Pobloedd o dras Slafaidd neu Dataraidd sydd yn siarad ieithoedd Slafonaidd Dwyreiniol ac yn Gristnogion Uniongred Dwyreiniol yw'r **Cosaciaid** a fu'n hanesyddol yn nomadiaid milwrol ym mherfeddwlad y Môr Du a Môr Caspia. Buont yn enwog fel gwŷr meirch ac yn derbyn breintiau oddi ar lywodraeth Rwsia am eu gwasanaeth milwrol.

Daw'r enw yn y bôn o'r gair Tyrcig am "anturiaethwr" neu "ddyn rhydd", *kazak*. Defnyddiwyd yr enw yn gyntaf yn y 15g i gyfeirio at grwpiau lled-annibynnol o Datariaid yn rhanbarth Afon Dnieper. Erbyn diwedd y 15g, defnyddiwyd yr enw i ddisgrifio gwerinwyr a ffoesant o'u taeogaeth yn Nwyrain Ewrop i ranbarthau afonydd Dnieper a Don, ac yno sefydlwyd cymunedau milwrol hunanlywodraethol ganddynt. Yn ystod yr 16g bu chwe phrif lu o Gosaciaid: y Don (ger Afon Don), y Greben (yn y Cawcasws), yr Yaik (yng nghanol Afon Wral), y Volga (Afon Volga), y Dnieper (Afon Dnieper), a Zaporizhzhia (i orllewin y Dnieper). Rhennir y rheiny yn aml yn Gosaciaid Rwsiaidd, y lluoedd dwyreiniol a siaradant y Rwseg, a'r Cosaciaid Wcreinaidd yn y gorllewin sydd yn medru'r Wcreineg.

Tarddiad ac hanes yr enw
------------------------

Ar ei ffurf gynharaf, *kazak* oedd enw'r Cosaciaid. Mae ambell ieithegwr wedi ceisio dangos cysylltiad rhwng *kazak* a'r Casachiaid, pobl Dyrcig o Ganolbarth Asia, neu Kasog, sef hen enw ar y Circasiaid yn y Cawcasws. Fodd bynnag, mae'n sicr i'r enw darddu o air Tyrco-Tatareg sydd yn golygu "anturiaethwr", a gafodd ei roi ar anrheithwyr Tataraidd yng ngwastadedd deheuol Rwsia a'r Wcrain. Defnyddiwyd yr enw yn gyntaf yn y 14g, mewn gorsafoedd masnachu'r Groegiaid o amgylch y Môr Du, i ddisgrifio'r anrheithwyr Tataraidd a oedd yn byw yn y berfeddwlad. Ceir sawl cyfeiriad o ail hanner y 14g at Gosaciaid Tataraidd yng ngwasanaeth tywysogaethau'r Rus', Teyrnas Pwyl, ac Uchel Ddugiaeth Lithwania. Ym 1444, bu Tywysogaeth Ryazan yn rheoli llu o Datariaid Kazan a adwaenai gan yr enw Cosaciaid Kasimov, ar ôl eu harweinydd. O 1468 mae tystiolaeth o Gosaciaid yn nhâl Uchel Ddugiaeth Moscfa a disgrifiad o waith Cosaciaid Moscfa a Ryazan fel milwyr y gororau, ac yn osgorddluoedd i dywys llysgenhadon a theithfinteioedd ar draws y gwastatir tuag at afonydd Don a Volga. Ym 1468 hefyd mae cyfeiriad at Ivan Runo, arweinydd Cosacaidd a chanddo enw Rwseg, ac o'r cyfnod hwn ymlaen byddai'r nifer fwyaf o Gosaciaid o dras Rwsiaidd ac Wcreinaidd yn hytrach na Thataraidd neu lwythau eraill.

Yn y 15g a'r 16g, defnyddiwyd yr enw Cosac i gyfeirio at ddwy elfen wahanol yn y boblogaeth: y marchfilwyr ysgeifn afreolaidd. neu'r Cosaciaid rhydd, a fuont yn hebrwng teithwyr ac yn patrolio'r stepdiroedd deheuol am dâl; a Chosaciaid y dref, hurfilwyr unigol a chawsant eu recriwtio mewn cyffindrefi a rhagorsafoedd ar draws y gororau, mor bell â Smolensk, Pskov, Novgorod, Velikiye Luki, a Vologda. Rhoddwyd tir i rai o Gosaciaid y dref, am oes fel rheol, a buont yn ffermwyr yn ogystal â milwyr.

Lluoedd y Cosaciaid Rwsiaidd
----------------------------

Mae'n debyg i'r Cosaciaid Rwsiaidd darddu o'r marchfilwyr afreolaidd a fyddai'n ymladd am dâl a ymfudasant i'r de-ddwyrain, y tu hwnt i ardal Cosaciaid y dref, yng nghanolbarth y Don. Ymddangosant ar stepdiroedd y Don yn sydyn, tua 1530, a thyfant yn gyflym. Ymhen fawr o dro, bu Uchel Ddugiaeth Moscfa, llu Tyrco-Fongolaidd y Nogai, a Chaniaeth y Crimea i gyd yn dwyn cyrchoedd ar diroedd y Cosaciaid. Roedd y Cosaciaid cynnar, yn debyg i'r Tatariaid, yn farchogion nomadaidd, yn hela, pysgota, a maglu anifeiliaid, ond yn byw ar y cyfan ar ysbail. Er iddynt gadw anifeiliaid ar grwydr, nid oeddynt yn ffermwyr, a buont yn cipio anifeiliaid oddi ar werinwyr ac yn anrheithio cymunedau gwledig yn ddiedifar. Ar gefn ei geffyl, yn dwyn crymgledd, gwaywffon, bwa a saeth, byddai'r Cosac ar herw y tu hwnt i afael y tywysogaethau cyfagos. Cafodd dynion eu gorfodi i ymuno â lluoedd y Cosaciaid, a merched eu cipio i fod yn wragedd neu ordderchiadon, pa beth bynnag eu llwyth neu ethnigrwydd. Byddai'r lluoedd yn amrywio yn eu maint, o ychydig o ddynion i liaws o filoedd.

Bu nifer o'r Cosaciaid cynnar, gan gynnwys y penadur Sari-Asman, yn Datariaid, ac eraill yn tarddu o bobloedd eraill y Don. Fodd bynnag, daeth y mwyafrif o'r Cosaciaid newydd, a ymunodd yn wirfoddol â lluoedd y Don, o Rwsia Fawr, i'r gogledd. Ymfudasant i'r de, boed yn unigolion, teuluoedd, neu gymunedau bychain, i ddianc rhag taeogaeth. trethiant, tlodi a newyn yn nhywysogaethau'r Rus'. Roedd eraill yn droseddwyr ar ffo, neu yn ffoaduriaid o Weriniaeth Novgorod. Gyda'r recriwtiaid hyn, datblygodd y Cosaciaid Rwsiaidd yn bobl Rwseg eu hiaith ac yn Uniongred eu ffydd, ond yn annibynnol ar gyfraith y tsariaid.

### Cosaciaid y Don a'u disgynyddion

 *Prif erthygl: Cosaciaid y Don*
Bu presenoldeb y Cosaciaid yn achosi gwrthdaro rhwng chanaethau Tataraidd y Crimea a Kazan, Llu'r Nogai, a Tsaraeth Rwsia. Er i'r Tsar Ifan IV eu diarddel a'u condemnio, fe a anosai'r Cosaciaid i ymdreiddio i'r de-ddwyrain. Ym 1570, yn ystod y rhyfel rhwng y tsaraeth a Chanaeth y Crimea, apeliodd Ifan yn gyhoeddus at y Cosaciaid Rwseg, Cristnogol i uno er mwyn gwrthsefyll y Tatariaid Kipchak, Mwslimaidd, a noddodd penaduriaid milwrol i'w harwain. Ymgyfunodd nifer o'r mân-luoedd Cosacaidd yn rhanbarth y Don dan yr arweinyddiaeth newydd, er mwyn elwa ar yr arian a nwyddau a gynigwyd gan y Rwsiaid, a chaiff 1570 felly ei ystyried yn flwyddyn enedigol Llu Cosaciaid y Don.

Er i ethnogenesis Cosaciaid y Don ddibynnu ar eu gwasanaeth yn erbyn y Tatariaid, a'u cysylltiadau â'r Rwsiaid, cafodd etifeddiaeth Dataraidd y Cosaciaid cynnar ddylanwad mawr ar eu cymdeithas a'u diwylliant. Benthycwyd nifer o eiriau Tatareg i'w dafodiaith Rwseg, gan gynnwys *ataman* (penadur) a *yassak* (arian teyrnged), a mabwysiadant wisg Dataraidd a'r faner gynffon ceffyl a ddefnyddiwyd fel symbol o awdurdod gan y Tatariaid. Daeth arferion a chyfraith Cosaciaid y Don yn gyffredin i'r mwyafrif o Gosaciaid Rwseg, ac hefyd i nifer o'r Cosaciaid Wcreineg i'r gorllewin.

Yn sgil cytundeb Cosaciaid y Don i uno a brwydro dros Ifan IV am dâl, symudasant o'u canolfan yn Razdorskaya tua'r de i'w prifddinas newydd yn Cherkassk. Nid oedd modd i deuluoedd Cosacaidd dreulio'r holl aeaf ar y stepdiroedd agored, ac o'r herwydd codwyd gwersylloedd caerog o'r enw *stanitsi* (heidiau) ar lannau'r afonydd er mwyn bwrw'r gaeaf, ac yn pysgota am eu bwyd. Byddai rhai ohonynt yn cludo eu cychod ar draws y culdir, deugain milltir ei led, rhwng y Don a'r Volga. Hwyliasant i lawr y Volga i Fôr Caspia, ac i fyny Afon Yaik. Trodd ambell griw at fôr-ladrad, gan ysbeilio'r aneddiadau Tataraidd a Thyrcig o amgylch Môr Caspia a'r Môr Du.

Arweiniwyd pob un *stanitsa* gan *ataman* a etholwyd gan gylch o'r enw *krug*, a phob un dyn Cosacaidd yn meddu ar yr hawl i fynychu ac annerch *krug* ei *stanitsa*. Yn wleidyddol, nodweddwyd cymdeithasau Cosaciaid y Don gan drefn ddemocrataidd (i ddynion) a chymydol a chyfraith awdurdodaidd a orfodwyd ar bobloedd eraill yn y diriogaeth Gosacaidd. Perchnogwyd ar y tir yn gyffredin, ac nid oedd gan y Cosaciaid cynnar yr hawl unigol i eiddo preifat. O ran yr economi, manteisiodd y Cosaciaid ar yr helfilod, pysgod, porfeydd, ac adnoddau eraill a oedd yn helaeth ym masn y Don a'r stepdiroedd, ac felly ni châi masnach ei datblygu yn yr ardal. Mewnforiwyd grawn yn rhan o gymorthdaliadau'r Tsar Ifan IV i'r Cosaciaid, ac felly am gyfnod gwaharddwyd pob ffurf ar amaeth ymhlith Cosaciaid y Don. Fodd bynnag, datblygwyd y pantiau heli yn neheudir y Don er mwyn casglu halen i gadw pysgod.

#### Cosaciaid y Volga

Ymsefydlai Cosaciaid o ardal y Don i'r dwyrain, ar lannau'r Volga ac ar yr ynysoedd yng nghanol yr afon, erbyn y 16g. Hwyliasant ar hyd Afon Volga i Fôr Caspia gryn amser cyn i lynges y Tsar Ifan IV gludo milwyr Rwsiaidd i'r de i orchfygu Astrakhan yn y 1550au. Wedi i'r Rwsiaid gipio holl diriogaeth y Volga oddi ar y Tatariaid, bwriadwyd ymgorffori tiroedd y Cosaciaid yn rhan o Tsaraeth Rwsia. Er i'r Cosaciaid darparu rhywfaint o gymorth i'r Rwsiaid wrth iddynt oresgyn ardal y Caspia, buont yn ysbeilio llongau masnachol ar hyd y Volga, ac oherwydd eu môr-ladrad gorchmynnai'r Tsar Ifan i'w filwyr chwalu neu ddifa Cosaciaid y Volga. Erbyn 1577, cawsant eu clirio o lannau ac ynysoedd y Volga gan luoedd Rwsia, a dinistriwyd holl amddiffynfeydd ac aneddleoedd y Cosaciaid.

Aeth Cosaciaid y Volga ar ffo, a dychwelodd rhai ohonynt i'r Don. Ymunodd eraill â Chosaciaid a oedd yn barod yn ardal yr Yaik, yng nghanol Afon Wral, gan ffurfio llu Cosaciaid yr Yaik. Aeth eraill yn eu cychod i fyny'r Volga ac ar hyd ei llednant, Afon Kama, i Fynyddoedd yr Wral a thu hwnt, a byddai'r rheiny yn ffurfio llu Cosaciaid Siberia. Ymfudodd gweddillion llu'r Volga tua'r de, gan groesi Môr Caspia a hwylio i fyny Afon Terek, i odreon Mynyddoedd y Cawcasws. Sefydlasant eu gwersylloedd yno, ar lannau'r Terek, i ffurfio llu Cosaciaid y Terek.

#### Cosaciaid yr Yaik

Aeth Cosaciaid yr Yaik yn annibynnol ar Lu'r Don ym 1591; cyn hynny, byddent yn dwyn materion pwysig i sylw arweinwyr y Don yn hytrach nag arfer ymreolaeth. Ym 1613 cydnabuwyd penarglwyddiaeth y Tsar Mikhail, y cyntaf o frenhinllin y Romanov, drwy ddarparu milwyr iddo yn gyfnewid am arian, powdwr gwn, a phlwm.

#### Cosaciaid y Terek

Sefydlwyd aneddiadau cynharaf y Cosaciaid ar lannau Afon Terek, ym mryniau godre'r Cawcasws, tua 1577. Ymhen fawr o dro, buont yn ysgarmesu â'r amryw nomadiaid a llwythau mynyddig o'u hamgylch, gan gynnwys y Circasiaid, y Cabardiaid, y Tsietsniaid, a'r Nogai. Ychwanegwyd at niferoedd Llu'r Terek gan ddynion a merched a gipiwyd neu recriwtiwyd o grwpiau ethnig eraill, a chyflwynant wisgoedd nodweddiadol y Cawcasws i'r Cosaciaid. Ym 1586 codwyd caerau ger aber y Terek gan luoedd Rwsiaidd, ac ers hynny byddai Llu'r Terek yng ngwasanaeth y Tsar fel pysgotwyr, gwarchodlu'r gororau, ac hurfilwyr. Derbyniasant filwyr ychwanegol o Gosaciaid y Greben.

### Cosaciaid y Greben

Ymsefydlodd Cosaciaid y Greben yn y cribau mynyddig ar hyd Afon Terek yn niwedd y 15g, naill ai Cosaciaid y Don o'r ardal rhwng afonydd Donets a Kalitva neu Gosaciaid y dref o Dywysogaeth Ryazan. Lleolwyd eu haneddiadau ar lannau dde Afon Sunzha, ger safle Grozny yn Tsietsnia, ac ymbriodasant â'r Circasiaid a phobloedd eraill o'r Cawcasws.

Lluoedd y Cosaciaid Wcreinaidd
------------------------------

Gwahanwyd y Cosaciaid Rwsiaidd a'r Cosaciaid Wcreinaidd gan iaith yn bennaf.

### Cosaciaid Zaporizhzhia

 *Prif erthygl: Cosaciaid Zaporizhzhia*
Roedd y Cosaciaid Wcreinaidd cyntaf yn byw yn rhanbarth Zaporizhzhia, i dde rhaeadrau Afon Dnieper. Yno, yn y cyfnod 1530–50, ymgynullodd y Cosaciaid rhydd mewn tiriogaeth yng ngororau eithaf Teyrnas Pwyl (a fyddai'n uno ag Uchel Ddugiaeth Lithwania ym 1569 i ffurfio'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd). Adeiladasant bencadlys mewn llannerch (*sich* neu *sech*) yn y corstiroedd coediog o amgylch hen gaer ar un o ynysoedd y Dnieper. Ymledodd aneddiadau'r Llu Zaporizhzhiaidd oddi yno, gan ffurfio lled-wladwriaeth awtonomaidd i raddau a elwir Sich Zaporizhzhia, a fodolai am ryw ddeucan mlynedd.

Byddai marchogion Zaporizhzhia yn crwydro'r stepdiroedd, yn brwydro'r Tatariaid ac yn chwilio am ysbail, weithiau yn dwyn cyrchoedd mawr ar Chanaeth y Crimea a Thywysogaeth Moldafia. Byddai'r badwyr a'r pysgotwyr yn hwylio i lawr y Dnieper i ysbeilio a llosgi aneddiadau'r Tyrciaid ar lannau'r Môr Du. Gwisgodd Cosaciaid Zaporizhzhia ddillad lliwgar yn y dull Tataraidd, a byddent yn eillio'u pennau a'u hwynebau gan adael penclymau a mwstashis hirion.

Roedd cymdeithas a nodweddion Llu Zaporizhzhia yn debyg iawn i Lu Rwsiaidd y Don, a bu'r ddau lu yn aml yn cynorthwyo'i gilydd yn filwrol. Y prif wahaniaeth rhyngddynt, ar wahân i'r iaith, oedd natur wrywol yn unig Sich Zaporizhzhia. Urdd filwrol bur oedd Llu Zaporizhzhia, a barics oedd eu cytiau, a ni chaniateid i ferched fyw yn y Sich. Yn wahanol i Gosaciaid y Don, a fyddai'n cael teuluoedd mawr mewn cymunedau ethnig gyda'i gilydd, byddai brwydrwyr unigol y Sich yn ymuno â'r llu ar liwt eu hunain, yn gwasanaethu am ychydig dymhorau neu flynyddoedd, ac yna'n ymsefydlu ac yn amaethu ar gyrion y Sich, dan awdurdod Llu Zaporizhzhia ond y tu allan i ffiniau'r urdd ei hun. O ganlyniad i'r drefn hon, byddai'r gwerinwyr yn y rhanbarth hwn yn ymddiwylliannu â'r Cosaciaid. Daeth y mwyafrif o recriwtiaid y Sich o ardal ganolog y Dnieper, ac yn ôl cofrestr o 1581 roedd 83% o'r llu o dras Wcreinaidd neu Felarwsiaidd, rhyw 10% yn Bwyliaid, a'r gweddill yn Datariaid, Moldafiaid, Circasiaid, Serbiaid, Lifoniaid, ac Almaenwyr. Dim ond ychydig fach iawn o Rwsiaid ethnig oedd yn ymaelodi â Llu Zaporizhzhia. Erbyn 1621 roedd rhyw 40,000 o frwydrwyr yn y llu hwn, gan gynnwys milwyr ychwanegol o Gosaciaid Wcreinaidd eraill.

### Y Cosaciaid Cofrestredig

Rhoddwyd yr enw "Cosaciaid Cofrestredig" ar unedau milwrol a ffurfiwyd yn gyntaf ym 1572 yn sgil creu'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd. Mae'n debyg taw Cosaciaid y dref a drefnwyd yn warchodluoedd gan Deyrnas Pwyl oedd y cyntaf o'r hurfilwyr hyn. Roedd eraill yn gyn-filwyr o Lu Zaporizhzhia, yn Wcreiniaid a gafodd eu Cosaceiddio dan awdurdod y Sich, ac yn grwpiau annibynnol a oedd yn amddiffyn yr aneddiadau rhwng y Dnieper a'r Don rhag y pendefigion (*szlachta*) a'r Tatariaid. Byddai'r Pwyliaid hefyd yn recriwtio marchfilwyr Wcreinaidd yn rhan o'u unedau Cosacaidd, ac ym 1578 penodwyd hetman i'w harwain.

Ym 1648 gwrthryfelodd y Cosaciaid, dan arweiniad Bohdan Khmelnytsky, Hetman Llu Zaporizhzhia, yn erbyn y Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd, a daeth y Cosaciaid Cofrestredig i ben. Ffrwydrodd y gwrthdaro yn rhyfel chwerw ar draws yr Wcráin, gan dynnu'r gwerinwyr Wcreinaidd i mewn i'r frwydr yn erbyn tra-arglwyddiaeth y *szlachta*. Datblygodd elfen grefyddol i'r helyntion, gan beri ymrysonau rhwng Cristnogion Catholig ac Uniongredd a phogromau yn erbyn yr Iddewon. Ymunodd hen elyn y Cosaciaid, Chanaeth y Crimea, ag achos Khmelnytsky yn erbyn y Pwyliaid. Erbyn diwedd y gwrthryfel ym 1657, bu tiroedd dwyrain yr Wcráin (taleithiau Kiev, Bratslav, a Chernigov) dan benarglwyddiaeth Rwsia, a chafodd Iddewon a Phwyliaid a Catholigion eraill eu bwrw allan o'r diriogaeth.

Ffynonellau
-----------

### Cyfeiriadau

1. 1 2  Albert Seaton, *The Cossacks* (Reading, Berkshire: Osprey, 1972), t. 7.
2. 1 2 3  Seaton, *The Cossacks* (1972), t. 8.
3. 1 2 3  Seaton, *The Cossacks* (1972), t. 10.
4. ↑  Seaton, *The Cossacks* (1972), t. 9.
5. 1 2  Seaton, *The Cossacks* (1972), t. 11.
6. 1 2 3  Seaton, *The Cossacks* (1972), t. 15.
7. 1 2 3  Seaton, *The Cossacks* (1972), t. 12.
8. 1 2  Seaton, *The Cossacks* (1972), t. 13.
9. ↑  Seaton, *The Cossacks* (1972), t. 14.

### Llyfryddiaeth

* W. P. Cresson, *The Cossacks: Their History and Country* (Efrog Newydd: Brantano's, 1919).
* Albert Seaton, *The Cossacks* (Reading, Berkshire: Osprey, 1972).