Hen fegin o gwaith gofaint
Megin tannwydd
Organ barroco ym Mynachlog Huelgas Reales Valladolid, c. 1706. Gwaith gan de Juan Casado Valdivielso.
Dyfais fecanyddol yw **megin** ag iddo siambr awyr gydag ochrau hyblyg a fwyheir i dynnu awyr i mewn drwy falf ac a wesigir i yrru'r awyr allan yn llif i fywhau tân (fel mewn gwaith gofaint, i chwythu organ ac offerynnau cerdd eraill. Defnyddir y gair 'megin' hefyd fel trosiant neu'n ffigurol i ddisgrifio beiriant neu berson llafar neu swnllyd.

Etymoleg
--------

Daw'r gair "megin" o *\*makīnā* o'r gwreiddiol *\*mak* sy'n golygu "cod lledr neu groen". Ond nid yw'n amhosib ei gysylltu â'r ferf "magaf", "magu". 'Megin' hefyd yw'r gair Llydaweg am y teclyn. Ceir y cyfeiriad cofnodedig cynharaf o'r gair o'r 13g yn Llyfr Iorwerth; "Offer gof ... megyneu".

Hanes
-----

Tua 14,000 CC, dechreuodd crochenwyr yn Tsieina ddefnyddio odynau i danio potiau clai. Erbyn tua 3500 CC, roedd pobl Gorllewin Asia yn dechrau defnyddio ffwrneisi i fwyndoddi metel - i losgi copr a mwyn tun a'i doddi i gael y copr a'r tun allan, a'u cymysgu i wneud efydd. I doddi efydd, roedd angen tân poethach nag ar gyfer crochenwaith, felly roedd gweithwyr metel yn defnyddio siarcol i wneud y tân yn boethach. Fe ddylunion nhw'r ffwrneisi fel y byddai aer poeth sy'n codi yn tynnu mwy o aer i'r ffwrnais. Fe wnaethon nhw adeiladu tiwbiau clai yn mynd i lawr i'r ffwrnais ac roedd dynion wedi'u caethiwo yn sefyll ar ben arall y tiwbiau a chwythu i mewn iddyn nhw i gael mwy o ocsigen i'r tân fel y byddai'n llosgi'n boethach.

Erbyn tua 1800 CC, roedd gweithwyr metel Babilon a Hethaidd yn defnyddio 'meginau pot' (neu megin cafn) i fwyndoddi copr. Roeddech chi'n ymestyn lledr dros ben pot clai neu galchfaen ac yn tynnu'r top lledr i fyny gyda chortyn neu ffon i lenwi'r pot ag aer, yna'n stompio ar y pot i wthio'r aer allan i'r tân, drosodd a throsodd.

Bu i'r peiriannydd mecanyddol o gyfnod Brenhinllin Han yn Tsiena, Du Shi (m. 38) gael y clod am fod y cyntaf i ddefnyddio pŵer hydrolig ar bympiau piston gweithredu dwbl, trwy olwyn ddŵr, i weithredu fegin mewn meteleg. Defnyddiwyd ei ddyfais i weithredu megin piston ffwrneisi chwyth er mwyn ffugio haearn bwrw. Defnyddiai'r Groegiaid a'r Rhufeiniaid hynafol a gwareiddiadau eraill fegin mewn ffwrneisi lle cynhyrchid haearn bwrw. Mewn diwydiant modern fel arfer caiff meginau cilyddol eu disodli gan beiriannau modur.

Defnyddiau
----------

### Gwaith metel

Yn ystod nifer o brosesau, megis castio metel neu ffurfio a hyd yn oed weldio, mae angen llawer o wres, y gellir ei ddatblygu dim ond trwy ddyfeisio'r fegin. Defnyddir y fegin i ddarparu aer i'r tanwydd, gan godi lefel y hylosgiad ac felly faint o wres. Defnyddir gwahanol fathau o fegin mewn meteleg.

* Megin y bocs (a ddefnyddir yn draddodiadol yn Asia)
* Megin y pot
* Megin yr acordion
* Megin yr plunger
* Megin yr echelinol
* Meginau ar gyfer trenau

### Offerynnau cerdd

Mewn rhai offerynnau cerdd, defnyddir meginau yn aml yn lle neu'n rheolydd ar gyfer y pwysedd aer a ddarperir gan yr ysgyfaint dynol.

Mae'r offerynnau canlynol yn defnyddio meginau:

* Acordion neu goncertina ac offerynnau cysylltiedig eraill.
* Organ pibell
* Rhai mathau o bibgodau megis pibau uilleann
* Organ bwmp (harmoniwm)
* Hydraulis (a elwir hefyd yn organ hydrolig).

### Clociau Cwcw

Mae clociau cwcw hefyd yn defnyddio megin i greu sain glasurol.

Cadw gwenyn
-----------

Mae gan cadwyr gwenyn fegin ar yr ochr i ddarparu aer i danwydd sy'n llosgi'n araf. Mae hyn yn caniatáu ar gyfer cyfradd hylosgiad uwch ac allbwn uwch dros dro o fwg dan orchymyn, rhywbeth dymunol wrth dawelu gwenyn dof.

Oriel
-----

* Megin y GofMegin y Gof
* Megin mewn camera hen fathMegin mewn camera hen fath
* Meginau gwenynMeginau gwenyn
* Taith rhwng wagenni - dalen ar ffurf megin rhychiogTaith rhwng wagenni - dalen ar ffurf megin rhychiog
* Meginau storio mewn organ bibMeginau storio mewn organ bib

Dolenni allannol
----------------

* Disgrifiad o'r megin ar wefan Britannica
* Cyfres BBC History of the World Decorative fire-side bellows

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "megin". Geiriadur Prifysgol Cymru. Cyrchwyd 27 Mawrth 2024.
2. 1 2  "What is a bellows? Who invented the bellows?". Quatr. Cyrchwyd 27 Mawrth 2024.
3. ↑  Needham, J. (1965). *Science and Civilisation in China, Part 2, Mechanical Engineering*. Cambridge University Press. t. 370. ISBN 978-0-521-05803-2.