Pentref bychan a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Tudweiliog** ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Saif ar arfordir ogleddol Penrhyn Llŷn.

Deallir fod y pentref wedi ei enwi ar ôl Tudwal, sant o Lydaw a fu farw oddeutu'r flwyddyn 564. Mae damcaniaeth fod yr enw Tudwal *(*neu *'Dathyl',* gweler "Caer Dathyl" ym *Mhedwaredd Cainc y Mabinogi)* wedi tarddu o'r Gaeleg *Tuathal* (Lladin Toutovalus, "Rheolwr/Tywysog y Bobl"). Y Tuathal mwyaf cydnabuddus oedd brenin chwedlonol Gwyddelig o'r un enw o'r ganrif 1af Túathal Techtmar, a alltudiodd i Brydain cyn dychwelyd ugain mlynedd yn ddiweddarach i deyrnasu tros Iwerddon. Mae hen ardal gyfagos o'r enw Llandudwen wedi ei enwi'n ôl Tudwen Sant, yn Ninas, Llŷn. Hefyd mae son mai enw gwreiddiol y pentref oedd "Bydwaliog".

* Cromlech Cefnamwlch ar lethr Mynydd Cefnamwlch, TudweiliogCromlech Cefnamwlch ar lethr Mynydd Cefnamwlch, Tudweiliog
* Machlud, yn edrych tuag at Borth Ysgaden o ben ralld TywynMachlud, yn edrych tuag at Borth Ysgaden o ben ralld Tywyn

Mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn siarad Cymraeg fel mamiaith. Mae amaethyddiaeth yn rhan hanfodol o fywyd dyddiol y gymuned gyda thwristiaeth yn bwysig drwy'r haf. Mae i'r pentref un siop/Swyddfa'r Post, canolfan cymuned (Sef Y Ganolfan a arferai fod yn ysgol), tŷ tafarn, gefail, a busnesau newydd llewyrchus lleol megis Hen Siop Y Crydd a Cwt Tatws. Mae yma hefyd eglwys, - y ffurf bresennol a'i hadeiladwyd yn 1850 gan y pensaer enwog George Gilbert Scott, sydd wedi ei chysegru i Sant Cwyfan, disgybl i Beuno Sant , ar ôl Saint Kevin o'r 6g o Glean Dá Loch, yn Sir Mhantáin, Iwerddon, capel Methodistaidd (a Chapel Berseba, sydd rŵan yn anheddau) a'r ysgol gynradd (presennol) a ddathlodd ei chanmlwyddiant yn 2007. Mae gwasanaeth bws lleol yn gludiant cyhoeddus (pob 2 awr) rhwng Tudweiliog (a phentrefi eraill ar hyd y ffordd) a Phwllheli, sef cymuned mwyaf poblog Llŷn tua 10 milltir i ffwrdd. Mae Tudweiliog yn gyngor cymuned o fewn sir Gwynedd, ac o fewn dalgylch y gymuned mae atyniadau megis Coetan Arthur/Cromlech Cefnamwlch (SH 229345) (cromlech/Siambr gladdu Cefnamwlch) ar lethr Mynydd Cefnamwlch, - dyma ychydig o wybodaeth am darddiad y gromlech a'i hanes; 

> "....Yn ôl hanes, cludwyd y cerrig wyth milltir i ffwrdd o Fynyddoedd yr Eifl, ac mae traddodiad bod un o 'r brenhinoedd Cymreig wedi ei gladdu oddi tanynt."
> 
> 
> Coetan Arthur, Cefnamwlch
> 
> Dywed traddodiad i Arthur luchio'r penllech, y 'goeten', o ben Garn Fadrun i Fynydd Cefnamwlch a bod ei wraig wedi cario'r tair carreg yno yn ei barclod a'u gosod ar eu pennau i ddal y garreg fawr." 
> 
> 

Hefyd mae olion cymuned o Oes yr Haearn ar gopa fynydd Carn Fadryn, traethau tywodlyd Tywyn a Phenllech a phorthladdoedd hanesyddol Porth Ysgaden, a Porth Colmon yn Llangwnnadl (hefyd Llangwnadl), a Phorth Gwylan ym Mhenllech sydd dan ofalaeth yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Ffynnon Cwyfan
--------------

Erbyn heddiw, yn anffodus does fawr o neb y gwybod am fodolaeth y ffynnon yma. Ma wedi ei lleoli ar lwybr yr hen bererinion ar eu ffordd i Enlli ers talwm. Arferai bobl goelio fod ei dŵr yn feddyginiaethol ar gyfer cryndod, ac anhwylsterau'r croen. Arferant offrymu pinau i'r ffynnon hon. Ffynnon Cwyfan cyfeirnod SH22833738)

* Swyddfa'r Post, TudweiliogSwyddfa'r Post, Tudweiliog
* Sioe Tudweiliog, sydd yn cael ei chynnal yn flynyddol ar yr ail ddydd Sadwrn o Awst fel rheolSioe Tudweiliog, sydd yn cael ei chynnal yn flynyddol ar yr ail ddydd Sadwrn o Awst fel rheol
* Sioe Tudweiliog 2018Sioe Tudweiliog 2018

Gwleidyddiaeth
--------------

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Mabon ap Gwynfor (Plaid Cymru) ac yn Senedd y DU gan Liz Saville Roberts (Plaid Cymru).

Cynrychiolir Tudweiliog ar Gyngor Gwynedd gan y cynghorydd Simon Glyn (Plaid Cymru).

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Tudweiliog (pob oed) (970)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Tudweiliog) (686)** |    | 73.9% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Tudweiliog) (666)** |    | 68.7% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Tudweiliog) (156)** |    | 38.9% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Hanes
-----

Mae cyfeiriad at Dudweiliog fel pentref bach yn ôl yn y C13, gyda'i heglwys yn gyrchfan ar ffordd y pererin yn Llŷn. Roedd Tudweiliog ar y pryd yn drefgordd o fewn Morfa yng nghwmwd Cymydmaen. Mae hanes y pentref yng nghlwm a thirfeiddianwr mawr hanesyddol yr ardal, sef Plas Cefnamwlch.

Arferai'r ardal amaethyddol sydd i'r gogledd-orllewin o'r pentref, lle safai ffermydd Hirderf Fawr, Hirdref Ganol, Hirdref Isaf a bwthyn Penybryn Hirdre heddiw fod yn drefgordd ganol oesol i faerdref frenhinol Nefyn. Erbyn Hydref 1352, roedd Hirdref wedi methu i ffynnu ac wedi methdalu ei ddyled i'r Faerdref, ac y roedd felin a oedd yn bodoli yno wedi dirywio. Deallir mai di-boblogi'n ystod y Pla Du oedd yn gyfrifol am hyn. Mae'r hanes hyn yn awgrymu fod y rhan ogleddol o'r Dudweiliog gyfoes o leiaf wedi arfer bod o fewn awdurdodaeth cwmwd Dinllaen yn ystod yr Oesoedd Canol tra bod rhannau eraill, mwy deheuol o'r pentref o bosib, o fewn cwmwd Cymydmaen.

Cefnamwlch
----------

Mae plasdy ac ystâd Cefnamwlch wedi chwarae rhan arwyddocaol yn natblygiad y pentref ar hyd y canrifoedd, a gellir gweld ei ddylanwad ar nifer o adeiladau Tudweiliog. Un o'r adeiladau hyn yw eglwys Sant Cwyfan a'i phenseirniwyd gan Syr George Gilbert Scott yn 1849, ar safle cyn-addoldy a sonwyd amdano'n 1254. Mae'n bosib y daw tarddiad yr enw "Cefnamwlch" o'r ffaith fod y plasdy'n cefnu ar fynydd o'r un enw a fod i'r mynydd hwnnw fwlch ar ei gopa, - a dyma'r enw "Cefn-ar-Fwlch".

Mae'r plasdy ei hun wedi ei leoli milltir i ffwrdd o ganol y pentref ac mae'r rhannau hynaf y plasdy presennol yn dyddio o'r 17g hwyr i'r 18g cynnar. Nid hwn oedd y plasdy gwreiddol, safai hwnnw mewn lleoliad sydd rŵan yn rhan o'r gerddi, a dyddiai o'r 15C hwyr nes iddo gael ei ddisodli gan y plasdy presennol a'i dynnu i lawr. Mae'r porthdy gwreiddiol a wasanaethai'r plasdy gwreiddiol yn dal i sefyll, ac yn dyddio o 1607.

Bu Cefnamwlch yn gartref i deulu blaenllaw Griffith o Lŷn a oedd yn a dylanwad mawr yng ngwleidyddiaeth Sir Gaernarfon ar y pryd.

Beudy Bigin
-----------

Tua milltir allan o bentref Tudweilog i gyfeiriad y de daw fforch yn y lôn lle mae'r B4417 yn troi am Langwnnadl a lôn arall - "Lôn Trigwm" i gyfeiriad Sarn Mellteyrn. Ychydig fedrau ar hyd Lôn Trigwm o'r cyffordd bach yma mae olion hen chwarel, carreg filltir ac arwydd-bost go newydd mewn ffurf hen ffasiwn. Heblaw am hynny does fawr o ddim i'w weld yn arbennig yma heblaw am yr olygfa odidog o Fôr Iwerddon a thiroedd amaethyddol gwastad Penllech i'r gorllewin a chychwyniad coed Cefnamwlch ychydig ymhellach ymlaen i fyny Lôn Trigwm i gyfeiriad Cromlech Cefnamwlch. Ond, i lawer heddiw byddai syndod i wybod fod enw i'r cyffordd bach yma - Beudy Bigin.

* Beudy Bigin, TudweiliogBeudy Bigin, Tudweiliog
* Yr olygfa drwy Goed Cefnamwlch i gyfeiriad Beudy Bigin, TudweiliogYr olygfa drwy Goed Cefnamwlch i gyfeiriad Beudy Bigin, Tudweiliog

Deallir ar un adeg fod beudy o ryw ddisgrifiad o leiaf yn sefyll yma, ac ystyr "Bigin", - wel, mae ar ddeall mai gwraidd yr enw yw'r gair Saesneg *bing* sy'n dynodi "llwybr cul o fewn beudy". Er nad oes adeilad i'w weld ym Meudy Bigin erbyn heddiw, mae tystiolaeth bod adeilad - neu'n hytrach *adeiladau* wedi bodoli yno ar un oes. O hen fap o'r Arolwg Ordnans (1839-41) gwelwn dystiolaeth am fodolaeth o leiaf tri adeilad yn agos iawn i'r cyffordd fach, ai un o'r adeiladau yma oedd y "beudy" gwreiddiol tybed?

Brynodol
--------

Mae fferm hynafol Brynodol tua milltir tu allan o bentref Tudweiliog ar lôn Dinas wedi i ei hamgylchynu gan winllan o goed brodorol. Mae cyfeiriad at Frynodol mor bell yn ôl â 1352. Mae hefyd son am amser pan oedd cromlech yn sefyll ar dir Brynodol ond does dim ôl ohoni erbyn heddiw.

* Y GanolfanY Ganolfan
* Porth CychodPorth Cychod
* "Cofiwch Dryweryn" Tudweiliog, 2019"Cofiwch Dryweryn" Tudweiliog, 2019
* Tudweiliog o Ben FoelTudweiliog o Ben Foel
* Cofeb i Dolores Ibárurri, Hen Ardd Lodge, TudweiliogCofeb i Dolores Ibárurri, Hen Ardd Lodge, Tudweiliog
* Capel Berseba, 2020Capel Berseba, 2020

Ellen Owen
----------

Tra ei bod hi'n hawdd ddigon i basio trwy Tudweiliog heb feddwl ddwywaith am ddim o bwys a allai fod wedi digwydd yno erioed nac am neb o bwys a allai wedi cael eu magu yno, os ewch i fynwent Sant Cwyfan yng nghanol y pentref fe ddowch o hyd i garreg fedd marmor nodweddiadol ac arni enw gwr a gwraig o'r enw Thomas ac Ellen Owen. Magwyd y ddau yn Nhudweiliog yng nghanol yr 19G, yntau i deulu'r Felin, a hithau i deulu a drigai'n Mhwllgwd. Bu i Thomas gychwyn ei yrfa ar y môr a daeth yn gapten, a bu iddo briodi Ellen a buan y bu i'r ddau drafeulio i borthladdoedd Ewrop gyda'u gilydd. Os nad yw hyn yn ddigon o syndod fel y roedd yn barod, y peth sy' gwneud yr hanes hyn yn fwy arbennig yw fel y bu i Ellen ymuno a'i gwr ar fordaith hir o gwmpas y byd mewn llong o'r enw'r *Cambrian Monarch* gan adael o Gasnewydd ar y deuddegfed o Fai 1881 gan gyrraedd Sydney, Awstralia erbyn Awst y deuddegfed. O Awstralia, hwyliodd y Cambrian Monarch a'i chriw ymlaen ar draws y Cefnfor Tawel i San Francisco'n yr UDA. Yr hyn sy'n wyrthiol am eu siwrnai yn ôl o San Francisco i Luimneach (Limerick) yn yr Iwerddon erbyn 13fed o Fehefin 1883 wedyn ydy'r ffaith i Ellen gadw dyddiadur o'i hantur, - rhywbeth prin iawn i'w gael yn y Gymraeg, a gan wraig capten o'r cyfnod. Dyma ran o'r hyn a ysgrifennodd Ellen Owen o'r amser yr hwyliodd y Cambrian Monarch o gwmpas yr Horn, rhwng cyfandiroedd De America ac Antartica ar 25/03/1882;

> "Dydd Sadwrn. 25 Mawrth 1882
> 
> Yr ydym wedi cael dywrnod da er dou. y mae y Brenhin Mawr yn dda iawn wrthym yn a'i rhagluniaeth. 7 wythnos i heddiw sydd ers pan y darfym hwylio ag yr ydym wedi pasio Cape Horn y prutnhawn heddiw. y mae yn byr our fel ag y bydd hi yma bob amser ar y flwyddyn. yr ydym yn disgwyl y gwnawn i bassage go dda adref. yr ydym wedi dyfod o Frisgo i Cape Horn yn gynt o 9 dwyrnod nag y daeson nhw yr tro or-blaen. yr hyn euthom er dou 220 Millter."
> 
> 

Yn dilyn eu dychweliant diogel yn ôl i Gymru, llwyddodd Ellen a Thomas i brynu bwthyn bach rhwng Brynffynon a Thyddyn Mawr yn Nhudweilog, sef Cors Iago. Bu i Ellen son am ei gobeithion am gael Cors Iago'n ei dyddiadur wrth iddi ddychwelyd o San Francisco ac ar ôl llwyddo i'w brynu fe adeiladwyd tŷ o'r newydd yn agos iddo ganddynt, - sef Minafon, sy'n bodoli hyd heddiw 

Ellen Owen, ganwyd yn 1845, a fu farw 20 Chwefror 1931 yn 85 mlwydd oed.

* Llyfr Aled Eames, yn olrhan hanes dyddiadur Ellen Owen o Dudweilog ar ei mordaith adref o San Francisco. Ar y clawr mae llun ohoni a'i gwr, Capten Thomas Owen, hefyd o Dudweiliog.Llyfr Aled Eames, yn olrhan hanes dyddiadur Ellen Owen o Dudweilog ar ei mordaith adref o San Francisco. Ar y clawr mae llun ohoni a'i gwr, Capten Thomas Owen, hefyd o Dudweiliog.
* Carreg fedd Ellen a Thomas Owen, mynwent Sant Cwyfan, TudweilogCarreg fedd Ellen a Thomas Owen, mynwent Sant Cwyfan, Tudweilog
* Carreg fedd Ellen a Thomas OwenCarreg fedd Ellen a Thomas Owen

Cysylltiad Tudweiliog â hanes yr UDA
------------------------------------

Mae cysylltiad wedi ei wneud rhwng Tudweiliog â hynafiaid Abraham Lincoln , 

> 
> ".......cyhoeddodd Abraham Lincoln...ei Ddatganiad Rhyddid, yn datgan bod pob caethwas yn yr ardaloedd o dan warchodaeth y Gyngrhair yn rhydd."
> 
> 
> Abraham Lincoln oedd 16ed Arlywydd yr UDA a arweiniodd ei wlad drwy gyfnod eu rhyfel cartref.
> 
> 
>

Gweler hefyd o ran diddordeb lleol
----------------------------------

* Porth Ysgaden
* Porth Gwylan
* Mynydd Cefnamwlch
* Penllech
* Porth Colmon
* Porth Ychain
* Traeth Tywyn
* Traeth Penllech
* Coetan Arthur/Cromlech Cefnamwlch
* Porth Cesyg
* Porth Cychod

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 18 Ionawr 2022
3. ↑  Campbell, Kenneth L. (2017). "Religion in Britain from the Megaliths to Arthur: An Archaeological and Mythological Exploration by Robin Melrose". *Arthuriana* **27** (4): 87–89. doi:10.1353/art.2017.0038. .
4. 1 2
5. ↑  Roberts, W. Arvon (2009). *Lloffion Llyn*. Llanrwst: Carreg Gwalch. t. 85. ISBN 9781845272388.
6. ↑  Gruffydd, Elfed (1998). *Cyfres Broydd Cymru Llyn*. Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch. t. 18. ISBN 0863814921.
7. ↑  Gwefan Senedd Cymru
8. ↑  Gwefan Senedd y DU
9. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
10. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
11. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
12. ↑  Historic Landscape Characterisation Llŷn - Area 21 The Western Coastal Plain from Llangwnadl to Porthdinllaen PRN 33494; Ymddiriedolaeth Archeolegol Gwynedd/ Gwynedd Archeological Trust
13. ↑
14. ↑  "Tudweiliog"[*dolen marw*], Penllyn.com; adalwyd 18 Ionawr 2022
15. 1 2  "Enwau Llefydd Llyn", BBC; adalwyd 18 Ionawr 2022
16. ↑  Cassini Maps. *Old Series, Map 123, Lleyn Peninsula*. UK: Cassini Publishing Ltd. ISBN 978-1-84736-046-5.
17. ↑
18. ↑  Eames, Aled (1988). *Gwraig y Capten*. Gwasanaeth Archifau Gwynedd: Gwasanaeth Archifau Gwynedd. t. 86.
19. ↑  Eames, Aled (1988). *Gwraig y Capten*. Gwasanaeth Archifau Gwynedd. t. 108.
20. ↑  Williams, W Arvon (Rhagfyr 2011). "Milwr o'r Rhiw". *Llanw Llyn*.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Gwynedd**

**Dinas**  

Bangor
  
**Trefi**  

Abermaw  **·** Y Bala  **·** Bethesda  **·** Blaenau Ffestiniog  **·** Caernarfon  **·** Cricieth  **·** Dolgellau  **·** Harlech  **·** Nefyn  **·** Penrhyndeudraeth  **·** Porthmadog  **·** Pwllheli  **·** Tywyn
  
**Pentrefi**  

Aberangell  **·** Aberdaron  **·** Aberdesach  **·** Aberdyfi  **·** Aber-erch  **·** Abergwyngregyn  **·** Abergynolwyn  **·** Aberllefenni  **·** Abersoch  **·** Afon Wen  **·** Arthog  **·** Beddgelert  **·** Bethania  **·** Bethel  **·** Betws Garmon  **·** Boduan  **·** Y Bont-ddu  **·** Bontnewydd (Arfon)  **·** Bontnewydd (Meirionnydd)  **·** Botwnnog  **·** Brithdir  **·** Bronaber  **·** Bryncir  **·** Bryncroes  **·** Bryn-crug  **·** Brynrefail  **·** Bwlchtocyn  **·** Caeathro  **·** Carmel  **·** Carneddi  **·** Cefnddwysarn  **·** Clynnog Fawr  **·** Corris  **·** Croesor  **·** Crogen  **·** Cwm-y-glo  **·** Chwilog  **·** Deiniolen  **·** Dinas, Llanwnda  **·** Dinas, Llŷn  **·** Dinas Dinlle  **·** Dinas Mawddwy  **·** Dolbenmaen  **·** Dolydd  **·** Dyffryn Ardudwy  **·** Edern  **·** Efailnewydd  **·** Fairbourne  **·** Y Felinheli  **·** Y Ffôr  **·** Y Fron  **·** Fron-goch  **·** Ffestiniog  **·** Ganllwyd  **·** Garndolbenmaen  **·** Garreg  **·** Gellilydan  **·** Glan-y-wern  **·** Glasinfryn  **·** Golan  **·** Groeslon  **·** Llanaber  **·** Llanaelhaearn  **·** Llanarmon  **·** Llanbedr  **·** Llanbedrog  **·** Llanberis  **·** Llandanwg  **·** Llandecwyn  **·** Llandegwning  **·** Llandwrog  **·** Llandygái  **·** Llanddeiniolen  **·** Llandderfel  **·** Llanddwywe  **·** Llanegryn  **·** Llanenddwyn  **·** Llanengan  **·** Llanelltyd  **·** Llanfachreth  **·** Llanfaelrhys  **·** Llanfaglan  **·** Llanfair  **·** Llanfihangel-y-Pennant (Abergynolwyn)  **·** Llanfihangel-y-Pennant (Cwm Pennant)  **·** Llanfihangel-y-traethau  **·** Llanfor  **·** Llanfrothen  **·** Llangelynnin  **·** Llangïan  **·** Llangwnadl  **·** Llwyngwril  **·** Llangybi  **·** Llangywer  **·** Llaniestyn  **·** Llanllechid  **·** Llanllyfni  **·** Llannor  **·** Llanrug  **·** Llanuwchllyn  **·** Llanwnda  **·** Llanymawddwy  **·** Llanystumdwy  **·** Llanycil  **·** Llithfaen  **·** Maentwrog  **·** Mallwyd  **·** Minffordd  **·** Minllyn  **·** Morfa Bychan  **·** Morfa Nefyn  **·** Mynydd Llandygái  **·** Mynytho  **·** Nantlle  **·** Nantmor  **·** Nant Peris  **·** Nasareth  **·** Nebo  **·** Pant Glas  **·** Penmorfa  **·** Pennal  **·** Penrhos  **·** Penrhosgarnedd  **·** Pen-sarn  **·** Pentir  **·** Pentrefelin  **·** Pentre Gwynfryn  **·** Pentreuchaf  **·** Pen-y-groes  **·** Pistyll  **·** Pontllyfni  **·** Portmeirion  **·** Prenteg  **·** Rachub  **·** Y Rhiw  **·** Rhiwlas  **·** Rhos-fawr  **·** Rhosgadfan  **·** Rhoshirwaun  **·** Rhoslan  **·** Rhoslefain  **·** Rhostryfan  **·** Rhos-y-gwaliau  **·** Rhyd  **·** Rhyd-ddu  **·** Rhyduchaf  **·** Rhydyclafdy  **·** Rhydymain  **·** Sarnau  **·** Sarn Mellteyrn  **·** Saron  **·** Sling  **·** Soar  **·** Talsarnau  **·** Tal-y-bont, Abermaw  **·** Tal-y-bont, Bangor  **·** Tal-y-llyn  **·** Tal-y-sarn  **·** Tanygrisiau  **·** Trawsfynydd  **·** Treborth  **·** Trefor  **·** Tre-garth  **·** Tremadog  **·** Tudweiliog  **·** Waunfawr