recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd **Angharad James** (16 Gorffennaf 1677 - Awst 1749) yn ffermwraig, yn delynores, yn ôl rhai hanesion yn awdurdod ar y gyfraith, ond yn cael ei chofio yn bennaf oll fel bardd.

Bywyd
-----

Ganwyd Angharad James yn fferm Gelliffrydau, Baladeulyn yn Nyffryn Nantlle ar 16 Gorffennaf 1677. Tra yn ferch ifanc, priododd â William Prichard, gŵr llawer hŷn na hithau, oedd yn ffermio Cwm Penamnen, cwm i'r de o Ddolwyddelan. Trigai yn y Parlwr, neu Tai Penamnen, tŷ a fu yn gartref gynt i deulu Gwydir, gweddill ei hoes, a hithau'n ffermio'r cwm wedi marwolaeth ei gŵr.

Claddwyd hi ar 25 Awst 1749 ac mae ei bedd i'w gweld tu mewn i Eglwys Santes Gwyddelan, Dolwyddelan, y lleoliad mae'n debyg yn arwydd o barch ei chyfoedion.

Doniau
------

Dywedir iddi fod yn delynores o fri, ac yn gorchymyn ei gweision i ddawnsio i'r delyn wrth ddod yn ôl o'r godro.

Mae llawysgrifau o'i barddoniaeth wedi goroesi. Yn eu mysg mae marwnad i'w mab Dafydd a fu farw yn 16 oed, a marwnad i'w gŵr ar ffurf ymddiddan dychmygol.

Ffynonellau
-----------

* Nia Mai Jenkins, '‘A’i Gyrfa Megis Gwerful’: Bywyd a Gwaith Angharad James', *Llên Cymru* Cyfrol 24 (2001)
* John Ellis Jones, 'Bedd Angharad James O Benamnen, Dolwyddelan', *Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon*, cyfrol 45 (1984)
* Owen Thomas, D.D. *Cofiant y Parchedig John Jones, Talsarn* (Wrecsam 1874)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Achadh na Cranncha** (Saesneg *Mountnorris*) yn bentref bychan a threfgordd yn Swydd Armagh, Gogledd Iwerddon. Saif tua chwe milltir i'r de o Cnoc an Mhargaidh (*Markethill*). Mae o fewn ardal llywodraeth leol Armagh, Banbridge a Craigavon. Roedd ganddo boblogaeth o 155 o bobl (79 o aelwydydd) yng Nghyfrifiad 2011.  (Cyfrifiad 2001: 165 o bobl)

Hanes
-----

Mae'r enw Gwyddeleg, Achadh na Cranncha, yn golygu "cae'r lle coediog". Ym 1600 adeiladodd yr Arglwydd Mountjoy gaer gwrthglawdd a gadael garsiwn o 400 o ddynion o dan orchymyn y Capten Edward Blaney yn Achadh na Cranncha. Bathwyd enw Saesneg yr ardal, Mountnorris, trwy gyfuno enwau Mountjoy a'i bennaeth wrth ryfela yn yr Iseldiroedd, Syr John Norris.

Erbyn 1620, nid oedd gan y pentref garsiwn mwyach ac yn y 18g pasiodd y gaer i ddwylo teulu Cope o Loch gCál (Loughgall), i ddod yn anheddiad cefn gwlad heb unrhyw gysylltiadau milwrol. Bwriadwyd adeiladu'r Ysgol Frenhinol yn y pentref yn wreiddiol ond oherwydd ansefydlogrwydd ar y pryd yn Ulster, cafodd yr ysgol ei hail-leoli i'w safle presennol yn Ard Mhacha (*Armagh)* ac fe'i hagorwyd ym 1608.

Yr Helyntion
------------

Ar 31 Mai 1991, yn ystod "Yr Helyntion", cynhaliodd yr Byddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon (y PIRA) ymosodiad bom tryc mawr yn erbyn canolfan Y Fyddin Brydeinig ( Catrawd Amddiffyn Ulster) yn Glenanne gerllaw. Lladdodd dri milwr ac anafwyd deg arall. Mae'r cyrch yn cael ei adnabod yn gyffredinol fel "bomio barics Glenanne".

Pobl
----

* Ganed Andrew Trew Wood (1826-1903), dyn busnes a seneddwr o Ganada, yn Achadh na Cranncha.
* Magwyd Billy Wright, arweinydd para milwrol teyrngarol, yn Achadh na Cranncha. Sefydlodd Llu'r Gwirfoddolwyr Teyrngarol (LVF) ym 1996 a llofruddiwyd ef ym 1997 gan Fyddin Rhyddhad Cenedlaethol Iwerddon (yr INLA).

Addysg
------

* Ysgol Gynradd Mountnorris
* Ysgol Gynradd Sant Teresa

Oriel
-----

* Prif Stryd Achadh na CrannchaPrif Stryd Achadh na Cranncha
* Eglwys Bresbyteraidd Achadh na CrannchaEglwys Bresbyteraidd Achadh na Cranncha
* Agosáu at y pentrefAgosáu at y pentref
* Neuadd yr EfengylNeuadd yr Efengyl

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Mountnorris". *Census 2011 Results*. NI Statistics and Research Agency. Cyrchwyd 30 April 2015.
2. ↑  "Achadh na Cranncha/Mountnorris". *Logainm.ie* (yn Gwyddeleg). Cyrchwyd 2021-06-14.
Uchelwraig Gymraeg o'r 9g yw **Angharad ferch Meurig.** Roedd hi'n wraig i Rhodri Mawr, Gwynedd, ac yn fam i Anarawd, Cadell ap Rhodri, a Merfyn.

Bywyd
-----

Roedd Angharad yn ferch i Meurig, a oedd yn ôl tystiolaeth yn Frenin Seisyllwg in ne-orllewin Cymru. Priododd Rhodri Mawr o Wynedd, a oedd a llawer o bwer yng Nghymru. Olynodd ei brawd Gwgon eu tad i orsedd Seisyllwg, ond boddodd heb etifedd yn 872. O ganlyniad, daeth Angharad a Rhodri i ofalu am y deyrnas. Nid oedd gan Rhodri le i gymryd y deyrnas ei hun, ond roedd ei gysylltiad teuluol yn caniatàu i'w ail fab, Cadell, ddod yn frenin. Daeth eu mab cyntaf, Anarawd, i olynu Rhodri yng Ngwynedd. Daeth eu trydydd mab, Merfyn, yn ôl y sôn yn Frenin Powys.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Angharad ferch Meurig** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lloyd, John Edward (1912). *A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest*. Longmans, Green, and Co. t. 325. Cyrchwyd 5 Rhagfyr 2020.
Golygfa o draeth sy'n dangos y lithosffer (y ddaear), hydrosffer (y môr) a'r atmosffer (yr awyr)
Y **biosffer** (o'r Groeg βίος *bíos* "bywyd" a σφαῖρα *sphaira* "sffer") hefyd yn cael ei adnabod fel yr **ecosffer** (o'r Groeg οἶκος *oîkos* "amgylchedd" ac σφαῖρα), yw holl ecosystemau'r byd yn eu cyfanrwydd. Mae hefyd yn gallu cael ei alw'n barth bywyd ar y Ddaear, system gaëedig (ar wahan i ymbelydredd solar a chosmig a'r gwres a ddaw o grombil y Ddaear), ac sydd i raddau helaeth yn hunan-reoleiddio. Yn ôl y diffiniad bïoffisiolegol mwyaf cyffredinol, y system ecolegol byd-eang yw'r bïosffer sy'n integreiddio'r holl fodau byw a'u perthynas â'i gilydd, yn cynnwys eu rhyngweithio ag elfennau o'r lithosfferer, geosffer, hydrosffer, a'r atmosffer.

Mewn ystyr gyffredinol, biosfferau yw unrhyw systemau caëedig, hunan-reoleiddiedig sy'n cynnwys ecosystemau. Mae hyn yn cynnwys biosfferau megis Biosffer 2 a BIOS-3, ac o bosib rhai ar blanedau a lleuadau eraill.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Meaning of biosphere". *WebDictionary.co.uk*. WebDictionary.co.uk. Cyrchwyd 2010-11-12.
Bardd, newyddiadurwraig a dramodydd Archentaidd yn yr iaith Sbaeneg oedd **Alfonsina Storni** (29 Mai 1892 – 25 Hydref 1938). Mae ei barddoniaeth yn nodedig am onestrwydd y safbwynt benywaidd sy'n amlygu ffaeleddau'r drefn batriarchaidd, a fe'i gelwir yn "fardd ffeministaidd gyntaf America Ladin". Er iddi bortreadu a beirniadu'r rhyw wryw trwy gyfrwng eironi, nid oedd yn swil i fynegi ei chwantau rhamantaidd a rhywiol am ddynion yn ei cherddi erotig.

Ganwyd yn Sala Capriasca, Ticino, yn y Swistir. Ymfudodd ei theulu i'r Ariannin yn 1896, a chafodd ei magu yng nghefn gwlad. Ymunodd â chwmni o actorion yn ystod ei hieuenctid. Cychwynnodd ar ei gyrfa yn athrawes yn Rosario, Talaith Santa Fe, yn 19 oed. Cafodd blentyn anghyfreithlon yn 1912, a bu'n rhaid iddi adael ei swydd. Aeth i Buenos Aires yn 1913, ac yno bu'n cwrdd â'r llenor Horacio Quiroga.

Cyhoeddodd Storni ei llyfr cyntaf, *La inquietud del rosal*, yn 1916, ac yn yr hwnnw clywir y llais angerddol a'r sentimentaliaeth sy'n nodweddiadol o'i cherddi cynnar. Denodd ragor o sylw gyda *El dulce daño* (1918) ac *Irremediablemente* (1919). Adlewyrchodd ddatblygiadau llenyddol y cyfnod, yn bennaf moderniaeth ond hefyd ôl-foderniaeth, a ddangosir yn y gyfrol *Languidez* (1920).

Wedi iddi gyhoeddi'r gyfrol *Ocre* yn 1925, trodd ei sylw at newyddiaduraeth yn bennaf. Ysgrifennodd hefyd ambell ddrama, gan gynnwys y gomedi *El amo del mundo* (1927), er na chafodd fawr o lwyddiant yn y theatr. Erbyn ei blynyddoedd olaf, datblygodd fynegiadaeth gymhleth yn ei cherddi. Ei dwy gyfrol olaf o farddoniaeth oedd *El mundo de siete pozos* (1934) a'r casgliad o wrth-sonedau *Mascarilla y trébol* (1938). Dylanwadwyd arni gan yr *avant-garde*, sy'n amlwg yn *Mascarilla y trébol*.

Enillodd Storni sylw'r byd llenyddol a'r cyhoedd bron o'r cychwyn, er yr oedd ambell un yn feirniadol ohoni. Wfftiodd Jorge Luis Borges ei "llais main ac aneglur", er enghraifft. Dioddefai o ganser y fron yn ei blynyddoedd olaf, a bu farw trwy hunanladdiad pan foddai ei hunan yn y môr ger Mar del Plata.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Maarten Steenmeijer, "Storni, Alfonsina" yn *Encyclopedia of Latin American and Caribbean Literature 1900–2003*, golygwyd gan Daniel Balderston a Mike Gonzalez (Llundain; Routledge, 2004), t. 550.
2. 1 2  (Saesneg) Alfonsina Storni. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 20 Ebrill 2019.
Etholaeth seneddol yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Blyth Valley** (cyn 1983 **Blyth**). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Blyth Valley yn NorthumberlandEtholaeth Blyth Valley yn Northumberland
* Northumberland yn LloegrNorthumberland yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth yn 1950 fel etholaeth sirol o'r enw "Blyth". Fe'i ailenwyd yn "Blyth Valley" yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1960: Alfred Robens (Llafur)
* 1960–1974: Eddie Milne (Llafur)
* 1974–1987: John Ryman (Llafur)
* 1987–2019: Ronnie Campbell (Llafur)
* 2019 –presennol: Ian Levy (Ceidwadol)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Tweedale, G. (2008) "Robens, Alfred, Baron Robens of Woldingham (1910–1999)", *Oxford Dictionary of National Biography*, Oxford University Press, online edition, accessed 26 Mawrth 2008 (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl) (Saesneg)
2. ↑  "Conservatives break Labour's 50-year hold in Blyth Valley". *BBC* (yn Saesneg). Cyrchwyd 13 Rhagfyr 2019.

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr**

Berwick-upon-Tweed **·** 
Bishop Auckland  **·** 
Blaydon **·** 
Blyth Valley  **·** 
Canol Newcastle upon Tyne **·** 
Canol Sunderland **·** 
Darlington **·** 
De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland **·** 
De Stockton **·** 
Dinas Durham **·** 
Dwyrain Newcastle upon Tyne **·** 
Easington **·** 
Gateshead **·** 
Gogledd Durham **·** 
Gogledd Glannau Tyne **·** 
Gogledd-orllewin Durham **·** 
Gogledd Newcastle upon Tyne **·** 
Gogledd Stockton **·** 
Hartlepool **·** 
Hexham **·** 
Houghton a De Sunderland **·** 
Jarrow **·** 
Middlesbrough **·** 
Redcar **·** 
Sedgefield **·** 
South Shields **·** 
Tynemouth **·** 
Wansbeck **·** 
Washington a Gorllewin Sunderland
Mae **Alys Conran** (geni 1980) yn awdur Cymreig. Enillodd ei nofel gyntaf *Pigeon* Llyfr y Flwyddyn Cymru yn 2017.

Ganwyd Alys ym Mangor yn ferch i'r Bardd Cymreig Tony Conran a Lesley Bowen ei wraig.

Mae ffuglen, barddoniaeth a chyfieithiadau Alys wedi ennill sawl gwobr iddi, gan gynnwys y Bristol Short Story Prize a'r Manchester Fiction Prize. Ar ôl astudio Llenyddiaeth Saesneg yng Nghaeredin cwblhaodd radd MA mewn ysgrifennu creadigol ym Manceinion. Mae hefyd wedi cynnal prosiectau oedd yn rhoi cyfle i garfanau o'r boblogaeth yng Ngogledd Cymru, nad ydynt yn draddodiadol yn ymwneud ag ysgrifennu creadigol a darllen, i wneud hynny.

Cyhoeddwyd nofel gyntaf Conran, *Pigeon*, gan Parthian Books yn 2016. Cyhoeddwyd addasiad Cymraeg gan Siân Northey, *Pijin*, yr un pryd â’r wreiddiol Saesneg, gan ei gwneud y nofel ffuglen gyntaf i gael ei chyhoeddi ar yr un pryd yn Saesneg a Chymraeg. Yng Ngwobrau Llyfr y Flwyddyn Cymru 2017, enillodd fersiwn Saesneg Pigeon y wobr gyffredinol am Lyfr y Flwyddyn Cymru, yn ogystal â Gwobr Dewis y Bobl, Adolygiad Celfyddydau Cymru a Gwobr Ffuglen Ymddiriedolaeth Rhys Davies. Roedd hefyd ar restr fer Gwobr Dylan Thomas ac ar restr fer Gwobr Nofel Gyntaf Dewis yr Awdur. Yn 2018, codwyd ail nofel Conran *Dignity* gan Weidenfeld & Nicolson, a'i chyhoeddi ym mis Ebrill 2019

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Independent 17 Mawrth 2013 Meic Stephens: Anthony Conran: Acclaimed poet and translator adalwyd 5 Tachwedd 2019
2. ↑  Gwales -gwybodaeth am awduron
3. ↑  "Alys Conran". *www.edbookfest.co.uk*. Cyrchwyd 2019-11-05.
4. ↑  "Wales Book of the Year winner revealed". 2017-11-13. Cyrchwyd 2019-11-05.

  


|  |
| --- |
| **Gwybodaeth o Gwales** |
| *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o fywgraffiad yr awdur Alys Conran ar wefan Gwales, sef gwefan gan Cyngor Llyfrau Cymru. Mae gan yr wybodaeth berthnasol drwydded agored CC BY-SA 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.** 
* 
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 24149912643906212281

 |
Un o briffyrdd Cymru, sy'n rhedeg o'r gorllwein i'r dwyrain gan gysylltu blaenau cymoedd glofäol y De yw'r **A465**, neu **Ffordd Blaenau'r Cymoedd**.

Hawdd yw rhannu'r ffordd hon yn ddwy: 'Ffordd Blaenau'r Cymoedd' sy'n gyswllt bwsig rhwng de-orllewin Cymru a chanolbarth Lloegr (ar hyd yr A40 a'r M50); a siwrnai ddymunol wledig drwy Swydd Henffordd.

Dechreua'r ffordd ar gyffordd 43 (Llandarcy) yr M4 ar ffurf ffordd ddeuol ac yn rhedeg yr holl ffordd i fyny Cwm Nedd. Agorwyd rhan newydd rhwng Tonna a Glyn-Nedd ym 1997 er mwyn dargyfeirio traffig oddi ar yr hen heol droellog (y B4242 bellach). Heibio Glyn-Nedd, mae'r **A465** yn dringo'r rhiw i Hirwaun le daw'r A4059 o'r Bannau Brycheiniog a'r A4061 o Gwm Rhondda Fawr at ei gilydd ar ffurf cylchfan.

Newidia'r **A465** yn ffordd dair lôn ar ôl cylchfan gyntaf Hirwaun, ond y mae cynllun ar waith i ddeuoli'r **A465** rhwng y man hwn a'r Fenni fesul camau.

Mae'n tueddu i basio heibio, yn hytrach na thrwy, trefi blaenau'r cymoedd, megis Merthyr Tudful, Tredegar a Glyn Ebwy nes cyrraedd Y Fenni. Â'r ffordd ymlaen trwy Lanfihangel Crucornau i Loegr a Henffordd.

Dolenni Cyswllt
---------------

* Contractwyr Deuoli'r A465 Archifwyd 2007-09-29 yn y Peiriant Wayback.
* Sabre: Disgrifiad Taith Archifwyd 2007-10-10 yn y Peiriant Wayback.
Darlledwr Cymreig oedd **Bob Humphrys** (16 Ebrill 1952 – 19 Awst 2008), a fu'n adnabyddus yn bennaf fel gohebydd chwaraeon newyddion BBC Wales, ac yn wyneb cyfarwydd ar y rhaglen newyddion nosweithiol *Wales Today*.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Humphrys yn Sblot, ardal dosbarth gweithiol tlawd yng nghanol Caerdydd, yn frawd iau i'r newyddiadurwr a'r cyflwynydd teledu John Humphrys. Roedd Humphrys yn un o bump o blant ganwyd i Winifred Mary (Matthews), menyw trin gwallt, ac Edward George Humphrys, cabolwr Ffrengig hunangyflogedig. Cafodd ei annog i wneud ei waith cartref, pasiodd yr arholiad *eleven plus* gan ddod yn ddisgybl yn Ysgol Uwchradd Caerdydd, bryd hynny yn ysgol ramadeg.

Gyrfa
-----

Ar ôl gadael y brifysgol, daeth yn newyddiadurwr papur newydd, gan weithio ar nifer o gyhoeddiadau cyn ymuno a'r *Western Mail* yng Nghaerdydd. Yna fe ymunodd a BBC Radio Wales yn 1978, ac yna ymunodd a thîm teledu BBC Wales fel newyddiadurwr ymchwiliol yn fwyaf aml ochr yn ochr â'i frawd ar *Week In Week Out*, lle'r oedd ei adroddiadau yn cynnwys ymchwiliad cynnar ar yr epidemig AIDS oedd yn datblygu yng ngwledydd Prydain. O'r 1990au cynnar dechreuodd Humphrys ohebu ar chwaraeon, un o'i ddiddordebau brwd. Cyflwynodd Humphrys a'i gyd-weithiwr ar y pryd, y cyn chwaraewr Rygbi'r Undeb dros Gymru J.J. Williams, sioe cyn gêm rygbi rhyngwladol yng Nghlwb Rygbi Caerdydd. Yn 2004 fe roddwyd gwobr cyflawniad oes iddo gan BBC Cymru yng ngwobrau Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y flwyddyn.

Bywyd personol
--------------

Ar ôl dioddef o boen yn ei ysgwyddau yn hwyr yn 2007, cafodd archwiliad Pelydr-X yn dilyn gorchymyn gan ei ddoctor yn Mai 2008, a ddangosodd ei fod yn dioddef o gancr yr ysgyfaint, er nad oedd wedi smocio erioed. Cadarnhaodd Humphrys ei ymddeoliad yn Mehefin 2008, cyn gwneud cyfweliad gyda'r *The Mail on Sunday* lle'r oedd yn trafod ei ddiagnosis. Cyn marw fe gwblhaodd ei hunangofiant *Not a Proper Journalist*.

Roedd Humphrys yn briod gyda thri o blant (dwy ferch, un bachgen) ac roedd yn byw yng Nghaerdydd. Fe roedd ei farwolaeth yn brif stori ar *BBC Wales Today* ar 19 Awst 2008, gyda'i chyn-gydweithiwr a'i hyfforddai darlledu Jamie Owen yn arwain y stori, a theyrnged bersonol gan ei gydweithiwr Vincent Kane.

Yn 2009, fe gynhaliodd y tîm hoci iâ lleol, Diawled Caerdydd, Noson Nostalgia yn erbyn Hull Stingrays yn anrhydeddu gwaith Bob Humphrys gyda BBC Sport a'i waith ohebu ar y Devils yn y 1990au cynnar.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Desert Island Discs with John Humphrys". *Desert Island Discs*. 6 Ionawr 2008. BBC. Radio 4. .
2. ↑  The Daily Telegraph, 21 Gorffennaf 2007, "Family Detective"
3. 1 2  *Former BBC sports presenter dies*   (en) , BBC News, 19 Awst 2008.
4. ↑  Bob Humphrys (17 Mehefin 2008). "The day I was told I had lung cancer, by the brother of Radio 4's John Humphrys" (yn Saesneg). Mail on Sunday. Cyrchwyd 19 Awst 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 107372073
* LCCN: nb2010005004
* ISNI: 0000 0000 7719 0907

 |
**Anghydffurfiaeth** neu **ymneilltuaeth** yw'r term a ddefnyddir i ddisgrifio Cristnogion sy'n gwrthod cydymffurfio ag athrawiaeth ac arferion Eglwys Sefydledig.

Daeth Anghydffurfiaeth i fod yn sgil y Diwygiad Protestannaidd yn y 16g. Yng ngwledydd Prydain arferir yr enw ar gyfer safle ac athrawiaeth enwadau fel y Methodistiaid (Calfinaidd a Wesleaidd), yr Annibynwyr a'r Bedyddwyr, ynghyd â rhai o'r enwadau llai uniongred megis y Crynwyr a'r Undodiaid.

Gorwedd Anghydffurfiaeth rhwng Pabyddiaeth ar y naill law a Phiwritaniaeth ar y llall. Cred yr Anghydffurfwyr fod yr Eglwys Sefydledig wedi gwyro oddi ar lwybr yr Eglwys Fore. Seiliant eu hawdurdod ar y Beibl.

Cymru
-----

 *Prif erthygl: Ymneilltuaeth yng Nghymru*
Y Cymro Anghydffurfiol cyntaf o bwys oedd John Penry, a ferthyrwyd ym 1593. Yr eglwys Anghydffurfiol gyntaf yn y wlad oedd honno yn Llanfaches (Sir Fynwy) a sefydlwyd gan Annibynwyr a Bedyddwyr ym 1639.

Ym myd gwleidyddiaeth tueddai'r Anghydffurfwyr cynnar i osgoi ymyrryd yn uniongyrchol yn y byd a'i bethau (heblaw am faterion eglwysig). Am gyfnod gellid dweud bod Ymneilltuaeth Gymreig wedi bod yn geidwadol ond erbyn y 19g dechreuai Ymneilltuwyr chwarae rhan gynyddol bwysig yng ngwleidyddiaeth y wlad ac erbyn ail hanner y ganrif honno tueddai'r achos Ymneilltuol i fod ynghlwm wrth Radicaliaeth a'r galw am Ddatgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru a hunanlywodraeth (neu Ymreolaeth) i Gymru. Un o ganlyniadau hyn oedd ffurfio mudiadau radicalaidd fel Cymru Fydd a chwyddo'r gefnogaeth i Ryddfrydiaeth.

Roedd cyfraniad awduron Anghydffurfiol i lenyddiaeth Gymraeg yn sylweddol iawn, ac er i'r enwadau dueddu i fod yn gul eu gorwelion llenyddol (yn erbyn y nofel, er enghraifft), esgorodd Anghydffurfiaeth ar rai o lenorion pwysicaf y Gymraeg, fel Morgan Llwyd, Ann Griffiths, William Williams Pantycelyn, Daniel Owen ac Owen Morgan Edwards.

Gweler hefyd
------------

* Piwritaniaeth
* Ymneilltuaeth yng Nghymru
* Yr Ysgol Sul

Llyfryddiaeth ddethol
---------------------

* James Evans (gol.), *Dylanwad Ymneilltuaeth ar Fywyd y Genedl* (1913)
* R.I. Parry, *Ymneilltuaeth* (1962)
Roedd **Alfonso I, brenin Asturias** (? - 757), a adnabyddir wrth y llysenw *el Católicu*, yn frenin Asturias o 739 i 757.

Bywgraffiad
-----------

Petri, Dug Cantabria oedd ei dad.

Dywedir iddo ddechrau'r ffenomen a elwir yn *reconquista*, gan fanteisio ar y gwrthdaro gwleidyddol a ddigwyddodd yn yr emirad a grëwyd gan linach yr Umayyad, yn enwedig gyda gwrthryfel y Berberiaid a oedd yn rhan o fyddin Al-Andalus wrth fentro i'r gogledd o Afon Duero y tu hwnt i reolaeth Fwslimaidd, a phan newidiodd lleoliad y califf o Ddamascus i Baghdad. Felly gorchfygodd Galisia a gogledd Portiwgal yn 740 a León yn 754, yn ôl cronicl Alfonso III.

Priodas a phlant
----------------

Priododd ag Ermenesinda, merch Pelaio, brenin Asturias, a bu iddynt dri o blant:

* Fruela, brenin Asturias yn ddiweddarach
* Vimarano
* Adosinda, a briododd Silo, chweched brenin Asturias.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Favila** | **Brenin Asturias**739 – 757 | Olynydd:**Fruela I** |

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Alfonso I, brenin Asturias***
Hynafiaethydd Cymreig oedd **Angharad Llwyd** (15 Ebrill 1780 – 16 Hydref 1866) ac awdur arobryn Cymreig.

Fe'i ganed yng Nghaerwys yn Sir y Fflint, yn ferch i'r Parch John Lloyd, rheithor Caerwys, a oedd hefyd yn hynafieithydd. Enillodd ei hysgrif ar *Gatalog o Lawysgrifau Cymreig ayb yng Ngogledd Cymru* yr ail wobr yn Eisteddfod Genedlaethol 1824. Cyhoeddodd hefyd *Genealogy and Antiquities of Wales* a *The Castles of Flintshire*. Roedd yn aelod o Gymdeithas Cymmrodorion Llundain a golygodd a chyhoeddodd argraffiad o *History of the Gwydir Family (Syr John Wynn)*. Efallai mai ei phrif waith cyhoeddedig oedd *History of the Island of Mona* a dderbyniodd y brif wobr yn eisteddfod Biwmares yn 1832.

Treuliodd lawer o'i hoes yn copïo llawysgrifau mewn llyfrgelloedd preifat trwy'r wlad ee casgliadau Kinmel a gedwir yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Bu farw ar 16 Hydref 1866 yn "Ty'n y Rhyl".

Llyfryddiaeth
-------------

* *Notable Welshmen (1700–1900)*, 1908
* *Dictionary of Welsh Biography* 27 cyf. N.L.W. MSS. 9251–77
* T. Pennant, *A Tour (Tours) in [North] Wales, 1773*. 1778, etc, I, vi-vii
* *Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion*, 1828, 36-58
* NLW MSS 781, 1551 - 1616
* *Archaeologia Cambrensis*, 1867, 69
* Cofrestr plwyf Caerwys
* Mary Ellis, *Flintshire Historical Society publications*, Cyf 26 a 27.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Llwyd, Angharad - Y Bywgraffiadur Cymreig. Adalwyd ar 4 Mawrth 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 59433905
* LCCN: n88096435

 |
Mae **Ben More Assynt (copa deheuol)** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Scourie i Lairg yng ngogledd eithaf Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NC324193. Mae'n is-gopa ar fynydd Ben More Assynt.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro TopMurdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Drama gan y dramodydd Ffrangeg Jean Anouilh (1910–1987) a gyhoeddwyd ym 1942 yw ***Antigone***. Un o'i 'dramâu tywyll newydd' ydyw, ond seilwyd hi ar hen glasuron Groeg, yn arbennig y ddrama o'r un enw, *Antigone* gan Soffocles. Ystyr ei henw yw 'heb ildio' neu 'heb ymgrymu'.

Mae fersiwn Ffrangeg arall o *Antigone* (1922), gan Jean Cocteau ymhlith nifer fawr a addasiadau o'r gwaith gwreiddiol.

Disgrifiad
----------

Ym mytholeg Roeg, roedd Antigone yn ferch i Oedipus (Brenin Thebau) a Jocasta. Bu i Jocasta, ei mam, lladd ei hun, a thynnodd Oedipus ei lygaid ei hun drwy anffawd a ddaeth i'r teulu. Crwydrodd Antigone a'i thad fel cardotwyr wedyn ond dychwelodd hi i Thebau wedi ei farwolaeth. Yno roedd ei hewythr yn frenin a threfnwyd i Antigone briodi ei chefnder Haemon. Ond wedi brwydr rhwng dau frawd Antigone, a'r ddau wedi eu lladd mae anffawd yn disgyn arni eto. Yn ôl y gred, ni fyddai fyth heddwch i enaid un sy ddim wedi cael angladd addas. Ond dyma benderfyniad y Brenin am gorff un o frodyr Antigone. Marwolaeth oedd y cosb am y rhai a feiddiai cynnal unrhyw ddefod i'r corff. Ac wrth gwrs dyna’r union beth a wnaeth Antigone. Oherwydd ei huchel dras roedd rhaid iddi wneud y defodau priodol a cholli ei bywyd i, hapusrwydd gyda Haemon a pharhau a'r rhwyg ac anffawd yn y teulu. Er mwyn urddas ei theulu, yn hytrach nag hapusrwydd ei theulu, mae Antigone yn aberthu ei hun er mwyn i enaid ei brawd gorwedd mewn hedd.

Mae rhan bwysig yn nrama Anouilh i’r Corws. Swyddogaeth y Corws yn draddodiadol oedd egluro wrth y gynulleidfa yr hyn sy wedi digwydd oddi ar y llwyfan. Mae Corws Anouilh, trwy siarad yn uniongyrchol â 'r gynulleidfa, yn eu gwneud nhw'n ymwybodol o'u rhôl yn dehongli moesau'r oes - a safiad rhag gormes Unben - cofier mai 1942, a Ffrainc dan y Natsiaid, oedd dyddiad y ddrama.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Antigone*, Jean Anouilh, trosiad gan Roy Owen. 1976. Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0614-4 (ar gael yn rhad ac am ddim ar wefan GPC)

Gweler hefyd
------------

* Antigone, sy'n cynnwys rhestr lawn o'r dramâu sy'n seiliedig ar ei hanes.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* BNF: cb12065048w (data)

 |
Sant Cymreig oedd **Allgo** neu **Gallgo** (Lladin: ***Allectus***) (bl. 6g). Fe'i cysylltir â phlwyf Llanallgo ger Moelfre ar Ynys Môn. Mae ei ddydd gŵyl ar 27 Tachwedd.

Eglwys Sant Gallgo.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Allgo yn frawd i Sant Eugrad, sefydlydd Llaneugrad ym Môn, ac yn un o feibion Gildas fab Caw yn ôl yr achau traddodiadol a elwir yn *Bonedd y Saint*. Fel ei frawd Eugrad, dywedir iddo gael ei ddysgu gan Sant Illtud yn ei glas enwog yn Llanilltud Fawr ym Morgannwg a hefyd, yn ôl rhai ffynonellau, yn Llancarfan.

Cysegrwyd eglwys plwyf Llanallgo yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn i Allgo. Mae'n gapel dan eglwys ei frawd yn Llaneugrad. Ceir Ffynnon Allgo ger yr eglwys a gerllaw mae safle Capel y Ffynnon lle arferai'r plwyfolion weddïo i Allgo er cael iachad o anhwylderau; mae lefel uchel o fwyn swlffaidd yn y dŵr.

Roedd gan Peithien, chwaer Allgo ac Eugrad yn ôl rhai ffynonellau, eglwys yn Nghapel Lligwy yn yr un ardal.

Culhwch ac Olwen
----------------

Ceir cyfeiriad at 'Calcas (*Kalcas*) fab Caw' fel un o farchogion Arthur yn y chwedl ganoloesol *Culhwch ac Olwen* a thybir mai llygriad o 'Gallgo' ydyw.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  , T.D. Breverton *The Book of Welsh Saints* (Glyndwr Publishing, 2000).
2. ↑  *Lives of British Saints*; adalwyd 8 Ionawr 2017.
3. ↑  Francis Jones, *The Holy Wells of Wales*.
4. ↑  Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1988).
Ffotograffydd o Loegr oedd **Alfred Brothers** (2 Ionawr 1826 - 26 Awst 1912). Cafodd ei eni yn Sheerness yn 1826 a bu farw yn Handforth, Swydd Gaer.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Brothers yn Sheerness, Swydd Kent yn fab i John Brothers, fferyllydd a Caroline ei wraig. Bu'n gweithio fel clerc i adeiladwr cyn priodi. Ar 8 Mehefin 1853 priododd Louisa Buck merch Geiorge Buck, bonheddwr yn Eglwys All Saints, Maidstone. Wedi priodi symudodd i Fanceinion i weithio fel gwerthwr yswiriant.

Ers ei ieuenctid bu ganddo ddiddordeb byw mewn ffotograffiaeth a seryddiaeth. Ym 1855 rhoddodd gorau i'w swydd fel gwerthwr yswiriant ac agorodd stiwdio ffotograffiaeth yn St Anne's Square, Manceinion. Ym 1857 bu'n ffotograffydd i'r Arddangosfa Trysorau'r Celfyddydau ym Manceinion gan dynnu lluniau o ymweliad y Frenhines Fictoria a'r Tywysog Albert i'r arddangosfa.

Ym 1864 dyfeisiodd modd i ddefnyddio rhuban o fagnesiwm i greu golau artiffisial ar gyfer tynnu lluniau. Caniataodd y rhuban iddi i dynnu'r ffotograffau tan ddaear gyntaf yng nglofa Blue John Swydd Derby.

Yn ogystal â gwneud bywoliaeth o dynnu lluniau portread bu'n arbenigo mewn ffotograffau o adeiladau hanesyddol a ffotograffau o'r sêr a'r lleuad. Cyhoeddodd llyfr o ffotograffau hen adeiladau *Views of Old Manchester* ym 1875 a chafodd ei ddilyn ym 1878 gan lyfr o adeiladau newydd y ddinas *Views of Modern Manchester*. Ym 1870 aeth ar daith a noddwyd gan Lywodraeth Y DU i astudio diffyg ar yr haul gan lwyddo i fod yr un cyntaf i dynnu llun ffotograffig o gorona'r haul gan gynorthwyo gwyddonwyr i wella eu dealltwriaeth o'r ffenomenon.

Ym 1892 cyhoeddodd gwerslyfr o’r enw *Photography: its History, Processes, Appararatus and Material*

Mae yna enghreifftiau o waith Alfred Brothers yng nghasgliad portreadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru a hefyd yng nghasgliad Yr Oriel Bortreadau Genedlaethol yn Llundain.

Oriel
-----

Dyma ddetholiad o weithiau gan Alfred Brothers:

* 
* 
* 
* 
*

Cyfeiriadau
-----------

* (Saesneg) **Yr Oriel Bortreadau Genedlaethol** - Alfred Brothers

1. ↑  Nottingham journal 27 Awst 1912 tud 4 Colofn 3 *Obituary*
2. ↑  Yr Archif Genedlaethol, cyfrifiad 1851, Bower Lane, Maidstone, Kent. Cyfeirnod HO107/Rhif 1617 / Ffolio 290/ Tud 51
3. ↑  Cofnodion priodas Eglwys All Saints, Maidstone 1853
4. ↑  National Portrait Gallery - Alfred Brothers adalwyd 6 Chwefror 2019
5. ↑  Encyclopedia of Nineteenth-Century Photography adalwyd 6 Chwefror 2019
6. ↑  Yorkshire Post and Leeds Intelligencer 27 Awst 1912 Obituary

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 69861397
* LCCN: no2003027198
* ISNI: 0000 0000 6684 0281
* GND: 124429890
* BNF: cb12506968v (data)
* ULAN: 500124960

 |
Mae **Beinn Mhòr na Còigich** (yr enw Gaeleg) neu **Ben More Coigach** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Lochinve i Ullapool (tua 10 km o Ullapool), yng ngoglwedd eithaf Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NC094042. Ceir cysgodfa bychan ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Amgueddfa cymunedol yw **Amgueddfa Dinbych** sy'n cael ei rhedeg gan wirfoddolwyr o Hen Lys Ynadon Dinbych. Tra bod amgueddfa wedi bod mewn bodolaeth yn y dref ers 1989, fel rhan o'r llyfrgell, caewyd ef yn 2004. Yn y blynyddoedd ers hynny bu ymgyrch i'w ail-sefydlu ac yn Rhagfyr 2013 prynnodd Cyngor Tref Dinbych yr hen Lys Ynadon. Yn 2014 roedd yr adeilad wrthi'n cael ei addasu yn amgueddfa gyhoeddus.

Llyfrgell Dinbych, ble lleolwyd Amgueddfa Dinbych hyd at 2004.

Cefndir
-------

### Hanes

Ym 1972 ffurfiwyd Cymdeithas Hanes Lleol ac Amgueddfa yn Ninbych. Yn ystod y saith degau a blynyddoedd cynnar yr wyth degau cafwyd ceisiadau ganddynt hwy ac eraill i annog yr awdurdodau lleol ar y pryd i gydnabod bod angen amgueddfa. Yn ystod yr wyth degau, dechreuodd yr hen Gyngor Sir Clwyd ddangos diddordeb yn natblygiad amgueddfeydd (ac orielau) fel rhan annatod o gyfleusterau llyfrgelloedd newydd. Awgrymwyd nifer o safleoedd a phenodwyd yr hen Neuadd y Sir yn Llyfrgell, Amgueddfa ac Oriel ym 1989.

Ym marn y bobl leol, roedd yr amgueddfa yma'n hollol annigonol.

Methodd yr amgueddfa â chyflawni’r meini prawf ar gyfer ei chofrestru’n amgueddfa (Cyfnod 2) gyda’r canlyniad iddi gael ei dileu oddi ar Gofrestr yr Amgueddfeydd ym mis Chwefror 2004 yn dilyn ymgynghori rhwng y corff asesu a Chyngor Sir Ddinbych. Yr adeg honno, roedd y Cyngor wedi ymrwymo i adfer statws cofrestredig ar gyfer Amgueddfa Dinbych a chomisiynodd astudiaeth ym mis Gorffennaf 2004 er mwyn gwneud argymhellion i gyflawni hyn. Ni weithredwyd yr argymhellion a pheidiodd Gwasanaeth Treftadaeth Sir Ddinbych ag arddangos eu heitemau yn 2005. Yn sgil hyn ffurfwyd Grŵp Amgueddfa Dinbych yn 2006 er mwyn ymgyrchu i sefydlu amgueddfa gymunedol yn Ninbych.

Comisiynwyd astudiaeth dichonoldeb gan Gadwyn Clwyd ar ran Grŵp Amgueddfa Dinbych er mwyn canfod a fyddai sefydlu amgueddfa yn Ninbych yn ddichonol o safbwynt ymarferol ac economaidd. Cynhaliwyd yr astudiaeth rhwng Hydref 2011 a Mehefin 2012 gan John Marjoram, ymgynghorydd amgueddfeydd a threftadaeth, yn gweithio gyda Geraint Roberts (B3Architects) a Simon Hughes (SPP Projects Cyf – Syrfewyr Siartredig).

Aseswyd nifer o leoliadau posibl yn y dref, yn erbyn rhestr o feini prawf, er mwyn ffurfio amgueddfa lwyddiannus. Rhoddwyd ystyriaeth drylwyr i dri adeilad - Gwesty’r Goron, Sefydliad yr Eglwys a'r hen Lys Ynadon. Penderfynwyd ma'r Llys Ynadon, Lôn Goch oedd yn cynnig y cyfle gorau.
Roedd **Bob Evans** (16 Chwefror 1921 – 14 Ebrill 2003) yn faswr gydag undeb rygbi Cymru a chwaraeodd rygbi i glwb Gasnewydd a rygbi sirol i Sir Fynwy. Chwaraeodd mewn deg gem rhyngwladol i Gymru, a chafodd ei ddewis ar gyfer y Llewod Prydeinig gan chwarae ym mhob un o'r chwe gem ar y daith i Awstralia a Seland Newydd yn 1950.

Roedd Evans yn daclwr blaengar, ond gwelwyd ei sgil yn ei leoliad amddiffynnol deallus. Byddai'n aml yn eistedd y tu ôl i'r tri chwaraewr canol cae i sicrhau, pe bai symudiadau wrth iddynt fynd heibio yn torri i lawr, na allai'r gwrthwynebwyr gwrthweithio. Roedd yn arbenigo mewn diddymu chwarae'r maswyr  a byddai'n aml yn amharu ar driawdau canol-cae'r gwrthwynebwyr gan achosi iddynt wneud camgymeriadau yn eu chwarae heb hyd yn oed weithio'n agos gyda hwy.

Gyrfa rygbi
-----------

Enillodd Evans gap ysgolion uwchradd Cymraeg tra'n Ysgol Uwchradd Rhymni, ac ar ôl gadael yr ysgol ymunodd â Heddlu Sir Fynwy. Ym 1943, ymunodd â'r Llu Awyr Brenhinol a chwaraeodd rygbi ar gyfer nifer o dimau unedau. Yn dilyn hynny, ymunodd â'r heddlu a chafodd ei ethol yn gapten o'r clwb rygbi lleol yn Rhymni. Fe'i gwahoddwyd i chwarae i Gasnewydd yn erbyn Abertawe yn 1945 mewn gêm yn St Helens, ac ymunodd â'r 'black and ambers' y tymor hwnnw.

Ar 22 Mawrth 1947, dewiswyd Evans i i chwarae i Gymru yn erbyn Ffrainc yn Stade Colombes. Roedd Evans yn eilydd hwyr, gan ddisodli Ossie Williams a gafodd ei anafu, a chynrychiolodd Cymru ar ddeg achlysur, gan sgorio ei unig gais yn ystod ei ail gêm, yn erbyn Iwerddon.

Gemau rhyngwladol a chwareuwyd
------------------------------

**Cymru**

* Lloegr 1950, 1951
* Ffrainc 1947, 1950, 1951
* Iwerddon 1947, 1950, 1951
* yr Alban 1950, 1951

Bywgraffiad
-----------

* Smith, David; Williams, Gareth (1980). *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union*. Cardiff: University of Wales Press. ISBN 0-7083-0766-3.
* Thomas, Wayne (1979). *A Century of Welsh Rugby Players*. Ansells Ltd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Newport RFC player profiles Archifwyd June 17, 2011, yn y Peiriant Wayback.
2. ↑  WRU player profiles[*dolen marw*]
3. ↑  Scrum.com Player profiles
4. ↑  Smith (1980), pg 465.
Canolfan ar gyfer astudio pob agwedd ar fywyd morwrol Cymru yw **Amgueddfa Genedlaethol y Glannau** (Saesneg: *National Waterfront Museum*). Fe'i lleolir yn Abertawe ac mae'n rhan o Amgueddfa Cymru. Mae hefyd yn Fan Angoru ERIH, yr *European Route of Industrial Heritage*.

Mae'r adeilad newydd wedi ei adeiladu o lechi a gwydr ac wedi ei gyfuno â hen adeilad warws rhestredig ar Radd II (bu gynt yn Amgueddfa Diwydiant a Môr Abertawe). Mae'r amgueddfa newydd yn delio gyda hanes y Chwyldro Diwydiannol gan gyfuno eitemau hanesyddol o bwys gyda thechnolegau cyfoes megis sgrîn gyffwrdd a systemau cyflwyno amlgyfrwng. Dyluniwyd yr adeiad a'r arddangosfa gan Wilkinson Eyre a Landesign; Davis Langdon oedd rheolwr y cynllun.

Dechreuodd y syniad ar gyfer yr amgueddfa ddod i'r fei mewn ymgynghoriad cyhoeddus yn Ebrill 1998, a derbyniwyd arian gan Awdurdod Datblygu Cymru a Chronfa Treftadaeth y Loteri ymysg eraill. Agorwyd yr amgueddfa'n swyddogol yn Hydref 2005, mewn seremoni a fynychwyd gan nifer o enwogion Cymreig megis Gareth Edwards a'r Prif Weinidog, Rhodri Morgan. Dywed rhai fod y datblygiad yn dwyn sylw oddi ar canol y ddinas, sydd wedi dioddef dirywiad economaidd ers ddechrau'r 1980au.

Gwnaethpwyd yr Amgueddfa yn lle i gynnal priodasau ar 15 Rhagfyr 2005.

* Atgynhyrchiad o injan stêm Richard Trevithick yn yr Amgueddfa.Atgynhyrchiad o injan stêm Richard Trevithick yn yr Amgueddfa.
* Amgueddfa Genedlaethol y Glannau a marina Abertawe.Amgueddfa Genedlaethol y Glannau a marina Abertawe.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Split opinions on city makeover* BBC 18 Hydref 2005
2. ↑   Archifwyd 2007-09-05 yn y Peiriant Wayback. Datganiad i'r wasg ar wefan yr Amgueddfeudd.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan yr amgueddfa[*dolen marw*]
Amgueddfa Glofa Cefn Coed.
Hen injan yn yr Amgueddfa Lo.
Lleolir **Amgueddfa Glofa Cefn Coed** (Saesneg: *Cefn Coed Colliery Museum*) yn Y Creunant ger Castell-nedd, Castell-nedd Port Talbot.

Sefydlwyd glofa Cefn Coed yn y 1920au ond mae hanes mwyngloddio am lo yn ardal Cwm Dulais yn dechrau yn y 18g pan agorodd Syr Herbert Mackworth lofa Onllwyn. Glofa glo carreg oedd Glofa Cefn Coed, a hynny'n lo carreg o'r ansawdd uchaf. Daeth y glo cyntaf i'r wyneb yn 1930. Erbyn 1945 roedd 908 o ddynion yn gweithio yno. Cafodd ei genedlaetholi a dod yn eiddo'r Bwrdd Glo Cenedlaethol newydd. Daeth cynhyrchu glo i ben yn 1958.

Heddiw mae'r safle yn amgueddfa boblogaidd. Ni cheir mynediad i'r gweithfeydd dan ddaear am eu bod yn rhy beryglus, ond cedwir y rhan fwyaf o'r hen adeiladau a rhai o'r peiriannau mawr ar y safle. Mae ar agor i'r cyhoedd rhwng Ebrill a Hydref; does dim tal mynediad.

Gweler hefyd
------------

* Diwydiant glo Cymru

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol (Cyngor Castell-nedd Port Talbot)
Mae **Am Bodach** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN176650. Ceir carnedd ar y copa. Saif y copa yng nghlwstwr mynyddoedd Mamores, pedair km i'r gogledd o Kinlochleven.

Y fam fynydd ydy Sgurr a' Mhàim.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Argraffwr, cyhoeddwr, a theipograffwr Eidalaidd yng nghyfnod y Dadeni Dysg oedd **Aldus Manutius** neu **Aldo Manuzio** (Teobaldo Manucci; 1449 – 6 Chwefror 1515) sydd yn nodedig am sefydlu gwasg Aldina. Cyhoeddodd Manutius nifer o'r argraffiadau cyntaf o glasuron llenyddiaeth Hen Roeg a Lladin.

Ganed yn Bassiano, Taleithiau'r Babaeth, ac astudiodd yn Rhufain ac yn Ferrara. Aeth i Fenis ym 1490 a bu'n cysylltu ag ysgolheigion a chysodwyr Groegaidd. Ym Mawrth 1495 cyhoeddodd ei lyfr cyntaf a chanddo ddyddiad: *Erotemata* gan Constantinos Lascaris. Cyhoeddodd pum cyfrol o waith Aristoteles ym 1495–98; eidylau Theocritos a *De Aetna* gan Pietro Bembo ym 1495; a gweithiau gan Aristoffanes a Poliziano ym 1498. Y llyfr enwocaf a gyhoeddwyd ganddo oedd *Hypnerotomachia Poliphili* (1499) gan Francesco Colonna, a ddarluniwyd gyda thorluniau pren gan arlunydd anhysbys. Cyhoeddodd argraffiadau o Fyrsil, Juvenalis, Martialis, a Petrarca ym 1501; a Catullus, Lucanus, Thucydides, Soffocles, a Herodotus ym 1502. Yn yr argraffiad hwnnw o Soffocles, sonir y tro cyntaf am Aldina, academi o ysgolheigion a drefnwyd gan Manutius i olygu testunau clasurol er mwyn eu cyhoeddi ar ffurf llyfrau. Ymddangosodd coloffon enwog Aldina, angor a dolffin, am y tro cyntaf yn argraffiad Awst 1502 o *La divina commedia* gan Dante. O 1503 i 1514, cynhyrchwyd testunau gan Xenophon, Euripides, Homeros, Esop, Platon, Pindar, ac Horas, yn ogystal â Desiderius Erasmus.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  David S. Zeidberg; Fiorella Gioffredi Superbi (1998). *Aldus Manutius and Renaissance Culture: Essays in Memory of Franklin D. Murphy : Acts of an International Conference, Venice and Florence, 14-17 June 1994* (yn Saesneg). L.S. Olschki. t. 318. ISBN 978-88-222-4575-5.
2. ↑  (Saesneg) Aldus Manutius. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 7 Awst 2020.
Mae **Amgueddfa Sir Gaerfyrddin** yn amgueddfa sirol sy'n cofnodi hanes Sir Gaerfyrddin

Lleoliad
--------

Mae Amgueddfa Sir Gaerfyrddin wedi ei lleoli yn Abergwili, Caerfyrddin, SA31 2JG. Fe'i rheolir gan Gyngor Sir Gaerfyrddin.

Hanes
-----

Mae'r amgueddfa wedi ei gartrefu mewn adeilad a ddechreuodd fywyd fel coleg i offeiriaid, a sefydlwyd yn y 1280au, a ddaeth wedyn yn balas Esgob Tyddewi rhwng 1542 a 1974. Yma cyfieithwyd y Testament Newydd a'r Llyfr Gweddi Gyffredin gyntaf i'r Gymraeg ym 1567 yn ystod esgobaeth yr Esgob Richard Davies.

Arddangosfeydd a chasgliadau
----------------------------

Mae'r amgueddfa'n adrodd hanes cyfoethog y sir trwy gasgliadau amrywiol o arteffactau, paentiadau a phortreadau. Yn ogystal, mae yma gasgliad nodedig o ddodrefn a gwisgoedd Cymreig, ystafell ysgol pentref o oes Fictoria, eitemau sy'n gysylltiedig â threftadaeth ffermio ac amaethyddol y sir ac arddangosfa am y ffrynt cartref yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Mae'r brif amgueddfa yn cynnwys 11 o orielau, gellid hefyd ymweld â bwthyn Elsa, sef bwthyn Cymreig traddodiadol, hen gegin y palas sy'n cynnwys arddangosfa o ddulliau gwledig o gynhyrchu bwyd, a chapel y palas sydd wedi'i gadw mewn cyflwr arbennig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyngor Sir Gar Theatrau, Celfyddydau, Amgueddfeydd
2. ↑  "Gwefan swyddogol yr amgueddfa". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-10-10. Cyrchwyd 2019-10-10.

Oriel
-----

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Lleoliad Blonduosbaer
Tai yn Blönduós
Mae **Blönduós** neu **Blönduósbær** yn dref a bwrdeisdref yng ngogledd Gwlad yr Iâ. Gorwedda yn Rhanbarth y Gogledd Orllewin, Norðurland vestra. Ystyr y gair 'Blönduós' yw aber yr afon Blanda - yn Islandeg ystyr *ós* yw 'aber' a *blanda*, yw 'cymysgedd'. Mae'n un o drefi twristiaeth prysuraf Gwlad yr Iâ. Ei phoblogaeth yw 865 ac mae ei thiriogaeth yn 182 km sgwâr.

Fel sawl tref a phentref ar yr ynys, ni ddatblygodd Blönduós yn bentref nes yn hwyr yn y 19g. Mae yna rai hen dai yn y pentref ond ceir clwster o dai o ddechrau'r 20g ar ochr ddeheuol yr afon. Does gan Blönduós ddim harbwr dda a phrif rôl yr annedd yw fel canolfan llaeth i'r ffermydd lleol.

Lleoliad
--------

Blonduos, 2007
Lleolir Blönduós ar Ffordd Rhif 1, neu'r Hringvegur y gylchffordd sy'n teithio o amgylch Gwlad yr Iâ. Sair y dref ar aber yr afon rhewlifol, Blanda. Enwir y pentref ar ôl yr afon, (Blöndu yw'r 'oblique case' o Blandais). Ar y bryn uwchben y dref saif eglwys sydd â phensaerniaeth drawiadol sydd fod i adlewyrchu crater llosgfynydd.

Mae gan Blönduós hinsawdd 'tundra'.

Hanes
-----

Blönduós
Ffurfiwyd y lle presennol yn ei rhan orllewinol ar dir y ffermydd Hjaltabakka a Hnjúka, yn ei dwyreiniol ar fferm Ennis.

1875 a 1876, cafodd y dref yr hawl swyddogol fel dref fasnachol a phorthladd. Tyfodd yr anheddiad i ddechrau o gwmpas tŷ masnachu Thomas J. Thomsen, o Bergen yn Norwy a'i deulu, ond cafodd ei losgi i lawr ym 1914.

Arweiniodd gwelliant sylweddol yn y cysylltiadau allanol â Blönduós drwy adeiladu pont dur dros y Blanda ym 1897, a ddisodlwyd yn 1963 gan y bont concrid ]press stressed' gyntaf.

Ym 1976, codwyd cofeb er cof am y masnachwr.

Hyd 1914, roedd y dref yn rhan o gymuned wledig Torfalækjarhreppur ac yna daeth yn gymuned wledig ar wahân (Isl Blönduóshreppur). 1988 Derbyniodd Blönduós y statws "kaupstaður", hynny yw, bwrdeisdref annibynnol (isl. Blönduoskaupstaður). Ym mis Mehefin 2002, unodd y gymuned wledig Engihlíðarhreppur â Blönduós.

Poblogaeth
----------

Fel sy'n gyffredin ar draw Gwlad yr Iâ (heblaw am y de orllewin o gwmpas y brifddinas, Reykjavík gostwng yw hanes poblogaeth Blönduós yn gostwng (1997 i 2006: -14.5%), er y bu cynnydd bychan iawn iawn yn 2007.

| Dyddiad | Poblogaeth |
| --- | --- |
| 1 Rhagfyr 1997: | 1.043 |
| 1 Rhag. 2003: | 958 |
| 1 Rhag. 2004: | 917 |
| 1 Rhag. 2005: | 903 |
| 1 Rhag. 2006: | 892 |
| 1 Rhag. 2007: | 895 |

Gefailldrefi
------------

* Denmarc Horsens, Denmarc
* Sweden Karlstad, Sceden
* Norwy Moss, Norwy
* Ffindir Nokia, Y Ffindir

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ""Hit Iceland information page about Iceland"". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-09-24. Cyrchwyd 2018-04-18.
2. 1 2  T. Einarsson, H. Magnússon (Hrsg.): Íslandshandbókin. Náttúra, saga og sérkenni. Teil 1. Örn og Örlygur, Reykjavík 1989, S. 344.

Dolenni allanol
---------------

* Off. Gwefan Swyddogol Blönduós (Islandeg)
* www.blonduos.com (Saesneg)
* Gwefan Twristaidd yn Almaeneg Archifwyd 2018-04-20 yn y Peiriant Wayback.
* Off. Gwefan bysgota Archifwyd 2018-03-16 yn y Peiriant Wayback. (Saesneg)
Amoniwm clorid
dde
Yn ei ffurf buraf, halwyn o grisialau gwynion ydy **Amoniwm clorid** (NH4Cl) (hefyd: **Sal Amoniac**, **salmiac**, **sal armagnac** neu **sal armoniac**). Gall hydoddi'n hawdd mewn dŵr ac mae'n asid gwan. Gellir ei gloddio fel mwyn o'r ddaear a gelwir y mwyn hwn yn "sal amoniac". Gall hefyd ffurfio pan losgir tomenni glo drwy gyddwyso o nwyon y glo; fe wnâ hyn hefyd ar losgfynyddoedd.

Ei greu mewn diwydiant
----------------------

Gellir ei gynhyrchu (ar ffurf isgynnyrch) mewn labordy yn y broses o greu sodiwm carbonad.

Caiff ei gynhyrchu mewn diwydiant drwy greu adwaith cemegol rhwng amonia (NH3) a hydrogen clorid (HCl). Gan fod y ddau gemegolyn hyn yn gyrydol (Sa: *corrosive*) mae'r broses hon yn cael ei wneud mewn cynhwysyn enfawr wedi'i leinio gyda defnydd sydd ddim yn cyrydu ee gwydr, enamel, plwm neu upvc.

NH3 + HCl → NH4Cl
Gall yr adwaith hwn hefyd ddigwydd yn y cartref neu'r labordy pan gedwir dwy botel o'r cemegolion amonia (neu amoniwm hydrocsid) ac asid hydroclorig ochr yn ochr, a'r rheiny heb eu selio'n iawn. Bydd grisialau'n ffurfio o amgylch yr agoriadau di-sel.

Gweler hefyd
------------

* Halen
* Asid

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Egon Wiberg, Arnold Frederick Holleman (2001) *Inorganic Chemistry*, Elsevier ISBN 0123526515

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Ychwaneg o wybodaeth
*Erthygl am yr afon yw hon. Am y llong o'r un enw, gweler Afon Alaw (llong).*
Un o'r afonydd mwyaf ar Ynys Môn yw **Afon Alaw**. Fe'i lleolir yng ngogledd yr ynys. Ei hyd yw tua 10 milltir (yn cynnwys ei chwrs trwy Llyn Alaw). Cafodd yr enw "Afon Alaw" am fod yr alaw (lili'r dŵr) yn tyfu yno.

Llwybr yr afon
--------------

Mae'r afon yn tarddu gerllaw Llanerchymedd yng nghanol yr ynys ac yn llifo i mewn i Lyn Alaw, cronfa a ffurfiwyd trwy adeiladu argae ar draws yr afon. Mae nifer o nentydd eraill hefyd yn llifo i mewn i'r llyn.

Ar ôl gadael y llyn mae'r afon yn llifo heibio Llanbabo a Llanfachreth, ac mae afon arall, a elwir Afon Alaw Fach, yn ymuno â hi. Mae'n cyrraedd y môr ym Mhenrhos, i'r dwyrain o Gaergybi. Mae rhan uchaf ei llif yn llifo ar draws Cors-y-Bol a cafodd ei atal i ffurfio cronfa ddwr Alaw.

Traddodiadau a hanes
--------------------

Ceir sôn am Afon Alaw yn *Brawnwen ferch Llŷr*, ail gainc y Mabinogi, lle'r adroddir yr hanes am Branwen yn marw o dorcalon am fod cymaint o ryfelwyr dewr o Ynys y Cedyrn (Ynys Prydain) ac Iwerddon wedi marw o'i hachos hi, a'i chladdu wedyn mewn bedd ar lan Afon Alaw:

Ac yna y llas y benn ef (Bendigeidfran), ac y kychwynassant a'r pen gantu drwod, y seithwyr hynn, a Branwen yn wythuet. Ac y Aber Alau yn Talebolyon y doethant y'r tir. Ac yna eisted a wnaethant, a gorfowys. Edrych oheni hitheu ar Iwerdon, ac ar Ynys y Kedyrn, a welei ohonunt. "Oy a uab Duw," heb hi, "guae ui o'm ganedigaeth. Da [o] dwy ynys a diffeithwyt o'm achaws i." A dodi ucheneit uawr, a thorri y chalon ar hynny. A gwneuthur bed petrual idi, a'e chladu yno yglan Alaw.
Mae claddfa ar lan yr afon gerllaw Llanbabo yn dwyn yr enw Bedd Branwen - credir ei bod yn dyddio o Oes yr Efydd.

Enwyd y llong hwylio Afon Alaw, chwaer-long yr Afon Cefni, ar ôl yr afon.

Cyfeiriodd y dyddiadurwr o Dronwy, Môn, Robert Bulkeley fel hyn ar 25 Mehefin 1631: 
*Vespi I was at Glaslyn There was tymber newly come from Ireland. Raynie mor[ning]*. Yn aber yr afon yr oedd "Glaslyn". Mae’r cyfeiriad yn awgrymu diwydiant allforio coed o egin stadau Ylster yn dilyn polisiau Prydain i "blannu" neu wladychu Iwerddon o Brydain.

Nid yw'r afon hon yn ymddangos ar fap Humphrey Lhuyd ond mae'n cael ei gweld yn glir ar fap Christopher Saxton (1579). 

Yn aml mae enw'r afon hon wedi cael ei ysgrifennu yn anghywir fel "Alow".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Melville Richards, "Enwau lleoedd", *Atlas Môn* (Llangefni, 1972).
2. ↑  Jones, Gwilym (1989). *The Rivers of Anglesey*. Denbigh: Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor. tt. 44/45.
3. ↑  Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Gwasg Prifysgol Cymru)
4. ↑  Trans. Anglesey Antiquarian Society, 1937
5. ↑  Bwletin Llên Natur rhifyn 60
6. ↑  MONEA CASTLE and DERRYGONNELLY CHURCH (Ulster-Scots translation) Archifwyd 30 August 2011 yn y Peiriant Wayback. NI DoE.

Oriel
-----

* 
* Afon Alaw yn cyrraedd y môr ger LlanfachraethAfon Alaw yn cyrraedd y môr ger Llanfachraeth
* Afon Alaw ger Pont y CrawiauAfon Alaw ger Pont y Crawiau