Deddf seneddol oedd **Deddf yr Iaith Gymraeg 1967** (dyfyniad seneddol: 1967 c. 66), a roes hawliau cyfyngedig i ddefnyddio'r iaith Gymraeg mewn achosion cyfreithiol yng Nghymru ac a roes yn ogystal yr awdurdod i weinidog yn llywodraeth Prydain gyhoeddi fersiwn neu fersiynau Cymraeg o unrhyw ddogfennau a ddeuai dan ystod y ddeddf honno.

Roedd y Ddeddf yn seiliedig ar 'Arolwg Hughes-Parry' a gomisiynwyd gan y llywodraeth dan bwysau gan Gymry amlwg i ymchwilio i statws yr iaith Gymraeg yng Nghymru. Cyhoeddwyd yr arolwg yn 1965. Argymhellodd statws cyfartal i'r Gymraeg a'r Saesneg ar lafar ac yn ysgrifenedig, yn llysoedd Cymru ac adrannau gweinyddol y wlad. Fodd bynnag gwrthododd y llywodraeth Brydeinig nifer o argymhellion pwysig ac roedd y Ddeddf yn adlewyrchiad gwan o'r Arolwg ei hun.

Mae'r Ddeddf yn fer iawn, gyda Chyflwyniad a phum Adran yn unig. Yn y Cyflwyniad cydnabyddir yr egwyddor - ond nid yr *hawl* ddiwrthod - i ddefnyddio'r iaith ar lafar mewn achosion cyfreithiol ("*it is proper that the Welsh language should be freely used by those who so desire in the hearing of legal proceedings in Wales*"). Ond roedd rhaid i Gymro neu Gymraes roi rhybudd o flaen llaw i'r llys er mwyn gallu gwneud hynny (Adran 1). Roedd gan weinidogion yr hawl i gyhoeddi adroddiadau yn y Gymraeg ond dim dyletswydd arnynt i wneud hynny (Adran 2-3). Yn y bedwaredd adran dileuwyd statws Cymru fel rhan o Loegr (Rhan 3 Deddf Cymru a Berwick 1746); dyma gymal pwysicaf y Ddeddf efallai, er na roddwyd llawer o sylw iddo ar y pryd.

Er gwaethaf ei maes cyfyng a ffaeleddau amlwg eraill yr oedd y Ddeddf yn garreg filltir yn hanes yr iaith Gymraeg a pherthynas Cymru â Lloegr. Roedd Y Deddfau Uno wedi gwneud Saesneg yr unig iaith swyddogol yng Nghymru a gwrthod yr iaith Gymraeg yn gyfangwbl. Deddf 1967 oedd y newid cyntaf i'r sefyllfa honno mewn pedwar can mlynedd. Ond bu rhaid aros tan Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993 i'r Gymraeg gael statws cyfartal â Saesneg, ar bapur o leiaf, ym mywyd cyhoeddus Cymru.

Gweler hefyd
------------

* *David Hughes Parry: A Jurist in Society*

Dolen allanol
-------------

* Gwefan Deddf Iaith Newydd Archifwyd 2008-02-19 yn y Peiriant Wayback.

| * v
* t
* e
Cymru Cymraeg |
| --- |
| Hanes y Gymraeg | 
* Brythoneg
* Hen Gymraeg
* Cymraeg Canol
* Cymraeg Fodern
* Welsh Not
* Brad y Llyfrau Gleision
* Arwyddion ffyrdd

 |
| Ieithyddiaeth | 
* Gramadeg
* Rhifau yn y Gymraeg
* Orgraff y Gymraeg
	+ Braille Cymraeg
	+ Ỽ
* Geiriau
	+ Geiriadur yr Academi
	+ Geiriadur Prifysgol Cymru
* Toponymeg Cymru
	+ Yn UDA

 |
| llenyddiaeth | 
* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)
	+ Mytholeg Gymreig
	+ Trioedd Ynys Prydain
	+ Mabinogion
* Addysg Gymraeg
	+ Mudiad Ysgolion Meithrin
	+ Wlpan

 |
| Demograffeg | 
* Poblogaeth siaradwyr Cymraeg
* Y Fro Gymraeg
* Llinell Landsker

 |
| Cyfryngau Cymraeg | 
* Rhestr rhaglenni teledu Cymraeg
* S4C
* BBC Radio Cymru
* Capital Cymru
* Golwg
* Golwg360
* Maes-e
* Tafod y Ddraig
* Y Cymro
* Barn

 |
| Cerddoriaeth a gwyliau | 
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru
* Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd
* Sesiwn Fawr Dolgellau
* Diwrnod Shwmae Sumae
* Tafwyl
* Gwobrau’r Selar
* Dydd Miwsig Cymru
* Dysgwr y Flwyddyn
* Nant Gwrtheyrn

 |
| Llywodraethiant | 
* Gweinidog Addysg a'r iaith Gymraeg: Jeremy Miles
* Comisiynydd yr Iaith Gymraeg
* Bwrdd yr Iaith Gymraeg (darfod)

 |
| Grwpiau | 
* Coleg Cymraeg Cenedlaethol
* Cymdeithas Cymreigyddion Y Fenni
* Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
* Cymuned
* Dyfodol i'r Iaith
* Menter Iaith
* Mudiad Adfer
* Urdd Gobaith Cymru
* Cymdeithas Cyfieithwyr Cymru

 |
| Cyfraith | 
* Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542
* Deddf Llysoedd Cymreig 1942
* Deddf yr Iaith Gymraeg 1967
* Deddf yr Iaith Gymraeg 1993
* Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011
* Deddf Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Ieithoedd Swyddogol) 2012

 |