Mae'r **Democratiaid Rhyddfrydol Cymru** yn gangen o Ddemocratiaid Rhyddfrydol ffederal yng Nghymru. Arweinir y blaid gan Jane Dodds, a wasanaethodd fel AS dros Brycheiniog a Sir Faesyfed o isetholiad Awst 2019, tan yr etholiad cyffredinol ym mis Rhagfyr 2019. Ar hyn o bryd mae gan y blaid 1 aelod etholedig yn y Senedd a dim seddi o Gymru yn Nhŷ'r Cyffredin y DU.

Trechwyd Mark Williams, a oedd ar y pryd yn Arweinydd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, yn etholiad cyffredinol 2017 yn ei etholaeth yng Ngheredigion gan Ben Lake o Plaid Cymru, ble gafodd fwyafrif o 104, y sedd mwyaf ymylol yn y wlad. Gadawodd y canlyniad y blaid heb AS yng Nghymru; roedd y blaid a'i rhagflaenwyr wedi dal seddi seneddol yng Nghymru yn barhaus ers ffurfio'r Blaid Ryddfrydol ym 1859. Gwaethygodd y sefyllfa yn Etholiad Senedd Cymru, 2021 gyda gostyngiad yn y bleidlais o 4.9% (gogwydd: -3.8%) a chollwyd sedd Kirsty Williams yn Brycheiniog a Sir Faesyfed (etholaeth Senedd Cymru) i James Evans, Ceidwadwyr, gyda mwyafrif o 3,820, ond cawsant un aelod, yn y rhanbarthau, fel cysur.

Hanes
-----

### Cyn 1945

Sefydlwyd Cyngor Rhyddfrydol Cymru gan David Lloyd George ym 1897. Mae hyn yn gwneud Rhyddfrydwyr Cymru yr hynaf o'r pleidiau gwleidyddol yng Nghymru. Hwn oedd y cyntaf i sefydlu hunaniaeth wirioneddol Gymreig. Yn ystod diwedd y 19eg a dechrau'r 20g roedd Rhyddfrydwyr Cymru yn gartref i genedlaetholdeb radical Cymreig. Trwy wleidyddion fel TE ("Tom") Ellis a David Gee a symudiad Cymru Fydd roedd cenedlaetholdeb Cymreig yn debyg ar adegau i'r hyn a ddigwyddodd yn Iwerddon. Ym 1906 cyrhaeddodd Rhyddfrydwyr Cymru eu llwyddiant fwyaf pan oedd gan y Rhyddfrydwyr 35 o'r 36 seddi Cymru. Hyd at 1922 roedd Rhyddfrydwyr yn dominyddu gwleidyddiaeth Cymru a hefyd yn chwarae rhan ganolog yng ngwleidyddiaeth Prydain. Roedd nifer o gwleidyddion Rhydfrydwyr Cymreig wedi derbyn swyddi canolog yn y blaid ac yn y gwahanol lywodraethau dan arweiniad Rhyddfrydol rhwng 1906 a 1922; William Harcourt, Reginald McKenna, David Alfred Thomas, Is-iarll 1af Rhondda, Syr Alfred Mond a David Lloyd George. Cafodd gwahanol holltiadau o fewn y Blaid Ryddfrydol o 1918 ymlaen, cynyddodd y Blaid Lafur Gymreig yn Ne Cymru, a goruchafiaeth Lloyd George dros Blaid Ryddfrydol Cymru, i gyd eu heffaith ar Ryddfrydwyr Cymru. Er gwaethaf hyn, yng Nghymru y parhaodd cefnogaeth y Rhyddfrydwyr hiraf yng ngwleidyddiaeth Prydain ar ôl y rhyfel.

### 1945–1983

Yn 1945 roedd gan y blaid 7 Aelod Seneddol yng Nghymru, yn bennaf yn seddi gogledd, canol a gorllewin Cymru sy'n siarad Cymraeg. Fe wnaeth dau o'r ASau hyn, Gwilym Lloyd George (Sir Benfro) a Megan Lloyd George (Ynys Môn) ddiffygio i'r pleidiau Ceidwadol a Llafur, yn y drefn honno. Daeth Clement Davies, a ddaliodd Sir Drefaldwyn, yn arweinydd Rhyddfrydol Prydain ar ôl y rhyfel. Bu farw Davies ym 1962 ac fe’i olynwyd gan Emlyn Hooson, a aeth ati i ailadeiladu Plaid Ryddfrydol Cymru. Pan gollodd yr olaf o ASau Rhyddfrydol Cymru ar ôl y rhyfel, sefydlodd yr Arglwydd Ogmore, Martin Thomas, Roger Roberts a Mary Murphy y Blaid Ryddfrydol Cymru fel plaid ar wahân fewn strwythur ffederal y Blaid Ryddfrydol. Ar ôl ei sefydlu ym mis Medi 1966 llwyddiant cyfyngedig a gafodd y Blaid Ryddfrydol yng Nghymru a byth wedi mwynhau adfywiad Rhyddfrydol gwych fel yr un a ddigwyddodd o dan Jo Grimond yn yr Alban. Ail-sefydlodd etholiad Geraint Howells yn Sir Aberteifi ym mis Chwefror 1974 y presenoldeb Rhyddfrydol yn y sedd honno. Yn 1979, fodd bynnag, dioddefodd Rhyddfrydwyr Cymru o gytundeb Lib-Lab, ac arweiniodd cefnogaeth i'r refferendwm datganoli a fethwyd at etholiad gwael i'r Rhyddfrydwyr: collodd dros hanner eu 28 ymgeisydd eu blaendal. Yn bwysicach fyth, collodd Emlyn Hooson ei sedd yn Sir Drefaldwyn, gan adael y blaid Gymreig unwaith eto gydag un sedd (Howells 'yn Sir Aberteifi). Cafodd Hooson ei ennyn yn ddiweddarach y flwyddyn honno ac ymunodd â Howells unwaith eto yn San Steffan.

### 1983–1997

Fe wnaeth dyfodiad y Blaid Ddemocrataid Gymdeithasol (SDP) i Gymru, roi hwb etholiadol i’r blaid, cynyddu ei chynrychiolaeth ar gynghorau a helpu i ail-afael yn sedd Sir Drefaldwyn ym 1983 (Alex Carlile) ac ennill sedd Brycheiniog a Sir Faesyfed mewn isetholiad enwog yn 1985 (Richard Livsey). Ym 1988 unodd yr SDP a mwyafrif y Rhyddfrydwyr yng Nghymru ac ar ôl enwau amrywiol mynnodd tri Aelod Seneddol Cymru mai'r enw oedd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, a osododd gynsail i weddill y Blaid Ryddfrydol. Yn 1992 collodd Howells ei sedd ac aeth at yr Arglwyddi, collodd Livsey Brycheiniog a Sir Faesyfed, y byddai'n ei ail-ennill bum mlynedd yn ddiweddarach. Gadawodd hyn Alex Carlile fel unig AS y Democratiaid Rhyddfrydol. Yn 1996 cyhoeddodd Carlile ei ymddiswyddiad a daeth Lembit Öpik yn ei le. Daeth Carlile yn Arglwydd Carlile o Berriew ym 1999. Dilynwyd yn 2001 gan Richard Livsey (o Dalgarth) a Roger Roberts (o Llandudno) yn 2004.

### 1997–2017

Elizabeth Evans -Ymgeisydd Cynulliad ar gyfer Ceredigion, 2011 (chwith), Nick Clegg (Canol) a Mark Williams (dde)
Yn etholiad cyffredinol 1997 enillodd Opik a Livsey eu seddi. Yna aeth y ddau ymlaen i gefnogi refferendwm llwyddiannus Cynulliad Cymru 1997. Ymunodd ffigurau amlwg eraill y blaid Gymreig â nhw yn yr ymgyrch honno, gan gynnwys Michael German, Jenny Randerson, Peter Black, Roger Williams a Rob Humphreys. Ac eithrio Humphreys, buan iawn y cawsant oll swydd etholiadol, naill ai yng Nghynulliad Cymru neu Senedd San Steffan. Fe wnaeth etholiadau Cynulliad Cymru ym 1999 ddarparu chwe chynrychiolydd etholedig arall i’r blaid ymuno â’u dau Aelod Seneddol, a thri arglwydd o Gymru. Yn San Steffan cymerodd Roger Williams yr awenau oddi wrth Richard Livsey yn Brycheiniog a Sir Faesyfed yn 2001. Yn 2005 enillodd Mark Williams sedd Ceredigion (gynt gan Geraint Howells); ac enillodd Jenny Willott sedd Canol Caerdydd, sef y fuddugoliaeth sedd drefol Ryddfrydol gyntaf yng Nghymru ers 1935 a'r AS Rhyddfrydol benywaidd cyntaf yng Nghymru ers 1951.

Yn 1998 etholwyd Michael German yn arweinydd dynodedig grŵp Cynulliad Cymru ac arweiniodd eu hymgyrch etholiadol ym 1999 ac yna grŵp newydd y Cynulliad. Rhwng 2001 a 2003, roedd y blaid mewn clymblaid gyda Phlaid Lafur Cymru yn y Cynulliad Cenedlaethol. Yn y llywodraeth hon dan arweiniad Llafur roedd Michael German yn Ddirprwy Weinidog tra bod Jenny Randerson hefyd yn dal swydd weinidogol. Gwnaeth swydd Randerson hi'r Rhyddfrydwr benywaidd cyntaf yn hanes y blaid i ddal swydd weinidogol. Llwyddodd Rhyddfrydwyr Cymru i dorri tir newydd mewn llywodraeth leol yn 2003, gan arwain cynghorau Abertawe, Pen-y-bont ar Ogwr, Caerdydd a Wrecsam, gydag aelodau cabinet ar lawer mwy o gynghorau Cymru. Yn etholiadau Cynulliad Cymru 2003, arhosodd y blaid yn gadarn ar chwe AC (Aelodau Cynulliad). Fe wnaethant aros ar y ffigur hwn yn etholiadau 2007 ond fe'u gostyngwyd i bump yn etholiadau 2011. Yn 2008 safodd German i lawr fel arweinydd a daeth Kirsty Williams (AC Brycheiniog a Sir Faesyfed) yn ei lle mewn gornest gyda Jenny Randerson (Canol Caerdydd). Yn dilyn hynny, aeth German a Randerson i Dŷ'r Arglwyddi. Y Farwnes Randerson yw'r arglwydd Rhyddfrydol benywaidd cyntaf erioed i eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi. Disodlwyd Michael German fel aelod Cynulliad Dwyrain De Cymru gan ei wraig Veronica German. Ym mis Mai 2011, fodd bynnag, methodd â chael ei hailethol yn Nwyrain De Cymru.

Ym mis Medi 2012 penodwyd y Farwnes Randerson yn Is-Ysgrifennydd Gwladol di-dâl yn Swyddfa Cymru. Hwn oedd y tro cyntaf i Ddemocrat Rhyddfrydol Cymru ddal swydd weinidogol yn San Steffan ers 1945. Randerson hefyd oedd y gwleidydd benywaidd cyntaf o'r Rhyddfrydwyr Cymreig erioed i ddal swydd weinidogol yn y DU.

### 2017-

Jane Dodds yn Gynhadledd 2018 Democratiaid Rhyddfrydol (DU) yn Brighton.
Yn dilyn canlyniad etholiad cyffredinol y DU yn 2017, gadawyd y Democratiaid Rhyddfrydol heb AS yng Nghymru, sefyllfa nad oedd wedi digwydd ers sefydlu'r Blaid Ryddfrydol ym 1859. Yn hydref 2017 cynhaliwyd yr etholiad arweinyddiaeth ac roedd 2 ymgeisydd Jane Dodds ac Elizabeth Evans ac ar 3 Tachwedd 2017 cyhoeddwyd mai Jane Dodds oedd yr enillydd a chymryd yr awenau ar unwaith fel arweinydd.

Ym mis Awst 2019, adenillodd Jane Dodds gynrychiolaeth Tŷ’r Cyffredin ar gyfer Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, gan ennill isetholiad 2019 Aberhonddu a Sir Faesyfed. Fodd bynnag, profodd ei harhosiad yn Nhŷ’r Cyffredin i fod yn un byr, gan cholli ei sedd o 7,131 o bleidleisiau yn etholiad cyffredinol mis Rhagfyr 2019. Gyda hyn gadawyd y blaid unwaith eto heb unrhyw ASau.

Yn dilyn y canlyniad, nododd Golygydd Gwleidyddol BBC Cymru, Felicity Evans, y byddai'r Democratiaid Rhyddfrydol yn "rhewi'r diwrnod y gwnaethon nhw wthio am yr etholiad hwn".

Strwythur
---------

### Arweinydd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru

| Enw | Daliadaeth | Sedd |
| --- | --- | --- |
| Richard Livsey | 1988–1992 | AS Brycheiniog a Sir Faesyfed |
| Alex Carlile | 1992–1997 | AS Maldwyn |
| Richard Livsey | 1997–2001 | AS Brycheiniog a Sir FaesyfedBrycheiniog a Sir Faesyfed |
| Lembit Öpik | 2001–2007 | AS MaldwynMaldwyn |
| Mike German | 2007 -2008 | AC Dwyrain De Cymru |
| Kirsty Williams | 2008 –2016 | AC Brycheiniog a Sir Faesyfed |
| Mark Williams | 2016 –2017 | AS Ceredigion |
| *Kirsty Williams (dros dro)* | *2017* | *AC Brycheiniog a Sir Faesyfed* |
| Jane Dodds | 2017 - | AS Brycheiniog a Sir Faesyfed(2019) |

Polisiau
--------

Mae'r Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn hyrwyddo rhyddfrydiaeth fel eu prif ideoleg, yn ogystal â phwerau datganoledig pellach i'r Senedd gyda'r nod o sefydlu DU ffederal.

Cynrychiolwyr etholedig
-----------------------

Aelodau o'r Senedd (ASau)

| Aelod o'r Senedd | Etholaeth neu Ranbarth | Etholwyd gyntaf | Llefarwyr | Nodiadau |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Kirsty Williams | Brycheiniog a Sir Faesyfed | 1999 | Y Gweinidog Addysg | \*Ffurfiwyd cytundeb rhwng Williams (yr unig Ddemocratiaid Rhyddfrydol) a Llafur Cymru. |

Aelodau Tŷ'r Arglwyddi
----------------------

| Cymheiriaid | Ennobled | Nodiadau |
| --- | --- | --- |
| Arglwydd German | 2010 | AC ar gyfer Dwyrain De Cymru 1999 - 2010 |
| Y Farwnes Humphreys | 2013 | AC Gogledd Cymru 1999 - 2001 |
| Y Farwnes Randerson | 2011 | AC ar gyfer Canol Caerdydd 1999 - 2011 |
| Arglwydd Roberts o Llandudno | 2004 |  |
| Arglwydd Thomas o Gresford | 1996 |  |
| Y Farwnes Walmsley | 2000 |  |

Perfformiad etholiadol
----------------------

### Tŷ Cyffredin y DU

Mae'r siart hon yn dangos canlyniadau etholiadol Rhyddfrydwyr Cymru, a'r Democratiaid Rhyddfrydol diweddarach, o etholiad 1900. Mae cyfanswm nifer y seddi seneddol, a chanrannau'r bleidleisiau, ar gyfer Cymru yn unig. 

| Blwyddyn | Canran y Bleidlais | Nifer o Seddi |
| --- | --- | --- |
| 1900 | 58.5 | 27 / 34 |
| 1906 | 60.2 | 32 / 34 |
| Ionawr 1910 | 52.3 | 27 / 34 |
| Rhagfyr 1910 | 47.9 | 26 / 34 |
| 1918 | 48.9 | 20 / 35 |
| 1922 | 34.2 | 10 / 35 |
| 1923 | 35.4 | 11 / 35 |
| 1924 | 31.0 | 10 / 35 |
| 1929 | 33.5 | 9 / 35 |
| 1931 | 21.5 | 8 / 35 |
| 1935 | 22.2 | 9 / 35 |
| 1945 | 14.9 | 6 / 35 |
| 1950 | 12.6 | 5 / 36 |
| 1951 | 7.6 | 3 / 36 |
| 1955 | 7.3 | 3 / 36 |
| 1959 | 5.3 | 2 / 36 |
| 1964 | 7.3 | 2 / 36 |
| 1966 | 6.3 | 1 / 36 |
| 1970 | 6.8 | 1 / 36 |
| Chwefror 1974 | 16.0 | 2 / 36 |
| Hydref 1974 | 15.5 | 2 / 36 |
| 1979 | 10.6 | 1 / 36 |
| 1983 | 23.2 | 2 / 36 |
| 1987 | 10.7 | 3 / 36 |
| 1992 | 12.4 | 1 / 36 |
| 1997 | 12.3 | 2 / 40 |
| 2001 | 13.8 | 2 / 40 |
| 2005 | 18.4 | 4 / 40 |
| 2010 | 20.1 | 3 / 40 |
| 2015 | 6.5 | 1 / 40 |
| 2017 | 4.5 | 0 / 40 |
| 2019 | 6.0 | 0 / 40 |

### Senedd Cymru

| Etholiad | Etholaeth | Rhabarth | Cyfanswm y seddi | +/– | Llywodraeth |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pleidleisiau |  % | Seddi | Pleidleisiau |  % | Seddi |
| 1999 | 137,857 | 13.5 | 3 / 40 | 128,008 | 12.5 | 3 / 20 | 6 / 60 |  | Llafur-Dem. Rhyddfr. |
| 2003 | 120,250 | 14.1 | 3 / 40 | 108,013 | 12.7 | 3 / 20 | 6 / 60 | steady | Gwrthblaid |
| 2007 | 144,450 | 14.8 | 3 / 40 | 114,500 | 11.7 | 3 / 20 | 6 / 60 | steady | Gwrthblaid |
| 2011 | 100,259 | 10.6 | 1 / 40 | 76,349 | 8.0 | 4 / 20 | 5 / 60 | Decrease 1 | Gwrthblaid |
| 2016 | 78,165 | 7.7 | 1 / 40 | 65,504 | 6.5 | 0 / 20 | 1 / 60 | Decrease 4 | Llafur-Dem. Rhyddfr. |
| 2021 | 54,202 | 4.9 | 0 / 40 | 48,217 | 4.3 | 1 / 20 | 1 / 60 | steady | heb gyhoeddi |

Roedd cynrychiolaeth Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn y 5ed Cynulliad/ Senedd (2016–2021) yn is na throthwy tri Aelod Cynulliad sy'n ofynnol i ffurfio grŵp gwleidyddol.

Gwelir hefyd
------------

* Democratiaid Rhyddfrydol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Contact Us". *Welsh Liberal Democrats*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-01-17. Cyrchwyd 2020-07-20.
2. 1 2  Nordsieck, Wolfram (2016). "Wales/UK". *Parties and Elections in Europe*. Cyrchwyd 7 Hydref 2018.
3. ↑  "Wales". *Open Council Data UK*. Cyrchwyd 11 Tachwedd 2019.
4. ↑  "Brecon & Radnorshire parliamentary constituency - Election 2019" (yn Saesneg). Cyrchwyd 2019-12-23.
5. 1 2  "No Liberal MP in Wales for the first time since 1859". BBC. 9 Mehefin 2017. Cyrchwyd 10 Mehefin 2017.
6. ↑  walesonline.co.uk; adalwyd 10 Mai 2021.
7. 1 2  "General election 2019: Tories claim big scalps in Wales". *BBC News*. 13 Rhagfyr 2019. Cyrchwyd 14 Rhagfyr 2019.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goPleidiau gwleidyddol yn Senedd Cymru |
| --- |
|  |
| 
* Llafur (30)
* Ceidwadwyr (16)
* Plaid Cymru (13)
* Y Democratiaid Rhyddfrydol (1)

 |

 |