Eglwys Gatholig enfawr ydy **Basílica i Temple Expiatori de la Sagrada Família** ("Basilica a Theml Ddyhuddol y Teulu Sanctaidd"), sydd wedi'i lleoli ym Marcelona, Catalwnia, ac a gynlluniwyd gan y Catalan Antoni Gaudí (1852–1926). Er nad yw wedi'i gorffen, dynodwyd yr eglwys yn un o Safleoedd Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Yn Nhachwedd 2010, cysegrwyd yr eglwys gan y Pab Bened XVI gan ei alw'n "Basilica" yn hytrach nag yn Gadeirlan (neu'n 'Eglwys Gadeiriol') gan nad oes yma esgob.

Cychwynwyd y gwaith adeiladu yn 1882 a daeth Gaudí i'r adwy y flwyddyn wedyn, gan ailwampio'r cyfan yn ei ddull dihafal ei hun a oedd yn cyfuno'r arddulliau Gothic ac *Art Nouveau*. Rhoddodd ei flynyddoedd diwethaf yn llwyr i'r prosiect hwn, a phan oedd yn 73 yn 1926, roedd llai na chwarter y prosiect wedi'i orffen. Roedd y gwaith yn araf, gan fod y cyfraniadau ariannol hefyd yn araf yn dod i'r coffrau, ac ataliwyd y gwaith yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen ac nid ailgychwynnwyd y gwaith go iawn tan y 1950au. Yn 1910 roedd hanner y gwaith wedi'i orffen. Erbyn 2014 roedd yr eglwys yn denu dros 2.5 miliwn o ymwelwyr y flwyddyn. Gobeithir gorffen y gwaith ar ganmlwyddiant marwolaeth Gaudí yn 2026.

Rhannwyd trigolion Barcelona dros y blynyddoedd gan y Sagrada Família; credai rhai ei fod yn mynd i gystadlu gyda'r Eglwys Gadeiriol, sef y Santa Eulalia. Roedd cynlluniau chwyldroadol Gaudí hefyd yn asgwrn sawl cynnen, a'r cweryl diweddar ynghylch twnnel yn cludo rheilffordd tanddaearol gerllaw.

Dywedodd y beirniad celf Rainer Zerbst, "O archwilio holl waith celf y byd dros y canrifoedd, mae'n gwbwl amhosibl darganfod unrhyw waith tebyg i hwn." a galwyd yr adeilad gan Paul Goldberger yn *"The most extraordinary personal interpretation of Gothic architecture since the Middle Ages."*

### Statws Treftadaeth y Byd

Dynodwyd clwstwr o 7 adeilad gan Gaudí yn Barcelona (gan gynnwys rhan o'r Sagrada Família) yn Safle Treftadaeth y Byd, a nodwyd eu bod yn tystio i gyfraniad arbennig a chreadigol Gaudí o fewn datblygiad pensaernïaeth a thechnoleg adeiladu. Mae'r gwaith wedi dylanwadu llawer ar ffurfiau a thechnegau a oedd yn briodol i ddatblygiad adeiladwaith modern yn yr 20g.

Hanes
-----

### Cefndir

Ysbrydolwyd y Sagrada Família gan werthwr llyfrau, Josep Maria Bocabella, a sefydlodd *Asociación Espiritual de Devotos de San José* (Cymdeithas Ysbrydol Cyfeillion St. Joseph). Wedi ymweliad â'r Fatican yn 1872, dychwelodd Bocabella o'r Eidal gyda'r bwriad o godi eglwys debyg i'r un a welodd yn Loreto. Cychwynnwyd ar y gwaith ar 19 Mawrth 1882, ar Ŵyl Sant Joseph, a hynny i gynlluniau'r pensaer Francisco de Paula del Villar, a fwriadai eglwys yn yr arddull Gothig, sef ffurf arferol y cyfnod. Gorffennwyd y crypt cromfan ychydig cyn i Villar ymddiswyddo ar 18 Mawrth 1883, a llanwyd y bwlch gan Antoni Gaudí, a ailgynlluniodd y gweddill. Cychwynnodd Gaudí ar y gwaith yn 1883 ond ni chafodd ei benodi'n swyddogol fel "Pensaer-gyfarwyddwr" tan 1884.

### Carreg wrth garreg...

Gwaith newydd y saer maen yn amlwg yn erbyn y rhan hŷn, a staeniwyd gan amser.
Pan holwyd Gaudí am daflen amser y gwaith adeiladu, dywedir iddo ateb, "Tydy fy nghleient ddim mewn unrhyw frys." Cafwyd sylw gan y llenor George Orwell pan ddisgrifiodd y basilica fel *"one of the most hideous buildings in the world"* Pan fu Gaudí farw yn 1926, roedd 15-25% o'r basilica wedi'i orffen. Parhaodd y gwaith o dan lygad barcud Domènec Sugrañes i Gras tan y Rhyfel Cartref yn 1936. Dinistriwyd rhannau o'r basilica gan y rhyfel. Ailgodwyd y rhannau hynny, wedi'u seilio ar gynlluniau a oedd wedi rhannol losgi. Ers 1940 mae'r penseiri Francesc Quintana, Isidre Puig Boada, Lluís Bonet i Gari a Francesc Cardoner wedi cyfrannu at y gwaith. Carles Buigas sy'n gyfrifol am y goleuo. Y cyfarwyddwr presennol ydy Jordi Bonet i Armengol (mab Lluís Bonet), a ddefnyddiodd y cyfrifiadur yn helaeth i gynorthwyo yn y gwaith - a hynny ers y 1980au. Mae Mark Burry o Seland Newydd wedi bod yn Bensaer Gweithredol ac mae'r cerfluniau anarferol dan ofal J. Busquets, Etsuro Sotoo a Josep Subirachs.

Cwblhawyd prif gorff yr eglwys a'r prif gromen (neu fwa) yn 2000 a'r gwaith mwyaf ers hynny ydy croesfa'r gromen a'r talcen crwn (neu'r *apse*). Yn 2006 canolbwyntiwyd ar y gwaith i gynnal 'prif dŵr Iesu Grist'.

Yn 2008, galwodd rhai o benseiri mwyaf blaenllaw Catalwnia ar i'r gwaith ddod i ben, nes fod penseiri'r prosiect yn dychwelyd at freuddwyd a chynlluniau gwreiddiol Gaudí; er i lawer o'r cynlluniau gwreiddiol gael eu llosgi, mae llawer, bellach, wedi'u hadfer..

Cynhaliwyd arddangosfa yn 2010, *Gaudí Unseen, Completing La Sagrada Família* yn 'Amgueddfa Pensaerniaeth yr Almaen', Frankfurt am Main, a oedd yn disgrifio'r cynlluniau a'r dulliau adeiladu y bwriedir eu defnyddio yn y dyfodol.

### Y twnnel AVE

Ers 2013, mae trenau-cyflym AVE wedi gwibio gerllaw'r Sagrada Família - oddi fewn i dwnnel sy'n rhedeg o dan ganol Barcelona. Ers cychwyn y twnnel ar 26 Mawrth 2010 cafwyd cryn anniddigrwydd ac roedd yn bwnc llosg drwy'r brifddinas. Ymateb y Gweinidog dros Waith Cyhoeddus Sbaen (*Ministerio de Fomento*) oedd fod y twnnel yn berffaith saff, ac na fyddai unrhyw effaith ar y basilica. Anghytunodd penseiri a pheirianwyr y Sagrada Família, gan ddatgan y byddai'r drilio a'r trenau-cyflym yn effeithio ar seiliau'r basilica. Cynhaliwyd ymgyrch yn gwrthwynebu'r twnnel, ond bu'n aflwyddiannus.

Yn Hydref 2010 cyrhaeddodd y peiriant drilio yn union o dan prif wal yr adeilad. Cychwynnodd y gwasanaeth trenau tanddaearol ar 8 Ionawr 2013. Mae'r traciau'n gorwedd ar ddefnydd elastic (sef *EdilonSedra*) er mwyn lleihau'r cryndod. Hyd yma (2014), nid oes tystiolaeth o unrhyw ddifrod i'r eglwys.


| Adeiladu'r Sagrada Família |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| 1988 |
| 1988  |

|  |
| --- |
| Arlunydd wrth ei waith yn y gweithdy gypswm |
| Arlunydd wrth ei waith yn y gweithdy gypswm  |

|  |
| --- |
| Adeiladwyr ym mhrif gorff yr eglwys |
| Adeiladwyr ym mhrif gorff yr eglwys  |

|  |
| --- |
| Adeiladwyr mewn gwisgoedd dringo ar un o'r tyrau |
| Adeiladwyr mewn gwisgoedd dringo ar un o'r tyrau  |

|  |
| --- |
| Craen uwch un o dyrrau'r *Nativity façade* |
| Craen uwch un o dyrrau'r *Nativity façade*  |

|  |
| --- |
| Sgaffolding ar y prifdo |
| Sgaffolding ar y prifdo  |

 |

Cysegriad
---------

Gorchuddiwyd llawer o gorff yr eglwys, a'r prif organ (a osodwyd yno yng nghanol y 2010au) er mwyn i'r gwaith adeiladu barhau law-yn-llaw a chynnal gwasanaethau crefyddol. Cysegrwyd yr eglwys gan y Pab Bened XVI ar 7 Tachwedd 2010 o flaen cynulleidfa o 6,500 o bobl. Roedd cynulleidfa ehangach o 50,000 y tu allan i'r eglwys, yn ymuno yn y gwasanaeth, ynghyd â 100 o esgobion a 300 o offeiriaid a weinyddodd y cymun sanctaidd.

### Tân

Ar 19 Ebrill 2011, cychwynnwyd tân bwriadol yn y gysegrfa a gwagiwyd y lle o weithwyr ac ymwelwyr; difrodwyd y gysegrfa a chymerwyd 45 munud cyn diffodd y tân yn llwyr.

Crwban 'yn ymddangos' o dan un o'r colofnau: enghraifft o hiwmor unigryw Gaudí

Rhannau
-------

Er nad oedd hi'n fwriad i'r adeilad fod yn Gadeirlan (gydag esgob wedi'i bennu), o ran maint, bwriadwyd i'r Sagrada Família fod cymaint â chadeirlan. Mae cynlluniau'r rhannau isaf yn debyg iawn i eglwysi cadeiriol Sbaenaidd megis eglwysi cadeiriol Burgos, Leon a Seville. Fel gyda llawer o eglwysi yng Ngahatlwnia a rhannau eraill o Ewrop, mae'r hyd yn fyr, o'i gymharu gyda'i led. Ceir saith capel cromfannol, a nifer fawr o dyrau a cholofnau gwahanol iawn i'r arfer.

### Meindyrau

Roedd Gaudí'n wreiddiol wedi rhagweld 18 meindwr, symbolau o'r deuddeg Apostol, Mair mam yr Iesu, yr Efengylwyr Mathew, Marc, Luc ac Ioan, a'r meindwr uchaf - Crist ei hun. Erbyn 2010 roedd 12 o'r rhain wedi'u cwblhau. Ei fwriad oedd fod uchder pob un o'r meindyrau hyn yn cyfateb i bwysigrwydd y gwrthrych roedd yn ei gynrychioli. Darganfuwyd cynlluniau wedi'u harwyddo gan Gaudí'n ddiweddar a oedd yn dangos fod meindwr y Forwyn Fair wedi'i bwriadu i fod yn llai na'r Efengylwyr. Newidiwyd y gwaith ar unwaith i sicrhau fod y cynlluniau gwreiddiol hyn yn cael eu gwireddu. Ar frig meindyrau'r Apostolion bydd cerfluniau o'r symbolau traddodiadol: tarw yn cynrychioli Luc, eryr ar gyfer Ioan, dyn gydag adenydd ar feindwr Mathew a llew i gynrychioli Marc.

Bydd y meindwr canolog o Iesu'n cael goroni gan groes enfawr; bydd uchder y meindwr hwn yn 170 metr - un fetr yn is na Bryn Montjuïc yn ninas Barcelona. Credai Gaudí y dylai creadigaeth Duw (y bryn) fod uwchlaw ei greadigaeth ef. Ceir meindyrau eraill, is, hefyd a fydd yn cael eu coroni gan weseion y Cymun, gydag ysgubau o wenith a ffiolau o rawnwin, a fydd yn cynrychioli'r cymun sanctaidd.

Pan gwbwlheir y meindyrau hyn, y Sagrada Família fydd yr eglwys talaf (neu uchaf) drwy'r byd cyfan.

Ffasâdau
--------

talwyneb
Bydd gan yr eglwys dri dalwyneb enfawr (neu dair ffasâd): Ffasâd yr Enedigaeth yn wynebu'r dwyrain, Ffasâd y Dioddefaint i'r gorllewin a Ffasâd y Gogoniant sydd heb ei gwblhau ond a fydd yn wynebu'r de. Gorffennwyd Ffasâd yr Enedigaeth cyn Rhyfel Cartref 1935 ac yn y dalwyneb hwn y gwelir dylanwad pennaf Gaudí. Cychwynnwyd ar Ffasâd y Dioddefaint yn 1954 a gorffennwyd tyrau'r ffasâd yn 1976. Ceir cerfluniau arbennig iawn o gymeriadau poenus y Croeshoelio, gan gynnwys Crist ei hun, wrth droed y colofnau, sef gwaith (dadleuol) y cerflunydd Josep Maria Subirachs. Yn 2002 y cychwynnwyd gweithio ar Ffasâd y Gogoniant a hwn fydd y mwyaf a'r mwyaf coffaol o'r tri. Bydd yn cynrychioli dyrchafiad Crist at Dduw. Bydd yn darlunio uffern, y purdan ac elfennau o'r Saith Pechod Marwol a'r Saith Rhinwedd Nefolaidd.

Ymweld
------

Gellir ymweld a rhai rhannau o'r eglwys, yr amgueddfa a'r siop. Tan yn ddiweddar gellid dringo'r tyrau am ddim, ond mewn lifft yn unig mae gwneud hynny bellach, ac yna ar droed.

Ariannu
-------

Nid yw Llywodraeth Sbaen yn cyfrannu'r un ddimai goch y delyn at y gwaith, mwy nag ydy'r Eglwys Gatholig. Arian unigolion preifat a dalodd am y gwaith cychwynnol. Bellach, mae'r arian a gesglir wrth y giat yn talu am y gwaith adeiladu, gyda chymorth cyfraniadau gwirfoddol a dderbynnir gan 'Gyfeillion y Sagrada Família'.

Y gyllideb ar gyfer y gwaith adeiladu yn 2009 oedd €18 miliwn.

Oriel
-----

* Ffasâd y Dioddefaint (Ebrill 2012)Ffasâd y Dioddefaint (Ebrill 2012)
* Ffasâd y Dioddefaint (2010)Ffasâd y Dioddefaint (2010)
* Ffasâd y Gogoniant (2008)Ffasâd y Gogoniant (2008)
* Ffasâd yr Enedigaeth yn y nos (2015)Ffasâd yr Enedigaeth yn y nos (2015)
* Ffasâd y Dioddefaint (2004)Ffasâd y Dioddefaint (2004)
* Ffasâd yr Enedigaeth (2004)Ffasâd yr Enedigaeth (2004)
* Nenfwd (2011)Nenfwd (2011)
* Yr olygfa i'r gogledd-ddwyrain (2011)Yr olygfa i'r gogledd-ddwyrain (2011)
* Ffasâd, llun manwl (2011)Ffasâd, llun manwl (2011)
* NenfwdNenfwd
* O'r Carrer Provença.O'r Carrer Provença.
* Golgotha (gan Josep Maria Subirachs), Ffasâd y DioddefaintGolgotha (gan Josep Maria Subirachs), Ffasâd y Dioddefaint
* Ffasâd yr EnedigaethFfasâd yr Enedigaeth
* Ffasâd yr EnedigaethFfasâd yr Enedigaeth
* Ffasâd yr EnedigaethFfasâd yr Enedigaeth
* Ffasâd y GogoniantFfasâd y Gogoniant

Darllen pellach
---------------

* Zerbst, Rainer (1988). *Antoni Gaudi — A Life Devoted to Architecture*. Trans. from German by Doris Jones and Jeremy Gaines. Hamburg, Germany: Taschen. ISBN 3-8228-0074-0.
* Nonell, Juan Bassegoda (2004). *Antonio Gaudi: Master Architect*. New York: Abbeville Press. ISBN 0-7892-0220-4.
* Crippa, Maria Antonietta (2003). Peter Gossel (gol.). *Antoni Gaudi, 1852–1926: From Nature to Architecture*. Trans. Jeremy Carden. Hamburg, Germany: Taschen. ISBN 3-8228-2518-2.
* Schneider, Rolf (2004). Manfred Leier (gol.). *100 most beautiful cathedrals of the world: A journey through five continents*. Trans. from German by Susan Ghyearuni and Rae Walter. Edison, New Jersey: Chartwell Books. t. 33. ISBN 978-0-7858-1888-5.
* AA.VV. (2001). Lunwerg, Barcelona (gol.). *Modernisme i Modernistes*. ISBN 84-7782-776-1.
* Barral i Altet, Javier (2001.). L'isard, Barcelona (gol.). *Art de Catalunya. Arquitectura religiosa moderna i contemporània*. ISBN 84-89931-14-3. Check date values in: `|year=` (help)
* Bassegoda i Nonell, Joan (1989). Ed. Ausa, Sabadell (gol.). *El gran Gaudí*. ISBN 84-86329-44-2.
* Bassegoda i Nonell, Joan (2002). Criterio, Madrid (gol.). *Gaudí o espacio, luz y equilibrio*. ISBN 84-95437-10-4.
* Bergós i Massó, Joan (1999). Ed. Lunwerg, Barcelona (gol.). *Gaudí, l'home i l'obra*. ISBN 84-7782-617-X.
* Bonet i Armengol, Jordi (2001). Ed. Pòrtic, Barcelona (gol.). *L'últim Gaudí*. ISBN 84-7306-727-4.
* Crippa, Maria Antonietta (2007). Taschen, Köln (gol.). *Gaudí*. ISBN 978-3-8228-2519-8.
* Flores, Carlos (2002). Ed. Empúries, Barcelona (gol.). *Les lliçons de Gaudí*. ISBN 84-7596-949-6.
* Fontbona, Francesc y Miralles, Francesc (1985). Ed. 62, Barcelona (gol.). *Història de l’Art Català. Del modernisme al noucentisme (1888-1917)*. ISBN 84-297-2282-3.CS1 maint: multiple names: authors list (link)
* Giralt-Miracle, Daniel (2002). Lunwerg (gol.). *Gaudí, la busqueda de la forma*. ISBN 84-7782-724-9.
* Gómez Gimeno, María José (2006). Mundo Flip Ediciones (gol.). *La Sagrada Familia*. ISBN 84-933983-4-9.
* Lacuesta, Raquele (2006). Diputació de Barcelona, Barcelona (gol.). *Modernisme a l’entorn de Barcelona*. ISBN 84-9803-158-3.
* Navascués Palácio, Pedro (2000). Espasa Calpe, Madrid (gol.). *Summa Artis. Arquitectura española (1808-1914)*. ISBN 84-239-5477-3.
* Permanyer, Lluis (1993). Ed. Polígrafa, Barcelona (gol.). *Barcelona modernista*. ISBN 84-343-0723-5.
* Puig i Boada, Isidre (1986). Ed. Nou Art Thor, Barcelona (gol.). *El temple de la Sagrada Família*. ISBN 84-7327-135-1.
* Tarragona, Josep Maria (1999). Ed. Proa, Barcelona (gol.). *Gaudí, biografia de l’artista*. ISBN 84-8256-726-8.
* Van Zandt, Eleyearr (1997). Asppan (gol.). *La vida y obras de Gaudí*. ISBN 0-7525-1106-8.
* Zerbst, Rainer (1989). Taschen (gol.). *Gaudí*. ISBN 3-8228-0216-6.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Works of Antoni Gaudí*, UNESCO World Heritage Centre, accessed 14-11-2010
2. ↑  Drummer, Alexander (23 Gorffennaf 2010). "Pontiff to Proclaim Gaudí's Church a Basilica". ZENIT. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-09-25. Cyrchwyd 7 Tachwedd 2010.
3. ↑  "*The Pope Consecrates The Church Of The Sagrada Familia*". Vatican City: Vatican Information Service. 7 Tachwedd 2010. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-11-11. Cyrchwyd 11 Tachwedd 2010.
4. ↑  Delaney, Sarah (4 Mawrth 2010). "*Pope to visit Santiago de Compostela, Barcelona in November*". Catholic News Service. Cyrchwyd 7 Gorffennaf 2010.
5. ↑  "Unesco, Works of Antoni Gaudí". Whc.unesco.org. Cyrchwyd 7 Tachwedd 2010.
6. 1 2  Minder, Raphael (3 Tachwedd 2010). "Polishing Gaudí's Unfinished Jewel". *The New York Times*.
7. ↑  Schumacher, Edward (1 Ionawr 1991). "Gaudí's Church Still Divides Barcelona". *The New York Times*.
8. ↑  Burnett, Victoria (11 Mehefin 2007). "*Warning: Trains Coming. A Masterpiece Is at Risk.*". *The New York Times*.
9. ↑  Rainer Zerbst, *Gaudí — a Life Devoted to Architecture.*, tud. 190–215
10. ↑  Goldberger, Paul (28 Ionawr 1991). "Barcelona". *National Geographic*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-02-07. Cyrchwyd 2014-10-02.
11. 1 2 3 4  The Gaudí & Barcelona Club Sagrada Família
12. ↑  Hornblower, Margo (28 Ionawr 1991). "Heresy Or Homage in Barcelona?". *Time*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-04-22. Cyrchwyd 2014-10-02.
13. ↑  Orwell, George (1938). *Homage to Catalonia*. Secker and Warburg. [the anarchists] showed bad taste in not blowing it up when they had the chance.
14. ↑  Gladstone, Valerie (22 Awst 2004). "*ARCHITECTURE: Gaudí's Unfinished Masterpiece Is Virtually Complete*". *The New York Times*.
15. ↑  Fancelli, Agustí (4 December 2008). "¿Por qué no parar la Sagrada Familia?" (yn Spanish). Cyrchwyd 7 Gorffennaf 2010. Unknown parameter `|trans_title=` ignored (help)CS1 maint: unrecognized language (link) (English tr.)
16. ↑  Burry, Mark; Gaudí, Antoni (2007). *Gaudí Unseen*. Berlin: Jovis Verlag. ISBN 978-3-939633-78-5.
17. 1 2  Comorera, Ramon (13 Hydref 2010). "La tuneladora del AVE perfora ya a cuatro metros de la Sagrada Família". *El Periódico de Catalunya* (yn Spanish). Cyrchwyd 9 Tachwedd 2010. Unknown parameter `|trans_title=` ignored (help)CS1 maint: unrecognized language (link)
18. ↑  ADIF (Administrator of Railway Infrastructures). "Madrid – Zaragoza Barcelona – French Border Line Barcelona Sants-Sagrera – high-speed tunnel". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-10-19. Cyrchwyd 9 Tachwedd 2010.
19. ↑  "El AVE alcanza Girona". *El Periódico de Catalunya* (yn Spanish). 8 Ionawr 2013. Cyrchwyd 8 Ionawr 2013.CS1 maint: unrecognized language (link)
20. ↑  Comorera, Ramon (12 Mawrth 2012). "*Doble aislante de vibraciones en las obras de Gaudí*". *El Periódico de Catalunya* (yn Spanish). Cyrchwyd 12 Mawrth 2012. Unknown parameter `|trans_title=` ignored (help)CS1 maint: unrecognized language (link)
21. 1 2  Montañés, José Ángel (13 Mawrth 2009). "*La Sagrada Familia se abrirá al culto en septiembre de 2010*". *El País* (yn Spanish). Cyrchwyd 19 Mehefin 2009.CS1 maint: unrecognized language (link) (English tr)
22. ↑   Pope Benedict consecrates Barcelona's Sagrada Familia. BBC News. 7 Tachwedd 2010.
23. ↑  "*Visita histórica del Papa a Barcelona para dedicar la Sagrada Família*". *La Vanguardia*. 7 Tachwedd 2010. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-12-06. Cyrchwyd 2014-10-02.
24. ↑  Woolls, Daniel (19Ebrill 2011). "*Fire in Barcelona church sees tourists evacuated*". *The Star*. Toronto. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-10-24. Cyrchwyd 2014-10-02.
25. ↑  [s.n.] (19 Ebrill 2011). *Fire by suspected arsonist at Sagrada Familia*. *The Telegraph*; adalwyd Ebrill 2013.
26. ↑  Fletcher, Tom. "*Sagrada Família Church of the Holy Family* ". *Essential Architecture*. Cyrchwyd 5 Awst 2008.