recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Darlunydd llyfrau plant oedd **Brian Wildsmith** (20 Ionawr 1930 – 31 Awst 2016), a enillodd Fedal Kate Greenaway ym 1962 am ei waith darlunio yn y llyfr *A.B.C*.

Bywgraffiad
-----------

Magwyd Wildsmith ym mhentref bychan Penistone yn Swydd Efrog, yng nghanol y dwiydiant glo. Enillodd ysgoloriaeth i fynychu Ysgol Celfyddydau Gain Slade ble'r astudiodd am dair mlynedd. Dysgodd gerddoriaeth yn yr Ysgol Cerdd Milwrol Brenhinol am gyfnod, ond fe roddodd y gorau ar ddysgu er mwyn gallu peintio yn llawn amser.

Yn 1994, sefydlwyd Amgueddfa Celf Brian Wildsmith yn Izukogen, tref sydd wedi ei leoli i'r de o Tokyo, Japan. Ymwelodd miliwn a hanner o bobl â'i arddangsfa ar daith yn 2005. Mae 800 o'i baentiadau wedi cael eu benthyg i'r amgueddfa.

Roedd yn briod gyda pedwar o blant, ac ers 1971 bu'n byw Ffrainc gyda'i wraig Aurélie. Bu farw yn Grasse, Ffrainc yn 2016..

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol Brian Wildsmith

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Brian Wildsmith. IMDB.
2. 1 2 3   About. Brian Wildsmith.
3. ↑   AUTHOR PROFILE - Brian Wildsmith. Jubilee Books.
4. ↑  "Children's author Brian Wildsmith dies". *thebookseller.com*. Cyrchwyd 5 Medi 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 49233046
* LCCN: n81040483
* ISNI: 0000 0001 1875 8512
* GND: 1020718021
* SUDOC: 027197042
* BNF: cb11929194w (data)
* BIBSYS: 90681166
* ULAN: 500021123
* NDL: 00460923
* NKC: mzk2014804093
* CiNii: DA03446017

 |
Bardd Normanaidd a flodeuodd yn y 12g oedd **Béroul**. Cyfansoddodd y gerdd *Tristan*, fersiwn Eingl-Normaneg o chwedl Trystan ac Esyllt sydd wedi goroesi fel testun anghyflawn a darniog o tua 3000 llinell; dyma'r testun cynharaf o'r fersiwn "werinol" o'r chwedl yn llenyddiaeth y Ffrancod a'r Eingl-Normaniaid (gyda'r fersiwn "llysol" yn cael ei chynrychioli gan y drylliau o gerdd Thomas o Brydain). Ysgrifennodd yr Almaenwr Eilhart von Oberge ymdriniaeth o'r testun yn Almaeneg, ac mae nifer o ddigwyddiadau o fersiwn Béroul yn ail-ymddangos yn y testun diweddarach a elwir yn 'Chwedl rhyddiaith Trystan'.

Gweler hefyd
------------

* Llenyddiaeth Eingl-Normanaidd

Dolen allanol
-------------

* (Ffrangeg) Testun *Tristan*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 265017502
* LCCN: n50009236
* ISNI: 0000 0003 8230 7681
* GND: 118656597
* SELIBR: 331726
* SUDOC: 026723212
* BNF: cb12004033c (data)
* BIBSYS: 90278453
* NLA: 35017990
* NKC: jn20020123004
* BNE: XX844090
* CiNii: DA01849679

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **carpiog y derw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **carpiogion y derw**; yr enw Saesneg yw *Scalloped Oak*, a'r enw gwyddonol yw *Crocallis elinguaria*.

200pxDarlun
Siani flewog
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r carpiog y derw yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Carreg Goch** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SN818170. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 492 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 558 metr (1831 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Etholaeth seneddol yn Swydd Hertford, Dwyrain Lloegr, yw **Watford**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Watford yn Swydd HertfordEtholaeth Watford yn Swydd Hertford
* Swydd Gaergrawnt yn LloegrSwydd Gaergrawnt yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1885.

Aelodau Senedol
---------------

* 1885–1906: Frederick Halsey (Ceidwadol)
* 1906–1910: Nathaniel Micklem (Rhyddfrydol)
* 1910–1918: Arnold Ward (Ceidwadol)
* 1918–1943: Dennis Herbert (Ceidwadol)
* 1943–1945: William Helmore (Ceidwadol)
* 1945–1955: John Freeman (Llafur)
* 1955–1964: Frederick Farey-Jones (Ceidwadol)
* 1964–1979: Raphael Tuck (Llafur)
* 1979–1997: Tristan Garel-Jones (Ceidwadol)
* 1997–2010: Claire Ward (Llafur)
* 2010–2019: Richard Harrington (Ceidwadol)
* 2019–presennol: Dean Russell (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **carpiog y gwyddfid**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **carpiogion y gwyddfid**; yr enw Saesneg yw *Lilac Beauty*, a'r enw gwyddonol yw *Apeira syringaria*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r carpiog y gwyddfid yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
*Mae'r erthygl hon yn sôn am Santes Wenna; neu Gwen ferch Cynyr a elwir Gwen o Gernyw. Ni dylid ei chymysu hi gyda Gwen o Dalgarth neu Gwen Teirbron.*
Santes o ddiwedd y 5g oedd **Gwen** (hefyd Wenna). Roedd yn ferch i Anhun ferch Gwrthyfer a Cynyr o Gaer Gawch, Penfro. Roedd hi'n chwaer i Ina, Non a Nectan ac yn hanner chwaer i Banadlwen.

Ganwyd a magwyd hi yng Nghymru ond symudodd i Gernyw lle priododd Selyf o Gernyw. Roedd yn fam i Nwyalen a Chybi. Mae'n debyg fod ei brawd Nectan a'i chwaer Non wedi ei dilyn i Gernyw. Bu hi farw yn 544.

Ceir sawl eglwys wedi'u henwi ar ei hôl gan gynnwys Eglwys Sen Gwenna (Saesneg: *St Wenn*) ger Bodmin yng ngogledd Cernyw ac Eglwys *Lanndohow* (Saesneg: *St Kew*) a Cheristowe, Stoke-by-Hartland yn Nyfnaint.

Llyfryddiaeth
-------------

* D. Simon Evans (gol.), *Buched Dewi* (Caerdydd, 1959).

Gweler hefyd
------------

* Gwen o Dalgarth
* Gwen o Gernyw
* Santesau Celtaidd 388-680
*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Spencer, R. 1991 *Saints of Wales and the West Country*, Llannerch
2. ↑  eglwysyngnghymru.org.uk;[*dolen marw*] adalwyd 15 Mehefin 2016.
|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| *Statue de la Vallée des Saints à Carnoët*, Llydaw |  | St Carannog, Llangrannog, Cymru |

Sant o ddiwedd y 5ed i ddechrau'r 6g oedd **Carranog** (ganwyd c. 470; Gwyddeleg: Cairnech; Llydaweg: Karanteg; Lladin: Carantocus; Saesneg: Carantoc; Cernyweg: Crantoc). Yn ôl y llawysgrif *Progenies Keredic Regis de Keredigan*, a sgwennwyd ar ddechrau'r 13g, roedd yn fab i'r Brenin Ceredig, ond yn ôl Peniarth 12 ac 16 (a Iolo tud. 110 a 125) roedd yn fab i Corun ac felly'n ŵyr i Ceredig. Ceir felly peth dryswch yn ei gylch.

Dywed y *Progenies* i Garannod wrthod etifeddu gorsedd Deheubarth Cymjru ar ôl ei dad, gan fynd yn feudwy. Trigodd mewn ogof syml ychydig yn uwch na phentref Llangrannog heddiw. Ymwelid ag ef yn aml gan golomen, a chredodd Carranog mai negesydd Duw ydoedd. Un diwrnod, tra roedd Carranog yn naddu ffon gyda chyllell, ymwelodd y golomen gan ddwyn rhai o'r naddion pren yn ei big a hedfan i ffwrdd. Credodd Carranog mai Duw oedd yn anfon nesges iddo, ac felly dilynodd y golomen, ac islaw'r ogof, gollyngwyd y naddion. Denghonglwyd hyn gan Garannog fel neges gan Dduw, a oedd yn nodi'r fan lle y dylai godi eglwys, a dyna a wnaeth: codwyd eglwys yno o blethwaith a chlai yn y fan lle mae'r eglwys presennol.

Ychydig wedyn, aeth Carannog ar daith, gan ymweld â Llydaw, Gwlad yr Haf, Cernyw ac Iwerddon. Ceir pentref yn Carhampton, Gwlad yr Haf a Crantock yng Nghernyw, sy'n dwyn ei enw. Credir iddo farw yn Iwerddon ar yr 16eg o Fai.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Carranog** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gweler *Y Cymmrodor* XIX, tud. 27.
2. ↑  *Lives of British Saints*; adalwyd Chwefror 2016
3. ↑  llangrannog.org.uk; adalwyd Chwefror 2016

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Diplomydd o Sais, diwygiwr crefyddol, ac ysgolhaig o ddyneiddiwr oedd Syr **Richard Morison** (tua 1510 – 1556).

Roedd Richard Morison yn ail fab i Thomas Morison, o Sandon, Swydd Hertford, a'i wraig, un o ferched Thomas Merry o Hatfield, Swydd Hertford. Mae'n debyg yr oedd Thomas Morison yn hanu o Chardwell, Swydd Efrog. Tua 1526, derbyniwyd Richard Morison yn isel ganon yng Ngholeg y Cardinal, a sefydlwyd gan y Cardinal Thomas Wolsey yn Rhydychen. Derbyniodd ei radd baglor yn y celfyddydau (BA) ym 1528–9, a rhoddwyd iddo bensiwn am oes gan Wolsey. Astudiodd hefyd yn Padova ac o bosib ym Mharis cyn iddo ddychwelyd i Loegr ym 1536.

Gweithiodd Morison dan nawdd Thomas Cromwell, prif weinidog y Brenin Harri VIII, a rhoes ei gefnogaeth i'r ymdrech i Brotestaneiddio'r deyrnas. Ysgrifennodd bamffledi ar bynciau crefyddol a gwleidyddol yn dadlau o blaid awdurdod y brenin dros yr eglwys wladol. Yn ei draethodyn *A Remedy for Sedition* (1536) pwysleisiai rôl ganolog y teyrn sofran wrth greu gwlad sefydlog a phwerus. Yn sgil dienyddio Cromwell ym 1540 collodd Morison ffafr y brenin.

Dychwelodd Morison i'r llys brenhinol yn ystod teyrnasiad Edward VI, a chafodd ei urddo'n farchog ym 1550. Aeth ar genhadaeth ddiplomyddol i lys Siarl V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, ond collodd y swydd honno wedi i'r Frenhines Mari esgyn i'r orsedd ym 1553. Ymsefydlodd Morison yn Strasbwrg, i osgoi erledigaeth yn Lloegr, a bu farw yno ym 1556.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Woolfson, Jonathan. "Morison, Sir Richard (c. 1510–1556), humanist and diplomat", *Oxford Dictionary of National Biography* (23 Medi 2004). Adalwyd ar 6 Medi 2020.
Cyfrol o storïau byrion gan Kate Roberts yw ***Yr Wylan Deg*** a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1976.
Gwasg Gee a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1976. Adargraffwyd yn 2011. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

Disgrifiad byr
--------------

Cyfrol o storïau byrion gan Kate Roberts. Mae'r storïau'n ymwneud â phobl o bob oedran a'r gwrthdrawiad rhwng personau a'i gilydd yw'r llinyn-cyswllt rhyngddynt. Yn y gyfrol mae un o'r cymeriadau'n dyfynnu Lisi Ifans, yn dyfynnu cwpled o gywydd gan Sion Phylip: 

Yr wylan deg ar lanw dŵr|
Loywblu gofl, abl o gyflwr.
ond mae'r prydferthwch a welodd y bardd yn yr wylan yn troi'n obsesiwn llawn cenfigen.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013

  



| Llyfrau Kate Roberts |  |
| --- | --- |
| *Deian a Loli* | *Ffair Gaeaf* | *Gobaith* | *Haul a Drycin* | *Hyn o Fyd* | *Laura Jones* | *Prynu Dol* | *O Gors y Bryniau* | *Rhigolau Bywyd* | *Stryd y Glep* | *Tegwch y Bore* | *Te yn y Grug* | *Traed Mewn Cyffion* | *Tywyll Heno*  | *Y Byw Sy'n Cysgu* | *Y Lôn Wen* | *Yr Wylan Deg* |
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Éric Rohmer yw ***Une étudiante d'aujourd'hui*** a gyhoeddwyd yn 1966. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Éric Rohmer. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Antoine Vitez. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1966. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Good, the Bad and the Ugly* sef ffilm gomedi gowboi gan Sergio Leone. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd. 
Néstor Almendros oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Éric Rohmer ar 21 Mawrth 1920 yn Tulle a bu farw ym Mharis ar 21 Chwefror 2019. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1945 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Lycée Henri-IV.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Gwobr Louis Delluc
 * Y Llew Aur
 * Gwobr y Llew Aur am Gyflawniadau Gydol Oes
 * Gwobr yr Arth Arian i'r Cyfarwyddwr Gorau

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Éric Rohmer nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Conte De Printemps |  | Ffrainc | Ffrangeg | 1990-01-01 |
| L'ami De Mon Amie |  | Ffrainc | Ffrangeg | 1987-01-01 |
| La Femme De L'aviateur |  | Ffrainc | Ffrangeg | 1981-03-04 |
| La Marquise D'o... |  | Ffraincyr Almaen | AlmaenegFfrangeg | 1976-05-17 |
| Le Genou De Claire |  | Ffrainc | Ffrangeg | 1970-01-01 |
| Le Rayon Vert |  | Ffrainc | Ffrangeg | 1986-01-01 |
| Le Signe Du Lion |  | Ffrainc | Ffrangeg | 1959-01-01 |
| Ma Nuit Chez Maud |  | Ffrainc | Ffrangeg | 1969-05-15 |
| Presentation, Or Charlotte and Her Steak |  | Ffrainc | No/unknown value | 1951-01-01 |
| *The Bakery Girl of Monceau* |  | Ffrainc | Ffrangeg | 1962-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 9 Mai 2016.
Hannibal yn croesi'r Alpau yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig. Ffresco o tua 1510, Amgueddfa'r Capitol, Rhufain.
Y **Rhyfeloedd Pwnig** yw'r term a ddefnyddir am gyfres o ryfeloedd rhwng Gweriniaeth Rhufain a Carthago, a ymladdwyd rhwng 264 CC a 146 CC. Daw'r enw o'r term Lladin am y Carthaginiaid, *Punici*, yn gynharach *Poenici*, oherwydd eu bod o dras y Ffeniciaid.

Y Rhyfel Pwnig Cyntaf
---------------------

 *Prif erthygl: Rhyfel Pwnig Cyntaf*
Ymladdwyd y rhyfel rhwng 264 CC a 241 CC, gyda llawer o'r brwydro ar ynys Sicilia, a hefyd ymladd ar y môr rhwng y ddwy lynges. Wedi brwydro hir, bu raid i Carthago ofyn am delerau heddwch, a chollodd lawer o diriogaethau.

Yr Ail Ryfel Pwnig
------------------

 *Prif erthygl: Ail Ryfel Pwnig*
Yn y blynyddoedd yn dilyn y Rhyfel Pwnig Cyntaf, enillodd Carthago drefedigaethau newydd yn Sbaen, a daeth yn bwerus unwaith eto. Dechreuodd yr Ail Ryfel Pwnig yn Sbaen yn 218 CC. Penderfynodd y cadfridog Carthaginiaidd Hannibal ymosod ar yr Eidal, ac enillodd nifer o fuddugoliaethau syfrdanol dros y Rhufeiniaid, a ddioddefodd golledion enbyd. Fodd bynnag Rhufain fu'n fuddugol unwaith eto, ac yn 202 CC bu raid i Carthago dderbyn telerau Rhufain ac ildio, gan golli ei threfedigaethau a gorfod talu swm fawr o arian i Rufain dros gyfnod o flynyddoedd.

Y Trydydd Rhyfel Pwnig
----------------------

 *Prif erthygl: Trydydd Rhyfel Pwnig*
Gorchfygwyd Carthago gan y Rhufeiniaid eto yn y Trydydd Rhyfel Pwnig (149 CC hyd 146 CC), a dinistriwyd y ddinas yn llwyr.
Cyn chwaraewr rygbi'r undeb o Gymro ydy **Robin Currie McBryde** (ganed 3 Gorffennaf 1970). Enillodd 37 cap dros Gymru fel bachwr rhwng 1994 a 2005.

Bywyd cynnar
------------

Ganed McBryde ym Mangor, a cafodd ei fagu yn Llanfechell, Ynys Môn yn fab i John (1946–2007) a Diana (1941-2019). Mae ganddo ddwy chwaer, Naomi a Beth. Mynychodd Ysgol Tryfan, Bangor. Roedd ei fam Diana McBryde yn Bennaeth Chwaraeon yn Tryfan hyd ei ymddeoliad yn 2001. Enillodd gystadleuaeth 'Dyn Cryfa Cymru' yn 1992.

Gyrfa rygbi
-----------

Dechreuodd chwarae rygbi gyda chlybiau Bangor, Porthaethwy a'r Wyddgrug, cyn symud i dde Cymru, ble ymunodd â chlwb Abertawe ac yna Llanelli. Ef oedd capten Llanelli pan enillant y Gwpan yn 1998 a Phencampwriaeth Cymru yn 1999 ac aeth ymlaen i chwarae dros y Scarlets pan ffurfwyd y tîm rhanbarthol yn 2003. Chwaraeodd 250 o gemau dros Lanelli a'r Scarlets rhwng 1994 a 2005.

Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Fiji yn 1994. Chwaraeoddd ei gêm olaf dros Gymru yn erbyn Iwerddon yn Mawrth 2005 pan enillodd Cymru'r Gamp Lawn. Cafodd ei ddewis ar gyfer taith y Llewod i Awstralia yn 2001, ond achos anaf iddo fethu'r daith.

Fel hyfforddwr blaenwyr Cymru, aeth allan i Gwpan Rygbi'r Byd Japan yn Hydref 2019. Bu farw ei fam Diana yn 78 mlwydd oed ar 13 Hydref 2019 ond arhosodd yn Japan i weithio gyda'r garfan, gan ddweud fod "neb yn fy nghefnogi mwy" na'i fam.

Hyfforddi
---------

Wedi iddo ymddeol, cafodd ei benodi'n hyfforddwr tîm dan 18 y Scarlets ac yna fel hyfforddwr y blaenwyr ar gyfer tîm cenedlaethol Cymru. Yn Mehefin 2009 fe oedd prif hyfforddwr dros dro y tîm cenedlaethol yn ystod eu taith dwy gêm yng Ngogledd America.

Yn dilyn Cwpan Rygbi'r Byd 2019 bydd yn gadael y tîm rygbi cenedlaethol ar ôl 13 mlynedd gan gymryd swydd fel un o hyfforddwyr tîm Leinster.

Ceidwad y Cledd
---------------

Yn 2007, tra roedd Ray Gravell yn sâl, gofynnwyd i Robin McBryde fod yn Geidwad y Cledd yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007. Yn dilyn marwolaeth Ray Gravell y flwyddyn honno, cyhoeddwyd mai McBryde fyddai Ceidwad y Cledd o hynny ymlaen. "Robin o Fôn" yw ei enw barddol.

Gweler hefyd
------------

* *Y Cymro Cryfa: Hunangofiant Robin McBryde*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Robin McBryde player profile Scrum.com
2. 1 2   Proffil yn adran 'Pobl'. Robin McBryde. BBC Cymru.
3. ↑  *Wales coach Robin McBryde's mother has died but he will stay with side in Japan*   (en) , Daily Post, 22 Hydref 2019.  Cyrchwyd ar 28 Hydref 2019.
4. ↑  *Robin McBryde am aros yn Japan er marwolaeth ei fam*  , BBC Cymru Fyw, 22 Hydref 2019.  Cyrchwyd ar 28 Hydref 2019.
5. ↑  *Robin McBryde i ymuno â thîm hyfforddi Leinster*  , BBC Cymru Fyw, 29 Ebrill 2019.
6. ↑  "Ray Gravell obituary (Independent)". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-10. Cyrchwyd 2012-10-29.
Clwb pêl-droed o Merthyr Tudful ydi **Clwb Pêl-droed Tref Merthyr** (Saesneg: *Merthyr Town Football Club*). Mae'r clwb yn chwarae yn Uwch Gynghrair y De ym mhyramid pêl-droed Lloegr.

Ffurfiwyd y clwb ym 1908 gan chwarae yn Y Gynghrair Bêl-droed rhwng 1920 a 1930.. Aeth y clwb i'r wal ym 1934 gyda dyledion o £3,000 ond wedi'r Ail Ryfel Byd sefydlwyd **Clwb Pêl-droed Merthyr Tudful** ym 1945, ond yn dilyn trafferthion arianol cafodd y clwb ei ddirwyn i ben yn 2010. Ffurfiwyd clwb newydd gan grŵp o gefnogwyr o dan yr hen enw, C.P.D. Tref Merthyr gan gychwyn tymor 2010-11 yn Adran Gyntaf y Gynghrair Gorllewinol.

Record yn Ewrop
---------------

| Tymor | Cystadleuaeth | Rownd | Clwb | Cymal 1af | 2il Gymal | Dros Ddau Gymal |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1987–88 | Cwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop | R1 | Baner Yr Eidal Atalanta | 2–1 | 0–2 | 2–3 |
|

Anrhydeddau
-----------

* **Cwpan Cymru 3**
	+ Enillwyr: 1949, 1951, 1987
	+ Cyrraedd Rownd Derfynol: 1924, 1947, 1952

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Merthyr Town FC: Our History". Merthyr Town FC.
2. ↑  "A History of Admission to the Football League". Unknown parameter `|published=` ignored (help)
Ysgol gynradd gymunedol ym Mhorthmadog, Gwynedd ydy **Ysgol Eifion Wyn**. Enwyd yr ysgol ar ôl enw barddol Eliseus Williams. Yn adroddiad Estyn, disgrifir hi fel ysgol da hapus a gofalgar. Yno mae ymwybodaeth a balchrwydd o etifeddiaeth a treftadaeth Cymru yn cael eu hyrwyddo yn llwyddiannus.

Symudwyd yr ysgol i adeilad newydd ger Canolfan Hamdden Glaslyn, agorwyd hi'n swyddogol ar 6 Tachwedd 2003 gan Bryn Terfel. Erbyn hyn mae archfarchnad Tesco wedi ei hadeiladu ar hen safle'r ysgol.

Mae dwsin o athrawon ac 14 o staff ategol yn yr ysgol, y prifathro ers cryn amser, hyd Nadolig 2011, oedd Ken Hughes. Daw y rhanfwyaf o blant yr ysgol (72%) o gartrefi ble mae Cymraeg yn iaith gyntaf, a 97% o'r plant yn siarad cymraeg i safon mamiaith.

Enillodd disgyblion hyn yr ysgol Wobr Busnes Gwynedd yn 2007 wedi seflydu 'Cwmni Cŵl', y pwrpas oi sefydlu oedd i addysgu'r plant. Mae disgyblion yr ysgol yn mwynhau llwyddiant yn reolaidd mewn cystadleuthau megis Eisteddfod yr Urdd.

Ymysg cyn-ddisgyblion yr ysgol mae'r awdur Gareth F. Williams a'r cynhyrchwr a'r peirianwr cerddoriaeth Dyl Mei.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Yr Wylan: Cofio Taid, y 'Dahlia King'. BBC Lleol: Gogledd Orllewin (Mehefin 2004). Adalwyd ar 29 Mehefin 2012.
2. ↑   Adroddiad Arolygiad Ysgol Eifion Wyn, 17 Mai 2010. Estyn (20 Gorffennaf 2010). Adalwyd ar 29 Mehefin 2012.
3. 1 2  Adroddiad Estyn 2003
4. ↑  *Agoriad swyddogol Ysgol Eifion Wyn* Yr Wylan 27 Tachwedd 2003
5. ↑  Athrawon Ysgol Eifion Wyn[*dolen marw*]

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol yr ysgol Archifwyd 2007-08-13 yn y Peiriant Wayback.
Clwb pêl-droed o bentref Penrhyncoch, Ceredigion ydy **Clwb Pêl-droed Penrhyncoch** sy'n chwarae yng Nghynghrair Undebol Huws Gray, sef prif adran gogledd Cymru ac ail reng pyramid pêl-droed cenedlaethol Cymru.

Ffurfiwyd y clwb ym 1965 ac maent yn chwarae eu gemau cartref yng Nghae Baker. Mae logo'r clwb yn defnyddo Llew Gwaithfoed a welir ar faner Ceredigion.

Hanes
-----

Dechreuodd y clwb eu hanes yng Nghynghrair Aberystwyth a'r Cylch gan ennill y gyngharir am y tro cyntaf yn eu hanes ym 1971-72. Ar ôl ennill pum pencampwriaeth mewn 10 mlynedd, cafodd y clwb eu derbyn i Ail Adran Cynghrair Canolbarth Cymru ym 1982-83 gan ennill yr Adran a sicrhau dyrchafiad i'r Adran Gyntaf.

Ym 1990 roedd y clwb yn un o aelodau gwreiddiol y Gynghrair Undebol ond am resymau arianol, penderfynodd y clwb ddisgyn yn ôl i Gynghrair Canolbarth Cymru ym 1998-99.

Ar ôl cipio dwy bencampwriaeth Canolbarth Cymru mewn tair blynedd penderfynodd y clwb wneud cais am ddyrchafiad yn ôl i'r Gynghrair Undebol ac, ar ôl gorffen yn ail i Ail Dîm Aberystwyth yn 2003-04, llwyddodd y clwb i esgyn yn ôl i ail reng pyramid pêl-droed Cymru.

Ar ôl 10 tymor yn y Gynghrair Undebol disgynodd y clwb yn ôl i Gynghrair Canolbarth Cymru cyn llwyddo i ennill pencampwriaeth Cynghrair Canolbarth Cymru a dyrchafiad yn ôl i'r Gynghrair Undebol wrth ddathlu 50 mlynedd o fodolaeth yn 2015-16.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  "History of Penrhyncoch FC". Penrhyncoch FC.[*dolen marw*]
2. ↑  "Aberystwyth & District League 1971-72". Welsh Football Data Archive.
3. ↑  "Mid Wales League 1982-83". Welsh Football Data Archive.
4. ↑  "Cymru Alliance History". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-08-21. Cyrchwyd 2018-11-26. Unknown parameter `|publiasher=` ignored (help)
5. ↑  "Mid Wales League 2001-02". Welsh Football Data Archive.
6. ↑  "Mid Wales League 2002-03". Welsh Football Data Archive.
7. ↑  "Mid Wales League 2003-04". Welsh Football Data Archive.
8. ↑  "Table 2012-14". Huws Gray Alliance. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-09-11. Cyrchwyd 2016-08-23.

| Cynghrair Undebol, 2018-19 |
| --- |
| Airbus UK | 
Bangor | 
Bwcle | 
Cegidfa |
Conwy | 
Dinbych | 
Gresffordd | 
Hotspur Caergybi |
Llanrhaeadr | 
Penrhyncoch | 
Porthmadog | 
Prestatyn |
Rhuthun | 
Treffynnon
Y Fflint | 
Y Rhyl |
Roedd **Vitus Jonassen Bering**, weithiau *Behring*, (bedyddiwyd 5 Awst 1681 – 19 Rhagfyr 1741) yn forwr a fforiwr Danaidd yn llynges Rwsia, a adnabyddid gan y morwyr Rwsaidd fel **Ivan Ivanovich**. Ganed Bering yn Horsens, Denmarc a bu farw ar Ynys Bering, ger Gorynys Kamchatka.

Wedi mordaith i India'r Dwyrain, ymunodd a'r llynges Rwsaidd yn 1703. Priododd wraig o Rwsia, ac wedi ymweliad byr â Horsens yn 1715 ni ddychwelodd yno wedyn. Yn 1725, teithiodd ar dir i Okhotsk, croesodd i Kamchatka, ac adeiladodd y llong *Sviatoi Gavriil* (*Sant Gabriel*). Ar y llong yma, hwyliodd Bering tua'r gogledd yn 1728, hyd na allai weld rhagor o dir tua'r gogledd na'r dwyrain.

Y flwyddyn wedyn bu'n chwilio am dir i'r dwyrain, gan ail-ddarganfod Ynys Ratmanov, un o Ynysoedd Diomede. Yn 1730 dychwelodd i Sant Petersburg, ond yn ystod y daith hir trwy Siberia bu ef yn wael iawn a bu farw pump o'i blant. Dychwelodd i Okhotsk yn 1735, lle'r adeiladwyd dwy long: *Sviatoi Piotr* (*Sant Pedr*) a *Sviatoi Pavel* (*Sant Paul*). Yn 1740 sefydlodd Petropavlovsk yn Kamchatka. Oddi yno hwyliodd i gyfeiriad Gogledd America yn 1741, gan gyrraedd arfordir deheuol Alaska.

Ar y ffordd yn ôl, darganfuwyd rhai o Ynysoedd Aleutia, ond dirywiodd iechyd Bering a bu raid glanio ar ynys ym Môr Bering lle bu farw ar 19 Rhagfyr 1741. Enwyd yr ynys ar ei ôl. Heblaw y môr a'r ynys, mae Culfor Bering yn dwyn ei enw.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 4938639
* LCCN: n50007501
* ISNI: 0000 0000 7358 6496
* GND: 118656163
* SELIBR: 178000
* SUDOC: 027537757
* BNF: cb11955697z (data)
* BIBSYS: 2002846
* NLA: 59856868
* NDL: 00620358
* NKC: jn20000700158
* BNE: XX1666548
* KulturNav: id

 |
Ffordd Rufeinig yn cysylltu dinas Rhufain a Brindisium (Brindisi heddiw) yn Apulia yn ne-ddwyrain yr Eidal yw'r **Via Appia**. Gyda'r *Via Latina*, y *Via Flaminia* a'r *Via Salaria*, roedd yn un o'r ffyrdd pwysicaf oedd yn cysylltu'r brifddinas a'r gweddill o'r ymerodraeth.

Dechreuwyd adeiladu'r Via Appia yn 312 CC gan Appius Claudius Caecus, a chafodd ei henwi ar ei ôl ef. Yn wreiddiol, roedd y ffordd o Rufain i Capua, ond yn ddiweddarach ymestynnwyd hi i Brindisium.

Gelwid y ffordd yn *regina viarum* (brenhines y ffyrdd) oherwydd ei phwysigrwydd. Mae'r ffordd yn dal i'w gweld yn Rhufain, lle gelwir hi y Via Appia Antica, yn arwain trwy'r *Parco Appia Antica* ac allan o'r Porta San Sebastiano, gynt y *Porta Appia*. Yn 71 CC, wedi gorchfygu byddin Spartacus, croeshoeliodd Marcus Licinius Crassus 6,000 o garcharorion ar hyd y Via Appia. Yn rhywle ar y ffordd yma tu allan i Rufain, yn ôl traddodiad, y cyfarfu'r Apostol Pedr, oedd yn ffoi o'r ddinas, a Iesu Grist. Holodd Pedr, *Domine Quo Vadis?* ("Arglwydd, i ble rwyt ti'n mynd?"), a chafodd yr ateb "I Rufain, i'm croesheolio yn dy le di". Dychwelodd Pedr i Rufain, lle croeshoeliwyd ef. Gerllaw mae Catacombau Sant Callixtus.

Mae'r rhan o'r ffordd sydd wedi ei chadw orau tua 2.1 km tu allan i fur y ddinas.

Y *via Appia* (mewn coch)
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **West Ham**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth West Ham yn Llundain FwyafEtholaeth West Ham yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2005: Tony Banks (Llafur)
* 2005–presennol: Lyn Brown (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Arfau Syr William Stanley, KG
Castell Holt, cartref William a'i deulu, fel ag yr oedd yn 1495.
Milwr ac uchelwr Seisnig oedd **Syr William Stanley** KG (c. 1435 – 16 Chwefror 1495) a brawd iau Thomas Stanley, iarll cyntaf Derby. Ymladdodd mewn sawl brwydr yn Rhyfel y Rhosynnau. Yn 1483 fe'i gwnaed yn Brif Ustus Gogledd Cymru ac wedi coroni Richard II, brenin Lloegr trosglwyddwyd rhagor o dir iddo yng Nghymru. Er iddo fod yn allweddol ym muddugoliaeth Harri Tudur ym Mrwydr Maes Bosworth fe'i dienyddiwyd ddeg mlynedd yn ddiweddarach am deyrnfradwriaeth.

Fe'i ganed yn Lytham St Annes, Swydd Gaerhirfryn, yn fab i Thomas Stanley, barwn cyntaf Stanley. Trigodd yn Holt ger Wrecsam gyda'i briod Joan, merch John Beaumont. Tua 1471, priododd yr ail dro, i Elizabeth Hopton, merch Thomas Hopton a chawsant un ferch, Jane Stanley.

Newid ei gôt ym Mrwydr Maes Bosworth
------------------------------------

Iorcydd oedd Stanley am rai blynyddoedd a chydnabyddwyd ef yn strategaethwr milwrol da. Ymladdodd ym Mrwydr Tewkesbury yn 1471, ac ef a ddaliodd y Frenhines Margaret o Anjou, arweinydd y Lancastriaid ac fe'i gwnaed yn Farchog Banneret gan y brenin.

Bu'n driw i Edward IV a'i frawd Richard III ar ei ôl. Ond yn 1485, newidiodd ei liwiau, gan ochri gyda Harri Tudur ac ymgyrch y Lancastriaid. Mae'n fwyaf enwog am ei ran ym Mrwydr Bosworth, pan lwyddodd Harri Tudur i orchfygu'r Iorcwyr a chipio Coron Lloegr. Fel diolch, gwnaed ef yn Arglwydd Siambrlen.

Roedd Richard wedi'i amau ef a'i frawd iau Thomas ers tro, ac ofnodd y byddai'n deyrngar i Harri Tudur, a gwireddwyd hyn. Yn haf 1485 mynnodd Richard III fod Thomas yn danfon ei fab (George Lord Strange) ato fel gwystl, a gwnaeth hynny. Yn ôl cerdd Gymraeg o'r cyfnod hwn, cymerodd y brenin gwystl arall: nai William Stanley (ar ochr ei wraig) sef William Gruffudd a wnaed yn Siambarlen Gwynedd yn 1843. Pe bai Thomas neu William wedi ochri gyda Harri'n agored, byddai'r ddau wystl wedi'u dienyddio. Cadw'n niwtral wnaeth y Stanleys, felly, tan y funud olaf.

Torri ei ben
------------

Fodd bynnag, yn 1495 fe'i cyhuddwyd am gefnogi Perkin Warbeck i ddisodli Harri Tudur, a chytunodd iddo wneud hynny. Plediodd yn euog gan y credodd y byddai Harri Tudur yn maddau iddo. Ond gosodwyd ef fel esiampl i eraill ac o fewn dyddiau torrwyd ei ben fel cosb.

Roedd Richard III yng Ngogledd Lloegr pan glywodd fod Harri Tudur wedi glanio ym Mhenfro a galwodd am gymorth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ODNB
2. ↑  "William Stanley – A Yorkist". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-07-03. Cyrchwyd 23 Gorffennaf 2010.
3. ↑  "Thepeerage.com". Cyrchwyd 23 Gorffennaf 2010.
4. ↑  *Bosworth - The Birth of the Tudors* gan Chris Skidmore; t. 250; Phoenix Press; 2013.
5. ↑  Seaacome, John. *The History of the House of Stanley*. t. 55. Cyrchwyd 2011-12-04.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 313492885
* LCCN: nb2014028505
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Dinas yn Wcráin a chanolfan weinyddol Oblast Zhytomyr yw **Zhytomyr** (Wcreineg: Жито́мир). Saif ar lannau Afon Teteriv, un o lednentydd Afon Dnieper.

Credir iddi gael ei sefydlu yn y 9g, oes foreuol Rws Kyiv, ar hyd y llwybr masnachol o Lychlyn i Gaergystennin. Ceir y cofnod cyntaf o'r anheddiad ym 1240, pan gafodd ei ysbeilio gan y Tatariaid. Daeth dan reolaeth Uchel Ddugiaeth Lithwania ym 1320 a'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd ym 1569. Yn sgil rhaniad Gwlad Pwyl ym 1793, daeth yn ganolfan fasnachol bwysig yn Ymerodraeth Rwsia.

Dinas ddiwydiannol ydyw a leolir mewn ardal amaethyddol, ar hyd y ffordd a'r rheilffordd rhwng Korosten i'r gogledd a Berdychiv i'r de, a'r ffordd rhwng Novohrad-Volynskyi i'r gorllewin a'r brifddinas Kyiv i'w dwyrain. Mae'r diwydiannau yn cynnwys melinau coed, llindai, trin bwydydd, chwareli gwenithfaen, gweithfeydd metel, a chynhyrchu offerynnau cerdd, yn enwedig acordionau.

Gostyngodd y boblogaeth o 292,000 ym 1989 i 284,000 yn 2001, ac i 264,000 yn 2021.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "Zhytomyr", *The Columbia Encyclopedia*. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 18 Tachwedd 2-22.
2. ↑  (Saesneg) Zhytomyr. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 18 Tachwedd 2022.
Un o arloeswyr y diwydiant glo yn ardal Cwm Rhondda oedd y Dr **Richard Griffiths** (13 Ionawr 1756 - 1826).

Mab oedd Richard Griffiths i William ac Elizabeth Griffiths o'r Gellifendigaid ym mhlwyf Llanwonno, ger Pontypridd. Bu'n feddyg yng Nghaerdydd lle daeth i adnabod aelodau o deulu Crawshay, Homfray a Guest. Yn 1794 cyhuddwyd ef gan Samuel Homfray o dwyllo wrth chware cardiau mewn noson lawen yng Nghaerdydd ond fe'i cafwyd yn ddieuog yn Sesiwn Henffordd.

Roedd ei deulu yn bur gyfoethog ac yn perchen eiddo o gylch Pontypridd, sef Gellifendigaid, Glyn Coch, y Gelliwastad, Tyfica a'r Gelliwion, a daeth y tiroedd hyn yn bwysig ym menterau busnes Richard Griffiths yn nes ymlaen. Yn 1790, agorodd y pwll glo cyntaf oll yng Nghwm Rhondda ; cymaint oedd ei lwyddiant fel y gwnaed tramffordd dair milltir oddi yno i Bontypridd. Yn 1800, cododd bont dros afon Taf, sef "Pont y Doctor" - ac yn yr un flwyddyn dechreuodd ar gamlas i gyfarfod â Chamlas Forgannwg. Yn 1808 cafodd brydles 99 mlynedd at y mwyn dan dir ystad Evan Morgan o'r Hafod Fawr, a chynyddodd ei fusnes yn sylweddol.

Bu'r Dr Griffiths yn adnabyddus am ei waith elusennol hefyd. Cyfranodd i lawer achos da yn ardal Pontypridd, yn cynnwys rhoi tiroedd yn rhad at godi ysgolion, addoldai ac adeiladau cyhoeddus.

Bu farw yn y flwyddyn 1826, yn 70 oed, a chladdwyd ef yn eglwys blwyf Llanwonno.

Ffynhonnell
-----------

John James Evans, *Cymry Enwog y Ddeunawfed Ganrif* (Gwasg Aberystwyth, 1937), tt. 187-198.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 315534200
* LCCN: no2015036977

 |
*Erthygl am yr awdur cyfoes yw hon. Am y bardd a reciwsant o'r 16eg ganrif Rhisiart Gwyn (Richard Gwyn).*

Awdur a bardd Cymreig yw **Richard Gwyn** (ganwyd 22 Gorffennaf 1956) ym Mhont-y-pŵl. Mae ei waith, sydd yn Saesneg, wedi cael ei gyfieithu i nifer o ieithoedd ac mae wedi meithrin cysylltiadau llwyddiannus gyda chymunedau celfyddol a cherddorol Ewrop dros y blynyddoedd.

Wedi iddo astudio Anthropoleg yn Ysgol Economeg a Gwyddor Gwleidyddiaeth Llundain, cychwynodd ar gyfnod o deithio estynedig ar draws Ewrop, gan fyw am gyfnodau yn Sbaen a Gwlad Groeg a gweithio ar longau pysgota ac fel llafuriwr amaethyddol. Ar ôl dioddef o salwch difrifol, dychwelodd i Gymru, lle'r astudiodd am ddoctoriaeth mewn ieitheg. Fe'i ysgogwyd gan ei brofiadau teithio i ysgrifennu, ac o ganlyniad, gyhoeddodd sawl llyfr o gerddi a rhyddiaith. Dros yr un cyfnod, ysgrifennodd ddau lyfr ar iechyd a salwch a'r amryw ffyrdd y mae iaith a diwylliant yn dylanwadu ar ein deatwriaeth o salwch. Bu'n astudio'r maes hwn am ddegawd. Ar hyn o bryd, mae'n dysgu ym Mhrifysgol Caerdydd, lle mae'n Gyfarwyddwr y rhaglen MA mewn Ysgrifennu Creadigol. Mae ef wedi cyfieithu barddoniaeth o'r Sbaeneg a Chatalaneg ac mae'n adolygu llyfrau yn yr *Independent*.

Enillodd ei gofiant, *The Vabagond's Breakfast*, wobr Llyfr y Flwyddyn yn y categori 'Ffeithiol Greadigol' yn 2012.

Llyfryddiaeth
-------------

### Ffuglen

* *The Colour of a Dog Running Away* (2005)
* *Deep Hanging Out* (2007)

### Barddoniaeth

* *Defying Gravity* (1992)
* *One Night in Icarus Street* (1995)
* *Stone Dog, Flower Red* (1995)
* *Walking on Bones* (2000)
* *Being in Water* (2001)
* *Sad Giraffe Cafe* (2010)

### Blodeugerddi

* *The Pterodactyl's Wing: Welsh World Poetry* (2003)

### Ffeithiol

* *Communicating Health and Illness* (2002)
* *Discourse, the Body and Identity* (2003)
* *The Vagabond's Breakfast* (2010)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan swyddogol Richard Gwyn". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 2014-05-02.
2. ↑   Adalwyd 29/07/14
3. ↑  literaturewales.orh Archifwyd 2014-05-22 yn y Peiriant Wayback.. Adalwyd 29/07/14
4. ↑  artswales.org[*dolen marw*]. Adalwyd 29/07/14

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 165251609
* LCCN: nb2001081101
* ISNI: 0000 0001 1458 8018
* SUDOC: 076343138
* BIBSYS: 1097550
* NKC: mub2012689261

 |
Milwr, gŵr busnes, addysgwr ac awdur o'r Unol Daleithiau oedd **William Tecumseh Sherman** (8 Chwefror 1820 - 14 Chwefror 1891).

Ganed ef yn Lancaster, Ohio, yn fab i gyfreithiwr llwyddiannus. Enwyd ef ar ôl Tecumseh, pennaeth enwog y Shawnee. Gwasanaethodd fel cadfridog ym myddin y Gogledd yn Rhyfel Cartref America. Gwasanaethodd dan y Cadfridog Ulysses S. Grant yn 1862 a 1863, yn ystod y brwydrau a arweiniodd at gipio Vicksburg ar Afon Mississippi a gorchfygu byddinoedd y De yn nhalaith Tennessee. Yn 1864, dilynodd Grant fel arweinydd byddin y Gogledd yn y gorllewin. Llwyddodd i gipio dinas strategol bwysig Atlanta. Ystyrid hyn yn arwydd fod buddugolaeth y Gogledd ar y gorwel, a gwnaeth lawer i sicrhau ail-etholiad Abraham Lincoln fel Arlywydd yr un flwyddyn. Wedi hyn, dechreuodd Sherman ar ymgyrch trwy dalaith Georgia a De a Gogledd Carolina, gan greu cymaint o ddifrod nes amharu'n ddifrifol ar allu'r de i barhau'r rhyfel. Yn Ebrill 1865, ildiodd holl fyddinoedd y de yn Georgia, y ddwy Carolina a Florida iddo.

Pan ddaeth Grant yn Arlywydd, olynodd Sherman ef fel arweinydd byddin yr Unol Daleithiau. Yn y swydd yma, bu'n gyfrifol am y rhyfeloedd yn erbyn y brodorion yng ngorllewin yr Unol Daleithiau. Yn 1875, cyhoeddodd *Memoirs*, un o'r llyfrau mwyaf adnabyddus i ddeillio o'r Rhyfel Cartref.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 46828814
* LCCN: n80013437
* ISNI: 0000 0001 2279 4997
* GND: 11889269X
* SUDOC: 033064202
* BNF: cb123153068 (data)
* NKC: jn20000701593

 |
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Coriolaceae* yw'r **Roset gwridog** (Lladin: ***Abortiporus biennis***; Saesneg: *Blushing Rosette*). Mae'r teulu *Coriolaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Polyporales.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Coriolaceae
------------------------------------

Mae gan **Roset gwridog** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Roset gwridog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Caligraffi Alefaidd, "Ali yw Wali Duw"
Manylyn o miniatur Indiaidd yn darlunio’r Tywysog Dara Shikoh, o Ymerodraeth Mughal (bu f. 1659) yn ceisio cyngor sant lleol o’r enw Mian Mir (bu f. 1635), heb ddyddiad ond efallai o ddiwedd yr 17g

|  |  |
| --- | --- |
|  Rhybudd!  | **Mae angen cywiro iaith yr erthygl hon.**   Beth am fynd ati i'w chywiro?
Dyma restr o erthyglau i'w cywiro: Tudalennau â phroblemau ieithyddol. |

Mae'r i'r term Arabeg **wali** (Arabeg: وَلِيّ‎, *walīy*; plural أَوْلِيَاء, *ʾawliyāʾ*; *walī*) ystyron llythrennol yn cynnwys "meistr", "awdurdod", "ceidwad", "amddiffynnydd" a "ffrind".. Mewn ystyr ysbrydol, fe'i defnyddir fel talfyriad o "Waliullah/Wali Allah", sef "cyfaill i Dduw", i ddynodi'r bobl hynny o fydd llawn, y credir eu bod wedi cael perthynas agos arbennig ag Allah. O ganlyniad felly, mewn crefydd boblogaidd, priodolir sgiliau ymyrraeth iddynt yn aml, mewn ffordd debyg i sgiliau seintiau mewn Cristnogaeth. Gellir ystyried bod "Sant" yn gyfieithiad gyffredinol i'r term Wali, felly. Yng nghyd-destun Gogledd Affrica, mae'r term yn aml yn gyfystyr â *marabout* (un sydd wedi ei ddanfon i weithredu, garrosoned/attached yn Saesneg), sef, i lenaenu ac addysgu am ffydd Islamaidd.

Mae meistri cymunedau cyfriniol (Swffi) yn aml yn cael eu hystyried yn "wali". Ymhlith yr enwocaf mae Ali, cefnder a mab-yng-nghyfraith Muhammad, a Fatima, merch y Proffwyd.

O ran cyflwr wali (la wilaya), y Coran, ar ôl dweud y bydd "Mae Allah yn magu dynion y bydd yn eu caru fel y byddant yn ei garu" (5:54), fe'i mynegir fel a ganlyn: وَهُمْ رَاكِعُونَ "Yn wir eich cynghreiriaid yw Allah a'i Negesydd a'r credinwyr sy'n cyflawni'r weddi, ac yn talu eu degwm trwy buteindra eu hunain yn ostyngedig (5: 55).

Mewn gwirionedd, dywedir i Ali dalu degymiad tra’n ymostwng mewn gweddi, gan gynnig ei fodrwy i gardotyn, a byddai’r adnodau hyn wedi cael eu datgelu i’r Proffwyd y tro hwnnw.

Mae Islamiaeth Uniongred yn tueddu i annog rhag unrhyw fath o gwlt seintiau, gan gredu na all unrhyw un sefyll uwchlaw dynion eraill, mewn safle canolraddol rhwng creaduriaid a Duw. Ond mae crefyddau poblogaidd, yn enwedig mewn rhai rhanbarthau o'r byd Islamaidd, yn rhoi parch mawr i'r saint. Er enghraifft yng Ngogledd Affrica, lle mae *marabouts* dirifedi yn gwarchod beddrod sant, ac sydd yn aml yn gyrchfan pererindodau go iawn a gwyliau traddodiadol.

Noder
-----

Mae'r erthygl hon yn ymwneud â beichiogi Islamaidd seintiau. Am y teitl gweinyddol, gweler *Wāli*. Gall 'Wali' hefyd fod yn derm am asiant y briodferch yn y Gyfraith Islamaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hans Wehr, p. 1289
Clawr blaen darluniedig *Ysten Sioned* (3ydd argraffiad, Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1894)
Llyfr hynod a olgywyd gan Daniel Silvan Evans (1818-1903) a John Jones ("Ivon") yw ***Ystên Sioned***. Ei deitl llawn yw **Ysten** (*sic*) **Sioned: neu Y Gronfa Gymmysg**, ac mae'n dwyn yr arwyddair *Pob sorod i'r god ag ef* (dihareb ar gynghanedd). Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn 1882 gan Hughes a'i Fab, Wrecsam, a chafwyd sawl argraffiad arall yn negawdau olaf y 19g.

Cynnwys
-------

Ystyr *ystên* yw "piser, bwced, llestr". Mae'r geiriadurwr John Walters (1721-1797)yn nodi enghraifft o'r enw *ystên Sioned* yn ei *Welsh-English Dictionary* 1773 ac yn rhoi'r diffiniad, *Gallimaufry, medley, jumble*. Dipyn bach o bopeth, felly. Fel y mae'r enw yn awgrymu, digon cymysgryw ydyw cynnwys y llyfr ei hun. Ceir ynddo detholiad o chwedlau gwerin a straeon ysbryd o sawl ffynhonnell, rhai ohonynt wedi'u codi o enau gwerinwyr, ynghyd â cherddi a phenillion a darnau eraill.

Roedd *Ystên Sioned* yn llyfr poblogaidd iawn yn ei ddydd ac mae'n nodweddiadol o'i gyfnod fel llyfr ar gyfer y werin sy'n ceiso bod yn ddifyr ac eto ar yr un pryd yn addysgol. Erys yn gyfrol werth ei darllen heddiw, am ei chynnwys ac am ei diddordeb hanesyddol a chymdeithasol.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Geiriadur Prifysgol Cymru*
Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Wakefield**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Wakefield yng Ngorllewin Swydd EfrogEtholaeth Wakefield yng Ngorllewin Swydd Efrog
* Gorllewin Swydd Efrog yn LloegrGorllewin Swydd Efrog yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1987.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1987–2005: David Hinchliffe (Llafur)
* 2005–2019: Mary Creagh (Llafur)
* 2019–2022: Imran Ahmad Khan (Ceidwadol)
* 2022–presennol: Simon Lightwood (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Swydd Efrog a'r Humber**

Batley a Spen **·** 
Beverley a Holderness **·** 
Brigg a Goole **·** 
Calder Valley **·** 
Canol Barnsley **·** 
Canol Doncaster **·** 
Canol Efrog **·** 
Canol Leeds **·** 
Canol Sheffield **·** 
Cleethorpes **·** 
Colne Valley **·** 
De Bradford **·** 
De-ddwyrain Sheffield **·** 
Dewsbury **·** 
Don Valley **·** 
Dwyrain Barnsley **·** 
Dwyrain Bradford **·** 
Dwyrain Kingston upon Hull **·** 
Dwyrain Leeds **·** 
Dwyrain Swydd Efrog **·** 
Efrog Allanol **·** 
Elmet a Rothwell **·** 
Gogledd Doncaster **·** 
Gogledd Kingston upon Hull **·** 
Gogledd-ddwyrain Leeds **·** 
Gogledd-orllewin Leeds **·** 
Gorllewin Bradford **·** 
Gorllewin Kingston upon Hull a Hessle **·** 
Gorllewin Leeds **·** 
Great Grimsby **·** 
Halifax **·** 
Haltemprice a Howden **·** 
Harrogate a Knaresborough **·** 
Hemsworth **·** 
Huddersfield **·** 
Keighley **·** 
Morley ac Outwood **·** 
Normanton, Pontefract a Castleford **·** 
Penistone a Stocksbridge **·** 
Pudsey **·** 
Richmond (Swydd Efrog) **·** 
Rother Valley **·** 
Rotherham **·** 
Scarborough a Whitby **·** 
Scunthorpe **·** 
Selby ac Ainsty **·** 
Sheffield Brightside a Hillsborough **·** 
Sheffield Hallam **·** 
Sheffield Heeley **·** 
Shipley **·** 
Skipton a Ripon **·** 
Thirsk a Malton **·** 
Wakefield **·** 
Wentworth a Dearne
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brithribin llechlwyd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brithribiniau llechlwyd**; yr enw Saesneg yw *Slate Flash*, a'r enw gwyddonol yw *Rapala schistacea*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brithribin llechlwyd yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Rapala schistacea***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.