recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Perthynas neu weithrediad achos ac effaith yw **achosiaeth**. Mae'n bwnc hollbwysig ym meysydd rhesymeg, athroniaeth, a gwyddoniaeth.

Aristotlys yw'r man cychwyn i achosiaeth yn athroniaeth Ewropeaidd. Nododd yr hen Roegwr bedwar math o achos: effeithlon, terfynol, materol, a ffurfiol. Er enghraifft, mae'r cerflunydd (effeithlon) yn cerfio marmor (materol) i greu gwrthrych gorffenedig (terfynol) sy'n meddu nodweddion cerflun (ffurfiol).

Gwadodd David Hume bod yr achos yn angenrheidiol i resymeg a nododd ei fod yn amhosib i brofi achosiaeth. Er ei ddadl anatebadwy, a dylanwad yr empiryddion, mae'r mwyafrif o athronwyr a gwyddonwyr yn cydnabod ambell ragosodiad *a priori*, megis y ddeddf achos. Mynodd Immanuel Kant taw un o'r categorïau sylfaenol er mwyn deall ein byd yw'r achos; mae eraill yn ffafrio damcaniaeth fecanyddol ar achosiaeth. Fodd bynnag: heb rhyw ffurf ar benderfyniaeth, nid yw'r gwyddorau yn bosib. Rhagdybiaeth yr achosiaeth benderfyniadol sydd wrth wraidd pob damcaniaeth wyddonol, ac eithrio mecaneg cwantwm a goblygiadau'r egwyddor ansicrwydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   achosiaeth. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 1 Ionawr 2017.
2. ↑  (Saesneg) David Hume: Causation, Internet Encyclopedia of Philosophy. Adalwyd ar 2 Ionawr 2017.
Craig yng "Ngerddi'r Duwiau" yn Colorado Springs, UDA
Astudiaeth o'r ddaear ffisegol yw **Daeareg** neu **Geoleg** (Groeg: γη- sef ge-, "y ddaear" a λογος, sef logos, "gwyddoniaeth"). Mae'n cynnwys astudiaeth o greigiau solid a chramen y Ddaear. Gellir dyddio'r creigiau hyn, a rhennir hanes y ddaear yn gyfnodau daearegol. Gall y gair 'daeareg' hefyd gyfeirio at yr astudiaeth o greigiau a cherrig planedau a ffurfiau eraill yn y gofod e.e. daeareg y Lleuad.

Drwy'r maes hwn ceir cip cliriach o hanes y Ddaear; mae daeareg yn astudiaeth o dystiolaeth cynradd o blatiau tectonig, esblygiad bywyd ar y Ddaear a newid yn hinsawdd y Ddaear. Fe'i defnyddir hefyd yn yr astudiaeth o fwynau, eu cloddio a'u marchnata; felly hefyd gyda phetroliwm a hydrocarbonau eraill. Mae'r astudiaeth o ddŵr y môr a dŵr croyw hefyd yn seiliedig ar astudiaeth o'r maes hwn, yn ogystal â pheryglon naturiol daearyddol a phroblemau gyda'r amgylchedd.

Ynysoedd Prydain
----------------

 *Prif erthygl: Daeareg Ynysoedd Prydain*
Mae daeareg Ynysoedd Prydain yn enwog am ei amrywiaeth gyfoethog o greigiau a cheir enghreifftiau o bron yr holl oedoedd daearegol o'r Archaean ymlaen.

Mae ymchwil seismograffig yn dangos bod crwst y Ddaear rhwng 27 a 35 km (17 i 22 milltir) o drwch. Mae'r creigiau hynaf i'w cael yng ngogledd orllewin yr Alban ac maent yn fwy na hanner oed blaned. Credir bod y creigiau hyn i'w cael hefyd, yn isel o dan llawer o Brydain - dim ond y cilometrau cyntaf y mae tyllau turio wedi eu treiddio. Gwelir yr un creigiau yn Llydaw, ac felly, credir eu bod yn rhedeg yn isel dan yr wyneb o'r ardal i Lydaw. Mae'r creigiau ieuengaf i'w cael yn ne-ddwyrain Lloegr.

Cymru
-----

 *Prif erthygl: Daeareg Cymru*
Mae'r *Cyfoeth Naturiol Cymru* yn dewis safleodd pwysig er mwyn eu gwarchod ac yn eu rhestru ar yr Arolwg Cadwraeth Daearegol (ACD). Mae dau fath o safle sef Safle Daearegol Rhanbarthol Pwysig (SDRhP) a Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SDGA). Hefyd mae UNESCO wedi dynodi dau GeoParc yng Nghymru sef Fforest Fawr a GeoMôn.

Mae Geoparc Fforest Fawr y tu mewn i Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog yn ne Cymru. Mae GeoMôn yn cynnwys Ynys Môn i gyd ar sail y ffaith fod Môn yn ynys tectonig. Ceir Creigiau hynaf y byd a elwyr yn Cyn-Cambriaidd ar Ynys Môn sydd dros 500 miliwn o flynyddoedd oed hyd at y creigiau ieuengaf heblaw am greigiau yr oes Juraisg ac Oes y Calchfaen. Tiriogaeth sy’n cynnwys un neu fwy o leoliadau o bwysigrwydd gwyddonol, sydd o werth archeolegol ecolegol a diwylliannol yn ogystal â bod o ddiddordeb daearegol yw GeoParc. Mae yna dros 50 Geoparc yn Ewrop.

Rhaniadau yn yr Oes Palaeosoig
------------------------------

Mae'r tri rhaniad neu gyfnod wedi eu henwi ar ôl hynafiaethau Cymreig neu Geltaidd, sef y cyfnodau:

* Cambriaidd (yr enw Lladin am Gymru)
* Ordofigaidd - 490 - 70 miliwn o flynyddoedd yn ôl
* Silwraidd - 408.5 - 443.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl

Cyfeiriadau
-----------


*Gweler hefyd: Daeareg Cymru*
Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Daeareg***

Chwiliwch am ***daeareg***  
yn Wiciadur.
Pobl yn eu arddegau yn Fukushima, Japan
Cyfnod o drawsnewid corfforol a meddyliol yn natblygaeth dyn yw'r **arddegau**, sy'n digwydd rhwng plentyndon ac oedolaeth. Mae'r trawsnewid ynghlwm â newidiadau biolegol (h.y. glasoed), cymdeithasol, a ffisiolegol, ond y biolegol a'r ffisiolegol yw'r hawsaf i'w mesur yn wrthrychol. Yn hanesyddol, cysylltwyd y glasoed gyda phobl yn eu arddegau a chychwyd datblygiad arddegau. Ond yn ystod y blynyddoedd diweddar, mae dechrau arddegau, wedi cynyddu yn y cyn-arddegau ac yn ymestyn ar ôl yr arddegu, gan wneud arddegau yn anoddach i'w ddiffinio.

Mae diwedd yr arddegau a dechrau oedolaeth yn amrywio o wlad i wlad yn ogystal â swyddogaeth, hyd yn oed o fewn yr un wlad bydd gwahanol oedrananu lle cysidrir unigolyn i fod yn ddigon aeddfed i dderbyn cyfrifoldeb am wahanol dasgau, megis gyrru car, cael rhyw, gwasanaethu yn y lluoedd arfog, pleidleisio neu phriodi.

Llenyddiaeth
------------

* Tennessee Williams: mae disgrifiad o effaith emosiynol glasoed a arddegau i'w gael yn *The Resemblance Between a Violin and a Coffin*
* Jon Savage: (cyn)hanes datblygiad yr arddegau i'w gael yn *Teenage* (Chatto and Windus, 2007)

Gweler hefyd
------------

* Glasoed

Ffynonellau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) youthspecialties.com
2. 1 2  (Saesneg)  Questions about Sex, Puberty, and Periods, for adolescents and their parents: 12. Puberty: Growing Up Early.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) *The 6th Las Vegas Conference on Adolescents - USJT.com* Archifwyd 2008-12-01 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) *Connecting with teens*
Etholaeth seneddol yn Surrey, De-ddwyrain Lloegr, yw **Spelthorne**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Spelthorne yn SurreyEtholaeth Spelthorne yn Surrey
* Surrey yn LloegrSurrey yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1918.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1918–1931: Philip Pilditch (Ceidwadol Clymblaid, wedyn Ceidwadol)
* 1931–1945: Reginald Blaker (Ceidwadol)
* 1945–1950: George Pargiter (Llafur)
* 1950–1970: Beresford Craddock (Ceidwadol)
* 1970–1987: Humphrey Atkins (Ceidwadol)
* 1987–2010: David Wilshire (Ceidwadol)
* 2010–presennol: Kwasi Kwarteng (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Awdures o Fwlgaria yw **Svetla Vassileva** (neu weithiau **Vasileva**, Bwlgareg: Светла Василеваganwyd; ganwyd 1 Ebrill 1964). Ei gwaith beunyddiol yw rhoi cyhoeddusrwydd i gwmni, fel cyhoedduswr (*publicist*) drwy flogio ayb.

Fe'i ganed yn Pleven yng ngogledd Bwlgaria ar ddiwrnod Ffŵl Ebrill, 1964. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Herzen a Sefydliad Ymchwil Gwyddonol Sofia yn y brifddinas.
 Mae Vassileva yn gyd-sylfaenydd sawl cymdeithas ddi-elw.

Gwaith academaidd
-----------------

Ysgrifennodd draethawd hir ar "Gynnwys plant cyn-ysgol a gwerthoedd moesol cyffredinol." Vassileva yw cyd-awdur "Y cysyniad ar gyfer datblygu addysg cyn-ysgol gyhoeddus ym Mwlgaria", "Cysyniad ar gyfer cymdeithasu plant Romani dan anfantais gymdeithasol" (dan nawdd UNICEF), "Papur Gwyn ar Pravets" (2010) a'r llyfr *Pravets. Cronicl y ddinas breifat* (2011). Tref yng nghanol Bwlgaria yw Pravets.

Mae hi'n awdur dwsinau o erthyglau ar faterion cyfoes bywyd cyhoeddus yn y cyfnod o gyfnewid, pan drodd Bwlgaria i ddemocratiaeth a chyfalafiaeth; cyhoeddwyd yr erthyglau hyn yn y cyfryngau ac mewn print mewn Bwlgareg ac ar gyfryngau cymdeithasol mewn ieithoedd eraill, gan gynnwys cyhoeddiadau'r Undeb Ewropeaidd yn ogystal â'i blog personol.

Llyfryddiaeth
-------------

* Koleva, Irina. *Koncepcija za socializacija na deca ot romski proischod v neravnostojno socialno položenie : v uslovijata na detskata gradina* [Concept socialization of Roma children in socially disadvantaged], S. 1994, ISBN 954-8525-02-X, co-author
* Tsvetkov, Pavlin; Vasileva, Svetla; Nikolova, Proletina (2011). *Правец. Хрониките на частния град* [*Pravets. Chronicles of the private city*] (yn Bwlgareg). Сдружение за насърчаване на гражданска активност. ISBN 978-954-92718-1-2.

Anrhydeddau
-----------

Derbyniodd y "Golden Key" ar gyfer 2014 yng nghategori "newyddiaduraeth" y Rhaglen Mynediad at Wybodaeth.

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyffredinol:. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
2. ↑  Rhyw:. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
3. ↑  Radio otzvuk
4. ↑  "Lukoil Bulgaria and a climate of fear in Pravets". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-04-04. Cyrchwyd 2012-03-07. Unknown parameter `|dead-url=` ignored (help)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 8132156990999361180003
* GND: 1195851308

 |
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crugyn Amlwg, Mynydd Trebeddau**, yng nghymuned Llanfihangel-ar-Arth, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN486343. Mae ganddo ddiamedr o 32m.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM034. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crugyn Amlwg, Mynydd Trebeddau ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-12.
Roedd **Abel Christmas Davies** (25 Rhagfyr 1861 – 18 Mehefin 1914) yn feddyg a chwaraewr rygbi'r undeb a fu'n chware i Gymry Llundain, Llanelli a Chymru.

Cefndir
-------

Ganwyd Davies yn Llandysul, Ceredigion yn blentyn i Thomas Crimea Davies, gwerthwr botymau a Mary (née Davies) ei wraig.. Cafodd ei addysgu ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth; Prifysgol De Cymru, Caerdydd a Choleg Prifysgol Llundain lle graddiodd MB ym 1884.

Gyrfa
-----

Dechreuodd Davies i chware rygbi tra yn fyfyriwr yn Aberystwyth gan wasanaethu fel capten tîm y coleg. Wedi symud i Brifysgol Llundain daeth yn chwaraewr i dîm Cymru Llundain. Roedd yn rhan o dîm Cymry Llundain bu'n wynebu'r *New Zealand Natives* oedd ar daith ym mis Chwefror 1889. Er i Gymry Llundain golli o ddau gais i un sgoriodd Davies y cais yn erbyn y Maorïaid. Wrth chwarae i Gymry Llundain dewiswyd Davies i gynrychioli Cymru fel rhan o Bencampwriaeth y Gwledydd Cartref 1889. Chwaraeodd yn erbyn yr Iwerddon ar faes Sant Helen, Abertawe. Collodd Cymru o ddau gais i ddim, yn y gêm gyntaf i'r Iwerddon drechu Cymru gartref. Dyma oedd ei unig ymddangosiad rhyngwladol.

Wedi cymhwyso fel meddyg aeth Davies i gynorthwyo Dr Evans, Llanelli yn ei bractis meddyg teulu ym 1890 a dechreuodd chware rygbi i dîm Llanelli, gan wasanaethu fel capten y tîm ym 1891. Ym 1893 symudodd i Dre-gŵyr i agor ei bractis meddygol ei hun gan aros yno hyd ei farwolaeth.

Ym 1894 etholwyd Davies yn gynghorydd ar ran y Blaid Geidwadol ar Gyngor Plwyf Tre-gŵyr.

Teulu
-----

Ym 1893 priododd Davies â Mary Catherine Williams, merch Henry Williams Albion House, Llanelli. Bu iddynt bedwar mab a dwy ferch.

Marwolaeth
----------

Bu farw o waedlif yr ymennydd yn Nhre-gŵyr  yn 49 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Y Bocs Llanelli.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Yr Archif Genedlaethol. Cyfrifiad 1871, Llandysul, RG10/5547; Ffolio: 78; Tudalen: 8
2. ↑  "LLANDYSSUL - The Cambrian News and Merionethshire Standard". John Askew Roberts, Edward Woodall & Richard Henry Venables. 1884-08-08. Cyrchwyd 2020-04-14.
3. ↑  "University Football - The Cambrian News and Merionethshire Standard". John Askew Roberts, Edward Woodall & Richard Henry Venables. 1882-10-27. Cyrchwyd 2020-04-14.
4. ↑  "The International Match at Swansea - South Wales Echo". Jones & Son. 1889-03-04. Cyrchwyd 2020-04-14.
5. ↑  "FURTHER RETURNS OF THE ELECTIONSI - The Western Mail". Abel Nadin. 1894-12-19. Cyrchwyd 2020-04-14.
6. ↑  "MARRIAGE AT LLANELLY - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1893-01-25. Cyrchwyd 2020-04-14.
7. ↑  "GOWERTON DOCTOR'S DEATH - The Cambria Daily Leader". Frederick Wicks. 1914-06-18. Cyrchwyd 2020-04-14.
8. ↑  "THE LATE DR A C DAVIES - Herald of Wales and Monmouthshire Recorder". [s.n.] 1914-06-27. Cyrchwyd 2020-04-14.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **arennog tywyll**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **arenogion tywyll**; yr enw Saesneg yw *Dingy Shears*, a'r enw gwyddonol yw *Fissipunctia ypsillon* neu *Parastichtis ypsillon*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop.

32–42 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan o Fehefin i Awst, yn ddibynol ar ei leoliad.

Prif fwyd y lindys ydy'r helygen a'r boplysen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r arennog tywyll yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Fissipunctia ypsillon***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur; adalwyd 13/12/2012.
Naddiad pren Flammarion 1888 wedi'i liwio â llaw.
Arwyddion y Sidydd ar naddiad pren o'r 16eg ganrif, Ewrop
Grŵp o systemau, traddodiadau a chredoau lle mae gwybodaeth o safle ymddangosiadol planedau a lloerenau'r gofod i'w weld yn ddefnyddiol wrth geisio deall a dehongli gwybodaeth am bersonoliaeth person yw **sêr-ddewiniaeth** neu **astroleg** (Groeg: ἄστρον, ἄστρου *ástron, ástrou* "seren" + λόγος, λόγου *lógos, lógou*, "astudiaeth").

Gelwir person sy'n ymarfer sêr-ddewiniaeth, yn sêr-ddewin neu'n astrolegydd. Mae cofnodion o'r arfer hwn yn mynd nôl i tua'r 3 CC. Ym Mesopotamia a'r Hen Aifft roedd dosbarth arbennig o offeiriaid yn astudio'r nefoedd er mwyn ceisio darogan y dyfodol.

Datblygodd seryddiaeth yn y 17eg a'r 18g o'r hen wyddoniaeth a elwid yn astroleg. Seryddiaeth yw'r astudiaeth (parchus a gwyddonol) o'r gofod. Ond mae hen wyddoniaeth yr astrolegydd yn llawer mwy niwlog, cyfrin a heb ei dderbyn gan y byd gwyddonol modern. Mae'n perthyn yn agos at ddewiniaeth, yr horosgop, cyfriniaeth, ofergoeliaeth a darogan y dyfodol.

Er hyn, mewn holiadur yn 2005, dywedodd 25% o Americanwyr, 25% o Ganadiaid, a 24% o Brydeinwyr eu bod yn credu ynddo.[1] Bu Madam Sera ar Radio Cymru yn mynd drwy rannau o'r horosgop. Fe welir hefyd ddamcaniaethau bron ym mhob un o'r papurau tabloid yn ddyddiol. Canodd Tecwyn Ifan am ofergoeliaeth.

Yr anifail Tseiniaidd
---------------------

Mae sêr-ddewiniaeth dwyreiniol yn cydnabod dylanwad yr awr Sidydd (ymhlith unrhyw un o 12 o gyfnodau cyfartal yn ystod y dydd - 2 awr yr un) pan fo person yn cael ei eni a phob un yn gysylltiedig ag un o 12 anifail. Y drafferth, wrth gwrs, yw fod angen gwybod yr union amser geni (o ran lleoliad yr haul):

* 23:00 - 00:59: Llygoden fawr
* 01:00 - 02:59: Ych
* 03:00 - 04:59: Teigr
* 05:00 - 06:59: Cwningen
* 07:00 - 08:59: Draig
* 09:00 - 10:59: Neidr
* 11:00 - 12:59: Ceffyl
* 13:00 - 14:59: Gafr
* 15:00 - 16:59: Mwnci
* 17:00 - 18:59: Ceiliog
* 19:00 - 20:59: Ci
* 21:00 - 22:59: Mochyn

Mae'rmser safonol yn dibynnu ar y parth amser a hydred o leoliad geni.

I berson a anwyd yng Nghaerdydd, eu harwydd Sidydd fesul awr yw:

|  |  |
| --- | --- |
| **amser haf**

---

 | **amser y gaeaf**

---

 |
| * 00:11 - 02:10: llygoedn fawr
* 02:11 - 04:10: ych
* 04:11 - 06:10: teigr
* 06:11 - 08:10: cwningen
* 08:11 - 10:10: draig
* 10:11 - 12:10: neidr
* 12:11 - 14:10: ceffyl
* 14:11 - 16:10: gafr
* 16:11 - 18:10: mwnci
* 18:11 - 20:10: ceiliog
* 20:11 - 22:10: ci
* 22:11 - 00:10: mochyn
 | * 23:11 - 01:10: llygoedn fawr
* 01:11 - 03:10: ych
* 03:11 - 05:10: teigr
* 05:11 - 07:10: cwningen
* 07:11 - 09:10: draig
* 09:11 - 11:10: neidr
* 11:11 - 13:10: ceffyl
* 13:11 - 15:10: gafr
* 15:11 - 17:10: mwnci
* 17:11 - 19:10: ceiliog
* 19:11 - 21:10: ci
* 21:11 - 23:10: mochyn
 |
|

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Lyons, Linda (1 Tachwedd 2005). Paranormal Beliefs Come (Super)Naturally to Some. Gallup. Adalwyd ar 12 Hydref 2012.

Chwiliwch am ***sêr-ddewiniaeth***  
yn Wiciadur.
Mae **Arenig Fach** yn gopa mynydd a geir yn nwyrain Parc Cenedlaethol Eryri, rhwng y Bermo a Betws-y-Coed a'r Bala; cyfeiriad grid SH820415. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 395metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Saif i'r gorllewin o Lyn Celyn ac i'r gogledd o'r briffordd A4212, gyda chopa Arenig Fawr i'r de, yr ochr arall i'r A4212, a Carnedd y Filiast i'r gogledd-ddwyrain. Gellir ei ddringo o'r A4212, neu ar draws y Migneint o'r B4407 ger Pont ar Gonwy, sy'n daith lawer anoddach. Saif Llyn Arenig Fach ar ei lechweddau dwyreiniol.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 689m (2260tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2008.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **arennog oren brith**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **arenogion oren brith**; yr enw Saesneg yw *Suspected*, a'r enw gwyddonol yw *Parastichtis suspecta*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop hyd at Rwsia a Japan, a hefyd yng Ngogledd America.

29–34 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan o Orffennaf hyd at Awst, yn ddibynol ar ei leoliad.

Prif fwyd y lindys ydy teulu'r helygen, gan gynnwys: *Salix lapponum*, *Salix caprea* a *Salix phylicifolia*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r arennog oren brith yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Parastichtis suspecta***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur; adalwyd 13/12/2012.
3. ↑  UKmoths
**Ffederasiwn Pêl-droed Macedonia'**  (Macedoneg: **Фуботлска Федерација на Macedonia**; Albaneg: **Federata e Futbollit të Maqedonisë**) yw enw swyddogol corff llywodraethu pêl-droed yng ngwladwriaeth Ngogledd Macedonia (a alwyd yn "Cyn Weriniaeth Macedonia Iwgoslafia" hyd nes Ionawr 2019 ). Mae wedi'rpencadlys leoli yn y brifddinas, Skopje ac mae'n aelod o UEFA a FIFA. Dyma'r corff sy'n trefnu pencampwriaethau cenedlaethol gan gynnwys Uwch Gynghrair Gogledd Macedonia, Cwpan Macedonia ac yn cydlynu gweithgareddau tîm dynion cenedlaethol, menywod ac ieuenctid Gogledd Macedonia.

Hanes
-----

Chwaraewyd y gêm swyddogol gyntaf ar 20 Ebrill, 1919 rhwng tîm Byddin Lloegr a thîm pêl-droed ieuenctid Skopje. Yn 1978, er anrhydedd a chof yr ornest honno, ac ar achlysur 70 mlynedd o bêl-droed ym Macedonia, gosodwyd cofeb ar y man lle cynhaliwyd yr ornest. FC Vardar o Skopje yw'r clwb pêl-droed cofrestredig cyntaf, sy'n dyddio o 1912.

Ffurfiwyd y Ffederasiwn ar 18 Rhagfyr 1926, gyda'r cyfarfod cyffredinol sefydlu yn cael ei gynnal ym mwyty y "Arwr Marw Anhysbus" bwyty yn ninas Skopje. Ailadeiladwyd y ffederasiwn ar ôl yr Ail Ryfel Byd ar 14 Awst 1949 yn Skopje (ar ôl diwedd yr Ail Ryfel Byd, sefydlwyd yr adran bêl-droed gyntaf fel rhan o Gymdeithas Chwaraeon Dinas Skopje, y rhannodd ohoni ar 16 Awst 1948). Rhwng 1949 a 2002, fe'i galwyd yn From 1949 to 2002, "Gymdeithas Bêl-droed Macedonia" (*Фудбалски Сојуз на Македонија / Fudbalski Sojuz na Makedonija* neu *ФСМ/FSM*). Llywydd cyntaf y ffederasiwn newydd ei ffurfio oedd Lyubisav Ivanov-Jingo.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd chwaraeodd y detholiad o glybiau pêl-droed Macedoneg yn erbyn timau Byddin yr Almaen a Bwlgaria. Roedd llawer o'r chwaraewyr Macedoneg hefyd yn chwarae i dîm cenedlaethol Bwlgaria. Ar 16 Awst 1948 a sefydlir Cymdeithas Bêl-droed Macedonia ar 14 Awst, 1949 fel rhan annatod i Gymdeithas Bêl-droed Iwgoslafia. Ar 7 Chwefror, 1993 mae Cymdeithas Bêl-droed Macedonia yn trefnu'r Cynulliad annibynnol cyntaf.

Ym 1994 daeth Cymdeithas Bêl-droed Macedonia yn aelod cysylltiedig o FIFA ac UEFA. Yn 2003 ailenwyd Cymdeithas Bêl-droed Macedonia yn Ffederasiwn Pêl-droed Macedonia - FFM.

Logo
----

Mae logo'r ffederasiwn wedi esblygu dros amser. Ar 22 Mawrth 2014 cyflwynwyd logo newydd.

* Hen logo hyd nes 2014Hen logo hyd nes 2014
* Arwyddlun ers 2014Arwyddlun ers 2014

Dolenni
-------

* Gwefan swyddogol
* Gwefan "Macedonian Football" yn Saesneg
* FfP-dM Archifwyd 2013-09-03 yn y Peiriant Wayback. ar FIFA
* FfP-dM ar UEFA

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Mae Macedonia yn chwilio am hyfforddwr" Archifwyd 2019-08-11 yn y Peiriant Wayback. novasports.gr
2. ↑
3. ↑  "Football Federation of North Macedonia". *FIFA*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-05-19. Cyrchwyd 24 April 2019.
4. ↑  "North Macedonia". *UEFA*. Cyrchwyd 24 April 2019.
5. ↑  "UEFA President meets Football Federation of North Macedonia President". *UEFA*. 15 April 2019. Cyrchwyd 24 April 2019.
6. ↑
7. ↑  Одржано Генерално собрание на ФФМ[*dolen marw*] vesti.mk
Daedalus ac Icarus yn ffoi o Creta. Paentiad gan Charles Paul Landon, 1799
Ym mytholeg Roeg, duw crefftwaith a chelf a dyfeisydd heb ei ail yw **Daedalus** (Groeg, yn golygu "crefttwr craff"). Mae'n enwocaf fel y dyn a cheisiodd hedfan am y tro cyntaf erioed. Roedd ganddo fab o'r enw Icarus.

Yn ôl traddodiad, roedd yn fab i'r Atheniad Metion, fab Eupalamus a wŷr y brenin chwedlonol Erechtheus.

Roedd ei gwlt yn arbennig o boblogaidd ymhlith gildiau crefftwyr Athen ac Attica. Roedd yn cael ei gyfrif fel yr artist cyntaf i lwyddo i bortreadu'r corff dynol yn realistig. Roedd yn bensaer enwog hefyd. Fel dyfeisydd, roedd ei ddarganfyddiadau yn cynnwys offer fel y bwyall a'r llif; dyfeisiodd yr olaf ar ôl gwylio neidr yn cnoi. Dywedir iddo ddyfeisio olwyn y crochenydd hefyd.

Ond roedd Daedalus yn genfigenus o ddoniau ei ddisgybl, nai mab ei chwaer Perdix. Un diwrnod, gwylltiodd a thaflodd y llanc o ben yr Acropolis yn Athen. Cafwyd hyd iddo yn ceisio claddu'r corff ac fe'i dedfrydwyd i farwolaeth gan gyngor yr Areopagus ac fe ffoes i ynys Creta.

Ar yr ynys, cafodd nawd gan y brenin Minos a'i wraig Pasiphaë. Yn ôl y chwedl, lluniodd fuwch bren i'r frenhines er mwyn iddi gael cyfathrach gyda tharw wyn a ganwyd y Minotaur o'r cyplysiad hwnnw. Gorchmynodd Minos iddo adeiladau labrinth ger Cnossos i gadw'r Minotaur yno. Diolch i gyngor Daedalus, llwyddodd Ariadne ferch Pasiphaëe i gynorthwyo Theseus i ladd y Minotaur. Digiodd Minos wrtho a chafodd ei garcharu gyda'i fab Icarus yn y labrinth.

Er mwyn dianc o afael Minos, dyfeisiodd Daedalus ddau bâr o esgyll, un iddo ef a'r llall i Icarus, a fyddai'n eu galluogi i hedfan yn ôl i Roeg. Ond hedodd Icarus yn rhy agos i'r haul a doddodd y cwyr oedd yn dal yr adenydd wrth ei gilydd a syrthiodd i'w farwolaeth yn y môr a elwid yn Fôr Icarus ar ei ôl. Golchwyd ei gorff i'r lan ar ynys lle y'i claddwyd gan Heracles: enwyd yr ynys yn Icaria am hynny.

Ceir chwedl arall sy'n dweud fod Daedalus wedi ffoi i ynys Sisili. Ceisiodd Minos ei erlid eto ond fe'i lladdwyd gan Daedalus. Treuliodd ei ddyddiau olaf yn Sisili yn codi adeiladau yn y teyrnasoedd Groeg yno.

Ffynhonnell
-----------

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Daedalus***

* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny).
Ar 13 Ebrill 1919, lladdwyd 379 o sifiliaid di-arfau, heddychol ac anafwyd rhwng 1,200 a 1,500, yn yr hyn a elwir heddiw yn **Gyflafan Jallianwala Bagh** (adnabyddir hefyd fel *Amritsar massacre*), Jallianwala Bagh, Amritsar, Punjab (India). Cerdded yn heddychlon, fel rhan o ddathliadau gŵyl grefyddol-ddiwylliannol Baisakhi oedd y dorf o bererinion, heb yr un arf rhyngddynt. Yn ddirybudd, taniodd milwyr 'Prydeinig' atynt gan greu cyflafan waedlyd.

Amdiffyniad y fyddin Brydeinig yn India oedd iddynt osod gwahardd ar gerdded fel hyn, dan amodau 'cyfraith rhyfel', ond nad oedd y cyhoeddiad hwnnw wedi'i wneud. Nid oedd yr un o'r dorf yn ymwybodol o'r gorchymyn hwn.

Reginald Edward Harry Dyer, o Goleg Brenhinol Sandhurst, y swyddog a oedd yn gyfrifol am y gorchymyn i danio ac a wnaed yn arwr cenedlaethol gan y Sais.
O bum mynediad (gweler y llun ar y dde, uchod) i sgwâr 7 acr (28,000 m2)
 gyda waliau uchel o'i gwmpas, dechreuodd y milwyr danio, a pharhaodd hynny am gyfnod o ddeg munud. Yn ystod y dyddiau yn dilyn hyn, cyhoeddodd y Fyddin Brydeinig fod 379 wedi'u lladd a 1,200 wedi eu hanafu. Yn ôl eraill, lladdwyd dros 1,000. Syfrdanwyd y genedl gyfan a llawer o wledydd eraill "gan greulondeb y Sais". O ganlyniad troed yn erbyn gafael Lloegr yn y wlad gan y trigolion lleol.

Cafwyd ymchwil i'r mater ac amddiffynwyd Dyer gan Dŷ'r Arglwyddi cymaint nes troi'n betrol ar dân, a gwaethygodd y sefyllfa ac o hyn y ganwyd y Mudiad Gwrthod Cydweithredu a fu yn eu hanterth rhwng 1920 a 1922.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "1919 Jallianwalla Bagh massacre". *Discover Sikhism*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-04-28. Cyrchwyd 7 Mehefin 2016.
2. ↑  *Report of Commissioners,* Vol I, II, Bombay, 1920, Reprint New Delhi, 1976, t 56.
3. ↑  Nigel Collett (15 Hydref 2006). *The Butcher of Amritsar: General Reginald Dyer*. A&C Black. t. 263. ISBN 978-1-85285-575-8.
4. ↑  Bipan Chandra etal, *India's Struggle for Independence*, Viking 1988, t.166
5. ↑  Barbara D. Metcalf and Thomas R. Metcalf (2006). *A concise history of modern India*. Cambridge University Press. t.169
6. ↑  Collett, Nigel (2006). *The Butcher of Amritsar: General Reginald Dyer*. tt. 398–399.
Mae **Taden** (Ffrangeg: *Taden*) yn gymuned (Llydaweg: *kumunioù*; Ffrangeg: *communes*) yn Departamant Aodoù-an-Arvor (Ffrangeg: *Département Côtes-d'Armor*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda Plelin-Tregavoù, Langenan, Kersaout, Kever, Dinan, Lanvalae, Sant-Samzun, Plouhern ac mae ganddi boblogaeth o tua 2,521 (1 Ionawr 2020).

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code22339

Adeiladau a mannau cyhoeddus nodedig
------------------------------------

* Castell de la GarayeCastell de la Garaye
* Eglwys Sant PedrEglwys Sant Pedr
* Maenor la Grand-CourMaenor la Grand-Cour
* Safle Galeg-Rufeinig de l'Asile des PêcheursSafle Galeg-Rufeinig de l'Asile des Pêcheurs
* Safle Galeg-Rufeinig des BoissièresSafle Galeg-Rufeinig des Boissières

Gweler hefyd
------------

* Cymunedau Aodoù-an-Arvor

Cyfeiriadau
-----------

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Taden***
Radio cymunedol yng Ngwlad Iorddonen yw **Al-Balad Radio**. Mae'n darlledu yn Arabeg yn ardal Amman, prifddinas Gwlad Iorddonen, ar 92.4 FM. Ei arbenigrwydd yw newyddion lleol. Mae'n gwmni di-elw.

Dechreuodd yn y flwyddyn 2000 fel prosiect radio cymunedol AmmanNet dan nawdd UNESCO ac eraill, yn cael ei gyfarwyddo gan y newyddiadurwr Daoud Kuttab. Hwn oedd y radio rhyngrwyd cyntaf yn y byd Arabaidd. Yn 2005, sefydlwyd gwasanaeth radio daearol - y radio annibynnol cyntaf yn hanes y wlad - yn ardal Amman ac yn 2008 newidiwyd enw'r orsaf i Al-Balad Radio.

Yn ogystal i newyddion i'r gymuned, mae Al-Balad Radio yn cynnig amrywiaeth o raglenni gyda'r pwyslais ar ddatblygu cymunedol, galluogi pobl ifanc, ac ymwybyddiaeth o hawliau dynol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  About Us Archifwyd 2016-01-07 yn y Peiriant Wayback. gwefan AmmanNet.
2. 1 2  'Radio Al-Balad 92.4'[*dolen marw*], ar wefan Mediame.com.

Dolen allanol
-------------

* (Arabeg) Gwefan y radio Archifwyd 2013-08-23 yn y Peiriant Wayback.
*Erthygl am y mudiad diwylliannol yw hon. Am y blaid wleidyddol Tiwnisiaidd gweler Hizb al-Nahda.*
Mudiad neu duedd diwylliannol ac ymenyddol yn y byd Arabaidd ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20fed a'i wreiddiau'n gorwedd yn Libanus, ond a symudodd wedyn i'r Aifft yn bennaf, oedd **Al-Nahda** neu **an-Nahda**/**Ennahda** (Arabeg: النهضة, "Dadeni").

Roedd Al-Nahda yn un o'r tueddiadau hanesyddol pwysicaf ym myd ymenyddol a diwyllianol yr Arabiaid, ac yn neilltuol Arabiaid y Dwyrain Canol, a gafodd effaith pellgyrhaeddol ar lenyddiaeth, gwleidyddiaeth, diwylliant a chrefydd. Yn y byd Arabaidd caiff ei gymharu'n aml â'r Oleuedigaeth yn Ewrop yn y 18g, fel cyfnod o foderneiddio a datblygu ymenyddol a diwygiad gwleidyddol a chrefyddol.

Bu gan Al-Nahda ran allweddol yn y twf mewn cenedlaetholdeb Arabaidd a'r her i ddominyddiaeth ar y byd Arabaidd gan y pwerau gwladychol Ewropeaidd (Ffrainc a Phrydain yn enwedig). Cafodd syniadau a datblygiadau Ewropeaidd ddylanwad mawr ar Al-Nahda, ond ar yr un pryd teimlai rhai fod angen gwrthsefyll y dylanwadau hynny trwy atgyfnerthu traddodiadau Arabaidd ac Islamaidd a chryfhau undod diwylliannol yr Arabiaid. Ymhlith yr ysgogiadau a arweiniodd at eni'r mudiad gellid crybwyll y sioc a barodd gorsegyniad yr Aifft gan Napoleon yn 1798, a'r symudiadau am ddiwygiad gan rhai o *khedives* y wlad honno, fel Muhammad Ali. Dylanwad arall oedd y diwygiadau *tanzimat* gan Ymerodraeth yr Otomaniaid, rheolwr rhan helaeth o'r Dwyrain Canol hyd y Rhyfel Byd Cyntaf. Cyflwynodd y diwygiadau hyn drefn gyfansoddiadol i wleidyddiaeth yr ymerodraeth a arweiniodd yn y pen draw i greu dosbarth gwleidyddol Arabaidd a nifer o'i aelodau yn dymuno annibyniaeth a rhyddid i'r Arabiaid.

Symudodd canolfan yr al-Nahda i'r Aifft yn fuan ar ôl ei sefydlu. Cairo oedd "pencadlys" y mudiad, ffaith sy'n pwysleisio rôl hanesyddol y ddinas honno a'r Aifft yn y byd Arabaidd. Ond roedd gweithgareddau Al-Nahda yn amlwg hefyd mewn canolfannau eraill, yn enwedig Beirut ac, i raddau llai, ddinas Damascus.
Un o'r mwyaf o'r beirdd Arabeg yn yr Oesoedd Canol oedd **Abu al-Ala al-Ma'arri** (Arabeg: أبو العلاء أحمد بن عبد الله بن سليمان التنوخي المعري) neu **al-Ma'arri** (hefyd **al-Maarri** a ffurfiau tebyg) (26 Rhagfyr, 973 - 10 Mai neu 21 Mai, 1057). Cafodd ei eni yn nhref Ma'rrah, yn Syria (ystyr 'al-Ma'aari' yw 'Y Ma'rriad'). Ac yntau'n blentyn pedair oed dioddefodd y frech wen ac aeth yn ddall.

Yn ddyn ifanc aeth al-Ma'arri ar daith astudio dwys o gwmpas dinasoedd Syria, fel Aleppo ac Antioch, gan wrando nifer o ddarlithoedd gan ysgolheigion gorau'r dydd. Dychwelodd i'w gartref ym Ma'rrah yn ugain oed a dechreuodd farddoni.

Yn 1008 aeth i ddinas Baghdad, prifddinas fawr y byd Arabaidd ac Islamaidd. Ond byr fu ei arosiad, efallai am ei fod yn ymddwyn yn ddirmygus tuag at ei noddwyr. Dychwelodd i'w dref enedigol a cheisiai fyw fel meudwy ond ni allai am fod cynifer o edmygwyr yn galw i'w weld, a dechreuodd roi darlithoedd ar hanes llenyddiaeth Arabeg a rhethreg.

Sgeptig agored yw al-Ma'arri. Nid oedd yn meddwl llawer o grefydd uniongred a dogmatiaeth a doedd ganddo ddim gair da o gwbl am offeiriaid a chlerigwyr, boed yn Fwslemiaid neu'n Gristnogion. Ond tymherer ei sgeptigaeth gan elfen foesol a dymuniad i ddarganfod y gwir mewn bywyd.

### Ffynhonnell

* G. B. H. Wightman a A. Y. al-Udhari (cyf.), *Birds Through a Ceiling of Alabaster[:] Three Abbasid poets* (Penguin, Llundain, 1975)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 68941158
* LCCN: n82078403
* ISNI: 0000 0001 2138 0215
* GND: 119306883
* SELIBR: 31422
* SUDOC: 028301773
* BNF: cb12016530d (data)
* BIBSYS: 90589294
* NLA: 36505556
* NKC: jo20191022194
* BNE: XX1341329
* CiNii: DA08853277

 |
Hanesydd Cymreig ac offeiriad Anglicanaidd oedd **Arthur Wade Wade-Evans** (31 Awst 1875 - 4 Ionawr 1964).

Bywgraffiad
-----------

Ganed Wade-Evans yn Abergwaun, Sir Benfro, yn fab i gapten llong. Graddiodd o Goleg Iesu, Rhydychen, yn 1896 a chafodd ei ordeinio'n ddiacon yn 1898. Bu'n gurad yn Llundain, Caerdydd, English Bicknor a Llangystennin Garth Brenn (*Welsh Bicknor*) cyn dod yn ficer France Lynch yn 1909. Yn ddiweddarach bu'n ficer Pottersbury gyda Furtho a Yardley Gobion ac yna Wrabness. Ymddeolodd yn 1957, a bu'n byw yn Frinton-on-Sea, Essex, lle y bu farw.

Hanesydd
--------

Cyhoeddodd nifer o lyfrau ar hanes cynnar Cymru a Phrydain. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei gred fod y farn gyffredinol ymysg haneswyr ar y pryd, fod trigolion Brythonaidd Lloegr wedi eu gyrru ar ffo i'r gorllewin gan y Sacsoniaid, yn anghywir ac yn seiliedig ar gamddehongliad o *De Excidio Britanniae* gan Gildas (?6g). Yn ôl Wade-Evans, ysgrifennwyd y *De Excidio* - "y stori ddychmygol hon" sydd "wedi gwenwyno ffynhonnau hanes y Cymry am ganrifoedd" - ar ddechrau'r 8g, ond nid yw pawb yn derbyn ei ddamcaniaeth.

Cyhoeddiadau
------------

* *Nennius's "History of the Britons"* (1938)
* *Coll Prydain* (Gwasg y Brython, Lerpwl, 1950). Cyfieithiad o'r *De Excidio Britanniae* gyda rhagymadrodd a nodiadau.
* *The emergence of England and Wales* (1956, 1959)
* *Welsh Christian origins* (1934)
* *Parochiale Wallicanum* (1911)
* *Vitae sanctorum Britanniae et genealogiae* (1944).
* *Welsh mediaeval law* (1909)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Coll Prydain*, rhagymadrodd.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 120786077
* LCCN: n2003117417
* ISNI: 0000 0001 0939 8498
* GND: 12416076X
* SUDOC: 118786911
* NLA: 35594825

 |
Cred neu athrawiaeth grefyddol yw **cynfodolaeth** sydd yn haeru bodolaeth yr enaid cyn y bywyd presennol. Gelwir y rhai a gredant yng nghynfodolaeth eneidiau yn gynfodoliaid. Credant nid yw'r enaid yn uno â'r corff hyd nes y cenedlir neu y genir y person y byddai wedi ei bwriadu ar ei gyfer.

Arddelai cynfodolaeth gan sawl athroniaeth ac enwad yn yr Henfyd, ac y mae wedi bod yn gred gyffredin gan gyfrinwyr hen a diweddar. Dyma ydoedd barn Pythagoras, Platon a’i ganlynwyr, a’r Cabalyddion ymysg yr Iddewon.

Yng Nghristnogaeth, cynfodolaeth eneidiau yw’r athrawiaeth fod Duw, yng nghreadigaeth y byd, wedi creu eneidiau'r holl ddynolryw. Dysgid yr athrawiaeth gan Justin Ferthyr, Origen, ac eraill o Dadau'r Eglwys. Cafodd y gred ei chondemnio gan Synod Caergystennin yn y 540au. Gelwir yr athrawiaeth ddiwinyddol sy'n dal bod yr enaid yn cael ei greu yn uniongyrchol pan y cynhyrchir y corff yn greadaeth yr enaid, a'r athrawiaeth sy'n dal ei fod yn cael ei genhedlu gan y rhieni yn draddugiaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   cynfodolaeth. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 2 Mai 2018.

Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun sydd wedi ei addasu o *Y Gwyddoniadur Cymreig*, cyhoeddiad sydd yn y parth cyhoeddus.
Roedd **Abu al-Faraj al-Isfahani**, neu **Abu-l-Faraj** neu **`Ali ibn al-Husayn ul-Isbahani** (897-967) yn ysgolhaig o dras Arabaidd a aned yn Iran (Persia). Roedd yn perthyn i lwyth y Quraysh ac yn ddisgynnydd uniogyrchol i'r caliph Umayyad olaf, Marwan II. Roedd ganddo felly gysylltiad â rheolwyr Umayyad de Sbaen, ac ymddengys iddo lythyru â nhw ac anfon rhai o'i weithiau iddynt. Ei waith enwocaf yw'r flodeugerdd *Kitab al-Aghani* (*Llyfr y Caneuon*).

Fe'i ganed yn Isfahan, de-orllewin Persia, ond treuliodd ei ieuenctid yn Baghdad ac astudiodd yno. Daeth yn enwog am ei wybodaeth o hynafiaethau Arabaidd cynnar.

Treuliodd weddill ei oes mewn sawl rhan o'r byd Islamaidd, yn Aleppo (Syria) gyda'i llywodraethwr Sayf ad-Dawlah (cyflwynodd *Llyfr y Caneuon* iddo), yn Ray gyda'r vizier Buwayhid Ibn 'Abbad, ac mewn lleoedd eraill.

Er iddo gyfansoddi barddoniaeth, ynghyd â blodeugerdd o gerddi ar fynachlogydd Mesopotamia a'r Aifft, a llyfr achau, mae'n enwog yn bennaf am y *Kitab al-Aghani*.

Llyfr y Caneuon
---------------

Blodeugerdd yw *Kitab al-Aghani* ('Llyfr y Caneuon'), sy'n cynnwys detholiad o gerddi a chaneuon o'r cyfnodau cynharaf yn hanes llenyddiaeth Arabeg (hyd at y 9g), ynghyd â brasluniau o fywyd yr awduron a straeon amdanynt. Gododwyd y cerddi ar alawon, ond yn anffodus nid yw'n bosibl darllen y nodiant bellach. Oherwydd y manylion hanesyddol a geir ynddo, mae'r Kitab yn ffynhonnell hanesyddol bwysig. Mae'n cynnwys llawer o wybodaeth am ffordd o fyw ac arferion yr Arabiaid cynnar, ac mae'n un o'n ffynonellau pwysicaf am y cyfnod cyn-Islamaidd a blynyddoedd cynnar Islam.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr beirdd Arabeg

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 90075065
* LCCN: n80065804
* ISNI: 0000 0001 2143 165X
* GND: 118500341
* SELIBR: 176289
* SUDOC: 028294637
* BNF: cb12015948b (data)
* BIBSYS: 90215354
* NKC: jx20130614001
* The SBN id UFIV029345 is not valid.
* BNE: XX4839037
* CiNii: DA12056341

 |
Mae **Cynefin Bryn Blew (copa gorllewinol)** yn gopa mynydd a geir yn Arenig rhwng Dolgellau a Llanuwchllyn, ger y Bala, Gwynedd; cyfeiriad grid SH784254. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 704metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Enw'r fam-fynydd yw Rhobell Fawr.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn, bellach, wedi'i dosbarthu. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 719 metr (2359 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2008.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Môr-wennol y Gogledd
**Aderyn mudol** yw aderyn sy'n teithio'n rheolaidd i wahanol ardaloedd yn ôl y tymhorau. Mae llawer o adar yn symud cannoedd neu filoedd o filltiroedd, er enghraifft mae llawer o adar y tir yn nythu yn y gogledd, rhai cyn belled a'r Arctig, ac yn hedfan tua'r de i dreulio'r gaeaf. Er enghraifft mae llawer o adar sy'n nythu yng ngogledd Ewrop yn treulio'r gaeaf yn Affrica. Mae rhywfaint o adar sy'n nythu ymhellach i'r de, er enghraifft rhan ddeheuol De America ac Awstralasia, yn mudo tua'r gogledd i ardaloedd cynhesach at y gaeaf, ond nid yw hyn mor gyffredin.

Mae'n fanteisiol i'r adar nythu yn y gogledd, gan fod y dyddiau'n hirach yn yr haf a mwy o gyfle i gael bwyd i'r cywion. Fel mae'r dyddiau'n byrhau maent yn paratoi i fudo tua'r de. Mae rhai rhywogaethau yn fudol neu'n sefydlog yn ôl y rhan o'r byd lle maent yn byw; er enghraifft mae'r Fwyalchen yn mudo tua'r de neu tua'r gorllewin o wledydd Llychlyn, ond nid yw'r Mwyeilch sy'n byw ymhellach i'r de yn Ewrop yn mudo.

Gall adar fudo dros bellteroedd llawer llai hefyd, er enghraifft rhywogaethau sy'n nythu yn y mynyddoedd yn symud i dir is ar gyfer y gaeaf.

Mae rhai adar y môr yn aml yn mudo dros filoedd o filltiroedd. Dywedir fod Môr-wennol y Gogledd yn gweld mwy o olau dydd nag unrhyw beth byw arall, gan ei bod yn medru mudo o gyrion yr Arctig i gyrion yr Antarctig. Modrwywyd un o'r rhywogaeth yma ar Ynysoedd y Farne ar arfordir dwyreiniol Lloegr pan yn gyw, a thri mis ar ôl hedfan am y tro cyntaf roedd yn Melbourne, Awstralia, pellter o dros 22,000 km (14,000 milltir). Credir bod Aderyn drycin Manaw a fodrwywyd ar Ynys Enlli yn 1957 wedi teithio dros 8 miliwn km (5 miliwn o filltiroedd) yn ystod ei fywyd hyd yma; roedd yr aderyn yma yn dal yn fyw yn 2004.
*Mae hyn yn erthygl am y brenin o'r 6ed ganrif: am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Cynan*.
Un o frenhinoedd cynnar teyrnas Powys oedd **Cynan Garwyn** (fl. ail hanner y 6g). Roedd yn fab i Frochwel Ysgithrog a thad i Selyf ap Cynan, a laddwyd ym Mrwydr Caer (tua 615). Yr adeg honno yr oedd ffiniau Powys yn ymestyn i'r dwyrain, dros Glawdd Offa heddiw, ac yn cynnwys rhannau sylweddol o'r Gororau.

Hanes
-----

Canodd y bardd Taliesin awdl foliant i Gynan a elwir *Trawsganu Cynan Garwyn*. Os dilys yr awduraeth, dyma'r gerdd hynaf sydd ar gael yn yr iaith Gymraeg. Yn y gerdd molir Cynan fel rhyfelwr dewr a ffyrnig yn ymosod ar deyrnasoedd Brythonaidd eraill, gan gynnwys Cernyw.

Cyfeirir at gyrch arfaethedig ar Forgannwg gan Gynan ym *Muchedd Cadog*. Ataliodd y sant Cadog y brenin rhyfelgar. Gellid cynnig dyddiad o tua 577 i'r digwyddiad. Yn ddiweddarach ceir cyfeiriadau at Gynan yn Nhrioedd Ynys Prydain. Yn ôl *Buchedd Beuno* rhoddodd Cynan anrhegion hael i sant Beuno.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin* (Caerdydd, 1960). Tud. xvii-xxiii.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae "cynhaeaf" yn ailgyfeirio i'r erthygl hon. Am y gyfrol o gerddi gan Dic Jones, gweler Cynhaeaf (cyfrol).
Cynaeafu ar fferm yn Nyffryn Teifi, tua 1954
Cynaeafu cnwd yn Volgograd Oblast, Rwsia
**Cynaeafu** yw'r broses o gasglu cnwd aeddfed ynghyd o gae neu gaeau amaethyddol. *Medi* yw'r broses o dorri'r grawn neu'r llysiau ar gyfer y cynhaeaf, gan amlaf gan ddefnyddio cryman. Dynoda'r cynhaeaf ddiwedd y cyfnod tyfu, neu'r cylch tyfu ar gyfer cnwd penodol, a gwna hyn y tymor hwn yn ffocws ar gyfer dathliadau tymhorol megis gŵyl gynhaeaf, a welir mewn nifer o grefyddau. Ar ffermydd bychain heb lawer o beiriannau mecanyddol, mae cynaeafu yn un o gyfnodau mwyaf corfforol y tymor tyfu. Ar ffermydd mawrion, defnyddir y peiriannau amaethyddol drytaf a mwya soffistogedig, fel y dyrnwr medi.

Gwair
-----

Diwedd Tachwedd 1935: "Torri orfanc\* yn das wair hefo cyllell wair a chario pedair tringlen o'r gwair i'r beudai. Tywydd glawog oer ias y gaeaf."

Geirfa
------

Gorfainc\* ydi y silff mae rywun yn eu greu drwy dorri ar i lawr i das wair efo cyllell wair a chario’r gwair ymaith fesul "trenglan" i’r beudy gerllaw i fwydo’r gwartheg. Byddai’r orfainc yn mynd yn is ac yn is wrth i rywun gymeryd trenglan ar ôl trenglan (neu dafell ar ôl tafell) o wair o’r das. Gelwid ‘cefn’ yr orfainc, sef y ddwy wal (fertigol) o wellt yn ‘fagwyr’ (ll. ‘magwyrydd’) mae’r magwyrydd ar 90° i’w gilydd (meddylia am gymeryd blocyn sgwar allan o gornel cacen frith). Pan yn blentyn roedd yr awdur wrth ei fodd yn dringo’r ystol i’r orfainc – roedd o’n llwyfan cyfleus, cynnes a chysgodol i chwarae (a disgyn i gysgu weithiau). Ond os byddid yn eistedd efo
nghefn ar y fagwyr yn darllen comic mi oedd honno braidd yn galed a phigog.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   (2000) *American Heritage Dictionary*, 4th ed. Boston: Houghton Mifflin Co. ISBN 0-618-08230-1
2. ↑  Dyddiadur DO Jones 1935 yn Nhywyddiadur Gwefan Lleen Natur
3. ↑  TE ym Mwletin Llên Natur rhifyn 53

Chwiliwch am ***Cynaeafu***  
yn Wiciadur.
Clerigwr Cymreig a fu'n Esgob Bangor o 1541 hyd ei farwolaeth oedd **Arthur Bulkeley** (c. 1445 - 1553). Gan mai Saeson a apwyntiwyd yr adeg honno yn esgobion, mae'n nodedig gan mai ef oedd y Cymro cyntaf i'w ethol yn esgob am gan mlynedd. Ef hefyd oedd yr esgob cyntaf i ofyn i'w glerigwyr a'i addysgwyr i ddefnyddio'r Gymraeg.

Roedd Arthur Bulkeley yn aelod o deulu pwerus Bulkeley, Baron Hill, ger Biwmares, Ynys Môn, ac yn frawd i Syr Richard Bulkeley (m. 1546 neu 1547). Addysgwyd ef yn Rhydychen a bu'n gyfreithiwr yn yr eglwys am gyfnod gan wasanaethu fel caplan dug Suffolk ac fel aelod o gylch Thomas Cromwell yn y 1530au cynnar. Etholwyd ef yn Esgob Bangor ar 18 Tachwedd 1541, a chysegrwyd ef gan Archesgob Caergaint ar 20 Rhagfyr yr un flwyddyn.

Mae chwedl iddo werthu clychau'r Eglwys Gadeiriol a chael ei daro'n ddall fel cosb ddwyfol am wneud hynny.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Y Bywgraffiadur Cymreig*; Gwasg Prifysgol Cymru 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn olew** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar olew) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Steatornis caripensis***; yr enw Saesneg arno yw *Oilbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Olew (Lladin: *Steatornithidae*) sydd yn urdd y *Caprimulgiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. caripensis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America a Gogledd America.

Teulu
-----

Mae'r aderyn olew yn perthyn i deulu'r Adar Olew (Lladin: *Steatornithidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn olew | Steatornis caripensis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
*Steatornis caripensis*

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn olew** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*