Elfen gemegol yn y rhes gyntaf o'r tabl cyfnodol ydy **elfen cyfnod 1**. Mae'r tabl cyfnodol wedi'i osod mewn rhesi taclus er mwyn dangos patrymau yn ymddygiad y gwahanol elfennau, wrth i'w rhifau atomig gynyddu. Pan fo'r ymddygiad yn cael ei ailadrodd, dechreuir rhes newydd. Mae'r elfennau sydd ag ymddygiad tebyg, felly, o dan ei gilydd, mewn colofnau.

Mae llai nag arfer o elfennau yn y ddwy res gyntaf. Dau yn unig sydd yn rhe un: hydrogen a heliwm.

Yr elfennau
-----------

### Hydrogen

 *Prif erthygl: Hydrogen*
Hydrogen (H) ydy'r elfen gemegol sydd â rhif atomig o 1. O dan amgylchiadau arferol y labordy (h.y. pwysedd a thymheredd arferol) does ganddo ddim lliw, blas nac arolg; mae'n elfen anfetel a gellir ei roi ar dân yn hawdd. Mae hefyd yn nwy diatomig sydd a'r fformiwla: H2. 1.00794 amu ydy ei más atomig a hydrogen ydy'r elfen ysgafnaf ohonyn nhw i gyd.

Ceir mwy ohoni nag unrhyw elfen arall yn y bydysawd: tua 75% o fas y bydysawd. Mae hydrogen yn rhan o ddŵr a'r holl gyfansoddion organig, a'r holl organebau byw sydd ar y Ddaear. Mae sêr yn cynnwys hydrogen gan amlaf hefyd. Mae pobl ei defnyddio wrth gynhyrchu amonia, ac wrth greu tanwydd.

Mae'r enw yn dod o'r Groeg *ὕδωρ (hudôr)* (dŵr), a *gennen* (creawdwr).

Isotop mwyaf cyffredin hydrogen ydy protiwm, ac mae ganddo un proton a dim niwtron. Mewn cyfansoddion ionig gall gymryd gwefr bositif (gan droi'n cation neu gegydd (gan droi'n anion). Drwy broses o yrru drydan i fewn i ddŵr, proses a elwir yn electrolysis, gellir rhyddhau'r hydrogen a'r ocsigen yn hawdd. fe welir ar unwaith fod dwywaith cymaint o hydrogen nag o ocsigen.

### Heliwm

 *Prif erthygl: Heliwm*
Mae heliwm, hefyd yn ddi-liw, di-flas na diarogl ac nid ydyw'n docsig. Mae'n elfen inert monatomig ac ar ben rhestr y nwyon nobl yn y tabl cyfnodol.

Ei symbol ydy `**He**` a rhif 2. Mae'n elfen anadweithiol oherwydd bod ganddo blisgyn falens llawn. Gan ei fod yn anadweithiol a llai dwys nag aer defnyddir heliwm mewn balwnau tywydd. Er bod hydrogen yn nwy llai dwys, nid yw'n addas gan ei fod mor adweithiol a fflamadwy, priodweddau a arweiniodd at ffrwydrad y llong awyr *Hindenberg*.

Mae'r enw yn dod o'r gair Groeg am "haul", sef ἥλιος (helios), achos cafodd ei ddarganfod yn 1868 gan yr astronomegydd Ffrengig Pierre Janssen wrth astudio'r sbectrwm lliw'r haul, a hynny cyn iddo gael ei ddarganfod ar y ddaear. Fe'i ffurfir yng nghanol yr haul pan mae hydrogen yn adweithio.

Mae ei ferwbwynt a'i bwynt ymdoddi ymhlith yr isaf o'r holl elfennau a dim ond fel nwy y mae'n bodoli, fel rheol.

Yn 1903 canfuwyd ffynhonnell enfawr ohono yn yr Unol Daleithiau sy'n golygu mai ganddyn nhw mae'r ffynhonnell fwyaf o'r nwy hwn drwy'r byd.

Dyma'r ail elfen ysgafnaf a chredir ei fod yr ail fwyaf cyffredin yn y bydysawd. Crewyd y rhan fwyaf o heliwm yn ystod y big bang, ond caiff ei gynhyrchu heddiw drwy ymasiad niwclear yn y sêr.

Nodiadau
--------

1. ↑  Hydrogen – Energy |publisher=Energy Information Administration
2. ↑  Fusion Power Is Still Facing Formidable Difficulties erthygl yn The New York Times; 11-03-1971 gan Sullivan, Walter
3. ↑  yrEncyclopædia Britannica; 2008.
4. ↑  Helium: the essentials; cyhoeddwyr: WebElements
5. ↑  "Pierre Janssen; cyhoeddwyr: MSN Encarta. Adalwyd: 15-07-2008". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-10-29. Cyrchwyd 2010-07-24.
6. ↑  Helium: physical properties; cyhoeddwyr: WebElements. Adalwyd: 15.07.2008
7. ↑  "Where Has All the Helium Gone? Cyhoeddwyr: Bureau of Land Management; dyddiad: 18.01.2007; awdur: Theiss, Leslie. Adalwyd: 15.07.2008". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-07-25. Cyrchwyd 2010-07-24.
8. ↑  Helium: geological information; cyhoeddwyr: WebElements. Adalwyd: 15.07.2008
9. ↑  Origin of the chemical elements; cyhoeddwyr: New Scientist; 03.02.1990; awdur: Cox, Tony. Adalwyd: 15.07.2008

Ffynonellau
-----------

* Llyfr: Organic Chemistry Demystified gan Bloch, D. R. 2006; cyhoweddyr: McGraw-Hill Professional; isbn 0-07-145920-0.