recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Cymuned yng nghanol Ynys Môn yw **Trewalchmai**. Mae'n cynnwys pentref Gwalchmai.

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Trewalchmai (pob oed) (1,009)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Trewalchmai) (714)** |    | 72.6% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Trewalchmai) (753)** |    | 74.6% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Trewalchmai) (156)** |    | 38.5% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
2. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
3. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ynys Môn**

**Trefi**  

Amlwch  **·** Benllech  **·** Biwmares  **·** Caergybi  **·** Llangefni  **·** Niwbwrch  **·** Porthaethwy
  
**Pentrefi**  

Aberffraw  **·** Bethel  **·** Bodedern  **·** Bodewryd  **·** Bodffordd  **·** Bryngwran  **·** Brynrefail  **·** Brynsiencyn  **·** Brynteg  **·** Caergeiliog  **·** Capel Coch  **·** Capel Gwyn  **·** Carmel  **·** Carreglefn  **·** Cemaes  **·** Cerrigceinwen  **·** Dwyran  **·** Y Fali  **·** Gaerwen  **·** Glyn Garth  **·** Gwalchmai  **·** Heneglwys  **·** Hermon  **·** Llanallgo  **·** Llanbabo  **·** Llanbedrgoch  **·** Llandegfan  **·** Llandyfrydog  **·** Llanddaniel Fab  **·** Llanddeusant  **·** Llanddona  **·** Llanddyfnan  **·** Llanedwen  **·** Llaneilian  **·** Llanfachraeth  **·** Llanfaelog  **·** Llanfaethlu  **·** Llanfair Pwllgwyngyll  **·** Llanfair-yn-Neubwll  **·** Llanfair-yng-Nghornwy  **·** Llan-faes  **·** Llanfechell  **·** Llanfihangel-yn-Nhywyn  **·** Llanfwrog  **·** Llangadwaladr  **·** Llangaffo  **·** Llangeinwen  **·** Llangoed  **·** Llangristiolus  **·** Llangwyllog  **·** Llaniestyn  **·** Llannerch-y-medd  **·** Llanrhuddlad  **·** Llansadwrn  **·** Llantrisant  **·** Llanynghenedl  **·** Maenaddwyn  **·** Malltraeth  **·** Marian-glas  **·** Moelfre  **·** Nebo  **·** Pencarnisiog  **·** Pengorffwysfa  **·** Penmynydd  **·** Pentraeth  **·** Pentre Berw  **·** Pentrefelin  **·** Penysarn  **·** Pontrhydybont  **·** Porthllechog  **·** Rhoscolyn  **·** Rhosmeirch  **·** Rhosneigr  **·** Rhostrehwfa  **·** Rhosybol  **·** Rhydwyn  **·** Talwrn  **·** Trearddur  **·** Trefor  **·** Tregele
Mae **Tre'r Gof** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1980 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 10.31 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cemegydd ffisegol o Loegr oedd **Thomas Martin Lowry** (26 Hydref 1874 – 2 Tachwedd 1936). Ganwyd yn Low Moor, Bradford, Gorllewin Swydd Efrog, Lloegr.

Roedd ganddo ofn pethau mawr. Oherwydd hyn treuliodd ei oes yn archwilio i mewn i bethau bach, meicrosgopig.

Astudiodd cemeg dan Henry Armstrong, cemegydd oedd â diddordeb mewn cemeg organaidd ond a oedd hefyd yn cynnwys astudio ionau (*ions*) mewn dŵr. Yn 1896 daeth yn gynorthwyydd iddo. Yn 1906 daeth yn ddarlithydd mewn cemeg yng Ngholeg Technegol San Steffan cyn symud i Ysbyty Meddygol Guy's, ac yn bennaeth yr adran gemeg yn 1913 ac yn athro coleg ychydig wedyn.

Cafodd ei ethol yn Gymrawd Y Gymdeithas Frenhinol yn 1914. Yn 1920, ef oedd y cyntaf gael cadair mewn cemeg ffisegol a hynny ym Mhrifysgol Caergrawnt. Astudiodd droadau optegol wedi'u hachosi gan asid ac adweithiau bas yn 1923 a arweiniodd at ei fformiwl enwog o'r diffiniad o asid a oedd wedi'i seilio ar brotonnau yn cael eu rhyddhau gan asid a'u derbyn gan y bas. Yn rhyfedd iawn, daethpwyd i'r un casgliad (ar yr un adeg) gan Johannes Nicolaus Brønsted. Treuliodd gweddill ei oes yno yng Nghaergrawnt.

Gweler hefyd
------------

* Damcaniaeth Brønsted-Lowry, sef y diffiniad o asid.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 14924521
* LCCN: n87805187
* ISNI: 0000 0000 8359 2590
* GND: 117251860
* SUDOC: 085844292
* BNF: cb134861955 (data)
* BIBSYS: 7152
* MGP: 141936
* NLA: 36020231
* CiNii: DA02280167
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Daria Woszek yw ***Marygoround*** a gyhoeddwyd yn 2020. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Maryjki*** ac fe'i cynhyrchwyd yng Ngwlad Pwyl. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Pwyleg a hynny gan Daria Woszek a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Marcin Macuk. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Helena Sujecka a Grażyna Misiorowska. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2020. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Run*. Hyd at 2022 roedd o leiaf 2,350 o ffilmiau Pwyleg wedi gweld golau dydd. 
Golygwyd y ffilm gan Agnieszka Glińska sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Daria Woszek ar 1 Ionawr 1982 yn Tarnowskie Góry. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Jagielloński.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Daria Woszek nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Marygoround |  | Gwlad Pwyl | Pwyleg | 2020-08-25 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi: .
Ffilm hanesyddol gan y cyfarwyddwr Norman Stone yw ***Martin Luther, Heretic*** a gyhoeddwyd yn 1983. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America a'r Deyrnas Gyfunol. Lleolwyd y stori yn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan William Nicholson a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Roger Limb.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Hugh Laurie, Jonathan Pryce, Maurice Denham, Clive Swift a John Nettleton. Mae'r ffilm *Martin Luther, Heretic* yn 70 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1983. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Star Wars Episode VI: Return of the Jedi* sef ffilm ffugwyddonol gan y cyfarwyddwr ffilm Richard Marquand, Cymro o Lanishen. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Norman Stone nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Cartograffwr a thorluniwr pren Almaenig oedd **Martin Waldseemüller** (hefyd Waltzemüller neu Walzenmüller; tua 1470 – 1520) sydd yn nodedig am gyhoeddi'r map cyntaf i ddefnyddio'r enw America.

Ganed yn Radolfzell, ar lannau'r Bodensee, yn Iarllaeth Württemberg, rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Cafodd ei dderbyn i Brifysgol Freiburg ym 1490. Symudodd i Saint-Dié-des-Vosges, Lorraine, a daeth i'r amlwg fel un o wŷr llys René II, Dug Lorraine. Ymgasglodd cylch o ddyneiddwyr, ysgolheigion, a daearyddwyr o'r enw *Gymnasium Vosagense* yno dan nawdd Gauthier Lud, ysgrifennydd y Dug René, a chawsant ddylanwad pwysig ar gartograffeg a byd-ddarlunio yn yr Almaen yn yr 16g.

Yn Saint-Dié ym 1507 ailgyhoeddodd Waldseemüller gyfieithiad Lladin o lythyr a briodolir i'r fforiwr Amerigo Vespucci, *Quattuor Americi navigationes*, gyda rhagarweiniad dan y teitl *Cosmographiae introductio*. Awgrymai Waldseemüller roddi enw Amerigo ar y cyfandir newydd a ddisgrifiwyd yn y llythyr. Ar y pryd, ni chlywodd Waldseemüller am ddarganfyddiadau Cristoforo Colombo yn y Byd Newydd. Yn ddiweddarach, wedi iddo ddysgu am fordeithiau Colombo, ceisiai Waldseemüller hyrwyddo enw arall am y cyfandir, ond erbyn hynny roedd America wedi ennill ei blwyf. Am iddo boblogeiddio'r enw America, gelwir Waldseemüller yn "dad bedydd America".

*Universalis Cosmographia*
Hefyd ym 1507, cyhoeddodd Waldseemüller fil o argraffiadau o'i fap o'r byd, *Universalis Cosmographia*, torlun pren a wnaed gyda 12 o flociau ac ar sail traddodiad y *Geographia* gan Ptolemi a mordeithiau Vespucci. Dim ond un copi o'r map sydd yn goroesi, a gedwir yn Llyfrgell y Gyngres. Ymddengys yr enw America am y tro cyntaf ar y map hwn, i ddisgrifio De America, a dyma'r map cyntaf i ddangos tiroedd y Byd Newydd ar wahân i gyfandir Asia. Yn ddiweddarach, defnyddiwyd yr enw i gyfeirio at Ogledd America hefyd gan Gerardus Mercator a chartograffwyr eraill.

Ym 1507 hefyd creodd Waldseemüller glôb, ac yn ddiweddarach dyluniodd ragor o fapiau o Ewrop (1511) ac ar gyfer argraffiad o weithiau Ptolemi yn Strasbwrg (1513). Dyluniodd ei *Carta marina* (1516) ar ffurf siart forwrol. Bu farw Martin Waldseemüller yn Saint-Dié tua 50 oed.

Gweler hefyd
------------

* Oes Aur Fforio
* Richard ap Meurig

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) "Martin Waldseemüller" yn *Encyclopedia of World Biography*. Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 17 Tachwedd 2020.
2. ↑  (Saesneg) George Kish, "Waldseemüller, Martin" yn *Complete Dictionary of Scientific Biography*. Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 17 Tachwedd 2020.
3. 1 2  (Saesneg) Martin Waldseemüller. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 17 Tachwedd 2020.
Etholaeth seneddol yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Warley**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Warley yn sir Gorllewin Canolbarth LloegrEtholaeth Warley yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr
* Sir Gorllewin Canolbarth Lloegr yn LloegrSir Gorllewin Canolbarth Lloegr yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–presennol: John Spellar (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Bryn ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog ym Mhowys ydy **Tor y Foel** rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO114194. Fe'i leolir ar ochr ddwyreiniol Cronfa ddŵr Talybont, a chair carnedd fychan ar y copa (551m). Mae'n rhoi golygfeydd panoramig dros ddyffryn Afon Wysg, y Mynyddoedd Duon, ac i'r gorllewin dros Fannau Brycheiniog.

Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 394 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosbarthiad
-----------

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd) a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 551 metr (1808 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Map Arolwg Ordnans Explorer OL13 'Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog: ardal ddwyreiniol'
2. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap[*dolen marw*]
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Torchlys Flotovia** (enw gwyddonol: *Moerckia flotoviana*; enw Saesneg: *Irish ruffwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Pallaviciniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ac yn achlysurol yng ngwledydd Prydain ac yn Iwerddon.

Planhigyn prin sy'n tyfu mewn lleoedd graeanog, calchaidd iawn yn yr ucheldiroedd, ac mewn ffeniau a thwyni yn yr iseldiroedd. Mae tir graeanog ar galchfaen mewn ardaloedd ucheldirol yn cael eu ffafrio’n arbennig, ond mae *M. hibernica* hefyd yn tyfu ar ochrau nentydd calchaidd yr ucheldir a ger rhaeadrau.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Torchlys Flotovia** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 25 Hydref 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Tir Rhiwiog** yn gopa mynydd a geir rhwng y Bala a'r Trallwng yn y gadwyn o fynyddoedd a elwir y Berwyn; cyfeiriad grid SH929162. Saif ar y ffin rhwng Gwynedd a Phowys. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 506metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 545 metr (1788 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 22 Rhagfyr 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Adnabyddir **Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Ffrainc** fel *les Blues* neu *les Tricolores*.

Mae'r mwyafrif o glybiau rygbi mwyaf Ffrainc yn y de, megis Toulouse a Perpignan neu ym Mharis. Mae rygbi'n boblogaidd dros ben yn Ffrainc, ac yn 2005 ym Mharis yr oedd y nifer o bobl a ddaeth i wylio gêm rhwng Stade Francais a Toulouse yn record y byd ar gyfer gêm rhwng dau dîm clwb.

Hanes
-----

Ffrainc yn erbyn Cymru, Pencampwriaeth y Chwe Gwlad, 2007
Cyrhaeddodd Rygbi'r Undeb i Ffrainc yn Le Havre trwy ddylanwad marsiandiwyr o Loger yn 1872. Yn ne Ffrainc y gwreiddiodd y gêm ddyfnaf. Dechreuodd cynghrair Ffrainc yn 1906, y gynghrair genedlaethol gyntaf yn y byd. Yr un flwyddyn chwaraeodd Ffrainc eu gêm ryngwladol gyntaf yn erbyn y Crysau Duon ym Mharis, gan golli o 38 pwynt i 8. Ffurfiwyd y *Fédération Française De Rugby* yn 1919.

Yn 1910 ymunodd Ffrainc a Phencampwriaeth y Pum Gwlad. Fe'u gorfodwyd i adael yn 1932 yn dilyn cyhuddiadau o broffesiynoldeb yn y gynghrair Ffrengig a chwarae budr. Yn 1939 ail-ymunodd Ffrainc a'r bencampwriaeth.

Enillodd Ffrainc y bencampwriaeth am y tro cyntaf yn 1959 ac ers hynny maent fel rheol wedi bod yn un o'r timau cryfaf. Yn niwedd y 1960au a dechrau'r 1970au yr oedd gan Ffrainc dîm arbennig o dda, gyda chwaraewyr fel Jo Maso, Claude Dourthe, Jean-Pierre Lux, Guy Camberabero and Pierre Villepreux. Enillwyd y bencampwriaeth yn 1967 a 1968 a chafwyd gemau cofiadwy dros ben yn erbyn Cymru yn y cyfnod yma.

Yn y 1980au, enillodd Ffrainc y Gamp Lawn am y tro cyntaf, ac yn Nghwpan y Byd yn 1987 cawsant fuddugoliaeth dros Awstralia yn y rownd gyn-derfynol o 30 pwynt i 24, ond colli fu eu hanes yn y rownd derfynol yn erbyn y Crysau Duon o 29 pwynt i 9.

Efallai mai eu perfformiad mwyaf cofiadwy oedd yn erbyn y Crysau Duon yn rownd gyn-derfynol Cwpan y Byd yn 1999. Enillodd Ffrainc o 43 pwynt i 31 gyda'u cefnwyr yn chwarae rygbi ymosodol gwych. Unwaith eto colli fu eu hanes yn y rownd derfynol, y tro hwn i Awstralia yng Nghaerdydd o 35 pwynt i 12.

Ers i Bencampwriaeth y Chwe Gwlad ddechrau yn 2000, mae Ffrainc wedi cyflawni'r Gamp Lawn ddwywaith, yn (2002 a 2004).

Chwaraewyr enwog
----------------

|  |  |
| --- | --- |
| * Pierre Albaladejo
* Jean-Pierre Bastiat
* Jean-Michel Benacloï
* Abdelatif Benazzi
* Pierre Berbizier
* Serge Betsen
* Serge Blanco
* André Boniface
* Guy Boniface
* Olivier Brouzet
* Christian Califano
* Thomas Castaignède
* Jérôme Cazalbou
* Fernand Cazenave
* Marc Cécillon
* Éric Champ
* Michel Crauste
* Benoit Dauga
* Christophe Dominici
* Jacques Fouroux
* Jean Gachassin
* Fabien Galthié
* Stéphane Glas
 | * Imanol Harinordoquy
* Constantin Henriquez De Zubiera
* Raphael Ibanez
* Adolphe Jauréguy
* Yannick Jauzion
* Mani Kula
* Thierry Lacroix
* Bernard Laporte
* Olivier Magne
* Yves du Manoir
* Roger Martine
* Jo Maso
* Frédéric Michalak
* Guy Novès
* Émile N'Tamack
* Robert Paparemborde
* Fabien Pelous
* Alexandre Pharamond
* Jean Prat
* Jean-Pierre Rives
* Philippe Sella
* Pierre Villepreux
* Dimitri Yachvili
 |

Gweler hefyd
------------

* Pencampwriaeth y Chwe Gwlad

Dolenni allanol
---------------

* Fédération Française de Rugby
*Am yr ynys, gweler Timor.*

Arweinydd milwrol a choncwerwr Twrco-Mongolaidd oedd **Timur** neu **Temür**, weithiau , *Timur Lang*, *Timur Lenk* neu , *Tamerlane*, (Perseg: *Timür-i lang*, "Timur y Cloff") 10 Ebrill 1336 - 17 Chwefror 1405.

Credir iddo gael ei eni yn Kesh, Transoxiana, yng nghanolbarth Asia. Dechreuodd trwy uno llwythau Twrco-Mongolaidd yr ardal yma, ac aeth ymlaen i goncro rhan helaeth o Ewrasia, gan adeiladu ymerodraeth a'i phrifddinas yn Samarkand.

Rhwng 1370 a 1372, arweiniodd ddwy ymgyrch i’r gogledd o fynyddoedd y T'ien Shan. Yn 1381 cipiodd Herat (yn Affganistan heddiw). Rhwng 1382 a 1405 cyhaeddodd ei fyddinoedd cyn belled a Delhi a Moscow, gan gipio tiriogaethau yn ymestyn o fynyddoedd y T'ian Shan yng nghanolbarth Asia i fynyddoedd Taurus yn Anatolia. Cipiodd ddinas Baghdad yn 1401. Yng ngwanwyn 1402, gorchfygodd yr Ottomaniaid mewn brwydr gerllaw Ankara, gan gymeryd y Swltan Bāyāzīd I yn garcharor.Bu farw o afiechyd yn Otrar, tra’n paratoi am ymgyrch yn erbyn Tsieina.

Ystyrir ef yn arwr cenedlaethol yn Wsbecistan.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 63984707
* LCCN: n50015000
* ISNI: 0000 0001 2136 280X
* GND: 118622803
* SELIBR: 259304
* SUDOC: 027333868
* BNF: cb11939835h (data)
* NLA: 61544228
* NDL: 00621564
* NKC: jn20000720307
* BNE: XX1289010
* CiNii: DA07127804

 |
Awdl delyngegol a ysgrifennwyd yn 1916 gan T. Gwynn Jones yw **Tir-na-nOg** ac a gyhoeddwyd yn ei gyfrol *Caniadau*.[1][2] Edrydd y gerdd hanes y chwedl Wyddelig eponymaidd a'r lle o'r un enw (Tír na n-Óg). Crynhoir cynnwys y gerdd yn ei rhagymadrodd:

*Seiliwyd y gerdd hon ar hen chwedl Wyddelig, a geir mewn amryw ffurfiau, yn adrodd fel yr aeth y bardd Osian i Dir-na-nOg gyda Nia Ben Aur, merch brenin yr ynys, ac y bu fyw yno gyda hi dri chan mlynedd. Un dydd, medd y chwedl, daeth drosto awydd gweled ei hen wlad. Dywedodd Nia wrtho, o dodai ei droed ar dir Iwerddon, yr âi'n hen ac y byddai farw. Aeth Osian dros y môr hyd Iwerddon. Nid byw mo'i hen gymdeithion mwy, a bychain oedd y bobl, o'u cymharu â'r gwŷr gynt. Un dydd, wrth grwydro ar ei farch, gwelodd Osian ddengwr a deugain yn ceisio dodi maen ym mur rhyw gaer, ond nid oedd rym ynddynt i'w wneuthur. Dywedodd yntau y dodai y maen yn ei le iddynt, ond cael a fynnai o fwyd. Rhoed iddo a geisiai. Wrth iddo godi'r maen, torrodd cengl y cyfrwy, syrthiodd yntau ar lawr, aeth yn gleiriach dall yn y fan, bu farw, claddwyd ef yno, cyfodwyd carnedd ar ei fedd a thorri ei enw mewn ogam erwydd.* [3]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, T. Gwynn. 1934. *Caniadau*. Hughes A'I Fab: Wrecsam, tt. 60-74
2. ↑  Y Bywgraffiadur Ar-lein; adalwyd 3 Mai 2014
3. ↑  Jones, T. Gwynn. 1934. *Caniadau*. Hughes A'I Fab: Wrecsam, tt. 60
Mae **Tŵr Cargali** (Corseg:*Torra di Cargali* Ffrangeg *Tour de Gargalo*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli ar Isulottu di Gargalu (Ynys Gargalu).

Hanes
-----

Mae'r tŵr yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.

Mae ynys Gargalu yn rhan o Warchodfa Natur Scandola. Mae'r warchodfa wedi'i leoli ar arfordir gorllewinol Corsica rhwng Punta Muchillina a Punta Nera ac mae'n cynnwys Cape Girolata a Cape Porto. Sefydlwyd y warchodfa ym 1975. Mae'r parc a'r warchodfa wedi cael eu cydnabod gan y Cenhedloedd Unedig fel Safle Treftadaeth Naturiol y Byd, ac wedi ei gynnwys ar Restr Treftadaeth y Byd ers 1983. Oherwydd ei leoliad mae'n bron yn amhosibl ymweld â'r tŵr, ond mae i'w gweld ar fordaith o amgylch y warchodfa. Mae mordeithiau rheolaidd i ymwelwyr yn cychwyn o dref Calvi

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

Galeri
------

* 
* 
* 
*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Canton: Les Deux-Servi - L'architecture militaire". Direction Régionale des Affaires Culturelles de Corse (DRAC). Cyrchwyd 4 Mai 2014.
2. ↑  Graziani, Antoine-Marie (2000). "Les ouvrages de défense en Corse contre les Turcs (1530-1650)". In Vergé-Franceschi, Michel; Graziani, Antoine-Marie (gol.). *La guerre de course en Méditerranée (1515-1830)*. Paris: Presses de l'Université Paris IV-Sorbonne. tt. 143–144. ISBN 2-84050-167-8.
3. ↑  Visit Scandola Nature Reserve adalwyd 1 Awst 2018

Nodyn:Coord missing
Sŵn timpani
Math o offeryn taro cerddorol yw **timpani** (/ˈtɪmpəni/)  (**timps**, yn anffurfiol) neu **tympan** (er y gall tympan gyfeirio at fathau eraill o ddrymiau, gan gynnwys tambwrîn). Mae wedi ei wneud trwy bilen sy'n cael ei alw'n 'ben' ac sydd wedi'i ymestyn dros bowlen fawr sy'n draddiadol wedi'i gwneud o gopr yn wreiddiol.  Timpani pedal yw'r math sy'n cael ei ddefnyddio fwyaf erbyn hyn, a gall chwaraewyr medrus ei thiwnio yn gyflym a chywir gan ddefnyddio pedal droed. Mae'r timpani yn cael ei chwarae trwy daro'r pen gyda ffon bwrpasol sy'n cael ei alw'n 'ffon' neu 'ordd'.

Esblygodd y timpani dros amser o fod yn ddrymiau milwrol i un o brif offerynnau cerddorfa glasurol erbyn diwedd y 18g. Heddiw, maent yn cael eu defnyddio mewn sawl math o ensemble, gan gynnwys seindyrf cyngerdd, seindyrf ymdeithiol, cerddorfeydd, a hyd yn oed mewn rhai bandiau roc.

Gair Eidaleg lluosog am 'timpano'yw timpani. Prin y defnyddir y gair unigol hwnnw, a bydd sawl timpani yn aml yn cael eu galw'n 'timpanis'. Timpanydd yw'r enw a roir i gerddor sy'n chwarae'r timpani.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  definition of *timpani* in the Oxford Learner's Dictionaries
Rheolwr a chyn-chwaraewr pêl-droed proffesiynol a rhyngwladol dros Gymru yw **Mark Aizlewood** (Ganwyd 1 Hydref 1959 yng Nghasnewydd).

Tra'n chwarae dros Leeds United, fe oedd capten y clwb rhwng 1987 a 1989. Chwaraeodd hefyd i Sir Gasnewydd, Luton Town, Charlton Athletic, Bradford City, Bristol City, Dinas Caerdydd a Merthyr Tudful. Enillodd 39 o gapiau dros Cymru rhwng 1986 at 1994.

Cyn ymuno â Leeds roedd e hefyd yn gapten a’r Charlton Athletic ac fe enillodd dlws chwaraewr y flwyddyn am ddwy flwyddyn yn olynol.

Roedd e’n is-reolwr ar Ddinas Caer yn nhymor 2004-05 o dan reolaeth Ian Rush. Mae e hefyd yn mynychu nifer fawr o weithgareddau hyfforddi yn ne Cymru. Roedd ei frawd hynaf Steve hefyd yn chwaraewr proffesiynol gyda Sir Gasnewydd a Portsmouth.

Achos o dwyll
-------------

Yn Mehefin 2016 cyhuddwyd Aizlewood yn dilyn ymchwiliad gan y Swyddfa Dwyll Difrifol. Ymddangosodd yn Llys y Goron Southwark yn Nhachwedd 2017. Yn Ionawr 2018 fe'i cafwyd yn euog o un achos o dwyll, ar ôl cymryd £5m ar gyfer cynllun prentisiaeth ffug. Cafwyd yn euog ynghyd â Paul Sugrue a pedwar cyfarwyddwr arall. Disgrifiodd yr achos fel un "difrifol iawn" gan y Barnwr Michael Tomlinson ac fe ohiriwyd y dedfrydu tan 26 Chwefror, gan ryddhau y dynion ar fechnïaeth

Ar 26 Chwefror 2018, fe'i ddedfrydwyd i 6 blynedd o garchar.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Amddiffyn Fy Hun* (Gwasg Gomer, 2009).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Former Wales and County player appears in court over fraud allegations". South Wales Argus. 6 June 2016. Cyrchwyd 6 June 2016.
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-12-01. Cyrchwyd 2018-02-26.
3. ↑  *Dau gyn-beldroediwr o Gymru yn euog o dwyll*  , Golwg360, 5 Chwefror 2018.  Cyrchwyd ar 26 Chwefror 2018.
4. ↑  *Chwe blynedd o garchar i Mark Aizlewood am dwyll £5m*  , BBC Cymru Fyw, 26 Chwefror 2018.
Cyfres deledu'r BBC am gerbydau modur, ceir yn benodol, ydy ***Top Gear***, a ddarlledwyd yn wreiddiol ar BBC Dau. Dechreuodd y gyfres ym 1977 fel rhaglen gylchgrawn gonfensiynol am foduro. Dros amser, ac yn enwedig ers i'r rhaglen gael ei hail-lansio yn 2002, mae ganddi arddull unigryw, ddoniol. Cyflwynid y fformat newydd gan Jeremy Clarkson, Richard Hammond a James May, ac mae hefyd yn cynnwys gyrrwr prawf a elwir "The Stig". Amcangyfrifir fod gan y rhaglen 350 miliwn o wylwyr yn fyd-eang. Yn aml, roedd yn torri tir newydd ac yn herio'r drefn 'wleidyddol gywir' arferol o chwaeth. Caiff ei ffilmio ym Maesawyr Dunsfold, Waverley, Surrey. Hon oedd rhaglen geir mwyaf poblogaidd drwy'r byd. Ers 2007 roedd nifer y gwylwyr oddeutu 6 - 7 miliwn.

Yn dilyn ffrae rhwng Clarkson ac un o gynhyrchwyr y sioe ym mis Mawrth 2015, ni estynnwyd contract Clarkson gyda'r BBC a phenderfynodd y tri phrif gyflwynydd adael i weithio i raglen newydd *The Grand Tour* ar gyfer Amazon. Darlledwyd y rhaglen gyntaf yng ngwledydd Prydain, yr UDA, yr Almaen a Japan ar 18 Tachwedd 2016.

Ym Mehefin 2015 cadarnhawyd mai Chris Evans fyddai'r prif gyflwynydd newydd ynghyd â Matt LeBlanc a sawl cyflwynydd ac adolygydd arall. Cafwyd ymgais i barhau gyda'r arddull a'r fformat a oedd yn ei le ond nid oedd yn apelio at y gynulleidfa, a syrthiodd y ffigyrau gwylio yn sylweddol. Wedi darlledu'r chwe phennod yng nghyfres 23, ar 4 Gorffennaf 2016, rhoddodd Chris Evans y ffidil yn y to fel cyflwynydd.

### Car y Flwyddyn

Ar ddiwedd pob tymor, cyflwynir Gwobr Car y Flwyddyn.

| Blwyddyn | Car |
| --- | --- |
| 2002 | Land Rover Range Rover |
| 2003 | Rolls-Royce Phantom |
| 2004 | Volkswagen Golf GTI |
| 2005 | Bugatti Veyron |
| 2006 | Lamborghini Gallardo Spyder |
| 2007 | Subaru Legacy Outback/Ford Mondeo
(cyfartal)  |
| 2008 | Caterham Seven R500 |
| 2009 | Lamborghini Gallardo LP550-2 Valentino Balboni |
| 2010 | Citroën DS3 |
| 2011 | Range Rover Evoque |
| 2012 | Toyota GT86 |
| 2013 | Ford Fiesta ST |
| 2014 | BMW i8 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Top Gear India special criticised for 'toilet humour'". Bbc.co.uk. 12 Ionawr 2012. Cyrchwyd 11 Mawrth 2013.
2. ↑  "*Sir Bruce Forsyth becomes record breaker*". *BBC News Online*. 7 Medi 2012. Cyrchwyd 7 Medi 2012. motoring show *Top Gear*, is also recognised in the 2013 volume. The BBC Two fixture holds the record for the world's most widely-watched factual TV programme, having now been broadcast in 212 territories.
Mae ***Top Gun*** (1986) yn ffilm Americanaidd a gyfarwyddwyd Tony Scott ac a gynhyrchwyd gan Don Simpson a Jerry Bruckheimer mewn cydweithrediad â Paramount Pictures. Ysgrifennwyd yr addasiad ar gyfer y ffilm gan Jim Cash a Jack Epps Jr. yn seiliedig ar erthygl o'r enw "Top Guns" a ysgrifennwyd gan Ehud Yonay i "California Magazine". Mae'r ffilm yn serennu Tom Cruise, Kelly McGillis, Anthony Edwards, Val Kilmer a Tom Skerritt.

Mae'r ffilm yn adrodd hanes is-gapten Pete "Maverick" Mitchell, peilot Morol ifanc sydd â'i olygon ar fod yn beilot brwydro gorau'r Ysgol Arfog Brwydro Morwrol yr Unol Daleithiau, sy'n hyfforddi 1% o'r holl beilotiaid Morol. Caiff Maverick gyfle i fynychu'r ysgol pan mae un peilot yn methu mynd yno, gan ei alluogi ef i hyfforddi gyda goreuon y wlad. Rhyddhawyd y ffilm yn America ar yr 16eg o Fai, 1986 i feirniadaethau clodwiw, gyda'r olygfeydd o'r awyr yn cael eu canmol yn fawr. Gwnaeth y ffilm $350 miliwn yn fyd-eang, gan dorri'r record am werthiant fideos i'r cartref.
Clawr hunangofiant Timothy Evans, *Pafaroti Llanbed*, a gyhoeddwyd gan Wasg Carreg Gwalch
Canwr o Lanbedr Pont Steffan yw **Timothy Evans**, neu ar lafar, **Pafaroti Llanbed** (ganed tua 1961). Caiff ei gydnabod fel "un o denoriaid gorau Cymru".

Daeth Timothy Evans i amlygrwydd mewn eisteddfodau: mae wedi ennill ar yr unawd tenor bum gwaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol a theirgwaith yn Eisteddfod Gydwladol Llangollen. Ym 1991, enillodd wobr Canwr y Flwyddyn yn Llangollen.

Dai Jones Llanilar roddodd yr enw Pafaroti Llanbed arno yn gyntaf (gan ei gymharu â'r tenor byd-enwog Luciano Pavarotti), a hynny ar ei raglen ceisiadau boblogaidd *Ar eich cais* ar Radio Cymru lle caiff recordiau Timothy Evans eu chwarae'n gyson. Er ei fod wedi teithio'r byd yn canu yn achlysurol, dewisodd aros yn ei fro enedigol i amaethu a gweithio yn Swyddfa Bost y teulu yn hytrach na mynd ati i wneud enw iddo'i hunan ar y llwyfan rhyngwladol.

Recordiau
---------

 *Prif erthygl: Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Timothy Evans*
* Clyw fy nghân (1996)
* Yr Hudol Awr (1999)
* Timothy (2001)
* Dim ond un gair (2003)
* Dagrau (2009)

Ffynonellau
-----------

1. ↑   Timothy Evans - Pafaroti Llanbed. BBC (28 Tachwedd 2011).
2. ↑   Y Brifysgol yn Anrhydeddu Cymrodyr Lleol ar Ddydd Gŵyl Ddewi. Prifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant (2 Mawrth 2010).
3. ↑   Y cymeriad tu ôl i’r llais – Timothy Evans. Y Cymro (10 Tachwedd 2011).
4. ↑   Timothy Evans - Dim ond un gair. Recordiau Sain (2003).
5. ↑   Fideo: CD Newydd Timothy Evans - Dagrau. Recordiau Sain ar youtube (3 Chwefror 2010).
Newyddiadurwr a nofelydd Cymreig oedd **Tom Macdonald** (2 Tachwedd 1900 – 9 Chwefror 1980). Roedd yn frodor o Geredigion.

Bywgraffiad
-----------

Daeth ei dad, a oedd yn dincer o dras Wyddelig, i ymgartefi yn Llanfihangel Genau'r Glyn (Llandre), a treuliodd Tom ei blentyndod cynnar yma cyn i’r teulu synud i Ben-y-Garn ac wedyn i Bow Street.

Addysgwyd ef yng Ngoleg y Brifysgol, Aberystwyth, cyn iddo ddechrau ar yrfa fel newyddiadurwr a golygydd papur newydd am ddeugain mlynedd yn Lloegr, Tsieina, Awstralia a De Affrica. Dychwelydodd i Gymru ym 1965 i ymddeol.

Gwaith llenyddol
----------------

Cyhoeddodd chwe nofel yn Saesneg wedi eu lleoli yng Nghymru - *Gareth the Ploughman* (1939); (a gyfieithwyd i’r Gymraeg gan Nansi Griffiths fel *Croesi’r Bryniau* (1981); *The Peak* (1941), *Gate of Gold* (1946); *The Black Rabbit* (1948), *How Soon Hath Time* (1950); a *The Song of the Valley* (1951).

Hefyd ysgrifennodd ddwy nofel Gymraeg *Y Nos Na Fu* (1974) a *Gwanwyn Serch* (1982), a gyhoeddwyd ar ôl iddo farw, a chyfrol o atgofion o dan y teil *Y Tincer Tlawd* (1971), a oedd yn gyfieithiad o *The White Lanes of Summer* (1975). Mae hon yn gyfrol o atgofion am ei blentyndod yn Llanfihangel Genau'r Glyn, Pen-y-Garn a Bow Street yn ystod y blynyddoedd cyn y Rhyfel Byd Cyntaf (1914-1918).

Llyfryddiaeth
-------------

MacDonald, Tom (1975). *The White Lanes of Summer*. Macmillan, London. ISBN 0333-17975-7

Dolen allanol
-------------

* Disgrifiad o bapurau Tom Macdonald yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar wefan Rhydwaith Archifau Cymru[*dolen marw*]

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 91407600
* LCCN: n50041957
* ISNI: 0000 0000 8006 3917

 |
Trên yng Ngorsaf Waterfront. Defnyddiwyd cerbydau o Toronto pan ddechreuodd y gwasanaeth
Cerbydau WCE
Mae  **West Coast Express** yn wasanaeth trên rhwng Mission a Vancouver, Columbia Brydeinig. Mae 5 trên yn gadael Mission pob bore rhwng 5.25 a 7.25yb, ac mae 5 trên yn ôl rhwng 3.50 a 6.20yp, o ddydd Llun i ddydd Gwener. Mae gwasanaeth bws yn y cyfnodau tawelach. Gweithredir y gwasanaeth gan Translink, y cwmni sydd yn gyfrifol am cludiant yn ardal Vancouver.

{{BS-map
|title = TransLink WCE
|map = 
|-
|

|  |
| --- |
|  |

| 
| 

|-
|

|  |
| --- |
|  |

| 0:00
|Waterfront(Vancouver) 

|-
|

|  |
| --- |
|  |

| 0:25
|Porthladd Moody 

|-
|

|  |
| --- |
|  |

| 0:30
|Coquitlam Canolog 

|-
|

|  |
| --- |
|  |

| 0:36
|Porthladd Coquitlam 

|-
|

|  |
| --- |
|  |

| 0:46
|Dolydd Pitt 

|-
|

|  |
| --- |
|  |

| 0:50
|Dolydd Masarn 

|-
|

|  |
| --- |
|  |

| 0:56
|Porthladd Haney 

|-
|

|  |
| --- |
|  |

| 
|Albion 
| (2011)
|-
|

|  |
| --- |
|  |

| 1:13
|Dinas Mission 

  

}}

Dolen allanol
-------------

* Tudalen West Coast Express ar wefan Translink Archifwyd 2013-01-07 yn y Peiriant Wayback.
Poster sinema Catalaneg o oddeutu 1910. Mae Llyfrgfell ac Archifdy Ffilm Catalonia'n sganio ac yna'n torfoli'r trawsgrifo dogfennau fel hyn yn eu prosiect *Transcriu-me!!* (Trawsgrifia Fi!!!)
Torf-ariannu ar 'Crowdfunder.co.uk' yn Chwefror 2015; gyda'r diben o 'gael Mabon ap Gwynfor, Plaid Cymru, wedi ei ethol yn Ne Clwyd'.
Y broses o gael gwasanaethau, syniadau neu gynnwys drwy annog nifer fawr o gyfranwyr ar-lein yw **torfoli**. Mae hyn i'w gyferbynnu â'r dull traddodiadol o anfon llythyrau'n gofyn am gymorth er mwyn gwireddu prosiect. Gellir defnyddio torfoli hefyd i rannu baich prosiect arbennig (a llafurus) rhwng nifer o bobl, neu 'dorf'.

Bathwyd y term Saesneg *"crowdsourcing"* yn 2005 gan Jeff Howe, golygydd *Wired*, mewn erthygl o'r enw *"The Rise of Crowdsourcing"* *The Rise Of Crowdsourcing*" Gellir olrhain y bathiad Cymraeg ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach ar wefan Hacio'r Iaith.

Gall y torfoli fod ar gyfer ystod eang o weithgareddau. Enghreifftiau o dorfoli yw: torf-ariannu, torfoli cystadleuaeth eang ei natur, ymchwil ar-lein am ateb i broblem neu berson ar goll. Gellir defnyddio torf o bobl i sawl pwrpas gan gynnwys torf-brofi, sef profi meddalwedd gan nifer o bobl er mwyn ei wella; erbyn 2014 defnyddiwyd y dull hwn o brofi meddalwedd gan 55% o gwmnïau. Gellir defnyddio lliaws o bobl yn yr un modd i ateb problem algebra, ac ystyrir hyn yn fath o 'gyfrifiaduraeth ddynol'.

Defnyddiwyd torfoli yn Gymraeg er mwyn creu'r llinell amser: Hanes y We yn Gymraeg Archifwyd 2014-12-19 yn y Peiriant Wayback. gan Dr Rhodri Llŷr ap Dyfrig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Crowdsourcing - Definition and More". Merriam-Webster.com. August 31, 2012. Cyrchwyd 2014-02-03.
2. ↑  Howe, Jeff (2006). "The Rise of Crowdsourcing". *Wired*. Italic or bold markup not allowed in: `|work=` (help)
3. 1 2  Safire, William (5 Chwefror 2009). "On Language". New York Times Magazine. Cyrchwyd Mai 19, 2013.
4. ↑  *The Rise of Crowdsourcing*; www.wired.com
Lleolir **Twyni Tywod Ynyslas** yng Ngheredigion, Cymru. Maent yn ffinio Bae Ceredigion ac aber Afon Dyfi (rhwng Ynyslas ac Aberdyfi, Gwynedd. Mae'r twyni (neu'r "tywynnau" hyn) yn rhan o Warchodfa Natur Genedlaethol Dyfi.

Bywyd gwyllt
------------

Mae'r rhywogaethau canlynol i'w canfod yng nghynefin llwm y twyni: madfall *Lacerta vivipara*, y ffwlbart, cwningod, a llyg. Clywir yr Ehedydd, Corhedydd y Waun (*Anthus pratensis*) a'r Cwtiad Torchog yn canu uwch y tywod a gwelir sawl math o löyn byw gan gynnwys y Britheg werdd, Gweirlöyn y perthi a gwyfyn o'r enw Teigr ôl-adain goch.

Coedwig y Borth
---------------

Ar y traeth rhwng y Borth ac Ynyslas, pan fo'r môr ar drai, gellir gweld boncyffion hen goed sy'n profi fod tir yn gorwedd i'r gorllewin yn y gorffennol, cyn iddo gael ei foddi gan y môr ar ddiwedd y cyfnod Mesolithig. Yn Ionawr 2014, oherwydd y gwyntoedd cryfion dadorchuddiwyd rhagor o'r bonion coed pan gliriwyd llawer o'r tywod; ymhlith y gwahanol fathau o goed roedd: y binwydden, y wernen, y dderwen a'r fedwen. Gorwedda'r bonion hyn mewn mawn. Dyddiwyd y coed drwy garbon-ddyddio a cheir tystiolaeth eu bod rhwng 4,500 a 6,000 oed. Mae'r bonion yn ymestyn am tua dwy filltir a hanner.

Dyma un rheswm, mae'n debyg, am y chwedl gyfarwydd am Gantre'r Gwaelod, a gysylltir ag ardal Aberdyfi sydd ar yr ochr arall i'r afon, i'r gogledd.

Aberdyfi o Dwyni Tywod Ynyslas, Ebrill 2011
Twyni Tywod Ynyslas, Gorffennaf 2008
Teigr ôl-adain goch, a welir yn y twyni

Gweler hefyd
------------

* Twyni Mwd Aber Dyfi
* Cors Fochno

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "BBC Wales - Twyni Tywod Ynyslas 12 Mawrth 2008". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-01-03. Cyrchwyd 2013-12-23.
2. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru[*dolen marw*]
3. ↑  Gwefan ceredigioncoastalpath.com; Archifwyd 2014-03-20 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 22 Chwefror 2014.
4. ↑  Gwefan y Guardian; adalwyd 22 Chwefror 2014.

Dolennau allanol
----------------

* BBC Archifwyd 2012-01-03 yn y Peiriant Wayback.
* Y Borth Archifwyd 2013-07-02 yn y Peiriant Wayback.
Cymro o Ferthyr Tudful, y cyhuddwyd ef o lofruddio ei wraig a'i ferch fach oedd **Timothy John Evans** (20 Tachwedd 1924 – 9 Mawrth 1950). Roedd y teulu'n byw yn rhif 10 Rillington Place, yn Notting Hill yn Llundain. Ym mis Ionawr 1950, rhoddwyd ef ar brawf am lofruddio'i ferch yn eu cartref yn niwedd 1949; mewn achos byr, fe'i dyfarnwyd yn euog, a'i ddedfrydu i farwolaeth drwy grogi. Yn ystod ei brawf, roedd Timothy Evans wedi cyhuddo cymydog i'r teulu, John Christie, o'r llofruddiaethau. Dair blynedd ar ôl dienyddio Timothy Evans, canfuwyd sawl corff yn yr adeilad a sylweddolwyd bod Christie wedi lladd nifer o ferched eraill yno. Cyn iddo yntau gael ei ddienyddio, cyfaddefodd mai ef a laddodd Mrs. Evans. Penderfynodd ymchwiliad swyddogol ym 1966 mai John Christie oedd wedi llofruddio'r ferch fach hefyd, a rhoddwyd pardwn i Timothy Evans.

Timothy Evans (canol) yn cael ei hebrwng gan yr heddlu o Orsaf Paddington i orsaf heddlu Notting Hill ym mis Rhagfyr 1949
Bu'r achos yn bwnc llosg am flynyddoedd, a chydnabyddir ef fel achos o gamwedd difrifol. Daeth yn amlwg bod pwysau wedi ei roi ar dystion gan yr heddlu a bod llawer o'r dystiolaeth berthnasol heb ei chyflwyno yn y llys. Ynghyd ag achos Derek Bentley ac achos Ruth Ellis, chwaraeodd achos Timothy Evans ran bwysig yn y penderfyniad diweddarach i gael gwared ar y gosb eithaf yn y Deyrnas Unedig ym 1965.
Mae **Twyni Gronant** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 29 Ionawr 1998 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 518.53 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tylluan Itombwe** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: tylluanod Itombwe) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Phodilinus prigoginei***; yr enw Saesneg arno yw *Tanzanian bay owl*. Mae'n perthyn i deulu'r Tylluanod Gwynion (Lladin: *Tytonidae*) sydd yn urdd y *Strigiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. prigoginei*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r tylluan Itombwe yn perthyn i deulu'r Tylluanod Gwynion (Lladin: *Tytonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Tylluan wen | Tyto alba |  |
|
| Tylluan wen Prydain Newydd | Tyto aurantia |  |
|
| Tylluan wen Swlawesi | Tyto rosenbergii |  |
|
| Tylluan wen fygydog Awstralia | Tyto novaehollandiae |  |
|
| Tylluan wen y gwair | Tyto capensis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tylluan Itombwe** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tylluan-droellwr rhesog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tylluan-droellwyr rhesog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Aegotheles bennettii***; yr enw Saesneg arno yw *Barred owlet-nightjar*. Mae'n perthyn i deulu'r Tylluan-Droellwyr (Lladin: *Aegothelidae*) sydd yn urdd y *Caprimulgiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. bennettii*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r tylluan-droellwr rhesog yn perthyn i deulu'r Tylluan-Droellwyr (Lladin: *Aegothelidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Tylluan-droellwr Awstralia | Aegotheles cristatus |  |
|
| Tylluan-droellwr Caledonia Newydd | Aegotheles savesi |  |
|
| Tylluan-droellwr Halmahera | Aegotheles crinifrons |  |
|
| Tylluan-droellwr Wallace | Aegotheles wallacii |  |
|
| Tylluan-droellwr mawr | Aegotheles insignis |  |
|
| Tylluan-droellwr rhesog | Aegotheles bennettii |  |
|
| Tylluan-droellwr y Dwyrain | Aegotheles archboldi |  |
|
| Tylluan-droellwr y mynydd | Aegotheles albertisi |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tylluan-droellwr rhesog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Cristion cynnar oedd **Timotheus** (Groeg: Τιμόθεος) a addolir fel sant gan rai eglwysi. Groegwr ydoedd o ran tras, fel mae ei enw yn dangos.

Ceir sawl traddodiad amdano. Yn y Testament Newydd ceir hanes yr Apostol Paul yn ei droi i'r ffydd Gristnogol newydd. Daeth yn ddisgybl iddo. Aeth gyda Paul ar ei deithiau cenhadol a derbyniodd sawl lythyr ganddo. Ceir Llythyrau Paul at Timotheus yn y Testament Newydd, sef 'Llythyr Cyntaf Paul at Timotheus' ac 'Ail Lythyr Paul at Timotheus'. Maent yn rhan o gyfres o lythyrau gan Paul a geir yn llyfrau'r Testament Newydd. Eu prif bwnc yw trefn yr eglwys ac atal "athrawiaethau gau".

Daeth Timotheus yn esgob cyntaf Ephesus yn Asia Leiaf, yn ôl Eusebius. Gwyddys fod Paul wedi ymweld â'r ddinas hynafol honno. Yn ôl y testun apocryffaidd *Actau Timotheus*, sydd ddim yn cael ei dderbyn fel llyfr Beiblaidd canonaidd, lladdwyd Timotheus gan dorf a'i drawodd gyda cherrig a phastynau mewn gŵyl gysegredig i'r dduwies Diana ('Diana'r Effesiaid', chwedl y Testament Newydd) am ei fod yn gwrthwynebu'r crefyddau paganaidd. Fe'i cofir fel merthyr a sant felly, yn enwedig yn yr eglwysi Uniongred ond hefyd yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig a'r Eglwys Anglicanaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  J.C.J. Metford, *Dictionary of Christian Lore and Legend* (Thames and Hudson, 1983).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 42978995
* GND: 13172424X
* SELIBR: 332937

 |
Gelwir nodwedd sydd i’w chanfod ar lannau’r afon neu sydd yn perthyn iddynt yn **dorlannol**. Er enghraifft, mae’n arferol i gyfeirio at yr ardaloedd o dir sydd wedi eu lleoli ar lannau’r afon yn barthau torlannol (*riparian zones*) a llystyfiant sydd yn tyfu ar lannau’r afon fel llystyfiant torlannol (*riparian vegatation*). Mae cyflwr y parth torlannol yn bwysig iawn i sefydlogrwydd glannau’r afon, i safon cynefinoedd afonol, ac felly’n ganolbwynt ar gyfer rheolaeth afonol yn y mannau lle mae newidiadau mewn defnydd tir wedi achosi newidiadau hydrolegol a dyddodol yn y tirlun ehangach. Yn yr achos yma, mae’r parth torlannol yn ymddwyn fel cyswllt rhwng y dalgylch afon a’r sianel.

Gall y parth torlannol effeithio ar safon dŵr, yn enwedig y llif trostir a’r dŵr daear sydd yn llifo dros a thrwy briddoedd y parth. Gall porfa a choedwigoedd echdynnu maetholynnau sydd â lefelau rhy uchel o gemegau fel Nitrogen, sydd efallai wedi deillio o orddefnyddio gwrtaith, a fyddai fel arall wedi llifo i mewn i’r afon. Gall parthau torlannol fod yn ardaloedd pwysig iawn o ran cynefinoedd yn ogystal, trwy fod yn llwybrau ar gyfer symudiad anifeiliaid, ac yn amgylchedd o brydferthwch a defnydd hamdden ac adloniant.

Gall llystyfiant y parth torlannol hefyd reoli safon y cynefinoedd o fewn y sianel. Gall y parth torlannol ryddhau maetholynnau organig gwerthfawr i mewn i’r sianel a fydd yn medru cynnig maeth i’r ecosystem afonol. Yn ogystal, gall coed a llwyni gynnig cysgod i bysgod ac anifeiliaid wrth ochr y glannau, a sicrhau bod ardaloedd o dymheredd isel ar gael yn ystod yr haf. Gall llystyfiant y dorlan hefyd sefydlogi glannau’r afon mewn rhai achosion, a chyfrannu darnau mawr o ddeunydd organig (e.e. canghennau mawrion) i mewn i’r afon. Gall rhain wedyn rwystro llif ar adegau, gan gynnig amrywiaeth bellach o ran cynefinoedd.

Llyfryddiaeth
-------------

* Dunkerley, D.L. (2000) Riparian, yn Thomas, D.G. a Goudie, A. (Gol) *The Dictionary of Physical Geography*, Blackwell, Rhydychen, t. 413.

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r cofnod Torlannol ar yr Esboniadur, adnodd addysgiadol agored gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae gan y cofnod penodol hwnnw'r drwydded agored CC BY-SA 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.*