recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Titw pendil melyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: titwod pendil melynion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Anthoscopus parvulus***; yr enw Saesneg arno yw *Yellow penduline tit*. Mae'n perthyn i deulu'r Titwod Pendil (Lladin: *Remizidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. parvulus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.

Teulu
-----

Mae'r titw pendil melyn yn perthyn i deulu'r Titwod Pendil (Lladin: *Remizidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Anthoscopus sylviella | Anthoscopus sylviella |  |
|
| Titw pendil | Remiz pendulinus |  |
|
| Titw pendil Affrica | Anthoscopus caroli |  |
|
| Titw pendil llwyd | Anthoscopus musculus |  |
|
| Titw pendil melyn | Anthoscopus parvulus |  |
|
| Titw pendil talcenfelyn | Anthoscopus flavifrons |  |
|
| Titw pendil y Penrhyn | Anthoscopus minutus |  |
|
| Titw pendil y Sahel | Anthoscopus punctifrons |  |
|
| Titw penfelyn | Auriparus flaviceps |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Titw pendil melyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **uwchadain oren**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod uwchadain oren**; yr enw Saesneg yw *Orange Upperwing*, a'r enw gwyddonol yw *Jodia croceago*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop gan gynnwys Lloegr a Chymru.

Tua 35 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan yn Hydref a Thachwedd, mewn un genhedlaeth.

Prif fwyd y lindys ydy'r dderwen (*Quercus*).

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r uwchadain oren yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Warren Hill** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO143777. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 472m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 507 metr (1663 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Meteorolegydd Seisnig oedd **William Henry Dines** BA FRS (5 Awst 1855 – 24 Rhagfyr 1927).

Ganwyd Dines yn Llundain, yn fab i George Dines, a oedd hefyd yn feteorolegydd. Addysgwyd yn Ysgol Woodcote House, Windlesham, cyn mynychu Coleg Corpus Christi, Caergrawnt, lle derbyniodd radd dosbarth cyntaf mewn mathemateg ym 1881. Cyflawnodd o ymchwiliadau ar gyfer y Cymdeithas Meteoroleg Frenhinol ar bwnc egnïau gwynt, ac yn gytras â'r gwaith hwn, dyluniodd o'r anemomedr tiwb pwysedd. Ym 1901 cychwynnodd o ymchwil am broblemau'r awyrgylch uchaf, a dyluniodd neu perffeithiodd amrwy o offerynnau i'w defnyddio gyda barcudiaid, yn ogystal â ffurf o'r bwlch-farcud *Hargraves*, a brofodd i fod o werth fawr. Ym 1905 apwyntiwyd gan y Swyddfa Meteoroleg yn Gyfarwyddwr Arbrofion yn gytras ag ymchwiliau am yr awyrgylch uchaf, ac ym 1907 dyluniodd feteorograff i'w defnyddio gyda balwnau. Cynhyrchodd hefyd, ynghyd â Dr Napier Shaw, y meicrobarograff a baromedr mercwri oedd yn recordio, yn ogystal ag amryw o offerynnau eraill. Er na weithiodd erioed fel academydd llawn amser, bu'n lywydd y Gymdeithas Meteoroleg Frenhinol rhwng 1901 ac 1902, ac ym 1905 etholwyd yn gymrawd y Gymdeithas Frenhinol. Roedd yn aelod o Gomisiwn Rhyngwladol Awyrennaeth Wyddonol, a daeth yn aelod anrhydeddus neu gohebol o amryw o gymdeithasau gwyddonol tramor. Mae'n awdur nifer o bapurau pwysig am feteoroleg yr awyrgylch uwch a gyhoeddwyd yn *Transactions of the Royal Society*, *Geophysical Memoirs of the Meteorological Office* a chyhoeddiadau eraill.

Roedd hefyd yn dad i John Somers Dines MA a Lewen Henry George Dines MA AMICE, dilynodd y ddau eu tad gan ddod yn feteorolegwyr.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3   M.E. Crewe. The Met Office Grows Up: In War and Peace. Cymdeithas Meteoroleg Frenhinol.
2. ↑   Dines, William (1855-1927). Archives in London and the M25 area.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 70132735
* LCCN: nb2011025141
* ISNI: 0000 0000 6324 584X
* GND: 133907996
* SUDOC: 204349028
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Titw penfelyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: titwod penfelyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Auriparus flaviceps***; yr enw Saesneg arno yw *Verdin*. Mae'n perthyn i deulu'r Titwod Pendil (Lladin: *Remizidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. flaviceps*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.

Teulu
-----

Mae'r titw penfelyn yn perthyn i deulu'r Titwod Pendil (Lladin: *Remizidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Anthoscopus sylviella | Anthoscopus sylviella |  |
|
| Titw pendil | Remiz pendulinus |  |
|
| Titw pendil Affrica | Anthoscopus caroli |  |
|
| Titw pendil llwyd | Anthoscopus musculus |  |
|
| Titw pendil melyn | Anthoscopus parvulus |  |
|
| Titw pendil talcenfelyn | Anthoscopus flavifrons |  |
|
| Titw pendil y Penrhyn | Anthoscopus minutus |  |
|
| Titw pendil y Sahel | Anthoscopus punctifrons |  |
|
| Titw penfelyn | Auriparus flaviceps |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Titw penfelyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Titw’r prysgwydd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: titwod y prysgwydd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Psaltriparus minimus***; yr enw Saesneg arno yw *Common bushtit*. Mae'n perthyn i deulu'r Titwod cynffonhir (Lladin: *Aegithalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. minimus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r titw’r prysgwydd yn perthyn i deulu'r Titwod cynffonhir (Lladin: *Aegithalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw bochwyn | Aegithalos leucogenys |  |
|
| Titw clustddu | Psaltriparus melanotis |  |
|
| Titw cynffonhir | Aegithalos caudatus |  |
|
| Titw cynffonhir Blyth | Aegithalos iouschistos |  |
|
| Titw cynffonhir du | Aegithalos fuliginosus |  |
|
| Titw pengoch | Aegithalos concinnus |  |
|
| Titw-delor Severtzov | Leptopoecile sophiae |  |
|
| Titw-delor cribog | Leptopoecile elegans |  |
|
| Titw’r prysgwydd | Psaltriparus minimus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Titw’r prysgwydd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
*Am eraill o'r un enw, gweler William Herbert (gwahaniaethu)*

Arfau William Herbert, Iarll 1af Penfro
Iarll Penfro a ffigwr allweddol ar ochr plaid yr Iorciaid yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau yng Nghymru oedd **William Herbert, Iarll 1af Penfro** (tua 1423 – 27 Gorffennaf 1469). Roedd yn fab i William ap Thomas ac yn ŵyr i Dafydd Gam.

Bu'n ymladd ym myddin Lloegr yn Normandi gyda Mathau Goch, a chafodd ei gymeryd yn garcharor ym Mrwydr Formigny yn 1450. Gwnaed ef yn farchog Nadolig yr un flwyddyn. Fel cefnogwr selog plaid yr Iorciaid, gwobrwywyd Herbert a'r teitl Arglwydd Herbert o Raglan gan y brenin Edward IV. Ymladdodd dros yr Iorciaid ym Mrwydr Mortimer's Cross yn 1461, pan gymerwyd Owain Tudur yn garcharor a'i ddienyddio. Yn 1468, wedi iddo gipio Castell Harlech, fe'i gwnaed yn Iarll Penfro, a rhoddwyd Harri Tudur ieuanc dan ei ofal. Bwriad Herbert oedd i Harri briodi ei ferch ef.

Fodd bynnag, cwerylodd Herbert a Richard Neville, Iarll Warwick, oedd wedi troi yn erbyn y brenin ac at achos y Lancastriaid. Cymerwyd Herbert a'i frawd Richard Herbert yn garcharor ym Mrwydr Edgecote, ger Banbury, a'i ddienyddio gan Warwick. Dilynwyd ef fel Iarll Penfro gan ei fab, William. Roedd yn briod ag Anne Devereux, a chawsant o leiaf ddeg plentyn, gan gynnwys:

* William Herbert, 2il Iarll Penfro (1451–1491).
* Syr Walter Herbert. (c. 1452 - m. 16 Medi 1507). Priododd Anne Hastings, iarlles Huntingdon, chwaer Edward Stafford, 3ydd dug Buckingham.
* Syr George Herbert o Sant Julians.
* Philip Herbert o Lanfihangel.
* Cecilie Herbert.
* Maud Herbert, iarlles Northumberland. Priododd Henry Percy, 4ydd iarll Northumberland.
* Katherine Herbert. Priododd George Grey, ail iarll Kent.
* Anne Herbert. Priododd John Grey, barwn Grey of Powis cyntaf, 9fed arglwydd Powys (m. 1497).
* Isabel Herbert. Priododd Sir Thomas Cokesey.
* Margaret Herbert. Priododd yn gyntaf Thomas Talbot, 2nd isiarll Lisle ac yna Syr Henry Bodringham.

Roedd William Herbert yn noddwr beirdd, a chanwyd nifer o gywyddau iddo gan Feirdd yr Uchelwyr, yn enwedig Guto'r Glyn, oedd ei hun yn bleidydd Iorc. Yn un o gywyddau enwocaf Guto, mae'n galw ar William Herbert i yrru'r swyddogion Seisnig o'r wlad ac uno Cymru, ac yn addo:

O digia Lloegr a'i dugaid
Cymru a dry yn dy raid

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 19184113
* LCCN: nb2001040396
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Daeth **William Dean** (8 Ionawr 1840 – 4 Medi 1905) yn Brif Beiriannydd Locomotifau i Reilffordd y Great Western ym 1877, ac ymddeolodd ym 1902.

Cafodd Dean ei addysg yn Ysgol Cwmni Haberdashers, a daeth o'n brentis dros gyfnod o 8 mlynedd yng Ngwaith Heol Stafford, Wolverhampton, gweithdy gogleddol y Great Western. Daeth o'n brif gynorthwyydd i Joseph Armstrong yn Ngwaith Swindon ym 1868. Daeth o'n brif beiriannydd wedi marwolaeth Armstrong. Cynlluniodd sawl dosbarth enwog o locomotifau, megis y dosbarthiadau 'Duke', 'Bulldog' a 'Dean Goods'. Roedd o'n hoff o arbrofi, efo mathau arbrofol o locomotifau a hefyd efo defnydd o fetalau. Yn ystod ei gyfnod, roedd y rheilffordd ynghanol newid o draciau lled llydan i led safonol, felly adeiladodd o nifer o locomotifau a cherbydau newidiadwy. Cynlluniodd y cerbydau coridor cyntaf.

Bu farw yn Folkestone.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Gwefan Archif y Great Western
2. ↑  Gwefan Grace's Guide
3. ↑  "Gwefan Swindonweb". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-23. Cyrchwyd 2016-07-27.
River Clyde ar lawr Traeth V, Mai 18 1915
Milwr Cymreig oedd **William Charles Williams** (15 Medi 1880 - 25 Ebrill 1915), a gafodd ei gyflwyno gyda'r Groes Fictoria, yr addurn milwrol uchaf am ddewrder yng ngwyneb y gelyn i aelodau lluoedd arfog y Gymanwlad a chyn-diriogaethau'r Ymerodraeth Brydeinig, yn dilyn ei farwolaeth ym Mrwydr Gallipoli yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Bywgraffiad
-----------

### Cefndir

Ganwyd ef yn Sandpits, Stanton Lacy, Swydd Amwythig, yn fab i William ac Elizabeth Williams. Symudodd y teulu i Pinhoe yng Nghaerwysg, cyn ymgartrefu yng Nghas-gwent, Sir Fynwy, rhywbryd cyn 1891. Mynychodd Williams Ysgol Ramadeg Cas-gwent cyn ymuno gyda Gwasanaeth i Fechgyn y Llynges Frenhinol yn 1895.

Cafodd ei ddyrchafu'n Fachgen Dosbarth 1af yn 1896, yn llongwr cyffredin yn 1898, ac yn llongwr abl yn 1900. Gadawodd y Llynges yn 1910 a trosglwyddodd i'r Fflyd Brenhinol Wrth Gefn. Rhwng 1910 a dechrau'r rhyfel yn 1914, bu'n gweithio yng Ngweithfeydd Orb Lysaght yng Nghasnewydd, a mae'n bosib iddo weithio am gyfnod byr fel heddwas gyda Heddlu Sir Fynwy.

### Y Rhyfel Byd Cyntaf

Ailymunodd Williams â'r Llynges yn 1914 yn dilyn dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf.

Ar 25 Ebrill 1915, yn ystod y glaniad ar Draeth V, penrhyn Gallipoli, ar HMS *River Clyde* aeth Williams i gynorthwyo ei Gapten Edward Unwin i sicrhau'r cychod dadlwytho. Daliodd i'r rhaff am dros awr yn y dŵr wrth i'r gelyn parhau i saethu cyn iddo gael ei lladd. Mae erthygl o'r South Wales Weekly Post ar ddydd Sadwrn 21 Awst 1915 yn disgrifio amgylchiadau ei farwolaeth: "Held on to a line, in the water, for over an hour under heavy fire until killed." Roedd yn 34 mlwydd oed. Cafodd Williams ei ddisgrifio gan Gapten Unwin, fel y llongwr mwyaf dewr yr oedd erioed wedi adnabod.

Ar ôl ei farwolaeth
-------------------

Cafodd y Groes Fictoria ei gyflwyno i'w dad a'i llys-fam gan y Brenin Siôr V ym Mhalas Buckingham ar 16 Tachedd 1916 i gymeradwyo ei ddewrder.

Nid yw'n wybod lle mae Williams wedi'i claddu. Mae'n bosib ei bod wedi'i gladdu mewn bedd heb ei farcio neu yn y môr. Mae ef wedi'i goffáu ar banel 8, cofeb morwrol Comisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad yn Portsmouth  ac ar wn a roddwyd i dref Cas-gwent gan y Brenin Siôr V wedi'r rhyfel.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   Cofnod Comisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad.
2. 1 2 3 4  Williams, W. Alistair (2008). *Heart of Dragon: the VCs of Wales and the Welsh regiments, 1914-82.* Bridge Books. pp. 27-37.
3. ↑  [*dolen marw*] Tystysgrif y Llongwr Abl W. C. Williams V.C. yn nodi ei wasanaeth gyda'r Llynges Frenhinol, *Gathering the Jewels.*
4. ↑   Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback."Nothing could stop such men", South Wales Weekly Post, 21 Awst 1915, p. 6, *Cymru1914.org*
5. ↑  Snelling, Stephen (1995). *VCs of the First World War: Gallipoli.* Alan Sutton Publishing Ltd. p. 49.
Cenedlaetholwr Gwyddelig ac un o brif arweinwyr Cymdeithas y Gwyddelod Unedig oedd **Theobald Wolfe Tone**, a adwaenir fel rheol fel **Wolfe Tone** (20 Mehefin 1763 – 19 Tachwedd 1798).

Ganed ef yn ninas Dulyn, i deulu Protestanaidd, ac astudiodd y gyfraith yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, gan gymhwyso fel bargyfreithiwr. Yn 1791, cyhoeddodd Tone bamffled *Argument on Behalf of the Catholics of Ireland*, gan ddadlau dros undod rhwng Protestaniaid a Chatholigion. O ganlyniad i hyn, ffurfiwyd Cymdeithas y Gwyddelod Unedig mewn cyfarfod yn ninas Belffast ar 14 Hydref 1791, dan arweiniad Tone, Thomas Russell (1767-1803), Napper Tandy ac eraill.

Bwriad cyntaf y Gymdeithas oedd gweithio tuag at ddiwygiadau Seneddol, ond yn raddol troes at syniadau mwy radicalaidd Tone ei hun, ac anelu at greu gweriniaeth annibynnol. Yn 1794, daeth y Gymdeithas i gysylltiad ag arweinwyr y Chwyldro Ffrengig, ond bradychwyd eu trafodaethau ac yn 1795 bu raid i Tone ffoi i'r Unol Daleithiau. Yn Chwefror 1796, aeth i Ffrainc, lle cyfarfu a rhai o arweinwyr y Chwyldro ym Mharis. Rhoddwyd comisiwn yn y fyddin Ffrengig iddo.

Hwyliodd am Iwerddon gyda'r Cadfridog Hoche yn 1796, ond bu raid i'r llynges ddychwelyd i Ffrainc wedi methu glanio oherwydd tywydd garw. Pan ddechreuodd Gwrthryfel Gwyddelig 1798, hwyliodd Tone am Iwerddon gyda'r Llynghesydd Bompard. Cyfarfu'r llongau Ffrengig a llongau rhyfel Prydeinig ger Buncrana ar Lough Swilly ar 12 Hydref, 1798, a chymerwyd Tone yn garcharor pan ildiodd y llong yr oedd arni i'r Prydeinwyr.

Rhoddwyd ef ar ei brawf yn Nulyn, a dedfrydwyd ef i'w grogi, gan wrthod ei gais am farwolaeth fwy anrhydeddus trwy gael ei saethu. Cyn gweithredu'r ddedfryd, bu Tone farw o'i anafiadau wedi torri ei wddf â chyllell yn y carchar. Ystyrir ef yn un o sylfaenwyr cenedlaetholdeb Gwyddelig modern.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 12316988
* LCCN: n50015953
* ISNI: 0000 0001 0797 0980
* GND: 11907849X
* SUDOC: 027515869
* BNF: cb11953937f (data)
* NLA: 35552758
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ffilm ddrama am drosedd gan y cyfarwyddwr A. Dean Bell yw ***What Alice Found*** a gyhoeddwyd yn 2003. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Cafodd ei ffilmio yn Connecticut. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Katheryn Winnick a Judith Ivey. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2003. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl* sef ffilm ffantasi *gan y cyfarwyddwr ffilm Gore Verbinski.*

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm A Dean Bell ar 1 Ionawr 1901 yn Unol Daleithiau America. Derbyniodd ei addysg yn State University of New York at Purchase.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 68% (Rotten Tomatoes)
* 6.3/10 (Rotten Tomatoes)

.

Ymhlith y gwobrau a enillwyd y mae Grand prix du Festival de Deauville.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd A. Dean Bell nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| Backfire! |  | Unol Daleithiau America | 1994-01-01 |
| What Alice Found |  | Unol Daleithiau America | 2003-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 6 Gorffennaf 2016.
2. 1 2  "What Alice Found". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 9 Hydref 2021.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Trympedwr adeinwyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: trympedwyr adeinwyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Psophia leucoptera***; yr enw Saesneg arno yw *White-winged trumpeter*. Mae'n perthyn i deulu'r Trympedwyr (Lladin: *Psophiidae*) sydd yn urdd y *Gruiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. leucoptera*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r trympedwr adeinwyn yn perthyn i deulu'r Trympedwyr (Lladin: *Psophiidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Trympedwr adeinwyn | Psophia leucoptera |  |
|
| Trympedwr adeinwyrdd | Psophia viridis |  |
|
| Trympedwr cyffredin | Psophia crepitans |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Trympedwr adeinwyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Athronydd Marcsaidd, cymdeithasegydd, a cherddolegydd o'r Almaen oedd **Theodor Wiesengrund Adorno** (11 Medi 1903 – 6 Awst 1969).

Ganwyd yn Frankfurt am Main yn nhalaith Hessen, i fam Gatholig o Gorsica a thad Protestannaidd o dras Iddewig. Yn Frankfurt fe enillodd ddoethuriaeth mewn athroniaeth o Brifysgol Johann Wolfgang Goethe. Aeth i Fienna yn 1925 i astudio dan y cyfansoddwr Alban Berg. Dychwelodd i Frankfurt yn 1927 ac ymunodd â'r Institut für Sozialforschung (IfS) yn y brifysgol. Y sefydliad hwnnw a gynhyrchai Ysgol Frankfurt, ac Adorno oedd un o brif feddylwyr y mudiad deallusol hwnnw.

Cafodd Adorno a nifer o aelodau eraill yr IfS eu gyrru allan o'r Almaen gan y llywodraeth Natsïaidd yn 1934, a symudodd Adorno i Loegr i addysgu ym Mhrifysgol Rhydychen. Ymfudodd i'r Unol Daleithiau yn 1938, ac yno fe gyd-weithiodd gyda Max Horkheimer, cyfarwyddwr yr IfS, wrth ysgrifennu sawl llyfr, gan gynnwys *Dialektik der Aufklärung* (1947). Dychwelodd Adorno a Horkheimer i'r Almaen yn 1949, ac ailgychwynasant eu gwaith yn Frankfurt yn 1951. Bu farw yn 65 oed.

Diwydiant diwylliant
--------------------

Cysyniad amlycaf Adorno yw'r diwydiant diwylliant, a gyflwynir mewn pennod o *Dialektik der Aufklärung* sy'n disgrifio sut y dadelfennir celfyddyd yn y system gyfalafol er mwyn creu cynnyrch masnachol, torfol. Dadleua Adorno bod y diwydiant yn effeithio'n negyddol ar anian a nodweddion celfyddyd drwy bwysleisio'i marchnadwyedd ar draul ei "diffyg pwrpas" (celfyddyd er mwyn celfyddyd). Felly, tro diwylliant yn nwydd economaidd i'w gyfnewid yn hytrach na pheth o werth ynddo'i hun. Mae Adorno yn gwadu taw'r un peth yw rhinwedd neu deilyngdod cynnyrch diwylliannol a'i bris cymdeithasol, sydd yn ffetis. Effaith y fath fasnacheiddio yw ymyleiddio celfyddyd annibynnol, megis celf fodernaidd ac haniaethol, yr union gelfyddyd sydd yn gallu "herio cyfundrefn cyfalaf, naill ai trwy amlygu natur ddrylliedig realiti cymdeithasol neu trwy gynnig gweledigaeth dra gwahanol o'r byd".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "Theodor W. Adorno", *Stanford Encyclopedia of Philosophy* (Prifysgol Stanford, 2015). Adalwyd ar 19 Medi 2018.
2. ↑  Dafydd Huw Rees, "Diwydiant diwylliant" yn yr Esboniadur (Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol). Adalwyd ar 19 Medi 2018.

Darllen pellach
---------------

* Hauke Brunkhorst, *Adorno and Critical Theory* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1999).
Merthyr ac offeiriad Catholig o Gymro a ganoneiddwyd yn 1987 oedd **William Davies** (m. 27 Gorffennaf 1593). Fe'i cofir am ei ran yng nghyhoeddi *Y Drych Cristianogawl*, y llyfr cyntaf i gael ei argraffu yng Nghymru.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Davies yng Nghroes-yr-Eirias (rhan o dref Bae Colwyn heddiw) yn yr hen Sir Ddinbych. Mae ei ddyddiad geni yn anhysbys. Cafodd ei urddo'n offeiriad Catholig yn 1585 ar adeg pan fu erledigaeth ar Gatholigion yng Nghymru a Lloegr ar ôl i Harri VIII o Loegr greu Eglwys Loegr a'i throi'n unig eglwys wladol y deyrnas.

Roedd gan Davies gysylltiad a'r Puwiaid o Hen Neuadd Penrhyn ger Rhiwledyn. Roedd y teulu yn Gatholigion pybyr. Ar 14 Ebrill 1587, cafwyd hyd i wasg gudd ar gyfer llenyddiaeth Gatholig mewn ogof ar Riwledyn, a gafodd ei defnyddio gan Robert Pugh o'r Penrhyn a William Davies (ac eraill) i argraffu *Y Drych Cristianogawl* (gan Robert Gwyn neu, yn fwy tebygol, Gruffydd Robert). Llochasant yno i geisio dianc yr erledigaeth ar Gatholigion a gychwynwyd gan Elisabeth I, brenhines Lloegr, ym Mai 1586. Darganfuwyd yr ogof tua dwy flynedd ar ôl cyhoeddi'r *Ddrych* ond roedd pawb wedi dianc.

Marwolaeth
----------

Yn ddiweddarach cafodd William Davies ei ddal gan yr awdurdodau a threulio blwyddyn yn y carchar ym Miwmares a'i ddienyddio wedyn trwy ei grogi, diberfeddu a'i chwarteru yng Nghastell Biwmares ar 27 Gorffennaf, 1593. Roedd y Cymry lleol wedi gwrthod cymryd rhan yn y prawf a'r dienyddiad a bu rhaid anfon am ddynion o Gaer i ddienyddio Davies. Dosbarthwyd rhannau o'i gorff i'w gosod ar gestyll Biwmares, Conwy a Chaernarfon.

Canoneiddio
-----------

Yn 1987 roedd William Davies ymhlith y merthyron o Gymru a Lloegr a ganoneiddwyd gan y Pab mewn gwasanaeth arbennig yn Rhufain. Yn yr un flwyddyn creuwyd ysgol gynradd newydd yn Llandudno a gafodd ei henwi'n 'Ysgol y Bendigaid William Davies' er anrhydedd iddo.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Pentref yng nghymuned Tryleg Unedig, Sir Fynwy, Cymru, yw **Tryleg**. Defnyddir y ffurfiau **Trelech**, **Trellech**, **Trelyg** a **Trelleck** ar y pentref yn ogystal. 

Mae yno safle archaeolegol arwyddocaol. Ceir meini hirion yn y fynwent a elwir yn "Feini Harold", ac mae olion castell o'r cyfnod Normanaidd i'w gweld yno. Ystyrir Ffynnon y Santes Ann yn ffynnon gysegredig, ac mae traddodiad o adael darnau o frethyn o'i chwmpas.

Sefydlwyd Tryleg gan deulu de Clare, ac roedd yn dref bwysig yn y Canol Oesoedd. Yn dilyn lladd Gilbert de Clare ym Mrwydr Bannockburn ym 1314, ac effeithiau'r Pla Du, collodd ei phwysigrwydd. Fe'i llosgwyd i'r llawr gan Owain Glyndŵr

Enwogion
--------

Ganwyd Bertrand Russell yma ym 1872.

Gweler hefyd
------------

* Croesau Tryleg

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 16 Hydref 2021

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Dinas Goll Tryleg Archifwyd 2006-06-19 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Hynafiaethau Tryleg Archifwyd 2008-05-11 yn y Peiriant Wayback.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Fynwy**

**Trefi**  

Brynbuga  **·** Cas-gwent  **·** Cil-y-coed  **·** Y Fenni  **·** Trefynwy
  
**Pentrefi**  

Aber-ffrwd  **·** Abergwenffrwd  **·** Betws Newydd  **·** Bryngwyn  **·** Caer-went  **·** Castellnewydd  **·** Cemais Comawndwr  **·** Cilgwrrwg  **·** Clydach  **·** Coed Morgan  **·** Coed-y-mynach  **·** Cwmcarfan  **·** Cwm-iou  **·** Drenewydd Gelli-farch  **·** Y Dyfawden  **·** Yr Eglwys Newydd ar y Cefn  **·** Gaer-lwyd  **·** Gilwern  **·** Glasgoed  **·** Goetre  **·** Gofilon  **·** Y Grysmwnt  **·** Gwehelog  **·** Gwernesni  **·** Gwndy  **·** Hengastell  **·** Little Mill  **·** Llanarfan  **·** Llan-arth  **·** Llanbadog  **·** Llancaeo  **·** Llandegfedd  **·** Llandeilo Bertholau  **·** Llandeilo Gresynni  **·** Llandenni  **·** Llandidiwg  **·** Llandogo  **·** Llanddewi Nant Hodni  **·** Llanddewi Rhydderch  **·** Llanddewi Ysgyryd  **·** Llanddingad  **·** Llanddinol  **·** Llanelen  **·** Llanelli  **·** Llanfable  **·** Llanfaenor  **·** Llanfair Cilgedin  **·** Llanfair Is Coed  **·** Llanfihangel Crucornau  **·** Llanfihangel Gobion  **·** Llanfihangel Tor-y-mynydd  **·** Llanfihangel Troddi  **·** Llanfihangel Ystum Llywern  **·** Llanfocha  **·** Llan-ffwyst  **·** Llangatwg Feibion Afel  **·** Llangatwg Lingoed  **·** Llangiwa  **·** Llangofen  **·** Llan-gwm  **·** Llangybi  **·** Llanhenwg  **·** Llanisien  **·** Llanllywel  **·** Llanofer  **·** Llanoronwy  **·** Llan-soe  **·** Llantrisant  **·** Llanwarw  **·** Llanwenarth  **·** Llanwynell  **·** Llanwytherin  **·** Y Maerdy  **·** Magwyr  **·** Mamheilad  **·** Matharn  **·** Mounton  **·** Nant-y-deri  **·** Newbridge-on-Usk  **·** Y Pandy  **·** Pen-allt  **·** Penrhos  **·** Pen-y-clawdd  **·** Porth Sgiwed  **·** Pwllmeurig  **·** Rogiet  **·** Rhaglan  **·** Sudbrook  **·** Tre'r-gaer  **·** Tryleg  **·** Tyndyrn  **·** Ynysgynwraidd
Trwbador ym Mehefin 2012.
Trwbador yn chwarae Tafarn Parrot, Caerfyrddin
Band gwerin electroneg o Gaerfyrddin oedd **Trwbador**.

Aelodau'r band oedd Angharad Van Rijswijk ac Owain Gwilym. Arferent ddisgrifio'u hunain fel deuawd 'avant Pop'; roedd eu caneuon dwyieithog yn felodig a thylwyth-tegaidd gyda hiwmor tywyll a brathog ar brydiau, megis 'I'll Google It' a 'Red Handkerchiefs'. Ymhlith eu caneuon nodedig mae: *"All animals are friends of mine"* a *"Meat is murder, but it tastes so fine"*.

Cyhoeddodd y band 2 EP ar ei label ei hun, 'Owlet Music', sef *It Snowed a Lot this Year* ac yn fwy diweddar, *Sun in the Winter*. Mae adleisiau o nifer o ddylanwadau i'w clywed yng ngherddoriaeth y band, fel Gold Panda, Pentangle a Gorky's Zygotic Mynci. Mae llais Angharad yn dwyn atgofion o Alison Goldfrapp hefyd. Ond roedd y cyfuniad o'r gwerin a'r electroneg, neu 'folktronika' yn ddatblygiad newydd a chafodd Trwbador dipyn o lwyddiant y tu allan i Gymru hefyd.

Daeth y band i ben ym mis Medi 2015.

Disgyddiaeth
------------

### Albymau

* *Trwbador* (2013)
* *Several Wolves* (2014)

### EP a Senglau

* *It Snowed A Lot This Year* EP (2010)
* *Sun in the Winter* EP (2011)
* *Safe* sengl (2013)
* *Mountain / Once I Had a Love* sengl (2013)
* *Breakthrough (Ft. Essa)* sengl (2014)

Dolenni allanol
---------------

Proffil y band gan BBC Cymru
Y traeth, Gwarchodfa Natur Balranald
Un o ynysoedd Ynysoedd Allanol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban yw **Uibhist a Tuath** (Saesneg: *North Uist*).

Uibhist a Tuath yw'r ynys fwyaf gogleddol o'r grŵp deheuol o Ynysoedd Allanol Heledd. Enw arall arni yw **Tir an Eòrna**, "Tir yr Haidd". Mae tua 30 km o hyd a 20 km o led, gyda llynnoedd yn ffurfio tua traean o'i harwynebedd. Tir cymharol isel yw'r rhan fwyaf o'r ynys, gyda'r copa uchaf, Maireabhal (Saesneg: *Marrival*) yn 230 metr uwch lefel y môr. Ceir nifer o ynysoedd llai o'i chwmpas, yn cynnwys Beàrnaraigh, Orosaigh, Baile Siar a Griomasaigh. I’r gogledd, mae sarn yn cario’r ffordd i Beàrnaraigh, lle mae fferi Calmac (talfyriad o Caledonian MacBrayne) i Leverburgh ar Na Hearadh ("Harris"). I'r de, mae'r briffordd A865 yn ei chysylltu ag ynys Beinn na Faoghla (*Benbecula*). Mae'r boblogaeth tua 1,500, gyda'r mwyafrif yn siarad Gaeleg. Y pentref mwyaf yw Loch na Madadh.

Rhoddwyd yr ynys gan y brenin James IV o’r Alban i’r teulu McDonald o Sleat (Mae Sleat ar An t-Eilean Sgitheanach - Saesneg:*Skye* - ym 1495. Cliriwyd mwyafrif y preswylwyr o’r tir cyn iddynt wedi gwerthu’r ynys ym 1855.

Mae gan Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar warchodfa ar yr ynys, sef Gwarchodfa Natur Balranald.

Mae fferi CalMac yn cysylltu Loch na Madadh ag Ynys Skye.

Lleoliad Uibhist a Tuath

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Calmac
2. ↑  Gwefan undiscoveredscotland
3. ↑  Gwefan RSPB Balranald
4. ↑  Gwefan Calmac
Roedd **William Cornwallis West** VD YH (20 Mawrth 1835 – 4 Gorffennaf 1917), yn wleidydd Prydeinig.

Teulu
-----

Ganwyd William Cornwallis West yn Fflorens yr Eidal yn fab i Frederick Richard West, mab yr Anrhydeddus Frederick West, mab ieuengaf John West, 2il Iarll De La Warr. Ei fam oedd Theresa, merch John Whitby a Mary Anne Theresa Symonds, ac aeres i ffortiwn yr Admiral William Cornwallis. Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Eton

Gyrfa
-----

Cafodd Cornwallis West ei alw i'r Bar yn Lincoln's Inn, ym 1862.

Roedd yn Uchel Siryf Sir Ddinbych ym 1872, yn Arglwydd Raglaw Sir Ddinbych 1872–1917, yn Ynad Heddwch dros Hampshire a Sir Ddinbych ac yn Gyrnol Anrhydeddus ym 4ydd Bataliwn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig. Am ei waith fel milwr gwirfoddol dyfarnwyd iddo'r Addurniad Swyddogion Gwirfoddolwyr, (*Volunteer Officers' Decoration* llythyrau ôl-enwol *VD*)

Ym 1885 cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol dros Orllewin Sir Ddinbych, sedd a gadwodd hyd 1892. Ym 1895 newidiodd ei gyfenw i *Cornwallis-West*. Roedd yn byw yng Nghastell Rhuthun, Sir Ddinbych, ac yn Newlands Manor, Milford, Hampshire.

Priodas a phlant
----------------

Ym 1872 priododd Cornwallis West Mary ("Patsy"), merch y Parchedig Frederick Fitzpatrick. Bu sïon bod Patsy yn cael perthynas gydag Edward Tywysog Cymru.

Un o ferched William Cornwallis West a Patsy oedd Daisy, Tywysoges Pless; priododd merch arall, Constance, a Hugh Grosvenor, 2il Dug Westminster. George, mab Cornwallis-West, oedd ail ŵr yr Arglwyddes Randolph Churchill, mam Winston Churchill.

Bu farw Cornwallis-West ym mis Gorffennaf 1917 yn 82 mlwydd oed. Bu farw ei weddw ym mis Gorffennaf 1920.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Archifwyd 2015-08-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 12 Rhagfyr 2014
2. ↑  "The London Gazette *THE VOLUNTEER OFFICERS' DECORATION WARRANT*". *The London Gazette*. 29 Gorffennaf 1892. Cyrchwyd 16 Mehefin 2018.
3. ↑   adalwyd 12 Rhagfyr 2014
4. ↑  "COL CORNWALLIS WEST - Herald of Wales and Monmouthshire Recorder". [s.n.] 1917-07-07. Cyrchwyd 2020-03-24.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:***etholaeth newydd*** | **Aelod Seneddol dros Orllewin Sir Ddinbych**1885 – 1892 | Olynydd:**John Herbert Roberts** |
Tŷ Hywel
Pont wydr sy'n cysylltu Tŷ Hywel (ch.) a'r Senedd (dde)
Adeilad ym Mae Caerdydd a'i ddefnyddir gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru yw **Tŷ Hywel**. Dyma fan cyfarfod wreiddiol y Cynulliad cyn adeiladu'r Senedd yn 2006.

Saif yr adeilad hŷn wrth gefn yr adeilad fwy diweddar ac mae pontydd gwydr yn cysylltu'r naill â'r llall. Codwyd yr adeilad ym 1993 i gynlluniau'r penseiri Holder Mathias Alcock; **Tŷ Crughywel** oedd ei enw gwreiddiol, ar ôl gwleidydd Geidwadol, yr Arglwydd Crughywel. Yn 2008 fe'i ailenwyd ar ôl Hywel Dda. Agorwyd yr adeilad yn 1993 gyda 11,583 m (38,002 ft)
 o ardal llawr.

Mae'r adeilad bellach yn cynnwys swyddfeydd ar gyfer Aelodau'r Cynulliad, Comisiwn y Cynulliad a Llywodraeth Cymru. Mae hen siambr y Cynulliad bellach yn cynnal dadleuon gan bobl ifanc ac yn dwyn yr enw Siambr Hywel.

Fe'i henwir ar ôl Hywel Dda, Brenin Cymru yn 10g a lluniwyr cyfreithiau'r Cymru, Cyfreithiau Hywel Dda.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Newman, John (1995). *Glamorgan*. *The Buildings of Wales*. Llundain: Penguin. t. 268
Roedd **William Cashen** (1838 – Mehefin 1912) yn gasglwr llên gwerin Fanaweg, a aned yn Dalby ar Ynys Manaw.

Ei hanes
--------

Cafodd ei eni mewn teulu o grofftwyr-bysgotwyr yn Dalby. Symudodd y teulu i fyw ym mhentref Niarbyl a oedd y pryd hynny'n borthladd pysgota bach prysur.

Dim ond yr iaith Fanaweg a siaradai Cashen hyd ei nawfed flwyddyn pan ddechreuodd ddysgu Saesneg yn yr ysgol leol. Ar ôl gorffen yn yr ysgol gweithiodd ar y crofft yn Dalby am gyfnod ac yna aeth yn forwr ar y brig *Ada* a hwyliai rwng Dulyn a Whitehaven. Yn 19 oed aeth yn forwr ar y cefnfor ac ymelodd â'r Dwyrain Pell gan ymweld ag Awstralia, Tsieina ac ynysoedd Polynesia, ymhlith llefydd eraill. O'r diwedd cafodd ei hun mewn llongddrylliad ar y sgwner *Western Trader* ond, yn eironig ddigon, ar Traie Fogog ym Mae Peel ar ei ynys enedigol y diwgwyddodd hynny. Cafodd ei gludo i fwthyn gerllaw a'i nyrsio gan ferch y tŷ, Susanna Cowell; priododd y ddau o fewn ychydig. Buont yn byw yn Peel a throes Cashen ei law at bysgota penwaig. Am ddwy flynedd ar bymtheg olaf ei oes bu'n geidwad Castell Peel.

Casglu llên gwerin
------------------

Cafodd Cashen ei ysbrydoli gan gyhoeddi *The Folk-Lore of the Isle of Man* gan A.W. Moore yn 1891 gan fynd ati i sgwennu nodiadau ar lên gwerin a bywyd traddodiadol yr ynys. Defnyddiwyd y cerddi a gasglai Cashen gan Moore yn ei gyfrol *Manx Ballads and Music* (1896). Bu farw Cashen cyn i'w nodiadau weld golau dydd ond cafodd yr ymgyrchydd dros yr iaith Fanaweg Sophia Morrison y llyfr nodiadau ac fe'u cyhoeddwyd gan Yn Cheshaght Ghailckagh (Cymdeithas yr Iaith Fanaweg) yn 1912.

Llyfryddiaeth
-------------

Stephen Miller (gol.), *William Cashen's "Manx Folk-Lore"* (Onchan, Ynys Manaw, 1993).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 53386511
* LCCN: n94102071
* ISNI: 0000 0000 3149 2678

 |
Teulu Eidalaidd oedd y **Medici** a oedd yn hynod o ddylanwadol ym mydoedd bancio, yr Eglwys Gatholig, a gwleidyddiaeth yr Eidal a Ffrainc o'r 15g hyd at ddechrau'r 18g. Buont yn tra-arglwyddiaethu ar ddinas Fflorens trwy gydol yr holl gyfnod bron o 1434 i 1737 ac yn benaethiaid ar un o fanciau mwyaf Ewrop. Ymhlith aelodau'r Medici bu pedwar Arglwydd Fflorens, dau Ddug Fflorens, pedwar pab, nifer o gardinaliaid, y saith Uchel Ddug Toscana o 1569 hyd at 1737, a dwy o freninesau Ffrainc.

Tarddiad y Medici
-----------------

Daeth teulu'r Medici o dras werinol ym mhentref Cafaggiolo yn nyffryn y Mugello, i ogledd Fflorens. Ymfudodd rhai ohonynt i Fflorens yn y 12g i fanteisio ar y ffyniant masnachol yn y ddinas. Erbyn y 13g buont yn deulu cefnog nodedig, ond nid eto yn rhan o ddosbarth uchelwrol y ddinas. Un o brif aelodau'r Medici yn y cyfnod hwn oedd Chiarissimo II, ŵyr i'r Medici cyntaf y gwyddys amdano. Yn sgil dirywiad economaidd ar draws Ewrop yn y 1340au, aeth yr hen deuluoedd pwerus yn fethdal ac ymsefydlodd y Medici fel rhan o gylch uchaf Fflorens. Aeth disgynyddion Chiarissimo II ati i atgyfnerthu eu safle mewn hanner can mlynedd hynod o gythryblus ac anffodus iddynt.

Parhaodd Salvestro de' Medici â pholisi ei dad-cu Chiarissimo o ymgynghreirio â'r bobl gyffredin (*popolo minuto*). Fe'i etholwyd yn bennaeth (*gonfalonier*) ar gyngor y llywodraeth (*signoria*) ym 1378.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Medici family. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 9 Hydref 2021.
Ffilm bornograffig gan y cyfarwyddwr Ed Wood yw ***The Young Marrieds*** a gyhoeddwyd yn 1971. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Ed Wood. 

 Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1971. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *A Clockwork Orange* sef ffim wyddonias, ddistopaidd am drosedd gan y cyfarwyddwr ffilm Stanley Kubrick. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Ed Wood ar 10 Hydref 1924 yn Poughkeepsie, Efrog Newydd a bu farw yn Hollywood ar 5 Tachwedd 2001. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1948 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Ed Wood nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Bride of The Monster |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1955-01-01 |
| *Final Curtain* |  | Unol Daleithiau America |  |  |
| Glen Or Glenda |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1953-04-01 |
| Jail Bait |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1954-01-01 |
| Necromania |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1971-01-01 |
| Night of The Ghouls |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1984-01-01 |
| Plan 9 From Outer Space |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1959-07-22 |
| Take It Out in Trade |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1970-01-01 |
| The Sinister Urge |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1960-01-01 |
| The Young Marrieds |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1971-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Pentref yng nghymuned Llanidan, Ynys Môn yw **Trefarthen**. Fe lleolir dros 180 milltir o Gaerdydd a 270 milltir o Lundain.

  

Daw gyfeiriad at y pentrefan hwn mewn cofnodion hanesyddol mor gynnar â 1294.

Mae'r ardal yn rhannu ei henw â phlasty rhestredig Gradd II o'r enw Trefarthen.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Llanidan to Cardiff". *Llanidan to Cardiff* (yn Saesneg). Cyrchwyd 27 Ionawr 2022.
2. 1 2  "Listed Buildings - Full Report - HeritageBill Cadw Assets - Reports". *cadwpublic-api.azurewebsites.net*. Cyrchwyd 31 Ionawr 2022.
3. ↑  "Trefarthen". *Coflein* (yn Saesneg). Cyrchwyd 14 Chwefror 2022.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ynys Môn**

**Trefi**  

Amlwch  **·** Benllech  **·** Biwmares  **·** Caergybi  **·** Llangefni  **·** Niwbwrch  **·** Porthaethwy
  
**Pentrefi**  

Aberffraw  **·** Bethel  **·** Bodedern  **·** Bodewryd  **·** Bodffordd  **·** Bryngwran  **·** Brynrefail  **·** Brynsiencyn  **·** Brynteg  **·** Caergeiliog  **·** Capel Coch  **·** Capel Gwyn  **·** Carmel  **·** Carreglefn  **·** Cemaes  **·** Cerrigceinwen  **·** Dwyran  **·** Y Fali  **·** Gaerwen  **·** Glyn Garth  **·** Gwalchmai  **·** Heneglwys  **·** Hermon  **·** Llanallgo  **·** Llanbabo  **·** Llanbedrgoch  **·** Llandegfan  **·** Llandyfrydog  **·** Llanddaniel Fab  **·** Llanddeusant  **·** Llanddona  **·** Llanddyfnan  **·** Llanedwen  **·** Llaneilian  **·** Llanfachraeth  **·** Llanfaelog  **·** Llanfaethlu  **·** Llanfair Pwllgwyngyll  **·** Llanfair-yn-Neubwll  **·** Llanfair-yng-Nghornwy  **·** Llan-faes  **·** Llanfechell  **·** Llanfihangel-yn-Nhywyn  **·** Llanfwrog  **·** Llangadwaladr  **·** Llangaffo  **·** Llangeinwen  **·** Llangoed  **·** Llangristiolus  **·** Llangwyllog  **·** Llaniestyn  **·** Llannerch-y-medd  **·** Llanrhuddlad  **·** Llansadwrn  **·** Llantrisant  **·** Llanynghenedl  **·** Maenaddwyn  **·** Malltraeth  **·** Marian-glas  **·** Moelfre  **·** Nebo  **·** Pencarnisiog  **·** Pengorffwysfa  **·** Penmynydd  **·** Pentraeth  **·** Pentre Berw  **·** Pentrefelin  **·** Penysarn  **·** Pontrhydybont  **·** Porthllechog  **·** Rhoscolyn  **·** Rhosmeirch  **·** Rhosneigr  **·** Rhostrehwfa  **·** Rhosybol  **·** Rhydwyn  **·** Talwrn  **·** Trearddur  **·** Trefor  **·** Tregele
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Trympedwr cyffredin** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: trympedwyr cyffredin) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Psophia crepitans***; yr enw Saesneg arno yw *Common trumpeter*. Mae'n perthyn i deulu'r Trympedwyr (Lladin: *Psophiidae*) sydd yn urdd y *Gruiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. crepitans*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r trympedwr cyffredin yn perthyn i deulu'r Trympedwyr (Lladin: *Psophiidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Trympedwr adeinwyn | Psophia leucoptera |  |
|
| Trympedwr adeinwyrdd | Psophia viridis |  |
|
| Trympedwr cyffredin | Psophia crepitans |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Trympedwr cyffredin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Trochydd gyddfddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: trochyddion gyddfddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Gavia arctica***; yr enw Saesneg arno yw *Black-throated diver*. Mae'n perthyn i deulu'r Gaviidae (Lladin: *Gaviidae*) sydd yn urdd y *Gaviiformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *G. arctica*, sef enw'r rhywogaeth.

Mae'n nythu ar draws gogledd Ewrop, gogledd Asia ac weithiau yng ngorllewin Alaska.
Fel rheol mae'n tueddu i nythu ar lynnau mwy na'r Trochydd Gyddfgoch. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de a gellir eu gweld ar yr arfordir neu ar lynnoedd mawr. Pysgod yw ei brif fwyd.

Mae ganddo wddw du, pen llwyd, cefn tywyll ac mae'n wyn oddi tano. Yn y gaeaf mae'n wyn ar y gwddw, ac yn aderyn llawer twyllach na'r Trochydd Gyddfgoch. Nid yw'r Trochydd Gyddfddu yn nythu yng Nghymru ond mae ambell un i'w weld ar yr arfordir yn ystod y gaeaf; er ei fod yn llai cyffredin na'r Trochydd gyddfgoch a'r Trochydd mawr.

Teulu
-----

Mae'r trochydd gyddfddu yn perthyn i deulu'r Gaviidae (Lladin: *Gaviidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Trochydd gyddfddu | Gavia arctica |  |
|
| Trochydd gyddfgoch | Gavia stellata |  |
|
| Trochydd mawr | Gavia immer |  |
|
| Trochydd pigwyn | Gavia adamsii |  |
|
| Trochydd y Môr Tawel | Gavia pacifica |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
*Gavia arctica*

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Trochydd gyddfddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mab ac etifedd Henry Herbert, 2il Iarll Penfro (1534-1601) a Mary Sidney oedd **William Herbert, 3ydd Iarll Penfro** (8 Ebrill 1580 – 10 Ebrill 1630). Bu farw heb blant cyfreithlon a throsglwyddwyd ei deitl i'w frawd, Philip Herbert, 4ydd Iarll Penfro. Sefydlodd Goleg Penfro, Rhydychen pan oedd yn Ganghellor Prifysgol Rhydychen gyda Iago, brenin Lloegr (I) a'r Alban (VI). Bu'n Arglwydd Ganghellor o 1615 hyd at 1625. Cyflwynodd William Shakespeare y *First Folio* o ddramâu iddo ef a'i frawd Philip.

Priodi a phlant
---------------

Priododd Mary Talbot, merch fechan o ran corff, gydag anabledd, a merch Gilbert Talbot, 7fed Iarll Shrewsbury, ar 4 Tachwedd 1604. ni chawsant blant. Cafodd fab anghyfreithlon gyda Mary Fitton cyn hynny, a charchar am gyfnod gan iddo wrth ei phriodi. Cafodd blant anghyfreithlon wedi affer gyda'i gyfneither cyntaf yr Arglwyddes Mary Wroth, hefyd. Roedd hi'n ferch i Robert Sidney, brawd i fam William. The relationship produced at least two illegitimate children, a daughter, Catherine, and a son, William. Ond gan fod y rhain y tu allan i'r briodas, ni throsglwyddwyd y teitl i'r mab ychwaith. Ac ar ei farwolaeth, i'w frawd Philip yr aeth yr iarllaeth.

Gweler hefyd
------------

* Iarllaeth Penfro

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Brian O'Farrell (10 Chwefror 2011). *Shakespeare's Patron: William Herbert, Third Earl of Pembroke, 1580 - 1630: Politics, Patronage and Power* (yn Saesneg). Bloomsbury Publishing. t. 1. ISBN 978-1-4411-9158-8.
2. ↑  Mary Ellen Lamb, *Wroth, Lady Mary (1587–1651/1653)*, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, Sept 2004; fersiwn arlein, 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 42632646
* LCCN: n87912413
* ISNI: 0000 0001 1059 4381
* GND: 118826409
* BNE: XX1583748
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |