recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Etholaeth seneddol yn Cumbria, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Penrith a'r Goror** (Saesneg: *Penrith and The Border*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Penrith a'r Goror yn CumbriaEtholaeth Penrith a'r Goror yn Cumbria
* Cumbria yn LloegrCumbria yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1955: Robert Scott (Ceidwadol)
* 1955–1983: William Whitelaw (Ceidwadol)
* 1983–2010: David Maclean (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Rory Stewart (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Adfeilion Gamala yn Israel, a gipiwyd gan X Fretensis yn 68.
Lleng Rufeinig oedd **Legio X Fretensis**. Ffurfiwyd y lleng gan Octavianus, yn ddiweddarach yr ymerawdwr Augustus, yn 41 CC neu 40 CC. Ymladdodd tros Octavianus yn y rhyfel cartref yn erbyn Sextus Pompeius yn y blynyddoedd nesaf. Cafodd yr enw *Fretensis* ('o'r Culfor') wedi ei buddugoliaeth dan Marcus Vipsanius Agrippa ym mrwydr Naulochus yn 36, a ymladdwyd yng nghulfor Messina (*Fretum Siculum*).

Ymladdodd y lleng dros Octavianus ym mrwydr Actium yn 31, pan orchfygwyd Marcus Antonius. Ymddengys iddi gael ei gyrru i dalaith Macedonia am gyfnod, yna i dalaith Syria. Yn 58 - 60 O.C. ymladdodd dan Gnaeus Domitius Corbulo yn erbyn y Parthiaid. Yn 66, symudodd yr ymerawdwr Nero hi i Alexandria gyda Legio V Macedonica, gyda'r bwriad o goncro Ethiopia, ond symudwyd hi yn ôl yn fuan. Bu ganddi ran amlwng yn yr ymgyrch yn erbyn gwrthryfel yr Iddewon, a ddechreupdd yn 66; ymladdodd dan Vespasian ac yn nes ymlaen dan ei fab Titus. Hyd yn gynnar yn 69, ei legad (*legatus legionis*) oedd Marcus Ulpius Traianus, tad yr ymerawdwr Trajan. Ymladdodd yng Ngalilea gan gipio nifer o ddinasoedd, ac oedd y lleng yn rhan o'r fyddin Rufeinig a gipiodd a dinistrio Jeriwsalem yn 70. Ar ddiwedd y gwrthryfel, hi oedd y lleng a gipiodd gaer Masada.

Wedi'r rhyfel, daeth Jeriwsalem yn ganolfan y lleng. Ymladdodd yn erbyn y Parthiaid eto dan yr ymerawdwr Trajan. Yn 132, gwrthryfelodd Simon bar Kochba a gosod gwarchae ar Jeriwsalem. Dioddefodd y lleng golledion sylweddol. Ymladdodd rhan ohoni yn ymgyrch Marcus Aurelius yn erbyn y Marcomanii. Tua diwedd y 3g, symudodd Diocletianus y lleng o Aila (Eilat heddiw).Ceir y cyfeiriad olaf ati yn y *Notitia Dignitatum* tua 400.
Lleng Rufeinig a ffurfiwyd gan Octavianus yn 41 CC oedd **Legio VI *Victrix*** (Buddugol), weithiau **Legio VI *Hispaniensis***. Roedd yn efaill i VI *Ferrata* ac efallai yn cynnwys cyn-filwyr o'r lleng honno.

Ymladdodd y lleng yn Perugia yn 41 CC, yna yn erbyn Sextus Pompeius yn Sicilia. Yn 31 CC ymladdodd ym Mrwydr Actium yn erbyn Marcus Antonius. Y flwyddyn ddilynol roedd yn Hispania Tarraconensis, lle bu'n ymladd yn erbyn y Cantabriaid.

Bu'r lleng yn Sbaen am bron ganrif. Cafodd yr enw *Victrix* dan Nero, ond roedd Nero yn amhoblogaidd yn y cylch, a phan benderfynodd llywodraethwr Hispania Tarraconensis, Servius Sulpicius Galba, wrthwynebu Nero, yng ngwersyll y VI *Victrix* y cyhoeddwyd ef yn ymerawdwr.

Yn 119, symudodd Hadrian y lleng i Brydain i ddelio a gwrthryfel yno. Yn 122 dechreuodd y lleng weithio ar adeiladu Mur Hadrian, ac yn 142 roedd ganddynt ran yn adeiladu Mur Antoninus.

Yn 185, gwrthryfelodd y llengoedd yng ngwledydd Prydain, a chynigiasant un o'u huchel-swyddogion, Priscus, fel ymerawdwr yn lle Commodus. Gwrthododd Priscus y cynnig, a rhoddwyd diwedd ar y gwrthryfel gan Pertinax, a ddaeth yn ymerawdwr ei hun yn nes ymlaen. Yn ystod y cyfnod yma roedd Lucius Artorius Castus yn gwasanaethu gyda'r *Victrix*, er na ymunodd ef yn y gwrthryfel.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Llengoedd Rhufeinig
* Lleng Rufeinig
Peiriant neu feddalwedd cyfrifiadur yw **peiriant cyfieithu** sy'n cyfieithu o un iaith i iaith arall. Gellir eu defnyddio i ddehongli yn fras testun o iaith estron. Roedd eu defnyddioldeb yn gyfyngedig iawn yn y n, gan eu bod fel rheol ymhell o fod yn fanwl gywir, ond maen nhw'n gryn well heddiw. Nid yw'r peiriannau yn aml yn gallu cysidro cyd-destun wrth gyfieithu, a chollir nifer o elfennau megis cenedl enwau wrth gyfieithu. Defnyddir y peiriannau weithiau i ysgrifennu at bobl drwy'r byd neu greu erthyglau gwyddoniadur heb angen meddu ar unrhyw wybodaeth o'r iaith dan sylw.

Peiriannau mecanyddol cymhleth oedd y peiriannau cyfieithu cynnar. Babelfish yw'r peiriant cyfieithu enwocaf heddiw. Daw'r enw o'r pysgodyn Babel yn llyfrau ffuglen wyddonol y nofelydd Douglas Adams. Yn ôl y stori, mae'n rhaid rhoi'r pysgodyn yn y glust er mwyn deall popeth sy'n cael ei ddweud mewn pa iaith bynnag.

Mae'r allbwn o'r peiriannau cyfieithu wedi gwella yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Mae Google Translate yn enghraifft o beiriant cyfieithu ar-lein.

Gweler hefyd
------------

* Apertium

Dolenni allanol
---------------

* Babelfish Archifwyd 2006-03-08 yn y Peiriant Wayback.
* Google Translate
Bardd Seisnig oedd **Raymond Garlick** (21 Medi 1926 – 19 Mawrth 2011). Roedd yn Athro yng Ngholeg Prifysgol y Drindod.

Bywyd cynnar
------------

Fe'i ganwyd yn Harlesden, Llundain, yn fab i glerc yn y Banc Cenedlaethol a fe'i magwyd ar stad newydd yn North Harrow. Yn bedwar oed cafodd afiechyd anesboniadwy ar ôl cael crafiad gan gath fach. Ni chafodd yr afiechyd ei ganfod yn bendant ond efallai mai gwenwyn gwaed oedd yr anhwylder. Treuliodd flwyddyn yn yr ysbyty ac oherwydd llawdriniaeth aeth o'i le, fe adawodd yr ysbyty gydag un troed wedi ei niweidio yn ddifrifol.

Anfonwyd y bachgen i'w daid a nain yn Deganwy yng Ngogledd Cymru, a darganfu dirlun garw a phobl egilitaraidd. Roedd yn teimlo perthynas mor agos â'r ardal fel y gofynnodd i gael ei drosglwyddo o Ysgol Fechgyn Harrow i chweched dosbarth Ysgol John Bright yn Llandudno.

Dysgodd Gymraeg pan oedd yn astudio Saesneg ym Mhrifysgol Bangor.

Bywyd personol
--------------

Priododd un o'i gyd-fyfyriwr o Fangor, Elin Hughes yn 1948. Roedd Elin wedi dod i gredu ym Mhabyddiaeth a'r noson cyn y briodas fe dderbyniwyd Garlick i'r Eglwys Gatholig. Roedd Elin yn arch-genedlaetholwraig tanllyd gyda barn wleidyddol gryf, yn wahanol i natur fwy bonheddig a democrataidd Garlick. Yn y 1970au hwyr fe adawodd ei wraig i fyw yn yr Iseldiroedd ac fe ysgarodd y cwpl yn ddiweddarach (mae un ffynhonnell yn dweud 1977 ac yn dweud 1982).

Fe fabwysiadodd y cwpl dau blentyn, Iestyn yn 1952 ac Angharad yn 1958. Bu farw yng Nghaerdydd yn 84 mlwydd oed.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Poems from the Mountain-House* (1950)
* *Landscapes and figures: Selected poems 1949-63* (1964)
* *Anglo-Welsh Poetry, (1480-1980)* (gol.)
* *Travel Notes* (1992)
* *The Delphic Voyage and Other Poems* (2003)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Raymond Garlick: English writer who made Wales and its history his principal subject*   (en) , Independent.co.uk, 16 Mehefin 2011.  Cyrchwyd ar 11 Mawrth 2016.
2. 1 2   Llyfrgell Genedlaethol Cymru - Ysgriau Raymond Garlick. Llyfrgell Genedlaethol.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 76350267
* LCCN: n84127874
* ISNI: 0000 0001 1475 3167
* GND: 119458381
* SUDOC: 029707110
* BNF: cb12127375f (data)
* BIBSYS: 90113888
* NKC: xx0032404

 |
Lleng Rufeinig oedd **Legio X Gemina Pia Fidelis**. Ar un adeg, roedd yn dwyn yr enw **Legio X Equestris**.

Ffurfiwyd y lleng gan Iŵl Cesar yn 61 CC yn Sbaen. Yn 58 CC, ymladdodd dan Cesar yn erbyn yr Helvetii oedd yn bygwth talaith Gallia Narbonensis. Y lleng yma oedd ffefryn Cesar, a bu ganddi ran fawr yn ei frwydrau yng Ngâl, yn cynnwys y frwydr yn erbyn y Nervii, yr ymosodiad ar Gergovia a'r ymladd yn erbyn Ariovistus. Cymerodd ran yn ymosodiadau Cesar ar Ynys Prydain.

Ymladdodd dros Cesar yn y rhyfel cartref yn erbyn Pompeius, yn cynnwys Brwydr Pharsalus a Brwydr Munda. Yn 45, dad-ffurfiwyd y lleng, a rhoddwyd tiroedd i'r hen filwyr gerllaw Narbonne. Yn 42 fe'i hail-ffurfiwyd, ac ymladdodd dan Augustus, Lepidus a Marcus Antonius ym Mrwydr Philippi. Ymladdodd yn erbyn y Parthiaid dan Marcus Antonius, yn dros Antonius yn erbyn Augustus ym Mrwydr Actium. Wedi i Augustus ennill y frwydr, gyrrodd y lleng i Patras, ac yn fuan wedyn, cymerwyd yr ene *Equestris* oddi arnynt. Cryfhawyd y lleng gyda milwyr o lengoedd eraill, rhoddwyd yr enw *Gemina* iddi, ac fe'i gyrrwyd i Hispania Tarraconensis.

Yn 69, symudodd i Germania Inferior i gadw llygad ar y Batafiaid yn dilyn eu gwrthryfel. O 71 hyd 103 roedd yn Ulpia Noviomagus Batavorum. Yn ystod gwrthryfel Lucius Antonius Saturninus, cefnogodd y lleng yr ymerawdr Domitianus, a chafodd y teitl *Pia Fidelis Domitiana*.

Yn 103, symudodd i Pannonia Superior, yn gyntaf i Aquincum, yna i *Vindobono* (Fienna yn ddiweddarach). Ymladdodd rhai o filwyr y lleng yn erbyn Simon bar Kochba (132-135), ac yn erbyn y Parthiaid dan Lucius Verus yn 162. Cefnogodd ei legad, Septimius Severus, yn ei ymgais lwyddiannus i ddod yn ymerawdwr, ac wedi iddo ennill yr orsedd, gwnaeth lawer o filwyr y lleng yn aelogau o Gard y Praetoriwm.

Ceir cyfeiriad olaf at y lleng yn y Notitia Dignitatum (tua 420).
Pepin Fychan
Roedd **Pepin Fychan**, weithiau **Pepin III**, hefyd **Pippin**, yn frenin y Ffranciaid o 751 hyd 768. Mae'n fwyaf adnabyddus fel tad Siarlymaen.

Ganed Pepin yn 714 yn Jupille, gerllaw Liège, yn fab i Siarl Martel a Rotrude o Treves). Roedd Siarl Martel wedi uno teyrnasoedd y Ffranciaid, ac fel Maer y Plas, ef oedd y gwir reolwr, nid y brenin. Ar farwolaeth Siarl Martel yn 741, rhannwyd ei diriogaethau rhwng ei ddau fab cyfreithlon; gyda Carloman yn rheoli fel Maer y Plas yn Neustria a Pepin fel Maer y Plas yn Austrasia. Yn 747 ymddiswyddodd Carloman ac aeth i fynachlog, gan adael Pepin yn unig reolwr.

Gyda chydsyniad y Pab, diorseddodd Pepin y brenin Childeric III, yr olaf o linach y Merofingiaid, a chyhoeddodd ei hun yn frenin y Ffranciaid, y brenin Carolingaidd cyntaf. Gorchfygodd y Lombardiaid ac yn 759 cipiodd Narbonne, gan yrru'r Saraseniaid o Gâl. Bu farw yn Saint Denis yn 768.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 264661907
* LCCN: n84128337
* ISNI: 0000 0001 0476 4815
* GND: 118594540
* SUDOC: 028043758
* BNF: cb119958511 (data)
* BPN: 58722899
* NKC: jx20060322008

 |
*Aureus* a fathwyd yn 193 gan Septimius Severus er anrhydedd i *Legio VIII Augusta*.
Lleng Rufeinig oedd **Legio VIII *Augusta***. Ffurfiwyd y lleng gan Iŵl Cesar tua 59 CC, ac ymladdodd drosto yn ei ryfeloedd yng Ngâl, gan gael yr enw *Gallica*. Chwalwyd y lleng wedi diwedd rhyfeloedd Cesar, ond yn 44 CC, fe'o hail-ffurfiwyd gan Octavianus, yn ddiweddarach yr ymerawdwr Augustus.

O 9 O.C. ymlaen, roedd ei gwersyll yn *Poetovio* (Ptuj) heddiw) yn nhalaith Pannonia. Yn 14, gwrthryfelodd ynghyd â Legio IX Hispana a Legio XV Apollinaris pan ddaeth y newyddion am farw Augustus, ond llwyddodd Drusus minor, mab yr ymerawdwr newydd Tiberius, i'w galw'n ôl at eu teyrngarwch. Tua 45, roedd y lleng yn *Novae* yn Moesia. Yn 69, Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr, rhoesant ei cefnogaeth i Otho, yna wedi ei farwolaeth ef i Vespasian, ac ymladdasant dan Cerialis yn erbyn y Batafiaid. Wedi hynny, roedd eu gwersyll yn Argentorate (Strasbourg heddiw). Ymladdasant yn erbyn y Parthiaid dan Septimius Severus a'i olynwyr.
Lleng Rufeinig oedd **Legio XII Fulminata**. Fe'i ffurfiwyd gan Iŵl Cesar yn 58 CC, a bu ganddi enwau eraill megis *Paterna*, *Victrix*, *Antiqua*, *Certa Constans* a *Galliena*. Ei symbol oedd y daranfollt (*fulmen*).

Ymladdodd dros Cesar yn erbyn yr Helvetii ac yn erbyn y Nervii. Yn y rhyfel cartref yc hydig yn ddiweddarach, ymladdodd drosto yn erbyn Pompeius ym mrwydr Pharsalus, a chafodd yr enw *Victrix*.

Wedi llofruddiaeth Cesar, ymladdodd dros Marcus Antonius, a roddodd yr enw *Antiqua* iddi. Ymladdodd dan Antonius yn erbyn y Parthiaid yn 36 CC. Dan yr ymerawdwr Augustus, bu yn yr Aifft am gyfnod, yna o 14 O.C. yn Syria, lle roedd ei gwersyll yn Raphana gyda Legio III Gallica.

Yn 54, wedi i Vologases I, brenin Parthia feddiannu Armenia, ymladdodd y lleng yn erbyn y Parthiaid dan y cadfridog Gnaeus Domitius Corbulo. Yn 62, dan Lucius Caesenius Paetus, gorchfygwyd y lleng yma a Legio IV Scythica gan y Parthiaid, ac ni chawsant ran yn ymgyrch lwyddiannus Corbulo yn erbyn y Parthiaid yn fuan wedyn.

Yn 66, dechreuodd y gwrthryfel mawr Iddewig. Cipiwid Jeriwsalem gan y Selotiaid a gyrrwyd Legio XII Fulminata gyda rhannau o IV Scythica a VI Ferrata dan lywodraethwr Syria, Gaius Cestius Gallus i adfeddiannu'r ddinas. Nid oedd byddin Gallus yn ddigon cryf i gipio'r ddinas, ac wrth ddychwelyd o jeriwsalem gorchfygwyd hwy gan yr Iddewon ym mrwydr Beth Horon. Collodd y lleng ei heryr a dioddef colledion trwm. Cymrodd ran yn ymgyrch Vespasian ac yn nes ymlaen ei fab Titus yn erbyn y gwrthryfelwyr, ac wedi cwymp Jeriwsalem, gwersyllwyd hi ym Melitene gyda XVI Flavia Firma, i warchod y ffîn ar afon Ewffrates.

Yn 75, dan Domitian, roedd y ymladd yn y Cawcasws. Ceir arysgrif yn Azerbhaijan gydag enw'r lleng. Yn 134, ymladdodd yn erbyn yr Alaniaid dan Arrianus, llywodraethwy Cappadocia. Ymladdodd dan Marcus Aurelius yn erbyn y Quadi. Wedi marwolaeth yr ymerawdwr Pertinax yn 193, bu ymryson am yr orsedd. Cefnogodd y lleng Pescennius Niger, llywodraethwr Syria, ond gorchfygwyd ef gan Septimius Severus. Yn ôl y *Notitia Dignitatum* roedd y lleng yn dal i wersylla ym Melitene tua 400.
Sefydlwyd yr **International Assessments Program** — a adnabyddir fel **Z-Division** — fel un o'r Grwpiau Prosiectau Arbennig yn Lawrence Livermore National Laboratory i ddarparu asesiadau technegol am raglenni ynni niwclear estronol a'r gallu gan wladwriaethau estron i greu arfau niwclear ar gyfer asiantaethau cudd-wybodaeth a diogelwch cenedlaethol yr Unol Daleithiau.

Sefydlwyd Z-Division yn 1965 pan oedd y Rhyfel Oer ar ei anterth er mwyn ceisio dadansoddi canlyniadau profion arfau niwclear yr Undeb Sofietaidd. Sefydlwyd y berthynas rhwng yr asiantaeth a gwasanaethau cudd-wybodaeth yr Unol Daleithiau yn ffurfiol pan lunwyd memorandwm dealltwriaeth rhwng y CIA (Central Intelligence Agency) a'r Comisiwn Ynni Atomig (Atomic Energy Commission: Adran Ynni'r Unol Daleithiau erbyn hyn) yn yr un flwyddyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Assessing the Weapons Capability of Others", Adran Ynni'r Unol Daleithiau.
2. ↑  "Science and Technology Review, Gorffennaf/Awst 2002, ad-dalwyd 29/12/2008". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-11-21. Cyrchwyd 2010-08-05.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Z-Division Archifwyd 2010-05-27 yn y Peiriant Wayback.
* Gwefan Lawrence Livermore National Laboratory
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pioden fôr yr Ynysoedd Canaria** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: piod môr yr Ynysoedd Canaria) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Haematopus meadewaldoi***; yr enw Saesneg arno yw *Canary Islands’ oystercatcher*. Mae'n perthyn i deulu'r Piod môr (Lladin: *Haematopodidae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *H. meadewaldoi*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r pioden fôr yr Ynysoedd Canaria yn perthyn i deulu'r Piod môr (Lladin: *Haematopodidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Pioden fôr America | Haematopus palliatus |  |
|
| Pioden fôr Magellan | Haematopus leucopodus |  |
|
| Pioden fôr Ynys Chatham | Haematopus chathamensis |  |
|
| Pioden fôr amrywiol | Haematopus unicolor |  |
|
| Pioden fôr ddu Affrica | Haematopus moquini |  |
|
| Pioden fôr ddu America | Haematopus bachmani |  |
|
| Pioden fôr ddu Awstralia | Haematopus fuliginosus |  |
|
| Pioden fôr dywyll | Haematopus ater |  |
|
| Pioden fôr fraith | Haematopus longirostris |  |
|
| Pioden fôr yr Ynysoedd Canaria | Haematopus meadewaldoi |  |
|
| Pioden y Môr | Haematopus ostralegus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pioden fôr yr Ynysoedd Canaria** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Awdurdod unedol yn sir seremonïol Dwyrain Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Riding Dwyreiniol Swydd Efrog** (Saesneg: *East Riding of Yorkshire*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 2,408 km², gyda 341,173 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Ddinas Kingston upon Hull i'r de, yn ogystal â siroedd Gogledd Swydd Efrog i'r gogledd a'r gorllewin, De Swydd Efrog i'r de-orllewin, a Swydd Lincoln i'r de.

Awdurdod unedol Riding Dwyreiniol Swydd Efrog yn Nwyrain Swydd Efrog
Ffurfiwyd yr awdurdod ar 1 Ebrill 1996, pan ddiddymwyd yr hen sir Humberside. Cyn creu Humberside ym 1974 roedd yr ardal hon wedi bod yn rhan o Riding Dwyreiniol Swydd Efrog, un o dri israniad hanesyddol Swydd Efrog.

Rhennir y fwrdeistref yn 171 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Beverley. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Bridlington, Brough, Driffield, Goole, Hedon, Hessle, Hornsea, Howden, Market Weighton, Pocklington, Snaith, South Cave a Withernsea.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 7 Ionawr 2021
Ŵy *Haematopus ostralegus*
**Pioden Fôr** (*Haematopus ostralegus*) yw'r unig aelod o deulu'r Haematopodidae, y piod môr, sydd i'w gael yn Ewrop, lle mae'n aderyn cyffredin ac adnabyddus ger glan y môr.

Mae tair is-rywogaeth yn nythu yng ngorllewin Ewrop, yn nwyrain Ewrop a gogledd Asia, Tsieina a Corea. Mae'n aderyn mudol fel rheol, ac mae llawer o adar yn symud i Ogledd Affrica yn y gaeaf, er fod cryn nifer yn gaeafu o gwmpas Prydain ac Iwerddon.

Aderyn hawdd ei adnabod yw'r Bioden fôr, gyda chefn du a bol gwyn, pig mawr coch a choesau coch. Mae'r adar ieauanc yn fwy brown o ran lliw. Mae'n byw ar gregyn a phryfed y mae'n ei ddarganfod ar lan y môr fel rheol, ac mae'n arbenigwr ar agor cregyn o wahanol fathau. Yn ddiddorol, mae rhai adar yn arbenigo mewn rhoi y pig i mewn rhwng dau hanner y gragen i'w hagor, tra mae eraill yn torri twll trwy'r gragen, ac mae siâp y pig yn wahanol yn ôl y dull mae'r aderyn hwnnw yn ei ddefnyddio.

Mae'n nythu ar lan y môr fel rheol, ond weithiau ar lannau llynnoedd. Gall y Bioden fôr fyw am flynyddoedd lawer - mae cofnod o rai dros 40 mlwydd oed.

Yng Nghymru mae nifer cymharol fychan yn nythu, ond llawer mwy yn dod i'r traethau i dreulio'r gaeaf.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Martin Hollý ml. yw ***Zámek V Čechách*** a gyhoeddwyd yn 1993. Fe'i cynhyrchwyd yn y Weriniaeth Tsiec. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tsieceg a hynny gan Jiří Hubač. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Josef Vinklář, Jiřina Jirásková, Alena Karešová, Ivan Vyskočil, Leoš Suchařípa, Ladislav Potměšil, Václav Vydra, Simona Postlerová, Jiří Schmitzer, Karel Heřmánek, Taťjana Medvecká, Zdeněk Mahdal, Ladislav Trojan, Valérie Zawadská, Jana Krausová, Jiří Langmajer, Josef Patočka, Monika Kvasničková, Raoul Schránil, Stanislav Zindulka, Stanislav Bruder, Hugo Kaminský a. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1993. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Jurassic Park* a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,350 o ffilmiau Tsieceg wedi gweld golau dydd. 
Vladimír Smutný oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Ivana Kačírková sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Martin Hollý ml ar 11 Awst 1931 yn Košice a bu farw yn Bratislava ar 23 Mai 1989. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Artist Haeddiannol

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Martin Hollý ml. nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Uxbridge a De Ruislip** (Saesneg: *Uxbridge and South Ruislip*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Uxbridge a De Ruislip yn Llundain FwyafEtholaeth Uxbridge a De Ruislip yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–2015: John Randall (Ceidwadol)
* 2015–2023: Boris Johnson (Ceidwadol)
* 2023–presennol: Steve Tuckwell (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
*Peidiwch â chymysgu y sefydliad hwn â Phrifysgol Talaith Califfornia neu Brifysgol De Califfornia.*
System o brifysgolion cyhoeddus yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America, yw **Prifysgol Califfornia**. Mae'r system yn cynnwys campysau yn Berkeley, Davis, Irvine, Los Angeles, Merced, Riverside, San Diego, San Francisco, Santa Barbara, a Santa Cruz, ynghyd â sawl canolfan ymchwil arbenigol a chanolfannau tramor.

Sefydlwyd Prifysgol California ar 23 Mawrth 1868. Fe'i lleolwyd yn ninas Oakland cyn symud i ddinas Berkeley ym 1873. Dros amser, sefydlwyd sawl lleoliad cangen. Rhwng 1951 a 1960 cychwynnodd Prifysgol California broses o roi mwy o ymreolaeth i'w champysau cyfansoddol, ac roedd gan bob un ei ganghellor ei hun.

Yn 2020 roedd gan Brifysgol California 10 campws, 273,179 o fyfyrwyr, 22,700 o staff academaidd, 154,900 o staff arall, a dros 2 filiwn o gyn-fyfyrwyr yn dal yn fyw. Mae'r cympysau wedi'u gwasgaru ledled y dalaith, o Davis yn y gogledd i San Diego, 516 milltir (830 km) i'r de.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The University of California at a Glance" (PDF). Prifysgol Califfornia. Cyrchwyd 24 Hydref 2020.
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Pumnalen norwy** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Potentilla norvegica* a'r enw Saesneg yw *Ternate-leaved cinquefoil*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Tribys tramor.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Pumnalen norwy***
Mae **Pibydd y tywod** (***Calidris alba***) yn un o aelodau llai teulu'r rhydyddion.

Mae Pibydd y tywod yn nythu yn yr Arctig, yng ngogledd Ewrop, gogledd Asia a rhan ogleddol Gogledd America. Mae'n aderyn mudol, ac yn y gaeaf maent yn symud tua'r de, cyn belled a De America, Affrica ac Awstralia. Yn y gaeaf maent yn hel at ei gilydd yn heidiau, fel rheol ar draethau tywodlyd, yn wahanol i'r rhan fwyaf o rydyddion eraill, sy'n hoffi mwd.

O ran maint mae Pibydd y tywod yn debyg i Bibydd y mawn ond yn y gaeaf mae yn llawer goleuach ei liw na Phibydd y Mawn, gyda darn du ar yr ysgwydd, a gyda pig cryfach. Wrth hedfan mae'n dangos llinell wen amlwg iawn ar yr adenydd. Mae'n rhedeg ar hyd y traeth i ddal ei fwyd yn hytrach na gwthio ei big i'r mwd fel y rhan fwyaf o rydyddion. Ei brif fwyd yn y gaeaf yw crancod bychain ac unrhyw anifail bychan arall sydd i'w gael ar y traeth, tra maent yn bwyta llawer o bryfed yn ystod y tymor nythu. 

Mae Pibydd y tywod yn nythu i'r gogledd o'r llinell ddu
Mae'n nythu ar lawr yn yr Arctig, gan ddodwy 3 neu 4 wy. Yn ystod y tymor nythu mae'r wyneb a'r gwddf yn goch. 

Mae'n aderyn gweddol gyffredin ar y traethau yng Nghymru yn y gaeaf, y gwanwyn a'r hydref.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Reifflwr** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: reifflwyr) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Acanthisitta chloris***; yr enw Saesneg arno yw *Rifleman*. Mae'n perthyn i deulu'r Drywod Seland Newydd (Lladin: *Xenicidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. chloris*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r reifflwr yn perthyn i deulu'r Drywod Seland Newydd (Lladin: *Xenicidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Dryw'r graig | Xenicus gilviventris |  |
|
| Dryw'r prysgdir | Xenicus longipes |  |
|
| Reifflwr | Acanthisitta chloris |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Reifflwr** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Yn Ewrop a chanol Asia, y **Picellwr praff** (Lladin: *Libellula depressa* yw un o'r gweision neidr mwyaf cyffredin. I deulu'r *Libellulidae* mae'n perthyn. Mae'n hawdd ei adnabod oherwydd ei abdomen glas, fflat a llydan, a phedwar clwtyn o liw ar adain y gwryw.

Mae gan y gwryw a'r fenyw abdomen fflat a llydan, sy'n frown gyda chlytiau melyn i lawr yr ochrau. Mae abdomen y gwryw yn troi'n wawr o las sy'n gorchuddio'r brown ymhen amser. Hyd yr adenydd yw 70 mm.

Cynefin y *L. depressa* yw llynnoedd llonydd a phyllau, ble ceir digon o bryfaid i'w bwyta. Mae'n un o'r gweision neidr cyntaf i gynefino â phyllau dŵr newydd. Fe'u gwelir yn aml ymhell o ddŵr ac maent yn ymfudol.

Gwahaniaeth mewn maintgwryw ifanc*L. depressa* gwryw, gan ddangos yr abdomen fflat, llydan, glasBenyw *L. depressa* gan ddangos bonion yr adain, a chlytiau o felyn ar yr abdomenHen fenyw: sylwer fod y lliw yn dywyllach

Gweler hefyd
------------

* Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hart. M. et al, (1978), *The Naturetrail Omnibus*, London: Usborne Publishing Limited, tud. 157

Dolen allanol
-------------

* Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
* www.british-dragonflies.org.uk/
Roedd Syr **Robert John Thomas** (23 Ebrill 1873 - 27 Medi 1951) yn berchennog llongau ac yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol .

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Syr Robert John Thomas yn Bootle, Swydd Gaerhirfryn, yn fab i William a Catherine Thomas. Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Bootle, Athrofa Lerpwl a Choleg Tettenhall. Er iddo gael ei eni a'i magu yn Lloegr yr oedd yn Gymro Cymraeg iaith gyntaf.

Dechreuodd weithio fel brocer yswiriant i longau ym musnes y teulu yn Lerpwl ac yn ddiweddarach daeth yn un o warantwyr cwmni yswiriant Lloyds Llundain

Bywyd gwleidyddol
-----------------

Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Wrecsam o 1918 i 1922, penderfynodd ymgeisio am Ynys Môn yn etholiad 1922 ond methodd i gipio'r sedd oddi wrth yr AS Llafur y Brigadydd-Gadfridog Syr Owen Thomas, pan fu farw Syr Owen ym 1923 ymgeisiodd Syr Robert am yr ail dro gan lwyddo i gipio'r sedd i'r Rhyddfrydwyr. Parhaodd yn AS hyd 1929 pan ymddiswyddodd oherwydd bod ei busnes mewn trafferthion, gan fethdalu ym 1930 (nid oes hawl gan fethdalwr i fod yn Aelod Seneddol).

Ar ôl cael ei ryddhau o'i fethdaliad safodd yn llwyddiannus fel Cynghorydd ar Gyngor Sir Fôn.

Gwaith cyhoeddus
----------------

Gwasanaethodd Syr Robert fel Uchel Siryf Môn ym 1912.

Roedd yn un o sylfaenwyr Cronfa Goffa Arwyr Cymru gan roi £20,000 o'i arian personol i'r achos a gwasanaethu fel ysgrifennydd mygedol yr achos. Fe sylfaenodd Cartref Gofal Lady Thomas yng Nghaergybi cartref i roi gofal i filwyr a morwyr anabl. Roedd yn aelod o gyngor Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, ac am bymtheng mlynedd fe fu yn drysorydd anrhydeddus Cymdeithas Eisteddfod Môn. Fe'i dyrchafwyd yn Farwnig ym 1918..

Bywyd Personol
--------------

Priododd Marie Rose Burrows ym 1905 a chawsant bump o blant. Bu farw ar Medi 27, 1951 yn ei gartref yng Nghaergybi

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  "LLANGEFNI - Y Clorianydd". David Williams. 1917-01-10. Cyrchwyd 2021-09-18.
3. ↑  Mosley, Charles, gol. Burke's Peerage, Baronetage & Knightage, 107th edition 2003

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:'***sedd newydd'*** | **Aelod Seneddol dros Wrecsam**1918 – 1922 | Olynydd:**Robert Richards** |
| Senedd y Deyrnas Unedig |
|
| Rhagflaenydd:**Syr Owen Thomas** | **Aelod Seneddol dros Ynys Môn**1923 – 1929 | Olynydd:**Megan Lloyd George** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Bardd Cymraeg ac awdur rhyddiaith Radicalaidd oedd **Robert Jones Derfel** neu **R. J. Derfel** (24 Gorffennaf 1824 – 17 Rhagfyr 1905).

Bywgraffiad
-----------

Cafodd Robert Jones ei eni yn y Foty, fferm rhwng Llandderfel a Bethel, Meirionnydd, yn fab i Edward a Catrin Jones. Treuliodd gyfnod yn ddiwaith yn Llundain tua 1848 pan fu'r Siartwyr yn eu hanterth. Mabwysiadodd y cyfenw "Derfel" ar ôl symud i weithio ym Manceinion lle treuliodd y gweddill o'i oes.

Sefydlodd wasg ym Manceinion. Daeth yn bregethwr gyda'r Bedyddwyr ond troes fwyfwy at sosialaeth. Cyhoeddodd sawl cyfrol o gerddi gwladgarol a chartrefol, am fywyd y bobl gyffredin, a fu'n boblogaidd iawn.

Cyhoeddwyd nifer o lythyrau ac erthyglau ganddo yn *Y Cymro* a *Llais Llafur*  rhwng 1892 a 1903. Awgrymodd mewn un llythyr y dylid mabywsiadu'r sosialydd cynnar Robert Owen fel nawddsant Cymru yn lle Dewi Sant. Galwodd yn ei bapur *Traethodau ac Areithiau* am bapur dyddiol Cymraeg, cenedlaethol, Prifysgol i Gymru, Llyfrgell Genedlaethol a llyfrgell ym mhob pentref yng Nghymru.

Roedd yn Gymro gwladgarol a anogai bawb i siarad Cymraeg ac amddiffyn Cymru. Pan ymddangosodd ei ddrama ddychanol *Brad y Llyfrau Gleision* yn 1854 mabwysiadwyd y teitl gan y Cymry i gyfeirio at adroddiad y Llyfrau Gleision gwrth-Gymraeg.

Llyfryddiaeth
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Robert Jones Derfe** |

* *Brad y Llyfrau Gleision* (1854). Drama.
* *Traethodau ac Areithiau* (1864)
* *Caneuon Gwladgarol* (1864). Cerddi.
* *Munudau Segur* (Caernarfon, 1863). Cerddi.
* *Caneuon* (1891).
* *Rhyddiaith R. J. Derfel* (1945). Dwy gyfrol a olygwyd gan Gwenallt.

Dolenni allanol
---------------

* Y Bywgraffiadur Ar-lein

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 12064319
* LCCN: no2006079173
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Milwr o Gymro oedd oedd **Robert James Bye** VC (12 Rhagfyr 1889 – 23 Awst 1962). Derbyniodd Groes Fictoria, yr addurn milwrol uchaf sy'n cael ei gyflwyno am wroldeb "yng ngŵydd y gelyn" i aelodau'r lluoedd arfog yng ngwledydd y Gymanwlad a chyn diriogaethau'r Ymerodraeth Brydeinig.

Cefndir
-------

Ganwyd Bye ym Maritime Street, Pontypridd ar 12 Rhagfyr 1889 yn fab i Mortimer Bye a Sarah Jane, ei wraig. Ar 14 Hydref 1912 priododd Mable Annie Lloyd a bu iddynt bump o blant a chyn y Rhyfel Mawr roedd yn gweithio fel glöwr yng Nglofa'r Dyffryn ger Aberdâr.

Er fod ei waith fel glöwr yn golygu nad oedd rhaid iddo ymrestru â'r fyddin ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf munodd â'r Gwarchodlu Cymreig ar 3 Ebrill 1915. Erbyn mis Gorffennaf 1917 roedd wedi ei ddyrchafu i fod yn sarjant gyda Bataliwn 1af y Gwarchodlu Cymreig ac yn paratoi ar gyfer Trydedd Brwydr Ypres.

Dyfarniad y VC
--------------

Ar 31 Gorffennaf 1917 cafodd Bye ei enwbu am y Groes Fictoria yn dilyn y weithred a ddisgrifir yma:

> No. 939 Sjt. Robert Bye, Welsh Guards (Penrhiwceiber, Glamorgan).
> 
> 
> Am ddewrder o'r mwyaf. Dangosodd Sjt. Bye wroldeb hyd yr eithaf ac ymroddiad wrth ddyletswydd yn ystod ymosodiad ar safleoedd y gelyn. O weld fod yr ymosodiadau cyntaf yn cael eu rhwystro gan dau flocws y gelyn, penderfynodd ar ei liwt ei hun i redeg tuag at un ohnnynt a dinistrio'r gariswn. Ailymunodd â'i ddynion er mwyn ymosod ar yr ail nôd.
> Wedi i'r milwyr fynd ymlaen i ymosod ar y trydydd nôd cafodd parti ei orchymyn i glirio'r blocysau oedd wedi eu pasio. Gwirfoddolodd Sjt. Bye i arwain y parti gan gwblhau y nôd a chymryd sawl carcharor. Parhaodd i ymosod gan gyrraedd y trydydd nôd a chipio nifer o garchaorion eraill gan gynnig cymorth amhrisiadwy i'r milwyr oedd yn ymosod. Profodd ei allu rhyfeddol i achub y blaen trwy gydol yr ymosodiad.
> 
> 
> 

Mae ei Groes Fictoria yn cael ei harddangos ym mhencadlys catrodol y Gwarchodlu Cymreig yn Llundain.

Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf
-------------------------

Symudodd Bye a'i deulu i Swydd Nottingham ar ôl y rhyfel i ail afael yn ei waith fel glöwr. Bu hefyd yn gwasanaethu yn yr Ail Ryfel Byd fel rhingyll yng nghatrawd y Sherwood Foresters gan warchod carcharorion rhyfel nes i salwch (yn deillio o'i waith yn y pwll) ei orfodi i adael y fyddin. Yna, bu'n gwasanaethu yn y Gwarchodlu Cartrefol ac fel cwnstabl dros dro yn yr heddlu. Bu farw yn Warsop Swydd Nottingham yn 72 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Robert Bye: A heroic soldier". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-02-14. Cyrchwyd 2014-11-17. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
2. ↑  Yr Archif Genedlaethol, Cyfrifiad 1911 RG14/32275; Rhif 293
3. ↑  *London Gazette*: (Supplement) no. 30272. p. 9260. 1917-9-4.
4. ↑  Find a Grave Robert Bye adalwyd Tach 17 2014
Llawysgrif Gymreig ganoloesol a gysylltir ag ardal Llanbeblig, ar gyrion Caernarfon, Gwynedd, yw **Llyfr Oriau Llanbeblig**. Mae'n enghraifft brin o ddosbarth arbennig o lyfrau canoloesol a elwir yn llyfrau oriau, sef llyfrau defosiynol wedi'u darlunio'n gain. Lladin yw iaith y llawysgrif.

Credir fod y llawysgrif yn dyddio o tua diwedd y 14g. Fe'i adnabyddir fel 'Llyfr Oriau Llanbeblig' am fod darlun sy'n dangos dathliad cysegru eglwys Peblig Sant yn ymddangos ynddi. Damcaniaethir ei bod yn bosib mai'r perchennog cyntaf oedd merch o'r enw Isabella Godynogh (bu farw yn 1413). Roedd llyfrau oriau yn aml yn cael eu llunio ar gyfer merched. Ceir nodyn am farwolaeth Isabella yn y llawysgrif ar gyfer 23 Ebrill.

*Miniatur* o'r Drindod yn Llyfr Oriau Llanbeblig (LlGC MS 17520A, fol. 4v); maint y llun 175mm x 121mm
Llawysgrif groen ydyw Llyfr Oriau Llanbeblig, sy'n cynnwys 138 tudalen ffolio (175mm x 121mm). Mae'n cynnwys saith mân-ddarlun, yn cynnwys portread o frenin a allai gynrychioli Macsen Wledig, a gysylltir ag ardal Segontiwm yn y chwedl ganoloesol *Breuddwyd Macsen Wledig*. Ceir yn ogystal ddarluniau o Sant Pedr, yr archangel Gabriel, a'r Forwyn Fair a'r Iesu.

Cyfeiriadau
-----------

Dolen allanol
-------------

* Llyfr Oriau Llanbeblig wedi'i ddigideiddo ar y Drych Digidol, LlGC
Hanesydd a llenor o Gymro oedd **Robert John Pryse** (4 Gorffennaf 1807 – 3 Hydref 1889), a ysgrifennai dan yr enw barddol **Gweirydd ap Rhys**.

Ganwyd ym mhlwyf Llanbadrig, Ynys Môn. Roedd ei deulu yn dlawd, ac ni dderbyniodd lawer o addysg. Gweithiodd fel gwas ffarm ac fel gwehydd cyn priodi Grace Williams o Lanfflewyn ym 1828, ac o hynny hyd 1857 yn Llanrhyddlad y sefydlodd, yn cadw siop. Wrth godi teulu o saith o blant, fe aeth ati i addysgu ei hun yn ystod y nos. Dysgodd Saesneg, Groeg a Lladin, yn ogystal ag astudio hanes a llenyddiaeth Cymru. Ym 1849 urddwyd ef yn fardd, dan yr enw "Gweirydd ap Rhys", yn Eisteddfod Aberffraw. Ym 1857 symudodd i Ddinbych i weithio yn swyddfa Gwasg Gee yn bennaf gyda'r *Gwyddoniadur Cymreig* a geiriaduron. Ar ôl marw ei fab, y bardd John Robert Pryse ("Golyddan"), ym 1862, symudodd i Fangor i geisio ennill bywoliaeth fel awdur. Cyhoeddodd *Hanes y Brytaniaid a'r Cymry* (1872) a *Hanes Llenyddiaeth Gymreig, 1300–1650* (1883). Oherwydd gwaeledd a henaint symudodd i Gaergybi at ei ferch, y bardd Catherine Prichard ("Buddug"), yn 1884. Wedi marw ei wraig ym 1887 aeth i Fethesda at ei ferch hynaf, Elin, ac yno y bu farw ym 1889.

Un o'r llenorion mwyaf gweithgar o'r 19g oedd ef. Cyhoeddodd lawer o erthyglau a llyfrynnau; cyfrannodd fwy na neb tuag at *Y Gwyddoniadur Cymreig*; lluniodd bum geiriadur; golygodd sawl llyfr, yn eu plith argraffiad o *The Myvyrian Archaiology of Wales* (1870), ac o'r Beibl (1876); ac ef a olygodd y rhan fwyaf o *Enwogion y Ffydd* (1878–84).

Llyfryddiaeth
-------------

*Geiriadur Cymraeg a Saesneg* gan "Gweirydd ap Rhys" (Caernarfon: Welsh Publishing Co. dyddiad anhysbys, ?1860au)
### Gweithiau

* *Geiriadur Cynaniadol Saesneg a Chymraeg* (Dinbych: Thomas Gee, 1857)
* *Orgraff yr Iaith Gymraeg* (gyda Thomas Stephens) (Dinbych, 1859)
* *Hanes y Brytaniaid a'r Cymry* (2 gyfrol) (Llundain: William Mackenzie, 1872–4)
* *Hanes Llenyddiaeth Gymreig, o'r flwyddyn 1300 hyd y flwyddyn 1650* (Llundain: Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol, 1883)
* *Enwogion y Ffydd: neu, Hanes Crefydd y Genedl Gymreig* (gyda John Peter) (Llundain: William Mackenzie, 1878–84)

### Astudiaeth

* Enid P. Roberts, *Detholion o Hunangofiant Gweirydd ap Rhys* (Aberystwyth, 1949)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Ar-lein

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Cymdeithas Hanes Mechell

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 20065366
* LCCN: no89003852
* ISNI: 0000 0000 8099 5546
* GND: 1055220097
* NLA: 35351288

 |
Mae **Pyllau Machynys** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 19 Ionawr 1993 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.23 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cyn bêl-droediwr Cymreig oedd **Dr. Robert Herbert Mills-Roberts** (5 Awst 1862 – 27 Tachwedd 1935). Llwyddodd i ennill 8 cap dros Gymru rhwng 1885 a 1892 yn ogystal â Chwpan FA Lloegr gyda thîm Preston North End, y tîm ddaeth i gael eu hadnabod fel yr *Invincibles*.

Fe'i ganed ym Mhenmachno yn fab hynnaf i Robert Roberts, cyn reolwr Chwarel yr Oakeley. Cafodd ei addysg yn Ysgol Friars, Bangor a Phrifysgol Aberystwyth lle roedd yn gapten ar y timau rygbi a phêl-droed.

Gyrfa bêl-droed
---------------

Tra'n astudio i fod yn feddyg yn Ysbyty St. Thomas yn Llundain, roedd yn aelod o dîm pêl-droed yr ysbyty yn ogystal â chlybiau amatur Barnes, Crusaders, Casuals a chlwb enwog Corinthian. Cynrychiolodd Middlesex a Surrey mewn gemau sirol ac ym 1885 gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf dros Gymru yn erbyn Lloegr.

Ym 1887 ymunodd â chlwb Preston North End fel chwaraewr amatur gan nad oedd golwr arferol y clwb, y Cymro James Trainer, yn gymwys i chwarae yng Nghwpan FA Lloegr. Dim on 13 o gemau chwaraeodd Mills-Roberts dros Preston; wyth yng Nghwpan FA Lloegr, dwy gêm gynghrair a tair gêm gyfeillgar ond llwyddodd i chwarae yn rownd derfynol Cwpan FA Lloegr ddwywaith.

Roedd yn aelod o'r tîm gollodd yn y rownd derfynol ym 1888 ond ym 1889 llwyddodd i godi'r tlws a sicrhau mai Preston North End oedd y tîm cyntaf erioed i ennill y dwbwl o'r Gynghrair Bêl-droed a Chwpan FA yn yr un tymor .

Gyrfa feddygol
--------------

Llwyddodd i ddod yn feddyg ym 1887 ac wedi cyfnod yn Ysbyty Cyffredinol Birmingham, symudodd i Lanberis ym 1889 er mwyn dod yn feddyg ar Ysbyty Chwarel Dinorwig.

Roedd yn aelod o'r Fyddin Diriogaethol gan ddod yn llawfeddyg gyda'r *Welch Hospital* yn ystod Ail Ryfel y Boer lle lwyddodd i esgyn i fod yn Uwchgapten yng Nghorfflu Meddygol Brenhinol y Fyddin. Tra yn Ne Affrica cafodd ei urddo gyda'r C.M.G. (*Companion of St. Michael and St. George*).

Ar ddechrau'r Rhyfel Mawr roedd yn ddirprwy arweinydd 6ed Bataliwn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig ond trosglwyddodd yn ôl i'r Corfflu Meddygol er mwyn arwain yr *131st Field Ambulance* oedd yn gysylltiedig â 38fed Adran Gymreig ym mrwydrau Ffrainc a Fflandrys.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "Doctor Who...?". *PNE Former Players*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-05-01. Cyrchwyd 2015-11-28.
2. ↑  "1888 FA Cup Final". *Sporting Chronicle*. sportingchronicle.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-08-24. Cyrchwyd 2015-11-28.
3. ↑  "1889 FA Cup Final". *Sporting Chronicle*. sportingchronicle.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-09-10. Cyrchwyd 2015-11-28.
4. ↑  "Ysbyty Chwarel Dinorwig". *BBC Cymru*. BBC Cymru.
5. 1 2  "Obituary: RH Mills-Roberts CMG FRCSEd". *British Medical Journal*. BMJ.
6. ↑  "The Field Ambulances". *The Long, Long Trail*. The Long Long Trail.
Dinas yng ngogledd-orllewin Rwsia yn agos at y ffin ag Estonia, yw **Pskov** (Rwsieg *Псков*, Hen Rwsieg *Пльсковъ* / *Pl'skov"*, Estoneg *Pihkva*, Almaeneg *Pleskau*). Mae ganddi 201,019 o drigolion (2004). Canolfan weinyddol *oblast* Pskov yw hi.

Daearyddiaeth
-------------

Mae Pskov yn sefyll ar aber yr Afon Pskova ag Afon Velikaya yn agos at Lyn Pskov, sy'n llifo i mewn i Lyn Peipus. Fe'i lleolir tua 290 km i'r de o St Petersburg a 20 km i'r dwyrain o'r ffin ag Estonia. Mae pwynt mwyaf gorllewinol Rwsia (heblaw am oblast Kaliningrad) yn gorwedd yn agos. Mae Pskov ymysg dinasoedd hynaf Rwsia. Am ganrifoedd roedd yn gaer yn amddiffyn ffin orllewinol y wlad.

Hanes
-----

### Hanes canoloesol

Mae'r ddinas yn dyddio o'r Oesoedd Canol. Daw enw'r ddinas o enw Afon Pskova. Ceir y cyfeiriad cyntaf ato yn 903 yn y Brut Cynradd Rwsieg, pryd dywedir i Olga (wedyn Santes Olga) ddod o Pskov i briodi Igor (wedyn Tywysog Kiev). Serch hynny, mae tystiolaeth archaeolegol yn dangos bod tref ar y safle am gannoedd o flynyddoedd cyn hynny. Yn ystod y 12g a'r 13g, roedd Pskov yn rhan o Weriniaeth Novgorod. Fe'i cipiwyd am ychydig o fisoedd gan y Marchogion Tiwtonaidd ym 1241, ond cafodd ei rhyddháu ar ôl Brwydr Llyn Peipus gan Dywysog Alexander Nevsky. Cryfhawyd agwedd annibynnol Pskov gan Dywysog Dovmont, tywysog Lithwanaidd a wahoddwyd i reoli yn 1266. Erbyn y 14g roedd y ddinas wedi tyfu'n fwy annibynnol oddi wrth Novgorod, sefyllfa a gydnabuwyd yn swyddogol gan Novgorod ym 1348. Daeth masnachwyr y ddinas yn rymusach, ac ymunodd â'r Gynghrair Hanseatig. Roedd Gweriniaeth Pskov annibynnol yn gorfod amddiffyn ei ffiniau gorllewinol yn gyson yn erbyn ymosodiadau gan Lithwania, Pwyliaid a'r Marchogion Tiwtonaidd. Ym 1510, goresgynnwyd Pskov gan Moscfa, gan ddod yn rhan o'r wladwriaeth Rwsiaidd (Muscovy) am y tro cyntaf.

### Hanes modern

Y kremlin, Pskov
Ar ôl i Rwsia gymryd Estonia a Latfia yn gynnar yn y 18g, collodd Pskov ei phwysigrwyd fel amddiffynfa, ac roedd ar ei golled yn nhermau economaidd a masnachol hefyd. Ymddiorseddodd Tsar Niclas II yn Pskov ar 2 / 15 Mawrth 1917. Meddiannwyd y dref gan lluoedd Almaenig am un mis ar ddeg yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf (o fis Tachwedd 1918 tan mis Medi 1919), ac unwaith eto yn ystod yr Ail Ryfed Byd (o 9 Gorffennaf 1941 hyd 23 Gorffennaf 1944). Difrodwyd llawer o adeiladau hynafol, yn enwedig eglwysi, yn ystod yr ymosodiadau.

Enwogion
--------

* Ferdinand von Wrangel (1797-1870), fforiwr
* Sergei Fedorov (g. 1969), chwaraewr hoci iâ

Gefeilldrefi
------------

|  |  |
| --- | --- |
| * Baner Ffrainc Ffrainc  - Arles
* Baner Gwlad Pwyl Gwlad Pwyl  - Białystok
* Baner Wcráin Wcráin  - Chernihiv
* Baner Latfia Latfia  - Daugavpils
* Baner Yr Almaen Yr Almaen  - Gera
* Baner Y Ffindir Y Ffindir  - Kuopio
* Baner Tsieina Tsieina  - Mianyang
* Baner Yr Almaen Yr Almaen  - Neuss
 | * Baner Yr Iseldiroedd Yr Iseldiroedd  - Nijmegen
* Baner Sweden Sweden  - Norrtälje
* Baner Yr Almaen Yr Almaen  - Paderborn
* Baner Yr Alban Yr Alban  - Perth
* Baner UDA UDA  - Roanoke
* Baner Estonia Estonia  - Tartu
* Baner Latfia Latfia  - Valmiera
* Baner Belarws Belarws  - Vitebsk
 |