 ac mae'n siarad Cymraeg yn rhugl. Fe aeth i Ysgol Gymraeg Melin Gruffydd, Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf a Choleg Chweched Dosbarth Dewi Sant. Gan ddangos dawn am gerddoriaeth ers yn ifanc, dechreuodd ganu'r trwmped a'r piano yn wyth mlwydd oed, a dechreuodd gyfansoddi yn fuan wedi hynny. Er y cafodd ei hyfforddi mewn cerddoriaeth glasurol, fe chwaraeodd a chyfansoddodd ar gyfer nifer o fandiau soul, jazz, ffync a disco a dechreuodd gyfansoddi sgôr ar gyfer rhaglenni dogfen teledu tra dal yn yr ysgol uwchradd. Yn ogystal â ystod a cherddoriaeth orllewinol o'r Oesoedd Canol i'r presennol, mae ei ddiddordebau cerddorol yn cynnwys cariad arbennig at jazz, cerddoriaeth electronig a pheth cerddoriaeth an-Orllewinol, yn enwedig Gamelin Indonesia a cherddoriaeth glasurol India - canlyniad saith mis yn dysgu a theithio is gyfandir India yn 1995. Yn dilyn ei deithiau, derbyniodd radd Fagloriaeth mewn Cyfansoddi o Bhrifysgol Efrog, gydag anrhydedd dosbarth cyntaf, a gradd Meistr gan Brifysgol De Califfornia, Los Angeles.

Gyrfa
-----

Mae Ceiri wedi cyfansoddi sgôr ar gyfer chwe ffilm hyd yma. Yn 2006 dangoswyd y ffilm gyffro 'noir' *Undoing* am y tro cyntaf yng Ngŵyl Ffilm Los Angeles, a dangoswyd *Mentor*, oedd yn serennu Rutger Hauer, yng Ngŵyl Ffilm Tribeca. Yn fwy diweddar fe gyfansoddodd gerddoriaeth ar gyfer *Live Free or Die Hard* yn serennu Bruce Willis. Mae ei gerddoriaeth yn cynnwys ffurfiau fel arswyd (*Dracula III: Legacy, Soul’s Midnight*, a cherddoriaeth ychwanegol ar gyfer Underworld: Evolution) a chomedi (*Funky Monkey* a cherddoriaeth ychwanegol ar gyfer *Scary Movie II*). Darparodd gerddoriaeth ychwanegol ar gyfer sioe deledu WB *Glory Days*, a sioeau rhwydwaith CBS *Cold Case* a *Close to Home*, a'r gyfres *Dead Like Me*, ar Showtime. Mae Torjussen wedi gweithio ar *The Mr. Men* a *Dive Olly Dive* lle derbyniodd enwebiad Daytime Emmy yn 2007 ar gyfer Sgôr Gwreiddiol Gorau.

Mae Torjussen wedi trefnu ac arwain cerddorfa ar gyfer ffilmiau *Hellboy*, a *Terminator 3: Rise of the Machines*.

Dolenni Allanol
---------------

* Gwefan Swyddogol
* Tudalen IMDB

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  "Ceiri Torjussen - Credits - AllMusic". *AllMusic*. Cyrchwyd 12 June 2015.
2. ↑  Ysbryd Tre'r Ceiri yn LA - Portread o Ceiri Torjussen gan Pwyll ap Siôn Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.; Adalwyd 2015-12-12
3. 1 2  "Finale User Spotlight: The two worlds of composer Ceiri Torjussen - Finale". *Finale*. Cyrchwyd 12 June 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 42123147
* LCCN: no2016051898
* ISNI: 0000 0001 1760 0748
* GND: 1054606455
* SUDOC: 162333293
* BNF: cb150332164 (data)
* NKC: hka2012697854
* BNE: XX4768485

 |
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug y Bedw**, yng nghymuned Llanfihangel-ar-Arth, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN495354. Mae'n mesur 12 metr wrth 1.5m. Ceir ôl tyrchu ac anrheithio yn ei ganol: lladron rhyw gyfnod neu'i gilydd, mae'n debyg.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM035. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug y Bedw ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-12.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Mynydd Llanfihangel Ros-y-corn**, yng nghymuned Llanfihangel Rhos-y-corn, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN502354. Ceir sawl crug yn yr ardal hwn. Mae ei ddiamedr yn 18.5 metr.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM164. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Mynydd Llanfihangel Ros-y-corn ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Sawl heneb arall ar Wefan Coflein". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 2010-11-12.
2. ↑  Cofrestr Cadw.
3. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-12.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Hendy**, yng nghymuned Trelawnyd a Gwaenysgor, Sir y Fflint; cyfeiriad grid SJ085795. Mae'n mesur 20 metr wrth 0.6m. ac wedi'i aredig drosodd a throsodd.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: FL202. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Hendy ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug crwn Garn Wen**, yng nghymuned Maescar, Powys; cyfeiriad grid SN877367. Dros y blynyddoedd mae wedi ei ddifetha; mae'n mesur oddeutu 20 metr mewn diamedr a metr o uchder.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: BR107. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Carneddau crynion cyfagos:

* Crug crwn i'r de o Fryn Melin‎
* Crug crwn Llyn Nant y Llys

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug crwn Garn Wen ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-06.
Crug crwnbychan a godwyd gan bobl Oes yr Efydd cynnar fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug crwn Mynydd Bach**, yng nghymuned Aberffraw, Ynys Môn; cyfeiriad grid SH328708. Mae'n mesur 8 metr wrth 0.5m. Archwiliwyd y crug rhwng 1952-3 a darganfuwyd crochenwaith ac egyrn dynol wedi'u llosgi.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: AN149. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug crwn Mynydd Bach ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Ffilm a gafodd ei hysgrifennu a'i chyfarwyddo gan Stefan Ruzowitzky yw ***Die Fälscher*** ("*Y Ffugwyr*"). Mae'n seiliedig ar gynllun cyfrinachol Operation Bernhardoedd gan y Natsiaid adeg yr Ail Ryfel Byd i foddi economi Prydain gyda nodau papur punt sterling ffug. Mae'r ffilm yn troi o gwmpas Salomon 'Sally' Sorowitsch, ffugiwr papurau arian dawnus iawn, sydd yn cael ei berswadio i gynorthwyo yn y cynllun yng Ngwersyll Sachsenhausen.

Mae'r ffilm yn seiliedig ar gofiant a ysgrifennodd Adolf Burger, Iddew Slofacaidd, a oedd yn osodwr teip a garcharwyd yn 1942 am greu tysysgrifau bedyddiedig i arbed Iddewon rhag cael eu halltudio, a throsglwyddwyd ef i Sachsenhausen i weithio ar y cynllun. Roedd Ruzowitsky yn ymgynghori yn agos iawn gyda Burger adeg ysgrifennu'r script a'r cynhyrchu. Enillodd y ffilm Oscar am y ffilm iaith estron orau 2007.

Plot
----

Mae'r ffilm yn dechrau ar ôl diwedd yr Ail Ryfel Byd gyda Almaenwr yn cyrraedd Monte Carlo. Mae'n arwyddo i mewn i westy moethus drudfawr gan dalu mewn arian, ac yn byw y bywyd bras, yn hap-chwarae yn llwyddiannus yn y casino ac yn tynnu sylw merch Ffrengig brydferth. Yn ddiweddarach mae hi'n darganfod ei fod yn un a or-oesodd gwersylloedd y Natsiaid.

Mae'r ffilm yn symud i Berlin yn 1936 lle mae'r dyn,Salomon Sorowitsch, yn ffugiwr dogfennau llwyddiannus yn cael ei ddal gan yr heddlu, a'i garcharu yng Ngwersyllt Mauthausen, ger Linz. Mewn ymdrech i amddiffyn ei hun mae'n defnyddio ei grefft o ffugio dogfennau i tynnu lluniau o'r gwarchodwyr a'u teuluoedd yn gyfnewid am fwy o fwyd.

Cast
----

* Karl Markovics fel Sorowitsch (Salomon Smolianoff)
* August Diehl fel Burger (Adolf Burger)
* Devid Striesow fel Sturmbannführer Herzog (Bernhard Krüger)
* Veit Stübner fel Atze
* Sebastian Urzendowsky fel Kolya
* August Zirner fel Dr Klinger
* Martin Brambach fel Hauptscharführer Holst
* Andreas Schmidt fel Zilinski
* Tilo Prückner fel Hahn
* Lenn Kudrjawizki fel Loszek

Ffynonellau
-----------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Die Fälscher***

1. ↑  "The Counterfeiters Tell Their Tale". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-08-28. Cyrchwyd 2012-12-02.
Crug crwn bychan iawn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug crwn Mynydd Myddfai**, a leolir ar rostir mynydd o'r un enw yng nghymuned Myddfai, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN806296. Mae'n mesur 7 metr wrth 0.3m. Ceir crug arall yn nes at y copa.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM348. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug crwn Mynydd Myddfai ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2011-01-23 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Florian Eichinger yw ***Die Hände Meiner Mutter*** a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 2016. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Die Hände meiner Mutter*** (cyfieithiad: 'Dwylo mam') ac fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen. 
 Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol mewn Almaeneg a hynny gan Florian Eichinger.

Y prif actor/ion yn y ffilm hon yw Jessica Schwarz, Ursula Werner, Heiko Pinkowski, Katrin Pollitt, Sophia Schubert, Sebastian Fräsdorf ac Andreas Döhler. Mae’r ffilm *Die Hände Meiner Mutter* yn 106 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 


Fel a nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn wreiddiol yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Fantastic Beasts and Where to Find Them* sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Florian Eichinger ar 14 Gorffenaf 1971 yn Ludwigsburg.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Florian Eichinger nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Dwylo Mam |  | yr Almaen | Almaeneg | 2016-06-242016-12-01 |
| *Nordstrand* |  | yr Almaen | Almaeneg | 20132014-01-23 |
| *Without You I'm Nothing* |  | yr Almaen | Almaeneg | 20082010-07-08 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Werner Schauer, Triptychon Corporate Communicati. "German Films Quarterly 2 2016 DIE HÄNDE MEINER MUTTER". *germanfilmsquarterly.de*. Cyrchwyd 2016-07-03.
2. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. dyddiad cyrchiad: 29 Mawrth 2018.
Bryn â chopa gwastad ar ymyl ddeheuol y Mynydd Du yn ne-ddwyrain Cymru yw **Crug Hywel** (Saesneg: *Table Mountain*). Mae'n codi i uchder o 451 m uwchben lefel y môr o ystlys ddeheuol Pen Cerrig-calch (701 m), ac mae'n sefyll uwchben tref Crucywel, Powys ac yn rhoi ei enw iddi. Cyfeirnod OS: SO225206.

Disgrifiad
----------

Ar gopa'r bryn ceir bryngaer Geltaidd o Oes yr Haearn sy'n llenwi pen y mynydd i gyd. Mae ei ffos a chlawdd pridd a cherrig i'w gweld yn eglur. Mae'r ammddifynwaith unigol ar siap triongl neu ddeigryn afreolaidd sy'n dilyn amlinell naturiol y bryn. Ceir mynedfa sy'n troi i mewn ar ei hun yn y gongl orllewinol. Ymddengys na chafodd y bryngaer ei gwella yn ddiweddarach a bod yr adeiladwaith yn perthyn i un cyfnod yn unig.

Cefndir
-------

Crug Hywel
Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: BR128. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  References Wales gan John May; Gwasg Prifysgol Cymru.
3. ↑  "Gwefan y BBC". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-04-11. Cyrchwyd 2013-08-25.
4. ↑  "Gwefan CPAT". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-01-07. Cyrchwyd 2013-08-25.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goBryngaerau Cymru |
| --- |
|  |
| 
* Yr Alltwen
* Braich-y-Dinas
* Breiddin
* Bryn Euryn
* Bryn Myrddin
* Bwrdd Arthur
* Caerau Gaer
* Caer Bach
* Caer Caradog
* Caer Drewyn
* Caer Fawr (Llangadog)
* Caer Gwrtheyrn
* Caer Seion
* Caer y Twr
* Carn Fadryn
* Castell Cawr
* Castell Degannwy
* Castell Dinas
* Castell Henllys
* Castell Nadolig
* Castell Odo
* Castell Olwen
* Castell Tinboeth
* Craig yr Aderyn
* Coed Llanmelin
* Craig Rhiwarth
* Crug Hywel
* Dinas Brân
* Dinas Dinlle
* Dinas Emrys
* Dinas Mawr
* Dinas Powys
* Dinas Tŷ Du
* Dinorben
* Dinorwig
* Foel Drygarn
* Ffridd Faldwyn
* Gaer Fawr (Cegidfa)
* Gaer Fawr (Llan-gwm)
* Gaer Fawr (Llanilar)
* Gaer Fawr (Merthyr Cynog)
* Garn Boduan
* Garn Saethon
* Llanymynech
* Moel Arthur
* Moel Fenlli
* Moel Goedog
* Moel Hiraddug
* Moel y Gaer (Bodfari)
* Moel y Gaer (Llanbedr)
* Moel y Gaer (Llandysilio)
* Moel y Gaer (Rhosesmor)
* Mynydd y Gaer
* Pen Dinas (Aberystwyth)
* Pen Dinas (Mynydd Gorddu)
* Penycloddiau
* Pen y Corddyn
* Pen-y-gaer (Llanaelhaearn)
* Pen-y-gaer, Caerhun
* Tre'r Ceiri
* Twmbarlwm

 |

 |
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug crwn Llyn Nant y Llys**, yng nghymuned Maescar, Powys; cyfeiriad grid SN888336. Mae'n mesur 13.5 metr wrth 1.5 metr.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: BR219. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Carneddau crynion cyfagos:

* Crug crwn Garn Wen
* Crug crwn i'r de o Fryn Melin‎

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug crwn Llyn Nant y Llys ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-06.
Clawdd a ffos sy'n rhedeg yn gyfochrog a'r ffin bresennol rhwng Cymru a Lloegr yw **Clawdd Wat**, mae hefyd yn rhedeg yn gyfochrog a Chlawdd Offa, er ei fod cryn dipyn yn llai. Tua 40 milltir yw ei hyd: o Abaty Dinas Basing ar lan yr Afon Ddyfrdwy yn y gogledd, heibio Croesoswallt ac i Maesbury yn Swydd Amwythig, sef diwedd ei ran ddeheuol. Ar adegau mae'n cydredeg o fewn ychydig fetrau i Glawdd Offa.

Dyddio
------

Darn arian yn perthyn i gyfnod Coenwulf, brenin Mersia
Er y dyddiwyd rhan wedi'i losgi ohono gyda dulliau dyddio carbon, mae cryn ddadlau ai dyma'r adeg y codwyd y clawdd, neu a ydyw'n perthyn i gyfnod diweddarach. Yn 2006 cafwyd cloddfa archaeolegol a chredir bellach i'r clawdd gael ei gloddio rhwng 792-852. Oherwydd ein bod yn gwybod ychydig am hanes y cyfnod hwn, mae'n bur debyg y gallem ddyddio'r clawdd i'r 820au pan oedd Coenwulf yn ymladd yn yr ardal yma yn erbyn y Cymry.

Clawdd Wat - ble mae'r gwrych neu sietyn modern yn tyfu, gyda gwaith sment *Padeswood Hall* ar y dde. Cymerwyd y llun o Ben-y-Ffordd
Y clawdd ychydig i'r gorllewin o Laneurgain.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Keith Nurse (2001). "Wat's In A Name?". Cyrchwyd 24 Gorffennaf 2012.
2. ↑  Keith J. Matthews (2000?). "Dating Wat's Dyke". Check date values in: `|year=` (help)
3. ↑  "Wat's Dyke Dated: Was it Coenwulf's Dyke?" *British Archaeology*, Tach./Rhagf. 2007
4. ↑  Streetmap

Gweler hefyd
------------

* Llwybr Clawdd Offa
* Y ffin rhwng Cymru a Lloegr
Nofel dditectif gan E. Morgan Humphreys yw ***Dirgelwch Gallt y Ffrwd***, a gyhoeddwyd yn 1938 gan Hughes a'i Fab, Wrecsam. Er nad y nofel dditectif gyntaf yn Gymraeg, mae'n garreg filltir yn hanes datblygiad y *genre* honno yn Gymraeg. Fel straeon eraill E. Morgan Humphreys, mae'n llyfr i blant hŷn sy'n rhoi mwynhad i oedolion hefyd.

Cynnwys
-------

Y ditectif diymhongar, anghonfensiynol ond cyfrwys John Aubrey yw'r prif gymeriad. Cyflwynwyd y cymeriad i ddarllenwyr Cymraeg yn gyntaf yn y gyfrol *Y Llaw Gudd* (1924), stori a oedd yn torri tir newydd yn Gymraeg ar y pryd.

Cyfuniad o stori antur a stori ditectif yw'r llyfr. Ceir elfennau rhamantus a lliwgar ynddi ond mae'r cynllun yn dynn a llawn troeon annisgwyl ac mae'n cynnwys disgrifiadau cofiadwy o leoliadau dychmygol yng nghefn gwlad Cymru wrth i Aubrey ymchwilio a datrys dirgelwch lladrad diemwnt oddi ar Rajah Bundipor.

Beirniadaeth
------------

Disgrifiwyd y stori fel "gorchest o gynllunio" gan y beirniad Bedwyr Lewis Jones:

Gorchest o gynllunio sy'n ein rhwydo fel hyn. O bennod i bennod datblygir y dirgelwch fymryn bach, ychwanegir ato a'i gymhlethu, daw mymryn o oleuni, yna tro arall annisgwyl sy'n ein synnu fwy byth. Un munud yr ydym ar fin gweld popeth yn glir a'r funud nesaf mae'r dryswch yn dwysháu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bedwyr Lewis Jones, 'Edward Morgan Humphreys', yn *Dewiniaid Difyr*, gol. Mairwenn a Gwyn Jones (Gwasg Gomer, 1983), tud. 51.
2. ↑  Bedwyr Lewis Jones, 'Edward Morgan Humphreys', tud. 51.

  



| Llyfrau E. Morgan Humphreys |  |
| --- | --- |
| *Ceulan y Llyn Du* | *Dirgelwch Gallt y Ffrwd* | *Dirgelwch yr Anialwch* | *Yr Etifedd Coll* | *Y Llaw Gudd* | *Llofrudd yn y Chwarel* | *Rhwng Rhyfeloedd* |
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Bwlch Bychan**, yng nghymuned Llanpumsaint, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN406276. Mae'n 18 metr mewn diamedr a'i uchder yn 0.4m. Mae ei gopa'n eitha gwastad. Darganfuwyd llawer o gerrig gwynion (cwarts).

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM119. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Bwlch Bychan ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Mae **Conival - Na Tuadhan** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Scourie i Lairg yng ngogledd eithaf Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NC303214. Ceir carnedd ar y copa. Mae'n is-gopa ar fynydd Conival. Saif yn Awdurdod Unedol Cyngor yr Ucheldir.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Carnedd Das Eithin** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn tua 3 kilometr i'r de o Langynog, Powys; cyfeiriad grid SJ051238. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 447 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Pentwr o wair ydy ystyr "tas".

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 521 metr (1709 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Carnedd Iago** yn gopa mynydd a geir yn Yr Arenig yng nghymuned Trawsfynydd, Gwynedd; cyfeiriad grid SH782406. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 466metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 538 metr (1765 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Bryn Cader Faner.
Carnedd o Oes yr Efydd ar gopa Drosgl yn y Carneddau.
**Carnedd** neu **garn** yw'r enw a roddir ar bentwr o gerrig wedi ei godi i nodi mangre arbennig. Fe'i ceir fel rheol ar yr ucheldiroedd, yn arbennig ar gopaon mynyddoedd.

Ceir nifer o wahanol fathau o garneddi. Mae cryn nifer o garneddi Cymru yn dyddio o Oes yr Efydd, a cheir claddedigaethau tu mewn iddynt. Ymhlith yr enghreifftiau gorau o'r math yma mae Bryn Cader Faner a'r tair carnedd fawr ar gopa Foel Drygarn. Ceir tystiolaeth i'r arfer o gladdu cyrff dan bentwr o gerrig yng Nghymru barhau i'r cyfnod Rhufeinig ac wedyn. Gall carnedd hefyd fod yn llawer mwy diweddar, wedi ei hadeiladu i nodi'r fan uchaf ar gopa mynydd neu fryn, neu i nodi llwybr. Y garnedd fwyaf yng Nghymru - a'r ail fwyaf yng ngwledydd Prydain - yw'r Gop.
Ceir "carnedd" neu "garn" fel elfen yn enw mynyddoedd, er enghraifft Carnedd Llywelyn a Carnedd Dafydd, a roddodd ei enw i fynyddoedd y Carneddau. Yr hen enw ar fynydd Elidir Fawr oedd "Carnedd Elidir".

Mathau o garneddi
-----------------

* carnedd gellog (*chambered cairn*)
* carnedd ymylfaen (*kerb cairn*)
* carnedd lwyfan (*platform cairn*)
* carnedd gron (*round cairn*)
* carnedd gylchog (*ring cairn*)
Etholaeth seneddol ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Cheadle**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Cheadle ym Manceinion FwyafEtholaeth Cheadle ym Manceinion Fwyaf
* Manceinion Fwyaf yn LloegrManceinion Fwyaf yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1966: William Shepherd (Ceidwadol)
* 1966–1970: Michael Winstanley (Rhyddfrydol)
* 1970–1987: Tom Normanton (Ceidwadol)
* 1987–2001: Stephen Day (Ceidwadol)
* 2001–2005: Patsy Calton (Rhyddfrydol Genedlaethol)
* 2005–2015: Mark Hunter (Rhyddfrydol Genedlaethol)
* 2015–presennol: Mary Robinson (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Bwlch-du**, yng nghymuned Nantglyn, Sir Ddinbych; cyfeiriad grid SH989580.

Disgrifiad
----------

Mae'm mesur 11 metr mewn diamedr ac mae'n 1.2m o uchder. Fe'i cloddiwyd rhwng 1973 ac 1975 a chafodd deunydd o'i grombil ei ddydio drwy ddull dyddio carbon i 2140 C.C. Ceir modrwy o gerrig a meini sylweddol o'i amgylch.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE085.

Cefndir
-------

Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-07.

Dolen allanol
-------------

* Crug Bwlch-du ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2011-09-16 yn y Peiriant Wayback.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Crwn Foel Ddu**, yng nghymuned Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys; cyfeiriad grid SJ127318. Mae ei ddiamedr yn 14 metr a'i uchder yn 1.3 metr.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE276. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Crwn Foel Ddu ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-06.
Ffeminist a swffragét Americanaidd oedd **Charlotte Anita Whitney** (7 Gorffennaf 1867 – 4 Chwefror 1955) a oedd yn ymgyrchydd hawliau menywod, yn ymgyrchydd gwleidyddol, ac yn Blaid Lafur Gomiwnyddol cynnar America ac yn drefnydd UDA y Blaid Gomiwnyddol yng Nghaliffornia.

Mae'n cael ei chofio orau fel y diffynnydd mewn achos llys yn 1920, sef Whitney v. California, a oedd yn cynnwys datganiad gan Oruchaf Lys yr Unol Daleithiau a oedd yn cyd-fynd â'r farn gan yr Ustus Louis Brandeis, mai dim ond mewn achlysur o "berygl clir a chyfredol" y dylid atal yr hawl i lefaru'n rhydd (*free speech*). Yn ddiweddarach, byddai'r safon hon yn cael ei defnyddio yn erbyn y Comiwnyddion yn ystod y 1950au.

Magwraeth
---------

Fe'i ganed yn San Francisco ar 7 Gorffennaf 1867, yn ferch i deulu blaenllaw a oedd yn cynnwys Ustus o Oruchaf Lys America, Stephen Johnson Field, a'r aml-filiwnydd Cyrus W. Field. Roedd ei thad yn gyfreithiwr.

Mynychodd Whitney ysgol breifat ac ysgol cyhoeddus yn Oakland, Califfornia, ar draws y bae o San Francisco. 
Pan ddaeth ei haddysg yn Oakland i ben, aeth i ysgol arferol yn San Jose, Califfornia, cyn gadael am yr *East Coast* i fynychu Coleg Wellesley, yn Wellesley, Massachusetts, lle graddiodd ohoni ym 1889. Wedi graddio, gweithiodd am ychydig fel athrawes. 

Bu farw yn San Francisco ar 4 Chwefror yn 87 oed.

Ymgyrchu
--------

Cafodd ymweliad gyda rhannau tlawd Dinas Efrog Newydd gryn argraff arni a dechreuodd ar waith cymdeithasol. Yn 1901 fe'i cyflogwyd fel Ysgrifennydd Gweithredol *United Charities of Oakland, California* lle bu hyd at 1908.

Trodd yr ymgyrchu at etholfraint, neu'r hawl i bleidlais, i ferched. Rhwng 1911 ac 1913 bu'n drefnydd y *National College Equal Suffrage League* ac yna'n is-Lywydd y *National American Woman Suffrage Association*.

Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o Blaid Sosialaidd America, Plaid Lafur Gomiwnyddol America a Phlaid Gomiwnyddol UDA.

Aelodaeth
---------

Bu'n aelod o Gymdeithas America dros yr Hawl i Ferched Bleidleisio am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad marw: "Charlotte Anita Whitney". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
2. 1 2 3  Solon DeLeon with Irma C. Hayssen and Grace Poole (eds.), *American Labor Who's Who.* Efrog Newydd: Hanford Press, 1925; tud. 249.
3. ↑  *Charities: A Weekly Review of Local and General Philanthropy,* cyfrol 7; rhif 1 (July–December 1901), tud. 348.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 72968047
* LCCN: n88613633
* ISNI: 0000 0000 5961 8818
* GND: 138102171

 |
Pentref bach yng nghymuned Llanddeiniolen, Gwynedd, Cymru, yw **Dinorwig**, weithiau **Dinorwic**. Saif yn uchel uwchben Llyn Padarn, ger Llanberis. Honnir rhai ei bod yn rhan o diriogaeth Llwyth yr Ordovices, a bod "Dinorwig" yn golygu "Caer yr Ordoficiaid".

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Siân Gwenllian (Plaid Cymru) ac yn Senedd y DU gan Hywel Williams (Plaid Cymru).

Cyfleusterau
------------

Mae Dinorwig yn enwog am ei lwybrau dringo gan ei fod yn un o'r prif bwyntiau mynediad ar gyfer Chwarel Dinorwig. Lleolir Dinorwig ar ddiwedd taith bws 83 i Gaernarfon, a weithredir ar hyn o bryd gan Gwynfor Coaches ar gyfer Cyngor Gwynedd, gyda gwasanaethau yn Neiniolen sy'n cysylltu â Bangor.

*Lleolir Lodge Dinorwig*, sef un o'r caffis mwyaf poblogaidd yn yr ardal, yn yr adeilad a oedd unwaith yn neuadd y pentref (Y Ganolfan).

Hanes
-----

Mae hanes hir i'r pentref o ran chwareli llechi. Defnyddiodd y Rhufeiniaid lechi lleol ar gyfer adeiladu Segontium, a defnyddiwyd llechi o'r dyffryn wrth adeiladu Castell Caernarfon. Y brif chwarel leol oedd Chwarel Dinorwic, oedd yn weithredol o ddiwedd yr 1770au hyd at 1969. Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, daeth deunyddiau creu toeon 

Heddiw, mae'r pentref yn rhannu ei enw gyda orsaf bŵer pwmpio a storio trydan dŵr, gorsaf bŵer Dinorwig. Mae Canolfan Fynydd Blue Peris hefyd wedi'i leoli yn y pentref, canolfan weithgareddau awyr agored breswyl a weithredir gan Gyngor Bwrdeistref Bedford a Chyngor Canolog Swydd Bedford.

Ffilmiwyd rhan o'r ffilm *Willow* yn Chwarel Dinorwig, ym mis Mehefin 1987. Poblogaeth y pentref yw oddeutu 200 o bobl.

Geifr mynydd gwyllt a welir yn aml yn crwydro o amgylch chwarel Dinorwig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 20 Ionawr 2022
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU

Dolenni allanol
---------------

* Lluniau o Dinorwic a'r ardal gyfagos, daearyddol.co.uk
* Canolfan Fynydd Blue Peris, Dinorwig[*dolen marw*]
Y grug o flaen Fferm Cefn Coch, Rhuthun.
Crug crwn llydan iawn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Cefn Coch**, yng nghymuned Llanfair Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych; cyfeiriad grid SJ141568. Mae'r cae lle saif y crug bron yn union gyferbyn adeiladau "Tarw Potel", gerllaw Fferm Cefn Coch. Mae ei ddiamedr yn 40 metr a'i uchder yn un fetr. Amgylchynwyd y mwnt gan ddwy ffos; mae'r naill yn 24m a'r llall yn 45m mewn diamedr.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE265. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Cefn Coch ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-07.
**Diocletian** (Lladin: *Gaius Aurelius Valerius Diocletianus*) (c. 245 – 3 Rhagfyr 311), oedd ymerawdwr Rhufain o 20 Tachwedd 284 hyd 1 Mai 305. Yn ystod ei gyfnod fel ymerawdwr creodd y Tetrarchiaeth.

Ganed Diocletian yn Dalmatia o deulu distadl. Dywed rhai fod ei dad yn gaethwas wedi ei ryddhau, o Illyria. Ei enw gwreiddiol oedd Diocles (Διοκλής). Ymunodd a'r fyddin a threuliodd ei flynyddoedd cynnar mewn ymgyrchoedd parhaus ar ffin Afon Donaw, yng Ngâl ac yn ernyn y Persiaid. O dan yr ymerodron Aurelian a Probus dringodd trwy'r rhengoedd nes dod yn bennaeth gwarchodlu personol yr ymerawdwr Numerian yn ystod ei ymgyrch yn erbyn y Parthiaid.

Pan laddwyd Numerian, cyhoeddwyd Diocletian yn ymerawdwr gan y milwyr ar 20 Tachwedd 284 yn ninas Nicomedia. Dechreuodd ymgyrch yn erbyn cyd-ymerawdwr Numerian, ei frawd Carinus, ac ar ôl ymladd yn Moesia enillodd Diocletian y fuddugoliaeth. Enwodd gymrawd, Maximinus fel "Cesar" a'i gyrru i ddelio a gwrthryfel y Bagaudae. Pan ddychwelodd Maximinus yn llwyddiannus, gwnaeth Diocletian ef yn gyd-ymerawdwr yn 286.

Daeth Diocletian yn ymerawdwr ar ddiwedd y cyfnod a elwir yn argyfwng y drydedd ganrif. Yn y cyfnod yma bu 19 o ymerodron mewn cyfnod o 50 mlynedd, llawer ond yn teyrnasu am ychydig fisoedd. Gwnaeth Diocletian newidiadau mawr yn nhrefn rheoli'r ymerodraeth. Ceisiodd adfywio'r economi a rhannodd yr ymerodraeth yn 96 talaith oedd wedi eu rhannu'n 12 rhanbarth diocesis. Ceisiodd hefyd adfywio hen grefydd Rhufain, a bu llawer o erlid ar y Cristionogion yn ystod ei deurnasiad.

Y newid pwysicaf a wnaed gan Diocletian oedd dechrau'r Tetrarchiaeth, oedd yn rhannu'r ymerodraeth yn bedwar. Yn rheoli'r rhannau hyn yr oedd dau "Augustus", sef Diocletian ei hun a Maximinus, a dau "Cesar", Galerius a Constantius Chlorus. Roedd Diocletian, fel Augustus y dwyrain, yn gyfrifol am Thracia, Asia a'r Aifft; Galerius yn gyfrifol am y Balcanau heblaw Thracia, Maximinus fel Augustus y gorllewin yn rheoli Italia, Hispania ac Affrica, a'r Cesar Constantius Chlorus yn gyfrifol am Gâl a Phrydain. Roedd pob Augustus i fod i ymddeol ar ôl 20 mlynedd, gyda'r ddau Gesar yn dod yn Augustus yn eu lle.

Ar 1 Mai 305 ymddeolodd Dioclecian a Maximianus yn ôl y cynllun; y tro cyntaf i ymerawdwr Rhufeinig ymddeol yn wirfoddol. Roedd Diocletian wedi adeiladu palas iddo'i hun yn Spalatum (Split heddiw) yn Dalmatia. Dywedir ei fod yn ei ddifyrru ei hun ym ystod ei ymddeoliad trwy dyfu bresych. Bu farw yn ei blasdy yn y flwyddyn 313.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Carinus a Numerian** | **Ymerawdwr Rhufain**20 Tachwedd 284 – 1 Mai 305*gyda* Maximianus | Olynydd:**Galerius a Constantius Chlorus** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 70259756
* LCCN: n81127262
* ISNI: 0000 0001 1833 4613
* GND: 118679651
* SELIBR: 183848
* SUDOC: 030417112
* BNF: cb121834979 (data)
* BIBSYS: 90555859
* ULAN: 500115704
* NDL: 01206874
* NKC: mzk2012713426
* The SBN id SBLV255624 is not valid.

 |
Un o'r dulliau mwyaf poblogaidd o wnïadwaith yng Nghymru yw cwiltio. Enillodd cwiltiau le pwysig yn y cartref yn sgil dyfodiad y gwely gortho a'r gwely pabell yn y 17g. Prif ganolfan cwiltio yng Nghymru ydy Llanbedr Pont Steffan, lle ceir canolfan gwiltio.

Modd hawdd a rhad o greu cwilt oedd clytwaith, gan greu gorchudd gwely o nifer o ddarnau o frethyn oedd yn aml efo gwerth personol, er enghraifft clwt o gŵn priodas neu ŵn bedydd. Weithiau cafodd cwiltiau eu haddurno ag *appliqué* o ddyluniadau blodau a dail. Roedd dyluniadau poblogaidd yng Nghymru yn cynnwys deilen y dderwen, y lili, a'r rhosyn.

Mae tystiolaeth gryf i ddangos bod traddodiad cwiltio'r Amisch yn tarddu o gwiltiau'r Cymry a ymsefydlodd ym Mhensylfania.

Y diwydiant gwlân
-----------------

 *Prif erthygl: Gwlân*
Hyd at yr 20g, y diwydiant gwlân oedd un o ddiwydiannau pwysicaf Cymru. Yn yr Oesoedd Canol, roedd yy diwydiant yn hynod o bwysig yn Sir Benfro, lle roedd y trigolion yn nyddu edafedd ac yn gweu brethynnau yn eu cartrefi, iddynt hwy eu hunain, gan werthu unrhyw gynnyrch oedd ganddynt dros ben mewn ffair. Weithiau arferid allforio'r cynnyrch i Fryste. Yno, roedd y diwydianwyr yn ei ail-allforio i Wasgwyn, Llydaw, Portiwgal a Gwlad yr Iâ, a gwnaed elw mawr. Defnyddid y brethyn ar gyfer (a oedd o ansawdd eithaf gwael) ar gyfer gwaith pob dydd yn hytrach nag i edrych yn dda.

Yn y 16g symudodd canolbwynt y diwydiant o Sir Benfro i Sir Feirionnydd, Sir Ddinbych a Sir Drefaldwyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, Mary Eirwen. *Welsh Crafts* (Llundain, B. T. Batsford, 1978), t. 43.
2. ↑  Gwefan Canolfan Gwiltio Jen Jones, Llanbedr Pont Steffan; adalwyd 6 Hydref 2012
3. ↑  Jones (1978), t. 47.
4. ↑  Jenkins, Mary a Claridge, Clare. *Making Welsh Quilts* (Iola, Wisconsin, KP Books, 2005), t. 7.
5. ↑  [Gwyddoniadur Cymru; Gwag Prifysgol Cymru; tud 409; cyhoeddwyd 2008; adalwyd 06 Hydref 2012.

Gweler hefyd
------------

* Cap Trefynwy
* Gwisg Gymreig draddodiadol
* Carthen Gymreig
Silff mewn siop yn arddangos poteli o ddiodydd meddal
Diod ysgafn, neu feddal
Diod di-alcohol yw **Diod feddal**, sydd fel arfer yn cynnwys dŵr swigog, melysydd a blasydd (naturiol neu annaturiol). Gall y melysydd fod yn siwgwr neu'n surop-corn ffrwctos-uchel, neu'n siwgwr amgen fel a geir mewn diodydd cadw'n heini. Weithiau, ychwanegir caffîn, lliw, cemegolyn prisyrfio a chynhwysion eraill. Yn Unol Daleithiau America, defnyddir y termau 'coke', 'fizz-wa', 'tonic', 'pop' neu 'cola' am ddiod feddal.

Cyferbynir y term 'meddal' gyda 'diodydd caled' sy'n cynnwys alcohol ond weithiau ceir gorgyffwrdd ee mewn rhai diodydd ysgafn fel 'ginger beer' ceir dropyn neu ddau o alcohol. Defnyddir y term *diod ysgafn'* hefyd. Mewn diodydd fel hyn, cyfyngir lefel yr alcohol i 0.5% o'r ddiod. *if the drink is to be considered non-alcoholic*. o gymryd y diffiniad hwn (diod ysgafn = llai na 0.5% o alcohol) gellid dadlau fod te, coffi neu ddiod ffrwyth hefyd yn ddiodydd meddal, ond nid ydynt. Fel arfer, mae 'diod ysgafn' yn cyfeirio at ddiodydd swigog sydd â chryn dipyn o siwgwr ynddi.

Yng ngwanwyn 2015, mynegodd Leanne Wood, Arweinydd Plaid Cymru ei dyhead i godi treth uwch na'r cyffredin ar ddiodydd meddal, er mwyn lleihau'r nifer o bobl gydag anhwylderau siwgwr e.e. clefyd y siwgwr, y ddannodd a gordewdra. Dilynwyd hyn gyda gwleidyddion o Loegr yn mynegi safiad tebyg.

Gweler hefyd
------------

* Coca-Cola
* Breizh Cola
* Lemonêd
* Fanta
* Dant y llew a chacamwci
* Corona (diod ysgafn)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "What Is Meant By Alcohol-Free? : The Alcohol-Free Shop". Alcoholfree.co.uk. 2012-01-08. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-02-20. Cyrchwyd 2013-03-26.
2. ↑  *Bangor Daily News*, 8 Ebrill 2010.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Cwfl-lys byseddog** (enw gwyddonol: *Colura calyptrifolia*; enw Saesneg: *fingered cowlwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng ngorllewin Cymru (o'r de i'r gogledd), yr Alban, Iwerddon a Chernyw ac yma ac acw yn Lloegr.

Disgrifiad
----------

Mae'r Cwfl-lys byseddog yn ffurfio clytiau melyn-wyrdd golau o ddeiliach, gyda phob deilen yn ddim ond ychydig o filimetrau ar draws. Mae gan y ddeilen big hir, sy'n unigryw i'r rhywogaeth hon (*C. calyptrifolia*). Nid yw'r coesynnau bach yn hawdd i'w canfod, ac nid yw'r strwythur dail cymhleth yn hawdd ei ddeall yn y maes, heb chwyddwydr. Hyd y dail yw hyd at 1.5 mm, ac maent yn 0.5 mm o led.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Cwfl-lys byseddog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk' adalwyd 29 mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.