Roedd **Sir Ddinbych** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1542 hyd at 1885.

Hanes
-----

O dan y Deddfau Uno roedd gan bob Sir yng Nghymru (ac eithrio Sir Feirionnydd) yr hawl i ddanfon dau Aelod Seneddol i San Steffan, un ar gyfer y Sir ac un ar gyfer y Bwrdeistrefi. Etholaeth sirol oedd Sir Ddinbych.

Fel y rhan fwyaf o etholaethau Cymru ystyriwyd y sedd i fod o dan ddylanwad un teulu bonheddig, yn achos Sir Ddinbych Teulu Salusbury oedd yn cynrychioli'r sedd o'r cyfnod cynharaf. Pan ddaeth llinach teulu Salisbury Lleweni i ben aeth eu stadau a'u perchenogaeth ar etholaeth Sir Ddinbych yn eiddo i'r Wynniaid, gydag un o deulu Wynn o Wynnstay yn cynrychioli'r sedd bron yn ddi-dor o 1716 hyd 1885.

O dan *Ddeddf Diwygio’r Senedd 1832* cafodd nifer aelodau'r sir ei gynyddu i ddau aelod.

Cafodd yr etholaeth ei ddiddymu o dan *Ddeddf Ail-ddosbarthu Seddi 1885* ar gyfer etholiad seneddol 1885 pan holltwyd yr etholaeth yn ddwy sedd un aelod; Gorllewin Sir Ddinbych a Dwyrain Sir Ddinbych.

Ffiniau'r sedd oedd y cyfan o'r hen Sir Ddinbych (1283-1974).

Mae hanes cynnar cynrychiolaeth y sedd yn ddryslyd, gyda pheth anghytundeb yn y dogfennau Seneddol parthed pwy oedd yn cynrychioli'r Sir a phwy oedd cynrychiolydd y Fwrdeistref ac yn union pha John Salisbury oedd yr AS ar wahanol gyfnodau.

Mae'n debyg mae John Salusbury (bu farw tua 1548) *Siôn y Bodiau*, mab ieuengaf Syr Thomas Salusbury oedd yr AS cyntaf. Bu John Salusbury, gŵr cyntaf Catrin o Ferain yn AS y sir, a'r Syr John Salisbury, a oedd yn barddoni yn Saesneg, hefyd. Ond mae gweithio allan dyddiau eu gwasanaeth, a gwahaniaethu rhyngddynt, o ran gwasanaeth Seneddol, bron yn amhosibl.

Aelodau Seneddol hyd Ddeddf Diwygio 1832
----------------------------------------

| Blwyddyn | Aelod |
| --- | --- |
| 1542 | John Salusbury |
| 1545 | John Salusbury |
| 1547 | John Salusbury |
| 1553 (Maw) | Robert Puleston |
| 1553 (Hyd) | John Salusbury  |
| 1554 (Ebr) | John Salusbury |
| 1554 (Tach) | Syr John Salusbury  |
| 1555 | Edward Almer |
| 1558 | Syr John Salusbury  |
| 1559 | John Salusbury |
| 1562–1563 | Simon Thelwall |
| 1571 | Robert Puleston |
| 1572 | William Almer |
| 1584 | Evan Lloyd |
| 1586 | Robert Salesbury |
| 1588–1589 | John Edwards / William Almer |
| 1593 | Roger Puleston |
| 1597 | John Lloyd |
| 1601 | Syr John Salusbury |
| 1604 | Peter Mutton |
| 1614 | Simon Thelwall |
| 1621 | Syr John Trevor |
| 1624 | Syr Eubulus Thelwall |
| 1625 | Thomas Myddelton |
| 1626 | Syr Eubulus Thelwall |
| 1628 | Syr Eubulus Thelwall |
| 1629–1640 | *Dim Senedd* |
| 1640 (Ebr) | Syr Thomas Salusbury |
| 1640 (Tach) | Syr Thomas Myddelton |
| 1653 | *Dim aelod* |
| 1654 | Simon Thelwell a John Carter |
| 1656 | John Carter a John Jones  Lumley Thelwell |
| 1659 | John Carter |
| 1659 | *Dim aelod* |
| 1660 | Syr Thomas Myddelton |
| 1661 | Syr Thomas Myddelton, Barwnig 1af |
| 1664 | John Wynne |
| 1679 | Syr Thomas Myddelton, 2il Farwnig |
| 1681 | Syr John Trevor |
| 1685 | Syr Richard Myddelton, 3ydd Barwnig |
| 1716 | Syr Watkin Williams-Wynn, 3ydd Barwnig |
| 1727 | Syr Watkin Williams-Wynn, 3ydd Barwnig |
| 1741 | John Myddelton |
| 1742 | Syr Watkin Williams-Wynn, 3ydd Barwnig |
| 1749 | Syr Lynch Cotton, 4ydd Barwnig |
| 1774 | Syr Watkin Williams-Wynn, 4ydd Barwnig |
| 1789 | Robert Watkin Wynne |
| 1796 | Syr Watkin Williams-Wynn, 5ed Barwnig |
| 1832 | *Cynyddu cynrychiolaeth i ddau aelod* |

Aelodau Seneddol 1832-1885
--------------------------

| Etholiad | Aelod 1af | Plaid 1af | 2il Aelod | 2il Blaid |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1832 |  | Syr Watkin Williams-Wynn | Ceidwadol |  | Robert Myddelton-Biddulph | Rhyddfrydol |
| 1835 |  | William Bagot | Ceidwadol |
| 1840 |  | Hugh Cholmondeley | Ceidwadol |
| 1841 |  | Syr Watkin Williams-Wynn | Ceidwadol |
| 1852 |  | Robert Myddleton-Biddulph | Rhyddfrydol |
| 1868 |  | George Osborne Morgan | Rhyddfrydol |
| 1885 |  | Syr Herbert Williams-Wynn | Ceidwadol |
| 1885 | *Etholaeth yn cael ei ddiddymu o dan Ddeddf Ail-ddosbarthu Seddi 1885: gweler Gorllewin Sir Ddinbych a Dwyrain Sir Ddinbych* |

Etholiadau
----------

Enwau mewn **ysgrifen trwm** wedi eu hethol

### Etholiadau yn y 1830au


| Etholiad cyffredinol 1832: Sir Ddinbych
Nifer yr etholwyr 3,401  |
| --- |
| Plaid | Ymgeisydd | Pleidleisiau | % | ±% |
|
|  | Ceidwadwyr | **Syr Watkin Williams-Wynn** | 2,528 | 47.7 |  |
|  | Rhyddfrydol | **Robert Myddelton-Biddulph** | 1,479 | 27.9 |  |
|  | Ceidwadwyr | Lloyd Kenyon | 1,291 | 24.4 |  |


| Etholiad cyffredinol 1835: Sir Ddinbych
Nifer yr etholwyr 3,395 |
| --- |
| Plaid | Ymgeisydd | Pleidleisiau | % | ±% |
|
|  | Ceidwadwyr | **Syr Watkin Williams-Wynn** | 2,378 | 46.2 |  |
|  | Ceidwadwyr | **William Bagot** | 1,512 | 29.4 |  |
|  | Rhyddfrydol | Robert Myddelton-Biddulph | 1,256 | 24.4 |  |
|  | Ceidwadwyr yn **cadw** | **Gogwydd** |  |  |
|  | Ceidwadwyr yn **disodli** Rhyddfrydol | **Gogwydd** |  |  |

Etholiad cyffredinol 1837 Cafodd Syr Watkin Williams-Wynn a'r Anrhydeddus William Bagot eu hethol yn ddiwrthwynebiad ar ran y Ceidwadwyr.

### Etholiadau yn y 1840au

Bu farw Syr Watkin ym 1840 a chafodd ei olynu gan ei nai Yr Anrhydeddus Hugh Cholmondeley ar ran y Ceidwadwyr yn ddiwrthwynebiad.

Ymddiswyddodd Cholmondeley ym 1841 a chafodd ei olynu gan ei gefnder Syr Watkin Williams-Wynn arall ar ran y Ceidwadwyr yn ddiwrthwynebiad.

Etholiad cyffredinol 1841 Cafodd Syr Watkin Williams-Wynn a'r Anrhydeddus William Bagot eu hethol yn ddiwrthwynebiad ar ran y Ceidwadwyr.


| Etholiad cyffredinol 1847: Sir Ddinbych
Nifer yr etholwyr 3,939 |
| --- |
| Plaid | Ymgeisydd | Pleidleisiau | % | ±% |
|
|  | Ceidwadwyr | **Syr Watkin Williams-Wynn** | 2,055 | 41.3 |  |
|  | Ceidwadwyr | **William Bagot** | 1,530 | 30.7 |  |
|  | Rhyddfrydol | Robert Myddleton-Biddulph | 1,394 | 28.0 |  |
|  | Ceidwadwyr yn **cadw** | **Gogwydd** |  |  |
|  | Ceidwadwyr yn **cadw** | **Gogwydd** |  |  |

### Etholiadau yn y 1850au


| Etholiad cyffredinol 1852: Sir Ddinbych
Nifer yr etholwyr 3,901 |
| --- |
| Plaid | Ymgeisydd | Pleidleisiau | % | ±% |
|
|  | Ceidwadwyr | **Syr Watkin Williams-Wynn** | 2,135 | 40.5 |  |
|  | Rhyddfrydol | **Robert Myddleton-Biddulph** | 1,611 | 29.0 |  |
|  | Ceidwadwyr | William Bagot | 1,532 | 30.7 |  |
|  | Ceidwadwyr yn **cadw** | **Gogwydd** |  |  |
|  | Rhyddfrydol yn **disodli** Ceidwadwyr | **Gogwydd** |  |  |

Etholiad cyffredinol 1857 Cafodd Syr Watkin Williams-Wynn ei ethol yn ddiwrthwynebiad ar ran y Ceidwadwyr a chafodd Robert Myddleton-Biddulph ei ethol yn ddiwrthwynebiad ar ran y Rhyddfrydwyr

Etholiad cyffredinol 1859 Cafodd Syr Watkin Williams-Wynn ei ethol yn ddiwrthwynebiad ar ran y Ceidwadwyr a chafodd Robert Myddleton-Biddulph ei ethol yn ddiwrthwynebiad ar ran y Rhyddfrydwyr

### Etholiadau yn y 1860au

Etholiad cyffredinol 1865 Cafodd Syr Watkin Williams-Wynn ei ethol yn ddiwrthwynebiad ar ran y Ceidwadwyr a chafodd Robert Myddleton-Biddulph ei ethol yn ddiwrthwynebiad ar ran y Rhyddfrydwyr


| Etholiad cyffredinol 1868: Sir Ddinbych
Nifer yr etholwyr 7,623 |
| --- |
| Plaid | Ymgeisydd | Pleidleisiau | % | ±% |
|
|  | Ceidwadwyr | **Syr Watkin Williams-Wynn** | 3,355 | 39.5 |  |
|  | Rhyddfrydol | **George Osborne Morgan** | 2,720 | 32.0 |  |
|  | Rhyddfrydol | Robert Myddleton-Biddulph | 2,412 | 28.5 |  |
|  | Ceidwadwyr yn **cadw** | **Gogwydd** |  |  |
|  | Rhyddfrydol yn **cadw** | **Gogwydd** |  |  |

### Etholiadau (diwrthwynebiad) y 1870au a'r 1880au

Ni fu etholiad cystadleuol yn Sir Ddinbych ar ôl un 1865.

Etholiad cyffredinol 1874 Cafodd Syr Watkin Williams-Wynn ei ethol yn ddiwrthwynebiad ar ran y Ceidwadwyr a chafodd George Osborne Morgan ei ethol yn ddiwrthwynebiad ar ran y Rhyddfrydwyr.

Etholiad cyffredinol 1880 Cafodd Syr Watkin Williams-Wynn ei ethol yn ddiwrthwynebiad ar ran y Ceidwadwyr a chafodd George Osborne Morgan ei ethol yn ddiwrthwynebiad ar ran y Rhyddfrydwyr.

Bu Syr Watkin marw ym 1885 fe'i olynwyd ar 27 Mai 1885 gan Syr Herbert Lloyd Watkin Williams Wynn yn ddiwrthwynebiad ar ran y Ceidwadwyr. Cynhaliwyd etholiad cyffredinol ym mis Ebrill 1885, pan ddiddymwyd yr etholaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Ar-lein; adalwyd 5 Mehefin 2014.
2. ↑  SALUSBURY , SALISBURY , SALESBURY (TEULU), Llewenni a Bachygraig yn y Bywgraffiadur arlein adalwyd 27 Chwef 2014
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19  "History of Parliament". The History of Parliament Trust 1964–2011. Cyrchwyd 2017-04-24.
4. 1 2 3  Wales at Westminster James, Arnold J a Thomas John E Gwas Gomer 1981