recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Ben Alder** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN496718. Ceir llyn (Lochan a' Garbh Coire) ar y llwyfandir eang a welir ar y copa - un o'r llynnoedd uchaf yng ngwledydd Prydain.

Dyma'r 25ain Munro uchaf. Ceir piler triongl yr OS ger y copa. Mae ei leoliad yn eithaf anghysbell ac felly nid oes llawer o dramwyo i'w gopa. Cei cyfeiriad at y mynydd hwn yn y nofel *Kidnapped* gan Robert Louis Stevenson.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-26 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Gyroporaceae* yw'r **Boled penlas** (Lladin: ***Gyroporus cyanescens***; Saesneg: *Cornflower Bolete*). 'Y Boledau' yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Bathwyd y gair yn 1821 (Boletus, sef 'madarchen') gan Linnaeus. Mae'r teulu *Gyroporaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Boletales.

Defnyddir y ffwng hwn wedi'i goginio mewn bwydydd a gellir ei fwyta'n amrwd.

Mae'r rhywogaeth hon o ffwng i'w chael yn Ewrop, Awstralia, Asia a Gogledd America.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Gyroporaceae
-------------------------------------

Mae gan **Boled penlas** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Boled castan | Gyroporus castaneus |  |
|
| Boled penlas | Gyroporus cyanescens |  |
|
| *Gyroporus brunneofloccosus* | Gyroporus brunneofloccosus |  |
|
| *Gyroporus griseus* | Gyroporus griseus |  |
|
| *Gyroporus longicystidiatus* | Gyroporus longicystidiatus |  |
|
| *Gyroporus phaeocyanescens* | Gyroporus phaeocyanescens |  |
|
| *Gyroporus purpurinus* | Gyroporus purpurinus |  |
|
| *Gyroporus subalbellus* | Gyroporus subalbellus |  |
|
| *Gyroporus umbrinosquamosus* | Gyroporus umbrinisquamosus |  |
|
| *Gyroporus virescens* | Gyroporus virescens |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Boled penlas** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

  


|  |
| --- |
| **Gofal!** |
| *Er bod rhai madarch yn fwytadwy, mae eraill yn fwytadwy gan rai pobl ond yn wenwyn i eraill!*
*Gall corff rhai bobl adweithio'n ddifrifol i rai 'madarch bwytadwy'! Mynwch gyngor gan arbenigwr cyn profi unrhyw fadarch gwyllt.* |
Llenor, golygydd, a chyfieithydd Wcreinaidd a ymfudodd i Ganada oedd **Borys Hrybinsky** (21 Gorffennaf 1921 – 21 Rhagfyr 1979) a ysgrifennodd farddoniaeth delynegol dan yr enw **Borys Oleksandriv** a barddoniaeth a straeon byrion digrif dan yr enw **Svyryd Lomachka**. Roedd yn un o lenorion trydydd cyfnod llenyddiaeth Wcreineg Canada.

Ganwyd yn Ruzhyn, Skvyra, yn nhalaith Kiev, yr Wcráin. Ymfudodd i Toronto yn 1948, ac yno sefydlodd cangen leol Slovo, y gymdeithas er llenorion Wcreinaidd alltud. Golygodd y cylchgrawn ieuenctid *Moloda Ukraïna* o 1951 i 1960. Cyhoeddodd bum casgliad o farddoniaeth delynegol: *Moïdni* (1946), *Tuha za sontsem: Poeziï 1945–1965* (1967), *Kolokruh* (1972), *Kaminnyi bereh: Poeziï pro liubov, pro zhyttia i pro smert' 1972–1975* (1975), a *Povorot po slidu: Vybrani poeziï 1939–1979* (1980). Cyhoeddwyd ei straeon a cherddi doniol ac ysgrifau dychanol yn y wasg Wcreineg yng Nghanada ac yn y ddwy gyfrol *Svyryd Lomachka v Kanadi* (1951) a *Liubov do blyzhn'oho* (1961). Cyfieithodd yr alargan *Requiem* gan Anna Akhmatova o'r Rwseg i'r Wcreineg yn 1973, a blodeugerdd o farddoniaeth Québec o'r Ffrangeg i'r Wcreineg yn y gyfrol *Poeziia/Kvebek* (1972). Bu farw yn 58 oed yn Toronto.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Danylo Husar Struk (gol.), "Encyclopedia of Ukraine, Volume III: L–Pf*.*
Cwmni ffilm Prydeinig a ffurfiwyd yn 1909 oedd y **British and Colonial Kinematograph Company**. Yn ogystal â'r enw llawn roedd yn gwneud ffilmiau dan yr enwau **B&C**, **B and C**, **B & C Film** a **British and Colonial Films** yn ogystal.

Rhwng 1909 a 1924 pan alwyd y credydwyr i mewn, cynhyrchwyd 317 o ffilmiau di-sain gan y cwmni. Sefydlwyd B&C gan A.H. Bloomfield a J.B. McDowell. Ym mlynyddoedd cynnar y cwmni roedd yn enwog am ei ffilmiau nodwedd, yn arbennig y gyfres "Lieutenant Daring" gyda Percy Morgan yn cymryd y brif ran. Roedd gan Bloomfield a McDowell stiwdios yn Newstead House, yn Nwyrain Finchley, Llundain.

Erbyn 1912 roeddynt yn saethu ffilmiau hirach ac yn defnyddio llawer o ffilm *footage* a saethwyd ar leoliad, rhai ohonynt wedi saethu gan Fred Burlingham a adawodd y cwmni yn 1914 i ffurfio ei gwmni ei hun (Burlingham Films) ar ôl i B&C symud i stiwdios newydd yn Walthamstow yn 1913.

Saethodd B&C sawl ffilm o ddiddordeb Cymreig, yn cynnwys pedair melodrama a saethwyd yn ystod 1912 gan y cyfarwyddwr Sidney Northgate, sef *The Pedlar of Penmaenmawr*, *The Smuggler's Daughter of Anglesea*, *The Belle of Bettws-y-Coed* a *The Witch of the Welsh Mountains*.

Un arall o gynhyrchiadau'r cwmni o ddiddordeb Cymreig oedd y ffilm *The Last King of Wales*, sy'n portreadu blynyddoedd olaf Llywelyn Ein Llyw Olaf.

Caewyd y cwmni yn 1924.
Roedd **Alfred Dillon** (1841 – 13 Tachwedd 1915) yn  Aelod Seneddol Rhyddfrydol yn Senedd Seland Newydd. Yn ôl yr hanesydd David Hamer roedd Dillon yn enghraifft berffaith o wleidydd Rhyddfrydol "Seddonian" (roedd Seddon yn Brif Weinidog gwerinaidd ar SN), oherwydd ei gefndir gostyngedig, gwladaidd  a'i apel fel "dyn y bobl".

Bywgraffiad
-----------

### Bywyd cynnar

Roedd Dillon yn dod o gefndir tlawd yng Nghymru cyn symud i Seland Newydd yn 1857. Does dim sicrwydd o ddyddiad ei eni, ond mae cofnod o'i fedydd yn Eglwys Trefdraeth ar 12 Rhagfyr 1841. Mae'r cofnod bedydd yn nodi ei fod yn fab i John a Jane Dillon. Wedi mudo i Seland Newydd bu'n gweithio am flynyddoedd fel labrwr fferm,  gyrrwr gwartheg a chludwr cyn caffael tir; roedd yn brin ymysg Rhyddfrydwyr fel runholder (perchennog rhodfa defaid) gyda thua 3,500 acer (14 km2) o dir. Roedd yn areithydd gwael a bu William Russell, arweinydd annibynnol ceidwadol snoblyd yr wrthblaid yn y senedd yn ei ddilorni am fod yn anllythrenog. Ond roedd yr etholwyr cyffredin yn ei barchu fel dyn cyffredin a oedd wedi llwyddo  drwy ei ymdrechion ei hun. Roedd ganddo ddelwedd o fod yn arloeswr garrw; yn fyr o gorff ond gyda brest fel casgen, yn gwisgo barf trwchus ac, fel arfer, wedi ei wisgo mewn dillad gwladaidd o frethyn cartref.

### Gyrfa wleidyddol

| Senedd Seland Newydd |
| --- |
| Blwyddyn | Tymor | Etholaeth | Plaid |
| 1905–1908 | 16eg | Hawkes Bay | Rhyddfrydol |
| 1908–1911 | 17eg | Hawkes Bay | Rhyddfrydol |

Llwyddodd Dillon i gael ei ethol fel cynrychiolydd etholaeth Hawkes Bae ym 1905, gan guro Arweinydd yr Wrthblaid, William Russell, daliodd gafael ar ei sedd yn etholiad 1908 ond fe'i collodd ym 1911. Roedd yn 64 mlwydd oed ar adeg ei ethol am y tro cyntaf ac yn cael ei adnabod yn annwyl fel "Dad" gan yr aelodau Rhyddfrydol eraill.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Hamer 1988, t. 196.
2. ↑  Hamer 1988, t. 362.
3. ↑  Gwasanaeth Archifau Môn / Yr Eglwys yng Nghymru; Cofrestr Bedyddiadau yn Eglwys St Beuno Trefdraeth; Cofnod 385; tudalen 11; dyddiad 12/12/1841
4. ↑  Wilson, James Oakley (1985) [First ed. published 1913]. *New Zealand Parliamentary Record, 1840–1984* (arg. 4th). Wellington: V.R. Ward, Govt. Printer. t. 193. OCLC 154283103.
5. ↑  Hamer 1988, t. 197.
Cadfridog Macedonaidd dan Alecsander Fawr ac ddiweddarach sylfaenydd brenhinllin yr Antigoniaid oedd **Antigonos I Monophthalmos** (Hen Roeg: Ἀντίγονος ὁ Μονόφθαλμος neu Μονοφθαλμός, "Antigonos yr Unllygeidiog") (382 CC - 301 CC). Roedd yn fab i Philip o Elimeia. Apwyntiwyd ef yn rhaglaw Phrygia Fwyaf yn 333 CC, ac wedi marwolaeth Alecsander yn 323 CC, derbyniodd Pamphylia a Lycia gan Perdiccas, oedd yng ngofal yr ymerodraeth. Daeth Perdiccas yn elyn iddo pan wrthododd gynorthwyo Eumenes i feddiannu'r rhannau o'r ymerodraeth oedd wedi eu rhoi iddo ef, a bu raid i Antigonos a'i fab Demetrius ffoi i Wlad Groeg, lle'r enillodd ffafr Antipater, rheolwr Macedonia.

Cymerodd ran amlwg yn y brwydro rhwng y Diadochi, olynwyr Alecsander, a ddilynodd, ac enillodd ddwy frwydr fawr yn erbyn Eumenes, yn Paraitacene yn 317 CC a Gabiene yn 316 CC. Llwyddodd i gipio trysorau Susa a meddiannodd Babylon, gan orfodi Seleucus I Nicator i ffoi. Wedi llawer o frwydro, gwnaed heddwch yn 311 CC, gydag Antigonos yn cael rheolaeth ar Asia Leiaf a Syria, ond yn fuan bu ymladd eto.

Llwyddodd Demetrius i orchfygu llynges Ptolemi I Soter ym Mrwydr Salamis ger arfordir Cyprus yn 306 CC, gan gipio'r ynys. Cyhoeddodd Antigonos ei hun yn frenin, gan wneud Demetrius yn gyd-frenin. Ymosododd ar yr Aifft, ond llwyddiodd Ptolemi i amddiffyn y ffîn yn ei erbyn.

Gorchfygwyd Antigonos a Demetrius gan fyddinoedd unedig Seleucus a Lysimachus ym Mrwydr Ipsus yn 301 CC. Lladdwyd Antigonos, oedd yn 80 oed, yn y frwydr, a rhannwyd ei deyrnas rhwng Lysimachus a Seleucus. Llwyddodd Demetrius i'w wneud ei hun yn frenin Macedonia yn ddiweddarach.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 45846369
* LCCN: n88060708
* ISNI: 0000 0001 1633 3481
* GND: 118503359
* SELIBR: 174805
* SUDOC: 031054633
* BNF: cb12234674k (data)
* BNE: XX833292

 |
Eglwys o gyfnod y Croesgadau ar gyrion **Bethlehem**
*Mae'r erthygl hon yn ymwneud â'r dref hanesyddol yn Judaea. Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Bethlehem (gwahaniaethu)*
Mae **Bethlehem** yn ddinas yn y Dwyrain Canol ar y Lan Orllewinol, lle cafodd Iesu Grist ei eni ddwy fil o flynyddoedd yn ôl, yn ôl y traddodiad Beiblaidd. Yng ngwlad Judea oedd hi yn amser Crist, gwlad yr Iddewon, ond mae mwyafrif y boblogaeth nawr yn Arabiaid ac mae'r ddinas dan reolaeth Awdurdod Palesteina. Ystyr **Bethlehem** mewn Hebraeg safonol yw **"tŷ bara"**.

Gorwedd safle traddodiadol Beddrod Rachel, sy'n safle cysegredig pwysig yn Iddewiaeth, ar ymyl y ddinas. Mae Bethlehem yn gartref i un o'r cymunedau Cristnogol Arabaidd mwyaf yn y Dwyrain Canol. Mae'r ddinas yn gorwedd tua 10 km (6 milltir) i'r de o Jeriwsalem, ar uchder o tua 765 m (2,510 troedfedd) uwchben lefel y môr. Mae cylch dinesig Bethlehem yn cynnwys trefi llai Beit Jala a Beit Sahour.

Tu mewn i Eglwys y Geni, **Bethlehem**Saif Eglwys y Geni, a godwyd gan yr ymerodr Rhufeinig Cystennin Mawr yn y flwyddyn 330, yng nghanol Bethlehem dros ogof a elwir y Crypt Sanctaidd, man geni traddodiadol Iesu Grist. Hon efallai yw'r eglwys Gristnogol hynaf yn y byd sy'n dal i sefyll. Gerllaw y mae ogof arall lle treuliodd Sant Jerome, un o dadau'r eglwys, 30 mlynedd o'i oes yn cyfieithu'r Ysgrythurau i Ladin gan osod sylfaen y Beibl Fwlgat.

Mae Bethlehem yn gartref i Brifysgol Bethlehem, sefydliad Catholig pwysig a sefydlwyd gan y Fatican.

Ers rhai blynyddoedd mae Mur Diogelwch Israel yn rhwystr rhwng y ddinas a Jeriwsalem ac yn creu problemau economaidd mawr yn y ddinas. Mae twristiaeth yn arbennig wedi dioddef yn enbyd mewn canlyniad.

Adeiladau a chofadeiladau
-------------------------

* Eglwys y Geni
* Mosg Omar
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brithyn cymylog bach**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brithion cymylog bach**; yr enw Saesneg yw *Small Clouded Brindle*, a'r enw gwyddonol yw *Apamea unaminis*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brithyn cymylog bach yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
**Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd** (Saesneg: *National Museum Cardiff*) yw amgueddfa genedlaethol Cymru ar gyfer celf, archeoleg, a hanes byd natur. Lleolir hi ym Mharc Cathays yng Nghaerdydd, mewn adeilad y dechreuwyd ei hadeiladu ym 1912, er na agorodd yr amgueddfa i'r cyhoedd tan 21 Ebrill 1927. Mae'n aelod o Amgueddfa Cymru, sef y rhwydwaith o amgueddfeydd cenedlaethol yng Nghymru (a elwid gynt yn *Amgueddfeydd ac Oriel Genedlaethol Cymru*). Ymhlith ei harddangosfeydd parhaol y mae un am Esblygiad Cymru, sydd yn cyfuno cyflwyniadau fideo a gwrthrychau megis esgyrn deinosoriaid a chreigiau hynafol er mwyn adrodd hanes Cymru ers yr amseroedd cynharaf. Mae yno hefyd oriel llawn gwrthrychau amrywiol o gasgliadau'r amgueddfa y gellir eu cyffwrdd, sef Oriel Glanelai.

Casgliadau celf
---------------

*La Parisienne* gan Pierre-Auguste Renoir
Mae nifer o beintiadau yng nghasgliadau'r Amgueddfa Genedlaethol sydd yn berthnasol at Gymru, megis y rheiny a gomisiynwyd gan Syr Watkin Williams-Wynn a thirfeddianwyr Cymreig eraill yn ystod y 18g. Mae gweithiau arlunwyr Cymreig megis Richard Wilson, Thomas Jones, John Gibson ac Augustus a Gwen John hefyd yn cael eu cynrychioli. Ond yr hyn sy'n gwneud yr Oriel Genedlaethol o safon ryngwladol yw'r casgliad o gelf Ffrengig o'r 19g a gasglwyd gan y chwiorydd Margaret a Gwendoline Davies, a oedd ym mhlith y rhai cyntaf ym Mhrydain i brynu gweithiau gan yr Argraffiadwyr (*Impressionists*) Ffrengig. Y gweithiau enwocaf yn eu casgliad yw'r *Gusan* gan Auguste Rodin a *La Parisienne* gan Pierre-Auguste Renoir, ac mae peintiadau o ansawdd uchel gan Claude Monet, Paul Cézanne a Vincent van Gogh hefyd yn y casgliad. Casglai'r chwiorydd hefyd weithiau ar bapur, gan gynnwys nifer o brintiau *Ukiyo-e* o Siapan (a fu'n ysbrydoliaeth i nifer o'r arlunwyr a enwir uchod). Dalier sylw hefyd at y casgliad o beintiadau gan Honoré Daumier, y casgliad mwyaf ym Mhrydain o weithiau gan yr artist yma, a'r nifer o weithiau pwysig gan ei gyfoediwr Jean-François Millet.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.bigenealogy.com; adalwyd 21 Ebrill 2015

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
Yn ôl traddodiad, bardd o Oes y Tywysogion oedd **Adda Fras** (fl. ?1240 - 1320?). Ychydig a wyddys amdano ac mae'r dystiolaeth yn ansicr. Roedd yn frudiwr enwog.

Bywgraffiad
-----------

Yn ôl un ffynhonnell fe'i cysylltir ag "Aber Llechog" yng Ngwynedd Is Conwy (Y Berfeddwlad), ond mae lleoliad Aber Llechog yn anhysbys. Mae'n bosibl mai Porth Llechog (*Bull Bay*) ar Ynys Môn a olygir (ceir Llechog yn enw ar un o gopaon Yr Wyddfa yn Eryri yn ogystal). Roedd un o'r 'trefi' yn ymyl y bae hwnnw o'r enw 'Llechog', yng nghwmwd Twrcelyn, cantref Cemais.

Dywedir iddo gael ei gladdu yn 'abaty Maenan', sef ail safle Abaty Aberconwy, yn Nyffryn Conwy ger Llanrwst. Symudwyd yr abaty ar orchymyn Edward I o Loegr yn 1284. Os gwir iddo gael ei gladdu yn yr abaty mae hynny'n awgrymu ei fod yn ŵr o dras digon parchus.

Cerddi
------

Ceir nifer o gerddi darogan a briodolir iddo yn y llawysgrifau ond maen nhw i gyd yn ddiweddarach na'i gyfnod ac yn perthyn i gyfnod Rhyfeloedd y Rhosynnau ac ymgyrch Harri Tudur. Fel yn achos Taliesin, roedd Adda Fras wedi troi'n gymeriad 'traddodiadol' gyda brudwyr diweddarach yn tadogi eu cerddi arno.

Gweler hefyd
------------

Erthygl Adda Fras yng *Ngeiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I* ar Wicidestun

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Caerdydd, 1992).
2. 1 2  John Jones (Myrddin Fardd), *Llên gwerin Sir Gaernarfon* (Caernarfon, 1908), t. 113.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **Ben Tirran - Cathelle Houses [Lair of Whitestone]** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO312763.

Y fam fynydd yw Ben Tirran.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Ben Tirran - Cathelle Houses [Lair of Whitestone] yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwerslyfr ar y Gynghanedd gan Alan Llwyd yw ***Anghenion y Gynghanedd***; Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 19 Gorffennaf 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print ac ar gael.

Disgrifiad byr
--------------

Mae'r gyfrol ddiweddaraf hon yn werslyfr sy'n rhoi arweiniad at sut i gynganeddu. Mae hwn yn fersiwn llawnach a mwy cyfoes o'r gyfrol wreiddiol a gyhoeddwyd ym 1973. Ailwampiwyd ac ailysgrifennwyd y cyfan. Mae'n llawer mwy cynhwysfawr nag Anghenion y Gynghanedd 1973, a defnyddir llinellau o waith y prif feirdd cynganeddol, yn enwedig y Cywyddwyr, i esbonio pob cynghanedd ac i egluro pob rheol, bai a goddefiad. Dysg lafar oedd Cerdd Dafod yng nghyfnod y Cywyddwyr, ac er bod peth o'r ddysg honno wedi goroesi mewn llawysgrifau fel Pum Llyfr Cerddwriaeth Simwnt Fychan (tua 1570), mae awdur y gyfrol hon yn dadlau fod holl gyfrinachau'r traddodiad barddol wedi goroesi yng ngwaith y Cywyddwyr eu hunain. Dadlennu'r ddysg honno a wneir yn y llyfr hwn.

Ceir damcaniaethau a dadleuon newydd sbon yma hefyd, ac mae'r gyfrol yn trafod rhai o brif dechnegau'r prif feirdd cynganeddol. Gan fod cymaint o ddryswch ac anghytundeb yn bod ynghylch rhai o reolau'r gynghanedd erbyn hyn, mae cyhoeddi'r llyfr hwn yn ddigwyddiad amserol.

Gweler hefyd
------------

* Y gynghanedd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013
Seiclwr proffesiynol Seisnig oedd **Adrian Timmis** (ganwyd 20 Mehefin 1964, Sheffield, De Swydd Efrog).

Reidiodd ei ras cyntaf tra'n 13 oed yn 1977. Yn 1981, daeth yn Bencampwr Iau Pursuit Prydain. Cynyrchiolodd Brydain yn tîm pursuit Gemau Olympaidd 1984 yn Los Angeles. Roedd Timmis yn reidiwr proffesiynol rhwng 1986 a 1995. Reidiodd y Tour de France yn 1987, cystadlodd yn rasus rhyngwladol Paris-Nice, Criterium International, Tour de Romandy, Liege Bastonge Liege, Fleche Wallone, Amstel Gold a'r Het Volk.

Tuag at diwedd ei yrfa broffesiynol ar y ffordd, dechreuodd Timmis feicio mynydd yn 1989, gan fynd ymlaen i reidio dros dîm Raleigh.

Erbyn hyn mae'n hyfforddwr, tylinwr corff, peirianydd beic. Bu'n gweithio fel tylinwr corff ar gyfer tîm Linda McCartney Foods a tîm Cenedlaethol Prydain ym Mhencampwriaethau'r BYd, Gemau Olympaidd a Gemau'r Gymanwlad.

Canlyniadau
-----------

### Ffordd

1985
1af Cymal olaf Milk Race
1af Tour of Lancashire
1af Tour of Mereyside
1986
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Proffesiynol Ras Ffordd Prydain
4ydd Nissan Classic, Iwerddon
7fed GP Isbergues, Ffrainc
1987
70fed Tour de France
8fed Midi Libre
1af Cymal 4, Midi Libre
2il Cymal 6a, Midi Libre
1988
1af Tour of Delyn
1995
1af Sky TV Crit Rochester

### Trac

1981
1af Pursuit Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
2il Ras Bwyntiau Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
3ydd Pursuit Tîm Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
1985
2il Pursuit Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Amatur)
3ydd Pursuit Tîm Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Amatur)
1987
3ydd Pursuit Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Proffesiynol)

### Beicio Mynydd

1992
3ydd Cyfres Pwyntiau Cenedlaethol Prydain
1994
3ydd Pencampwriaethau Dringo Allt Prydain
1995
2il Cyfres Pwyntiau Cenedlaethol Prydain
1af Cymal Nannerch, Cyfres Pwyntiau Cenedlaethol Prydain
1af Cymal Castle Combe, Cyfres Pwyntiau Cenedlaethol Prydain

### Cyclo-cross

2004
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Cyclo Cross Prydain (Veteran)
2004/2005
4ydd Cyfres Pwyntiau Cenedlaethol Prydain

Cyfeiriadau
-----------

* Gwefan swyddogol Adrian Timmis Archifwyd 2008-05-09 yn y Peiriant Wayback.
* Proffil ar cycling website.net Archifwyd 2015-07-21 yn y Peiriant Wayback.
* Proffil ar wefan swyddogol Gemau Olympaidd Prydain Archifwyd 2007-08-31 yn y Peiriant Wayback.
Rhamant ryddiaith o Benrhyn Iberia o'r 14g yw ***Amadís de Gaula***. Ysgrifennwyd ar y ffurf sy'n goroesi gan Garci Rodríguez de Montalvo yn ail hanner y 15g, a fe'i argraffwyd yn nechrau'r 16g. Mae'n seiliedig ar fersiynau Portiwgaleg gwreiddiol sydd ar goll, o bosib gan Joham de Lobeira neu Vasco de Lobeira, a'r straeon hynny yn seiliedig ar ffynhonnell Ffrengig. Ysgrifennwyd nifer o ddilyniannau i'r rhamant yn ymwneud â mab a nai Amadis, Esplandian a Florisando.

Mae Perion, Brenin Gaula (o bosib Llydaw neu Gymru), yn cwympo mewn cariad ag Elisena ferch Garinter, Brenin Prydain Fechan. Rhoddir eu plentyn, Amadis, mewn cawell yn yr afon, a chaiff ei ganfod a'i fagu gan Gandales o'r Alban. Fe'i elwir yn "Blentyn y Môr" cyn i'w wir enw gael ei ddatgelu. Daw'n gampwr sifalrig sy'n enwog am ei orchestion, ac mae'n achub ei gariad Oriana ferch Lisuarte, Brenin Prydain Fawr, o'i dyweddiad i Ymerawdwr Rhufain, gan gychwyn rhyfel. Gorchfygwyd llynges Rhufain a lleddir yr ymerawdwr. Mae Amadis ac Oriana yn cymodi, gan roi diweddglo dedwyddus i'r rhamant.

Cyfieithwyd i'r Ffrangeg gan Herberay des Essarts ym 1540 ac i'r Saesneg gan Anthony Munday tua 1590. Ceir fersiwn byr yn Saesneg gan Robert Southey o 1803.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1995), t. 22.
Cymeriad chwedlonol yw **Amergin** **Glúingel** ("gluniau gwyn") neu ***Glúnmar*** ("glun mawr"), sy'n dderwydd, bardd a barnwr i'r Milesiaid yn y Cylch Mytholegol Gwyddelig. Priodolir sawl cerdd i Amergin yn nhestunau'r chwedlau Gwyddeleg am y Milesiaid.

Roedd Amergin yn un o saith fab Míl Espáine, a gymerodd ran yng ngoresgyniad Iwerddon gan y Milesiaid gan ddisodli'r Tuatha Dé Danann, mewn dial am ladd bradwrus eu hen-ewythr Íth gan dri brenin y Tuatha Dé, sef Mac Cuill, Mac Cecht a Mac Gréine. Glaniant yn aber Inber Scéne, a enwir ar ôl Scéne, gwraig Amergin, a fu farw ar y fordaith. Rhoddodd tair brenhines y Tuatha Dé, (Banba, Ériu a Fódla), ganiatad i Amergin a'i dylwyth ymsefydlu yn Iwerddon. Chwiorydd oedd y breninesau hyn, a gorfododd Amergin i enwi'r ynys ar ôl pob un ohonynt, yr hyn a wnaeth: Ériu yw tarddair yr enw Éire, ac mae Banba a Fódla yn enwau barddonol am yr ynys.

Bu'n rhaid i'r Milesiaid ennill yr ynys trwy ymladd â'r tri frenin a'u derwyddon a rhyfelwyr. Gweithredodd Amergin fel barnwr neu ganolwr rhwng y ddwy blaid, swyddogaeth sy'n adlais o'r disgrifiadau o un o swyddogaethau derwyddon Gâl mewn ffynonellau Clasurol. Cytunodd y Milesiaid i dynnu yn ôl o'r ynys am bellter byr i'r môr, y tu hwnt i'r nawfed don, ffin o arwyddocad chwedlonol. Ymosododd y Milesiaid wedyn ond cododd derywddon y Dé Danann storm hud a lledrith i'w atal rhag cyrraedd y tir. Fodd bynnag, canodd Amergin swyngân yn galw ar ysbryd Iwerddon ac sy'n enwog heddiw wrth yr enw 'Cân Amergin'. Tawelodd y drycin a glaniodd y Milesiaid ac ennill y dydd ar ôl cyfres o frwydrau ffyrnig. Lladdwyd tri frenin y Tuatha Dé Danann mewn gornestau unigol yn erbyn tri of feibion Míl, Eber Finn, Érimón ac Amergin.

Wedyn rhanodd Amergin y tir rhwng ei ddau frawd: cymerodd Eber feddiant o dde Iwerddon a chafodd Eremon y gogledd. O fewn blwyddyn roedd Érimón wedi gorchfygu Éber mewn brwydr a dod yn frenin yr ynys gyfan, a dwy flynedd ar ôl hynny lladdodd Amergin ei hun mewn brwydr arall.

Mae gan rai o'r cerddi Cymraeg chwedlonol a briodolir i'r bardd Taliesin yn Llyfr Taliesin berthynas o ran eu themâu â'r cerddi a briodolir i Amergin yn y traddodiad Gwyddelig, er nad oes awgrym o fenthyciad neu ddylanwad uniogyrchol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Sillefir fel Amairgin, Amorgen, Aimhirghin hefyd
2. ↑  *Lebor Gabála Érenn* §65-95
3. ↑  Maighréad C. Ní Dobs, "*Tochomlad mac Miledh a hEspain i nErind: no Cath Tailten?*" *Études Celtiques* v.II, Paris: Librairie E. Droz, 1937
4. ↑  Geoffrey Keating, *Foas Feasa ar Éirinn* 1.21, 22,  23]
5. ↑  *Annals of the Four Masters* M3500-3503
6. ↑  Geoffrey Keating, *Foras Feasa ar Éirinn* 1.24
7. ↑  James MacKillop, *Dictionary of Celtic Mythology*, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1998, t. 13
Logo British Cycling
Corff llywodraethu rasio beics ym Mhrydain ydy **British Cycling** (**BC** yn fyr, adnabyddwyd gynt odan yr enw **British Cycling Federation** neu **BCF**). Mae'r ffederasiwn yn aelod o'r UCI a'r UEC.

British Cycling sy'n rheoli'r rhanfwyaf o seiclo cystadleuol ym Mhrydain, Ynysoedd y Sianel ac Ynys Manaw; gan gynnwys disgyblaethau rasio ffordd, trac, cyclo-cross, BMX, beicio mynydd (gan gynnwys reidio treialon), cycle speedway, anc, yn Yr Alban, Treialon Amser. Yr eithriad pennaf yw treialon amser ar y ffordd yn Lloegr a Chymru, sydd wedi eu gweinyddu gan gorff y Cycling Time Trials (CTT).

Rheolir seiclo yng Ngogledd Iwerddon gan Cycling Ireland.

Hanes
-----

Sefydlwyd y British Cycling Federation (BCF) yn 1959 gan gyfuniad o'r National Cyclists' Union (NCU) a'r British League of Racing Cyclists (BLRC). CYmerodd y BCF drosodd, adnabyddiaeth rhyngwladol yr NCU gan yr UCI.

Yn ddiweddar, mae'r BCF hefyd wedi cyfuno gyda'r 'British Cyclo-Cross Association' (BCCA), y 'British Mountain Bike Federation' (BMBF), 'English BMX Association' (EBA), a'r 'British Cycle Speedway Council' (BCSC). Daeth pob corff yn gomisiynau o fewn y BCF.

Cyrff cenedlaethol a rhanbarthol
--------------------------------

| Gwlad neu diriogaeth | Corff rheolaethol |
| --- | --- |
| Baner Lloegr Lloegr  | *dim corff llywodraethu rhanbarthol* |
| Baner Yr Alban Yr Alban  | Scottish Cycling |
| Baner Cymru Cymru  | Beicio Cymru |
| Baner Ynys Manaw Ynys Manaw  | Isle of Man Cycling Association |
| Baner Gibraltar Gibraltar  | Gibraltar Cycling Association |
| Baner Gogledd Iwerddon Gogledd Iwerddon  | Cycling Ulster *(rhan o Cycling Ireland)* |

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) British Cycling
* (Saesneg) Beicio Cymru
* (Saesneg) Cycling Ireland
* (Saesneg) Cycling Ulster
* (Saesneg) Northern Ireland Cycling Federation
Mae'r **brithyll** yn perthyn i deulu'r eog. Pysgodyn o Ewrop ac Asia ydyw, ond mae wedi cael ei gyflwyno i Ogledd America, De America, Awstralia a Seland Newydd.

Brithyll sy'n treulio rhan fwyaf ei oes yn y môr yw'r **siwin** (neu **sewin**, **brithyll y môr**). Cafodd ei enw gan fod smotiau (brith) coch a du drosto. Yn y 13 - 14 ganrif dywedwyd yn ysgrifau Peniarth gan rywun, "Tebyg wyf i frithyll...". Ceir hefyd fath o frithyll sy'n dwyn yr enw 'brithyll brith' (sef, yn Saesneg, *spotted trout*). Brithyll môr yw *sea trout* a brithyll y dom ydy'r *stickleback*.

Llên Gwerin
-----------

* Blodyn samon

Mewn rhai llefydd, dywedir ar lafar gwlad bod yn rhaid aros am y blodyn samon i flodeuo (sef bysedd y cwn; *Digitalis purpurea*), cyn y bydd y gwyniad neu’r siwin yn rhedeg.

Fideo fer o frithyll yn neidio i fyny rhaeadr, ar un o afonydd Cymru.
* Pysgodyn Iesu Grist

"Mae gennyf gof o hen ŵr o’r Blaenau yn sôn am ‘bysgod Iesu Grist’ wrthym un tro a ninnau yn methu a deall pam y gelwid nhw wrth yr enw hwn, a dyma beth ddywedodd – ‘os edrychwch chi ar eu cyrff y mae ôl bodiau’r Iesu arnynt, sef marciau tebyg i fodiau dynol ar eu hochrau’." Steffan ab Owain

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ifor Williams yn dyfynnu’r pysgotwr eog o Gaernarfon Tony Lovell ym Mwletin Llên Natur rhifyn 53
2. ↑  Bwletin Llèn Natur rhifyn 58
Map Akraneskaupstadur
Map o'r ardal
Ynghanu'r enw Akranes
Mae **Akranes** (IPA:ˈaːkraˌnɛːs) yn borthladd a bwrdeisdref ar arfordir orllewinnol Gwlad yr Iâ ac yn gorwedd oddeutu 20 km (12 mi)
 i'r gogledd o'r brifddinas, Reykjavík. Mae Akranes yn Rhanbarth Vesturland. Ar 1 Ionawr 2017 poblogaeth y dref oedd 7,051. Hi yw'r dref fwyaf yng ngorllewin Gwlad yr Iâ.

Gwladychwyd Akranes yn y 9g ond bu'n rhaid aros nes 1942 cyn i'r dref dderbyn siarter bwrdeisdref.

Hanes
-----

Sonia'r Landnámabók i Akranes gael ei gwladychu yn y 9g gan y brodyr Þormóður a Ketill, meibion Bresi. Daethont o'r Iwerddon. Dechreuodd y lle ymffurfio'n dref yng nghanol y 17g a hynny fel pentref bysgota. Yn 1942 fe roddwyd siarter iddi ac yn y blynyddoedd a ddilynodd cododd poblogaeth y dref yn sydyn iawn.

Ceir sawl diwydiant a chydlogwr yn y dref. Agorwyd ffatri sment yn yr 1950au a gorsaf mwyndoddi alwminiwm yn 1998.

Akranes Gyfoes
--------------

Mae'r diwydiant bysgota yn parhau i fod yn un o brif gyflogwyr y dref ond mae masnach hefyd yn gyflogwyr sylweddol arall wrth i Akranes weithredu fel canolfan wasanaethu ar gyfer ardal wledig y tu cefn iddi.

Disgwylir i'r dref i dyfu ymhellach yn sgil gwella trafnidiaeth gydag ardal Reykjavík Fawr yn dilyn adeiladu Twnnel Hvalfjörður sydd 5.57 km-long (3.46 mi)
 o hyd yn 1998. Dyma un o dwneli tan-ddŵr hiraf y byd.

Poblogaeth
----------

| Dyddiad | Poblogaeth |
| --- | --- |
| 1. Rhag. 1981: | 5.267 |
| 1. Rhag. 1997: | 5.127 |
| 1. Rhag. 2003: | 5.582 |
| 1. Rhag. 2004: | 5.655 |
| 1. Rhag. 2005: | 5.782 |
| 1. Rhag. 2006: | 5.955 |
| 1. Rhag. 2007: | 5.976 |
| 1. Rhag. 2008: | 6.401 |
| 1. Dez. 2009: | 6.609 |
| 1. Dez. 2010: | 6.549 |

Chwaraeon
---------

Mae'r dref yn gartref i glwb chwaraeon, Íþróttabandalag Akraness.

Mae gan Akranes draddodiad pêl-droed hir. Mae'r tîm lleol, ÍA Akranes, wedi bod ymysg timau gorau'r wlad ers blynyddoedd. Ganed cyn chwaraewr Sheffield Wednesday ac Arsenal, y chwaraewr canol cae, Siggi Jonsson yn Akranes a bu'n chwarae gydag ÍA ar dri cyfnod gwahanol.

Amgueddfa Werin
---------------

Lleolir Amgueddfa Werin Akranes yn y dref. Mae'r (Byggðasafnið í Görðum Akranesi) yn Garðar. Mae'n cynnwys arddangosfeydd ac arteffactau tu fewn a hefyd fel amgueddfa awyr agored yn debyg i Amgueddfa Werin Cymru. Sefydlwyd yr Amgueddfa yn 1953.

Enwogion
--------

Jón Óskar - bardd

Gefailldrefi
------------

Mae Akranes wedi gefeillio â'r trefi isod:

* Norwy Bamble, Norwy
* Ffindir Närpes, Y Ffindir
* Yr Ynys Las Qaqortoq, Yr Ynys Las
* Ynysoedd Ffaro Sörvágur, Ynysoedd Ffaroe
* Denmarc Tønder, Denmarc
* Sweden Västervik, Sweden

Oriel
-----

* Akranes o'r awyrAkranes o'r awyr
* Tŷ yn AkranesTŷ yn Akranes
* Langisandur yn AkranesLangisandur yn Akranes
* Akrafjall, gerllawAkrafjall, gerllaw
* Bêls gwair ger AkranesBêls gwair ger Akranes
* Hen Oleudy AkranesHen Oleudy Akranes
* Goleudy newydd AkranesGoleudy newydd Akranes
* Akranes o'r hen OleudyAkranes o'r hen Oleudy

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Akranes Folk Museum – Collection policy (not accessible on the web).

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Bwrdeisdref Akranes
* Akranes Gwefan yr Amgueddfa Werin
Mae **Amgueddfa Archaeoleg Gaza** (Arabeg: المتحف‎; *Al Mat'haf*, "Yr Amgueddfa") neu **Tŷ Diwylliannol Hamdden AlMath'af**, a agorwyd i'r cyhoedd yn hydref 2008 yn Gaza, Palesteina. Mae'r Amgueddfa yn fwyty, yn westy, yn ganolfan gynadledda ac yn amgueddfa dan berchnogaeth breifat, ac mae'n gartref i hynafiaethau a ddarganfuwyd yn Llain Gaza o gyfnodau hanesyddol amrywiol.

Amgueddfa
---------

Mae gan yr amgueddfa gasgliad o 350 o arteffactau. Maent yn dyddio mor bell yn ôl â'r Oes Efydd (3500 CC).  Mae'r rhain yn cynnwys offer, colofnau, motiffau, darnau arian, gwydr a chrochenwaith o'r cyfnodau Rhufeinig a Bysantaidd, y cyfnod Islamaidd, cyfnod y Croesgadwyr, ac i'r oes fodern, hyd at weinyddiaeth yr Aifft o'r Llain Gaza, a ddaeth i ben yn 1967. Mae pob arddangosfa'n cynnwys esboniadau o'r arteffactau mewn sawl iaith, wedi'u cynllunio ar gyfer arbenigwyr a lleygwyr fel ei gilydd, er nad oes unrhyw un o'r arteffactau sydd i'w gweld ar wefan yr amgueddfa wedi'u nodi na'u dyddio. Archifwyd 2016-03-03 yn y Peiriant Wayback.

Yn ôl cyfarwyddwr yr amgueddfa, Jawdat N. Khoudary, "Y syniad yw dangos ein gwreiddiau dwfn o lawer o ddiwylliannau yn Gaza… Mae'n bwysig bod pobl yn sylweddoli i'n gwareiddiad yn y gorffennol fod yn un cyfoethog a da. Mae Israel cyfreithloni ei hanes. Rydyn ninnau hefyd."

Nid oes gan Gaza gyfraith sy'n ei gwneud archeoleg-achub yn ofynnol ee pan fo adeiladwyr yn digwydd taro ar arteffactau archeolegol. Fel perchennog cwmni adeiladu, mae Khoudary yn cyfarwyddo'i weithwyr i arbed beth bynnag maen nhw'n ei gloddio fel y gallwn ei archwilio a gwarchod ein trysorau mewn amgueddfeydd. Mae hefyd yn talu pysgotwyr sy'n dod â gwrthrychau diddorol a hynafol iddo.

Mae'r New York Times wedi disgrifio adeilad yr amgueddfa, sydd wedi'i wneud yn rhannol o gerrig a adferwyd o hen dai, hen gysylltiadau rheilffordd, colofnau marmor a ddarganfuwyd gan bysgotwyr a gweithwyr adeiladu Gaza, fel adeilad "syfrdanol".

Noddwyd yr amgueddfa o'r cychwyn gan UNESCO, a bwrdd o ymddiriedolwyr Palesteinaidd.  Mae'n derbyn cefnogaeth wyddonol a thechnegol gan Is-adran Amgueddfeydd dinas Genefa. O 2010 ymlaen roedd yn eiddo preifat.

Mae rhai o arddangosfeydd yr amgueddfa yn cael eu sensro gan lywodraeth Hamas -led Gaza ee Aphrodite, gyda gwisg rhy ddadlennol, delweddau o dduwiau hynafol eraill a lampau olew yn cynnwys menorah.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o amgueddfeydd yn nhiriogaethau Palestina

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Archived copy". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-03-11. Cyrchwyd 2010-08-10.CS1 maint: archived copy as title (link)
2. 1 2 3  "Al-Mathaf a Proud Tribute to Gaza’s Past and Future," Archifwyd 2012-03-18 yn y Peiriant Wayback. Sami Abdel-Shafi, Awst 2010, This Week in Palestine.
3. 1 2 3 4  Museum Offers Gray Gaza a View of Its Dazzling Past, Ethan Bronner, *New York Times*, 25 Gorffennaf 2008.
4. ↑  Gaza at the Crossroad of Civilizations Archifwyd 2015-09-07 yn y Peiriant Wayback..

Dolen allanol
-------------

* Gwefan Al Mat'haf
Mae **A'Bhuidheanach Bheag - Am Meadar** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN703788. Y fam fynydd ydy A'Bhuidheanach Bheag.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Safle hynafol yng nghymuned Llansadwrn, Sir Gaerfyrddin lle codwyd plasdy enwog gan hynafiaid Syr Rhys ap Thomas yw **Abermarlais**. Does dim olion o'r plasdy ei hun ar y safle heddiw, ond bu'n un o ganolfannau amlycaf de-orllewin Cymru yn yr Oesoedd Canol.

Credir bod plasdy wedi'i godi ar y safle efallai mor gynnar â'r 14g. Dyma gartref Rhys ap Gruffudd, taid Syr Rhys ap Thomas, a arweiniodd y Cymry ym Mrwydr Crécy. Ar ddiwedd y 15g a dechrau'r ganrif olynol, Abermarlais oedd prif lys Syr Rhys ap Thomas, cynghreiriad pennaf Harri Tudur ar Faes Bosworth ac arglwydd *de facto* rhan sylweddol o orllewin Cymru. Tyrrai beirdd yno o bob rhan o Gymru, ac yn eu plith Lewys Glyn Cothi.

Ar farwolaeth Rhys ap Thomas yn 1525, etifeddwyd y plas a'r ystad gan ei ŵyr, Syr Rhys ap Gruffudd ap Thomas. Ond dienyddwyd yr arglwydd ifanc gan Harri VIII o Loegr ar gyhuddiad o deyrnfradwriaeth a chynllwyno gyda'r Gwyddelod (mae'n debyg mai ofn grym a dylanwad teulu Syr Rhys a'i dueddiadau annibynnol oedd y gwir reswm) a meddianwyd Abermarlais gan Goron Lloegr.

Ymwelodd yr hynafiaethydd John Leland ag Abermarlais yn y 1530au. Dywed: "The parke there is paled, and in cumpas .ii. miles and a half and well wooded." Yn yr adroddiad gan gomisiynwyr y Goron yn 1532, dywedir bod y plasdy yn sefyll mewn parc ac yn cael ei amgylchynnu gan glawdd a ffos o ddŵr. Roedd y prif adeilad yn mesur 136 wrth 33 troedfedd. Roedd porth mawr i'r parc a stablau eang gyda lle i ugeiniau o feirch (roedd Syr Rhys yn enwog am ei farcholgu o Gymry).

Cafodd yr hen blasdy ei ddymchwel yn 1803 a chodwyd tŷ newydd ar y safle, ond tynnwyd hynny i lawr yn y 1970au. Mae adfail y porthdy gwreiddiol yn dal i sefyll. Erbyn heddiw mae rhan o dir yr ystad yn wersyll carafanau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyfynnir gan Ralph A. Griffiths, *Sir Rhys ap Thomas...*, tud. 74.
2. ↑  Ralph A. Griffiths, *Sir Rhys ap Thomas...*, tud. 74.

Llyfryddiaeth
-------------

* Ralph A. Griffiths, *Sir Rhys ap Thomas and his Family: a study in the Wars of the Roses and Early Tudor Politics* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1993) ISBN 0-7083-1218-7

Dolenni allanol
---------------

* Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed: Abermarlais Archifwyd 2008-10-15 yn y Peiriant Wayback.
Brenin Ymerodraeth Persia rhwng 404 CC a 358 CC oedd **Artaxerxes II Mnemon**, Hen Berseg: *Artaxšaçrā*, Groeg: Ἀρταξέρξης (c. 436 CC – 358 CC).

Roedd Artaxerxes yn fab i Darius II, brenin Persia a Parysatis. Wedi olynu ei dad, bu raid iddo oechfygu gwrthryfel gan ei frawd Cyrus yr Ieuengaf, a laddwyd ym Mrwydr Cunaxa yn 401 CC. Bu mewn rhyfel yn erbyn Sparta dan Agesilaus II hefyd, pan ymosododd y Spartiaid ar Asia Leiaf. Rhoddodd Artaxerxes arian i elynion Sparta yng Ngwlad Groeg, yn enwedig Athen a Thebai, ond yna torrodd ei gynghrair a hwy i wneud heddwch a Sparta.

Gwrthryfelodd yr Aifft ar ddechrau ei deyrnasiad, a methodd ei ymgais i'w hadfeddiannu yn 373 CC. Olynwyd ef gan ei fab, Artaxerxes III.

Cred rhai mai ef oedd Ahasfferus, brenin Persia yn Llyfr Esther yn y Beibl.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Darius II** | **Brenin Ymerodraeth Achaemenid Persia**404 CC – 358 CC | Olynydd:**Artaxerxes III** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 224111652
* LCCN: n2007055710
* GND: 137407769
* SUDOC: 084334347
* BNF: cb14979312q (data)
* NKC: jn20000700082

 |
Blue Man Group yn perfformio yn Rhagfyr 2007.
Grŵp greadigol a sefydlwyd gan Phil Stanton, Chris Wink a Matt Goldman yw **Blue Man Group** (**Blue Man**, **BMG**); canolbwynt y grŵp yw tri perfformiwr mud, o'r enw Blue Men, sy'n cyflwyno'u hunain mewn paent saim glas dros capiau moel latex a gwisgant ddillad duon. Tra'u bod yn perfformio, chwaraeir cymysgedd o offerynnau idiosynctraig. Pletha perfformiadau theatr y Blue Man Group gerddoriaeth roc (gyda phwyslais ar offerynnau traw), celf berfformio, propiau anghyffredin, y gynulleidfa, goleuo soffistigedig a llawer iawn o bapur. Ceir hefyd "adran poncho" yn y gynulleidfa; yn y rhesi blaen, darperir ponchos plastic ar gyfer y gynulleidfa er mwyn eu hamddiffyn o'r bwyd, deunyddiau, paent ac ati a deflir, gwasgarir neu arllwysir o'r llwyfan. Mae'r sioeau yn addas ar gyfer teuluoedd, yn ddoniol, bywiog ac yn aml iawn caiff bywyd modern ei ddychanu. Mae peth o'r hiwmor yn cynnwys torri ar draws y sioe er mwyn gwneud sbort o bobl sy'n cyrraedd y sioe yn hwyr.

Erbyn 2012 roedd 60,000 o bobl yn gweld perfformiadau gan Blue Man Group pob wythnos, mewn chwe dinas ar draws y byd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Ricciardi, Tiney (18 Rhagfyr 2012). Q-and-A: The guys in Blue Man Group reveal their wizardry before their Dallas show. *The Dallas Morning News*. Adalwyd ar 19 Rhagfyr 2012.
2. ↑  (Saesneg) Eng, Dinah (2 Hydref 2012). How Blue Man Group learned to see green. CNN. Adalwyd ar 19 Rhagfyr 2012.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Blue Man Group***

* (Saesneg) Gwefan swyddogol

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 140184215
* LCCN: no00019371
* ISNI: 0000 0000 9515 4598
* BNF: cb150384088 (data)
* BIBSYS: 4091192
* NKC: xx0035457

 |
Brenin Ymerodraeth Persia rhwng 358 CC a 338 CC oedd **Artaxerxes III, brenin Persia**, (Hen Berseg: *Artaxšaçrā*, c. 425 CC - 338 CC), enw gwreiddiol **Ochus**.

Roedd yn fab i Artaxerxes II. Bu'n satrap ac yn gadfridog cyn olynu ei dad ar yr orsedd yn 358 CC. Roedd un o'i frodyr wedi ei ddienyddio ac un arall wedi ei ladd ei hun cyn marwolaeth Artaxerxes II yn 90 oed. Llofruddiodd Artaxerxes III y gweddill o'r teulu brenhinol wedi dod i'r orsedd.

Bu'n ymgyrchu yn yr Aifft ddwywaith. Methodd yr ymgyrch gyntaf, ond yn 343 CC, gorchfygodd Artaxerxes frenin yr Aifft, Nectanebo II, a'i yrru o'r wlad, gan ddychwelyd yr Aifft i'r Ymerodraeth.

Olynwyd ef gan ei fab, Arses, fel Artaxerxes IV.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Artaxerxes II** | **Brenin Ymerodraeth Achaemenid Persia**358 CC – 338 CC | Olynydd:**Artaxerxes IV** |
|
| Rhagflaenydd:**Nectanebo II** | **Brenin yr Aifft**343 CC – 338 CC | Olynydd:**Artaxerxes IV** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 81603260
* GND: 137407874

 |
Darlledwr o Gymro yw **Arfon Haines Davies** (ganwyd Mehefin 1948). Cychwynnodd ei yrfa fel cyhoeddwr rhaglenni ar gyfer HTV Cymru (ITV Cymru erbyn hyn) yn y 1970au.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd Arfon yng Nghaernarfon yn fab i weinidog. Symudodd y teulu i Aberystwyth a mynychodd Ysgol Gymraeg Aberystwyth ac Ysgol Ramadeg Ardwyn. Symudodd eto i Dreffynnon a cwblhaodd ei addysg uwchradd yn Ysgol Glan Clwyd. Hyfforddodd yng Ngholeg y Drindod ac aeth i weithio fel athro ym Mrynffordd, sir y Fflint. Cafodd secondiad o’r ysgol i fynychu’r Central School of Speech and Drama yn Llundain ar yr amod y byddai’n dychwelyd i ddysgu wedyn.

Gyrfa
-----

Cafodd swydd cyhoeddwr gyda HTV yn 1975 tra dal yn y coleg felly ni ddychwelodd i ddysgu. Roedd ei chwaer Catherine wedi gweld hysbyseb am y swydd mewn cylchgrawn Gymraeg ac wedi ei annog i wneud cais. Parhaodd yn y swydd am yr 18 mlynedd nesaf.

Yn ogystal, cyflwynodd amrywiaeth o sioeau teledu yn Saesneg ac yn Gymraeg. Yn yr 1980au cyflwynodd *Sêr*, *Seren Dau*, *Jam* a Telethon ITV ymysg eraill. Daeth Arfon yn un o wynebau mwyaf cyfarwydd ITV. Parhaodd i gyflwyno ar ITV Cymru, gan defnyddio archif helaeth y sianel, mewn rhaglenni fel *Remember* a *Never To Be Forgotten*.

Ar S4C, cyflwynodd rhaglenni fel *Pacio*, *Pen-blwydd Hapus* a cymerodd ran mewn cyfres o *Y Briodas Fawr*. Yn 2000, cyflwynodd y gyfres *Cledrau Coll* yn edrych ar hanes rhai o reilffyrdd Cymru.

Mae hefyd yn westeiwr ac yn arwerthwr sy'n arbennigo mewn gwaith celf.

Anrhydeddau
-----------

Fe'i anrhydeddwyd gan Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr 2014 am ei gyfraniad i iaith a diwylliant Cymru.

Bywyd personol
--------------

Mae'n briod ac Angela ac mae ganddynt ferch, Catrin.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Arfon Haines-Davies". Companies House. Cyrchwyd 9 May 2018.
2. ↑  "My 30 years as the face of TV". *Daily Post*. North Wales. 9 Gorffennaf 2005. Cyrchwyd 9 Mai 2018.
3. ↑  Mike Griffiths (12 Ionawr 2018). "HTV legends Arfon Haines Davies and Nicola Heywood Thomas look back on their favourite moments". *ITV News*. Cyrchwyd 9 May 2018.
4. ↑  "An insight into TV presenter Arfon Haines Davies". *Wales Online*. 12 Gorffennaf 2008. Cyrchwyd 9 Mai 2018.
5. ↑  *Sir Kyffin Williams oil sells for Welsh record £50,000 in inaugural Welsh Sale of Rogers Jones at new Llandough home*  , Penarth Times, 9 Gorffennaf 2013.  Cyrchwyd ar 1 Awst 2018.
6. ↑  Eryl Crump (19 May 2014). "National Eisteddfod: Champions of Wales to be honoured by the Gorsedd of Bards". *Daily Post*. North Wales. Cyrchwyd 9 May 2018.

Dolenni allanol
---------------

* HTV Cymru - Cau lawr am y noson, Dydd Nadolig 1986

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 103556217
* LCCN: no2009197106

 |
Cwmwd yng ngogledd Teyrnas Gwynedd yn yr Oesoedd Canol oedd **Arfon Uwch Gwyrfai** (ffurf amgen: **Arfon Uwch-Gwyrfai**). Gyda'i gymydog Arfon Is Gwyrfai, roedd yn un o ddau gwmwd cantref Arfon.

Dynodai afon Gwyrfai y ffin rhwng y ddau gwmwd. Rhed yr afon honno o'i tharddle yn Llyn y Gadair ger Rhyd Ddu i'r gogledd i aberu yn Afon Menai rhwng plwyfi Llanwnda a Llanfaglan. Mae'n gorwedd i'r gorllewin o gwmwd Is Gwyrfai. I'r de ffiniai Uwch Gwyrfai â chantref Eifionydd. I'r de-orllewin cyffyrddai â rhan o gantref Llŷn, ac i'r gorllewin ymagorai'r cwmwd ar Fae Caernarfon.

Yn nhermau daearyddol mae rhan orllewinol y cwmwd yn rhan o benrhyn Llŷn gyda chopaon Yr Eifl (safle bryngaer Tre'r Ceiri) yn ei dominyddu. I'r dwyrain o'r arfordir o fryniau isel, ymestynnai'r cwmwd i mewn i ganol Eryri a llethrau gorllewinol Yr Wyddfa. Mae'n cynnwys y Mynydd Mawr a Chrib Nantlle gyda Dyffryn Nantlle yn gorwedd rhyngddynt.

Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr
Mae gan Uwch Gwyrfai gysylltiadau cryf â'r chwedl *Math fab Mathonwy*, y bedwaredd o Bedair Cainc y Mabinogi. Yma ceir Dolbebin a Baladeulyn. Oddi ar yr arfordir gyferbyn â Dinas Dinlle ceir safle Caer Arianrhod.

Nodweddir y cwmwd gan ei gysylltiadau crefyddol. Yma ceir eglwys hynafol Clynnog Fawr. Mae eglwsi cynnar eraill yn cynnwys Llanaelhaearn, Llandwrog a Llanwnda. Ar dir Rhedynogfelen yn y plwyf olaf ymsefydlodd y mynachod Sistersiaid cyntaf a ddaeth i Arfon: aethant oddi yno i sefydlu Abaty Aberconwy ar aber afon Conwy.

Roedd y "trefi" neu drefgorddi canoloesol yn cynnwys Elernion (ger Trefor), Pennardd, Eithinog, Dolbebin a Dinlle.

Yn 2006 sefydlodd Canolfan Hanes Uwchgwyrfai yn adeilad hen ysgol ragbaratoawl y Presbyteriaid yng Nghlynnog Fawr, lle cynhelir cyfarfodydd a gweithgareddau yn ymwneud â hanes y cwmwd a'r gymdogaeth ehangach. Mae gan y Ganolfan hon bellach gronfa gynyddol ar-lein o ffeithiau hanesyddol ar batrwm wici, sef Cof y Cwmwd .

Plwyfi
------

* Clynnog
* Llanaelhaearn
* Llandwrog
* Llanllyfni
* Llanwnda

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau
-----------

* A. D. Carr, 'Medieval Administrative Divisions', yn *Atlas of Caernarfonshire* (Caernarfon, 1974)