recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Cae Comin Coch** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Gorffennaf 1987 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.23 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Caeau Cefn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Gorffennaf 1983 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.85 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Castle Hill** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO008685. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 263 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 388 metr (1273 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Pentref yng nghymuned Corneli, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Corneli Waelod** (Saesneg: *South Cornelly*). Saif yn agos at Ogledd Corneli, hanner ffordd rhwng Y Pîl a Phorthcawl, ger cyffordd 37 traffordd yr M4, sy'n rhedeg ar hyd ei ochr ogleddol. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Corneli Waelod boblogaeth o 471.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 29 Hydref 2021
3. ↑  "South Cornelly Built-up area", Nomis, Swyddfa Ystadegau Gwladol; adalwyd 29 Hydref 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr**

**Trefi**  

Maesteg  **·** Pen-coed  **·** Pen-y-bont ar Ogwr  **·** Pontycymer  **·** Porthcawl
  
**Pentrefi**  

Abercynffig  **·** Abergarw  **·** Betws  **·** Blaengarw  **·** Bracla  **·** Bryncethin  **·** Brynmenyn  **·** Caerau  **·** Cefncribwr  **·** Cwmogwr  **·** Cynffig  **·** Drenewydd yn Notais  **·** Gogledd Corneli  **·** Heol-y-cyw  **·** Llangeinwyr  **·** Llangrallo  **·** Llangynwyd  **·** Melin Ifan Ddu  **·** Merthyr Mawr  **·** Mynyddcynffig  **·** Nant-y-moel  **·** Notais  **·** Pen-y-fai  **·** Y Pîl  **·** Price Town  **·** Sarn  **·** Ton-du  **·** Trelales  **·** Ynysawdre
Mae **Cae Ffos-yr-odyn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.68 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cae Penmaes** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 3 Mehefin 1992 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.28 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Caeau Cloy Brook** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 18 Ionawr 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.73 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Rhwng Bryneglwys a Chorwen, Sir Ddinbych, ceir swp o gerrig hynafol a elwir yn **Fwrdd y Tri Arglwydd** neu **Carreg Glyn Dŵr** (Cyfeirnod grid OS: SJ10454682). Yn ôl traddodiad, mae'r cerrig hyn yn nodi'r ffin ganoloesol rhwng Arglwyddiaeth Dinbych, ym meddiant Reginald de Grey, a chwmwd Cynllaith Owain, ym meddiant Owain Glyn Dŵr (Glyndyfrdwy, Rhug a Iâl). Roedd hefyd yn nodi'r pwynt ble roedd pedwar plwyf yn cyfarfod - Llanelidan, Bryneglwys, Gwyddelwern a Llansanffraid Glyndyfrdwy ac am gyfnod yn sefyll ar y ffin rhwng yr hen Sir Ddinbych a Sir Feirionnydd

Ceir plac ar y cerrig sy'n cofnodi'r hanes, yn uniaith Saesneg, fel y ganlyn:

Bwrdd y Tri Arglwydd

*This Ancient Boundary Stone*
*marks the meeting point of four parishes*
*and of the Lordships of*
*RUTHIN, GLYNDYFRDWY and YALE*
Hyd at canol yr 20g gellid gweld y llythrennau "G", "R" a "Y" wedi'u cerfio ar y garreg. Bellach, dim ond y lythyren "R" (Rhug) ellir ei weld (gweler y ffotograff isod), a hwnnw'n wynebu cyfeiriad yr ystâd hwnnw.

Ychydig lathenni o'r garreg ceir cerrig eraill - olion hen siambr gladdu neolithig. Cofrestrwyd y cerrig gan Cadw fel Adeilad Rhestredig Gradd II. Credir fod yma dair carreg fawr ar eu sefyll a chlamp o faen llorweddol fel to arnynt, sef yr hyn sy'n cael ei alw'n "trybedd".

Oriel
-----

* Y Bwrdd ei hun, yn nodi'r ffin; gellir gweld y siambr gladdu yn y cefndirY Bwrdd ei hun, yn nodi'r ffin; gellir gweld y siambr gladdu yn y cefndir
* Hen garreg yn nodi pwysigrwydd y BwrddHen garreg yn nodi pwysigrwydd y Bwrdd
* Y BwrddY Bwrdd
* Y Bwrdd, gyda hysbysfwrdd fodern o'i flaenY Bwrdd, gyda hysbysfwrdd fodern o'i flaen
* "R" (Rhug) ar un ochr i'r Bwrdd"R" (Rhug) ar un ochr i'r Bwrdd
* Hen gerrig y siambr gladdu, gerllawHen gerrig y siambr gladdu, gerllaw
* Chwaneg o gerrig yr hen siambrChwaneg o gerrig yr hen siambr
* 
* Chwith: y Bwrdd; dde: y siambrChwith: y Bwrdd; dde: y siambr

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Frank Price Jones (1969). *Crwydro Gorllewin Dinbych*. Llyfrau'r Dryw. t. 49.
2. ↑  Gwefan Coflein; Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 28 Ebrill 2014
3. ↑  Gwefan *British Listed Buildings*; adalwyd 28 Ebrill 2014
Mae **Cae Henfron** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1980 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.94 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Clawr *Y Gadair Wrth Y Tân* 
Deuawd canu gwlad ydy *Broc Môr'* a ddechreuodd ganu yn Saesneg dan yr enw *Driftwood*.

Alun a Dafydd Jones yw'r ddeuawd, ac aeth y ddau i Ysgolion Bodedern a Chaergybi, ac ymlaen i ddysgu weldio ar gyfer gyrfa ym musnes eu tad a oedd yn cadw garej "Arfryn" ym Modedern. Ers iddo ymddeol mae'r brodyr wedi parhau efo'r busnes.

Rhyddhawyd eu caset cyntaf nôl yn 1994.

Maen nhw i'w clywed aml ar y radio yn canu gweithiau pobol eraill a'u gwaith eu hunain. Maen nhw hefyd wedi perfformio yn Ne-Orllewin Cymru, ac wedi perfformio yng 'Ngwyl Gwlad i Mi' yn Theatr Gogledd Cymru.

*Goleuadau Sir Fôn*
-------------------

1. Fy merch
2. Cadair wrth y tân
3. Goleuadau Sir Fôn
4. Dim ond gêm
5. Un llwybr
6. Falle heno
7. Noson oer ym Methlem
8. Maria
9. Nei di aros
10. Cariad sy’n fyw
11. Y cylch di-ddiwedd aur
12. Carol
13. Ceidwad y goleudy.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Sain (Recordiau) Cyf. Archifwyd 2017-03-17 yn y Peiriant Wayback. 13 Ebrill 2017.
2. ↑  Gwefan na-nog[*dolen marw*]
Mae **Cae Coed-gleision** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 4 Rhagfyr 1990 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.81 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Caeau Blaen-bielly** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 10 Medi 2010 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 9.99 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cae Gwynfryn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Mai 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.07 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cae Bryn-tywarch** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 2 Tachwedd 1982 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.85 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Bryngaer o Oes yr Haearn ym mhlwyf Llanmelin, ger Caer-went yn Sir Fynwy, de-ddwyrain Cymru, yw **bryngaer Coed Llanmelin** (neu **fryngaer Llanmelin**). Cyfeirnod OS (map 171) ST 460 925; mae ei harwynebedd yn 2.2 hectar.

Disgrifiad
----------

Ymddengys ei bod yn gaer bwysig. Cafodd ei chloddio'n sylweddol yn 1930-32 ac mae canlyniadau'r cloddio'n dangos iddi ddatblygu o fod yn gaer un-mur i un â muriau dwbl consentrig tua'r flwyddyn 150 CC. Yn ystod y ganrif a hanner nesaf ehangwyd y gaer yn sylweddol eto ac ychwanegwyd gwaith amddiffynnol allanol i warchod y brif fynedfa tua 50 CC. Mae crochenwaith a ddarganfuwyd yn y gwaith ychwanegol hyn yn debyg i grochenwaith o ardal Glastonbury yn yr un cyfnod.

Mae'r gaer yn mwynhau sefyllfa naturiol cryf ar ben bryn 300 troedfedd o uchder ger arfordir Gwent yn edrych i lawr ar ardal Caer-went. Mae rhai archeolegwyr a haneswyr yn awgrymu iddi fod yn ddinas gaerog a wasanaethai fel canolfan llwyth y Silwriaid cyn yr oresgyniad Rhufeinig yng Nghymru, ond does dim tystiolaeth i brofi hynny'n derfynol. Ond mae'r ffaith fod y Rhufeiniaid wedi dewis Caer-went (*Venta Silurum*) fel "prifddinas" y Silwriad ar ôl y goncwest (OC 74-79) yn tueddu i ategu'r ddamcaniaeth honno.

I'r de o'r gaer ceir amddiffynfa ychwanegol ac olion cytiau canoloesol. Ymddengys i'r gaer gael ei rhoi i fyny yn fuan ar ôl y goresgyniad Rhufeinig.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: MM024. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  
	* Christopher Houlder, *Wales: An Archaeological Guide* (Llundain, 1978)
2. 1 2 3  A. H. A. Hogg, 'Early Iron Age Wales', yn I. Ll. Foster a Glyn Daniel, *Prehistoric and Early Wales* (1965). Tud. 141.
3. ↑  Cofrestr Cadw.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goBryngaerau Cymru |
| --- |
|  |
| 
* Yr Alltwen
* Braich-y-Dinas
* Breiddin
* Bryn Euryn
* Bryn Myrddin
* Bwrdd Arthur
* Caerau Gaer
* Caer Bach
* Caer Caradog
* Caer Drewyn
* Caer Fawr (Llangadog)
* Caer Gwrtheyrn
* Caer Seion
* Caer y Twr
* Carn Fadryn
* Castell Cawr
* Castell Degannwy
* Castell Dinas
* Castell Henllys
* Castell Nadolig
* Castell Odo
* Castell Olwen
* Castell Tinboeth
* Craig yr Aderyn
* Coed Llanmelin
* Craig Rhiwarth
* Crug Hywel
* Dinas Brân
* Dinas Dinlle
* Dinas Emrys
* Dinas Mawr
* Dinas Powys
* Dinas Tŷ Du
* Dinorben
* Dinorwig
* Foel Drygarn
* Ffridd Faldwyn
* Gaer Fawr (Cegidfa)
* Gaer Fawr (Llan-gwm)
* Gaer Fawr (Llanilar)
* Gaer Fawr (Merthyr Cynog)
* Garn Boduan
* Garn Saethon
* Llanymynech
* Moel Arthur
* Moel Fenlli
* Moel Goedog
* Moel Hiraddug
* Moel y Gaer (Bodfari)
* Moel y Gaer (Llanbedr)
* Moel y Gaer (Llandysilio)
* Moel y Gaer (Rhosesmor)
* Mynydd y Gaer
* Pen Dinas (Aberystwyth)
* Pen Dinas (Mynydd Gorddu)
* Penycloddiau
* Pen y Corddyn
* Pen-y-gaer (Llanaelhaearn)
* Pen-y-gaer, Caerhun
* Tre'r Ceiri
* Twmbarlwm

 |

 |
Mae **Caeau Bryn-du** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 14 Rhagfyr 1990 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.84 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cae Maes-y-ffynnon** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 30 Mawrth 1984 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.79 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Caeau Blaen-yr-orfa** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 22 Gorffennaf 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3.41 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Carnedd gron sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd ydy **Bryn Cader-Faner**, i'r dwyrain o gymuned Talsarnau, Gwynedd; cyfeiriad grid SH647353, ac i'r gogledd o Lyn Eiddew Bach a Llyn Eiddew Mawr yn y Rhinogau. Mae'n un o'r hynafiaethau mwyaf adnabyddus o'r cyfnod hwn yng Nghymru. Saif ar fryn isel o'r un enw.

Disgrifiad
----------

Bryn Cader Faner yng nghanol y gwastatir.
Coron holl gylchoedd cerrig Cymru.
Ei phwrpas, mae'n debyg, oedd bod yn rhan o seremoniau neu ddefodau crefyddol a oedd yn ymwneud â chladdu'r meirw. Ni ddylid cymysgu'r garnedd gron gyda'r garnedd gylchog sy'n fath cwbwl wahanol i garnedd, ac nid yw chwaith yn gylch cerrig. Mae'n mesur tua 8m ar draws, gyda meini mwy wedi eu gosod ar ongl ar hyd yr ochrau. Difrodwyd rhan o'r heneb hon gan y fyddin pan oeddent yn ymarfer cyn yr Ail Ryfel Byd.

Saif ar hen lwybr o Oes yr Efydd, ac mae nifer o hynafiaethau eraill gerllaw, gan gynnwys olion cytiau, cylchoedd cerrig a meini hirion. Gellir cyrraedd yma trwy ddilyn y briffordd A496 tua'r de heibio Talsarnau, troi i'r chwith lle mae arwydd Gwesty Maes y Neuadd, cadw i'r chwith pan mae'r ffordd yma'n fforchio ac yna cymryd y tröad nesaf i'r dde a pharcio ym mhen draw'r ffordd. Gellir wedyn dilyn y trac tua Llyn Eiddew Bach, ond cadw'n syth ymlaen pan mae'r trac yma'n troi i'r dde wedi mynd trwy'r trydydd giât. Mae'r llwybr yma yn awr yn dilyn llinell yr hen drac o Oes yr Efydd, ac yn mynd heibio Bryn Cader Faner a welir ar y dde ymhen tipyn.

Cofrestrwyd yr heneb hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: ME061.

Gweler hefyd
------------

* Carneddau
* Beddrodau siambr
* Twmpathau
* Cylchoedd cerrig
* Bryngaerau
* Cytiau Gwyddelod
* Meini hirion

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.

Llyfryddiaeth
-------------

* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)
Mae **Caeau Coed Mawr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 14 Rhagfyr 1990 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 9.69 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cae Blaen-dyffryn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 22 Mai 1997 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3.73 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Bryn-pig** yn gopa mynydd a geir i'r de-ddwyrain o Drawsfynydd, Gwynedd; cyfeiriad grid SH766306. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 477metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 523 metr (1716 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Henry Byron Davies** (a aned 4 Medi 1952) yn wleidydd Plaid Geidwadol, sydd wedi cynrychioli Rhanbarth Gorllewin De Cymru fel AC a Gwŷr fel AS.

Bywyd a gyrfa gynnar
--------------------

Ganed Byron Davies ym Mhorth Einon, Gŵyr ac fe'i haddysgwyd yn Ysgol Ramadeg y Bechgyn Tre-gŵyr. Roedd yn swyddog heddlu yn Llundain cyn ei ddethol fel ymgeisydd Cynulliad Ceidwadwyr Cymru. Tra yn yr heddlu, fe gyrhaeddodd radd uwch fel ditectif yng Ngwasanaeth Heddlu'r Metropolitan.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Etholwyd Davies yn Aelod Cynulliad Rhanbarth Gorllewin De Cymru ar restr y Blaid Geidwadol yn Etholiad Cynulliad 2011. Yn Etholiad Cyffredinol Y Deyrnas Unedig 2015 safodd fel ymgeisydd y Ceidwadwyr yn etholaeth Gŵyr gan lwyddo i gipio'r sedd oddi wrth y Blaid Lafur, gan ddod i ben cyfnod di-dor o 109 mlynedd o gynrychiolaeth Llafur yr etholaeth. Wedi ei ethol i Sansteffan safodd i lawr fel AC. Yn Etholiad Cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2017 collodd Davies ei sedd wrth i Lafur cipio'r etholaeth yn ôl.

Roedd Davies yn gwrthwynebu aelodaeth y Deyrnas Unedig o'r Undeb Ewropeaidd yn ystod refferendwm 2016.

Gyrfa ôl-Seneddol
-----------------

Ym mis Medi 2017 penodwyd Davies yn gadeirydd newydd y Ceidwadwyr Cymreig yn olynydd i'r cyn AS ac ASE Jonathan Evans.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wales Online. "Who are the candidates standing in Gower in the General Election 2017?". *Wales Online*. Cyrchwyd 9 June 2017.
2. ↑  Blake, Aled (6 May 2011). "Assembly election: Meet the incoming AMs". *WalesOnline website*. Media Wales Ltd. Cyrchwyd 13 May 2011.
3. ↑  "Wales elections > South Wales West". *BBC News*. BBC. 6 May 2011. Cyrchwyd 13 May 2011.
4. ↑  Goodenough, Tom (16 February 2016). "Which Tory MPs back Brexit, who doesn't and who is still on the fence?". *The Spectator*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-10-22. Cyrchwyd 11 October 2016.
5. ↑

| Cynulliad Cenedlaethol Cymru |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Dr Dai Lloyd** | **Aelod Cynulliad dros Rhanbarth Gorllewin De Cymru**2011 – 2015 | Olynydd:**Altaf Hussain** |
|
| Rhagflaenydd:**Martin Caton** | **Aelod Seneddol etholaeth Gŵyr**2015 – 2017 | Olynydd:**Tonia Antoniazzi** |
Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Brynffordd** ("Cymorth – Sain" ynganiad ) (Saesneg: *Brynford*). Saif i'r de-orllewin o dref Treffynnon ar y ffordd B5121, fymryn i'r de o briffordd yr A55.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentref Gorsedd a thir comin Treffynnon, sy'n lwyfandir calchfaen. Bu cloddio am blwm yn bwysig yn yr ardal ar un adeg. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,098.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Hannah Blythyn (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Rob Roberts (Ceidwadwyr).

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Brynffordd (pob oed) (1,059)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Brynffordd) (195)** |    | 18.8% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Brynffordd) (657)** |    | 62% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Brynffordd) (146)** |    | 34.2% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 13 Ionawr 2022
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU
5. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
6. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
7. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir y Fflint**

**Trefi**  

Bagillt  **·** Bwcle  **·** Caerwys  **·** Cei Connah  **·** Y Fflint  **·** Queensferry  **·** Saltney  **·** Shotton  **·** Treffynnon  **·** Yr Wyddgrug
  
**Pentrefi**  

Abermor-ddu  **·** Afon-wen  **·** Babell  **·** Bretton  **·** Brychdyn  **·** Brynffordd  **·** Caergwrle  **·** Carmel  **·** Cefn-y-bedd  **·** Cilcain  **·** Coed-llai  **·** Coed-talon  **·** Cymau  **·** Chwitffordd  **·** Ewlo  **·** Ffrith  **·** Ffynnongroyw  **·** Gorsedd  **·** Gronant  **·** Gwaenysgor  **·** Gwernymynydd  **·** Gwernaffield  **·** Gwesbyr  **·** Helygain  **·** Higher Kinnerton  **·** Yr Hôb  **·** Licswm  **·** Llanasa  **·** Llaneurgain  **·** Llanfynydd  **·** Llannerch-y-môr  **·** Maes-glas  **·** Mancot  **·** Mostyn  **·** Mynydd Isa  **·** Mynydd-y-Fflint  **·** Nannerch  **·** Nercwys  **·** Neuadd Llaneurgain  **·** Oakenholt  **·** Pantasaph  **·** Pant-y-mwyn  **·** Penarlâg  **·** Pentre Helygain  **·** Pen-y-ffordd  **·** Pontblyddyn  **·** Pontybotgyn  **·** Rhes-y-cae  **·** Rhosesmor  **·** Rhyd Talog  **·** Rhyd-y-mwyn  **·** Sandycroft  **·** Sealand  **·** Sychdyn  **·** Talacre  **·** Trelawnyd  **·** Trelogan  **·** Treuddyn  **·** Ysgeifiog
Pentref bychan yng nghymuned Bae Colwyn, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Bryn-y-maen**. Mae'n gorwedd yn y bryniau tua 3 milltir i'r de o dref Bae Colwyn ar ymyl ddwyreiniol Dyffryn Conwy.

Mae'n bentref ar wasgar o gwmpas cyffordd wledig. Mae ffyrdd yn cysylltu'r pentref â'r A55 ger Glan Conwy, Mochdre a Bae Colwyn i'r gogledd, gyda Pentrefelin i'r gorllewin, Betws yn Rhos i'r dwyrain a Llanrwst i'r de.

I'r de-ddwyrain o'r pentref ceir Mynydd Llanelian (336 m). Mae Bryn-y-maen yn adnabyddus yn lleol fel lleoliad Gwarchodfa Achub Anifeiliaid yr RSPCA.

Bryn-y-maen o Fynydd Llanelian

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 20 Tachwedd 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Conwy**

**Trefi**  

Abergele  **·** Bae Colwyn  **·** Betws-y-Coed  **·** Conwy  **·** Cyffordd Llandudno  **·** Degannwy  **·** Hen Golwyn  **·** Llandudno  **·** Llanfairfechan  **·** Llanrwst  **·** Penmaenmawr  **·** Tywyn
  
**Pentrefi**  

Bae Cinmel  **·** Bae Penrhyn  **·** Betws-yn-Rhos  **·** Bryn-y-maen  **·** Bylchau  **·** Caerhun  **·** Capel Curig  **·** Capel Garmon  **·** Cefn Berain  **·** Cefn-brith  **·** Cerrigydrudion  **·** Craig-y-don  **·** Cwm Penmachno  **·** Dawn  **·** Dolgarrog  **·** Dolwen  **·** Dolwyddelan  **·** Dwygyfylchi  **·** Eglwys-bach  **·** Esgyryn  **·** Gellioedd  **·** Glanwydden  **·** Glasfryn  **·** Groes  **·** Gwytherin  **·** Gyffin  **·** Henryd  **·** Llanbedr-y-cennin  **·** Llandrillo-yn-Rhos  **·** Llanddoged  **·** Llanddulas  **·** Llanefydd  **·** Llanelian-yn-Rhos  **·** Llanfair Talhaearn  **·** Llanfihangel Glyn Myfyr  **·** Llangernyw  **·** Llangwm  **·** Llangystennin  **·** Llanrhos  **·** Llanrhychwyn  **·** Llan Sain Siôr  **·** Llansanffraid Glan Conwy  **·** Llansannan  **·** Llysfaen  **·** Maenan  **·** Y Maerdy  **·** Melin-y-coed  **·** Mochdre  **·** Nebo  **·** Pandy Tudur  **·** Penmachno  **·** Pensarn  **·** Pentrefelin  **·** Pentrefoelas  **·** Pentre-llyn-cymmer  **·** Pentre Tafarnyfedw  **·** Pydew  **·** Rowen  **·** Rhydlydan  **·** Rhyd-y-foel  **·** Tal-y-bont  **·** Tal-y-cafn  **·** Trefriw  **·** Tyn-y-groes  **·** Ysbyty Ifan
Mae **bynsen saffrwm** yn dorth bychan, neu'n gacen gyfoethog, sbeislyd gyda burum a wneir ar achlysuron arbennig, gyda saffrwm. Mae'n cynnwys ffrwythau sych cyrens ac fel rhesins ac yn debyg i wicsen. Y prif gynhwysion yw blawd plaen, menyn, burum, siwgr mân, cyrens a syltanas. Gelwir fersiynau mwy wedi'u pobi mewn tun torth yn **gacen saffrwm**.

Bynsen debyg yw'r *lussebulle* o Sweden neu'r *lussekatt o* Norwy.

 Byns Saffrwm Cernyw unigol neu *Revel Buns* - mae 'torthau' mwy hefyd yn gyffredin
Mae'r *revel bun* o Gernyw yn cael ei bobi ar gyfer achlysuron arbennig, fel gwleddoedd pen-blwydd (*revels*), neu ddigwyddiadau eglwysig. Tyfir Saffrwm yn hinsawdd mwyn Dyfnaint a Chernyw, ond mae'n debygol i saffrwm o Sbaen gael ei fasnachu am ganrifoedd cyn hynny. Yng Ngorllewin Cernyw, gelwir byns saffrwm mawr hefyd yn "*tea treat buns*" ac maent yn gysylltiedig â gwibdeithiau neu weithgareddau ysgol Sul y Methodistiaid. Mewn rhannau o Ynys Prydain, roedd y byns yn cael eu pobi'n draddodiadol ar ddail sycamorwydden a'u harddu â phowdwr siwgr.

 Byn *lussekatt* Sweden neu 'Lucia bun'
Yn Sweden a Norwy, ni ddefnyddir sinamon na nytmeg yn y bynsen, a defnyddir rhesins yn lle cyrens. Mae'r byns wedi'u pobi i lawer o siapiau traddodiadol, ee mewn siâp S wedi'i wrthdroi. Yn draddodiadol fe'u bwyteir yn ystod yr Adfent, ac yn enwedig ar Ddydd Santes Lucy, sef 13 Rhagfyr. Yn ogystal â Sweden, maent hefyd yn cael eu paratoi a'u bwyta yn yr un ffordd fwy neu lai yn y Ffindir, fel arfer mewn ardaloedd lle siaredir Swedeg, yn ogystal ag yn Norwy ac yn fwy anaml yn Nenmarc.

Mae'r rhan fwyaf o byns a chacennau saffrwm sydd ar gael yn fasnachol heddiw'n cynnwys llifynnau bwyd sy'n gwella'r melyn naturiol a ddarperir gan saffrwm. Mae cost uchel iawn saffrwm - sbeis drutaf y byd yn ôl pwysau - yn golygu bod cynnwys saffrwm digonol i gynhyrchu lliw cyfoethog yn opsiwn aneconomaidd, ac yn rhy ddrud. Roedd ychwanegu lliw bwyd mewn byns saffrwm Cernyw eisoes yn gyffredin erbyn diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf pan oedd prinder saffrwm yn temtio pobyddion i ddod o hyd i ffyrdd eraill o liwio eu cynhyrchion, a gwneud elw. 

*

Cyfeiriadau
-----------

Llyfryddiaeth
-------------

* Davidson, Alan. *Oxford Companion to Food* (1999), "Bun". t. 114,ISBN 0-19-211579-0

Dolenni allanol
---------------

* Rysáit Bun Saffron Cernyw
* Gretchencooks.com Archifwyd 2021-05-12 yn y Peiriant Wayback.
* Globalgourmet.com[*dolen marw*]



1. ↑  Babington, Moyra (1971) *The West Country Cookery Book*. London: New English Library; pp. 111-12
2. ↑  "Lussekatter må man ha når man skal feire Luciadagen". Aktivioslo.no. 2009-12-01. Cyrchwyd 2014-02-13.
3. ↑  "Luciadag". kristendom.dk. Cyrchwyd 2013-10-15.
4. ↑  "The world's priciest foods - Saffron (4) - Small Business". Money.cnn.com. 2008-07-23. Cyrchwyd 2013-10-15.
Mesur caeth yw'r **byr-a-thoddaid** na ddylid ei gymysgu â'r **hir-a-thoddaid.** Mae'n un o'r Pedwar Mesur ar Hugain.

Mae'r mesur hwn yn gyfuniad o'r toddaid byr a'r gyhyhedd fer. Mae'r toddeidiau byr yn gymysg â'r gyhydedd fer, ond ni cheir dau doddaid yn dilyn ei gilydd. Cynhelir yr un brifodl drwy gydol y pennill.

Dyma enghraifft led-gynganeddol o awdl i Dduw gan Gruffudd ab yr Ynad Coch (13g), a gynigir yn *Cerdd Dafod*, John Morris-Jones (diweddarwyd yr orgraff):

Y Gŵr a'n rhoddes rhiniau — ar dafawd
Ac arawd a geiriau,
A'm troses i gyffes nid gau,
A'm troso i'r trosedd gorau,
I guriaw gorwisg y gruddiau,
I garu Mab Duw diamau,
I gymryd penyd rhag poenau — uffern
Ac affaith bechodau.
Dyma enghraifft arall o fyr-a-thoddaid o waith Saunders Lewis allan o'r gyfrol *Siwan a Cherddi Eraill*:

Lle bydd taer lonydd lynu — wrth gêl friw
Galfarïau Cymru
A phêr rym coffus offrymu
Yr eiriol anfeidrol a fu;
Yno bydd gwerth ar d'aberthu
Eglwysig, ar garegl Iesu,
Undod cyfryngdod Crist fry — yn y nen
A than wybren obry.
Hefyd, dyma fyr-a-thoddaid gan y pencerdd Wiliam Llŷn allan o'i awdl enghreifftiol 'I Ferch':

Doeth gywir, feinir, fwynion — eiriau gwir,
Da tybir, d'atebion;
Deuliw manod, aeliau meinion,
D'air a danwyd i'r dewinion,
D'air â'n agos drwy anogion,
D'air aeth hefyd i'r eithafion:
Doethgar a hawddgar yw hon — digymar
Dig afar, dy gofion.
Nid oes rheol yn nodi faint o linellau o gyhydedd fer y dylid eu cynnwys rhwng y toddeidiau, dim ond rheol yn nodi na ddylid gosod dau doddaid gyda'i gilydd.

Gweler hefyd
------------

* Cerdd Dafod
* Y Pedwar Mesur ar Hugain

Llyfryddiaeth
-------------

* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  'Gwaith Gruffudd ab yr Ynad Coch', gol. Rhian M. Andrews, yn *Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1996), tud. 457.
2. ↑  *Siwan a Cherddi Eraill* (Llyfrau'r Dryw, 1956).
Mae **Bynack More** (neu **A' Bheithneag Mhòr** neu **Beinn Bheithneag**) yn gopa mynydd a geir ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NJ041063. Saif 16 kilometr o dref Aviemore.

Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ffilm ffantasi llawn cyffro gan y cyfarwyddwr Guy Moshe yw ***Bunraku*** a gyhoeddwyd yn 2010. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Bunraku*** ac fe’i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Boaz Davidson a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Terence Blanchard. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Demi Moore, Gackt, Woody Harrelson, Ron Perlman, Josh Hartnett, Kevin McKidd, Mike Patton, Marcel Iureș, Jordi Mollà, Mark Ivanir, Shun Sugata, Samuli Vauramo, Emil Hostina a Gabriel Spahiu. Mae'r ffilm *Bunraku (ffilm o 2010)* yn 120 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o 2.35:1. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2010. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Inception* sef ffilm wyddonias
llawn cyffro ac antur gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Juan Ruiz Anchía oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Zach Staenberg sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 17% (Rotten Tomatoes)
* 4.2/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Guy Moshe nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Bunraku |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2010-01-01 |
| Holly |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2006-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 19 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 19 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 19 Ebrill 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 19 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 19 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 19 Ebrill 2016.
3. 1 2  "Bunraku". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 7 Hydref 2021.
Mae **Cors Farchwel** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 21 Rhagfyr 1990 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.26 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Tegeirian yw **Caldrist y gors** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Orchidaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Epipactis palustris* a'r enw Saesneg yw *Marsh helleborine*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y Caldrist gan gynnwys Ceilliau’r ci, eirin y ci, tegeirian, llysiau’r neidr, cala’r gethlydd.

Mae'n blanhigyn blodeuol nodedig ac fel eraill o deulu'r Orchidaceae, mae'r blodau'n borffor, yn wyn ac yn binc, ac mae'n cynhyrchu arogl da. Enw'r genws yw *Orchis*, sy'n tarddu o Hen Roeg ὄρχις (órkhis), sy'n golygu caill; mae hyn yn cyfeirio at gloron deuol rhai tegeirianau.

* 
* 
* 
*

Gweler hefyd
------------

* Caldrist young
* Y galdrist ruddgoch
* Y galdrist felynwerdd
* Y galdrist lydanddail
* Y galdrist finfain
* Y galdrist ruddlas
* Y galdrist wen
* Y galdrist gulddail
* Y galdrist goch
* Caldrist y Banadl

Dolen allanol
-------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Joan Corominas (1980). *Breve Diccionario Etimológico de la Lengua Castellana*. Ed. Gredos. t. 328. ISBN 84-249-1332-9.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Caldrist y gors***