**Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad** (Saesneg: *Commonwealth Games Federation*, CGF) yw'r sefydliad rhyngwladol sy'n gyfrifol am gyfarwyddo a rheoli Gemau'r Gymanwlad, a dyma'r awdurdod uchaf mewn materion sy'n ymwneud â'r Gemau. Lleolir pencadlys y Gemau yn Llundain.

Hanes
-----

Seremoni Agoriadol Gemau - Brisbane 1982
Gan adeiladu ar lwyddiant Gemau’r Ymerodraeth Brydeinig gyntaf yn Hamilton, Canada, cyfarfu cynrychiolwyr Prydain a’i threfedigaethau a’i thiriogaethau y dylid cynnal y Gemau, yn debyg i’r Gemau Olympaidd, bob pedair blynedd a phe bai endid cymwys yn cael ei ffurfio. Ar ôl Gemau Olympaidd yr Haf 1932, penderfynwyd greu *Ffederasiwn Gemau'r Ymerodraeth Brydeinig*, a fyddai'n gyfrifol am drefnu'r digwyddiad. Newidiodd enw'r ffederasiwn ym 1952 i *Ffederasiwn Gemau Prydain a'r Gymanwlad*, gan fabwysiadu enw newydd ym 1966 *Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad Brydeinig*. Dim ond ym 1974, yn Seland Newydd, y sefydlwyd yr enw cyfredol, *Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad*.

Sefydliad
---------

Cyflwyno "Baton y Frenhines" Gemau Dehli 2010 i aelod o Gynulliad Cenedlaethol Ynys La Digue, Seychelles, 5 Ionawr 2010
Cynulliad Cyffredinol a bwrdd gweithredol sy'n cadeirio'r ffederasiwn. Y corff cyntaf yw llywodraethwr uchaf y CGF sydd â'r pŵer i bleidleisio ar benderfyniadau, gan gynnwys ethol y dinasoedd cynnal ar gyfer y Gemau. Mae ganddo o leiaf dri chynrychiolydd o Gymdeithas Gemau'r Gymanwlad (CGA) o bob aelod / tiriogaeth; yr is-noddwr, yr is-lywyddion ac aelodau'r bwrdd gweithredol. Llywydd y CGF sy'n cadeirio'r sesiynau GA. Mae gan bob CGA bleidlais, yn wahanol i weddill yr aelodau, o gynrychiolwyr Pwyllgor Trefnu gemau a'r arsylwyr gwahoddedig, sy'n gallu rhoi barn ond heb bleidleisio.

Ar y llaw arall, mae'r bwrdd gweithredol yn cynrychioli Cymdeithas Gemau'r Gymanwlad sy'n rhan o'r AG, ac yn gallu gweithredu ar ran y ffederasiwn sy'n trefnu'r Gemau. Mae'n cynnwys is-noddwr sy'n llywydd, chwe asiant CGF a chwe is-lywydd sy'n cynrychioli ac yn gyfrifol yn chwe rhanbarth Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad (Affrica, America, Asia, Caribïaidd, Ewrop ac Ynysoedd y De). Gellir ethol neu benodi aelodau, ond etholir yr is-fos gan y Cynulliad Cyffredinol ac fel rheol gallant aros yn y swydd am oes.

Arweinyddiaeth
--------------

Mae Llywydd Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad yn gyfrifol am arwain y bwrdd gweithredol a'r Cynulliad Cyffredinol. Mae'r corff hwn yn ethol ymgeisydd ar gyfer y swydd yn y flwyddyn yn dilyn Gemau'r Gymanwlad ac yn cyfarwyddo'r broses o ddewis eu pencadlys. Ymhlith dyletswyddau eraill yr Arlywydd mae: gwahodd Pennaeth Cymanwlad Prydain i ddatganiadau agoriadol a chau y Gemau; a goruchwylio paratoadau ar gyfer digwyddiadau sydd i ddod.

Yn y gorffennol, cyn Gemau'r Gymanwlad 1998, dim ond rôl seremonïol oedd gan yr Arlywydd ac ers hynny mae wedi ymgymryd â rôl prif arweinydd Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad, gan fod ganddo swyddogaethau tebyg i lywydd y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol. Yr arlywydd presennol yw Louise Martin o'r Alban, hi yw'r fenyw gyntaf i ddal y swydd.

Llywyddion
----------

* 1930-1938: Syr James Leigh-Wood
* 1950-1966: Arthur Porritt Lloegr
* 1968-1982: Syr Alexander Ross Seland Newydd
* 1986-1990: Peter Heatly Yr Alban
* 1994-1997: Arnaldo de Oliveira Sales Hong Kong
* 1997-2010: Michael Fennell Jamaica
* 2010-2014: Y Tywysog Tunku Imran of Negeri Sembilan Malaysia
* 2014-hyd yma: Louise Martin Yr Alban

Dolenni
-------

* Gwefan Swyddogol y Ffederasiwn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Byelaw 6 Official Language" (PDF). *Constitutional Documents of the Commonwealth Games Federation*. CGF. t. 33. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2021-07-19. Cyrchwyd 2020-01-30.
2. 1 2 3 4  "The Commonwealth Games Federation | Commonwealth Games Federation". *thecgf.com* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2022-07-18. Cyrchwyd 2020-01-29.
3. ↑  "CGF Executive Board | Commonwealth Games Federation". *thecgf.com* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-11-04. Cyrchwyd 2020-01-29.
4. ↑  "The role of CGF" (yn Saesneg). Federação dos Jogos da Commonwealth. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 6 Ebrill 2016. Cyrchwyd 4 Ebrill 2016.
5. ↑  "History of the Commonwealth Games" (yn Saesneg). Gemau'r Gymanwlad 1998. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-22. Cyrchwyd 2020-06-08.
6. ↑  "CGF Constitution \* Regulations \* Code of Conduct" (PDF) (yn Saesneg). Federação dos Jogos da Commonewealth. Gorffennaf 2014. t. 7, 8. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 3 Mawrth 2016. Cyrchwyd 4 Awst 2016.
7. ↑  "CGF Constitution \* Regulations \* Code of Conduct" (PDF) (yn Saesneg). Federação dos Jogos da Commonwealth. Gorffennaf 2014. tt. 8, 9, 10, 11. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 3 Mawrth 2016. Cyrchwyd 4 Awst 2016.
8. ↑  "Tunku Imran loses Commonwealth Games top post" (yn Saesneg). The Star. 2 Medi 2014. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-08-04. Cyrchwyd 4 Awst 2016.
9. ↑  "The Story of the Commonwealth Games". *thecgf.com* (yn Saesneg). Commonwealth Games Federation. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 16 Ebrill 2017. Cyrchwyd 9 Ebrill 2017.