recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Elidir Fawr** (neu **Carnedd Elidir**) yn fynydd yn y Glyderau yn Eryri, y pellaf i'r gorllewin o fynyddoedd y Glyderau.

Enw
---

Yr enw cywir yw Carnedd Elidir, ond daeth Elidir Fawr i ddefnydd gyda mapiau O.S. ac ysfa am gydbwysedd gydag enw mynydd Elidir Fach. 

Yn draddodiadol, enwyd y mynydd ar ôl Elidir Mwynfawr, tywysog o'r Hen Ogledd a laddwyd yn Arfon.

Daearyddiaeth
-------------

Ar ochr ogleddol y mynydd mae Marchlyn Mawr, cronfa sy'n rhan o gynllun gorsaf bŵer Dinorwig, sydd i mewn yn y mynydd ei hun. Ar ochr Llanberis i'r mynydd mae Chwarel Dinorwig.

Mae'r copa yn rhan o grib creigiog, hir, sy'n rhedeg o **Graig Cwrwgl** yn y gogledd-ddwyrain i **Fwlch Melynwyn** yn y de-orllewin. I'r gogledd-orllewin, rhed **Elidir Fach** yn gyfochrog a'r prif grib. Ni ystyrir Elidir Fach yn fynydd ar wahan fel arfer, ond mae ganddi uchder o 795m. Tua'r gogledd-ddwyrain, mae **Bwlch y Marchlyn** a **Bwlch y Brecan** yn cysylltu'r mynydd i Fynydd Perfedd a'r Foel Goch.

Llwybrau
--------

Gellir dringo'r mynydd o ochrau Dinorwig (ger Deiniolen), o Waun Gynfi (ger Mynydd Llandygái) neu o Nant Peris. Gellir cerdded ar hyd ffordd y gorsaf bŵer o Waun Gynfi i frig Marchlyn Mawr, ac yna esgyn yn syth i'r copa, neu gychwyn ar hen inlclein y Chwarel o Ddinorwig, ac yna croesi Elidir Fach. O Nant Peris mae'r llwybr yn croesi Afon Dudodyn ac yna'n dringo llechwedd serth i'r copa. Gellir hefyd ei ddringo o Lyn Ogwen, trwy ddilyn y llwybr heibio Llyn Idwal a dringo i'r grib ger y Twll Du. Yna gellir dringo Y Garn gyntaf ac yna ymlaen i gopa Elidir Fawr, neu mae llwybr arall yn osgoi copa Y Garn.

  


| **Y pedwar copa ar ddeg** |
| --- |
| **Yr Wyddfa a'i chriw**:
Yr Wyddfa (1085m)  **·** 
Garnedd Ugain (1065m)  **·** 
Crib Goch (923m)  |
| **Y Glyderau**:
Elidir Fawr (924m)  **·** 
Y Garn (947m)  **·** 
Glyder Fawr (999m)  **·** 
Glyder Fach (994m)  **·** 
Tryfan (915m)  |
| **Y Carneddau**:
Pen yr Ole Wen (978m)  **·** 
Carnedd Dafydd (1044m)  **·** 
Carnedd Llywelyn (1064m)  **·** 
Yr Elen (962m)  **·** 
Foel Grach (976m)  **·** 
 Carnedd Gwenllian (Garnedd Uchaf) (926m)***·***
Foel-fras (942m)  |
*Ceir dau fynydd arall ag enwau tebyg: Cyrniau Nod a Chyrniau y Llyn.*
Mae **Cyrniau** yn gopa mynydd a geir llai nag 1 km i'r de-ddwyrain o Langynog, Powys ym mynyddoedd y Berwyn; cyfeiriad grid SJ062251. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 385 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 488 metr (1601 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Y grêd y dylai cymdeithas gael ei harwain gan elît—grŵp bach o bobl ddethol—yw **elitiaeth**. Yn aml defnyddir y gair yn ddifrïol, i ddisgrifio agwedd neu ymddygiad ffroenuchel, snobyddlyd, neu i gyhuddo credoau neu bolisïau penodol o fod yn annheg neu'n wahaniaethol. Yn ei ystyr ysgolheigaidd, cyfeirir y term hefyd at ddamcaniaethau sydd yn ymwneud â'r rhai sydd yn rheoli cymdeithasau a llywodraethau ac sydd yn ceisio deall pam fod grym a rheolaeth yn cael eu crynhoi mewn dwylo carfan fechan o bobl.

Elitiaeth normadol
------------------

Cred neu ideoleg wleidyddol yw elitiaeth normadol sydd yn dal taw trefn ddymunol ydy rheolaeth gan yr elît, fel arfer ar sail y ddadl y dylai grym cael ei ymddiried i leiafrif o bobl ddoeth neu oleuedig. Mae elitiaeth normadol yn groes i ddemocratiaeth. Enghraifft o'r ddamcaniaeth hon yw llywodraeth yr athronwyr-frenhinoedd a argymhellir gan Platon yn *Y Wladwriaeth*.

Damcaniaeth yr elît
-------------------

### Elitiaeth glasurol

Mae elitiaeth glasurol yn honni ei bod yn ddisgrifiadol yn hytrach na normadol, hynny yw, damcaniaeth empiraidd, realaidd, sydd yn cydnabod natur anochel rheolaeth elitaidd. Yn ôl y safbwynt hwn, rhithiau yw syniadau egalitaraidd megis democratiaeth a sosialaeth, Datblygwyd y ddamcaniaeth hon gan feddylwyr megis Vilfredo Pareto, Gaetano Mosca, a Robert Michels yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g.

### Elitiaeth fodern

Damcaniaeth ddisgrifiadol hefyd yw elitiaeth fodern, sydd yn haeru dadansoddi rheolaeth elitaidd trwy ddulliau mwy beirniadol nag elitiaeth glasurol. Bu ysgolheigion yn yr 20g megis C. Wright Mills yn trin a thrafod achosion rheolaeth elitaidd yn nhermau strwythurau economaidd a gwleidyddol penodol yn hytrach na chymdeithas neu natur ddynol yn gyffredinol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   elitiaeth. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 4 Mai 2023.
2. 1 2  Andrew Heywood, *Key Concepts in Politics and International Relations* (Llundain: Palgrave Macmillan, 2015), tt. 62–63.
Bardd oedd **Eliseus Williams**, enw barddol **Eifion Wyn** (2 Mai 1867 – 13 Hydref 1926), a aned ym Mhorthmadog yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd heddiw).

Hanes
-----

Ganwyd Eifion Wyn yn y Garth, Porthmadog. Brodorion o Chwilog oedd ei rieni.

Er na chafodd lawer o fanteision addysg ei hun llwyddodd i fod yn athro a gwasanaethodd ym Mhorthmadog ac wedyn ym Mhentrefoelas. Yn ogystal roedd yn glerc ar hyd ei oes i Gwmni Llechi Gogledd Cymru.

Dioddefai byliau tost o afiechyd ar hyd ei oes. Cafodd ei gladdu yn ymyl ei rieni a'i chwaer ym mynwent Chwilog.

Barddoniaeth
------------

Roedd yn fardd cynhyrchiol a phoblogaidd. Un o'i gyfeillion oedd y bardd dall J.R. Tryfanwy, o Rostryfan. Cafodd ei farddoniaeth ddylanwad mawr yn ei gyfnod ac fe'i ystyrid gan lawer yn un o feirdd gorau'r oes. Gwelir ei waith ar ei orau yn y cyfrolau *Telynegion Maes a Môr* (1906) a *Caniadau'r Allt* (1927). Roedd yn emynydd yn ogystal ac erys rhai o'i emynau'n boblogaidd.

Llyfryddiaeth
-------------

Bedd Eifion Wyn yn Chwilog
### Gwaith Eifion Wyn

* *Ieuenctid y Dydd* (1894)
* *Y Bugail* (c. 1900)
* *Telynegion Maes a Môr* (1906)
* *Caniadau'r Allt* (1927)
* *O Drum i Draeth* (1929)

### Astudiaethau

* Peredur Wyn Williams, *Cofiant Eifion Wyn* (1980). Cofiant iddo gan ei fab.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Eliseus Williams (Eifion Wyn)** |

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Eifion Wyn***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 30860129
* LCCN: n81064039
* ISNI: 0000 0000 2468 1227
* GND: 1089540078
* SUDOC: 189270373

 |
Ynys baradwysaidd ym mytholeg Iwerddon y cyfeirir ati yn aml yn y chwedlau Gwyddeleg yw **Emain Ablach** (ynganiad: "Efin Aflach"). Mae'n debygol ei fod i'w huniaethu ag Ynys Afallach y traddodiad Cymreig.

Yn chwedlau'r Cylch Mytholegol mae'n gartref i Manannán mac Lír, duw'r môr.

Yn y chwedl *Immran Brain* ('Mordaith Brân'), hwylia Bran a'i gydymdeithion yno. Fe'i disgrifir ar ddechrau'r gerdd honno fel ynys lawn o goed afalau, wedi ei amgylchynu gan y môr, a phedair colofn yn ei dwyn i fyny.

Mae'n debygol bod Emain Ablach yn cyfateb i Ynys Afallach y traddodiad Cymreig. Cyfeiria Sieffre o Fynwy at 'Ynys Afallach' yn ei gwisg Ladin *Insula Avallonis* yn yr *Historia Regum Britanniae*. Mae tarddiad Avallonis Sieffre yn ansicr. Yn hytrach na bod yn enghraifft o Ladineiddio'r enw Cymraeg Afallach mae'n debycach ei fod yn dod o'r *Insula Pomorum* (Ynys y Prennau Afalau) yn y testun proffwydoliaethol *Vita Merlini*, eto gan Sieffre, a'i fod yn tarddu o'r gair Cymraeg "afal".

Cyfeiriadau
-----------

* Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (2000)
* Kuno Meyer (gol.), *The Voyage of Bran son of Febal* (1895; arg. newydd, Felinfach, 1994)
Etholaeth seneddol yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **De Dudley** (Saesneg: *Dudley South*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth De Dudley yn sir Gorllewin Canolbarth LloegrEtholaeth De Dudley yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr
* Sir Gorllewin Canolbarth Lloegr yn LloegrSir Gorllewin Canolbarth Lloegr yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Ian Pearson (Llafur)
* 2010–2015: Chris Kelly (Ceidwadol)
* 2015 –presennol: Mike Wood (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Mae **crocodeil afon Nîl** neu **crocodeil y Nîl** (*Crocodylus niloticus*) yn crocodeil mawr sy'n frodorol i gynefinoedd dŵr croyw yn Affrica, lle mae'n bresennol mewn 26 o wledydd. Mae wedi'i ddosbarthu'n eang ledled Affrica Is-Sahara, yn digwydd yn bennaf yn rhanbarthau canolog, dwyreiniol a deheuol y cyfandir, ac mae'n byw mewn gwahanol fathau o amgylcheddau dyfrol fel llynnoedd, afonydd, corsydd, a chorsydd.
Er ei fod yn gallu byw mewn amgylcheddau hallt, anaml y ceir y rhywogaeth hon mewn dŵr hallt, ond weithiau mae'n byw mewn deltas a llynnoedd hallt. Roedd dosbarthiad y rhywogaeth hon unwaith yn ymestyn tua'r gogledd ar hyd yr Nîl, cyn belled i'r gogledd â Delta Nîl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Nodyn:Cite iucn
2. ↑  Pooley, A. C. (1982). "The status of African crocodiles in 1980". *Crocodiles. Proceedings of the 5th Working Meeting of the IUCN/SSC Crocodile Specialist Group, Gainesville, Fflorida* (yn Saesneg). Gland, Y Swistir: IUCN Crocodile Specialist Group. tt. 174–228.
Eilun Shigir
Cerflun pren hynaf y byd yw **eilun Shigir** (Rwsieg: Шигирский идол) a wnaed tua 7,500 CC yn ystod y cyfnod Mesolithig (Oes Ganol y Cerrig).

Mae'n cael ei arddangos yn yr Amgueddfa Hanes yn Yekaterinburg, Oblast Sverdlovsk, Rwsia.

Darganfod
---------

Darganfuwyd yr eilun ar y 24ain o Ragfyr, 1894, mewn dyfnder o 4m yng nghors fawn Shigir, ar lethrau dwyreiniol Mynyddoedd Wral, tua 100 km o Yekaterinburg. Roedd archwiliadau yn yr ardal wedi cychwyn 40 mlynedd cyn hynny ar ôl i sawl math o wrthrychau cynhanesyddol gael eu darganfod ar safle mwynglawdd aur awyr-agored.

Fe'i tynwyd o'r gors mewn sawl rhan; cyfunodd yr Athro D. I. Lobanov y prif ddarnau i adlunio cerflun sy'n 2.80m o daldra.

Yn 1914, cynigiodd yr archaeolegydd Vladimir Tolmachev adluniad newydd gan ddefnyddio'r darnau nas defnyddiwyd gan Lobanov. Collwyd rhai o'r darnau hynny wedyn ac felly dim ond darluniau Tolmachev ohonynt sy'n goroesi.

Dyddio
------

Mae'r dyddio radiocarbon a wnaed gan G. I. Zajtseva o'r Sefydliad Hanes Diwylliant Materol yn St Petersburg, a gadarnhawyd gan Sefydliad Daeaereg Academi Gwyddoniaeth Rwsia ym Moscfa, yn rhoi oed o 9,500 mlynedd i'r eilun. Dyma'r cerflun pren hynaf yn y byd a wyddys hyd yn hyn felly.

Disgrifiad
----------

Ers 2003 mae'r cerflun yn cael arddangos mewn blwch gwydr wedi'i lenwi â nwy yn Amgueddfa Hanes Yekaterinburg.

Mae'r pen yn dangos wyneb gyda llygaid, trwyn a cheg arno. Mae'r corff yn fflat a hironglog. Ceir patrymau geometraidd arno. Ger y thoracs ceir llinellau syth sydd yn cynrychioli asenau; ceir llinellau gyda *chevrons* ar weddill y corff.

Nid oes cytundeb gan archaeolegwyr am union ystyr y patrymau hyn nac am yr hyn a gynrychiolir gan y cerflun.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Понизовкин, Андрей (Medi 2003). Куда шагал Шигирский идол? (PDF). *Наука Урала* (yn Rwseg) (20-2003 [848]). Cangen Wral Academi Gwyddorau Rwsia. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2016-03-05. Cyrchwyd 2015-03-17.
2. ↑  Petricevic, Ivan (2014-11-28). "The Shigir Idol, A Wooden Statue Twice As Old As The Pyramids Of Egypt". Ancient-code.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-03-11. Cyrchwyd 2014-12-02.

Dolen allanol
-------------

* Sawl llun o'r eilun Archifwyd 2008-10-17 yn y Peiriant Wayback.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **crwbach cyrn cochion**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **crybachau cyrn cochion**; yr enw Saesneg yw *Lunar Marbled Brown*, a'r enw gwyddonol yw *Drymonia ruficornis*.

Siani flewog
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r crwbach cyrn cochion yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dad-ddeiliwr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dad-ddeilwyr**; yr enw Saesneg yw *Mottled Umber*, a'r enw gwyddonol yw *Erannis defoliaria*.

Benyw diadain
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dad-ddeiliwr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Lindys
------

Cofnododd George Bolam yn ei gyfrol Wild Life in Wales (1913) am y blynyddoedd mwyaf tebygol, naill ai 1904, 1905 neu 1906, fel hyn: 

*Many of the dingles* [yn ardal Dolgellau] *visited were draped with dingy grey instead of verdure, the leaves having been entirely stripped from most of the underwood, as well as from the trees overhead, by an attack of caterpillars, such as I hardly remember to have been surpassed anywhere else...innumerable webs with which the way was beset...wriggling larvae down ones neck, or up one's sleeves, at every turn...amongst the Geometrae by far the most abundant were (in addition to the winter moth Cheimotobia brumata) Hibernia defoliaria and H. progemmaria.*
Lindysen o'r rhywogaeth hwn yn yr Almaen

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
3. ↑  Bolam, G. (1913) Wild life in Wales
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **crwbach prin**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **crybachau prin**; yr enw Saesneg yw *Scarce Prominent*, a'r enw gwyddonol yw *Odontosia carmelita*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r crwbach prin yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Un o lysiau'r afu mwyaf cyffredin yw **llysiau'r afu palmwyddog** (*Marchantia polymorpha*). Mae'n tyfu ar bridd a chreigiau mewn amrywiaeth o gynefinoedd llaith, gan gynnwys gerddi a thai gwydr. Mae'n rhywogaeth fawr sy'n cyrraedd 10 cm o hyd. Mae'n cynhyrchu strwythurau atgenhedlu o siâp palmwydden (planhigion benywaidd) neu barasol (planhigion gwrywaidd).

Ceir sawl isrywogaeth, gan gynnwys Cwpanllys cyffredin montivagans.
Is rywogaeth arall yw'r ruderalis
Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Cwpanllys cyffredin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.

Dolenni allanol
---------------

* Delweddau o *Marchantia polymorpha* Archifwyd 2010-05-31 yn y Peiriant Wayback.
Mae'r **deintgig** neu **cig y dannedd** yn cynnwys meinwe fwcosaidd sy'n gorwedd dros yr ên isaf (mandibl) ac asgwrn yr ên uchaf (macsila) y tu fewn i'r geg. Mae iechyd a chlefyd deintgig yn gallu cael effaith ar iechyd cyffredinol yr unigolyn.

Nodweddion deintgig iach
------------------------

### Lliw

Deintgig "pinc cwrel" naturiol
Fel arfer, mae gan ddeintgig iach liw sydd wedi'i ddisgrifio fel "pinc cwrel." Mae lliwiau eraill fel coch, gwyn, a glas yn gallu bod yn arwydd o enyniad (llid y deintgig) neu batholeg. Er bod yn lliw yn cael ei ddisgrifio fel pinc cwrel, mae amrywiaeth yn y lliw yn bosibl. Gall hyn fod o ganlyniad i ffactorau fel: trwch a mesur ceratineiddiad yr epitheliwm, llif y gwaed i'r deintgig, pigmentiad naturiol, clefyd a meddyginiaethau.

Gan fod lliw y deintgig yn gallu amrywio, mae cysondeb lliw yn bwysicach na'r lliw ei hun. Gall gormodedd o melanin achosi sbotiau neu glytiau tywyll ar y deintgig.

### Amlinelliad

Mae deintgig iach yn edrych yn llyfn ac yn grwm neu sgolpiog ar bob dant. Mae deintgig iach yn llenwi a ffitio i bob bwlch rhwng y dannedd, yn wahanol i'r papila chwyddedig a welir mewn llid y deintgig neu'r agorfa gwag rhwng y dannedd a welir mewn clefyd amddanheddol. Mae deintgig iach yn glynu'n dynn wrth bob dant, yn teneuo wrth ddringo, tra bod ymylon deintgig llidiog, ar y llaw arall, yn ymddangos wedi "rowlio" neu wedi chwyddo.

### Gwead

Mae gan ddeintgig iach wead cadarn sy'n gwrthsefyll symudiad, ac mae'r gwead ar yr arwyneb yn aml yn arddangos dotweithio arwynebol, tebyg i groen oren. Mae deintgig afiach, ar y llaw arall, yn aml wedi chwyddo ac yn llai gwydn. 

### Ymateb i gynnwrf

Nid yw deintgig iach yn ymateb i gynnwrf arferol fel brwsio neu chwilota amddanheddol. Bydd deintgig afiach yn gwaedu neu'n diferu'n grawnllyd.

Gweler hefyd
------------

* Impiad deintgigol
* Anatomeg y pen a'r gwddf
* Periodontitis
* Llid y deintgig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gum disease opens up the body to a host of infections 6 Ebrill 2016 Science News
2. ↑  Mosby's Medical Dictionary, 8th edition. 2009, Elsevier.
Math ar ganu gwerin Cymraeg yw **cân llofft stabl** neu fel rheol yn y lluosog, **caneuon llofft stabl**.

Arddull
-------

Disgfrifir fel "baledi storïol, caneuon treth tafod, serch a charwriaethol ac ati"  Fe'i caneid yn draddodiadol gan weision fferm a arferau gysgu yn y llofft stabl. Yn ôl y cerddolegydd, Roy Saer, o'r herwydd, roedd rhyddid gan y gweision i fynd a dod o'r ffarm i ganlyn a hefyd i ganu yn fwy swnllyd i'w gilydd heb ddeffro teulu'r ffarmwr neu'r meistr.

Bu i Roy Saer recordio nifer o ganeuon llofft stabl ym Mhenrhyn Llŷn rhwng 1964-1975 gan ddynion bu'n weision fferm yn ystod degawdau cyntaf yr 20g.

Roedd y caneuon yn gallu bod yn rai gwerin serch poblogaidd fel *Y Gwydr Glas*, rhai hwylus fel *Llanc O Dyddyn Hen* a hefyd fersiynau Cymraeg o ganeuon poblogaidd Saesneg/Wyddeleg, megis, a mwy coch neu awgrymog, megis *Cân Y Cwcwallt*.

Recordiad
---------

Cyhoeddodd Recordiau Sain ddau albwm o ganeuon llofft stabl yn yr 1980au. Roeddynt yn recordiadau o archif Amgueddfa Werin Cymru.

*Caneuon Plygain a Llofft-Stabal Archifwyd 2021-10-11 yn y Peiriant Wayback.* - Recordiau Sain, ailgyhoeddiad 2003, CD Sain SCD2389
*Traddodiad Gwerin Cymru Welsh Folk Heritage 2 Caneuon Llofft Stabal Stable-Loft Songs* - Sain 1164M, 1980, finyl, record
*Caneuon Plygain & Llofft Stabal*rhyddhawyr ar Sain C764, 1980)

Gweler hefyd
------------

* Canu Plygain
* Gwerin, Canu a Cherddoriaeth Draddodiadol

Dolenni
-------

* Can Y Cwcwallt gan William H. Ellis oddi ar albwm *Caneuon Plygain & Llofft Stabal* ar Youtube
* Llanc O Dyddyn Hen gan Tommy Williams oddi ar albwm *Caneuon Plygain & Llofft Stabal* ar Youtube

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
Etholaeth seneddol yn Swydd Bedford, Dwyrain Lloegr, yw **De Luton** (Saesneg: *Luton South*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth De Luton yn Swydd BedfordEtholaeth De Luton yn Swydd Bedford
* Swydd Bedford yn LloegrSwydd Bedford yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983.

Aelodau Senedol
---------------

* 1983–1997: Graham Bright (Ceidwadol)
* 1997–2010: Margaret Moran (Llafur)
* 2010–2019: Gavin Shuker (Llafur-Cydweithredol, wedyn Change UK, wedyn Annibynnwr)
* 2019–presennol: Rachel Hopkins (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Mae **Daren y Dimbath** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.53 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Cwrasow pigfawr** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cwrasowiaid pigfawr) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Crax tomentosa***; yr enw Saesneg arno yw *Lesser razor-billed curassow*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. tomentosa*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r cwrasow pigfawr yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Cwrasow pigfawr** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
**Cwpan Mitropa** oedd un o brif gystadlaethau cyntaf pêl-droed Ewropaidd. Fe'i sefydlwyd fel **La Coupe de l'Europe Centrale** ym 1927. Yn dilyn yr Ail Ryfel Byd cafodd ei ddisodli gan gystadleuaeth o'r enw **Cwpan Zentropa** cyn adfywio'r enw Cwpan Mitropa ym 1955, ond daeth y gystadleuaeth i ben ym 1992.

Hanes
-----

Gwledydd cystadlu yng Nghwpan Mitropa Cup, 1927–1940
Yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf a diddymiad yr Ymerodraeth Awstro-Hwngariaidd, sefydlodd Awstria, Hwngari a Tsiecoslofacia gynghrieiriau pêl-droed proffesiynol; y gwledydd cyntaf ar gyfandir Ewrop i wneud hyn. Er mwyn sicrhau arian i'r clybiau proffesiynol newydd cafwyd cyfarfod yn Fenis, Yr Eidal ar 17 Gorffennaf, 1927 yn dilyn cais gan ysgrifennydd Cymdeithas Bêl-droed Awstria (ÖFB), Hugo Meisl, er mwyn sefydlu **Cwpan Mitropa**.

Am y ddau dymor cyntaf cafwyd dau glwb o Awstria, Hwngari, Iwgoslafia a Tsiecoslofacia gyda AC Sparta Prâg yn ennill y gystadleuaeth agoriadol. Ym 1929 ymunodd clybiau'r Eidal â'r gystadleuaeth, gan gymryd lle clybiau Iwgoslafia. Ymestynwyd y gystadleuaeth i gael pedwar clwb o phob gwlad ym 1934 ac estynnwyd gwahoddiad i wledydd eraill gystadlu - Y Swistir ym 1936 a Romania, Y Swistir ac Iwgoslafia ym 1937. Tynodd Awstria yn ôl o'r gystadleuaeth yn dilyn yr Anschluss ym 1938.

Bu rhaid disgwyl hyd nes 1951 ar gyfer y gystadleuaeth cyntaf ar ôl yr Ail Ryfel Byd ac fe'i chwaraewyd o dan yr enw Cwpan Zentropa, ond ym 1955 atgyfodwyd yr enw Cwpan Mitropa. Oherwydd cystadlaethau pêl-droed newydd ar draws holl wledydd Ewrop, collodd Cwpan Mitropa ei apêl ac erbyn y 1980au roedd yn gystadleuaeth i dimau Ail Adran yn unig. Fe'i chwaraewyd am y tro olaf ym 1992 gyda Borac Banja Luka o Iwgoslafia yn dod y clwb olaf i dorri eu henwau ar y tlws.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Mitropa Cup History". Unknown parameter `|published=` ignored (help)
*Christi Himmelfahrt* gan Gebhard Fugel, c. 1893
Gŵyl eciwmenaidd, Gristnogol yw **Dydd Iau Dyrchafael** neu **Ddifiau Dyrchafael** (sef 'dydd Iau y Dyrchafael') sy'n cyfeirio at gorff Crist yn codi o'r Ddaear i'r Nefoedd; fe'i seiliwyd ar adnod 1:3 yn yr Actau. Caiff yr ŵyl hon ei dathlu ar ddydd Iau, fel yr awgryma'r enw: ar y 40fed dydd o'r Pasg. Fe'i dethlir gan y rhan fwyaf o eglwysi Cristnogol ar y dydd hwn, ond mae rhai wedi'i symud i'r dydd Sul wedyn.

Cofnodwyd y term yn Gymraeg am y tro cyntaf gan Ieuan Deulwyn yn y 15g.[1]

Dathlwyd yr ŵyl yn gynnar iawn gan yr Eglwys Fore, mor bell yn ôl â'r 4g.[2] Mynnodd Awstin o Hippo yn y 5g mai ei tharddiad oedd yr Apostolion eu hunain, ac o'i ddisgrifiad gwyddys fod yr ŵyl wedi'i derbyn yn gyffredinol ac yn rhan bwysig ymhell cyn y 5g. Sonia'r saint John Chrysostom a Gregory o Nyssa - a 'Chyfansoddiad yr Apostolion' amdani'n aml.[3]

Yng ngwledydd Prydain, mewn rhai mannau arferid cerdded (neu 'guro') ffiniau'r plwyf ar y dydd hwn (e.e. Eglwys *St Michael at the North Gate*, Rhydychen). Arferai'r plwyfolion gerdded y meini a ddangosai ymhle roedd ffin y plwyf, gan farcio pob carreg gyda sialc a tharo'r cerrig gyda ffyn. Yn y gorffennol, arferid taro bechgyn ifanc y plwyf yn hytrach na'r cerrig, fel rhybydd na ddylent adael y plwyf wrth chwilio am gariadon. Ceid seremoni debyg yn Llantrisant, ond yng Ngorffennaf y cynhelid hwnnw.[4] Felly hefyd fannau eraill yng Nghymru.

Mewn llenyddiaeth
-----------------

Sgwennodd Saunders Lewis gerdd o'r enw *Difiau Dyrchafael*:

Beth sydd ymlaen fore o Fai ar y bronnydd?
Edrychwch arnynt, ar aur y banadl a’r euron
A’r wenwisg loyw ar ysgwyddau’r ddraenen
Ac emrallt astud y gwellt a’r lloi llonydd;
Gwelwch ganhwyllbren y gastanwydden yn olau,
Y perthi’n penlinio a’r lleian fedwen fud,
Deunod y gog dros ust llathraid y ffrwd
A’r rhith tarth yn gwyro o thuser y dolau:
Dowch allan, ddynion, o’r tai cyngor cyn
Gwasgar y cwning, dowch gyda’r wenci i weled
Codi o’r ddaear afrlladen ddifrycheulyd
A’r Tad yn cusanu’r Mab yn y gwlith gwyn.
Saunders Lewis
Sgwennodd William Blake hefyd gerdd (Saesneg) yn 1794 o'r enw *Holy Thursday*.

Gweler hefyd
------------

* Dydd Iau Cablyd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriadur Prifysgol Cymru (GPC); adalwyd Mawrth 2016
2. ↑  Eusebius 'Life of Constantine' IV.54
3. ↑  Louis Duchesne, *Christian Worship: Its Origin and Evolution* (Llundain, 1903), 491-515.
4. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 24 Mawrth 2016
Enghraifft o ddarlunio dataEnghraifft o ddarlunio dataSiart yn dangos llinach Rhodri Mawr, Brenin Cymru a'i blant a'i wyrion aybLlun manwlRhan o'r graff uchod.
Mae **dadansoddi data** yn broses o archwilio, glanhau, trawsnewid a modelu data gyda'r nod o ddarganfod gwybodaeth ddefnyddiol, dod i gasgliadau, a chefnogi'r broses o wneud penderfyniadau. Mae gan ddadansoddi data sawl agwedd a thechnegau amrywiol o dan amrywiaeth o enwau. Caiff ei ddefnyddio mewn gwahanol feysydd busnes, gan gynnwys gwyddoniaeth a gwyddorau cymdeithasol, lle mae dadansoddi data'n chwarae rhan allweddol gan droi'r broses o wneud penderfyniadau yn broses mwy gwyddonol.

Ystyrir technegau cloddio data yn rhan anhepgor o ddadansoddi data sy'n canolbwyntio ar fodelu a darganfod gwybodaeth ar gyfer rhagfynegi yn hytrach nag yn ddisgrifiadol yn unig. O fewn cymhwyso ystadegau, gellir rhannu dadansoddi data yn ystadegaeth ddisgrifiol, ymchwilio'r data (EDA, neu *exploratory data analysis*) a chadarnhau'r ymchwil hwnnw (CDA, neu *confirmatory data analysis*). Y gwahaniaeth pennaf rhwng EDA a CDA yw fod y naill yn canolbwytio ar ddarganfod nodweddion newydd a bod y llall (CDA) yn canolbwytio ar gadarnhau (neu beidio) damcaniaethau cyfoes.

Mae dadansoddiadau rhagfynegol yn canolbwyntio ar gymhwyso modelau ystadegol ar gyfer rhagfynegi neu ddosbarthu rhagfynegol, tra bod 'dadansoddi testun' yn defnyddio technegau ystadegol, ieithyddol a strwythurol i dynnu a dosbarthu gwybodaeth. Mae'r rhain yn fathau gwahanol o ddadansoddi data.

Ystadegaeth gasgliadol
----------------------

 *Prif erthygl: Ystadegaeth gasgliadol*
Ystadegaeth gasgliadol yw'r broses o ddefnyddio dadansoddi data i ddidynnu priodweddau sy'n sail i ddosbarthiad, o fewn tebygolrwydd. Mae'n cyfeirio at boblogaeth yng nghyd-destun dadansoddi'r ystadegau; er enghraifft, trwy brofi damcaniaethau a chanfod amcangyfrifon. Gellir cyferbynnu ystadegau gasgliadol ag ystadegaeth ddisgrifiol, sydd yn ymwneud yn unig â phriodweddau'r data dan sylw, ac nid yw'n gorffwys ar rwyfau'r rhagdybiaeth bod y data'n dod o boblogaeth fwy.

Gweler hefyd
------------

* Wicidata

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Xia, B. S. & Gong, P. (2015). Review of business intelligence through data analysis. *Benchmarking*, *21*(2), 300-311. doi:10.1108/BIJ-08-2012-0050
2. ↑  Exploring Data Analysis
Nofel Saesneg gan yr Americanwr Saul Bellow yw ***Dangling Man*** a gyhoeddwyd gyntaf ym 1944. Hwn oedd ei waith cyntaf i'w gyhoeddi, yn niwedd ei ddauddegau. Ymdrina'r nofel hon â dyn ifanc sydd wedi ymuno â'r fyddin. Cyhoeddwyd yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan fu wasanaethu Bellow yn Llynges Fasnachol yr Unol Daleithiau. Hwn yw'r unig waith ganddo ar bwnc rhyfel.

Ysgrifennir y nofel fer hon ar ffurf dyddiadur y prif gymeriad, dyn ifanc o'r enw Joseph sy'n treulio oddeutu pedwar mis yn ddiwaith yn Chicago wrth iddi aros i gael ei alw i'r fyddin. Gellir ystyried Joseph yn enghraifft o'r "dyn diangen", thema boblogaidd yn llenyddiaeth Rwseg y 19g, er enghraifft *Dnevnik Lishnego Cheloveka* ("Dyddiadur Dyn Diangen") gan Ifan Twrgenef. Yn ei gyflwyniad i'r argraffiad Penguin Modern Classics, cymharodd J. M. Coetzee adroddwr *Dangling Man* â chymeriadau Gogol a Dostoyevsky, Jean-Paul Sartre (Roquentin yn *Nausea*), a Rainer Maria Rilke (*Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge*).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  J. M. Coetzee yn argraffiad Modern Classics *Dangling Man* (Llundain, Penguin, 2007), t. x.
Roedd **Esyllt T. Lawrence** (3 Rhagfyr 1917 – 4 Ebrill 1995) yn llenor ffeministaidd.

Bywgraffiad
-----------

Fe'i ganwyd yn Nhreforys. Disgleiriodd pan oedd yn ifanc iawn gan ennill ysgoloriaeth i Brifysgol Caergrawnt, a thra yn y brifysgol daeth i adnabod llawer o lenorion ac artistiaid yn cynnwys Virginia Woolf, a bu ei syniadau ffeministaidd yn ddylanwad mawr ar Esyllt.

Priododd âdiplomydd o Loegr ond wnaethon nhw ysgaru tra yn yr Unol Daleithiau. Yn Ninas Mexico fe ddaeth hi ar draws grŵp o weriniaethwyr Catalanaidd a oedd wedi ffoi yn dilyn buddugoliaeth y ffasgwyr yn Rhyfel Cartref Sbaen. Yn 1947 priododd â'r llenor a'r bardd Catalan Lluís Ferran de Pol.

Dychwelodd y cwpwl i Ewrop yn y 1950au, ac er gwaethaf y perygl personol, penderfynon nhw fyw yn Catalonia a oedd ar y pryd o dan ormes Franco. Yn ystod y pedwar deg mlynedd nesaf, o'i chartref yn y dref lan-môr Arenys de Mar, enillodd gryn barch am ei gwaith llenyddol yn Gymraeg, Saesneg, Catalaneg a Sbaeneg a bu’n bont rhwng Cymru a Catalunya. Roedd yn gefnogwr brwd o Blaid Cymru a’r frwydr yn erbyn Franco. Ymhlith ei gwaith cyfieithodd straeon gwerin Catalaneg i’r Gymraeg a'r ddrama Siwan gan Saunders Lewis i'r Gatalaneg. Gweithiodd ar nifer o lyfrau poblogaidd Saesneg i dwristiaid o dan y ffugenw ‘Betty Morris’.

Yn ei blwyddyn olaf enillodd brif anrhydedd Catalunya, sef medal *Creu de San Jordi* (Croes San Siôr) fel cydnabyddiaeth o’i chyfraniad i lenyddiaeth a syniadaeth. Cyflwynwyd y fedal iddi gan arlywydd Catalunya. Mae Esyllt a Lluís wedi’u claddu yn Y Bont-faen.

Llyfryddiaeth
-------------

*Cyn y Wawr* (Abans de l'Alba 1954) gan Lluis Ferran de Pol cyfieithwyd gan Victor John ac Esyllt T. Lawrence, Gwasg Gomer 1994.

Dolenni
-------

* Hanes Esyllt T. Lawrence ar wefan Arenys de Mar (Catalaneg)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 87959496
* LCCN: no2018035714
* ISNI: 0000 0004 2773 547X
* SUDOC: 146991613
* BNE: XX963745

 |
Etholaeth seneddol yn Swydd Durham, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Easington**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Easington yn Swydd DurhamEtholaeth Easington yn Swydd Durham
* Swydd Durham yn LloegrSwydd Durham yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1970: Manny Shinwell (Llafur)
* 1970–1987: Jack Dormand (Llafur)
* 1987–2010 John Cummings (Llafur)
* 2010–presennol: Grahame Morris (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr**

Berwick-upon-Tweed **·** 
Bishop Auckland  **·** 
Blaydon **·** 
Blyth Valley  **·** 
Canol Newcastle upon Tyne **·** 
Canol Sunderland **·** 
Darlington **·** 
De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland **·** 
De Stockton **·** 
Dinas Durham **·** 
Dwyrain Newcastle upon Tyne **·** 
Easington **·** 
Gateshead **·** 
Gogledd Durham **·** 
Gogledd Glannau Tyne **·** 
Gogledd-orllewin Durham **·** 
Gogledd Newcastle upon Tyne **·** 
Gogledd Stockton **·** 
Hartlepool **·** 
Hexham **·** 
Houghton a De Sunderland **·** 
Jarrow **·** 
Middlesbrough **·** 
Redcar **·** 
Sedgefield **·** 
South Shields **·** 
Tynemouth **·** 
Wansbeck **·** 
Washington a Gorllewin Sunderland
Pêl-droediwr ydy **Eifion Wyn Williams** (ganed 15 Tachwedd, 1975) sy'n chwarae yn safle canol cae/ymosodwr i dîm pêl-droed Jarrow Roofing yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr. Mae wedi cynrychioli Cymru ar lefel tim 'B'.

Fe gafodd Williams ei eni yn Ysbyty Gwynedd, Bangor, a'i ddwyn i fyny yn Llangoed, Ynys Môn. Fe gychwynodd ei yrfa yn Wolverhampton Wanderers fel chwaraewr ieuenctid, ond cafodd ei ryddhau a ymunodd â chlwb Caernarfon yn y Gynghrair Cenedlaethol, a chychwyn gyrfa fel adeiladwr. Ond yng Nghaernarfon ddaru ei yrfa gychwyn mewn difrif oherwydd roedd yn sgoriwr goliau cyson iawn i'r clwb a chymryd sylw clybiau mwy at ei ddoniau.

Y Barri oedd y clwb cyntaf i wneud symudiad amdano, ac ar ddiwedd tymor 1997-98, symudodd yno am ffi o £25,000. Ymysg ei goliau, oedd un yn erbyn Dynamo Kiev o'r Wcrain yng Nghynghrair y Pencampwyr. Fe sgoriodd bedair gol i'r Barri mewn buddugoliaeth yn erbyn Conwy o 9-0.

Yn mis Mawrth 1999, gadawodd Tref y Barri i ymuno â chlwb Torquay United am £70,000, yna aeth ymalen i chwarae dros Hartlepool United, gan helpu'r clwb i ennill dyrchafiad yn nhymor 2001/02. Cafodd ei ryddhau gan Hartlepool ar ddiwedd dymor 2006-07, cyn ymuno â Wrecsam.
*Gall Calan hefyd gyfeirio at y dydd cyntaf o'r mis: Calan Mai, Calan Gaeaf*
**Dydd Calan** yw'r enw ar gyfer diwrnod cyntaf y flwyddyn, sef 1 Ionawr. Gall y gair "calan" hefyd gyfeirio at ddydd cyntaf mis. Arferid credu nifer o goelion a oedd yn berthnasol i'r diwrnod cyntaf o'r flwyddyn e.e. arwyddocâd y person cyntaf i ddod dros trothwy'r drws. Ym Mhenfro aethpwyd â dŵr o gwmpas y tai i'w ddiferyd dros y trigolion i sicrhau hapusrwydd am weddill y flwyddyn. Roedd hel calennig yn arferiad drwy Gymru benbaladr. Mewn ardaloedd eraill yr arferiad oedd i ddyn penddu ymweld â'r tŷ efo darn o lo; deuai hyn â lwc dda i'r trigolion.

Yn 1752 newidiwyd y dyddiad i'r un presennol; cyn hynny diwrnod cynta'r flwyddyn oedd 13 Ionawr. Mae rhai ardaloedd yn dal i ddathlu'r Hen Galan e.e. Cwm Gwaun a Llandysul ar sail yr hen galendr Iwlaidd gafodd ei ddisodli ym 1752 gan galendr Gregori.

Penillion
---------

Dyma rai penillion sy’n cael eu canu ar 13 Ionawr:

Mae dydd Calan wedi gwawrio
Dydd tra hynod yw i gofio,
Dydd i roddi, dydd i dderbyn,
Yw’r trydydd dydd ar ddeg o’r flwyddyn.
Rhowch yn hael i rai gwael,
Rhowch yn hael i rai gwael,
Pawb sy’n ffyddlon i roi rhoddion
Yw’r rhai hynny sydd yn cael.

Tarddiad y gair "Calan"
-----------------------

Mae'r gair "calan" yn dod o'r gair Lladin *calendae* "y galwedig", yr enw ar gyfer diwrnod cyntaf pob mis yn y calendr Rhufeinig.

Gweler hefyd
------------

* Calan Mai
* Calan Gaeaf
* Calendr Coligny: Calendr y Celtiaid
* Calendr Tsieineaidd
* Calendr Hebraeg
* Calendr Islamaidd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC; Dathlu'r Hen Galan er gwaetha'r tywydd; adalwyd 05/101/2013
2. ↑  Gwefan y BBC; Dathlu'r Hen Galan o hyd ; adalwyd 05/01/2013
3. ↑  Gwefan Bro Waldo Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.; Yr Hen Galan; adalwyd 05/01/2013

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Casgliady Werin: Lluniau o blant tua 1961 yn hel calennig
Barnwr a gwleidydd gyda'r Blaid Ryddfrydol oedd ei Anrhydedd **Hugh Eifion Pritchard Roberts** a adnabyddir fel **Eifion Roberts** (22 Tachwedd 1927 – 15 Medi 2019).

Cefndir
-------

Roedd yn fab hynaf i'r Parch a Mrs EP Roberts o Ynys Môn. Ei frawd iau oedd y gwleidydd Ceidwadol Wyn Roberts. Addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg Biwmaris a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, lle derbyniodd LLB gydag anrhydedd. Torrwyd ar draws ei astudiaethau pan aeth i wasanaethu fel Swyddog Hedfan yng nghangen addysg y Llu Awyr Brenhinol. Dychwelodd i'w astudiaethau yng Ngholeg Exeter, Rhydychen lle cafodd BCL. Ym 1951 ymyrrodd eto â'i astudiaethau, y tro hwn i sefyll fel ymgeisydd Rhyddfrydol ar gyfer Adran Dinbych yn Etholiad Cyffredinol 1951. Heb gael cyfle i feithrin yr etholaeth, ni lwyddodd i atal y Rhyddfrydwyr rhag cwympo i'r trydydd safle;

Ni safodd dros y senedd eto.

Gyrfa broffesiynol
------------------

Yn 1953 derbyniodd alwad i'r Bar yn Gray's Inn. Bu'n ymarfer fel Cwnsler Iau ar Gylchdaith Cymru a Chaer rhwng Medi 1953 ac Ebrill 1971. Roedd yn Ddirprwy Gadeirydd Sesiwn Chwarter Ynys Môn o 1966–71 a Chwarter-Sesiwn Sir Ddinbych rhwng 1970–71. Yn 1971 fe'i penodwyd yn Gwnsler y Frenhines. Roedd yn Gofiadur yn Llys y Goron rhwng 1972-77. Roedd yn Gomisiynydd Ffiniau Seneddol Cynorthwyol Cymru ac yn Aelod dros Gymru Pwyllgor Crawford ar Darlledu. Yn 1977 fe'i penodwyd yn Farnwr Cylchdaith. Ymddeolodd ym 1998.

Bywyd personol
--------------

Priododd, ym 1958, â Buddug Williams. Roedd ganddyn nhw ddwy ferch, Siân a Rhian a mab, Huw Eifion Roberts, sydd bellach yn farnwr rhanbarth yn Wrecsam. Yn 2009 fe'i gwnaed yn Gymrawd Anrhydeddus Prifysgol Bangor. Bu farw ar 15 Medi 2019 yn Ysbyty Maelor Wrecsam. Cynhaliwyd ei angladd ym Mhentraeth ar 30 Medi 2019 ac fe'i claddwyd ym Mynwent Menai, Porthaethwy.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  The Times House of Commons, 1951
2. 1 2 3  ‘ROBERTS, His Honour (Hugh) Eifion (Pritchard)’, Who's Who 2014, A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc, 2014; online edn, Oxford University Press, Rhagfyr 2013 ; rhifyn arlein, Rhagfyr 2013 cyrchwyd 5 Chwefror 2014
3. ↑  "Teyrnged teulu i'r cyn-farnwr Eifion Roberts". 2019-09-29. Cyrchwyd 2019-09-29.
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland** (Saesneg: *Middlesbrough South and East Cleveland*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland yn yr hen sir ClevelandEtholaeth De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland yn yr hen sir Cleveland
* Cleveland yn LloegrCleveland yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Ashok Kumar (Llafur)
* 2010–2017: Tom Blenkinsop (Llafur)
* 2017–presennol: Simon Clarke (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr**

Berwick-upon-Tweed **·** 
Bishop Auckland  **·** 
Blaydon **·** 
Blyth Valley  **·** 
Canol Newcastle upon Tyne **·** 
Canol Sunderland **·** 
Darlington **·** 
De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland **·** 
De Stockton **·** 
Dinas Durham **·** 
Dwyrain Newcastle upon Tyne **·** 
Easington **·** 
Gateshead **·** 
Gogledd Durham **·** 
Gogledd Glannau Tyne **·** 
Gogledd-orllewin Durham **·** 
Gogledd Newcastle upon Tyne **·** 
Gogledd Stockton **·** 
Hartlepool **·** 
Hexham **·** 
Houghton a De Sunderland **·** 
Jarrow **·** 
Middlesbrough **·** 
Redcar **·** 
Sedgefield **·** 
South Shields **·** 
Tynemouth **·** 
Wansbeck **·** 
Washington a Gorllewin Sunderland
Cricieth oedd canolfan cwmwd Eifionydd yn y cyfnod diweddar. Adeiladwyd y castell yno gan Llywelyn Fawr
Gorwedd **Eifionydd** yn sir Gwynedd, gogledd-orllewin Cymru. Mae'r ardal yn cynnwys de-ddwyrain Penrhyn Llŷn er nad yw'n rhan o'r Llŷn draddodiadol. Mae'n ymestyn o gyffiniau Porthmadog yn y dwyrain, lle mae'r Traeth Mawr yn ffin iddi, hyd Afon Erch, ychydig i'r dwyrain o dref Pwllheli. Yn wreiddiol roedd yn un o ddau gwmwd cantref Dunoding, ond yn wahanol i lawer o gymydau Cymru, mae'r enw yn parhau i gael ei ddefnyddio am yr ardal.

Eifionydd oedd y rhan ogleddol o gantref Dunoding. Yn ôl y traddodiad cafodd ei enw o Eifion fab Dunod. Roedd Dunod, a roddodd ei enw i'r cantref, yn un o feibion Cunedda Wledig. Canolfan y cantref yn y cyfnod diweddar oedd Cricieth, ond efallai y bu canolfan gynharach yn Nolbenmaen.

Ar hyn o bryd nid yw Eifionydd yn uned o lywodraeth leol, ond defnyddir yr enw yn gyffredin, er enghraifft "Ysgol Eifionydd" ym Mhorthmadog. Mae Eifionydd yn cynnwys pentrefi Abererch, Chwilog, Llanaelhaearn, Pencaenewydd, Llanarmon, Llangybi, Llanystumdwy, Rhoslan, Pentrefelin, Penmorfa, Garndolbenmaen, Golan Bryncir a Pantglas.

Enwogion
--------

* Syr Hywel y Fwyall (1300?-1381?)
* Ieuan ap Robert (1437-1468)
* Cadwaladr Cesail (1560?-1625?)
* John Owen, Plas Du (1564?-1622?)
* Syr John Owen, Clenennau (1600-1666)
* Owen Gruffydd, Llanystumdwy (1643-1730)
* Edward Samuel (1673-1748)
* Dafydd y Garreg Wen (1711-1741)
* John Thomas (hynafiaethydd) (1736-1769)
* Robert Jones, Rhoslan (1745-1829)
* Robert ap Gwilym Ddu (1767-1850)
* Pedr Fardd (1775-1845)
* Dewi Wyn o Eifion (1784-1841)
* Ellis Owen, Cefny-y-meysydd (1789-1868)
* Eben Fardd (1802-1863)
* Morris Williams (Nicander) (1809-1874)
* Eifion Wyn (1867-1926)
* David Lloyd George - Prif Weinidog Y Ddeyrnas Unedig rhwng 1916 - 1922
* Wil Sam - dramodydd
* Meic Povey - dramodydd
* Guto Roberts - actor

Llyfryddiaeth
-------------

* John Edward Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co, 1937)
* William Rowland, *Gwŷr Eifionydd* (Gwasg Gee, 1953)