Roedd **Griffith Jones (Glan Menai)** (Mawrth 1836 - 21 Hydref 1906) yn ysgolfeistr ac yn awdur Cymreig.

Cefndir
-------

Ganwyd Jones yn Llanfairfechan yn blentyn i Griffith Jones, bugail a thywysydd ymwelwyr trwy'r mynyddoedd a Mary ei wraig. Cafodd ei fedyddio yn Eglwys St Mair, Llanfairfechan a chafodd ei addysgu yn Ysgol Genedlaethol (ysgol Eglwys Loegr) Llanfairfechan. Wedi ymadael a'r ysgol aeth yn fyfyriwr i Goleg y Drindod Caerfyrddin lle gymhwysodd fel athro.

Gyrfa
-----

Hysbyseb am ysgol forwrol Glan Menai yn yr Aeron Visitor (gol Glan Menai)
Cafodd ei benodi yn athro yn Ysgol Genedlaethol Llanddeusant, Môn, symudodd oddi yno ar ôl gyfnod byr i fod yn athro yn Ysgol Genedlaethol Llanfrothen. O Lanfrothen symudodd i Ysgol Genedlaethol Aberaeron. Yn Aberaeron bu hefyd yn cadw ysgol breifat i ddysgu sgiliau morwrol, aeth nifer o'i ddisgyblion preifat ymlaen i fod yn gapteiniaid llongau. Bu'n dysgu yn Aberaeron am ddeng mlynedd cyn symud i Ysgol Genedlaethol Llandybie lle arhosodd am 3 blynedd cyn dychwelyd i Aberaeron. Ni fu yn Aberaeron am yr eildro am lawer gan i'w iechyd torri a'i orfodi i roi'r gorau i fod yn athro ar ôl gyrfa o 20 mlynedd.

Symudodd i Gaernarfon i fyw. Yno dechreuodd ysgrifennu erthyglau ar gyfer y papurau lleol a phapurau Cymreig Lerpwl fel y caniatâi ei iechyd. Wedi cael peth adferiad aeth ar gais y Deon Edwards ar daith trwy Gymru i chwilio am ohebwyr a thanysgrifwyr i gylchgrawn enwadol Eglwys Lloegr, Y Llan. Wedi llwyddo yn y gwaith cafodd gais gan berchennog y *Carmarthen Journal* i wneud gwaith tebyg. Gwariodd gweddill ei oes yn hybu papurau ac yn gwerthu llyfrau.

Gyrfa lenyddol
--------------

Dechreuodd Glan Menai cystadlu mewn eisteddfodau pan oedd yn weddol ifanc. Cafodd ei lwyddiant mawr cyntaf ym 1859 pan ddaeth yn fuddugol am y cyfieithiad gorau o "*God Save the Queen*" i'r Gymraeg. Rhan o'r wobr oedd cael gwahoddiad i Gastell Penrhyn i glywed ei gyfieithiad yn cael ei chanu o flaen y Frenhines Fictoria, tra bod hi'n ymweld â Chymru. Ym 1861 cyhoeddwyd nofel, *Hywel Wyn*, ganddo. Ym 1865 enillodd wobr am y traethawd gorau am "*Enwogion Sir Aberteifi*" a gyhoeddwyd fel llyfr gan gwmni Hughes, Dolgellau ym 1868.. Yn Eisteddfod Porthaethwy 1879 bu'n fuddugol am draethawd ar "*Fywyd ac Athrylith Lewis Morris (Llywelyn Ddu o Fôn)*" Ym 1886 cyhoeddwyd cyfrol o'i gerddi "*Caneuon Glan Menai*". Cyhoeddwyd nifer fawr o draethodau a chyfieithiadau eraill ganddo hefyd. Ym 1901 cyhoeddodd llyfr Saesneg am fro ei enedigaeth "*A Commplete Guide to Llanfairfechan and Aber*".

Ym 1904 cafodd blwydd-dal o £30 y flwyddyn gan y llywodraeth fel cydnabyddiaeth i'w cyfraniad at lenyddiaeth Cymraeg a Chymreig.

Teulu
-----

Bu'n briod ddwywaith. Bu farw ei wraig gyntaf yn Aberdaron wrth esgor. Mary oedd enw ei ail wraig a bu iddynt dwy ferch a mab. Bu Mary farw ym 1902

Marwolaeth
----------

Wrth ymweld â Chonwy fel rhan o'i waith fel llyfrwerthwr cafodd Glan Menai ffit apoplectig (strôc, mae'n debyg) aed a fo adref i Lanfairfechan ar y trên ond bu farw o fewn hanner awr o gyrraedd cartref. Claddwyd ei weddillion ym mynwent y plwyf Llanfairfechan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Griffith Jones (Glan Menai)** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "JONES, GRIFFITH (Glan Menai; 1836 - 1906), ysgolfeistr ac awdur | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2019-08-16.
2. ↑  "Glan Menai - The Welsh Coast Pioneer and Review for North Cambria". W. H. Evans. 1909-03-18. Cyrchwyd 2019-08-15.
3. ↑  "GLAN MENAI - The Carmarthen Journal and South Wales Weekly Advertiser". J. Daniel. 1909-03-12. Cyrchwyd 2019-08-15.
4. ↑  Internet Archive *Enwogion Sir Aberteifi*, Copi wedi ei ddigido gellir ei ddarllen am ddim
5. ↑  "GLAN MENAI - Baner ac Amserau Cymru". Thomas Gee. 1909-05-12. Cyrchwyd 2019-08-15.
6. ↑  "ANNUITYFORGLANMENAI - Carnarvon and Denbigh Herald and North and South Wales Independent". James Rees. 1904-08-26. Cyrchwyd 2019-08-16.
7. ↑  "Family Notices - Carnarvon and Denbigh Herald and North and South Wales Independent". James Rees. 1902-02-07. Cyrchwyd 2019-08-16.
8. ↑  "jOBITUARY - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1906-10-29. Cyrchwyd 2019-08-15.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 94868883

 |