Archesgob Eglwys Uniongred Cyprus ac Arlywydd Cyprus oedd **Makarios III** (Groeg (iaith): Μακάριος Γ; 13 Awst 1913 – 3 Awst 1977).

Ganwyd **Mikhail Khristodolou Mouskos** (Groeg (iaith): Μιχαήλ Χριστοδούλου Μούσκος) i deulu o ffermwyr Cypriaidd Groegaidd yn Panagia, ger dinas Paphos yn ne-orllewin Cyprus. Ar ôl iddo ddod yn Archesgob Cyprus ym 1950, cymerodd rôl flaenllaw wrth gefnogi *enosis*, sef undeb rhwng Cyprus a Gwlad Groeg. Roedd Cyprus dan reolaeth Prydain ar y pryd, oedd yn dymuno rhoi annibyniaeth i'r ynys. Roedd gwrthwynebiad i'r syniad hwn gan gefnogwyr *enosis*, yn bennaf y mudiad terfysgol EOKA. Cyhuddwyd Makarios o fod yn aelod o EOKA, a chafodd ei alltudio i'r Seychelles gan Brydain ar 9 Mawrth 1956. Wedi i EOKA gynnig cadoediad â Phrydain, rhoddwyd caniatâd i Makarios adael, ond nid i ddychwelyd i Gyprus. Gadawodd Mahé ar 6 Ebrill 1957, gan deithio i Madagasgar ac yna i Athen ar long a ddarparwyd gan Aristoteles Onassis a llywodraeth Groeg.

Dychwelodd i Gyprus, gan gadw ei wrthwynebiad i annibyniaeth yn ddawel, ac ym 1960 daeth yn arlywydd y weriniaeth newydd. Ymdrechodd ar y cychwyn i gadw cydbwysedd rhwng cymunedau Groegaidd a Thwrcaidd yr ynys, ond ym 1963 cynigodd Makarios newidiadau i'r cyfansoddiad i ddiddymu'r drefn o rannu grym rhwng y cymunedau Groegaidd a Thwrcaidd. O ganlyniad bu trais rhwng cymunedau'r ynys, ac ym 1964 daeth heddgeidwaid y Cenhedloedd Unedig i Gyprus. Yn ogystal â dieithrio'r Cypriaid Twrcaidd, llwyddodd Makarios i ddigio llywodraeth Gwlad Groeg a nifer o Gypriaid Groegaidd gan droi ei gefn ar *enosis* a chydnabod manteision annibyniaeth yr ynys. O safbwynt Makarios, bydd Twrci yn ymyrryd i atal *enosis*; yn ôl y Cytundeb Gwarantu rhwng Cyprus, Groeg, Prydain a Thwrci, nid oedd Cyprus i uno ag unrhyw wlad arall, ac roedd hawl gan wledydd eraill y cytundeb i atal hynny rhag digwydd.

Ni lwyddodd Makarios i berswadio Cypriaid Groegaidd o'r angen i roi *enosis* i un ochr. Ar 15 Gorffennaf 1974 cafodd ei ddymchwel mewn coup d'état gan EOKA B a gefnogwyd gan Warchodlu Cenedlaethol Cyprus a'r jwnta filwrol yng Ngwlad Groeg. Wnaeth Makarios ffoi i'r Deyrnas Unedig. Pwrpas y coup oedd i uno Cyprus â Groeg, ond daeth rhagwelediad Makarios o ymyrraeth Dwrcaidd yn wir. Goresgynnwyd yr ynys gan Dwrci, gan rannu'r wlad a sefydlu Gweriniaeth Dwrcaidd Gogledd Cyprus. Daeth Lywydd Tŷ'r Cynrychiolwyr, Glafcos Clerides, yn Arlywydd Cyprus nes i Makarios ddychwelyd yn Rhagfyr 1974. Gwasanaethodd Makarios fel arlywydd hyd ei farwolaeth o drawiad ar y galon yn Nicosia ym 1977.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Cavendish, Richard (Mawrth 2006). Archbishop Makarios Deported from Cyprus. *HistoryToday*. Adalwyd ar 31 Awst 2012.
2. 1 2  (Saesneg) Cyprus profile. BBC (26 Mehefin 2012). Adalwyd ar 31 Awst 2012.
3. ↑  (Saesneg) Turkey's Invasion of Greek Cyprus. GlobalSecurity.org. Adalwyd ar 1 Awst 2012.
4. ↑  Mallinson, William. *Cyprus: A Modern History*. I. B. Tauris. t. 80. ISBN 978-1-85043-580-8.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Cyfweliad â Makarios III Archifwyd 2012-11-27 yn y Peiriant Wayback. gan Oriana Fallaci, Tachwedd 1974

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 64092688
* LCCN: n80038108
* ISNI: 0000 0001 0909 0637
* GND: 118730320
* SUDOC: 033199299
* BNF: cb12409001n (data)
* NDL: 00448571
* NKC: mzk2007400998
* BNE: XX4680459
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |