recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd **Gruffudd ap Gwrgenau** (fl. tua 1175 - 1210) yn un o Feirdd y Tywysogion, a gysylltir â Gwynedd.

Cefndir
-------

Ni wyddys llawer o gwbl am fywyd y bardd. Ceir yr unig gyfeiriad cyfoes at ŵr o'r cyfnod yn ach teulu o Frycheiniog, lle nodir fod un o'i hynafiaid, Gruffudd ap Gwrgenau, wedi ei eni tua 1170, ond gan fod y bardd yn cael ei gysylltu â Gwynedd mae'n annhebygol mai'r un un ydoedd, er bod yr enw yn un pur anghyffredin.

Cerddi
------

Dim ond dwy gerdd gan Gruffudd ap Gwrgenau sydd wedi goroesi. Mae un ohonynt yn awdl farwnad i Gruffudd ap Cynan ab Owain, arglwydd cantrefi Meirionnydd, Ardudwy a Llŷn (gyda'i frawd Maredudd). Bu farw Gruffudd ap Cynan yn Abaty Aberconwy yn y flwyddyn 1200, yn ôl cofnod ym Mrut y Tywysogion. Mae'n wahanol i farwnadau arferol beirdd y cyfnod am ei fod yn pwysleisio breuder oes dyn ac yn erfyn i Dduw am faddeuant cyn symud i glodfori ei wrhydri a'i haelioni ar nodyn mwy confensiynol.

Mae'r ail gerdd yn gyfres fer o englynion yn cofnodi marwolaeth pedwar neu bump o gyfeillion y bardd - yn eu plith y bardd-ryfelwr Gwilym Rhyfel - sydd ar gywair lleddf a dwys. Mae'r gerdd yn perthyn i *genre* o gerddi i aelodau gosgordd a gyslltir a chanu'r bardd teulu. Unwaith eto ceir pwyslais ar freuder bywyd. Mae oes dyn fel oes drych (yr un mor fregus a diflanedig):

Marw Merwydd hirlwydd, a'm hirwlych—dagrau,
Digrawn ynt a mynych;
Nid henaint gŵr a'i gwrthrych,
Nid hŷn oes dyn nog oes drych.

Llyfryddiaeth
-------------

* Morfudd E. Owen (gol.), "Gwaith Gruffudd ap Gwrgenau", yn *Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y ddeuddegfed ganrif*, gol. Kathleen A. Bramley *et al.*, Cyfres Beirdd y Tywysogion (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Morfudd E. Owen (gol.), "Gwaith Gruffudd ap Gwrgenau"

  


| Beirdd y Tywysogion | Y Ddraig Goch |
| --- | --- |
| Bleddyn Fardd | Cynddelw Brydydd Mawr | Dafydd Benfras | Daniel ap Llosgwrn Mew | Einion ap Gwalchmai | Einion ap Gwgon | Einion ap Madog ap Rhahawd | Einion Wan | Elidir Sais | Goronwy Foel | Gruffudd ab yr Ynad Coch | Gruffudd ap Gwrgenau | Gwalchmai ap Meilyr | Gwernen ap Clyddno | Gwgon Brydydd | Gwilym Rhyfel | Gwynfardd Brycheiniog | Hywel ab Owain Gwynedd | Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel | Iorwerth Fychan | Llygad Gŵr | Llywarch ap Llywelyn | Llywarch Llaety | Llywarch y Nam | Llywelyn Fardd I | Llywelyn Fardd II | Madog ap Gwallter | Meilyr ap Gwalchmai | Meilyr Brydydd | Owain Cyfeiliog | Peryf ap Cedifor | Y Prydydd Bychan | Phylip Brydydd | Seisyll Bryffwrch |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 79149196476574791656

 |
Athronydd Marcsaidd, beirniad llenyddol, a gwleidydd comiwnyddol o Hwngari oedd **György Lukács** (13 Ebrill 1885 – 4 Mehefin 1971).

Ganed yn Budapest, Awstria-Hwngari, i deulu o Iddewon cefnog. Ymaelododd â Phlaid Gomiwnyddol Hwngari ym 1918, a gwasanaethodd yn gomisâr diwylliant ac addysg yn llywodraeth Béla Kun yng Ngweriniaeth Sofietaidd Hwngari (1919). Yn sgil cwymp Kun, symudodd Lukács i Fienna ac yno bu'n weithgar yn y mudiad tanddaearol. Golygodd y cylchgrawn *Kommunismus* a chyhoeddodd ei gyfrol arloesol *Geschichte und Klassenbewußtsein* (1923; "Hanes ac Ymwybyddiaeth o Ddosbarth"). Datblygodd Lukács syniadaeth Farcsaidd a oedd yn debycach i fydolwg athronyddol a diwylliannol nac i ddadansoddiad gwyddonol.

Symudodd Lukács i Ferlin ym 1929. Aeth i'r Undeb Sofietaidd ym 1930–31 i fynychu Athrofa Marx-Engels ym Moscfa, a dychwelodd yno ym 1933 i astudio athroniaeth yn Athrofa'r Academi Rwsiaidd. Arhosodd yn yr Undeb Sofietaidd drwy gydol yr Ail Ryfel Byd, a dychwelodd i'w famwlad ym 1945. Fe'i etholwyd yn aelod o Senedd Hwngari a chafodd swydd athro estheteg ac athroniaeth ym Mhrifysgol Budapest. Lukács oedd un o brif arweinwyr Chwyldro Hwngari ym 1956 a gwasanaethodd yn weinidog diwylliant yn llywodraeth Imre Nagy. Cafodd ei arestio a'i alltudio i Rwmania am ei ran yn y chwyldro, ond rhoddwyd caniatâd iddo ddychwelyd i Hwngari ym 1957. Bu farw yn Budapest yn 86 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) György Lukács. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 26 Ebrill 2020.
Hosan Nadolig ar gornel y gwely.
Hosan neu sach siap hosan wag yw **hosan Nadolig** sy'n cael ei rhoi allan ar Noswyl Nadolig, neu Ddydd Sant Nicolas mewn rhai rhannau o'r byd, fel bod Sant Nicolas (neu Siôn Corn) yn gallu ei llenwi â theganau, melysion, ffrwythau, ceiniogau neu roddion bychain eraill pan fydd yn cyrraedd.

Credir bod y traddodiad yr hosan Nadolig yn tarddu o un o wledydd Ewrop ac yn gallu cael ei olrhain yn ôl i gyfnod Sant Nicolas ei hun. Nid oes cofnod hanesyddol o'r hosan Nadolig o'r cyfnod hwnnw, ond mae hanesion neu chwedlau sy'n ceisio esbonio tarddiad yr arferiad. Ar Ddydd Sant Nicolas (5/6 Rhagfyr yn niwylliannau Cristnogol y gorllewin ac 19 Rhagfyr yn niwylliannau Cristnogol y dwyrain) y byddai rhain yn cael rhoi allan, ond dechreuwyd eu gosod allan ar Noswyl Nadolig yn y 19g.

Mewn rhai straeon Nadolig, cynnwys yr hosan yw'r unig deganau y bydd plentyn yn eu derbyn gan Siôn Corn; mewn straeon eraill (ac yn draddodiadol), mae rhai anrhegion hefyd yn cael eu lapio mewn papur lapio a'u gosod o dan coeden Nadolig. Yn ôl y traddodiad yn niwylliant y Gorllewin, bydd plentyn sydd wedi cambihafio yn derbyn dim mwy na darn neu bentwr o lo. Mae rhai pobl yn rhoi'r hosan ar gornel y gwely fel bod Siôn Corn yn ei llenwi wrth iddynt gysgu.

Hosanau cyffredin fyddai plant yn eu defnyddio yn wreiddiol - rhai eu tadau fel arfer - ond dechreuwyd creu hosanau yn arbennig ar gyfer yr arfer hwn. Heddiw, mae siopau yn gwerthu amrywiaeth o hosanau Nadolig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dixon, Jeremy (5 December 2016). "Top 10 Christmas traditions and their origins". The Telegraph. Leaving stockings out at Christmas goes back to the legend of St Nicholas. Known as the gift giver, on one occasion he sent bags of gold down a chimney at the home of a poor man who had no dowry for his unmarried daughters. The gold fell into stockings left hanging to dry. St Nicholas was later referred to by the Dutch as Sinterklaas and eventually, by English-speakers, as Santa Claus.
2. ↑  Osborne, Rick (2012). *Legend of the Christmas Stocking* (yn English). HarperCollins. ISBN 9780310737391.CS1 maint: unrecognized language (link)
3. ↑  Armah, Daniel A. (1 November 2011). "Lessons of Christmas". Xulon Press. t. 228. Cyrchwyd 25 December 2017.
Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Keighley**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Keighley yng Ngorllewin Swydd EfrogEtholaeth Keighley yng Ngorllewin Swydd Efrog
* Gorllewin Swydd Efrog yn LloegrGorllewin Swydd Efrog yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1895: Isaac Holden (Rhyddfrydol)
* 1895–1911: John Brigg (Rhyddfrydol)
* 1911–1915: Stanley Buckmaster (Rhyddfrydol)
* 1915–1918: Swire Smith (Rhyddfrydol)
* 1918: William Somervell (Rhyddfrydol)
* 1918–1922: Robert Clough (Ceidwadol Clymblaid)
* 1922–1923: Hastings Lees-Smith (Llafur)
* 1923–1924: Robert Pilkington (Rhyddfrydol)
* 1924–1931: Hastings Lees-Smith (Llafur)
* 1931–1935: George Harvie-Watt (Ceidwadol)
* 1935–1942: Hastings Lees-Smith (Llafur)
* 1942–1950: Ivor Bulmer-Thomas (Llafur, wedyn Ceidwadol)
* 1950–1959: Charles Hobson (Llafur)
* 1959–1964: Marcus Worsley (Ceidwadol)
* 1964–1970: John Binns (Llafur)
* 1970–1974: Joan Hall (Ceidwadol)
* 1974–1983: Bob Cryer (Llafur)
* 1983–1997: Gary Waller (Ceidwadol)
* 1997–2010: Ann Cryer (Llafur)
* 2010–2017: Kris Hopkins (Ceidwadol)
* 2017–2019: John Grogan (Llafur)
* 2019–presennol: Robbie Moore (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Swydd Efrog a'r Humber**

Batley a Spen **·** 
Beverley a Holderness **·** 
Brigg a Goole **·** 
Calder Valley **·** 
Canol Barnsley **·** 
Canol Doncaster **·** 
Canol Efrog **·** 
Canol Leeds **·** 
Canol Sheffield **·** 
Cleethorpes **·** 
Colne Valley **·** 
De Bradford **·** 
De-ddwyrain Sheffield **·** 
Dewsbury **·** 
Don Valley **·** 
Dwyrain Barnsley **·** 
Dwyrain Bradford **·** 
Dwyrain Kingston upon Hull **·** 
Dwyrain Leeds **·** 
Dwyrain Swydd Efrog **·** 
Efrog Allanol **·** 
Elmet a Rothwell **·** 
Gogledd Doncaster **·** 
Gogledd Kingston upon Hull **·** 
Gogledd-ddwyrain Leeds **·** 
Gogledd-orllewin Leeds **·** 
Gorllewin Bradford **·** 
Gorllewin Kingston upon Hull a Hessle **·** 
Gorllewin Leeds **·** 
Great Grimsby **·** 
Halifax **·** 
Haltemprice a Howden **·** 
Harrogate a Knaresborough **·** 
Hemsworth **·** 
Huddersfield **·** 
Keighley **·** 
Morley ac Outwood **·** 
Normanton, Pontefract a Castleford **·** 
Penistone a Stocksbridge **·** 
Pudsey **·** 
Richmond (Swydd Efrog) **·** 
Rother Valley **·** 
Rotherham **·** 
Scarborough a Whitby **·** 
Scunthorpe **·** 
Selby ac Ainsty **·** 
Sheffield Brightside a Hillsborough **·** 
Sheffield Hallam **·** 
Sheffield Heeley **·** 
Shipley **·** 
Skipton a Ripon **·** 
Thirsk a Malton **·** 
Wakefield **·** 
Wentworth a Dearne
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybed-ddaliwr Guyana** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybed-ddaliwyr Guyana) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Polioptila guianensis***; yr enw Saesneg arno yw *Guianan gnatcatcher*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. guianensis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gwybed-ddaliwr Guyana yn perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gwybed-ddryw gylfinhir | Ramphocaenus melanurus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybed-ddaliwr Guyana** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gylfindro Yunnan** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gylfindroeon Yunnan) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Paradoxornis ricketti***; yr enw Saesneg arno yw *Yunnan parrotbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. ricketti*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r gylfindro Yunnan yn perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw barfog | Panurus biarmicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gylfindro Yunnan** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gylfindro gyddfwinau** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gylfindroeon gyddfwinau) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Paradoxornis webbianus***; yr enw Saesneg arno yw *Vinous-throated parrotbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. webbianus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r gylfindro gyddfwinau yn perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw barfog | Panurus biarmicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gylfindro gyddfwinau** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gylfindro Blyth** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gylfindroeon Blyth) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Paradoxornis nipalensis***; yr enw Saesneg arno yw *Blyth’s parrotbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. nipalensis*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gylfindro Blyth yn perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw barfog | Panurus biarmicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gylfindro Blyth** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Perfformwyr yn *Royal Mile* 
Casgliad o wyliau celfyddydol a diwylliannol sy'n cymryd rhan yn flynyddol ym mis Awst yng Nghaeredin, yr Alban ydy **Gŵyl Caeredin**. Trefnir y gwyliau hyn gan nifer o sefydliadau heb gysylltiadau ffurfiol rhyngddynt, sy'n golygu nad oes un digwyddiad unigol a enwir yn swyddogol yn Ŵyl Caeredin, ond fe'u hystyrir hefyd yn un ŵyl ddiwylliannol, a honno'r fwyaf o'i bath drwy Ewrop.

Hanes
-----

Mae Gŵyl Caeredin yn tarddu o 1947, pan sefydlwyd Gŵyl Ryngwladol Caeredin (Saesneg: *Edinburgh International Festival, EIF*) mewn ymdrech ôl-ryfel i "ddarparu platfform ar gyfer blodeuo'r ysbryd dynol". Yr un flwyddyn, ymunodd wyth cwmni theatr yn answyddogol i'r gan drefnu eu digwyddiad eu hunain, a hynny allan o reolaeth swyddogol yr EIF; dechreuodd hynny'r mudiad a dyfodd yn *Edinburgh Festival Fringe (EFF)*. Cyfeirir at yr EFF hefyd fel *Fringe* Caeredin, neu (yn anghywir) fel Gŵyl *Fringe* Caeredin.

Mae'r EIF a'r *Fringe* yn dal fel cyrff annibynnol ac yn trefnu rhaglenni gwahanol yn flynyddol. Ers i Ŵyl Rhyngwladol Caeredin cael ei threfnu ym 1947, mae amryw o wyliau eraill wedi cael eu sefydlu yno gyda'r rhan fwyaf ohonynt yn cymryd rhan ddiwedd yr haf.
Tudur Owen yn perfformio yn y Tabernacl, Gŵyl Gomedi Machynlleth, 2023
Mae **Gŵyl Gomedi Machynlleth** (neu *Machynlleth Comedy Festival*) yn ddigwyddiad gomedi sy'n cynnwys comedïwyr Saesneg a Chymraeg eu hiaith yn perfformio mewn lleoliadau ar hyd tref Machynlleth. Cynhaliwyd yr ŵyl gyntaf ym mis Mai 2008.

Sefydlu
-------

Rhod Gilbert
Cynhaliwyd Gŵyl Gomedi Machynlleth am y tro cyntaf ym mis Mai 2009. Fe'i cynhyrchir gan gwmni Little Wander.

Mae'r Ŵyl yn canolbwyntio’n bennaf ar sioeau o waith ar y gweill mewn lleoliadau dros dro yn barod am Ŵyl Caeredin.

Ers 2010 mae'r Ŵyl wedi tyfu o 30 sioe yn denu 500 o ymwelwyr i’n digwyddiad yn 2018 gyda 250 o berfformiadau a chynulleidfa o dros 7,000!

Mae'r diddanwyr wedi cynnwys rhai o enwogion byd comedi iaith Saesneg. Ceir hefyd gigs comedi yn y Gymraeg gan berfformwyr megis Elis James, Tudur Owen, Steffan Alun, Steffan Evans, Dan Thomas, Calum Stewart, a Esyllt Sears.

Ymysg yr enwogion Saesneg bu; Mark Watson, Joe Lycett, Rhod Gilbert a llawer mwy.

Ar raglen ar BBC Radio 6, disgrifiwyd yr Ŵyl gan y comedïwr Nish Kumar fel "the comedy fans comedy festival"

Yn 2018 cafwyd partneriaeth gyda'r Ŵyl a BBC Radio Wales.

Lleoliadau
----------

Cynhelir yr ŵyl mewn gwahanol leoliadau ar draws tref Machynlleth gan gynnwys lawnt Y Plas, Clwb Bowlio Machynlleth, Clwb Rygbi Machynlleth, Canolfan Owain Glyndŵr, Ysgol Bro Hyddgen a Gwesty'r Wynnstay.

Gŵyl Gomedi Aberystwyth
-----------------------

Ym mis Hydref 2018 lansiwyd Gŵyl Gomedi Aberystwyth gan yr un trefnwyr. Ond pwysleisiwyd na fyddai hyn yn tanseilio'r digwyddiad ym Machynlleth. Nodwyd bod y digwyddiad yn Aberystwyth ar gyfer sioeau gorffenedig, yn barod i fynd ar daith mewn lleoliadau perfformio ac sydd eisoes yn bodoli eisoes.

Nodwyd, "Byddwn yn dathlu ein pen-blwydd yn 10 oed ym Mach yn 2019 ac yn edrych ymlaen at ddod â’r digwyddiad i’r dref am flynyddoedd lawer i ddod."

Dolenni
-------

* Gwefan Gymraeg Gŵyl Gomedi Machynlleth
* Gŵyl Gomedi Aberystwyth (Cymraeg)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3
2. ↑
Mae **Gwipavaz** (Ffrangeg: *Guipavas*) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda Plabennec, Brest, La Forest-Landerneau, Gouesnou, Kersaint-Plabennec, Le Relecq-Kerhuon, Saint-Divy ac mae ganddi boblogaeth o tua 15,196 (1 Ionawr 2020).

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg. Daw'r enw o'r Llydaweg *gwic* (tref) a *bevoez* (coedwig mawr).

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code 29075

Cysylltiadau Rhyngwladol
------------------------

Mae Gwipavaz wedi'i gefeillio â:

* Baner Cernyw Kelliwik, Cernyw ers 1982
* Yr Almaen Barsbuttel, Almaen, ers 1986
* Rwmania Puszradaróc, Rwmania

Adeiladau crefyddol
-------------------

Mae nifer o adeiladau crefyddol nodweddiadol yng nghymuned Gwipavaz

### Eglwys Sant Pedr a Sant Paul

Adeiladwyd rhwng 1952 a 1955 gan y pensaer Michel Brest; mae’n nodweddiadol gan fod ei chlochdy yn annibynnol i gorff yr eglwys ac yn weladwy o bellteroedd. Mae porth yr eglwys, sydd wedi ei gadw o'r eglwys flaenorol, yn cynnwys cerfluniau o'r deuddeg apostol ac yn heneb gofrestredig

* PorthPorth
* PorthPorth
* ClochdyClochdy
* PorthPorth
* Chwech o'r ApostolionChwech o'r Apostolion
* Y 6 Apostol arallY 6 Apostol arall
* CalfariaCalfaria

### Capel Ein Morwyn ar y Bryn

Saif Capel Ein Morwyn ar y Bryn (Notre-Dame-du-Reun) 93 metr uwchben lefel y môr. Mae'r capel presennol yn dyddio o'r 19g ac wedi ei hadeiladu i gymryd lle eglwys gynharach a adeiladwyd gan Sant Thudon ei hun yn y 7c. Cafodd y capel ei hadfer ym 1805, a'i ddifrodi'n wael yn ystod yr ymladd i ryddha Brest ym mis Awst 1944; ail- adferwyd y capel ym 1952.

* 
* 

### Capel Saint-Yves

Adeiladwyd ym 1892 o gerrig hen gapel maenor Keroudaut.

* 
* Clochdy'r capelClochdy'r capel

### Notre-Dame-de-Tourbian

Dyma eglwys fodern y plwyf, wedi ei gysegru 26 Medi, 1993

Gweler hefyd
------------

Cymunedau Penn-ar-Bed

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-11-18. Cyrchwyd 2016-11-10.
2. ↑
3. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-05-21. Cyrchwyd 2016-11-10.

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gwipavaz***
*Erthygl am y defnydd o fewn mathemateg yw hon. Am ystyr llenyddol y gair, gweler gwireb.*
Mewn mathemateg, mae **gwireb** (weithiau: acsiom) yn ddatganiad a ystyrir yn gywir. Fe'i defnyddir fel man cychwyn ar gyfer rhesymu a dadleuon mathemategol pellach. Y gair Groeg yw *axíōma* (ἀξίωμα) sef, 'yr hyn a ystyrir yn deilwng fel sy'n amlwg.'

Mae gan y term wahaniaethau cynnil yn y diffiniad pan gaiff ei ddefnyddio yng nghyd-destun gwahanol feysydd astudio. Fel y'i diffinnir mewn athroniaeth glasurol, mae gwireb yn ddatganiad sy'n amlwg neu'n sefydledig, ei fod yn cael ei dderbyn heb ddadl ac yn ddi-gwestiwn. Fel y'i defnyddir mewn rhesymeg fodern, mae axiom yn syml yn fan cychwyn rhesymu pellach.

O fewn mathemateg, defnyddir y term gwireb mewn dau ystyr: "gwirebau rhesymegol" a "gwirebau heb fod yn rhesymegol" (neu wireb 'anrhesymegol'). Mae gwirebau rhesymegol fel arfer yn ddatganiadau sy'n cael eu cymryd i fod yn wir o fewn y system o resymeg y maent yn ei ddiffinio (ee, bod (*A* a *B*) yn awgrymu *A*), a ddangosir yn aml fel symbolau, tra bod gwirebau heb fod yn rhesymegol (e.e. *a* + *b* = *b* + *a*) mewn gwirionedd yn honiad cadarn am elfennau o ddamcaniaeth fathemategol benodol (fel rhifyddeg). Pan gaiff ei ddefnyddio yn yr ystyr olaf, gellir defnyddio "gwireb", "cynosod", a "rhagdybiaeth" i olygu fwy neu lai yr un peth. Yn gyffredinol, nid yw gwirebau heb fod yn rhesymegol yn hafal i'r 'gwir a dim ond y gwir', ond yn hytrach yn fynegiant rhesymegol ffurfiol a ddefnyddir mewn didyniad i adeiladu damcaniaeth fathemategol. Fel arfer ceir sawl ffordd o wirebu parth mathemategol penodol.

Felly, mae 'gwireb yn golygu dau beth, ond yr hyn sy'n gyffredin rhwng y ddau yw fod gwireb yn ddatganiad a ddefnyddir fel man cychwyn i ddatganiadau rhesymegol pellach. Testun llosg, sy'n perthyn i faes arall (athroniaeth mathemategol) yw gofyn a oes ystyr i'r honiad fod gwireb yn "wir".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cf. axiom, n. etymology. *Oxford English Dictionary*, accessed 2012-04-28.
2. ↑  "A proposition (whether true or false)" axiom, n. definition 2. *Oxford English Dictionary* Online, accessed 2012-04-28.
3. ↑  See for example Maddy, Penelope (Jun 1988). "Believing the Axioms, I". *Journal of Symbolic Logic* **53** (2): 481–511. doi:10.2307/2274520.. for a realist view.
Dosraniad daearyddol siaradwyr Gaeleg yr Alban yn yr Alban yn 2001. Ni ddangosir Orkney a Shetland.
**Gàidhealtachd**, weithiau **A' Ghàidhealtachd**, yw'r term sy'n cyfeirio gan amlaf at Ucheldiroedd yr Alban a rhannau eraill o ogledd yr Alban a ystyrir yn gartref i'r iaith Aeleg. Ni ddylir ei gymsygu â'r gair *Gaeltacht* sy'n cyfeirio at ardaloedd Gwyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon. Mae'r term yn cael ei gymhwyso at ardal Aeleg Nova Scotia, Canada, yn ogystal.

Mae *Gàidhealtachd*, fel Y Fro Gymraeg yng Nghymru, yn dynodi ardal ddiwylliannol yn hytrach nac ardal ddaearyddol amlwg. Er bod nifer o ardaloedd yn Ucheldiroedd yr Alban wedi colli'r iaith neu wedi gweld lleihad sylweddol yn ei siaradwyr, mae rhannau mawr o'r gogledd-orllewin yn aros yn gadarnle i'r iaith. Mae'n bwysig cofio hefyd fod rhannau o'r Ucheldiroedd yn ardaloedd iaith Sgoteg: Caithness, Cromarty, Grantown-on-Spey, Campbeltown etc. Ar y llaw arall, mae rhai ardaloedd Gaeleg eu hiaith yn gorwedd y tu allan i ardal cynghorau Ucheldir, Argyll a Bute ac Ynysoedd Heledd, e.e. Ynys Arran a rhannau o Perth a Kinross.

Yn aml defnyddir y gair *Galldachd* (*Gall-dom*, gyda *Gall* yn golygu rhywun sydd ddim yn Gael) i gyfeirio at Iseldiroedd yr Alban; yn ogystal mae'r Hebrides yn cael eu hadnabod fel *Innse Gall* oherwydd y cysylltaid â'r Llychlynwyr.
Llyfr ar hanes Cymru gan John Davies yw ***Hanes Cymru.***

Hanes
-----

Cyhoeddwyd y llyfr gyntaf gan Allen Lane (Penguin) ym 1990 (clawr caled a chlawr meddal). Fe'i ystyrir yn "gampwaith yr awdur" ac yn waith awdurdodol. Cyhoeddwyd cyfieithiad Saesneg o'r llyfr gan yr awdur dan y teitl *A History of Wales* ym 1993 gydag argraffiad newydd yn 1996. Mae'r llyfr yn adrodd hanes Cymru o Oes yr Iâ hyd at yr unfed ganrif ar hugain (yn argraffiad 2007). Un o amcanion John Davies wrth ei ysgrifennu oedd i "[g]ryfhau lle'r Gymraeg fel iaith ysgolheictod hanesyddol".

Ystyrir *Hanes Cymru* yn llyfr hanes darllenadwy ac yn ôl un adolygydd ei brif rinwedd yw "grym ei naratif, gyda’i ddisgrifiadau bachog a’i osodiadau doniol". Llyfnder sydd i'r arddull wrth ymdrin â ffeithiau ac ystadegau sydd yn ôl Betsan Powys yn "llywio ac yn lliwio yr un pryd".

Yn 2007 cyhoeddwyd diweddariad o *Hanes Cymru* ac *A History of Wales* gan Penguin gyda phennod newydd ar Gymru ers 1979. Yn ei ragair i'r argraffiad hwn, ysgrifennodd Davies, "Cyflwynwyd argraffiad cyntaf y gyfrol hon i'r olaf o'r hen genhedlaeth; cyflwynir yr argraffiad hwn i'r cyntaf o'r genhedlaeth newydd."

Gweler hefyd
------------

* Hanes Cymru
* When was Wales?
* Rhestr llyfrau Cymraeg

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Davies, John. Llenyddiaeth Cymru. Adalwyd ar 6 Tachwedd 2012.
2. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 28 Mehefin, 2013
3. ↑  Davies, John et al. (gol.) *Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 2008), t. 430 [HANESYDDIAETH].
4. ↑   Hanes Cymru. Gwales.com. Adalwyd ar 6 Tachwedd 2012.
5. ↑   Powys, Betsan (2007). Hanes Cymru: 'Dim ond John Davies. . .'. BBC.
6. ↑   Hanes Cymru: Ychwanegu at y blociau?. BBC (2007). Adalwyd ar 6 Tachwedd 2012.
7. ↑  Davies, John. *Hanes Cymru* (Penguin, 2007), t. xi.

Dolen allanol
-------------

* *Hanes Cymru* Archifwyd 2007-02-16 yn y Peiriant Wayback. ar wefan Penguin
Yn **Hanes Gruffudd ap Cynan** ceir bywgraffiad Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd ar ddechrau'r 12g. Ceir dau destun, un yn Gymraeg a'r llall yn Lladin. Mae **Historia Gruffud vab Kenan** yn drosiad Cymraeg Canol o'r fuchedd (bywgraffiad) Ladin wreiddiol, sef **Vita Griffini Filii Conani**. Mae *Hanes Gruffudd ap Cynan* yn unigryw yn hanes llenyddiaeth Gymraeg am ei bod yr unig fuchedd Gymraeg Canol sy'n adrodd hanes gŵr lleyg (Bucheddau'r Saint yw'r bucheddau eraill).

Hanes testunol
--------------

Cafodd y fersiwn Lladin gwreiddiol, *Vita Griffini Filii Conani*, ei ysgrifennu rywbryd yn ystod oes Owain Gwynedd, olynydd Gruffudd ap Cynan. Credid hyd yn ddiweddar fod y testun hwnnw wedi ei golli, ond yn ddiweddar mae'r ysgolhaig Paul Russell wedi dangos fod y testun Lladin o Hanes Gruffudd ap Cynan a geir yn llawysgrif Peniarth 434E yn cadw'r testun Lladin gwreiddiol yn hytrach na bod yn gyfieithiad i'r Lladin o'r testun Cymraeg Canol *Historia Gruffud vab Kenan*  Archifwyd 2005-10-31 yn y Peiriant Wayback.. Ceir gwahaniaethau pwysig rhwng y testun gwreiddiol a'r cyfieithiad ohono i'r Gymraeg sy'n tasgu goleuni ar hanes a meddylfryd y cyfnod.

Gwnaed y trosiad Cymraeg a elwir yn *Historia Gruffud vab Kenan* rywbryd yn ystod hanner cyntaf y 13g. Mae'r awdur yn anhysbys ond ymddengys ei fod yn glerigwr. Gan fod y fuchedd yn ymwneud ag un o dywysogion Gwynedd gellid cynnig ei bod wedi'i chyfansoddi mewn un o sefydliadau egwlysig y dywysogaeth, er enghraifft Priordy Penmon.

Llawysgrifau
------------

Ceir y testun cynharaf o'r *Historia* yn llawysgrif Peniarth 17 (=Hengwrt 406), sy'n perthyn i tua chanol y drydedd ganrif ar ddeg, efallai. Ceir sawl copi diweddarach ac mae hanes perthynas y llawysgrifau yn gymhleth.

Llyfryddiaeth
-------------

* D. Simon Evans (gol.), *Historia Gruffud vab Kenan* (Caerdydd, 1977). Y golygiad safonol, gyda rhagymadrodd a nodiadau helaeth.
* Paul Russell (gol.), *Vita Griffini Filii Conani: The Medieval Latin Life of Gruffudd Ap Cynan* (Caerdydd, 2006). ISBN 9780708318935
Un o'r llwythau Slafig gwreiddiol oedd y Belarwsiaid. Yr oedd Belarws yn rhan o Rws Cïef tan farwolaeth y Brenin Yaroslav I "y Doeth" ym 1054. Parhaodd y Belarwsiaid yn grŵp ethnig ar wahân i'r Rwsiaid am iddynt drigo yn y gororau ac felly'n agored i oresgyniadau a chysylltiadau o'r gorllewin, a buont dan dra-arglwyddiaeth pwerau eraill, yn bennaf Coron Pwyl. Daeth Belarws dan reolaeth Ymerodraeth Rwsia yn sgil rhaniad Gwlad Pwyl ym 1795. Tyfodd cenedlaetholdeb Belarwsiaidd yn y 19g ac wedi'r Chwyldro Bolsieficaidd ym 1917 manteisiwyd ar y cyfle i ddatgan annibyniaeth Belarws. Fodd bynnag, datganwyd Gweriniaeth Sofiet Sosialaidd Belarws ym 1919 ac fe'i ymgorfforwyd yn rhan o'r Undeb Sofietaidd ym 1921. Wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd, ehangodd ei thiriogaeth i gynnwys tiroedd a fu ynghynt yn rhan o Wlad Pwyl yn y cyfnod rhwng y rhyfeloedd, ac yn ystod y Rhyfel Oer bu'n hawlio aelodaeth ei hun, ar wahân i'r Undeb Sofietaidd oll, yn y Cenhedloedd Unedig. Gwan a fyddai hunaniaeth genedlaethol ym Melarws nes iddi ennill ei hannibyniaeth yn sgil cwymp yr Undeb Sofietaidd ym 1991. Mae Belarws yn un o sefydlwyr Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol, ac ym 1997 cytunodd i uno â Ffederasiwn Rwsia fel "cymuned wleidyddol ac economaidd integredig", er i'r Arlywydd Alexander Lukashenko wrthod cynnig i uno'r ddwy lywodraeth yn 2002.

Darllen pellach
---------------

* Elena A. Korosteleva, Colin W. Lawson a Rosalind J. Marsh (goln), *Contemporary Belarus: Between Democracy and Dictatorship* (Llundain: RoutledgeCurzon, 2003).
* David R. Marples, *Belarus: From Soviet Rule to Nuclear Catastrophe* (Llundain: Macmillan, 1996).
* David R. Marples, *Belarus: A Denationalized Nation* (Llundain: Routledge, 1999).
* Serhii Plokhy, *The Origins of the Slavic Nation: Premodern Identities in Russia, Ukraine, and Belarus* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 2006).
* Andrew Savchenko, *Belarus—A Perpetual Borderland* (Leiden: Brill, 2009).
* Andrew Wilson, *Belarus: The Last European Dictatorship* (New Haven, Connecticut: Yale University Press, 2011).
Golygiad o waith teulu o feirdd o'r 14-15g, wedi'i olygu gan Rhiannon Ifans, yw ***Gwaith Gruffydd Llwyd a'r Llygliwiaid Eraill***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Disgrifiad byr
--------------

Teulu o feirdd o Bowys a Meirionnydd oedd teulu'r Llygliwiaid. Canodd Llywelyn ap Gwilym Lygliw ar y testun 'Gweledigaeth Pawl yn Uffern' gan rybuddio yn erbyn dychrynfeydd y byd a ddaw gan annog gwell bywyd yn y byd hwn. Canodd Rhys ap Dafydd Llwyd ap Llywelyn Lygliw gywydd serch yn gofidio ynghylch swildod y bardd yng ngŵydd ei gariad, a chanodd Hywel ab Einion Lygliw awdl foliant enwog i Fyfanwy Fychan o Gastell Dinas Brân yn Llangollen. Roedd Hywel ab Einion, un o feirdd pwysicaf Owain Glyndŵr, yn ewythr i Ruffudd Llwyd.

Ceir yma 17 o gerddi o waith Gruffudd Llwyd. Mawrygwyd Gruffudd Llwyd gan ei gyfoeswyr fel bardd serch a chrefydd. Canodd hefyd gerddi i uchelwyr Cymreig, yn eu mysg ddau gywydd mawl i Owain Glyn Dŵr o gyfnod cyn dechrau’r Gwrthryfel ym mis Medi 1400.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013
Gwaith Cannu, Lleweni
Roedd **Gwaith Cannu Lleweni** yn weithdy cemegol anferth a adeiladwyd gan y Gwir Anrhydeddus Thomas Fitzmaurice ar ystâd Lleweni ym 1780. Roedd yn cannu llain frown a gynhyrchwyd gan wehyddion ar ei ystadau yn yr Iwerddon.

Cefndir
-------

Ym 1776 gwerthwyd ystâd Lleweni i’r Anrhydeddus Thomas Fitzmaurice, bonheddwr Gwyddelig, a brawd i’r Brif Weinidog Prydeinig William Petty, 2il Iarll Shelburne.

Ym 1749 anogodd tad Fitzmaurice, Iarll cyntaf Shelburn, i nifer o bobl i ymsefydlu ar ei ystâd yn Ballymote i weithio fel mân ddeiliaid a gwehyddion.

Wedi etifeddu rhan o’r ystâd ar farwolaeth ei dad newidiodd Fitzmaurice cytundeb ei denantiaid. Roeddynt i barhau i wae, a’u cynnyrch fel gwehyddion byddai eu rhent. Eu tâl am eu gwaith byddai bwthyn yn gartref, digon o dir i dyfu tatws i’r teulu ac i dyfu gwair digonol i fagu un fuwch. Roedd Fitzmaurice yn credu byddai’i drefn yn rhoi i denant ‘’*modd o gynhaliaeth i'w deulu heb ganiatáu i’w amser a’i meddyliau tynnu sylw o'i brif fusnes, o orfod poeni am fod yn ffermwr bychan ar fan daliad, yn ogystal â bod yn wehydd*’’.

Gwaith cannu Lleweni
--------------------

Ym 1780 adeiladodd Fitzmaurice ffatri gemegol ar ystâd Lleweni er mwyn cannu’r llain a gynhyrchwyd gan ei denantiaid Gwyddelig ar gost o £20,000. Ni fu’r fenter yn llwyddiant, a chaewyd a dymchwelwyd y gwaith cyn 1818.

An Gorta Mór
------------

Fitzmaurice oedd y cyntaf i gyflwyno’r drefn o roi llain i dyfu tatws fel *"tâl"* i weithwyr gwledig yr Iwerddon, tra bod gweddill eu cynnyrch yn cael ei allforio i Loegr fel *"rhent"* at fudd masnachol y tirfeddiannwr. Pan fu’r cnwd tatws methu rhwng 1845 a 1849 bu oddeutu miliwn o bobl farw o newyn neu o glefydau a achoswyd gan newyn, a gorfodwyd nifer fawr o bobl yr ynys i ymfudo. Amcangyfrifir i boblogaeth Iwerddon ostwng o tua 20% hyd 25% rhwng 1845 a 1852 o ganlyniad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "HISTORY OF LLEWENI HALL". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-10-30. Cyrchwyd 21 Medi 2017.
2. ↑  "A Topographical Dictionary of Ireland Samuel Lewis, tud 566". Cyrchwyd 20 Medi 2017.
3. ↑  "Lleweney bleach works belonging to the late Honble. Thos. Fitzmaurice". *British Museum*. Cyrchwyd 20 Medi 2017.
4. ↑  Woodham-Smith, Cecil (1991). *The Great Hunger, 1845-49*. Penguin.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Lleweni***
Mewn ieitheg gorpws, gair yw **hapax legomenon** (lluosog: **hapax legomena**) sy'n ymddangos unwaith yn unig o fewn i gyd-destun, naill ai yng nghofnod ysgrifenedig yr holl iaith, yng ngweithiau awdur, neu mewn testun unigol. Mae'r term weithiau'n cael ei gam-ddefnyddio i ddisgrifio gair sydd yn ymddangos mewn un yn unig o weithiau awdur, ond yn ymddangos fwy nag unwaith o fewn i'r gwaith penodol hwnnw. Mae hapax legomenon yn tarddu o'r Groeg ἅπαξ λεγόμενον, sy'n golygu "(rhywbeth) yn cael ei ddweud unwaith (yn unig)".

Mae'r termau perthnasol ***dis legomenon***, ***tris legomenon***, a ***tetrakis legomenon*** (/ˈdɪs/, /ˈtrɪs/, /ˈtɛtrəkɪs/) yn cyfeirio at ddefnydd ddwywaith, deirgwaith a phedair gwaith, ond yn anaml iawn y maent yn cael eu defnyddio.

Mae *hapax legomena* yn eitha cyffredin, fel y rhagwelwyd gan gyfraith Zipf, sy'n datgan bod amlder unrhyw air mewn corpws yn groes gyfrannol i'w safle yn y tabl amlder. Ar gyfer corpora mawrion, mae tua 40% i 60% o'r geiriau yn *hapax legomena*, a 10% i 15% yn *dis legomena*. Felly, yng Nghorpws Brown o Saesneg Americanaidd, mae tua hanner o'r 50,000 o eiriau gwahanol yn *hapax legomena* o fewn i'r corpws hwnnw.

Cyfeiria *Hapax legomenon* at ymddangosiad gair mewn testun, ac nid i'w darddiad na'i amlygrwydd ar lafar. Mae'n wahanol felly i air untro, a fydd efallai byth yn cael ei roi ar gofnod, a allai gael ei ddefnyddio a'i gofnodi yn eang, neu yn ymddangos sawl gwaith yn y gwaith fydd yn ei fathu, ac yn y blaen.

Mewn testunau hynafol, fel arfer, mae *hapax legomena* yn anodd i'w dehongli, gan ei bod yn haws rhoi ystyr pan fydd gair wedi'i ddefnyddio mewn nifer o gyd-destunau.

Cyfeiriadau
-----------

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ἅπαξ. Liddell, Henry George; Scott, Robert; *A Greek–English Lexicon* at the Perseus Project
2. ↑  Paul Baker, Andrew Hardie, and Tony McEnery, *A Glossary of Corpus Linguistics*, Edinburgh University Press, 2006, tud. 81, ISBN 0-7486-2018-4.
3. ↑  András Kornai, *Mathematical Linguistics*, Springer, 2008, tud. 72, ISBN 1-84628-985-8.
4. ↑  Kirsten Malmkjær, *The Linguistics Encyclopedia*, 2ed rhifyn, Routledge, 2002, ISBN 0-415-22210-9, t. 87.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwregys dwyres**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwregysau dwyres**; yr enw Saesneg yw *Barred Rivulet*, a'r enw gwyddonol yw *Perizoma bifaciata*.

Mae maint yr adenydd ar ei mwyaf rhwng 18–21 mm. Gall gysgu dros y gaeaf, yn wir gall gysgu dros sawl blwyddyn ar ôl ei gilydd, sy'n anarferol iawn. Mae'r oedolyn i'w ganfod ar adain rhwng Gorffennaf ac Awst.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwregys dwyres yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwregys melynfrown**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwregysau melynfrown**; yr enw Saesneg yw *Sandy Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Perizoma flavofasciata*.

Mae hyd ei adenydd rhwng 26–32 mm.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r gwregys melynfrown yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd gloÿnnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloÿnnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
*Erthygl am ras seiclo yw hon. Am y gyfres ar geir, gan Amazon, gweler* The Grand Tour*.*
Yn y byd seiclo mae'r term **Grand Tour** yn cyfeirio at un o dair prif ras aml-gymalog y byd seiclo proffesiynol sef y Tour de France, y Giro d'Italia a'r Vuelta a España.

Mae'r tair ras yn debyg gan eu bod yn cael eu cynnal dros dair wythnos gyda chymalau dyddiol. Mae ganddynt statws arbennig yn yr UCI gan fod mwy o bwyntiau ar gael i'w hennill ar Gylchdaith Byd yr UCI yn y Grand Tours nac mewn unrhyw ras arall a dyma'r unig rasys aml-gymalog sydd yn cael parhau yn hirach na 14 diwrnod.

Y Tour de France ydy'r hynaf o'r tair ras a'r un fwyaf mawreddog gyda'r Giro d'Italia yn ail bwysicaf. Y Tour, y Giro a Phencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd ydy Coron Driphlyg y byd beicio.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "UCI Cycling regulations". t. 56. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-14. Cyrchwyd 2016-08-18.
2. ↑  "UCI Cycling regulations". t. 41. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-06-23. Cyrchwyd 2016-08-18.
3. ↑  "An American in Italy". cyclingnews.com. 5 Mai 2009.
4. ↑  "Million dollar, baby!". cyclingnews.com. Unknown parameter `|dyddoad=` ignored (help)
5. ↑  "Vuelta a España A-Z". cyclingnews.com. Unknown parameter `|dyddiad=` ignored (help)
Hafan Gwerddon; Gorffennaf 2013.
Cylchgrawn Cymraeg academaidd yw ***Gwerddon***. Fe'i cyhoeddir ar y we o leiaf ddwywaith y flwyddyn. Cyhoeddwyd y rhifyn gyntaf yn Ebrill 2007.

Cyllidir a gweinyddir *Gwerddon* gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol (a chan ragflaenydd y Coleg, y Ganolfan Addysg Uwch Cyfrwng Cymraeg, cyn Ebrill 2011).

Amcan *Gwerddon* yw "cyhoeddi ymchwil ysgolheigaidd yn y Gwyddorau, y Celfyddydau a'r Dyniaethau." Un o'r rhesymau dros ei gyhoeddi oedd yr angen i weithio yn erbyn tuedd mewn cylchoedd academaidd Cymreig i gyhoeddi gwaith yn Saesneg yn hytrach nag yn y Gymraeg.

Dau brif amcan sydd i *Gwerddon*, sef symbylu a chynnal trafodaeth academaidd ar draws ystod eang o feysydd a chreu cronfa o waith ysgolheigaidd at ddefnydd myfyrwyr ymchwil ac academyddion cyfrwng Cymraeg. Mae *Gwerddon* yn gydnaws â gofynion y ‘Fframwaith Rhagoriaeth Ymchwil’ (*REF*) 2014 ac yn gweithredu cyfundrefn arfarnu annibynnol.

Golygydd cyntaf *Gwerddon* oedd yr Athro Ioan Williams. Fe'i olynwyd ym mis Medi 2014 gan Dr Anwen Jones, Pennaeth Adran Astudiaethau Theatr, Ffilm a Theledu, Prifysgol Aberystwyth. Yr isolygydd yw Dr Hywel Griffiths. Ceir hefyd Fwrdd Golygyddol o 16 aelod o wahanol sefydliadau Addysg Uwch Cymru, dan gadeiryddiaeth yr Athro Eleri Pryse.

Gellir darllen a lawrlwytho rhifynnau *Gwerddon* ar ffurf PDF yn rhad ac am ddim drwy fynd i'r wefan, www.gwerddon.cymru. Gall unrhyw un sy'n dymuno cyfrannu erthygl wneud hynny drwy fynd i'r wefan a dilyn y canllawiau perthnasol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *Gwerddon*; adalwyd 1 Chwefror, 2016.
2. ↑  'Golygyddol*', Gwerddon*, rhifyn1 Archifwyd 2021-09-23 yn y Peiriant Wayback.; adalwyd 1 Chwefror, 2016.

Gweler hefyd
------------

* Y Porth

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
Roedd **Syr Gruffudd Llwyd ap Rhys** (marw cyn 12 Gorffennaf 1335), Arglwydd Tregarnedd, yn uchelwr o Fôn ac yn un o ddisgynyddion Ednyfed Fychan; roedd yn arwr traddodiadol gwrthryfel tybiedig 1322. Dywedir mai ef a gludodd y newyddion at Edward I Brenin Lloegr ei fod wedi cael mab yng Nghastell Caernarfon. Disgrifir ef mewn dwy gerdd gan y bardd Gwilym Ddu a alwai Gruffudd yn "Llew Trefgarnedd", sef ei gartref ym Môn.

Roedd ganddo dir yn Sir Ddinbych, yn Llansadwrn yn Sir Gaerfyrddin, ac yn Llanrhystud yn Sir Aberteifi. Roedd wedi etifeddu Tregarnedd a'r tiroedd yn Sir Ddinbych ar ôl ei dad, Rhys ap Gruffydd, a fu farw yng ngwanwyn 1284. Am rai blynyddoedd ochrai gyda brenin Lloegr ac yn 1283 derbyniwyd ef fel *yeoman* yng ngwasanaeth teulu'r brenin. Roedd eisoes yn farchog pan dalodd wrogaeth yn 1301 i Edward o Gaernarfon fel tywysog newydd Cymru. Parhaodd yn gyson hyd y diwedd yn ei deyrngarwch i'r brenin.

Cred rhai iddo arwain gwrthryfel Gymreig yn 1322, ond mae'n bosibl ei fod yn ymladd gwŷr y Mers, ar ran y brenin.

Bu farw cyn 12 Gorffennaf 1335. Ei fab Ieuan oedd ei olynydd. Credir iddo hefyd, o'i briodas â Gwenllian, merch Cynan ap Maredudd gael saith o ferched.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Ar-lein; Llyfrgell Genedlaethol Cymru; adalwyd 06 Rhagfyr 2012
2. ↑   *Dictionary of National Biography, 1885-1900, Volume 34']'; adalwyd 06/12/2012*
3. ↑  Y Gwyddoniadur Cymreig; Gwasg Prifysgol Cymru; 2008; tud 397

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Tywysog Powys Wenwynwyn oedd **Gruffydd ap Gwenwynwyn** (bu farw tua 1286).

Bywgraffiad
-----------

Roedd Gruffudd yn fab i Gwenwynwyn ab Owain a Margaret Corbet. Pan oedd yn blentyn, gyrrwyd ei dad o'i dywysogaeth gan Llywelyn Fawr, a bu farw yn Lloegr yn 1216. Treuliodd Gruffudd ei ieuenctid yn Lloegr. Wedi marwolaeth Llywelyn, bu raid i Dafydd ap Llywelyn ddod i gytundeb a Harri III, brenin Lloegr yn 1241. Dan delerau'r cytundeb yma, derbyniodd Gruffudd y rhan fwyaf o'r tiroedd fu'n eiddo ei dad, gan wneud gwrogaeth i Harri amdanynt. Tua'r adeg yma, priododd Hawise, merch John Lestrange o Knockin.

Pan ddechreuodd Llywelyn ap Gruffudd ymestyn ei awdurdod yng Nghymru wedi 1255, parhaodd Gruffudd yn gefnogol i goron Lloegr, ac yn 1257 gyrrwyd ef o'i deyrnas eto. Yn 1263 cytunodd i drosglwyddo ei wrogaeth i Lywelyn, dan y bygythiad y byddai'n colli ei diroedd yn barhaol os na wnâi, a chadarnhawyd hyn yng Nghytundeb Trefaldwyn yn 1267.

Bu raid iddo ffoi i Loegr eto wedi cynllwyn i lofruddio Llywelyn yn 1274. Wedi rhyfel 1277, pan orfodwyd LLywelyn i ildio ei diroedd tu allan i Wynedd dan delerau Cytundeb Aberconwy, cafodd Gruffudd ei diroedd yn ôl eto. Cefnododd Gruffudd Edward I, brenin Lloegr yn rhyfel 1282, er ei fod yn hen ŵr erbyn hyn.

Ar ddiwedd y rhyfel, gwnaed i ffwrdd a thywysogaeth Powys-Wenwynwyn, a daeth y teulu yn un o arglwyddi'r gororau, gan fabwysiadu'r cyfenw *de la Pole*, ar ôl eu prif ganolfan Poole (Y Trallwng, "Welshpool" yn Saesneg heddiw). O 1283 ymlaen, ymddengys mai ei fab, Owain ap Gruffudd ap Gwenwynwyn neu Owen de la Pole, oedd yn rhedeg ei arglwyddiaeth. Bu farw Gruffudd rywbryd rhwng Chwefror 1286 a diwedd 1287.

Llyfryddiaeth
-------------

* Y Bywgraffiadur Cymreig
* Kari Maund (2006) *The Welsh kings: warriors, warlords and princes* (Tempus) ISBN 0-7524-2973-6

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Aelod o deulu brenhinol Powys oedd **Gruffudd ap Maredudd** (bu farw 1128). Ychydig o wybodaeth sydd gennym amdano, ac mae'n deillio o'r achau yn bennaf.

Roedd Gruffudd yn un o feibion y brenin Maredudd ap Bleddyn (bu farw 1132), ac yn frawd i'r brenin Madog ap Maredudd, y brenin olaf i reoli Powys gyfan. Ei daid oedd Bleddyn ap Cynfyn. Roedd ei frodyr eraill yn cynnwys Iorwerth Goch.

Cafodd ddau fab, o leiaf, sef Owain ('Owain Cyfeiliog') a Meurig.

Bu farw Gruffudd yn 1128, cyn ei dad y brenin Maredudd ap Bleddyn. Pan fu farw'r brenin ei hun yn 1132, etifeddwyd yr orsedd gan Fadog, brawd Gruffudd. Ymranodd teyrnas Powys ar farwolaeth Madog yn 1160. Cafodd Owain Cyfeiliog, fab Gruffudd, arglwyddiaeth Cyfeiliog yn ne Powys, a'i fab ef, Gwenwynwyn, ŵyr Gruffudd, a sefydlodd dywysogaeth Powys Wenwynwyn. Yr olaf o'i ddisgynyddion uniongyrchol ar yr ochr wrywaidd oedd Gruffudd de la Pole (bu farw 1309).

Ffynhonnell
-----------

* R. R. Davies, *The Age of Conquest* (Rhydychen, 1987), tud. 235. Siart achau.
Cyfreithegydd Eidalaidd a arloesodd y gyfraith ganonaidd oedd **Gratianus** (blodeuai yng nghanol yr 12g).

Nid oes tystiolaeth gadarn am fanylion bywyd Gratianus. Yn ôl traddodiad, cafodd ei eni yn nhref Chiusi, Tysgani, tua 1090. Ymunodd ag urdd fynachiad y Camaldoliaid ac addysgodd ym Mynachlog y Saint Felix a Nabor yn Bologna. Dywed ysgolheigion canoloesol iddo fod yn frawd i Petrus Lombardus, awdur *Liber Sententiarum*, a Petrus Comestor, awdur *Historia Scholastica*, mewn ymgais i lunio perthynas ddychmygol i gysylltu sefydlwyr y gyfaith ganonaidd, diwinyddiaeth ysgolaidd, ac hanesyddiaeth Feiblaidd. Mae awduron eraill yn honni taw un o Urdd Sant Bened oedd Gratian. Tybir iddo farw rhywbryd yn y 1150au.

Cyflawnodd y *Concordia discordantium canonum*, a elwir yn aml yn *Decretum Gratiani*, tua 1140. Casgliad ydyw o ryw 4000 o destunau ar bynciau cyfreithiol a chyda sylwebaeth ac esboniadau'r awdur, ac yn dilyn hynt y gyfraith Gristnogol o Ganonau'r Apostolion, testun apocryffaidd o'r 4g, hyd at ddeddfau eglwysig y Pab Innocentius II ac Ail Gyngor y Lateran yn oes Gratianus. Ymgais ydyw i gysoni'r anghydfodau mewn gweithiau canonaidd drwy gyfuniad o ddulliau'r cyfreithegydd, ar batrwm doethuriaid y gyfraith sifil yn Bologna, ac ysgolaeth diwinyddion Ffrengig gan gynnwys Lombardus. Ni chafodd y *Decretum* ei gydnabod yn ffurfiol gan yr Eglwys Babyddol, fodd bynnag cafodd ei defnyddio mewn llysoedd eglwysig ac ysgolion y gyfraith. Roedd yn gyflwyniad hollbwysig i gorff y cyfreithiau canonaidd hyd at 1917.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John T. Noonan, "Gratian Slept Here: The Changing Identity of the Father of the Systematic Study of Canon Law", *Traditio* **35** (1979), tt. 145–172.
2. ↑  Kenneth Pennington, "The Biography of Gratian, the Father of Canon Law", 59 *Villanova Law Review* 679 (2014).
3. ↑  Van Hove, Alphonse. "Johannes Gratian" yn *The Catholic Encyclopedia*, cyf. 6 (Efrog Newydd: Robert Appleton, 1909).
4. ↑  (Saesneg) Gratian (Italian scholar). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 13 Medi 2018.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybed-ddaliwr gyddflwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybed-ddaliwyr gyddflwyd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Polioptila schistaceigula***; yr enw Saesneg arno yw *Slate-throated gnatcatcher*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. schistaceigula*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gwybed-ddaliwr gyddflwyd yn perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Chattering gnatwren* | Ramphocaenus sticturus |  |
|
| Gwybed-ddryw gylfinhir | Ramphocaenus melanurus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybed-ddaliwr gyddflwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*