Pentref a phlwyf bach yng nghymuned y Mot, Sir Benfro, Cymru, yw **Llys-y-Frân.** Saif ar lethrau deheuol Mynyddoedd y Preseli. Mae'r plwyf yn cynnwys anheddiad bach o'r enw **Gwastad**. Nodwedd nodedig Llys-y-Frân yw Cronfa Ddŵr a Pharc Gwledig Llys y Fran, atyniad poblogaidd i dwristiaid.

Enw
---

Mae'r enw'n cynnwys y geiriau *llys* a *brân*. Mae'n ymddangos fel Llys-y-Frân ar fapiau'r Arolwg Ordnans a hefyd mewn deddfwriaeth, a gwelir nifer o sillafiadau wedi'u cofnodi gan gynnwys *Llysyfran*, *Llys-y-fran*, *Llys-y-Frân* a *Llys- y-Vrân*.

Hanes
-----

Mae eglwys bresennol y plwyf yn dyddio o'r 12fed ganrif, a gwelir newidiadau a gwelliannau yn dyddio o'r canrifoedd dilynol. Mae wedi'i chysegru i St Meilyr, sant Celtaidd o'r 6ed ganrif. Roedd Llys y Frân yn wreiddiol yn gapeliaeth; yn yr 16eg ganrif fe'i rheolwyd gan amrywiol dirfeddianwyr yn yr ardal, ond mae'n ymddangos (*Llisvrayne*) fel plwyf ar fap 1578. Mae gan yr eglwys ddwy gloch ac mae'r dyddiad 1632 ar un ohonynt. Daeth yn eglwys y plwyf erbyn 1833.  Mae'n adeilad rhestredig Gradd II. 

Roedd y plwyf yng Nghantref hynafol Daugleddau yn Esgobaeth Tŷ Ddewi. Ym 1833, 202 oedd y boblogaeth, ac roedd mwyafrif y plwyf yn dir amaethyddol a phorfa. Mae plwyf Llys y Fran yn cynnwys pentrefan Gwastad, lle bu capel Methodistaidd Calfinaidd er 1836.

Efallai y safai castell pren i'r gogledd o'r eglwys, ond mae'n bosibl fod y gweddillion wedi'u dinistrio pan adeiladwyd argae'r gronfa ddŵr. Enw'r safle yw'r *Castell* (y Castell). 

Yn 1887 tyfodd maint y plwyf i 1,466 acr (593 ha)
 ac roedd ganddo boblogaeth o 194.

Ganwyd yr athro a'r cyfansoddwr William Penfro Rowlands (1860-1937) yn Llys-y-Frân. 

Nid oes cofeb ryfel ar y cyd i unigolion yr ardal.

refer to caption Argae Cronfa Llys y Fran ym 1972
Adeiladwyd argae Llys-y-Frân rhwng 1968 a 1972 gan Syr Lindsay Parkinson a'i gwmni Cyf. Mae'r gronfa ddŵr yn gorchuddio 212 acr (86 ha)
 ac fe'i hamgylchynir gan Barc Gwledig glaswelltir a choetir o 350 acr (140 ha)
. Mae hyn yn cynnwys ardal y gronfa ddŵr. Fe'i rheolir gan Dŵr Cymru ac mae'n un o 81 cronfa ddŵr yng Nghymru. Mae'r argae yn 100 troedfedd (30 m) o uchder ac mae'r llyn yn cael ei fwydo gan Afon Syfynwy (neu Syfni) sydd hefyd yn bwydo Cronfa Ddŵr Rosebush ychydig filltiroedd i fyny'r afon i'r gogledd-ddwyrain.

Yn 2008, ail-luniwyd a chwblhawyd cynllun trydan dŵr, gan godi'r allbwn pŵer i 26 kW ar gyfartaledd ; roedd y tyrbin gwreiddiol yn cynhyrchu gryn dipyn yn llai. Yn 2017 cyhoeddodd Dŵr Cymru fuddsoddiad o £ 4 miliwn i wella cyfleusterau’r parc, ac roedd y gwaith i’w gwblhau yn 2019,  ond yn 2019 gohiriwyd y prosiect pan aeth y cwmni adeiladu i ddwylo’r gweinyddwyr. Penodwyd cwmni adeiladu newydd, a bwriadwyd i'r gwaith gael ei gwblhau yn 2020, a than hynny roedd y parc a'r gronfa ddŵr yn parhau ar gau. Agorwyd y prosiect ailddatblygu a'r ganolfan weithgareddau awyr agored ym 2021.

Mwynderau Cronfa Ddŵr a Pharc Gwledig
-------------------------------------

 Cronfa Ddŵr a Pharc Gwledig
Mae'r llwybr sydd yn amgylchynu'r parc yn 6.5 milltir (10.5 km) o hyd ac yn addas i gerddwyr a beicwyr.  Mae yna hefyd llwybr 1.5 milltir (2.4 km) sydd yn addas i deuluoedd, ac mae beiciau ar gael i'w llogi.

Mae'r gronfa yn bysgodfa bwysig yn Ne Orllewin Cymru, ac mae wedi cynnal cystadlaethau pysgota cenedlaethol a rhyngwladol. Mae pysgota gyda phlu neu abwyd, o'r marc neu'r cwch, yn bosibl. Mae'r llyn yn llawn o frithyll brown a seithliw.

Mae hwylio, hwylfyrddio, rhwyfo a chanŵio i gyd yn digwydd ar y gronfa ddŵr, gyda nifer o offer ar gael i'w llogi. Cynhaliodd y parc Bencampwriaethau Cychod y Ddraig Gymreig yn 2014, 2015, 2016 a 2017.

Mae Llys-y-Frân Hillclimb yn ddigwyddiad blynyddol sy'n cael ei redeg gan Glwb Moduron Abertawe.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The Preseli (Communities) Order 1987". *legislation.gov.uk* (yn Saesneg). Cyrchwyd 22 Hydref 2021.
2. 1 2 3  "GENUKI: Llysyfran". Cyrchwyd 1 Mai 2015.
3. ↑  "Penbrok comitat". British Library. Cyrchwyd 9 Awst 2019.
4. ↑  "St Meilyr's Church - History". Cyrchwyd 4 Gorffennaf 2014.[*dolen marw*]
5. ↑  "GENUKI: Parish map (51)". Cyrchwyd 1 Mai 2015.
6. ↑  "Gatehouse: Y Castell, Llys y Fran" (yn Saesneg). Cyrchwyd 15 Hydref 2019.
7. ↑  "A Vision of Britain through time" (yn Saesneg). Cyrchwyd 5 Gorffennaf 2014.
8. ↑  "Public Monument and Sculpture Association National Recording Project" (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-12-05.
9. ↑  "West Wales War Memorial Project: Llys y Fran". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-08-07. Cyrchwyd 15 Hydref 2019.
10. 1 2  "Llys y Fran Reservoir and Country Park". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-01-14. Cyrchwyd 4 Gorffennaf 2014.
11. 1 2  "Countryside Council for Wales - Llys-y-Fran Reservoir". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 14 Gorffennaf 2014. Cyrchwyd 4 Gorffennaf 2014.
12. ↑  "Walking Pembrokeshire - Llys y Fran" (yn Saesneg). Cyrchwyd 5 Gorffennaf 2014.[*dolen marw*]
13. ↑  "Llys y Fran Hydro Scheme Refurbishment". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 15 Gorffennaf 2014. Cyrchwyd 5 Gorffennaf 2014.
14. ↑  "Go ahead for £4m Llys y Fran 'great water park' plans". *BBC News*. 8 Tachwedd 2017. Cyrchwyd 31 Rhagfyr 2017.
15. ↑  Jason Cooper (28 Rhagfyr 2017). "Rotary club delighted by Llys y Fran investment". *The Pembrokeshire Herald* (yn Saesneg). Cyrchwyd 31 Rhagfyr 2017.
16. ↑  Ruth Davies (7 Mehefin 2019). "Llys-y-Fran £4m project on hold after Welsh Water contractors in administration". *Western Telegraph* (yn Saesneg). Cyrchwyd 10 Mehefin 2019.
17. ↑  "New contractors start work on Llys-y-Fran redevelopment". *Tivyside Advertiser* (yn Saesneg). 11 Hydref 2019. Cyrchwyd 12 Hydref 2019.
18. ↑  "Paul Davies MS: Local MS Visits Llys-y-Frân Reservoir" (yn Saesneg). Cyrchwyd 21 Gorffennaf 2021.
19. ↑  "Cycle Pembrokeshire - Llys y Fran" (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-01-11. Cyrchwyd 4 Gorffennaf 2014.
20. ↑  "Pembrokeshire Coast National Park - Llys y Fran" (yn Saesneg). Cyrchwyd 5 Gorffennaf 2014.
21. ↑  "Reservoir Guide" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 14 Gorffennaf 2014. Cyrchwyd 5 Gorffennaf 2014.
22. ↑  "Llys y Fran welcomes the return of the dragon". Western Telegraph. 25 Mai 2015. Cyrchwyd 1 Mawrth 2016.
23. ↑  "Country Park welcomes Welsh Dragonboat Championships". BBC News. 29 Mai 2016. Cyrchwyd 29 Mai 2016.
24. ↑  "Hear the dragons roar at rowing championship tomorrow". Milford Mercury. 27 Mai 2017. Cyrchwyd 27 Mai 2017.
25. ↑  "Llys-Y-Fran Hillclimb Guide". Cyrchwyd 26 Chwefror 2016.

Dolenni allanol
---------------

* Dwr Cymru / Dŵr Cymru: Parc a Chronfa Ddŵr Llys y Frân