recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Actor Cymreig yw **Richard Elis** (ganwyd 1975). Mae'n enedigol o Ddyffryn Aman a threuliodd ei blentyndod yn Llandybie.

Gyrfa
-----

Fe'i hyfforddwyd yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru a graddiodd yn 1996 yn 24 oed. Dyddiau cyn iddo raddio, gofynnwyd i Elis roi clyweliadau i asiantaethau castio yn Llundain ac yn ddiweddarach fe'i castiwyd fel Huw Edwards - y cymeriad Cymreig cyntaf ar opera sebon y BBC, Eastenders. Dim ond tair pennod oedd Elis fod i ymddangos ynddo i ddechrau, ond fe estynnwyd ei gontract. Parhaodd Elis yn y sebon am dair blynedd, a gadael yn 1999 gan ofni teip gastio.

Fe aeth ymlaen i ymddangos yn nramau S4C *Ar Y Tracs* a *Pobol Y Cwm*, nifer o gynyrchiadau theatr a rhannau yn opera sebon ITV *Nuts and Bolts*, *The Bill*, *Casualty* a *Doctors*. Mae wedi ymddangos ar amryw o hysbysebion ar gyfer cynnyrch a brandiau tebyg i Wicked, Bisto, McLeans, Sky, Peugeot, Renault, cwmni llaeth Iseldiraidd ac yn nodedig yn hysbysebion diodydd WKD.

Bywyd Personol
--------------

Mae Elis yn byw yng Nghaerdydd ac yn briod gyda Tonya Smith, actores oedd yn chwarae Yvonne ar opera sebon *Pobol Y Cwm*. Fe briododd y ddau yn 1998 ac mae ganddynt un ferch, Alys Hedd.

Mae ei dad, Lynne Jones yn gyn-athro, cynllunydd setiau ac actor. Mae ei fam Glenys yn gweithio yn Ysgol Tregib Llandeilo lle mae'n gweithio gyda phlant ac anghenion addysg arbennig. Mae ei frawd Robert yn gweithio fel dyn camera.

Dolenni allanol
---------------

* Richard Elis ar wefan Internet Movie Database
* Gwefan Personol
* Cyfrif Twitter

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Sixties icon joins EastEnders". BBC News. 3 April 2003. Cyrchwyd 1 July 2009.
2. 1 2 3 4  "East End Welsh boy". Western Mail. 13 February 2010. Cyrchwyd 1 July 2009.
3. ↑  "EASTENDER HUW WEDS HIS PATIENT". The People. 19 April 1999. Cyrchwyd 1 July 2009.
4. ↑  
MY FAVOURITE ROOM: Actor Wynford Lynne Jones, WalesOnline; Adalwyd 2015-12-16
**Richard FitzGilbert de Clare, Iarll 1af Hertford** (1094 – 15 Ebrill 1136) oedd mab Gilbert Fitz Richard de Clare ac Alice (Adeliza) de Claremont. Sefydlodd briordy Tonbridge. Roedd arglwyddiaeth Ceredigion ym meddiant Richard.

Roedd gwrthryfel Cymreig yn erbyn Normaniaid de Cymru wedi torri allan. Ar 1 Ionawr 1136 enillodd y Cymry dan arweinyddiaeth Hywel ap Maredudd, arglwydd lleol yng ngorllewin Brycheiniog, fuddugoliaeth drawiadol dros luoedd arglwyddi Normanaidd Gŵyr ar safle rhwng Casllwchwr ac Abertawe. Roedd Richard i ffwrdd o'i arglwyddiaeth ar y pryd. Dychwelodd o'r Mers i dde Cymru yn Ebrill ac yna, gan anwybyddu rhybuddion o'r perygl gan Brian FitzCount o Went Uchaf, gyrrodd yn ei flaen i Geredigion gyda llu bychan. Doedd o ddim wedi mynd ymhell pan gafodd ei ladd mewn ymosodiad o'r cudd gan gwŷr Gwent dan Iorwerth ab Owain
a'i frawd Morgan ab Owain, wyrion Caradog ap Gruffudd,
mewn coedwig o'r enw Coed Grano, ger Abaty Llanantoni, Y Fenni.

Roedd y newydd am farwolaeth Richard yn sbardun i Owain Gwynedd, fab 
Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, i oresgyn arglwyddiaeth Richard yng Ngheredigion. Mewn cynghair a Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth enillodd fuddugoliaeth ysgubol dros y Normaniaid ym mrwydr Crug Mawr, yn ymyl Aberteifi. Cipiwyd tref Normanaidd Aberteifi a'i llosgi, ac enciliodd Adelize, gweddw Richard, i gastell y dref, a amddiffynwyd yn llwyddiannus gan Robert fitz Martin. Cawsai'r arglwyddes ei hachub o'r diwedd gan Miles o Gaerloyw a arweiniodd lu yno i godi'r gwarchae a'i chymryd i ddiogelwch yn Lloegr.

Olynwyd Richard gan Gilbert de Clare (1115-1153), yr hynaf o'i ddau fab. Olynwyd Gilbert yn ei dro gan yr ail fab, Roger de Clare (1122-1173).

Llyfryddiaeth
-------------

* John Edward Lloyd, *History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest* (3ydd argraffiad, Llundain, 1939). Cyfrol II.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **Robert Riddles** CBE, MIMechE, MinstLE (23 Mai 1892 – 18 Mehefin 1983) yn beiriannydd, yn cynllunio locomotifau stêm.

Ganwyd Riddles ar 23 Mai 1892. Roedd o’n brentis gyda Rheilffordd Llundain a’r Gogledd Orllewin o 1909 ac wedi mynychu cwrs perianwaith trydanol, yn credu buasai pŵer trydanol yn bwysig yn y dyfodol. Ymunodd â’r Peirianyddion Brenhinol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, yn bennaf yn Ffrainc. Aeth yn ôl i Reilffordd Llundain a’r Gogledd Orllewin ym 1919. Roedd o’n gyfrifol am aildrefnu gweithdai Cryw a Derby rhwng 1925-30, ac oedd yn gynorthwy-ydd i Syr William A Stanier FRS o 1933 ymlaen. Roedd o’n yrrwr trên yn ystod y Streic Cyffredinol ym 1926. Roedd o’n bennaeth y Bwrdd Cyfarwyddwr Cyfarpar Trafnidiaeth yn ystod yr Ail Ryfel Byd a chynlluniodd 3 locomotif ‘Darbodaeth’: y Dosbarth J69 0-6-0ST, Dosbarth Darbodaeth 2-8-0 a Dosbarth Darbodaeth 2-10-0. Roeddent yn hawdd ac yn rhad i’w hadeiladu a chynnal, gyda’r gallu i ddefnyddio glo israddol. Defnyddiwyd y tri dros Brydain ac Ewrop yn llwyddiannus, a defnyddiwyd yr 0-6-0ST a 2-8-0 (erbyn hyn Dosbarth O7 2-8-) yn ystod ac wedi’r rhyfel gan Reilffordd Llundain a’r Gogledd Ddwyrain. Daeth o’n is-lywydd Rheilffordd Llundain a’r Gogledd Orllewin, ac wedyn daeth yn Beirianydd Mecanyddol i’r Rheilffordd Brydeinig ym 1947 ar ôl gwladoli. Rhagwelodd drydaneiddio’r rheilffyrdd yn y tymor hir, ond cynlluniodd 12 dosbarth safonol o locomotifau ar gyfer y rhwydwaith gyfan. Fel ei locomotifau cynharach, roeddent yn hawdd ac yn rhad i’w hadeiladu a chynnal, gyda’r gallu i ddefnyddio glo israddol. Roedd y Dosbarth Safonol 9F Rheilffordd Brydeinig yn arbennig o lwyddiannus. Ymddiswyddodd ym 1953.

Bu farw Riddles ar 18 Mehefin 1983.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan gracesguide.co.uk
2. ↑  Tudalen Riddles ar wefan lner.info
Am y peiriannydd sifil o Sais, gweler Robert Stephenson.
Peiriannydd sifil o'r Alban oedd **Robert Stevenson** (8 Mehefin 1772 – 12 Gorffennaf 1850). Mae'n enwog fel cynllunydd ac adeiladwr goleudai.

Fe'i ganwyd yn Glasgow. Yn ei arddegau daeth yn gynorthwywr i'w lystad, Thomas Smith, a oedd yn beiriannydd i'r Northern Lighthouse Board (Bwrdd Goleudai Gogleddol), a sefydlwyd yn ddiweddar i adeiladu a gweithredu goleudai'r Alban. Dilynodd Stevenson ei lystad yn y swyddfa honno ym 1797 a pharhaodd ynddi hyd 1842. Yn ystod yr amser hwnnw goruchwyliodd waith adeiladu a gwella llawer o goleudai. Cynlluniodd hefyd nifer o bontydd. Ei gyflawniad mwyaf oedd adeiladu Goleudy Bell Rock ym Môr y Gogledd oddi ar arfordir Angus – prosiect hynod o anodd a pheryglus.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 20452381
* LCCN: n87895004
* ISNI: 0000 0000 6641 1110
* GND: 117242365
* SUDOC: 128196718
* BNF: cb10455164m (data)
* ULAN: 500326490
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Dinas yn Wsbecistan yw **Samarcand**, weithiau **Samarkand** (Wsbeceg: Samarqand neu Самарқанд). Roedd y boblogaeth yn 2004 yn 419.600.

Mae Samarcand yn un o ddinasoedd hynaf y byd, wedi ei sefydlu yn y 14g CC. Datblygodd fel un o'r sefydliadau ar hyd Llwybr y Sidan, rhwng Tsieina a'r Dwyrain Canol. *Marakanda* oedd ei henw pan gipiwyd y ddinas gan Alecsander Fawr yn 329 CC.

Roedd yr ardal, Sogdia, yn Gristnogol i raddau helaeth hyd nes i'r Arabiaid ddod ag De Islamyma. Cipiwyd y ddinas gan Ibn Qutaiba yn 712, ond bu nifer o wrthryfeloedd, a dim ond wedi i fyddin Ymerodraeth Tsieina gael ei gorchfygu ger afon Talas yn 753 y daeth i feddiant y Mwslimiaid yn barhaol.

Yn 1370, gwnaeth Timur Samarcand yn brifddinas yr ymerodraeth yr oedd wedi ei chreu, a daeth a phenseiri o bob rhan o'r ymerodraeth i weithio yma. Dyddia llawer o adeiladau hanesyddol Samarcand o gyfnod Timur. Mae Timur ei hun wedi ei gladdu yma. Cyhoeddwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Canol Samarcand
Mosg Bibi Khanum

Pobl enwog o Samarcand
----------------------

* Islam Karimov, Arlywydd - unben Wsbecistan
Chwaraewr Rygbi'r Undeb dîm rhanbarthol Gleision Caerdydd a Chymru yw **Tomos George L. "Tom" Shanklin** (ganed 24 Tachwedd 1979. Mae'n chwarae fel canolwr.

Ganed ef yn Harrow, yn fab i Jim Shanklin, a enillodd bedwar cap dros Gymru. Bu'n chwarae i Gymry Llundain a Saracens cyn ymuno a'r Gleision yn 2003.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn erbyn Japan yn Tokyo yn 2001, gan sgorio dau gais. Chwaraeodd ei gêm gyntaf ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad yn erbyn Ffrainc yr un flwyddyn. 32 mlynedd ynghynt, roedd ei dad wedi chwarae ei gêm gyntaf i Gymru yn erbyn yr un gwrthwynebwyr.

Roedd yn rhan o dîm Cymru pan enillwyd y Gamp Lawn yn 2005, a dewiswyd ef ar gyfer taith y Llewod i Seland Newydd yn 2005. Fodd bynnag, anafodd ei ben-glin yn ddrwg yn gynnar yn y daith, ac ni chwaraeodd lawr yn nhymor 2006. Erbyn 2008 roedd wedi ad-ennill ei le, a bu'n rhan o'r tîm a gyflawnodd y Gamp Lawn eto yn 2008. Nodwyd nad yw Cymru wedi colli unrhyw gêm lle dechreuodd ef a Gavin Henson y gêm fel canolwyr.
Mudiad athronyddol a llenyddol a ffynnodd yn Lloegr Newydd, Unol Daleithiau America, rhwng tua 1836 a 1860 yw **trosgynoliaeth** (Saesneg: *transcendentalism*). Tarddodd ymhlith cylch o ddeallusion a wrthwynebai uniongrededd Calfiniaeth a rhesymoliaeth Undodiaeth, gan ddatblygu yn lle hynny eu ffydd eu hunain yn canolbwyntio ar ddwyfoldeb dynolryw a natur. Daeth rhai o'i gysyniadau sylfaenol o athroniaeth yr Almaen, yn arbennig Immanuel Kant, ac oddi wrth awduron o Loegr fel Thomas Carlyle, Samuel Taylor Coleridge a William Wordsworth. Cafodd syniadau crefyddol Bwdhaidd a Hindŵaidd ddylanwad pwysig ar y mudiad hefyd.

Er nad oedd erioed yn athroniaeth systematig, roedd ganddi rai daliadau sylfaenol. Roedd y rhain yn cynnwys y gred bod Duw yn fewnfodol mewn dynolryw a natur ac mai greddf unigol yw'r ffynhonnell wybodaeth uchaf. Arweiniodd hyn at bwyslais optimistaidd ar unigolyddiaeth, hunanddibyniaeth a gwrthod awdurdod traddodiadol.

Mynegwyd syniadau'r mudiad yn huawdl gan Ralph Waldo Emerson mewn traethodau fel "Nature" (1836), "Self-Reliance" (1841) a "The Over-Soul" (1841), a chan Henry David Thoreau yn ei lyfr *Walden* (1854).

Dechreuodd y mudiad gyda chyfarfodydd achlysurol yn Boston, Massachusetts a Concord, Massachusetts yn y 1830au i drafod athroniaeth, llenyddiaeth a chrefydd. Yn ogystal ag Emerson a Thoreau, roedd aelodau eraill y grŵp hwn yn cynnwys Amos Bronson Alcott (tad yr awdur Louisa May Alcott), Margaret Fuller, Frederic Henry Hedge, Theodore Parker a George Ripley.

Mewn sawl modd y mudiad deallusol cyntaf y gellid ei nodi fel rhywbeth unigryw cwbl Americanaidd oedd trosgynoliaeth. Cafodd ddylanwad parhaol ar syniadau Americanaidd, yn enwedig ar awduron fel Nathaniel Hawthorne, Herman Melville a Walt Whitman.
*Am y pentref yn Sir Gaerfyrddin, gweler Tŷ-croes.*
"Pentref" gwledig bychan iawn yng nghymuned Aberffraw, Ynys Môn, Cymru yw **Tŷ Croes**. Mae 132.3 milltir (212.9 km) o Gaerdydd a 218.3 milltir (351.4 km) o Lundain. Ceir tua hanner dwsin o dai a safle gorsaf reilffordd o'r un enw ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru, ger Llanfaelog. Mae'n gorwedd ar groesffordd tua milltir i'r de-ddwyrain o Lanfaelog.

Gorsaf
------

Lleolir yr orsaf rhwng gorsaf Rhosneigr i'r gorllewin a gorsaf Bodorgan i'r dwyrain. Mae'r orsaf yn arosfa ar gais yn unig. Dim ond rhai gwasanaethau trên sydd ar gael o'r orsaf.

Cynrychiolaeth etholaethol
--------------------------

Cynrychiolir Tŷ Croes yn Senedd Cymru gan Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru) a'r Aelod Seneddol yw Virginia Crosbie (Ceidwadwyr).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
2. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Yr orsaf ar wefan National Rail[*dolen marw*]
Mae **Tŷ Du Moor** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 04 Chwefror 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 15.32 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ton tri smotyn**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **tonnau tri smotyn**; yr enw Saesneg yw *Treble Brown Spot*, a'r enw gwyddonol yw *Idaea trigeminata*. Mae i'w ganfod yn Ewrop.

23–25 mm. ydy lled ei adenydd agored ac mae'n hedfan rhwng Mai a Gorffennaf.

Prif fwyd y siani flewog ydy dair eiddew a gweiriau.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ton tri smotyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ton wridog**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **tonnau gwridog**; yr enw Saesneg yw *Rosy Wave*, a'r enw gwyddonol yw *Scopula emutaria*. Mae i'w ganfod yn ne a de-orllewin Ewrop ac yn Romania.

23–26 mm ydy lled ei adenydd agored ac mae'n hedfan mewn un genhedlaeth rhwng Mehefin a Gorffennaf.

Prif fwyd y siani flewog ydy *Beta maritima* a *Armeria maritima*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ton wridog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fauna Europaea
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
4. ↑  UKmoths
5. ↑  Moths and Butterflies of Europe and North Africa
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ton wen leiaf**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **tonnau gwyn lleiaf**; yr enw Saesneg yw *Dwarf Cream Wave*, a'r enw gwyddonol yw *Idaea fuscovenosa*. Mae i'w ganfod yn Ewrop a'r Dwyrain Agos.

19–22 mm ydy lled ei adenydd agored ac mae'n hedfan mewn dwy genhedlaeth: rhwng Mehefin ac Awst.

Prif fwyd y siani flewog ydy mwsog a dail wedi gwywo.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ton wen leiaf yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ton ymyl lwyd**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **tonnau ymyl lwyd**; yr enw Saesneg yw *Small Fan-footed Wave*, a'r enw gwyddonol yw *Idaea biselata*. Mae i'w ganfod yn Ewrop gan gynnwys gweledydd Prydain.

22–25 mm ydy lled ei adenydd agored ac mae'n hedfan mewn dwy genhedlaeth: rhwng Mehefin a Gorffennaft.

Prif fwyd y siani flewog ydy derwen a *Rubus*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ton ymyl lwyd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ton sidan**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **tonnau sidan**; yr enw Saesneg yw *Silky Wave*, a'r enw gwyddonol yw *Idaea dilutaria*. Mae i'w ganfod yn Ewrop, Asia a'r Dwyrain Agos.

20–22 mm ydy lled ei adenydd agored ac mae'n hedfan yng Ngorffennaf.

Prif fwyd y siani flewog ydy *Helianthemum nummularium*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ton sidan yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ton sidanwe**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **tonnau sidanwe**; yr enw Saesneg yw *Satin Wave*, a'r enw gwyddonol yw *Idaea subsericeata*. Mae i'w ganfod yn Ewrop.

22–25 mm ydy lled ei adenydd agored ac mae'n hedfan ym Mehefin a Gorffennaf.

Prif fwyd y siani flewog ydy dant y llew a gweiriau amrywiol.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ton sidanwe yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ton siderog**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **tonnau siderog**; yr enw Saesneg yw *Lace Border*, a'r enw gwyddonol yw *Scopula ornata*. Mae i'w ganfod yn Ewrop, Gogledd Affrica a'r Dwyrain Agos.

21–24 mm ydy lled ei adenydd agored ac mae'n hedfan mewn dwy genhedlaeth: rhwng Mai a Mehefin ac yna rhwng Gorffennaf ac Awst.

Prif fwyd y siani flewog ydy *Thymus*, but also *Achillea*, *Mentha*, *Origanum*, *Rumex*, *Taraxacum* a *Veronica*..

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ton siderog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Bardd a beirniad llenyddol o Sir Ddinbych, gogledd-ddwyrain Cymru, oedd **Robert Davies** (1769 – 1 Rhagfyr 1835), a adnabyddir fel rheol wrth yr enw **Bardd Nantglyn**. Roedd yn llenor dylanwadol a fu mewn bri trwy'r rhan fwyaf o'r 19g. Fe'i cofir yn bennaf am ei gerddi ysmala, dychanol, ei *Ieithiadur*, a'r llinell enwog "Beibl i bawb o bobl y byd".

Bywgraffiad
-----------

Fel y mae ei enw barddol yn awgrymu, brodor o Nantglyn, ger Dinbych, oedd y bardd. Ar ôl prentisio fel teiliwr yn ddyn ifanc, bu'n grydd a clochydd wrth ei grefft.

Roedd yn eisteddfodwr brwd yn y cyfnod pan drefnai'r Gwyneddigion eisteddfodau rhanbarthol yng ngogledd Cymru. Enillodd wobr yn Eisteddfod y Gwyneddigion Caerwys yn 1798 gydag awdl wladgar. Fel canlyniad cafodd ei wahodd i gyfrannu o fwrlwm llenyddol Llundain ac am gyfnod fe'i apwyntiwyd yn fardd swyddogol y Gymdeithas, ond dychwelodd i'w bentref genedigol yn 1804 i fod gartref gyda'i deulu. Bu farw yno yn 1835.

Gwaith llenyddol
----------------

Roedd ei gyfrol o ramadeg, *Ieithiadur neu Ramadeg Cymraeg* (1808) yn llyfr hynod boblogaidd yn hanner cyntaf y 19g; cafodd yr adran ar reolau Cerdd Dafod ddylanwad mawr ar feirdd y cyfnod.

Cyhoeddodd sawl cywydd ac awdl yn y cofnodolion cyfoes, ac un gyfrol o gerddi, sef *Dilïau Barddas*.

Fel beirniad eisteddfodol roedd yn ffigwr adnabyddus, yn enwedig yng ngogledd Cymru. Ochrodd gyda William Owen Pughe i farnu awdl ddadleuol Edward Hughes (Y Dryw) ar 'Elusengarwch' yn Eisteddfod Dinbych, 1818, gan dynnu nyth cacwn am ei ben am gyfnod.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Ieithiadur neu Ramadeg Cymraeg* (Caer, 1808; sawl argraffiad arall wedyn, e.e. Thomas Gee, Dinbych, 1818)
* *Dilïau Barddas*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Robert Davies (Bardd Nantglyn)** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 14641605
* LCCN: nr93017039
* ISNI: 0000 0000 6409 7404
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae'r tir ger **Plas Maenan**, a leolir ger Maenan ar lan dde Afon Conwy rhwng Eglwysbach a Llanrwst yn Sir Conwy, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 21 Mawrth 2002 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.64 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Disgrifiad
----------

Codwyd y tŷ mawr a elwir yn Blas Maenan gan berchennog Gwaith Alwminiwm Dolgarrog (dros yr afon). Mae'n westy moethus heddiw. Ceir coedwig fawr wrth gefn y tŷ. Ar lan Afon Conwy ceir corsdir brwyn.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gweinidog o Ddinorwig oedd **Robert David Roberts** (3 Tachwedd 1820 – 15 Mai 1893).

Cefndir
-------

Ni chafodd fawr o addysg pan yn blentyn, nac ychwaith addysg athrofaol wedi dechrau ohono bregethu. Bedyddiwyd ef yn 12 oed a dechreuoddodd bregethu yn 1839. Aeth am gyfnod byr yn genhadwr dros gyfarfod misol Arfon i hen faes Christmas Evans yn Llyn, ond dychwelodd i Sardis lle yr ordeiniwyd ef a'r ‘Hen Gloddiwr’ i gyflawn waith y weinidogaeth yn 1844. Cydweinidogaethai'r ddau i'r eglwysi cylchynol am rai blynyddoedd. Symudodd R. D. Roberts i Bontllyfni a Llanaelhaearn yn nechrau 1848, ond cyn diwedd y flwyddyn honno yr oedd wedi ymsefydlu yn Llanfachraeth a Llanddeusant, Môn. Symudodd drachefn i Tabernacl, Merthyr, yn 1854, ac i Soar, Llwynhendy, yn 1862 ac fel ‘Roberts Llwynhendy’ yr aeth yn enwog. Bu yno am chwarter canrif cyn ymddeol yn 1887.

Ffynonellau
-----------

* J. Rhys Morgan (‘Lleurwg’), Cofiant y diweddar Barch. R. D. Roberts, Llwynhendy : gyda darlun a dwy o'i brif \*bregethau;
* D. Hopkin, Cofiant y Parchedig Robert David Roberts;
* ‘Atgofion yr Hen Gloddiwr,’ yn Y Greal sef Cylchgrawn Misol at wasanaeth y Bedyddwyr, 1879;
* ‘Atgofion R. D. Roberts,’ yn Y Greal sef Cylchgrawn Misol at wasanaeth y Bedyddwyr, 1889-92;
* Seren Gomer, Gorffennaf 1893;
* Y Geninen, Hydref 1893;
* Cymru (O.M.E.), vii, 141;
* Baptist Handbook, 1894;
* Hanes y Bedyddwyr yn Nghymru (1893–1907), iv, 327.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "ROBERTS, ROBERT DAVID (1820 - 1893), Baptist minister | Dictionary of Welsh Biography". *biography.wales*. Cyrchwyd 2019-01-25.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Actor a cherddor yw **Russell Jones** (ganwyd 1978 ym Mangor, Gwynedd). Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Y Creuddyn ac Adran Theatr, Ffilm a Theledu Prifysgol Aberystwyth.

Cychwynnodd ar ei yrfa actio yn 1999 gyda rhannau bach mewn theatr ledled y Deyrnas Unedig. Yn 2001 cafodd un o'r prif rannau yng nghyfres *Tipyn o Stad* ar S4C, yn chwarae y cymeriad *Laurence "Stud" Williams* am bedair blynedd.

Fe ymddangosodd yn y ffilm arswyd Brydeinig *The Zombie Diaries* yn chwarae'r cymeriad *Goke* a chwaraeodd *Tom* yn y ffilm gyffro trosedd *NightDragon*. Mae *The Zombie Diaries* wedi magu dilyniant gwlt ac yn adnabyddus ym myd ffilmiau sombi.

Mae ymddangosiadau eraill yn cynnwys Casualty (pennod 407, *Can't Let Go*, 18 Hydref 2003, yn chwarae "Max Hart") ac fel plisman mewn pennod o *Torchwood*, y cymeriad *Roger* yng nghyfres deledu *Caerdydd* ar S4C a nifer o ffilmiau byr a dramau radio.

Fe gyhoeddwyd yn ddiweddar y bydd dilyniant i *The Zombie Diaries* yn cael ei ryddhau yn fuan yn dwyn y teitl *World of the Dead: The Zombie Diaries: The Saga Continues*.

Gyrfa gerddorol
---------------

Yn hwyr yn 2010 fe ail-gydiodd Russell yn ei yrfa gerddorol a daeth yn aelod sylfaen o'r band indi Cherry White. Mae'r band yn chwarae gigs rheolaidd yn Llundain ac wedi cael ei chwarae am y tro cyntaf ar BBC Radio Wales.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Russell Jones". *castingcallpro.com*. blue compass ltd.
2. ↑  "Russell Jones". Imdb. Cyrchwyd 12 October 2009.
3. ↑
4. ↑  Gwefan Cherry White, Bandcamp; Adalwyd 2015-12-23

Dolenni allanol
---------------

* Russell Jones ar wefan yr Internet Movie Database
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Yousry Nasrallah yw ***Scheherazade, Dywedwch Stori Wrthyf*** a gyhoeddwyd yn 2009. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***إحكي يا شهرزاد*** ac fe'i cynhyrchwyd yn yr Aifft. Lleolwyd y stori yn yr Aifft. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Arabeg a hynny gan Yousry Nasrallah. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Sawsan Badr a Mohamed Ramadan. Mae'r ffilm *Scheherazade, Dywedwch Stori Wrthyf* yn 134 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2009. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Inglourious Basterds* sef ffilm gan Quentin Tarantino. Hyd at 2022 roedd o leiaf 3,309 o ffilmiau Arabeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Yousry Nasrallah ar 1 Ionawr 1952 yn Cairo. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Cairo.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Yousry Nasrallah nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| *18 Days* |  | Yr Aifft | 2017-05-19 |
| Brooks, Dolydd a Wynebau Hyfryd |  | Yr Aifft | 2016-08-07 |
| *El Madina* |  | FfraincYr Aifft | 1999-08-01 |
| *Mercedes* |  | Yr Aifft | 1993-01-01 |
| Nach der Revolution |  | Yr AifftFfrainc | 2012-05-17 |
| Porth yr Haul |  | Ffrainc | 2004-01-01 |
| *Scheherazade, Tell Me a Story* |  | Yr Aifft | 2009-01-01 |
| *The Aquarium* |  | Yr AifftFfraincyr Almaen | 2008-01-01 |
| *سرقات صيفية* |  | Yr Aifft |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Gwleidydd ac arweinydd crefyddol o Iran oedd **Ruhollah Mostafavi Moosavi Khomeini** (Persieg: **روح‌الله خمینی**) "Cymorth – Sain" ynganiad , 24 Medi 1902 – 3 Mehefin 1989), a adwaenir hefyd fel **Aiatola Khomeini**. Ef oedd arweinydd Chwyldro Islamaidd Iran a sbardunwyd yn 1979 ac a welodd ddymchwel y Shah cyfredol sef Mohammad Reza Pahlavi. Yn dilyn y chwyldro hwn, gwnaed Khomeini yn Arweinydd Goruchel Cyntaf (*First Supreme Leader*), swydd a grëwyd oddi fewn i gyfansoddiad y wlad i fod yn bennaeth crefyddol a gwleidyddol; bu yn y swydd hon hyd at ei farwolaeth yn 1989. Wedi cymryd awenau'r wlad, aeth ati i ddifa mausoleum y 'Reza Shah' a dienyddiwyd nifer o'i wrthwynebwyr gwleidyddol a llofruddwyr, o bosib cannoedd o filoedd ohonynt.

Roedd Khomeini yn awdur dros 40 o lyfrau ond fe'i adwaenir yn bennaf fel gwleidydd. Cyn ei benodi'n Arweinydd Goruchel treuliodd dros 15 mlynedd yn alltud gan iddo anghytuno â'r Shah ar y pryd. Datblygodd syniadau Usuli oddi fewn i'w grefydd Shi'a (a alwodd yn *velayat-e faqih*) a nododd y dylai rheolaeth o'r wlad fod yn nwylo crefyddwyr y wlad. Yn ddiweddarach cyfunwyd yr athroniaeth hon o fewn cyfansoddiad y wlad, yn dilyn refferendwm democrataidd.

Yn 1979 creodd yr Aiatola Khomeini (fel y gelwid ef) y *Basij Mostazafan*, sef mudiad gwirfoddol o bobl ifanc (gan mwyaf). Pan ddechreuodd Rhyfel Irac ac Iran yn 1980, cyhoeddodd Khomeni 'fatwa', gyda'r addewid o baradwys a chyfunwyd y mudiad *Basij Mostazafan* gyda'r fyddin.

Yn 1979 fe'i enwebwyd ef gan y cylchgrawn *TIME* fel person mwyaf dylanwadol ei oes, yn rhyngwladol, ac fe'i disgrifiwyd fel "wyneb rhithwir Islam o fewn Diwylliant y Gorllewin"" ble erys yn gymeriad dadleuol.Er enghraifft, cefnogodd gymeryd gwystlon yn ystod argyfwng Iran ac am alw Llywodraeth yr Unol Daleithiau "Y Satan Mawr"; galwodd Rwsia "Y Satan Lleiaf" a dywedodd na ddylai Iran genogi'r naill na'r llall.

Gweler hefyd
------------

* Gweriniaeth Islamaidd
* Sāzmān-e mojāhedin-e khalq-e irān, plaid wleidyddol a mudiad chwyldroadol parafilwrol
* Rhaglen niwclear Iran
* Mahmoud Ahmadinejad

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  Abrahamian, Iran, (1982) tud.478–479
3. ↑  Moin, Khomeini, (2000), p.218
4. ↑  "NYU Law: A Guide to the Legal System of the Islamic Republic of Iran". Nyulawglobal.org. Cyrchwyd 16 Rhagfyr 2011.
5. ↑  "TIME Person of the Year 1979: Ayatullah Khomeini". *Time*. 7 Ionawr 1980. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-11-23. Cyrchwyd 22 Tachwedd 2008.
6. ↑  Nasr, Vali, *The Shia Revival*, Norton, (2006), tud.138
7. ↑  "The Mystic Who Lit The Fires of Hatred". *Time*. 7 Ionawr 1980. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-09-20. Cyrchwyd 19 Mawrth 2010.
8. ↑  Katz, Mark N. (2010). "Iran and Russia". In Wright, Robin B. (gol.). *The Iran Primer: Power, Politics, and U.S. Policy*. United States Institute of Peace. t. 186. ISBN 978-1-60127-084-9.
Darlledwr yw **Marc Griffiths** (ganwyd 23 Mawrth 1979 yng Nghaerfyrddin) sydd ar hyn o bryd yn gweithio fel cyflwynydd ar BBC Radio Cymru bob nos Sadwrn.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Magwyd Marc ym mhentref Llanybydder ger Llanbedr Pont Steffan, a chafodd ei addysg yn *Ysgol Llanybydder* ac yna yn Ysgol Dyffryn Teifi, Llandysul.

Gyrfa
-----

Yn 1995, gadawodd yr ysgol a chafodd swydd llawn amser yn Theatr Felinfach fel technegydd, ac yn y stiwdio fach ar gampws y theatr y cafodd y cyfle i gyflwyno, recordio a golygu rhaglenni i Radio Ceredigion.

Ymunodd â *BBC Radio Cymru* yn 2000, ac mae bellach yn cyflwyno ei raglen ei hun bob nos Sadwrn am 7.15pm, a bu hefyd yn gyfrifol am gyflwyno rhaglen arbennig i'r De Orllewin bob bore am 8.30am ar *BBC Radio Cymru*, yn dilyn marwolaeth Ray Gravell yn Hydref 2007. Roedd criw o bobl yn ei helpu ar ei raglen foreol, gan gynnwys Tomos Morse, Keith 'Bach' Davies a Wyn Jones.

Mae Marc hefyd wedi bod yn actio mewn ambell i gyfres deledu gan gynnwys Tafarn y Gwr Drwg, Tair Chwaer, *Y Glas*, *Marinogion* a *Llafur Cariad*.

Bu hefyd am gyfnod o wyth mlynedd yng nghwmni darlledwyr eraill fel Geraint Lloyd a Terwyn Davies, yn aelod o gwmni actorion *Theatr Felinfach* ac yn portreadu rhan un o'r dynion drwg yn eu pantomeim.

### Cymru FM

Yn 2014 sefydlodd Marc wasanaeth miwsig Cymraeg 24 awr di-stop, Cymru FM.

Mae'r radio anfasnachol i'w chlywed ar wefan neu drwy app. Yn ogystal â chwarae cerddoriaeth gyfoes Gymraeg yn ddi-stop mae Cymru FM hefyd yn darlledu yn fyw o ddigwyddiadau ac yn cynnwys podlediadau o sefydliadau neu ysgolion sydd wedi recordio rhaglenni arbennig i'w darlledu ar y gwasanaeth.

Bywyd personol
--------------

Wedi cyfnod yn byw yng Nghaerdydd, mae Marc bellach wedi ymgartrefu yn Nantycaws ar gyrion Caerfyrddin gyda'i deulu.
Brenin Deheubarth o 1063 hyd 1072 oedd **Maredudd ab Owain ab Edwin** (bu farw 1072).

Roedd Maredudd yn fab i Owain ab Edwin o linach Hywel Dda. Am gyfnod meddiannwyd y deyrnas gan frenin Gwynedd, Gruffydd ap Llywelyn, ond pan laddwyd ef yn 1063 llwyddodd Maredudd i adennill y deyrnas i linach Hywel.

Yn ystod teyrnasiad Maredydd y dechreuodd ymosodiadau'r Normaniaid ar dde-ddwyrain Cymru. Wedi rhywfaint o ymdrech i'w gwrthwynebu, penderfynodd Maredudd adael Gwent iddynt, a gwobrwywyd ef a thiroedd yn Lloegr yn 1070. Yn 1072 lladdwyd ef mewn brwydr ger Afon Rhymni, a dilynwyd ef gan ei frawd, Rhys ab Owain.

Roedd ganddo un mab, Gruffydd ap Maredudd, a fu'n byw ar diroedd ei dad yn Lloger am rai blynyddoedd cyn cael ei ladd wrth geisio adennill teyrnas ei dad o ddwylo Rhys ap Tewdwr.

Llyfryddiaeth
-------------

John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :**Gruffydd ap Llywelyn | **Teyrnoedd DeheubarthMaredudd ab Owain ab Edwin** | **Olynydd :**Rhys ab Owain |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
*Gweler hefyd Maen Llia (carnedd).*
Maen hir cynhanesyddol yw **Maen Llia** sy'n sefyll ar rosdir agored yng nghymuned Maescar, Brycheiniog, Powys. Yn eironig (o gofio'r enw) dyma un o'r meini hirion mwyaf yng Nghymru.

Lleolir Maen Llia rhwng Aberhonddu ac Ystradfellte ar rosdir uchel sy'n gorwedd rhwng cymoedd Llia a Senni, ym Mannau Brycheiniog. Cyfeirnod OS (Map 160): SN 924192.

Lleoliad a llun o'r maen hir.

Disgrifiad
----------

Mae'n garreg fawr tua 3.7 medr o uchder a 2.8 medr ar draws ond gyda lled o 0.6 medr yn unig. Mae'n bosibl ei bod yno i dywys teithwyr rhwng y ddau gwm (h.y. carreg ddangos (Saesneg: Finger Stone). Mae'n debygol fod y maen wedi cael ei godi ar y safle rhywbryd yn yr ail fileniwm Cyn Crist.

Darganfuwyd arysgrif mewn llythrennau Lladin ac Ogam ar y maen yn y 1940au. Maent yn aneglur heddiw ond fe'i darllenwyd yn y 1940au fel:

ROVEVI / S...SOVI
a

VASSO(G?)
Mae un o ffyrdd Rhufeinig Cymru yn mynd heibio tua 300 m o'r safle, ac mae'n bosibl fod yr arysgrif honno yn cofnodi enw personol ac yn awgrymu fod y ffordd Rufeinig, a gysylltai Aberhonddu a Glyn Nedd, yn cael ei defnyddio'n rheolaidd yn yr Oesoedd Canol Cynnar.

Gweler hefyd
------------

* Carnedd gron Gro Hill

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Helen Burnham (gol.), *Clwyd and Powys*, yn y gyfres *A Guide to Ancient and Historic Wales* (HMSO, 1995).

Dolen allanol
-------------

* Llun o Faen Llia[*dolen marw*] ar wefan Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Maen Llia***
Cangen o wyddoniaeth o fewn ffiseg, ac yn benodol thermodynameg, yw **peirianneg gemegol**. Mae'n cymhwyso'r gwyddorau ffisegol a bywyd ynghyd â mathemateg gymhwysol ac economeg i gynhyrchu, trawsnewid a defnyddio cemegolion. Mae'r gwyddorau ffisegol yn cynnwys ffiseg a chemeg a gwyddorau bywyd yn cynnwys microbioleg a biocemeg. Gwaith y peiriannydd cemegol, mewn gwirionedd, yw cynllunio ar raddfa fawr prosesau sy'n trawsnewid cemegolion, defnyddiau craidd, celloedd byw, micro-organebau ac ynni yn gynnyrch defnyddiol. 

George E. Davis

Hanes
-----

Tad peirianneg gemegol oedd George E. Davis a ddysgodd y pwnc yng Ngholeg Owens, Manceinion (bellach, *Victoria University of Manchester*) ac a sgwennodd *History of Science in United States: An Encyclopedia* yn 1890. Ef hefyd a fathodd y term *chemical engineering* yn Saesneg. Tua'r un pryd, dysgwyd y pwnc yn MIT yn Unol Daleithiau America a hefyd yng Ngholeg Prifysgol Llundain (UCL).

Gweler hefyd
------------

* Bodo Linnhoff, Llanbedr Dyffryn Clwyd, cemegydd peirianyddol; sefydlydd y cysyniad o 'dechnoleg pinch'.
* Rhisiart Morgan Davies, ffrwydron
* Humphrey Owen Jones (1878–1912)
* Yr Athro Brian David Josephson (ganwyd 1940, Caerdydd)
* Evan James Williams (1903–1945), Pelydr-X a ffiseg gronynnol
* Evan Jenkin Evans (1882–1944), athro prifysgol; spectroscopi
* Microfioleg
* Owens College, Manceinion

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cohen 1996, t. 174.
2. ↑  Reynolds 2001, t. 176.
Ail gyfrol hunangofiannol Dai Jones, Llailar a sgwennwyd ganddo ef ei hun a Lyn Ebenezer yw ***Tra Bo Dai*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Ail gyfrol hunangofiannol Dai Jones Llanilar, yn dilyn cyhoeddi *"Fi Dai Sy' 'Ma"*. Mae'r gyfrol hon yn dilyn hynt a helynt ei yrfa dros yr ugain mlynedd diwethaf, fel ffermwr, cyflwynydd a darlledwr. Cydysgrifenwyd gyda'i gyfaill mawr, Lyn Ebenezer. 70 llun lliw a du-a-gwyn.

Adolygiad y wefan 'Gwales'
--------------------------

Yn ôl Gwyn Griffiths 'Mae'r gyfrol yn werthfawrogiad o'r hen Gymru wledig, Gymraeg ei hiaith. Fe wêl golled yr ysgolion bach, ac yn ddiamau bu cau ysgolion cynradd yn fodd i symud trwch y boblogaeth ifanc o'r pentrefi bach yn ddigon clou.

Mae'n canmol y cobiau a'r merlod Cymreig, a'r hen fuwch ddu Gymreig.

Mae yma lu o gymeriadau, a Dai yn eu brolio a'u canmol gydag afiaith. Wedi'r cyfan, dyn pobol yw Dai, dyn a gafodd flas ar gyflwyno'r bobol hynny i ni ar deledu dros nifer o flynyddoedd bellach. Cydiodd yn y cyfrwng hwnnw a'i anwesu a'i ddefnyddio i ddod â ni i adnabod ein gilydd. Daeth â chyfle iddo grwydro'r byd yng nghwmni corau ac i weld dulliau o amaethu mewn gwledydd eraill. 

Mae yma farn, atgofion, hanes, ond uwchlaw popeth mae yma frwdfrydedd a llawenydd. Pleser pur a darlun o fyd amaethu ar ei orau – mwynhewch.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017
Mae **Tozeur** (Arabeg: توزر) yn ddinas a gwerddon yng ngorllewin canolbarth Tiwnisia. Lleolir y ddinas i'r gorllewin o Chott el-Djerid, rhwng y chott hwnnw a Chott el-Gharsa. Mae'n brifddinas Talaith Tozeur.

Gyda rhai cannoedd o filoedd o balmwydd, mae Tozeur yn werddon fawr a ffrwythlon gyda'r ddinas ei hun yn ei chanol. Allforio'r dêts sy'n tyfu ar y palmwydd sy'n cyfrif am enwogrwydd Tozeur. Yn y gorffennol bu Tozeur yn ganolfan bwysig ar y llwybrau masnach dros y Sahara, gan gysylltu gorllewin Affrica ag arfordir Môr y Canoldir; arferid teithio mewn carafanau mawr dros yr anialwch. Hen enw'r ddinas oedd *Tusuros*, a bu trefedigaeth Rufeinig yma yn y gorffennol.

Ym *medina* (hen ddinas) Tozeur, ceir nifer o enghreifftiau o bensaernïaeth draddodiadol a siopau crefftwyr. Mae twristiaeth yn chwarae rhan bwysig yn yr economi ond mae'n waith tymhorol ac fel arfer nid yw twristiaid yn aros yno ond yn hytrach yn ymweld am y diwrnod o ganolfannau gwyliau fel Djerba ar yr arfordir. Mewn canlyniad i hyn a ffactorau economaidd eraill, mae diweithdra yn broblem fawr yn Tozeur.
Lleoliad talaith Tozeur
Mae talaith **Tozeur** (Arabeg: ولاية توزر) yn un o 24 talaith (*gouvernorat*) Tiwnisia. Fe'i lleolir yng ngorllewin Tiwnisia, ac mae'n ffinio ar Algeria. Mae ganddi arwynebedd tir o 4,719 km² a phoblogaeth o 98,000 (cyfrifiad 2004). Tozeur yw prifddinas y dalaith.

Tozeur yw talaith fwyaf gorllewinol y wlad. Mae cyfran fawr ohoni yn gorwedd ar ymyl y Sahara ac yn anialwch tywodlyd neu greigiog. Yma mae anialwch y *Grand Erg Oriental* yn dechrau ac yn ymestyn i lawr i'r de. Yn ymyl dinas Tozeur, sydd yng nghanol y dalaith, ceir anialdir hallt Chott el-Jerid. Lleolir y rhan fwyaf o'r trefi a phentrefi ar ymylon y tir anial, o gwmpas y gwerddonau ffrwythlon lle ceir digon o ddŵr ar gyfer amaethyddiaeth a nodweddir gan blanhigfeydd palmwydd (*palmeraies*).

Mae'r dalaith yn cael tymherua uchel iawn yn yr haf ond mae'n fwy cymhedrol yn y gaeaf, er dal yn boeth. Ychydig iawn o law a geir, a hynny'n disgyn yn bennaf ar ymylon y dalaith ddechrau'r gaeaf.

Gorwedd talaith Tozeur yng ngogledd yr ardal anial neu led-anial a elwir *Le Grand Sud* ("Y De Eang") yn Nhiwnisia.

Dinasoedd a threfi
------------------

* Degache
* El Hamma du Jérid
* Nefta (Nafta)
* Tamerza
* **Tozeur** (prifddinas)


| Taleithiau Tiwnisia | Baner Tiwnisia |
| --- | --- |
| Ariana | Béja | Ben Arous | Bizerte | Gabès | Gafsa | Jendouba | Kairouan | Kasserine | Kebili | El Kef | Mahdia | Manouba | Medenine | Monastir | Nabeul | Sfax | Sidi Bou Zid | Siliana | Sousse | Tataouine | Tozeur | Tiwnis | Zaghouan |
**Pont Grog Conwy** oedd y bont gyntaf i groesi Afon Conwy wrth ymyl tref Conwy, ac un o'r pontydd crog cyntaf yn y byd.

Dyluniwyd y bont gan Thomas Telford, peiriannydd Pont Y Borth gyda chynllun tebyg iawn i'r bont honno. Cychwynnwyd ar y gwaith ar 3 Ebrill 1822, ac agorwyd y bont ar 1 Gorffennaf 1826. Er bod rhaid cloddio dan y castell i osod y cadwyni, roedd cynllun Telford yn sensitif i'r nodweddion hanesyddol, gan osod tyrau yn debyg i dyrau'r castell arni.

Ym 1848, cwblhawyd y bont rheilffordd, sy'n rhedeg wrth ymyl y Bont Grog, gan Robert Stephenson.

Caewyd y Bont Grog i draffig modur ym 1958, pan agorwyd y bont newydd cyfagos. Ers 1965, bu ym meddiant Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol sydd yn agor y bont i gerddwyr am ffi bychan. Yn y 1990au, gwnaed gwaith atgyweirio a chadwraeth sylweddol arni. O gymharu â Phont Y Borth, mae'n debyg bod y bont presennol yng Nghonwy o ran ei golwg yn nes at gynllun gwreiddiol Telford.

Cyfeiriadau
-----------

* Quartermaine *et al* (2003) *Thomas Telford's Holyhead Road: The A5 in North Wales*, Council for British Archaeology ISBN 1-902771-34-6

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol Archifwyd 2006-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Casglu'r Tlysau: Delwedd hynafol o'r Bont Archifwyd 2007-03-11 yn y Peiriant Wayback.
Pont fawr ym Mangladesh sy'n cysylltu gorllewin a dwyrain y wlad yw **Pont Jamuna** neu **Pont Bangabandhu**, a elwir weithiau yn **Pont Amlbwrpas Jamuna** (Bengaleg: যমুনা বহুমুখী সেতু *Jomuna Bohumukhi Shetu*). Agorwyd y bont ym Mehefin 1998 i gysylltu Bhuapur (Tangail) ar lan ddwyreiniol Afon Jamuna (Afon Brahmaputra) a Sirajganj ar y lan orllewinol. Dyma'r bont 11eg hiraf yn y byd a'r ail hiraf yn Ne Asia (ar ôl Pont Mahatma Gandhi yn India). Mae'n croesi Afon Jamuna, y fwyaf o dair afon fawr Bangladesh.

Lleolir y bont ar Briffordd Asia a'r Rheilffordd Traws-Asia amcaniedig a fydd, pan orffenir y prosiectau hyn, yn cynnig cysylltiad uniongyrchol ar dir rhwng De-ddwyrain Asia a Gogledd Ewrop (ond ar hyn o bryd erys bylchau amlwg yn y rhwydwaith).

Roedd adeiladu'r bont yn brosiect ryngwladol sylweddol gyda'r rhan fwyaf o'r gwaith yn cael ei wneud gan gwmnïau o Siapan, De Corea a'r Unol Daleithiau. Mae'n cael ei rheoli gan Awdurdod Pontydd Bangladesh.

Ystadegau
---------

Hyd y bont - 4.8 km; lled - 18.5 medr; rhychwantiau - 49; darnau - 1263; pileri - 121; piers - 50; lonydd - 4; traciau rheilffordd - 2? (heb eu cwblhau eto).

Pont Jamuna

Dolen allanol
-------------

* (Bengaleg) (Saesneg) Awdurdod Pontydd Bangladesh
**Pont Trefynwy** (Saesneg: *Monnow Bridge*) yw'r unig bont yng Nghymru sydd â thŵr amddiffynnol, milwrol; fe'i codwyd oddeutu 1272 ac mae'r bont yng nghanol tref Trefynwy, Sir Fynwy yn ne-ddwyrain Cymru. Mae'r bont yn croesi Afon Mynwy, tua 2 filltir (3.2 km) o'r ffin â Lloegr.

Cyn ei chodi oddeutu 1272 credir fod yma bont bren ac yn 1988 cafwyd tystiolaeth archaeolegol o hynny. Dengys dyddio carbon i'r coed a ddefnyddiwyd yn dyddio'n ôl i gyfnod rhwng 1123 a 1169.

pont Trefynwy a'i thŵr unigryw
Tywodfaen goch yw ei gwneuthuriad gyda thri bwa. Mae'n debygol mai ar ddiwedd y 13g neu ddechrau'r 14g; hynny yw ar ôl codi'r bont. Mae olion porth cullis i'w gweld, er bod y gat ei hyn wedi hen ddiflannu. Yn 1297 rhoddwyd nawdd ariannol i'r dref gan Edward I er mwyn codi waliau amddiffynnol i amddiffyn y dref rhag ymosodiadau gan y Cymry. Arferwyd codi toll ar y bobl a ddaethai dros y bont, e.e. ffermwyr a thyddynwyr yn ymweld â'r farchnad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rowlands, M.L.J. Monnow Bridge and Gate, Cyhoeddwyd gan Alan Sutton Publishing Ltd. 1994, ail-gyhoeddwyd ar wefan "Castles of Wales". Adalwyd 28 Rhagfyr 2011

Oriel
-----

* Ysgythriad o'r bont gan Thomas Hearne, 1780auYsgythriad o'r bont gan Thomas Hearne, 1780au
* Y bont o'r gorllewinY bont o'r gorllewin
* Yr olygfa i gyfeiriad y dwyrain - a'r dref.Yr olygfa i gyfeiriad y dwyrain - a'r dref.
* Ffair anifeiliaid, 2008Ffair anifeiliaid, 2008