recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Arglwydd Gwent Uwchcoed (Gwent Uchaf) yn y 12g oedd **Seisyll ap Dyfnwal**.

Teulu ac ystadau
----------------

Roedd Seisyll yn fab i Dyfnwal ap Caradog ap Ynyr Fychan a'i wraig, a ddywedir i fod yn Joyce ferch Hamelin de Balun. Roedd yn frawd-yng-nghyfraith i Rhys ap Gruffudd, *yr Arglwydd Rhys*, Tywysog y Deheubarth.

Roedd yn dal tiroedd yn y Sir Fynwy bresennol, oedd yn rhan o'r hen Deyrnas Gwent ar y pryd, a'i brif bencadlys oedd Castell Arnallt, safle gaerog arddull mwnt a beili wedi ei leoli ger Afon Wysg ychydig o filltiroedd i'r de o'r Fenni, ger Llanofer fodern. Heddiw dim ond twmpath mewn cae ger yr afon sydd ar ôl.

Cyflafan y Nadolig
------------------

Mae Seisyll ap Dyfnwal yn fwyaf adnabyddus am ei farwolaeth mewn cynllwyn gan y Barwn Normanaidd, William de Braose, 3ydd Arglwydd Bramber, a drefnodd i'w lofruddio mewn gwaed oer ar Ddydd Nadolig (neu yn agos ati) yn 1175 yng Nghastell y Fenni.

Gwahoddwyd Seisyll, ynghyd â holl dywysogion eraill Cymru, ac arweinwyr o blith yr ardal, i Gastell y Fenni adeg y Nadolig gan William De Braose gyda'r ddealltwriaeth y byddant yn gallu trafod eu cwynion, goresgyn eu gwahaniaethau a chynllunio cyfnod o heddwch cymharol yn dilyn cyfnod o wrthdaro. Gwnaeth rhai arweinwyr Cymreig beidio mynd, oherwydd nad oeddent yn llwyr ymddiried yn de Braose. Roedd Seisyll yn bresennol ynghyd â'i fab hynaf Sieffre. Fe ymunodd rhan fwyaf o'r arweinwyr eraill gydag e, yn hyderus o'r bwriad heddychlon, gan ildio eu harfau cyn mynd mewn i'r castell. Unwaith yr oeddent du fewn i'r waliau ymosodwyd arnyn nhw yn ddidrugaredd gan ddynion arfog.

Yna aeth De Braose a'i ddynion ar geffylau, a charlamu ychydig filltiroedd i gartref Seisyll lle daliwyd a llofruddiwyd ei fab ieuengaf, Cadwaladr, bachgen saith mlwydd oed. Daliwyd ei wraig hefyd, ond nid yw ei ffawd hi'n sicr.

Roedd gweithred De Braose yn dial am farwolaeth ei ewythr Henry FitzMiles, a laddwyd gan y Cymry yn gynharach yn y flwyddyn. Roedd yr union lofrudd yn anhysbys yn ôl y sôn ond mae'n debyg mai Seisyll oedd dan amheuaeth. Strategaeth De Braose oedd cael gwared ar yr holl rai a allai fod wedi cyflawni'r lladdiad ac fe gafodd wared ar arweinyddiaeth brofiadol y grymoedd Cymreig yn yr ardal, ansefydlogi y rhanbarth ac achub ar y cyfle i'w trechu.

Effaith hyn i gyd oedd hollti'r berthynas Eingl-Gymreig am genedlaethau.

Etifeddiaeth
------------

Daeth enw teuluol de Braose yn gysylltiedig â thriniaeth waradwyddus ac o'r pwynt yma ymlaen roedd disgynyddion de Braose yn wynebu casineb, ofn a gelyniaeth. Enillodd De Braose ei hun y llysenw 'Bwgan y Fenni' am ei ymddygiad a'r dial a ddilynodd ar deuluoedd ei elynion. Ymddialwyd am farwolaeth Seisyll yn 1182 gan Hywel ap Iorwerth, arglwydd Cymraeg Caerllion, mewn ymgyrch lle lladdwyd siryf Henffordd ac ymosodwyd ar gastell y Fenni. Yn ddiweddarach, syrthiodd mab ac etifedd De Braose o ffafriaeth frenhinol, gan farw yn alltud, ac mae'n bosib llwgodd ei wraig a'i mab i farwolaeth, tra'n garcharor yng Nghastell Windsor ac yng Nghastell Corfe yn 1210.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Phyl Brake (1 Hydref 2011). Seisyll ap Dyfnwal – gwladgarwr a merthyr. Adalwyd ar 27 Gorffennaf 2017.
Roedd **Richard Davies** (29 Tachwedd 1818 – 27 Hydref 1896) yn aelod seneddol dros Sir Fôn ac yn ddiwydiannwr amlwg ar yr ynys.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Davies yn Llangefni ar 29 Tachwedd 1818, yn un o dri o feibion i Richard Davies siopwr yn Llangefni ac Ann (cynt Jones) ei wraig; cafodd ei addysg yn Ysgol Genedlaethol Llangefni. Gyda'i dad a'i frodyr sefydlodd busnes masnachu coed ym Mhorthaethwy yn y 1830au, yn ddiweddarach daeth y busnes teuluol yn berchnogion nifer o longau masnach, bu llewyrch ar y busnes a daeth a chyfoeth sylweddol i Richard Davies gan ei godi i safle o ddylanwad ym Môn ac Arfon.

Bywyd gwleidyddol
-----------------

Safodd Davies fel ymgeisydd seneddol Rhyddfrydol am y tro cyntaf yn etholaeth Bwrdeistrefi Sir Gaernarfon yn etholiad 1859 ond fu'n aflwyddiannus. Safodd yn etholaeth Sir Fôn ym 1868 gan gadw'r sedd dros y Blaid Ryddfrydol ond gan ei gipio oddi wrth deulu Bulkeley, Baron Hill a oedd wedi cynrychioli'r sedd neu dethol ei gynrychiolydd ers cyn cof.

Er i'r anghydffurfiwr Walter Coffin cael ei ethol yn AS Rhyddfrydol dros Gaerdydd ym 1852, ystyrid ethol Davies ym Môn, David Williams (Monwysyn arall) ym Meirion a'r Parch Henry Richard ym Merthyr ym 1868 gan lawer fel egin troi'r Blaid Ryddfrydol yng Nghymru yn blaid yr anghydffurfwyr Cymreig a'r gwladgarwyr Cymraeg eu hiaith.

Bywyd cyhoeddus y tu allan i'r Senedd
-------------------------------------

Davies oedd Ynad Heddwch anghydffurfiol cyntaf Môn, ei Siryf anghydffurfiol cyntaf (1858), a'i Harglwydd Raglaw anghydffurfiol cyntaf (1884).

Bu yn frwdfrydig yn ei gefnogaeth i'r Coleg Normal, Bangor ac i'r ysgolion Brutanaidd, (ysgolion di enwad oedd yn cael eu ffafrio gan anghydffurfwyr dros yr Ysgolion Cenedlaethol Eglwysig).

Bywyd personol
--------------

Priododd Anne, ferch Henry Rees un o weinidogion anghydffurfiol amlycaf y 19g, a bu iddynt nifer o blant.
Bu farw o afiechyd ar y galon yn ei gartref yn Nhreborth ar 27 Hydref 1896.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur ar-lein DAVIES, RICHARD (1818-1896)  adalwyd 16 hyd 2013
2. ↑  Debrett's House of Commons  adalwyd 16 Hyd 2013
3. ↑  Cambrian News and Merionethshire Standard 30 Hydref 1896  adalwyd 16 Hyd 2013

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Syr Richard Bulkeley Williams-Bulkeley** | **Aelod Seneddol dros Ynys Môn**1868 – 1886 | Olynydd:**Thomas Lewis** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **Roxana** (Bactreg: ***Roshanak***; "seren fechan ddisglair" neu "goleuni"), yn dywysoges o Bactria ac yn wraig i Alecsander Fawr. Cafodd ei geni cyn 341 CC, ond does dim sicrwydd am yr union ddyddiad. Roedd hi'n ferch i uchelwr Bactriaidd o'r enw Oxyartes, o Balkh yn Bactria (yn rhan o Ymerodraeth Persia ar y pryd, heddiw'n rhan o Affganistan), a phriododd ag Alecsander yn y flwyddyn 327 CC ar ôl iddo ei dal ar ôl cipio chaer Craig Sogdia. Balkh oedd yr olaf o daleithiau Ymerodraeth Persia i ddisgyn i ddwylo Alecsander, ac roedd y briodas yn ymgais i gymodi satrapau Balkh i'w reolaeth, er bod y ffynonellau hynafol yn pwysleisio fod Alecsander, a oedd yn 29 oed erbyn hynny, mewn cariad â hi.

Yn ôl yr haneswyr a'r rhamantau diweddarach, cynhaliodd y brenin briodas rwysgfawr ar ben Craig Sogdia. Gwnaeth y paentiwr Groegaidd Aetion baentiad enwog o'r olygfa a enillodd wobr iddo yng ngŵyl y gemau yn Olympia. Mae'r darlun ei hun ar goll ond daeth yn adnabyddus trwy ddisgrifiadau gan Rufeinwyr ac yn ddiweddarach byddai'n ysbrydoli'r paentiwr Botticelli.

Dilynodd Roxana yr ymerodr ar ei gyrch yn India yn 326 CC. Mae'n debyg iddi ddychwelyd trwy Affganistan a gogledd Iran gyda rhan o'r fyddin yn lle mynd gyda Alecsander a'i fyddin ar y daith anodd trwy dde Pacistan ac Iran. Rhoddodd enedigaeth i fab, Alexander IV Aegus, ar ôl marwolaeth ddisymwth Alecsander ym Mabilon yn 323 CC. Ond ar ôl marw Alecsander daeth Roxana a'i fab yn ysglyfaeth i'r cynllwynio gwleidyddol yn sgîl cwymp ac ymddatod ymerodraeth Alecsander. Yn ôl Plutarch, llofruddiodd Roxana weddw arall y brenin, Stateira II, a'i chwaer Drypteis (Pl. Alex. 77.4). Amddiffynwyd Roxana a'i fab gan Olympias, mam Alecsander, ym Macedon, ond cafodd hi ei hasasineiddio yn 316 CC gan ganiatau i Cassander geisio'r deyrnas. Am fod Alexander IV Aegus yr unig etifedd cyfreithlon i'r ymerodraeth, gorchmynwyd Cassander iddo a'i fam Roxana gael eu llofruddio yn 309 CC.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Robin Lane Fox, *Alexander the Great* (1973; argraffiad newydd, Penguin 1986), tt. 312-14.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 54959803
* LCCN: nr2002001583
* GND: 119511258

 |
Roedd **Richard Collingham Wallhead** (28 Rhagfyr 1869 – 27 Ebrill 1934), yn wleidydd Llafur a wasanaethodd fel Aelod Seneddol etholaeth Merthyr o 1922 i 1934

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Wallhead yn Islington Llundain yn fab i Richard Wallhead, gweithiwr Rheilffordd a Mary (née Love) ei wraig.

Priododd Ellen Staines ym 1892 a bu iddynt un mab a dwy ferch. Bu un o'i ferched, Muriel Nichol yn Aelod Seneddol Llafur etholaeth Bradford North 1945-1950

Gyrfa
-----

Bu'n gweithio fel peintiwr tai ac yn gerfiwr efydd a chopr yn Swydd Gaer, gan fynychu darlithoedd efrydwyr allanol Mudiad Addysg y Gweithwyr i wella ei addysg. Ym 1906 cafodd ei benodi yn rheolwr ac yn newyddiadurwr ar y papur sosialaidd *The Manchester Labour Leader*, yr oedd hefyd yn ddarlithydd allanol i Goleg y Blaid Lafur Annibynnol.

Ym 1917 cyflwynodd cynnig i gynhadledd y Blaid Lafur Annibynnol (ILP) a oedd yn gwrthwynebu polisïau llywodraeth Lloyd George a oedd yn cyfyngu ar ryddid o dan ddeddfau diogelwch Y Rhyfel Byd Cyntaf ac yn gwrthwynebu gwasanaeth milwrol gorfodol; o ganlyniad cafodd ei gadw yn y ddalfa o dan Ddeddf Amddiffyn y Deyrnas (1914)

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Cafodd ei ethol i Gyngor Ddinas Manceinion ym 1919 gan wasanaethu hyd 1921. Safodd fel ymgeisydd seneddol y Blaid Lafur yn etholaeth Coventry ym 1918, heb lwyddiant. Safodd yn etholaeth Merthyr ym 1922 gan lwyddo i gipio'r sedd i Lafur gan y Rhyddfrydwyr. Gwasanaethodd fel Cadeirydd yr y Blaid Lafur Annibynnol o 1920 i 1922.

Roedd y Blaid Lafur Annibynnol yn rhan gysylltiedig o'r Blaid Lafur hyd 1930 pan ddatgysylltwyd y ddwy blaid gan nad oedd yr ILP yn credu bod polisïau Llywodraeth Llafur Ramsay MacDonald yn ddigon asgell chwith. Yn Etholiad Cyffredinol 1931 roedd Wallhead yn un o ddim ond pum allan o'r 31 AS ILP i ddychwelyd i Dŷ'r Cyffredin, yn bennaf gan na fu ymgeisydd Llafur swyddogol yn sefyll yn ei erbyn. Ym 1933 ymddiswyddodd Wallhead o'r ILP ac ymuno a'r Blaid Lafur Swyddogol gan fwriadu sefyll fel ymgeisydd Llafur yn yr etholiad dilynol, ond bu farw cyn yr etholiad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfrifiad 1871 Archif Genedlaethol Lloegr RG10/ 264; Ffolio: 41; Tudalen: 79
2. ↑  British Labour Seeks a Foreign Policy: 1900 - 1940, Henry Ralph Winkler, Transaction Publishers 2004, t25 isbn=1412818907
3. ↑  WALLHEAD, Richard Collingham’, Who Was Who, A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc, 1920-2015; online edn, Oxford University Press, 2014 ; online edn, April 2014  adalwyd 16 Mai 2015]

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Syr Edgar Rees Jones** | **Aelod Seneddol Merthyr**1922 – 1934 | Olynydd:**S. O. Davies** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 9146030651435862602
* ISNI: 0000 0004 5956 373X
* BNF: cb170314301 (data)
* NKC: skuk0001458

 |
Genws o brimatiaid yn nheulu'r hominidiaid oedd ***Sivapithecus*** a oedd yn byw yn ystod epoc y Mïosen. Aelod o'r is-deulu *Ponginae* ydyw, a chredir ei fod yn hynafiad uniongyrchol yr orangwtang. Cafwyd hyd i ffosiliau o'r epa diflanedig hwn ym Mhacistan, Twrci, Tsieina, Gwlad Groeg, a Chenia, yr olion hynaf yn dyddio o 17 miliwn o flynyddoedd yn ôl a'r diweddaraf o 8 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Ym 1932 cafwyd hyd i ffosiliau o ên uchaf a dannedd ym Mryniau Siwālik, bellach yng ngogledd Pacistan, a alwyd yn *Ramapithecus*. Ym 1960 dechreuodd yr anthropolegydd Elwyn Simons o Brifysgol Yale astudio olion *Ramapithecus*, gan nodi bod siâp yr ên a morffoleg y dannedd yn ymddangos fel petai yn ffosil trawsnewidiol rhwng epaod a bodau dynol. Dadleuodd Simons taw *Ramapithecus* oedd y cam cyntaf wrth i esblygiad bodau dynol ymrannu oddi ar llinach gyffredin yr hominidiaid. Cafodd olion *Ramapitechus* eu dyddio i 14 miliwn o flynyddoedd yn ôl, a oedd yn cytgordio â'r dybiaeth ar y pryd i fodau dynol ymrannu oddi ar epaod eraill rhyw 15 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Cefnogwyd y ddamcaniaeth hon gan David Pilbeam, un o fyfyrwyr Simons, ac hyd at y 1980au bu nifer o anthropolegwyr yn ystyried *Ramapithecus* yn hynafiad uniongyrchol *Homo sapiens*.

Yn niwedd y 1960au cafodd damcaniaeth Simons ei herio'n gyntaf, a hynny gan y biocemegydd Allan Wilson a'r anthropolegydd Vincent Sarich o Brifysgol Califfornia, Berkeley. O ganlyniad i arbrofion a oedd yn cymharu cemeg foleciwlaidd albwminau o wahanol rywogaethau o anifeiliaid, dadleuasant bod yn rhaid i ymraniad esblygiadol *Homo sapiens* ddigwydd yn hwyrach o lawer nac oes *Ramapithecus*. Cafodd gwaith Wilson a Sarich ei wfftio gan sawl anthropolegydd. Ym 1976, darganfu Pilbeam ên gyfan o *Ramapithecus* ym Mryniau Siwālik, a chanddi siâp-V a oedd yn gwbl wahanol i gromlin barabolig yr ên ddynol. Ymhen fawr o dro, ymwrthododd Pilbeam â'i gred taw *Ramapithecus* oedd hynafiad uniongyrchol bodau dynol. Yn sgil rhagor o ddarganfyddiadau o ffosiliau, ystyriwyd *Ramapithecus* yn gyfystyr â'r genws *Sivapithecus*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Sivapithecus. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 8 Ionawr 2021.
2. 1 2  (Saesneg) Ramapithecus. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 8 Ionawr 2021.
Bardd a hanesydd yw **Sally Roberts Jones**, cafodd ei bedyddio fel **Sally Roberts** yn Llundain ym 1935. Ar ôl astudio i fod yn llyfrgellydd symudodd i Borth Afan ym 1967. Roedd yn un o sylfaenwyr cangen Saesneg yr Academi Gymreig ym 1968. Mae wedi cyfrannu a golygu llawer o lyfrau yn ymwneud â Chymru a Llenyddiaeth. Trwy ei chwmni "Alun Books" mae wedi cyhoeddi llyfrau gan lawer o awduron lleol.

Llyfryddiaeth ddethol
---------------------

*Romford in the Nineteenth Century*, 1968  

*Turning Away* (llenyddiaeth), 1969  

*The Forgotten Country* (llenyddiaeth), 1977  

*Elen and the Goblin, and other legends of Afan*, 1977  

*Strangers and Brothers* (cerdd radio), 1977  

*Books of Welsh Interest: an annotated bibliography*, 1977  

*Allen Raine* (cyfres 'Writers of Wales'), 1979  

*Relative Values* (llenyddiaeth), 1985  

*The History of Port Talbot*, 1991  

*Dic Penderyn: the Man and the Martyr*, 1993

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 13111688
* LCCN: n78031560
* ISNI: 0000 0001 1039 3264
* GND: 119158345

 |
Ymgyrchydd hawliau sifil yn yr Unol Daleithiau oedd **Rosa Parks** (4 Chwefror 1913 – 24 Hydref 2005).

Ganed Rosa Parks fel Rosa Louise McCauley yn Tuskegee, Alabama. Yn ddiweddarach symudodd i Pine Level, gerllaw Montgomery, Alabama. Yn 1932, priododd Rosa Raymond Parks, barbwr o Montgomery. Dechreuodd weithio gyda'r ymgyrch hawliau sifil yn y 1940au.

Yn y cyfnod yma, disgwylid i bobl dduon ar fysiau Montgomery ildio eu seddau os oedd person gwyn angen sedd. Ar 1 Rhagfyr 1955, roedd Parks yn teithio ar fws pan ddywedodd y gyrrwr wrthi am ildio ei sedd i wneud lle i deithiwr gwyn. Gwrthododd, a galwyd yr heddlu, a'i cymerodd i'r ddalfa. O'r digwyddiad yma y deilliodd Boicot Bysiau Montgomery, oedd yn un o'r digwyddiadau pwysicaf yn hanes y Mudiad Hawliau Sifil. Cynorthwyodd Martin Luther King gyda'r ymgyrch, a hyn ddaeth ag ef i amlygrwydd gyntaf. Yn y diwedd rhoddwyd diwedd ar wahaniaethu ar sail lliw ar y bysiau.

"Mae pobl o hyd yn dweud na fu i mi roi fy sedd i fyny oherwydd fy mod yn flinedig, ond nid yw hynny'n wir. Doeddwn i ddim yn gorfforol flinedig. Na, yr unig flinder oedd gennyf oedd y blinder o roi 'fewn."

Rosa Parks.

"Hoffwn gael fy nghofio fel person a oedd eisiau bod yn rhydd...fel y gall pobl eraill hefyd fod yn rhydd."

Rosa Parks.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 18032665
* LCCN: n87927953
* ISNI: 0000 0001 2122 7464
* GND: 119472678
* SELIBR: 360011
* SUDOC: 079443117
* BNF: cb15080425z (data)
* NDL: 00472759
* NKC: xx0253112
* BNE: XX4892747

 |
Rumpelstiltskin ar stamp o'r DDR (1976).
Cymeriad llên gwerin yw **Rumpelstiltskin** (Almaeneg: ***Rumpelstilzchen***) yr enwir chwedl werin Almaeneg a gasglwyd gan y Brodyr Grimm ar ei ôl. Cyhoeddwyd fersiwn cyntaf y Brodyr Grimm yn y gyfrol *Kinder- und Hausmärchen* (1812) a chafodd ei diwygio ganddynt sawl gwaith ar ôl hynny nes ei chyhoeddi yn ei ffurf derfynol yn 1857.

Crynodeb y chwedl
-----------------

Yn y chwedl mae melinydd yn bostio wrth y brenin fod ei ferch yn droellferch fedrusach nag unrhyw un arall ac yn medru troellu aur allan o wellt. Mae'r brenin yn awyddus i weld os ydy hynny'n wir ac yn mynd â'r ferch i'w gastell lle mae'n ei chloi mewn stafell llawn o wair mewn tŵr uchel. Mae'n pwyntio at y gwellt ac yn gorchymyn iddi droi'r cyfan yn aur mewn tair noson. Os gwneir hynny bydd yn ei phriodi ond caiff ei dienyddio os na fedr hi.

Dydy'r ferch ddim yn gwybod beth i'w wneud. Does ganddi ddim cyneddfau arbennig mewn gwirionedd ac mae hi'n eistedd wrth y droell a dechrau gwylo. Yn sydyn, daw corrach i mewn i'r stafell. Mae'n cynnig gwneud y gwaith i'r ferch ar yr amod ei bod hi'n rhoi ei gwddfdorch (neclis). Yna mae'n troelli'r gwellt yn aur ac yn diflannu. Mae'r un peth yn digwydd trannoeth, yn gyfnewid am fodrwy'r ferch. Ar y drydedd noson daw'r corrach eto. Ond druan o'r ferch, does ganddi ddim byd o werth ar ôl i'w gynnig. Mae'r dyn bach yn cynnig gwneud y gwaith yn gyfnewid am blentyn cyntafanedig y ferch. Mae hi'n cytuno ac mae gweddill y gwellt yn cael ei droi'n aur ac yna mae'r corrach yn diflannu.

Pan wêl y brenin crintachlyd yr holl aur yn llenwi'r stafell mae'n priodi'r ferch. Mewn blwyddyn mae'r ferch, sy'n frenhines erbyn hynny, yn esgor ar fachgen bach golygus. Ond daw'r dyn bach a gofyn i'w gael ganddi. Beichio gwylo wna'r frenhines ac mae'r corrach yn tosturio wrthi. Dywed caiff hi gadw'r bachgen os medr hi ddyfalu ei enw gan roi tri diwrnod iddi gyflawni hynny. Mae'r frenhines yn anfon gwas i holi ym mhobman am enwau pobl ond dydy'r un ohonyn nhw yn iawn. Ar y trydydd diwrnod mae'r cennad yn dychwelyd eto ac yn adrodd fel y clywodd hen gorrach o ddyn yn dawnsio o flaen ogof mewn coedwig ryfeddol ac yn canu rhigwm sy'n datgelu eu enw anghyffredin, sef 'Rumpelstiltskin'.

Pan ddaw'r dyn bychan ar y drydedd noson mae'r frenhines yn datgan ei enw iddo. Mae Rumpelstiltskin yn gwylltio'n lân. Mae'n trawo'r llawr gyda'i droed de gan ei gladdu ac yna'n gafael yn ei droed chwith ac yn rhwygo ei hun yn ddau (yn y fersiwn llafar mae'n hedfan i ffwrdd trwy'r ffenestr ac mewn fersiwn arall mae'n suddo i dwll yn y ddaear).

Fersiynau eraill
----------------

Mae hon yn chwedl werin ryngwladol y ceir sawl fersiwn ohoni mewn sawl diwylliant, e.e. chwedl Tremolino yn yr Eidal a Martinko Klingáč yn Slofacia.

Dolenni allanol
---------------

* Chwedl Rumpelstiltskin (Ffrangeg)
Mae **Sant-Servez-Kallag** (Ffrangeg: *Saint-Servais*) yn gymuned (Llydaweg: *kumunioù*; Ffrangeg: *communes*) yn Departamant Aodoù-an-Arvor (Ffrangeg: *Département Côtes-d'Armor*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda Bulad-Pestivien, Kallag, Duaod, Lokarn, Mael-Pestivien, Sant-Nigouden ac mae ganddi boblogaeth o tua 410 (1 Ionawr 2020).

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code22328

Pobl o Sant-Servez-Kallag
-------------------------

* Anatol ar Braz (1859 - 1926) awdurdod ar lenyddiaeth gwerin Llydaw a anwyd yn y dref

Adeiladau a mannau cyhoeddus nodedig
------------------------------------

* Meini hirion jumeaux Meini hirion jumeaux
* Cerflyn o Sant-Servez Cerflyn o Sant-Servez
* Eglwys Saint-Servez Eglwys Saint-Servez
* Clochdy'r eglwys Clochdy'r eglwys
* Capel BurtuledCapel Burtuled

Gweler hefyd
------------

* Cymunedau Aodoù-an-Arvor

Cyfeiriadau
-----------

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Saint-Servais (Côtes-d'Armor)***
Mae **Rodney Simon Berman** OBE yn gyn-wleidydd Democratiaid Rhyddfrydol, cyn-gynghorydd dros ward Plasnewydd a bu'n arweinydd Cyngor Caerdydd hefyd.

Cafodd ei eni a’i fagu yn Glasgow. Astudiodd ym Mhrifysgol Glasgow, ble helpodd i redeg Democratiad Rhyddfrydol Prifysgol Glasgow cyn symud i Gymru i astudio am PhD.

Safodd Berman yn etholiad San Steffan fel yr ymgeisydd dros Dde Caerdydd a Phenarth yn 2001, a'r Rhondda yn 1997 – daeth e'n drydydd y ddau dro. Ei asiant ar gyfer sedd y Rhondda oedd yr Athro Russell Deacon. Berman oedd y Democrat Rhyddfrydol olaf i sicrhau ei ernes yno tan etholiad cyffredinol 2010.

Yn 2006, Berman oedd enillydd cyntaf gwobr Gwleidydd Lleol y Flwyddyn.

Yn etholiadau lleol 2008, dan arweinyddiaeth Berman, gwelodd y Democratiaid Rhyddfrydol gynnydd yn eu cynrychiolaeth, gan ennill seddi newydd yn nwyrain (Trowbridge), gorllewin (Llandaf) a de’r ddinas (Tre-biwt). Dan arweinyddiaeth Berman, enillodd y Democratiaid Rhyddfrydol eu cynrychiolaeth fwyaf yng Nghaerdydd am fwy na chanrif.

Yn etholiadau'r cyngor 2012, collodd y Democratiaid Rhyddfrydol rheolaeth dros Gyngor Caerdydd i’r Blaid Lafur, a chollodd Berman ei sedd hefyd ar ôl ailgyfrif ddwywaith.

Gwnaed Berman yn Swyddog Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (OBE) yn Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd 2013 am ei wasanaethau i lywodraeth leol a'r gymuned yng Nghaerdydd.

Bywyd personol
--------------

Mae Berman yn agored hoyw. Ym mis Awst 2006, cofrestrodd mewn Partneriaeth Sifil gyda’i bartner, cyn-newyddiadurwr ITV News Nick Speed​.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rodney Berman: Electoral history and profile". *icWales*. London: Western Mail and Echo Ltd. 14 August 2006. Cyrchwyd 25 August 2006.
2. ↑  "Hain wins top title for work in Wales and N Ireland". *Western Mail*. Media Wales. 30 November 2006. Cyrchwyd 28 April 2012.
3. ↑  "Cardiff council's Rodney Berman toppled in cull of leaders". *BBC News*. 4 May 2012.
4. ↑  Nifield, Philip. "Partnership ceremony for Berman and partner". *South Wales Echo*. Media Wales. Cyrchwyd 19 December 2011.
Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Saffron Walden**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Saffron Walden yn EssexEtholaeth Saffron Walden yn Essex
* Essex yn LloegrEssex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1985: Herbert Gardner (Rhyddfrydol)
* 1895–1900: Charles Gold (Rhyddfrydol)
* 1900–1901: Armine Wodehouse (Rhyddfrydol)
* 1901–1910: Joseph Pease (Rhyddfrydol)
* 1910: Douglas Proby (Ceidwadol)
* 1910–1919: Cecil Beck (Rhyddfrydol, wedyn Rhyddfrydol Clymbiad, wedyn Grŵp Seneddol Annibynnol)
* 1922–1929: William Foot Mitchell (Unoliaethol)
* 1929–1965: Rab Butler (Ceidwadol)
* 1965–1977: Peter Kirk (Ceidwadol)
* 1977–2017: Alan Haselhurst (Ceidwadol)
* 2017–presennol: Kemi Badenoch (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
**Ruth Ellis** (9 Hydref 1926 – 13 Gorffennaf 1955) oedd y ferch olaf i ddioddef y gosb eithaf yn y Deyrnas Unedig.

Ganed hi fel **Ruth Neilson** yn y Rhyl. Roedd ei mam, Bertha, yn ffoadur o Wlad Belg, a'i thad, Arthur Hornby, yn ganwr soddgrwth o Fanceinion. Symudodd y teulu i Lundain yn 1941.

Yn 1953, roedd yn gweithio fel rheolwraig clwb nos, pan gyfarfu a David Blakely. Datblygodd carwriaeth rhyngddynt, ond erbyn dechrau 1955, roedd ef yn dechrau colli diddordeb. Ar 10 Ebrill 1955, saethodd Ruth chwech ergyd o rifolfyr ato y tu allan i dafarn Magdala , a chyhoeddwyd ef yn farw yn yr ysbyty.

Wedi ei chael yn euog o lofruddiaeth mewn prawf yn yr Old Bailey yn Llundain, condemniwyd hi i farwolaeth. Codwyd deiseb yn gofyn am drugaredd iddi, ond gwrthododd yr Ysgrifennydd Gwladol, Gwilym Lloyd George, ymryrryd. Gorfodwyd Pennaeth y Carchar i alw am gymorth ychwanegol wrth yr heddlu pan ddaeth torf o 500 i du allan y carchar. Llwyddodd canran o'r protestwyr i dorri drwy linell yr heddlu, gan daro ar ddrws y carchar yn galw ar Ellis i weddïo gyda hwy.

Cyrhaeddodd y dienyddiwr, Albert Pierrepoint, yn y carchar y diwrnod cynt ar ôl iddo deithio o Preston, Swydd Gaerhirfryn. Roedd torf wedi ymgynnull o amgylch Carchar Holloway i aros am y dienyddiad. Fe'i crogwyd hi yn y carchar 18 munud yn ddiweddarach a rhoddwyd y wybodaeth am ei marwolaeth y tu allan i'r carchar.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  1955: Ruth Ellis hanged for killing lover Gwefan BBC On This Day. Adalwyd ar 26-02-2010

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 76180458
* LCCN: nr92025890
* ISNI: 0000 0000 8395 1346
* GND: 1089109741
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Rose Cottage, Llethrid**, ar Penrhyn Gŵyr yn Sir Abertawe, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 28 Chwefror 2002 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.21 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Delwedd o Ronald McDonald (Canol)
Mae **Ronald McDonald** yn gymeriad clown a ddefnyddir fel masgot sylfaenol cangen bwyta gyflym McDonald's. Mewn hysbysebion teledu, roedd y clown yn byw mewn byd ffantasi o'r enw McDonaldland lle aeth ar anturiaethau gyda'i ffrindiau 'Maer' McCheese, y Hamburgler, Grimace, Birdie the Early Bird a The Fry Kids. O 2003, mae McDonaldland wedi cael ei ddileu yn raddol, ac mae Ronald yn cael ei ddangos yn rhyngweithio â phlant arferol yn eu bywydau bob dydd.

Mae llawer o bobl yn gweithio'n llawn amser yn gwisgo Ronald McDonald, yn ymweld â phlant mewn ysbytai ac yn mynychu digwyddiadau yn rheolaidd. Ar ei anterth efallai y bu cymaint â 300 o glowniau llawn amser yn McDonald's. Mae yna hefyd 'Ronald McDonald Houses' lle gall rhieni aros dros nos wrth ymweld â phlant sâl mewn cyfleusterau gofal cronig cyfagos.

Hanes
-----

Mae tarddiad Ronald McDonald yn cynnwys Willard Scott (ar y pryd, personoliaeth radio lleol a oedd hefyd yn chwarae ‘Bozo the Clown’ ar WRC-TV yn Washington, DC o 1959 hyd 1962), a berfformiodd gan ddefnyddio'r "moniker" Ronald McDonald, y 'Hamburger-Happy Clown' ym 1963 ar dri man teledu ar wahân. Dyma'r tair hysbyseb deledu gyntaf yn cynnwys y cymeriad.
Mae Scott, a aeth ymlaen i fod yn ddyn tywydd NBC-TV, yn honni ei fod wedi creu Ronald McDonald yn ôl y detholiad canlynol o'i lyfr ‘Joy of Living’
Ar y pryd, Bozo oedd y sioe blant fwyaf poblogaidd ar yr awyr. Ar y pryd, roedd Scott yn gweithio i Oscar Goldstein, masnachwr McDonald, ardal Washington DC, ac mae nifer o ffynonellau yn disgrifio rôl Scott fel chwarae rhan Ronald McDonald yn unig, wrth roi credyd i greu masgot i Goldstein a'i asiantaeth hysbysebion.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
Mae **Sgiath Chuil - Meall na Samhna** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Lyon i Glen Dochart a Loch Tay yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN489332. Y fam-fynydd ydy Sgiath Chuil.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Diwydiannwr a pherchennog Gwaith Haearn Cyfarthfa ger Merthyr Tudful oedd **Richard Crawshay** (1739 – 27 Mehefin 1810).

Ganed ef yn Normanton, Swydd Efrog, ac aeth i Lundain lle daeth yn farsiandïwr cefnog. Priododd Mary Bourne yn 1763, a chawsant fab, William, a thair merch, Anne, Elizabeth a Charlotte. Symudodd i Ferthyr, a chafodd lês Cyfarthfa ar farwolaeth Anthony Bacon. Datblygodd ef y gwaith haearn yn sylweddol, a bu ganddo ran bwysig yn y gwaith o adeiladu Camlas Morgannwg, i gario'r haearn i ddociau Caerdydd.

Nid oedd gan ei fab, William Crawshay I, lawer o ddiddordeb yn y gweithfeydd haearn, gan ganolbwyntio ar agweddau eraill o fusnes y teulu. Ar farwolaeth Richard Crawshay yn 1810, daeth ei ŵyr, William Crawshay II, yn rheolwr Cyfarthfa.

Roedd ganddo gysylltiadau teuluol a nifer o ddiwydianwyr pwysig eraill. Roedd yn ewythr i Crawshay Bailey a'i frawd Joseph Bailey, ac roedd ei ferch Charlotte yn briod â Benjamin Hall (1778-1817). Claddwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Llandaf.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 58962331
* LCCN: nr94016631
* ISNI: 0000 0000 4960 1959
* BNF: cb124415237 (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Hanesydd, bardd a gwleidydd o Wlad yr Iâ oedd **Snorri Sturluson** (1178 – 23 Medi, 1241).

Mae'n fwyaf adnabyddus fel awdur yr *Edda Rhyddiaith* neu *Edda Iau*, sy'n cynnwys y *Gylfaginning* ("twyllo Gylfi"), hanes o fytholeg Lychlynnaidd, y *Skáldskaparmál*, llyfr o iaith farddonol, a'r *Háttatal*, rhestr o ffurfiau barddoniaeth. Roedd hefyd yn awdur yr *Heimskringla*, hanes brenhinoedd Norwy sy'n dechrau yn y cyfnod mytholegol gyda *Saga Ynglinga* ond hefyd yn cynnwys hanes o'r Canol Oesoedd. Er nad oes sicrwydd, mae lle i gredu mai ef oedd awdur *Saga Egil*. Fel hanesydd, mae'n nodedig am ei theori fod y duwiau yn y cyfnod mytholegol wedi dechrau fel arweinwyr dynol, a bod pobl wedi dechrau eu hystyried yn dduwiau ar ôl eu marwolaeth.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 89085541
* LCCN: n50000553
* ISNI: 0000 0001 2142 9488
* GND: 118797816
* SELIBR: 198267
* SUDOC: 027142302
* BNF: cb11925055r (data)
* BIBSYS: 90118998
* NLA: 35509097
* NDL: 01145248
* NKC: jn19990008053
* BNE: XX998943
* CiNii: DA01932761

 |
Mae **sgan uwchsain** (sonograff) yn broses sy'n defnyddio seindonnau ac nid ymbelydredd i gynhyrchu delwedd o organ yn y corff. Caiff ei ystyried yn hollol ddiogel. Mae'r seindonnau ar amledd uchel iawn (10 MHz) nad ydynt yn ganfyddadwy i fodau dynol. Gall seindonnau basio drwy hylif a meinwe meddal ond nid gwrthrychau solet fel bustl, falf calon neu ffoetws. Pan fydd yr uwchsain yn taro yn erbyn gwrthrych solet mae'n adlamu ac yn gwneud atsain. Mae'r atseiniau ar wahanol gryfderau yn dibynnu ar ddwysedd y gwrthrych. Mae cyfrifiadur yn cyfieithu'r atseiniau hyn yn ddelwedd.

Defnyddir sgan uwchsain (sonograff) i greu delwedd o'r baban heb ei eni ar sgrin. Defnyddir sgan dyddio rhwng 8 ac 14 wythnos o feichiogrwydd i bennu oedran y baban, i wirio bod y baban yn datblygu'n dda ac i weld a yw'r fam yn disgwyl efeilliaid. 
Defnyddir sgan achos anrheolaidd rhwng 18 – 20 wythnos i wirio bod y baban yn iawn. Mae'n edrych ar yr aelodau, wyneb, pen, strwythur yr ymennydd a'r prif organau (calon, ysgyfaint, pledren, arennau a'r coluddyn).

Gwefannau allanol
-----------------

* Arc-UK

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Iechyd a GofalCymdeithasol". *CBAC*. 2011. Cyrchwyd 2017. Check date values in: `|accessdate=` (help)
Mae "Watergate" yn ailgyfeirio i'r dudalen hon. Am y pentref yng Nghernyw, gweler Watergate, Cernyw.
Nixon wedi iddo ymddiswyddo.
Sgandal gwleidyddol yn yr Unol Daleithiau ar ddechrau'r 1970au oedd **sgandal Watergate** oedd yn ymwneud â byrgleriaeth ym mhencadlys Pwyllgor Cenedlaethol y Blaid Ddemocrataidd yng nghyfadeilad Watergate yn Washington, D.C. ac ymdrechion gweinyddiaeth yr Arlywydd Richard Nixon i gelu ei chyfrifoldeb yn y drosedd. Arweiniodd y sgandal at ymddiswyddiad Nixon, yr unig dro i arlywydd ymddiswyddo yn hanes yr Unol Daleithiau. Cafodd nifer o swyddogion yng ngweinyddiaeth Nixon eu ditio, eu rhoi ar achos, eu cael yn euog, a'u carcharu.

Cychwynnodd y sgandal pan arestiwyd pum dyn am dorri i mewn i bencadlys y Pwyllgor Cenedlaethol Democrataidd (DNC) yn Adeilad Gwesty a Swyddfa Watergate ar 17 Mehefin 1972. Cafodd taliadau i'r byrgleriaid eu cysylltu gan yr FBI i "gronfa slwtsh" a ddefnyddiwyd gan y Pwyllgor i Ail-Ethol yr Arlywydd, grŵp oedd yn codi arian am ymgyrch arlywyddol Nixon. Wrth i'r dystiolaeth yn erbyn staff Nixon dyfu, gan gynnwys tystiolaeth mewn pwyllgor seneddol gan gyn-aelodau'r staff arlywyddol, daeth i'r amlwg bod nifer o sgyrsiau mewn swyddfeydd yr arlywydd wedi eu recordio ar dâp. Ymhlygwyd yr arlywydd gan recordiadau'r tapiau, oedd yn dangos y wnaeth geisio cuddio'r fyrgleriaeth: ar 23 Mehefin 1972 cyfarwyddodd Nixon i'r CIA i atal ymchwiliad gan yr FBI bydd yn peri embaras i'w ymgyrch ail-ethol. Roedd y cyfarwyddyd hwn yn rhwystro cyfiawnder. Yn dilyn cyfres o achosion llys, dyfarnodd y Goruchaf Lys yr oedd rhaid i'r arlywydd rhoi'r tapiau i ymchwilwyr llywodraethol; cydymffurfiodd Nixon yn y bôn.

Gan wynebu uchelgyhuddiad yn Nhŷ'r Cynrychiolwyr a siawns uchel o'i gael yn euog gan y Senedd, ymddiswyddodd Nixon ar 9 Awst 1974. Derbynodd pardwn gan Gerald Ford, ei olynydd i'r arlywyddiaeth, mis yn hwyrach.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  
Dickinson, William B. (1973). *Watergate: chronology of a crisis*. **1**. Washington D. C.: Congressional Quarterly Inc. tt. 8 133 140 180 188. ISBN 0-87187-059-2. OCLC 20974031. Unknown parameter `|coauthors=` ignored (help)
2. ↑  
narrative by R.W. Apple, jr. ; chronology by Linda Amster ; general ed.: Gerald Gold. (1973). *The Watergate hearings: break-in and cover-up; proceedings*. New York: Viking Press. ISBN 0-670-75152-9.CS1 maint: multiple names: authors list (link)
3. ↑  
Nixon, Richard (1974). *The White House Transcripts*. New York: Viking Press. ISBN 0-670-76324-1. OCLC 1095702.
4. ↑  White, Theodore Harold (1975). *Breach of Faith: The Fall of Richard Nixon*. New York: Atheneum Publishers. t. 7. ISBN 0-689-10658-0.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh85145735
* GND: 4189311-6
* SUDOC: 027448428
* BNF: cb11948745h (data)
* NDL: 00574170
* NKC: ph187632
* BNE: XX530780

 |
Cyflwynydd yw **Sara Edwards** (ganwyd yn 1960). Bu'n cyd-gyflwyno rhaglen newyddion nosweithiol BBC Wales Today.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Sara yng Nghaerdydd ac fe'i magwyd a'i haddysgu yn Llundain, lle astudiodd hanes canoloesol a modern cynnar.

Fe gychwynnodd ei gyrfa gyda Capital Radio, a chyfrannodd eitemau yn rheolaidd i BBC Radio Four, ac roedd yn gyflwynydd cyswllt a darllenydd newyddion i HTV West cyn ymuno â BBC Cymru. Mae Sara wedi cyflwyno yn rheolaidd o Sioe Frenhinol Cymru a'r Eisteddfod Genedlaethol, a gwnaeth sawl cyfres i BBC 2W.

Cyhoeddwyd yn Awst 2007 ei bod yn gadael *BBC Wales Today* i ddilyn prosiectau eraill, ac mai ei holynydd fyddai Lucy Owen a drosglwyddodd o raglen newyddion ITV Cymru.

Bywyd personol
--------------

Mae Sara yn ferch i'r llawfeddyg John M. Edwards M.S.F.R.C.S.F.A.C.N.M a'r actores a darlledwraig Gwenyth Petty. Mae'n briod i'r hanesydd milwrol Dr.Jonathon Riley. Mae gan Sara un ferch, Hannah Elinor Alys, a anwyd ar 19 Mawrth 2006.

Mae diddordebau Sara yn cynnwys theatr, cerddoriaeth, cyngherddau, coginio—mae ganddi ddiploma coginio proffesiynol o ysgol coginio La Petite Cuisine yn Llundain—peintio, a chefn gwlad, am fod gan ei theulu fferm yng Ngorllewin Cymru. Mae'n mwynhau golff, tenis, rasio ceffylau a marchogaeth.

Mae Sara yn Is-Arglwydd Raglaw Dyfed. Mae hi'n gefnogwr i gynllun Gwobr Dug Caeredin yng Nghymru ac wedi cyflwyno Gwobrau Aur ar ran Dug Caeredin yn St James' Palace. Mae hi yn ymwneud ag Ymchwil Cancr Cymru, a Sefydliad Prydeinig y Galon; mae ar gyngor Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan, yn Chwaer o Ambiwlans St. John, ac roedd ar fwrdd Asiantaeth Ieuenctid Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "BBC – Press Office – Sara Edwards". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-01-22. Cyrchwyd 2015-11-23.
2. ↑  Changing faces of BBC Wales news BBC News – 29 August 2007
3. ↑  TV's Sara tells real story behind Beeb axe Marc Baker, Wales On Sunday – September 2, 2007
4. ↑  Welcome to the Wales Cancer Institute – Latest News
5. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-02-05. Cyrchwyd 2015-11-23.
6. ↑  "St John Ambulance Wales". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-10-13. Cyrchwyd 2015-11-23.

Dolenni allanol
---------------

* Bywgraffiad yn BBC Cymru
* Sara Edwards yn yr Internet Movie Database
* Bywgraffiad yn TV Ark
Yn y diagram Venn hwn, mae ***A*** yn is-set o ***B***.
Mewn mathemateg, mae **set** (enw benywaidd; 'grŵp' ar lafar gwlad) yn gasgliad o wrthrychau gwahanol, a ystyrir fel gwrthrych. Er enghraifft, mae'r rhifau 2, 4, a 6 yn unedau unigryw wrth eu hystyried ar wahân, ond pan gânt eu hystyried ar y cyd, mewn grŵp, maent yn ffurfio set sengl o dri (hy tri mewn nifer), a gaiff ei sgwennu fel {2,4,6}. Mae'r cysyniad o set yn un o feysydd craidd mathemateg. Fe'i datblygwyd ar ddiwedd y 19g ac mae 'theori set', bellach, yn rhan anhepgor o fathemateg. Yn y byd addysg, addysgir pynciau elfennol y theori set megis diagramau Venn yn y blynyddoedd cynnar, tra bod cysyniadau mwy cymhleth yn cael eu haddysgu fel rhan o radd prifysgol.

Cafodd y gair Almaeneg am 'set', sef *menge*, ei fathu gan Bernard Bolzano, un o arloeswyr y maes hwn, yn ei lyfr *Paradocsau'r Anfedirol* (*Paradoxien des Unendlichen*; 1851).

Disgrifio setiau
----------------

Ceir dwy ffordd o ddisgrifio aelodau o set. Un ffordd yw trwy ddefnyddio rheol neu ddisgrifiad semantig:

**A** yw'r set y mae ei aelodau yn y pedwar cyfanrif positif cyntaf.
**B** yw set o liwiau baner Ffrengig.
Yr ail ffordd yw trwy estyniad - hynny yw, gan restru pob aelod o'r set oddi fewn i gromfachau gwefus:

**C** = {4, 2, 1, 3}
**D** = {glas, gwyn, coch}.
Yn aml, gellir dewis rhwng y naill neu'r llall. Yn yr enghreifftiau uchod, er enghraifft, A = C a B = D.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Burton, David (1997), *The History of Mathematics: An Introduction* (Trydydd ed.), McGraw-Hill, pp. 592
Roedd **Sant Cennydd** (Saesneg: *Cenydd* neu *Kenneth*; Ffrangeg: *Kinède*; **bl tua'r 6g**), yn feudwy Cristnogol ar Benrhyn Gŵyr, lle y'i cysylltir â sefydlu'r eglwys yn Llangynydd. Yn Llydaw, caiff ei gysylltu'n bennaf â Langedig, ond mae capel wedi ei gysegru iddo yn Ploveilh hefyd.

Chwedl
------

Mae calendrau litwrgaidd ac enwau lleoedd yn tystio i fodolaeth hanesyddol gŵr sanctaidd o'r enw Cennydd yn y 6g, ond am fod yr hanesion amdano mor hwyr ac mor amlwg ddeilliadol, ni fedrir dibynnu ar y rhain. Yn ôl y ffynonellau Cymreig a gasglwyd yn y 15g gan John Capgrave ac a gyhoeddwyd yn y *Nova Legenda Angliae*, roedd Cennydd yn dywysog o Lydaw, yn fab i'r "Brenin Dihoc" (yn ôl pob tebyg Deroch II Domnonée), a aned o losgach yng Nghasllwchwr, Morgannwg tra oedd ei dad yn ymweld â'r Brenin Arthur.

Ganed Cennydd yn anabl, a chan yr ystyrid hynny'n warth ar deulu brenhinol, ceisiwyd cael gwared arno drwy ei roi mewn crud o helyg a'i ollwng i ddŵr Afon Llwchwr. Glaniodd y crud ar Ben Pyrod. Cafodd ei fagu gan wylanod ac angylion a oedd yn meddu ar gloch wyrthiol o siâp y fron: sicrhawyd felly ei fod yn goroesi a chael addysg Gristnogol.

Daeth yn feudwy gan dreulio ei ddyddiau yn gweddïo ar Benrhyn Gŵyr. Ym 545 cafodd ei anabledd ei wella gan Dewi Sant wrth deithio i synod Llanddewibrefi ond penderfynodd y byddai'n well ganddo aros fel y cafodd ei eni, a gweddïodd am i'w wendid cael ei hadfer.

Dygwyl
------

Dethlir dydd gŵyl Cenydd yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf. Hyd at ddechrau'r 20g roedd yr ŵyl yn cael ei nodi yn draddodiadol trwy arddangos delw o aderyn ar dŵr yr eglwys, yn symbol o'r adar chwedlonol a ofalai am Gennydd yn ei fabandod, a chan fwyta *pwdin teth Cennydd*, sef cymysgedd o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau i gynrychioli'r bwyd a roddid iddo gan yr angylion.

Cyfeiriadau
-----------

* Baring-Gould, Sabine & Fisher, John. (1907). *Lives of the British Saints*. Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion.
* Farmer, David Hugh. (1978). *The Oxford Dictionary of Saints*. Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen.
Mab Erlend Thorfinsson oedd Magnus Erlendson, yn hwyrach **Sant Magnus** (tua 1080 – tua 1118). Roedd ei dad un o Ierll yr Ynysoedd Erch hyd at 1098. Cymerwyd Magnus yn wystl gan Frenin Magnus III o Norwy ym 1098 ac aethont ar fordaith ysbeilio trwy Ynysoedd Heledd, Gogledd Iwerddon ac Ynys Manaw. Roedd yn frwydr ar Afon Menai rhwng byddin Brenin Magnus a byddin Normaniaid o dan arweiniad Hugh D'Avranches o Gaer a Hugh de Montgomery. Canodd Sant Magnus salmau ar y cwch yn hytrach nag ymuno â'r frwydr.

Daeth o'n Iarll Ynysoedd Erch, yn cydlawodraethu efo'i gefnder Hakon Paulsson rhwng 1105 a 1114. Wedyn roedd problemau rhyngddynt, a phenderfynwyd cyfarfod ar Ynys Egilsay i setlo cytundeb. Dylai'r ddau wedi cyrraedd efo dau gwch llawn dynion, ond cyrhaeddodd Hakon efo wyth ohonynt. Wedi trafodaeth, penderfynwyd dylai Lifolf, cogydd Hakon, ladd Magnus. Maddeuodd Magnus Lifolf, a chafodd ei ladd.

Mae Saga Orkneyinga yn cyfeirio at wyrthiau ynglŷn â bedd Sant Magnus. Daeth Esgob William yr Hen, esgob yr ynysoedd, yn ddall ar ôl beirniadu'r holl sôn am sanctrwydd Magnus, ond gwelodd o eto ar ôl gweddïo ar bedd Magnus, felly newidodd ei feddwl. Ond mae'n bosibl hefuyd fod o wedi newid ei feddwl ar ôl ymweld â Rognvald yn Norwy. Roedd Rognvald yn awyddus i ddod yn Iarll yr ynysoedd, a llwyddodd o ar ôl iddo addo adeiladu Cadeirlan Sant Magnus yn Kirkwall.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Crynodeb Saga Orkneyinga ar wefan archive.org
2. ↑  Gwefan orkneyjar
3. ↑  Gwefan orkneyjar
4. ↑  Gwefan orkneyinga
5. ↑  Gwefan Cadeirlan Sant Magnus
Mae'r **Siglen Lwyd** (***Motacilla cinerea***) yn aelod o deulu'r Motacillidae, sy'n cynnwys y corhedyddion yn gystal a'r siglennod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gogledd a chanol Asia, ynghyd â rhannau o ogledd Affrica.

Yn y rhannau lle mae'r gaeafau'n oer mae'r Siglen Lwyd yn aderyn mudol, er enghraifft mae rhai adar o ogledd Asia yn gaeafu cyn belled ag India. Yng ngorllewin Ewrop nid yw'n symud ymhell, ond gall adar sy'n nythu ar yr ucheldiroedd dreulio'r gaeaf ar dir is. Mae'n nythu gerllaw afonydd a nentydd lle mae'r dŵr yn rhedeg yn weddol gyflym. Fel rheol mae'n dewis safle yn weddol agos i'r dŵr ar gyfer y nyth, ar unrhyw le addas ar graig neu bont. Mae'n dodwy o 3 i 6 wy.

Gellir adnabod y Siglen Lwyd yn weddol hawdd. Mae'n aderyn o 17 hyd 20 cm o hyd, ond mae'r gynffon hir yn rhan sylweddol o hyn. Mae'n siglo'r gynffon yn barhaus, sy'n gyfrifol am yr enw. Y Siglen Lwyd sydd a't gynffon hiraf o siglennod Ewrop. Mae'r aderyn yn llwyd ar y cefn ac yn felyn ar y bol, gyda gwddf du yn y tymor nythu.

Mae'r Siglen Lwyd yn aderyn cyffredin ar lawer o afonydd a nentydd Cymru, yn llawer mwy cyffredin na'r Siglen Felen sy'n edrych yn weddol debyg.
Cymraes a yrrwyd i Dir Van Diemen (Tasmania) am saith mlynedd ym 1847 oedd **Ruth Roberts** wedi iddi ddwyn pedwar cabaets o ardd ger Y Bala.

Ym marn sawl hanesydd blaenllaw megis Deidre Beddoe derbyniodd merched a oedd wedi troseddu gosb lem trawsgludiad oherwydd bod angen cywiro’r anghydbwysedd a fodolai rhwng y rhywiau o fewn y cytrefi cosb.  Alltudiwyd troseddwyr benywaidd i Awstralia er mwyn bodloni chwantiau rhywiol y troseddwyr a’u swyddogion. O dan Ddeddf Trawsgludo mae lle i gredu fod merched wedi derbyn triniaeth wahanol i’w cyfatebwyr gwrywaidd am iddynt dderbyn y gosb hon am fân droseddau.

Wrth edrych ar y driniaeth a dderbyniodd troseddwyr benywaidd, yr hyn sy’n dod i’r amlwg yw’r gwrthdaro cyson a geir rhwng y ddelwedd o’r ferch eiddil a’r gred fod rhai merched yn wirioneddol ddrwg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ruth Roberts", Gwefan Convict Records; adalwyd 30 Gorffennaf 2019
2. ↑  Tomos, Elin. "Ann Watkins a Ruth Roberts". *Prosiect Drudwen*. Cyrchwyd 22 Mawrth 2018.
3. ↑  Deirdre Beddoe, *Welsh Convict Women: A Study of Women Transported from Wales to Australia, 1787-1852* (Y Barri: Stewart Williams, 1979)
Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Siwsi Dôl y Clochydd** ac roedd yn byw yn ardal Llanfachreth ger Brithdir, Dolgellau.

Yn ôl y chwedl, roedd arfer bod llawer o geirw yn y ardal, ac roedd arglwydd Nannau yn hoff o’u hela. 
Ond, er ei fod yn dda iawn am hela’r anifeiliaid, ni fyddai’n gallu eu dal ger yr Afon Las. Pan oedd y cŵn ar fin dal y ceirw, byddent yn neidio dros yr afon a diflannu. Roedd hyn yn ddigwyddiad aml. Yn y pen draw, sylweddolodd yr Arglwydd mai Siwsi oedd yn gyfrifol.

Arferai newid i ffurf ewig, a mi fyddai’r helwyr yn ei cholli. Adeiladwyd pont dros yr afon, a galwyd hi’n "Bont Llam yr Ewig".

Chwedl am Owain ei chariad
--------------------------

Ceir chwedl am un o weision Plas Nannau, sef Owain, a oedd yn gariad i Siwsi. Un diwrnod tra'n cerdded syrthiodd dros ei ben i mewn i Lyn Cynnwch, ond yn hytrach na boddi, gallai anadlu'n iawn, a cherddodd o dan y dwr gan chwilio am ei gariad. Wedi peth ymddiddan gyda chorach tew, arweiniodd hwnnw ef o dan cartref Siwsi, a chododd Owain o'r byd tanddaearol a chafodd ei hun o flaen drws ei chartref. Yno, roedd Siwsi'n llefain, a phan welodd Owain credai mai ysbryd ydoedd, gan iddo fod ar goll, nid am ddiwrnod, ond am fis cyfan.

Gwrach y Gwyllt
---------------

Yn 2003 cyhoeddodd Bethan Gwanas nofel seiliedig ar hanes Siwsi Dôl y Clochydd, *Gwrach y Gwyllt*.. Ym mis Medi 2019 dywedodd Gwanas bod cyfrol dilyniant *Merched y Gwyllt* ar y gweill.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.public-library.uk; adalwyd 29 Hydref 2019.
2. ↑  BBC Llais Llên *Yma o hud - Bethan Gwanas yn rhoi stêm ar sbectol Harry Potter!*
3. ↑  Tudalen Facebook Gwrach y Gwyllt

* Ceir ei llun a'i hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.
Siwgr brown
Math o garbohydrad yw **siwgr** neu **siwgwr**, defnyddir mewn bwyd ar ffurf grisialau, sef swcros. Y siwgr sydd i'w gael mewn celloedd planhigion neu anifeiliaid yw glwcos.

Cemeg
-----

Mewn biocemeg, mae siwgr yn foleciwl carbohydrad syml, sef monosaccharid a disaccharid. Mae siwgr yn cynnwys y grŵp aldehyd (-CHO) neu grŵp keton (C=O) gan fondiau dwbl carbon-ocsigen a mae'r siwgr mwyaf cyffredin yn (CH2O)n gan yr n yn rhwybeth rhwng 3 a 7. Beth bynnag, mae deoxyribos yn eithriad am fod ef yn siwgr heb ocsigen.

Rhennir siwgr ar ôl ei cynnwys carbon hefyd, ac er enghraifft mae siwgr trios (C3H6O3) a siwgr pentos. Mae siwgr pentos yn cynnwys ribos a deocsiribos sydd mewn asid niwcleig (DNA). Mae siwgr hecsos yn cynnwys glwcos (ATP) sydd yn bwysig i gynhyrchu ynny. Mae planhigion yn cynhyrchu glwcos (C6H12O6) yn ystod ffotosynthesis ac yn ei droi hi i starts i'w storio.

Siwgr sydd yn rhoi flas i fwyd
------------------------------

Cynhyrchir siwgr o wialenni siwgr, betys siwgr neu palmwydd siwgr. Gwledydd sydd yn cynhyrchu siwgr yw'n cynnwys Awstralia, Brasil a Gwlad Tai, ond mae'r cynhyrchwyr bennaf yn wledydd America Ladin, y Môr Caribî a'r Dwyrain Pell.

Chwiliwch am ***siwgr***  
yn Wiciadur.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Sugars***