recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Newyddiadurwr a gohebydd gwleidyddol oedd **John Stevenson** (1951 – 12 Mawrth 2020).

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd John ym Mangor ac fe'i magwyd yn Llangoed ger Biwmares yn unig blentyn.

Aeth i Goleg y Brifysgol, Bangor i astudio Hanes a Diwinyddiaeth. Ei fwriad oedd mynd yn bregethwr ac esboniodd mewn cyfweliad gyda Beti George yn 2000 mai ei gymhelliad oedd bod yn ganolbwynt sylw. Roedd yn gefnogwr o'r Blaid Lafur ac ei uchelgais oedd dilyn Cledwyn Hughes fel Aelod Seneddol Môn.

Gyrfa
-----

Wedi'r brifysgol, cafodd swydd fel prif swyddog personnel gyda'r hen gyngor Arfon.

Ymunodd a BBC Cymru yng Nghaerdydd fel ymchwilydd ond roedd rhaid iddo adael 'dan gwmwl' oherwydd ei alcoholiaeth. Wedi cyfnod hir yn byw ar y stryd, cafodd gyfle gan Ann Clwyd, AS Cwm Cynon ar y pryd i weithio iddi fel ymchwilydd. Cafodd gyfle arall wedyn yn gweithio fel cynhyrchydd ar raglen *Stondin Sulwyn* ar BBC Radio Cymru yn 1997. Aeth ymlaen i weithio fel gohebydd gwleidyddol yn Llundain, yn adrodd ar storiau fel ymosodiad terfysgol 9/11. Ymddeolodd ym mis Mawrth 2013.

Bywyd personol
--------------

Roedd yn gwybod ei fod yn hoyw yn ŵr ifanc ond teimlodd y pwysau cymdeithasol yn yr 1970au i gydymffurfio, yn enwedig o geisio dilyn gyrfa wleidyddol. Priododd ar ôl gadael y brifysgol a chafodd blant. Datblygodd ei ddibyniaeth ar alcohol yn ystod ei ddyddiau coleg a cafodd effaith andwyol ar ei fywyd nes ymlaen. Treuliodd gyfnod yn ysbyty iechyd meddwl Dinbych, ond methu wnaeth y driniaeth. Yn ei hunangofiant mae'n disgrifio sut y treuliodd wyth mlynedd yn alcoholig digartref.

Yn 2017 symudodd i fyw yn Aberdâr gyda'i bartner Mark Turner. Roedd Stevenson wedi cael strôc yn flaenorol a chafodd ail un yn 2017. O ganlyniad fe ddirywiodd ei leferydd a’i symudedd, ac roedd ei bartner yn gofalu amdano’n llawn amser.

Cafwyd hyd iddo ef a'u bartner yn farw ar 12 Mawrth 2020. Yn 2022, cafwyd cwêst i'w farwolaeth a dywedodd y crwner ei bod hi’n "debygol" fod Stevenson wedi marw cyn 12 Mawrth, ond nad oedd modd cadarnhau hynny. Dywedodd ymhellach nad oedd unrhyw amgylchiadau amheus, a’i bod hi’n debygol fod Stevenson wedi marw’n naturiol.

Gweler hefyd
------------

* *Ar fy Ngwaethaf* - hunangofiant John Stevenson

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Y gohebydd gwleidyddol John Stevenson wedi marw*  , BBC Cymru Fyw, 13 Mawrth 2020.  Cyrchwyd ar 18 Mawrth 2020.
2. ↑   Ar fy Ngwaethaf. Gwales.
3. ↑  "Marwolaeth cyn-newyddiadurwr y BBC am barhau'n ddirgelwch, medd crwner". *Golwg360*. 2022-01-12. Cyrchwyd 2023-07-02.
Croniclydd ac hynafiaethydd o Sais oedd **John Stow** (1525 – 6 Ebrill 1605).

Ganed ef yn Llundain. Ar y cychwyn, teiliwr ydoedd wrth ei grefft, a fe'i derbynwyd yn aelod o Gwmni'r Teilwriaid Masnachol ym 1547. O ran ei ddiddordebau llenyddol, canolbwyntiodd yn gyntaf ar farddoniaeth Saesneg, cyn iddo ddechrau casglu ac adysgrifennu llawysgrifau oddeutu 1564, a chyflawni gweithiau hanesyddol ei hunan, y rhai cyntaf yn llên Lloegr i fod yn seiliedig ar astudiaeth systematig o gofnodion cyhoeddus.

Atynnodd sylw'r awdurdodau ar amheuaeth o reciwsantiaeth, ac ym 1569 a 1570 fe'i cyhuddwyd o feddu ar lenyddiaeth Babyddol. Fe'i dygwyd o flaen y comisiwn eglwysig, ond ni chafodd gosb. Dywed iddo wario cymaint â £200 y flwyddyn ar lyfrau a llawysgrifau, a hynny dan nawdd Robert Dudley, Iarll Caerlŷr, a chyda'i bensiwn o'r Teilwriaid Masnachol. Codwyd corffddelw ohono gan ei weddw yn Eglwys Sant Andreas Undershaft, Stryd Leadenhall, Llundain, sydd yn goroesi o hyd.

Yn ogystal â chynorthwyo'r Archesgob Matthew Parker wrth olygu testunau hanesyddol, ei brif gyhoeddiadau oedd: *The Workes of Geoffrey Chaucer* (1561; argraffwyd ei nodiadau eraill ar bwnc Chaucer gan Thomas Speght ym 1598); *Summarie of English Chronicles* (1565), gwaith hanesyddol gwreiddiol; *The Chronicles of England* (1580), a ailenwyd yn ddiweddarach *The Annales of England*; yr ail argraffiad o *Holinshed's Chronicles* (1585–7); ac *A Survey of London* (1598 a 1603), gwaith gwerthfawr am ei wybodaeth fanwl o hanes a thraddodiadau Dinas Llundain.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) John Stow. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 13 Tachwedd 2022.
2. ↑  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1995), tt. 951–2.
Swltan Ymerodraeth yr Otomaniaid o 1520 hyd ei farwolaeth oedd **Kanuni Sultan Swleiman I**, hefyd **Swleiman y Godidog** (6 Tachwedd 1494 – 6 Medi 1566).

Ganed ef yn Trabzon, yn fab i'r Swltan Selim I. Wedi iddo ddilyn ei dad ar yr orsedd, ymgymerodd a chyfres o ymgyrchoedd milwrol, gan ymestyn ei ffiniau i gynnwys y Balcanau a rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Yn 1522, cipiodd ynys Rhodos oddi ar Farchogion yr Ysbyty. Yn 1526, gorchfygodd frenin Hwngari a'i ladd ym Mrwydr Mohács, gyda'r canlyniad fod Hwngari'n ymrannu'n dair rhan. Bu'n gwarchae ar ddinas Fienna yn 1529 a 1532, ond heb lwyddiant, ac yn 1533 gwnaeth gytundeb heddwch a'r Archddug Ferdinand.

Yn y dwyrain, bu'n ymladd yn erbyn rheolwyr Saffafid Persia. Cipiodd ddinas Baghdad oddi wrthynt yn 1534. Cipiodd lawer o diriogaeth yng Ngogledd Affrica hefyd, gan eu defnyddio ar gyfer ymosodiadau ar fyddinoedd yr ymerawdwr Siarl V. Un o gadfridogion Swleiman yn yr ymgyrchoedd hyn oedd Khair-ed-din Barbarossa.

Dan ei deyrnasiad ef, blodeuodd dysg a phensaernïaeth yn yr ymerodraeth, ac ef oedd yn gyfrifol am ail-adeiladu Istanbul, Mecca a Baghdad. Bu farw yn Szigetvár, a dilynwyd ef gan ei fab Selim II.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Selim I** | **Swltan Ymerodraeth yr Otomaniaid**22 Medi 1520 – 5 Medi 1566 | Olynydd:**Selim II** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 89743257
* LCCN: n80056904
* ISNI: 0000 0001 2102 9740
* GND: 118619993
* SUDOC: 028510798
* BNF: cb12033237p (data)
* BIBSYS: 90637676
* ULAN: 500126202
* NLA: 35812390
* NDL: 00621531
* NKC: jn20011018975
* BNE: XX1220527

 |
Ieithydd ac ysgolhaig Lepcha a gysegrodd ei fywyd i astudio'r iaith Lepcha a diwylliant a thraddodiadau ei bobl oedd **K. P. Tamsang** (1915, Kalimpong - 24 Medi 1985, Gangtok). Roedd o hefyd yn ymgyrchydd diflino dros hawliau'r bobl Lepcha, pobl brodorol Sikkim, Darjeeling a'r cylch, yng ngogledd-ddwyrain India.

Roedd yn fab hynaf i Sando Tshering Tamsang, arweinwr Lepcha yn Bom, Kalimpong. Cafodd ei addysg yn Kalimpong lle daeth yn Ysgrifennydd Cymdeithas y Lepcha (*Lepcha Association*) ar ddiwedd y 1940au. Yn y 1950au, enillodd ysgoloriaeth i fynd i astudio ym Mhrifysgol Llundain lle cynorthwyodd y Tibetolegydd R. K. Sprigg yn ei astudiaethau ar iaith a diwylliant y Lepcha.

Ar ôl dychwelyd i Kalimpong treuliodd Tamsang ei amser yn astudio'r iaith Lepcha a'i llenyddiaeth. Ymroddodd hefyd i gefnogi a hyrwyddo achos y Lepcha, yn arbennig y rhai tlawd a difreintiedig, a cheisio sicrhau eu hawliau dinesig. Ei brif waith ysgolheigaidd yw ei eiriadur Lepcha-Saesneg, clamp o gyfrol o dros fil o dudalennau, a gyhoeddwyd yn 1980. Ysgrifennodd sawl llyfr yn yr iaith Lepcha yn ogystal, e.e. casgliad o chwedlau gwerin.

Llyfryddiaeth
-------------

* K. P. Tamsang (gol.), *The Lepcha-English Encyclopaedic Dictionary* (Mayel Clymit Tamsang, Kalimpong, 1980).
* K. P. Tamsang, *The Unknown and Untold Reality about the Lepchas* (Lyangsong Tamsang, Kalimpong, 1983; ail argraffiad, 1998)
* K. P. Tamsang (cyf.), *A collection of Lepcha folk tales* (Kalimpong, d.d.)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 75953627
* LCCN: no99058119
* ISNI: 0000 0000 4228 2262
* GND: 1121923216

 |
**K2** yw'r ail fynydd uchaf yn y byd. Mae'n rhan o fynyddoedd y Karakoram yng ngorllewin yr Himalaya. Saif ar y ffin rhwng Pacistan a Tsieina (er bod y diriogaeth yn cael ei hawlio gan India hefyd).

Ni ymddengys bod enw brodorol, dilys ar y mynydd. Cyfeiria'r awdurdodau Tsieineaidd ato fel **Qogir**; enw sy'n deillio o **Chogori**, ei hun yn enw a ddyfeisiwyd gan fforwyr Gorllewinol o ddau enw Balti, *chhogo* ("mawr") a *ri* ("mynydd"). Mae'r enw Saesneg **Mount Godwin-Austen** hefyd wedi ei ddefnyddio ar adegau. Enwyd fe yn K2 pan wnaed archwiliad o'r ardal ym 1856 gan dîm dan arweiniad Henry Haversham Godwin-Austen. Roedd mynyddoedd eraill y Karakoram wedi eu nodi fel K1, K3, K4 a K5, ond cawsant hwy eu hailenwi yn ddiweddarach yn *Masherbrum, Broad Peak, Gasherbrum II* a *Gasherbrum I*.

Ystyrir mai K2 yw'r mynydd anoddaf i'w ddringo yn y byd, oherwydd ei fod yn llawer anoddach yn dechnegol na Mynydd Everest a dim ond fymryn yn is. Gwnaed yr ymgais gyntaf i'w ddringo ym 1902 gan Oscar Eckenstein ac Aleister Crowley. Methodd yr ymdrech, a'r un peth ddigwyddodd i ymdrechion ym 1909, 1934, 1938, 1939 a 1953. Ar 31 Gorffennaf 1954, llwyddodd ymgyrch Eidalaidd i roi dau ddringwr, Lino Lacedelli ac Achille Compagnoni, ar y copa.

Ni ddringwyd y mynydd eto tan 9 Awst 1977; 23 mlynedd yn ddiweddarach, pan lwyddodd tîm o Japan ei ddringo. Cyrhaeddodd Ichiro Yoshizawa y copa gydag Ashraf Amman o Bacistan. Erbyn hyn, mae'r mynydd wedi'i ddringo o nifer o gyfeiriadau, ond mae'r nifer sydd wedi cyrraedd ei gopa yn llawer llai na'r nifer sydd wedi dringo Everest; erbyn Awst 2004, roedd 246 o bobl wedi dringo K2 tra'r oedd 2,238 wedi dringo Everest. Bu farw o leiaf 67 o ddringwyr yn yr ymgais, gan gynnwys 13 yn ystod 1986 ac 11 yn Awst 2008. Erbyn y flwyddyn honno, amcangyfrifwyd y bu farw 27% o'r bobl a safodd ar y copa ar y ffordd yn ôl i lawr.

|  |
| --- |
| **Y 14 copa dros 8,000 medr** |
| Annapurna · Broad Peak · Cho Oyu · Dhaulagiri · Everest · Gasherbrum I · Gasherbrum II |
| K2 · Kangchenjunga · Lhotse · Makalu · Manaslu · Nanga Parbat · Shishapangma |
Newyddiadurwr a chyflwynydd teledu Seisnig yw **Jeremy Charles Robert Clarkson** (ganwyd 11 Ebrill 1960). Bu'n cyflwyno'r rhaglen geir *Top Gear* hyd at 2016 ac mae bellach yn arwain y gyfres *The Grand Tour* (gan Amazon Video) gyda Richard Hammond a James May. Mae hefyd yn sgwennu colofnau ar geir a gyrru yn y *Sunday Times* a'r *Sun*.

Hiwmor 'tafod yn ei foch', pendant sydd ganddo, hiwmor sydd wedi achosi sawl ffrae a dadl. Cafodd ei feirniadu droeon gan wleidyddion a beirniaid rhaglenni teledu am ddweud ei ddweud mor eithafol. Ond mae ganddo ei ddilynwyr hefyd - llawer ohonynt - a chredir mai ei bersonoliaeth ef yn bennaf a gododd y rhaglen *Top Gear* i fod yn un o'r rhai mwyaf llwyddiannus drwy'r byd moduro.

Ar 25 Mawrth 2015 cyhoeddodd perchennog y gyfres *Top Gear* na fyddent yn adnewyddu cytundeb Clarkson, wedi iddo ymosod yn eiriol ac yn gorfforol ar gynhyrchydd y rhaglen mewn gwesty tra roeddent yn ffilmio. Yn dilyn hynny, yn haf 2016, ffurfiodd Clarkson, Hammond, Mai a'r cynhyrchydd Andy Wilman gwmni W. Chump & Sons er mwyn cynhyrchu'r gyfres *The Grand Tour* ar gyfer Amazon Video.

Teledu
------

* *Top Gear* (1988-2000, 2002-2015)
* *Clarkson* (1998-2000)
* *The Grand Tour* (2016)

Gweler hefyd
------------

* Car trydan

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Jeremy Clarkson dropped by BBC after damning report into assault on producer". *The Guardian*. 25 Mawrth 2015. Cyrchwyd 25 Mawrth 2015.
2. ↑  "Summary text of BBC's report into Jeremy Clarkson 'fracas'". *The Guardian*. 25 Mawrth 2015. Cyrchwyd 25 Mawrth 2015.
Athletwraig cadair olwyn yw **Tanni Grey-Thompson** (ganwyd 26 Gorffennaf 1969 yng Nghaerdydd).

Mae hi wedi ennill 11 medal aur mewn pump o Gemau Paralympaidd, chwech Marathon Llundain a thros 30 record byd. Ond efallai yn bwysicach na dim yw ei chyfraniad i normaleiddio agweddau pobl tuag at ddefnyddwyr cadair olwyn, ac mae wedi gwneud hyn yn bennaf drwy fod yn hi ei hun.

Un o'i harwyr mwyaf yw Gareth Edwards.

Mae ganddi radd mewn gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth cymdeithasol.

Bu hefyd yn gapten tîm Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2006.

Ysgrifennodd lyfr yng nghyfres Stori Sydyn yn 2007, sef *Aim High* sy'n disgrifio uchafbwyntiau ei gyrfa a'i hysbrydoliaeth. (ISBN 9781905170890)

Daeth yn aelod o'r Orsedd yn Eisteddfod Meirion yn 2009.

Canlyniadau
-----------

1988
Gemau Paralympaidd, Seoul
 3ydd 400m
1992
Gemau Paralympaidd, Barcelona
 1af 100m (Record y Byd)
 1af 200m
 1af 400m (Record y Byd)
 1af 800m
 2il 4x100m
1996
Gemau Paralympaidd, Atlanta
 1af 800m (Record y Byd)
 2il 100m
 2il 200m
 2il 400m
2000
Gemau Paralympaidd, Sydney
 1af 100m
 1af 200m
 1af 400m
 1af 800m
2004
Gemau Paralympaidd, Athen
 1af 100m
 1af 400m

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Ian Woosnam** | **Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru**1992 | Olynydd:**Colin Jackson** |
|
| Rhagflaenydd:**Colin Jackson** | **Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru**2000 | Olynydd:**Joe Calzaghe** |
|
| Rhagflaenydd:**Nicole Cooke** | **Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru**2004 | Olynydd:**Gareth Thomas** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 70658901
* LCCN: n96061753
* ISNI: 0000 0000 3203 5313

 |
Awdur straeon byrion a nofelydd Ecwadoraidd yn yr iaith Sbaeneg oedd **José de la Cuadra** (3 Medi 1903 – 27 Chwefror 1941) a oedd yn un o lenorion Grŵp Guayaquil.

Ganed yn Guayaquil, yn Nhalaith Guayas, Ecwador. Mynychodd Uwchysgol Vicente Rocafuerte cyn dechrau astudio'r gyfraith ym Mhrifysgol Guayaquil ym 1921. Bu'n hynod o weithgar mewn mudiadau myfyrwyr, ac ym 1925 sefydlodd yr "Universidad Popular" er cynorthwyo myfyrwyr tlawd. Derbyniodd ei radd baglor ym 1927, ac astudiodd hefyd am ddoethuriaeth yn y gyfraith. Priododd ag Inés Múñez del Arco Andrade ym 1928. Gweithiodd yn athro mewn uwchysgol ac yn y brifysgol, ac yn was sifil.

Megis awduron eraill Grŵp Guayaquil, ysgrifennai José de la Cuedra am fywydau'r *montuvio* (y bobl o dras gymysg frodorol, Affricanaidd, ac Ewropeaidd) o ranbarth arfordir Ecwador, a hynny gydag agweddau o realaeth gymdeithasol. Canolbwyntia gwaith cynnar de la Cuadra ar ddyheadau a hiraeth ymhlith y fân-fwrdeisiaeth yn Guayaquil. Cofir yn bennaf am ei straeon byrion, a gyhoeddwyd mewn casgliadau megis *Repisas* (1931) a *Horno* (1932). Ei nofel enwocaf yw *Los Sangurimas* (1934), o genre ffuglen y *montuvios*, a ellir ei hystyried yn esiampl gynnar o realaeth hudol. Mae ei waith diweddaraf yn ymwneud â phobl yr ymylon: y *montuvios*, tlodion y ddinas, a'r bobloedd Amerindiaidd. Yn ogystal â'i ffuglen, ysgrifennodd de la Cuadra ysgrifau ar bynciau cymdeithasegol, er enghraifft ei draethawd *El montuvio ecuatoriano* (1937), a bywgraffiadau.

Penodwyd de la Cuadra yn athro'r gyfraith benyd ym Mhrifysgol Guayaquil ym 1937, a gwasanaethodd yn swydd Ysgrifennydd Cyffredinol dros Weinyddiaeth Gyhoeddus ac yn gonswl i'r Ariannin ac i Wrwgwái. Bu farw José de la Cuadra yn ei ddinas enedigol, Guayaquil, yn 37 oed o waedlif ar yr ymennydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Pablo A. Martínez, "José de la Cuadra (1903–1941)" yn *Encyclopedia of Latin American Literature*, golygwyd gan Verity Smith (Chicago: Fitzroy Dearborn, 1997), tt. 436–9.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **tant siriol**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **tannau siriol**; yr enw Saesneg yw *Frosted Green*, a'r enw gwyddonol yw *Polyploca ridens*. Fe'i ceir yn y rhan fwyaf o Ewrop (gan gynnwys yn Lloegr ac yn Sweden hyd at Rwsia.

Siani flewog
30–35 mm ydy lled adenydd agored yr oedolyn ac fe'i welir ar ei adain rhwng Ebrill a Mai, yn ddibynol ar ei leoliad.

Prif fwyd y siani flewog yw'r dderwen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r tant siriol yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **tant sidan**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **tannau sidan**; yr enw Saesneg yw *Satin Lutestring*, a'r enw gwyddonol yw *Tetheella fluctuosa*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop.

35–38 mm ydy lled ei adenydd ac mae'n hedfan rhwng Mehefin ac Awst.

Prif fwy y siani flewog ydy dair y fedwen a'r wernen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r tant sidan yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Stupa Mawr Sanchi, India (tua 4edd ganrif - ganrif 1af CC).
Srwythur o siap tomen neu fwnt sy'n dal creiriau Bwdhaidd - gweddillion sant fel rheol - yw **stupa** (Sansgrit a Pāli: स्तूप, *stūpa*, yn llythrennol "pentwr"). Mae'r creirfaoedd hyn yn nodwedd amlwg yn nhirwedd unrhyw wlad Fwdhaidd yn Asia, o Nepal i Japan, ac yn cymryd sawl ffurf ranbarthol a hanesyddol. Mae cynllun y stupa yn fath o fandala, patrwm sanctaidd sy'n adlewyrchu'r bydysawd.

Ceir sawl gair am 'stupa' mewn ieithoedd Asiaidd eraill, e.e.

* *chos rtan*/*chörten* (Tibeteg, "sedd y dharma")
* *chedi* (Taieg, o'r gair Pāli *chaitya*)
* *dagobah* (Sinhaleg, o'r gair Sansgrit *dhatu*; gwraidd y gair Tsieineeg pagoda)
* *tope* (Hindi, o'r Sansgrit)
* *garbha* (Sansgrit, yn golygu storfa)

Yn ôl traddodiad, codwyd y stupas cyntaf, wyth ohonynt, i ddal lludw Gautama Buddha. Ceir enghreifftiau cynnar yn Sarnath a Sanchi a lleoedd eraill yng ngogledd India.

Oriel
-----

* Borobudur, Indonesia.Borobudur, Indonesia.
* Stupa yn Colombo, Sri LancaStupa yn Colombo, Sri Lanca
* Pagoda Shwedagon yn Yangon, MyanmarPagoda Shwedagon yn Yangon, Myanmar
* That Louang yn Vientiane, LaosThat Louang yn Vientiane, Laos
* Chörten (stupa), TibetChörten (stupa), Tibet
* Stupa yn Gangtok, Sikkim, IndiaStupa yn Gangtok, Sikkim, India
* Stupa Mankiala ger Rawalpindi, PacistanStupa Mankiala ger Rawalpindi, Pacistan
* Stupas ger mynachlog Erdene Zuu yn Karakorum, MongoliaStupas ger mynachlog Erdene Zuu yn Karakorum, Mongolia
Take That yn y dyddiau cynnar
Grŵp pop Seisnig ydy **Take That**. Aelodau'r grŵp yw Gary Barlow, Howard Donald, Jason Orange, Mark Owen, ac roedd Robbie Williams yn aelod gynt hefyd. Ar ôl llwyddiant ysgubol ar ddechrau tan ganol y 1990au fel grŵp pum aelod, ail-ffurfiwyd y band fel grŵp pedwar aelod yng nghanol y 2000au heb Williams.

Ffurfiwyd y band gan Nigel Martin Smith ym Manceinion ym 1990 a gwerthodd y band dros 30 miliwn o recordiau rhwng 1991–1996. Ers rhyddhau eu sengl cyntaf ym 1991 i'r cyfnod pan wahanodd y band ym 1996, disgrifiodd y BBC y grŵp fel "y band Prydeinig mwyaf llwyddiannus yn y Deyrnas Unedig ers The Beatles, sy'n apelio i'r hen a'r ifanc ar yr un pryd". Domineiddodd caneuon pop a chaneuon serch Take That y siartiau Prydeinig yn hanner cyntaf y 1990au, gan greu dwy o'r albymau a werthodd orau y degawd honno sef *Everything Changes* (a enwebwyd am Wobr Mercury ym 1994) a *Greatest Hits* yn 1996. Yn ôl Allmusic "roeddent yn serennau awr yn Ewrop ar y pryd, a'r unig gwestiwn oedd, nid a allent gael sengl llwyddiannus, ond faint ohonynt fuasai'n cyrraedd rhif un ar y siartiau."

Gwahanodd y band ym 1996, ond ar ôl rhaglen ddogfen yn 2005 a rhyddhau albwm o'u caneuon gorau, cyhoeddwyd yn swyddogol y byddent yn ail-ffurfio fel grŵp i wneud taith o amgylch y Deyrnas Unedig. Galwyd y daith yn *The Ultimate Tour*. Ar 9 Mai cyhoeddwyd bod Take That yn bwriadu recordio eu halbwm stiwdio cyntaf mewn dros deng mlynedd o'r enw *Beautiful World*. Aeth y band ymlaen i gynhyrchu taith arall yn 2007 sef *The Beautiful World Tour*, cyfres o gyngherddau a werthodd allan yn llwyr. Cafwyd ymateb cadarnhaol iawn wrth y beirniaid a dyma yw eu taith sydd wedi gwerthu orau hyd yn hyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Mercury/Nationwide Music Prize". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-09-18. Cyrchwyd 2008-10-14.
Clawr argraffiad 1878 o *Norske folke og huldre-eventyr*
Roedd **Jørgen Engebretsen Moe** (22 Ebrill 1813 – 27 Mawrth 1882) yn arbenigwr llên gwerin a bardd o Norwy. Mae'n ffigwr pwysig yn hanes adfywiad llenyddol a chenedlaethol Norwy yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Bu'n esgob Christiansand o 1875 hyd 1881.

Ganwyd Moe ar fferm yn Hole, Ringerike. Roedd yn blentyn darllengar a hoffia fyd natur. Gyda'r nos byddai'n gwrando hen chwedlau ar aelwyd y teulu neu yn y ffermydd cyfagos, a hynny ar adeg pan oedd y chwedlau'n fyw ar gof gan yr hen genhedlaeth o hyd.

Gyda Peter Christian Asbjørnsen, ei hen ffrind ysgol, casglodd a golygodd gasgliad pwysig a hynod ddylanwadol o chwedlau llên gwerin traddodiadol (*eventyr*) Norwyeg (1841-1844), y *Norske folke og huldre-eventyr*.

Cyhoeddodd yn ogystal gyfrol o gerddi rhamantaidd yn 1850, ynghyd â chlasur o gyfrol i blant, *I brønden og i kjœrnet* (1851).

Roedd mab Jørgen Moe, Moltke, yn arbenigwr llên gwerin o fri, athro llên gwerin cyntaf Priyfysgol Christiana.

Llyfryddiaeth
-------------

Cyfieithiwyd detholiad da o chwedlau Moe ac Asbjørnsen i'r Saesneg gan Pat Shaw Iversen a Carl Norman, gyda'r lluniau gan Erik Werenskiold a Theodor Kittelsen o'r argraffiad Norwyaidd poblogaidd a gyhoeddwyd yn 1878:

* *Norwegian Folk Tales* (Dreyers Forlag, Oslo, 1978)

Yn Gymraeg ceir addasiadau o rai o'r chwedlau yn,

* Eirwen Shelbourne (cyf.), *Chwedlau Norwy* (Llandybïe, 1970)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 36968998
* LCCN: n50000153
* ISNI: 0000 0001 2128 176X
* GND: 120551365
* SELIBR: 208049
* SUDOC: 030920795
* BNF: cb122240125 (data)
* BIBSYS: 90053857
* NLA: 35112746
* NDL: 00450254
* NKC: ola2003169720
* The SBN id RAVV020612 is not valid.
* BNE: XX1195005
* CiNii: DA03438620
* KulturNav: id

 |
Mae **Julia Scarlett Elizabeth Louis-Dreyfus** (ganed 13 Ionawr 1961) yn actores, comedïwraig a chynhyrchwraig Americanaidd. Fe’i hadnabyddir am ei gwaith comedi teledu, gan gynnwys *Saturday Night Live* (1982–85), *Seinfeld* (1989–98), *The New Adventures of Old Christine* (2006–10) a *Veep* (2012–presennol). Mae Louis-Dreufus wedi ennill nifer o wobrau Emmy ac wedi derbyn nifer o enwebiadau.

Daeth Louis-Dreyfus yn berfformwraig gomedi fel rhan o’r Cwmni Theatr Ymarferol yn Chicago, Illinois, a arweiniodd at ei chastio yn y sioe sgetsys *Saturday Night Live* o 1982 i 1985. Daeth i amlygrwydd yn 1990 wrth iddi dreulio naw cyfres yn chwarae Elaine Benes ar *Seinfeld*, un o’r comediau sefyllfa mwyaf llwyddiannus yn feirniadol ac yn fasnachol. Cynhwysa rolau nodedig eraill, Christine Campbell yn *The New Adventures of Old Christine*, a gafodd rhediad pum cyfres ar CBS, a’i rôl fel Selina Meyer yn *Veep*, sydd yn ddiweddar wedi cael ei hadnewyddu am seithfed gyfres gan HBO. Cynhwysa rolau ffilm Louis-Dreyfus *Hannah and Her Sisters* (1986), *National Lampoon's Christmas Vacation* (1989), *Deconstructing Harry* (1997) ac *Enough Said* (2013). Mae wedi lleisio rolau mewn nifer o ffilmiau wedi’u hanimeiddio, gan gynnwys *A Bug's Life* (1998) a *Planes* (2013).

Mae Louis-Dreyfus wedi derbyn naw Gwobr Emmy, saith am actio a dau am gynhyrchu, gyda chyfanswm o 23 enwebiad yn ystod ei gyrfa. Mae hefyd wedi derbyn Gwobr Glôb Aur, saith Gwobr Cymdeithas yr Actorion Sgrin, pum Gwobr Gomedi Americanaidd a dwy Wobr Deledu Dewis y Beirniaid. Derbyniwyd Louis-Dreyfus seren ar Rodfa’r Enwogion Hollywood yn 2010 a fe’i rhoddwyd goresgyn i Neuadd Enwogion yr Academi Deledu yn 2014. Yn 2014, enwyd Louis-Dreyfus fel un o’r 100 o bobl fwyaf dylanwadol yn y byd gan Times ar y rhestr flynyddol, *Times 100*.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 56820812
* LCCN: no98114491
* ISNI: 0000 0001 1444 9528
* GND: 173630820
* SUDOC: 169759830
* BNF: cb14200578c (data)
* BIBSYS: 4102035
* NKC: xx0184025
* BNE: XX4446597

 |
Cystadleuaeth Rygbi'r undeb proffesiynnol yw **Super Rugby**. Caiff ei gyastadlu rhwng nifer o dimau o Seland Newydd, Awstralia, De Affrica, yr Ariannin a Siapan, a'r gystadleuaeth yw lefel uchaf Rygbi proffesiynol yn y gwledydd hynny.

Tîmau Presennol
---------------

* Baner Seland Newydd Blues (Auckland)
* Baner Seland Newydd Chiefs (Hamilton)
* Baner Seland Newydd Crusaders (Christchurch)
* Baner Seland Newydd Highlanders (Dunedin)
* Baner Seland Newydd Hurricans (Wellington)
* Baner De Affrica Bulls (Pretoria)
* Baner De Affrica Lions (Johannesburg)
* Baner De Affrica Sharks (Durban)
* Baner De Affrica Stormers (Cape Town)
* Baner Awstralia Brumbies Canberra)
* Baner Awstralia Reds (Brisbane)
* Baner Awstralia Rebels (Melbourne)
* Baner Awstralia Waratahs (Sydney)
* Baner Yr Ariannin Jaguares (Buenos Aires)
* Baner Japan Sunwolves (Tokyo)

Cyn-dîmau
---------

* Baner De Affrica Cheetahs (Bloemfontein)
* Baner De Affrica Southern Kings (Port Elizabeth)

Datgelwyd yn ystod 2016-17 y byddai tri tîm yn gadael Super Rugby ar ddiwedd y tymor yn dilyn penderfyniad i leihau'r gystadleuaeth o 18 tîm i 15, dau ohonynt o Dde Affrica a'r llall o Awstralia. Datgelwyd mae'r Cheetahs a'r Southern Kings byddai'r tîmau o Dde Affrica, ac ar ôl cyfnod lle bu eu dyfodol yn ansicr, datgelwyd y byddai'r ddau dîm yn ymuno â'r Pro14 i chwarae yn erbyn timau o Iwerddon, Cymru, yr Alban a'r Eidal o 2017-18 ymlaen. 

* Baner Awstralia Western Force (Perth)

Datgelwyd yn ystod 2016-17 y byddai tri tîm yn gadael Super Rugby ar ddiwedd y tymor yn dilyn penderfyniad i leihau'r gystadleuaeth o 18 tîm i 15, dau ohonynt o Dde Affrica a'r llall o Awstralia. Datgelwyd taw'r Western Force byddai'n gadael o Awstralia (roedd yn ansicr un ai nhw neu'r Rebels fyddai'n cael eu dewis), gan ei adael yn ansicr beth fydd dyfodol y tîm.
Rhan o Simbabwe Fawr
**Simbabwe Fawr** yw'r enw a roddir ar adfeilion dinas hynafol yn Affrica Ddeheuol (Simbabwe heddiw) a oedd ar un adeg yn brifddinas i ymerodraeth sylweddol a elwir yn Ymerodraeth Munhumutapa (hefyd 'Monomotapa' neu 'Mwene Mutapa'). O'i chanolfan yn Simbabwe Fawr, rheolai'r ymerodraeth hon diriogaeth eang sy'n gorwedd heddiw yn y gwledydd presennol Simbabwe (a enwir ar ôl y ddinas) a Mosambic. Roedd trigolion y ddinas yn masnachu ag Arabia ac efallai Asia trwy porthladdoedd fel Sofala, i'r de o ddelta Afon Zambezi.

Codwyd Simbabwe Fawr yn y cyfnod rhwng yr 11g a'r 15g. Amcangyfrifir fod tua 18,000 o bobl yn byw a gweithio yno ar un adeg. Adeiladau o feini mawr, rhai ohonyn nhw'n anferth, a geir ar wasgar ar safle eang sy'n cynnwys tua 1,800 erw o dir (7 km²). Cafwyd hyd i nifer o ddarnau o grochenwaith o darddiad Tsieineaidd, gwydr o darddiad tramor ac arian bath o'r gwledydd Arabaidd, sy'n awgrymu fod cyfoeth a grym Simbabwe a'i hymerodraeth yn seiledig ar reolaeth ar rwydwaith o lwybrau masnach yn arwain i ardordir Dwyrain Affrica lle byddai masnachwyr Arabaidd yn galw yn eu dhows.

Heddiw mae Simbabwe Fawr yn fath o gysegrfan genedlaethol yn Simbabwe, yn symbol o wareiddiad brodorol y wlad ac Affrica Ddeheuol cyn dyfodiad y trefedigaethwyr Ewropeaidd. Darganfuwyd y cerflun a elwir yn Aderyn Simbabwe, symbol genedlaethol Simbabwe, ar y safle. Mae safle archaeolegol Simbabwe Fawr ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

### Oriel

* Tŵr yn Simbabwe FawrTŵr yn Simbabwe Fawr
* Golygfa gyffredinol ar y safleGolygfa gyffredinol ar y safle
* Mur un o'r adeiladau mawrMur un o'r adeiladau mawr
* Porth yn Simbabwe FawrPorth yn Simbabwe Fawr

### Dolen allanol

* (Ffrangeg a Saesneg) Simbabwe Fawr ar wefan Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO
Dinas yng ngogledd-orllewin Gwlad Pwyl a phrifddinas talaith Gorllewin Pomerania yw **Szczecin** (Almaeneg: *Stettin*). Roedd y boblogaeth yn 2014 yn 408,113. Saif ar afon Oder, gyda chanol y ddinas ar y lan orllewinol. Er fod y môr 65 km i'r gogledd, mae llongau yn medru cyrraedd y ddinas, ac mae'n un o borthladdoedd pwysicaf Gwlad Pwyl. Mae hefyd yn ddinas brifysgol.

Szczecin oedd prifddinas tiriogaeth hanesyddol Pomerania. Yn y 5g, roedd caer yma ar gyfer masnach rhwng y Llychlynwyr a chanolbarth Ewrop. Yn 1181 daeth y ddinas yn rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig, ac yn ddiweddarach yn aelod o'r Cynghrair Hanseataidd.

Daeth y ddinas yn eiddo brenin Sweden yn 1648 wedi'r Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain. Yn 1721, gorfodwyd y Swediaid i ildio'r ddinas i deyrnas Prwsia, ac yn 1870, gyda gweddill Prwsia, daeth yn rhan o Ymerodraeth yr Almaen. Yn 1945, wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd, rhoddwyd meddiant ar y ddinas i Wlad Pwyl.

Szczecin

Pobl enwog o Stettin/Szczecin
-----------------------------

* Catrin Fawr, ymerodres Rwsia
* Karl Heinrich von Bötticher (1833-1907), gwladweinydd Prwsaidd
* Alfred Döblin (1878-1957), awdur Almaeneg

 gw • sg • go**Dinasoedd Gwlad Pwyl**

Warsaw ·
Kraków ·
Łódź ·
Wrocław ·
Poznań ·
Gdańsk ·
Szczecin ·
Bydgoszcz ·
Lublin ·
Katowice ·
Białystok ·
Gdynia ·
Częstochowa ·
Radom ·
Sosnowiec ·
Toruń ·
Kielce ·
Gliwice ·
Rzeszów ·
Zabrze ·
Olsztyn ·
Bytom ·
Bielsko-Biała ·
Ruda Śląska ·
Rybnik ·
Tychy ·
Dąbrowa Górnicza ·
Gorzów Wielkopolski ·
Płock ·
Elbląg ·
Opole ·
Wałbrzych ·
Zielona Góra ·
Włocławek ·
Tarnów ·
Chorzów ·
Koszalin ·
Kalisz ·
Legnica ·
Hen simnai'r mwynglawdd yng Nghwmsymlog.
Sianel sy'n cario mwg oddi wrth le tân, ffwrnais, neu beiriant yw **simnai**.

Ceir tair rhan i'r simnai gartref arferol: y ceg, y siambr fwg, a chorn y simnai neu'r ffliw. Mae'r ceg uwchben y tân, a cheir caead o'r enw damper i gau'r sianel pan nas defnyddir y lle tân. Uwchben y damper mae'r siambr fwg, a thuag at ei waelod mae silff fwg sy'n atal tynfa i lawr y simne rhag chwythu mwg i mewn i'r ystafell (neu "fwg taro"). Culha'r siambr fwg tuag at ei brig. Pwrpas y siambr yw i arafu'r tynfa ac i ddal mwg sy'n cael ei atal rhag dianc gan wynt ar y to. Y corn neu'r ffliw yw prif hyd y simnai, ac fe'i wneir o gerrig, yn aml brics, gyda haenen fewnol o fetel. Mae'r simne sy'n fwyaf addas wrth ei gwaith yn fertigol ond weithiau ceir plyg ynddi i atal glaw gyrraedd gwaelod y simnai. Defnyddir hefyd troeon yn y sianel wrth greu un allanfa ar gyfer nifer o gyrn, hynny yw os oes lle tân mewn mwy nag un ystafell.

Corn simnai silindraidd, diateg sy'n sefyll ar ben ei hun yw'r simnai ddiwydiannol fel rheol. Gwneir craidd ei adeiledd o frics tân a'i haen allanol o ddur, brics, neu goncrit cyfnerthedig, ac yn aml gyda gofod o aer rhyngddynt wrth ystyried effaith ehangiad differol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   simnai. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 26 Gorffennaf 2015.
2. 1 2  (Saesneg) chimney. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 26 Gorffennaf 2015.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***simneiau***
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **tant y derw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **tannau'r derw**; yr enw Saesneg yw *Oak Lutestring*, a'r enw gwyddonol yw *Cymatophorima diluta*. Mae i'w ganfod yn Ewrop.

33–36 mm ydy lled ei adenydd agored ac fe'i welir yn hedfan rhwng Awst a Medi.

Dail y derwen ydy prif fwyd y siani flewog.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r tant y derw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Bêls silwair
Porthiant sydd wedi eplesu a'i storio ac yn gallu cael ei ddefnyddio i fwydo gwartheg, defaid ac anifeiliaid eraill sy'n cnoi cil yw **silwair**.  Mae'n eplesu ac yn cael ei storio trwy broses sy'n cael ei alw'n silweirio, ac fel arfer wedi'i wneud o gnydau gwaith, gan gynnwys indrawn, sorghwm neu rawn eraill, gan ddefnyddio'r planhigyn gwyrdd i gyd (ac nid y grawn yn unig). Gellir gwneud silwair o nifer o gnydau maes.

Mae silwair yn cael ei gynhyrchu trwy un neu ragor o'r dulliau canlynol: gosod tyfiant gwyrdd sydd wedi'i dorri mewn seilo neu bydew; llwytho'r tyfiant mewn pentwr mawr a'i wasgu i lawr er mwyn clirio cymaint o ocsigen â phosib, ac yna'i orchuddio â phlastig; neu trwy lapio bêliau mawr crwn gyda ffilm plastig.

Hanes
-----

Er bod rhai wedi dechrau mabwysiadu’r dechneg newydd o wneud byrnau silwair yn hanner cynta’r 1980au, haf trychinebus o wlyb 1985 a’r anhawster cael tywydd i wneud y byrnau bach arferol fu’n gyfrifol am y newid mawr. Buddsoddodd contractwyr yn y drefn newydd, ac o’i chael yn llwyddiant ac yn hwylus ("ta ta" dibynnu ar y tywydd a gorfod llwytho byrnau bach i drelar!) fe’i mabwysiadwyd gan bawb bron o hynny ymlaen. Ambell un yn dal i wneud byrnau bach am rai blynyddoedd wedyn ond llawer o ffermwyr yn buddsoddi yn eu peiriannau eu hunain.

Dyma flas ar dymor "trychinebus" hel gwair 1985:

> Harlech: 8 Gorffennaf 1985: Dechra torri gwair LLety Peryg. Ychydig glaw. 9fed Sych. 10fed Ychydig glaw. 11eg Glaw ar adegau. 12fed Glaw nos a bora ar adegau. 13eg Cawod nos. 14eg Dafnau.
> 
> 

Roedd y defnydd o silwair yn achubiaeth ac yn chwyldro er yn dod atom efo problemau amgylcheddol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wood, Brian J. B. *Microbiology of fermented foods Volume 1&2*. Springer. t. 73. ISBN 978-0-7514-0216-2.
2. ↑  George, J. Ronald, gol. (1994). *Extension publications : forage and grain crops* (arg. 8th). Dubuque, Iowa: Kendall/Hunt Pub. Co. ISBN 0840393415.
3. ↑  Twm Elias, cys. pers.
4. ↑  Dyddiaduron A.LL.J. Harlech
5. ↑  Bwletin Llên Natur rhifyn 150, tud. 8
|  |
| --- |
| Cyfnod **Silwraidd** *443.7–416 miliwn o flynyddoedd yn ôl*
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
 |
| Cyfartaledd O2 yn yr atmosffêr | ca. 14 Cyfaint %(70 % o lefel a geir heddiw) |
| Cyfartaledd CO2 yn yr atmosffêr | ca. 4500 rhan / miliwn(16 wedi'i luosi gyda'r lefel fodern (cyn-ddiwydiannol)) |
| Cyfartaledd tymheredd yr wyneb | ca. 17 °C(3 °C uwch na'r lefel heddiw) |
| Lefel y môr (yn uwch na heddiw) | Tua 180m |

*Cooksonia*, planhigyn tir cyntefig o'r cyfnod Silwraidd
Cyfnod daearegol a ddechreuoedd tua 408.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl ac y daeth i ben tua 443.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl yw'r Cyfnod **Silwraidd**. Roedd yn dilyn y Cyfnod Ordofigaidd a daeth y Cyfnod Defonaidd ar ôl y Cyfnod Silwraidd. Mae'n gyfnod a welodd ddifodiant 60% o anifeiliaid a phlanhigion môr.

Disgrifiodd y daearegydd Syr Roderick Murchison y Cyfnod Silwraidd am y tro cyntaf pan gyhoeddodd y llyfr *The Silurian System* ym 1839, ar ôl gweld creigiau yn Nhraethau Marloes, De Cymru. Enwyd y Cyfnod ar ôl y Silwriaid, llwyth Celtaidd a oedd yn byw yn yr ardal.

Yn ystod y Cyfnod Silwraidd roedd Uwchgyfandir Gondwana yn dal i fod yn y de, ond ffurfiodd y cyfandiroedd eraill yr Uwchgyfandir mawr Laurasia.

Cwrelau a brachiopodau yw'r ffosilau a geir mewn creigiau o'r Cyfnod Silwraidd.

Bywyd
-----

Un o brif nodweddion y cyfnod hwn yw datblygiad esgyrn mewn pysgod. Yn ail, gwelwyd bywyd yn dod i'r lan - ar y tir - mewn ffurfiau fel mwsogl, planhigion fasgwlaidd yn tyfu ar lan llynnoedd nentydd ac arfordiroedd; dyma'r cyfnod hefyd pan welwyd arthropodau ar y tir. Fodd bynnag, mae'n rhaid aros tan y cyfnod Defonaidd cyn gweld esblygiad pellach ar y tir, a'r amrywiaeth enfawr a ddaeth wedi'r cyfnod Silwraidd.

Epocau
------

Ceir pedair israniad o fewn y cyfnod Silwraidd, a elwir yn 'epocau':

1. Epoc Llanymddyfri - ceir 3 israniad pellach o fewn y grŵp a elwir yn Telychian, Aeronaidd a Rhuddanaidd (a enwyd ar ôl Fferm Cefn-Rhuddan)
2. Epoc Wenlock
3. Epoc Llwydlo
4. Epoc Přídolí

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Image:Sauerstoffgehalt-1000mj.svg
2. ↑  Image:Phanerozoic Carbon Dioxide.png
3. ↑  Image:All palaeotemps.png
4. ↑  Haq, B. U.; Schutter, SR (2008). "A Chronology of Paleozoic Sea-Level Changes". *Science* **322** (5898): 64–68. Bibcode 2008Sci...322...64H. doi:10.1126/science.1161648. PMID 18832639.
5. ↑  britannica.com ar-lein; adalwyd 2 Tachwedd 2015

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Cyfnod blaen | Cyfnod hon | Cyfnod nesaf |
| Ordofigaidd | **Silwraidd** | Defonaidd |
| Cyfnodau Daearegol |
Llwythi Cymru tua 48 OC. Nid oes sicrwydd am yr union ffiniau.
Roedd y **Silwriaid** (Lladin: *Silures*) yn llwyth Brythonaidd oedd yn byw yn ne-ddwyrain Cymru pan gyrhaeddodd y Rhufeiniaid i'r ardal. Yn fras roeddynt yn byw yn yr hyn ddaeth yn nes ymlaen ym Mrycheiniog, Gwent a Morgannwg. Roeddynt yn ffinio a'r Ordoficiaid yn y gogledd a'r Demetae yn y gorllewin. Yn ôl yr hanesydd Rhufeinig Tacitus roeddynt yn bobl bryd-tywyll gyda gwallt cyrliog. Ymhlith y bryngaerau niferus ar eu tir y mae bryngaer Goed Llanmelin yn sefyll allan fel canolfan bwysig.

Yr oeddynt yn nodedig am ymladd yn ffyrnig yn erbyn y Rhufeiniaid. Tua 48 OC ffodd Caradog atynt wedi i'w lwyth ei hun, y Catuvellauni, gael eu gorchfygu gan y Rhufeiniaid. Arweiniodd ef eu rhyfelwyr yn erbyn Publius Ostorius Scapula pan ymosododd Ostorius arnynt hwy ac ar yr Ordoficiaid.

Gorchfygwyd Caradog yn 51 yn nhiriogaeth yr Ordoficiaid, ond parhaodd y Silwriaid i ymladd yn erbyn y Rhufeiniaid. Dywedir i Ostorius ddatgan fod y llwyth mor beryglus nes byddai raid eu lladd i gyd neu eu halltudio. Ymosododd y Silwriaid ar gorff o filwyr Rhufeinig oedd yn adeiladu caerau yn eu tiriogaeth, a dim ond trwy ymdrech fawr y gallodd y Rhufeiniaid eu hachub. Dywedir i'r Silwriaid gymryd Rhufeinwyr yn garcharorion a'u rhannu ymhlith llwythau cyfagos i greu cynghrair yn erbyn Rhufain.

Bu farw Ostorius yn annisgwyl yn 52 heb fod wedi concro'r Silwriaid. Wedi ei farwolaeth ef gallasant orchfygu'r Ail Leng, oedd yn cael ei harwain gan Gaius Manlius Valens, cyn i'r llywodraethwr newydd, Aulus Didius Gallus, gyrraedd. Yn 57, dechreuodd y llywodraethwr Quintus Veranius Nepos ymgyrch yn eu herbyn, ond bu farw yn fuan wedyn. Dim ond ugain mlynedd yn ddiweddarach, dan Sextus Julius Frontinus, y gorchfygwyd y llwyth yn derfynol.

Prifddinas y Silwriaid yn y cyfnod Rhufeinig oedd Venta Silurum (Caerwent heddiw). Wedi'r cyfnod Rhufeinig daeth tiriogaeth y Silwriaid yn deyrnasoedd Gwent, Brycheiniog, Gwynllŵg a Morgannwg. Enwyd y cyfnod Silwraidd mewn daeareg ar ôl y llwyth yma, gan i greigiau o'r cyfnod yma gael eu disgrifio gyntaf yn nhiriogaeth y llwyth.

  



|  | Llwythau Celtaidd Cymru |  |
| --- | --- | --- |
| Deceangli |
Demetae |
Gangani |
Ordoficiaid |
Silwriaid |  |
| ***Gwelwch hefyd:** Y Celtiaid* |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **smotyn sgwar y fign**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **smotiau sgwar y fign**; yr enw Saesneg yw *Fen Square-spot*, a'r enw gwyddonol yw *Diarsia florida*. Mae i'w ganfod yng ngorllewin Ewrop; mae'r isrywogaeth *perturbata* i'w gael yn Nhwrci.

34 mm ydy maint ei adenydd agored ac mae'n hedfan rhwng Mehefina Gorffennaf, mewn un genhedlaeth yn unig.

Prif fwyd y siani flewog ydy mathau o *Athyrium*, *Betula*, *Calluna*, *Caltha*, *Lamium*, *Primula*, *Rubus*, *Rumex*, *Scrophularia*, *Struthiopteryx*, *Vaccinium* a *Urtica*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r smotyn sgwar y fign yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Arweinydd crefyddol a chefnogwr Piwritaniaeth oedd **John Miles** neu **John Myles** (1621 - 1683). Cafodd ei eni yn Clifford, Swydd Henffordd, mewn ardal a oedd yr adeg honno yn bur Gymraeg o hyd er ei bod yn gorwedd dros y ffin yn Lloegr.

Daeth Miles yn arweinydd pwysig gyda'r Bedyddwyr cynnar a adnabyddir fel Bedyddwyr Caeth neu Neilltuol. Cafodd ei addysg brifysgol yn Mhrifysgol Rhydychen. Roedd ganddo gysylltiadau clos â Chymru, er nad oes prawf ei fod yn medru'r Gymraeg. Bu'n un o'r cynorthwywyr a anfonwyd i Gymru ar ôl pasio Deddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru (1650), ynghyd â Morgan Llwyd, Vavasor Powell ac eraill.

Nid oedd Miles yn cymeradwyo'r ymenwadu a noddweddai cyfnod Gwerinlywodraeth Lloegr a chadwai allan o ddadleuon gwleidyddol y dydd. Serch hynny, cafodd ei droi allan o'i weinidogaeth ar ôl yr Adferiad dan Siarl II o Loegr, a threuliodd ei ddyddiau olaf yn alltud ym Massachusetts lle sefydlodd eglwys yn 1667 a'i galw yn Swanzey ('Swansea').

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **John Martyn**, OBE (11 Medi 1948 – 29 Ionawr 2009), a ganed yn **Iain David McGeachy**, yn ganwr, gitarydd a cherddor Prydeinig. Dros yrfa 40-mlynedd, fe ryddhaodd 21 albwm stiwdio, gan dderbyn adnabyddiaeth feirniadol gyson. Cychwynnodd ei yrfa yn 17 mlwydd oed fel aelod allweddol o'r sin gerddoriaeth gwerin, gan dynnu ysbrydoliaeth o gerddoriaeth *blues* Americanaidd a cherddoriaeth Saesneg traddodiadol, a llofnodi gyda Island Records. Erbyn yr 1970au dechreuodd gynnwys dylanwadau jazz a roc i'w sain ar albymau megis *Solid Air* (1973) ac *One World* (1977), yn ogystal ag arbrofi gydag effeithiau gitâr a pheiriannau oedi tâp fel Echoplex. Cafodd gyfnod anodd gyda chamddefnyddio sylweddau a phroblemau teuluol trwy gydol yr 1970au a'r 1980au, er fe barhaodd i ryddhau albymau tra'n cydweithio ag artistiaid fel Phil Collins a Lee "Scratch" Perry. Parhaodd i weithio tan ei farwolaeth yn 2009. Disgrifiwyd gan *The Times* fel "gitarydd a chanwr gwefreiddiol yr oedd ei gerddoriaeth yn pylu'r ffiniau rhwng gwerin, jazz roc a'r blues".
Safle Genedlaethol Hanesyddol yn Scranton, Pennsylvania yw Amgueddfa **Steamtown** ar safle hen Reilffordd Delaware, Lackawanna a Gorllewinol. Mae'r dref yn Nyffryn Lackawanna.

Mae'r amgueddfa'n cynnwys amgueddfa tramffyrdd trydanol dynesig.

Hanes
-----

Sefydlodd Steamtown USA gan F Nelson Blount ym 1966 yn Bellows Falls, Vermont. Cafodd o'r casgliad preifat mwyaf yng Ngogledd America, yn cynnwys 35 locomotif. Bu farw Blount mewn damwain awyren ym 1967, a doedd yno ddim digon o arian am gynnal a chadw'r casgliad. Penderfynwyd symud yr amgueddfa i Scranton ym 1984. Roedd gan y dref gysylltiadau cryfion efo'r diwydiannau dur a glo, ac roedd hefyd yn hawdd cyrraedd o Efrog Newydd a Philadelphia. Daeth Steamtown yn Safle Genedlaethol Hanesyddol ym 1986 ar gost o $20 miliwn o ddoleri, ar ôl deddf dadleuol. Doedd nifer o ymwelwyr ddim cymaint a'r disgwyl, felly cymerwyd y safle drosodd gan y Wasanaeth Parc Genedlaethol ym 1989.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cymdeithas Gwefan Tramfyrdd Trydanol Dinesig
2. ↑  "Gwefan Canolfan Bennsylvania y Llyfr". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-05-15. Cyrchwyd 2014-11-29.

Dolen allanol
-------------

* Gwefan Steamtown
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **tant cyffredin**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **tannau cyffredin**; yr enw Saesneg yw *Common Lutestring*, a'r enw gwyddonol yw *Ochropacha duplaris*. Mae i'w gael yn Ewrop.

27–32 mm ydy lled adenydd agored yr oedolyn ac mae'n hedfan rhwng Mehefin ac Awst.

Unig fwyd y siani flewog ydy'r fedwen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r tant cyffredin yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **swlffaffwrasol** (INN, sydd hefyd yn cael ei alw’n swlfisocsasol) yn gyffur gwrthfacteria swlffonamid gyda dirprwy ocsasol. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₁H₁₃N₃O₃S.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- Clamydia
 - Llid y glust ganol
 - systitis acíwt

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Swlffaffwrasol, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- 4-Amino-N-(3,4-dimethyl-5-isoxazolyl)benzenesulphonamide
 - 4-Amino-N-(3,4-dimethyl-5-isoxazolyl)benzenesulfonamide
 - 3,4-Dimethylisoxazole-5-sulphanilamide
 - 3,4-Dimethylisoxazole-5-sulfanilamide
 - 3,4-Dimethyl-5-sulphonamidoisoxazole
 - 3,4-Dimethyl-5-sulphanilamidoisoxazole
 - 3,4-Dimethyl-5-sulfonamidoisoxazole
 - 3,4-Dimethyl-5-sulfanilamidoisoxazole
 - Sosol
 - Sulsoxin

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Swlffaffwrasol". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Ffilm fud (heb sain) gan y cyfarwyddwr Michael Curtiz yw ***Júdás*** a gyhoeddwyd yn 1918. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Júdás*** ac fe'i cynhyrchwyd yn Hwngari. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Hwngareg a hynny gan Michael Curtiz. 

 Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1918. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Shoulder Arms* sef ffilm fud a chomedi o Unol Daleithiau America a gyfarwyddwyd gan Charlie Chaplin. Hyd at 2022 roedd o leiaf 700 o ffilmiau Hwngareg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Michael Curtiz ar 24 Rhagfyr 1886 yn Budapest a bu farw yn Sherman Oaks ar 9 Chwefror 1948. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1912 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Gwobr yr Academi i'r Cyfarwyddwr Gorau
 * seren ar Rodfa Enwogion Hollywood

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Michael Curtiz nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------