Uchelwr, morwr, a gwladweinydd Prydeinig oedd **Albert Victor Nicholas Louis Francis Mountbatten, Iarll 1af Mountbatten o Fyrma** (25 Mehefin 1900 – 27 Awst 1979) a oedd yn aelod o'r teulu brenhinol, aelod o Dŷ'r Arglwyddi (1946–79), rhaglyw a llywodraethwr cyffredinol olaf India (1947–48), Prif Arglwydd y Môr (1955–59), a Phennaeth y Staff Amddiffyn (1959–65).

Ganed ef yn Windsor, Lloegr, yn or-ŵyr i'r Frenhines Fictoria. Ymunodd â'r Llynges Frenhinol ym 1913 a gwasanaethodd ar wahanol longau a chyda sawl dyletswydd yn y Rhyfel Byd Cyntaf a'r cyfnod rhwng y rhyfeloedd, gan gynnwys yn gadweinydd i Edward, Tywysog Cymru ym 1921. Priododd ag Edwina Ashley ym 1922, a chawsant ddwy ferch. Dyrchafwyd Mountbatten yn gapten ym 1932.

Yn nghyfnod dechreuol yr Ail Ryfel Byd, Mountbatten oedd capten HMS *Kelly*, gyda rheolaeth dros 5ed lyngesan y llongau distryw, a chafodd ran mewn sawl ymgyrch bwysig ar y môr. Daeth gludydd awyrennau dan ei orchymyn ym 1941. Yn Ebrill 1942 fe'i penodwyd yn bennaeth dros gydymgyrchoedd ac yn is-lyngesydd dros dro, ac felly'n aelod *de facto* o benaethiaid y staff milwrol. Gwasanaethodd yn bencadlywydd y Cynghreiriaid yn Ne-ddwyrain Asia o 1943 i 1946, ac arweiniodd yr ymgyrch yn erbyn Ymerodraeth Japan i ail-gipio Byrma.

Wedi'r rhyfel, fe'i penodwyd yn Rhaglyw India, gyda mandad i oruchwylio'r trawsnewid o India Brydeinig i annibyniaeth. Aeth i India ym Mawrth 1947 i baratoi'r cynllun o rannu'r diriogaeth yn ddwy—India a Phacistan—proses a ddaeth i fod yn Awst 1947. Gwasanaethodd yn Llywodraethwr Cyffredinol India am flwyddyn arall, gyda'r gwaith o ddwyn perswâd ar y tywysogion yn yr is-gyfandir i ymuno ag un o'r ddwy wladwriaeth newydd. Gwnaed Mountbatten yn is-iarll ym 1946, ac yn iarll ym 1947.

Wedi iddo ddychwelyd i Loegr, gwasanaethodd Mountbatten yn Bedwerydd Arglwydd y Môr (1950–52), yn ben-lyngesydd Fflyd y Môr Canoldir (1952–54), ac yn Brif Arglwydd y Môr (1955–59). Yn ei gyfnod yn Bennaeth y Staff Amddiffyn a chadeirydd Pwyllgor Penaethiaid y Staff Milwrol ym 1959–65, cafodd ran flaenllaw wrth foderneiddio'r Lluoedd Arfog Prydeinig. Fe'i penodwyd hefyd i swyddi seremonïol, gan gynnwys Arglwydd Raglaw Ynys Wyth. Yn ystod ugain mlynedd olaf ei oes, efe oedd un o aelodau hŷn y teulu brenhinol, yn "hoff ewythr" y Frenhines Elisabeth II ac yn gynghorwr i Charles, Tywysog Cymru.

Fe'i llofruddiwyd yn 79 oed gan Fyddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon (yr IRA) ym 1979, wedi i fom yn ei gwch ffrwydro pan oedd ar ei wyliau yn Swydd Sligo, Iwerddon, gan ladd yr Arglwydd Mountbatten a thri pherson arall. Câi Mountbatten ei ystyried yn ffigur hynod o ddylanwadol yn hanes brenhinol, milwrol, ac ymerodrol y Deyrnas Unedig yng nghanol yr 20g. Wedi ei farwolaeth, difrodwyd ei enw o ganlyniad i gyhuddiadau o gamdrin bechgyn yn rhywiol, a defnyddio'i safle i gyflawni'r troseddau hynny.

Teulu a bywyd cynnar
--------------------

Ganed Albert Victor Nicholas Louis Francis Mountbatten ar 25 Mehefin 1900 yn Nhŷ Frogmore, plasty gwledig yn eiddo Ystad y Goron, nid nepell o Gastell Windsor, yn Windsor, Berkshire, yng nghyfnod Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon. Ei rieni oedd Ludwig (Louis, fel y'i adwaenir yn Lloegr), Tywysog Battenberg (1854–1921; mab y Tywysog Alexander, mab Ludwig II, Uchel Ddug Hesse) a Victoria, Tywysoges Hesse a'r Rhein (1863–1950; ferch y Dywysoges Alice, ferch Fictoria, brenhines y Deyrnas Unedig). Aelod o deulu brenhinol y Deyrnas Unedig oedd Louis yr ieuaf felly, a'i rieni bedydd oedd ei hen nain y Frenhines Fictoria a'i ewythrod Niclas II, tsar Rwsia (a oedd yn briod i Alix/Alexandra, chwaer y Dywysoges Victoria) a Franz Joseph, Tywysog Battenberg (brawd Louis yr hynaf). Priododd y Tywysog Louis â'r Dywysoges Victoria ym 1884 (dywed i deisen Battenberg gael ei dyfeisio i ddathlu'r uniad), a chawsant bedwar plentyn: y Dywysoges Alice (1885–1969; mam y Tywysog Philip, Dug Caeredin), Louise (1889–1965; gwraig Gustaf VI Adolf, brenin Sweden), George (1892–1938; a fyddai'n olynu ei dad yn Ardalydd Aberdaugleddau), a Louis yr ieuaf, a elwir hefyd yn Louis, Tywysog Battenberg am y 17 mlynedd gyntaf o'i oes. Gwasanaethodd Louis yr hynaf yn y Llynges Frenhinol ers ei ieuenctid, gan gynnwys y cyfnod o 1912–14 yn swydd Prif Arglwydd y Môr, a fe'i dyrchafwyd yn arglwydd tymhorol ym 1917, gan ddwyn y teitl Ardalydd Aberdaugleddau.

Aeth y Tywysog Louis yr ieuaf i Goleg y Llynges Frenhinol yn Osborne, Ynys Wyth, ym 1913, gan ddilyn ei dad a'i frawd drwy ymuno â "Gwasanaeth Hynaf" y lluoedd arfog. Gwasanaethodd yn ganol-longwr ar y cadgriwser HMS *Lion* a'r llong frwydro HMS *Queen Elizabeth* yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, a gwelodd ymladd ar y *Lion* yn Awst 1916. Yn nhymor yr haf 1917 gorchmynnodd y Brenin Siôr V i'r teulu brenhinol roi'r gorau i'w enwau Almaenig, ac o'r herwydd seisnigodd y Tywysog Louis yr hynaf ei gyfenw o Battenberg i Mountbatten. Yn Nhachwedd 1917, yn sgil dyrchafu Louis yr hynaf yn arglwydd, cafodd Louis yr ieuaf deitl cwrteisi fel mab iau i ardalydd, ac felly yr Arglwydd Louis Mountbatten (yn fyr, yr Arglwydd Louis) fyddai ei deitl hyd at 1946. Erbyn diwedd y rhyfel, penodwyd Mountbatten yn brif lefftenant (hynny yw, yn ddirprwy i'r capten yn unig) ar y slŵp HMS *P. 31*.

Wedi'r rhyfel, astudiodd Mountbatten lenyddiaeth Saesneg am dau dymor yng Ngholeg Crist, Caergrawnt, mewn rhaglen addysg ar gyfer is-swyddogion y llynges. Gwasanaethodd ar y cadgriwserau HMS *Renown* ac HMS *Repulse*, a chyd-deithiodd ag Edward, Tywysog Cymru (yn ddiweddarach y Brenin Edward VIII) ar daith frenhinol i Awstralia ym 1920, a fe'i penodwyd yn gadweinydd (*aide-de-camp*) i Dywysog Cymru ar daith arall i India a Japan ym 1921–22. Cafodd ei drosglwyddo i'r llong frwydro HMS *Revenge* yn y Môr Canoldir ym 1923.

Priodas a phlant
----------------

Priododd ag Edwina Ashley (1901–60; merch y gwleidydd Ceidwadol Wilfrid Ashley) ym 1922, a chawsant ddwy ferch, Patricia (1924–2017) a Pamela (g. 1929). Bu farw Edwina, Iarlles Mountbatten o Fyrma, yn ei chwsg ar daith i Ogledd Borneo ym 1960 yn ei swydd fel prif uwcharolygydd Brigâd Ambiwlans Sant Ioan.

Marwolaeth
----------

Bu farw'r Arglwydd Mountbatten yn 79 oed ar 27 Awst 1979 ym Mae Donegal, ger Mullaghmore, Swydd Sligo, yng Ngweriniaeth Iwerddon. Y diwrnod hwnnw, ffrwydrodd bom yng nghwch pysgota Mountbatten gyda saith teithiwr: yr Arglwydd ei hun, ei ferch Patricia Knatchbull, ei wyrion Nicholas a Timothy Knatchbull, ei fab-yng-nghyfraith John Knatchbull, Doreen Knatchbull (mam John), a bachgen o'r enw Paul Maxwell. Bu farw Mountbatten, Nicholas Knatchbull, a Paul Maxwell yn y dŵr, a bu farw Doreen Knatchbull o'i hanafiadau trannoeth. Yn Nhachwedd 1979, cafwyd aelod o'r IRA o'r enw Thomas McMahon yn euog o'r pedair llofruddiaeth, a chafodd ei ddedfrydu i garchar am oes yng Ngweriniaeth Iwerddon. Fe'i rhyddhawyd ym 1998 dan delerau Cytundeb Belffast.

Cyfeiriadau
-----------