Brenin Rheged, un o deyrnasoedd Brythoniaid yr Hen Ogledd oedd **Urien Rheged** (c.550-590). Fe'i cofir yn y traddodiad barddol Cymraeg fel un o brif noddwyr y Taliesin hanesyddol. Cedwir wyth gerdd i Urien gan Daliesin yn *Llyfr Taliesin*. Canodd Taliesin i Owain, fab Urien, yn ogystal. Roedd ganddo dri fab arall, Rhiwallon fab Urien, Rhun a Pasgen, ond Owain a'i olynodd. Ceir cyfeiriadau at ferch o'r enw Morfudd hefyd, a ddaeth yn gymeriad chwedlonol. Cyfeirir at Urien yn Nhrioedd Ynys Prydain fel 'arweinydd cad Prydain.' Yn ôl Nennius yn yr *Historia Brittonum*, cafodd ei lofruddio ar orchymyn ei gynghreiriad Morgant Bwlch, oedd yn genfigennus o'i lwyddiant, ond nid oes cyfeiriad arall at hynny.

Arfau Urien, gyda chigfran
Yn ôl yr achau a geir yn llawysgrif Harley 3859, roedd Urien yn fab Cynfarch ap Meirchiawn ap Gwrwst ap Coel Hen. Mae Ifor Williams yn dangos mai *Urbgen*, a droes yn \**Urfgen* ac yno *Urien*, oedd y ffurf gynharaf ar ei enw. Mae Rachel Bromwich yn cynnig mai'r enw Brythoneg \**Orbogenos* ('Un o enedigaeth freintiedig') yw tarddiad yr enw.

Arwr y beirdd
-------------

Yng Nghanu Taliesin cyferchir Urien fel *Glyw Reget* (Arglwydd Rheged). Roedd Catraeth yn ei feddiant y pryd hynny, cyn iddi syrthio i wŷr Northumbria (ceir yr hanes yn *Y Gododdin*, cerdd enwog Aneirin); 'Gwledig Catraeth' (Brenin Catraeth) yw Urien yn ôl Taliesin. Molir Urien am ei ddewrder mewn brwydr yng Ngwên Ystrad (Dyffryn Eden efallai) yn erbyn y Pictiaid (neu'r Saeson). Sonnir am gyrch yn erbyn Manaw Gododdin (i'w adennill efallai) a buddugoliaeth yn erbyn Fflamddwyn ym mwrydr Argoed Llwyfain ('Gweith Argoet Llwyfein'). Ymddengys fod Taliesin wedi canu i'r brenin sawl gwaith dros y blynyddoedd oherwydd mewn rhai cerddi mae Urien ei hun ar flaen y gad ond ar y llaw arall mewn dwy gerdd, diweddarach mae'n debyg, mae ei fab Owain yn arwain ac Urien yn y cefndir.

Mae'r portread o Urien fel brenin arwrol sy'n rhadlon i'w ddeiliad ond yn ffyrnig mewn brwydr yn erbyn y gelyn yn gosod y seiliau i'r portread confensiynol o frenhinoedd yn y traddodiad barddol am ganrifoedd.

Yn ogystal â Thaliesin, ceir cyfeiriad at fardd o'r enw Tristfardd yn canu i Urien; fe'i enwir yn 'Tristfardd, bardd Urien' yn *Nhrioedd Ynys Prydain*.

Cyfeiriadau
-----------

* *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1978; arg. newydd 1991), tt. 516-17
* *Canu Taliesin*, gol. Ifor Williams (Caerdydd, 1960)

Gweler hefyd
------------

* Owain ab Urien
* Morfudd ferch Urien
* Rheged
* Taliesin

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |