Roedd **Deio ab Ieuan Du** (fl. tua 1450 - 1480) yn fardd o blwyf Llangynfelyn, Ceredigion. Roedd yn gyfaill i'r bardd Dafydd Nanmor. Fe'i cofir yn bennaf heddiw fel awdur y cywydd sy'n cynnwys y llinell gyfarwydd "*Y ddraig goch ddyry cychwyn*."

Ei hanes
--------

Ychydig a wyddys am fywyd y bardd ar wahân i'r dystiolaeth a geir yn ei gerddi. Mae'n bosibl iddo gael ei eni yn y 1410au ac ymddengys iddo farw tua 1480-1485. Cafodd ei gladdu ym mhlwyf Llangynfelyn, yn ardal Genau'r Glyn (rhwng Machynlleth ac Aberystwyth ar lan ddeheuol afon Dyfi).

Cysylltir Deio â Dafydd Nanmor, un o'r enwocaf o Feirdd yr Uchelwyr. Canodd y ddau i aelodau o deulu'r Tywyn, Meirionnydd, noddwyr pwysig yn y cyfnod hwnnw. Bu Deio ar sawl taith clera yng Ngheredigion a chanodd i noddwyr amlycaf y sir honno.

Cerddi
------

Cedwir 22 o gerddi y gellir eu derbyn yn bur hyderus fel gwaith dilys y bardd. Yn ogystal ceir pum cerdd o awduraeth ansicr a dadogir arno. Cywyddau mawl yw'r rhan fwyaf o'r cerddi, ond ceir yn ogystal ddwy awdl ddychan a sawl englyn. Mae gwrthrychau'r cywyddau mawl yn cynnwys Rhys ap Maredudd o'r Tywyn, Gruffudd Fychan o Gorsygedol, a Maredudd ap Llywelyn o Enau'r Glyn. Yn ei gywydd i'r olaf mae'r bardd yn ei gyfarch ar ôl iddo ddianc o long yn cludo gwin o Ffrainc a suddodd yn aber afon Dyfi gan foddi saith allan o'r deg o wŷr ar ei bwrdd.

Daw'r llinell enwog am y Ddraig Goch mewn cywydd i ddiolch i Siôn ap Rhys o Aberpergwm (Glyn Nedd) am darw coch; y tarw yw'r "ddraig" (trosiad am ryfelwr). Mae'n gerdd sy'n amlygu llygad y bardd am natur ac sy'n llawn o ddelweddau difyr. Dyma'r cwpled llawn am y "ddraig" (a'r fuwch sy'n ei disgwyl) sy'n dangos fel y cafodd y llinell enwog ei thynnu allan o'i gyd-destun:

Y ddraig goch ddyry cychwyn
Ar ucha'r llall ar ochr llwyn.

Llyfryddiaeth
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Deio ab Ieuan Du** |

* A. Eleri Davies (gol.), *Gwaith Deio ab Ieuan Du a Gwilym ab Ieuan Hen* (Caerdydd, 1992)

 gw • sg • go**Beirdd yr Uchelwyr**

Bedo Hafesb  **·** Bleddyn Ddu **·** Cadwaladr Cesail **·** Casnodyn **·** Rhisiart Cynwal **·** Wiliam Cynwal **·** Dafydd ab Edmwnd **·** Dafydd Alaw **·** Dafydd ap Gwilym **·** Dafydd ap Siencyn **·** Dafydd Benwyn **·** Dafydd Ddu o Hiraddug **·** Dafydd Gorlech **·** Dafydd Llwyd o Fathafarn **·** Dafydd Nanmor **·** Dafydd y Coed **·** Edward Dafydd **·** Deio ab Ieuan Du **·** Lewys Dwnn **·** Edward Maelor **·** Edward Sirc **·** Edward Urien **·** Einion Offeiriad **·** Gronw Ddu **·** Gronw Gyriog **·** Gruffudd ab Adda ap Dafydd **·** Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan **·** Gruffudd ap Dafydd ap Tudur **·** Gruffudd ap Llywelyn Lwyd **·** Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd **·** Gruffudd ap Tudur Goch **·** Gruffudd Fychan ap Gruffudd ab Ednyfed **·** Gruffudd Gryg **·** Gruffudd Hiraethog **·** Gruffudd Llwyd **·** Gruffudd Llwyd ap Llywelyn Gaplan **·** Guto'r Glyn **·** Gutun Owain **·** Gwerful Fychan **·** Gwerful Mechain **·** Gwilym Ddu o Arfon **·** Gwilym Tew **·** Hillyn **·** Huw Cae Llwyd **·** Huw Ceiriog **·** Huw Cornwy **·** Huw Llŷn **·** Huw Pennant (I) **·** Huw Pennant (II) **·** Hywel ab Einion Lygliw **·** Hywel ap Mathew **·** Hywel Cilan **·** Hywel Ystorm **·** Ieuan ap Huw Cae Llwyd **·** Ieuan ap Hywel Swrdwal **·** Ieuan Brydydd Hir **·** Ieuan Du'r Bilwg **·** Ieuan Dyfi **·** Ieuan Gethin **·** Ieuan Llwyd ab y Gargam **·** Ieuan Tew Ieuanc **·** Iocyn Ddu ab Ithel Grach **·** Iolo Goch **·** Iorwerth ab y Cyriog **·** Iorwerth Beli **·** Iorwerth Fynglwyd **·** Ithel Ddu **·** Lewis ab Edward **·** Lewys Daron **·** Lewys Glyn Cothi **·** Lewys Môn **·** Lewys Morgannwg **·** Llywarch Bentwrch **·** Llywelyn ab y Moel **·** Llywelyn ap Gwilym Lygliw **·** Llywelyn Brydydd Hoddnant **·** Llywelyn Ddu ab y Pastard **·** Llywelyn Fychan ap Llywelyn Foelrhon **·** Llywelyn Fychan ap Llywelyn Goch **·** Llywelyn Goch ap Meurig Hen **·** Llywelyn Goch y Dant **·** Llywelyn Siôn **·** Mab Clochyddyn **·** Madog Benfras **·** Maredudd ap Rhys **·** Meurig ab Iorwerth **·** Morus Dwyfech **·** Owain Gwynedd **·** Owain Waed Da **·** Prydydd Breuan **·** Tomos Prys **·** Gruffudd Phylip **·** Phylip Siôn Phylip **·** Rhisiart Phylip **·** Rhys Cain **·** Rhys Nanmor **·** Siôn Phylip **·** Siôn Tudur **·** Raff ap Robert **·** Robert ab Ifan **·** Robin Ddu ap Siencyn **·** Rhisierdyn **·** Rhisiart ap Rhys **·** Rhys ap Dafydd ab Einion **·** Rhys ap Dafydd Llwyd **·** Rhys ap Tudur **·** Rhys Brydydd **·** Rhys Goch Eryri **·** Sefnyn **·** Simwnt Fychan **·** Siôn ap Hywel ap Llywelyn Fychan **·** Siôn ap Hywel Gwyn **·** Siôn Brwynog **·** Siôn Cent **·** Siôn Ceri **·** Sypyn Cyfeiliog **·** Trahaearn Brydydd Mawr **·** Tudur Aled **·** Tudur ap Gwyn Hagr **·** Tudur Ddall **·** Wiliam Llŷn **·** Y Mab Cryg **·** Y Proll **·** Yr Ustus Llwyd



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |