recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Gellir defnyddio'r llif o dywod mewn awrwydr i gadw cyfnod o'r amser a aeth heibio. Mae e hefyd yn cynrychioli'n gywir y presennol ac yn cyfannu'r gorffennol a'r dyfodol.
Cysyniad sy'n mesur parhad digwyddiadau a'r cyfnodau rhyngddynt yw **amser**.

Mae amser yn baramedr sylfaenol i bopeth sy'n newid – heb newid ni cheir amser, heb amser ni cheir newid. Mesur y mae amser graddfa newid digwyddiadau. Trwy sefydlu graddfa o'r fath y mae amser yn ein galluogi i wahaniaethu rhwng yr hyn sydd wedi digwydd, yr hyn sy'n digwydd a'r hyn sydd ar fin digwydd; yr hyn a fu, y sydd ac a fydd.

I sylwedydd cyffredin mae'n ymddangos fod amser yn llifo'n gyson i un cyfeiriad yn unig, h. y. o'r gorffennol i'r presennol ac i'r dyfodol. Ond, yn ôl damcaniaeth perthnasedd Einstein nid dyna sydd mewn gwirionedd. Er mwyn lleoli digwyddiad yn iawn yn y bydysawd Einsteinaidd rhaid ei ystyried mewn *continwwm* gofod-amser pedwar dimensiwn.

Yn hanesyddol, roedd mesur amser yn seiliedig ar sylwadau seryddol, sef yr amser sy'n mynd heibio tra bod y ddaear yn cylchdroi ar ei hechel (sef diwrnod) neu iddi gwblhau ei chylchdro o gwmpas yr haul (sef blwyddyn). Fodd bynnag, mae gwyddoniaeth ddiweddar yn seilio mesur amser ar yr eiliad, a ddiffinnir yn nhermau amlder ymbelydredd arbennig a ryddheir gan isotop diffiniedig cesiwm; gelwir hyn yn gloc cesiwm.

Dyfyniadau barddol am amser
---------------------------

* 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Mae syllu i lygad amser
yn gychwyn gwallgofrwydd.
Mewn amser mae amser i bopeth. | "|

Saunders Lewis

* 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Gobaith fo’n meistr:
rhoed Amser i ni’n was. | "|

Waldo Williams

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lewis, Saunders, o'r ddrama Siwan

Chwiliwch am ***amser***  
yn Wiciadur.
Mae’r **Adeilad Liver** yn adeilad ar lan Afon Merswy ynghanol Lerpwl, ac yn enwog fel un o ‘Three Graces’ y ddinas gyda Adeilad Porthladd Lerpwl ac Adeilad Cunard. Mae’r adeilad 322 troedfedd o daldra. Ar un adeg roedd yr adeilad yr un talaf yn Ewrop. Mae’r adeilad yn rhestredig (Gradd I) ac mae 15 o loriau. Mae gan yr adeilad 2 dŵr, gyda chlociau, gwnaethpwyd gan Gent a Chwmni o Gaerlŷr. Mae tryfesur y clociau 25 troedfedd, yn fwy na Big Ben yn Llundain Ychwanegwyd clychau elegtronig ym 1953 ar gof aelodau’r Gymdeithas sy wedi marw yn ystod y 2 ryfel byd.

Hanes
-----

Roedd gan y gymdeithas Gyfeillgar Royal Liver dros 6,000 o weithwyr ym 1907, ac roedd angen swyddfeydd newydd. Cynlluniwyd yr adeilad gan Walter Aubrey Thomas, a dechreuodd gwaith adeiladu ar 11eg Mai 1908. Agorwyd yr adeilad ar 19eg Gorffennaf 1911. Roedd yr adeilad
un o adeiladau cyntaf y byd gyda choncrid wedi atgyfnerthu.

Ar ben y 2 dwr saif yr adar Liver, cynlluniwyd gan Carl Bernard Bartels a gyda’s enwau Bella a Bertie. Efallai bod Bella yn cyfeirio at [[Isabella o Angoulême, gwraig Brenin John, a Bertie at Brenin Edward VII, brenin pan adeiladwyd Adeilad Liver. Mae damcaniad bod un yn gwarchod pobl y ddinas a’r llall yn edrych at forwyr yn cyrraedd y porthladd.

Mae’r adar yn 18 troedfedd o uchder. 10 troedfedd o hyd, a’u esgyll 12 o hyd, gwnaethpwyd o gopor.

Roedd yr adeilad yn bencadlys i’r cwmni Royal Liver hyd at ddod yn rhan o grwp Royal London yn 2011. Gwerthwyd yr adeilad am 48 miliwn o bunnoedd ym mis Chwefror 2017 i gwmni Corestate Capital o Luxembourg a Farhad Moshiri, cyfrandalwr i CPD Everton. Y bwriad yw bod swyddfeydd y clwb yn symud i’r adeilad, sy’n cyfagos i safle newydd eu stadiwm newydd.

Ers 2019, mae’r cyhoedd wedi cael cyfle o ymweld â thwr gorllewinol yr adeilad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan rlb360.com
2. ↑  "Taflen ganmlwyddiant yr adeilad, archifiwyd 24 Medi 2015" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2015-09-24. Cyrchwyd 2021-07-10.
3. ↑  29 Ionawr 2008 Gwefan mersey-gateway
4. ↑  Rapid Growth 1886-1913: cyhoeddwr Grwp Royal Liver
5. ↑  Gwefan rlb360.com
6. ↑  Gwefan y Liverpool Echo 25 Medi 2016
7. ↑  Gwefan theguideliverpool.com, 8 Gorffennaf 2018
8. ↑  Gwefan Y Liverpool Echo, 8 Chwefror 2017
9. ↑  Gwefan Royal Liver Building 360

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan yr adeilad
* Gwefan teithiau'r adeilad
Tref yn Nhiwnisia yw **Thala** (Arabeg: تالة ) a leolir yng ngogledd-orllewin y wlad yn nhalaith Kasserine, 250 km i'r gorllewin o'r brifddinas, Tiwnis, a thua 50 km i'r de o El Kef. Poblogaeth: 13,968 (2004).

Mae'n gorwedd 1,017 metr i fyny ym mynyddoedd Dorsal Tiwnisia. Mewn canlyniad mae hi'n un o drefi uchaf - ac oeraf - y wlad.

Enw Berbereg yw *thala* ac mae'n golygu "ffynnon". Ceir nifer o ffynhonnau yn yr hen dref, yn cynnwys Aïn Thala (Arabeg, yn golygu 'Ffynnon Thala') sy'n rhoi ei henw i'r dref, Aïn Arara, Aïn Ahmed ac Aïn Oum Ethaaleb uwchlaw'r dref.

Mae hanes hir i'r dref. Ceir olion cynhanesyddol yn y cyffiniau. Bu'n ganolfan i'r Berberiaid am ganrifoedd cyn i'r Rhufeiniaid gyrraedd a choncro Carthago. Yn 108 CC, gwarchaeodd Metellus Thala yn ei ryfel yn erbyn Jugurtha ; daliodd Thala allan am 40 diwrnod. Yna, yn hytrach nag ildio a bradychu'r Brenin Jugurtha, llosgodd yr amddiffynwyr y ddinas a'u cyrff eu hunain am y bu "yn well ganddynt farw na bod yn gaethion," yn ôl Sallust.

Ailadeiladwyd y ddinas gan y Rhufeiniaid a daeth Thala yn ganolfan ffyniannus eto. Dirywiodd yn gyflym ar ôl i'r wlad gael ei goresgyn gan yr Arabiaid yn y 7g. Bu'n ganolbwynt i sawl gwrthryfel Berberaidd dros y canrifoedd, yn cynnwys hwnnw gan Ali Ben Ghedhahem yn erbyn *bey* Tiwnis yn 1864 a'r un gan Amor Ben Othman yn erbyn y Ffrancod yn 1906.

Amaethyddiaeth yw'r prif ddiwydiant o bell ffordd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-09-24. Cyrchwyd 2010-05-18.
Roedd **Syr Abraham Garrod Thomas** (5 Hydref 1853 – 30 Ionawr 1931) yn feddyg, dyngarwr, ynad, gwleidydd ag yn Aelod Seneddol Cymreig.

Bywyd
-----

Ganwyd ym Mhanteryrod, ger Aberaeron yng Ngheredigion, roedd yn fab i Lewis Thomas; roedd ei frawd hyn, John Aeron Thomas, ag oedd yn gyfreithiwr a dyn busnes, hefyd yn Aelod Seneddol. Roedd e'n siaradwr Cymraeg hyd at yr oedran 13, a cafodd ei addysgu yn Aberdaugleddau. Ym Mhrifysgol Caeredin graddiodd fel M.B. yn 1876, y flwyddyn honno fe ddaeth yn aelod o 'the Royal College of Surgeons of England'. Ar ôl iddo raddio fe astudiodd yn Berlin a Vienna. Daethpwyd yn M.D. yng Nghaeredin yn 1878, a dechreuodd gweithio yng Nghasnewydd. Yn 1892 fe sefydlodd y South Wales Argus. Yn 1915 rhoddodd y ty, 25 Clytha Park, Casnewydd, er mwyn trin plant gyda tiwberciwlosis. Roedd yn berchen ar Mansion House, Casnewydd.

Gwleidyddiaeth
--------------

Apwyntiwyd Thomas yn Siryf Sir Aberteifi ar gyfer y flwyddyn 1900. Cafodd ei ethol yn aelod seneddol o'r  Blaid Ryddfrydol (DU) ar gyfer De Sir Fynwy mewn isetholiad ym 1917, ond ni safodd eto ar ôl hynny. Yn ystod isetholiad Casnewydd ym 1922, roedd yn llywydd ar y Gymdeithas Rhyddfrydol lleol, fe oedd y cyntaf i gael ei gysylltu a i sefyll fel ymgeisydd Rhyddfrydol, ond yn y diwedd fe dewisiwyd William Lynden Moore a oedd yn niwtral yn t gwrthdarw rhwng Rhyddfrydwyr Asquith a cefnogwyr David Lloyd George.

Teulu
-----

Ym 1879 priododd Thomas a Eleanor, merch i Richard Hughes Richards o Gasnewydd. Eu mab oedd y cemegydd Richard Noel Garrod-Thomas.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Debrett's House of Commons* (1918), t. 160; archive.org.
2. ↑  "Sir A. Garrod Thomas, Ll.d. M.d". *British Medical Journal* **1** (3658): 288. 1931. doi:10.1136/bmj.1.3658.288. PMC 2313772. PMID 20776010. .
3. ↑  *Debrett's House of Commons* (1901), t. 148; archive.org.
4. ↑  Viscount Camrose, *British Newspapers and their Controllers* (1947), t. 134; archive.org.
5. ↑  ''Welsh Outlook'' cyf. 2, rhif 2 (Chwefror 1915). Welshjournals.llgc.org.uk. Adalwyd 6 Mehefin 2014.
6. ↑  Chris Cook; John Ramsden (1 Hydref 1997). *By-Elections In British Politics*. Psychology Press. tt. 24–5. ISBN 978-1-85728-535-2. Cyrchwyd 12 Mai 2012.
7. ↑  Edward Hilliard (gol.), *The Balliol College Register 1832–1914* (1914), t. 119; archive.org.

'

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Ivor Herbert, Barwn 1af Treowen** | **Aelod Seneddol**
De Sir Fynwy**1817 – 1918**  | Olynydd:**diddymu'r sedd** |
Ystyrir **Abraham**, Hebraeg: **אַבְרָהָם**, "Avraham", Arabeg: **ابراهيم** "Ibrahim", fel ffigwr allweddol gan dair crefydd, Iddewiaeth, Cristnogaeth ac Islam, a elwir am hynny yn grefyddau Abrahamig.

Ei enw yn wreiddiol oedd **Abram** (Hebraeg: **אַבְרָם**, ond newidiodd ei enw i Abraham yn ddiweddarach yn ei fywyd. Roedd yn fab i Terah, ac roedd ganddo frodyr o'r enw Nahor a Haran. Yn ôl Llyfr Genesis, Ganed ef yn Ur y Chaldeaid ym Mesopotamia, ond galwyd ef gan Dduw i wlad Canaan. Symudodd i Haran, yna gyda'i wraig Sarah a'i nai Lot i Ganaan gyda'i dilynwyr. Yn ddiweddarach ymwahanodd Abraham a Lot, gyda Abraham yn symud i Mamre yn Hebron.

Roedd Sarah yn dal yn ddi-blant, felly rhoddodd ei morwyn Hagar yn wraig arall iddo. Ganwyd mab i Hagar ac Abraham, Ishmael, ond yn ddiweddarach gyrrwyd Sarah ac Ishmael i ffwrdd gan Sarah. Yn draddodiadol, Ishmael yw cyndad yr Arabiaid. Yn ei henaint, cafodd Sarah hefyd fab, Isaac, cyndad yr Iddewon yn ôl traddodiad.

Rai blynyddoedd wedyn, cafodd Abraham orchymyn gan Dduw i aberthi Isaac iddo. Paratôdd Abraham i wneud hynny, ond pan oedd ar fin aberthu ei fab, ymddangosodd angel i'w atal a rhoi dafad iddo i'w aberthu yn lle Isaac. Mae gŵyl Islamig Eid ul-Adha yn dathlu'r digwyddiad yma.

Dywedir i Sarah farw pan oedd tua 127 mlwydd oed, a chael ei chladdu yn Ogof y Patriarchiaid gar Hebron. Gyrrodd Abraham ei was Eliezer i Fesopotamia, i chwilio am wraig i Isaac, a dychwelodd gyda Rebecca. Cymerodd Abraham wraig arall, gordderch o'r enw Keturah, a chafodd chwe mab arall, Zimran, Jokshan, Medan, Midian, Ishbak, a Shuah. Bu farw yn 175 oed, a chladdwyd ef gyda Sarah yn Hebron.

Yn y *Coran*, dywedir mai Ibrahim ac Ishmael a ailsefydlodd ddinas Mecca ar ôl y Dilyw a chodi'r Kaaba yno.
Alecsander yn cael ei enw'n fab Jupiter Ammon yn Siwa (darlun o lyfr, 1696)
**Teml Jupiter Ammon** oedd sedd un o oraclau pwysicaf yr Henfyd. Roedd yn gysegredig i'r duw Jupiter Ammon ac yn sefyll mewn gwerddon ar safle ger tref werddon Siwa heddiw, yn yr Aifft.

Ffurf hybrid ar y duw brodorol Ammon (neu 'Hammon') oedd Jupiter Ammon (roedd yn arfer gan y Rhufeiniaid gysylltu duwiau brodorol â'r duwiau clasurol). Dywedir i'r deml gael ei godi naill ai gan Bacchus neu Heracles i nodi'r llecyn lle datguddiodd Ammon ffynnon. Portreadir y duw gyda chyrn maharen ar ei ben.

Roedd y deml tua naw diwrnod i'r gorllewin o ddinas Alecsandria. Yn ôl traddodiad cafodd ei sefydlu deunaw canrif cyn oes yr ymerodr Augustus, tua 1700 CC felly. Gwir neu beidio, roedd y deml yn hen. Dywedir fod cant o offeiriaid yn ei gwasanaeth. Yng nghysegrfan mewnol y deml safai cerflun efydd o'r duw addurnedig â nifer o feini gwerthfawr ac yn sefyll ar bedestal aur.

Tyrrai pobl o bob rhan o'r Môr Canoldir a'r tu hwnt i ymgynghori â'r oracl enwog. Roedd yr oracl hynny'n gysylltiedig ag oracl Dodona yng Ngwlad Groeg yn ôl Herodotus ac eraill, gan fod dwy golomen wedi hedfan o Thebes (yn Yr Aifft) i'w sefydlu. Y dyn enwocaf i ymweld â'r oracl oedd Alecsander Fawr. Dywedodd yr oracl ei fod yn fab i Jupiter ei hun. Afraid dweud nad oedd pawb yn barod i gredu hynny a suddodd enw'r oracl ac erbyn oes Plutarch roedd wedi colli llawer o'i ddylanwad.

Erbyn heddiw nid oes llawer o'r deml yn sefyll. Lleolir Siwa yn Anialwch Gorllewinol yr Aifft, ger y ffin â Libia. Mae'n lle anghysbell iawn.

Ffynonellau
-----------

* C. Dalrymple Belgrave, *Siwa, the Oasis of Jupiter Ammon* (The Bodley Head, Llundain)
* J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (Llundain, d.d.)
* Robin Maugham, *Journey to Siwa* (Chapman and Hall, Llundain, 1950). Hanes taith i werddon Siwa gyda disgrifiad da o'r deml a'i hanes.
Brenin cyntaf yr Alban yn ôl Sieffre o Fynwy yn ei ffug hanes *Historia Regum Britanniae* oedd **Albanactus**.
Roedd yn un o dri mab Brutus, sefydlydd chwedlonol Prydain, gyda Camber a Locrinus.

Ar farwolaeth eu tad, cafodd Locrinus Loegria (Lloegr), cafodd Camber wlad Cambria a chafodd Albanactus *Albania* (yr Alban). Llofruddiwyd Albanactus gan Humber, brenin yr Huniaid, a ddaeth o Germania i oresgyn *Albania*. Bu rhaid i bobl Albanactus ffoi am gymorth i wlad Locrinus. Digwyddodd hyn, yn ôl chwedl Sieffre, cyn i'r Pictiaid a'r Albanwyr ddod i Brydain. Defnyddiwyd y ffug hanes hwn gan frenhinoedd Lloegr - yn enwedig Edward I - i hawlio awdurdod dros yr Alban a cheisio ei goresgyn. Defnyddiwyd yr un ddadl yn achos Cymru am fod Camber, fel Albanactus, yn frawd iau Locrinus.

Ym mytholeg yr Alban ei hun ni cheir fawr o le i Albanactus (ac mae'r ychydig amdano yn deillio o "hanes" Sieffre): honnai'r Albanwyr eu bod yn ddisgynyddion o Gaidel Glas (sy'n cynrychioli'r Gael) a'i wraig Scota (sy'n cynrychioli'r Scotti, y Gwyddelod a ymsefydlodd yn yr Alban).

Llyfryddiaeth
-------------

* Henry Lewis (gol.), *Brut Dingestow* (Caerdydd, 1942)
Etholaeth seneddol yn Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, yw **Beaconsfield**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Beaconsfield yn Swydd BuckinghamEtholaeth Beaconsfield yn Swydd Buckingham
* Swydd Buckingham yn LloegrSwydd Buckingham yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–1982: Ronald Bell (Ceidwadol)
* 1982–1997: Tim Smith (Ceidwadol)
* 1997–2019: Dominic Grieve (Ceidwadol, wedyn Annibynnwr)
* 2019–presennol: Joy Morrissey (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Plwyf eglwysig hynafol gerllaw cornel y Gogledd-Orllewin yn Sir Fynwy yn ffinio â Sir Frycheiniog a rhwng plwyfi Bedwellte a Threfddyn oedd **Aberystruth**. Ymestynnodd o Gendl yn y Gogledd, a thros Abertyleri yn y De. Bellach lleolir Aberystruth i orllewin bwrdeistref sirol Blaenau Gwent.

Aberystruth  
Copa Mynydd Carn-y-cefn  
un cilomedr i'r gorllewin o'r Blaenau  
yn edrych tuag at y gorllewin
Nant Ystruth  
Cwm Celyn, Y Blaenau
St Peter's, y Blaenau, 1820. ysgythriad dur o lun gan Henry Gastineau
Adeiladwyd yr eglwys blwyf tua 1500, a pharodd hi i fodoli am fwy na 320 mlynedd. Lleolwyd hi yng nghanol y plwyf pentrefol o'r Blaenau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Map plwyf Sir Fynwy yma Archifwyd 2010-12-19 yn y Peiriant Wayback.
2. ↑  Rev. Edmund Jones. *A Geographical, Historical, and Religious Account of the parish of Aberystruth in the county of Monmouth.* printed by The Family at Trevecka 1779
3. ↑  A history of St Peter's church Blaina

Dolenni allanol
---------------

* *History of Aberystruth* gan David James
* Cyfeirlyfr Kelly (1901)
Pentref yng nghymuned Rhymni, bwrdeisdref sirol Caerffili, Cymru, yw **Abertyswg** (Saesneg: *Abertysswg*). Saif i'r de-ddwyrain o dref Rhymni ac i'r dwyrain o Bontlotyn. Y dref fawr agosaf yw Merthyr Tudful. Llifa Afon Rhymni ychydig i'r gorllewin o'r pentref. Daeth y pentref i fodolaeth ym 1895-1900 pan sefydlwyd Glofa Abertyswg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 29 Hydref 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Caerffili**

**Trefi**  

Aber-carn  **·** Bargod  **·** Bedwas  **·** Caerffili  **·** Coed-duon  **·** Crymlyn  **·** Rhisga  **·** Rhymni  **·** Ystrad Mynach
  
**Pentrefi**  

Aberbargoed  **·** Abertridwr  **·** Abertyswg  **·** Argoed  **·** Bedwellte  **·** Brithdir  **·** Cefn Hengoed  **·** Cwm-carn  **·** Draethen  **·** Fochriw  **·** Gelli-gaer  **·** Y Groes-wen  **·** Hengoed  **·** Llanbradach  **·** Machen  **·** Maesycwmer  **·** Nelson  **·** Pengam  **·** Penpedairheol  **·** Pontlotyn  **·** Pontllan-fraith  **·** Pont-y-meistr  **·** Rhydri  **·** Senghennydd  **·** Trecelyn  **·** Tredegar Newydd  **·** Tretomos  **·** Ty'n-y-coedcae  **·** Wyllie  **·** Ynys-ddu
Gwyddonydd oedd **David Thomas Gwynne-Vaughan** (1871–1915) ym Mhlas Errwd ym Mrycheiniog. Botaneg oedd ei faes.

Hanes
-----

Aeth i Ysgol Ramadeg Trefynwy. Aeth ymlaen i Goleg Crist yng Nghaergrawnt. Roedd yn fotanegwr yn Erddi Kew. Penodwyd ef yn gynorthwywr yn Adran Botaneg ym Mhrifysgol Glasgow. Fe aeth ymlaen i fod yn bennaeth awdurdod ar anatomi rhedynnau, gan gynnwys eu ffurfiau ffosilaidd. Fe aeth ymlaen i weithio yn adran Botaneg, Prifysgol y Frenhines yn Belfast.

Roedd Gwynne-Vaughan yn deithiwr brwd. Roedd yn teithio i'r gorllewin a'r dwyrain ac fe aeth i'r Amazon yn Ne America i adrodd ar sefyllfa cynhyrchu rwber. Fe ymunodd ag ymgyrch i wneud arolwg wyddonol ym Malaria.

Yn ei gyfnod fel botanegydd fe gyhoeddodd llawer o bapura ar redynnau.

Yn 1914 symudodd i Goleg y Brifysgol yn Reading. Bu farw yn 1915.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Roberts, O.E (1980). *Rhai o Wyddonwyr Cymru*. Cyhoeddiadau Modern Cymraeg Cyf.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 280825237
* ISNI: 0000 0003 8777 8191
* Botanist: Gwynne-Vaughan

 |
Un o Ynysoedd Allanol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban yw **Barraigh** (Saesneg: *Barra*).

Saif yr ynys, sy'n un gymharol fechan, yn rhan ddeheuol Ynysoedd Allanol Heledd, i'r de-orllewin o ynys fwy Uibhist a Deas, gyda chulfor *Caolas Bharraigh* yn eu gwahanu. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,078, y rhan fwyaf ohonynt yn siaradwyr Gaeleg ac yn Gatholigion.

Ceir nifer o ynysoedd llai o'i chwmpas, yn cynnwys Eiriosgaigh a Bhatarsaigh. Tir isel yw'r rhan fwyaf o Barraigh, gyda chopa *Beinn Eolaigearraidh* yn cyrraedd 102 m. Mae fferi i bobl ar droed yn unig ym mhentref bychan Eolaigearraidh yn y gogledd-ddwyrain, yn cysylltu a Ludag ar Uibhist a Deas. Saif maes awyr bychan ar draeth 
*Tràigh Mhòr* ar ochr ddwyreiniol yr ynys, gyda'r awyrennau yn glanio ar y traeth ei hun. Y prif bentref yw Bagh a' Chaisteil ("Bae'r Castell"); y castell yw Ceiseamul, eiddo'r clan MacNeil, rheolwyr Barraigh am ganrifoedd. Oddi yma mae fferi i Loch Baghasdail, Oban a Mallaig.

Lleoliad Barraigh
Bagh a' Chaisteil
Cwmwd canoloesol ar lan ogleddol Bae Ceredigion yng ngogledd-orllewin Cymru oedd **Ardudwy Uwch Artro**. Gydag Ardudwy Is Artro, cafodd ei ffurfio allan o hen gantref Ardudwy.

Hanes
-----

Castell Harlech
Dynodai Afon Artro y ffin rhwng Uwch Artro ac Is Artro i'r de. Y ffin naturiol yn y gogledd oedd y Traeth Mawr, Nant Gwynant a'r Moelwynion. Yn ogystal ag Is Artro, ffiniai'r cwmwd ag Eifionydd, darn deheuol o Arfon Is Gwyrfai (cantref Arfon) a Nant Conwy (cantref Arllechwedd) yn y gogledd, Uwch Tryweryn (cantref Penllyn) i'r dwyrain, a darn o gwmwd Tal-y-bont (cantref Meirionnydd) yn y de-ddwyrain.

Cwmwd mynyddig, gyda bryniau creigiog y Rhinogydd yn ei ganol, oedd Uwch Artro. Harlech, sedd frenhinol Bendigeidfran yn y Mabinogi, oedd prif ganolfan y cwmwd. Roedd y llannau yn cynnwys Llanfrothen, Maentwrog, Llandanwg a Llanfihangel-y-traethau. Roedd y plasdai yn niferus ac yn cynnwys Cynfal a Maesygarnedd. Yn ogystal â Chastell Harlech roedd yna gestyll eraill; Castell Prysor, Castell Deudraeth, a chastell mwnt a beili Tomen y Mur, safle hen gaer Rufeinig.

Yn fuan yn ei hanes daeth y diriogaeth yn rhan o Deyrnas Gwynedd a dan awdurdod eglwysig Esgobaeth Bangor. Daeth y cwmwd yn rhan o'r Sir Feirionnydd newydd fel rhan o drefniant Statud Rhuddlan yn 1282. Heddiw mae'n gorwedd yng Ngwynedd.

Plwyfi
------

Erbyn yr Oesoedd Canol Diweddar ceir naw plwyf yn y cwmwd:

* Ffestiniog
* Llanbedr
* Llandanwg
* Llandecwyn
* Llanfair
* Llanfihangel-y-traethau
* Llanfrothen
* Maentwrog
* Trawsfynydd

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Teyrnas Gwynedd

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Geraint Bowen (gol.), *Atlas Meirionnydd* (Y Bala, ail argraffiad, 1975).
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Delor cnau Yunnan** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: delorion cnau Yunnan) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Sitta yunnanensis***; yr enw Saesneg arno yw *Yunnan nuthatch*. Mae'n perthyn i deulu'r Delorion cnau (Lladin: *Sittidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. yunnanensis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r delor cnau Yunnan yn perthyn i deulu'r Delorion cnau (Lladin: *Sittidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Delor Cnau Talcenddu | Sitta frontalis |  |
|
| Delor cnau Corsica | Sitta whiteheadi |  |
|
| Delor cnau aeliog | Sitta victoriae |  |
|
| Delor cnau bach | Sitta pygmaea |  |
|
| Delor cnau brongoch | Sitta canadensis |  |
|
| Delor cnau bronwyn | Sitta carolinensis |  |
|
| Delor cnau glas | Sitta azurea |  |
|
| Delor cnau hardd | Sitta formosa |  |
|
| Delor cnau’r graig | Sitta neumayer |  |
|
| Delor y Cnau | Sitta europaea |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Delor cnau Yunnan** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Amffitheatr Rufeinig ydy **Pula Arena**, wedi'i lleoli yng nghanol Pula, Croatia. Dyma'r unig amffitheatr sydd wedi goroesi'r blynyddoedd gyda phedwar tŵr a llawer o nodweddion Rhufeinig mewn cyflwr mor dda. Fe'i codwyd yn 27 CC - 68 ÔC ac mae ymhlith y 7 arena fwyaf sydd wedi goroesi drwy'r byd. Mae'n esiampl brin ymhlith y 200 amffitheatr a ellir eu gweld heddiw, a dyma'r gorau yng Nghroatia.

Ceir llun o'r Arena ar gefn papur 10 Kuna Croatiaidd a welodd olau dydd yn 1993, 1995, 2001 a 2004. Mae'r Arena yn parhau i gael ei ddefnyddio yn aml ar gyfer cyngherddau, gyda llwyfan a chadeiriau yn cael eu gosod tu fewn iddo.

Adeiladu
--------

Calchfaen yw'r muriau, ac mae tri llawr i'r rhannau hynny sy'n wynebu'r môr a dau ar y gweddill. Codwyd yr Arena ar lethr ac mae'r waliau'n 29.4 metr ar eu huchaf. Mae gan y ddau lawr cyntaf 72 bwa yr un, gyda 64 agoriad petryal ar y llawr uchaf.

Bwa o wal wedi'i hadfer.
Mae echelin yr amffitheatr siâp ofal yma yn 132.45 and 105.10 m (434.5 and 344.8 ft)
 o ran hyd, a'r waliau'n 32.45 m (106.5 ft)
 mewn uchder. Yn ei hamser gallai gynnwys 2,000 o wylwyr yn y *cavea*, oedd a 40 o risiau wedi'u rhannu'n ddau *meniani*. Mae'r seddau wedi'u lleoli'n uniongyrchol ar y llawr serth. Mae'r maes lle roedd y chwarae'n digwydd (y gwir *arena*) yn mesur 67.95 by 41.65 m (222.9 by 136.6 ft)
. Yn gwahanu'r maes hwn a'r gynulleidfa roedd gatiau haearn cryf.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Kristina Džin: 2009, Tud 7
2. ↑  Banc Cenedlaethol Croatia. Features of Kuna Banknotes Archifwyd 2009-05-06 yn y Peiriant Wayback.: 10 kuna Archifwyd 2011-06-04 yn y Peiriant Wayback. (1993), 10 kuna Archifwyd 2011-06-04 yn y Peiriant Wayback. (1995), 10 kuna Archifwyd 2011-06-04 yn y Peiriant Wayback. (2001) & 10 kuna Archifwyd 2011-06-04 yn y Peiriant Wayback. (2004). – Adalwyd 30 Mawrth 2009.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Delor cnau pigfelyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: delorion cnau pigfelyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Sitta solangiae***; yr enw Saesneg arno yw *Lilac nuthatch*. Mae'n perthyn i deulu'r Delorion cnau (Lladin: *Sittidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. solangiae*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r delor cnau pigfelyn yn perthyn i deulu'r Delorion cnau (Lladin: *Sittidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Delor Cnau Talcenddu | Sitta frontalis |  |
|
| Delor cnau Corsica | Sitta whiteheadi |  |
|
| Delor cnau aeliog | Sitta victoriae |  |
|
| Delor cnau bach | Sitta pygmaea |  |
|
| Delor cnau brongoch | Sitta canadensis |  |
|
| Delor cnau bronwyn | Sitta carolinensis |  |
|
| Delor cnau glas | Sitta azurea |  |
|
| Delor cnau hardd | Sitta formosa |  |
|
| Delor cnau’r graig | Sitta neumayer |  |
|
| Delor y Cnau | Sitta europaea |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Delor cnau pigfelyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Llun lloeren o Fae Bizkaia
Bae mawr ger arfordir Ffrainc a Sbaen yw **Bae Bizkaia**, hefyd **Bae Vizcaya** neu **Bae Biscay** (Sbaeneg: *golfo de Vizcaya* neu *golfo de Gascuña*, Ffrangeg: *Golfe de Gascogne*, Basgeg: *Bizkaiko Golkoa*). Cymer ei enw o dalaith Bizkaia yng Nghymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg. Weithiau defnyddir **Gwlff Gasgwyn** amdano; mae'r *Atlas Cymraeg Newydd* yn dangos "Gwlff Gasgwyn" fel y rhan ddeheuol o'r bae. Mae'r bae, sy'n rhan o Gefnfor yr Iwerydd, yn ymestyn o benrhyn Ajo yn Cantabria (Sbaen) hyd dde Llydaw, ac yn cynnwys arfordir Gwlad y Basg ac Acwitania. Ei led yw tua 320 km (199 milltir).

Ceir nifer o borthladdoedd pwysig yma, yn enwedig Bilbo, Pasajes a Burdeos. Yr unig afon fawr sy'n llifo iddo yw Afon Garonne; ymhlith yr afonydd eraill mae Afon Nervión ac Afon Bidasoa, sy'n ffurfio'r ffîn rhwng Ffrainc a Sbaen.

Mae'r bae yn ddwfn ac yn tueddol i gael tywydd mawr ac felly'n gallu bod yn beryglus i longau. Mae'n bysgodfa pwysig: ymhlith y pysgod masnachol a ddelir yno ceir brwyniaid, cod, tiwna a sardîns.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, Gareth (gol.). *Yr Atlas Cymraeg Newydd* (Collins-Longman, 1999), t. 44.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Delor cnau aeliog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: delorion cnau aeliog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Sitta victoriae***; yr enw Saesneg arno yw *White-browed nuthatch*. Mae'n perthyn i deulu'r Delorion cnau (Lladin: *Sittidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. victoriae*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r delor cnau aeliog yn perthyn i deulu'r Delorion cnau (Lladin: *Sittidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Delor Cnau Talcenddu | Sitta frontalis |  |
|
| Delor cnau Corsica | Sitta whiteheadi |  |
|
| Delor cnau aeliog | Sitta victoriae |  |
|
| Delor cnau bach | Sitta pygmaea |  |
|
| Delor cnau brongoch | Sitta canadensis |  |
|
| Delor cnau bronwyn | Sitta carolinensis |  |
|
| Delor cnau glas | Sitta azurea |  |
|
| Delor cnau hardd | Sitta formosa |  |
|
| Delor cnau’r graig | Sitta neumayer |  |
|
| Delor y Cnau | Sitta europaea |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Delor cnau aeliog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Delor cnau bronwinau** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: delorion cnau bronwinau) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Sitta castanea***; yr enw Saesneg arno yw *Chestnut-bellied nuthatch*. Mae'n perthyn i deulu'r Delorion cnau (Lladin: *Sittidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. castanea*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r delor cnau bronwinau yn perthyn i deulu'r Delorion cnau (Lladin: *Sittidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Delor Cnau Talcenddu | Sitta frontalis |  |
|
| Delor cnau Corsica | Sitta whiteheadi |  |
|
| Delor cnau aeliog | Sitta victoriae |  |
|
| Delor cnau bach | Sitta pygmaea |  |
|
| Delor cnau brongoch | Sitta canadensis |  |
|
| Delor cnau bronwyn | Sitta carolinensis |  |
|
| Delor cnau glas | Sitta azurea |  |
|
| Delor cnau hardd | Sitta formosa |  |
|
| Delor cnau’r graig | Sitta neumayer |  |
|
| Delor y Cnau | Sitta europaea |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Delor cnau bronwinau** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aradu gydag ych yn yr Oesoedd Canol.
Ceffylau gwedd yn tynnu aradr yn yr Almaen.
Defnyddir **aradr** mewn amaethyddiaeth i drin y tir cyn plannu cnydau. Mae wedi bod yn erfyn sylfaenol i'r amaethwr bron o ddechrau hanes, a chafodd datblygiad yr aradr ddylanwad mawr ar ddatblygiad amaethu. Ei brif bwrpas yw troi yr haen uchaf o bridd.

Yn draddodiadol, tynnid yr ardar gan ych ac yn ddiweddarach gan geffylau. Erbyn heddiw, defnyddir tractor fel rheol mewn gwledydd datblygedig.

Pan ddatblygodd ffermio yn wreiddiol, defnyddid erfynnau llaw i drin y tir. Wedi dofi'r ych ym Mesopotamia a Gwareiddiad Dyffryn Indus, efallai yn y 6ed ganrif CC, dyfeiswyd yr aradr gyntaf. Ar y cychwyn nid oedd ond ffrâm yn dal darn o bren a mîn ar ei flaen, a dynnid trwy'r tir. Mae'r math yma ar aradr yn gadael rhesi o bridd heb ei droi, gan adael patrwm nodweddiadol y gellir ei weld hyd heddiw mewn ambell fan. Yn ddiweddarach datblygwyd aradrau oedd yn troi'r tir yn hytrach na'i grafu; roedd datblygiad y cwlltwr yn bwysig yma.

Aredig gyda cheffylau tua 1885 yng Nghymru.

Disgrifiadau
------------

* Troi Tir

"...pan ddoi Mawrth i mewn byddai yn rhaid bwrw i droi tir glas.... dyma lle y byddai pob wagner gwerth ei halen yn rhoi ei orau yn ei grefft, gorau oll os medrai'r meistr fforddio i brynu un o erydr y clybiau i'r fferm.... Nid troi rywsut rywsut a wnâi y tro, byddai yn rhaid penderfynu ymhle i agor. Wedi gosod polion syth fel haul drwy dwll, cael twyswr er mwyn cadw'r ceffylau mewn llinell mor unionsyth ag yr oedd modd, a thorri, yr hyn a alwem yn gripiad, rhyw gŵys fach oddeutu dwy fodfedd o ddyfnder a honno yn berffaith union ar hyd y cae. Wedyn mesur dwy droedfedd ar hugain a thorri cŵys gyffelyb yn gyfochrog a dyna'r ddau gripiad bach wedi eu cwplhau [sic]. Y gŵys nesaf oedd yn bwysig, byddai yn ofynnol dyfnhau i ryw bedair modfedd a thorri cŵys fyddai yn gorwedd yn daclus ar y cwysi bach blaenorol ac yna ei gwynebu gyda chwys gyffelyb [sic.]. Erbyn hyn, dylai'r ddwy gŵys yr agoriad fod ar ei hongl a'u dwy grib yn wastad fel dau do tŷ. Y gamp fyddai cadw at yr un gwastadrwydd drwy gydol y gwaith, gan droi i fesur pump wrth saith, yr hyn fyddai saith modfedd o grib i grib a phum modfedd o ongl. Byddai yn ofynnol dewis y man cywir ar y copstol i gynorthwyo'r tröwr i fedru dal a rhoi pwysau ar yr ystyllen er mwyn troi yn galed i osgoi tyllau yn yr âr i'r hadyd fynd o'r golwg wrth hau."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Arferion a Chwaraeon ardal y Parc erstalwm" (traethawd am rai arferion amaethyddol a arosai yng nghof "Hen Ddwylo", cystadleuydd yn un o Eisteddfodau cylch y Parc, Y Bala. Fe’i hysgrifennwyd yng nghanol yr 1960au; tybir mai O.T Jones, Llwynmafon (Tu Du gynt) oedd yr awdur. Gyda chaniatad a diolch i’r teulu ac i Carys Dafydd
*Fregata minor*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn ffrigad mawr** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar ffrigad mawrion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Fregata minor***; yr enw Saesneg arno yw *Great frigate bird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Ffrigad (Lladin: *Fregatidae*) sydd yn urdd y *Pelecaniformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *F. minor*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r aderyn ffrigad mawr yn perthyn i deulu'r Adar Ffrigad (Lladin: *Fregatidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn ffrigad Ynys y Dyrchafael | Fregata aquila |  |
|
| Aderyn ffrigad Ynys y Nadolig | Fregata andrewsi |  |
|
| Aderyn ffrigad bach | Fregata ariel |  |
|
| Aderyn ffrigad gwych | Fregata magnificens |  |
|
| Aderyn ffrigad mawr | Fregata minor |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn ffrigad mawr** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Cacen felys Otomanaidd yw **Basbousa** (hefyd **namoura**, **revani**, **hareseh** ac enwau eraill) yn draddodiadol a darddoddsy'n dod o Dwrci, er ei bod, bellach, yn boblogaidd mewn gwledydd eraill hefyd. Fe'i gwneir o gytew semolina a'i goginio mewn padell, yna'i felysu â Dŵr blodau orennau, dŵr rhosod neu surop syml, a'i dorri'n siapiau diemwnt fel arferl.

Mae i'w gael yn y rhan fwyaf o ardaloedd a leolwyd ers talwm o fewn yr Ymerodraeth Otomanaidd, ac mae i'w weld yng nghoglau'r Dwyrain Canol, bwyd Gwlad Groeg, bwyd Aserbaijan, bwyd Twrcaidd, a llawer o wledydd eraill.

Enwau
-----

 Basbousa yn y Dwyrain Canol, y Balcanau a Gogledd Affrica ar ben almonau
Mae i'w gael yng ngheginau'r Dwyrain Canol, y Balcanau a Gogledd Affrica o dan amrywiaeth o enwau, gan gynnwys:

* Arabeg yr Aifft: *basbūsah*
* Arabeg Libya: *basbousa*
* Arabeg: هريسة *harīsa* (sy'n golygu stwnsh neu falu), نمورة *nammoura*
* Armeneg: Շամալի *shamali*
* Groeg: ραβανί (*ravani*), ρεβανί ( *revani* ), σάμαλι (*samali*).
* Twrceg: *revani*
* Macedoneg: (*ravanija*), раванија

Basbousa yw enw'r Aifft ar y pwdin hwn, ac fe'i gelwir yr un peth yng Ngogledd Affrica. Fe'i gelwir yn aml yn "hareesa" yn y Lefant, a hefyd yn Alexandria, er mewn rhannau eraill o'r Aifft mae hareesa yn fath gwahanol o bwdin. Saws coch sbeislyd yw "haressa" yng Ngogledd Affrica! Mae Basbousa yn bwdin poblogaidd ymhlith yr holl Eifftiaid; mae'n brif ddysgl draddodiadol yn yr Aifft yn Eid a Ramadan, ac i Gristnogion pan maen nhw'n ymprydio, fel y Grawys a'r Nadolig, ag y gellir ei ddarparu ar gyfer figaniaid.

vegan basbousa without eggs or milk uncle lous kitchen Basbousa figanaidd (Saws afal yn lle'r wy)

Amrywiadau
----------

**Mae Pastūsha** (neu **pastūçha**) yn amrywiad o basbousa a darddodd yn Kuwait yn y 2010au. Fel basbousa, mae'n cael ei wneud o semolina wedi'i socian mewn surop melys. Fe'i nodweddir gan ychwanegu pistachios wedi'u malu'n fân a dŵr blodau orennau.

**Basbousa bil ashta** - amrywiad o'r Lefant o basbousa wedi'i lenwi â gwely o hufen ashta yn y canol.

Gweler hefyd
------------

* Bwyd Arabaidd
* Rhestr o bwdinau Twrcaidd
* Hurma
* Melomakarono

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Arabic Dessert". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-02-08. Cyrchwyd 2015-01-14.
2. ↑  Marks, Gil (17 November 2010). *Encyclopedia of Jewish Food*. HMH. ISBN 978-0-544-18631-6.
3. ↑  Abitbol, Vera (2019-09-25). "Syria: Basbousa". *196 flavors* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-10-04.

Darllen pellach
---------------

* Davidson, Alan (2014). *Oxford companion to food*. [S.l.]: Oxford University Press. ISBN 978-0199677337.
Iaith artiffisial yw **Arahaw** (Arahau) a gyhoeddwyd gyntaf ar y we yn y flwyddyn 2007 ac a ddyfeisiwyd gan y bardd a'r sgwennwr Rwsiaidd Ifan Carasef yn 2006. Iaith fechan yw Arahaw. Mae gan yr iaith 27 ffonem a 100 o eiriau craidd.

Does dim perthynas hanesyddol wedi'i phrofi rhyngddi ac unrhyw iaith arall, er bod rhai cysylltiadau dadleuol â ieithoedd megis y Basgeg a’r Cawcasws wedi cael eu hawgrymu.

Yr wyddor Arahaweg: a, ä, b, c, d, e, ë, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, ö, p, r, s, t, u, ü, v, y, z.

Ynganiad:

Llfariaid:a [a], **ä** [ja], e [e], **ë** [je], I [i], o [o], **ö** [jo], u [u], **ü** [ju], **y** [ɨ]

Deuseiniau: au, ao, ae, ai, ou, oe, oi, oa, ei, ea

Cytseiniaid: b, **c** [ts], d, f, g, **h** [x], **j** [j], k, l, m, n, p, r, s, t, v, z

Geiriau
-------

* Helo: **Tëfr!**
* Hwyl fawr: **Tlafr!**
* Os gwelwch yn dda: **Log!**
* Diolch: **Tës!**
* Noswaith dda: **Ëfren!**

*Testun enghraifft yn yr Arahaweg*
**Y fersiwn Cymraeg Canol** (Gweddi'r Arglwydd)

*Ein Tad ni, yr hwn sydd yn y nefoedd,*
*Cadarnhaer dy Enw di, Arglwydd.*
*Doed dy deyrnas di arnom ni.*
*Rho arnom dy [e]wyllys di megis y mae yn y nef*
*[ac felly] yn y ddaear.*
*Dyro di ein bara beunyddiol.*
*Maddau di, Arglwydd, ein pechodau i ni a wnaetham yn dy erbyn,*
*megis y maddeuwn ninnau i eraill, o'th drugaredd dithau,*
*yr hwnna wnaethant i'n herbyn ninnau.*
*Na ddwg ni i brofedigaeth.*
*Rhyddhâ di ni, Arglwydd, rhag y drwg.*
Cyfieithiad:

*Ëttange msuohusoer*
*Msfarfésarkv músgausaskecö*
*Soisiragsaguastaa coezetlo cosareasguoastaa*
*Ctaarë’skuoastaa. Coslavadorfaat*
*Nsaulsyrtaakl marcozusfarfsopl.*

Gweler hefyd
------------

* Esperanto
* Sindarin
* Iaith artiffisial

Dolenni Allanol
---------------

* Textbook of Arahau
* 
* Cláudio Rinaldi, Minihistoria del linguas philosophic: De Aristoteles al Toki Pona. Le Almanac de Interlingua, 2011 Archifwyd 2014-02-19 yn y Peiriant Wayback.
* 
*
Bas (cemeg)
Dosbarth o folecylau cemeg yw'r **basau**. Fe'u diffinnir yn ôl eu dawn wrth doddi mewn dŵr i greu hydoddiant ag iddo grynodiad [OH-] yn fwy na 10−7 M. Gellir cymharu hyn ag asid, sy'n creu hydoddiant ag iddo grynodiad [H+] yn fwy na 10−7 M.

Mewn cemeg, mae **bas** yn hylif chwerw, llithrig ac sy'n newid lliw dangosydd megis litmws yn las. Mae hefyd yn adweithio gydag asid ac yn creu halennau drwy adwaith cemegol. Mae hydrocsid alcali yn fas, ac felly metel alcalïaidd sodiwm hydrocsid, calsiwm hydrocsid ayb. Mae'r mathau yma'n cynhyrchu ionau hydrocsid mewn hylif ac felly'n cael eu galw'n basau Arrheniws.

Basau cryf
----------

Pelenni hydrocsid sodiwm (ei ffurf cyffredin mewn labordai)
Mae basau cryf yn gyfansoddion cemegol syml a all dynnu proton (H+) o foleciwl asid gwan iawn mewn adwaith asid-bas. Ymhlith y basau cryf cyffredin mae:

Metalau grwp 1

* Lithiwm hydrocsid (LiOH)
* Sodiwm hydrocsid (NaOH)
* Potasiwm hydrocsid (KOH)
* Rubidiwm hydrocsid (RbOH)
* Cesiwm hydrocsid (CsOH)

Metalau grwp 2

* *Beryliwm hydrocsid (Be(OH)2)*
* Magnesiwm hydrocsid (Mg(OH)2)
* Calsiwm hydrocsid (Ca(OH)2)
* Strontiwm hydrocsid (Sr(OH)2)
* Bariwm hydrocsid (Ba(OH)2)

Basau niwcleotid
----------------

Adenin. Enghraifft o fas nitrogen organig (pwrin).
Mewn biocemeg a bioleg moleciwlar, cyfeirir at fasau fel rhan nodweddiadol niwcleotidau. Polymerau niwcleotid yw DNA ac RNA. Cynhwysir basau organig, yn cynnwys atomau nitrogen (y pwrinau Adenin a Gwanin, a'r pyrimidinau Thymin, Wracil a Cytosin ynghyd â basau llai cyfarwydd megys y pwrin Inosin), yn y molecylau niwcleotid hyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Masterton W.L. & Hurley C.N. (1993) Chemistry. Principles & Reactions (2ed) Harcourt Brace Jovanovich publ
2. ↑  Michael Kent (*cyf* Lynwen Rees Jones) (2005) Bioleg Uwch. Oxford/CBAC (tud 36)

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Science Aid: Acids and Bases Gwybodaeth i'r sector uwchradd ynglŷn â basau.
Urdd o fynachod a sefydlwyd yn yr 11g oedd y Sistersiaid. Eu henw poblogaidd yng Nghymru oedd 'Y Brodyr Gwynion', oherwydd eu gwisgoedd gwyn, mewn cyferbyniaeth â'r Benedictiaid yn eu gwisgoedd tywyll.

Cawsant eu cyflwyno i Gymru gan y Normaniaid. Tai crefyddol estron oeddynt i ddechrau, ac arosai rhai ohonyn nhw felly, yn arbennig yn y De a'r Mers. Ond yn y gorllewin a'r gogledd daethant yn rhan o'r diwylliant Cymreig gan chwarae rhan bwysig yng ngwleidyddiaeth yr oes. Codwyd nifer o abatai ganddyn nhw dan nawdd tywysogion Cymreig ac arglwyddi lleol Cymreig a Normanaidd. Mae un abaty Sistersaidd yng Nghymru heddiw, sef Abaty Ynys Bŷr.

Tai'r Sistersiaid yng Nghymru
-----------------------------

### Yn deillio o Abaty Clairvaux

* Abaty Hendy-gwyn ar Daf (1140)
	+ Abaty Cwm Hir (1143)
		- Abaty Cymer (1198)
	+ Ystrad Fflur (1164)
		- Abaty Llantarnam (1175)
		- Abaty Aberconwy (1186)
	+ Abaty Ystrad Marchell (1170)
		- Abaty Glyn y Groes (1200)
	+ Tracton (1224)
* Abaty Margam (1147)

### Yn deillio o Abaty Morimon]

* Abaty Dore (1147)
	+ Grace Dieu (1226)

### Yn deillio o Abaty L'Aumône

* Tyndyrn (1131)
	+ Kingswood (1138)
	+ de Voto (1200)

### Yn deillio o Abaty Savigny

* Abaty Nedd (1130)
* Abaty Dinas Basing (1131)

Lleiandai
---------

* Llanllugan
* Llan Llŷr
* Llansantffraed-yn-Elfael

Llyfryddiaeth
-------------

* Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Abertawe, 1992)
* David H. Williams, *The Welsh Cistercians* (Pontypwl, 1969)
Poster hyrwyddo llwyfaniad gwreiddiol Theatr Genedlaethol Cymru o **Deffro'r Gwanwyn** (Mawrth 2011) gydag Ellen Ceri Lloyd ac Aled Pedrick
Sioe gerdd roc yw ***Deffro'r Gwanwyn***, sy'n drosiad Cymraeg o'r sioe gerdd wreiddiol *Spring Awakening*, gan Duncan Sheik a Steven Sater.

Plot
----

Mae'r sioe gerdd yn seiliedig ar ddrama Almaeneg *Frühlings Erwachen* (Deffro'r Gwanwyn) a ysgrifennwyd ym 1891 gan y dramodydd Frank Wedekind. Roedd yn ddrama ddadleuol iawn ar y pryd, a waharddwyd yn yr Almaen am gyfnod oherwydd ei phortread cignoeth o erthylu, cyfunrywioldeb, trais rhywiol, cam-drin plant a hunanladdiad. Mae'r ddrama'n ymwneud â deffroad rhywiol criw o arddegolion yn yr Almaen ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Y cynhyrchiadau Cymraeg
-----------------------

Ym mis Mawrth 2011, llwyfannwyd **Deffro'r Gwanwyn** gan Theatr Genedlaethol Cymru, cyfieithiad Cymraeg o'r sioe gan y dramodydd Dafydd James. Gwerthwyd pob tocyn a bu canmoliaeth fawr i'r cynhyrchiad. Aeth y Theatr ar daith unwaith eto gyda'r sioe ym mis Tachwedd 2011, gyda rhai newidiadau i'r cast.

Cast cynhyrchiad gwreiddiol Llundain a'r ddau gynhyrchiad Cymraeg.

| Cymeriad | Cast y cynhyrchiad Cymraeg gwreiddiol | Cast yr ail gynhyrchiad Cymraeg |
| --- | --- | --- |
| Melchior | Aled Pedrick | Aled Pedrick |
| Wendla | Ellen Ceri Lloyd | Ellen Ceri Lloyd |
| Moritz | Iddon Jones | Iddon Jones |
| Ilse | Lynwen Haf Roberts | Nia Ann |
| Oedolion (Dynion) | Dyfed Thomas | Dyfed Thomas |
| Oedolion (Merched) | Ffion Dafis | Victoria Pugh |
| Hanschen | Owain Gwynn | Tomos Eames |
| Georg | Daniel Lloyd | Siôn Ifan |
| Martha | Zoe George | Zoe George |
| Ernst | Meilir Rhys Williams | Meilir Rhys Williams |
| Otto | Berwyn Pearce | Berwyn Pearce |
| Anna | Elain Lloyd | Elain Llwyd |
| Thea | Elin Llwyd | Elin Llwyd |

Ffynonellau
-----------

1. ↑   Adolygiad yn y Cymro. Paul Griffiths (Blogspot) (18 Mawrth 2011).
2. ↑   Deffro'r Gwanwyn ar Daith Unwaith Eto. Theatr Genedlaethol Cymru (2 Hydref 2011).
3. ↑   Cipolwg 'Deffro'r Gwanwyn', Elin Williams. National Theatre Wales Community (3 Tachwedd 2011).
Cylchgrawn misol Saesneg oedd ***The Gentleman's Magazine*** a gyhoeddwyd yn Llundain o 1731 i 1922. Ar ei anterth, yn ei gan mlynedd gyntaf, daeth i'r amlwg fel un o gyfnodolion llenyddol a gwleidyddol mwyaf dylanwadol.

Sefydlwyd y cylchgrawn gan Edward Cave dan y ffugenw Sylvanus Urban. Hwn oedd y defnydd cyntaf o'r gair *magazine* i ddisgrifio cyfnodolyn yn yr iaith Saesneg. Ei nod ar y cychwyn oedd i gasglu yn fisol y pigion o newyddion, ysgrifau, anecdotau, ac hysbysiadau a gyhoeddwyd yn yr amryw bapurau newydd a chyfnodolion dyddiol ac wythnosol. Erbyn 1739, cyfraniadau gwreiddiol oedd yn cyfri am y rhan fwyaf o'r cynnwys, yn hytrach na chrynoadau o'r newyddion ac ailargraffiadau. Cyhoeddwyd beirniadaeth lenyddol, ysgrifau, cofnod o gyhoeddiadau, ac adroddiadau o'r Senedd. Un o'r cyfranwyr rheolaidd oedd Samuel Johnson, cyfaill i Cave, a gafodd ddylanwad mawr ar y cylchgrawn. Dyfeisiodd Johnson a Cave ffordd o osgoi'r gwaharddiad swyddogol ar ohebiaeth seneddol yn y wasg drwy esgus bod adroddiadau Johnson yn disgrifio'r trafodaethau gwleidyddol yn "Lilliput", gan arloesi traddodiad y sgetsh wleidyddol.

Sbardunwyd nifer o ddynwared-weithiau gan lwyddiant *The Gentleman's Magazine*, yn eu plith y *London Magazine* a'r *Scots Magazine*. John Nichols oedd y golygydd o 1792 i 1826, a chyhoeddwyd ysgrifau gan Charles Lamb ac enwogion eraill dan ei olygyddiaeth. Fodd bynnag, ymddangosodd y cylchgrawn yn hen ffasiwn i nifer o'r to iau o lenorion, ac mae sylwadau William Hazlitt ym 1823 yn nodi ffarwél i oes aur y cyfnodolyn. Parhaodd fel cylchgrawn cyffredinol am ryw gan mlynedd arall.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Oxford University Press, 1995), t. 392.