recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Gweler hefyd Abaty Ystrad Marchell.*
Cwmwd canoloesol yn nwyrain Teyrnas Powys (gogledd-ddwyrain Powys heddiw) oedd **Ystrad Marchell**. Gyda'r Llannerch Hudol a chwmwd Deuddwr ffurfiai'r 'Teirswydd'. Pan ymranodd teyrnas Powys yn y 12g, daeth yn rhan o dywysogaeth Powys Wenwynwyn.

Gorwedd y cwmwd ar lan orllewinol afon Hafren, sy'n ei wahanu oddi ar gwmwd Gorddwr dros yr afon. I'r gogledd ffiniai'r cwmwd â chwmwd Deuddwr a rhan o gantref Mechain, ac i'r de ffiniai â Llannerch Hudol a rhan o gantref Caereinion.

Enwir y cwmwd ar ôl un o'i gymoedd, Ystrad Marchell. Yno y lleolir Abaty Ystrad Marchell (*Strata Marcella*), abaty Sistersiaidd a sefydlwyd gan y bardd-dywysog Owain Cyfeiliog o Bowys yn 1170-1172. Bu Owain a'i fab Gwenwynwyn yn hael iawn wrth yr abaty.

Gorweddai'r cwmwd i'r gogledd o'r Trallwng, a tueddai i fod ym meddiant pwy bynnag a reolai'r dref honno ar y pryd, boed y Cymry neu'r Normaniaid. John Charleton, un o farwniaid grymusaf y Mers, a'i rheolai ar ddechrau'r 14g.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Teyrnas Powys
Etholaeth seneddol yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, yw **St Ives**. Mae'n cynnwys nid yn unig ardal ar y tir mawr ond Ynysoedd Syllan hefyd. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth St Ives yng NghernywEtholaeth St Ives yng Nghernyw
* Cernyw yn LloegrCernyw yn Lloegr

Sefydlwyd St Ives fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1558. Dychwelodd ddau aelod seneddol tan 1832, ac ar ôl hynny dim ond un aelod. Daeth yn etholaeth sirol a ddychwelodd un aelod yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1885:

* 1885–1887: John St Aubyn (Rhyddfrydol, wedyn Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1887–1900: Thomas Bedford Bolitho (Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1900–1906: Edward Hain (Unoliaethol Ryddfrydol, wedyn Rhyddfrydol)
* 1906–1922: Clifford Cory (Rhyddfrydol)
* 1922–1923: Anthony Hawke (Ceidwadol)
* 1923–1924: Clifford Cory (Rhyddfrydol)
* 1924–1928: Anthony Hawke (Ceidwadol)
* 1928–1929: Hilda Runciman (Rhyddfrydol)
* 1929–1937: Walter Runciman (Rhyddfrydol, wedyn Rhyddfrydol Cenedlaethol)
* 1937–1950: Alec Beechman (Rhyddfrydol Cenedlaethol)
* 1950–1966: Greville Howard (Rhyddfrydol Cenedlaethol)
* 1966–1983: John Nott (Rhyddfrydol Cenedlaethol, wedyn Ceidwadol)
* 1983–1997: David Harris (Ceidwadol)
* 1997–2015: Andrew George (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: Derek Thomas (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Ardal yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Ystrad Alun** (neu yng ngwaith Guto'r Glyn: **Alun Ystrad**[1]), a fu'n un o gantrefi'r Oesoedd Canol ac wedyn yn gwmwd. Llifa Afon Alun trwy'r ardal, gan roi iddo ei henw.

Yn wreiddiol, roedd Ystrad Alun yn rhan o deyrnas Bowys. Bu ym meddiant Powys Fadog am gyfnodau yn y 12g ond bu hefyd dan reolaeth teyrnas Gwynedd fel rhan o'r Berfeddwlad (Gwynedd Is Conwy). Roedd yn ffinio â chwmwd Cwnsyllt, cantref Tegeingl i'r gogledd, Iâl i'r gorllewin, a Maelor Gymraeg i'r de.

Ymddengys fod yr hen gantref yn cynnwys y cymydau hyn:

* Penarlâg (rheolaeth ysbeidiol)
* Yr Hob (rheolaeth ysbeidiol)
* Yr Wyddgrug (sef Ystrad Alun)

Ond collodd y cantref ei statws fel uned lywodraethol, efallai oherwydd ansefydlogrwydd y sefyllfa ar y ffin rhwng teyrnasoedd Gwynedd a Phowys a Iarllaeth Caer. Cyfyngid y defnydd o'r enw wedyn i gwmwd Ystrad Alun, a elwir hefyd yn Gwmwd Yr Wyddgrug.

Prif ganolfan y cantref a'r cwmwd oedd Yr Wyddgrug. Yn ddiweddarach, ar ôl goresgyniad Edward I o Loegr, daeth yr ardal yn rhan o Sir y Fflint. Heddiw mae tiriogaeth yr hen gantref yn cael ei rhannu rhwng Sir y Fflint a Bwrdeistref Sirol Wrecsam.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Y Berfeddwlad

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan gutorglyn.net; adalwyd 22 Mawrth 2018.
Mae **Conachraig - Caisteal na Caillich** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO281874. Ceir graig enfawr ar y copa.

Enw'r fam fynydd ydy Conachcraig.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Conachraig - Caisteal na Caillich yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Testun o apocryffa'r Hen Destament yw ***Ystoria Adaf ac Efa y Wreic*** sydd yn adrodd hanes Adda ac Efa wedi iddynt gael eu gyrru allan o Ardd Eden. Mae'r testun Lladin *Vita Adae et Evae* yn dyddio o'r 9g ac wedi ei ysgrifennu ar sail y testun Groeg *Apocalyps Moses*.

O ddiwedd yr 12g ymlaen, ac yn enwedig yn y 14g, cafodd y testun Lladin ei gyfieithu i sawl iaith yn Ewrop gan gynnwys Cymraeg Canol, Cernyweg, Llydaweg, Saesneg Canol, Hen Ffrangeg, Gwyddeleg Canol, Almaeneg, ac Eidaleg.

Ymddanosir y testun Cymraeg yn llawn mewn wyth llawysgrif o'r 14g hyd at y 18g, gan gynnwys Llyfr Gwyn Rhydderch a Llansteffan 27. Ceir sawl thema yn *Adaf ac Efa* sydd yn debyg i lenyddiaeth Gymraeg gynhenid yr Oesoedd Canol, megis Pedair Cainc y Mabinogi.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Furchtgott, Deborah. "Ystoria Adaf Ac Efa y Wreic and the Place of Apocrypha in the White Book of Rhydderch", *Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium*, cyf. 31 (2011), tt. 106–117.

Darllen pellach
---------------

* Brian Murdoch, *The Apocryphal Adam and Eve in Medieval Europe: Vernacular Translations and Adaptations of the Vita Adae et Evae* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2009).
* Brian Murdoch a Jacqueline Tasioulas (gol.), *The Apocryphal Lives of Adam and Eve* (Lerpwl: Gwasg Prifysgol Lerpwl, 2002).
Roedd **Alban Stepney** neu **Stepneth** (bu farw 1611) yn wleidydd o Sais a gynrychiolodd etholaethau Cymreig yn Nhŷ'r Cyffredin ar wahanol adegau rhwng 1572 a 1611.

Roedd Stepney yn fab i Thomas Stepney o Aldenham, Swydd Hertford a'i wraig Dorothy (Dorati) Winde merch John Winde (hefyd Weind neu Wynde a Wyld) o Ramsey Swydd Lincoln. Ymaelododd fel ysgolhaig yng Ngholeg Crist, Caergrawnt ym mis Hydref 1562 ac aeth i Clement Inn, un o gyn Ysbytai'r Frawdlys. Ym 1561 fe'i penodwyd yn gofrestrydd Esgobaeth Tyddewi. Ym 1572, cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol dros Hwlffordd. Bu'n Uchel Siryf Sir Benfro o 1572 i 1573. Cafodd ei benodi'n gomisiynydd tanerdai yn Sir Benfro ym 1574 gwasanaethodd fel ynad heddwch dros Sir Benfro o 1575. Fe'i etholwyd yn AS etholaeth Hwlffordd eto ym 1586 ac eto ym 1584 a 1586. Yn 1589 cafodd ei ethol yn AS dros Aberteifi. Bu'n Uchel Siryf Sir Benfro unwaith eto o 1589-1590 ac roedd yn Uchel Siryf Sir Gaerfyrddin o 1596 i 1597. Daeth yn Ddirprwy Raglaw Sir Gaerfyrddin ym 1602. Ym 1604 cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol dros Sir Benfro. Bu'n Uchel Siryf Sir Benfro unwaith eto o 1604 i 1605.

Priododd ddwywaith ei wraig gyntaf oedd Margaret Cathern ferch Thomas Catharn neu Cadern o Prendergast ac yn ail Mary Philipps, merch William Philipps o Picton.

Etifeddodd Ystâd Prendergast trwy ei briodas gyntaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  History of Parliament Online - Alban Stepneth

| Senedd Lloegr |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**John Garnons** | **Aelod Seneddol Hwlffordd**1572 - 1586 | Olynydd:**Syr James Perrot** |
| Senedd Lloegr |
|
| Rhagflaenydd:**Francis Cheyne** | **Aelod Seneddol Aberteifi**1589 | Olynydd:**Ferdinando Gorges** |
| Senedd Lloegr |
|
| Rhagflaenydd:**John Philipps** | **Aelod Seneddol for Sir Benfro**1604 - 1611 | Olynydd:**John Wogan** |
Mae **Stob Ghabhar - Sron a'Ghearrain** neu **Sron a' Ghearrain** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Etive i Glen Lochy yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN221456. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd ydy Stob Ghabhar.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Carreg o Dún Fhearghusa (*Newgrange*), Iwerddon ac arni nifer o gerfiadau amrywiol a naddwyd ynddi o Oes y Celtiaid. Mae'n dangos diddordeb cynnar mewn cromlinau.
Mewn mathemateg, mae **cromlin** (hen enw: 'llinell grom'), yn gyffredinol, yn wrthrych tebyg i linell nad yw'n syth. Mae 'crom' yn enw benywaidd y gair 'crwm', neu 'crwn'. Gofod topolegol yw'r gromlin, sy'n homomorffig, yn lleol, i linell. Mewn iaith bob dydd: mae cromlin yn set o bwyntiau sydd, yn agos at bob un o'i bwyntiau, yn debyg i linell. Enghraifft syml o gromlin yw'r parabola. Astudir nifer fawr o gromliniau eraill mewn gwahanol feysydd mathemategol.

Un math o gromlin yw'r gromlin gaeedig, lle mae'r dechrau yn un a'i diwedd, fel llwyb cylchog, sy'n ffurfio arwyneb o'i mewn. Astuydir cromlinau mewn graffiau ee cromlin Phillips a 'r graff dau ddimensiwn.

* Drwy sleisio drwy côn, ceir gwahanol fathau o gromlinau diddorol. Gwnaed hyn yng Ngwlad Groeg, pan oedd mathemateg yn ei ddyddiau cynnar.
* Parabola syml
* Roedd Geometreg ddadansoddol yn caniatáu i gromliniau, megis *Foliwm Descartes*, i gael eu diffinio gan ddefnyddio hafaliadau yn lle adeiladu geometrig.

Diffiniad
---------

Yn gyffredinol, gellir diffinio'r gromlin fel ffwythiant di-dor {\displaystyle \gamma \colon I\rightarrow X} o gyfwng I rhif real i ofod topolegol X. Yn ddibynol ar y cyd-destun, mae naill ai'n {\displaystyle \gamma } neu ei ddelwedd {\displaystyle \gamma (I)} a elwir yn 'gromlin'.

Ceir hefyd
----------

* cromlin amgrwm - *conves curve*
* cromlin Bezier - *Bezier curve*

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Stob Coire Sgriodain** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN356743. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-26 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Stob Choire Claurigh - Stob Coire na Gaibhre** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN260757. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Pâr o siambrau claddu (cromlechi) gynhanesyddol ar gyrion Dyffryn Ardudwy, Gwynedd, yw **Cromlechi Dyffryn Ardudwy**. Fe'u gelwir hefyd yn **Goetan Arthur** (mae dwy arall o'r un enw yng Nghymru) a **Cherrig Arthur**. Fe'u lleolir y tu ôl i Ysgol Dyffryn Ardudwy. "Beddrod Porth" yw enw'r math hwn o gromlech a dim ond yn Iwerddon, Cernyw, Ynys Môn ac ym Meirionnydd y maent i'w cael.

Adeiladwyd y beddrodau yn y safle claddu Neolithig hwn (Oes Newydd y Cerrig) mewn dau gyfnod gwahanol. Y siambr lai o faint i’r gorllewin oedd y cyntaf. Roedd y ddolmen (neu gromlech) hon yn cynnwys dau borthfaen a maen rhwystro uchel gyda maen capan yn gorffwys ar ei ben, ac fe’i gorchuddiwyd â charnedd fechan, o fras siâp cylch. Nifer o genedlaethau’n ddiweddarach, adeiladwyd y beddrod mwy o faint i’r dwyrain ac fe’i claddwyd o dan garnedd siâp lletem tua 100 troedfedd (30 m) o hyd, a oedd yn amgáu ei gymydog. Yn agored i’r awyr bellach, mae’r ddau feddrod mewn cyflwr eithriadol o dda, a’r meini capan yn dal i orffwys yn ddiogel ar eu meini unionsyth.

Y ddwy gromlech
Un o'r cromlechi
Mae'r safle yng ngofal Cadw ac ar agor i'r cyhoedd. Gellir ei gyrraedd yn rhwydd o'r pentref trwy ddilyn yr arwyddbyst.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Siambr Gladdu Duffryn Ardudwy", Gwefan Cadw; adalwyd 20 Rhagfyr 2021
Cwmwd canoloesol ar lan ogleddol Bae Ceredigion yng ngogledd-orllewin Cymru oedd **Ardudwy Is Artro**. Gydag Ardudwy Uwch Artro, cafodd ei ffurfio allan o hen gantref Ardudwy.

Hanes
-----

Hen lwybr mynydd yn Ardudwy Is Artro. Defnyddiai'r porthmyn y ffordd hon dros Fwlch y Rhiwgyr.
Dynodai Afon Artro y ffin rhwng Is Artro ac Uwch Artro i'r gogledd. Y ffin yn y de oedd aber Afon Mawddach gyda chwmwd Tal-y-bont yng nghantref Meirionnydd yn gorwedd ar y lan arall.

Cwmwd bychan, mynyddig, yw Is Artro, sy'n gorwedd yng nghongl de-orllewinol Ardudwy ar lan Bae Ceredigion. Ystumgwern oedd maerdref y cwmwd. Roedd y llannau yn cynnwys Llanaber a Llanenddwyn. Y prif blasdy erbyn diwedd yr Oesoedd Canol oedd Corsygedol, cartref y Fychaniaid.

Yn fuan yn ei hanes daeth y diriogaeth yn rhan o Deyrnas Gwynedd. Daeth y cwmwd yn rhan o'r Sir Feirionnydd newydd fel rhan o drefniant Statud Rhuddlan yn 1282. Heddiw mae'n gorwedd yng Ngwynedd.

Plwyfi
------

Erbyn yr Oesoedd Canol Diweddar ceir pedwar plwyf yn y cwmwd:

* Llanaber, yn cynnwys Abermaw
* Llanenddwyn
* Llanelltud
* Llanddwywe, plwyf a oedd yn cynnwys dwy ran gyda darn o blwyf Llanelltud yn eu gwahanu:
	+ Llanddwywe-is-y-graig
	+ Llanddwywe-uwch-y-graig

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Teyrnas Gwynedd

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Geraint Bowen (gol.), *Atlas Meirionnydd* (Y Bala, ail argraffiad, 1975).
Siambr gladdu gynhanesyddol yn ne Gwynedd yw **Cromlech Cors-y-Gedol**. Fe'i lleolir ger plasdy Corsygedol tua milltir i'r dwyrain o bentref Dyffryn Ardudwy yn ardal Ardudwy, Meirionnydd. Cyfeirnod AO: (map 116) 602 228. Yr enw lleol am y gromlech yw **Coetan Arthur**. Mae'n dyddio o Oes Newydd y Cerrig.

Cromlech Corsygedol
Mae'r gromlech yn gorwedd ar darn o dir gweddol wastad rhwng y plasdy ac Afon Ysgethin tua milltir a hanner o lan Bae Ceredigion. Siambr gladdu wedi'i gorchuddio â phridd oedd yma yn wreiddiol, ond dim ond y cerrig sy'n aros heddiw. Collwyd rhai o'r cerrig hynny hefyd pan gafodd y safle ei ysbeilio yn y gorffennol. Mae olion y garnedd a orchuddiai'r siambr i'w gweld ac mae archaeolegwyr wedi dangos mai 26 metr oedd hyd y garnedd honno gyda'r siambr gladdu - sef y gromlech a welir yno heddiw - yn gorwedd yng nghornel y gogledd-ddwyrain. Ceir maen clo mawr a gynhelir gan ddwy garreg. Gweddillion mynedfa'r siambr, sef y 'porth', yw'r cerrig hyn.

Does dim cysylltiad rhwng yr enw 'Coetan Arthur' a chylch y brenin Arthur. Ceir sawl heneb yng Nghymru a'r tu hwnt sy'n dwyn ei enw, yn cynnwys dwy enghraifft arall o'r enw 'Coetan Arthur'. Y syniad fel arfer oedd fod angen arwr neu gawr hynod o gryf i godi'r cerrig i'w lle.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Coflein Archifwyd 2009-07-24 yn y Peiriant Wayback.; adalwyd 24/12/2012
2. 1 2  Christopher Houlder, *Wales: an archaeological guide* (Faber & Faber, 1978), tud. 106.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **corrach cleisiog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **corachod cleisiog**; yr enw Saesneg yw *Marbled Minor*, a'r enw gwyddonol yw *Oligia strigilis*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r corrach cleisiog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mudiad sosialaidd sydd yn pleidio rheolaeth y gweithwyr a democratiaeth ddiwydiannol ddatganoledig yw **sosialaeth urdd** a flodeuai yn y Deyrnas Unedig yn nechrau'r 20g. Mae ei syniadaeth yn seiliedig ar fodel yr urdd grefft ganoloesol, ac yn rhagweld cyfundrefn o urddau cenedlaethol yn gweithredu dan gytundeb â'r cyhoedd.

Y traethiadau cyntaf o athrawiaeth sosialaeth urdd oedd *The Restoration of the Gild System* (1906) gan Arthur Joseph Penty ac erthygl gan Alfred Richard Orage yn y *Contemporary Review*. Ymhelaethwyd ar ddamcaniaeth y mudiad yn y cylchgrawn *The New Age*, a olygwyd gan Orage. Cyhoeddwyd datganiad llawn o'r athrawiaeth gan Samuel George Hobson, dan y teitl "National Guilds", mewn penodau yn *The New Age* ym 1912–13. Trosglwyddwyd fflam yr achos i do newydd o sosialwyr, megis G. D. H. Cole, yn nhudalennau'r *Daily Herald*, ac ym 1915 sefydlwyd y National Guilds League i drefnu'r mudiad.

Adfywiwyd sosialaeth urdd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf gan dwf mudiad y siop-stiwardiaid, a alwodd am reolaeth y gweithwyr yn y diwydiannau a oedd yn hanfodol i'r ymdrech ryfel. Wedi'r rhyfel, dan arweiniad Hobson a Malcolm Sparkes, sefydlwyd urddau gan yr adeiladwyr, a fyddai'n adeiladu tai ar gyfer y llywodraeth. Yn sgil y dirwasgiad economaidd ym 1920–21, tynnwyd cefnogaeth ariannol y wladwriaeth oddi ar yr urddau a chwympodd y mudiad. Daeth y National Guilds League i ben ym 1925.

Gweler hefyd
------------

* Comiwnyddiaeth y cyngor
* Sosialaeth iwtopaidd
* Syndicaliaeth
* Undebaeth grefft
* Undebaeth ddiwydiant

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, guild1 > guild socialism.
2. 1 2  (Saesneg) Guild Socialism. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 17 Hydref 2021.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **corrach gwridog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **corachod gwridog**; yr enw Saesneg yw *Rosy Minor*, a'r enw gwyddonol yw *Mesoligia literosa*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r corrach gwridog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Spidean Coire nan Clach (Beinn Eighe) - Coinneach Mhor** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Torridon i Loch Maree yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG944600. Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam-fynydd yw Beinn Eighe.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
* Rhestr o Gopaon Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **corrach amryliw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **corachod amryliw**; yr enw Saesneg yw *Rufous Minor*, a'r enw gwyddonol yw *Oligia versicolor*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r corrach amryliw yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
*Gofal! Ceir sawl mynydd o'r enw Creag Dhubh!*
Mae **Creag Dhubh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Torridon i Loch Maree yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG983604. Enw'r fam-fynydd yw Spidean Coire nan Clach (Beinn Eighe).

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn, bellach, wedi'i ddosbarthu. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **cwmni cyfyngedig** yn gwmni wedi'i gofrestru yng ngwledydd Prydain a gogledd Iwerddon, ble mae cyfrifoldeb yr aelodau neu gyfranwyr y cwmni wedi ei gyfyngu i beth maent wedi buddsoddi neu warantu i'r cwmni. Gallai cwmnïau cyfyngedig fod yn gyfyngedig gan y cyfranddaliadau neu'r gwarantiad. Gellir rhannu cwmnïau a gyfyngir â cyfranddaliadau yn gwmnïau preifat a chwmnïau cyhoeddus. Mae amodau yn ôl y gyfraith a rheolau'r cwmni ynglŷn â'r rhai sydd cael dod yn aelod o gwmni cyfyngedig preifat. Gall unrhyw berson brynu cyfranddaliadau mewn cwmni cyfyngedig cyhoeddus.

Mae Tŷ’r Cwmnïau'n Asiantaeth Weithredol o dan Yr Adran Busnes, Arloesi a Sgiliau (BIS) o'r a'i brif swyddogaeth yw corffori a diddymu cwmnïau cyfyngedig, archwilio a chadw gwybodaeth am gwmnïau a gyflwynir yn unol â’r Ddeddf Cwmnïau a deddfwriaeth gysylltiedig; a threfnu i’r wybodaeth hon fod ar gael i’r cyhoedd.

Mae gan wledydd Prydain gyfundrefn cofresru a chorffori cwmnïau ers 1844. Mae materion corffori cwmnïau wedi eu cwmpasu gan gan Ddeddf Cwmnïau 2006.

Ceir mwy na 3 miliwn o gwmnïau cyfyngedig wedi eu cofrestru yn y DU, a chaiff dros 400,000 o gwmnïau newydd eu corffori yn flynyddol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Tŷ’r Cwmnïau; Archifwyd 2014-02-14 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 8 Mehefin 2014

Gweler hefyd
------------

* Elusen
Bu **Albert James Sylvester** CBE JP (24 Tachwedd 1889 – 27 Hydref 1989) yn Brif Ysgrifennydd Preifat i'r gwladweinydd David Lloyd George o 1923 hyd at farwolaeth Lloyd George ym Mawrth 1945.

Yn enedigol o Harlaston, Swydd Stafford, bu Sylvester yn ysgrifennydd preifat i Ysgrifennydd i'r Pwyllgor Amddiffyn Ymerodrol, 1914–1921, i Ysgrifennodd y Cabinet Rhyfel a'r Cabinet, 1916–1921, i Ysgrifennydd y Cabinet Rhyfel Ymerodrol, 1917, i Ysgrifennydd Prydeinig Cynhadledd Heddwch Paris, 1919, ac i dri Prif Weinidog yn olynol rhwng 1921 a 1923: Lloyd George, Bonar Law a Stanley Baldwin. Roedd yn gyfrifol am redeg swyddfa breifat Lloyd George yn Llundain.

Yn dilyn marwolaeth Lloyd George, bu A. J. Sylvester yn ennill ei fywoliaeth fel aelod o staff yr Arglwydd Beaverbrook rhwng 1945 a 1948, ac fe dreuliodd flwyddyn arall fel cynorthwy-ydd di-dal i arweinydd y Blaid Ryddfrydol, Clement Davies.

Yn 1947, cyhoeddodd *The Real Lloyd George*, yn seiliedig ar ei ddyddiaduron. Yn 1949, ymddeolodd o fywyd gwleidyddol, a symudodd i fferm yn Corsham, Wiltshire, Lloegr, ble bu'n Ynad Heddwch. Methodd a chyflawni ei uchelgais i gyhoeddi hunan-gofiant. Mae ei bapurau sydd ar gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn rhoi mewnwelediad i fywyd Lloyd George wedi iddo gael ei ddisodli fel Prif Weinidog yn 1922.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
Mae **Stob a'Choire Odhair** neu **Stob a' Choire Odhair**yn gopa mynydd wyth km i'r gogledd-orllewin o Bridge of Orchy - ar y daith o Glen Etive i Glen Lochy yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN257459. Ceir carnedd ar y copa. Ceir mynydd arall o'r un enw uwchben Glen Coe. Enw'r clwstwr o fynyddoedd yw'r Grampians.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-09-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Mae'r erthygl hon am yr anheddiad Cwmogwr ("Ogmore Vale"). Gall "Cwm Ogwr" gyfeirio hefyd at gymuned Cwm Ogwr ("Ogmore Valley") a dyffryn Afon Ogwr.*
Pentref yng nghymuned Cwm Ogwr, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Cwmogwr** (Saesneg: *Ogmore Vale*). Saif i'r gogledd o dref Pen-y-bont ar Ogwr, ar Afon Ogwr Fawr. Heblaw Cwm Ogwr ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys trefi Nant-y-moel a Price Town. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 7,800.

Datblygodd diwydiant yma yn y 1850au, pan gorwyd pyllau glo i gyflenwi tanwydd i waith haearn Ton-du.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Sarah Murphy (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Jamie Wallis (Ceidwadwyr).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 25 Hydref 2021
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr**

**Trefi**  

Maesteg  **·** Pen-coed  **·** Pen-y-bont ar Ogwr  **·** Pontycymer  **·** Porthcawl
  
**Pentrefi**  

Abercynffig  **·** Abergarw  **·** Betws  **·** Blaengarw  **·** Bracla  **·** Bryncethin  **·** Brynmenyn  **·** Caerau  **·** Cefncribwr  **·** Cwmogwr  **·** Cynffig  **·** Drenewydd yn Notais  **·** Gogledd Corneli  **·** Heol-y-cyw  **·** Llangeinwyr  **·** Llangrallo  **·** Llangynwyd  **·** Melin Ifan Ddu  **·** Merthyr Mawr  **·** Mynyddcynffig  **·** Nant-y-moel  **·** Notais  **·** Pen-y-fai  **·** Y Pîl  **·** Price Town  **·** Sarn  **·** Ton-du  **·** Trelales  **·** Ynysawdre
Mae **Cwmsaise** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 5 Awst 1997 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 15.5 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ardal an-fetropolitan yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Hwmbr, Lloegr, yw **Ardal Ryedale** (Saesneg: *Ryedale District*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 1,507 km², gyda 55,380 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae’n ffinio ar Fwrdeistref Scarborough i’r dwyrain, y Riding Dwyreiniol Swydd Efrog i’r de-ddwyrain, Dinas Efrog i’r de-orllewin, ac Ardal Hambleton i’r gorllewin.

Ardal Ryedale yng Ngogledd Swydd Efrog
Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Ar 1 Ebrill 1996, trosglwyddwyd plwyfi Clifton Allanol, Earswick, Haxby, Heworth Allanol, Holtby, Huntington, Earswick Newydd, Osbaldwick, Skelton, Stockton-on-the-Forest, Strensall, Towthorpe a Wiggington i awdurdod unedol newydd Dinas Efrog.

Mae pencadlys cyngor yr ardal yn nhref Malton. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Helmsley, Kirkbymoorside, Norton-on-Derwent, a Pickering. Mae rhannau o’r ardal ym Mro Pickering a’r Parc Cenedlaethol Gweunydd Gogledd Swydd Efrog.

Mae enw yr ardal yn dod o ddyffryn Afon Rye, yng ngorllewin y Gweunydd Gogledd Swydd Efrog. Gair sy’n golygu "dyffryn" yng Ngogledd Lloegr yw *dale*, felly mae *Ryedale* yn golygu "Cwm Rye".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 5 Hydref 2020
2. ↑   The North Yorkshire (District of York) (Structural and Boundary Changes) Order 1995 (Saesneg); adalwyd 6 Hydref 2020
18g - **19g** - 20g  

1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - **1880au** - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au  

1876 1877 1878 1879 1880 - **1881** - 1882 1883 1884 1885 1886


---

Digwyddiadau
------------

James A. Garfield
* 4 Mawrth - James Garfield yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
* 19 Chwefror - Sefydlu Undeb Rygbi Cymru
* 2 Gorffennaf - Mae Charles Julius Guiteau yn saethu James Garfield, Arlywydd yr Unol Daleithiau.
* **Llyfrau**
	+ Anatole France - *Sylvestre Bonnard*
	+ Daniel Owen - *Y Dreflan*
* **Drama**
	+ Henrik Ibsen - *Ghosts*
* **Cerddoriaeth**
	+ Franz Liszt - *Nuages gris*
	+ Jacques Offenbach - *Les Contes d'Hoffman*

Genedigaethau
-------------

* 12 Chwefror - Anna Pavlova, dawnswr (m. 1931)
* 14 Chwefror - William John Gruffydd, gwleidydd (m. 1954)
* 12 Mawrth - Kemal Atatürk, arweinydd Twrci (m. 1938)
* 25 Mawrth - Béla Bartók, cyfansoddwr (m. 1945)
* 1 Mai - Pierre Teilhard de Chardin, athronydd (m. 1955)
* 16 Mehefin - Dafydd Jones (Isfoel), bardd (m. 1968)
* 6 Awst - Syr Alexander Fleming, meddyg a difeisiwr (m. 1955)
* 31 Awst - R. T. Jenkins, hanesydd (m. 1969)
* 25 Hydref - Pablo Picasso, arlunydd (m. 1973)
* 25 Tachwedd - Pab Ioan XXIII (m. 1963)

Marwolaethau
------------

* 19 Ionawr - John Roose Elias, bardd, 61
* 28 Ionawr - Fyodor Dostoevsky, nofelydd, 59
* 13 Mawrth - Alexander II, tsar Rwsia, 62
* 19 Ebrill - Benjamin Disraeli, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 76
* 20 Ebrill - William Burges, pensaer, 53
* 19 Medi - James A. Garfield, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 49

Eisteddfod Genedlaethol (Merthyr Tudful)
----------------------------------------

* **Cadair:** Evan Rees
* **Coron:** Watkin Hezekiah Williams

Tywydd
------

### Gaeaf 1880-81

* Heth 1880 – 1881

"Yn 2013 cafwyd gaeaf oer a hir. Wrth drawsgrifio rhai o ddyddiaduron Edward Evans,  sylweddolais bod rhywbeth tebyg wedi digwydd yn ystod y gaeaf 1880 – 1881. Ffermwr oedd EE ac yr oedd yn cofnodi’r tywydd bob dydd. Fe’i syfrdanwyd gan eira buan a syrthiai ar 20 Hydref 1880. Roedd hyn yn gychwyn wythnos o dywydd oer. Ail-gychwynnodd y tywydd hynod o oer yn y flwyddyn newydd ar 4 Ion 1881 efo rhew caled am wythnos. Parhâi’r tywydd hwn efo wythnos eiräog ar yr 11 Ion 1881. Gwaethygodd y tywydd fwy fyth ar 17 Ion 1881 efo storm eira tri diwrnod, ac fe gafodd ei adrodd mewn papurau newyddion yn fynych. Yn ei ddyddiadur, mae EE yn cyfeirio at achos o fenyw a aeth ar goll yn ystod y storm, a bron colli ei bywyd. Roedd ganddi blant adref heb wres. Parhaodd y tywydd oer tan ddiwedd y mis, a disgrifiai EE y problemau a wynebai wrth geisio teithio o gwmpas gogledd Sir Benfro yr adeg honno oherwydd y lluwchfeydd a fu’n gyndyn iawn o ddadlaith.
Bu pwl o dywydd oer arall, yn hwyr ym mis Chwefror â’r pridd yn rhy galed i aredig. Wedyn, o 20 Mawrth 1881 tan 8 Ebrill 1881 yr oedd rhew caled pob nos. Hyd yn oed ym mis Mai 1881, mae EE yn cofnodi effeithiau’r heth:

10 Mai 1881: torri eithyn – y rhew wedi lladd yr holl eithyn ym mhob man.
Gwlad yng Nghanolbarth Affrica yw **Gweriniaeth Angola** neu **Angola** (ym Mhortiwgaleg: *República de Angola*). Mae hi ar arfordir Cefnfor yr Iwerydd a gwledydd cyfagos yw Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo i'r gogledd, Sambia i'r dwyrain, a Namibia i'r de. Mae hi'n annibynnol ers 1975. Prifddinas Angola yw Luanda.

Daearyddiaeth
-------------

Mae Angola yn wlad yn ne-orllewin Canolbarth Affrica ar arfordir Cefnfor Iwerydd. Mae'r rhan fwyaf o'i thiriogaeth yn gorwedd i'r de o Afon Congo ac eithrio Llain Cabinda a wahanir o weddill y wlad gan ddarn o Weriniaeth Ddemocrataidd Congo.

Hanes
-----

Cyrhaeddodd y Portiwgaliaid Angola ar ddiwedd y 15g. Yn raddol cawsai'r wlad ei meddiannu ganddynt a'i throi'n drefedigaeth Bortiwgalaidd. Arosodd dan reolaeth Portiwgal hyd 1975 (ac eithrio cyfnod byr ym meddiant yr Iseldiroedd o 1641 hyd 1648).

Yn 1951 cafodd ei gwneud yn Dalaith Dramor ac felly'n rhan integreiddiedig o Bortiwgal. Yn ystod y 1950au a'r 1960au tyfodd cenedlaetholdeb Angolaidd a ffurfiwyd tri mudiad annibyniaeth: yr MPLA (Mudiad Poblogaidd dros Ryddid i Angola), yr FNLA (Ffrynt Cenedlaethol dros Ryddid i Angola) ac UNITA (Undeb Cenedlaethol dros Ryddid Llwyr i Angola).

Map o **Angola**Yn 1974 cytunodd Portiwgal mewn egwyddor i roi annibyniaeth i'r wlad, ond yn wyneb anghydfod rhwng y tri mudiad annibyniaeth a gwrthwynebiad yr ymsefydlwyr Portiwgalaidd torrodd rhyfel cartref allan rhwng y carfanau hynny. Meddianwyd gwahanol rannau o'r wlad gan bob un o'r carfanau arfog. Pan grantiwyd annibyniaeth y canlyniad oedd i'r MPLA gyhoeddi ei llywodraeth ei hun yn Luanda dan yr enw Gweriniaeth Pobl Angola ac i'r FNLA a'i cynghreiriaid UNITA gyhoeddi Gweriniaeth Ddemocrataidd Pobl Angola â'i phrifddinas yn Huambo. I gymhlethu'r darlun, roedd yr MPLA yn cael ei cefnogi gan yr Undeb Sofietaidd a Ciwba tra roedd yr FNLA yn cael cefnogaeth yr Unol Daleithiau a rhai gwledydd Ewropeaidd. Cafodd UNITA gryn gefnogaeth gan lywodraeth apartheid De Affrica. Am gyfnod anfonodd Ciwba filwyr i helpu'r MPLA ac aeth Che Guevara ei hun yno i helpu'r llywodraeth newydd. Enillodd y MPLA yn y diwedd ond cafodd y rhwygau a achoswyd gan y rhyfel effaith hir-dymor ar fywyd gwleidyddol ac economaidd y wlad.

Iaith a diwylliant
------------------

Bantu o ran eu tras yw mwyafrif y bobl. Ceir hefyd bobl o dras gymysg a nifer bach o bobl o dras Portiwgalaidd ac Ewropeaidd. Portiwgaleg yw'r iaith swyddogol. Mae mwyafrif y boblogaeth yn Gristnogion Catholig.

Economi
-------

Mae Angola'n mwynhau cyfoeth o adnoddau mwynol, yn cynnwys olew, haearn a deiamwntau. Mae tyfu coffi ar gyfer y farchnad dramor yn elfen bwysig yn economi'r wlad yn ogystal.

Unedau gweinyddol
-----------------

 *Prif erthygl: Taleithiau Angola*
Map o Angola gyda'r taleithiau wedi'u rifoMap o Angola gyda'r taleithiau wedi'u rifo
Rhennir Angola yn ddeunaw talaith (*províncias*) a 158 ardaloedd dinesig (*municípios*). Y taleithiau yw:

1 Bengo  
2 Benguela  
3 Bié  
4 Cabinda  
5 Cuando Cubango  
6 Cuanza Norte  
7 Cuanza Sul  
8 Cunene  
9 Huambo  
10 Huila  
11 Luanda  
12 Lunda Norte  
13 Lunda Sul  
14 Malanje  
15 Moxico  
16 Namibe  
17 Uige  
18 Zaire

Chwiliwch am ***Angola***  
yn Wiciadur.
Awdurdod unedol yn sir seremonïol Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Swydd Henffordd**. Mae gan y sir seremonïol a'r awdurdod unedol yr un ffiniau; dim ond tair sir arall yn Lloegr sy'n gwneud hyn, sef Cernyw, Northumberland, ac Ynys Wyth.

Mae gan yr ardal arwynebedd o 2,180 km², gyda 192,801 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio â thair sir Lloegr – Swydd Amwythig i'r gogledd, Swydd Gaerwrangon i'r dwyrain, a Swydd Gaerloyw i'r de, yn ogystal â dwy siroedd Cymru – Powys i'r gorllewin a Sir Fynwy i'r de-orllewin.

Ffurfiwyd yr awdurdod ar 1 Ebrill 1998, pan ddiddymwyd sir Henffordd a Chaerwrangon. Crëwyd y sir an-fetropolitan honno dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974 o'r hen siroedd gweinyddol Swydd Henffordd a Swydd Gaerwrangon. Ni chafodd y sir gyfun lawer o lwyddiant erioed. Felly, ailsefydlwyd yr hen siroedd ym 1988. Parhaodd Swydd Gaerwrangon fel sir an-fetropolitan, wedi'i rhannu'n ardaloedd an-fetropolitan, a daeth Swydd Henffordd yn awdurdod unedol annibynnol.

Rhennir y awdurdod yn 235 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei bencadlys yn ninas Henffordd. Mae aneddiadau eraill yn cynnwys trefi Bromyard, Kington, Ledbury, Llanllieni a Rhosan ar Wy.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 5 Tachwedd 2020
Plasdy hynafol sy'n ffermdy heddiw, ym mhlwyf Llanddwywe (Llanddwywe-is-y-graig), ger Dyffryn Ardudwy, Meirionnydd, yw **Corsygedol** (cyfeiriad grid SH600231). Mae ganddo le pwysig yn hanes llenyddiaeth Gymraeg fel aelwyd i deulu o noddwyr beirdd a chartref i gasgliad o lawysgrifau Cymraeg, yn cynnwys *Llyfr Gwyn Corsygedol*.

Gorwedd y plasdy, sy'n fferm y dyddiau hyn, tuag un milltir i'r dwyrain o bentref Dyffryn Ardudwy, ger lan afon Ysgethin, ar esgair sy'n codi i fryniau'r Rhinogydd, yn Ardudwy.

Corsygedol heddiw: y porthdy gyda'r plasdy yn y cefndir
Cyrchai beirdd Gwynedd y plasdy i fwynhau nawdd Fychaniaid Corsygedol am yn agos i dair canrif a hanner. Mae'r cerddi cynharaf yn dyddio i ddiwedd y 15g, ond credir y bu'n blasdy pwysig ymhell cyn hynny hefyd. Dechreuwyd adeiladu'r plasdy presennol gan Rhisiart Fychan yn 1576, ac ychwanegwyd iddo gan ei fab Gruffudd Fychan. Yn 1630 ychwanegwyd y porth mawr gan William Fychan, mab Gruffudd.

Canodd y bardd Gruffudd Philip i Gorsygedol ddechrau'r 17g:

Gwal y gaer yn glaer deg lân,
Gwydr troeog ydyw'r traean.
Edmyga'r bardd y ffenestri gwydr ardderchog, un o newyddbethau'r oes. Cerrig lleol a ddefnyddwyd i godi'r plasdy, sy'n nodweddiadol hefyd am ei simneiau mawr yn arddull lleol y rhan honno o Sir Feirionnydd.

Trwy gydbriodas, unwyd aelwyd Corsygedol a theulu Nannau, ger Dolgellau. Yr aelod mwyaf adnabyddus o'r teulu yn y cyfnod hwnnw yw William Vaughan (AS) (1707-75), Arglwydd Raglaw Sir Feirionnydd ac un o gyfellion pennaf y Morysiaid, yn enwedig Lewis Morris.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  dyfynnir gan Enid Roberts, *Tai Uchelwyr y Beirdd 1350-1650* (Cyhoeddiadau Barddas, 1986).

Llyfryddiaeth
-------------

* Teulu Vaughan, Corsygedol yn y Bywgraffiadur Cymreig

Gweler hefyd
------------

* Coed Cors y Gedol
Protestiadau yn 2016 yn erbyn dulliau "llawdrwm" Llywodraeth Sbaen.
Trigolion Nafarroa yn dangos eu gwrthwynebiad y tu allan i Lys *Audiencia Nacional* yn Madrid, Sbaen; Ebrill 2018.
Ystyrir **achos llys Altsasu** yn achos hynod bwysig parthed diffiniad Sbaen o 'derfysgaeth'. Ar 15 Hydref 2016 wedi ffrwgwd mewn tafarn yn nhref Altsasu, Nafarroa, Gwlad y Basg, arestiwyd wyth o lanciau lleol am anafu dau *Guardia Civil*, sef heddweision milwrol Sbaen a'u partneriaid. Dywedir iddynt ddioddef anafiadau "seicolegol".

Ers Hydref 2016 cadwyd tri o'r wyth llanc yn y ddalfa, a throsglwyddwyd eu hachos o Iruña, Nafarroa ('Navarre' yn Sbaeneg), fel sy'n arferol i achosion o gamfihafio, i lys arbennig yn Madrid, yr *Audiencia Nacional*, a fydd yn eistedd ym Mai 2018. Rhyddhawyd y 5 arall ar fechniaeth. Trosglwyddwyd yr achos yn eu herbyn yn dilyn cais gan *Tribunal Supremo de España*, sef uchel lys Sbaen, sy'n cael ei reoli'n uniongyrchol gan Lywodraeth Sbaen, yn wahanol i weddill gwledydd Ewrop, ble mae llywodraeth a llysoedd bron yn gyfangwbwl ar wahân. Gwnaed y cais wedi i'r llys lleol yn Iruña daflyd y cyhuddiad o derfysgaeth allan drwy'r ffenest.

Mae'r llanciau'n wynebu 62 mlynedd o garchar, ar wahân i un o'r llanciau sy'n wynebu 12 blwyddyn.

Llawdrwm
--------

Ymhlith y cyrff hynny sydd wedi mynegi cytuno gyda dulliau'r Llywodraeth yn yr achos yma mae plaid geidwadol Sbaen, Partido Popular a Ciudadanos (Basgeg: Hiritarrak) gan fynegi fod cysylltiad rhwng y llanciau ag ETA (Euskadi Ta Askatasuna), mudiad sy'n hawlio annibyniaeth i Wlad y Basg. Yn ôl Amnest Rhyngwladol, fodd bynnag, ni ddylid ystyried y troseddwyr yn 'derfysgwyr' a bod y dull maen nhw'n cael eu trin gan Sbaen yn llawer rhy llawdrwm.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Parra | AP, Aritz (16 Ebrill 2018). "Terrorism accusation in Basque bar brawl reopens old wounds". *Washington Post* (yn Saesneg). ISSN 0190-8286. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-05-03. Cyrchwyd 2018-04-29.
2. ↑  Madrid, Pascale Davies in (14 Ebrill 2018). "Basque bar fight trial tests 10 years of fragile peace in the region". *the Guardian* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-05-02.
3. ↑  España, La Nueva. "El fiscal pide 62 años a un detenido de Alsasua, 50 a otros seis y 12 a un octavo". Cyrchwyd 29 Ebrill 2018.
4. ↑  España, La Nueva. "El fiscal pide 62 años a un detenido de Alsasua, 50 a otros seis y 12 a un octavo". Cyrchwyd 29 Mai 2018.
5. ↑  Cuevas, Paloma (17 Mai 2018). "Vivas a España y a la Guardia Civil en el acto en apoyo a los agentes de Alsasua". *Libertad Digital* (yn Sbaeneg). Cyrchwyd 2018-04-29.
6. ↑  Doria, Javier Lorente (2018-04-17). "Víctimas de ETA congregan a cientos de personas en apoyo a las víctimas de Alsasua". *EL PAÍS* (yn Sbaeneg). Cyrchwyd 29 Mai 2018.
7. ↑  Pérez, Fernando J. (2018-04-24). "La Guardia Civil relaciona la agresión de Alsasua con la estrategia de ETA". *EL PAÍS* (yn Sbaeneg). Cyrchwyd 30 Mai 2018.
8. ↑  Vasca, EiTB Radio Televisión Pública. "AI, sobre el 'Caso Alsasua': 'No debe existir definición vaga de terrorismo'". *www.eitb.eus* (yn Sbaeneg). Cyrchwyd 29 Mai 2018.
Casgliad o achresau Hen Gymraeg yw **Achresau Harley** (Saesneg: *Harleian genealogies*) sydd i'w cael yn Llawysgrif Harley 3859 (Harleian MS 3859) yn y Llyfrgell Brydeinig ac sy'n rhan o'r casgliad o lawysgrifau cynnar a elwir yn Gasgliad Harley (*Harleian Collection*). Maent yn ffynhonnell bwysig ar gyfer hanes Cymru cyn cyfnod y Normaniaid.

Disgrifiad
----------

Mae Llawysgrif Harley 3859, sy'n cynnwys testun o'r *Annales Cambriae* (Fersiwn A) a fersiwn o'r *Historia Brittonum* a briodolir i Nennius, yn cael ei dyddio gan yr arbenigwyr i o gwmpas y flwyddyn 1100. Am fod yr achau a geir ynddi yn cychwyn gyda achau Owain ap Hywel Dda (m. 988), mae'n debyg y cafodd y deunydd ei crynhoi yn ail hanner y 10g. Mae'r casgliad yn cynnwys achresau teyrnoedd cynnar Cymru a'r Hen Ogledd. Gwelir rhai o'r achresau hyn yn Llawysgrif Coleg yr Iesu 20 hefyd.

Mae'r casgliad yn cynnwys 30 achres, rhai ohonynt yn fyr iawn ac yn ymwneud â changhennau teuluol na wyddys llawer am eu hanes ac eraill yn hir iawn gan ymestyn yn ôl dros ddeugain cenhedlaeth a rhestru achau prif deuluoedd brenhinol Cymru. Ymddengys iddynt gael eu casglu dan nawdd frenhinol yn nheyrnas Deheubarth, efallai yn oes Owain fab Hywel Dda (gweler uchod). Gellir derbyn yr achau hyn yn gyffredinol hyd at y 6g ond mae'n rhaid wrth ofal gyda'r deunydd cynnar - dydy'r gwahanol achresau, yma ac mewn casgliadau eraill, ddim yn cytuno'n hollol bob tro - ac ni ellir profi dilysrwydd yr achau cynharaf, sy'n cynnwys cysylltu'r teuluoedd brenhinol gyda rheolwyr yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Mae achresau'r teuluoedd llai - canghennau yn perthyn i linachau brenhinol yn hytrach na llinachau brenhinol fel y cyfryw efallai - yn amhosibl i'w dilysu oherwydd diffyg tystiolaeth. Mae'r dosbarth olaf yn cynnwys achresau a all gynrychioli llinach disgynyddion teuluoedd brenhinol rhai o deyrnasoedd cynnar llai Cymru, fel Rhos a Dogfeiling, ond ni ellir fod yn sicr o hynny. Er hynny, dyma'r casgliad hynaf o achresau Cymreig sydd wedi goroesi ac mae ei werth hanesyddol yn uchel.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Siddons, Michael. "Welsh Genealogies". Yn *Celtic Culture. A Historical Encyclopedia*, gol. John T. Koch. Santa Barbara, 2006. tt. 800-2.
2. ↑  Siddons. tt. 800-2.
3. ↑  Wendy Davies, *Wales in the Early Middle Ages* (Gwasg Prifysgol Caerlŷr, 1982), tt. 202-03.

Llyfryddiaeth
-------------

### Argraffiadau

* Phillimore, Egerton (gol.). "Annales Cambriæ and Old-Welsh Genealogies from *Harleian MS 3859*." *Y Cymmrodor* 9 (1888): 141-83. Testun diplomatig. PDF ar gael o Internet Archive; hefyd ar gael ar *wefan Keith Fitzpatrick-Matthews.*
* Bartrum, P. C. (cyf.). *Early Welsh Genealogical Tracts*. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1966. Fersiwn golygiedig ar gael ar *Celtic Literature Collective* Mary Jones.

### Darllen pellach

* Nicholson, E. W. B. "The Dynasty of Cunedag and the 'Harleian genealogies'." *Y Cymmrodor* 21 (1908): 63-104.
* James, J. W. "The Harleian Ms. 3859 Genealogy II: The Kings of Dyfed down to Arthur Map Petr. died c. 586." *Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd* 23:2 (1969), 143-52.

Gweler hefyd
------------

* *Bonedd Gwŷr y Gogledd*