Mae nifer o adeiladau a safleoedd yn gysylltiedig ag Owain Glyn Dŵr yng Nghymru.

Sycharth
--------

*Prif: Sycharth*
Sycharth
Castell a thref mwnt a beili yn Llansilin, Powys, yw Sycharth. Hyd at 1996 roedd yn rhan o sir hanesyddol Sir Ddinbych, ond fe'i trosglwyddwyd wedyn i ardal Sir Drefaldwyn o fewn Powys. Castell Sycharth oedd man geni Owain.

Disgrifiodd Iolo Goch Sycharth fel lle gyda "Tai nawplad fold deunawplas,/ Tŷ pren glân mewn top bryn glas. ... To teils ar bob tŷ talwg, a simnai na fagai fwg./ Naw neuadd gyfladd gyflun,/ A naw wardrob ar bob un."

Lleolwyd y castell yn nhiriogaeth Powys Fadog a oedd yn rhan o deyrnas Powys. Yn dilyn y goresgyniad Normanaidd daeth dau o'r cymydau, Cynllaith ac Edeirnion, dan reolaeth y Normaniaid. Nid oes fawr o amheuaeth bod Sycharth neu 'Gynllaith Owain' yn fwnt a beili a godwyd gan y Normaniaid. Byddai cofnod yn Llyfr Dydd y Farn yn dynodi bod hyn wedi digwydd cyn 1086. Adeiladodd y Normaniaid hefyd gastell yn y Rug a fyddai wedi bod yn ganolfan i Edeirnion.

Senedd-dy Machynlleth
---------------------

*Prif: Senedd-dy Owain Glyn Dŵr, Machynlleth*
Senedd-dy Owain Glyn Dŵr ym Machynlleth ym 1816; ysgythriad Thomas Cartwright o ddarlun Edward Pugh.
Yr adeilad mwyaf adnabyddus yw Senedd-dy Owain Glyn Dŵr ym Machynlleth. Mae'r adeilad hwn wedi newid yn sylweddol yn fwy diweddar, ond yn ffodus, cyhoeddodd Edward Pugh lithograff lliw cain o'r adeilad yn 1816. Mae'r Senedd-dy ym Machynlleth yn gysylltiedig â Senedd 1404 ond mae'r adeilad presennol yn fwy diweddar. Yn ôl traddodiad lleol, daeth y cerrig a ddefnyddiwyd o'r adeilad gwreiddiol o 1404.

Bu dyddiad dendrocronolegol diweddar i 1470 gan ddefnyddio dorriad coed ar gyfer y tô. Nid yw hyn yn diystyru cysylltiad rhwng strwythur carreg yr adeilad ac Owain.

### Gosodiad

Mae'r adeilad gwreiddiol yn dŷ neuadd gyda chynllun pedair uned: ystafell allanol â llawr o ddau fae, cyntedd agored (dau fae rhwng cyplau pared), cyntedd agored (tri bae gyda rhaniad pen y dydd), a llawr mewnol â llawr. ystafell o ddau fae. Mae'r gwaith coed wedi'i fireinio: mae'r tulathau a'r grib wedi'u tenoneiddio i'r cyplau. Mae prif drawstiau pob trws wedi'u siapio'n anarferol ('allwthiol') i dderbyn y coler tenon. Yn y neuadd, mae'r tulathau wedi'u mowldio â dwy haen o fraces gwynt (wedi'u disodli), ac mae gan y trawstiau traed siâp. Mae'r trawst pen uchaf yn cael ei osod ymlaen o'r rhaniad llygad y dydd i ffurfio canopi bas.

Senedd-dy Dolgellau
-------------------

*Prif: Senedd-dy Owain Glyndŵr, Dolgellau*
Senedd-dy Owain Glyndŵr
Tai drws nesaf at Senedd-dy Owain Glyndŵr, Dolgellau.
Yr oedd Senedd-dy arall Owain Glyn Dŵr yng nghanol Dolgellau. Fe'i symudwyd ym 1885 i'r Drenewydd, Powys, a'i hailgodi ar ffurf a oedd wedi newid llawer. Efallai y cyfeiriwyd ato gyntaf fel y Senedd-dy yn 1555. Adnabyddir yr adeilad hwn bellach fel Plas Cwrt yn Dre. Roedd yn dŷ neuadd eiliog, felly mae'n debyg ei fod yn adeilad o gryn bwysigrwydd, ond nid yw'n debygol o ddyddio'n ôl i amser Owain. Adferwyd llawer gan A. B. Phipson ar gyfer Syr Pryce Pryce-Jones fel tŷ deulawr, tri bae.

### Strwythr a gosodiad

Mae gan y tŷ ffrâm bren yn bennaf, gyda waliau pen carreg gyda ffrâm addurnol asgwrn penwaig sy'n cyd-gloi â'r llawr cyntaf â glanfa, a gynhelir gan fracedi sgrolio gwinwydd. Mae grisiau carreg allanol i ddrws planc ar y chwith a ffrâm bren â phaneli sgwâr i'r llawr gwaelod. Mae'r bae carreg ar y dde yn cynnwys gwaith maen canoloesol wedi'i ailddefnyddio a ffenestr dau olau gyda physt carreg ganolog.

Eglwys Pennal
-------------

Eglwys Sant Pedr mewn Cadwynau, Pennal
Erbyn 1405, roedd y rhan fwyaf o luoedd Ffrainc wedi tynnu'n ôl o Gymru ar ôl i wleidyddiaeth Paris symud tuag at heddwch gyda'r Rhyfel Can Mlynedd yn parhau rhwng Lloegr a Ffrainc. Ar 31 Mawrth 1406 ysgrifennodd Owain lythyr i'w anfon at Siarl VI, brenin Ffrainc, yn ystod synod yn Eglwys Pennal, a dyna pam ei henw. Roedd llythyr Owain yn gofyn am gefnogaeth filwrol gan y Ffrancwyr i ymladd y Saeson yng Nghymru. Awgrymodd Owain y byddai yn cydnabod Bened XIII o Avignon fel y Pab. Mae'r llythyr yn nodi uchelgeisiau Owain o Gymru annibynnol gyda'i senedd ei hun, dan ei arweiniad ei hun fel Tywysog Cymru. Roedd yr uchelgeisiau hyn hefyd yn cynnwys dychwelyd Cyfraith Hywel, yn hytrach na chyfraith Lloegr a orfodwyd ar Gymru, sefydlu eglwys Gymreig annibynnol yn ogystal â dwy brifysgol, un yn ne Cymru, ac un yn y gogledd.

Credir i'r eglwys gael ei henwi felly gan Owain mewn cystadleuaeth â chapel Sant Pedr mewn Cadwynau (*St Peter ad Vincula*) yn Nhŵr Llundain, un o gapeli brenhinol ei wrthwynebydd, Harri IV, brenin Lloegr. Ystyriwyd Pennal fel eglwys ei statws fel un o'r 21 llys, sef llysoedd Tywysogion Cymreig brodorol Gwynedd. Yr eglwys yw safle olaf cyfarfod diwethaf y Senedd a gynhaliwyd gan Owain.

Ailadeiladwyd yr eglwys ym 1769, gan ddefnyddio llawer o ddeunydd o'r adeilad canoloesol.

Carchar Carrog
--------------

Carchardy Owain Glyn Dŵr, Carrog, yn 1794.
Yng Ngharrog ger Corwen safai rhannau o Garchar Owain, efallai hyd at yr 20fed ganrif. Ysgrifennodd Thomas Pennant tua'r flwyddyn 1776 "Nid oedd y carchar lle y caethiwo Owen ei garcharorion ymhell o'i dŷ, ym mhlwyf Llansanffraid Glyndwrdwy, a gelwir y lle hyd heddiw yn 'Carchardy Owen Glyndwrdwy'. Mae rhai olion eto i'w gweld ger yr eglwys, sy'n ffurfio rhan o dŷ cyfanheddol. Mae'n cynnwys ystafell 13 troedfedd sgwâr a deg a hanner o uchder. Mae'r ochrau'n cynnwys tri thrawst llorweddol, gyda estyll unionsyth, nid pedair modfedd o dan, wedi'u mortisio i mewn iddynt. Yn y rhain y mae llwyni yn y gwaelod, fel pe bai croesfariau neu gratiau. Mae'r to yn hynod o gryf, yn cynnwys estyll cryf bron yn gyfagos. Mae'n ymddangos fel pe bai dau lawr wedi bod, ond mae'r rhan uchaf ar hyn o bryd yn amlwg yn fodern." Ym 1794 cyflogwyd John Ingleby i wneud cofnod dyfrlliw o'r adeilad, a safai ychydig i'r de-ddwyrain o'r eglwys, yn edrych dros Afon Dyfrdwy. Roedd to gwellt ar yr adeilad ac mae ganddo stydin clo pren a hefyd ffenestr fwa Gothig a drysau bwa Gothig. Ymddengys fod tystiolaeth o risiau allanol yn arwain at neuadd ar y llawr cyntaf, sy'n awgrymu y gallai rhannau o'r adeilad fod wedi bod yn gyfoes ag Owain Glyn Dŵr. Roedd safle'r adeilad ar y Teras Glyndŵr modern.

Mornington Straddle
-------------------

Ni wyddys dim yn sicr am Glyndŵr ar ôl 1412. Er gwaethaf cael gwobrau enfawr, ni chafodd ei ddal na'i fradychu. Anwybyddodd bardwn brenhinol. Yn ôl y traddodiad bu farw ac fe'i claddwyd o bosibl yn eglwys y Seintiau Mael a Sulien yng Nghorwen yn agos i'w gartref, neu o bosibl ar ei stad yn Sycharth neu ar stadau gŵr ei ferched: Kentchurch yn ne Swydd Henffordd neu Monnington yng ngorllewin yr un sir.

Yn ei lyfr *The Mystery of Jack of Kent and the Fate of Owain Glyndŵr*, dadleua Alex Gibbon mai Owain Glyn Dŵr ei hun oedd yr arwr gwerin Jack o Gaint, a adnabyddir hefyd fel Siôn Cent – caplan teulu'r Scudamore ei hun. Mae Gibbon yn tynnu sylw at sawl tebygrwydd rhwng Siôn Cent a Glyndŵr (gan gynnwys ymddangosiad corfforol, oedran, addysg, a chymeriad) ac mae'n honni i Owain dreulio ei flynyddoedd olaf yn byw gyda'i ferch Alys, gan roi heibio ei hun fel hen frawd Ffransisgaidd a thiwtor teulu. Mae yna lawer o chwedlau gwerin am Owain yn gwisgo cuddwisgoedd er mwyn ennill mantais dros ei wrthwynebwyr yn ystod y gwrthryfel.

Yn 1875, daeth y Parch. Ysgrifennodd Francis Kilvert yn ei ddyddiadur iddo weld bedd "Owen Glendower" ym mynwent eglwys Monnington "[h]ard wrth gyntedd yr eglwys ac ar yr ochr orllewinol iddo ... Mae'n garreg wastad o lwyd-gwyn ar siâp fel ffigwr obelisg anghelfydd, wedi'i suddo'n ddwfn i'r ddaear yng nghanol darn hirsgwar o bridd y mae'r dywarchen wedi'i chwalu ohono, ac, yn anffodus, wedi'i dorri'n sawl darn."

Yn 2006, dywedodd Adrien Jones, llywydd Cymdeithas Owain Glyn Dŵr, "Bedair blynedd yn ôl fe ymwelon ni â disgynnydd uniongyrchol o Glyn Dŵr, John Skidmore, yn Kentchurch Court, ger y Fenni. Aeth â ni i Mornington Straddle, yn Swydd Henffordd, lle trigai un o ferched Glyn Dŵr, Alys. Dywedodd Mr Skidmore wrthym ei fod ef (Glyn Dŵr) wedi treulio ei ddyddiau olaf yno ac yn y diwedd bu farw yno ... Bu'n gyfrinach deuluol am 600 mlynedd a gwrthododd hyd yn oed mam Mr Skidmore, a fu farw ychydig cyn i ni ymweld, ddatgelu'r gyfrinach. Mae hyd yn oed twmpath lle credir iddo gael ei gladdu yn Mornington Straddle."  

Mae'r hanesydd Gruffydd Aled Williams yn awgrymu mewn monograff yn 2017 fod y safle claddu yng Nghapel Kimbolton ger Llanllieni, eglwys blwyf bresennol Sant Iago Fawr a arferai fod yn gapelyddiaeth Priordy Llanllieni, yn seiliedig ar nifer o lawysgrifau a ddelir yn yr Archifau Cenedlaethol. Er bod Kimbolton yn lle eithriadol a chymharol anhysbys y tu allan i Swydd Henffordd, mae ganddo gysylltiad agos â theulu Scudamore. O ystyried bodolaeth cysylltiadau eraill â Swydd Henffordd, ni ellir diystyru ei lle o fewn dirgelwch dyddiau olaf Owain Glyn Dŵr.

Llyfryddiaeth
-------------

* Davies, R. R.; Morgan, Gerald (2009). *Owain Glyn Dŵr: Prince of Wales*. Ceredigion: Y Lolfa. ISBN 978-1-84771-127-4.
* Williams, Gruffydd Aled (2017). *The Last Days of Owain Glyndŵr* (yn Saesneg). Y Lolfa. ISBN 978-1-78461-463-8.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hubbard E. The Buildings of Wales: Clwyd, Penguin/ Yale 1986, 242-3
2. ↑  Melville Richards ‘‘Welsh Territorial and Administrative Units’’ University of Wales Press, 1969, pg. 200
3. ↑  Sycharth Castle / Castlewales.com
4. ↑  Parry, Thomas, gol. (1982). *The Oxford Book of Welsh Verse*. Gwasg Prifysgol Rhydychen. tt. 81–82.
5. ↑  Mansel Jones. "Owain Glyn Dwr". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-09-17. Cyrchwyd 12 August 2012.
6. ↑  Richards, R. 'Sycharth' "Montgomeryshire Collections' 1948, Vol. 50 p. 183-8
7. ↑  Edward Pugh (1816), *Cambria Depicta*, p. 222
8. ↑  "A national parliament at Machynlleth". *history.powys.org.uk*. Cyrchwyd 2022-01-29.
9. ↑  "Full Record – Machynlleth, The Parliament House". *Dendrochronology Database*. Archaeology Data Service.
10. ↑  Scourfield and Haslam. (2013), pg195
11. ↑  Gwylliad Cochion Mawddwy. Owen held a Parliament in Dolgellau in 1404.
12. ↑  Owen H. J. (1953–56) "Owen Glyn Dwr's Old Parliament House at Dolgelley". *Journal of the Merioneth Historic and Record Society* 2, 81–8.
13. ↑  Stuff, Good. "Friend's Meeting House (Cwrt Plas-Yn-Dre) Milford Road – Newtown and Llanllwchaiarn – Powys – Wales – British Listed Buildings". *britishlistedbuildings.co.uk*. Cyrchwyd 13 February 2017.
14. 1 2  Morgan 2009, t. 95.
15. ↑  "Owain Glyndŵr's Wales: Pennal". Canolfan Owain Glyndŵr Centre. Cyrchwyd 7 April 2016.
16. ↑  "Church of St Peter ad Vincula, Pennal". British Listed Buildings. Cyrchwyd 7 April 2016.
17. ↑  "St Peter's Church, Pennal". *Coflein*. Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru. Cyrchwyd 18 Medi 2023.
18. ↑  Pennant, T. (1784) *Tour in Wales*. Bridge Books reprint, Wrexham, 1990, Vol 1, 387–8
19. ↑  "The Carrog Village Trail" (PDF). www.carrog-station.moonfruit.com. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2016-03-18. Cyrchwyd 2019-11-12.
20. ↑  "Glyndŵr's burial mystery solved". *news.bbc.co.uk*. 6 November 2004.
21. ↑  Gibbon, Alex (2007). *The mystery of Jack of Kent & the fate of Owain Glyndŵr*. Stroud: Sutton. ISBN 978-0-7509-3320-9.
22. ↑  Bradley, Arthur Granville (1902). *Owen Glyndwr and the Last Struggle for Welsh Independence: With a Brief Sketch of Welsh History* (yn Saesneg). Putnam. t. 280. Glyndŵr disguises.
23. ↑  Plomer, William (1986). *Kilvert's Diary: 1870–1879: Life in the English Countryside in Mid-Victorian Times*. ISBN 087923637X. 6 April 1875
24. ↑  "Glyndŵr's burial mystery solved". *news.bbc.co.uk*. 6 November 2004.
25. ↑  "The Society's Achievements". The Owain Glyndwr Society. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 20 December 2008.
26. ↑  Williams 2017.

| * v
* t
* e
Cymru Pensaernïaeth Cymru |
| --- |
| 
* Pensaernïaeth Cymru
* Rhestr o benseiri Cymreig
* Adeiladau rhestredig yng Nghymru
* Adeiladau sy'n gysylltiedig ag Owain Glyn Dŵr

 |
| WiciBrosiect Cymru |