*Erthygl am yr adroddiad addysg yw hon. Gweler hefyd Brad (gwahaniaethu).*
Adroddiad ar gyflwr addysg yng Nghymru a gomisiynwyd gan senedd San Steffan oedd **Brad y Llyfrau Gleision**. Cyflwynwyd yr Adroddiad terfynol yn 1847 a'i argraffu yn dair cyfrol yn Nhachwedd y flwyddyn honno. Cyfeiria lliw y llyfrau at y clawr glas a roddwyd arnynt (lliw traddodiadol papurau swyddogol llywodraeth Prydain). Mae'r enw ei hun yn fwysair ar Frad y Cyllyll Hirion, pan laddwyd nifer o bendefigion y Brythoniaid trwy ddichell y Saeson, yn ôl traddodiad, wedi i Hengist wahodd Gwrtheyrn i'w wledd. Y bardd a gwladgarwr R. J. Derfel a fathodd yr enw.

Y cefndir
---------

Cymraeg oedd iaith Cymry cyfnod y *Llyfrau Gleision* ac roedd Cymry uniaith yn y mwyafrif.

Yr adroddiad
------------

Comisiynwyd yr Adroddiad yn dilyn cais William Williams, Aelod Seneddol Coventry ond Cymro o Lanpumsaint, Sir Gaerfyrddin yn wreiddiol. Roedd yn ddyn hynod o wrth-Gymraeg ac yn Sais-addolwr. Yn ôl Williams, roedd angen trefn addysg newydd fel y byddai'r Cymry "*instead of appearing as a distinct people, in no respect differ from the English*". Troi'n Sais o ran iaith a meddylfryd oedd yr ateb i gyflwr y Cymry. Roedd y Cymry dan anfantais oherwydd "*the existence of an ancient language*".

Yn dilyn dros ddegawd o anghydfod - terfysgoedd ym Merthyr yn 1831, y Siartwyr yn Y Drenewydd a Chasnewydd yn 1839 a Merched Beca trwy gydol y ddegawd cyn 1846, roedd pryder cyffredin ymysg y Sefydliad ar y pryd am sefyllfa gymdeithasol a moesol y Cymry. Teimlai nifer mai'r Gymraeg a diffyg addysg (Saesneg) oedd gwraidd nifer o'r trafferthion. Meddai'r *Times* o Lundain am y Gymraeg:

> *Its prevalence and the ignorance of English have excluded and even now exclude the Welsh people from the civilisation of their English neighbours. An Eisteddfod... is simply a foolish interference with the natural progress of civilisation and prosperity.*
> 
> 

Bu'r adroddiad gan Ralph Robert Wheeler Lingen, Jelinger Cookson Symons a Henry Robert Vaughan Johnson, tri Eglwyswr o Sais na siaradai Gymraeg, yn ysgytwad i Gymry'r cyfnod gan iddo daflu amheuaeth ar eu moesoldeb ac am natur gyfrin a gwrthryfelgar yr iaith Gymraeg. Yr ymateb yma o 'frad' gan y Sefydliad Seisnig oedd y rheswm i'r term 'Brad y Llyfrau Gleision' gael ei fathu. Yn ei ragymadrodd dywedir:

> *The Welsh language is a vast drawback to Wales and a manifold barrier to the moral progress and commercial prosperity of the people.*
> 
> 

Wrth gydnabod bod elfennau o hiliaeth i'r ymdriniaeth o'r Cymry yn y Llyfrau Gleision, yn ei lyfr *Pam na fu Cymru* mae Simon Brooks yn dadlau mai prosiect rhyddfrydol oedd yr adroddiad, gyda'r bwriad o wella sefyllfa fydol y Cymry fel unigolion drwy roi mynediad iddynt i'r byd modern a gynrychiolid (fel y tybid o leiaf) gan yr iaith Saesneg.

Ymatebion i'r adroddiad
-----------------------

Mae'r Adroddiad yn adnodd hynod ddiddorol a gwerthfawr i haneswyr cymdeithasol a lleol. Ond ei brif effaith a'i enwogrwydd oedd iddo greu adwaith seicolegol o waseidd-dra ymhlith y Cymry wrth iddynt geisio gwrth-brofi’r sen ar eu moesoldeb a'u hiaith a achoswyd gan yr Adroddiad.

Yn ei ddarlith radio adnabyddus Tynged yr Iaith, meddai Saunders Lewis:

> Prin fod neb awdwr o Gymro eto wedi cydnabod yr hyn sy'n wir, mai'r Llyfrau Gleision hyn yw'r ddogfen hanesyddol bwysicaf a feddwn yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a bod ynddi stôr o wybodaeth nas defnyddiwyd eto.
> 
> 

Cyfansoddodd y bardd John Ceiriog Hughes ei ddilyniant o gerddi 'Alun Mabon' (1862) fel ymateb ymwybodol i'r darlun o'r Cymry a geir yn yr Adroddiad.

Cyhoeddwyd casgliad o ymatebion i'r adroddiad yn 1991 yn y llyfr *Brad y Llyfrau Gleision* wedi'i olygu gan Prys Morgan.

Gweler hefyd
------------

* Addysg yng Nghymru
* Welsh Not
* Brad y Llyfrau Gleision (Ysgrifau)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  [*Why Wales Never Was* gan Simon Brookes; tud 2. Gwasg Prifysgol Cymru.
2. ↑  Dyfynnir yn Gwynfor Evans, *Aros Mae* (Abertawe, 1971), t. 260
3. 1 2  Dyfynnir yn Evans, *Aros Mae*, t. 262
4. ↑  Simon Brooks, *Pam Na Fu Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru)
5. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-05. Cyrchwyd 2015-12-15.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Brad y Llyfrau Gleision: Ysgrifau ar Hanes Cymru*, gol. Prys Morgan (Gwasg Gomer, 1991)
* Gareth Elwyn Jones, "Yr Iaith Gymraeg yn Llyfrau Gleision 1847", yn *Gwnewch Bopeth yn Gymraeg*, gol. G. H. Jenkins (Gwasg Prifysgol Cymru, 1999), tt. 399-426

Dolen allanol
-------------

Mae'r Adroddiad wedi ei ddigido ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru .

| * v
* t
* e
 Addysg yng Nghymru |
| --- |
| Addysgu pynciau | 
* Addysgu hanes Cymru
* Addysg Gymraeg
* Addysg feddygol Cymru

 |
| Sefydliadau | 
* Rhestr ysgolion cynradd yng Nghymru
* Rhestr ysgolion uwchradd yng Nghymru
* Ysgol Gymraeg
* Colegau addysg bellach Cymru
* Rhestr prifysgolion Cymru
* Llyfrgell Genedlaethol Cymru

 |
| Undebau | 
* Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru

 |
| Cyllid | 
* Cyllid myfyrwyr yng Nghymru

 |
| Byrddau arholi | 
* CBAC

 |
| Hanesyddol | 
* Brad y Llyfrau Gleision
* Welsh Not

 |
| 
* WiciBrosiect Cymru
* Categori Categori
* Tudalen Comin Cyffredin

 |