recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Fel côr ieuenctid y cychwynodd **Côr Meibion Pontarddulais** a hynny yn 1960 o dan arweiniad Noel Davies MBE. Ers ei sefydlu mae'r côr wedi bod yn hynod lwyddiannus mewn cystadleuthau safonol, gan gynnwys ennill ei bumed fuddugoliaeth ar ddeg yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerdydd yn 2008 ac wedi teithio'n eang drwy Ewrop yn ogystal â Chanada ac Unol Daleithiau America.

Yn 2001 a 2004 enillodd y côr wobr gyntaf yng nghystadleuaeth y Corau Meibion yn Eisteddfod Ryngwladol Llangollen a thros y blynyddoedd cipiwyd deg gwobr gyntaf yn Eisteddfod Ceredigion, pump yn Eisteddfod Glowyr Porthcawl a dwywaith yn Eisteddfod Pantyfedwen, Pontrhydfendigaid (1965 a 1968).

Hanes y Côr
-----------

Sefydlwyd y côr ym 1960, dan arweiniad y Noel Davies a hynny fel "Côr Ieuenctid Pontarddulais" ac enillodd mewn Eisteddfodau Ieuenctid. Roedd yn un o nifer o gorau enwog mewn ardal cymharol fychan. O fewn ychydig fisoedd, tyfodd y côr i dros 80 o leisiau gan ei wneud yn gymwys i gystadlu fel côr meibion.

Roedd Eisteddfod Genedlaethol Llandudno yn 1963 yn garreg filltir bwysig i'r côr, pan wnaethant gipio'r brif wobr o dan drwyn ambell gôr llawer mwy profiadol. Ar bum achlysur mae'r côr wedi perfformio yn Neuadd Albert, Llundain.

Noddwyr Anrhydeddus
-------------------

* Shân Cothi
* Wyn Davies
* Ieuan Evans MBE
* Gareth Glyn
* Alun Guy
* Y Gwir Anrhydeddus Peter Hain AS
* Edwina Hart MBE, AM
* Brian Hughes
* H.M. Lord Lieutenant D Byron Lewis CStJ,FCA
* Dennis O'Neill
* Garry Owen
* Eirian Owen
* Elin Manahan Thomas
* Huw Tregelles Williams DL

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Côr Meibion Pontarddulais adalwyd 23 Gorffennaf 2013
Mae **Coed Llys-aled** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 22 Tachwedd 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 10.15 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coed Mynwar** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1968 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 13.69 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Y gyfraith sy'n rheoli hawliau dros weithiau creadigol yn y Deyrnas Unedig yw **cyfraith hawlfraint y Deyrnas Unedig**. Mae'n ffurfio rhan o gyfraith eiddo deallusol y Deyrnas Unedig, sydd hefyd yn ymwneud â chyfraith batent, cyfraith nod masnach, a chyfraith dyluniadau.

Datblygodd yn gyntaf o gysyniad yn y gyfraith gyffredin, a Statud Anne 1709 oedd deddf hawlfraint gyntaf y wlad. Ymysg y deddfau dilynol oedd Deddf Hawlfraint 1842 a Deddf Hawlfraint 1911. Deddf Hawlfraint, Dyluniadau a Phatentau 1988 yw sail y gyfraith hawlfraint gyfredol. Mae'n berthnasol i weithiau llenyddol, gweithiau dramatig (megis dramâu a dawnsiau), cerddoriaeth, gweithiau celfydd, trefniadau argraffyddol, recordiadau sain, a ffilmiau. Dan Reoliadau Hawlfraint (Rhaglenni Cyfrifiadurol) 1992, mae gweithiau llenyddol yn cynnwys rhaglenni cyfrifiadurol. Mae hyd y hawlfraint yn amrywio.

Ym 1984 sefydlwyd y Ffederasiwn yn erbyn Lladrad Meddalwedd (FAST) gan y diwydiant meddalwedd i geisio atal lleidr-argraffiadau. Mae gan y sefydliad di-elw hwn bolisi o erlyn unrhyw un sydd yn torri cyfraith hawlfraint meddalwedd.

Gweler hefyd
------------

* Cedwir pob hawl
* Hawlfraint y Goron
* Hawliau moesol yng nghyfraith y Deyrnas Unedig
* Swyddfa Eiddo Deallusol y Deyrnas Unedig

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Swyddfa Eiddo Deallusol – Hawlfraint
Mae **Coed Pen-dugwm** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1963 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 12.38 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cúchulainn yn lladd ci Culann
Mae **Cúchulainn** (Gwyddeleg yn golygu "Ci Culann"); hefyd yn cael ei sillafu **Cú Chulainn**, **Cú Chulaind**, **Cúchulain** neu **Cuchullain** yn gymeriad ym mytholeg Iwerddon. Ei enw pan yn blentyn oedd **Sétanta**. Cúchulainn yw prif arwr Wlster yng Nghylch Wlster, sy'n adrodd hanes ymosodiad byddin Connacht ar Wlster.

Yn ôl y chwedl, ganwyd Cúchulainn yn Newgrange, beddrod Neolithig mwyaf Iwerddon. Yn gysylltiedig â'r *Táin Bó Cúailnge* ceir y *remscéla* *Compert Chon Culainn*, sy'n adrodd hanes cenhedlu'r Cú Chulainn. Setanta oedd ei enw pan yn fachgen. Pan ymosodwyd arno gan gi gwarchod ffyrnig y gôf Culann, lladdodd y bachgen y ci i'w amddiffyn ei hun. Pan welodd Culann yn galaru am golli ei gi, cynigiodd warchod ei dŷ yn lle'r ci tra byddai ci ifanc yn cael ei feithrin i gymeryd ei le, ac felly y cafodd yr enw Cúchulainn.

Pan oedd yn ddwy ar bymtheg oed, ymosododd byddin Medb, brenhines Connacht ar Wlster, a chofnodir yr hanes yn y Táin Bó Cúailnge. Roddwyd melltith ar wŷr Wlster i'w hanalluogi, a dim ond Cúchulainn a adawyd i wrthwynebu byddin Connacht. Lladdodd Cúchulainn bencampwyr Connacht un ar ôl y llall a'u gorfodi i encilio.

Yn y diwedd, lladdwyd Cúchulainn trwy i Medb gynllwynio gyda Lugaid, mab Cú Roí, Erc, mab Cairbre Nia Fer, a meibion gwŷr eraill yr oedd Cúchulainn wedi eu lladd. Roedd geas ar Cúchulainn, nad oedd i wrthod unrhyw bryd o fwyd a gynigid iddo, ac un arall nad oedd i fwyta cig ci. Cynigiodd ei elynion bryd o gig ci iddo, gan ei orfodi i dorri un o'r ddau.

Roedd gan Lugaid dair gwawyffon, ac roedd proffwydoliaeth y byddent yn lladd tri brenin. Taflodd y waywffon gyntaf, a lladdodd gerbydwr Cúchulainn, Láeg, brenin y cerbydwyr. Gyda'r ail lladdodd geffyl Cúchulainn, Liath Macha, brenin y ceffylau. Gyda'r trydydd, tarawodd Cúchulainn ei hun, brenin arwyr Iwerddon. Clymodd Cúchulainn ei hun wrth biler, fel y byddai'n wynebu ei elynion hyd yn oed wrth farw. Dim ond pan laniodd cigfran ar ei ysgwydd a dangos ei fod yn farw y meiddiai ei elynion ddynesu ato. Torrodd Lugaid ei ben, ond wrth iddo wneud hynny syrthiodd cleddyf Cúchulainn o'i law a thorri llaw Lugaid i ffwrdd.

Gweler hefyd
------------

* Cylch Wlster
Mae **Coed y Caban** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 11 Ebrill 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 11.53 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart yr erfin**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau'r erfin**; yr enw Saesneg yw *Turnip Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Agrotis segetum*.

Darlun o'r siani flewog a'r oedolyn
Siani flewog
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart yr erfin yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Etholaeth seneddol yn Swydd Gaerhirfryn, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Chorley**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Chorley yn Swydd GaerhirfrynEtholaeth Chorley yn Swydd Gaerhirfryn
* Swydd Gaerhirfryn yn LloegrSwydd Gaerhirfryn yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1895: Randle Joseph Feilden (Ceidwadol)
* 1895–1913: David Alexander Edward Lindsay (Ceidwadol)
* 1913–1918: Syr Henry Flemming Hibbert (Ceidwadol)
* 1918–1945: Syr Douglas Hewitt Hacking (Ceidwadol)
* 1945–1970: Clifford Kenyon (Llafur)
* 1970–1974: Constance Monks (Ceidwadol)
* 1974–1979: George Rodgers (Llafur)
* 1979–1997: Den Dover (Ceidwadol)
* 1997–presennol: Lindsay Hoyle (Llafur, wedyn Llefarydd)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart Wood**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau Wood**; yr enw Saesneg yw *Wood's dart*, a'r enw gwyddonol yw *Agrotis graslini*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart Wood yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Etholaeth seneddol ym Mryste, De-orllewin Lloegr, yw **De Bryste** (Saesneg: *Bristol South*). At ddibenion gweinyddol mae'n dal i gael ei restru fel rhan o'r hen sir Avon. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth De Bryste yn yr hen sir AvonEtholaeth De Bryste yn yr hen sir Avon
* Avon yn LloegrAvon yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol yn 1885

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1886: Joseph Dodge Weston (Ryddfrydol)
* 1886–1900: Edward Stock Hill (Ceidwadol)
* 1900–1906: Walter Long (Ceidwadol)
* 1906–1922: Howell Davies (Ryddfrydol)
* 1922–1929: Beddoe Rees (Ryddfrydol)
* 1929–1931: Alexander Walkden (Llafur)
* 1931–1935: Noel Ker Lindsay (Ceidwadol)
* 1935–1945: Alexander Walkden (Llafur)
* 1945–1970: William Wilkins (Llafur)
* 1970–1987: Michael Cocks (Llafur)
* 1987–2015: Dawn Primarolo (Llafur)
* 2015–presennol: Karin Smyth (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Casgliad o ysgrifau gan Owen Morgan Edwards (1858–1920) yw ***Cartrefi Cymru*** a cyhoeddwyd gyntaf gan Hughes a'i Fab, Wrecsam, ym 1896.

Mae'r llyfr yn dangos ymweliadau yr awdur i ddeuddeg o leoedd ar draws Cymru sy'n gysylltiedig â phobl nodedig o hanes Cymru, awduron yn bennaf. Mae'r daith yn fath o bererindod, ymchwiliad i'r cymeriad Cymreig (groesawgar a rhinweddol gan amlaf), a gwerthfawrogiad o dirwedd Cymru.

Dyma rhestr y penodau, gyda'r lleoedd a'r bobl a ddisgrifir:

**1 Dolwar Fechan, Cartref Emynyddes**
Dolwar Fach, Llanfihangel-yng-Ngwynfa, Powys, man geni'r emynyddes Ann Griffiths (1776–1805)

**2 Tŷ Coch, Cartref Pregethwr**

Tŷ Coch, Pennant-Lliw, Llanuwchllyn, Gwynedd, man geni'r llenor a gweinidog Robert Thomas (enw barddol Ap Vychan) (1809–1880)

**3 Gerddi Bluog, Cartref Bardd**

Gerddi Bluog, Llanbedr, Gwynedd, cartref y bardd a chyfieithwr y salmau Edmwnd Prys (1544–1623)

**4 Pant y Celyn, Cartref Per Ganiedydd**

Pantycelyn, Llanfair-ar-y-bryn, Sir Gaerfyrddin, cartref y bardd a emynydd William Williams (Pantycelyn) (1717–1791)

**5 Bryn Tynoriad, Cartref Gwladgarwr**

Bryntynoriad, Rhydymain, Gwynedd, man geni'r bardd a newyddiadurwr Ieuan Jones (enw barddol Ieuan Gwynedd) (1820–1852)

**6 Trefeca, Cartref Diwygiwr**

Trefeca, Powys, lle sefydlodd Howel Harris (1714–1773), arloeswr y Diwygiad Methodistaidd, gymuned Gristnogol "Teulu Trefeca" yn 1752

**7 Caer Gai, Cartref Uchelwyr**

Caer Gai, Llanuwchllyn, Gwynedd, cartref y bardd a brenhihwr Rowland Vaughan (tua 1590–1667)

**8 Cefn Brith, Cartref Merthyr**

Cefn-brith, Mynydd Epynt, cartref y merthyr Protestannaidd John Penry (1559–1593)

**9 Glas Ynys, Cartref Bardd Cwsg**

Lasynys Fawr, Gwynedd, man geni'r llenor crefyddol Ellis Wynne (1671–1734), awdur *Gweledigaethau y Bardd Cwsc*

**10 Tŷ'r Ficer, Cartref Bardd Moes**

Tŷ'r Ficer, Llanymddyfri, cartref y bardd Rhys Prichard, "yr Hen Ficer" (1579?–1644)

**11 Y Garreg Wen, Cartref Canwr**

Y Garreg Wen, Ynyscynhaearn, Gwynedd, cartref y telynor Dafydd y Garreg Wen, David Owen (1710–1739)

**12 Tyddewi, Cartref Sant**

Tyddewi, Dyfed, beddrod Dewi Sant (bu farw 589)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Cartrefi Cymru (OM Edwards)** |

Dolen allanol
-------------

* Project Gutenberg Testun *Cartrefi Cymru*.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart torch ddu**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau torch ddu**; yr enw Saesneg yw *Black Collar*, a'r enw gwyddonol yw *Ochropleura flammatra*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart torch ddu yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Etholaeth seneddol yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, yw **Dartford**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Dartford yng NghaintEtholaeth Dartford yng Nghaint
* Caint yn LloegrCaint yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1906: Syr William Hart Dyke (Ceidwadol)
* 1906–1910: James Rowlands (Rhyddfrydol)
* 1910: William Foot Mitchell (Ceidwadol)
* 1910–1920: James Rowlands (Rhyddfrydol, wedyn Rhyddfrydol Clumbiad)
* 1920–1922: John Edmund Mills (Llafur)
* 1922–1923: George Jarrett (Cyfansoddiadwr)
* 1923–1924: John Edmund Mills (Llafur)
* 1924–1929: Angus McDonnell (Ceidwadol)
* 1929–1931: John Edmund Mills (Llafur)
* 1931–1938: Frank Clarke (Ceidwadol)
* 1938–1945: Jennie Adamson (Llafur)
* 1945–1955: Norman Dodds (Llafur-Cydweithredol)
* 1955–1970: Sydney Irving (Llafur-Cydweithredol)
* 1970–1974: Peter Trew (Ceidwadol)
* 1974–1979: Sydney Irving (Llafur-Cydweithredol)
* 1979–1997: Bob Dunn (Ceidwadol)
* 1997–2010: Howard Stoate (Llafur)
* 2010–presennol: Gareth Johnson (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Mae **Chwarel Cilwrgi** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1976 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.41 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Cilgwri ger Lerpwl
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **David Robert Brooks** (ganwyd 8 Gorffennaf 1997) yn chwaraewr pêl-droed rhyngwladol dros Gymru sy'n chwarae hefyd i glwb AFC Bournemouth. Ganwyd Brooks yn Warrington a gallai fod wedi chwarae dros ei wlad enedigol Lloegr neu dros Gymru, gan fod ei fam yn dod o Langollen. Yn wir, chwaraeodd i dimau ieuenctid cenedlaethol Lloegr (dan-20) a Chymru (dan-21) yn 2017 cyn chwarae ei gêm gyntaf dros dim dynion Cymru pan ddaeth ar y cae fel eilydd yn y gêm yn erbyn Ffrainc ar 10 Tachwedd 2017.

Cafodd Brooks ei arwyddo gan Bournemouth yng Ngorffennaf 2018 ar gytundeb pedair blynedd a ffi o £11.5 miliwn yn dilyn ei berfformiadau disglair dros Sheffield United yn nhymor 2017-18. Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Bournemouth yn y fuddugoliaeth gartref o 2-0 yn erbyn Dinas Caerdydd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "France 2–0 Wales". BBC Sport. 10 November 2017. Cyrchwyd 11 November 2017.
2. ↑  "David Brooks and James Maddison prove persistence does finally pay off". *The Guardian*. 22 August 2018. Cyrchwyd 20 September 2018.
3. ↑  "AFC Bournemouth v Cardiff City Match Report".
*Junior*, Volkswagen Passat robotaidd ym Mhrifysgol Stanford, Hydref 2009.
*Firebird II*, General Motors', 2007
Mae'r **car diyrrwr** neu **gar robotaidd** yn fath o gerbyd sy'n cael ei yrru gan feddalwedd oddi fewn i'r car yn hytrach nag yn ddibynnol ar berson i'w yrru. Synhwyra'r amgylchedd o'i gwmpas gyda thechnolegau cyfoes fel radar, gps neu lidar; gall gyflymu, arafu a brecio a llywioi'r cerbyd heb i'r gyrrwr dynol wneud dim. Daethant i fodolaeth, fel prototeips arbrofol yn 2014, ac roedd yr unig gar masnachol a oedd ar gael yn fath o 'wennol' trefol, araf: tua 12 milltir (20.1 km/a) yr awr.

Defnyddir radar i syhwyro beth sydd o amgylch y car yn ogystal â lidar, GPS, camerau goddefol, gweledol a synwyryddion uwchsonig. Mae'r meddalwedd yn dod a'r rhain at ei gilydd ac yn ceisio rhagweld llwybr cerbydau a gwrthrychau eraill, gan nafigeiddio'r cerbyd yn saff. Drwy 'ddarllen' arwyddion a derbyn gwybodaeth real am y llwybrau maen nhw'n ei drafaelio, gallant uwchraddio'r wybodaeth ar gyfer ceir eraill. Hynny yw, uwchlwythir y wybodaeth newydd i'r cwmwl gan uwchraddio'r mapiau o fewn eiliadau.

Arbrofwyd gyda rhai elfennau o'r car diyrrwr yn y 1930au a'r 1940au.

Lefel o annibyniaeth
--------------------

Gall y car a'r gyrrwr fod yn gwbwl annibynnol o'u gilydd neu fe all y gyrrwr gadw rhywfaint o reolaeth ar y car. Yn yr Unol daleithiau, mae'r Weinyddiaeth dros Drafniadiaeth y Priffyrdd (*National Highway Traffic Safety Administration (NHTSA)*) wedi trefnu graddfa o annibyniaeth a chânt eu dosbarthu fel hyn:

Toyota Prius yn defnyddio system Google i yrru'r car
* **Lefel 0:** Mae'r gyrrwr mewn rheolaeth llwyr o'r cerbyd drwy'r amser
* **Lefel 1:** Mae rhai elfennau (neu 'reolyddion') yn cael eu rheoli gan y cerbyd e.e. brecio mewn argyfwng
* **Lefel 2:** Mae dau o'r rheolyddion yn cael eu rheoli ar yr un pryd gan y cerbyd a'r gyrrwr e.e. *cruise control* a rheolydd cadw llygad ar adael un o lonydd y briffordd
* **Lefel 3:** Gall y gyrrwr drosgwlyddo'r rheolaeth yn gyfangwbwl i'r cerbyd, o dan amgylchiadau arbennig
* **Lefel 4:** Mae'r cerbyd yn rheoli popeth sy'n ymweneud â diogelwch drwy gydol y daith, heb i'r gyrrwr ymyrryd ar unrhyw bryd. Gall hyn olygu fod y cerbyd, ar rai achlysuron, heb berson ynddo ac yn teithio ei hun.

Gweler hefyd
------------

* Car trydan
* Cerbyd celloedd solar

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.eweek.com; *Induct Now Selling Navia, First Self-Driving Commercial Vehicle*[*dolen marw*] adalwyd 6 Ionawr 2014
2. ↑  Lassa, Todd (Ionawr 2013). "*The Beginning of the End of Driving*". *Motor Trend*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-08-17. Cyrchwyd 1 Medi 2014.
3. ↑  *European Roadmap Smart Systems for Automated Driving* Archifwyd 2015-02-12 yn y Peiriant Wayback. European Technology Platform on Smart Systems Integration (EPoSS), 2015.
4. ↑  "*U.S. Department of Transportation Releases Policy on Automated Vehicle Development*". *National Highway Traffic Safety Administration*. 30 Mai 2013. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-10-19. Cyrchwyd 18 Rhagfyr 2013.
Mae **Chwarel Dan-lan-y-castell** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.09 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart mannog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau mannog**; yr enw Saesneg yw *Dotted Rustic*, a'r enw gwyddonol yw *Rhyacia simulans*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart mannog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cymro oedd **David Bowen** a ymfudodd o Sir Gaerfyrddin i Batagonia yn 1875. Bu'n allweddol yn sefydlu system dyfrhau yn yr ardal yn ogystal â bod yn un o golofnau cymdeithas y Wladfa.

Bywyd Cynnar
------------

Ganwyd David Bowen yn 1844 ym mhentre Trelech-a'r-Betws yn Sir Gaerfyrddin. Symudodd i Pentre yn y Rhondda pan oedd yn ŵr ifanc a phriododd merch o'r enw Mary Anne Williams. Yn 1875 hwyliodd David Bowen, ei wraig a'i blant am Batagonia ar yr Olbers gan lanio ger aber yr afon Chubut ar 31 Hydref, 1875. 
Yn fuan wedyn symudodd y teulu o Rawson i Drofa Fresych ac ymgartrefon yno am dair blynedd. Symudont i'r Gaiman yn gynnar yn 1878 lle adeiladodd David Bowen dŷ ar droed y bryniau. Ar ddechrau gaeaf 1879 symudont i fferm fach yn Nyffryn Uchaf ac yn hwyrach, adnabyddwyd yr ardal yma fel Trebowen. Cafwyd yr ardal ei henwi ar ôl David Bowen.

Teulu
-----

Bu farw mab a merch hynaf David a Mary Anne wedi iddynt ddal teiffoid yn 1883.
Am fwy o wybodaeth am y teulu gweler Cydymaith i'r Wladfa Gymreig ym Mhatagonia.

Bywyd ym Mhatagonia
-------------------

Daeth David Bowen yn aelod ac yn swyddog y capel a adeildwyd yn Nhrofa Gwen Ellis. Cafwyd leoliad newydd i'r capel a rhoddwyd yr enw Bethesda arno. Bu David Bowen yn ddiacon ac yn ysgrifennydd yng Nghapel Bethesda. Roedd yn un o'r grŵp a aeth lan i greigiau ar ben y Dyffryn Uchaf i chwilio am leoliad i adeiladu camlas. Bu ei wybodaeth am diroedd Dyffryn Uchaf yn fantais mawr i'r rhai oedd yn bwriadu adeiladu eu cartrefi yn yr ardal.

Bu David Bowen farw ar 16 Tachwedd, 1920 yn 76 oed. Mewn teyrnged yn Y Drafod, dyddiedig 26 Tachwedd, 1920, cofnodwyd ei fod wedi "gwneud ei orau dros ddatblygiad ysbrydol, moesol a chrefyddol y Wladfa ... gwladgarwr, yn enwedig yn gymwynasgar a pharod, serchog ac hoffus".

Gweler hefyd
------------

* Edward Jones Williams

Cyfeiriadau
-----------

### Llyfryddiaeth

* Eirionedd Baskerville, Ymfudwyr o Sir Gaerfyrddin Archifwyd 2016-04-01 yn y Peiriant Wayback.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart calon a saeth**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau calon a saeth**; yr enw Saesneg yw *Heart & Dart*, a'r enw gwyddonol yw *Agrotis exclamationis*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart calon a saeth yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

* Mewn fframMewn ffram
* GwrywGwryw
* BenywBenyw
* ProffilProffil
* Brand blaenBrand blaen
* Amrywiad lliwAmrywiad lliw

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart pluog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau pluog**; yr enw Saesneg yw *Light Feathered Rustic*, a'r enw gwyddonol yw *Agrotis cinerea*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart pluog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart Gregson**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau Gregson**; yr enw Saesneg yw *Gregson's Dart*, a'r enw gwyddonol yw *Agrotis spinifera*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart Gregson yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Chwarel Dorothea.
Chwarel lechi yn Nyffryn Nantlle rhwng Talysarn a Nantlle oedd **Chwarel Dorothea**.

Agorodd y chwarel yn 1820, gan gyfuno nifer o weithfeydd llai. Yr enw gwreiddiol oedd Cloddfa Turner, ar ôl y perchennog William Turner, ond fe'i hail-enwyd yn Chwarel Dorothea ar ôl Dorothea. gwraig y tirfeddianwr Richard Garnons. Roedd y chwarel yn cael ei gwasanaethu gan Reilffordd Nantlle, a agorwyd yn 1828.

Yn 1848 rhoddodd Turner y gorau i'r chwarel, a bu ar gau am gyfnod byr nes ei hail-agor gan nifer o bobl leol. Am gyfnod bu'r Parchedig John Jones, Talysarn yn rhedeg y chwarel. Erbyn y 1860au roedd yn eiddo i John Hughes Williams o Langernyw, perthynas trwy briodas i John Jones. Erbyn y 1870au roedd y chwarel yn cynhyrchu dros 17,000 tunnell y flwyddyn. Roedd llifogydd yn broblem yma, ac yn 1884 boddwyd nifer o weithwyr. Yn 1895, newidiwyd cwrs Afon Llyfni i leihau'r broblem. Caewyd yn chwarel yn 1970.

Erbyn hyn, mae dŵr wedi llenwi hen dwll y chwarel, gan greu pwll dwfn, hyd at 110 medr yn y mannau dyfnaf, sy'n boblogaidd gyda deifwyr. Mae nifer o ddeifwyr wedi marw yma, oherwydd y dyfnder ac oerni'r dŵr.
Chwarel lechi ger Aberllefenni yng Ngwynedd yw **Chwarel Aberllefenni**. Cyn iddi gau yn 2003 roedd wedi bod ar agor yn ddidor am gyfnod hwy nag unrhyw chwarel lechi arall yn y byd.

Defnyddir yr enw "Chwarel Aberllefenni" am dair chwarel ar wahan, **Foel Grochan**, **Hen Chwarel** a **Ceunant Ddu**, sydd ill tair wedi eu gweithio fel uned trwy gydol y cyfnod yr oedd y chwarel ar agor. Saif Foel Grochan ar ochr ddwyreiniol y dyffryn a Ceunant Ddu a Hen Gloddfa ar yr ochr orllewinol.

Hanes
-----

Efallai bod Chwarel Aberllefenni wedi ei gweithio cyn gynhared a’r 14g. Tua 1500 defnyddiwyd llechi o’r chwarel yma i doi Plas Aberllefenni. Roedd y chwarel yn eiddo i deulu Lloyd yn y 17g, a daeth i feddiant teulu Campbell yn 1725. Yn 1806 daeth John Davies yn berchennog, ac etifeddwyd y chwarel gan ei aer Pryce Jones yn 1824. Yn 1859 gwerthwyd y chwarel i’r Cyrnol Robert Davis Jones.

Erbyn 1879 roedd y chwarel yn cyflogi 169 o weithwyr, ac yn cynhyrchu bron 4700 tunnell o lechi. Cyhhaeddodd y nifer o weithwyr 190 yn 1890, ond erbyn 1908 roedd wedi gostwng dan 100.

Yn 1935 prynwyd y chwarel gan Syr Henry Haydn Jones, perchennog Chwarel Bryn Eglwys ger Abergynolwyn. Erbyn y 1950au dim ond tua 40 o weithwyr oedd ar ôl, i gyd yn chwarel Foel Grochan. Prynodd y brodyr Gwilym a Dewi Lloyd y chwarel yn 1956 dan yr enw *Wincilate Ltd.* Trwy fecaneiddio, gallwyd cario ymlaen hyd ddiwedd y ganrif, ond daeth diwedd ar gynhyrchu llechi yn 2002. Aberllefenni oedd y chwarel lechi olaf i’r de o Flaenau Ffestiniog. Mae’r felin lechi yn parhau ar agor, yn prosesu llechi o Tsieina, Blaenau Ffestiniog a Chwarel y Penrhyn.

Chwarel Aberllefenni o Foel Grochan, diwedd y 1970au
Sied peiriannau'r chwarel, tua 1885

Cyfeiriadau
-----------

Dolen allanol
-------------

* Wincilate
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cenwyfyn cleisiog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cenwyfynod cleisiog**; yr enw Saesneg yw *Marbled Beauty*, a'r enw gwyddonol yw *Cryphia domestica*.

Oedolyn
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cenwyfyn cleisiog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Coed Mawr i Flaen-car** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 14 Mehefin 1990 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 13.01 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coed Maes-mawr, Coed Esgairneiriau a Cheunant Caecenau** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ebrill 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 25.69 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Chwarel lechi yng Nghorris Uchaf, Gwynedd, oedd **Chwarel Braich Goch**. (neu **Braichgoch**). Hi oedd y fwyaf o chwareli Corris. Mae rhan o’r hen weithfeydd yn awr yn atyniad i dwristiad dan yr enw "Labyrinth y Brenin Arthur".

Yn 1787, cymerodd David Williams les ar yr hawliau cloddio ar diroedd Gaewern a Braich Goch gan John Edwards, oedd yn cynrychioli ystad Vanes. Ni does sicrwydd pryd yn union y dechreuwyd gweithio’r chwarel, ond gwyddir ei bod yn cynhyrchu llechi erbyn 1812.

Yn Gaewern yr oedd y cloddio cynnar, a dim ond yn 1836 y dechreuodd cloddio ar safle Braich Goch ei hun, gan y *North Wales Slate & Slab Company*. Ymestynwyd y les yn 1838, ac yn 1840 adeiladwyd inclen. Trosglwyddwyd y les i Arthur Coulston yn 1843 .

Aeth y chwarel yn y Gaewern i drafferthion, ac yn 1848 daeth y *Merionethshire Slate Company* i ben yn dilyn darganfod anghysondebau yn ei cyfrifon. Trosglwyddwyd y safle i gwmni *Alltgoed Consols*, perchenogion Chwarel Ratgoed, ac ail-agorwyd y chwarel.

Yn 1851 ceisiwyd ail-ffurfio’r North Wales Slate & Slab Company fel y *Braich Goch Slate & Slab Company*, ond methwyd cael dogon o fuddsoddwyr. Prynwyd y cwmni gan John Rowlands, perchennog chwareli Gaewern a Ratgoed trwy Alltgoed Consols. Erbyn 1856 roedd cyfranddalwyr Alltgoed Consols yn mynegi anfodlonrwydd ynghylch y diffyg elw o’r dair chwarel.

Agorwyd Tramffordd Corris yn 1859 i gysylltu ardal Corris a Machynlleth ac Afon Dyfi. Prynodd teulu Birley y les ar y chwareli oddi wrth Rowlands, a ffurfio cwmni *Braich Goch Slate Quarry Ltd.*. Parhaodd Rowlands i redeg Gaewern, ond gwerthodd y chwarel yma i’r Talyllyn Slate Company yn 1868. Erbyn y flwyddyn honno roedd Braich Goch yn cyflogi dros 200 o weithwyr.

Caewyd Braich Goch yn 1971, a phan wnaed gwaith i wella’r ffordd trwy Gorris yn 1983 adferwyd y rhan fwyaf o’r gweithfeydd ar yr wyneb i gyflwr naturiol. Adeiladwyd Canolfan Grefft Corris ar y safle, tra datblygwyd rhan o’r gweithfeydd tanddaearol fel "Labyrinth y Brenin Arthur", lle rhoddir cyflwyniadau clyweledol i dwristiaid.

Llyfryddiaeth
-------------

* Alun John Richards, *Slate Quarrying at Corris* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cenwyfyn gwyrdd cleisiog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cenwyfynod gwyrdd cleisiog**; yr enw Saesneg yw *Marbled Green*, a'r enw gwyddonol yw *Cryphia muralis muralis*.

Chwiler
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cenwyfyn gwyrdd cleisiog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Coed Hael Isaf** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 18.45 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol