recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Matthew "Matt" Richards** (ganwyd 17 Rhagfyr 2002) yn nofiwr o Brydain. Cafodd ei eni yng Nghaerwrangon i tad Cymreig, Simon Richards, a mam Seisnig. Nofiodd drydydd cymal y ras aur dull rhydd 4 x 200 metr o Brydain Fawr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020, y tîm cyntaf ym Mhrydain i ennill y digwyddiad er 1908. Yn flaenorol, roedd wedi ennill dwy fedal arian mewn rasys cyfnewid dull tîm ym Mhencampwriaethau Ewrop.

Enillodd Richards medal aur fel aelod o'r tîm y dynion yn y ras gyfnewid 4x200m dull rhydd yng Nghemau Olympaidd 2020. Roedd Richards a Calum Jarvis y nofwyr newydd o Gymru i ennill medalau aur Olympaidd ers Irene Steer ym 1912.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Three British medals on opening day of swimming at European Championships". *Swimming.org* (yn Saesneg). Cyrchwyd 21 Mai 2021.
2. ↑  "Medalau aur cyntaf i Gymry yn Tokyo". *BBC Cymru Fyw*. 28 Gorffennaf 2021. Cyrchwyd 4 Awst 2021.
3. ↑  Nicola Bryan (28 Gorffennaf 2021). "Tokyo Olympics: How Matt Richards went from garden pool to gold". *BBC* (yn Saesneg). Cyrchwyd 12 Awst 2021.
Mae **Nant y Crimp** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 11 Gorffennaf 2002 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 65.49 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Moel y Cerrig Duon** yn gopa mynydd a geir ar Fwlch y Groes, ger Llyn Efyrnwy yn y ddwy Aran rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SH923241. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 545 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 625 metr (2051 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Awdur gweithiau crefyddol yn yr iaith Lladin a Lolard o Gymro oedd **Gwallter Brut** neu **Walter Brut** (hefyd **Walter Brute**) (fl. diwedd y 14g). Roedd yn frodor o Ororau Cymru. Mae'r prawf llys a sefyllodd yn 1391 yn ddigwyddiad o bwys yn hanes Lolardiaeth.

Ei hanes
--------

Mae Gwallter yn disgrifio ei hun fel "pechodwr, lleygwr, ffermwr a Christion" yn ei brawf am heresi, a gynhaliwyd yn Henffordd o flaen Thomas Trefnant, Esgob Henffordd. Un o'r twrneiau a'i holodd yn y prawf oedd y croniclydd Cymreig Adda o Frynbuga.

Yn ei dystiolaeth haerai Gwallter mai'r Cymry oedd "dewis offeryn Duw" i ddymchwel y Pab a oedd, yn ôl rhai o'r Lolardiaid, yn neb llai na'r Gwrth-Grist (cred sy'n seiliedig ar ddarlleniad o *Llyfr y Datguddiad*). Yn nes ymlaen, yn 1402, byddai'n ymuno yng ngwrthryfel Owain Glyn Dŵr.

O ran ei ddiwinyddiaeth, roedd yn ddilynwr i William Swinderby, un o ddisgyblion John Wycliffe. Un o syniadau "heretig" dadleuol Gwallter oedd ei gred fod gan ferched yr hawl i fod yn offeiriad.

Cyfeirir at Wallter Brut yn y gerdd Saesneg Canol adnabyddus *Piers Plowman*.

Mae Gwallter Brut yn gymeriad yn y nofel Saesneg *Owen Glendower* gan John Cowper Powys: ynddi mae'n ffoi am noddfa i Ddinas Brân, ger Llangollen.

Gweithiau
---------

* *Diwynyddiaeth Sagrafen yr Allor*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John Davies, *Hanes Cymru* (Penguin), tud. 188.

* "Text and Controversy from Wyclif to Bale: Essays in Honour of Anne Hudson". *English Historical Review*, 2007, vol CXXII
* *Registrum Johannis Trefnant Episcopi Herefordensis*, gol. by W.W. Capes. Canterbury and York Society 20 (1916).
Mae **Moel y Gyrafolen** yn gopa mynydd a geir yn y Rhinogydd rhwng y Bermo a Betws-y-Coed a'r Bala; cyfeiriad grid SH672352. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 505metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 535 metr (1755 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Y *phonogène* cromatig
Math o gerddoriaeth electronig a gychwynwyd yn Ffrainc yn y 1950au gyda thapiau magnetig yw **musique concrète** (ynganiad Ffrangeg: ​ynganiad: [[myzik kɔ̃.kʁɛt]]). Ailadroddwyd tameidiau o dapiau mewn cyfres o sain a oedd yn llai cyfyng na'r 8 nodyn a oedd yn bodoli ar y pryd, ac nid oedd ynghlwm i gyfyngiadau'r oes: cynghanedd, melodi, rhythm ayb. Math o *Musique concrète* yw'r gerddoriaeth a chwaraewyd fel rhan o gerddoriaeth Dr Who, a hynny cyn bodloaeth y syntheseinydd cerddorol. Ymhlith y ffynonellau sain roedd offerynnau cerddorol, llais dynol, syntheseinyddion neu sain o'r byd natur.

Pierre Schaeffer a *Studio d'Essai*
-----------------------------------

Ym 1945 cychwynodd y cyfansoddwr Pierre Schaeffer ei ymchwil i radioffoneg pan ymunodd gyda Jacques Copeau a'i ddilynwyr i sefydlu *Studio d'Essai de la Radiodiffusion Nationale*. Roedd y stiwdio yn wreiddiol yn ganolfan chwyldroadol i'r symudiad i foderneiddio radio Ffrengig. Ym 1944 darlledwyd y gerddoriaeth cyntaf o'r math yma.

Cymru
-----

Mae'r record hir Salem gan Endaf Emlyn yn un o'r cyntaf i gynnwys cerddoriaeth electronig, sef y genre o gerddoriaeth a esblygwyd o *musique concrète*.

Cyfansoddwyr nodedig eraill
---------------------------

* Michel Chion
* Hugh Le Caine
* Delia Derbyshire
* Francis Dhomont
* Tod Dockstader
* Denis Dufour
* Jean-Claude Éloy
* Jonty Harrison
* Otto Luening
* Robert Normandeau
* Eliane Radigue
* Denis Smalley
* Vladimir Ussachevsky
* Trevor Wishart
* Christian Zanesi
* Frank Zappa

Gweler hefyd
------------

* Cerddoriaeth electronig
* Pwer rhith (Saesneg: *fantom power*); gair a fathwyd gan Hywel William
* Cerdd goncrit: math o farddoniaeth fodern

Cyfeiriadau
-----------

* Austin, Larry, and Denis Smalley (2000). "Sound Diffusion in Composition and Performance: An Interview with Denis Smalley". *Computer Music Journal* 24, rhif. 2 (Haf): 10–21.
* Battier, Marc (2007). "What the GRM Brought to Music: From Musique Concrète to Acousmatic Music". *Organised Sound* 12, rhif. 3 (Rhagfyr: Musique Concrète's 60th and GRM's 50th birthday—A Celebration): 189–02.
Planhigyn blodeuol sydd hefyd yn un o symbolau cenedlaethol Tsieina yw **Mwg-y-ddaear gwyn** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Papaveraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Fumaria capreolata* a'r enw Saesneg yw *White ramping-fumitory*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Mwg y Ddaear Afreolus, Mwg y Perthi, Pwff y Ddaear, Sawellys Gafaelgar.

Mae'r teulu'n nodedig am ei briodweddau meddygol (honedig, yn enwedig yn Corea, Tsieina a Japan. Mae'n un o symbolau cenedlaethol Tsieina. Caiff ei dyfu ar gyfer gerddi oherwydd maint ei flodau unigol, ac mae'r morgrugyn yn cael ei ddenu at y neithdar sydd ar ei betalau.

Nodweddion o fewn y grwp mwg-y-ddaear
-------------------------------------

Mae gan *Fumaria capreolata* (mwg-y-ddaear gwyn) flodigion (*florets*) lliw hufen mwy na rhai *F. muralis* gyda blaenau coch-ddu. Mae'r fflurfa (*inflorescence*) o leiaf cyhyd â'r coesig. Mae'n heibrideiddio gyda *F. muralis*

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "Wall Fumitory factsheet collated by www.herbiguide.com.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Mwg-y-ddaear gwyn***
Mae **Moel y Feidiog** yn gopa mynydd a geir yn Arenig rhwng Llanuwchllyn a Thrawsfynydd, Gwynedd; cyfeiriad grid SH781324. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 529metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 577 metr (1893 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Bardd ac arlunydd Cymreig o Lanbedrog yn Llŷn yw **Morwen Brosschot**. Bu'n athrawes yn Ysgol Cymerau ym Mhwllheli tan iddi ymddeol.

Barddoniaeth
------------

Mae cerddi a chelf Morwen Brosschot yn cymryd ffurf myfyrdodau ar fyd natur a threigl tymhorau. Mae ei gwaith yn aml yn cynnwys cyfuniad o elfennau gweledol a llenyddol, gan ddefnyddio Instagram i gyhoeddi llawer o'i cherddi byrion.

Cyhoeddodd ei phamffled cyntaf o gerddi, *Pethau fel hyn*, ar ei liwt ei hun yn ystod 2020, i godi arian at Eisteddfod Genedlaethol Llŷn ac Eifionydd. Cyhoeddwyd *Gwrando*, casgliad o gerddi a chelf ar y cyd â'r artist gweledol a chyfaill Morwen, Kim Atkinson, trwy Gyhoeddiadau'r Stamp yn hydref yr un flwyddyn. Mae *Gwrando* yn cynnwys cerddi yn llawysgrifen y bardd, ac esboniodd rywfaint ar gefndir y broses wrth gylchgrawn *Golwg*:

> "Cefais gymaint o fwynhad yn cydweithio efo Kim (Atkinson) ar y delweddau a dylunio’r pamffled. Mi wnaethon ni lawer o waith yn ystod y gwanwyn, allan mewn gwahanol lefydd, yn gwrando ac yn ymateb ar bapur i sŵn a sain. Dydi’r lluniau yn Gwrando ddim wedi eu gwneud yn arbennig i gerddi neilltuol. Wedyn wnaethon ni ddewis delweddau oedd rywsut yn cyd-fynd â’r cerddi. Roedden ni’n awyddus i roi fformat tirlun i’r pamffled oedd yn rhoi ryw deimlad o anffurfioldeb llyfr braslunio iddo a hefyd argraffu’r cerddi mewn llawysgrifen yn hytrach na phrint".
> 
>

Llyfryddiaeth
-------------

* *Pethau fel hyn* (hunan-gyhoeddiad, 2020)
* *Gwrando* (Cyhoeddiadau'r Stamp, 2020)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Y Llyfrau yn fy Mywyd". *Golwg360*. 2020-11-21. Cyrchwyd 2021-01-13.
2. ↑  Tyne, Iestyn (2020-08-19). "Newyddion a Fideo: Gwrando - Morwen Brosschot". *ystamp-1* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-12-04. Cyrchwyd 2021-01-13.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Mwclis mân** (enw gwyddonol: *Microlejeunea ulicina*; enw Saesneg: *fairy beads*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon gyffredin iawn ac i’w chanfod yng Nghymru, gorllewin yr Alban a Lloegr a thrwy Iwerddon.

Weithiau, gall fod yn anodd sylwi ar y llysiau'r afu deiliog gwyrdd-golau yma, heb lens llaw, ond dro arall, mae'n ffurfio matiau helaeth. Mae'r egin yn tyfu hyd at oddeutu 6 mm o hyd a 0.25–0.35 mm o led.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Mwclis mân** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 25 Hydref 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **troedwas melyngoch**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **troedweision melyngoch**; yr enw Saesneg yw *Orange Footman*, a'r enw gwyddonol yw *Eilema sororcula*. Mae i'w ganfod yn Ewrop, Anatolia, de Siberia, dwyrain Asia a Tsieina. 

Siani flewog
27–30 mm ydy maint yr adenydd agored ac mae'n hedfan yn y nos rhwng Ebrill a Mehefin, yn ddibynol ar ei leoliad.

Prif fwyd y lindys ydy cen carreg.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r troedwas melyngoch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **troedwas prin**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **troedweision prin**; yr enw Saesneg yw *Scarce Footman*, a'r enw gwyddonol yw *Eilema complana*. Mae i'w ganfod yn y Palearctig.

Siani flewog
28–35 mm ydy maint yr adenydd agored ac mae'n hedfan yn y nos rhwng Mehefin ac Awst, yn ddibynol ar ei leoliad.

Prif fwyd y lindys ydy mwsogl.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r troedwas prin yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **troedwas pedwar smotyn mawr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **troedweision pedwar smotyn mawr**; yr enw Saesneg yw *Four-spotted Footman*, a'r enw gwyddonol yw *Lithosia quadra*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop, gan gynnwys gwledydd Prydain.

Gwryw
Siani flewog
35–55 mm ydy maint yr adenydd agored ac mae'n hedfan rhwng Mehefin a Medi. Dau ddotyn yn unig sydd gan y fenyw.

Prif fwyd y lindys ydy dail y dderwen, cen carreg ac algae.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r troedwas pedwar smotyn mawr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Asana penlinio, ac osgo'r corff o fewn ioga yw **Parighasana** neu **Y Glwyd**. Caiff yr asana hwn ei ddefnyddio'n aml mewn ioga modern ac mewn ymarfer cadw'n heini.

Geirdarddiad
------------

Daw enw'r asana o'r Sansgrit परिघासन Parighāsana, sydd yn ei dro'n deillio o परिघ parigha, sy'n golygu "porth" ac आस āsana, sy'n golygu "osgo rhywun" neu "safle'r corff".

Nid yw'r asana hwn yn hysbys cyn yr 20g. Oherwydd, fel y mae'r ysgolhaig ioga Mark Singleton yn ei ddweud, mae'n debyg iawn i asana a ddefnyddiwyd mewn gymnasteg fodern, fel *Gymnasteg Gynradd* 1924 Niels Bukh, ac mae'n debygol i hyn ddylanwadu arKrishnamacharya; nid oes unrhyw awgrym iddo ei gopïo'n uniongyrchol o Bukh.

Disgrifiad
----------

Mae'r asana yma'n dilyn safle penlinio unionsyth: dylid ymestyn un goes yn syth i'r ochr, mae'r breichiau'n cael eu hymestyn i'r ochr hefyd, ac mae'r corff yn cael ei ymestyn i ochr y goes estynedig nes bod y fraich yn gorwedd ar hyd y goes. Gall y fraich arall gael ei hymestyn i fyny ochr yn ochr â'r pen, a gall y llaw orwedd yn y pen draw ar ben y llaw arall a'r droed.

Amrywiadau
----------

Gall dechreuwyr weithio yn yr osgo yma gyda sawdl troed y goes syth wedi'i chynnal ar flanced neu fag tywod wedi'i blygu, neu drwy wthio'r droed yn erbyn wal.

Gall ymarferwyr ag anaf i'r pen-glin weithio ar Parighasana gan eistedd ar gadair, gydag un goes wedi'i hymestyn i'r ochr.

Llyfryddiaeth
-------------

* Bukh, Niels (2010) [1924]. *Primary Gymnastics*. Tufts Press. ISBN 978-1446527351.
* Iyengar, B. K. S. (1979) [1966]. *Light on Yoga: Yoga Dipika*. Unwin Paperbacks.
* Mehta, Silva; Mehta, Mira; Mehta, Shyam (1990). *Yoga: The Iyengar Way*. Dorling Kindersley.
* Mittra, Dharma (2003). *Asanas: 608 Yoga Poses*. ISBN 978-1-57731-402-8.
* Rhodes, Darren (2016). *Yoga Resource Practice Manual*. Tirtha Studios. ISBN 978-0983688396.
* Singleton, Mark (2010). *Yoga Body: The Origins of Modern Posture Practice*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-539534-1. OCLC 318191988.#

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gate | Parighasana". Yoga Basics. Cyrchwyd 24 April 2019.
2. ↑  Mehta 1990, t. 48.
3. ↑  Bukh 2010.
4. ↑  Singleton 2010.
5. ↑  Iyengar 1979.
6. ↑  Mehta 1990.
7. 1 2 3  YJ Editors (28 Awst 2007). "Gate Pose". Yoga Journal.
8. ↑  Herring, Barbara Kaplan (28 Awst 2007). "Taking Sides: Gate Pose". Yoga Journal.
Artist cerddorol o Chwilog yng Ngwynedd yw **Mr Huw**. Ei enw iawn yw Huw Owen ac mae'n gyn-aelod o'r grŵp Kentucky AFC.

Yn ôl un fersiwn o'i bio, "ffurfiwyd" Mr Huw yn 2005 wedi i Huw gyfarfod ei hun pan ddaeth dau fydysawd paralel at ei gilydd un diwrnod wrth iddo fynd â photeli i'w hailgylchu ym maes parcio Co-op Porthmadog.

Mae eu halbwm Gogleddwyr Budur, ei gyntaf i gynnwys caneuon yn Saesneg, yn gynhyrchiad ei hun ac wedi ei ryddhau fel lawrlwythiad am ddim drwy ei gwefan.

Discograffiaeth
---------------

* *Hud a Lleth* (2009, Copa, COPA CD006)

1. *Hunanladdiad*; 2. *Pethau Bach*; 3. *Ffrind Gora Marw*; 4. *Ofn Bod Ofn*; 5. *Y Dyn, Y Chwedl*; 6. *Mi Nath i Chdi Betha Drwg*; 7. *Canibals a Rhyw*; 8. *Esgyrn Glan*; 9. *Ar Dân*; 10. *Stori Drist*; 11. *Nid Menyn yw Popeth Melyn*; 12. *Hud a Llefrith*
* *Llond Lle o Hŵrs a Lladron* (2007, Copa, COPA CD001)

1. *Cyflwyniad*; 2. *Ni Gyd*; 3. *Llond Lle o Hŵrs a Lladron*; 4. *Gwyneb Dod*; 5. *Sgwd dy Bres*; 6. *Twyllo'r Twyllwr*; 7. *Cyffur Iau*; 8. *Morgi Mawr Gwyn*; 9. *Pwdi Hwn*; 10. *Tanllwyth o Dân*; 11. *Twll Gogoniant*; 12. *Artist Solo*; 13. *Gwaed Lif*; 14. *Dewch Blant*
* *Ffrind Gora Marw* (2009, Copa, COPA LL008)
* *Gogleddwyr Budur / Dirty North Walians* (2012, Mr Huw)

1. *Departure Track*; 2. *Y Lleisiau*; 3. *Pawb di Trio*; 4. *Desperate and Bored*; 5. *Mid-album Crisis*; 6. *Can you Feel My Soul?*; 7. *Creaduriaid Byw*; 8. *Everything We Do*; 9. *Can You Feel My Soul? (Draenog Remix)*
* *EP i’r Afiechydon* (2012)

1. *Y Ferch Dryloyw*; 2. *Y Frwydyr Gyson Rhwng Fi a Fi Fy Hun*; 3. *Cân i’r Afiechydon*; 4. *Vacuum*
* *Cariad Afiach* (2013, Recordiau Cau Gwyn)

1. *Cariad Afiach*; 2. *Cerrig Beddi*; 3. *Cyfrinachol*; 4. *Glyfeirio*; 5. *Does na’m Duw*; 6. *Y Duwch Sydd*; 7.*Ein Budreddi*; 8.*Cym Olwg Cyn Gollwng*; 9. *Os Na Cariad Ydi Hyn*; 10. *Yn Eu Nefol Ffyrdd*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑

Dolenni allanol
---------------

* www.mrhuw.com Archifwyd 2014-01-06 yn y Peiriant Wayback.
Roedd **Morys George Lyndhurst Bruce, 4ydd Barwn Aberdâr KBE PC DL** (16 Mehefin 1919 - 23 Ionawr 2005) yn wleidydd Ceidwadol Cymreig. O 1999 hyd ei farwolaeth bu'n un o naw deg dau o arglwyddi etifeddol yn Nhŷ'r Arglwyddi.

Cefndir
-------

Roedd yn fab hynaf Clarence Bruce, 3ydd Barwn Aberdâr, a Margaret Bethune Black. Olynodd i deitl ei dad ym 1957.

Addysgwyd Bruce yng Ngholeg Winchester a Choleg Newydd, Rhydychen, lle bu'n darllen Gwleidyddiaeth, Athroniaeth ac Economeg.

Gyrfa
-----

Wrth i'w cyfnod yn y coleg tynnu at ei derfyn dechreuodd yr Ail Ryfel Byd. Ymrestrodd Bruce gyda'r Gwarchodlu Cymreig. Wedi'r Rhyfel bu'n gweithio ym maes darlledu gyda chwmni J Arthur Rank ac wedyn gyda'r BBC.

Ym 1970, daeth yn Weinidog Gwladol dros yr Adran Iechyd a Nawdd Cymdeithasol; ym 1974, cafodd ei benodi i'r Cyfrin Gyngor a daeth yn Weinidog heb Bortffolio. Rhwng 1976 a 1992, bu'n Cadeirydd Pwyllgorau Tŷ'r Arglwyddi, (Dirprwy Llefarydd Tŷ'r Arglwyddi). Yn 1984, cafodd ei greu yn Farchog Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig.

Ar ôl i Ddeddf Tŷ'r Arglwyddi 1999 atal arglwyddi etifeddol rhag eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi yn rhinwedd eu hachau, daeth Arglwydd Aberdâr yn un o'r naw deg dau o bendefigion etifeddol a etholwyd i aros yn Nhŷ'r Arglwyddi.

Diddordebau
-----------

Roedd yr Arglwydd Aberdâr yn hoff iawn o denis brenhinol. Enillodd pencampwriaeth sengl amatur Prydain yn y gamp bedair gwaith rhwng 1953 a 1957, a bu'n bencampwr amatur dwbl bedair gwaith rhwng 1954 a 1961. Bu'n llywydd y Gymdeithas Tenis a Raced o 1972 hyd 2004.

Arglwydd Aberdâr oedd Llywydd Ymddiriedolaeth Gymreig Llundain, sy'n rhedeg Canolfan Gymreig Llundain, o 1959 hyd 1962, ac o 1969 i 1970.

Teulu
-----

Ym 1946 priododd Maud Helen Sarah Dashwood, merch Syr John Lindsay Dashwood, 10fed Barwnig, a Helen Moira Eaton. Bu iddynt bedwar o blant:

* Alastair John Lyndhurst Bruce, 5ed Barwn Aberdâr (2 Mai 1947)
* Yr Anrhydeddus James Henry Morys Bruce (tua 28 Rhagfyr 1948)
* Yr Anrhydeddus Henry Adam Francis Bruce (5 Chwefror 1962)
* Yr Anrhydeddus Charles Benjamin Bruce (29 Mai 1965)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, D. L. (2008). BRUCE, MORYS GEORGE LYNDHURST, 4ydd Barwn Aberdâr (1919-2005), gwleidydd a dyn chwaraeon. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 17 Chw 2019, o
2. ↑  December 01). Aberdare, 4th Baron, (Morys George Lyndhurst Bruce) (16 June 1919–23 Jan. 2005). WHO'S WHO & WHO WAS WHO[*dolen marw*]. Adalwyd 16 Chwef 2019
3. ↑   Guardian Obituaries: Lord Aberdare]] Adalwyd 16 Chwef 2019
4. ↑  Cymru Llundain *Our Former Presidents* Adalwyd 16 Chwef 2019

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Clarence Bruce** | **Barwn Aberdâr**1957 – 2005 | Olynydd:**Alastair Bruce** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 28391958
* LCCN: n81043365
* ISNI: 0000 0000 2462 5751

 |
Newyddiadurwraig a dramodydd Americanaidd oedd **Maurine Dallas Watkins** (27 Gorffennaf 1896 – 10 Awst 1969).

Ganwyd yn Louisville, Kentucky a mynychodd Ysgol Uwchradd Crawfordsville, cyn mynd i bum coleg gwahanol (gan gynnwys Coleg Hamilton, Prifysgol Transylvania, Coleg Butler (Indianapolis), a Choleg Radcliffe). Ar ôl ei gyfnod yn y colegau hyn, cafodd swydd fel newyddiadurwr gyda'r Chicago Tribune.

Tra'n gweithio fel newyddiadurwr, gweithiodd ar ddau lofruddiaeth ym 1924 ac achos llys Belva Gaertner, cantores cabaret a Beulah Sheriff Annan. Canolbwyntiodd Watkins ar elfennau cyffrogarol y ddwy achos, dwy "jazz babies" a gafodd eu harwain ar gyfeiliorn gan ddynion ac alcohol, a phortreadodd Beulah fel y "beauty of the cell block" a Belva fel "most stylish of Murderess Row."

Adroddodd Watkins am achos enwog Leopold a Loeb ond yn fuan wedi hyn gadawodd byd newyddiaduriaeth er mwyn ysgrifennu dramâu, gan astudio ym Mhrifysgol Yale o dan arweiniad George Pierce Baker. Tra yno, ysgrifennodd hanes y ddau achos ar ffurf ffuglen, gan ei alw'n wreiddiol "The Brave Little Woman", yna "Play Ball" (y fersiwn hawlfraint cyntaf: sgript cyn-gynhyrchu), ac yn olaf "Chicago". Daeth Beulah Annan yn "Roxie Hart", Belva Gaertner "Velma Kelly", Albert Annan "Amos Hart", a chyfunwyd y ddau gyfreithiwr, William Scott Stewart a W. W. O'Brien, i greu cymeriad "Billy Flynn". (Ymddengys mai O'Brien oedd y tebygrwydd agosaf).

Ysgrifennodd Watkins tua ugain o ddramâu, ond "Chicago" oedd y mwyaf llwyddiannus. Teithiodd i Hollywood i ysgrifennu sgriptiau, gan gynnwys y comedi Libeled Lady (1936) gyda William Powell, Myrna Loy, Jean Harlow, a Spencer Tracy.

Diflannodd Watkins o fyd y theatr yn ystod y 1940au. Dioddefodd o gancr ar ei wyneb a adawodd creithiau ac erbyn 1968, prin y'i gwelwyd o gwbl tu allan i'w fflat. Daeth yn Gristion a gadawodd ei ffortiwn o dros $2,300,000 i gynnal cystadlaethau a chadeiriau mewn astudiaethau Beiblaidd mewn rhyw ugain prifysgol, gan gynnwys Princeton.

Ffilmograffiaeth
----------------

* *Chicago* (1927) (drama)
* *Up the River* (1930)
* *Doctors' Wives* (1931)
* *Play-Girl* (1932)
* *The Strange Love of Molly Louvain* (1932) (drama *Tinsel Girl*)
* *No Man of Her Own* (1932)
* *Child of Manhattan* (1933)
* *Hello Sister* (1933) (di-gredyd)
* *The Story of Temple Drake* (1933) (di-gredyd)
* *Professional Sweetheart* (1933)
* *Search for Beauty* (1934)
* *Strictly Dynamite* (1934) (stori)
* *A Wicked Woman* (1934) (deialog)
* *Libeled Lady* (1936)
* *Up the River* (1938) (stori)
* *I Love You Again* (1940) (stori)
* *Roxie Hart* (1942)
* *Easy to Wed* (1946)
* *Chicago* (2002) (drama)

Dolenni allanol
---------------

* Chicago Guns Gin Jazz Archifwyd 2008-07-04 yn y Peiriant Wayback.
* Proffil Prifysgol Transylvania Archifwyd 2006-08-28 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 76549638
* LCCN: no89004665
* ISNI: 0000 0001 2140 4264
* GND: 140027580
* SUDOC: 143780026
* BNF: cb145228898 (data)
* NKC: pna2007383921
* BNE: XX5111051

 |
Cymeriad chwedlonol Cymreig oedd **Gwyddno Garanhir** (neu **Gwyddneu**). Mae'n ymddangos gyntaf yn nhraddodiadau yr Hen Ogledd, ac mae *Bonedd Gwŷr y Gogledd* yn ei ddisgrifio fel un o ddisgynyddion y brenin Dyfnwal Hen.

Ymddengys mewn chwedloniaeth fel arglwydd Cantre'r Gwaelod, a leolid yn draddodiadol ym Bae Ceredigion, gyferbyn i Aberystwyth ac Aberdyfi. Cedwid y môr allan gan lifddorau, ond un diwrnod roedd y gwyliwr, Seithenyn, yn feddw, a boddwyd Cantre'r Gwaelod gan y môr. Mae'r gerdd *Seithennin Saf Allan* yn Llyfr Du Caerfyrddin yn cyfeirio at foddi "Maes Gwyddneu" (Maes Gwyddno).

Mae cyfeiriad at Gwyddno yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, ac mae ei fab, Elffin ap Gwyddno, yn gymeriad amlwg yn y chwedl *Hanes Taliesin* fel noddwr Taliesin Ben Beirdd.

Cyfeiriadau
-----------

* Ford, Patrick K. (gol.), *Ystoria Taliesin* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1992). Testun *Hanes Taliesin* yn llaw Elis Gruffydd.
* North, Frederick John, *Sunken cities: Some legends of the coast and lakes of Wales* (Caerdydd, 1957)
* Williams, Taliesin (gol.), *The Iolo Manuscripts* (1848)
Mae **Mullach nan Coirean (copa deheuol)** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN131654.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Brockhaus Konversations-Lexikon
Cyfrol ysgrifenedig gynhwysfawr, sy'n gasgliad o wybodaeth ar bwnc neu amrywiaeth o bynciau yw **gwyddoniadur**.

Hanes y gwyddoniadur
--------------------

Ysgrifennwyd cyfrolau gwyddoniadurol gan rai o awduron Groeg yr Henfyd, megis Aristoteles, a Plinius. Un o brif ganolfannau i weithgarwch o'r fath oedd Llyfrgell enwog Alecsandria yn Yr Aifft.

Yn ystod yr Oesoedd Canol, datblygwyd y dull gwyddonol a'r arfer o nodi ffynonellau gan ysgolheigion Mwslemaidd, a chynhyrchwyd sawl cyfrol gynhwysfawr. Ymysg y rhai mwyaf nodedig mae gwaith Abu Bakr al-Razi ar wyddoniaeth, 270 llyfr Al-Kindi, gwyddoniadur meddygol Ibn Sina, a chyfrolau hanes y Ash'ari, al-Tabri, al-Masudi, ac eraill.

Ysgrifennodd Cassiodorus (c.490 - c.580) wyddoniadur ar ddysg a'r Saith Celfyddyd, sef yr *Institutiones divinarum et saecularium litterarum*. Daeth y llyfr yn waith safonol yn yr Oesoedd Canol a astudid ledled Ewrop.

Datblygodd y gwyddoniadur modern o'r geiriadur yn ystod y 18g. Ymysg cyfrolau arloesol y ganrif honno mae'r *Cyclopaedia, or Universal Dictionary of Arts and Sciences*, *Encyclopædia Britannica*, a'r Brockhaus Konversations-Lexikon.

Cyhoeddwyd y gwyddoniadur aml-gyfrol Cymraeg cyntaf mewn deg cyfrol rhwng 1854 a 1879 dan yr enw Y Gwyddoniadur Cymreig, dan olygyddiaeth gyffredinol John Parry (1812-1874).

Geirdarddiad
------------

Ffurfiwyd y gair gwyddoniadur, gydag enghreifftiau o 1852 ymlaen, o'r terfyniad *-iadur* a'r gair *gwyddon* (sef cangen neilltuol o wybodaeth), o'r gair *gwybod*. Daw'r gair am wyddoniadur mewn llawer o ieithoedd (Saesneg *encyclopaedia* a (Ffrangeg *encyclopédie* er enghraifft) o'r gair Lladin Canol *encyclopaedia*, o'r gair Roeg ενγκύκλια παιδεία "addysg gyffredinol". Mae gan y Gymraeg gair cynhenid am wyddoniadur, ac yn anarferol yn hynny o beth.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyddoniaduron Cymraeg

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   gwyddoniadur. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 10 Awst 2022.

Chwiliwch am ***gwyddoniadur***  
yn Wiciadur.
Pedwar o arweinwyr NAACP yn ymgyrchu ym Mississippi yn 1956.
Mudiad hawliau sifil yw y **National Association for the Advancement of Colored People** (**NAACP**), a sefydlwyd i ddod ag arwahanu i ben yn yr Unol Daleithiau a dangos i'r bobl dduon eu bod yn cael eu trin yn anghyfiawn.

Roedd y NAACP yn defnyddio grym moesol sef drwy weithio yn gyfreithlon ag yn ddi-drais. Yn y flwyddyn 1919 cofnodwyd bod ganddynt dros 91,000 o aelodau ond yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cynyddodd eu niferoedd i 450,000 o aelodau. Roeddent yn codi ymwybyddiaeth ymysg y pobl ddu bod angen gwelliannau yn eu statws a'u hawliau sifil.

Sefydlu
-------

Sefydlwyd NAACP ar 12 Chwefror, 1909 gan grŵp o bobl gwahanol iawn gan gynnwys: Du Bois, Ida B. Wells, Archibald Grimké, Henry Moscowitz, Mary White Ovington, Oswald Garrison Villard, William English Walling (a oedd ei hun o deulu a fu'n cadw caethweision), a Florence Kelley, cyfaill Du Bois.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Archifwyd 2014-01-04 yn y Peiriant Wayback. William English Walling
2. ↑  Kathryn Kish Sklar, "Florence Kelley", Women Building Chicago, 1790-1990: A Biographical Dictionary, Rima Lunin Schultz and Adele Hast, eds. Gwasg Prifysgol Indiana, Bloomington, Indiana, 2001, tud. 463

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol NAACP Archifwyd 2009-06-22 yn y Peiriant Wayback. *(yn Saesneg)*

Gweler hefyd
------------

Ku Klux Klan
Gwleidydd Ceidwadol yw **Paul Windsor Davies** (ganwyd 1969) oedd yn arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig rhwng Medi 2018 a Ionawr 2021. Cafodd ei ethol i gynrychioli etholaeth Preseli Penfro yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru yn etholiadau mis Mai 2007, gan gipio y sedd oddi wrth Llafur. Cafodd ei ail-ethol ym Mai 2011 ac yn Mai 2016.

Cefndir
-------

Magwyd Davies yn Pontsian. Mynychodd Ysgol Gynradd Tregroes ac Ysgol Ramadeg Llandysul, gan astudio lefelau A levels yn Ysgol Gyfun Castellnewydd Emlyn. Mae Davies nawr yn byw ym Mlaenffos, gogledd Sir Benfro.

Gyrfa brofessiynol
------------------

Bu Davies yn gweithio i Lloyds TSB o 1987 hyd ei ethol i'r Cynulliad Cenedlaethol, gyda swydd fel Rheolwr Busnes wedi ei leoli yn Hwlffordd yn helpu i ddatblygu busnesau bach.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Ym mis Chwefror 2000, dewiswyd Davies fel ymgeisydd y Blaid Geidwadol yn is-etholiad Ceredigion; daeth yn drydydd wedi cynyddu pleidlais y Blaid Geidwadol. Ymgeisodd am y sedd eto yn etholiad cyffredinol 2001. Yn etholiad y Cynulliad yn 2003, bu'n ymladd Preseli Penfro lle cynyddodd y gyfran o'r bleidlais o 23% i 30%, gan dorri mwyafrif y Blaid Lafur i 1,326.

Bud Davies hefyd yn gweithio o fewn y Blaid Geidwadol yn lleol, gan gynnwys bod yn gadeirydd Cymdeithas Ceidwadwyr Ceredigion a Dirprwy Gadeirydd Ceidwadwyr Canolbarth a Gorllewin Cymru .

Fe'i etholwyd gyntaf i'r Cynulliad yn 2007. Tan fis Mawrth 2009 bu'n gwasanaethu fel Gweinidog yr Wrthblaid dros Ddiwylliant, y Gymraeg a Chwaraeon. O fis Mawrth 2009 hyd Etholiad y Cynulliad yn 2011, roedd Davies yn Weinidog yr Wrthblaid dros Addysg a'r Iaith Gymraeg. Ar ôl ei ail-ethol fel Aelod Cynulliad dros Preseli Penfro ym mis Mai 2011, roedd yn Arweinydd Dros-dro Grŵp y Ceidwadwyr yn y Cynulliad, cyn cael ei benodi fel Dirprwy Arweinydd  yn Grŵp y Ceidwadwyr yn y Cynulliad, ac yn Weinidog yr Wrthblaid dros Gyllid.

Yn Medi 2018 fe'i etholwyd yn arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, gan ennill 68.1% o'r bleidlais yn erbyn ei wrthwynebydd, Suzy Davies. Ymddiswyddodd fel arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig ac arweinydd yr wrthblaid yn y Senedd ar 23 Ionawr 2021 ar ôl ymchwiliad yn dangos efallai ei fod wedi torri rheolau COVID drwy yfed alcohol yn y Senedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   BBC News Election 2011 special
2. ↑  *Paul Davies yw arweinydd newydd y Ceidwadwyr Cymreig*  , Golwg360, 6 Medi 2018.
3. ↑  "Ffrae yfed alcohol: Paul Davies yn ymddiswyddo". *BBC Cymru Fyw*. 2021-01-23. Cyrchwyd 2021-01-23.

Dolenni allanol
---------------

* Paul Davies AC Archifwyd 2018-11-07 yn y Peiriant Wayback.: gwefan bersonol
* Aelod Proffil: gwefan Cynulliad Cenedlaethol Cymru
* Gwefan Ceidwadwyr Cymru[*dolen marw*]
|  |
| --- |
| **Yr Oes Neoproterosöig***1000 - 542 miliwn o flynyddoedd yn ôl* |
| Prif Ddigwyddiadaugweld • trafod • golygu**Mesoproterosöig****Paleozoic**TonianCryogenianEdiacaran     **Neoproterosöig** Y Gorgyfnod Proterosöig Y Gorgyfnod PhanerosöigLlinell amser prif ddigwyddiadau'r Neoproterosöig.**Graddfa**: miliynnau o flynyddoedd yn ôl |

Mae'r **Neoproterosöig** yn gorgyfnod (*era*) oddi fewn i'r eon Phanerosöig ac sy'n cychwyn 1,000 to 542 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Dyma gyfnod diwethaf y Cyn-Gambriaidd a'r Eon Proterosöig ac sy'n cael ei rannu ymhellach i gyfnodau: Toniaidd, Cryogenaidd, ac Ediacaraidd. O'i flaen y daw'r gorgyfnod Mesoproterosöig ac ar ei ôl, fe ddaw'r gorgyfnod Paleosöig.

Digwyddodd y rhewlifiant gwaethaf yn ystod yr Ediacaraidd, pan oedd haenau iâ wedi cyrraedd y cyhydedd gan ffurfio "Caseg Eira'r Ddaear".

Mae ffosiliau cynharaf o organebau amlgellog i'w canfod yn yr Edicaranaidd, gan gynnwys anifail.

Israniadau
----------

Rhennir Neoproterosöig Siberia gan ddaearegwyr o Rwsia mewn modd gwahanol: y *Baikalian* (850 - 650 CP; sef yn fras: y Cryogenaidd), sy'n dilyn y *Mayanaidd* (1000 - 850) a'r *Aimchanaidd*.

Gweler hefyd
------------

* Cwaternaidd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ogg, James G.; Ogg, Gabi; Gradstein, Felix M. (2008). *The Concise Geologic Time Scale*. Cambridge University Press. t. 184. ISBN 978-0-521-89849-2.
2. ↑  Khomentovsky, V; Nagovitsin, K; Postnikov, A (2008). "Mayanian (1100–850 Ma) – Prebaikalian Upper Riphean of Siberia". *Russian Geology and Geophysics* **49** (1): 1. Bibcode 2008RuGG...49....1K. doi:10.1016/j.rgg.2007.12.001.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh88002003
* GND: 4333911-6

 |
Roedd **Gwilym Rhyfel** neu **Gwilym Ryfel** (fl. 1170au), yn fardd llys a ganai yng Ngwynedd a Phowys yn hanner olaf y 12g.

Bywgraffiad
-----------

Ychydig a wyddys am fywyd y bardd ar wahân i'r hyn y gellir casglu o'i cerddi. Canai i noddwyr yng Ngwynedd Uwch Conwy ond ceir cyfeiriad at Degeingl hefyd sy'n awgrymu cysylltiad posibl â'r rhan honno o'r Berfeddwlad. Canodd ei gyd-fardd Gruffudd ap Gwrgenau farwnad iddo sy'n dangos ei fod yn frodor o Bowys a'i fod wedi marw mewn brwydr ymhell o'i fro enedigol. Mae hynny yn ei dro yn ategu'r awgrym yn enw'r bardd mai bardd-ryfelwr ydoedd, fel Dafydd Benfras a rhai eraill o'r Gogynfeirdd. Cyfeirir ato gyda pharch gan Iorwerth Beli (14g) fel un o brif feirdd y traddodiad, gyda Cynddelw Brydydd Mawr, Llywarch ap Llywelyn ("Prydydd y Moch") a Dafydd Benfras.

Cerddi
------

Dim ond pedair cerdd o waith y bardd sydd wedi goroesi, sef dwy gyfres o englynion i'r tywysog Dafydd ab Owain Gwynedd, ynghyd â dau englyn i farch a ddyfynnir yng Ngramadeg Einion Offeiriad (14g) fel enghraifft o'i waith.

Roedd Dafydd ab Owain yn fab hynaf Owain Gwynedd trwy ei gyfnither Cristin. Mae un o'r cerddi iddo yn gerdd dadolwch (cerdd sy'n erfyn am gymod) ac ymddengys fod y bardd wedi digio'i noddwr. Mae'r ail yn gyfres o dri englyn unodl union a ganwyd, mae'n debyg, tua 1174-1175 yn y flwyddyn brin pan ymestynnai awdurdod Dafydd dros y rhan fwyaf o Wynedd.

Ac eithrio'r ddau englyn yng Ngramadeg Einion Offeiriad, cedwir y testunau yn Llawysgrif Hendregadredd.

Llyfryddiaeth
-------------

* J. E. Caerwyn Williams (gol.), 'Gwaith Gwilym Rhyfel', yn *Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion', cyfrol VI.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  J. E. Caerwyn Williams (gol.), 'Gwaith Gwilym Rhyfel'.

  


| Beirdd y Tywysogion | Y Ddraig Goch |
| --- | --- |
| Bleddyn Fardd | Cynddelw Brydydd Mawr | Dafydd Benfras | Daniel ap Llosgwrn Mew | Einion ap Gwalchmai | Einion ap Gwgon | Einion ap Madog ap Rhahawd | Einion Wan | Elidir Sais | Goronwy Foel | Gruffudd ab yr Ynad Coch | Gruffudd ap Gwrgenau | Gwalchmai ap Meilyr | Gwernen ap Clyddno | Gwgon Brydydd | Gwilym Rhyfel | Gwynfardd Brycheiniog | Hywel ab Owain Gwynedd | Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel | Iorwerth Fychan | Llygad Gŵr | Llywarch ap Llywelyn | Llywarch Llaety | Llywarch y Nam | Llywelyn Fardd I | Llywelyn Fardd II | Madog ap Gwallter | Meilyr ap Gwalchmai | Meilyr Brydydd | Owain Cyfeiliog | Peryf ap Cedifor | Y Prydydd Bychan | Phylip Brydydd | Seisyll Bryffwrch |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Planhigyn blodeuol sydd hefyd yn un o symbolau cenedlaethol Tsieina yw **Mwg-y-ddaear grymus** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Papaveraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Fumaria bastardii* a'r enw Saesneg yw *Tall ramping-fumitory*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Mwg y Ddaear Grymus.

Mae'r teulu'n nodedig am ei briodweddau meddygol (honedig, yn enwedig yn Corea, Tsieina a Japan. Mae'n un o symbolau cenedlaethol Tsieina. Caiff ei dyfu ar gyfer gerddi oherwydd maint ei flodau unigol, ac mae'r morgrugyn yn cael ei ddenu at y neithdar sydd ar ei betalau.

Prif nodweddion o fewn y grwp mwg-y-ddaear
------------------------------------------

Mae *Fumaria bastardii* (mwg-y-ddaear grymus) yn debyg iawn i *Fumaria muralis* ond mae ganddo sepalau llai, coesig (*peduncle*) byrrach na'r fflurfa (*inflorescence*) a ffrwythau cryfion garw. Mae ganddo flodigion pinc gyda blaenau porffor a mwy nag 20 o flodigion (*florets*) ym mhob fflurfa. Mae'n gallu heibrideiddio gyda *F. muralis*.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Mwg-y-ddaear grymus***
Traeth o ehangder tywodlyd braf gydag ambell i fan caregog ar arfordir ogleddol Llŷn, Gwynedd, Cymru yw **traeth Penllech**, (cyfeirnod grid OS SH206340, lledred 52.8769°G hydred 4.6721°Gn, côd post LL53 8AZ.) Mae wedi ei leoli rhwng Porth Colmon a Phorth Ychain ar hyd Llwybr Arfordir Cymru ym Mhenllech, ardal wledig, amaethyddol a distaw. Mae modd cyrraedd y traeth drwy gerdded Llwybr Arfordir Cymru o naill gyfeiriad neu drwy hen lwybr trol a arferid gael ei galw'n Ffordd yr Afon Fawr yn ôl ochr afon o'r un enw a ddilynai. Mae'r lwybr hwn yn aml yn fwdlyd iawn yn dilyn tywydd gwlyb wrth iddo ddilyn trwy gaeau amaethyddol ar hyd yr afon. Arferid cludo gwymon a thywod ar gyfer gwrteithio'r tir amaethyddol a hefyd gro o'r traeth â mulod i adnewyddu'r lonnydd lleol ar hyd Ffordd yr Afon Fawr hyd nes dechrau'r 20G 

O gyrraedd traeth Penllech o gyfeiriad Porth Ychain fe ddewch yn gyntaf ar draws Penrhyn Melyn ac oddi yno fe gewch werthfawrogi ehangder y traeth hwn wrth edrych draw ar ei hyd i gyfeiriad Porth Colmon ym mhen pellaf y traeth. Mae nifer o enwau i rannau o'r traeth ei hun, gan gynnwys Traeth Berth Aur sy'n cyferbynu gyda'r fferm gyfagos o'r un enw, Bach Penrhyn, yr Adwyon a Phorth Sion Dafydd a'r Bont Bridd. Sion Dafydd oedd enw tenant a drigai'n lleol mewn cartref o'r enw Penbryn a adeiladodd ffordd i gysylltu'r traeth i wasnaethu ffermydd lleol Penrhyn Melyn a Penbryn Penllech, enw'r ffordd hon oedd Ffordd Porth Sion Dafydd, ac fel nifer o'r ffyrdd bach lleol hyn, nid yw'n bodoli mwyach. Yn bellach draw cyn cyrraedd lle daw Ffordd yr Afon Fawr i gyrraedd y traeth mae twll dyfn mewn craig, gelwir y twll hwn yn y Popty Du. Heibio lle llifai'r Afon Fawr i'r môr mae rhan arall o'r traeth gyda'i enw ei hun sef Traeth Moel y Berth, eto sy'n cyferbynu â fferm gyfagos ar y tir uwchben y traeth.Yn nes ymlaen wedyn i gyfeiriad Porth Colmon mae'r traeth tywodlyd ei hun yn troi'n fwy creigiog ac os nad ydych yn hyderus wrth ddringo tros y creigiau i gyrraedd Porth Colmon, bydd gofyn i chi gymeryd Llwybr Arfordir Cymru ar hyd ben yr allt i'w gyrraedd yn ddiogel. 

Traeth Penllech tuag at Penrhyn Melyn.Golygfa o draeth Penllech o gyfeiriad Penrhyn Melyn, Penllech.
Llifai'r Afon Fawr, sy'n tarddu'n Rhos Bodbadrig, ar lethrau Mynydd Cefnamwlch, drwy ardal Hebron, Llangwnnadl ac i Benllech i'r môr yma'n nhraeth Penllech tros ddibyn gan greu rhaeadr trawiadol, ac wrth droed y rhaeadr mae pwll go ddwfn a elwir yn y Pwll Diwaelod, cyn llifo'n y diwedd i'r môr.

Gweler hefyd o ran diddordeb lleol
----------------------------------

* Porth Ychain
* Porth Colmon
* Porth Gwylan
* Porth Ysgaden
* Tudweiliog
* Llangwnnadl
* Traeth Towyn
* Mynydd Cefnamwlch
* Coetan Arthur/Cromlech Cefnamwlch
* Penllech
* Porth Cesyg
* Porth Cychod
* Porth Tŷ Mawr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Williams, Nant Llangwnnadl, Huw (1923). "Hanes Cymdogaeth Penygraig". *Hanes Cymdogaeth Penygraig*: 4.
2. ↑  Gruffydd, Elfed (1991). *Ar Hyd Ben 'Rallt*. Pwllheli: Clwb y Bont. t. 30.
3. ↑  Williams, Nant Llangwnnadl, Huw (1923). "Hanes Cymdogaeth Penygraig". *Hanes Cymdogaeth Penygraig*: 5.
Copa uchaf Mynydd Hiraethog yw **Mwdwl-eithin**. Saif yn sir Conwy, tua 10 milltir i'r dwyrain o bentref Betws y Coed ac 1km i'r gorllewin o Lyn Brenig.

Ceir carnedd ar y copa. Yn y dyffrynnoedd o'i gwmpas ceir nifer o gronfeydd: Llyn Alwen, Cronfa Alwen a Llyn Aled.

Mae Mwdwl-eithin yn gopa mynydd a geir ym Mynydd Hiraethog rhwng Llandudno a Wrecsam; cyfeiriad grid SH917540. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 267 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 532 metr (1745 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 22 Rhagfyr 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]