recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Am y llenor gweler Eirug Wyn.*
Gohebydd newyddion a gwleidydd Cymreig dros Blaid Cymru oedd **Eurig Wyn** (10 Hydref 1944 – 25 Mehefin 2019).

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Eurig yn Hermon ger Crymych. Aeth i astudio yng Ngholeg Aberystwyth cyn mynd i ddysgu yng Nghaerdydd am dair blynedd.

Yna ymunodd a'r BBC gan weithio fel gohebydd chwaraeon ac yn ddarllenwr newyddion ar y rhaglen *Heddiw*. Symudodd wedyn i fyd gwleidyddiaeth. Roedd yn cynrychioli ward Waunfawr ar Gyngor Gwynedd nes penderfynu ildio'r awenau ym Mehefin 2016. Roedd yn Aelod Senedd Ewrop dros Gymru am bum mlynedd (1999-2004).

Roedd hefyd yn aelod o fwrdd Parc Cenedlaethol, yn Gadeirydd ar Bwyllgor Gwasanaethau Cymdeithasol Cyngor Gwynedd ac yn gyfarwyddwr i Antur Waunfawr.

Bywyd personol
--------------

Roedd yn briod a Gillian Wyn ac roedd ganddynt ddau o blant, Euros a Bethan. Roedd yn ewythr i Rhys a Llŷr Ifans.

Salwch a marwolaeth
-------------------

Bu'n dioddef o afiechyd Parkinsons am rhai blynyddoedd cyn ei farwolaeth. Yn dilyn damwain yn Mehefin 2019, cafodd ei gludo i'r adran trawma yn Stoke-on-Trent. Daeth yn ôl wedyn i Ysbyty Gwynedd cyn dod adref i'w gartref lle bu farw nos Fawrth, 25 Mehefin.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Y gwleidydd Eurig Wyn wedi marw*  , BBC Cymru Fyw, 26 Mehefin 2019.
2. 1 2  *Marw cyn Aelod Seneddol Ewropeaidd, Eurig Wyn, "dyn y bobol"*  , Golwg360, 26 Mehefin 2019.

| Senedd Ewrop |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:***etholaeth newydd*** | **Aelod Senedd Ewrop dros Gymru**1999 – 2004*gyda*Jill Evans, Jonathan Evans, Glenys Kinnock ac Eluned Morgan | Olynydd:**Jill EvansJonathan EvansGlenys KinnockEluned Morgan*dilewyd y 5ed sedd*** |
Roedd **Eugenius Vulgarius** (fl. c. 907) yn fardd ac ysgolhaig yn yr iaith Ladin, yn enedigol o'r Eidal.

Ychydig sy'n hysbys amdano ar wahân i'r hyn y gellir ei gasglu o'i waith llenyddol. Roedd yn ysgolhaig ymroddgar ond ofnus a edmygai'n fawr y llenor Rhufeinig Seneca ac a freuddwydiai am ddychweliad yr Oes Aur pan deyrnasai Charlemagne ac roedd llenyddiaeth glasurol yn cael ei pharchu. Cyfansoddodd sawl telyneg Ladin.

Synod y Corff Marw
------------------

Synod y Corff Marw (Jean Paul Laurens, 1870)
Ymddengys iddo dreulio'r rhan fwyaf o'i oes yn byw'n dawel ac yn ysgrifennu. Ni fentrodd i ymyrru yn y byd a'i bethau ond unwaith, a bu'n edifar ganddo am hynny. Roedd y Pab Fformosws (891-896) yn bab cryf ac ymroddedig, yr olaf felly am rai canrifoedd. Roedd y pab wedi cefnogi'r tywysog Arnulf, un o ddisgynyddion uniongyrchol olaf Charlemagne, mewn cweryl dynastig ac wedi ei wahodd i Rufain a'i goroni'n Ymerodr Glân Rhufeinig. Ysgrifennodd Eugenius bamffled yn cefnogi'r pab ac yn beirniadu'r ymgeisydd arall am y goron, y Dug Lambert. Yn anffodus, bu farw Arnulf ar ôl ei goroni, ar ei ffordd i Spoleto, a bu farw'r hen bab ei hun yn fuan wedyn (yn bedair ugain oed). Roedd mam y Dug Lambert, Ageltrude, yn ddynes faleisus iawn. Pan gadeiriwyd pab newydd, Pab Steffan VII, datgladdiwyd corff yr hen bab a'i osod ar orsedd gyferbyn â gorsedd y pab newydd yn y Fatican. Mewn golygfa erchyll cafwyd yr hen bab yn euog o heb fod yn deilwng o'i swydd. Fe'i dadwisgiwyd a thafliwyd ei gorff i Afon Tiber. Yna dechreuodd plaid Ageltrude erlid cefnogwyr Fformosws.

Ychydig o flynyddoedd yn ddiweddarach, â phab newydd arall yn y Fatican, sef Sergiws IV, dechreuodd yr erlid eto. Ysgrifennodd Eugenius bamffled arall, yn dweud mai dim ond dyn teilwng o lenwi sgidiau Sant Pedr oedd yn haeddu fod yn bab (*Non est sequax Petri, si non habeat meritum illius Petri*). Mewn ymateb gorchmynwyd i Eugenius ymneilltuo i fyfyrgell ym mynachlog Monte Cassino. Pan gafodd wys i ymddangos yn Rhufain daeth ei gymeriad osnus i'r amlwg; ysgrifennodd lythyr edifarhaol a gwenieithus i deulu Sergius a llwyddodd i berswadio'r pab a'i gefnogwyr nad oedd yn werth ei erlid a chafodd fyw allan gweddill ei oes yn parhau â'i waith ysgolheigaidd.

Llyfryddiaeth
-------------

* Helen Waddell (gol.), *Medieval Latin Lyrics* (Llundain, 1933). Testun un o delynegion Eugenius a rhagor amdano.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 258707754
* ISNI: 0000 0003 8013 7834
* GND: 119519852

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn tair llinell**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod tair llinell**; yr enw Saesneg yw *Treble Lines*, a'r enw gwyddonol yw *Charanyca trigrammica*. Maint yr adenydd yw: 35–40 mm.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn tair llinell yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn deusmotiog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod deusmotiog**; yr enw Saesneg yw *Twin-spotted Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Archanara geminipuncta*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn deusmotiog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Dringwr ac anturiaethwr Cymreig yw **Eric Jones** (ganwyd 1935). Mae'n fwyaf adnabyddus am fod y Cymro (a'r Prydeiniwr) cyntaf i ddringo wyneb ogleddol yr Eiger yn yr Alpau, yn 1981 ar ei ben ei hun, camp a ffilmiwyd gan Leo Dickinson fel *Eiger Solo*. Yn ogystal, mae Eric Jones yn enwog am fod y person cyntaf i ddringo Piler Canol y Brouillard ar grib ddeheuol Mont Blanc. Yn 1972, dringodd wyneb ogleddol y Matterhorn ar ei ben ei hun. Llwyddodd hefyd i ddringo y bwlch deheuol sy'n arwain at gopa Everest. Yn 1986, Eric Jones oedd y person cyntaf i neidio *BASE* oddi ar yr Eiger, a hynny ar ei naid *BASE* gyntaf. Yn ogystal, mae Eric Jones wedi neidio *BASE* oddi ar y rhaeadr uchaf yn y byd, sef Kerepakupai Vená (Rhaeadr Angel) yn Feneswela, ac i mewn i Ogof y Gwenoliaid (Sotano de las Golodrinas) ym Mecsico.

Bywyd Cynnar
------------

Magwyd Eric Jones ar fferm ei deulu ger pentref Derwen, Sir Ddinbych, a mynychodd Ysgol Brynhyfryd yn Rhuthun. Treuliodd lawer o'i blentyndod yn cynorthwyo ar y fferm a daeth yn brif ofalwr ar y fferm ym Fryn Saith Marchog ar ôl marwolaeth ei dad pan oedd Eric yn ddeunaw mlwydd oed. Yn fuan wedyn, symudodd y teulu a dechreuodd Eric weithio mewn chwarel yng Ngwyddelwern. Dioddefai ei fam o salwch meddwl; cyfaddefodd yn 'Golwg' 'Ro'n i'n reit isel fy ysbryd am y blynyddoedd yna'.

Pan gafodd yr alwad i gwblhau ei wasanaeth cenedlaethol, gobeithiodd Eric ymuno gyda Chatrawd y Parasiwtwyr, ond methodd a gwneud hynny oherwydd ei fod wedi dioddef anaf i'w ben-glin. Yn y pen draw, ymunodd Eric gyda'r Heddlu Milwrol a threuliodd ddwy flynedd yn gwasanaethu gyda nhw.

Dringo
------

Pan ddychwelodd Eric i Gymru, cychwynodd weithio yn ffatri deunyddiau syunthetig 'Courtaulds' yn y Fflint. Yn ysod ei amser hamdden byddai'n hoff o ymweld â'r mynyddoedd yn Eryri, ac yn 25 mlwydd oed penderfynodd Eric a'i gyfaill Gordon Rees ddilyn cwrs tri niwrnod a gynhaliwd yn Nyffryn Ogwen ar sut i ddringo gyda rhaffau.

Dysgodd Eric ddringo yn ardal Llanberis, Gwynedd a daeth yn feistr ar y grefft yn sydyn iawn. Wedi hynny, dechreuodd ddringo ar ei ben ei hun heb raffau, a bu'n dringo llawer yn ardaloedd yr Alpau a'r Himalaya yn ogystal â mynyddoedd De'r Amerig. Bu'n gweithio mewn ysgol ddringo Americanaidd yn Zermatt, y Swistir, bob haf am bedair blynedd.

Yn ychwanegol at ddringo mynyddoedd a neidio *BASE*, mae Eric Jones yn ymddiddori mewn parasiwtio. Mae hefyd yn berchenog caffi yn Nhremadog. Yn 2014, yn 78 oed, roedd wedi gyrru i'r Pyrennes i sgio am dri mis, dringo ym Mhatagonia a neidio o awyren.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Alun Fôn Roberts (28 Tachwedd 2013). *Gwefr ar Graig*. Golwg
2. ↑  "The Man who jumped beneath the Earth; Adalwyd 7 Mai 2012". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2004-09-29. Cyrchwyd 2004-09-29.
3. ↑  Golwg 20 Tachwedd 2014; tud 15

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 147144648694426369019
* SUDOC: 14963398X

 |
Yn ôl traddodiad, un o frenhinoedd cynnar y Brythoniaid yng nghyfnod y Rhufeiniaid oedd **Eudaf** neu **Eudaf Hen**. Ceir gwahanol draddodiadau amdano sy'n anodd cysoni â'i gilydd. Does dim tystiolaeth hanesyddol o gwbl i ategu'r traddodiadau hynny.

Yn y fersiynau Cymraeg Canol o'r ffug-hanes enwog *Historia Regum Britanniae* gan Sieffre o Fynwy ceir chwedl "Eudaf, Iarll Ewias ac Ergyng" yn ne-ddwyrain Cymru. "*Octavius* Dug Wessex" a geir yn y testun Lladin gwreiddiol, ond Eudaf sydd yn y testunau Cymraeg fel *Brut Dingestow*. Mae'r *brut* yn honni ei fod yn un o ddisgynyddion Caradog, arweinydd y Silwriaid yn erbyn y Rhufeiniaid. Yn ôl Sieffre, cododd Eudaf/Octavius mewn gwrthryfel yn erbyn y Rhufeiniaid ar ôl ymadawiad Cystennin am Rufain a daeth yn "Uchel Frenin Ynys Prydain" ar ôl curo Trahaearn, brawd Coel Hen. Dywedir iddo deyrnasu am gyfnod hir, gan ennill i'w hun yr enw 'Eudaf Hen'.[1]

Cyfeirir at Eudaf yn y chwedl Cymraeg Canol *Breuddwyd Macsen Wledig*. Yno mae'n dad i Elen Luyddog, gwraig Macsen Wledig (mae traddodiadau eraill yn gwneud Elen yn ferch i Goel Hen o'r Hen Ogledd) ac yn byw yn ardal Segontiwm yn Arfon, Gwynedd. Yn ôl y *Breuddwyd*, mae Cynan Meiriadog yn fab iddo ac felly'n chwaer i Elen.[2]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Henry Lewis (gol.). *Brut Dingestow* (Caerdydd, 1942), tud. 228-30.
2. ↑  Ifor Williams (gol.), *Breuddwyd Maxen* (Bangor, 1920), tud. 24.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn mawr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod ' mawr**; yr enw Saesneg yw *Large Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Rhizedra lutosa*.

Delwedd fanwl o'r adenydd gan ddangos y smotiau.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn mawr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Oddi fewn i'r maes rheoli data, ystyrir **gwarchod data** yn un o'r prif ystyriaethau, sef sicrhau nad yw'r data'n mynd i'r dwylo anghywir, neu'n cael ei newid neu ei ddileu drwy ymosodiadau seibr, tor-rheolau ayb.

Yn y maes hwn o warchod data, datblygodd sawl technoleg newydd, gan gynnwys:

1. amgryptio data
2. datrysiadau drwy galedwedd
3. copiau wrth-gefn (*backups*)
4. masgio data; cuddio rhan o'r data rhag y darllenwr
5. dileu data

Deddfau rhyngwladol
-------------------

Yn y DU, defnyddir y Ddeddf Diogelu Data i sicrhau bod data personol yn gywir ac yn hygyrch i'r defnyddiwr (e.e. cwsmer), ac yn darparu iawndal i unigolion os oes anghywirdebau neu gamddefnydd.

Mae hyn yn arbennig o bwysig i sicrhau bod unigolion yn cael eu trin yn deg, er enghraifft at ddibenion gwirio credyd. Mae'r Ddeddf Diogelu Data yn nodi mai dim ond unigolion a chwmnïau sydd â rhesymau cyfreithlon sy'n gallu prosesu gwybodaeth bersonol ac na ellir eu rhannu. Mae Diwrnod Preifatrwydd Data yn ŵyl rhyngwladol a ddechreuwyd gan Gyngor Ewrop ac sy'n cael ei gynnal bob 28fed o Ionawr.

Ers i Reoliadau Gwarchod Data Cyffredinol (GDPR) yr Undeb Ewropeaidd ddod i rym ar 25 Mawrth 2018, gellir cosbi sefydliadau a chwmniau o hyd at €20miliwn, neu 4% o'u refeniw blynyddol, os nad ydynt yn cydymffurfio â'r Rheoliadau. Ysgogwyd llawer o gyrff i fynd ati i gryfhau eu polisiau a'u systemau rheoli data pan ddaeth y ddeddf hon i rym.

Safonau rhyngwladol
-------------------

Y safonau perthnasol, rhyngwladol yw ISO/IEC 27001:2013 a ISO/IEC 27002:2013 sy'n rheoli'r drefn o ddiogelu data o dan y pwnc gwarchod gwybodaeth. Carreg glo eu cyfrifoldeb yw'r egwyddor y dylai pob data fod yn eiddo i rywun neu i ryw gwmni, fel y ggellir adnabod pwy sy'n gyfrifol amdano. Ymhlith y sefydliadau sy'n creu, cynnal ac yn sicrhau fod safonau'n cael eu gweithredu mae:

* *Trusted Computing Group*
* *Payment Card Industry Data Security Standard*
* *General Data Protection Regulation (GDPR)* (Ewrop)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Knowing Your Data to Protect Your Data Archifwyd 2017-09-28 yn y Peiriant Wayback.
2. ↑  Summers, G. (2004). *Data and databases. Gweler: Koehne, H Developing Databases with Access: Nelson Australia Pty Limited. t4-5.*
3. ↑  "data protection act". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 13 Ebrill 2016. Cyrchwyd 29 Gorffennaf 2016. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
4. ↑  Peter Fleischer, Jane Horvath, Shuman Ghosemajumder (2008). "Celebrating data privacy". Google Blog. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 20 Mai 2011. Cyrchwyd 12 Awst 2011. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
**Esgobaeth Llanelwy** yw un o chwech esgobaeth yr Eglwys yng Nghymru ac un o bedair esgobaeth hanesyddol Cymru. Mae'r esgobaeth bresennol yn cynnwys Sir Ddinbych a Sir y Fflint, rhai rhannau o sir Conwy a Powys, ac ychydig o sir Gwynedd. Mae'r gadeirlan a'r eglwys gadeiriol yn Llanelwy, sedd Esgob Llanelwy.

Arfbais yr esgobaeth
Ychydig iawn a wyddys am hanes cynnar yr esgobaeth. Yn ôl y traddodiad, sefydlwyd yr esgobaeth gan Sant Cyndeyrn, a elwir hefyd yn Kentigern a Mungo, tua chanol y 6g. Yr unig berson arall a enwir fel esgob Llanelwy cyn cyfnod y Normaniaid yw Sant Asaph. Fel yn achos gweddill esgobaethau cynnar Cymru, roedd esgobaeth Llanelwy yn yr Oesoedd Canol Cynnar yn uned lai diffiniedig o ran ei thiriogaeth a'i threfn eglwysig nag yn ddiweddarach. Pennaeth ysbrydol ar nifer o glasau ac eglwysi lled-annibynnol oedd yr esgob.


**Bangor**
**Llanelwy**
**Tyddewi**
**Abertawe ac Aberhonddu**
**Mynwy**
**Llandaf**

Daeth newid gyda dyfodiad y Normaniaid i Gaer a gogledd Cymru. Ceir y cyfeiriad hanesyddol cyntaf at Esgobaeth Llanelwy, ond heb ei henwi'n uniongyrchol, mewn dogfen eglwysig sy'n dyddio i 1125. Penodwyd y Normaniad Gilbert yn esgob Llanelwy tua'r flwyddyn 1141 (neu 1143). Cafodd ei olynu gan Sieffre o Fynwy yn 1152.

O ddiwedd y 12g ymlaen, sefydlwyd sawl tŷ crefydd yn yr esgobaeth, yn cynnwys abatai Dinas Basing, Glyn Egwestl, ac Ystrad Marchell, ynghyd â lleiandy Llanllugan.

Pan ddiffinwyd tiriogaeth yr esgobaeth yn y 12g, roedd cantref Dyffryn Clwyd yn perthyn i Esgobaeth Bangor, fel ynys yng nghanol Esgobaeth Llanelwy. Erbyn hyn mae'r "ynys" honno wedi diflannu ac mae'r esgobaeth yn ymestyn o lan afon Conwy yn y gorllewin i afon Dyfrdwy yn y dwyrain.

Ffynonellau
-----------

* John Davies, *Hanes Cymru* (Llundain, 1992)
* Michael Richter, *Giraldus Cambrensis* (Aberystwyth, 1976)

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan yr esgobaeth

Gweler hefyd
------------

* Eglwys Gadeiriol Llanelwy
* Esgob Llanelwy
* Llyfr Coch Asaph
Roedd **Frank Ash Yeo** (18 Awst 1832 – 4 Mawrth 1888) yn ddiwydiannwr ac yn wleidydd Rhyddfrydol a gynrychiolodd etholaeth Gŵyr fel Aelod Seneddol

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Yeo yn Bideford, Dyfnaint, yn fab i Thomas Yeo ac Elizabeth Woollacott ei wraig Cafodd ei addysgu yn ysgol leol Bideford cyn mynd ar daith addysgol i'r Almaen a Ffrainc.

Bu'n briod ddwywaith; ei wraig gyntaf oedd Sarah ferch Richard Cory, Caerdydd a chwaer i Thomas Cory, bu iddynt fab a ddwy ferch, ond bu Sarah farw wrth roi genedigaeth i'r ferch ieuengaf ar 6 Mehefin 1863.

Ym 1868 priododd ei ail wraig Mary merch George Dawson o South Allerton, Swydd Efrog a bu iddynt un mab ac un ferch.

Gyrfa
-----

Wedi dychwelyd i wledydd Prydain ym 1854 symudodd i Abertawe i weithio mewn partneriaeth gyda'i gefnder (ei frawd yng nghyfraith wedyn) Thomas Cory a oedd yn ddiwydiannwr amlwg yng Nghaerdydd ac Abertawe, gan sefydlwyd cwmni Corey, Yeo & Co, perchnogion glofeydd a chynhyrchwyr tanwydd patent.

Bu'n aelod o Ymddiriedolaeth Harbwr Abertawe gan gadeirio'r Ymddiriedolaeth ym 1878 ac yr oedd yn gyfrifol am sicrhau gwella'r harbwr i sicrhau bod modd i'r llongau ager mawr newydd yr oedd yn berchennog arnynt yn cael defnyddio'r harbwr.

Roedd yn is gadeirydd Cymdeithas y Perchenogion Glofeydd ac yn gyfarwyddwr Cwmni Banc Abertawe

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Ym 1874 cafodd Yeo ei ethol yn faer Abertawe gan ddefnyddio ei swydd i wella ansawdd tai'r dref ac i gau lawr puteindai yn ardal y dociau.

Yn etholiad cyffredinol 1885 cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol etholaeth newydd Gŵyr gan dal y sedd hyd ei farwolaeth dim ond 3 mlynedd yn ddiweddarach.

Ym 1886 cafodd ei ethol yn Faer Abertawe am yr ail waith.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref Neuadd Sgeti, Abertawe ym 1888 yn 56 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent capel annibynnol y Sgeti

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dydd 9 Mawrth 1888 *Newyddion*  adalwyd 14 Ebrill 2015
2. ↑  *Family Notices* Cardiff Times 12 Mehefin 1863  adalwyd 14 Ebrill 2015
3. ↑  *Death of Mr Yeo, M.P* Cardiff Times - 10 Mawrth 1888  adalwyd 14 Ebrill 2015
4. ↑  *Marwolaeth Mr Yeo AS* Tarian Y Gweithiwr 8 Mawrth 1888  adalwyd 14 Ebrill 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**etholaeth newydd** | **Aelod Seneddol Gŵyr**1885 – 1888 | Olynydd:**David Randell** |
**Esgobaeth Bangor** yw'r hynaf o chwech esgobaeth Anglicanaidd Cymru. Gorwedd tiriogaeth yr esgobaeth yng ngogledd-orllewin y wlad, gan ymestyn o Ynys Môn i ran o ogledd Powys ; mae'n cyfateb yn fras i diriogaeth teyrnas Gwynedd yn yr Oesoedd Canol. Canolfan yr esgobaeth yw cadeirlan Bangor, sedd esgob Bangor, lle ceir Eglwys Gadeiriol Bangor.

Hanes
-----

Sefydlwyd clas ac eglwys ar safle Bangor heddiw gan Deiniol Sant a'i ddilynwyr tua'r flwyddyn 525. Codwyd clawdd gwiail (*bangor*) o amgylch y clas, a hynny sy'n cyfrif am enw'r ddinas heddiw. Yn ôl yr *Annales Cambriae*, yn y flwyddyn 546 gwahoddodd Maelgwn Gwynedd, brenin gogledd Cymru, Sant Deiniol i fod yn esgob ar ei diriogaeth, ac felly y creuwyd esgobaeth hynaf Cymru a gwledydd eraill Prydain. Olynywyd Deiniol gan ragor o seintiau fel Cybi a Seiriol ym Môn a Cadfan yn Nhywyn.

Arfbais Esgobaeth Bangor
Gyda'i chadeirlan ym 'Mangor Fawr yn Arfon' (Bangor), chwareai'r esgobaeth a'i hesgobion ran bwysig yn hanes Gwynedd yn yr Oesoedd Canol. Daeth newidiadau gyda rheolaeth y Normaniaid ar Dyddewi a chynydd dylanwad Eglwys Rufain. Yn 1143 collodd Bangor ran helaeth ei thiriogaeth yng ngogledd-ddwyrain Cymru pan adferwyd Esgobaeth Llanelwy ac ehangu ei thiriogaeth. Ond arosodd dwy ynys o dir dan reolaeth Bangor, sef cantref Dyffryn Clwyd yn y Berfeddwlad a chantref Arwystli yn nheyrnas Powys.

Yn ddiweddarach collwyd Dyffryn Clwyd i esgobaeth Llanelwy, ond cadwodd Bangor Arwystli ac ychwanegwyd Cyfeiliog a Mawddwy fel bod yr esgobaeth yn ffurfio uned gyfan unwaith eto, ond heb y gogledd-ddwyrain.

Rhaniadau
---------

### Archddiaconiaeth Bangor

Mae archddiaconiaeth Bangor yn cynnwys archddiaconiaethau canoloesol Bangor a Môn. Mae'n ymrannu'n saith diaconiaeth :

* Diaconiaeth Arfon
* Diaconiaeth Arllechwedd
* Diaconiaeth Ogwen (Maenor Bangor yr Oesoedd Canol)
* Diaconiaeth Llifon a Thalybolion (Ynys Môn)
* Diaconiaeth Malltraeth (Ynys Môn)
* Diaconiaeth Tindaethwy a Menai (Ynys Môn)
* Diaconiaeth Twrcelyn (Ynys Môn)

### Archddiaconiaeth Meirionnydd

Mae tiriogaeth archddiaconiaeth Meirionnydd yn cyfateb yn fras i'r hen Sir Feirionnydd gyda Llŷn, Eifionydd ac Arwystli (Powys). Mae'n ymrannu'n bum diaconiaeth :

* Diaconiaeth Ardudwy
* Diaconiaeth Arwystli
* Diaconiaeth Cyfeiliog a Mawddwy
* Diaconiaeth Llŷn ac Eifionydd
* Diaconiaeth Ystumaner

Gweler hefyd
------------

* Esgob Bangor

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol Esgobaeth Bangor (dwyieithog)


**Bangor**
**Llanelwy**
**Tyddewi**
**Abertawe ac Aberhonddu**
**Mynwy**
**Llandaf**
Mae **Godor (copa gogleddol)** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn, rhwng Llandrillo a Llanrhaeadr ym Mochnant; cyfeiriad grid SJ089311. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 660 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Y fam-fynydd yw Godor.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 675 metr (2215 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Groto Cregyn, Pontypwl
Groto, Ontario, Canada
Ogof naturiol neu wneuthuredig a ddefnyddiwyd gan bobl yn yr oes fodern fel yn yr henfyd, yn hanesyddol a chynhanesyddol, yw **groto** neu **ogofdy**. Ogofau bychain sy'n agos at ddŵr ac sydd fel arfer yn gorlifo neu'n dueddol o orlifo ar lanw uchel yw grotos naturiol. Weithiau, mae grotos gwneuthuredig yn cael eu defnyddio fel nodweddion mewn gerddi. Mae'r *Grotta Azzurra* yn Capri a'r groto yn fila Tiberius ym Mae Napoli yn enghreifftiau o grotos glan-môr naturiol sy'n boblogaidd.

Boed mewn dwr llanw neu'n uchel yn y bryniau, mae grotos fel arfer wedi'i gwneud o galchfaen, ble mae asidedd y dŵr llonydd wedi toddi'r carbonadau yn y garreg wrth iddo basio trwy holltau bychain.
Daw'r gair "groto" o'r Eidaleg *grotta*, Lladin Llafar *grupta*, a Lladin *crypta* (sef claddgell). Mae hefyd yn perthyn yn hanesyddol, trwy ddamwain, i'r gair "grotésg". Ar ddiwedd y 15g, datgladdodd bobl Rhufain, yn ddamweiniol, *Domus Aurea* yr Ymerawder Nero ar Fryn Palatin, cyfres o ystafelloedd, wedi'u haddurno a dyluniadau o goronblethau, fframwaith bensaernïol main, dail, ac anifeiliaid. Roedd yr ystafelloedd wedi suddo o dan y ddaear dros amser. Roedd y Rhufeiniaid a ddarganfyddodd yr heneb hanesyddol yn meddwl ei fod yn rhyfedd, yn rhannol am y credir iddo gael ei ddatguddio gan ffynhonnell "isfydol". Arweiniodd hynny at ei alw'n *grottesca*, ac o'r enw hwnnw y tarddodd y gair Ffrangeg *grotesque*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *OED*, *s.v.* "grotto".
Cerflun efydd: 'Ysbryd Jarrow' gan Graham Ibbeson, a ddadorchuddiwyd yn Stryd Fawr Jarrow yn 2001, yn gofeb i'r rheiny a orymdeithiodd i Lundain.

Yn Hydref 1936 gorymdeithiodd nifer o bobl ddi-waith o Jarrow i Lundain yn yr hyn a elwir heddiw yn **Orymdaith Jarrow**. Roedd tlodi mawr mewn sawl rhan o wledydd Prydain yn yr 1930au, gan gynnwys Gogledd-Ddwyrain Lloegr. Cerddodd 200 o ddynion ar yr orymdaith a chymerwyd 26 diwrnod i gyflawni'r dasg. Gyda nhw, roedd deiseb yn galw ar yr awdurdodau i adfer y diwydiant a oedd wedi cau yn 1934, sef *Palmers Shipbuilding and Iron Company*. Derbyniwyd y ddeiseb gan Dŷ'r Cyffredin, ond ni thrafodwyd ei chynnwys ar lawr y Tŷ. Dychwelodd y gorymdeithwyr adref gan gredu i'w taith fod yn fethiant.

Yn ystod y 1920au cafwyd nifer o orymdeithiau tebyg, gyda'r Blaid Lafur a'r TUC yn cadw lled braich oddi wrthynt, gan fod rhai pobl yn cysylltu'r cerddwyr gyda Chomiwnyddiaeth. Galwyd y gorymdeithiau hyn yn 'Orymdeithiau Tlodi' (*hunger marches*).

Yn y 19g, cloddiwyd glo ger Jarrow a thyfodd y diwydiant. O 1851 ymlaen, cafwyd diwydiant adeiladu llongau llewyrchus hefyd a lansiwyd dros 1,000 o longau wedi eu hadeiladu yn y porthladd. Ond gwrthododd Ffederasiwn Haearn a Dur Prydain roi caniatâd i godi gwaith dur yn yr ardal ac oherwydd ffactorau byd-eang, yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf, caewyd y gwaith llongau. Roedd y ddau ffactor hyn yn dipyn o ergyd i Jarrow a'r teuluoedd bellach yn ddi-gyflog.

Flynyddoedd yn ddiweddarach nododd haneswyr fod Gorymdaith Jarrow wedi chwarae rhan allweddol yn newid ein hagwedd at dlodi a diwygio cymdeithasol. Gwelir yr Orymdaith, bellach, fel delwedd o'r 'werin dlawd yn arwain, a Llywodraeth yn dilyn': y gynffon yn arwain y ci, neu rym y werin.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Eric James McCormack** (ganwyd 18 Ebrill, 1963) yn actor, cerddor, ysgrifennydd a chynhyrchydd rhaglenni teledu Americanaidd-Canadaidd. Mae ef wedi ennill Gwobr Emmy.

Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Will Truman yn y rhaglen gomedi sefyllfa *Will & Grace*.

Ei fywyd cynnar
---------------

Ganwyd McCormack yn Toronto, Ontario, Canada, yn fab i wraig tŷ, Doris a dadansoddwr ariannol i gwmni olew, Keith McCormack. Mae ganddo linach Cherokee ac Albanaidd. Mynychodd Athrofa Colegol Syr John A. Macdonald yn Scarborough, Ontario. Aeth McCormack i'r un ysgol uwchradd a David Furnish, gwr Elton John. Cafodd McCormack ei addysg a'i hyfforddiant actio yng Nghanada yn y Ryerson University School of Theatre yn Toronto,ac mae McCormack wedi bod yn ymddangos mewn cynyrchiadau teledu ers iddo ddechrau'i yrfa ym 1986.

Ei yrfa fel actor
-----------------

Chwaraeodd McCormack ran y Cadfridog Francis Clay Mosby yn y gyfres deledu fer *Lonesome Dove: The Series* (1994), a *Lonesome Dove: The Outlaw Years* (1995). Chwaraeodd ran yr anfarwol Matthew McCormick yn *Highlander: The Series*, rhaglen "*Manhunt*" (1996). Ym 1997, ymddangosodd mewn rhaglen o *The Outer Limits* mewn pennod o'r enw "*Tempests*". Ym 1998 actiodd McCormack mewn ffilm gwlt o'r enw *Free Enterprise* gyda William Shatner. Chwaraeodd gymeriad a oedd yn seiliedig ar fywyd cyd-ysgrifennydd y ffilm Mark A. Altman. Mae ffilm ddilynol yn cael ei chynllunio ar hyn o bryd a disgwylir y bydd McCormack yn cymryd y rôl fel Mark.

Daeth enwogrwydd ac adnabyddiaeth i McCormack yn sgîl ei rôl fel y cyfreithiwr hoyw Will Truman yng nghomedi sefyllfa NBC *Will & Grace* o 1998 hyd 2006.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 34660481
* LCCN: no99053116
* ISNI: 0000 0001 1489 9000
* GND: 140825762
* SUDOC: 03206179X
* BNF: cb14054202z (data)
* BNE: XX1658046

 |
Roedd **Elizabeth Everett** (ganwyd **Elizabeth Roberts**) (8 Mai, 1797 – 12 Mawrth, 1878), yn ymgyrchydd dros achos dirwest, yn ymgyrchu yn erbyn caethwasanaeth ac yn ymgyrchydd dros y pwysigrwydd o roi addysg gyfartal i ferched.

Hanes
-----

Ganwyd Mrs Everett yn Ninbych yn ferch i Thomas ac Elizabeth Roberts, Rhos Fawr ym 1797. Roedd ei thad yn ddyn o safle pwysig a dylanwadol yn y sir, yn ddiacon parchus iawn gyda'r Annibynwyr yn y dref. Roedd Elizabeth yn un o naw o blant, roedd ei theulu yn amlwg ym mywyd crefyddol anghydffurfiol a bywyd cyhoeddus ei thref enedigol.

Yn wahanol i'r mwyafrif o ferched ei chyfnod cafodd addysg well na'r cyffredin gan fynychu ysgol a gadwyd gan y Parchedig Dr Arthur Jones DD. Bangor. Wedi darfod ei amser fel disgybl i Dr Jones, gwasanaethodd fel athrawes yn ei ysgol. Bu hefyd yn un o athrawesau benywaidd cynharaf yn Ysgolion Sul ei henwad yn y fro.

Yn 16 mlwydd oed, derbyniwyd hi fel cyflawn aelod o Eglwys yr Annibynwyr, Lon Swan, Dinbych, gan y Parch. Thomas Powell. Ym 1815 olynodd y Parch Robert Everett Thomas Powell fel gweinidog y capel. Priododd Elizabeth a'r gweinidog newydd ifanc ym 1816. Bu iddynt 6 merch a 5 mab.

America
-------

Ym 1823 ymfudodd y teulu i Unol Daleithiau America, pan gafodd Robert alwad i wasanaethu Eglwys Cymraeg Stuben, Talaith Efrog Newydd. Yn yr Unol Daleithiau daeth Robert yn enwog fel ymgyrchydd yn erbyn caethwasanaeth, o blaid dirwest, ac o blaid hawliau merched. Ei wraig oedd y "*y dylanwad tu ôl i'w ymgyrch wrol*". Roedd hi wedi derbyn addysg fenywaidd tu hwnt i'r cyffredin ac am i fenywod eraill cael yr un fraint a hi. Fel athrawes ysgol Sul i blant caeth daeth i ffieiddio caethwasanaeth. Wedi sgwrsio a dyn a aeth yn ôl i feddwdod, ar ôl tyngu llw dirwest, o dderbyn gwin alcoholig yn un o wasanaethau cymun ei gŵr, perswadiodd Robert i gefnogi'r achos dirwest..

Roedd Elisabeth yn gyfrannwr i, a darllenydd proflenni, *Y Cenhadwr Americanaidd*, misolyn a wasanaethai Annibynwyr Cymraeg yr Unol Daleithiau. Bu hefyd yn weithgar gyda'r *Dyngarwr*, misolyn arall, dan olygyddiaeth ei phriod, a oedd yn erfyn a chanolbwyntio ar yr achos dirwestol, hawliau i ferched, heddychiaeth a'r ymgyrch yn erbyn caethwasiaeth.

Marwolaeth
----------

Bu farw o niwmonia ym 1878, yn 80 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion yn yr un bedd a'i ddiweddar ŵr ym mynwent Stuben, Efrog Newydd.

* Robert gŵr ElizabethRobert gŵr Elizabeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "EVERETT, ROBERT (1791 - 1875), a'i frawd EVERETT, LEWIS (1799 - 1863); gweinidogion gyda'r Annibynwyr | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2020-01-15.
2. 1 2  Cofiant y diweddar Barch. Robert Everett, a'i briod Steuben, Swydd Oneida, N. Y. yn nghyd a detholion o'i weithiau llenyddol cyhoeddedig gan ei deulu adalwyd 15 Ionawr 2020
3. ↑  "MARWOLAETHMRSEVERETT - Y Drych". Mather Jones. 1878-03-14. Cyrchwyd 2020-01-15.
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwibiwr mawr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwibwyr mawr**; yr enw Saesneg yw *Large Skipper*, a'r enw gwyddonol yw *Ochlodes sylvanus* (yr hen enw oedd *Ochlodes venata*; *Ochlodes faunus* yw enw arall arno).

Mae i'w ganfod yng Nghymru, Lloegr a'r Alban a hefyd yn Tsieina, Japan, Asia ac Ewrop. Caiff yr wyau eu dodwy fel arfer ar *Dactylis* ac weithiau ar *Molinia caerulea*, *Brachypodium sylvaticum* a *Calamagrostis epigejos*. Mae'r oedolion yn byw rhwng Mehefin ac Awst.

Delweddau
---------

* Ochlodes sylvanus mawr, o'r ochr*Ochlodes sylvanus* mawr, o'r ochr
* Siani flewogSiani flewog
* Siani flewogSiani flewog
* Oedolyn Ochlodes sylvanus ar ysgall.Oedolyn *Ochlodes sylvanus* ar ysgall.
* ♀♀

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r gwibiwr mawr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Ochlodes sylvanus***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Planhigyn blodeuol bychan, lluosflwydd yw **Gwifwrnwydd y gors** sy'n enw gwrywaidd (hefyd: Corswigen, Gwifwrnwydd y Goes, Rhosyn y Gau-ysgawen, Ysgawen y Gors). Mae'n perthyn i'r teulu *Adoxaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Viburnum opulus* a'r enw Saesneg yw *Guelder rose*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn: Corswigen, Gwifwrnwydd y Goes, Rhosyn y Gau-ysgawen, Ysgawen y Gors. Mae'n frodorol o Ewrop, gogledd Affrica a chanol Asia.

Mae'n blanhigyn collddail 4–5 m (13–16 tr) o uchder. Tyf y dail gyferbyn a'i gilydd bob yn ail, 5–10 cm (2–4 mod) o hyd a lled, gyda'r ymylon yn ddanheddog (ac yn debyg i ddail y fasarnen); ceir blodau bychan gwyn tua 1.5–2 cm o ddiametr, gyda phum petal yr un.

Blodau (chwith); euron (dde)

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *RHS A-Z encyclopedia of garden plants*. United Kingdom: Dorling Kindersley. 2008. t. 1136. ISBN 1405332964.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gwifwrnwydd y gors***
Faust a'r diafol
Chwedl yn wreiddiol o'r Almaen am ŵr a werthodd ei enaid i'r diafol yn gyfnewid am wynodaeth gyfrin yw chwedl **Faust**, hefyd **Faustus**.

Y farn gyffredinol yw fod y chwedl yn seiliedig ar hanes y meddyg a sêr-ddewin Almaenig Dr. Johann Faust (c. 1480 - c. 1540. Yn fuan ar ôl ei farwolaeth, roedd chwedlau ei fod wedi gwneud cytundeb a'r diafol. Argraffwyd llyfryn *Historia von D. Johann Fausten* yn 1587, a dilynwyd hwn gan amryw eraill yn y blynyddoedd nesaf, gyda fersiynau Iseldireg a Saesneg yn ymddangos hefyd.

Daeth y chwedl yn sawl i gryn nifer o weithiau llenyddol a cherddorol dros y canrifoedd. Yn 1604, cyhoeddodd y dramodydd Seisnig Christopher Marlowe *The Tragical History of Doctor Faustus*. Yr enwocaf o'r gweithiau llenyddol sy'n defnyddio'r chwedl yw *Faust* gan Johann Wolfgang von Goethe, sy'n gyfuniad o ddrama fydryddol a cherdd hir. Cyhoeddwyd y rhan gyntaf, *Faust. Der Tragödie erster Teil* ("Faust: y rhan gyntaf o'r Drasiedi") yn 1808, a'r ail ran, *Faust. Der Tragödie zweiter Teil* ("Faust: yr ail ran o'r Drasiedi") wedi marwolaeth Goethe yn 1832.

Bu *Faust* Goethe yn ysbrydoliaeth i nifer o weithiau cerddorol adnabyddus, *Faust* gan Charles Gounod, *Damnedigaeth Faust* gan Hector Berlioz a *Symffoni Faust* gan Franz Liszt. Yn 1947, cyhoeddodd y nofelydd Almaenig Thomas Mann ei nofel *Doktor Faustus: Das Leben des deutschen Tonsetzers Adrian Leverkühn, erzählt von einem Freunde*, yn seiliedig ar y chwedl. 

Cyfieithwyd fersiwn Goethe o *Faust* i'r Gymraeg gan T Gwyn Jones fel rhan o'r gyfres o lyfrau Cyfres y Werin yn 1922.
Llawysgrif ganoloesol sy'n cynnwys testunau gwasanaeth Lladin ar gyfer yr esgob yw **Esgoblyfr Bangor**. Fe'i gelwir yn 'esgoblyfr' (Lladin: *pontifical*) am ei fod yn cynnwys y gwasanaethau eglwysig fedrai neb ond esgob eu gweinyddu, fel bedydd esgob, ordinhau offeiriaid, cysegru eglwys ac amryw bendithion arbennig. Mae'r llawysgrif yn dyddio o ddiwedd y 13g neu flynyddoedd cynnar y ganrif nesaf. Fe'i cedwir yn y gadeirlan ym Mangor.

Cyfeirir ato weithiau fel Esgoblyfr Anian, ar ôl enw'r esgob, ond mae'n ansicr pa esgob a olygir. Cafwyd dau esgob ym Mangor o'r enw Anian yn y cyfnod hwnnw. Y cyntaf oedd Anian I (neu Einion I: esgob Bangor 1267–1305) a'r ail oedd Anian Sais neu Anian II (neu Einion II: esgob Bangor 1309 - 1328). (Roedd 'na ddau esgob Anian yn Llanelwy tua'r un cyfnod hefyd). Ar ddechrau'r llawysgrif ceir y geiriau Lladin, 'Iste liber est pontificalis domini aniani bangor epicopi'. Y farn gyffredinol heddiw yw mai Anian Sais yw'r Anian hwnnw ('Sais' am ei fod yn medru Saesneg, cymharer enw Elidir Sais) a bod y llyfr wedi'i gomisiynu o sgriptoriwm yn Lloegr tua diwedd ei esgobyddiaeth yn y 1320au.

Mae'r esgoblyfr yn llawysgrif femrwn 258 x 175 mm ac yn cynnwys tudalennau goliwiad hyfryd gyda deunydd helaeth o aur a lliwiau coeth. Mae un o'r lluniau yn portreadu'r esgob ei hun yn cyflwyno'r llyfr i'r eglwys gadeiriol. Yn ogystal â'r lluniau a'r testun Lladin, ceir enghreifftiau cynnar o nodiant cerddorol.

Darllen pellach
---------------

* Peter Lord, *Gweledigaeth yr Oesoedd Canol* (Caerdydd, 2003). Tud. 110-11, 196-7.
Pentref ger Caerdydd yw **Gwaelod-y-garth** ("Cymorth – Sain" ynganiad ), ym mhlwyf Pentyrch. Mae wedi bod yn rhan o Ddinas Caerdydd ers 1996 a bu'n rhan o sir Morgannwg Ganol rhwng 1974 a 1996. Fe'i lleolir rhwng Caerdydd a Phontypridd.

Hanes
-----

Yn yr 16g roedd Gwaelod-y-garth yn enwog am ei mwyngloddfeydd haearn. Agorwyd y gweithfeydd haearn cyntaf rhwng 1565 a 1625. Yn ystod y 19g ailagorwyd gweithfeydd yno gan gmwni Blackmoor Booker. Agorwyd Gwaith Glô Y Lan yn 1872 gan TW Booker a gyflogodd tua 300 o weithwyr. Ar 6 Rhagfyr 1875, oherwydd diffyg awyru, bu ffrwydriad a laddodd 12 o fechgyn. Dyma'r ddamwain waethaf o'i bath yn Ne Cymru yn y flwyddyn honno, a'r waethaf yn ardal Caerdydd erioed. Yn 2015, 140 mlynedd yn ddiweddarach, rhoddwyd torch o flodau yn y fan, i nodi'r drychineb.

Bu ymgyrchu i gadw'r gweithfeydd yn y 1990au.

Enwogion
--------

* Y Parch R.G.Berry. Dramodydd
* Dr Mary Gillham - un o'r merched cyntaf i ymweld ag Antarctica, yn 1959.
* G. J. Williams - ysgolhaig Cymraeg.
* Jane Davidson - gweinidog yn Llywodraeth Cynulliad Cymru.
* Catrin Dafydd - awdures, enillydd y Fedal Lenyddiaeth yn Eisteddfod yr Urdd 2005

Addysg
------

Lleolir Ysgol Gynradd Gwaelod Y Garth ar y briffordd yn y pentref, sef ysgol gynradd ddwyieithog gyda unedau Cymraeg a Saesneg arwahan. Derbyniai dros 70% o'r plant eu addysg drwy gyfrwng y Gymraeg.

Côr Godre'r Garth
-----------------

Sefydlwyd Côr Godre'r Garth yn y pentref yn 1974. Er nad yw'r côr yn ymarfer yn y pentref mwyaf mae'n dal i arddel yr enw ac yn denu cantorio'n o'r ardal gyfagos.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 6 12 2015

Dolenni allanol
---------------

* Lluniau Archifwyd 2004-05-22 yn y Peiriant Wayback.
Traeth Coch, Llanddona
Chwedl werin adnabyddus ar Ynys Môn yw chwedl **Gwrachod Llanddona**.

Yn ôl y chwedl cyrhaeddodd saith cwch mawr heb hwyl na rhwyfau i’r lan yn Nhraeth Coch gerllaw pentref Llanddona yn ne-ddwyrain Môn. Roedd y rhain yn wrachod, yn cynnwys Siani Bwt, Bella Fawr a Wini Wyllt a daethant yn enwog am eu gallu i felltithio (rheibio), yn enwedig Bella Fawr. Dywedid eu bod yn gallu newid eu ffurf a throi'n anifeiliaid, yn enwedig ysgyfarnogod. Ni chawson nhw groeso gan trigolion Llanddona, fodd bynnag. Pan ddaeth y gwrachod oddi ar y cwch roedden nhw'n sychedig iawn ac angen diod felly trawodd un o’r gwrachod ei ffon yn erbyn y llawr a dyma ffynnon ddŵr yn codi allan o’r tywod sych.

Mae llawer o bobl yn dweud bod y gwrachod wedi dod o Iwerddon neu Sbaen gan fod llawer o bobl yn y gwledydd hyn yn cael eu dienyddio am wneud drygau a melltithio. Yn ôl y chwedl pan dynnodd y gwrachod eu sgarffiau roedd pryfed yn dod allan ohonyn nhw.

Hanes
-----

Yn ôl yr hanes roedd un o'r gwrachod sef Siani Bwt yn sychedig ac eisiau diod yn ofnadwy. Roedd hi wedi penderfynu morffio yn sgwarnog a rhuthro i gae gŵr o'r enw Goronwy Tudur lle roedd gwartheg yn pori. Sugnodd Siani Bwt dethi un o'r gwartheg pan ddaeth Goronwy Tudur allan efo'i wn. Saethodd hi yn ei choes.

Yn ôl y traddodiad roedd rhai o’r gwrachod yn gwneud drachtiau fel drachtiau gwenyn a lwc ddrwg. Daeth Cil Hael o Gaernarfon i hela'r Gwrachod, ond doedd o ddim yn llwyddiannus ac aeth adref a'i gynffon rhwng ei goesau.

Dolenni allanol
---------------

* Hanes Gwrachod Llanddona o ngfl-cymru.org.uk
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwibiwr llwyd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwibwyr llwyd**; yr enw Saesneg yw *Dingy Skipper*, a'r enw gwyddonol yw *Erynnis tages*.

Mae i'w weld ledled Ewrop, Asia Leiaf a chanol Affrica ac at ardal Amur. Tir agored, gwelltog yw ei hoff gynefin - hyd at 2,000 metr uwchlaw lefel y môr. Mae'r glöyn byw yn paru ddwywaith: rhwng Mai a Mehefin a rhwng Gorffennaf ac Awst, ond unwaith yn unig mae'r rheiny sy'n byw ar dir uchel yn paru.

Hoff fwyd y math Ewropeaidd yw *Eryngium*, *Lotus*, *Coronilla*, *Medicago*, *Hippocrepis* ayb.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwibiwr llwyd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Erynnis tages***
Eglwys Sant Euddogwy, Llanddeugwy (Llandogo)
Sant neu esgob Cymreig oedd **Euddogwy** (Lladin: **Oudoceus**) (blodeuai tua diwedd y 6g).

Hanes a thraddodiad
-------------------

Ceir buchedd iddo, y *Vita Beati Oudocei*, yn Llyfr Llandaf, lle dywedir ei fod yn fab i Buddig, tywysog o Lydaw, ac Anauued, chwaer sant Teilo. Addysgwyd ef gan Teilo ac fe'i dilynodd fel esgob. Dywedir iddo gydnabod uchafiaeth Archesgob Caergaint a mynd ar bererindod i Rufain, ond mae'n annhebygol iawn fod yr honiad cyntaf yn wir a gellir derbyn ei fod yn tarddu o awydd esgobaeth newydd Llandaf, a sefydlwyd gan y Normaniaid, i bwysleisio awdurdod Caergrawnt (a Rhufain) ar draul Esgobaeth Tyddewi a'r Eglwys Gymreig.

Barn G.H. Doble oedd mai esgob oedd Euddogwy, ac nad oedd yn cael ei ystyried yn sant yn y cyfnod cynnar. Dim ond wedi i'w fuchedd gael ei ysgrifennu yn Llandaf yn y cyfnod Normanaidd y dechreuwyd ei ystyried fel sant. Mae'n un o'r tri sant y cysegrwyd Eglwys Gadeiriol Llandaf iddynt, ond credir mai person gwahanol a roddodd ei enw i eglwys Llaneuddogwy (Llandogo) yng Ngwent, ac os felly nid oes unrhyw eglwys arall wedi ei chysegru iddo.

Ei wylmabsant yw 2 Gorffennaf.

Llyfryddiaeth
-------------

*Vita Beati Oudocei*: J. Rhys a J. Gwenogvryn Evans (gol.), *The Book of Llandâv* (Rhydychen, 1893; adargraffiad ffacsimili, Llyfrgell Cenedlaethol Cymru, 1979).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  J. Rhys a J. Gwenogvryn Evans (gol.), *The Book of Llandâv* (Rhydychen, 1893).
2. ↑  G. H. Doble. (1971). *Lives of the Welsh Saints*, gol. D. Simon Evans.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* GND: 1023017784
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Brudiwr, yn ôl traddodiad, oedd **Gronw Ddu o Fôn** (bl. 15g). Ni wyddom i sicrwydd os oedd yn fardd cig a gwaed neu beidio, ond mae'r canu darogan a dadogir arno yn dyddio o'r 15g.

Cefndir
-------

Ceir bardd arall o'r enw Gronw Ddu a flodeai ar ganol y 14g. Mae lle da i gredu mai Gronw Ddu ap Tudur ap Heilyn oedd y bardd hwnnw, ei fod yn frodor o Fôn ac yn un o ddisgynyddion Ednyfed Fychan. Mae'n eithaf tebygol felly mai cerddi a dadogwyd ar y bardd cynharach gan frudwyr anhysbys yw brudiau 'Gronw Ddu o Fôn' yn hytrach na gwaith unigolyn; dyma a welir yn y canu darogan yn achos beirdd fel Taliesin (6g), sy'n "awdur" nifer fawr o gerddi darogan canoloesol (gweler Taliesin Ben Beirdd).

Cerddi
------

Cedwir ar glawr tua dwsin o frudiau yn enw Gronw Ddu o Fôn sydd i'w dyddio i'r 15g ac yn enwedig cyfnod Rhyfeloedd y Rhosynnau ac ymgyrch Harri Tudur. Maent yn cynnwys englyn gwladgarol a roddir yn enau Goronwy ab Ednyfed Fychan yn cwyno am ladd Llywelyn Ein Llyw Olaf. Ond y testun mwyaf adnabyddus a gysylltir â Gronw yw 'Breuddwyd Gronw Ddu', cerdd ddarogan ar y mesurau rhydd gyda rhagymadrodd rhyddiaith sy'n perthyn i gyfnod ymgyrch Harri Tudur i gipio Coron Lloegr ac felly i'w dyddio i tua 1485, er ei bod wedi ei lleoli yn y 14g fel gweledigaeth gan y Gronw Ddu cynharach.

Llyfryddiaeth
-------------

* Barry J. Lewis (gol.), 'Gwaith Gronw Ddu', yn *Gwaith Madog Benfras ac eraill o feirdd y bedwaredd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 2007).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Barry J. Lewis (gol.), 'Gwaith Gronw Ddu'.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Emiw Tasmania** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: emiwiaid Tasmania) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Dromaius novaehollandiae diemensis***; yr enw Saesneg arno yw *Tasmanian emu*. Mae'n perthyn i deulu'r Emiwiaid (Lladin: *Dromaiidae*) sydd yn urdd y *Casuaraiiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *D. novaehollandiae diemensis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

```
Ni all hedfan, er fod ganddo adenydd.
```

Teulu
-----

Mae'r emiw Tasmania yn perthyn i deulu'r Emiwiaid (Lladin: *Dromaiidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Emiw Tasmania** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Glöyn byw tua 2.5 cm o hyd, sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwibiwr fflamgoch**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwibwyr fflamgoch**; yr enw Saesneg yw *Fiery Skipper*, a'r enw gwyddonol yw *Hylephila phyleus*.

Gall ddal ei adenydd ar ffurf triongl, er mwyn dal pelydrau'r haul.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwibiwr fflamgoch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hylephila phyleus***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.