recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Arweinydd (*Khan*) yr Ymerodraeth Fongolaidd oedd **Kublai Khan** (Mongoleg: Хубилай хаан; *Choebilaj chaan*, Tsieineeg: 孛儿只斤忽必烈) (23 Medi 1215 - 18 Chwefror 1294). Ef oedd ymerawdwr cyntaf Brenhinllin Yuan yn Tsieina, o 1279 hyd ei farwolaeth.

Roedd Kublai yn ail fab i Tolui a Sorghaghtani Beki, ac felly yn ŵyr i Genghis Khan. Roedd ganddo dri brawd, Möngke, Hulagu ac Ariq Boke. Daeth y brawd hynaf, Möngke yn *khagan* yn 1251, a phendodd ef Kublai yn llywodraethwr rhan ddeheuol yr ymerodraeth. Bu farw Möngke yn annisgwyl yn 1259, a chyhoeddodd Ariq Boke ei hun yn khagan. Dechreuodd ymladd rhyngddo ef a Kublai yn 1260, a ddiweddodd pan gymerwyd Ariq Boke yn garcharor yn 1264.

Sefydlodd Kublai ei brifddinas yn Khanbalik, Beijing heddiw. Yn ystod teyrnasiad Kublai, ychwanegwyd Corea at yr ymerodraeth, a gwnaed ymdrechion aflwyddiannus i goncro Siapan a De-ddwyrain Asia. Ymwelodd Marco Polo a'r ymerodraeth yn y cyfnod yma.

Wedi marwolaeth Kublai, collodd ei olynwyr reolaeth ar Mongolia, ond dilynodd ei ŵyr Chengzong ef fel Ymerawdwr Tsieina.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 72189401
* LCCN: n50050841
* ISNI: 0000 0001 2212 3878
* GND: 118747037
* SELIBR: 346731
* SUDOC: 029570077
* BNF: cb12116822s (data)
* BIBSYS: 10014234
* ULAN: 500252532
* NDL: 00624531
* NKC: jx20060714001

 |
Llenor ac athronydd o Feneswela oedd **José Manuel Briceño Guerrero** (6 Mawrth 1929 – 31 Hydref 2014) sy'n nodedig am ei ymdriniaethau ag hunaniaeth ddiwylliannol yn America Ladin.

Ganwyd yn nhalaith Apure yng ngorllewin Feneswela, yn ardal y *llaneros*, a chafodd ei fagu yno ac yn nhaleithiau Barinas a Lara. Mynychodd ysgol uwchradd yn Barquisimeto, Lara, cyn iddo hyfforddi'n athro ysgol uwchradd yn y brifddinas Caracas. Cychwynnodd ar ei yrfa yn 1952 yn addysgu'r ieithoedd Saesneg, Almaeneg, a Ffrangeg. Yn ddiweddarach fe ddysgodd Japaneg, Tsieineeg, a Phortiwgaleg.

Astudiodd athroniaeth ac ieitheg. Aeth i Ffrainc i ddysgu Ffrangeg a diwylliant Ffrengig, a derbyniodd ei ddoethuriaeth o Brifysgol Fienna yn 1961. Aeth hefyd i'r Undeb Sofietaidd i astudio Marcsiaeth. Gweithiodd yn academydd ym Mhrifysgol yr Andes, Mérida.

Ysgrifennodd nofelau dan y ffugenw Jonuel Brique, a nodweddir ei ffuglen gan arddull barddol ei thraethiad.

Derbyniodd y Wobr Lenyddol Genedlaethol yn 1996. Bu farw ym Mérida yn 85 oed.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Triandáfila* (1967). Cyhoeddwyd dan y ffugenw Jonuel Brique.
* *Holadios* (1984). Cyhoeddwyd dan y ffugenw Jonuel Brique.
* *Europa y América en el pensar mantuano* (Caracas: Monte Avila, 1981).
* *El laberinto de los tres minotauros* (1996).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Sbaeneg) "Ha muerto el maestro José Manuel Briceño Guerrero", *El Impulso* (1 Tachwedd 2014). Adalwyd ar 4 Medi 2019.
2. 1 2  Mark Dinneen, "Briceño Guerrero, José Manuel" yn *Encyclopedia of Latin American and Caribbean Literature 1900–2003*, golygwyd gan Daniel Balderston a Mike Gonzalez (Llundain: Routledge, 2004), t. 86.
Bardd, dramodydd a nofelydd Archentaidd yn yr iaith Sbaeneg oedd **José Mármol** (2 Rhagfyr 1817 – 9 Awst 1871). Cysylltir ef â'r mudiad Rhamantaidd. Mae'n nodedig am ysgrifennu'r nofel Archentaidd gyntaf, *Amalia* (1851–2).

Ganwyd yn Buenos Aires, prifddinas yr Ariannin, ac astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Buenos Aires. Cafodd ei garcharu yn 1839 am feddu ar bapurau newydd a gyhoeddwyd ym Montevideo, Wrwgwái, gan lenorion Archentaidd alltud. Tra'n bwrw ei ddedfryd yn y ddalfa, ysgrifennodd Mármol ei gerdd gyntaf ar fur ei gell, gwaith a oedd yn beirniadu Juan Manuel de Rosas, Llywodraethwr Talaith Buenos Aires. Aeth i Montevideo yn 1840 i ymuno â'r deallusion alltud a'r wasg ryddfrydol, a chyhoeddodd sawl gwaith yn lladd ar Rosas, gan gynnwys ei gerdd enwocaf, *A Rosas, el 25 de Mayo de 1843*. Ysgrifennodd ddramâu yn y cyfnod hwn hefyd.

Wrth i luoedd Rosas symud tuag at Montevideo, bu'n rhai i Mármol ac alltudion eraill ffoi i Rio de Janeiro, Brasil. Yn 1844, aeth Mármol o Rio ar fordaith ffaeledig i Valparaiso, Tsile, yng nghwmni Archentwyr eraill. Bu'n rhaid i'r llong droi'n ôl i Frasil oherwydd tymhestloedd yn ardal yr Horn. Dychwelodd Mármol i Montevideo yn 1846, ac ysbrydolwyd gan ei brofiad ar y môr i gyfansoddi'r cylch o gerddi *El Peregrino* (1847). Cyhoeddodd ei nofel hir *Amalia* mewn penodau yn 1851–2.

Yn 1852 cafodd Rosas ei ddymchwel, a dychwelodd Mármol i'w famwlad. Ni ysgrifennodd lawer yn ystod deunaw mlynedd olaf ei oes. Gwasanaethodd mewn swyddi gwleidyddol a diplomyddol, ac yn gyfarwyddwr Llyfrgell Gyhoeddus Buenos Aires. Bu farw yn Buenos Aires yn 53 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "José Mármol", *Encyclopedia of World Biography* (Gale, 2004). Adalwyd ar 14 Ebrill 2019.

Darllen pellach
---------------

* Stuart Cuthbertson, *The Poetry of José Mármol* (1935).
Ffilm bornograffig gan y cyfarwyddwr Michel Lemoine yw ***L'amour Aux Sports D'hiver*** a gyhoeddwyd yn 1981. Fe'i cynhyrchwyd yn y Swistir a Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Daniel White. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Olinka Hardiman. Mae'r ffilm *L'amour Aux Sports D'hiver* yn 105 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1981. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Raiders of the Lost Ark* sef ffilm llawn cyffro gan y cyfarwyddwr ffilm Steven Spielberg. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Michel Lemoine ar 30 Medi 1922 yn Pantin a bu farw yn Vinon ar 22 Mai 1972. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1948 ac mae ganddo o leiaf 25 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Michel Lemoine nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 20 Mai 2016.
Darluniad o'r gerdd *Les Deux Amants* yn argraffiad 1820 o *Poésies de Marie de France*.
Cerdd draethiadol fer yn llenyddiaeth ganoloesol Ffrainc a Lloegr yw'r ***lai*** a ysgrifennwyd yn Hen Ffrangeg, Eingl-Normaneg, neu Saesneg Canol. Lleolir y straeon hyn yn Llydaw, Cernyw, a Lloegr, ac maent yn ymwneud â serch llys, sifalri, ymladdfeydd, anturiaethau, hud a lledrith, a'r tylwyth teg ac yn tynnu'n gryf ar lên gwerin Celtaidd, yn enwedig Cylch Arthur, a thraddodiad llafar y *contes* Llydewig. Fe'i cyfansoddwyd gan amlaf mewn cwpledi o linellau wythsill sy'n odli. Dyma un o'r ddwy ffurf lenyddol, ynghŷd â'r rhamant llys, a ddefnyddiwyd i gyfansoddi barddoniaeth Mater Prydain. Credir i storïwyr Llydaw ganu'r *lais* cyntaf yn Ffrangeg neu Lydaweg, er nad oes yr un ohonynt yn goroesi. Ansicr yw geirdarddiad yr enw, gan nad oes tystiolaeth o fôn Llydaweg iddo, ond mae'r gair Hen Wyddeleg *laíd* (cerdd, cân) yn awgrymu ffynhonnell Geltaidd o bosib.

Prif awdur y ffurf hon yn yr Eingl-Normaneg ydy Marie de France, a ysgrifennodd ddeuddeg o *lais* yn Lloegr yn niwedd y 12g. Honna bod ei cherddi yn tynnu ar ffynonellau Llydaweg, ac maent yn llawn cyfeiriadau at hanes traddodiadol a motiffau o lên gwerin y gwledydd Celtaidd. Er enghraifft, cymharer y gêm ford yn *Eliduc* â *fidchell* yn llenyddiaeth Wyddeleg a gwyddbwyll yn y Mabinogi. Dim ond un o *lais* Marie sydd yn cynnwys cymeriadau Arthuraidd, sef *Lanval*, am un o farchogion llys y Brenin Arthur. Adroddir chwedl Gernywaidd Trystan ac Esyllt yn *Chevrefoil*.

Nid yw'n sicr pwy ysgrifennodd y *lais* eraill sydd yn goroesi o'r 12g a'r 13g, ac yn hanesyddol cawsant eu priodoli i Marie de France. Un enghraifft ydy *Graelent*, gwaith tebyg i *Lanval*, a gredir iddo gael ei gyfansoddi gan fardd o Lydaw. Yn niwedd y 13g a dechrau'r 14g ysgrifennwyd sawl *lai* yn Saesneg, gan gynnwys *Sir Gowther* (tua 1400), ffurf ar chwedl Robert y Cythraul; *Lai le Freine*; *Sir Orfeo*, am serch Orffews ac Eurydice; y rhamant Arthuraidd *Sir Launfal* neu *Launfalus Miles* gan Thomas Chestre.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  John T. Koch (gol.), *Celtic Culture: A Historical Encyclopedia* (Santa Barbara, Califfornia: ABC-CLIO, 2006), tt. 262–3.
2. ↑  (Saesneg) Breton lay. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 18 Mawrth 2021.
Cymeriad Cymreig cynnar yw **Llŷr Marini** ac y cyfeirir ato yn yr achresau Cymreig ac yn Nhrioedd Ynys Prydain.

Yn ôl Achresau Harley, roedd yn fab i Einion Yrth fab Cunedda, ac yn ôl Bonedd y Saint ef oedd tad yr arwr Caradog Freichfras. Ategir hyn gan y chwedl fwrlesg *Breuddwyd Rhonabwy*, sy'n enwi 'Caradog Freichfras ap Llyr Marini'.[1] Mae hyn yn ei osod yn llinach Cunedda, un o Wŷr y Gogledd a ddaeth o'r Hen Ogledd i ogledd Cymru yn y 5g ac a sefydlodd Deyrnas Gwynedd. Cyfeirir ato fel tad Caradog Freichras mewn amrywiad ar un o'r Trioedd hefyd. Mewn triawd arall a geir yn Llyfr Gwyn Rhydderch disgrifir 'Tri Tharw Ellyll Ynys Brydain', sy'n cynnwys 'Ellyll Llyr Marini'. Mae'n bosibl mai rhyfelwyr gorphwyll, fel *berserks* y Llychlynwyr, a olygir gan y term 'tarw ellyll'.[2]

Mae union ystyr yr enw *Marini* yn ansicr. Gallasai ddeillio o'r gair Hen Gymraeg *merin* ('môr'), ond ceir sawl enghraifft o *Marini* fel epithet Lladin cynnar hefyd, yng Nghymru ac Iwerddon. Mae'r ffaith fod *merin* yn golygu 'môr' a'r posibilrwydd fod *Marini* yn Lladiniad o'r gair Cymraeg Canol *llŷr* ('môr') yn ategu'r posiblrwydd fod Llŷr Marini yn rhith ar y duw Llŷr (Llŷr Llediaith), tad sawl cymeriad chwedlonol yn y Mabinogi, ond does dim chwedlau am Llŷr Marini ac mae ganddo le taclus yn yr achrestrau hanesyddol cynnar.[3]

Cyfeirir ato sawl gwaith yng ngwaith y beirdd, e.e. gan Lewys Glyn Cothi a Huw Cae Llwyd yn y 15g, ond heb ychwanegu at ein gwybodaeth amdano.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1991), tud.430.
2. ↑  *Trioedd Ynys Prydein*, Triawd 63.
3. ↑  *Trioedd Ynys Prydein*, tud. 430.
Plwyf eglwysig yng ngogledd-ddwyrain Môn yw **Llanfihangel Tre'r Beirdd**. Gorwedd Mynydd Bodafon yng ngogledd y plwyf. Pentrefi bychain Capel Coch a Maenaddwyn yw'r unig gymunedau o bwys yn y plwyf.

Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Twrcelyn. Mae'r enw'n awgrymu'n gryf fod y "dref" ganoloesol yn perthyn i deulu o feirdd.

Yn y 18g bu'r plwyf yn gartref i'r Morrisiaid: meibion Morris Prichard a'i briod Marged o'r Tyddyn Melys, ger eglwys y plwyf, ac wedyn o'r Fferm (symudasant dros y bryn i ffermdy Pentre-eiriannell ar lan Traeth Dulas yn 1707). Yma hefyd, mewn tyddyn o'r enw "Y Merddyn", yng Nghapel Coch y ganwyd un o fathemategwyr mawr y byd, sef William Jones, y gŵr a gysylltodd y cysonyn mathemategol **π** (a sillefir hefyd fel *pi*) i'r hyn sydd (yn fras) yn hafal i 3.141592654. Defnyddir y symbol hwn bellach drwy'r byd.

Enwogion
--------

* William Jones (1675-1749), mathemategwr enwog

Y Morysiaid:

* John Morris (1706-1740)
* Lewis Morris (1701-1765)
* Richard Morris (1703-1779)
* William Morris (1705-1763)
Pentref yng nghymuned Llanfihangel-y-pwll a Lecwydd yn nwyrain Bro Morgannwg, de Cymru, yw **Llanfihangel-y-pwll** (Saesneg: *Michaelston-le-Pit*). Gorwedd i'r gorllewin o ddinas Caerdydd, gyda Phenarth i'r dwyrain a phentref Dinas Powys i'r de.

Roedd Rhodri Morgan, cyn-Brif Weinidog Cymru, yn byw yno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Jane Hutt (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Alun Cairns (Ceidwadwr).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Senedd Cymru
2. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bro Morgannwg**

**Trefi**  

Y Barri  **·** Y Bont-faen  **·** Llanilltud Fawr  **·** Penarth
  
**Pentrefi**  

Aberogwr  **·** Aberddawan  **·** Aberthin  **·** City  **·** Clawdd-coch  **·** Corntwn  **·** Dinas Powys  **·** Eglwys Fair y Mynydd  **·** Ewenni  **·** Ffontygari  **·** Gwenfô  **·** Larnog  **·** Llanbedr-y-fro  **·** Llancarfan  **·** Llancatal  **·** Llandochau  **·** Llandochau Fach  **·** Llandŵ  **·** Llanddunwyd  **·** Llan-faes  **·** Llanfair  **·** Llanfihangel-y-pwll  **·** Llanfleiddan  **·** Llangan  **·** Llansanwyr  **·** Llwyneliddon  **·** Llyswyrny  **·** Marcroes  **·** Merthyr Dyfan  **·** Ogwr  **·** Pendeulwyn  **·** Pen-llin  **·** Pennon  **·** Pen-marc  **·** Y Rhws  **·** Sain Dunwyd  **·** Saint Andras  **·** Sain Nicolas  **·** Sain Siorys  **·** Sain Tathan  **·** Saint-y-brid  **·** Sili  **·** Silstwn  **·** Southerndown  **·** Trebefered  **·** Trefflemin  **·** Tregatwg  **·** Tregolwyn  **·** Tresimwn  **·** Y Wig  **·** Ystradowen
Lôn wledig yn Eifionydd, Gwynedd, yw'r **Lôn Goed**. Ceir sawl cyfeiriad ati gan lenorion Cymraeg, e.e. gan y bardd R. Williams Parry. Fe'i henwir ar ôl y ddwy res o goed ar ochr y lôn.

Y Lôn Goed yn yr haf.
Y Lôn Goed yn y gaeaf.
Mae'r Lôn Goed yn cychwyn ym mhentref Afon Wen, ar y briffordd A497 tua hanner milltir i'r de o Chwilog a thua hanner y ffordd rhwng Cricieth a Pwllheli, lle mae'r afon o'r un enw yn cyrraedd y môr. Cafodd ei chreu rhwng 1819 a 1828 gan y goruchwylwr lleol John Maughan drwy ystâd Talhenbont (Plas-hen) er mwyn hwyluso cludo calch a mawn. Mae'n rhedeg am tua 5 milltir i gyfeiriad y gogledd o Afonwen i Hendre Cennin (Mynydd y Cennin).

Cyfeirir ati yn lleol fel "Lôn Môn" hefyd, llygriad o'r enw Maughan.

Yn ei gerdd 'Eifionydd' mae R. Williams Parry yn clodfori harddwch a "llonydd gorffenedig" y Lôn Goed gan ei gwrthgyferbynu â "hagrwch Cynnydd". Cyfeiria'r llenor o Eifionydd J. G. Williams ati yn ei waith hefyd, e.e. yn ei lyfr *Pigau'r Sêr*.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru).
2. ↑  R. Williams Parry, *Cerddi'r Gaeaf* (Gwasg Gee, 1952).
*Gweler hefyd Lolita (gwahaniaethu).*
Clawr argraffiad poblogaidd o *Lolita*
Nofel gan Vladimir Nabokov yw ***Lolita*** (1955). Ysgrifennwyd y nofel yn Saesneg a'i chyhoeddi yn 1955 ym Mharis; yn ddiweddarach cyfieithodd Nabokov y gwaith i'w Rwseg frodorol a'i chyhoeddi yn 1967 yn Efrog Newydd. Mae'r nofel yn enwog ledled y byd am ei harddull arloesol a'i thestun tra dadleuol, sef obsesiwn rhywiol arwr ac adroddwr y stori Humbert Humbert am ferch ddeuddeg oed o'r enw Dolores Haze ('Lolita' y teitl).

Ar ôl ei chyhoeddi, daeth y nofel yn glasur modern yn yr iaith Saesneg, gan ddod yn un o lyfrau mwyaf adnabyddus a dadleuol llenyddiaeth yr 20g. Daeth yr enw "Lolita" yn rhan o ddiwylliant poblogaidd cyfoes i ddisgrifio merch ifanc ymwybodol o'i rhywioldeb.

Mae'r nofel wedi cael ei haddasu ar gyfer y sgrin fawr ddwywaith; yn gyntaf yn 1962 yn y ffilm gan Stanley Kubrick gyda James Mason fel Humbert Humbert, ac eto yn 1997 gan Adrian Lyne, yn serennu Jeremy Irons.

Gweler hefyd
------------

* *Lolita (ffilm 1962)*
* *Lolita (ffilm 1997)*
Dyfeisiwr sigaréts menthol oedd **Lloyd Hughes** (neu "Spud" i'w ffrindiau), o Mingo Junction, Ohio a wnaeth y sigarét cyntaf o'r math hwn yn 1924,. Ffurfiodd gwmni o'r enw 'The Spud Cigarette Corporation' gan werthu ei sigarennau am 20c am baced o ugain, o ddrws i ddrws. Yna, yn 1927 prynwyd yr hawl i greu sigarets menthol gan y cwmni Axton-Fisher Tobacco Company.

Dywedir i Hughes storio'i sigaréts mewn tun gyda chrisialau menthol a ddefnyddid ganddo i leddfu symptomau ei annwyd a'i asma. Llwyddodd y tybaco i amsugno blas y mintys a gwneud y sigaréts yn haws i'w ysmygu. Dechreuodd Hughes werthu sigaréts menthol, ac erbyn 1932 ei frand 'Spud' oedd y pumed sigarét a werthodd orau drwy Unol Daleithiau America.

Yn 2020 roedd chwarter y sigaréts a werthwyd drwy UDA yn rhai blas menthol. Dengys ymchwil diweddar ei bod yn anos roi'r gorau i ysmygu sigaréts menthol na rhai cyffredin.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Process of Treating Cigarette Tobacco". United States Patent Office.
2. ↑  "Spud"++of+Mingo+Junction,+Ohio&source=bl&ots=5HPNihfSij&sig=ACfU3U0YoOx23N8kFZh1QziFtnTc6MUbQA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiXueezhcLpAhUYaRUIHbr8AnEQ6AEwAHoECAoQAQ#v=onepage&q=Lloyd%20Hughes%20"Spud"%20%20of%20Mingo%20Junction%2C%20Ohio&f=false Precision Community Health: Four Innovations for Well-being gan Bechara Choucair; Island Press.; adalwyd 20 Mai 2020.
3. ↑  *Annual Report of the Commissioner of Patents* gan *United States. Patent Office*; adalwyd 20 Mai 2020.
4. ↑  slate.com; Cyhoeddwyd yr adroddiad gwreiddiol yn y *new Scientist*; adalwyd 20 Mai 2020.
Ardal anial yn ne-orllewin Pacistan a de-ddwyrain Iran yw **Makran** (Urdu/Perseg: مکران). Er nad yn anialwch go iawn, mae'n un o'r lleoedd poethaf a sychaf ar gyfandir Asia. Mae'n gorwedd yn bennaf yng ngwaelod nhalaith Balochistan ym Mhacistan, gyda'r rhan arall dros y ffin yn Iran, ar lan Môr Arabia a Gwlff Oman. 

Mae'r arfordir yn cynnwys nifer o faeau ond mae'n dywodlyd a chreigiog ac ychydig iawn o afonydd sydd yno. Mae bryniau Makran yn cael eu cyfrif fel estyniad olaf cadwyn hir yr Hindu Kush.

Mae'r gwastadedd arfordirol cyfyng yn codi'n gyflym i'r bryniau. O'r 1,000 km o arfordir, mae tua 750 km yn gorwedd ym Mhacistan. Ychydig iawn o bobl sy'n byw ym Makran, gyda'r mwyafrif yn byw mewn cyfres o borthladdoedd bychain fel Chah Bahar, Gwatar, Jiwani, a Gwadar, Pasni a Ormara.

Yr ymadrodd Perseg *Mahi khoran*, "bwytawyr pysgod" (*Mahi* = pysgod + *khor* = bwyta) yw tarddiad yr enw Makran, yn ôl pob tebyg. Wrth adrodd hanes Alecsander Fawr (gweler isod), cyfeiria haneswyr Groeg at y ffaith fod pobol y Makran yn byw ar bysgod ac yn eu bwyta'n amrwd.

Mae Makran yn adnabyddus yn bennaf i haneswyr am fod Alecsander Fawr, brenin Macedon a goregynwyr Ymerodraeth Persia, wedi ei groesi ar ddiwedd ei daith trwy Iran ac Affganistan a ddaeth ag ef i ogledd-orllewin isgyfandir India. Ar ôl anfon rhan o'r fyddin yn ôl trwy Affganistan i warchod y taleithiau a goncweriwyd ganddo yno, dychwelodd Alecsander a rhan arall ei fyddin i'r Dwyrain Canol trwy ddilyn arfordir de Pacistan ac Iran. Ar y daith beryglus ac anodd collwyd nifer o filwyr, yn arbennig wrth groesi anialdiroedd Makran. Ceisiodd y llynges dan arweiniad Perdiccas, a adeiladwyd gan filwyr Alecsander ar Afon Indus, gysgodi'r fyddin, ond yn aflwyddiannus. Pan gyrhaeddodd y fyddin Susa, dim ond rhai miloedd o'r milwyr oedd ar ôl.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Akio Jissoji yw ***La Vie D'une Courtisane*** a gyhoeddwyd yn 1974. Fe'i cynhyrchwyd yn Japan. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Japaneg. 

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1974. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Godfather Part II* sef rhan dau y gyfres Americanaidd boblogaidd gan Francis Ford Coppola. Hyd at 2022 roedd o leiaf 5,600 o ffilmiau Japaneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Akio Jissoji ar 29 Mawrth 1937 yn Yotsuya a bu farw yn Bunkyō-ku ar 1 Ionawr 1996. Mae'n un o'r cyfarwyddwyr ffilm mwyaf cynhyrchiol a welodd y byd erioed, ac mae ganddo 39 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Waseda.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Akio Jissoji nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Rhai o aelodau blaenllaw *La Generación del 900*, clocwedd o chwith y brig i'r canol: Florencio Sánchez, María Eugenia Vaz Ferreira, Julio Herrera y Reissig, José Enrique Rodó, Carlos Reyles, Emilio Frugoni, Delmira Agustini, Horacio Quiroga, Javier de Viana. 
Enw ar fudiad o lenorion o Wrwgwái a anwyd rhwng 1868 a 1886 yw ***La Generación del 900*** a fuont ar eu hanterth tua'r flwyddyn 1900. Nodweddai'r to llenyddol hwn gan dueddiadau modernaidd, a oedd yn gysylltiedig â'r *modernismo* ar draws llên America Ladin.

Cyd-destun
----------

Yn y cyfnod rhwng 1897 a 1904, profodd Wrwgwái uchafbwynt yn ei hanes: daeth yr hen drefn *caudillismo* i ben, gan beri'r ddadl ynghylch pleidiau gwleidyddol a lleiafrifoedd y boblogaeth, gwrthdaro a arweiniodd at wrthryfeloedd yn ddiweddarach yn yr 20g. Roedd safonau byw y dosbarth canol cystal â'r Ewropeaid, ac enillodd Wrwgwái y llysenw "Swistir yr Amerig". Ymddangosodd rhyddfrydiaeth a phositifiaeth fel prif athroniaethau gwleidyddol a deallusol y dosbarthau addysgedig, yn ogystal â mudiadau anarchaidd ac estheteg ecsentrig.

O'r sefyllfa hon, eginodd genhedlaeth o awduron, athrawon a deallusion a chanddynt bryderon a fyddai'n diffinio hunaniaeth genedlaethol yr Wrwgwaiaid yn yr 20g.

Cynhaliwyd cyfarfodydd rheolaidd o lenorion mewn caffis Montevideo fel Polo Bamba a Tupí Nambá. Bu Horacio Quiroga, Julio Herrera y Reissig ac eraill yn trafod eu barddoniaeth, rhyddiaith, ysgrifau, a beirniadaeth, a hefyd yn cydweithio ac yn trafod materion cyfoes. Diffiniodd cyfeillgarwch a chystadleuaeth artistig ymhlith aelodau'r genhedlaeth hon fywyd deallusol Wrwgwái ar droad y ganrif.

Aelodau'r genhedlaeth
---------------------

Daeth nifer o gylchgronau llenyddol i'r amlwg, yn eu plith y *Revista Nacional de Literature y Ciencias Sociales* (1895–97) a olygwyd gan José Enrique Rodó, Carlos a Daniel Martínez Vigil, a Víctor Pérez Petit, *La revista de Salto* (1899–1900) gan Horacio Quiroga, *La revista* (1899–1900), *La nueva Atlántida* (1907) dan olygyddiaeth Julio Herrera y Reissig, a *Vida moderna* (1900–03) gan Rafael Alberto Palomeque a Raúl Montero Bustamante.

Nodir dechreuad y mudiad gan gyhoeddiad y gerdd "Al lector" gan Roberto de las Carreras yn 1894. Bu farw llawer o aelodau mwyaf arwyddocáol y genhedlaeth hon yn ifanc, ac felly roedd y mudiad llenyddol ei hunan ar drengi erbyn canol y 1920au.

Ymhlith llenorion eraill *La Generación del 900* mae Carlos Vaz Ferreira, Carlos Reyles, Javier de Viana, Delmira Agustini, Carlos Roxlo, ac Emilio Frugoni.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Sbaeneg) Emir Rodríguez Monegal, "La generación del 900", *Número* 6-7-8 (1950), tt. 37-61.
2. ↑  "El aura del 900". *Capítulo Oriental* (11). 1950. .
3. ↑  Alberto Zum Felde (1930). *Proceso intelectual del Uruguay y crítica de su literatura*. Imprenta Nacional Colorada.
Arlunydd Palesteinaidd yw **Laila Shawa** (Arabeg: ليلى الشوا; ganwyd Gaza, 1940; m. 24 Hydref 2022).

Disgrifiwyd ei gwaith fel adlewyrchiad personol yn ymwneud â gwleidyddiaeth ei gwlad, gan dynnu sylw yn benodol at anghyfiawnderau ac erledigaeth ei phobl. Mae hi'n un o artistiaid amlycaf a mwyaf toreithiog y sîn celf gyfoes chwyldroadol Arabaidd.

Fel Palesteiniad yn byw yn Llain Gaza dros gyfnod ei phlentyndod, mae'n ferch i Rashad al-Shawa, actifydd a maer Gaza 1971-82; meddylfryd chwyldroadol ei thad a'i hanogodd, pan oedd yn ifanc. Yn aml mae ei gwaith celf, sy'n cynnwys paentiadau, cerfluniau a gosodiadau, yn gweithio gyda ffotograffau sy'n sylfaen ar gyfer argraffu sgrin sidan. Mae ei gwaith wedi cael ei arddangos yn rhyngwladol ac yn cael ei arddangos mewn llawer o fannau cyhoeddus gan gynnwys Yr Amgueddfa Brydeinig a chasgliadau preifat.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Laila Shawa yn Gaza ym 1940, wyth mlynedd cyn y Nakba Palestesteinaidd a sefydlu Gwladwriaeth Israel. Addysgwyd Shawa yn ysgol breswyl Sefydliad Celf Leonardo da Vinvi yn Cairo rhwng 1957 a 58, yna aeth i Academi y Celfyddydau Cain yn Rhufain rhwng 1958 a 64, tra hefyd yn astudio yn ystod yr hafau yn 'Ysgol y Gweledol' yn Salzburg, Awstria.

Ym 1965, ar ôl gorffen ei haddysg, dychwelodd Laila Shawa i Gaza a chyfarwyddo dosbarthiadau celf a chrefft mewn sawl gwersyll ffoaduriaid. Yna parhaodd i ddysgu dosbarth celf am flwyddyn gyda rhaglen addysg UNESCO. Symudodd i Beirut, Libanus ym 1967 am gyfanswm o naw mlynedd lle roedd yn arlunydd amser llawn. Ar ôl i Ryfel Cartref Libanus ddechrau, dychwelodd i Gaza a gyda chymorth ei thad a'i gŵr, sefydlodd *Shawa Ganolfan Ddiwylliannol Rashad Shawa*. Yn anffodus, nid yw'r ganolfan yn cael ei defnyddio ar hyn o bryd ar gyfer yr hyn a fwriadwyd, fel cysylltiad diwylliannol â Gaza trwy arddangosfeydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Elazzaoui, Hafsa (July 9, 2017). "Laila Shawa: Mother of Arabic Revolution Art". *MVSLIM*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-04-27. Cyrchwyd March 17, 2018.
2. ↑  Contemporary Art in The Middle East, ArtWorld, Black Dog Publishing, London, UK, 2009.
3. ↑  The October Gallery: Laila Shawa. October Gallery. *Accessed Nov 2010*)
4. ↑  Laila Shawa, Works 1965- 1994 AI-Hani Books, 1994
5. ↑  "Laila Shawa, Gaza: Palestine". *The Recessionists*. 2009. Cyrchwyd April 5, 2018.
6. ↑  LeMoon, Kim. "Laila Shawa". *Signs Journal*. Cyrchwyd April 5, 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 232837188
* LCCN: no2012042371
* ISNI: 0000 0003 6639 8966
* ULAN: 500123855

 |
Gofal: ceir mynydd arall o'r un enw
Mae **Meall nan Tarmachan (719m)** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Lomond i Strathyre yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN357185.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-09-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybed-ddaliwr llygadfoel** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybed-ddaliwyr llygadfoel) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Polioptila albiloris***; yr enw Saesneg arno yw *White-lored gnatcatcher*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. albiloris*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.

Teulu
-----

Mae'r gwybed-ddaliwr llygadfoel yn perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gwybed-ddryw gylfinhir | Ramphocaenus melanurus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybed-ddaliwr llygadfoel** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
*Mae'r erthygl hon yn cyfeirio at ardal yng Nghaerdydd; am y pentref o'r un enw ym Mro Morgannwg, gweler Lecwydd*
Hen fap a luniwyd yn 1832 gan y Comisiwn Ffiniau.
Ardal yng ngorllewin Caerdydd yw **Lecwydd** (Saesneg: *Leckwith*). Mae'n gartref i Stadiwm Dinas Caerdydd, Stadiwm Chwaraeon Rhyngwladol Caerdydd, Ysgol Uwchradd Fitzalan ac Ysgol Gymraeg Pwll Coch. Mae'n rhannu ei henw â phentref Lecwydd, sydd dros afon Elái ym Mro Morgannwg. Yn hanesyddol, roedd plwyf Lecwydd yn cynnwys tir ar ochr Caerdydd i afon Elái: mae'r ardal honno'n cyfateb yn fras i'r ardal a ffinnir heddiw gan afon Elái, Heol Lecwydd, Sloper Road, Clive Street, Ferry Road, a Bae Caerdydd. Ond gan nad yw Lecwydd Caerdydd yn ardal sydd â chydnabyddiaeth swyddogol (mae wedi ei rhannu rhwng cymunedau Treganna a Grangetown) nid oes ffiniau pendant iddi.

Credir bod yr enw *Lecwydd* yn deillio o ffurf fer ar yr enw personol *Helygwydd* (gw. yr erthygl ar Lecwydd am rhagor o wybodaeth).

Trafnidiaeth
------------

Caiff Lecwydd ei chyrchu'n uniongyrchol o'r A4232 sy'n cysylltu Bae Caerdydd a Croes Cwrlwys, a chyffordd 33 yr M4. Lleolir prif depo Bws Caerdydd yn yr ardal, a nhw sy'n rhedeg gwasanaethau Lecwydd 12/13 i'r dwyrain o ganol y ddinas, a gwasanaethau cylch 1/2.

Gwasanaethir yr ardal gan orsaf reilffordd Parc Ninian, gyda threnau'n rhedeg o orsaf Radur drwy orsaf Tyllgoed ac i'r de i Gaerdydd Canolog.

Dolenni allanol
---------------

* Blog 'Diferion o'r Pwll Coch' Dylan Foster Evans ar leoliad Lecwydd.
* www.geograph.co.uk: Lluniau o Lecwydd a'r ardal gyfagos
Etholaeth seneddol ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Leigh**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Leigh ym Manceinion FwyafEtholaeth Leigh ym Manceinion Fwyaf
* Manceinion Fwyaf yn LloegrManceinion Fwyaf yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1895: Caleb Wright (Ryddfrydol)
* 1895–1906: Charles Prestwich Scott (Ryddfrydol)
* 1906–1910: Sir John Brunner (Ryddfrydol)
* 1910–1922: Peter Raffan (Ryddfrydol)
* 1922–1923: Henry Twist (Llafur)
* 1923–1945: John Tinker (Llafur)
* 1945–1979: Harold Boardman (Llafur)
* 1979–2001: Lawrence Cunliffe (Llafur)
* 2001–2017: Andy Burnham (Llafur)
* 2017–presennol: Jo Platt (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Awdur o'r Almaen a Gwlad Pwyl yw **Magdalena Parys** (ganwyd 29 Mehefin 1971) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr a chyfieithydd. Mae hi wedi ysgrifennu nifer o lyfrau, gan gynnwys *Magik* (2014) a enillodd Wobr Llenyddiaeth yr Undeb Ewropeaidd yn 2015.

Fe'i ganed yn Gdańsk, prif borthladd Gwlad Pwyl, ac wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Humboldt, Berlin.

Y llenor
--------

Mae hi'n brif olygydd cylchgrawn llenyddol yr Almaen-Pwyleg, *Squaws*, ac yn trefnydd llawer o gystadlaethau llenyddol rhyngwladol a chyfarfodydd awduron. Ysgrifennodd ar gyfer *Gazeta Wyborcza, Pogranicza, Kurier Szczeciński, Twoja Gazeta*, Gwlad Pwyl ac mae'n gweithio gyda'r wefan zwierciadlo.pl.

Cyflwynodd farddoniaeth a rhyddiaith yng Ngŵyl Farddoniaeth Ryngwladol Berlin (*Internationalen Literaturfestival Berlin, Poesiefestival Berlin, Poesieschlamm, während der Nacht der Poesie*), yn ystod Noson Barddoniaeth, ac yn *WIR Frauen*.

Mae wedi ymgymryd a nifer o gyfweliadau gydag Erika Steinbach a Tanja Dückers ac eraill.

Anrhydeddau
-----------

* Dros y blynyddoedd, derbyniodd nifer o anrhydeddau, gan gynnwys: Gwobr yr Undeb Ewropeaidd am Lenyddiaeth (2015) .

Llyfryddiaeth
-------------

* *Ich bin der, der angekommen ist*. Anthologie, herausgegeben von Isabella Potrykus und Magdalena Parys Liskowski. IDEEDITION, Berlin 2004, ISBN 3-00-013614-2.
* *Tunel*. Świat Książki, Warszawa 2011, ISBN 978-83-7799-018-6.
* *Budapester Shoes*. In: *Twoja Gazeta.* (2011–2012)
* *Magik* (2014; *Magician*)
* *Der Magier*. freiraum-verlag, Greifswald 2018, ISBN 978-3-96275-001-5.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  European Union Prize for Literature Archifwyd 2015-06-16 yn y Peiriant Wayback.
2. ↑  "Magdalena Parys Wins the European Prize for Literature". Culture.pl. 16 Ebrill 2015. Cyrchwyd 19 Mehefin 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 250245073
* LCCN: no2012120078
* ISNI: 0000 0003 7085 3685
* GND: 1060397730
* SUDOC: 190212330

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybed-ddaliwr penddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybed-ddaliwyr penddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Polioptila nigriceps***; yr enw Saesneg arno yw *Black-capped gnatcatcher*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. nigriceps*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.

Teulu
-----

Mae'r gwybed-ddaliwr penddu yn perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gwybed-ddryw gylfinhir | Ramphocaenus melanurus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybed-ddaliwr penddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Twmpath claddu Madalenenberg
Gwddfdorch o Fadlenenberg
Mae **Magdalenenberg** yn safle beddrod Celtaidd pwysig ger Villingen-Schwenningen yn Baden-Württemberg, yn yr Almaen.

Yno y darganfuwyd un o'r twmpathau claddu tywysogaidd pwysicaf o gyfnod y Celtiaid yng nghanolbarth Ewrop. Ei led gwreiddiol oedd 104m a'i uchder 8-10m. Ynghyd â thwmpath cyffelyb yn Hohmichele, yntau yn yr Almaen, mae'n un o'r enghreifftiau hynaf o'r dosbarth hwn o henebion.

Cloddiwyd canol y twmpath a'i siambr gladdu ganol, a gawsai ei hysbeilio ganrifoedd cyn hynny, yn 1890. Yn 1970-1974 cloddiwyd y siambr a gweddill y safle yn drwyadl a darganfuwyd 126 o feddau eraill.

Mae'r darganfyddiadau o'r beddau, sy'n cynnwys nifer o addurnau cynnar, i'w gweld yn amgueddfa Villingen-Schenningen (Franziskaner-Museum).

Ar ddiwedd yr ymchwiliad archaeolegol gorchuddiwyd y safle o'r newydd er mwyn cyfleu ei ymddangosiad gwreiddiol.

*Fibulae* o Fadalenenberg

Ffynhonnell
-----------

* Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Woodbridge, 1997)
Gwyddonydd Americanaidd yw **Guinevere Kauffmann** (ganed 1968), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel astroffisegydd a seryddwr. Cafodd ei Ph.D mewn seryddiaeth ym Mhrifysgol Caergrawnt yn 1993, gan weithio gyda Simon White.

Manylion personol
-----------------

Ganed Guinevere Kauffmann yn 1968 yn Califfornia ac wedi gadael yr ysgol Enillodd Kauffmann BSc (Anrh) mewn mathemateg gymhwysol ym Mhrifysgol Cape Town ym 1988 ac MSc mewn seryddiaeth ym 1990. Mynychodd hefyd Brifysgol Tref y Penrhyn a Phrifysgol Caergrawnt. Ymhlith yr anrhydeddau a gyflwynwyd iddi am ei gwaith mae'r canlynol: Croes Urdd Teilyngdod Gweriniaeth Ffederal yr Almaen, Gwobr Heinz Maier-Leibnitz a Gwobr Gottfried Wilhelm Leibniz.

Gyrfa
-----

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

* Academi Gwyddonaeth Leopoldina yr Almaen
 * Academi Genedlaethol y Gwyddorau
 * Academi Celf a Gwyddoniaeth America
 * Undeb Rhyngwladol Astronomeg

Gweler hefyd
------------

* Bioleg
* Cemeg
* Ffiseg
* Mathemateg bur
* Ystadegaeth
* Geometreg
* Rhestr o wyddonwyr o Gymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑ . dyddiad cyrchiad: 12 Tachwedd 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 59783654
* GND: 11421431X

 |
Meicroffon deinamig Sennheiser
Troswr sy'n troi sain yn signal electronig yw **microffon**, sydd hefyd yn cael ei alw yn **meic.**

Mae meicroffonau yn cael eu defnyddio mewn nifer o ddyfeisiadau fel teleffonau, cynorthwywyr clyw, systemau cyfarch y cyhoedd ar gyfer neuaddau cyngerdd a digwyddiadau cyhoeddus, cynyrchiadau ffilm, peirianyddiaeth sain yn fyw ac wedi'i recordio, recordio sain, radios dwy ffordd, megaffonau, darlledu radio a theledu, ac mewn cyfrifiaduron ar gyfer recordio llais, adnabod llais, VoIP, ac ar gyfer dibenion an-acwstig fel synhwyryddion uwch-sonig a synhwyryddion cnoc.

Mae nifer o wahanol fathau o feicroffonau i'w cael, sy'n defnyddio gwahanol ddulliau i drosi amrywiadau mewn pwysedd aer sain yn signal electronig. Y mwyaf cyffredin yw'r meiroffon deinamig, sy'n defnyddio torch o wifren mewn maes magnetig; meicroffon cyddwysol, sy'n defnyddio'r deiaffram sy'n digrynu fel plat cynhwysiant trydanol, a'r meicroffon piezoelectrig, sy'n defnyddio crisial o ddeunydd piezoelectrig. Mae fel arfer angen cysylltu meicroffonau i ragfwyhäwr cyn y gall signal gael ei recordio neu atgynhyrchu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Zimmer, Ben (29 Gorffennaf 2010). "How Should 'Microphone' be Abbreviated?". *The New York Times*. Cyrchwyd 10 Medi 2010.
Lloyd Jones
Nofelydd Cymreig yw **Lloyd Jones** (ganwyd 1951).

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Lloyd Jones ym Mryn Clochydd, Gwytherin, ger Llanrwst. Ar hyn o bryd, mae'n byw ger Llanfairfechan ac mae wedi gweithio am gyfnod ar fferm, fel golygydd papur newydd, darlithydd, a nyrs mencap.

Cyhoeddwyd ei ddwy nofel gyntaf gan wasg Seren, y cyntaf oedd *Mr Vogel* (2004), enillydd Gwobr McKitterick, a seliwyd yn rhannol ar daith cerdded Jones o amgylch Cymru, taith 1,000 milltir o hyd ac ef oedd y Cymro cyntaf i'w gwblhau. Ysbrydolwyd ei ail lyfr *Mr Cassini* (2006), yn rhannol ar ei deithiau cerdded ar draws Gymru mewn amryw o wahanol gyfeiriadau; enillodd wobr Llyfr y Flwyddyn 2007.

Casgliad o straeon byrion a thraethodau oedd ei drydydd llyfr, *My First Colouring Book*, a gyhoeddwyd yn Hydref 2008. Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf yn yr iaith Gymraeg, *Y Dŵr*, gan Y Lolfa ym Mehefin 2009.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Mr Vogel*, Medi 2004 (Seren Books)
* *Mr Cassini*, Tachwedd 2006 (Seren Books)
* *My First Colouring Book*, Hydref 2008 (Seren Books)
* *Y Dŵr*, Mehefin 2009 (Y Lolfa)
* *Bron Haul - Y Tyddyn ar y Mynydd/The Croft on the Moors*, (gyda Catherine Owen ac Eurwyn William) Gorffennaf 2011 (Gwasg Carreg Gwalch)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Authors. Seren.
2. ↑   'Surreal' novel wins book award. BBC (9 Gorffennaf 2007).

Dolenni allanol
---------------

* Adolygiad o *Mr Cassini*, The Independent

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 14292424
* LCCN: nb2006007419
* ISNI: 0000 0000 7690 8788
* GND: 1141077450
* BNF: cb15855251x (data)

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gylfindro Heude** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gylfindroeon Heude) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Paradoxornis heudei***; yr enw Saesneg arno yw *Heude’s parrotbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. heudei*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gylfindro Heude yn perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw barfog | Panurus biarmicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gylfindro Heude** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Geirfa meddygol wedi'i rheoli'n dynn er mwyn cysondeb a dilysrwydd ydyw **Medical Subject Headings** (**MeSH**). Caiff ei defnyddio i greu ambell i fynegai neu fel thesawrws sy'n hwyluso'r gallu i syrffio am y wybodaeth neu ddiffiniad meddygol cywir. Crewyd a chedwir Mesh gan Lyfrgell Meddygol (Cenedlaethol) yr Unol Daleithiau a chaiff ei defnyddio gan MedlinePlus ayb.

Nid oes tâl am fynediad i Mesh, nac am y defnydd o'r wybodaeth a geir ynddi. Daethpwyd a'r ffurf papur i ben yn 2007. Er mai Saesneg ydy iaith wreiddiol y wybodaeth, mae hi, bellach, wedi ei chyfieithu i sawl iaith arall.

Strwythur
---------

Yn 2008 roedd 24,767 benawdau (neu *descriptors*) gyda phob un â disgrifiad neu ddiffiniad wedi ei ddolennu i benawdau eraill a thermau tebyg.

Cyfeiriadau
-----------

Dolennau allanol
----------------

* Medical Subject Heading Home gwefan Saesneg National Library of Medicine, National Institutes of Health (UDA)
* MeSHine Archifwyd 2010-10-31 yn y Peiriant Wayback.
* Rhestr o'r penawdau
Bardd yn yr iaith Saesneg Canol a flodeuai yn y 12g oedd **Layamon**, **Lawamon** neu **Laghamon** sy'n nodedig am ysgrifennu cronicl a elwir *Brut Layamon*, cerdd sy'n cynnwys y fersiwn gyntaf yn Saesneg o Chwedl Arthur.

Yn ôl bywgraffiad ei hun ar ddechrau'r *Brut*, offeiriad yn Ernley (Areley Kings), pentref ar lannau Afon Hafren yn Swydd Gaerwrangon, oedd Layamon. Dyn hyddysg, darllenwr brwd o hen lyfrau, a chasglwr chwedlau ydoedd.

Un o'r enghreifftiau cynharaf o lenyddiaeth Saesneg Canol ydy'r *Brut*, a ysgrifennwyd mewn oes pan oedd Lladin ac Eingl-Normaneg yn brif ieithoedd llenyddol Lloegr. Ffynhonnell Layamon oedd y *Roman de Brut* gan Wace, gwaith Normaneg a oedd yn seiliedig ar ffug-hanes iaith Ladin y Cymro Sieffre o Fynwy, yr *Historia Regum Britanniae*. Ymddengys ychwanegiadau o ffynonellau eraill yn *Brut Layamon*, a honnir gan y bardd eu bod yn tarddu o waith Beda, Sant Alban a Sant Awstin, er nad yw hynny'n wir. Dyma'r sôn cyntaf hefyd o'r brenhinoedd Leir a Cymbeline yn llenyddiaeth Saesneg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "Layamon" yn *Encyclopedia of World Biography* (Gale, 2004). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 29 Mehefin 2019.
2. ↑  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1995), t. 564–65.

Darllen pellach
---------------

* Kenneth J. Tiller, *Layamon's Brut and the Anglo-Norman Vision of History* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2007).
Dyfais sy'n allyrru golau (ymbelydredd electromagnetig) yw **laser** trwy broses o’r enw allyriant ysgogol. Mae'r gair laser yn sefyll am *light amplification by stimulated emission of radiation*. Crëwyd y laser gyntaf gan ffisegwyr Charles Townes ac Arthur Schawlow yn labordai Bell. Mae un o safleoedd ymchwil gwyddonol gorau Ewrop yn y maes hwn yn Llanelwy, sef Technium OpTIC.

Laser

Prosesau o fewn laserau
-----------------------

Arbrofion laserau Awyrlu yr Unol Daleithiau
### Amsugniad Golau

Mae ffoton gyda'r egni digonol yn cael ei amsugno gan atom ac mae electron yr atom yn symud o'r cyflwr isaf i'r cyflwr cynhyrfol. 

Amsugniad Golau Ffoton gan Electron
### Allyriant Digymell

Mae'r broses yma yn digwydd i'r gwrthdro i'r amsugniad. Mae'r electron yn disgyn ar hap o'r cyflwr uchaf cynhyrfol i'r cyflwr isaf ac mae'r cwymp yma yn creu allyriad ffoton o'r un egni. Mae cydweddau a chyfeiriadau'r allyriadau yma ar hap.

Allyriant Digymell
### Allyriad ysgogol

*prif erthygl:allyriant ysgogol*  

Awgrymwyd y broses yma gan Albert Einstein yn 1917. Caiff yr electron sydd yn y cyflwr cynhyrfol uwch ei ysgogi i ddisgyn gan y ffoton sy'n dod mewn i'r atom. Maes electromagnetig sydd gan y ffoton sy'n achosi i'r ffoton syrthio. Bydd y ffoton newydd a ysgogir gan y ffoton gwreiddiol yn gadael yr atom yn gydwedd ac i'r un cyfeiriad a'r ffoton gwreiddiol.

Allyriant Ysgogol- Un Ffoton mewn - dau ffoton allan, dyma sy'n creu golau cryf laser

Gwrthdroad Poblogaeth
---------------------

Er mwyn cael y fwyaf o olau allan o'r ddyfais, rhaid cael y rhan fwyaf o'r electronau ar y lefel uwch cynhyrfol. Bydd hyn yn galluogi fwy ohonynt ddisgyn ac allyrru ffotonau. Mae yna broblem, mae'r ffotonau a gynhyrchir yn addas i'r electronau amsugno. Mae angen cael sefyllfa lle mae'r gyfradd allyriant ysgogol yn fwy na'r gyfradd amsugno gan yr electron- yna cynyddir arddwysedd y paladr laser. Wrth *pwmpio* electronau mae'r nifer o electronau cynhyrfol yn cynyddu a dyna yw gwrthdrawiad poblogaeth.

Gweler hefyd
------------

* Lidar
* Radar

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Saesneg[*dolen marw*]

Externí odkazy
--------------

* *Laser Semiconductor - Gwahanol fathau*  - donfeddi Ar gael o laserau lled-ddargludyddion
Mae **Maesyprior** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 22 Gorffennaf 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 43.99 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llychlys Iwerydd** (enw gwyddonol: *Lejeunea mandonii*; enw Saesneg: *Atlantic pouncewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru. Fe'i darganfuwyd mewn dim ond llond llaw o safleoedd yng ngwledydd Prydain: yn An Lysardh yng ngorllewin Cernyw ac yng ngorllewin yr Alban, Iwerddon, Madeira, yr Ynysoedd Dedwydd, Portiwgal a gorllewin Sbaen.

Mae'n llysieyn afu bach deiliog sy'n tyfu ar greigiau a rhisgl coed. Mae ei goesau'n fain iawn, fel arfer yn llai na 10mm o hyd ac yn ffurfio clytiau melyn-wyrdd llachar isel neu brostad, yn aml yn tyfu dros fwsoglau isel.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llychlys Iwerydd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.