Ffeminist a swffragét o'r Alban oedd **Evelina Haverfield** (9 Awst 1867 - 21 Mawrth 1920) a oedd yn nyrs ac yn ymgyrchydd dros hawliau merched.

Fe'i ganed yn Inverlochy Castle, Kingussie ar 9 Awst 1867 a bu farw yn Bajina Bašta, Serbia o niwmonia. 

Yn gynnar yn yr 20g, ymunodd Evelina Haverfield ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod, ymgyrch i sicrhau'r bleidlais i fenywod a sefydlwyd gan Emmeline Pankhurst. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf gweithiodd fel nyrs yn Serbia. Ar ôl y rhyfel, dychwelodd yno gyda'i chydymaith Vera Holme i sefydlu cartref i blant amddifad yn nhref Bajina Bašta, yng ngorllewin y wlad.

Magwraeth
---------

Ar ei thystysgrif geni, sillefir ei henw fel *Honourable Evilena Scarlett* (gydag 'e' yn ei henw bedydd). Hi oedd trydydd plentyn William Scarlett, 3ydd barwn Abinger a'i wraig Helen (Eileen) Magruder a oedd yn ferch i gomodôr yn llynges UDA. Rhannwyd ei phlentyndod rhwng Llundain ac ystad Inverlochy. Yn 1880 aeth i'r ysgol yn Düsseldorf, yr Almaen. Ar 10 Chwefror 1887, yn 19 oed, priododd â Swyddog Magnelau Brenhinol, yr Uwchgapten Henry Wykeham Brooke Tunstall Haverfield, yn Kensington, Llundain, ac aeth y cwpl i fyw i Sherborne, Dorset. Roedd ei gŵr 20 mlynedd yn hŷn na hi. Roedd yn briodas hapus a chawsant ddau fab, John Campbell Haverfield (ganwyd 1887) a Brook Tunstall Haverfield (ganwyd 1889); bu farw Henry Haverfield ei gŵr, wyth mlynedd yn ddiweddarach. Ar 19 Gorffennaf 1899, priododd John Henry Balguy cyfaill ei gŵr, ond ni newidiodd ei henw. Wedi 10 mlyned o briodas gwahanodd y ddau, ond ni chawsant ysgariad.

Yn 1911 cychwynodd ar berthynas gyda'i chyd-ymgyrchydd a'r actores Vera "Jack" Holme, perthynas a barodd hyd at ei marwolaeth.

Yr ymgyrchydd
-------------

Ymunodd â changen Sherborne o Undeb Cenedlaethol Cymdeithasau Pleidlais Menywod (*National Union of Women's Suffrage Societies*). Yn 1908 mynychodd rali yn Neuadd Frenhinol Albert a dechreuodd gefnogi'r swffragetiaid milwriaethus, gan ymuno ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod (WSPU). Cymerodd ran mewn nifer o brotestiadau ac fe'i harestiwyd sawl gwaith am rwystro ac am ymosod ar yr heddlu.

Yn 1909 cymerodd Haverfield ran mewn gorymdaith dros y Mesur o Hawliau (*Bill of Rights*). Ceisiodd aelodau'r WSPU, dan arweiniad Emmeline Pankhurst, fynd i mewn i Dŷ'r Cyffredin. Cawsant eu rhwystro gan yr heddlu a chafodd dros 100 o fenywod eu harestio, gan gynnwys Haverfield. Yn dilyn protest arall gan y WSPU yn 1910 cafodd ei harestio am ymosod ar swyddog heddlu ar ôl ei daro yn y geg. Yn ôl cofnodion y llys, roedd hi wedi dweud "Mi wnes i daro'r heddwas, ond nid yn ddigon caled. Y tro nesaf y dof â gwn llaw gyda mi." Fe'i harestiwyd sawl gwaith wedi hynny.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rhyw: Darryl Roger Lundy (yn en), *The Peerage*, Wikidata Q21401824,
2. ↑  Dyddiad geni: "Hon. Evalina Scarlett". *The Peerage*.
3. ↑  Dyddiad marw: "Hon. Evalina Scarlett". *The Peerage*.
4. ↑  Tad: Darryl Roger Lundy (yn en), *The Peerage*, Wikidata Q21401824,
5. ↑  Mam: Darryl Roger Lundy (yn en), *The Peerage*, Wikidata Q21401824,
6. ↑  "Women's Reserve Ambulance – World War One". *COHSE Britain's Health Service Union*.
7. ↑  "SR Birth Search Return for Scarlett 1865 – 1869". *Scotland's People*.
8. 1 2 3 4 5  Crawford, Elizabeth (Medi 2004). "Haverfield, Evelina (1867–1920)". *Oxford Dictionary of National Biography*. Oxford University Press. Cyrchwyd 23 Ionawr 2010.
9. ↑  "Lt.-Gen. William Frederick Scarlett, 3rd Baron Abinger". *The Peerage*.
10. 1 2  Crawford, Elizabeth (2001). *The women's suffrage movement: a reference guide, 1866–1928*. Routledge. t. 279. ISBN 0-415-23926-5.
11. 1 2 3  Gaddes, Boyce (22 Awst 2009). "The Life of Evelina Haverfield". FirstWorldWar.com. Cyrchwyd 23 Ionawr 2010.
12. ↑  Women and War: A Historical Encyclopaedia from Antiquity to the Present, vol. 1, ed. Bernard A. Cook, ABC CLIO, 2006, tud. 277
13. ↑  "Papers of Vera (Jack) Holme". The National Archives. Cyrchwyd 30 Mehefin 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 866153596619451900008
* GND: 1165885654
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |