Roedd **Owen Elias Roberts**, neu'n fwy cyffredin mewn print, **O.E. Roberts** (19 Mehefin 1908 – 14 Hydref 2000), yn awdur gwyddonol ac yn ymgyrchydd dros hawliau'r Gymraeg a thros senedd i Gymru.

Bywyd
-----

Ganed O.E. Roberts yn Llanystumdwy, Eifionydd ond wedi addysg elfennol symudodd i weithio fel technegydd labordy meddygol yn Lerpwl. Daeth, maes o law yn Brif Dechnegydd Labordy Ysbyty Broadgreen. 
Yn ei lencyndod teithiau ar hyd gogledd Cymru a cyhoeddwyd erthyglau ganddo am ei brofiadau yng nghylchgrawn *Y Ford Gron* yn yr 1930au. Wedi ymddeol dychwelodd i Gricieth i fyw ac yna i Gaerdydd i fod yn agosach at ei merch, Gwenan, sy'n briod â'r darlledwr, Wyndham Richards. Roedd yn briod â Margaret Florence (Fflorens) Roberts a gyhoeddodd lyfr *Merch y Gelli* gan Wasg Pantycelyn. Roedd ganddo ddau o wyrion. Bu farw ar yn 92 oed.

### Anrhydeddu

Yn 1972 derbyniodd radd MA er anrhydedd gan Brifysgol Cymru am ei waith arloesol i wyddoniaeth yn y Gymraeg. Derbyniodd y radd gan Syr John Meurig Thomas a'i ddisgrifiodd fel "y gŵr diymhongar [hwn] ei ddychymyg yn gyfoethog ei ryddiaeth yn farddonol a Beiblaidd".

Bu hefyd yn Lywydd Anrhydeddus y Gymdeithas Wyddonol Genedlaethol.

Eisteddfod Genedlaethol
-----------------------

Enillodd y Fedal Ryddiaith ddwywaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Enillodd yn Eisteddfod Aberystwyth, 1952 gyda *Cyfrol o Ryddiaith: Cyfrinachau Natur*

Enillodd y Fedal Ryddiaith eto dwy flynedd wedyn yn Eisteddfod Ystradgynlais, 1954 am ei ysgrif *Y Gŵr o Ystradgynlais* (casgliad o ysgrifau).

Enillodd hefyd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng nghystadleuaeth y Llawlyfrau, gan ennill yn 1948 gyda *Llawlyfr ar Fwydydd* ac yn 1951 gyda *Llawlfyr ar Wyddor Gwlad*.

Ysgrifennu
----------

Yn ogystal ag ysgrifennu'r i'r *Ford Gron* (a ddaeth i ben fel cylchgrawrn yn 1935) bu O.E. yn cyfrannu colofn wyddonol i'r Cymro. Cyhoeddodd ei lyfr gyntaf, *Hela'r Meicrob* yn 1945. Bu hefyd yn cyfrannu, bob yn ail gyda Dr Eirwen Gwynn, i'r Gwyddonydd. gan gynnwys erthyglau megis *Bwytawr Bacteria* yn Cyfrol ii, rhif 2, Mehefin 1964.

Teledu
------

Yn sgil ei lwyddiant yn poblogeiddio gwyddoniaeth yn y Gymraeg, ymddangosodd ar raglenni teledu yn yr iaith yn trafod y pwnc, gan gynnwysn trafod "Hela'r Meicrob" ar ddydd Sadwrn 7 Mai 1960 ar Telewele.

Gwleidyddiaeth
--------------

Bu'n weithgar iawn gydag Undeb Cymru Fydd. Mae ei ohebiaeth i gymdeithasau Cymreig yng ngogledd a chanolbarth Lloegr yn enw UCF ar bwnc dyfodol Cymru ac, yn benodol sefydlu cyfundrefn a gwasanaeth darlledu arwahân i Gymru wedi eu cadw yn Archif Prifysgol Bangor.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Hela'r Meicrob* O.E. Roberts, 1945
* *Dirgelwch yr Atom* O.E. Roberts, 1947
* *Llawlyfr ar Wyddor Gwlad* O.E. Roberts, 1951
* *Y Gŵr o Ystradgynlais *(casgliad o ysgrifau)* O.E. Roberts, 1960, Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, ISBN 0901410586*
* **Gwyddonwyr o Gymru*, O.E. Roberts, Gwasg Prifysgol Cymru, 1952, ISBN10: 070830138X*
* *Dr John Dee 1527-1608*, O.E. Roberts, Gwasg Gwynedd, 1980.
* *Rhai o Wyddonwyr Cymru*. O.E. Roberts, 1980.

Gweler Hefyd
------------

* Undeb Cymru Fydd

Teyrngedau
----------

* O.E. Roberts - Pererin mewn gwlad ddieithr', teyrnged gan R. Elwyn Hughes, Pentyrch, yn Y Casglwr
* O E Roberts yn marw, BBC ar-lein 16 Hydref 2000
* Owen Elias Roberts, "The Guardian"

Darllen Pellach
---------------

Gellir darllen hen rifynnau o *Y Gwyddonydd*, sy'n cynnwys erthyglau gan O.E. Roberts ar-lein ar dudlennau Cylchgronau Cymru ar wefan y Llyfrgell Genedlaethol.

Gellir hefyd ddarllen Y Ford Gron ar dudalennau Cylchgronau Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3
2. 1 2
3. 1 2
4. ↑
5. 1 2  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-08-25. Cyrchwyd 2019-08-29.
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑