Roedd **Edward "Teddy" Morgan** (22 Mai 1880 – 1 Medi 1949) yn chwarae rygbi'r undeb dros Gymru. Roedd yn aelod o'r tim a drechodd y Crysau Duon yn 1905 ac mae'n cael ei gofio am sgorio'r cais i ennill y gem. Chwaraeodd rygbi i glybiau Cymry Llundain ac Abertawe.

Gyrfa
-----

Daeth Morgan yn feddyg yn Sgeti, Abertawe, cyn symud i feddyga newydd yn East Anglia. Tra oedd yn Sgeti ar ddechrau'r 1920au, ymunodd chwaraewr rygbi rhyngwladol arall ag ef yn y feddygfa, D. Bertram, a enillodd gyfanswm o 11 cap i'r Alban. Bu farw Morgan ar 1 Medi 1949 yng Ngogledd Walsham. Yn 2008, cafodd Morgan ei goffau gan y cyngor lleol pan benderfynwyd gosod llechen las ar ei fan geni.

Gyrfa rygbi
-----------

### Cymru

Carfan Cymru 1905, Morgan, y rhes flaen, ar y chwith
Symudodd Morgan o Gasnewydd i Lundain yn 1902 i lenwi swydd yn Ysbyty Guy's, a dechreuodd chwarae rygbi i Gymry Llundain. Yn y cyfnod hwnnw y cafodd ei alw i chwarae dros Gymru am y tro cyntaf, a hynny yn erbyn Lloegr. Sgoriodd 14 o geisiau dros Gymru, gan gynnwys y gais i ennll y gem yn erbyn y Crysau Duon yn 1905. Yn y gem fawr rhwng dim Crysau Duon nad oedd wedi eu curo o'r blaen a thim Cymru a oedd wedi ennill y Goron Driphlyg, mae'n debyg bod Morgan wedi ysgogi ei dim i ganu anthem genedlaethol Cymru mewn ymateb i'r haka. Dyma'r tro cyntaf i anthem genedlaethol gael ei chanu mewn digwyddiad chwaraeon. Mewn gem ffyrnig o gystadleuol, un sgor oedd yn gwahanu'r ddau dim. Yn y pumed munud ar hugain, pasiodd y mewnwr Dicky Owen y bell i Cliff Pritchard, a dderbyniodd y bel wrth ei bigyrnau cyn gwibio ymlaen. Wedi iddo fynd heibio i Bob Dean, pasiodd Pritchard y bel i Rhys Gabe ac yntau wedyn i Morgan. Ffugiodd Morgan bas i dwyllo George Gillet a gosod y bel yn y gornel.

Yn ogystal â sgorio'r cais i ennill y gem yn erbyn y Crysau Duon yn 1905, bu Morgan yn rhan o ddigwyddiad dadleuol yn ystod y gem. Yn ystod y gem, plymiodd Bob Deans am linell gais y Cymry a chafodd ei daclo gan Cliff Pritchard a Rhys Gabe. Penderfynodd y dyfarnwr nad oedd Deans wedi cyrraedd y llinell, a gwrthodwyd y cais. Dywedodd Morgan yn ddiweddarach bod y bel wedi ei thirio ac y dylai'r cais fod wedi ei rhoi i'r Crysau Duon.

### Gemau rhyngwladol a chwaraeodd

**Cymru**

* Lloegr 1902, 1904, 1905, 1906
* Ffrainc 1908
* Iwerddon 1902, 1903, 1904, 1905, 1906
* Seland Newydd 1905
* yr Alban 1902, 1904, 1905, 1906
* De Affrica 1906

### Ynysoedd Prydain

In 1904 Morgan was one of the Welsh players chosen to tour Australasia under the captaincy of Bedell-Sivright. Morgan would captain the British team against both Australia and New Zealand during this tour.

Llyfryddiaeth
-------------

* Jones, Stephen; Paul Beken (1985). *Dragon in Exile, The Centenary History of London Welsh R.F.C*. London: Springwood Books. ISBN 0-86254-125-5.
* Parry-Jones, David (1999). *Prince Gwyn, Gwyn Nicholls and the First Golden Era of Welsh Rugby*. Bridgend: seren. ISBN 1-85411-262-7.
* Thomas, Wayne (1979). *A Century of Welsh Rugby Players*. Ansells Ltd.
* Smith, David; Williams, Gareth (1980). *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union*. Cardiff: University of Wales Press. ISBN 0-7083-0766-3.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Newport RFC Personnel Profile". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-05-18. Cyrchwyd 2015-09-07.
2. 1 2  "School remembers Teddy's 1905 try". BBC. 4 Chwefror 2005. Cyrchwyd 10 Gorffennaf 2008.
3. ↑  WRU player profile[*dolen marw*]
4. ↑  Swansea R.F.C. player profiles[*dolen marw*]
5. ↑  Blue plaques mark proud heritage BBC News 24 September 2008
6. ↑  "THE 1905/06 'ORIGINALS'". rugbymuseum.co.nz. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-09-10. Cyrchwyd 10 July 2008.
7. ↑  Parry-Jones (1999), pg 152.
8. 1 2  Thomas (1979), pg39.
9. ↑  Parry-Jones (1999), pg 156.
10. ↑  Smith (1980), pg 467.
11. ↑  Smith (1980), pg 148.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |