Gwlad yn Ne Asia yw **Bangladesh** (Bengaleg: **বাংলাদেশ**) yn swyddogol **Gweriniaeth Pobl Bangladesh**. Hi yw'r wythfed wlad fwyaf poblog yn y byd, gyda'i phoblogaeth yn fwy na 163 miliwn mewn ardal o 148,560 km sg (57,360 mill sg), gan ei gwneud yn un o'r gwledydd mwyaf poblog yn y byd. Mae Bangladesh yn rhannu ffiniau tir ag India i'r gorllewin, i'r gogledd, a'r dwyrain, Myanmar i'r de-ddwyrain, a Bae Bengal i'r de. Mae Coridor Siliguri yn ei gwahanu o drwch blewyn oddi wrth Nepal a Bhutan, ac o Tsieina gan dalaith Indiaidd Sikkim yn y gogledd. Canolbwynt economaidd, gwleidyddol a diwylliannol y genedl yw Dhaka, y brifddinas a'r ddinas fwyaf. Chittagong, y porthladd mwyaf yw'r ddinas ail-fwyaf.

Mae Bangladesh yn ffurfio rhan fwyaf a dwyreiniol o ranbarth Bengal. Yn ôl y testunau hynafol Indiaidd, *Rāmāyana* a *Mahābhārata*, roedd Teyrnas Vanga yn bwer llyngesol cryf. Yng nghyfnodau hynafol a chlasurol isgyfandir India, roedd y diriogaeth yn gartref i lawer o dywysogaethau, gan gynnwys y Pundra, Gangaridai, Gauda, Samatata, a Harikela. Roedd hefyd yn dalaith Mauryaidd o dan deyrnasiad Ashoka. Roedd y tywysogaethau yn nodedig am eu masnach dramor, cysylltiadau â'r byd Rhufeinig, allforio mwslin mân a sidan i'r Dwyrain Canol, a lledaenu athroniaeth a chelf i Dde-ddwyrain Asia. Ymerodraeth Gupta, Ymerodraeth Pala, llinach Chandra, a llinach Sena oedd y teyrnasoedd Bengali cyn-Islamaidd olaf. Cyflwynwyd Islam yn ystod yr Ymerodraeth Pala, trwy fasnach gyda’r Califfiaeth Abbāsid, ond yn dilyn concwest y Ghurid dan arweiniad Bakhtiyār Khaljī, sefydlu Swltaniaeth Delhi a phregethu Shah Jalāl yn y gogledd-ddwyrain, ymledodd ar draws y rhanbarth gyfan. Yn 1576, atodwyd y Swltaniaeth Bengal i Ymerodraeth Mughal, ond dim ond am gyfnod byr iawn, a chafodd ei rheoli gan yr Ymerodraeth Sūr.

Fe wnaeth Mughal Bengal, a oedd yn werth 12% o Gynnyrch Mewnwladol Crynswth y byd (diwedd yr 17g), chwifio'r Proto-ddiwydiannu, dangos arwyddion o chwyldro diwydiannol posib, sefydlu cysylltiadau â Chwmni India'r Dwyrain a Vereenigde Oost-Indische Compagnie, a daeth hefyd yn sail y Rhyfel Eingl-Mughal. Yn dilyn marwolaeth yr Ymerawdwr Aurangzēb Ālamgir a'r Llywodraethwr Shāista Khān yn gynnar yn y 1700au, daeth y rhanbarth yn wladwriaeth lled-annibynnol o dan Nawabs Bengal. Gorchfygwyd Sirāj ud-Daulah, Nawab olaf Bengal, gan yr English East India Company ym Mrwydr Plassey ym 1757 a daeth y wlad gyfan o dan reolaeth y Cwmni erbyn 1793.

Ar ôl i Arlywyddiaeth Prydain yn Bengal wanhau, sefydlwyd ffiniau'r Bangladesh fodern gyda rhaniad Bengal yn Awst 1947 yr un pryd â rhaniad India, pan ddaeth y rhanbarth yn Ddwyrain Pacistan fel rhan o Dominiwn Pacistan. Yn ddiweddarach, cododd yr awydd am annibyniaeth a daeth cynnydd yn y mudiad o blaid democratiaeth, cenedlaetholdeb a hunanbenderfyniad Bengal, gan arwain at y Rhyfel dros Annibyniaeth Bangladesh ac a arweiniodd at ymddangosiad Bangladesh fel cenedl sofran ac annibynnol ym 1971.

Mae'r Bengaliaid yn ffurfio 98% o gyfanswm poblogaeth Bangladesh. Ceir yno boblogaeth Fwslimaidd fawr sy'n ei gwneud y wlad gyda'r mwyafrif o Fwslimiaid trydydd-fwyaf. Mae'r cyfansoddiad yn datgan bod Bangladesh yn wladwriaeth seciwlar, wrth sefydlu Islam fel crefydd wladol. Rhennir y wlad yn wyth rhanbarth gweinyddol a 64 rhanbarth. Er bod y wlad yn parhau i wynebu sawl argyfwng: ffoaduriaid Rohingya, llygredd ariannol, ac effeithiau andwyol newid hinsawdd, Bangladesh yw un o economïau'r byd sy'n tyfu ac yn dod i'r amlwg, ac mae hefyd yn un o'r un ar deg gwlad nesaf, sydd â chyfradd twf CMC go iawn gyflymaf drwy Asia. Economi Bangladeshaidd yw'r 39ain fwyaf yn y byd yn ôl CMC enwol, a'r 29ain-fwyaf gan PPP.

Geirdarddiad
------------

Gellir olrhain etymoleg yr enw *Bangladesh* (Gwlad Bengal) i ddechrau'r 20g, pan daeth caneuon gwladgarol Bengali, fel *Namo Namo Namo Bangladesh Momo* gan Kazi Nazrul Islam ac *Aaji Bangladesher Hridoy* gan Rabindranath Tagore yn boblogaidd. Yn aml, ysgrifennwyd yr enw *Bangladesh* fel dau air, *Bangla Desh*, yn y gorffennol. Gan ddechrau yn y 1950au, defnyddiodd cenedlaetholwyr Bengali y term mewn ralïau gwleidyddol yn Nwyrain Pacistan.

Mae'r term *Bangla* yn enw brodorol o bwys ar gyfer rhanbarth Bengal a'r iaith Bengaleg. Mae'r ddau ohonyn nhw'n deillio o *Bangālah*, sef y gair Perseg am y rhanbarth. Cyn y chwyldro Mwslemaidd, nid oedd unrhyw diriogaeth unedol o'r enw hwn gan fod y rhanbarth wedi'i rannu'n nifer o adrannau daer-wleidyddol yn lle hynny. Yr amlycaf o'r rhain oedd Vanga (y *credir bod Bangalah* yn ddiweddarach yn deillio ohoni) yn y de, Rarh yn y gorllewin, Pundravardhana a Varendra yn y gogledd, a Samatata a Harikela yn y dwyrain. Ystyrir bod tir Vanga (*merchgô* mewn Bengaleg) wedi tarddu o enw dyn a oedd wedi ymgartrefu yn yr ardal. Yn ôl haneswyr Mwslimaidd a Christnogol cynnar, gwladychwyd yr ardal gyntaf gan *Bang*, mab Hind a oedd yn fab i Ham (mab Noa). Mae'r Mahabharata, y Purana a'r Harivamsha yn nodi mai Vanga oedd sylfaenydd Teyrnas Vanga a'i fod yn un o feibion mabwysiedig y Brenin Vali. Yn ddiweddarach daeth tir Vanga i gael ei adnabod fel Vangāla ( *Bôngal* ) ac mae ei gyfeiriad cynharaf ym mhlatiau Nesari (805 CE) o Govinda III sy'n adrodd am y brenin Dharmapala. Mae cofnodion Rajendra Chola I o linach Chola, a oresgynnodd Bengal yn yr 11g, yn crybwyll Govindachandra fel rheolwr Vangaladesa (sy'n gydnaws â Sansgrit â'r gair Bangladesh, a oedd yn hanesyddol yn gyfystyr â Bengal). Enillodd y term statws swyddogol yn ystod Sultaniaeth Bengal yn y 14g. Cyhoeddodd Shamsuddin Ilyas Shah ei hun fel y "Shah Bangala" cyntaf ym 1342. Daeth y gair *Bangla* yn enw mwyaf cyffredin ar y rhanbarth yn ystod y cyfnod Islamaidd. Cyfeiriodd y Portiwgaliaid at y rhanbarth fel *Bengala* yn yr 16g.

Mae'r ôl-ddodiad Indo-Aryan *Desh* yn deillio o'r gair Sansgrit *deśha*, sy'n golygu "tir" neu "wlad". Felly, mae'r enw *Bangladesh yn* golygu "Gwlad Bengal" neu "Dir Bengal".

Daearyddiaeth
-------------

Map ffisegol o Bangladesh
Mae Bangladesh yn wlad fach ffrwythlon yn Ne Asia sydd wedi'i lleoli ar Fae Bengal. Mae wedi ei hamgylchynu bron yn gyfan gwbl gan India gyfagos - ac mae'n rhannu ffin fach â Myanmar i'r de-ddwyrain, er ei bod yn agos iawn at Nepal, Bhutan a Tsieina. Mae'r wlad wedi'i rhannu'n dair rhanbarth. Mae'r rhan fwyaf o'r wlad yn cael ei dominyddu gan Ddelta'r Ganga - ardal hynod o ffrwythlon, a delta afon fwya'r byd. Mae rhannau gogledd-orllewin a chanol y wlad yn cael eu ffurfio gan y Madhupur a llwyfandir Barind. Mae'r gogledd-ddwyrain a'r de-ddwyrain yn gartref i fyniau o elltydd bytholwyrdd.

Ffurfir delta'r Ganga gan gydlifiad y Ganga (enw lleol Padma neu *Pôdda* ), y Brahmaputra, ac afon Meghna a'u llednentydd priodol. Mae'r Ganga yn uno â'r Jamuna (prif sianel y Brahmaputra) ac yn ddiweddarach mae'n ymuno â'r Meghna, gan lifo i Fae Bengal o'r diwedd. Gelwir Bangladesh yn "Wlad yr Afonydd"; gan ei bod yn gartref i dros 57 o afonydd trawsffiniol. Fodd bynnag, mae hyn yn golygu bod datrys materion dŵr yn gymhleth yn wleidyddol, yn y rhan fwyaf o achosion, gan fod y dŵr lan yr afon yn mynd drwy India.

Mae Bangladesh yn dir gwastad ffrwythlon cyfoethog yn bennaf. Mae'r rhan fwyaf ohono yn llai na 12 metr (39 tr) uwch lefel y môr, ac amcangyfrifir y byddai tua 10% o'i dir dan ddŵr pe bai lefel y môr yn codi 1 fetr (3,3 tr). Gorchuddir 17% o'r wlad gan goedwigoedd, ac mae systemau bryniau yn gorchuddio 12%. Mae gwlyptiroedd gwair y wlad o arwyddocâd i wyddoniaeth yr amgylchedd fyd-eang.

Gyda drychiad o 1,064 m (3,491 tr) y mynydd Saka Haphong (a elwir hefyd yn Mowdok Mual) ger y ffin â Myanmar, mae'n debygol, yw copa uchaf Bangladesh. Fodd bynnag, nid yw'n cael ei gydnabod gan bawb fel pwynt ucha'r wlad, ac mae'r mwyafrif o ffynonellau'n rhoi'r anrhydedd i fynydd Keokradong.

Gweinyddiaeth
-------------

A clickable map of Bangladesh exhibiting its divisions.A clickable map of Bangladesh exhibiting its divisions.

Rhennir Bangladesh yn wyth adran weinyddol, pob un wedi'i enwi ar ôl eu pencadlys rhanbarthol priodol: Barisal (*Barishal* yn swyddogol ), Chittagong (*Chattogram*  yn swyddogol), Dhaka, Khulna, Mymensingh, Rajshahi, Rangpur, a Sylhet.

Mae is-adrannau wedi'u hisrannu'n ardaloedd (*zila*). Mae 64 o ardaloedd yn Bangladesh, pob un wedi'i hisrannu ymhellach yn *upazila* (isranbarthau) neu *thana*. Mae'r ardal ym mhob gorsaf heddlu, ac eithrio'r rhai mewn ardaloedd metropolitan, wedi'i rhannu'n sawl *undeb*, gyda phob undeb yn cynnwys nifer o bentrefi. Yn yr ardaloedd metropolitan, mae gorsafoedd heddlu wedi'u rhannu'n wardiau, sydd wedi'u rhannu ymhellach yn *mahallas* .

Nid oes unrhyw swyddogion etholedig ar y lefelau adrannol nac ardal, ac mae'r weinyddiaeth yn cynnwys swyddogion y llywodraeth yn unig. Cynhelir etholiadau uniongyrchol ym mhob undeb (neu ward) ar gyfer cadeirydd a nifer o aelodau. Ym 1997, pasiwyd deddf seneddol i gadw tair sedd (allan o 12) ym mhob undeb ar gyfer ymgeiswyr benywaidd.

Adrannau Gweinyddol Bangladesh| Adran | Prifddinas | Wedi'i sefydlu | Arwynebedd (km 2 )  | Poblogaeth 2016  | Dwysedd |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Adran Barisal | Barisal | 1 Ionawr 1993 | 13,225 | 9,145,000 | 691 |
| Adran Chittagong | Chittagong | 1 Ionawr 1829 | 33,909 | 31,980,000 | 943 |
| Adran Dhaka | Dhaka | 1 Ionawr 1829 | 20,594 | 40,171,000 | 1,951 |
| Adran Khulna | Khulna | 1 Hydref 1960 | 22,284 | 17,252,000 | 774 |
| Adran Mymensingh | Mymensingh | 14 Medi 2015 | 10,584 | 12,368,000 | 1,169 |
| Adran Rajshahi | Rajshahi | 1 Ionawr 1829 | 18,153 | 20,412,000 | 1,124 |
| Adran Rangpur | Rangpur | 25 Ionawr 2010 | 16,185 | 17,602,000 | 1,088 |
| Adran Sylhet | Sylhet | 1 Awst 1995 | 12,635 | 11,291,000 | 894 |

Hinsawdd
--------

Dosbarthu hinsawdd Köppen-Geiger Bangladesh
Llifogydd ar ôl seiclon Bangladesh 1991, a laddodd tua 140,000 o bobl.
Eistedda Bangladesh yn gyfforddus dros Drofan Cancr; mae hinsawdd Bangladesh yn drofannol gyda gaeaf mwyn rhwng Hydref a Mawrth, a haf poeth, llaith rhwng Mawrth a Mehefin. Nid yw'r wlad erioed wedi cofnodi tymheredd aer o dan 0 °C (32 °F)
, gyda'r record o dymheredd isel yn 1.1 °C (34.0 °F)
 yn ninas gogledd-orllewin Dinajpur ar 3 Chwefror 1905. Mae tymor cynnes a llaith y monsŵn yn para rhwng Mehefin a Hydref ac yn cyflenwi'r rhan fwyaf o lawiad y wlad.

Mae trychinebau naturiol megis llifogydd, seiclonau trofannol, corwyntoedd, a llanw uchel bron yn flynyddol, ynghyd ag effeithiau datgoedwigo, diraddio pridd ac erydiad eithriadol. Roedd seiclonau 1970 a 1991 yn arbennig o ddinistriol, gyda'r olaf yn lladd tua 140,000 o bobl.

Ym mis Medi 1998, gwelodd Bangladesh y llifogydd mwyaf difrifol yn hanes y byd modern. Gorlifodd y Brahmaputra, y Ganga a'r Meghna gan chwalu 300,000 o dai, 9,700 m o ffordd a 2,700 o argloddiau. Boddwyd 1,000 o bobl a gwnaed 30 miliwn yn ddigartref. I bob pwrpas, roedd dwy ran o dair o'r wlad o dan ddŵr. Priodolwyd difrifoldeb y llifogydd i:

\* lawogydd monsŵn anarferol o uchel,

\*ar yr un pryd cafwyd cymaint o ddŵr-tawdd o'r Himalaya, a

\*thorri coed ar gyfer coed tân - ar lefel enfawr (a fyddai wedi angori'r dŵr glaw).

O ganlyniad i amrywiol fentrau ar lefel ryngwladol a chenedlaethol o ran lleihau risg trychinebau, mae tollau dynol a difrod economaidd o lifogydd a seiclonau wedi gostwng dros y blynyddoedd. Cafwyd llifogydd tebyg ledled y wlad eto yn 2007, trychineb a adawodd 5 miliwn o bobl yn ddigartref, a thua 500 yn farw.

Cydnabyddir bod Bangladesh yn un o'r gwledydd sydd fwyaf agored i newid yn yr hinsawdd. Dros gyfnod o ganrif, mae 508 o seiclonau wedi effeithio ar ranbarth Bae Bengal, y credir bod 17% ohonynt wedi effeithio ar Bangladesh. Disgwylir i beryglon naturiol sy'n dod o or-lawiad cynyddol, lefelau'r môr yn codi, a seiclonau trofannol gynyddu wrth i'r hinsawdd newid, pob un yn effeithio'n ddifrifol ar amaethyddiaeth, diogelwch dŵr a bwyd, iechyd pobl a lloches. Er mwyn mynd i’r afael â’r bygythiad o gynnydd yn lefel y môr yn Bangladesh, lansiwyd Cynllun Delta Bangladesh 2100.

Bioamrywiaeth
-------------

Teigr Bengal, yr anifail cenedlaethol, yn y Sundarbans
Cadarnhaodd Bangladesh Gonfensiwn Rio ar Amrywiaeth Fiolegol ar 3 Mai 1994. Erbyn 2014, roedd y wlad ar fin adolygu ei Strategaeth Bioamrywiaeth Genedlaethol a'i Chynllun Gweithredu .

Mae Bangladesh wedi'i lleoli yn y parth Indomalayaidd, ac mae'n gorwedd o fewn pedwar eco-ranbarth daearol:

* Coedwigoedd collddail llaith Gwastadedd y Ganga Isaf,
* Coedwigoedd glaw Mizoram-Manipur-Kachin,
* Coedwigoedd cors dŵr croyw Sundarbans, a
* Mangrofau Sundarbans. Mae ei ecoleg yn cynnwys morlin hir, nifer o afonydd a llednentydd, llynnoedd, gwlyptiroedd, coedwigoedd bythwyrdd, coedwigoedd lled-fythwyrdd, bryniau coediog, coedwigoedd collddail llaith, coedwigoedd cors dŵr-croyw a thir gwastad gyda glaswellt tal. Mae Gwastadedd Bangladesh yn enwog am ei bridd llifwaddodol ffrwythlon cyfoethog. Mae llystyfiant ledled y wlad, gyda phentrefi yn aml wedi'u claddu mewn llwyni o mango, jackfruit, bambŵ, cnau betel, cnau coco a phalmwydd datus. Mae gan y wlad hyd at 6000 o rywogaethau o blanhigion, gan gynnwys 5000 o blanhigion blodeuol gwahanol. Mae lilïau dŵr a lotysau dŵr yn tyfu yn ystod tymor y monsŵn.a cheir yma 50 o warchodfeydd bywyd gwyllt, sef yr ardaloedd gwarchodedig.

Hawliau dynol
-------------

Protestiadau Shahbag 2013 yn mynnu’r gosb eithaf ar gyfer troseddwyr rhyfel rhyfel 1971
Mae rhestr o hawliau sylfaenol wedi'i hymgorffori yng nghyfansoddiad y wlad. Dylanwadwyd ar ddrafftiwr y cyfansoddiad ym 1972, sef y Dr. Kamal Hossain, gan Ddatganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol. Mae Bangladesh hefyd yn cydnabod y trydydd rhyw. Fodd bynnag, mae Cyfunrywioldeb wedi'i wahardd gan adran 377 o'r cod troseddol, a gellir cosbi person hoyw gydag charchar am oes.

Mae gweithredu barnwrol yn aml wedi cadarnhau hawliau dynol. Yn y 1970au, annilysodd barnwyr ddaliadau dan Ddeddf Pwerau Arbennig, 1974 trwy achosion fel *Aruna Sen v.* *Llywodraeth Bangladesh* ac *Abdul Latif Mirza v.* *Llywodraeth Bangladesh*. Yn 2008, fe wnaeth y Goruchaf Lys baratoi'r ffordd ar gyfer dinasyddiaeth i'r Pacistaniaid a Adawyd, tua 300,000 o bobl heb wladwriaeth. Er gwaethaf y ffaith nad oedd wedi llofnodi Confensiwn Ffoaduriaid y Cenhedloedd Unedig, mae Bangladesh wedi derbyn ffoaduriaid Rohingya ers 1978 ac mae'r wlad bellach yn gartref i filiwn o ffoaduriaid. Mae Bangladesh yn aelod gweithgar o'r Sefydliad Llafur Rhyngwladol (ILO) ers 1972. Cadarnhaodd 33 o gonfensiynau ILO, gan gynnwys y saith confensiwn ILO sylfaenol, y Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Sifil a Gwleidyddol a'r Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol. Yn 2018, daeth Bangladesh o dan feirniadaeth llym am ei Deddf Diogelwch Digidol gormesol a oedd yn bygwth y rhyddid i lefaru. Cafodd y ffotonewyddiadurwr Shahidul Alam ei garcharu a'i arteithio am feirniadu'r llywodraeth. Cafodd Alam sylw yn cylchgrawn *Time Person of the Year* yn 2018.

Mae llywodraethau olynol a'u lluoedd diogelwch wedi gwthio egwyddorion cyfansoddiadol i'r pen, ac wedi cael eu cyhuddo o gam-drin hawliau dynol. Mae Bangladesh wedi'i rhestru'n "rhannol rydd" yn adroddiad *Rhyddid yn y Byd* Freedom House, ond caiff gwasg y wlad ei restru fel "heb fod yn rhydd".

Bangladesh oedd y drydedd wlad fwyaf heddychlon yn Ne Asia ym Mynegai Heddwch Byd-eang 2015.

Armed men in black uniforms on a street Mae asiantaethau gorfodaeth cyfraith Bangladeshaidd, gan gynnwys Bataliwn Gweithredu Cyflym *(yn y llun)*, wedi’u cyhuddo o gam-drin hawliau dynol
Yn ôl y Comisiwn Hawliau Dynol Cenedlaethol, mae 70% o droseddau honedig hawliau dynol yn cael eu cyflawni gan asiantaethau gorfodaeth cyfreithlon. Ymhlith y rhai a dargedwyd y mae Muhammad Yunus, enillydd Gwobr Heddwch Nobel a'r Grameen Bank, blogwyr seciwlar a phapurau newydd annibynnol, pro-wrthblaid a rhwydweithiau teledu. Mae'r Cenhedloedd Unedig yn poeni am "fesurau sy'n cyfyngu ar ryddid mynegiant a hawliau democrataidd".

Ynni a seilwaith
----------------

Map of Bangladesh, illustrating coal and gas depositsMeysydd glo a nwy naturiol yn Bangladesh, 2011
Roedd gan Bangladesh gapasiti trydanol o 20,000 megawat yn 2018, gan gyrraedd 23,548 MW yn 2020. Mae tua 56 y cant o ynni masnachol y wlad yn cael ei gynhyrchu gan nwy naturiol, ac yna olew, ynni dŵr a glo. Mae Bangladesh wedi bwriadu mewnforio ynni dŵr o Bhutan a Nepal. Yn 2020 roedd gorsaf ynni niwclear yn cael ei hadeiladu gyda chefnogaeth Rwsia ym mhrosiect Offer Pŵer Niwclear Ruppur gorsaf a fydd yn ychwanegu 2,160 MW pan fydd yn gwbl weithredol. Bangladesh yw'r pumed wlad ledled y byd yn nifer y swyddi gwyrdd ynni adnewyddadwy, ac mae paneli solar yn cael eu defnyddio fwyfwy i bweru ardaloedd gwledig trefol ac oddi ar y grid.

Gwyddoniaeth a thechnoleg
-------------------------

 Yn 2018, llwyth tâl cyntaf roced Bloc 5 Falcon 9 SpaceX oedd lloeren Bangabandhu-1 a adeiladwyd gan Thales Alenia Space
Mae Cyngor Ymchwil Gwyddonol a Diwydiannol Bangladesh, a sefydlwyd ym 1973, yn olrhain ei wreiddiau i Labordai Rhanbarthol Dwyrain Pacistan a sefydlwyd yn Dhaka (1955), Rajshahi (1965) a Chittagong (1967). Sefydlwyd asiantaeth ofod Bangladesh, SPARRSO, ym 1983 gyda chymorth yr Unol Daleithiau. Lansiwyd lloeren gyfathrebu gyntaf y wlad, Bangabandhu-1, o'r Unol Daleithiau yn 2018. Mae Comisiwn Ynni Atomig Bangladesh yn gweithredu adweithydd ymchwil TRIGA yn ei ganolfanynni atomig yn Savar. Yn 2015, roedd Bangladesh y 26ed cyrchfan gontract allanol TG fyd-eang.

Demograffeg
-----------

| Y boblogaeth hanesyddol |
| --- |
| Blwyddyn | Pobl. | ±% |
| 1901 | 28,928,621 | —     |
| 1911 | 31,555,164 | +9.1% |
| 1921 | 33,255,373 | +5.4% |
| 1931 | 35,602,382 | +7.1% |
| 1941 | 41,997,567 | +18.0% |
| 1951 | 41,932,128 | −0.2% |
| 1961 | 50,840,871 | +21.2% |
| 1974 | 71,479,663 | +40.6% |
| 1981 | 87,120,221 | +21.9% |
| 1991 | 106,313,652 | +22.0% |
| 2001 | 124,355,330 | +17.0% |
| 2011 | 142,319,111 | +14.4% |

Mae amcangyfrifon o boblogaeth Bangladeshaidd yn amrywio, ond mae data'r Cenhedloedd Unedig yn awgrymu 161,376,708 (162.9 miliwn) yn 2017.[9] Amcangyfrifodd cyfrifiad 2011 142.3 miliwn, llawer llai nag amcangyfrifon 2007-2010 o boblogaeth Bangladesh (150-1,700) miliwn). Bangladesh yw wythfed genedl fwyaf poblog y byd a'r wlad fawr fwyaf poblog yn y byd, gan ddod yn 7fed yn nwysedd y boblogaeth hyd yn oed pan gynhwysir gwledydd bach a dinas-wladwriaethau.

Roedd cyfradd twf poblogaeth y wlad ymhlith yr uchaf yn y byd yn y 1960au a'r 1970au, pan dyfodd ei phoblogaeth o 65 i 110 miliwn. Drwy rreoli genedigaeth yn yr 1980au, dechreuodd cyfradd twf Bangladesh arafu. Mae cyfanswm ei gyfradd ffrwythlondeb bellach yn 2.05, sy'n is na chyfradd India (2.58) a Phacistan (3.07). Mae'r boblogaeth yn gymharol ifanc, gyda 34 y cant yn 15 oed neu'n iau a phump y cant yn 65 neu'n hŷn. Amcangyfrifwyd bod disgwyliad oes adeg genedigaeth yn 72.49 mlynedd yn 2016. Yn ôl Banc y Byd, yn 2016, mae 14.8% o'r wlad yn byw o dan y llinell dlodi ryngwladol ar lai na $1.90 y dydd.

Mae Bengalisiaid yn 98% o'r boblogaeth. O'r Bengaliiaid, Mwslemiaid yw'r mwyafrif, ac yna Hindwiaid, Cristnogion a Bwdistiaid.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "English pronunciation of Bangladesh". *Cambridge Dictionary*. Cambridge Dictionary. Cyrchwyd 26 Mawrth 2020.
2. ↑  Frank E. Eyetsemitan; James T. Gire (2003). *Aging and Adult Development in the Developing World: Applying Western Theories and Concepts*. Greenwood Publishing Group. t. 91. ISBN 978-0-89789-925-3.
3. ↑  Raj Kumar (2003). *Essays on Ancient India*. Discovery Publishing House. t. 199. ISBN 978-81-7141-682-0.
4. ↑  Indrajit Ray (2011). *Bengal Industries and the British Industrial Revolution (1757-1857)*. Routledge. tt. 57, 90, 174. ISBN 978-1-136-82552-1.
5. ↑  Shombit Sengupta, Bengals plunder gifted the British Industrial Revolution, *The Financial Express*, 8 Chwefror 2010
6. ↑  Esposito, John L. gol. (2004). *The Islamic World: Past and Present*. Volume 1: Abba – Hist. Oxford University Press. t. 174. ISBN 978-0-19-516520-3. Cyrchwyd 29 Awst 2017.
7. ↑  
Jacobs, Frank (6 Ionawr 2013). "Peacocks at Sunset". *The New York Times*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 14 Gorffennaf 2012. Cyrchwyd 15 Gorffennaf 2012.
8. ↑  "Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population". *Pew Research Center*. 7 Hydref 2009. Cyrchwyd 30 Tachwedd 2019.
9. ↑  *The Constitution of the People's Republic of Bangladesh*. Ministry of Law, The People's Republic of Bangladesh. Cyrchwyd 17 Mai 2019. Article 2A. – The state religion and Article 12. – Secularism and freedom of religion
10. ↑  Lisa Schlein (3 Mawrth 2020). "Rohingya Refugee Crisis Has Bangladesh, UN Calling for Help | Voice of America – English". *VOA News* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 5 Mawrth 2020.
11. ↑  Zafarullah, Habib; Siddiquee, Noore Alam (1 December 2001). "Dissecting Public Sector Corruption in Bangladesh: Issues and Problems of Control" (yn en). *Public Organization Review* **1** (4): 465–486. doi:10.1023/A:1013740000213. ISSN 1566-7170.
12. ↑  Braun, David Maxwell (20 Hydref 2010). "Bangladesh, India Most Threatened by Climate Change, Risk Study Finds". *National Geographic*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 3 Mai 2016. Cyrchwyd 14 Gorffennaf 2017.
13. ↑  "World Economic Outlook Database, April 2020". *IMF.org*. International Monetary Fund. Cyrchwyd 23 Mai 2020.
14. ↑  "Notation of song aaji bangladesher hridoy". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 4 Medi 2015. Cyrchwyd 10 Medi 2015.
15. ↑  RIYAZU-S-SALĀTĪN: A History of Bengal Error in webarchive template: Check `|url=` value. Empty. Ghulam Husain Salim, The Asiatic Society, Calcutta, 1902.
16. ↑  Firishta (1768). Dow, Alexander (gol.). *History of Hindostan*. tt. 7–9.
17. ↑  Trautmann, Thomas (2005). *Aryans and British India*. Yoda Press. t. 53.
18. ↑  Keay, John (2000). *India: A History*. Atlantic Monthly Press. t. 220. ISBN 978-0-87113-800-2. In C1020 ... launched Rajendra's great northern escapade ... peoples he defeated have been tentatively identified ... 'Vangala-desa where the rain water never stopped' sounds like a fair description of Bengal in the monsoon.
19. ↑  Sen, Sailendra Nath (1999) [First published 1988]. *Ancient Indian History and Civilization*. New Age International. t. 281. ISBN 978-81-224-1198-0.
20. 1 2  Ahmed, Salahuddin (2004). *Bangladesh: Past and Present*. APH Publishing. t. 23. ISBN 978-81-7648-469-5. Cyrchwyd 14 Mai 2016.
21. ↑  "But the most important development of this period was that the country for the first time received a name, ie Bangalah."
22. ↑  Sircar, D.C. (1990). *Studies in the Geography of Ancient and Medieval India*. Motilal Banarsidass. t. 135. ISBN 978-81-208-0690-0. Cyrchwyd 19 April 2016.
23. ↑  Sen, Sailendra Nath (1999) [First published 1988]. *Ancient Indian History and Civilization*. New Age International. t. 281. ISBN 978-81-224-1198-0.
24. ↑  Aditi Rajagopal (8 Chwefror 2020). "How the World's Largest Delta Might Slowly Go Under Water". *Discovery* (yn Saesneg).
25. ↑  "No Place Like Home - BANGLADESH: LAND OF RIVERS". *Environmental Justice Foundation*. Cyrchwyd March 10, 2020.
26. ↑  Suvedī, Sūryaprasāda (2005). *International watercourses law for the 21st century*. Ashgate Publishing, Ltd. tt. 154–66. ISBN 978-0-7546-4527-6.
27. ↑  Ali, A. (1996). "Vulnerability of Bangladesh to climate change and sea level rise through tropical cyclones and storm surges". *Water, Air, & Soil Pollution* **92** (1–2): 171–79. doi:10.1007/BF00175563 (inactive 31 Mai 2021) [[Category:Pages with DOIs inactive since **Gwall: Amser annilys**]]. .
28. ↑  "World Country High Points". *peakbagger.com*. peakbagger.com.
29. ↑  "Bangladesh". *The World Factbook*. Langley, Virginia: Central Intelligence Agency. 2012. Cyrchwyd 15 Mai 2007.
30. ↑  "National Web Portal of Bangladesh". Bangladesh Government. 15 Medi 2015. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 23 Medi 2015. Cyrchwyd 23 Medi 2015.
31. 1 2  "Bangladesh". *The World Factbook*. Langley, Virginia: Central Intelligence Agency. 2012. Cyrchwyd 15 Mai 2007."Bangladesh".
32. ↑  "Rangpur becomes a divivion". bdnews24.com. 25 Ionawr 2010. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 3 Medi 2015. Cyrchwyd 6 Awst 2011.
33. 1 2  "Bangladesh changes English spellings of five districts". bdnews24.com. 2 April 2018. Cyrchwyd 1 Hydref 2019.
34. ↑  *Local Government Act*, No. 20, 1997
35. 1 2 3  "Health Bulletin 2016" (PDF). *Directorate General of Health Services (DGHS)*. t. 13. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 13 Mehefin 2017. Cyrchwyd 11 Medi 2017.
36. ↑  Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30 Hydref 2018). "Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution". *Scientific Data* **5**: 180214. Bibcode 2018NatSD...580214B. doi:10.1038/sdata.2018.214. PMC 6207062. PMID 30375988. .
37. ↑  "Map of Dinajpur". *kantaji.com*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 13 Gorffennaf 2011. Cyrchwyd 17 April 2015.
38. ↑  Alexander, David E. (1999) [1993]. "The Third World". *Natural Disasters*. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. t. 532. ISBN 978-0-412-04751-0.
39. ↑  Haggett, Peter (2002) [2002]. "The Indian Subcontinent". *Encyclopedia of World Geography*. New York: Marshall Cavendish. tt. 2, 634. ISBN 978-0-7614-7308-4. OCLC 46578454.
40. ↑  Raju, M. N. A. (10 Mawrth 2018). "Disaster Preparedness for Sustainable Development in Bangladesh". *Daily Sun*. Cyrchwyd 26 Medi 2019.
41. ↑  "Bangladesh flood death toll nears 500, thousands ill". Reuters. 15 Awst 2007. Cyrchwyd 15 Awst 2007.
42. ↑  Kulp, Scott A.; Strauss, Benjamin H. (29 Hydref 2019). "New elevation data triple estimates of global vulnerability to sea-level rise and coastal flooding". *Nature Communications* **10** (1): 4844. Bibcode 2019NatCo..10.4844K. doi:10.1038/s41467-019-12808-z. ISSN 2041-1723. PMC 6820795. PMID 31664024. .
43. ↑  "Report: Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood". *climatecentral.org*. 29 Hydref 2019. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-11-02. Cyrchwyd 3 Tachwedd 2019.
44. ↑  Chaturvedi, Sanjay (29 April 2016). *Climate Change and the Bay of Bengal* (yn Saesneg). Flipside Digital Content Company Inc. ISBN 978-981-4762-01-4.
45. ↑  *Bangladesh Climate Change Strategy and Action Plan, 2008* (PDF). Ministry of Environment and Forests Government of the People's Republic of Bangladesh. 2008. ISBN 978-984-8574-25-6. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2009-10-07. Cyrchwyd 2021-07-24.
46. ↑  "Bangladesh Delta Plan 2100". The Dutch water sector. 20 Mai 2019. Cyrchwyd 24 Medi 2019.
47. ↑  "Bangladesh Delta Plan (BDP) 2100" (PDF).
48. 1 2  "Bangladesh – Country Profile". *cbd.int*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 Chwefror 2015. Cyrchwyd 16 Chwefror 2015.
49. ↑  Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne et al. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". *BioScience* **67** (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869. .
50. ↑  "Flora and Fauna – Bangladesh high commission in India". *Bangladesh High Commission, New Delhi*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 20 Awst 2013.
51. ↑  "Lecture Series – Dr. Kamal Hossain". United Nations. Cyrchwyd 15 Awst 2019.
52. ↑  Diplomat, Shakil Bin Mushtaq, The. "Bangladesh Adds Third Gender Option to Voter Forms". *The Diplomat*. Cyrchwyd 15 Awst 2019.
53. ↑  Ashif Islam Shaon (27 April 2016). "Where does Bangladesh stand on homosexuality issue?". *Dhaka Tribune*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 5 Mehefin 2017. Cyrchwyd 30 Mai 2017.
54. ↑  "Bangladesh authorities arrest 27 men on suspicion of being gay". *The Independent*. 19 Mai 2017.
55. ↑  Refugees, United Nations High Commissioner for. "How a Bangladesh court ruling changed the lives of more than 300,000 stateless people". *UNHCR*. Cyrchwyd 15 Awst 2019.
56. ↑  "International labour standards in Bangladesh (ILO in Bangladesh)". *ilo.org*. Cyrchwyd 15 Awst 2019.
57. ↑  "United Nations Treaty Collection". United Nations. Cyrchwyd 15 Awst 2019.
58. ↑  "United Nations Treaty Collection". United Nations. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-04-01. Cyrchwyd 15 Awst 2019.
59. ↑  "Bangladesh: New Digital Security Act imposes dangerous restrictions on freedom of expression". *Amnesty International*. Cyrchwyd 15 Awst 2019.
60. ↑  Bangladesh.
61. ↑  "Bangladesh – Country report – Freedom in the World – 2016". *freedomhouse.org*. 27 Ionawr 2016. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-06-10. Cyrchwyd 12 Mai 2016.
62. ↑  "Bangladesh 98th among 162 countries". *The Daily Star*. 16 Awst 2014. Cyrchwyd 9 December 2015.
63. ↑  Ridwanul Hoque. "Clashing ideologies". D+C, development and cooperation. Cyrchwyd 21 December 2015.
64. ↑  "Civil society, freedom of speech under attack in Bangladesh: UN". *The Daily Star*. 5 Mawrth 2015. Cyrchwyd 9 December 2015.
65. ↑  "In pictures: Celebrating 20,000MW of power". *Dhaka Tribune*. 8 Medi 2018. Cyrchwyd 4 Ionawr 2019.
66. ↑  "Inept distribution turns surplus power useless". *The Business Standard*. 18 Gorffennaf 2020.
67. ↑  Lall, Marie (2009). *The Geopolitics of Energy in South Asia*. Institute of Southeast Asian Studies. t. 143. ISBN 978-981-230-827-6. Cyrchwyd 14 Mai 2016.
68. ↑  "Rosatom to Build Bangladesh's First Nuclear Power Plant | Business". *The Moscow Times*. 3 Hydref 2013. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 19 Chwefror 2016. Cyrchwyd 17 December 2015.
69. ↑  Woody, Todd (12 Mai 2014). "Why Green Jobs Are Booming in Bangladesh". *The Atlantic*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 6 Chwefror 2017. Cyrchwyd 5 Mawrth 2017.
70. ↑  "Dhaka, Bangladesh. 1985". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 11 Mawrth 2016. Cyrchwyd 17 December 2015.
71. ↑  "Bangladesh launches its first satellite Bangabandhu-1". *The Times of India*. 13 Mai 2018. Cyrchwyd 15 Mai 2018.
72. ↑  "Bangladesh Atomic Energy Commission". Baec.org.bd. 22 Mehefin 2014. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 4 Mawrth 2016. Cyrchwyd 17 December 2015.
73. ↑  "Bangladesh Best Destination for IT outsourcing". *The Daily Star*. 8 Mawrth 2015. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 16 Awst 2016. Cyrchwyd 15 Awst 2016.
74. ↑  "Bangladesh's Population to Exceed 160 Mln after Final Census Report". English.cri.cn. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 14 Ionawr 2012. Cyrchwyd 6 Awst 2011.
75. ↑  "Population density – Persons per sq km 2010 Country Ranks". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 24 Hydref 2010. Cyrchwyd 2 Hydref 2010.
76. ↑  "Socio-Economic Indicators of Bangladesh". *Bangladesh Economic Review 2018*. Ministry of Finance, Bangladesh. 2018. Cyrchwyd 26 April 2019.
77. ↑  "Poverty & Equity Data Portal". world bank. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 27 December 2018. Cyrchwyd 26 December 2018.
78. ↑  "The World Bank in Bangladesh". world bank. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 December 2018. Cyrchwyd 26 December 2018.
79. ↑  "Background Note: Bangladesh".

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • go Asia  |
| --- |
|  |
| Gwladwriaethau sofranaidd | 

Affganistan **·** 
Bahrain **·** 
Bangladesh **·** 
Bhwtan **·** 
Brunei **·** 
Cambodia **·** 
Corea (De Corea **·** Gogledd Corea) **·** 
Yr Emiradau Arabaidd Unedig **·** 
Fietnam **·** 
*Gogledd Cyprus*1 **·** 
India **·** 
Gwlad Iorddonen **·** 
Iran **·** 
Irac **·** 
Israel **·** 
Japan **·** 
Coweit **·** 
Cirgistan **·** 
Laos **·** 
Libanus **·** 
Maleisia **·** 
Maldives **·** 
Mongolia **·** 
Myanmar **·** 
Nepal **·** 
Oman **·** 
Pacistan **·** 
y Philipinau **·** 
Qatar **·** 
Sawdi Arabia **·** 
Singapôr **·** 
Sri Lanca **·** 
Syria **·** 
Tajicistan **·** 
Gwlad Tai **·** 
Tsieina (Gweriniaeth Pobl Tsieina **·** Gweriniaeth Tsieina) **·** 
Tyrcmenistan **·** 
Wsbecistan
 |
|  |
| Gwladwriaethau trawsgyfandirol | 

Yr Aifft2 **·** 
Armenia3 **·** 
Aserbaijan4 **·** 
Cyprus3 **·** 
Dwyrain Timor5 **·** 
Georgia4 **·** 
Indonesia5 **·** 
Casachstan6 **·** 
Rwsia6 **·** 
Twrci6 **·** 
Iemen7
 |
|  |
| Tiriogaethau dibynnol,ardaloedd ymreolaethol,a thiriogaethau eraill | 

Hong Cong8 **·** 
Macau8 **·** 
Tiriogaethau Palesteinaidd9 **·** 
Tibet8
 |
|  |
| Dynodir gwlad anghydnabyddedig neu a gydnabyddir yn rhannol gan *lythrennau italig*.1 Cydnabyddir gan Dwrci yn unig.  2 Gyda'r mwyafrif o'i thir yn Affrica.  3 Yn Ne Orllewin Asia yn gyfan gwbwl, ond ystyrir yn rhan o Ewrop am resymau hanesyddol, gwleidyddol, ac/neu diwylliannol.  4 Yn rhannol neu ddim o gwbwl yn Ewrop, yn dibynnu ar ddiffiniadau'r ffiniau rhwng Ewrop ac Asia.  5 Ystyrid weithiau yn rhan o Oceania.  6 Gyda lleiafrif o'i thir yn Asia.  7 Ystyrid ynysfor Socotra yn rhan o Affrica.  8 Gweinyddir gan Weriniaeth Pobl Tsieina.  9 Nid yn llwyr annibynnol.  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 153614928
* LCCN: n81063207
* ISNI: 0000 0001 2188 6953
* GND: 4130903-0
* SELIBR: 140348
* SUDOC: 086272926
* BNF: cb11943135b (data)
* HDS: 003403
* NDL: 00560507
* NKC: ge128710
* BNE: XX453080

 |