recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Pen y Dinas** yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli ar Ben y Gogarth, Llandudno yn Sir Conwy, Cymru; cyfeirnod OS: SH779829; rhif NPRN: 303125. Yn anarferol, ni ellir gweld, bellach, lle mae'r fynediad i'r gaer; ond ceir olion chwech adeilad y tu fewn i'r fryngaer. 

Yn y 19g cafwyd ymchwiliad archaeoloegol o un o'r adeiladau mewnol hyn, a chafwyd hyd i 'esgyrn anifeiliaid, cregyn llygaid meheryn a malwod a darn o lestri Samiaidd, o Gâl'. Ceir adeilad arall, y mwyaf gogleddol, sydd o'r un maint a siap a'r prif adeilad yng Nghastell Dinas Emrys.

Cefndir
-------

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN039.<gwefan Coflein; adalwyd 19 Mehefin 2023.</ref> Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru. 

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Pen-y-Dinas yw'r bryncyn agosaf (ar Ben y Gogarth) i dref Llandudno
Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  References Wales gan John May; Gwasg Prifysgol Cymru.
2. ↑  "Gwefan y BBC". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-04-11. Cyrchwyd 2012-03-04.
3. ↑  "Gwefan CPAT". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-01-07. Cyrchwyd 2012-03-04.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goBryngaerau Cymru |
| --- |
|  |
| 
* Yr Alltwen
* Braich-y-Dinas
* Breiddin
* Bryn Euryn
* Bryn Myrddin
* Bwrdd Arthur
* Caerau Gaer
* Caer Bach
* Caer Caradog
* Caer Drewyn
* Caer Fawr (Llangadog)
* Caer Gwrtheyrn
* Caer Seion
* Caer y Twr
* Carn Fadryn
* Castell Cawr
* Castell Degannwy
* Castell Dinas
* Castell Henllys
* Castell Nadolig
* Castell Odo
* Castell Olwen
* Castell Tinboeth
* Craig yr Aderyn
* Coed Llanmelin
* Craig Rhiwarth
* Crug Hywel
* Dinas Brân
* Dinas Dinlle
* Dinas Emrys
* Dinas Mawr
* Dinas Powys
* Dinas Tŷ Du
* Dinorben
* Dinorwig
* Foel Drygarn
* Ffridd Faldwyn
* Gaer Fawr (Cegidfa)
* Gaer Fawr (Llan-gwm)
* Gaer Fawr (Llanilar)
* Gaer Fawr (Merthyr Cynog)
* Garn Boduan
* Garn Saethon
* Llanymynech
* Moel Arthur
* Moel Fenlli
* Moel Goedog
* Moel Hiraddug
* Moel y Gaer (Bodfari)
* Moel y Gaer (Llanbedr)
* Moel y Gaer (Llandysilio)
* Moel y Gaer (Rhosesmor)
* Mynydd y Gaer
* Pen Dinas (Aberystwyth)
* Pen Dinas (Mynydd Gorddu)
* Penycloddiau
* Pen y Corddyn
* Pen-y-gaer (Llanaelhaearn)
* Pen-y-gaer, Caerhun
* Tre'r Ceiri
* Twmbarlwm

 |

 |
Mae **Pen y Garn-goch** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN884502. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 325 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 487 metr (1598 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Bardd Cymreig oedd **Rees Arthur Rees** (1837 – 8 Gorffennaf 1866), a adnabyddid wrth ei enw barddol **Rhys Dyfed**.

Bywgraffiad
-----------

Ganed y bardd rywbryd yn 1837 yn Felin Brithdir, Penbryn, Ceredigion. Daeth ymlaen yn dda yn yr ysgol, yn enwedig mewn mesuroniaeth (geometreg). Bu am gyfnod yn brentis mewn siop yn Rhydlewis, ac ymhen rhai blynyddoedd aeth i fyw a gweithio yn Lerpwl, ac oddi yno aeth yn ei flaen i Lundain. Ond yn 1860 dychwelodd gartref i Geredigion pan waethygodd ei iechyd a bu yno hyd ei farw ar yr 8fed o Orffennaf 1866. Cafodd ei gladdu yn eglwys Llangynllo.

Llenydda
--------

Roedd yn awyddus am wybodaeth a llwyddodd i'w ddiwyllio ei hun. Dysgodd Saesneg yn ddigon da i gyfansoddi barddoniaeth a rhyddiaith yn yr iaith honno. Fel nifer yn ei oes roedd yn eisteddfodwr brwd. Cipiodd y wobr yn eisteddfod Llandudno (1864) am y farwnad 'Carn Ingli'. Roedd yn ail am gân ar 'Llywelyn ein Llyw Olaf' yn eisteddfod yr Hendy-gwyn ar Daf (1865).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Y Bywgraffiadur Cymreig ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Etholaeth seneddol yn Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Penbedw** (Saesneg: *Birkenhead*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Penbedw yng Nglannau MerswyEtholaeth Penbedw yng Nglannau Merswy
* Glannau Merswy yn LloegrGlannau Merswy yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1861.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1861–1974: John Laird (Ceidwadol)
* 1874–1885: David MacIver (Ceidwadol)
* 1885–1892: Edward Bruce Hamley (Ceidwadol)
* 1892–1894: Arnold Keppel, Viscount Bury (Ceidwadol)
* 1894–1906: Elliott Lees (Ceidwadol)
* 1906–1910: Henry Harvey Vivian (Rhyddfrydol–Llafur)
* 1910–1918: Alfred Bigland (Ceidwadol)
* 1918–1950: rhannwyd yr etholaeth yn ddwy
* 1950–1964: Percy Collick (Llafur)
* 1964–1979: Edmund Dell (Llafur)
* 1979–2019: Frank Field (Llafur)
* 2019-presennol: Mick Whitley (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Mae **Pen yr Allt-fawr** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN787961. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 195metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 316 metr (1037 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Roedd y Dr **Philip James Stradling Williams**  (11 Ionawr 1939 – 10 Mehefin 2003), yn wyddonydd ac yn wleidydd. Fe'i etholwyd yn aelod o'r Cynulliad Cenedlaethol Cymru dros etholaeth ranbarthol Dwyrain De Cymru yn 1999.

Fe'i ganwyd yn Nhredegar ond fe'i magwyd ym Margoed. Cafodd radd ddwbl mewn ffiseg ddamcaniaethol ac yn ddiweddarach Ph.D. ym Mhrifysgol Caergrawnt. Roedd yn wyddonydd blaengar ym maes gwyddoniaeth y gofod. Penodwyd ef yn ddarlthydd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth yn 1967, ac yn athro Ffiseg Solar-Ddaearol yn 1991.

Yn aelod o Blaid Cymru ers 1961 chwaraeodd ran flaenllaw yn natblygiad polisi y blaid. Ef oedd cadeirydd cenedlaethol cyntaf y blaid, a bu yn ymgeisydd seneddol ac yn ymgeisydd Ewropeaidd i'r blaid. Daeth o fewn trwch blewyn i ennill is-etholiad Caerffili yn 1968.

Marwolaeth
----------

Peidiodd a bod yn Aelod o'r Cynulliad yn 2003 er mwyn gweithio ar brosiect ymchwil yn astudio'r haul o'r wylfan ger Pegwn y Gogledd. Fe'i etholwyd yn Wleidydd Cymreig y Flwyddyn S4C yn y flwyddyn 2000. Rhoddwyd pwysau arno gan gyd-weithwyr i fod yn arweinydd newydd y Blaid, yn sgîl ymddiswyddiad Ieuan Wyn Jones fel llywydd. Yn fuan wedi iddo adael Cynulliad Cenedlaethol Cymru, dioddefodd Williams drawiad ar y galon tra'n ymweld â pharlwr tylino "A Touch of Class" (a elwir "Twice as Nice" bellach) yng Nghaerdydd. Bu farw o ganlyniad i'r trawiad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Former Plaid Cymru AM dies Gwefan y BBC. Adalwyd ar 23-07-2009
2. ↑  Woman quizzed on ex-AM's death. Gwefan BBC. Adalwyd ar 23-07-2009

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Teyrnged gan Henry Rishbeth Archifwyd 2004-08-15 yn y Peiriant Wayback.

| Cynulliad Cenedlaethol Cymru |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:***swydd newydd*** | **Aelod Cynulliad dros Ddwyrain De Cymru**1999 – 2003 | Olynydd:**Laura Anne Jones** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 48954463
* LCCN: no2005014396
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Pen yr Allt Uchaf** yn gopa mynydd a geir yn y ddwy Aran i'r gorllewin o Lanymawddwy, Gwynedd; cyfeiriad grid SH871196. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 571 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosbarthu'r copaon
------------------

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 620 metr (2034 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Tachwedd 2008.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-07-28 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhisglyn sidan**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhisgl sidan**; yr enw Saesneg yw *Satin Beauty*, a'r enw gwyddonol yw *Deileptenia ribeata*. Mae i'w gael yn Iwerddon, dwyrain a chanol Ewrop hyd at Rwsia a Japan.

Darlun allan o lyfr John Curtis: *British Entomology Volume 6*, sy'n dangos un o'r planhigion a fwyteir.
30–40 mm ydy lled yr adenydd agored a gwelir yr oedolyn yn hedfan rhwng Mehefin ac Awst mewn un genhedlaeth yn unig.

Rhisgl ydy prif fwyd y siani flewog, fel yr awgryma'r enw; yn enwedig mathau o goed: *Taxus baccata*, *Abies alba*, *Carpinus betulus*, *Betula*, *Quercus*, *Prunus spinosa*, *Vaccinium uliginosum*, *Lonicera xylosteum* a *Picea*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhisglyn sidan yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Pafiliwn Brighton** neu'r **Pafiliwn Brenhinol** yn gyn gartref brenhinol, yn Brighton, Dwyrain Sussex. Adeiladwyd ar dechrau'r 19g fel encil glanmôr ar gyfer y Tywysog Rhaglyw. Adeiladwyd yn y steil Indo-Saracenic a oedd yn gyffredin yn India drwy rhan fwyaf y 19g.

Hanes
-----

Ymwelodd y Tywysog Rhaglyw, a ddaeth yn Siôr IV yn ddiweddarach, â Brighton gyntaf yn 1783, ar ôl i'w feddyg argymell y buasai dŵr môr yn gwneud lles i'w gout. Yn 1786 rhentiodd ffermdy yn ardal Old Steine o Frighton. Yn bell o Lys Brenhinol Llundain, roedd y Pafiliwn hefyd yn lle synhwyrol i'r Tywysog fwynhau ei garwriaeth gyda'i gymar hir-oes, Maria Anne Fitzherbert. Roedd y Tywysog eisiau ei phriodi, ac efallai y gwnaeth hyn yn gyfrinachol, ond roedd yn anghyfreithlon oherwydd ei chrefydd Catholig.

Yr Ystafell Wledda ysblenydd yn y Pafilwn Brenhinol, o *Views of the Royal Pavilion* (1826) gan John Nash.
Cyflogwyd y pensaer, Henry Holland yn fuan i ehangu'r Pafiliwn. Prynodd y Tywysog dir o amgylch y Pafiliwn hefyd, ac yno adeilaodd ysgol marchogaeth crand mewn steil Indiaidd yn 1803 i gynlluniau gan William Porden.

Rhwng 1815 ac 1822, ailddyluniodd y pensaer John Nash y palas; gwaith Nash sydd yno i'w weld heddw. Mae'r palas yn hynod o drawiadol yng nghanol Brighton, gan fod ganddi olwg Indiaidd ar y tu allan. Er, mae'r dylunio ffansïol tu mewn gan gwmni Frederick Crace a Robert Jones, wedi ei ddylanwadu'n drwn gan ffasiwn Tseiniaidd ac Indiaidd gyda elfennau o bensaerniaeth Moghul ac Islamaidd. Roedd yn esiampl adderchog o'r egsotigaeth a oedd yn wahanol i'r blas cyffredin clasurol y Steil Rhaglyw.

Prynu gan Brighton
------------------

Wedi marwolaeth Siôr IV yn 1830, arhosodd ei olynydd William IV yn y pafilwn hefyd yn ystod ei ymweliadau â Brighton. Er, ar ôl ymweliad olaf y Frenhines Fictoria i Frighton yn 1845, roedd y llywodraeth yn bwriadu gwerthu'r adeilad a'r tir ond deisebodd y *Brighton Commissioners* a'r *Brighton Vestry* yn llwyddiannus i gael y llywodraeth i'w werthu i'r dref am £53,000 yn 1849 dan y *Brighton Improvement (Purchase of the Royal Pavilion and Grounds) Act 1850.*

Defnydd Diweddarach
-------------------

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf defnyddiwyd y Pafiliwn fel ysbyty ar gyfer gwasanaethwyr Indiaidd a Gorllewin Indiaidd. Amlosgwyd milwyr marw Indiaidd Sikh a Hindw ar y Twyni Deheuol i'r gogledd o Brighton, ble adeiladwyd cofeb tebyg i Bafiliwn.

Mae'r Pafilwn yn agor i ymwelwyr a hefyd ar gael ar gyfer pwrpasau addysgu, gwledda a phriodasau. Mae'r gost mynedfa wedi ei lleihau ar gyfer trigolion lleol yn ystod y gaeaf.

Dylanwadau Diwyllianol
----------------------

Yn Blackadder the Third, mae'r prif gymeriad yn cynnig i'r Tywysog Rhaglyw y dylai "take out the drawings for that beach hut at Brighton"

Dolenni Allanol
---------------

* royalpavilion.org.uk
* brighton-dome.org.uk/venues/ Archifwyd 2006-04-19 yn y Peiriant Wayback.

Ffynonellau
-----------

1. ↑  Antony Dale, *Brighton Town and Brighton People*, 1977, Phillimore, Chichester, tud.221, ISBN 0-85033-219-2
2. ↑  Map o gofeb milwyr marw Indiaidd Sikh a Hindw ar y Twyni Deheuol i'r gogledd o Brighton
3. ↑  *Episode 1 - Dish and Dishonesty*,Blackadder
Ardal a chymyned yng Nghaerdydd yw **Pontcanna** (hen sillafiad: **Pontganna**). Gall fod ei henw'n cyfeirio at Santes Canna, santes o'r chweched ganrif o dde Cymru.

'Pontaganna' - gyda threiglad oedd yr ynganiad byw fel y gwelir yn y sillafiad o 1702 mewn ewyllys ac eto yng nghofnodion Sesiwn Chwarter o 1751. Mae hyn yn dilyn yr un patrwm a: Pontgarreg, Pontgadfan, (capel y Wesleaid yn Llangadfan) a 'Threganna', ond mae 'Pontcanna' wedi hen sefydlu, bellach.

Roedd creu cymuned Pontcanna newydd yn 2016 (rhan o ardal Glan'rafon yn wreiddiol).

Pontcanna gyfoes
----------------

Mae Pontcanna yn ardal o dai teras o wahanol feintiau a adeiladwyd yn ystod Oes Fictoria. Mae bellach yn un o ardaloedd mwyaf deniadol Caerdydd ac yn cynnwys amryw o swyddfeydd a gwestai. Ar hyd Stryd Pontcanna geir amrywiaeth o gaffes a bwytai.

Lleolwyd pencadlys gyntaf S4C yng Ngerddi Sophia ym Mhontcanna yn 1982. Ceir hefyd siop lyfrau Gymraeg yn y cwarter sef Siop Caban.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Diferion o'r Pwll Coch*, gan Dr Dylan Foster Evans; adalwyd 2 Mai 2015
2. ↑  *Gorchymyn Dinas a Sir Caerdydd (Cymunedau) – 2016 Rhif 1155 (Cy. 277)* (PDF). Offerynnau Statudol Cymru. 2016.
3. ↑  "Siop y Caban, Pontcanna, Tony Bianchi a Chôr Cochion Caerdydd". 13 Gorffennaf 2018.

 gw • sg • go**Cymunedau Caerdydd**

* Adamsdown
* Caerau
* Castell
* Cathays
* Cyncoed
* Y Ddraenen
* Yr Eglwys Newydd
* Gabalfa
* Glan'rafon
* Grangetown
* Hen Laneirwg
* Llandaf
* Llanedern
* Llanisien
* Llanrhymni
* Llys-faen
* Y Mynydd Bychan
* Pen-twyn
* Pen-tyrch
* Pen-y-lan
* Pontcanna
* Pontprennau
* Radur a Threforgan
* Y Rhath
* Rhiwbeina
* Sain Ffagan
* Y Sblot
* Tongwynlais
* Tre-biwt
* Tredelerch
* Treganna
* Trelái
* Tremorfa
* Trowbridge
* Y Tyllgoed
* Ystum Taf
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhisglyn tonnog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhisgl tonnog**; yr enw Saesneg yw *Waved Umber*, a'r enw gwyddonol yw *Menophra abruptaria*.

 *Menophra abruptaria* - o'r ochr - ♂
Gellir ei ganfod yn ne-orllewin Gogledd Affrica, de Ewrop ac Anatolia. Fe'i ceir hefyd yn Lloegr, de-orllewin yr Almaen ac yn y Swistir.

36–42 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'r oedolyn yn hedfan rhwng Ebrill a Mehefin, gydag un genhedlaeth yn unig bob blwyddyn.

Prif fwyd y siani flewog ydy *Ligustrum ovalifolium* a *Syringa vulgaris*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhisglyn tonnog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Grŵp neu "blaid" o grefyddwyr Piwritanaidd yng nghyfnod Gwerinlywodraeth Lloegr a gredai fod y Milflwydd ar wawrio ac y byddai Crist yn dychwelyd i deyrnasu ar y ddaear oedd **Plaid y Bumed Frenhiniaeth** neu'r **Pumed Frenhinwyr**. Nid oedd yn blaid wleidyddol yn yr ystyr arferol, er bod ei aelodau'n ymwneud â gwleiddyddiaeth y dydd. Bu'r Pumed Frenhinwyr yn ddylanwadol iawn yn Lloegr yn y cyfnod 1645-1649, ond prin fu eu dylanwad yng Nghymru. Dangosodd y cyfrinydd a llenor o Gymro Morgan Llwyd gryn gydymdeimlad ag amcanion y blaid, ond ni wyddys i ba raddau y cymerodd ran yn ei gwaith.

Tynnai'r Pumed Frenhinwyr eu hysbrydoliaeth a'u credo o lenyddiaeth apocolyptaidd y Beibl, ac yn enwedi o lyfrau Daniel a'r Datguddiad. Credent fod hanes y byd yn ymrannu'n bum cyfnod yn ôl goruchafiaeth pum teyrnas, sef Asyria, Ymerodraeth Persia, Groeg a'r Ymerodraeth Rufeinig: Teyrnas Crist ar y Ddaear fyddai'r bumed a'r olaf. Credent y byddai'n dechrau yn y flwyddyn 1666 (666 yw Rhif y Bwystfil yn Llyfr y Datguddiad).

Cyfeiria Morgan Llwyd at y blaid fel hyn:

Mae dynion gwych, hiliogaeth yr hen Iacob, yn barod i gyfodi allan o'r pridd... Y cyfiawn a gred, ac a gaiff weled â'i lygaid y brenin Iesu yn ei degwch; a'r delwau a gwympant o'i flaen, a'r teyrnasoedd a blygant i'r Bumed Frenhiniaeth, fel meibion Israel i Ioseff, megis y dywed yr Ysgrythur yn helaeth. Mae hyn yn agos, wrth y drws: ie, ac yn oes gŵt fe'i gwelir. Mae y droell yn troi yn rhyfedd trwy'r holl fyd yn barod; ac a dry eto yn gyflymach ac yn rhyfeddach beunydd.
Credent fod 'Rhufain' yn cael ei chynrychioli gan y Babyddiaeth a grym yr Eglwys Gatholig. Cyfeirir yn Llyfr y Datguddiad at "Y Bwystfil", a'r brenin Siarl I o Loegr oedd hwnnw, gwrthwynebydd dieflig Teyrnas Crist; byddai Crist yn ddod yn frenin newydd tragwyddol yn ei le. Yn fuan cafodd y Pumed Brenhinwyr eu tynnu i mewn i wleidyddiaeth yr oes. Galwodd rhai ohonynt am ddienyddio'r brenin a defnyddio grym y gyfraith a nerth arfau i baratoi'r ffordd ar gyfer yr ail-ddyfodiad. Pan gymerodd Oliver Cromwell awenau'r llywodraeth iddo ei hun fel Arglwydd Amddiffynnwr troes nifer o'r Pumed Frenhinwyr yn ei erbyn. Pan adferwyd y frenhiniaeth dioddefodd nifer ohonynt erledigaeth a chafodd rhai eu dienyddio am deyrnfradwriaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyfynnwyd gan D. Tecwyn Evans, "Morgan Llwyd y Proffwyd a'r Piwritan", yn *Coffa Morgan Llwyd* (Gwasg Gomer, 1952)
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Preblyn tlws cyffredin** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: preblynnod tlws cyffredin) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Ptilorrhoa castanonota***; yr enw Saesneg arno yw *Mid-mountain rail babbler*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. castanonota*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r preblyn tlws cyffredin yn perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn dreingwt Spalding | Orthonyx spaldingii |  |
|
| Aderyn dreingwt Temminck | Orthonyx temminckii |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Preblyn tlws cyffredin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhisglyn mannog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhisgl mannog**; yr enw Saesneg yw *Dotted Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Alcis jubata*. Mae i'w ganfod yng nghanolbarth Ewrop, Sgandinafia a gogledd yr Eidal.

28–33 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'r oedolyn yn hedfan rhwng Gorffennaf ac Awst mewn un genhedlaeth.

Cen carreg ydy prif fwyd y siani flewog: *Usnea barbata* ac yn y ffurf hwn mae'n gaeafgysgu.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhisglyn mannog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Preblyn tlws y mynydd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: preblynnod tlws y mynydd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Ptilorrhoa leucosticta***; yr enw Saesneg arno yw *High mountain rail babbler*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. leucosticta*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r preblyn tlws y mynydd yn perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn dreingwt Spalding | Orthonyx spaldingii |  |
|
| Aderyn dreingwt Temminck | Orthonyx temminckii |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Preblyn tlws y mynydd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Pysgodyn sy'n byw yn y môr ac sy'n perthyn i deulu'r Zeidae ydy'r **pysgodyn darn arian** sy'n enw gwrywaidd; lluosog: **pysgod darn arian** (Lladin: *Zeus faber*; Saesneg: *John Dory*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys y Môr Du a'r Môr Canoldir ac mae i'w ganfod ym Môr y Gogledd ac arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Heb ei gwerthuso' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth gan nad oes data digonol.

Mae'r math yma o bysgodyn yn cael ei bysgota ar gyfer y bwrdd bwyd.

Enwau
-----

Ei enw Lladin yw *Zeus faber*; roedd y pysgodyn yma yn sanctaidd i'r duw Zeus, a *faber*, sef crefftus. Tarddiad yr enw Saesneg John Dory yw, yn ôl rhai, *from the French jaune d'oree ("with a yellow edge"), in reference to the fish's coloring? Or perhaps a corruption of jaune adorée = the adorable or sacred yellow fish. Or perhaps even from the Italian 'janitore' (janitor). dory <[F] doree = gilded*. Fe’i gelwir hefyd yn *St. Peters fish*
Felly yr enw Cymraeg safonol: pysgodyn darn arian - oherwydd yr adnodau uchod, y darn arian a dynnwyd o geg y pysgodyn gan Pedr. Yn Llydaweg = yar-vor = ‘iâr fôr’. Mae na ddau smotyn, un pob ochor ac yn ol y chwedl marciau bys a bawd Sant Pedr yw rhain. Sylwer nad yw Sant Mathew yn dweud sut fath o 'sgodyn y mae Pedr yn ei ddal, ‘mond y sgodyn cyntaf, a dim son am y marciau bys a bawd... Tybiaf fod y chwedl wedi'w greu i guddio’r ffaith fod y 'sgodyn yn sanctaidd i'r prif Dduw Paganaidd - Zeus.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
* Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
* Llwybr yr Arfordir
* Cadwraeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan www.marinespecies.org adalwyd 4 Mai 2014
2. ↑  Matthew xvii, 24-27
3. ↑  Sion Roberts yn Mwletin Llên Natur rhifyn 61

* Gwefan Llên Natur; termau safonol.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Preblyn tlws Malaia** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: preblynnod tlws Malaia) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Eupetes macrocerus***; yr enw Saesneg arno yw *Malay rail babbler*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *E. macrocerus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r preblyn tlws Malaia yn perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn dreingwt Spalding | Orthonyx spaldingii |  |
|
| Aderyn dreingwt Temminck | Orthonyx temminckii |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Preblyn tlws Malaia** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Diffinnir **rhithdyb** (o rhith + tyb) yn gyffredinol fel cred anwir sefydlog a defnyddir y term mewn iaith bob dydd i ddisgrifio cred sydd naill ai'n anwir, ffansïol, neu sy'n tarddu o dwyll. Mewn seiciatreg, mae'r diffiniad o angenrheidrwydd yn fanylach gywir ac yn awgrymu bod y gred yn batholegol (sef o ganlyniad i afiechyd neu broses afiechydol). Fel patholeg mae'n amlwg yn wahanol i gred a seilir ar wybodaeth anwir neu anghyflawn neu ambell effaith canfyddiadol a elwir yn gywirach yn gyfarganfyddiad neu'n rhith.

Digwydd rhithdybiau yn nodweddiadol yng nghyd-destun afiechyd meddwl neu niwrolegol, er nad ydynt yng nghlwm wrth unrhyw afiechyd penodol ac maent wedi'u darganfod yng nghyd-destun nifer o gyflyrau patholegol (yn gorfforol a meddyliol). Pa fodd bynnag, maent o bwysigrwydd diagnostig arbennig ym maes anhwylderau seicotig, yn enwedig sgitsoffrenia a mania ac iselder mewn episodau anhwylder deubegwn.

Darllen pellach
---------------

* Bell, V. Halligan, P.W. & Ellis, H. (2003) Beliefs about delusions. *The Psychologist*, 16(8), 418-423. Testun llawn Archifwyd 2006-02-13 yn y Peiriant Wayback.
* Blackwood NJ, Howard RJ, Bentall RP, Murray RM. (2001) Cognitive neuropsychiatric models of persecutory delusions. *American Journal of Psychiatry*, 158 (4), 527-39. Testun llawn
* Coltheart, M. & Davies, M. (2000) (Eds.) *Pathologies of belief*. Oxford: Blackwell. ISBN 0-631-22136-0
* Persaud, R. (2003) *From the Edge of the Couch: Bizarre Psychiatric Cases and What They Teach Us About Ourselves.* Bantam. ISBN 0-553-81346-3.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Sgitsoffrenia: Symptomau. *Gwyddoniadur Iechyd*. Galw Iechyd Cymru. Adalwyd ar 7 Medi, 2009.
2. ↑   Anhwylder affeithiol deubegwn: Symptomau. *Gwyddoniadur Iechyd*. Galw Iechyd Cymru. Adalwyd ar 7 Medi, 2009.
Casgliad o straeon byrion Saesneg gan Dylan Thomas yw ***Portrait of the Artist as a Young Dog*** ("Portread o'r Arlunydd fel Ci Ifanc"). Cyhoeddwyd gyntaf gan J. M. Dent ar 4 Ebrill 1940.

Mae'r straeon, a ysgrifennwyd dros nifer o flynyddoedd, yn lled-hunangofiannol ac yn ddigrif eu naws yn bennaf. Maent i gyd wedi'u gosod yn Abertawe, tref enedigol yr awdur, ac yn rhoi cipolwg ar ei fywyd, o'i blentyndod cynnar hyd at ei arddegau fel gohebydd ifanc i'r *South Wales Daily Post*.

Honnodd Thomas, mewn llythyr at Vernon Watkins, ei fod wedi "cadw'r teitl cellweirus am – fel y mae'r cyhoeddwyr yn cynghori – rhesymau gwneud arian".

Cynnwys
-------

* "The Peaches"
* "A Visit to Grandpa's"
* "Patricia, Edith and Arnold"
* "The Fight"
* "Extraordinary Little Cough"
* "Just Like Little Dogs"
* "Where Tawe Flows"
* "Who Do You Wish Was with Us?"
* "Old Garbo"
* "One Warm Saturday"

Addasiad
--------

Defnyddiwyd y teitl gan Clwyd Theatr Cymru ar gyfer taith theatrig trwy ysgrifau rhyddiaith Dylan Thomas ym mis Ebrill 2014.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Portrait of the Artist As A Young Dog at Clwyd Theatr Cymru, Mold", WalesOnline; adalwyd 10 Mawrth 2020
Mae **Priyanka Lala** yn ymgyrchydd hawliau plant o Trinidad a Tobago. Mae hi ar ei phen ei hun wedi trefnu sawl ymgyrch genedlaethol ynghylch materion fel cam-drin plant yn rhywiol a'r amgylchedd. Yn 2021 roedd yn mynychu Ysgol Port of Spain yn ei mamwlad ac yn 14 oed.

Dechreuodd weithredu pan oedd yn 10 oed "gan weithio ar brosiectau gyda'r nod o annog ac ysbrydoli pobl ifanc eraill i ddefnyddio eu creadigrwydd i wneud newidiadau ystyrlon yn y byd", dywedodd. Dyluniodd gynllun ar gyfer y 'Pecyn Cinio Dim Gwastraff' a chychwynnodd y 'Blog Byw: Dim Gwastraff'. Cyfarfu â Chomisiynydd yr Heddlu wi gwlad i'w wneud ef ac uwch swyddogion eraill yn ymwybodol o gyflwr plant sy'n cael eu cam-drin yn ei gwlad a dilynodd hynny drwy ddylunio cynnwys addysgu swyddogion heddlu ar y mater hwn.

Yn 2018, roedd hi ymhlith y grŵp cyntaf o bobl ifanc yn eu harddegau yn Trinidad a Tobago i ddod yn Llysgennad Cenedlaethol dros Hawliau Plant, rhaglen a gychwynnwyd gan Swyddfa'r Prif Weinidog a gyda chefnogaeth gan UNICEF, i dynnu sylw at hawliau plant yn y wlad.

Yn Chwefror 2021, yn 14 oed, dywedodd:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Yn 10 oed, felly hyd yn oed cyn corwyntoedd enbyd 2017, roeddwn yn gofyn i'm ffrindiau roi'r gorau i ddefnyddio plastig gan fy mod yn poeni am yr anifeiliaid yn y cefnfor ond dechreuodd fy nhaith ar addasu i newid hinsawdd gyda Chorwynt Irma. Hyd heddiw, mae'n gyrru popeth rwy'n ei wneud gan fy mod yn meddwl yn barhaus am yr hyn y gallaf ei wneud i newid fy ffordd o fyw. | "|

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "T&T's Lalla now a global UNICEF Youth Advocate". *www.guardian.co.tt* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-04-26.
2. ↑  "CoP Meets with Child Rights Ambassador Priyanka Lalla". *Trinidad and Tobago Police Service Corporate Communications Unit*. .
3. ↑  guardian.co; Pennawd: *T&T’s Lalla now a global UNICEF Youth Advocate*; dyddiad cyhoeddi: 20 Tachwedd 2020. Adalwyd 28 Mai 2021.
4. ↑  "Priyanka Lends a Helping Hand". *www.isps.edu.tt* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-04-26.
5. ↑  voicesofyouth.org; pennawd: *Advocating for Zero Waste in Trinidad and Tobago*; dyddiad cyhoeddi: 10 Chwefror 2021.
Bardd Norwyaidd yn yr iaith Ddano-Norwyeg a gweinidog Protestannaidd oedd **Petter Dass** (1647 – 17 Awst 1707) sydd yn nodedig fel y llenor pwysig cyntaf yn llenyddiaeth fodern Norwy.

Ganed yn Nord Herøy, ger Alstahaug, yn nheyrnas Denmarc–Norwy, yn fab i farsiandïwr Albanaidd a mam o Helgeland. Astudiodd ym Mhrifysgol Copenhagen a chafodd ei ordeinio yn yr Eglwys Lwtheraidd ym 1677. Aeth i weinidogaethu Alstahaug ym 1689, ac yno y bu am weddill ei oes.

Dosbarthwyd ei farddoniaeth ar ffurf llawysgrifau ymhlith y ffermwyr, bugeiliaid, a physgotwyr yn ei blwyf, a byddent yn dwyn ei benillion i'w cof. Yr unig gerdd a gyhoeddwyd yn ystod ei oes oedd *Den nordske dale-viise* (1683). Cesglid nifer o'i emynau a cherddi sanctaidd wedi ei farwolaeth yn y gyfrol *Bibelski viise-bog* (1711). Mae'n debyg ei waith enwocaf yw *Nordlands trompet*, cerdd dopograffaidd am Nordland a gyfeirir at y werin bobl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Petter Dass. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 1 Rhagfyr 2021.
Chwaraewr rygbi rhyngwladol yw **Philip Dudley Waller** (28 Ionawr 1889 – 14 Rhagfyr 1917).

Ganwyd **Phil Waller** fel y caiff ei alw yn Odd Down, Caerfaddon ar yr 28 Ionawr 1889, ond erbyn troad y ganrif roedd ef a'i deulu wedi symud i Gaerfyrddin, a chychwynodd ei yrfa rygbi gan chwarae i glwb rygbi'r ysgol (Ysgol Uwchradd y Frenhines Elisabeth). Dechreuodd weithio fel prentis beiriannydd i'r *Alexandra Docks and Railway Company* yng Nghasnewydd pan oedd yn 17 oed, gan weithio dan y cyn-chwaraewr rygbi Tom Pearson. Ni fu Pearson yn hir cyn ei recriwtio i dîm rygbi Casnewydd, a chafodd ei ddyrchafu i'r tîm cyntaf yn ystod tymor 1906-7. Enillodd ei gap cyntaf i Gymru yn ystod tymor 1908-9, gan chwarae ymhob un o'r 5 gêm ryngwladol. Enillodd y tîm cenedlaethol y gamp lawn. Bu'r tîm hefyd yn fuddugol mewn gêm glos iawn yn erbyn tîm cenedlaethol Awstralia.

Chwaraeodd i'r tîm cenedlaethol yn nhymor 1909-1910 hefyd, ond collodd ei le yn y tîm wedi gêm Cymru yn erbyn Ffrainc ar Ddydd Calan 1910. Roedd y dewiswyr am ganolbwyntio ar y sgrym, a rhoddwyd ei le i Joe Pugsley a oedd yn well sgrymiwr.

Cafodd ei ddewis i fod yn rhan o dim Prydain i deithio i hemisffer y de, gan chwarae ymron pob un o'r pedair gêm ar hugain, gan gynnwys y tair gêm brawf.

Penderfynodd Phil Waller aros yn Johannesburg wedi'r daith, gan derbyn swydd peirianydd yn y fwrdeistref, a bu'n gweithio yno am y pum mlynedd nesaf, gan chwarae i'r Wanderers, y tîm rygbi lleol. munodd a Magnelwyr De Affrica [South African Heavy Artillery] ym mis Awst 1915, gan hyfforddi ym Mhrydain gyda'r Magnelwyr ym Mexhill-on-Sea, dwyrain Sussex. Tra ym Mhrydain, chwaraeodd ddwy gêm rygbi bwysig i'r Fagnelwyr yn erbyn pymtheg Milwrol Seland Newydd.

O fewn pythefnos i'r ail gêm, gadawodd y Magnelwyr am y ffrynt gorllewinol, ac yn ystod yr ugain mis y bu yno, cymerodd ran mewn brwydrau'r Somme, Arras, Ypres a Cambrai. Cafodd ei ddyrchafu'n is-gapten ym 1917. Cafodd ei ladd gan sielio strae wrth iddo deithio adref ar seibiant ar ôl Brwydr Cambrai. Fe'i claddwyd ym Mynwent Gornel y Groes Goch ym Meugny, ar y ffordd rhwng Cambrai a Bapaume.

Llyfryddiaeth
-------------

* Gwyn Prescott, *Call them to Rememberance: the Welsh rugby internationals who died in the Great War* (Caerdydd, 2014)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Philip Dudley Waller - History of Newport RFC". Cyrchwyd 2015-09-07.
2. ↑  "New Welsh Caps - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1908-12-12. Cyrchwyd 2015-09-07.
|  |
| --- |
|  |

Gallai'r enw **Plaid Lafur** gyfeirio at bleidiau gwleidyddol mewn sawl gwlad. Gellir cyfeirio at at y pleidiau isod fel "Plaid Lafur" yn syml. Mae rhai sefydliadau eraill yn cynnwys y geiriau hynny yn eu henwau (e.e. Plaid Solialaidd Democrataidd a Llafur – Social Democratic and Labour Party); nid yw'r rheini wedi'u cynnwys yma.

Awstralia
---------

* Plaid Lafur Awstralaidd (Australian Labor Party)

Y Deyrnas Unedig
----------------

* Y Blaid Lafur (The Labour Party)
	+ Llafur Cymru (Welsh Labour)
	+ Plaid Lafur yr Alban (Scottish Labour Party)

Israel
------

* Plaid Lafur Israel (HaAvoda)

Iwerddon
--------

* Plaid Lafur Iwerddon (Páirtí an Lucht Oibre; Labour Party)

Ynysoedd Solomon
----------------

* Plaid Lafur Ynysoedd Solomon (Solomon Islands Labour Party)

---


|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |

*Tudalen wahaniaethu yw hon, sef cymorth cyfeirio sy'n rhestru tudalennau sy'n gysylltiedig â'r un teitl ond yn trafod pynciau gwahanol.   
Os cyrhaeddoch yma drwy glicio ar ddolen fewnol, gallwch newid y ddolen fel ei bod yn cysylltu'n uniongyrchol â'r erthygl gywir. I wneud hynny ewch yn ôl at yr erthygl honno a newid y ddolen.*
Mae **Plaid Alba** yn blaid genedlaetholgar Albanaidd sydd wedi'i lleoli yng Nghaeredin.  Sefydlwyd Plaid Alba gan Laurie Flynn  ac fe’i lansiwyd yn gyhoeddus gan gyn Brif Weinidog yr Alban, Alex Salmond ar 26 Mawrth 2021.   Cyhoeddodd y blaid gynlluniau i sefyll ymgeiswyr rhestr yn unig yn etholiad Senedd yr Alban 2021 .

Hanes
-----

Cofrestrwyd y blaid gyda'r Comisiwn Etholiadol ar 8 Chwefror 2021.

Ar 26 Mawrth 2021, cyhoeddodd cyn Prif Weinidog yr Alban, Alex Salmond, yn lansiad etholiad y blaid ei fod wedi ymuno â’r blaid ac y byddai’n dod yn arweinydd newydd. 

Ar 27 Mawrth 2021 cyhoeddodd Kenny MacAskill, Aelod Seneddol etholaeth Dwyrain Lothian a chyn ysgrifennydd cyfiawnder Senedd yr Alban ei fod wedi ymadael a'r SNP ac wedi ymuno â Phlaid Alba.. Ar yr un diwrnod ymunodd Neale Hanvey AS SNP etholaeth Kirkcaldy a Cowdenbeath â'r blaid. 

### Arweinwyr

| # | Enw | Cychwyn | Dod i ben | darlun |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Laurie Flynn | 8 Chwefror 2021 | 25 Mawrth 2021 |  |
| 2 | Alex Salmond | 25 Mawrth 2021 | deilydd |  |
|

Etholiad Senedd yr Alban 2021
-----------------------------

Cyhoeddodd y blaid gynlluniau i sefyll o leiaf bedwar ymgeisydd ar gyfer y bleidlais rhestr ym mhob rhanbarth yn etholiad Senedd yr Alban 2021.  Ymhlith yr ymgeiswyr sy'n debygol o sefyll mae Salmond yn ogystal â chyn-aelodau’r SNP Chris McEleny, Eva Comrie a Cynthia Guthrie.  Mae’r blaid yn cymeradwyo pleidleisio i’r SNP ar gyfer y bleidlais etholaethol a phleidleisio dros Blaid Alba ar gyfer y rhestr, er mwyn sicrhau bod mwy o Aelodau Seneddol o blaid annibyniaeth yn cael eu hethol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "View registration - The Electoral Commission". *search.electoralcommission.org.uk*.
2. 1 2 3  "Alex Salmond to lead new Alba Party into Scottish Parliament election". *The National*. 2021-03-26. Cyrchwyd 26 March 2021.
3. ↑  "Alex Salmond launches new independence-focused political party". *The Guardian*. 2021-03-26. Cyrchwyd 2021-03-26.
4. 1 2  "Alex Salmond launches new political party". *BBC News*. 2021-03-26. Cyrchwyd 2021-03-26.
5. ↑  "Former Scottish justice secretary Kenny MacAskill defects to Alex Salmond's new Alba party". *The Independent*. 2021-03-27. Cyrchwyd 2021-03-27.
6. ↑  Heffer, Greg (26 March 2021). "Alex Salmond becomes leader of new pro-independence Alba Party ahead of Scottish elections". *Sky News*.

Dolen allanol
-------------

Gwefan y Blaid
Pegynau daearyddol (A)  
 Pegynau geomagnetig (B)  
 Pegynau magnetig (C)
**Pegwn daearyddol** (lluosog: **pegynau daearyddol**) yw unrhyw un o'r ddau bwynt ar blaned, neu loeren neu gorff mawr arall, ble mae'r echel gylchdro (*axis of rotation*) yn cyfarfod yr wyneb; ni all fod o dan yr wyneb. Ar y Ddaear, ceir dau begwn: Pegwn y Gogledd a Phegwn y De. Defnyddir y ddau derm yma hefyd gyda chyrff eraill: "pegwn deheuol" y gwrthrych (lloeren ayb) a "phegwn deheuol" y gwrthrych. Mae'r naill yn gorwedd 90 gradd o gyhydedd y gwrthrych a'r llall 90 gradd i'r cyfeiriad croes.[1] Every planet has geographical poles.[2]

Ceir aflonyddiadau yn y cylchdro sy'n effeithio ar y pegynau hyn, gan beri iddynt symud ychydig ar yr wyneb. Er enghraifft, mae pegynau Gogledd a De'r Ddaear yn symud rhyw fetr neu ddwy dros gyfnod o ychydig flynyddoedd.[3][4] Mae cartograffeg (gan ei fod yn 'wyddoniaeth') yn mynnu lleoliad union, disymud i'r cyfesurynnau (*coordinates*) ac felly pennwyd lleoliad cyfartalog i'r pegynnau a gelwir y rhain yn "begynau cartograffig".

Pan fo gan unrhyw gorff faes magnetig (fel sydd gan y Ddaear) yna mae ganddo hefyd bolau magnetig.[5]

Gweler hefyd
------------

* Cyhydedd
* Hydred a Lledred
* Gwynt

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Kotlyakov, Vladimir; Komarova, Anna (2006). *Elsevier's Dictionary of Geography: in English, Russian, French, Spanish and German*. t. 557. Cyrchwyd 22 June 2015.
2. ↑  Hooper, William (2008). *Aether and Gravitation*. t. 224. Cyrchwyd 22 Mehefin 2015.
3. ↑  Schar, Ray (2010). *Wonderfully Weird World*. t. 106. Cyrchwyd 22 June 2015.
4. ↑  Lovett, Richard A. (2013-05-14). "Climate Change Has Shifted the Locations of Earth's North and South Poles". Scientificamerican.com. Cyrchwyd 2015-06-26.
5. ↑  "20 Things You Didn't Know About... the North Pole". DiscoverMagazine.com. 2014-11-18. Cyrchwyd 2015-06-26.
Paentiad o'r Dr Richard Price gan Benjamin West.
Paentiwyd ***Portread o Dr Richard Price***, sy'n waith olew ar ganfas, yn 1784 gan yr Americawr Benjamin West (1738–1820). Gwerthwyd y llun gan Arwerthwyr Christies ar 23 Tachwedd 2004 a phrynnwyd y llun gan Gyfeillion y Llyfrgell Genedlaethol. Mae'r llun yn 28 wrth 37 modfedd.

Mae'r portread hwn yn darlunio Price yn eistedd yn ei swyddfa yn darllen llythyr gan ei gyfaill, yr Arlywydd Benjamin Franklin, gyda'r dyddiad 1784 arno. Roedd Richard Price (23 Chwefror, 1723 - 19 Ebrill, 1791), yn athronydd radicalaidd ac yn awdur. Galwyd ef yn "Gyfaill Dynolryw" ac roedd yn ddyn hynod o boblogaidd yn ei amser.

Cofnododd Price y digwyddiad hwn yn ei ddyddiadur, sydd ar gael heddiw, ac sydd, fel y darlun ei hun yn cael ei gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth. Hwn yw'r paentiad swyddogol, terfynol, ond ceir dau gyffelyb, paratoadau efallai ar gyfer y llun hwn: mae'r naill yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru a'r llall yn cael ei gadw yn y Gymdeithas Frenhinol yn Llundain.

Gwnaed y ffrâm a oreurwyd gan Maretti.

Europeana 280
-------------

Yn Ebrill 2016 dewisiwyd y darlun fel un o ddeg llun eiconig i gynrychioli Cymru yn y prosiect "Gwaith Celf Europeana".

Yr arlunydd
-----------

Ganwyd West yn Springfield, Pennsylvania a theithiodd lawer, gan gynnwys Lloegr lle'i galwyd "y Raffael Americanaidd". Bu farw yn Stryd Newman, Llundain West ar 11 Mawrth 1820 a chladdwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Sant Paul.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  auctionclub.com; Archifwyd 2016-06-10 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 20 Mai 2016
2. ↑  Gwefan Europeana; adalwyd 11 Rhagfyr 2017.
3. ↑  Knight, Charles, gol. (1858). "West, Benjamin". *The English Cyclopædia. Biography – Volume VI*. London: Bradbury and Evans.

Dolenni allanol
---------------

* Gwybodaeth am y darlun ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Cofnod celfwaith ar wefan Europeana
Band pop merched Cymraeg o'r 2000au oedd **Pheena**, a ffurfiwyd yn 2002.

Yr aelodau oedd: Ceri Bostock (o Landwrog), Sara Roberts (o Benllech) a Tesni Jones (o Fae Colwyn)  Cyfarfu'r merched mewn cyfweliad pan oedd Ceri a Sara yn gwneud cwrs perfformio ym Mangor ac fe gawson nhw gyfweliad ar gyfer band pop newydd, cyn cyfarfod â Tesni.. Ymhlith artistiaid eraill, maen nhw wedi perfformio yn Peterborough (2003) efo 'Blue a Liberty X' o flaen 15,000 o bobl.

Roedd aelodau'r band yn sgwennu eu caneuon eu hunain. Mae Rob Reed a Tina Murphy hefyd wedi cyfansoddi ar eu cyfer, a Caryl Parry Jones yn cyfieithu'r caneuon i'r Gymraeg.

Dylanwad
--------

Cafodd y canlynol gryn ddylanwad ar y band: Meinir Gwilym, Caban, Celt, Christina Aguilera, Alicia Keyes, Blue (i enwi rhai).

Disgyddiaeth
------------

* "Profa I Mi" ar y casgliad *Disgo Dawn* (Recordiau Crai, CRAI CD095, 2003)
* EP ar label F2 Music.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Gwefan y BBC; adalwyd 27 Chwefror 2017.

Dolenni allanol
---------------

* Pheena ar Twitter
* Tudalen Facebook
* Tudalen Soundcloud
* Pheena yn canu "Calon ar Dan", ar Heno S4C (YouTube)
Diddanwr a chomedïwr yw **Phil Cooper** sy'n perfformio yn y Gymraeg a'r Saesneg.

Bywgraffiad
-----------

Magwyd Phil Cooper yn Y Porth, Rhondda. Mae ei gomedi yn trafod Cymru, ei fagwraeth yng Nghwm Rhondda a pherthnasau.

Gyrfa
-----

Mae Phil yn perfformio yn y Gymraeg a'r Saesneg ac wedi gwneud dau rediad llawn yng Ngŵyl Caeredin, gan gynnwys *One Phil Over The Cooper’s Nest* yn Awst 2018. Mae hefyd wedi cyfrannu i sesiynau comedi Stand Up For Wales a drefnir gan grŵp Abertawe o Yes Cymru.

### Teledu

* *Stand Yp* - rhaglen 1 awr o gomedi ar S4C, 2017
* *Gwerthu Allan* (sioe i hyrwyddo comediwyr Cymraeg) - S4C​
* *Y lle*, sioe ddiwylliant - S4C

Mae wedi ymddangos ar raglen *Heno*, *Jonathan* a rhagflas i'r gemau Chwech Gwlad ar BBC Wales.

### Radio

Mae Cooper wedi ymddangos ar radio yn y Gymraeg a'r Saesneg sawl gwaith gan gynnwys ar BBC Radio Cymru, BBC Radio Wales a BBC Radio 4

* Arthur Smiths 'Comedy Club' - BBC Radio 4 Extra
* New Act Competition - BBC Radio 4
* Wynne Evans Show - BBC Radio Wales
* "The Jamie Owen Show" - BBC Radio Wales

Gwobrau
-------

Mae Phil Cooper wedi ennill sawl cystadleuaeth comedi a diddanu.

* Enillydd - Stand Up Cider
* Enillydd - Frome's Funniest
* Rownd gyn-derfynol - So You Think You're Funny
* Rownd gyn-derfynol - BBC New Act
* Rownd gyn-derfynol - Welsh Unsigned Stand-up Award
* Ail - Bath New Act ​

Dolenni
-------

* Phil Cooper ar Facebook
* Phil Cooper ar Twitter
* Phil Cooper ar Youtube

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑