Roedd **Seán Francis Lemass** (a fedyddwyd yn John Francis Lemass, 15 Gorffennaf 1899 - 11 Mai 1971) yn wleidydd Gwyddelig ym mhlaid Fianna Fáil a wasanaethodd fel Taoiseach ac Arweinydd Fianna Fáil o 1959 i 1966. Bu hefyd yn gwasanaethu fel y Tánaiste o 1957 i 1959, 1951 i 1954 a 1945 i 1948, y Gweinidog dros Ddiwydiant a Masnach o 1957 i 1959, 1951 i 1954, 1945 i 1949 a 1932 i 1939 a'r Gweinidog dros Gyflenwadau o 1939 i 1945. Fe wasanaethodd fel Teacht Dála (TD) o 1927 hyd 1969.

Ymladdodd Lemass yng Ngwrthryfel y Pasg 1916, Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon a'r Rhyfel Cartref, etholwyd Lemass gyntaf fel Teachta Dála (TD) Sinn Féin ar gyfer etholaeth De Dulyn mewn isetholiad ar 18 Tachwedd 1924 ac fe'i dychwelwyd ym mhob etholiad nes i'r etholaeth gael ei ddiddymu ym 1948, pan gafodd ei ail-ethol i Ddwyrain De-Ddulyn nes iddo ymddeol yn 1969. Bu'n aelod sylfaenydd o Fianna Fáil ym 1926, a bu'n Weinidog dros Ddiwydiant a Masnach, y Gweinidog dros Gyflenwadau a Mae Isnaiste mewn llywodraethau olynol Fianna Fáil.

Ystyrir yn eang fod Lemass yn dad i Iwerddon fodern, yn bennaf oherwydd ei ymdrechion wrth hwyluso twf diwydiannol, gan ddod â buddsoddiad uniongyrchol dramor i'r wlad, gan greu cysylltiadau parhaol rhwng Iwerddon a'r gymuned Ewropeaidd. Un o'r diwygiadau moderneiddio pwysicaf yn ystod daliadaeth Lemass oedd cyflwyno addysg uwchradd am ddim, menter a gafodd effaith yn fuan ar ôl i Lemass ymddeol fel Taoiseach.

Ieuenctid
---------

Ganed Lemass yn Ballybrack, Dulyn, cyn i'w deulu symud i Capel Street yn ganol dinas Dulyn. Roedd o dras Hiwgenotiaid Ffrengig ac ef oedd yr ail o saith o blant a anwyd i John a Frances Lemass. Oddi fewn i'r teulu fe alwyd ef yn Jack ac, ymhen amser, ac wedi 1916, roedd yn well ganddo gael ei alw'n Seán.

Dechreuodd gweithgaredd Lemass yn gynnar iawn ym mudiad annibyniaeth Iwerddon ac ymunodd gyda'r Volunteers yn 1915. Cymerodd ran yng Ngwrthryfel y Pasg ac fe'i arestiwyd. Fodd bynnag, arweiniodd ei oedran ifanc fe'i rhyddhau yn cynnar.

Roedd yn parhau i fod yn gysylltiedig â'r Irish Volunteers a ddiwygiwyd maes o law i'r IRA. Yn ystod Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon, roedd yn rhan o Frigâd Dulyn o'r IRSA o dan arweiniad Michael Collins. Llwyddodd Collins yn 1920 i gael gwybodaeth am ysbïwyr Prydain yn Nulyn (y Cairo Gang), a gorchymyn eu dienyddio. Cynhaliwyd cyfres o ymosodiadau, gan gynnwys gan Lemass, ar 21 Tachwedd 1921. Ymatebodd milwyr Prydain gyda chyflafan 'Sul Waedlyd' (Bloody Sunday, yr un cyntaf) lle lladdwyd bobl gyffredin Dulyn. Arestiwyd Lemass eto ym 1921 ac fe'i rhyddhawyd yn 1923.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Y flwyddyn ganlynol ymunodd â Sinn Féin yn y Dáil Éireann. Yn dilyn niwed a drwgdybiaeth a methiant y gweriniaethwyr mwyaf 'pur' yn Rhyfel Cartref Iwerddon penderfynodd Éamon de Valera fod Sinn Féin i symud tuag at gydnabod Gwladwriaeth Rydd Iwerddon a Senedd Iwerddon. Methodd y gobeithion hyn, fodd bynnag, ac yn 1926 penderfynodd de Valera a Lemass adael y blaid gan fynd ati i sefydlu plaid newydd o'r enw Fianna-Fáil. Roeddent yn dal i wrthwynebu rhaniad Iwerddon, ond yn cynrychioli pwynt fwy pragmatig o farn na llawer o'r Gweriniaethwyr ildio, a welodd cydnabod sefydlu Gogledd Iwerddon fel brad.

Yn 1932 enillodd Fianna Fáil yr etholiadau cyffredinol. Gyda hynny, daeth Seán Lemass yn Weinidog dros Faterion Economaidd. Aeth ati i geisio adeiladu economi Iwerddon oedd yn brwydro yn erbyn tollau mewnforio a diffyg ymrwymiad gan y Trysorlys.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, roedd Iwerddon yn swyddogol niwtral ac yna'n hunan-ddibynnol yn economaidd. Er mwyn ymdopi â'r sefyllfa hon, crewyd y Weinyddiaeth Gyflenwi (Ministry for Supply), gyda Lemass ar ei bennaeth arno. Meistrolodd Lemass y sefyllfa anodd yn ystod y rhyfel, ac wedi hynny, yn 1945, penodwyd ef gan de Valera fel Dirprwy Brif Weinidog (Tánaiste).

Ond roedd gan y ddau wladwriaeth farn sylfaenol wahanol ar ddyfodol y wlad. Er bod De Valera yn parhau i ystyried Iwerddon fel gwlad draddodiadol ac amaethyddol, roedd Lemass yn bwriadu ehangu diwydiant domestig a moderneiddio'r wlad.

Yn Swyddfa'r Prif Weinidog
--------------------------

Yn 1959, cyhoeddodd de Valera ei ymddiswyddiad o swydd prif weinidog a chadeirydd y blaid. I lawer, roedd Fianna Fáil yn anhygoel hebddo; roedd De Valera wedi dominyddu gwleidyddiaeth Iwerddon ers cyhyd. Cymerodd Lemass ei le a llwyddodd Lemass nid yn unig i gymryd awenau'r wladwriaeth ond hefyd i wneud newid cenhedlaeth oedd ei angen. Er mai llywodraeth lleiafrifol oedd ganddo, ystyrir ei ddaliadaeth fel Taoiseach yn un o'r rhai mwyaf sylweddol yn hanes Iwerddon ers annibyniaeth. Lleihawyd rwystrau masnach a diffyndollaeth ac ymunodd Iwerddon gyda'r Cytundeb Cyffredinol ar Dalau a Masnach (GATT) yn 1960; dim ond methodd ag ymuno â'r Gymuned Ewropeaidd newydd yn 1961. Cefnogwyd yr economi gan cynigion treth a chymorthdaliadau gwladol.

Adlewyrchwyd newid gwleidyddol hefyd yn y berthynas â Gogledd Iwerddon. Ar ôl blynyddoedd o rethreg gelyniaethus ar y ddwy ochr dechreuwyd gweld rapprochement rhwng Dulyn a Belfast ac yn 1965 bu perthynas wleidyddol rhwng Lemass a Phrif Weinidog Gogledd Iwerddon, Terence O'Neill. Fodd bynnag, ni barhaodd y cyfnod optimistig yma wrth i'r gwrth-daro gynyddu yng Ngogledd Iwerddon erbyn diwedd yr 1960au.

Ym 1966, ymddiswyddodd Seán Lemass o'r swyddfa, gan adael y Dáil dair blynedd yn ddiweddarach. Nid oedd i dystio penllanw gwaith ei fywyd gwleidyddol sef llwyddiant yr Iwerddon i ymuno â'r Gymuned Ewropeaidd yn 1973; bu farw ar 11 Mai 11 1971 yn Nulyn.

Dyfyniadau Lemass
-----------------

* 'Fianna Fáil is a slightly constitutional party...but before anything we are a republican party.' (1928)
* 'A rising tide lifts all boats.' (1964, priodolwyd i John F. Kennedy).
* 'The historical task of this generation, as I see it, is to consolidate the economic foundations of our political independence.' (1959)
* 'First and foremost we wish to see the re-unification of Ireland restored. By every test Ireland is one nation with a fundamental right to have its essential unity expressed in its political institutions.' (1960)
* 'The country is, I think, like an aeroplane at the take-off stage. It has become airborne; that is the stage of maximum risk and any failure of power could lead to a crash. It will be a long time before we can throttle back to level flight.' (1961)
* 'A defeatist attitude now would surely lead to defeat...We can't opt out of the future.' (1965)
* 'I regret that time would not stand still for me so that I could go on indefinitely.' (1966)
* 'RTE was set up by legislation as an instrument of public policy, and, as such is responsible to the government.' (1966)

Personol
--------

Ar 24 Awst 1924, priododd Lemass Kathleen Hughes, er gwaethaf gwrthwynebiad rhieni'r briodferch. Jimmy O'Dea, y digrifwr adnabyddus, oedd gwas priodas Lemass.

Gyda'i gilydd, magodd Seán a Kathleen bedwar o blant - Maureen (1925-2017), Peggy (1927-2004), Noel (1929-1976) a Sheila (1932-1997). Priododd Maureen Lemass Charles Haughey, a ddaeth yn ddiweddarach yn arweinydd Fianna Fáil a Thaoiseach.

Darllen pellach
---------------

* Brian Girvin a Gary Murphy (gol.), *The Lemass Era: Politics and Society in the Ireland of Seán Lemass* (Dulyn, 2005)
* John Horgan, *Seán Lemass: The Enigmatic Patriot* (Dulyn, 1997)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-11-16. Cyrchwyd 2018-09-03.
5. ↑  "Archived copy". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 4 Ebrill 2009. Cyrchwyd 13 Awst 2008. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)CS1 maint: archived copy as title (link)
6. ↑  "Archived copy". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 4 Ebrill 2009. Cyrchwyd 13 Awst 2008. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)CS1 maint: archived copy as title (link)

Dolenni allanol
---------------

* The Political Legacy of Seán Lemass, gan Dr Martin Mansergh
* Ffilm o Angladd Seán Lemass, 1971
* Cyflwyniad ffilm fer, answyddogol ar Wleidyddiaeth Iwerddon
* 'Taoiseach', Pen II cyfres gan TV3 Iwerddon
* 'Taoiseach', Pen III cyfres gan TV3 Iwerddon

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • go**Taoisigh Iwerddon** |
| --- |
|  |
| 
* Éamon de Valera
* John A. Costello
* Seán Lemass
* Jack Lynch
* Liam Cosgrave
* Charles J. Haughey
* Garret FitzGerald
* Albert Reynolds
* John Bruton
* Bertie Ahern
* Brian Cowen
* Enda Kenny
* Leo Varadkar

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 273149106011468490687
* LCCN: n79026430
* ISNI: 0000 0000 2428 2074
* GND: 119416344
* SUDOC: 032912145
* BNF: cb12385029j (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |