Mae  **Wsbeceg** yn iaith Twrcaidd  a hi yw iaith gyntaf ac iaith swyddogol cenedlaethol  Wsbecistan. Siaredir Wsbeceg gan tua 32 miliwn o siaradwyr brodorol yn Wsbecistan ei hun ac mewn mannau eraill yng Nghanolbarth Asia.

Perthynnai Wsbeceg i gangen Dwyrain Twrceg, neu Karluk, cangen o Deulu ieithyddol Twrceg. Mae dylanwadau allanol yn cynnwys Perseg, Arabeg a Rwsieg. Mae un o'r gwahaniaethau amlycaf rhwng Wsbeceg ac ieithoedd Twrceg eraill  yw gwled yn nhalgrynnu'r llafariad /ɑ/ i /ɒ/, nodwedd â ddylanwadwyd gan Perseg.

Enw
---

Yn ei hiaith ei hun, sillafir Wsbeceg fel *o'zbek tili*neu *oʻzbekcha*, ac yn sgript Arabeg, اوزبیک تیلیاوزبیک تیلی a اوزبیکچهاوزبیکچه.oʻzbek tili

Hanes
-----

Mwyaf tebyg bu i siaradwyr Twrceg sefydlu ym masanau'r afonnydd yr Amu Darya, Syr Darya a'r Zarafshan o gwmpas o leiaf 600-700 CE, gan yn raddol ddisodli neu gymathu siaradwyr ieithoedd dwyreiniol Iraneg a arferai fyw'n flaenorol yn Sogdia, Bactria a Khwarezm. Brenhinllyn Twrceg gyntaf y rhanbarth oedd Khanaeth Kara-Khanid yn y 9fed–12g, a oedd yn gydffederasiwn rhwng Karlukiaid, Chigiliaid, y Yaghma a llwythau eraill.

Gellir ystyried Wsbeceg yn ddisgynnydd uniongyrchol neu'n ffurf ddiweddarach o Cibak, iaith ddylanwadol ar ddatblygiad llenyddol Twrceg Ganolbarth Asia yn  ystod teyrnasiad Cibak Khan, Timur (Tamerlane), a llinach Timurid (gan gynnwys y llywodraethwyr y Mughal cynnar o'r India). Fe feistrolwyd yr iaith gan Ali-Shir Nava'i yn y 15fed a'r 16g. Nava'i oedd  cynrychiolydd mwyaf o lenyddiaeth iaith Cibak. Cyfrannodd yn sylweddol tuag at ddatblygiad yr iaith Cibak a'i ddisgynnydd uniongyrchol, Wsbeceg ac fe gaiff ei ystyried yn eang i fod yn y sylfaenydd o lenyddiaeth Wsbeceg. Yn y bôn yn seiliedig ar yr amrywiad Karlukaidd o ieithoedd Twrceg, mae Cibak yn cynnwys nifer fawr o fenthygiadau ieithyddol Perseg ac Arabeg. Erbyn y 19g anaml iawn eu'i ddefnyddwyd ar gyfer cyfansoddiadau llenyddol, ond dim tan yn gynnar yn ystod yr 20g bu iddi ddiflannu'n llwyr.

Bu i'r term *Wsbeceg* fel y'i cymhwysir i iaith olygu gwahanol bethau ar wahanol adegau. Cyn 1921 ystyriwyd fod "Wsbeceg" a "Sart" i fod yn wahanol dafodieithoedd:

* "Wsbeceg" oedd amrywiad o gytgord-lafariad o Kipchak  a siaradwyd gan disgynyddion y chai a gyrrhaeddodd o Transoxiana gyda Muhammad Shaybani yn y 16g, a oedd yn byw'n bennaf o amgylch Bukhara a Samarkand, er i'r Dwrceg a siaradwyd yn Tashkent  hefyd yn gytgord-lafariad.  Fe ellir ei alw'n Hen Wsbeceg ac fe'i hystyrir i fod yn gysylltiedig â'r grŵp penodol hyn o bobl.
* Roedd "Sart" yn ddafodiaith Karlukaidd a siaradwyd gan boblogaethau hŷn Twrceg a sefydlwyd mewn rhanbarth yn Nyffryn Fergana a Rhanbarth Qashqadaryo, ac mewn rhai rhannau o beth yw nawr yn Rhanbarth Samarqand; roedd yn cynnwys cymysgedd trymach o Berseg ac Arabeg, ac nid oedd ganddynt gytgord-llafariad. Fe ddaeth yn iaith Wsbeceg safonol a thafodiaith swyddogol  Wsbecistan.

Yn Khanaeth Khiva, siaradwyd  ffurf hynod o Oguz Twrcegaidd o Dwrceg Karluk gan y Sarts. Ar ôl i'r gyfundrefn Sofietaidd ddiddymu'r term '*Sart'* fel difrïol,  dyfarnwyd byddai holl boblogaeth Twrceg Twrcestan yn cael eu hadnabod fel *Wsbeciaid*, er nad oedd i lawer dreftadaeth lwythol Wsbeceg.

Fodd bynnag, nid yr "Wsbeceg" cyn-chwyldroadol oedd yr iaith ysgrifenedig safonol a ddewiswyd ar gyfer y weriniaeth newydd yn 1924, er gwaethaf protestiadau'r Bolsieficiaid Wsbecaidd megis Fayzulla Khodzhayev, ond yn hytrach yr iaith Sart o ranbarth Samarkand. Dadlai  Edward A. Allworth bod hyn yn "ystumio hanes llenyddol y rhanbarth yn ofnadwy" a  ddefnyddwyd hyn i roi awduron megis Ali-Shir Nava'i o'r 15g hunaniaeth Wsbecaidd. Mae'r dair dafodieithoedd yn parhau i fodoli o fewn Wsbeceg lafar fodern.

Systemau ysgrifennu
-------------------

Ysgrifen o 1911 yn yr Uwyddor Arabeg Uyghuraidd.
Mae Wsbeceg wedi cael ei hysgrifennu mewn amrywiaeth o sgriptiau drwy gydol hanes:

* Cyn-1928: wyddor Yaña imlâ yn seiliedig ar Arabeg a ddefnyddwyd gan lythrenogion, sef tua 3.7% o Uzbeks ar y pryd.
	+ 1880au: ceisiodd cenhadon Rwsiaidd ddefnyddio Syrilig ar gyfer Wsbeceg.
* 1928-1940: defnyddiwyd Yañalif a oedd yn seiliedig ar Ladin yn swyddogol.
* 1940-1992: defnyddiwyd y sgript Syrilig yn swyddogol.
* Delwedd:Students in Tashkent 1943.jpgMyfyrwyr yn Tashkent yn astudio siart drosi Syrilig-Lladin,1943.Ers 1992: sgript Yañalif sydd yn seiliedig ar Ladin yw'r sgript swyddogol yn Wsbecistan.

Er gwaethaf statws swyddogol yn y sgript Lladin yn Wsbecistan, mae'r ddefnydd o Syrilig yn parhau i fod yn eang, yn enwedig mewn hysbysebion ac arwyddion. Mewn papurau newydd, gall sgriptiau fod yn gymysg, gyda phenawdau mewn Lladin ac erthyglau mewn Syrilig. Nid yw'r sgript Arabeg yn cael ei ddefnyddio bellach yn Wsbecistan ac eithrio'n symbolaidd mewn rhai testunau neu ar gyfer astudiaethau academaidd o Chagatai (Hen Wsbeceg).

Yn rhanbarth gorllewin Tseiniaidd Xinjiang, lle mae poblogaeth leiafrifol Wsbeceg, mae'r Arabeg yn parhau iw chael ei defnyddio.

Yn Affganistan, mae'r orgraff Arabeg draddodiadol yn parahau iw gael ei ddefnyddio.

Gramadeg
--------

### Ffonoleg

#### Llafariaid

Mae i Wsbeceg safonol chwe llafariad ffonem:

| Blaen |  ôl |
| --- | --- |
| Agos | yr wyf yn | u |
| Canol | e | o |
| Agored | æ | ɒ |

#### Cytseiniaid

| Tafodol | Deintyddol | Alfeolaidd | Palatal | Velar | Uvular | Glottal |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Trwynol | m | n | ŋ |
| Plosive/Affricate | di-lais | p | t | (ts) | tʃ | k | q | (ʔ) |
| lleisiodd | b | d | dʒ | ɡ |
| Fricative | di-lais | ɸ | s | ʃ | χ | h |
| lleisiodd | z | (ʒ) | ʁ |
| Approximant | l | j | w |
| Rhotic | r |

### Morffoleg a cystrawen

Fel iaith Twrceg, mae i Wsbeceg  lythrennau gweigion (null subject), cyflynol a does iddi unrhyw erthyglau na dim enwau dosbarthol "noun classes") (rhywedd neu fel arall). Trefn geiriau yw goddrych-gwrthrych–ferf (GGF) (SOV). Fel arfer geiriau llymsain (h. y. y sillaf olaf sy'n cael eu pwysleisio) sydd yn Wsbeceg, ond nid oes pwyslais ar rai terfyniadau a geirynnau atodol.

Mewn Wsbeceg, mae dau brif gategori o eiriau:

* enwol (sy'n cyfateb i enwau, rhagenwau, ansoddeiriau, a rhai adferfau)
* berfol (sy'n cyfateb i ferfau a'r rhai adferfau)

Berfau
Mae Wsbeceg yn defnyddio'r atodiadau llafar canlynol:

| Atodiaidau | Swyddogaeth | Enghraifft | Cyfieithu |
| --- | --- | --- | --- |
| *-moq* | ferfenw | *kelmoq* | i ddod |
| *-di* | amser gorffennol y ferf | *keldi* | daeth |
| *-ing* | hanfodol | *keling!* | dod! |
| *-sa* | yn amodol | kelsa | byddai dod |

Caiff amserau presennol a'r dyfodol eu mynegu gydag atodiadau *- a -*ac *y*.

Bannodau
Cymerir enwau yr atodiad *-us*  fel bannod amhenodol. Caifff enwau diatodiadol eu deall fel bannod benodol.

Rhagenwau

| Rhagenw | Cyfieithu |
| --- | --- |
| *dynion* | Yr wyf yn |
| *biz* | rydym |
| *aaa* | chi(anffurfiol unigol) |
| *siz* | chi(ffurfiol unigol a lluosog) |
| *u* | ef/hi/ef |

Nifer o siaradwyr
-----------------

Mae amcangyfrifon o nifer y siaradwyr Wsbeceg yn amrywio'n fawr. Mae un amcan yn y gwyddoniadur Swedeg y *Nationalencyklopedin* yn amcangyfrif y nifer o siaradwyr brodorol i fod yn 30 miliwn,
ac yn y *CIA World  Factboook* mae'r amcangyfrif yn 25 miliwn. Amcangyfrifir ffynonellau eraill i'r nifer fod yn 21 miliwn yn Wsbecistan, 3.4 miliwn yn Affganistan, 900,000 yn Tajicistan, 800,000 yng Nghyrgystan, 500,000 yng Nghasacstan, 300,000 yn Nhwrcmenistan, a 300,000 yn Rwsia.

Benthyciadiau geiriol
---------------------

Mae dylanwad Islam, ac felly drwy estyniad, yn Arabeg, yn amlwg mewn geiriau benthyg Wsbeceg. Mae iddi hefyd ddylanwad weddilliol Rwsieg, o'r adeg pan oedd yr Wsbeciaid o dan reolaeth Ymerodraeth Rwsia â'r Undeb Sofietaidd. Yn bwysicaf oll, mae geirfa, ieithwedd ac ynganiad Wsbeceg wedi ei ddylanwadu'n drwm gan Perseg drwy ei gwreiddiau hanesyddol.

Tafodieithoedd
--------------

Mae i Wsbeceg lawer o dafodieithoedd, yn amrywio'n  eang o ranbarth i ranbarth. Fodd bynnag, mae tafodiaith gyffredin a ddefnyddir yn y cyfryngau torfol ac yn y rhan fwyaf o ddeunyddiau printiedig. Ymhlith y tafodieithoedd mwyaf-eang yw tafodiaith Tashkent, tafodiaith Wsbeceg, tafodiaith Ferghana, tafodiaith Khorezm dafodiaith, tafodiaith Chimkent-Twrcestan, a tahfodiaith Swrcandaria.

Gweler hefyd
------------

* Iaith Chagatai
* Iaith Wsbeceg Ddeheuol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The Origins of the Uzbek Language" (yn Russian). Cyrchwyd 5 Ionawr 2013.CS1 maint: unrecognized language (link)
2. ↑  Golden, Peter. B. (1990), "Chapter 13 – The Karakhanids and Early Islam", in Sinor, Denis, *The Cambridge History of Early Inner Asia*, Cambridge University Press, ISBN 0-521-24304-1
3. ↑  Allworth, Edward (1994). *Central Asia: 130 Years of Russian Dominance, a Historical Overview*. Duke University Press. t. 72. ISBN 0-8223-1521-1.
4. ↑  Robert McHenry, gol. (1993). "Navā'ī, (Mir) 'Alī Shīr". *Encyclopædia Britannica*. **8** (arg. 15th). Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc. t. 563.
5. ↑  Subtelny, M. E. (1993). "Mīr 'Alī Shīr Nawā'ī". In C. E. Bosworth; E. Van Donzel; W. P. Heinrichs; Ch. Pellat (gol.). *Encyclopaedia of Islam*. **VII**. Leiden—New York: Brill Publishers. tt. 90–93.
6. ↑  Allworth, Edward A. (1990). *The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the Present: A Cultural History*. Hoover Institution Press. tt. 229–230. ISBN 978-0-8179-8732-9.
7. ↑  Batalden, Stephen K. (1997). *The Newly Independent States of Eurasia: Handbook of Former Soviet Republics*. Greenwood Publishing Group. t. 194. ISBN 978-0-89774-940-4.
8. ↑  European Society for Central Asian Studies. International Conference (2005). *Central Asia on Display*. LIT Verlag Münster. t. 221. ISBN 978-3-8258-8309-6.
9. ↑  Sjoberg, Andrée F. (1963). *Uzbek Structural Grammar*. Uralic and Altaic Series. **18**. Bloomington: Indiana University. tt. 16–18.
10. ↑  "Världens 100 största språk 2007" ("The World's 100 Largest Languages in 2007"), Nationalencyklopedin
11. ↑  "Uzbekistan". *CIA*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-01-05. Cyrchwyd 7 December 2012.
12. ↑  "Languages of Afghanistan". *Ethnologue*. Cyrchwyd 7 December 2012.
13. ↑  "Languages of Tajikistan". *Ethnologue*. Cyrchwyd 7 December 2012.
14. ↑  "Ethnic Makeup of the Population" (PDF). *National Statistics Committee of the Kyrgyz Republic* (yn Russian). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2013-11-13. Cyrchwyd 7 December 2012.CS1 maint: unrecognized language (link)
15. ↑  "National Census 2009" (PDF). *Statistics Agency of Kazakhstan* (yn Russian). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 12 December 2010. Cyrchwyd 7 December 2010. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)CS1 maint: unrecognized language (link)
16. ↑  "Languages of Turkmenistan". *Ethnologue*. Cyrchwyd 7 December 2012.
17. ↑  "National Census 2010". *Federal State Statistics Service* (yn Russian). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-10-06. Cyrchwyd 7 December 2012.CS1 maint: unrecognized language (link)

Ffynonellau
-----------

Dolenni allanol
---------------

Trawsnewidwyr
* Wsbeceg Syrilig–Lladin /
* Wsbeceg Syrilig-Lladin ysgrifen a gwefan /
* Wsbeceg-Lladin Syrilig ysgrifen a gwefan /

Geiriaduron
* Geiriadur Iaith Wsbeceg Cyfrol i (А—Р) Archifwyd 2012-10-18 yn y Peiriant Wayback. (Tashkent, 1981)
* Geiriadur Iaith Wsbeceg, Cyfrol II (С—Ҳ) Archifwyd 2012-10-18 yn y Peiriant Wayback. (Tashkent, 1981)
* Geiriadur ar-lein Saesneg-Wsbeceg ac Wsbeceg-Saesneg
* Geiriadur ar-lein Saesneg-Wsbeceg ac Wsbeceg-Saesneg
* Geiriadur ar-lein Rwseg-Wsbeceg ac Wsbeceg-Rwseg
* Geiriadur Wsbeceg<>Twrceg r Archifwyd 2015-01-14 yn y Peiriant Wayback. ( Prifysgol Pamukkale)
* Ole Olufsen: "*MA Vocabulary of the Dialect of  Bokhara*"  (København 1905)

Gramadeg ac orgraff
* Introduction to the Uzbek Language g Archifwyd 2006-04-09 yn y Peiriant Wayback. *Mark Dickens*
* Principal Orthographic Rules For The Uzbek Languagef Orthographic h Archifwyd 2012-02-09 yn y Peiriant Wayback. *cyfieithiad o Uzbekistan Cabinet y Gweinidog Penderfyniad Rhif 339, awst 24, 1995*
* Uzbek alphabet r, *Omniglot*

Dysgu/deunyddiau addysgu
* Ona tilli uz, *a website about Uzbek*
* Uzbek language materials u Archifwyd 2013-01-26 yn y Peiriant Wayback. *Uz-Translations*