Gyrr o wartheg Nguni
Mae brîd **gwartheg Nguni** yn unigryw i Ddeheudir Affrica. Mae'r brîd yn hybrid o fridiau gwartheg Indiaidd amrywiol ac Ewropeaidd diweddarach. Mae tarddiad brid gwartheg Nguni i drigolion gwreiddiol De Affrica yn ystod eu hymfudiad o ogledd y cyfandir. Mae brîd y gwartheg o faint canolig ac wedi addasu i borfa veld uchel.

Priodweddau
-----------

Mae gwartheg Nguni yn adnabyddus am eu ffrwythlondeb a'u gallu i wrthsefyll afiechyd. Mae nodweddion hyn y brîd gwartheg yn ei wneud yn un o hoff fridiau yn Ne Affrica (De Affrica, eSwatini, Namibia, Zimbabwe, Botswana ac Angola). Nodweddir y Nguni gan eu croen amryliw gyda phatrymau gwahanol. Mae blaen eu trwynau wastad yn ddu. Maent yn ddisgynyddion i wartheg Sanga, a darddodd fel hybridau o wartheg Zebo yn Nwyrain Affrica. Mae dadansoddiadau DNA wedi dangos eu bod yn gyfuniad o Sebw (*Bos taurus indicus*) a'r fuwch (*Bos taurus*), gyda bridiau Ewropeaidd a rhai bridiau eraill o wartheg lleol a fagwyd o Cebus.

Heblaw am y patrymau croen lliw gwahanol, mae gan y brîd amrywiaeth o siapiau corn hefyd. Cofnodwyd yr holl gyfuniadau gwahanol gan fugail o Dde Affrica ar ddechrau'r ganrif. Ysbrydolodd y gwaith hwn gofrestr wartheg Nguni. Dyma gasgliad o dermau sy'n disgrifio gwartheg a theirw Nguni yn llawn. Mae teirw fel arfer yn pwyso rhwng 500 a 600 kg, tra bod buchod yn pwyso rhwng 300 a 400 kg.

Tarddiad
--------

Gwartheg Nguni
Daethpwyd â hynafiaid y gwartheg Nguni i Dde Affrica rhwng 600 a 1400 OC gan y bobl Nguni (Swlŵiaid, Xhosa, Ndebele a Swati) yn ystod eu hymfudiad. Chwaraeodd y brîd hwn o wartheg ran gymdeithasol ac economaidd bwysig yn natblygiad y cymdeithasau hyn. Ymhlith pethau eraill, defnyddir y gwartheg fel gwaddol (lobola). Mae nifer yr anifeiliaid y mae cymuned neu unigolyn yn berchen arnynt yn chwarae rhan bwysig yn eu statws. Roedd y Brenin Shaka y Zulus yn deall pwysigrwydd diwylliannol ac economaidd y gwartheg, ac atafaelodd wartheg Nguni o dan ei reolaeth. Roedd Shaka yn bridio Ngunis yn ôl patrymau lliw. Cafodd ei warchodwyr personol eu hadnabod gan y crwyn Nguni gwyn pur roedden nhw'n eu gwisgo, yr hyn a elwir yn *inyonikayiphumuli*.

Lliw croen
----------

Mae gan y gwartheg lawer o liwiau a phatrymau gwahanol, megis gwyn, brown, melyn euraidd, du, neu frith.

Tadogiad iaith
--------------

Canran siarwyd ieithoedd Nguni yn Ne Affrica, (2011
Mae hynodrwydd y gwartheg a'u perthynas gyda'r pobloedd Bantu a symudodd i'r hyn sydd heddiw yn wladwriaethau De Affrica a Zambia, wedi golygu mai dyma'r enw ar y Continiwm tafodiaith yr ieithoedd Bantu yma. Mae'r continiwm ieithoedd Nguni yma yn cynnwys ieitheodd (neu, dafodieithoedd gan ddibynu sut fe'i hystyrir) Swlŵeg, Xhosa, Ndebele ac Swati. Mae gyda'r teulu iaith gryfaf yn neheudir Affrica.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The Nguni Cattle Project". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 25 Maart 2009. Cyrchwyd 15 Awst 2018. Check date values in: `|archive-date=` (help)
2. ↑  Nguni Cattle at Embryoplus Archifwyd 2006-02-23 yn y Peiriant Wayback.
3. ↑  Nguni Facts at www.nguni.info
4. ↑  Lander, Faye; Russell, Thembi (2018). "The archaeological evidence for the appearance of pastoralism and farming in southern Africa" (yn en). *PLOS ONE* **13** (6): e0198941. Bibcode 2018PLoSO..1398941L. doi:10.1371/journal.pone.0198941. PMC 6002040. PMID 29902271. .
5. ↑  "Siya Seya, Laugh In Your Language Season 1, Nguni". Comedy Central Africa. 2020.