Tu mewn Mosg Aghia Sophia yn Istanbul
**Istanbul** (Twrceg: *İstanbul*, hefyd *'Stamboul*; Cymraeg: **Istanbwl**) yw dinas fwyaf Twrci a'i ganolfan ddiwyllianol a masnachol bwysicaf. Cyn i Atatürk ei symud i Ankara yn 1923, Istanbul oedd prifddinas y wlad. Yr hen enw arni oedd **Caergystennin** (Lladin: *Constantinopolis*, Groeg: Κωνσταντινούπολις, Twrceg: *Konstantinopolis*), cyn 1930, a **Byzantium** yng nghyfnod yr Ymerodraeth Fysantaidd.

Heddiw, mae tua 15,462,452 (2020) o bobl yn bwy ynddi. Saif ar lannau Culfor Bosphorus ac mae'n amgau'r harbwr naturiol a adnabyddir fel y Corn Euraidd (Twrceg: *Haliç*, Saesneg *Golden Horn*). Mae rhan o'r ddinas ar dir Ewrop (Thrace) a'r gweddill yn Asia (Anatolia); hi yw'r unig ddinas fawr yn y byd sy'n sefyll ar ddau gyfandir. Mae hefyd yn brif ddinas Talaith Istanbul.

Istanbul yw'r unig ddinas yn hanes y byd sydd wedi bod yn brifddinas i dair ymerodraeth wahanol, sef yr Ymerodraeth Rufeinig (330–395), yr Ymerodraeth Fysantaidd (395–1453) a'r Ymerodraeth yr Otomaniaid (1453–1923). Dewisiwyd y ddinas yn Brifddinas Diwylliant Ewropeaidd am 2010. Ychwanegwyd rhannau hanesyddol yr hen ddinas, ar y lan Ewropeaidd, at Restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 1985. Yn 2018, daeth dros 13.4 miliwn o ymwelwyr tramor i Istanbul gan wneud y ddinas yn bumed gyrchfan twristiaid mwyaf poblogaidd y byd.

Geirdarddiad
------------

Dywedir bod y gair 'Istanbul' yn deillio o'r ymadrodd Groeg Canoloesol "εἰς τὴν Πόλιν", sy'n golygu "i'r ddinas". Adlewyrchwyd pwysigrwydd Caergystennin yn y byd Otomanaidd hefyd gan ei lysenw "Der Saadet" sy'n golygu'r "y porth i Ffyniant" yn eu hiaith nhw..

Hanes
-----

Mae arteffactau Oes Newydd y Cerrig (y Neolithig), a ddatgelwyd gan archaeolegwyr ar ddechrau'r 21g, yn dangos bod penrhyn hanesyddol Istanbul wedi'i wladychu mor bell yn ôl â'r 6ed mileniwm CC. Roedd hyn yn bwysig yn lledaeniad y Chwyldro Neolithig o'r Dwyrain Agos i Ewrop, am bron i fileniwm cyn cael ei boddi gan lefelau dŵr yn codi. Daw'r anheddiad dynol cyntaf ar yr ochr Asiaidd, sef y 'Twmpath Fikirtepe', o'r cyfnod Oes Efydd, gydag arteffactau'n dyddio o 5500 i 3500 CC. Ar yr ochr Ewropeaidd, ger pwynt y penrhyn (Sarayburnu), roedd anheddiad Thraciaaidd yn gynnar yn y mileniwm 1af CC.

Mae hanes y ddinas, fel y cyfryw, yn cychwyn tua 660 BCE, pan daeth ymsefydlwyr Groegaidd o Megara gan sefydlu Byzantium ar ochr Ewropeaidd y Bosphorus. Adeiladodd yr ymsefydlwyr acropolis ger yr Corn Aur ar safle aneddiadau Thraciaidd cynnar, gan danio economi'r ddinas eginol. Profodd y ddinas gyfnod o gael ei rheoli gan Bersia ar droad y 5g CC, ond fe'i hailgipiwyd hi gan y Groegiaid yn ystod y Rhyfeloedd Greco-Persia.

Yna parhaodd Byzantium fel rhan o Gynghrair Athenia a'i olynydd, Ail Gynghrair Athenia, cyn ennill annibyniaeth yn 355 CC. Bu'n gysylltiedig â'r Rhufeiniaid am gyfnod hir, a daeth Byzantium yn swyddogol yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig yn 73 OC.

Costiodd penderfyniad Byzantium i ochri gyda’r swyddog milwrol Rhufeinig Pescennius Niger yn erbyn yr Ymerawdwr Septimius Severus yn ddrud; erbyn i'r ddinas ildio ar ddiwedd 195 OC, roedd dwy flynedd o warchae wedi gadael y ddinas wedi ei anrheithio. Bum mlynedd yn ddiweddarach, dechreuodd Severus ailadeiladu Byzantium, ac adenillodd y ddinas - ac, yn ôl rhai cyfrifon, rhagorodd - ar ei gwychder blaenorol.

Hinsawdd
--------

Mae gan Istanbul hinsawdd is-drofannol laith (Dosbarthiad hinsawdd Köppen: Cfa), gyda 808 mm o wlybaniaeth y flwyddyn.

Yn gyffredinol, mae'r hafau yn boeth ac yn glos gyda thymheredd cyfartalog o 26–28 °C a thymheredd isaf o 16–19 °C. Fodd bynnag, mae'r tymheredd yn pasio 32 °C am tua 5 diwrnod bob haf. Ond nid haf yw'r graddau o difrifol a hir y gorllewin a'r de Twrci.

Tuedda'r gaeafau i fod yn oer, gyda thymheredd uchaf cyfartalog o 8–10 °C a thymheredd isaf o 3–5 °C, ond gall y tymheredd ostwng cymaint a'r −5 °C am rai dyddiau. Weithiau gall y tymheredd godi i hyd at y 15 °C yn ystod y gaeaf. Eira a rhew yn gyffredin yn y gaeaf. Ar gyfartaledd ceir yno 19 o ddiwrnodau o eira yn flynyddol, ac ar gyfartaledd ceir yno 21 o ddiwrnodau o rhew yn flynyddol.

Cyfnewidiol yw'r tywydd yn y gwanwyn a'r hydref, a gall fod yn oer neu'n gynnes, er fod y cyfnodau hyn yn bleserus gan amlaf oherwydd y lleithder isel.

| Mis | Ion | Chwe | Maw | Ebr | Mai | Meh | Gor | Aws | Med | Hyd | Tach | Rhag | Cyfartaledd Blwyddyn |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Uchafbwynt cyfartalog °C | 8.5 | 9.0 | 10.8 | 15.4 | 20.0 | 24.5 | 26.5 | 26.7 | 23.6 | 19.1 | 14.7 | 10.8 | 17.47 |
| Cyfartaledd °C | 5.6 | 5.7 | 7.0 | 11.1 | 15.7 | 20.4 | 22.8 | 23.0 | 19.7 | 15.6 | 11.4 | 8.0 | 13.83 |
| Isafbwynt cyfartalog °C | 3.2 | 3.1 | 4.2 | 7.7 | 12.1 | 16.5 | 19.5 | 20.0 | 16.8 | 13.0 | 8.9 | 5.5 | 10.88 |
| Dyodiad mm | 105.3 | 77.3 | 71.8 | 44.9 | 34.1 | 34.0 | 31.6 | 39.8 | 57.9 | 87.7 | 101.3 | 122.6 | 808.3 (Cyfanswm dyodiad) |
| *Ffynonellau:Weatherbase – Istanbul Swyddfa Feteorolegol Twrceg.*  |

Adeiladau a chofadeiladau
-------------------------

* Caferağa Medresseh
* Cumhuriyet Anıtı
* Eglwys Pammakristos
* Hagia Sofia
* Haseki Hürrem Sultan Hamamı
* Mosg Glas
* Obelisg Theodosius
* Palas Dolmabahce
* Palas Ihlamur
* Palas Maslak
* Palas Topkapi
* Palas Yildiz
* Tŵr Galata
* Tŵr GarantiBank

Pobl o Istanbul
---------------

* Constantine Mavrocordatos (1711–1769), Tywysog Wallachia.
* Alexander Ypsilantis (1725–1805), Tywysog Wallachia.
* Halide Edip Adıvar (1884–1964), nofelydd a gwleidydd.
* Bülent Ecevit (1925–2006), gwleidydd ac awdur.
* Hülya Koçyiğit (g. 1947), actores.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [Istanbul].
2. ↑  "Bunu da gördük: İstanbul'un nüfusu azaldı". Cyrchwyd 23 Chwefror 2022.
3. ↑  "Top city destinations by overnight visitors". *Statista* (yn Saesneg). Cyrchwyd 1 December 2020.
4. ↑  Necdet Sakaoğlu (1993/94a): "İstanbul'un adları" ["The names of Istanbul"]. In: *Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi*, ed. Türkiye Kültür Bakanlığı, Istanbul.
5. ↑  Grosvenor, Edwin Augustus (1895). *Constantinople*. Vol. 1: Roberts Brothers. t. 69. Cyrchwyd 15 Mawrth 2021.CS1 maint: location (link)
6. ↑  Rainsford, Sarah (10 Ionawr 2009). "Istanbul's ancient past unearthed". BBC. Cyrchwyd 21 Ebrill 2010.
7. ↑  Algan, O.; Yalçın, M.N.K.; Özdoğan, M.; Yılmaz, Y.C.; Sarı, E.; Kırcı-Elmas, E.; Yılmaz, İ.; Bulkan, Ö. et al. (2011). "Holocene coastal change in the ancient harbor of Yenikapı–İstanbul and its impact on cultural history". *Quaternary Research* **76** (1): 30. Bibcode 2011QuRes..76...30A. doi:10.1016/j.yqres.2011.04.002.
8. ↑  BBC: "Istanbul's ancient past unearthed" Published on 10 Ionawr 2007. Retrieved on 3 Mawrth 2010.
9. ↑  "Bu keşif tarihi değiştirir". *hurriyet.com.tr*.
10. ↑  "Cultural Details of Istanbul". Republic of Turkey, Minister of Culture and Tourism. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 12 Medi 2007. Cyrchwyd 2 Hydref 2007.
11. ↑  Janin, Raymond (1964). *Constantinople byzantine*. Paris: Institut Français d'Études Byzantines. tt. 10ff.
12. ↑  Bloom & Blair 2009, t. 1
13. ↑  Herodotus *Histories* 4.144, a gyfieithwyd yn De Sélincourt 2003, t. 288
14. ↑  Isaac 1986, t. 199
15. ↑  De Souza 2003, t. 88
16. ↑  Freely 1996, t. 20
17. ↑  Freely 1996, t. 22
18. ↑  Grant 1996, tt. 8–10
19. ↑  Limberis 1994, tt. 11–12
20. ↑  World Map of the Köppen-Geiger climate classification University of Veterinary Medicine Vienna. Adalwyd 2009-01-31
21. ↑  Climatetemps – Istanbul
22. 1 2 3 4 5 6 7  Weatherbase – Istanbul Swyddfa Feteorolegol Twrceg. Adalwyd 2008-09-01