recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Gweunydd Esgairdraenllwyn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 12 Mehefin 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 12.37 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Ffriddoedd Garndolbenmaen** - a leolir gerllaw pentref Garndolbenmaen yn ardal Eifionydd, Gwynedd - wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 09 Medi 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 12.91 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Roedd **Gwgon Gleddyfrudd** yn arwr traddodiadol Cymreig a gysylltir â hen deyrnas Ceredigion. Mae'n bosibl mai enw arall ar y brenin Gwgon ap Meurig (m. 871), brenin olaf Ceredigion ydyw, ond nid oes sicrwydd am hynny. Ond yn ôl un o'r achau Cymreig roedd yn un o feibion Einion Yrth ap Cunedda.[1]

Traddodiadau
------------

Sonnir am fedd Gwgon Gleddyfrudd yn *Englynion y Beddau* (Llyfr Du Caerfyrddin) ond heb ddweud mwy na hynny.[2]

Cyfeirir ato yn Nhrioedd Ynys Prydain fel un o dri arwyr, a oedd yn ddeiliad i Bowys, a gymerodd ran ym Mrwydr Caer tua'r flwyddyn 615 (ceir y triawd yn yr erthygl honno) ynghyd â Madog ap Rhun (o Bowys).[1]

Mae Dafydd ap Gwilym yn cyfeirio at Wlad Gwgan Gleddyfrudd:

Gwlad Wgan, fawr union faich,
Gleddyfrudd, gloyw ei ddeufraich.[1]
Ceir cyfeiriad at Gastell Gwgon mewn dogfennau Seisnig o'r Oesoedd Canol diweddar ond mae ei leoliad yn ansicr; efallai rhwng Llanbadarn Fawr a Llanfihangel Genau'r Glyn neu yng nghyffiniau Aberaeron.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1976).
2. ↑  A.O.H. Jarman (gol.). *Llyfr Du Caerfyrddin* (Gwasg Prifysgol Cymru).
Aderyn sy'n byw yn agos i'r traeth ac sy'n perthyn i deulu'r Laridae ydy'r **gwylan Bonaparte** sy'n enw benywaidd; lluosog: **gwylanod Bonaparte** (Lladin: *Larus philadelphia*; Saesneg: *Bonaparte's Gull*). Mae ei diriogaeth yn cynnwys Alaska, Canada.

Mae ar adegau i'w ganfod ar draethau arfordir Cymru. Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

|  |  |
| --- | --- |
|  | 
Gwylan Bonaparte

'Long Island', NY, ebrill 2004. |
| 

---

*Problem chwarae ffeil yma? Gweler Cymorth.* |

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
* Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
* Llwybr yr Arfordir
* Cadwraeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan www.marinespecies.org adalwyd 4 Mai 2014

 *Safonwyd yr enw* **Gwylan Bonaparte** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

* Gwefan Llên Natur; termau safonol.
*Am bobl eraill o'r un enw, gweler Emlyn Williams.*
**Roedd Emlyn Williams** (20 Chwefror 1921 – 14 Gorffennaf 1995) yn undebwr llafur Cymreig.

Cefndir
-------

Yn enedigol o Aberdâr, yn Gymro Cymraeg, ac yn fab i William Charles Williams, glowr, a Sarah (née Enoch) ei wraig. Mynychodd Williams Ysgol y Parc hyd ei fod yn bedair ar ddeg oed, pan aeth i weithio yn Lofa Nantmelyn gyda'i dad. Ym 1951 Priododd Elsie May David, bu iddynt un fab ac un ferch.

Cefndir
-------

Ymunodd â'r Fyddin Brydeinig ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd a gwasanaethodd yng nghatrawd y Magnelau Ceffylau Brenhinol ac yna'r Corfflu Arfog Brenhinol. Arhosodd gyda'r fyddin hyd 1947, pan arweiniodd gwladoli'r diwydiant cloddio glo at obeithio am amodau gwell yn y pyllau glo.

Ar ôl dychwelyd i Gymru, bu Williams yn gweithio eto yn Nantmelyn a daeth yn weithgar yn Ardal De Cymru o Undeb Cenedlaethol y Glowyr (NUM). Etholwyd ef yn gadeirydd cyfrinfa'r Bwllfa; yn ddiweddarach symudodd i Lofa Maerdy gan wasanaethu fel cadeirydd y gyfrinfa leol. O 1957, bu’n gweithio llawn amser i Undeb y Glowyr fel asiant ar gyfer ardal Rhondda, Cynon a Merthyr Tudful, ac erbyn iddo ymddeol, ef oedd y gweithiwr a wasanaethodd hiraf yr NUM.

Etholwyd Williams i bwyllgor gwaith ardal De Cymru ym 1955, yna fel is-lywydd ym 1966, a llywydd ym 1973 - yr ymgeisydd cyntaf i lywydd gael ei ethol yn ddiwrthwynebiad ers Mabon ym 1898. Cafodd ei amser fel llywydd ei nodi gan gyfres o streiciau: streic genedlaethol 1974, yna streic yn Ne Cymru yn erbyn cau pyllau ym 1981. Llwyddodd streic 1981 i atal cau ar unwaith, ond caeodd chwech o'r saith pwll o fewn tair blynedd, beth bynnag. Arweiniodd ei lowyr ar streic undydd ym 1982 i gefnogi gweithredu gan weithwyr y GIG, Williams oedd un o brif areithwyr mewn rali yng Nghaerdydd lle mynegodd undod y glowyr â'r gweithwyr iechyd.

Pan gyhoeddwyd streic genedlaethol ym 1984, pleidleisiodd mwyafrif aelodau'r Undeb ym Maes Glo'r De yn erbyn streicio. Derbyniodd Williams y canlyniad hwn, ond serch hynny, gafaelodd y streic yn gyflym, ac ymhen wythnos, roedd bron pob glowr yn y rhanbarth ar streic; Arhosodd 94% ohonynt ar streic hyd ei ddiwedd, ym mis Mawrth 1985.

Ymddeolodd Williams ym 1986 i'w gartref yng Nghwmbach, a bu farw o niwmoconiosis ym 1995.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Williams, Emlyn (1921–1995), trade unionist | Oxford Dictionary of National Biography". *www.oxforddnb.com*. doi:10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-57941. Cyrchwyd 2019-10-18.
2. ↑  Yr Archif Genedlaethol; Kew, Llundain, Lloegr; Cofrestr 1939; Cyfeirnod: RG 101 / 7309F
3. 1 2  Tony Heath, "Obituary: Emlyn Williams", *The Independent*, 19 July 1995
4. ↑  "1982: Welsh miners back health workers". *BBC*. 1982-06-16. Cyrchwyd 2019-10-18.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Ffridd Cocyn** (neu **Foel Gocyn**) yn gopa mynydd yng nghadwyn mynyddoedd Cadair Idris. Saif ger pentref Bryn-crug, tua thair milltir o dref Tywyn; cyfeiriad grid SH624042. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 66m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Adnabyddir y copa yn lleol fel Foel Gocyn.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 313 metr (1027 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwlith ar ddeilen
**Gwlith** yw dŵr ar ffurf diferion sy'n ymddangos ar wrthrychau tenau sydd yn yr awyr agored yn ystod y bore neu gyda'r nos. Mae'n digwydd o ganlyniad i gyddwyso. Wrth i'r arwyneb oeri trwy belydru gwres, mae lleithder atmosfferig yn cyddwyso ar raddfa gynt nag y mae'n anweddu, ac yn ffurfio diferion o ddŵr o ganlyniad.

Os yw'r tymhered yn ddigon isel, gall gwlith ffurfio fel rhew; gelwir y ffurf hon yn barrug.

Oherwydd bod perthynas rhwng gwlith a thymheredd arwynebau, mae'n fwy amlwg ddiwedd yr haf ar arwynebau nad ydynt yn cael eu cynnhesu gan wres sydd wedi'i ddargludo o'r ddaear, fel glaswellt, dail, rheiliau, toeau ceir, a phontydd.

Nid ddylid cymysgu rhwng gwlith a dafnu, sef y proses sy'n caniatau i blanhigion ryddhau gormodedd o ddŵr allan o'u dail. Defnyddir teclyn o'r enw drosometer i fesur gwlith.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Definition of DEW". *www.merriam-webster.com*.
2. ↑  "dew". *The Columbia Encyclopedia, 6th ed*. The Columbia Encyclopedia, 6th ed. Cyrchwyd 18 May 2013.
Gwarchodfa Natur Genedlaethol yn ne-ddwyrain Cymru yw **Gwlyptiroedd Casnewydd** (Saesneg: *Newport Wetlands*). Saif ar lan aber Afon Hafren, i'r de-ddwyrain o ganol dinas Casnewydd, rhwng Aberwysg, Trefonnen ac Allteuryn. Fe'i rheolir gan Gyfoeth Naturiol Cymru mewn partneriaeth a'r RSPB a Chyngor Dinas Casnewydd. Mae wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Mawrth 2010 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 374.17 hectar.

Disgrifiad
----------

Sefydlwyd y warchodfa, sy'n 1,079 acer (437 hectar) o arwynebedd, yn 2000, gyda'r bwriad o ddarparu cynefin i wrthweithio colli Bae Caerdydd, oedd yn cael ei droi'n llyn dŵr croyw gydag adeiladu Morglawdd Bae Caerdydd. Agorodd yr RSPB Ganolfan Addysg Amgylcheddol ac Ymwelwyr ym mis Mawrth 2008, ac fe ddynodwyd Gwlyptiroedd Casnewydd yn Warchodfa Natur Genedlaethol ar 16 Ebrill 2008.

Fideo gan Gyfoeth Naturiol Cymru o rai o wlyptiroedd Cymru.
Sefydlwyd y warchodfa ar gyfer adar yn bennaf. Erbyn hyn, mae nifer o rywogaethau sy'n eithaf prin yng Nghymru wedi eu cofnodi yno, megis y Cambig, Telor Cetti, y Rhegen Ddŵr a’r Titw Barfog. Ymysg rhywogaethau sy'n magu yno mae'r Gornchwiglen, Pioden y Môr, Cwtiad torchog, Cwtiad torchog bach a'r Pibydd coesgoch.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Dolen allanol
-------------

* Gwlybdiroedd Casnewydd (Cyngor Cefn Gwlad Cymru)[*dolen marw*]
Roedd cwmwd **Emlyn Is Cuch** yn un o ddau gwmwd yng nghantref Emlyn, yn ne-orllewin Cymru. Heddiw mae ei diriogaeth yn gorwedd yn Sir Benfro. Roedd yn gwmwd o fryniau isel, coedwigoedd a chymoedd.

Roedd afon Cuch yn dynodi'r ffin rhwng Emlyn Is Cuch a'r ail gwmwd, Emlyn Uwch Cuch. I'r gogledd ffiniai Emlyn Is Cuch â chwmwd Is Coed, cantref Is Aeron, gydag afon Teifi yn ffin naturiol rhyngddynt. I'r de ffiniai â chwmwd Elfed, cantref Gwarthaf, ac i'r gorllewin â chantref Cemais.

Ni wyddys nemor ddim am hanes cynnar y cwmwd. Ar y dechrau bu'n rhan o deyrnas Dyfed ac wedyn Deheubarth. Fe'i meddianwyd gan y Normaniaid yn y 12g a daeth yn rhan o diriogaeth Normanaidd y De, a oedd yn estyniad o'r Mers. Codwyd Castell Cilgerran gan y Normaniaid yng ngogledd y cwmwd i warchod afon Teifi. Roedd y cwmwd yn cynnwys y plwyfi Bridell, Cilgerran, Clydau, Capel Colman, Llanfihangel Penbedw, Manordeifi a Penrydd, a rhan orllewinol Cilrhedyn

Map o Sir Benfro yn dangos lleoliad Emlyn Is Cuch
Yn ddiweddarach creuwyd "cantref" (*hundred*) **Cilgerran** dan y Deddfau Uno yn 1536, seiliedig ar diriogaeth yr hen gantref. Fe'i rheolwyd o fwrdeistref ganoloesol Cilgerran.

Lleolir golygfa agoriadol Pedair Cainc y Mabinogi yn y cwmwd. Roedd llys Pwyll Pendefig Dyfed yn Arberth, cantref Penfro. Un diwrnod aeth allan i hela yng Nglyn Cuch lle cyfarfu Arawn brenin Annwn a chychwyn cylch chwedlau'r Pedair Cainc.

Mae'n debygol fod y bardd canoloesol Prydydd Breuan (fl. ganol y 14g) yn frodor o'r cwmwd hwn.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Teyrnas Dyfed

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Melville Richards, *Welsh Administrative and Territorial Units* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1969), tud. 66
2. ↑  *Gwaith Prydydd Breuan a cherddi dychan eraill o Lyfr Coch Hergest*, gol. Huw Meirion Edwards (Aberystwyth, 2000)

* J. E. Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, 1937)
*Am y ddrama gan Chekhov gweler Gwylan (drama). Gweler hefyd Gwylan (gwahaniaethu).*

Aderyn a gysylltir â glan y môr yw **gwylan** ['gʊɨ̯lan] (lluosog *gwylanod* neu weithiau 'gwylain'); gair sydd o darddiad Brythonig.

Mae'r wylan yn bwyta pysgod wrth gwrs, ond mae hefyd yn bwyta pob math o gig, wyau adar eraill, hadau a llysiau a hefyd anifeiliaid wedi marw a phob math o fudreddi. Mae'n lladd a bwyta crancod trwy hedfan yn uchel a'u gollwng ar y creigiau fel bod y crancod yn torri'n ddarnau. Yng Nghymru yr ydym yn eu gweld yn dilyn aradr, hyd yn oed filltiroedd i mewn i'r tir mawr, yn casglu mwydon a chynrhon wrth iddynt ddod i'r wyneb. Bydd yr wylan yn bwydo ei rhai bach drwy godi cil.

Ymhlith y gwahanol fathau o wylanod mae Gwylan Benddu, Gwylan y Penwaig, Gwylan Gefnddu Fwyaf, Gwylan Gefnddu Leiaf, Gwylan y Gweunydd a Gwylan Goesddu.

Llenyddiaeth
------------

Ceir drama enwog gan Anton Chekhov o'r enw 'Yr Wylan'. Sgwennodd Dafydd ap Gwilym flynyddoedd ynghynt gywydd enwog iddi ('Darn o haul, dyrnfol heli...') ac englyn iddi:

Yr Wylan

Lliw eira mewn mantell arian - ar don
Hwyr y dydd, yn cwynfan;
Ewyn môr yn y marian,
A chwaer i luwch ar y lan.
Fe'i defnyddir hefyd i ragddweud y tywydd; dyma hen bennill i'r perwyl hynny:

Yr wylan fach adnebydd
Pan fo'n gyfnewid tywydd;
Hi hed yn deg ar adain wen
O'r môr - i ben y mynydd.

Geirdarddiad
------------

Mae'r gair **golau** yn dod o'r Frythoneg a gwelir hyn yn y berthynas rhwng y tair iaith:

* Llydaweg: *gouelan* ['gwe:lɑ̃n]; gwrywaidd; lluosog: *gouelaned, gouelini*
* Cernyweg: *golan* ['go:lan]; benywaidd; lluosog: *golanes*

Daeth y gair Ffrangeg *goéland* o'r gair Llydaweg *gouelan*, a benthyciad o'r Gymraeg, mae'n debyg, yw'r Saesneg *gull*.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Perrins, Christopher, *gol.* (2004) *The New Encyclopedia of Birds*, Oxford University Press, Rhydychen.
2. ↑  Svensson, Lars & Peter J. Grant (1999) *Collins Bird Guide*, HarperCollins, Llundain.
3. ↑  BrythonicWOTD ar Trydar; adalwyd 8 Mai 2018.

Chwiliwch am ***gwylan***  
yn Wiciadur.
Sant Catholig o'r Eidal a sylfaenydd Urdd Sant Ffransis oedd **Ffransis o Assisi** (5 Gorffennaf 1182 – 3 Hydref 1226).

Bywgraffiad
-----------

Ganed ef yn Assisi i deulu cyfoethog; roedd ei dad, Pietro di Bernardone, yn ŵr busnes, tra roedd ei fam, Pica Bourlemont, o Ffrainc yn wreiddiol. Yn 1201, ymunodd ag ymgyrch filwrol yn erbyn Perugia, a chymerwyd ef yn garcharor yn Collestrada. Treuliodd flwyddyn fel carcharor rhyfel cyn dychwelyd i Assisi yn 1203. Yn 1204 cafodd waeledd difrifol, ac wedi cael gweledigaeth yn 1205 troes at grefydd. Bu'n byw trwy gardota yn ardal Assisi, yn trwsio eglwysi adfeiliedig a gofalu am wahangleifion.

Yn gynnar yn 1209. clywodd bregeth a newidiodd ei fywyd. Roedd y bregeth ar Mathew 10:9, lle mae Iesu yn dweud wrth ei ddilynwyr am fyned allan heb arian, na hyd yn oed ffon gerdded. Dilynodd Ffransis y gorchymyn, gan deithio o le i le yn droednoeth yn pregethu edifeirwch. Cyn hir, ymunodd ei ddilynwr cyntaf, Bernardo di Quintavalle, ag ef, ac ymhen blwyddyn roedd ganddo unarddeg o ddilynwyr. Aethant i Rufain i ofyn caniatâd Pab Innocentius III i ffurfio urdd grefyddol newydd. Gwrthododd y Pab, ond y noson honno cafodd freuddwyd lle gwelodd ddyn tlawd yn cynnal eglwys adfeiliedig rhag syrthio. Galwodd Ffransis yn ôl a newidiodd ei benderfyniad.

Tyfodd yr urdd yn gyflym. Yn 1219 aeth Ffransis a'r bererindod i'r Aifft, lle roedd ymladd rhwng y Swltan a'r Croesgadwyr. Aeth Ffransis i weld y Swltan Melek-el-Kamel a cheisiodd ei droi at Gristionogaeth, yna aeth ymlaen i Balesteina. Bu farw yn Porziuncola ar 3 Hydref 1226. Gwnaed ef yn sant gan yr Eglwys Gatholig yn 1228.

Chwedlau
--------

Ceir llawer o storïau am Sant Ffransis, yn arbennig am ei gariad at anifeiliaid; ceir llawer o'r rhain yn y *Fioretti* (Blodau Bychain), a gasglwyd wedi ei farwolaeth. Ymhlith yr enwocaf, mae'r hanesion amdano'n pregethu i'r adar, a gasglodd o'i gwmpas i wrando. Un arall yw'r hanes amdano yn dofi blaidd rheibus oedd wedi bod yn codi arswyd ar drigolion dinas Gubbio.

* Fioretti*Fioretti*

Gweler hefyd
------------

* Urdd Sant Ffransis

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 87832561
* LCCN: n78095603
* ISNI: 0000 0001 2282 6901
* GND: 118534963
* SELIBR: 186539
* SUDOC: 02687234X
* BNF: cb11903378b (data)
* BIBSYS: 90562972
* ULAN: 500349636
* NLA: 35099018
* NDL: 00521747
* NKC: jn19990210221
* The SBN id CFIV004349 is not valid.
* BNE: XX914146
* CiNii: DA01851375

 |
Aderyn sy'n byw yn agos i'r traeth ac sy'n perthyn i deulu'r Laridae ydy'r **gwylan Franklin** sy'n enw benywaidd; lluosog: **gwylanod Franklin** (Lladin: *Larus pipixcan*; Saesneg: *Franklin's Gull*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys Awstralia ac America ac mae ar adegau i'w ganfod ar draethau arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

Brisbane, Awstralia, Mehefin 1998 (fideo 53 eiliad)
*Leucophaeus pipixcan*

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
* Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
* Llwybr yr Arfordir
* Cadwraeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan www.marinespecies.org adalwyd 4 Mai 2014

 *Safonwyd yr enw* **Gwylan Franklin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

* Gwefan Llên Natur; termau safonol.
Aderyn sy'n byw yn agos i'r traeth ac sy'n perthyn i deulu'r Laridae ydy'r **gwylan Ross** sy'n enw benywaidd; lluosog: **gwylanod Ross** (Lladin: *Rhodostethia rosea*; Saesneg: *Ross's Gull*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys America ac ar adegau i'w ganfod ar draethau arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
* Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
* Llwybr yr Arfordir
* Cadwraeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan www.marinespecies.org; adalwyd 4 Mai 2014

 *Safonwyd yr enw* **Gwylan Ross** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

* Termau safonol Gwefan Llên Natur.
Ffredrig Fawr
Brenin teyrnas Prwsia o 1740 hyd ei farwolaeth oedd **Ffredrig II**, a adwaenir hefyd fel **Ffredrig Fawr** neu ei lysenw *der Alte Fritz* (24 Ionawr 1712 – 17 Awst 1786).

Roedd yn aelod o deulu'r Hohenzollern, yn bedwerydd plentyn i Ffredrig Wiliam I, brenin Prwsia a'i wraig Sophia Dorothea o Hannover. Priododd Elisabeth Christine van Brunswijk-Bevern, ond ni chawsant blant, ac olynwyd ef gan ei nai, Ffredrig Wiliam II.

Roedd Ffredrig yn gadfridog disglair, a hefyd yn wladweinydd galluog. Yn Rhyfel Olyniaeth Awstria, cipiodd diriogaeth Silesia, gan gynyddu poblogaeth ei deyrnas o tua 50%. Roedd Maria Theresia, ymerodres Awstria, yn ei gasau oherwydd hyn, a bu hyn yn un o achosion y Rhyfel Saith Mlynedd. Yn wyneb ymosodiadau Awstria a Rwsia, enillodd Ffredrig nifer o fuddugoliaethau syfrdanol, ond gan fod adnoddau Awstria a Rwsia gymaint mwy na'i eiddo ef, roedd ar fin cael ei orchfygu. Achubwyd ef pan fu farw tsarina Rwsia, 
Elisabeth I yn 1761. Roedd ei holynydd, Pedr III, yn edmygu Ffredrig yn fawr, a gwnaeth gytundeb heddwch ag ef. Wedi i Pedr gael ei lofruddio, olynwyd ef gan Catrin II, oedd hefyd yn gyfeillgar â Ffredrig.

Roedd Ffredrig yn hoff iawn o gerddoriaeth, ac nid yn unig yn noddi cyfansoddwyr ond yn cyfansoddi ei hun. Ei gyfansoddiadau yn cynnwys *Der Hohenfriedberger Marsch* (c.1745).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 12303200
* LCCN: n80056902
* ISNI: 0000 0001 2120 7885
* GND: 118535749
* SELIBR: 316293
* SUDOC: 027405222
* BNF: cb11886351h (data)
* BIBSYS: 90133705
* ULAN: 500214602
* NLA: 35104552
* NDL: 00532753
* NKC: jn19981001250
* The SBN id RAVV013429 is not valid.
* BNE: XX1066275
* CiNii: DA01956996

 |
*Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Gwalchmai (gwahaniaethu).*
Pentref yng nghymuned Trewalchmai, Ynys Môn, yw **Gwalchmai**("Cymorth – Sain" ynganiad ). Fe'i lleolir ar hyd yr A5, tua 5 milltir i'r gorllewin o dref Llangefni.

Yn agos iddo mae Llyn Hendref a Chors Bodwrog. Gwalchmai yw'r pentref sydd agosaf i 'gae Primin' (Sioe Amaethyddol Môn). I'r dwyrain o'r pentref i gyfeiriad Bodffordd ceir llain lanio sy'n perthyn i RAF Valley.

C.P.D Gwalchmai yw'r tîm pêl-droed lleol, ac maent yn chwarae eu gemau cartref yn y stadiwm 'Burn-a-Ball' ym Maes Meurig.

Trewalchmai
-----------

Mae'n bosibl fod enw'r bardd Gwalchmai ap Meilyr yn cael ei goffháu yn enw'r pentref. "Trewalchmai" oedd yr hen enw, sy'n cofnodi'r ffaith fod y dreflan a'i thir wedi cael ei rhoi i'r bardd am ei wasanaeth i'r tywysog Owain Gwynedd. Gelwir y gymuned mae Gwalchmai yn ganolfan iddi yn Drewalchmai.

Cadwraeth
---------

Mae Cors Bodwrog ger Gwalchmai yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Adeiladau a chofadeiladau
-------------------------

* Cofeb Ryfel Gwalchmai

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Sillafiad *Gwyddoniadur Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2007), tud. 916

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ynys Môn**

**Trefi**  

Amlwch  **·** Benllech  **·** Biwmares  **·** Caergybi  **·** Llangefni  **·** Niwbwrch  **·** Porthaethwy
  
**Pentrefi**  

Aberffraw  **·** Bethel  **·** Bodedern  **·** Bodewryd  **·** Bodffordd  **·** Bryngwran  **·** Brynrefail  **·** Brynsiencyn  **·** Brynteg  **·** Caergeiliog  **·** Capel Coch  **·** Capel Gwyn  **·** Carmel  **·** Carreglefn  **·** Cemaes  **·** Cerrigceinwen  **·** Dwyran  **·** Y Fali  **·** Gaerwen  **·** Glyn Garth  **·** Gwalchmai  **·** Heneglwys  **·** Hermon  **·** Llanallgo  **·** Llanbabo  **·** Llanbedrgoch  **·** Llandegfan  **·** Llandyfrydog  **·** Llanddaniel Fab  **·** Llanddeusant  **·** Llanddona  **·** Llanddyfnan  **·** Llanedwen  **·** Llaneilian  **·** Llanfachraeth  **·** Llanfaelog  **·** Llanfaethlu  **·** Llanfair Pwllgwyngyll  **·** Llanfair-yn-Neubwll  **·** Llanfair-yng-Nghornwy  **·** Llan-faes  **·** Llanfechell  **·** Llanfihangel-yn-Nhywyn  **·** Llanfwrog  **·** Llangadwaladr  **·** Llangaffo  **·** Llangeinwen  **·** Llangoed  **·** Llangristiolus  **·** Llangwyllog  **·** Llaniestyn  **·** Llannerch-y-medd  **·** Llanrhuddlad  **·** Llansadwrn  **·** Llantrisant  **·** Llanynghenedl  **·** Maenaddwyn  **·** Malltraeth  **·** Marian-glas  **·** Moelfre  **·** Nebo  **·** Pencarnisiog  **·** Pengorffwysfa  **·** Penmynydd  **·** Pentraeth  **·** Pentre Berw  **·** Pentrefelin  **·** Penysarn  **·** Pontrhydybont  **·** Porthllechog  **·** Rhoscolyn  **·** Rhosmeirch  **·** Rhosneigr  **·** Rhostrehwfa  **·** Rhosybol  **·** Rhydwyn  **·** Talwrn  **·** Trearddur  **·** Trefor  **·** Tregele
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn yr hocys**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod yr hocys**; yr enw Saesneg yw *Marsh Mallow Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Hydraecia osseola*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn yr hocys yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Planhigyn blodeuol cigysol, blynyddol yw **Gwlithlys hirddail** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Droseraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Drosera intermedia* a'r enw Saesneg yw *Oblong-leaved sundew*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Gwlithlys Hirddail, Tawddrudd Hirddail.

Mae'r planhigyn hwn yn byw mewn gwlyptiroedd, rhostir, glannau llynnoedd a mannau tebyg, yn enwedig ar dir calchog. Gall ddal a threulio pryfaid bychan yn ei dentaclau gludiog. Cant eu dennu yno gan arogl siwgwr a gaiff ei greu mewn chwarennau pwrpasol.

Cysylltiadau diwylliannol
-------------------------

Bu John Harold  yn cofnodi planhigion mewn corstir hyfryd o’r enw Cors y Gwaed, Garndolbenmaen. Un o'r pethau mwyaf amlwg oedd y planhigyn bach coch y gwlithlys hirddail *Drosera intermedia*, "miloedd ohonynt fel rhwydwaith o lif gwaed wrth ochr y ffrydiau". Hwn tybed oedd y "gwaed" yn yr enw gofynnodd John?

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Bwletin Llên Natur Rhif 10

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gwlithlys hirddail***
*Ichthyaetus melanocephalus*
Aderyn sy'n byw yn agos i'r traeth ac sy'n perthyn i deulu'r Laridae ydy'r **gwylan Môr y Canoldir** sy'n enw benywaidd; lluosog: **gwylanod Môr y Canoldir** (Lladin: *Larus melanocephalus*; Saesneg: *Mediterranean Gull*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys Ewrop ac ar adegau mae i'w ganfod ar draethau arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
* Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
* Llwybr yr Arfordir
* Cadwraeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan www.marinespecies.org adalwyd 4 Mai 2014

 *Safonwyd yr enw* **Gwylan Môr y Canoldir** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

* Gwefan Llên Natur; termau safonol.
*Am enghreifftiau eraill o'r enw Hannibal, gweler Hannibal (gwahaniaethu).*
Hannibal y cyfrif modrwyau a gymerwyd oddi ar gyrff lladdedigion Rhufeinig ym Mrwydr Cannae. Cerflun yn y Louvre.
Cadfridog a gwladweinydd Carthaginaidd oedd **Hannibal**, mab Hamilcar Barca, (247 CC – c. 183 CC).

Bu Hamilcar Barca, tad Hannibal, yn ymladd yn Sbaen, lle enillodd lawer o diriogaethau newydd i Carthago. Pan laddwyd ef mewn brwydr, daeth brawd-yng-nghyfraith Hannibal, Hasdrubal Hardd, yn arweinydd y fyddin Garthaginaidd yn Sbaen. Pan laddwyd ef yn (221 CC), cyhoeddodd y fyddin Hannibal yn arweinydd, a chadarnhawyd hyn gan lywodraeth Carthago. Daeth Hannibal yn enwog yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig, a ddechreuodd yn Sbaen yn 218 CC. Penderfynodd Hannibal ymosod ar yr Eidal, ac arweiniodd fyddin oedd yn cynnwys eliffantod dros yr Alpau i ogledd yr Eidal. Yn ystod y blynyddoedd nesaf enillodd nifer o fuddugoliaethau syfrdanol dros y Rhufeiniaid, yn arbennig ym mrwydrau Trebia, Trasimene a Cannae. Mae tactegau Hannibal ym mrwydr Cannae yn parhau i gael eu hastudio heddiw. Lladdwyd rhwng 50,000 a 70,000 o Rufeinwyr yn y frwydr yma, sy’n yn ei gwneud yn un o’r brwydrau un diwrnod mwyaf gwaedlyd a gofnodir.

Problem Hannibal oedd nad oedd ganddo’r offer angenrheidiol i gipio dinasoedd caerog. Gobeithiai y byddai’r dinasoedd oedd yn cefnogi Rhufain yn troi i gefnogi Carthago yn dilyn ei lwyddiannau milwrol. Gwireddwyd hyn i raddau; er enghraifft trôdd dinas Capua at y Carthaginiaid. Yn raddol dysgodd y Rhufeiniaid oddi wrth Hannibal ei hun, a gwnaethant eu gorau i osgoi brwydr yn erbyn prif fyddin Hannibal. Yn 207 CC gorchfygwyd a lladdwyd ei frawd Hasdrubal Barca pan geisiodd arwain byddin arall i’r Eidal i atgyfnerthu Hannibal..

Yn 203 CC, gorfododd ymosodiad Rhufeinig ar Ogledd Affrica dan arweiniad Scipio Africanus ef i adael yr Eidal i amddiffyn Carthago. Gorchfygwyd ef gan y Rhufeiniaid ym Mrwydr Zama.

Bu raid i Carthago ildio i’r Rhufeiniaid, a derbyn y telerau a osodwyd gan Rufain. Etholwyd Hannibal yn *suffet*, ac am gyfnod bu’n rheoli Carthago yn effeithiol iawn. Llwyddodd i wella sefyllfa Carthago yn sylweddol, ond dychrynodd hyn y Rhufeiniaid, ac yn 195 CC mynasant fod Hannibal yn cael ei ildio iddynt fel carcharor. Bu raid i Hannibal ffoi o’r ddinas a bu’n byw yn llys Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd yn Syria, lle bu’n gynghorydd Antiochus yn ei ryfel yn erbyn Rhufain. Pan orchfygwyd Antiochus, bu raid i Hannibal ffoi i Bithynia. Mynnodd y Rhufeiniaid fod Hannibal yn cael ei drosglwyddo iddynt hwy fel carcharor, ac i osgoi hyn, lladdodd ei hun trwy gymryd gwenwyn.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn Webb**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod Webb**; yr enw Saesneg yw *Webb's Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Capsula sparganii* a'r hen enw gwyddonol oedd *Archanara sparganii*.

Wedi'i fframio
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn Webb yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn y llafrwyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod y llafrwyn**; yr enw Saesneg yw *Bulrush Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Nonagria typhae*. Mae maint yr adenydd rhwng 45–50 mm.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn y llafrwyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwleidydd o'r Alban yw **Hannah Bardell** (ganwyd 1 Mehefin 1983) a etholwyd yn Aelod Seneddol yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 dros Livingston; mae'r etholaeth yn Falkirk a Gorllewin Lothian, yr Alban. Mae Hannah Bardell yn cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin.

Fe'i ganed yn Craigshill, Livingston yn 1984. Astudiodd yn *Broxburn Academy* a Phrifysgol Stirling cyn gweithio ym myd y cyfryngau, yn benodol ar deledu gyda *STV Glasgow* a *GMTV London* ble roedd yn Gynorthwyydd Cynhyrchu rhaglen o'r enw *Sunday Programme*. Cyfarfu Alex Salmond yn 2007 a pherswadiodd ef hi i weithio ar eu hymgyrch etholiadol ar gyfer Etholiad Senedd yr Alban yn 2007. Wedi hynny, gweithiodd yn llawn amser i Salmond ac Ian Hudghton (Aelod o Senedd Ewrop) am dair blynedd.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Hannah Bardell 32736 o bleidleisiau, sef 56.9% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o +31.0 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 16843 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
2. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn y cyrs**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod y cyrs**; yr enw Saesneg yw *Fenn's Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Protarchanara brevilinea*. Maint yr adain blaen ydy 14–17 mm.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn y cyrs yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. 1 2  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Actor, cyfarwyddwr ac awdur o Gymraes yw **Hanna Jarman** (ganwyd 1989). Mae'n adnabyddus am greu a serennu yn y gyfres *Merched Parchus*.

Bywgraffiad
-----------

Magwyd Hanna Caron Jarman yng Nghaerdydd, yn ferch i Nia Caron a Geraint Jarman. Ei chwaer iau yw'r actores Mared Jarman.

Graddiodd o Goleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru yn 2011.

Gyrfa
-----

Ers graddio mae Hanna wedi cydweithio'n agos â chwmnïau fel Not Too Tame Theatre yn gweithio i ddyfeisio a chreu theatr hygyrch "i bawb".

Roedd yn gyfranogwr diweddar ar gynllun cyfarwyddo 'Y Labordy' a gefnogir gan Ffilm Cymru Wales, S4C, Cyngor Celfyddydau Cymru a BFI.NETwork ac ei mentor oedd yr awdur / cyfarwyddwr / actor Desiree Akhavan.

Cyfarwyddodd y ffilm fer *Nyrs Smith* ar gyfer It's My Shout, sef cynllun hyfforddi ffilm fer BBC Wales / S4C, yn ogystal â sioe theatr *Rhybudd: Iaith Anweddus* gan yr awdur Llwyd Owen ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018.

Mae hi hefyd yn datblygu a ysgrifennu ffilm fer *Ffantasmagoria*, gyda’i chwaer Mared Jarman, gyda cymorth Cynhyrchiadau ie ie a Ffilm Cymru Wales.

Cyd-greodd ac ysgrifennodd y gyfres ddrama ddwyieithiog *Merched Parchus* gyda Mari Beard, ar gyfer S4C. Mae Hanna a Mari hefyd yn serennu yn y gyfres.

Yn 2021 ymddangosodd yn *Yr Amgueddfa*, cyfres ddrama gan Fflur Dafydd.

Ffilmyddiaeth
-------------

### Ffilm a theledu

| Teitl | Blwyddyn | Rhan | Cwmni Cynhyrchu | Nodiadau |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Pen Talar* | 2010 | Miriam | Fiction Factory |  |
| *Zanzibar* | 2012 | Gwenno | Rondo |  |
| *Reit Tu Ôl I Ti* | 2013 | Ceri | S4C |  |
| *Tinga Tinga* | 2014 | Amrywiol (llais) | Cwmni Da |  |
| *FM* | 2014 | Jen | Rondo |  |
| *Bob & Marianne* | 2015 | Alys | S4C |  |
| *Chwarter Call* | 2015-2016 | Amrywiol | Boom Cymru |  |
| *Pili Pala* | 2018 | DC Lisa Holt | Triongl |  |
| *Merched Parchus* | 2019 | Carys | Ie Ie Productions |  |
| *Baich* | 2019 | Kath | Severn Screen |  |
| *Ffilmiau Ddoe* | 2020 | Gwestai | Cwmni Da, Unigryw | Pennod 3 |
| *Yr Amgueddfa* | 2021 | Sadie | Boom Cymru |  |

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   Cynhyrchiadau ie ie - Merched Parchus. Cynhyrchiadau ie ie. Adalwyd ar 30 Mai 2021.
2. ↑  *Ateb y Galw: Yr actor a chyfarwyddwr Hanna Jarman*  , BBC Cymru Fyw, 14 Ionawr 2019.  Cyrchwyd ar 30 Mai 2021.
3. ↑   Yr Amgueddfa yn agor y drws ar fyd tywyll a pheryglus. S4C (7 Ionawr 2021). Adalwyd ar 27 Mai 2021.

Dolenni allanol
---------------

* Hanna Jarman ar wefan Internet Movie Database
* Hanna Jarman ar Twitter
Newyddiadurwr, cyflwynydd teledu a cherddor yw **Gwenan Edwards**.

Bywyd cynnar
------------

Fe'i ganwyd ym Mangor, Gwynedd, a fe'i haddysgwyd yn Ysgol Friars. Fe'i hyfforddwyd fel cerddor clasurol, ac mae'n canu'r piano a'r ffliwt. Mae hi'n siarad Cymraeg yn rhugl.

Gyrfa
-----

Fe hyfforddwyd Gwenan fel newyddiadurwr print gyda Surrey and South London Newspapers, ac ar ôl swyddi gyda radio rhanbarthol, fe ymddangosodd ar y teledu am y tro cyntaf yn cyflwyno Wales at Six ar ITV Wales yn 1990.

Yna fe ymunodd â'r BBC yn cyd-angori'r rhaglen newyddion rhanbarthol, Newsroom South East. Yn 2000, fe ymunodd â sianel BBC News  ac mae wedi cyflwyno ar BBC World News hefyd. Mae wedi gohebu o Affrica, India, y Dwyrain Canol, yr UDA a llawer o Ewrop. Ar ôl cyflwyno rhaglen deithio'r sianel, Gate 24 – (ail-enwyd i FastTrack yn ddiweddarach), fe gyflwynodd a gohebodd Gwenan ar gyfer rhaglenni defnyddwyr ar ITV a BBC, yn cynnwys *Watchdog.*

Yn 2006, cwblhaodd gwrs rhaglenni dogfen yn y National Film and Television School, (NFTS) ac fe aeth ymlaen i wneud ffilmiau byrion, gan gynnwys rhai ar gyfer y rhaglen deithio wythnosol, FastTrack ar gyfer BBC World News. Mae hi yn aelod gweithgar o BAFTA ac ar hyn o bryd yn cymryd rhan yn ei Rhaglen Mentora Ieuenctid mewn partneriaeth a'r Media Trust.

Fel cerddor wedi ei hyfforddi yn glasurol, mae Gwenan wedi cyflwyno 3 cyfres o'r Proms ar BBC Two a chystadleuaeth Canwr y Byd, Caerdydd. Yn ddiweddar fe wnaeth ffilm gyda'r canwr soddgrwth, Julian Lloyd Webber.

Mae wedi gwneud nifer o ffilmiau byrion ar gyfer y BBC, yn cynnwys un yn Armenia yn Ne y Cawcasws, un arall gyda côr merched o Dde Affrica, Ysgol Uwchradd i Ferched, Pretoria, a ymwelodd â Eisteddfod Ryngwladol Llangollen. Yn ddiweddar, mae wedi cynhyrchu ffilm ar gyfer BBC World News ar ynysoedd São Tomé a Príncipe, oddi ar arfordir gorllewin Affrica (2010).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Knight Ayton Management – Representing Television And Radio Presenters, Conference Speakers, Facilitators And Moderators – Gwenan Edwards". Knightayton.co.uk. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-09-19. Cyrchwyd 2011-02-11.
2. ↑  "Gwenan Edwards video". YouTube. Cyrchwyd 2011-02-11.
3. ↑  "Gwenan Edwards BBC Proms". YouTube. Cyrchwyd 2011-02-11.
4. ↑  "BBC Media Player". Bbc.co.uk. Cyrchwyd 2011-02-11.[*dolen marw*]
5. ↑  "fast:track in Wales". *BBC News*. 24 Gorffennaf 2009. Cyrchwyd 2010-05-04.
6. ↑  "African island paradise attracts attention". *BBC News*. 31 August 2010.
Golygydd a chyfieithydd Cymreig yw **Gwen Davies** (ganed 1960au).

Ganed Davies yr ieuengaf o bedwar o blant i deulu Cymraeg eu hiaith, a magwyd yn Otley, Gorllewin Swydd Efrog, Lloegr. Ieithyddwyr oedd ei rhieni, ac roedd ei thad yn fardd.

Dechreuodd Davies ei gyrfa yn 1985 fel cynorthwyydd golygyddol ac ysgrifennu erthyglau ar gyfer cylchgrawn *Planet* yn Aberystwyth. Daeth yn reolwr y cyhoeddwr llyfrau plant, Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, yn ddiweddarach, cyn dod yn Swyddog Llenyddiaeth Cyngor Celfyddydau Cymru ym 1995.

Davies oedd Golygydd Ffuglen gwreiddiol Parthian Books, gan weithio ar gyfrolau nodweddiadol megis *Fresh Apples* gan Rachel Trezise, a enillodd Wobr Dylan Thomas. Bu hefyd yn olygydd Alcemi Books, sef imprint ffuglen lenyddol Y Lolfa. Daeth Davies yn olygydd newydd y *New Welsh Review* yn 2011, gan ail-wampio'r cylchgrawn. Mae'r newydd wedd yn cynnwys darluniau gan Jamie Hamley.

Mae'n byw yn Aberystwyth gyda'i gŵr a'u mab a merch.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   A new New Welsh Review. Literature Wales (2011).
2. 1 2   Gwen Davies. New Welsh Review.
3. 1 2   Judy Darley (12 Gorffennaf 2009). Gwen Davies of Alcemi Books describes the working relationship between editors and authors. Essential Writers.
Y gwledydd sy'n cymryd rhan yn y gystadleuaeth EuroMillions:  
Coch - gwledydd gwreiddiol (Chwefror 2004); gwledydd eraill (Hydref 2004).
Tocynnau chwarae EuroMillions
Mae ***EuroMillions*** yn loteri ryngwladol lle mae'n rhaid dewis 7 rhif cywir, sef pum prif rif arferol a dwy *seren lwcus* i ennill y brif wobr. Fe'i lansiwyd ar 7 Chwefror 2004 gan *Française des Jeux* (Ffrainc), *Loterías y Apuestas del Estado* (Sbaen) a *Camelot* (y Deyrnas Unedig). Cynhaliwyd y gêm gyntaf ar ddydd Gwener 13 Chwefror 2004 ym Mharis.

Yn wreiddiol, dim ond cwmnïau loteri'r DU, Ffrainc a Sbaen a gymerodd ran, gyda chwmnïau loteri Awstria, Gwlad Belg, Yr Iwerddon, Lwcsembwrg, Portiwgal a'r Swistir yn ymuno ar 8 Hydref 2004. Cynhelir y gemau bob nos Fawrth a nos Wener am 20:45 CET ym Mharis. Mae tocyn EuroMillions safonol yn costio € 2.50, £ 2.50 neu CHF3.50 y llinell. Cynyddodd cost chwarae yn y DU o £ 1.50 i £ 2.00 y llinell ar 7 Tachwedd 2009, oherwydd cyfuniad o gyfradd gyfnewid yr ewro / a'r bunt, a mynediad awtomatig i *Millionaire Raffle* unigryw'r DU. O 24 Medi 2016 cynyddodd y gost fesul llinell o £ 2.00 i £ 2.50 yn y DU.

O fis Medi 24, 2016 newidiodd nifer y sêr lwcus gellir dewis o bwll o 11 rhif i bwll o 12 rhif. Trwy'r newid gostwngwyd y siawns o ennill y brif wobr o 1: 117miliwn i 1: 140miliwn.

Strwythyr enillion
------------------

| Prifrhifau | Sêrlwcus | Siawns o ennill |  % o'r pot gwobr | Enillion disgwyliedig (€) | Enillion disgwyliedig (£) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Rhanrif | % |
| 2 | 0 | 1 mewn 22 | 4.57% | 18.25% | €4 | £3.30 |
| 2 | 1 | 1 mewn 49 | 2.03% | 14.85% | €8 | £6.00 |
| 1 | 2 | 1 mewn 188 | 0.53% | 4.95% | €10 | £7.60 |
| 3 | 0 | 1 mewn 314 | 0.32% | 3.50% | €12 | £9.00 |
| 3 | 1 | 1 mewn 706 | 0.14% | 1.85% | €14 | £10.70 |
| 2 | 2 | 1 mewn 985 | 0.10% | 1.75% | €19 | £14.20 |
| 4 | 0 | 1 mewn 13,811 | 0.0072% | 0.38% | €58 | £43.30 |
| 3 | 2 | 1 mewn 14,125 | 0.0071% | 0.67% | €104 | £78.00 |
| 4 | 1 | 1 mewn 31,075 | 0.0032% | 0.48% | €164 | £123.00 |
| 4 | 2 | 1 mewn 621,503 | 0.00016% | 0.45% | €3,076 | £2,307.30 |
| 5 | 0 | 1 mewn 3,107,515 | 0.000032% | 0.92% | €31,448 | £23,586.00 |
| 5 | 1 | 1 mewn 6,991,908 | 0.000014% | 3.95% | €303,798 | £227,848.80 |
| 5 | 2 | 1 mewn 139,838,160 | 0.00000072% | 43.2% neu 27% | Jacpot | Jacpot |
| Cronfa Bwster |  |  |  | 4.8% neu 21% |  |  |
| cyfartaledd cyffredinol |  | 1 mewn 13 | 7.71% | 100% | €14 | £10.70 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  What is EuroMillions? adalwyd 29 Gorffennaf 2018
2. ↑  Cytundeb Rhyngwladol y Gêm (yn Ffrangeg) adalwyd 29 Gorffennaf 2018
3. ↑  "Players' Guide to EuroMillions". National Lottery. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 4 Medi 2012. Cyrchwyd 22 Medi 2012. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
Y weithred o gerdded yn drefnus i fan penodedig yw **gorymdaith**.

Adloniant
---------

Mae gorymdeithio yn agwedd bwysig o draddodiadau diwylliannol a hamddenol megis y parêd a'r pasiant.

Crefydd
-------

Mae nifer o ddefodau Cristnogol yn cynnwys gorymdaith. Roeddent yn boblogaidd iawn yn yr Oesoedd Canol. Mae rhai yn parhau hyd heddiw, er enghraifft yr orymdaith angladdol, neu 'gynhebrwng'.

Mae'r pererindod i ddinas sanctaidd Mecca, yr Hajj, yn cynnwys tri gorymdaith defodol: cerdded o amgylch y Kaaba, y daith 'nôl ac ymlaen rhwng bryniau Safa a Marwa, a'r daith o Mina i Fynydd Arafat. Yn ystod Oes Aur Islam bu'r awdurdodau gwleidyddol yn trefnu ac yn noddi gorymdeithiau er mwyn cysylltu'r llywodraeth â'r calendr Mwslimaidd a bywyd diwylliannol y bobl. Cynhaliwyd gorymdeithiau mawr i nodi Eid al-Fitr ac Eid al-Adha ar draws y byd Islamaidd, o al-Andalus i Swltaniaeth Delhi. Yn yr Oesoedd Canol Diweddar, trefnwyd gorymdeithiau gan siariffiaid Mecca i nodi pen-blwydd y Proffwyd Muhammad (Mawlid al-Nabi) ar hyd y ffordd o'r Kaaba i fan geni Muhammad gyda chanhwyllau a llusernau. Cynhaliwyd hefyd ym Mecca gorymdaith hwyliog, gyda cherddorion a rhyfelwyr, yn ystod mis Rajab. Dan lywodraeth y frenhinlin Fatimid yn yr Aifft, cefnogwyd gorymdeithiau Shïaidd, er enghraifft yng Ngŵyl Ghadir Khumm, yn ogystal â'r gorymdeithiau Swnnïaidd i ddathlu Ramadan, y flwyddyn newydd, a gwyliau eraill.

Gwleidyddiaeth
--------------

Un o'r ffyrdd mwyaf poblogaidd o brotestio neu i dynnu sylw at achos yw i orymdeithio fel rhan o wrthdystiad. Yn aml bydd gwrthdystwyr yn dal arwyddion a baneri sy'n dangos arwyddeiriau neu ddatganiadau tebyg wrth iddynt cerdded.

Y lluoedd arfog
---------------

Mae gorymdeithio yn weithgaredd elfennol ym mywyd y milwr ac yn rhan o hyfforddiant sylfaenol y lluoedd arfog ar draws y byd. Yn aml mae milwyr yn gorymdeithio i gerddoriaeth yr ymdeithgan megis 'Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech'.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   gorymdaith. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 6 Medi 2014.
2. ↑  (Saesneg) procession (religion). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 6 Medi 2014.
3. ↑  (Saesneg) "Processions", *Catholic Encyclopedia*.
4. ↑  John Turner, "Processions, Religious" yn *Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia*, golygwyd gan Josef W. Meri (Efrog Newydd: Routledge, 2006), tt. 643–4.
Mae **Ffridd Pen-y-Graig** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SH842018. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 191 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 297 m (974tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr mynyddoedd uchaf y byd

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"