recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Hwch â galluoedd goruwchnaturiol y ceir ei hanes mewn un o Drioedd Ynys Prydain yw **Henwen**.

Ceir ei hanes yn y triawd "Tri Gwrddfeichiad Ynys Prydain" (Tri bugail moch grymus Ynys Prydain). Rhoddwyd Henwen yng ngofal Coll fab Collfrewi, meichiad Dallwyr Dallben (un o gymeriadau llai chwedl *Culhwch ac Olwen*). Roedd yr hwch yn feichiog ac roedd darogan y byddai Ynys Prydain yn waeth allan pe bai'n rhoi genedigaeth. Pan oedd hi ar fin esgor, aeth ar grwydr yng Nghernyw. Cynulliodd Arthur ei farchogion ac aeth i geisio ei difa cyn iddi esgor. Mewn lle o'r enw Penrhyn Awstin aeth i'r môr gyda Coll ac Arthur a'r lleill yn ei dilyn.

Glaniodd yn ne Cymru. Ym Maes Gwenith (wrth droed Mynydd Llwyd, Gwent) esgorodd ar wenithen a gwenynen. Yn Llonion (Llanion ger Penfro?) yn Nyfed esgorodd ar heidden a gwenithen. Yna troes i'r gogledd a chyrhaeddodd Eryri. Mewn lle o'r enw Rhiw Gyferthwch yn Arfon (ger Beddgelert efallai), esgorodd ar genau blaidd ac eryr. Rhoddwyd y flaidd ifanc i Fenwaedd o Arllechwedd a'r cyw eryr i un Brynach Wyddel. Oddi yno aeth Henwen i'r Maen Du yn Llanfair yn Arfon (Llanfair-is-gaer ar lan Afon Menai, rhwng Caernarfon a'r Felinheli, efallai) lle esgorodd ar gath. Mewn ofn, bwriodd Coll fab Collfrewi y gath honno i'r Fenai, ond goroesoedd a thyfodd i fyny i fod yn Gath Palug, y gath ryfeddol y ceir traddodiadau amdani o Fôn i'r Alpau.

Cefndir
-------

Yn yr hanes am hela Henwen ceir adlais amlwg o'r chwedl am hela'r Twrch Trwyth yn *Culhwch ac Olwen*. Mae baeddod a moch fel anifeiliaid arallfydol yn gyffredin ym mytholeg y Celtiaid. Cofier hefyd am y chwedlau llên gwerin am yr Hwch Ddu Gwta. Sylwer ar liw Henwen hefyd: mae gwyn yn lliw a gysylltir ag anifeiliaid y Byd Arall a'r Tylwyth Teg, e.e. Cŵn Annwn.

Mae Henwen yn enw unigryw, ond ceir enghraifft o Henwyn fel enw march (Llyfr Taliesin) a hefyd fel enw dyn, e.e. y sant cynnar Henwyn (Hywyn) fab Gwyndaf Hen o Lydaw, periglor Sant Cadfan.

Cyfeiriadau
-----------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydain* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1961; arg. newydd 1991), Triawd 26.

Gweler hefyd
------------

* Hwch Ddu Gwta
* Twrch Trwyth
Mae **Hendre Bach** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 16 Mawrth 2000 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.28 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Pentref bychan nid nepell o Ruthun yw **Hendrerwydd** ("Cymorth – Sain" ynganiad ) (Cyfeirnod OS: SJ1263). Saif rhwng y B5429 a Llangynhafal.

Honir gan rai mai tarddiad yr enw *Hunderthwaite* yn Teesdale, Durham yw 'Hendrerwydd'.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Ddinbych**

**Dinas**  

Llanelwy
  
**Trefi**  

Corwen  **·** Dinbych  **·** Llangollen  **·** Prestatyn  **·** Rhuddlan  **·** Rhuthun  **·** Y Rhyl
  
**Pentrefi**  

Aberchwiler  **·** Betws Gwerful Goch  **·** Bodelwyddan  **·** Bodfari  **·** Bontuchel  **·** Bryneglwys  **·** Bryn Saith Marchog  **·** Carrog  **·** Cefn Meiriadog  **·** Clocaenog  **·** Cwm  **·** Cyffylliog  **·** Cynwyd  **·** Derwen  **·** Diserth  **·** Y Ddwyryd  **·** Efenechtyd  **·** Eryrys  **·** Four Crosses  **·** Gallt Melyd  **·** Gellifor  **·** Glyndyfrdwy  **·** Graeanrhyd  **·** Graigfechan  **·** Gwyddelwern  **·** Henllan  **·** Loggerheads  **·** Llanarmon-yn-Iâl  **·** Llanbedr Dyffryn Clwyd  **·** Llandegla  **·** Llandrillo  **·** Llandyrnog  **·** Llandysilio-yn-Iâl  **·** Llanelidan  **·** Llanfair Dyffryn Clwyd  **·** Llanferres  **·** Llanfwrog  **·** Llangwyfan  **·** Llangynhafal  **·** Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch  **·** Llanynys  **·** Maeshafn  **·** Melin y Wig  **·** Nantglyn  **·** Pandy'r Capel  **·** Pentrecelyn  **·** Pentre Dŵr  **·** Prion  **·** Rhewl (1)  **·** Rhewl (2)  **·** Rhuallt  **·** Saron  **·** Sodom  **·** Tafarn-y-Gelyn  **·** Trefnant  **·** Tremeirchion
Awdur, athro ac ymgyrchydd iaith yw **Heini Gruffudd** (ganwyd Mawrth 1946).

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Gwilym Heini Griffiths yn Nolgellau yn fab i’r llenorion a’r Eifftolegyddion Kate Bosse-Griffiths a John Gwyn Griffiths. Symudodd y teulu yn fuan wedyn i Abertawe, wedi i'w dad gael ei benodi'n ddarlithydd cynorthwyol yn y Clasuron yng Ngholeg y Brifysgol, Abertawe. Mae ganddo frawd hŷn Robat Gruffudd.

Bu'n athro yn Ysgol Gyfun Ystalyfera, Abertawe. Yn 1979 dyfeisiodd y gêm fwrdd 'Gêm y Steddfod' a ddarluniwyd gan Elwyn Ioan. Rhwng 1990 a 2003 roedd yn ddarlithydd yn Adran Addysg Barhaus i Oedolion Prifysgol Abertawe.

Mae wedi llunio nifer o gyrsiau ar gyfer dysgu Cymraeg ac mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys *Welsh is Fun!*, the *Welsh Learner’s Dictionary* a *Street Welsh*. Mae'n awdur y llyfr poblogaidd *Enwau Cymraeg i Blant*. Seiliwyd ei waith ar ymchwil academiadd cadarn a daeth yn awdurdod rhyngwladol yn ei faes. Cafodd ei wahodd i arwain gweithdai ar draws y byd, yn enwedig yn yr Unol Daleithiau.

Mae hefyd wedi bod yn ymgyrchydd dros addysg Gymraeg yn enwedig yn ardal Abertawe. Bu'n gadeirydd cenedlaethol Rhieni Dros Addysg Gymraeg (RhAG). Roedd yn un o sefydlwyr Tŷ Tawe, Canolfan Gymraeg Abertawe, yn 1987. Mae hefyd yn un o sylfaenwyr a Chadeirydd y mudiad Dyfodol i'r Iaith.

Mae wedi cyhoeddi cyfrol *Yr Erlid* sy'n adrodd hanes teulu ei fam yng nghyfnod erlid y Natsïaid. Enillodd y llyfr wobr Llyfr y Flwyddyn yn 2013. Adroddwyd yr hanes mewn rhaglen ddogfen *Y Trên i Ravensbruck* a enillodd ddwy wobr BAFTA.

Ar ôl ymddeol yn gynnar o'r brifysgol, mae’n parhau i weithio fel cyfieithydd ac ymgynghorydd iaith.

Anrhydeddau
-----------

Cafodd ei dderbyn i'r Orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003. Yn 2015 fe'i wnaed yn Gymrodyr er anrhydedd gyda'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Derbyniodd Gymrodoriaeth er Anrhydedd gan Brifysgol Aberystwyth yng Ngorffennaf 2017.

Bywyd personol
--------------

Mae ganddo bedwar o blant - Efa, Nona, Anna a Gwydion.

Dolenni Allanol
---------------

* Mewn Sgwrs â: Heini Gruffudd a Phrif Weithredwr o’r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol Efa Gruffudd Jones; Erthygl ddwyieithog

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Lle oeddwn i: Gêm y Steddfod. BBC Cymru Fyw (3 Awst 2017).
2. ↑   Prifysgol Abertawe - Heini Gruffudd. Adalwyd ar 16 Awst 2018.
3. ↑   Yr ymgyrchydd iaith Heini Gruffudd yn derbyn Cymrodoriaeth er Anrhydedd gan Brifysgol Aberystwyth (18 Gorffennaf 2017). Adalwyd ar 16 Awst 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 8643754
* LCCN: n78039126
* ISNI: 0000 0000 6326 7133
* SUDOC: 051621363

 |
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y De yw **Helyglys y gors** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Onagraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Epilobium palustre* a'r enw Saesneg yw *Marsh willowherb*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Helyglys Culddail, Helyglys Culddail y Fawnog, Helyglys y Fawnog.

Fe'i ceir yn rhannau deheuol Hamisffer y De: o'r Isartig i rannau deheuol Affrica, De America ac Awstralia. Mae'n perthyn yn agos i'r olewyddan, yr onnen, jasmin, a'r leilac. Mae'r dail wedi'u gosod bob yn ail.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Anthony Huxley, Mark Griffiths, and Margot Levy (1992). *The New Royal Horticultural Society Dictionary of Gardening*. The Macmillan Press,Limited: London. The Stockton Press: New York. ISBN 978-0-333-47494-5 (set).

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Helyglys y gors***
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y De yw **Helyglys lledlwyd** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Onagraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Epilobium parviflorum* a'r enw Saesneg yw *Hoary willowherb*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Helyglys Lledlwyd, Helyglys Gwlanog Lleiaf, Helyglys Lledlwyd Manflodeuog, Helyglys Llwydwyn, Helyglys Rhosynnaidd.

Fe'i ceir yn rhannau deheuol Hamisffer y De: o'r Isartig i rannau deheuol Affrica, De America ac Awstralia. Mae'n perthyn yn agos i'r olewyddan, yr onnen, jasmin, a'r leilac. Mae'r dail wedi'u gosod bob yn ail.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Anthony Huxley, Mark Griffiths, and Margot Levy (1992). *The New Royal Horticultural Society Dictionary of Gardening*. The Macmillan Press,Limited: London. The Stockton Press: New York. ISBN 978-0-333-47494-5 (set).

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Helyglys lledlwyd***
*Saudade* (1899), gan Almeida Júnior
Teimlad o alar, gofid a cholled am fod oddi cartref neu o golli rhywun yw **hiraeth** (Cernyweg: *hyreth*, Llydaweg: *hiraezh*, Hen Wyddeleg: *sirecht*). Gair cyfansawdd ydyw: "hir" ac "aeth". Ynghlwm yn y gair hefyd mae'r elfen o ddymuniad neu ddyhead dwys. Ceir geiriau tebyg mewn Galisieg (*morriña*) ac mewn Portiwgaleg (*saudade*).

Cofnodwyd y gair am y tro cyntaf yn y 13g yn Y Gododdin: *Blwydyn hiraether gwyr gatraetham maeth ysmeu*.

Mae *Hiraeth* hefyd yn ffilm gan Graham Bowers, ac yn enw ar sawl darn o farddoniaeth.

Dyfyniadau
----------

Hen bennill:

Hiraeth mawr a hiraeth creulon,  

Hiraeth sydd yn torri 'nghalon,  

Pan fwy' dryma'r nos yn cysgu  

Fe ddaw hiraeth ac a'm deffry

Gweler hefyd
------------

* Hiraethog
* Cwm Hiraeth; nofel hir gan Rhydwen Williams mewn tair rhan
* Hiraeth (albwm); albwm gan Endaf Emlyn (1974)
* Hiraeth am Yfory; Angharad Tomos (2002)
* Galarnad
* Emosiwn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriadur Prifysgol Cymru; Gwas Prifysgol Cymru; Cyfrol ll, tud 1871.

Chwiliwch am ***hiraeth***  
yn Wiciadur.
Ardal yng nghymuned Llanddyfnan, Ynys Môn, yw **Hirdre-Faig**. Saif tua 180 milltir o Gaerdydd a 270 milltir o Lundain.

Roedd arglwyddi'r faenor, y teulu Lloyd, yn disgyn o Bleddyn ap Cynfyn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Google Maps". *Google Maps* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-01-21.
2. ↑  "Google Maps". *Google Maps* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-01-21.
3. ↑  Nicholas, Thomas (1991). *Annals and antiquities of the counties and county families of Wales* (yn Saesneg). Baltimore: Genealogical Pub. Co. t. 28. ISBN 9780806313146.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ynys Môn**

**Trefi**  

Amlwch  **·** Benllech  **·** Biwmares  **·** Caergybi  **·** Llangefni  **·** Niwbwrch  **·** Porthaethwy
  
**Pentrefi**  

Aberffraw  **·** Bethel  **·** Bodedern  **·** Bodewryd  **·** Bodffordd  **·** Bryngwran  **·** Brynrefail  **·** Brynsiencyn  **·** Brynteg  **·** Caergeiliog  **·** Capel Coch  **·** Capel Gwyn  **·** Carmel  **·** Carreglefn  **·** Cemaes  **·** Cerrigceinwen  **·** Dwyran  **·** Y Fali  **·** Gaerwen  **·** Glyn Garth  **·** Gwalchmai  **·** Heneglwys  **·** Hermon  **·** Llanallgo  **·** Llanbabo  **·** Llanbedrgoch  **·** Llandegfan  **·** Llandyfrydog  **·** Llanddaniel Fab  **·** Llanddeusant  **·** Llanddona  **·** Llanddyfnan  **·** Llanedwen  **·** Llaneilian  **·** Llanfachraeth  **·** Llanfaelog  **·** Llanfaethlu  **·** Llanfair Pwllgwyngyll  **·** Llanfair-yn-Neubwll  **·** Llanfair-yng-Nghornwy  **·** Llan-faes  **·** Llanfechell  **·** Llanfihangel-yn-Nhywyn  **·** Llanfwrog  **·** Llangadwaladr  **·** Llangaffo  **·** Llangeinwen  **·** Llangoed  **·** Llangristiolus  **·** Llangwyllog  **·** Llaniestyn  **·** Llannerch-y-medd  **·** Llanrhuddlad  **·** Llansadwrn  **·** Llantrisant  **·** Llanynghenedl  **·** Maenaddwyn  **·** Malltraeth  **·** Marian-glas  **·** Moelfre  **·** Nebo  **·** Pencarnisiog  **·** Pengorffwysfa  **·** Penmynydd  **·** Pentraeth  **·** Pentre Berw  **·** Pentrefelin  **·** Penysarn  **·** Pontrhydybont  **·** Porthllechog  **·** Rhoscolyn  **·** Rhosmeirch  **·** Rhosneigr  **·** Rhostrehwfa  **·** Rhosybol  **·** Rhydwyn  **·** Talwrn  **·** Trearddur  **·** Trefor  **·** Tregele
Mae **Hirfynydd** yn gopa mynydd a geir i'r dwyrain o Flaendulais, rhwng Caerfyrddin a Dyffryn Nedd yn Sir Castell-nedd Port Talbot; cyfeiriad grid SN839076. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 235metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 481 metr (1578 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwersyll ffoaduriaid yn nwyrain Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo ar gyfer Rwandiaid yn ystod argyfwng ffoaduriaid y Llynnoedd Mawr, a ddaeth o ganlyniad i Hil-laddiad Rwanda
Gwersyll yn Gini ar gyfer ffoaduriaid o Sierra Leone
Gwersyll dros dro a adeiladir gan lywodraethau neu NGOau (megis y Groes Goch) i dderbyn ffoaduriaid yw **gwersyll ffoaduriaid**. Gall filoedd o bobl byw mewn gwersyll.

Oherwydd sefydlir gwersylloedd ffoaduriaid yn gyflym yn gyffredinol, ac wedi'u cynllunio i fodloni anghenion dynol sylfaenol am gyfnod byr o amser, gall argyfwng dyngarol digwydd o ganlyniad i rwystriad dychweliad ffoaduriaid i'w cartrefi (fel arfer oherwydd rhyfel cartref). Mae rhai gwersylloedd ffoaduriaid, megis gwersyll Jenin ym Mhalesteina, wedi parháu mewn modd dros dro am ddegawdau, sy'n cael goblygiadau mawr am hawliau dynol.

Gall bobl aros yn y gwersylloedd yma, yn derbyn bwyd a chymorth meddygol argyfwng, nes ei bod hi'n ddiogel iddynt dychwelyd i'w cartrefi. Mewn rhai achosion, fel arfer ar ôl nifer o flynyddoedd, bydd gwledydd eraill yn penderfynu ni fydd hi erioed yn ddiogel i'r bobl yma dychwelyd, felly caffent eu hailgyfanheddu mewn "trydedd wledydd", i ffwrdd o'r ffiniau a groesawant.

Gall gyfleusterau gwersyll cynnwys y canlynol:

* Llety (gan amlaf pebyll)
* Cyfleusterau hylendid (e.e. thoiledau)
* Meddygaeth
* Cyfarpar cyfathrebu (e.e. radio)

Gweler hefyd
------------

* Ffoadur
* Rhestr gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Refugee camps***
**Gwerthefyr** neu **Gwerthefyr Fendigaid** (Lladin: *Vortimer*) (fl. 5g) oedd fab Gwrtheyrn brenin y Brythoniaid yn hanes traddodiadol Cymru. Dywedir ei fod yn rhyfelwr cadarn a enillodd sawl brwydr yn erbyn y Sacsoniaid oedd yn ceisio meddiannu Ynys Prydain.

Hanes a thraddodiad
-------------------

Cyfeirir at Werthefyr gan Nennius yn yr *Historia Brittonum*. Ar ôl blynyddoedd o ryfela yn erbyn y goresgynwyr gorchmynodd i'w deulu i'w gladdu ar arfordir de Lloegr i amddiffyn y wlad, ond anwybyddwyd hynny gyda chanlyniadau trychinebus. Ceir yr un hanes, i bob pwrpas, yng ngwaith Sieffre o Fynwy, ond gyda'r gwahaniaeth fod ei lysfam yn ei wenwynu. Mae un o Drioedd Ynys Prydain yn gwrthddweud Nennius a Sieffre, fodd bynnag, ac yn dweud bod esgyrn y brenin marw wedi'u claddu ym mhrif borthladdoedd yr ynys a bod hynny wedi atal ymosodiadau'r Sacsoniaid am gyfnod.

Mae'n eithaf posibl fod yr hanes traddodiadol yn seiliedig ar ffigwr hanesyddol a deyrnasodd yn Nyfed. Cyfeiria Gildas at un Vortiporius fel *Demetarum tyranne Vortipori* (Vortipori brenin Dyfed). Fe'i coffeir mewn arysgrif gynnar mewn Lladin ac Ogam o Warmacwydd, Sir Benfro, a ddaeth yno o Gastell Dwyran ger Hendy-gwyn ar Daf. Yn Lladin ceir yr arysgrif *Memoria Voteporigis Protictoris* ac yn Ogam *Votecorigas*. Mae'n bosibl mai'r cof am y brenin hwn a geir yn sail i'r traddodiadau am Werthefyr a Vortiporius fel ei gilydd ('Gw(e)rthefyr' yw'r ffurf a geir ar enw'r ddau frenin yn y cyfieithiadau Cymraeg Canol o waith Sieffre o Fynwy).

Yn ôl traddodiad arall roedd Gwerthefyr, trwy ei ferch Anna, yn daid i Non, mam Dewi Sant.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Henry Lewis (gol.), *Brut Dingestow* (Caerdydd, 1942). Tud. 276.
2. 1 2  Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Boydell Press, 1997).
Cwmwd yn y rhan o ganolbarth Cymru a adnabyddid fel Rhwng Gwy a Hafren yn yr Oesoedd Canol oedd **Gwerthrynion**, neu **Gwrtheyrnion**. Mae'n bosibl y gellir cyfrif Gwerthrynion yn un o fân deyrnasoedd cynnar y wlad, ond does dim prawf pendant am hynny.

Gorwedd y cwmwd, sydd ddim yn rhan o gantref, ar ffin teyrnas Powys Wenwynwyn. Ffiniai â Buellt, Cwmwd Deuddwr ac Arwystli i'r gorllewin a'r gogledd, ac â Maelienydd i'r dwyrain a rhan fach o Elfael i'r de.

Mae ei hanes cynnar yn ddirgelwch. Yn ôl Nennius yn yr *Historia Brittonum* (tua 800), sefydlwyd teyrnas yno gan y brenin Gwrtheyrn (*Vortigern*) (fl. tua 450 efallai). Ond gan fod lle i amau bodolaeth y brenin traddodiadol hwnnw mae'n bosibl mae ymgais Nennius i esbonio'r enw a geir yn y traddodiad. Yn ôl Nennius, roedd Sant Garmon wedi ceisio dwyn perswâd ar Wrtheyrn i droi'n Gristion ac ymatal rhag cael perthynas llosgach gyda'i ferch. Ffoes y brenin i'r bryniau a sefydlodd *Gwrtheyrnion* (Lladin: *Guorthegirnaim*). Llechodd yno gyda'i ferch a'i wreigiau rhag llid Garmon.

Heddiw mae'r cwmwd yn cyfateb i ran o ardal Maesyfed, Powys. Canolfan weinyddol y cwmwd oedd Rhaeadr Gwy lle codwyd Castell Rhaeadr Gwy gan yr Arglwydd Rhys yn 1177. Ar adegau roedd Gwerthrynion yn uno gyda Buellt ac yn cael ei reoli gan gangen o deulu brenhinol Deheubarth. Cafodd ei gipio gan arglwyddi Normanaidd y Mers tua'r flwyddyn 1100 a'i dal am gyfnodau gan deulu'r Mortimeriaid. Daeth i'w meddiant yn derfynol ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru yn 1282-83 ac yn nes ymlaen yn rhan o Sir Faesyfed.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Rhwng Gwy a Hafren

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Nennius: *British History and Welsh Annals*, gol. John Morris (Phillimore, 1980), *cap.* 47.
2. ↑  R.R. Davies, *Conquest, coexistence and change, Wales 1063-1415 (Rhydychen, 1991), Atodiad.*
Carcharorion yn Buchenwald, Ebrill 1945
**Gwersyll crynhoi** yw'r term a ddefnyddir am wersyll lle cedwir pobl yn garcharorion, fel rheol dan warchodaeth filwrol, heb eu bod wedi ei cael yn euog o drosedd gan lys barn. Fel rheol, fe'i defnyddir gan lywodraethau i garcharu gwrthwynebwyr gwleidyddol neu grwpiau y mae'r llywodraeth yn ei hystyried yn fygythiad, ar sail ethnig, grefyddol neu arall. Mae'n wahanol i wersyll difa, lle deuir a charcharorion yno yn unig i'w lladd.

Defnyddiwyd gwersylloedd crynhoi gan lywodraeth Sbaen yn ystod Gwrthryfel Ciwba yn 1898, gan lywodraeth yr Unol Daleithiau yn ystod y rhyfel yn y Ffilipinau yn 1898-1901, a chan lywodraeth y Deyrnas Unedig yn erbyn y Boeriaid yn ystod Rhyfel De Affrica 1899-1902. Y bwriad oedd gwneud rhyfel gerila yn amhosibl trwy garcharu'r boblogaeth sifil oedd yn cefnogi'r ymladdwyr.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, defnyddiodd llywodraeth Natsïaidd yr Almaen wersylloedd crynhoi ar raddfa fawr. Y cyntaf i'w sefydlu ganddynt oedd Dachau yn 1933. Roedd y mwyaf adnabyddus o wersylloedd y Natsiaid, Auschwitz, yn wersyll crynhoi (Auschwitz I) ac yn wersyll difa (Auschwitz II). Gwersylloedd crynhoi adnabyddus eraill oedd Bergen-Belsen, Buchenwald, Flossenbürg, Mauthausen a Ravensbrück.

Yn yr Undeb Sofietaidd, carcherid gwrthwynebwyr gwleidyddol mewn gwersylloedd Gulag.
Y graff o ffwythiant y 'gwerth absoliwt' o unrhyw rif real.
Gellir ystyried gwerth absoliwt unrhyw rif fel y pellter rhyngddo â sero.
Mewn mathemateg, **gwerth absoliwt** |*x*| unrhyw rif real x yw gwerth annegatif x heb unrhyw ystyriaeth i'w Arwydd. Felly, |*x*| = *x* ar gyfer positif x, |*x*| = −*x* ar gyfer y negatif x (sy'n gwneud −*x* yn bositif) a |0| = 0. Er enghraifft, gwerth absoliwt 3 yw 3 a gwerth absoliwt -3 hefyd yw 3. Gellir ystyried gwerth absoliwt unrhyw rif fel y pellter rhyngddo â sero. Yr hen derm am y gwerth absoliwt oedd **modulus**.

Mae cyffredinoli ynghylch y gwerth absoliwt yn digwydd mewn llawer o feysydd. Er enghraifft, ceir diffiniad o'r gwerth absoliwt yn nhermau rhifau cymhlyg, y cwaternion/au, cylchoedd trefnedig a gofod fectoraidd. Mae'r syniad o werth absoliwt yn perthyn yn agos i faint, a meintiau, pellter a norm, yng nghyd destun mathemateg a ffiseg.

Diffiniad a nodweddion
----------------------

### Rhifau real

Ar gyfer rhif real x, dynodir gwerth absoliwt x gan |*x*| (beipen fertigol o boptu'r maint), ac a gaiff ei diffinio fel:

{\displaystyle |x|=\left\{{\begin{array}{rl}x,&{\text{if }}x\geq 0\\-x,&{\text{if }}x<0.\end{array}}\right.}
Felly, mae gwerth absoliwt x, bob tro, naill ai'n bositif neu'n sero, ond byth yn negatif. Pan fo x ei hun yn negatif (*x* < 0), yna mae ei werth absoliwt o reidrwydd yn bositif (|*x*| = −*x* > 0).

### Rhifau cymhlyg

Gwerth absoliwt unrhyw rif cymhlyg  {\displaystyle z} yw'r pellter {\displaystyle r} o {\displaystyle z} o'i darddiad.
Gan nad yw rhifau cymhlyg yn drefnedig, mae'r diffiniad uchod yn berthnasol i rifau real, ond yn amherthnasol i rifau cymhlyg. Diffinnir gwerth absoliwt rhifau cymhlyg fel ei bellter Ewclidaidd o'i bwyntiau cyfatebol yn y plân cymhlyg o'i darddiad. Gellir cyfrifo hyn drwy ddefnyddio Theorem Pythagoras; ar gyfer unrhyw rif cymhlyg:

{\displaystyle z=x+iy,}
lle mae x ac y yn rhifau real, dynodir gwerth absoliwt z gan |*z*| ac fe'i diffinnir gan

{\displaystyle |z|={\sqrt {[\mathrm {Re} (z)]^{2}+[\mathrm {Im} (z)]^{2}}}={\sqrt {x^{2}+y^{2}}},}
lle mae Re(*z*) = *x* a Im(*z*) = *y* yn dynodi rhannau real a dychmygol *z*, yn ôl eu trefn. Pan fo'r rhan dychmygol y yn sero, ceir cyd-daro gyda diffiniad gwerth absoliwt y rhif real x.

Hanes
-----

Cyflwynodd y mathemategydd Jean-Robert Argand y term Ffrangeg *module* i olygu *uned o fesur* yn 1806, yn arbennig ar gyfer "gwerth absoliwt 'cymhleth'" a bethyciwyd y term i'r Saesneg (yn ei ffurf Ladin *modulus*) yn 1866. Cyflwynwyd y nodiant |*x*|, gyda pheipen o'i boptu, gan Karl Weierstrass yn 1841. Mewn cyfrifiadureg, cynrychiolir gwerth absoliwt gan abs(*x*), neu nodiant debyg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mendelson, t. 2.
2. ↑  González, Mario O. (1992). *Classical Complex Analysis*. CRC Press. t. 19. ISBN 9780824784157.
3. ↑  Oxford English Dictionary, Fersiwn Ddrafft, Mehefin 2008
4. ↑  Nahin, O'Connor a Robertson, a functions.Wolfram.com.; am ei ystyr Ffrengig, gweler Littré, 1877
5. ↑  Nicholas J. Higham, *Handbook of writing for the mathematical sciences*, SIAM. ISBN 0-89871-420-6, tud. 25
Roedd **Guan Hanqing** (Tsieineeg 關漢卿) (fl. tua 1241-1320), a elwid hefyd "Henwr y Fyfyrgell" (齋叟 Zhāisǒu), yn ddramodydd yn yr iaith Tsieineeg lafar, a anwyd yn Dadu, prifddinas Ymerodraeth yr Yuan (Anguo, talaith Hebei, Tsieina heddiw). Fe'i ystyrir yn un o bedwar dramodydd mawr y Ddrama Yuan.

Cefndir
-------

Ar ôl goresgyn Teyrnas Jin yng ngogledd Tsieina, sefydlodd y Mongoliaid ei brifddinas yn Cambaluc (neu Khan-balic) yn 1264. Yn 1279, yn sgîl dymchweliad Brenhinllin Song y De, daeth Cambaluc yn brif ganolfan economaidd, wleidyddol a diwyllianol y wlad. Aeth nifer o lenorion gorau'r cyfnod i fyw yn Cambaluc a sefydlasant Gymdeithas Llyfrau Yu-jing yno. Daeth Yuan Hanqing yn aelod o'r gymdeithas honno ac enillodd enw iddo'i hun yn fuan. Yn ystod ei ieunctid bu'n fyfyriwr dyfal a dysgodd cyfansoddi cerddi a chaneuon o bob math, clasurol a phoblogaidd. Daeth yn adnabyddus yn y brifddinas am allu cerddorol, ei synnwyr digrifwch, a'i hyblygrwydd fel llenor.

Gyrfa Yuan
----------

Roedd y cyfnod rhwng canol y 13g a dechrau'r 14g yn Oes Aur drama Yuan a llifai nifer fawr o ddramodwyr o fri i Cambaluc. Yn ystod ei arosiad yno ffurfiodd Yuan Hanqing gwmni drama ac weithiau troediai'r llwyfan ei hun. Roedd felly'n gyfarwydd â phob agwedd o fyd y ddrama.

Rhwng yr 11g a'r 13g roedd y canu a'r dawnsio i gyd yn y dramau a'r operau Tsieineaidd yn cael ei berfformio gan ferched "*singsong*". Roedd llawer o'r merched hyn wedi cael eu gwerthu i buteindai gan eu rhieni tlawd neu wedi'u hanfon iddynt am fod eu teuluoedd wedi gwrthwynebu'r llywodraeth. Mewn canlyniad roedd ei statws cymdeithasol yn isel iawn. Roedd Guan Hanqing yn llawn cydymdeimlad â nhw a merched a dynion eraill oedd yn byw ar ymylon cymdeithas. Am ei bod yn eu hadnabod mor dda roedd yn awyddus i hyrwyddo eu hachos yn yr unig ffordd a fedrai, sef trwy ei ddramâu. Dysgodd hefyd nifer o dechnegau canu a dawnsio gwerinol, ynghyd ag iaith y werin, ac ymgorfforodd yr elfennau hyn yn ei ddramâu.

Ei ddramâu
----------

Ysgrifennodd Guan y rhan fwyaf o'i ddramau yn ail hanner y 13g. Roedd yn ddramodydd toreithiog. Mae teitlau dros 60 o'i ddramâu yn adnabyddus heddiw ac mae testunau deunaw ohonynt ar glawr.

Mae rhai ohonynt yn trin pynciau cymdeithasol, er enghraifft:

* *Eira ganol haf*
* *Y dyn a ladratai wragedd priod*
* *Breuddwyd y Pili-pala*

Mae eraill yn cymryd cariad a phriodas (yn erbyn yr ewyllys) yn themâu:

* *Y dyn a achubwyd gan hoeden*
* *Y pafiliwn ar lan yr afon*
* *Y ffrâm drych siét*

Ysgrifennodd hefyd ddramâu hanesyddol. Y ddwy sy fwyaf adnabyddus yw:

* *Yr Arglwydd Guan yn y wledd*
* *Marwolaeth y Cadfridog Esgyll-Deigr*

Llyfryddiaeth
-------------

* Yang Xianji a Gladys Yang (gol.), *Selected Plays of Guan Hanqing* (Beijing, 1958; argraffiad newydd, 1979)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 95341769
* LCCN: n50047948
* ISNI: 0000 0001 2144 2930
* GND: 118567322
* SELIBR: 57655
* SUDOC: 067733778
* BNF: cb15035168k (data)
* BIBSYS: 1062675
* NLA: 36732282
* NDL: 00622373
* NKC: jn20000602704
* BNE: XX5602978

 |
Perizoma alchemillata
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwregys bach**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwregysau bach**; yr enw Saesneg yw *Small Rivulet*, a'r enw gwyddonol yw *Perizoma alchemillata*. Fe'i canfyddir yn y rhan fwyaf o Ewrop.

Mae'r adenydd rhwng 24–30 mm. Ceir dwy genhedlaeth y flwyddyn ac fe'u gwelir yn hedfan rhwng Mai a Medi. Gwelir y siani flewog rhwng Mehefin a Medi. Mae'n trulio'r gaeaf fel chwiler.

Bwyd
----

Mae'r siani flewog yn bwyta mathau o *Silene* gan gynnwys *Silene dioica*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwregys bach yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ffilm animeiddiedig Disney yw **Hercules** (1997). Dyma oedd y 35ain ffilm yng nghyfres Walt Disney o Glasuron Animeiddiedig. Cyfarwyddwyd y ffilm gan Ron Clements a John Musker. Seiliwyd y ffilm ar yr arwr chwedlonol Groegaidd Heracles (a adwaenir yn y ffilm wrth ei enw Rhufeinig, Hercules), man Zeus, yn chwedloniaeth Groegaidd.

Er nad oedd Hercules yn gymaint o lwyddiant masnachol a rhai o ffilmiau cynt Disney yn ystod y 1990au, gwnaeth y ffilm $99 miliwn yn yr Unol Daleithiau pan gafodd ei ryddhau mewn sinemau, a $252,700,000 yn fyd-eang. Mae'r ffilm yn rhan o Adfywiad Disney a ddechreuodd ym 1989 gan orffen ym 1999.

Dilynwyd y ffilm Hercules gan *Hercules: Zero to Hero*, a aeth yn syth i fideo.

Cymeriadau
----------

* *Hercules* - Tate Donovan
* *Meg* - Susan Egan
* *Phil* - Danny DeVito
* *Hades* - James Woods
* *Pain* - Bobcat Goldthwait
* *Panic* - Matt Frewer
* *Hercules Ifanc* - Josh Keaton
* *Zeus* - Rip Torn
* *Hera* - Samantha Eggar

Caneuon
-------

* "The Gospel Truth"
* "Go the Distance"
* "One Last Hope"
* "Zero to Hero"
* "I Won't Say I'm in Love"
* "A Star Is Born"

Gweler Hefyd
------------

* Rhestr Ffilmiau Animeiddiedig Disney
Ffilm ddrama llawn cyffro gan y cyfarwyddwr Filip Renč yw ***Hlídač Č. 47*** a gyhoeddwyd yn 2008. Fe'i cynhyrchwyd yn y Weriniaeth Tsiec. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tsieceg a hynny gan Filip Renč a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Jiří Škorpík. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Karel Roden, Jan Svěrák, Vladimír Dlouhý, Martin Myšička, Milan Riehs, Václav Jiráček, Zdeněk Dušek, Zuzana Šavrdová, Norbert Lichý, Petr Pelzer, Rudolf Kubík, Jakub Kohák, Zuzana Maxa, Lucia Siposová, Michal Slaný, Jiří Chlumský, Emma Černá, Luboš Veselý, Veronika Forejtová, Radek Balcárek, Ján Sedal, Vladimír Čapka, Tomáš Šolc, Jindrich Bonaventura, Jiří Zapletal, Vladimír Kulhavý a Petr Bláha. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2008. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Dark Knight* sef ffilm drosedd llawn cyffro, Americanaidd am uwcharwr. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,350 o ffilmiau Tsieceg wedi gweld golau dydd. 
Karel Fairaisl oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Jan Mattlach sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Filip Renč ar 17 Awst 1965 yn Prag. Derbyniodd ei addysg yn Academi'r Celfyddydau Mynegiannol.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Urdd Teilyngdod Za zásluhy

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Filip Renč nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  .
Nofelydd, awdur straeon byrion, ac ethnolegydd Periwaidd oedd **José María Arguedas** (18 Ionawr 1911 – 28 Tachwedd 1969).

Ganwyd yn Andahuaylas yn ne Periw, yn fab i farnwr ar grwydr. Bu farw ei fam pan oedd yn 3 oed, a chafodd ei fagu am gyfnod gan y bobl frodorol, a dysgodd yr iaith Quechua cyn iddo ddysgu'r Sbaeneg. Yn ei ieuenctid, astudiodd gerddoriaeth a thraddodiadau y Quechua yn ogystal â diwylliant Sbaeneg Periw.

Astudiodd Arguedas ym Mhrifysgol San Marcos yn Lima, a gweithiodd yn y swyddfa bost o 1932 i 1937. Darlithiodd yn y Brifysgol Genedlaethol yn Sicuani o 1939 i 1941, a daliodd sawl swydd weinyddol cyn iddo ddechrau addysgu diwylliant Periw ym Mhrifysgol San Marcos yn 1959. Gwasanaethodd hefyd yn gyfarwyddwr y Tŷ Diwylliant o 1963 i 1964 ac yn gyfarwyddwr yr Amgueddfa Hanes Genedlaethol o 1964 i 1969.

Ymhlith ei weithiau mae'r casgliad o straeon *In Agua* (1935) a'r nofelau *Yawar fiesta* (1941), *Los ríos profundos* (1958), *El sexto* (1961), a *Todas las sangres* (1964). Bu farw yn Lima yn 58 oed drwy hunanladdiad.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) José María Arguedas. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 21 Medi 2019.
Pobl yn siarad yr Hetheg, iaith Indo-Ewropeaidd, ac yn byw yn Anatolia (Twrci yn awr) oedd **yr Hethiaid**. Yn y canrifoedd wedi 1600 CC, creasant ymerodraeth yn ymestyn dros ardal eang, gyda Hattusa fel prifddinas. Gyda'r Aifft a Babilon, roeddynt yn un o'r pwerau mawr yn y dwyrain canol yn y cyfnod yma. Daw'r enw *Hatti* o ddogfennau'r Asyriaid; ni wyddom beth oedd enw'r Hethiaid arnynt ei hunain.

Ymerodraeth yr Hethiad; coch tywyll: tiriogaeth yr Hethiaid tua 1560 CC; coch golau: ymestyniad mwyaf yr ymerodraeth, cyn Brwydr Kadesh. Ymerodraeth yr Aifft mewn gwyrdd
Dim ond yn y 19g yr ail-ddarganfuwyd yr Hethiaid. Yn 1834, cafodd Charles Félix Tesier (1802-1871) hyd i weddillion hen ddinas ger pentref Bogazköy yn Anatolia, a daeth yn amlwg trwy gloddio archaeolegol mai hon oedd dinas Hattusa. Gwnaed darganfyddiadau archaeolegol pwysig yma, yn cynnwys archif o ddogfennau'r ymerodraeth. Ceir llawer o sôn amdanynt yng ngofnodion yr Hen Aifft, oedd yn un o'r grymoedd oedd yn cystadlu a hwy; er enghraifft ymladdwyd Brwydr Kadesh rhwng yr Aifft a'r Hethiaid. Ceir cyfeiriadau atynt yn y Beibl hefyd.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwregys dau smotyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwregysau dau smotyn**; yr enw Saesneg yw *Twin-spot Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Perizoma didymata*. Fe'i canfyddir yn y rhan fwyaf o Ewrop.

Mae'r adenydd rhwng 24–29 mm. Ceir un genhedlaeth y flwyddyn a gwelir yr oedolyn ar ei aden rhwng Mehefin ac Awst.

Bwyd
----

Mae'r siani flewog yn hoff iawn o fwyta: Vaccinium myrtillus, Helygen a Calluna.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwregys dau smotyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Chwaraewr pêl fas o Unol Daleithiau America oedd **Henry Lewis** "(Hank)" **Aaron** (5 Chwefror 1934 – 22 Ionawr 2021). Mae'n cael ei ystyried gan rai o fod ymysg y batwyr pêl fas gorau erioed. Yn faeswr batio llaw dde fe gurodd bron pob record yn ei yrfa 23 mlynedd efo'r Milwaukee Braves a'r Milwaukee Brewers.

Bywyd personol
--------------

Fe'i ganed yn Mobile, Alabama, yn fab i Herbert Aaron, rhybedwr llongau ac Estelle (née Pritchet ei wraig).

Cafodd ei addysgu yn ysgol uwchradd ganolog Mobile cyn graddio o'r Josephine Allen Institute ym 1951.

Ym 1953 Priododd Barbara Lucas a bu iddynt 5 o blant; bu iddynt ysgaru ym 1971. Ym 1973 priododd Aaron ei ail wraig, Billy Suber Williams.

Gyrfa
-----

Dechreuodd ei yrfa trwy chware yn lled broffesiynol i dîm y *Mobile Black Bears* cyn symud i chware i'r *Indianapolis Clowns*, dau dîm mewn cynghrair i bobl groenddu yn unig. Ym 1952 arwyddodd contract gyda'r *Boston Braves* ac yna'r *Milwaukee Braves* ym 1954, gan chware iddynt hyd 1975 (ym 1966 newidiodd y tîm ei enw i'r *Atlanta Braves*). Ym 1975 ymunodd a'r *Milwaukee Brewers* gan chware iddynt hyd iddo ymddeol fel chwaraewr ym 1976.

Yn ystod ei 23 mlynedd fel chwaraewr proffesiynol fe dorrodd 12 record yn ei gamp. Mae'n cael ei gofio yn bennaf am dorri record Babe Ruth o 714 Rhediad Gartref. Ymysg ei recordiau eraill bu: yr un i chware'r nifer mwyaf o gemau (3,298), y chware i fatio'r nifer fwyaf o weithiau (12,364) y nifer fwyaf o fasiau (6,856) a'r nifer fwyaf o ergydion bas ychwanegol (1,477).

Wedi rhoi'r gorau i chware aeth Aaron yn ôl i'r Atlanta Braves lle fu'n gwasanaethu fel hyfforddwr ac yn aelod o'r tîm rheoli.

Anrhydeddau
-----------

Ym 1956 cafodd Aaron ei enwi'n Chwaraewr Mwyaf Gwerthfawr (MVP), wedi iddo arwain y Braves i Gyfres Pencampwriaeth y Byd. Cafodd ei urddo'n aelod o Neuadd Enwogion Pêl Fas ym 1982. Ym 1999, creodd yr MLB Wobr Hank Aaron, sy'n cael ei rhoi yn flynyddol i'r ergydwyr pêl fas mwyaf effeithiol ym mhob cynghrair.

Yn 2001, cyflwynodd yr Arlywydd Bill Clinton Medal Dinasyddion yr Arlywydd iddo ac yn 2002 derbyniodd Medal Rhyddid yr Arlywydd, gwobr sifil uchaf ei genedl, gan yr Arlywydd George W. Bush.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "AARON, Hank (Henry Lewis)", *Chambers Biographical Dictionary*, cyfrol 1990, gol. Magnus Magnusson tud 1
2. ↑  Biographical Dictionary of American Sports: A-F; gol David L. Porter ''*AARON, Henry Lewis (Hank)*; adalwyd 5 Ionawr 2018
3. ↑  "Henry Aaron - biography"[*dolen marw*], Gwefan Atlanta Braves; adalwyd 5 Ionawr 2018
4. ↑  "President Bush Announced the Recipients of the Presidential Medal of Freedom", Y Tŷ Gwyn; datganiad i'r wasg 20 Mehefin 2002; adalwyd 5 Ionawr 2018

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 218096719
* LCCN: n80126307
* ISNI: 0000 0003 5939 6583
* GND: 129680486
* BNF: cb169460940 (data)
* NDL: 00430853
* CiNii: DA04789165

 |
Chwaraewr badminton Cymreig yw **Kelly Ann Aston MBE** (neé **Morgan**, ganwyd 22 Mai 1975). Llwyddodd i ennill y fedal aur yng Ngemau Gymanwlad 1998 yn Kuala Lumpur, Maleisia, ac roedd yn aelod o dîm Prydain Fawr yng Gemau Olympaidd yr Haf ym 1996, 2000 a 2004.

Gyrfa badminton
---------------

Dechreuodd Morgan chwarae badminton yn naw mlwydd gan fod ffrind i'w theulu wedi sefydlu clwb badminton. Sicrhaodd ei lle yn nhîm Cymru ar ôl mynd i wylio ei brawd Ross yn y treialon.

Llwyddodd i ennill Senglau'r Merched ym Mhencampwriaeth Badminton Cymru am 13 blynedd yn olynol rhwng 1992 a 2004 yn ogystal â chipio chwe pencampwriaeth yng nghystadleuaeth Dyblau'r Merched a phedair pencampwriaeth Dyblau Cymysg. Cafodd ei dewis i gynrychioli Prydain Fawr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1996 yn Atlanta, Unol Daleithiau America yng nghystadleuaeth y senglau a'r dyblau.

Yn Ebrill 1998 llwyddodd Morgan i ennill medal arian ym Mhencampwriaeth Badminton Ewrop yn Sofia, Bwlgaria cyn cipio'r fedal aur yn senglau'r merched yng Ngemau'r Gymanwlad yn Kuala Lumpur, Maleisia. Cafodd ei dewis i gynrychioli Prydain Fawr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2000 yn Sydney, Awstralia lle llwyddodd i gyrraedd yr 16 olaf

Anrhydeddau
-----------

Ym 1999 cafodd Morgan ei henwi'n Merch Gymreig y Flwyddyn  ac yn 2002 cafodd ei hurddo ag MBE am "wasanaeth i'r gymuned, yn enwedig mewn chwaraeon yn ne Cymru".

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Sports Reference: Kelly Morgan". Sports-Reference. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-12-23. Cyrchwyd 2016-08-15.
2. 1 2  "Q&A: Kelly Morgan". BBCSport. 2005-08-24.
3. 1 2  Harris, Nick (2002-07-28). "Badminton: Morgan the Racket seeks action replay of greatest moment". The Independent.
4. ↑  "Badminton at the 2000 Sydney Summer Games: Women's Singles Round Three". Sports-Reference. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-07-21. Cyrchwyd 2016-08-15.
5. ↑  "MBEs: I – M". BBC News. 2002-06-14.
Cofeb Gruffydd yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon.
Uchelwr cyfoethog a phwerus oedd **Syr Gruffydd ap Rhys** (c. 1478–1521) neu **Gruffydd ap Rhys ap Thomas** ac a adnabyddir fel **Griffith Ryce** mewn llawysgrifau Saesneg. Roedd yn fab i Syr Rhys ap Thomas, rheolwr *de facto* De Cymru a fu mor allweddol i lwyddiant Harri Tudur ym Mrwydr Maes Bosworth yn 1485 ac Efa ap Henry.. Roedd yn dad i Rys ap Gruffudd ond ni throsglwyddwyd ei diroedd, ei deitlau na'i gyoeth i'w fab, gan i Harri VIII, brenin Lloegr eu meddiannu a'i ddienyddio am frad.

Magwraeth frenhinol
-------------------

Cefnogwyd brenin Lloegr gan nifer fawr o uchelwyr Cymru, yn bennaf gan iddynt dderbyn eu tiroedd a'u harian am wrthwynebu Owain Glyn Dŵr. Roedd eu teyrnagrwch i'r brenin yn gyfystyr a theyrngarwch i'r Lancastriaid a Lancastriad oedd Siasbar a Harri Tudur.

Yn 1483 mynnodd Richard III, brenin Lloegr Gruffydd yn wystlys, er mwyn cadw'i dad Rhys ap Thomas yn driw iddo. Mynnodd hefyd fod Rhys yn tyngu llw o ffyddlondeb iddo a gwnaeth hynny i dawelu'r dyfroedd, ond gwrthododd ddanfon ei fab pedair oed ato fel gwystl.

Wedi llwyddiant Harri Tudur a'i dad Rhys ap Thomas ym Maes Bosworth, magwyd Gruffudd a mab hynaf Harri, sef Arthur Tudur gyda'i gilydd am rai blynyddoedd. Dywedwyd ar y pryd eu bod yn ffrindiau da ac yn 1501 gwnaed Gruffydd yn Farchog y Gardas Aur. Roedd gydag Arthur pan ddychwelodd o Lwydlo gyda'i briodferch yn Rhagfyr 1501. Roedd hefyd yn bresennol pan fu farw Arthur yn Ebrill 1502 ac roedd Gruffudd yn un o'r prif alarwyr. Teithiodd gyda chorff y tywysog o Lwydlo i Gaerwrangon gan gario'i faner. 

Arfau'r teulu Rhys

Teulu
-----

Priododd Catherine St John, perthynas i Margaret Beaufort tua 1507.
Ar farwolaeth Harri VII, bu'r brenin newydd yn driw i'r teulu ac aeth Gruffydd gydag ef i gyfarfod a elwir yn Maes y Llian Aur (*Field of the Cloth of Gold*) yn Ffrainc yn 1520.

Marw'n ifanc
------------

Bu farw'n ifanc - tua 43 oed, a hynny cyn ei dad. Ond gadawodd fab ac etifedd - Rhys ap Gruffydd a ddienyddiwyd ar gam gan Harri VIII, fwy na thebyg gan fod Harri'n brin o bres.

Saif ei feddrod hyd heddiw yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon.

Gweler hefyd
------------

* Y teulu Rice'; gwefan y Llyfrgell Genedlaethol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ralph A. Griffiths, *Sir Rhys ap Thomas and his family* (University of Wales Press, 1993), p. 39 *et. seq.*.
2. ↑  Chrimes, S B *Henry VII*, tud. 43

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **Gruffudd ap Rhys II** (bu farw 25 Gorffennaf 1201) yn dywysog Deheubarth yn ne-orllewin Cymru. Roedd yn fab i Rhys ap Gruffudd (Yr Arglwydd Rhys) ac yn ŵyr i Gruffudd ap Rhys.

Gruffydd oedd mab hynaf Rhys ap Gruffudd o'i wraig Gwenllian, merch Madog ap Maredudd tywysog Powys. Bwriad Rhys oedd i Gruffudd fod yn brif etifedd iddo, ac yn 1189 priodwyd ef a Matilda, merch William de Braose. Cawsant ddau fab, Rhys ac Owain. Yn ystod blynyddoedd olaf ei dad datblygodd gelyniaeth rhwng Gruffudd a'i frawd Maelgwn ap Rhys, pob un o'r ddau yn cael eu cefnofi gan frodyr eraill. Yn 1189 perswadiwyd Rhys i garcharu Maelgwn, a rhoddwyd ef i Gruffudd ei gadw yng Nghastell Dinefwr. Trosglwyddodd Gruffudd ef i'w dad-yng-nghyfraith, William de Braose. Trefnodd Rhys i Maelgwn gael ei ollwng yn rhydd yn 1192, ond erbyn hyn roedd ef a Gruffudd yn casau ei gilydd. Yn 1194 gorchfygodd Maelgwn a brawd arall, Hywel, eu tad a'i garcharu, er i Hywel ei ryddhau yn ddiweddarach.

Bu farw Rhys ap Gruffudd yn 1197. Cafodd Gruffudd gyfweliad a'r Archesgob Hubert y justiciar, a'i dderbyn fel etifedd ei dad, ond defnyddiodd Maelgwn filwyr a gyflenwyd gan Gwenwynwyn ab Owain o Bowys i ymosod ar Aberystwyth. Cipiodd y dref a'r castell, a chymerodd Gruffudd ei hun yn garcharor. Yn ddiweddarach trosglwyddodd ef i Gwenwynwyn, a throsglwyddodd yntau ef i'r Saeson, a'i carcharodd yng Nghastell Corfe. Yn 1198 roedd Gwenwynwyn yn bygwth meddiannau Seisnig yng Nghastell Paun ag Elfael, a gollyngwyd Gruffudd yn rhydd i geisio trefnu cytundeb. Methodd ei ymdrechion, ac yn y frwydr a ddilynodd gorchfygwyd Gwenwynwyn. Cadwodd Gruffudd ei ryddid, ac erbyn diwedd y flwyddyn roedd wedi cipio'r cyfan o Geredigion oddi wrth Maelgwn heblaw am gestyll Aberteifi ac Ystrad Meurig. Yn 1199 cipiodd Gastell Cilgerran. Daeth Maelgwn i gytundeb a'r brenin John, gan werthu castell Aberteifi iddo yn gyfnewid am feddiant o'r gweddill o Geredigion.

Ym mis Gorffennaf 1201 lladdwyd brawd arall, Maredudd ap Rhys, a chymerodd Gruffudd ei diroedd. Ar 25 Gorffennaf bu farw Gruffudd ei hun o afiechyd, a chladdwyd ef yn Abaty Ystrad Fflur.

Llyfryddiaeth
-------------

John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Rhys ap Gruffudd** | **Tywysog Deheubarth**1197–1201 | Olynydd:**Maelgwn ap Rhys** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **homeopathi** yn feddyginiaeth gydrannol neu amgen (CAM). Dyfeisiwyd homeopathi yn y 1790au gan feddyg o'r Almaen o'r enw Samuel Hahnemann.

Cysyniad
--------

Mae triniaeth homeopathi yn seiliedig ar y cysyniad bod *tebyg yn gwella tebyg*. Mae'n defnyddio'r egwyddor y gall y corff oresgyn salwch os rhoddir dosau gwan o sylwedd i glaf a fyddai, ar gryfder llawn yn cynhyrchu symptomau'r salwch. Yn ymarferol, mae hyn yn golygu bod meddyginiaethau homeopathi yn cael eu creu trwy wanhau cynhyrchion planhigion ac echdyniadau anifeiliaid fel bod lefel terfynol y cyffuriau gweithredol yn eithriadol o isel. Fel arfer bydd y dos yn llawer is na'r lefel y byddai fferyllydd yn derbyn bod ei hangen iddi werth biolegol ar glaf.

Argaeledd
---------

Gellir rhagnodi meddyginiaethau homeopathi ar y GIG, ond dim ond ychydig o ysbytai a meddygfeydd sydd yn gwneud a hynny fel darpariaeth dewis i gleifion yn unig. Nid yw'r GIG yn ardystio i effeithiolrwydd y meddyginiaethau trwy eu rhagnodi. Fel arfer mae homeopathi yn cael ei ymarfer yn breifat ac mae meddyginiaethau homeopathi ar gael o fferyllfeydd. Gall y pris ar gyfer ymgynghoriad cychwynnol gyda homeopath yn amrywio o tua £20 i £80. Mae tabledi homeopathig neu gynhyrchion eraill fel arfer yn costio tua £ 4 i £ 10.

Effeithioldeb clinigol
----------------------

Y safon aur ar gyfer profi effeithiolrwydd clinigol unrhyw gyffur yw prawf plasebo ar hap wedi ei reoli. Wedi eu profi fel hyn nid yw meddyginiaethau homeopathi erioed wedi dangos budd gwell na'r plasebo. Yr unig fantais i homeopathi yw bod lefel isel o gyffuriau presennol yn sicrhau bod y meddyginiaethau yn hynod ddiogel. Y gwir berygl mewn homeopathi yw bydd claf yn ei ddefnyddio heb effaith clinigol yn hytrach na defnyddio triniaeth go iawn, a thrwy hynny yn ei osod mewn perygl. Mewn adroddiad am homeopathi gan Bwyllgor Gwyddoniaeth a Thechnoleg Tŷ'r Cyffredin yn 2010 dywedwyd nad yw meddyginiaethau homeopathig yn perfformio'n well na phlasebo, a bod yr egwyddorion y mae homeopathi wedi'u seilio arnynt yn "anhygoel o anwyddonol"

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Society of Homeopaths - What is homeopathy?". Cyrchwyd 15 Chwefror 2018.
2. ↑  "NHS Choices - Homeopathy". Cyrchwyd 15 Chwefror 2018.
3. ↑  Science and Technology Committee - Fourth Report Evidence Check 2: Homeopathy adalwyd 15 Chwefror 2018

Rhybudd Cyngor Meddygol
-----------------------

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |