recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Hesgen lom** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Carex depauperata* a'r enw Saesneg yw *Starved wood-sedge*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Hesgen Lom.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hesgen lom***
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Hesgen ylfinfain** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Carex rostrata* a'r enw Saesneg yw *Bottle sedge*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Hesgen Ylfinfain, Hesgen Chwysigennaidd Ylfinfain.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hesgen ylfinfain***
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Hesgen ranedig** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Carex divisa* a'r enw Saesneg yw *Divided sedge*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Hesgen Ranedig, Hesgen Flodeulog.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hesgen ranedig***
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Hesgen y coed** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Carex sylvatica* a'r enw Saesneg yw *Wood-sedge*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Hesgen y Coed, Hesgen Ddibynnaidd y Goedwig.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hesgen y coed***
*Fratercula arctica arctica*
*Am y rhanbarth Seisnig yn Iwerddon, gweler Y Pâl. Am yr ardal yn Ymerodraeth Rwsia, gweler pâl gwladychiad.*
Mae'r **Pâl** (*Fratercula arctica*) yn aderyn môr o deulu'r Alcidae sy'n bur gyffredin o gwmpas Môr Iwerydd. Mae'n un o'r adar môr mwyaf adnabyddus, efallai oherwydd y pig mawr lliwgar.

Mae'r Pâl yn byw ar bysgod bach, ac yn eu dal trwy blymio i'r dŵr a'u hymlid trwy nofio dan y dŵr. Yn y gaeaf mae'n treulio ei amser ar y môr ymhell o'r lan, ond yn y tymor nythu mae'n dychwelyd i'r lan i nythu. Defnyddir twll yn y ddaear ar gyfer nythu, er enghraifft mae hen dyllau cwnhingen yn boblogaidd, ac mae achosion wedi eu cofnodi lle mae palod wedi "perswadio"'r cwnhingod i adael eu twll. Fel rheol maent yn nythu gyda'i gilydd, weithiau filoedd o barau. Un cyw sy'n cael ei fagu ar y tro fel rheol. Gellir gweld y rhieni yn hedfan i mewn yn cario pysgod i'r cyw; gallant gario nifer o bysgod bach wedi eu trefnu'n daclus mewn rhes yn y pig.

Mae yn aderyn dipyn yn llai na'r rhan fwyaf o'r teulu megis y Gwylog a'r Llurs, 28–34 cm o hyd a 50–60 cm ar draws yr adenydd. Gellir ei adnabod yn hawdd oddi wrth y pig enfawr gyda phlatiau lliw oren arni a'r bochau gwynion. Mae'r cefn yn ddu a'r bol yn wyn.

Yng Nghymru mae'r Pâl yn aderyn gweddol gyffredin, ond fel rheol yn nythu ar ynysoedd. Mae niferoedd llai ohonynt yn nythu ar y tir mawr mewn ambell le. Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

Y pâl ar Ynys Sgomer yn 2021
----------------------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan www.marinespecies.org adalwyd 4 Mai 2014
Map o'r Pâl gwladychiad
Ardal yng ngorllewin Ymerodraeth Rwsia lle goddefid i Iddewon fyw yn barhaol oedd y **Pâl gwladychiad** (Rwsieg *Черта оседлости* / *cherta osedlosti*). Ystyr y gair *pâl* yw polyn, ac, oddiyno, llinell neu ffin. Y Pâl oedd y llinell oedd yn llunio ffin yr ardal honno.

Crewyd y Pâl gyntaf gan Catrin Fawr ym 1791 (mewn gweithrediad o 28 Rhagfyr 1791). Roedd yn cwmpasu tiriogaeth heddiw Gwlad Pwyl, Lithwania, de Latfia, Belarws, rhan fwyaf Wcrain, Moldofa, ynghyd â rhai ardaloedd sydd heddiw yng ngorllewin Rwsia. Roedd y Pâl gwreiddiol yn cynnwys y Caucasus a thalaith Astrakhan yn ne Rwsia, ond neilltuwyd y taleithiau hyn ohono ym 1825. Goddefwyd i Iddewon fyw yn Kurland (de Latfia, gan gynnwys Riga), ond gwaharddwyd Iddewon newydd rhag gwladychu yno. Er i Kiev orwedd y tu fewn i'r Pâl, gorfodwyd i Iddewon fyw mewn ardaloedd penodol yn y ddinas. Roedd yna dair dinas arall yn y Pâl (Nikolaev, Yalta a Sevastopol) lle nad oedd Iddewon i fyw o gwbl. Caniatawyd i Iddewon mewn rhai galwedigaethau (marsiandwyr, pobl â graddau uwch, meddygon, swyddogion llywodraethol, rhai crefftwyr) fyw y tu allan i'r Pâl. Bu'r cyfyngiadau a roddwyd ar Iddewon yn y Pâl yn y 19g yn sbarduno llawer ohonynt i allfudo i'r Unol Daleithiau neu i ymuno â mudiadau chwyldroadol.

Diddymwyd y Pâl gan y Llywodraeth Dros Dro ym 1917 ar ôl Chwyldro Chwefror.
Roedd **Hervey le Breton** (neu **Hervé le Breton**) (bu farw 30 Awst 1131) yn gleriger o Lydaw fu'n Esgob Bangor ac yn ddiweddarach yn Esgob Ely.

Credir i Hervey fod yn gaplan i William II, brenin Lloegr, ac apwyntiwyd ef yn Esgob Bangor yn 1092. Ar y pryd roedd y rhan fwyaf o Deyrnas Gwynedd yn nwylo'r Normaniaid, ac mae'n debyg i apwyntiad Hervey fod wedi ei fwriadu i gryfhau eu gafael ar Wynedd. Cysegrwyd ef yn Esgob Bangor gan Archesgob Efrog, gan fod swydd Archesgob Caergaint yn wag ar y pryd.

Ymddengys fod y berthynas rhwng Hervey a'r Cymry yn ei esgobaeth yn ddrwg iawn, a dywedir ei fod yn cadw gwarchodlu arfog i'w amddiffyn ei hun. Yn 1094 dechreuodd gwrthryfel Cymreig yn erbyn y Normaniaid, dan arweiniad Gruffudd ap Cynan, ac erbyn diwedd y 1090au roedd Hervey wedi gorfod ffoi o'i esgobaeth, Bu cryn dipyn o lythyru rhwng brenin Lloegr, Archesgob Caergaint a'r pab ynglŷn â chael esgobaeth arall iddo. Parhaodd yn Esgob Bangor mewn enw hyd 1109, pan wnaed ef yn Esgob Ely.

Bu Esgobaeth Bangor yn wag hyd 1120, pan lwyddodd Gruffudd ap Cynan i sicrhau penodiad Dafydd y Sgotyn.

Llyfryddiaeth
-------------

* John Edward Lloyd, *The History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest* (Llundain, 1911)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Llion Elis Jones** (ganwyd 1964) yn brifardd, beirniad ac academydd. Magwyd ef yn Abergele ond mae bellach yn byw ym Mhenrhosgarnedd. Ef yw Cyfarwyddwr Canolfan Bedwyr, canolfan gwasanaethau, technoleg ac ymchwil Cymraeg Prifysgol Bangor a datblygu adnoddau technoleg iaith yn y Gymraeg.

Barddoni
--------

Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Llanelli a'r Cylch 2000 am ei gerdd, *Rhithiau* o dan y llysenw, 'Di-lycs'. Mae hefyd yn golofnwyr rheolaidd i'r cylchgrawn farddonol, *Barddas* a sylfaenydd a golygydd gwefan farddoniaeth 'Yr Annedd' bu'n rhedeg rhwng 1998-2018.

Mae Llion Jones yn aelod o dîm Talwrn y Beirdd llwyddiannus, Caernarfon.

Cyhoeddidau
-----------

Mae wedi cyhoedd tri chasgliad o gerddi, sef:

* *Pethe Achlysurol* Cyhoeddiadau Barddas, 2007, ISBN 9781906396022
* *Trydar mewn Trawiadau*, Cyhoeddiadau Barddas, 2012 Rhif ISBN 9781906396602
* *Bardd ar y Bêl* Cyhoeddiadau Barddas, 2016, ISBN 9781906396961

Cyrhaeddodd *Trydar mewn Trawiadau* restr fer cystadleuaeth Llyfr y Flwyddyn 2013 a chipio gwobr 'Barn y Bobl'.

Canu
----

Bu'n aelod o grŵp pop Eryr Wen yn yr 1980au. Enillodd y grŵp cystadleuaeth *Cân i Gymru* yn 1987 gyda'i cân, 'Gloria Tyrd Adre'. Ysgrifennodd hefyd geiriau i'r gân *Nos Da Nostalgia* pan oedd yn Fardd y Mis ar BBC Radio Cymru. a bu'n *Trac yr Wythnos*  ar Radio Cymru ar wythnos 25-29 Ebrill 2016. Cenir y gân gan Cadi Gwen.

Dolenni
-------

* Gwefan swyddogol
* Llion Jones ar Twitter
* Cân 'Nos Da Nostalgia', geiriau gan Llion Jones
* Canolfan Bedwyr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 51491027
* LCCN: no2008026777

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Delor cnau talcenddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: delorion cnau talcenddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Sitta frontalis***; yr enw Saesneg arno yw *Velvet-fronted nuthatch*. Mae'n perthyn i deulu'r Delorion cnau (Lladin: *Sittidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. frontalis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r delor cnau talcenddu yn perthyn i deulu'r Delorion cnau (Lladin: *Sittidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Delor Cnau Talcenddu | Sitta frontalis |  |
|
| Delor cnau Corsica | Sitta whiteheadi |  |
|
| Delor cnau aeliog | Sitta victoriae |  |
|
| Delor cnau bach | Sitta pygmaea |  |
|
| Delor cnau brongoch | Sitta canadensis |  |
|
| Delor cnau bronwyn | Sitta carolinensis |  |
|
| Delor cnau glas | Sitta azurea |  |
|
| Delor cnau hardd | Sitta formosa |  |
|
| Delor cnau’r graig | Sitta neumayer |  |
|
| Delor y Cnau | Sitta europaea |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Delor cnau talcenddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
*Tadorna ferruginea*
Mae **Hwyaden goch yr eithin** (***Tadorna ferruginea***) yn aelod o deulu'r Anatidae, yr hwyaid, gwyddau ac elyrch. Mae'n nythu yn ne-ddwyrain Ewrop a chanolbarth Asia hyd at ogledd India (lle mae'n cael ei adnabod fel **Hwyaden Brahminy**) a Tsieina, gyda nifer bychan yng ngogledd-orllewin Affrica. Mae'n berthynas i Hwyaden yr eithin.

Fel rheol mae'r hwyaden yma yn aderyn mudol, yn gaeafu yn ne Asia. Mae'n nythu mewn tyllau yn y ddaear neu dyllau mewn coed, yn aml ymhell o'r dŵr. Dodwyir 6-16 o wyau. Nid yw'n ymgasglu'n heidiau mawr fel rheol, er y gellir gweld cryn nifer lle mae digonedd o fwyd.

Mae Hwyaden goch yr eithin yn aderyn hawdd ei adnabod. Mae'n weddol fawr, 58–70 cm o hyd a 110–135 cm ar draws yr adenydd, gyda'r corff i gyd yn liw oren a'r pen ychydig yn fwy gwelw. Gwyn yw'r adenydd, gyd a plu hedfan du. Gellir gwahaniaethu rhwng y ddau ryw trwy edrych an y dorch ddu o gwmpas gwaelod gwddf y ceiliog yn y tymor nythu, ac mae gan yr iâr yn aml ddarn gwyn ar yr wyneb.

Nid yw Hwyaden goch yr eithin yn nythu yng Nghymru ac mae'n aderyn gweddol brin, er bod ambell un yn cael ei gweld bob blwyddyn. Mae'n ansicr faint o'r rhain sy'n adar gwyllt wedi crwydro o dde Ewrop a faint sydd wedi dianc o gasgliadau adar.

Tadorna ferruginea
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Delor cnau mawr** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: delorion cnau mawr) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Sitta magna***; yr enw Saesneg arno yw *Giant nuthatch*. Mae'n perthyn i deulu'r Delorion cnau (Lladin: *Sittidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. magna*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r delor cnau mawr yn perthyn i deulu'r Delorion cnau (Lladin: *Sittidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Delor Cnau Talcenddu | Sitta frontalis |  |
|
| Delor cnau Corsica | Sitta whiteheadi |  |
|
| Delor cnau aeliog | Sitta victoriae |  |
|
| Delor cnau bach | Sitta pygmaea |  |
|
| Delor cnau brongoch | Sitta canadensis |  |
|
| Delor cnau bronwyn | Sitta carolinensis |  |
|
| Delor cnau glas | Sitta azurea |  |
|
| Delor cnau hardd | Sitta formosa |  |
|
| Delor cnau’r graig | Sitta neumayer |  |
|
| Delor y Cnau | Sitta europaea |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Delor cnau mawr** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Pensaernïaeth Baleolithig
-------------------------

Pensaernïaeth Neolithig
-----------------------

Pensaernïaeth Gorllewin Asia
----------------------------

Pensaernïaeth yr Hen Aifft
--------------------------

Pensaernïaeth Roeg
------------------

Pensaernïaeth Rufeinig
----------------------

Pensaernïaeth Fysantaidd a Christnogaidd Gynnar
-----------------------------------------------

Pensaernïaeth Romanésg
----------------------

 *Prif erthygl: Pensaernïaeth Romanésg*
Mae pensaernïaeth Romanésg yn arddull a flodeuai yn Ewrop o'r 11g hyd at gychwyn pensaernïaeth Gothig tua chanol y 12g. Gelwir enghreifftiau o'r arddull yng Nghymru a Lloegr hefyd yn bensaernïaeth Normannaidd. Mae ei gwreiddiau'n gymysg. Mae'n cyfuno arddulliau Carolingiaidd, Rhufeinaidd a Bysantaidd ac ar ben hynny dylanwadwyd arni gan sawl arddull lleol. Arddull pensaernïol eglwysig ydyw yn bennaf. Un o'r enghreifftiau mwyaf trawiadol o'r arddull ar y cyfandir yw eglwys gadeiriol Pisa yn yr Eidal.

Pensaernïaeth Gothig
--------------------

 *Prif erthygl: Pensaernïaeth Gothig*
Datblygodd yr arddull Gothig yn Ffrainc yn y 12g o'r arddull Romanésg ac yna lledodd drwy Ewrop gyfan. Tra'r oedd pensaernïaeth Romanésg yn seiliedig ar ddulliau adeiladu'r Rhufeiniaid, roedd Gothig yn seiliedig ar dechnegau newydd, yn bennaf y bwa pwyntiog. Drwy ddefnyddio bwâu pwyntiog roedd yn bosib adeiladu ffenestri llawer mwy nag o'r blaen ac mae ffenestri lliw trawiadol yn nodweddiadol o eglwysi'r cyfnod.

Pensaernïaeth y Dadeni
----------------------

 *Prif erthygl: Pensaernïaeth y Dadeni*
Yn ystod y Dadeni Dysg, ailddarganfuwyd celfyddydau'r hen Roegiaid a'r Rhufeiniaid gan yr Ewropeaid, ac efelychwyd hyn yn arddulliau pensaernïol yr oes. Bellach, cafodd y pensaer ei ystyried yn greawdwr yr adeilad, yn hytrach na'r adeiladwyr. Yn aml, dywed taw cromen Eglwys Gadeiriol Fflorens, a ddyluniwyd gan Filippo Brunelleschi, sy'n nodi dechreuad pensaernïaeth y Dadeni.

Pensaernïaeth Faróc
-------------------

Pensaernïaeth y 18g a'r 19g
---------------------------

Pensaernïaeth Fodern
--------------------

Adeilad Chrysler, nendwr yn y dull Art Deco.

 *Prif erthygl: Pensaernïaeth Fodern*
Yn unol ag egwyddorion moderniaeth, ymateb oedd pensaerniaeth fodern yn erbyn dulliau adeiladu mwy traddodiadol. Er bod rhai arddulliau pensaernïol modernaidd, megis Art Deco, yn gallu bod yn addurdnedig, yn gyffredinol mewn pensaernïaeth fodern bydd pwyslais ar bwrpas a defnydd adeilad yn hytrach nag addurniadau. Mewn rhai arddulliau, megis pensaernïaeth minimalaidd, yr Arddull ryngwladol a phensaernïaeth Friwtalaidd ceir ymdrech arbennig i osgoi addurniadau yn fwriadol. Er y gellir adeiladu adeiladau modern gydag unrhyw ddeunyddiau, roedd tueddiad i fanteisio ar bosibiliadau deunyddiau a dulliau adeiladu newydd, megis gwydr, concrit a dur.

Rhai arloeswyr pwysig yn y dulliau modern oedd Frank Lloyd Wright, Le Corbusier, Mies van der Rohe ac Walter Gropius.
Darlunydd a chynllunydd setiau theatr Rwsiaidd oedd **Ivan Yakovlevich Bilibin** (Rwsieg Иван Яковлевич Билибин) (4/16 Awst 1876 – 7 Chwefror 1942).

Gyrfa
-----

Creodd Ivan Bilibin ei arddull arbennig ei hun mewn darlunio llyfrau, arddull â'i gwreiddiau'n ddwfn yn arddulliau steilistig celf canoloesol a gwerinol Rwsia, fel y *lubok* (printiadau poblogaidd rhad y 19g), brodwaith y werin, lluniau bloc pren a llawysgrifau darluniedig. Mae defnydd Bilibin o linellau cysact wedi'u tynnu'n ofalus yn ei gysylltu â gwaith y mudiad *Art Nouveau*.

Aderyn y Tân
Roedd Bilibin yn cael ei adnabod yn bennaf yn ystod ei oes am ei ddarluniau o olygfeydd allan o chwedlau gwerin Rwsiaidd a hefyd o'r *bylinas*, arwrgerddi hir hynafol Rwsiaidd, yn ogystal â'i luniau ar gyfer gwaith Alecsander Pwshcin a Mikhail Lermontov. Fe wnaeth lawer o waith ar gyfer y theatr yn ogystal, yn sets anferth lliwgar a greai awyrgylch arbennig ar y llwyfan, yn arbennig ar gyfer operâu fel *Chwedl Tsar Saltan*, *Chwedl y Ceiliog Aur*, *Y Tywysog Igor* a *Boris Godunov*. Creodd gostiwmau i'r olaf hefyd a chafodd ei waith ei weld ym mhrif theatrau St Petersburg, Moscow, Paris a Prague.

Llyfryddiaeth
-------------

Sergei Golynets, *Ivan Bilibin* (Leningrad, 1981; argraffiad newydd, Llundain, 1981). ISBN 0330266314

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o arlunwyr Rwsiaidd y 19eg ganrif
* Rhestr o arlunwyr Rwsiaidd yr 20fed ganrif

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 61666423
* LCCN: n50018017
* ISNI: 0000 0001 0907 6077
* GND: 118510851
* SELIBR: 178294
* SUDOC: 053425200
* BNF: cb12590344m (data)
* BIBSYS: 90261899
* ULAN: 500030855
* NLA: 35018632
* NDL: 00433304
* NKC: js20020805861
* The SBN id RAVV015555 is not valid.
* RLS: 000095051
* BNE: XX848335
* CiNii: DA06426162

 |
Mae'r **Hwyaden lwyd** (*Anas strepera*) yn un o'r hwyaid mwyaf cyffredin trwy rannau helaeth o'r byd, yn Ewrop, Asia a Gogledd America. Yn y rhannau lle mae'r gaeafau yn oer, mae'n aderyn mudol, yn symud tua'r de i aeafu.

Hwyaden ganolig o ran maint ydyw, rhwng 46 a 56 cm o led ac 78–90 cm ar draws yr adenydd. Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd, gyda'i gorff lwyd a thu ôl du amlwg, gyda gwyn ar yr adenydd. Mae'r iâr yn anoddach ei hadnabod, gan ei bod yn edrych yn debyg iawn i iâr Hwyaden wyllt, er ei bod ychydig yn llai.

Iâr a chywion
Adeiledir y nyth mewn corsydd neu ar lannau llynnoedd. Planhigion yw'r prif fwyd, ond mae'r cywion yn cael eu bwydo ar bryfed, ac mae'r oedolion yn bwyta rhywfaint o folysgiaid yn y tymor nythu. Yn y gaeaf gallant gasglu at ei gilydd yn heidiau bychain ond anaml y'i gwelir mewn heidiau mawr fel rhai o'r hwyaid eraill.

*Mareca strepera*
Mae'r Hwyaden Lwyd yn aderyn gweddol gyffredin ar Ynys Môn ond yn llai cyffredin mewn rhannau eraill o Gymru. Credir fod ei niferoedd yn cynyddu'n raddol.
Mae **Lliwedd Bach** yn gopa mynydd a geir yn yr Wyddfa yn Eryri.

Uchder
------

Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 803 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Ei fam-fynydd yw y Lliwedd.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 818 metr (2684 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Oxyura jamaicensis*
Mae'r **Hwyaden Goch** (***Oxyura jamaicensis***) yn hwyaden weddol fychan, yn wreiddiol o gyfandir America. Mae tri is-rywogaeth, sydd weithiau yn cael eu hystyried yn rywogaethau ar wahan:

* *O. j. jamaicensis* Gogledd America
* *O. j. andina* Colombia
* *O. j. ferruginea* Yr Andes

Mae'r ceiliog yn hawdd ei adnabod ac yn aderyn trawiadol iawn, gyda'r corff yn goch, wyneb gwyn a chap du ar y pen, a pig glas. Mae'r iâr yn llwydfrown ond hefyd gyda pen du. Maent yn nythu ger corsydd, llynnoedd ac afonydd, lle mae digon o dyfiant ger y dŵr. Fel rheol mae'n aderyn mudol, yn symud tua'r de yn y gaeaf. Eu prif fwyd yw pryfed a phlanhigion sy'n byw yn y dŵr, a gallant blymio i'w casglu.

Mae poblogaeth sylweddol o'r hwyaden yma wedi datblygu ym Mhrydain wedi i adar ddianc o gasgliadau. Oherwydd fod yr hwyaid yma yn symud tua'r de ac yn medru paru gyda'r Hwyaden Benwyn *Oxyura leucocephala* mewn gwledydd fel Spaen, lle mae niferoedd ye Hwyaden Benwyn yn isel iawn, mae ymgais ar droed i geisio rheoli nifer yr Hwyaden Goch neu hyd yn oed i'w difa'n llwyr o Brydain.

Yng Nghymru bu poblogaeth sylweddol iawn ar Ynys Môn gyda niferoedd llai ym mhobman arall. Dewiswyd Môn fel un o'r ardaloedd i arbrofi gyda lleihau'r niferoedd, a bu gostyngiad sylweddol yn y boblogaeth. Erbyn hyn mae'r niferoedd yma wedi dechrau cynyddu eto.
Mae **Hwyaden yr eithin** (***Tadorna tadorna***) yn aelod o deulu'r Anatidae, yr hwyaid, gwyddau ac elyrch. Mae'n nythu yn rhannau gogleddol Ewrop ac Asia.

Nid yw Hwyaden yr eithin yn aderyn mudol yng ngorllewin Ewrop, er bod adar o'r rhannau lle mae'r gaeafau'n oerach yn symud tua'r de i aeafu. Mae'n aros o gwmpas yr ardal lle mae'n nythu heblaw ddiwedd yr haf ar ôl gorffen nythu. Yr adeg honno maent yn casglu at ei gilydd i fwrw eu plu, ac mae nifer fawr, 100,000 neu fwy yn casglu ar Fôr Wadden ger arfordir gogleddol Yr Almaen. Dim ond ychydig o'r oedolion sy'n aros ar ôl i edrych ar ôl y cywion, ac weithiau gellir gweld casgliad o tua 40 - 60 o gywion yng ngofal dau neu dri o oedolion.

Mae'n nythu mewn tyllau - un ai hen dyllau cwningod neu dwll mewn coeden neu unrhyw le arall addas. Yn y gaeaf gellir eu gweld gweld ar lan y môr ac aberoedd lle bynnag mae digon o fwd lle gallant fwydo.

Gellir adnabod yr aderyn yma'n hawdd, gyda'i gorff gwyn a browngoch, pen gwyrdd (fel rheol yn edrych yn ddu) a phig coch. Mae'r rhan agosaf i'r pen o big y ceiliog yn chwyddo yn y tymor nythu.

Mae Hwyaden yr eithin yn aderyn cyffredin o gwmpas glannau môr Cymru ac mae nifer sylweddol ohonynt yn nythu.

Mae Hwyaden cytras yn Seland Newydd o'r enw *Putangitangi* (*Tadorna variegata*) yn yr iaith Maori.

Iâr
 *Tadorna tadorna*
Darn haearn o'r Stewart sydd i'w weld ar drai'n Mhorth Tŷ Mawr.
Darn haearn o'r Stewart sydd i'w weld hyd heddiw ar drai ym Mhorth Tŷ Mawr.
Rhan haearn o'r Stewart, llongddrylliad ym Mhorth Tŷ Mawr, 1901.
Darlun o'r olygfa ar ddrylliad y Stewart ar greigiau Porth Ty Mawr, Llangwnnadl.
Traeth caregog ar arfordir ogleddol Llŷn, Gwynedd, Cymru, yw **Porth Tŷ Mawr** ym nghymuned Llangwnnadl, rhwng Porth Colmon a Rhwngyddwyborth, cyfeirnod grid OS 1882 3306, lledred 52.8644°G, hydred 4.6929°Gn. Arferid medru cyrraedd Porth Tŷ Mawr ar hyd ffordd drol o fferm Tŷ Mawr, Llangwnnadl, gan droi oddi ar y ffordd o Benygraig i Fethlem, Rhydlïos, ac mae llwybr troed o hyd yn bodoli. Enw'r hen ffordd drol oedd Ffordd Tŷ Mawr Llangwnnadl. Mae hen dyddyn Tŷ Mawr yno hyd heddiw ac mae wedi ei gofrestru fel Adeilad Gradd #2 oherwydd ei fod bellach yn enghraifft prin o ffermdy yn y ffurf hwyr-Siorsiadd o fewn yr ardal.

Mae posib cyrraedd Porth Tŷ Mawr drwy ddilyn Llwybr Arfordir Cymru o'r naill gyfeiriad (Porth Colmon neu Rhwngyddwyborth) ond mae gofyn bod yn ofalus iawn wrth gyrraedd i lawr i'r traeth ei hun o'r llwybr gan nad oes modd ei gyrraedd heb ddibynnu ar sgrialu i lawr yr allt bellach.

Ar drai, mae posib dod o hyd i rannau o longddrylliad llong hwylia'r Stewart yn 1901. Roedd y Stewart ar ei ffordd o Lerpwl i Seland Newydd hefo'i chriw ifanc o 19 a'i llwyth o bianos, crochenwaith, canhwyllau a wisgi. Bu cryn cynnwrf yn lleol ar ddeall am lwyth y llong a'i faluriwyd ar greigiau Porth Tŷ Mawr, yn enwedig pan ddeallwyd fod wisgi ar ei bwrdd. Aeth y gair ar led ynglŷn a'r wisgi ac fe wnaeth y bobl leol y gorau o'r amgylchiadau ac ysbeilwyd yr alcohol. Dyma beth oedd gan Griffith Griffiths, gwr lleol i'w adrodd am yr hanes yn ei lyfr 'Blas Hir Hel';

> "Ar yr ochr orllewinol i'r cerrig hyn y daeth y llong *Stewart* i'r lan yn y flwyddyn 1901......Lladratwyd nifer o bethau ohoni; roedd pobl yn eu cuddio yn yr eithin a'r cloddiau, ac yn mynd nôl fel y deuai cyfle. Dywedir bod Elin Morfa wedi pwytho godre ei gown a'i phais yn ei gilydd i wneud rhyw fath ar boced i gludo ei photeli adref. Daeth plismon ar ei gwarthaf a hithau ar gychwyn efo'i baich, ond heriodd Elin ef i fynd dan ei dillad! A chafodd fynd â'i hysbail adref mewn heddwch....Daeth llong arall, y *Sorento*, i'r lan yn yr un man yn y flwyddyn 1870." 
> 
> 

Llun Porth Ty MawrEnghraifft o ddarnau o'r llestri a olchwyd i'r lan yn dilyn llongddrylliad y Stewart ym Mhorth Tŷ Mawr yn 1901. Enghraifft o dirlun creigiog Porth Tŷ Mawr.
Yn dilyn hyn fe enillodd y traeth ail enw, sef 'Porth Wisgi'. Erbyn heddiw mae o hyd ddarnau o'r Stewart i'w darganfod ar draeth Porth Tŷ Mawr a hyd yn oed dameidiau o'r llestri glas a gwyn ymysg y gro a'r gwymon.

Gweler hefyd o ran diddordeb lleol
----------------------------------

* Porth Colmon
* Llangwnnadl
* Penllech
* Traeth Penllech
* Porth Ychain
* Porth Ysgaden
* Traeth Tywyn
* Tudweiliog

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ty Mawr A Grade 2 Listed Building in Tudweiliog, Gwynedd". *British Listed Buildings*. Cyrchwyd 15 Mai 2020.
2. ↑  Griffiths, Griffith (1976). *Blas Hir Hel*. Dinbych: Gwasg Gee. tt. 93, 94.
Mae **Porth Tywyn i Borth Wen**, ar arfordir Llŷn yng nghymuned Tudweiliog, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 31 Ionawr 2002 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 73.65 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Dyluniwr ffasiwn o Gymru yw **Jeff Banks** (ganed 17 Mawrth 1943 yng Nglynebwy), sy'n gyfrifol am ddylunio dillad dynion a merched yn ogystal â gemwaith a dodrefn meddal.

Bywgraffiad
-----------

Ganed yn ne Cymru, yn fab i weithiwr metel dalen, gadawodd ei dad ei fam pan oedd Jeff yn wyth oed, a phenderfynodd ei fam symud i Lundain oherwydd hyn.

Cafodd gynnig ysgoloriaeth o ysgol annibynnol ramadeg, Coleg Sant Dunstan yng Nghatford, De Llundain, ond ni allai ei fam fforddio'r wisg ysgol felly cymerodd Jeff rownd yn dosbarthu paraffin mewn berfa - erbyn iddo droi'n 13 oed, roedd yn cyflogi dyn i yrru lorri tancer i ddosbarthu. Gwerthodd y busnes pan oedd yn 15 oed.

Anogwyd athro iddo astudio celf a dod yn beintiwr, ond yn ystod ei flwyddyn gyntaf yn Ysgol Gelf Camberwell, Llundain, sylweddolodd nad oedd ei sgiliau'n ddigon eang, felly newidiodd ei astudiaethau i ddylunio mewnol ac yna tecstilau yng Ngholeg Arlunio a Dylunio Sant Martin, ac yn ddiweddarach yn Ysgol Newydd Dylunio Parson yn Efrog Newydd.

Mae gan Banks radd anrhydedd o Brifysgol Lancaster, Dwyrain Llundain, Newcastle & Northumbria, Coleg Prifysgol Celf Creadigol, ac o Brifysgol San Steffan, ac mae hefyd yn Ddoethur yn y Celfyddydau.

Gyrfa
-----

Yn 1964, gyda arian wedi ei achub o'i fusnes paraffin ac wedi i'w dad forgeisi ei gartref, agorodd Banks y *boutique* **Clobber** yn Llundain, a oedd yn gwerthu ei ddyluniadau ei hun yn ogystal â gwaith dylunwyr eraill. Roedd yn llwyddiannus iawn, felly yn 1969, lansiodd ei label ffasiwn ei hun.

Bywyd personol
--------------

Mae Banks wedi priodi ddwywaith. Y tro cyntaf i seren bop Sandie Shaw, ac wedyn i Sue Mann, model ac arlunydd colur.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  *My Way: Fashion designer Jeff Banks on how to get on at work* Archifwyd 2012-02-05 yn y Peiriant Wayback. *The Independent* - 19 Gorffennaf 2007
2. 1 2  Bywgraffiad Jeff Banks *BBC Wales Arts & Entertainment's*
3. ↑  *Jeff Banks - Fashion Designer* Archifwyd 2013-12-24 yn y Peiriant Wayback. *University of the Creative Arts*
Label recordio a dosbarthu cerddoriaeth Gymraeg gyfoes yw **Recordiau Côsh**. Y canwr a'r cyfansoddwr poblogaidd, Yws Gwynedd sy'n rhedeg y label. Mae'r label yn hyrwyddo grwpiau ifanc, newydd.

Yws Gwynedd
-----------

Bu Yws Gwynedd yn brif leisydd gyda Frizbee ac yna'n canu yn ei enw ei hun. Rhyddhaodd Yws Gwynedd ei albwm, Codi / \ Cysgu ar y label yn 2014.

Artistiaid
----------

Ymhlith yr artistiaid sydd wedi, neu sydd gyda'r label mae:

* Alffa
* Alun Gaffey
* Alys Williams
* Elis Derby
* Fleur de Lys
* Gwilym gan gynnwys caneuon poblogaidd fel *Fyny ac i Lawr*
* I Fight Lions
* Lewys Maredydd
* Lisa Angharad
* Mei Emrys
* Miskin (*Pyroclastig* oedd enw blaenorol y grŵp)
* Rhys Gwynfor
* Tara Bandito
* Thallo (Elin Edwards)
* Yws Gwynedd

Côsh yn y Gymuned
-----------------

Yn 2020 noddodd Recordiau Côsh dîm pêl-droed merched pentref Llanrug.

Ym mis Mai 2020 trefnodd y label gig yng Nghanolfan Pontio, Bangor, gyda rhai o brif sêr Recordiau Côsh: Alffa, Lewys, a Thallo, phrosiect y gantores jazz o Ben-y-groes, Dyffryn Nantlle, Elin Edwards.

Dolenni
-------

Gwefan Recordiau Côsh
Facebook Recordiau Côsh
Twitter @rcoshr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
**Llyfrgell Ganolog Caerdydd** (hen enw: **Llyfrgell Dinas Caerdydd**) yw'r brif lyfrgell yng nghanol dinas Caerdydd. Dyma'r pedwerydd adeilad i gario'r enw hwn. Agorwyd yr adeilad presennol ar 14 Mawrth 2009. Cafodd llyfrgell gyntaf Caerdydd ei hagor yn 1861 a galwyd hi yn *Cardiff Free Library*, fe'i hehangwyd maes o law i fod y *Cardiff Free Library, Museum and Schools for Science and Art*.

Adnoddau
--------

Mae'r llyfrgell yn gartref i gasgliad pwysig o lawysgrifau Cymreig,a oedd yn cynnwys *Llyfr Aneirin*, un o drysorau pennaf llenyddiaeth Gymraeg, nes iddi fynd ar fenthyg parhaol i'r Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth. Ymhlith y llawysgrifau eraill ceir *Llyfr Bicar Woking*.

Ceir yno gasgliad mawr o tua 500,000 o lyfrau o bob math a dogfennau hanesyddol am Gymru a Chaerdydd.

Hanes
-----

Sefydlwyd y Llyfrgell wreiddiol yn 1861 trwy danysgrifiad gwirfoddol, a hynny yn Heol Eglwys Fair.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   BBC (14 Mawrth 2009). Agor llyfrgell newydd yn y ddinas. Adalwyd ar 7 Mai 2012.
2. ↑  "The Cardiff Story (1861)". Cyngor Caerdydd. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-07-08. Cyrchwyd 2010-04-28.

Dolenni allanol
---------------

* Tudalen y llyfrgell ar wefan Cyngor Caerdydd[*dolen marw*]
* Tudalen Facebook Cymraeg y Llyfrgell Ganolog[*dolen marw*]
* Cyfrif Twitter Cymraeg Llyfrgelleodd Caerdydd
Athro a phrifathro oedd **Howard Desmond Healy** (1930 – 11 Ionawr 2021), a oedd yn enedigol o Bancffosfelen, Sir Gaerfyrddin. Ar ôl graddio ym Mhrifysgol Aberystwyth, treuliodd ddwy flynedd fel glöwr, cyn mynd yn athro. Bu'n athro yn Arberth ac wedyn yn Ysgol y Preseli cyn symud i'r Gogledd fel prifathro Ysgol Glan Clwyd, Llanelwy, yn 1964, lle bu nes iddo ymddeol yn 1985, gan brofi twf anferthol yn nifer y plant a fynychai'r ysgol. Bu'n byw yn Rhuddlan gyda'i wraig Eirlys (a fu farw o'i flaen), gyda'u plant Euros a Catrin.

Roedd yn llenor, gan ysgrifennu nofel o'r enw *Yn Fflamau'r Tân* a chyfrol o farddoniaeth, sef *Geiriau*. Ysgrifennodd lyfr ar grwydro America hefyd.

Roedd Desmond Healy'n daid i ferched y grŵp canu Sorela, sef plant Euros a'i gyn-wraig Linda Griffiths y gantores.

Llyfrau
-------

* *Crwydro de America* (Gwasg Gomer, 1964)
* *Yn Fflamau'r Tân* (Gwasg Gee, 1965)
* *Geiriau* (Gwasg Gee, 1981)
* *Y Rhyl a'r Cyffiniau* (C. Davies, 1985)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Desmond Healey", Gwefan Byd y Beirdd; adalwyd 27 Mehefin 2023
Clas Celtaidd ac yn ddiweddarach priordy o Ganoniaid Rheolaidd Awstinaidd oedd **Priordy Beddgelert**.

Roedd Beddgelert yn glas Celtaidd o gyfnod cynnar iawn, yn ôl traddodiad yr hynaf yng Nghymru ar ôl Abaty Ynys Enlli. Yng nghyfnod Gerallt Gymro (tua 1188), roedd y sefydliad yn parhau i fod yn glas traddodiadol.

Erbyn y cyfnod hwnnw, roedd Abaty Aberconwy wedi derbyn rhoddion o diriogaethau eang yn Eryri, hyd at ychydig lathenni o glas Beddgelert. Bu anghydfod rhyngddynt, ac apeliodd Beddgelert at y pab. Oddeutu'r flwyddyn 1200, daeth y fynachlog yn briordy Awstinaidd; yn ôl pob tebyg trwy ddylanwad Llywelyn Fawr, a berswadiodd nifer o glasau yng Ngwynedd i droi yn dai Awstinaidd yn y cyfnod hwn. Cafodd y priordy rodd bellach o dir gan Llywelyn ap Gruffudd yn 1268.

Llosgwyd y priordy yn ystod rhyfel 1282, a thalwyd iawndal am hyn yn 1284. Diddymwyd y priordy yn 1536; dim ond tri canon, yn cynnwys y prior, oedd yno yr adeg honno. Amcangyfrifwyd fod yr incwm blynyddol yn £69.

Mae eglwys y priordy yn eglwys plwyf Beddgelert, ac mae rhai rhannau ohoni yn dyddio o gyfnod y priordy. Nid oes dim yn weddill o'r adeiladau eraill.

Llyfryddiaeth
-------------

* Rod Cooper *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992) ISBN 0-7154-07120
Roedd **Harry Owen Parry** (22 Ionawr 1912 – 18 Hydref 1956) yn chwararewr clarinet jazz ac arweinydd band o Gymru.

Ganwyd Parry ym Mangor, Cymru. Roedd yn chwarae'r cornet, corn tenor, flugelhorn, drymiau a ffidil yn blentyn, a dechreuodd chwarae'r clarinet a'r sacsoffon yn 1927. Wedi iddo symud i Lundain ym 1932, fe chwaraeodd gyda nifer o fandiau dawns, gan gynnwys Percival Mackey's, yna arweiniodd ei fand chwe aelod ei hun. Bu'n chwarae yng Ngwesty'r St. Regis yn 1940 pan gafodd ei ddewis gan y BBC i arwain y band yn ei sioe *Radio Rhythm Club*. Yna, aeth ymlaen i recordio dros 100 o deitlau ar gyfer Recordiau Parloffone gyda'i chwechawd, a oedd yn cynnwys George Shearing a Doreen Villiers fel aelodau.

Yn dilyn yr Ail Ryfel Byd, bu Parry yn gweithio'n helaeth ar radio a theledu, yn cynnwys bod yn chwaraewr recordiau. Bu'n teithio ar draws y byd fel arweinydd band yn y 1940au diweddar a'r 1950au, gan gynnwys y Dwyrain Canol a'r India. Roedd Parry yn ddyledus o ran ei arddull i Benny Goodman, cymhariaeth a nodwyd gan feirniaid cyfoes. Bu farw yn Llundain.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Davies, John; Jenkins, Nigel; Menna, Baines; Lynch, Peredur I. gol. (2008). *The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales*. Cardiff: University of Wales Press. t. 651. ISBN 978-0-7083-1953-6.

Bywgraffiad
-----------

* Clarrie Henry, "Harry Parry". *Grove Jazz* online.
* Gwilym Arthur Jones, PARRY, OWEN HENRY (HARRY PARRY; 1912-1956), jazz musician, Dictionary of Welsh Biography

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 41355137
* LCCN: nb2004037990
* ISNI: 0000 0000 4374 7228
* GND: 1048400409

 |
Pêl-droediwr amatur a sylwebydd chwaraeon o Gymro oedd **Idwal Robling** (1927 - 9 Mehefin, 2011) a fu'n gweithio i'r BBC am dros 40 mlynedd yn sylwebu ar bêl-droed, rygbi'r gynghrair, pêl fas, a phaffio.

Dechreuodd ei yrfa gyda BBC Cymru yn y 1960au ac fe enillodd cystadleuaeth i fod yn rhan o'r tîm sylwebu ar gyfer Cwpan y Byd Pêl-droed 1970 gan guro Ian St John yn y rownd derfynol. Chwaraeodd Robling i dîm pêl-droed Olympaidd Prydain Fawr yng Ngemau Olympaidd 1952 yn Helsinki. Roedd hefyd yn gapten ar dîm pêl-droed amatur Cymru, a chwaraeodd i Lovell’s Athletic F.C. yng Nghasnewydd.

Yn y 1970au a'r 1980au roedd yn gyflwynydd rhaglenni fel *Sports Line UP* a *Sportfolio*, ac yn fwy diweddar roedd yn aelod o dîm cynhyrchu *Scrum V* ac *Y Clwb Rygbi*.

Bu ei ŵyr, Lewis Robling, yn chwarae rygbi i Ddreigiau Casnewydd Gwent.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3   Idwal Robling yn marw yn 84 oed. BBC (11 Mehefin 2011). Adalwyd ar 6 Tachwedd 2012.
2. ↑   Marw Idwal Robling. Golwg360 (13 Mehefin 2011). Adalwyd ar 6 Tachwedd 2012.
|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**John Ellis, Archddiacon Meirionnydd** |

Clerigwr ac awdur o Gymru oedd **John Ellis** (1598 - 1665).

Cefndir
-------

Ganwyd John Elis yng Ngwylan, Maentwrog yn blentyn i Elis Siôn a Lowri ferch Ieuan, ei wraig. Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Hart Hall, Rhydychen gan raddio BA ym 1622 ac MA ym 1625. Daeth yn Gymrawd Coleg yr Iesu, Rhydychen ym 1628. Graddiodd BD Rhydychen ym 1632 a DD Prifysgol St Andrews 1634, ymgorfforwyd ei radd DD yn Rhydychen ym 1634 a Chaergrawnt ym 1635.

Gyrfa
-----

Cafodd John Elis ei ordeinio'n ddiacon yn Eglwys Loegr ym 1621 ac yn offeiriad ym 1622 tra ei fod yn fyfyriwr. Cafodd ei fywoliaeth gyntaf fel Rheithor Wheatfield, Swydd Rydychen ym 1629. Ym 1646 daeth yn rheithor Chinnor, Swydd Rydychen. Yn yr un flwyddyn daeth yn Rheithor Dolgellau a Thywyn Meirionnydd a phrebend Y Faenol, gan ei wneud *y gweinidog efo'r cyflog mwyaf yng Nghymru* 

Ym 1650 penodwyd John Elis yn un o'r 25 trwyddedwr o dan Y Ddeddf er Gwell Taeniad yr Efengyl yng Nghymru (1650). Yn rhinwedd y swydd galwodd ym 1657 galwodd am sefydlu Prifysgol Genedlaethol yng Nghymru, ond cafwyd ddim ymateb i'r alwad.

Cyhoeddiadau
------------

* *Bellum in idumaeos* (1641) - sylwebaeth ar benodau 1-21 o Lyfr Obadeia yn yr Hen Destament
* *Clavis fidei* (1642) – esboniad ar Gredo'r Apostolion, yn seiliedig ar ddarlithoedd yr oedd wedi'u traddodi i fyfyrwyr Hart Hall
* *Defensio fidei* (1660) – amddiffyniad o 39 Erthygl Eglwys Loegr

Teulu
-----

Priododd Rebekah, merch John Petty o Stoke Talmage ar 24 Awst 1631. Does dim cofnod eu bod wedi cael plant.

Marwolaeth
----------

Bu farw rhywbryd rhwng 4 Rhagfyr 1665 pan ysgrifennodd ei ewyllys a 11 Rhagfyr 1665 pan wnaed rhestr o'i eiddo i rannu yn ôl gofynion ei ewyllys. Yn yr ewyllys mae'n gofyn cael ei gladdu ym mynwent eglwys Dolgellau, ond does dim cofnod i ddweud os gwireddwyd ei ddymuniad neu beidio. Gadawodd yr incwm o annedd o'r enw Penrhyn ym mhlwyf Llanaber er mwyn sefydlu ysgol ramadeg i fechgyn yn Nolgellau. Daeth yr ysgol yn Ysgol y Gader ym 1962 ac Ysgol Bro Idris yn 2017.

Carreg ar safle gwreiddiol Ysgol Ramadeg Dolgellau

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "ELLIS, JOHN (?- 1665), offeiriad a Phiwritan llygoer | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2020-01-28.
2. ↑  "Ellis, John (1598/9–1665), Church of England clergyman and religious writer | Oxford Dictionary of National Biography". *www.oxforddnb.com*. Cyrchwyd 2020-01-28.
3. ↑  Richards, Thomas; Religious Developments in Wales (1654-1662); tudalen 143. Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol, Llundain 1923
4. ↑  "Gwynedd Archaeological Trust - Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd". *www.heneb.co.uk*. Cyrchwyd 2020-01-28.
5. ↑  "Ysgol Bro Idris | Estyn". *www.estyn.llyw.cymru*. Cyrchwyd 2020-01-28.[*dolen marw*]

*
Mae **dicowmarol** neu dicwmarol yn wrthgeulydd sy’n digwydd yn naturiol sy’n gweithredu fel darwagydd fitamin K (tebyg i warffarin, cyffur a ysbrydolwyd gan dicowmarol). Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₉H₁₂O₆.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- emboledd ysgyfeiniol

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Dicowmarol, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- Melitoxin®
 - Dicoumarol
 - di-(4-hydroxy-3-coumarinyl)methane
 - bishydroxycoumarin
 - bis(4-hydroxycoumarin-3-yl)methane
 - bis-hydroxycoumarin
 - bis-3,3'-(4-hydroxycoumarinyl)methane
 - 3,3'-methylenebis(4-hydroxycoumarin)
 - 3,3'-methylenebis(4-hydroxy-2H-1-benzopyran-2-one)
 - 3,3'-methylenebis(4-hydroxy-1,2-benzopyrone)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Dicowmarol". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
*Falco subbuteo*
Mae **Hebog yr Ehedydd** (***Falco subbuteo***) yn aderyn rheibiol bychan sy'n nythu trwy rannau helaeth o Ewrop ac Asia. Mae'n aderyn mudol, sy'n treulio'r gaeaf yn Affrica a De Asia.

Enwau mewn ieithoedd Celtaidd eraill:

* Llydaweg: Falc'hun-gwez
* Cernyweg: Hobba
* Gwyddeleg: fabhcún coille
* Manaweg: Shirragh corranagh
* Gaeleg yr Alban: Gormag

Gwelir Hebog yr Ehedydd o gwmpas tir agored fel rheol. Mae'n nythu mewn hen nythod adar eraill, yn enwedig brain. Adar a phryfed megis Gwas y neidr yw ei brif fwyd, a gan ei fod yn medru hedfan yn gyflym gall dal adar megis y Wennol neu hyd yn oed y Wennol Ddu, rhywbeth na all y rhan fwyaf o adar rheibiol ei wneud.

Gellir adnabod Hebog yr Ehedydd o'r adenydd hir gyda blaen miniog, sydd yn rhoi ffurf debyf i Wennol Ddu fawr iddo pan maen'n hedfan. Mae'n llwyd tywyll ar y cefn ac yn wyn ar y gwddf, gyda lliw coch o gwmpas y coesau.

Nid yw'n aderyn cyffredin yng Nghymru, ond mae nifer fychan o barau yn nythu yn y rhannau dwyreiniol ac mae'n ymddangos bod eu nifer yn cynyddu.
Awdur a dramodydd Cymraeg oedd **John Ellis Williams** (19 Ebrill 1901 – 7 Ionawr 1975). Cyhoeddai dan yr enw **J. Ellis Williams**.

Bywgraffiad
-----------

Ganed ef ym mhentref Penmachno, ac addysgwyd ef yn Ysgol y Sir, Llanrwst. Hyfforddodd fel athro yng Ngholeg y Normal, Bangor, a bu'n dysgu ym Manceinion, Blaenau Ffestiniog a Llanfrothen cyn ymddeol yn 1961. Yn 1962, derbyniodd M.A. er anrhydedd gan Brifysgol Cymru, ac MBE.

Cyhoeddodd nifer fawr o nofelau, straeon byrion a dramâu, ac roedd yn gyfrannwr cyson i nifer o newyddiaduron. Cydweithredodd gyda Syr Ifan ab Owen Edwards i ysgrifennu a chynhyrchu y ffilm sain gyntaf yn Gymraeg, *Y Chwarelwr*, yn 1935. Ysgrifennodd nifer o lyfrau plant, yn cynnwys *Haf a'i Ffrindiau* (tri llyfr, 1929–1930) a *Stori Mops* (1952).

Roedd yn arloeswr y nofel dditectif yn Gymraeg, gan ysgrifennu dwy gyfres ohonynt, sef Cyfres Hopkyn a Chyfres Parri, gyda phum nofel yn y ddwy.

Llyfryddiaeth ddethol
---------------------

### Llyfrau

Llyfrau plant (detholiad)
* *Haf a'i Ffrindiau* (tri llyfr, 1929-1930)
* *Stori Mops* (1952)

Nofelau ditectif
1. Cyfres Hopkyn

* *Y Gadair Wag*
* *Talu'r Pwyth*
* *Y Gymwynas Olaf* (1959)
* *Y Gwenith Gwyn*
* *Llwybrau Cam*

2. Cyfres Parri

* *Celwydd Golau*
* *Y Trydydd Tro*
* *Nos Galan*
* *Gwerin Gwyddbwyll* (1967)
* *Porth Ewyn*

### Astudiaethau

* Meredydd Evans (gol.), *Gŵr wrth Grefft: Cyfrol Deyrnged i J. Ellis Williams* (Cyngor Llyfrau Cymraeg, 1974). Ceir llyfryddiaeth lawn yn y gyfrol hon.
* Elfyn Pritchard, "John Ellis Williams", yn *Dewiniaid Difyr: Llenorion Plant Cymru hyd tua 1950*, gol. Mairwen a Gwynn Jones (Gwasg Gomer, 1983)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  *Dewiniaid Difyr: llenorion plant Cymru hyd tua 1950* (Llandysul, 1983).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 36684251
* LCCN: no2006132612
* ISNI: 0000 0000 4626 8951

 |
Gweinidog, llenor a bardd Cymraeg oedd **John Dyfnallt Owen**, enw barddol **Dyfnallt** (7 Ebrill 1873 – 28 Rhagfyr 1956).

Ganed Dyfnallt yn Llangiwg, Morgannwg, yn fab i Daniel ac Angharad Owen. Collodd ei fam pan oedd yn flwydd oed a magwyd ef gan rieni ei dad. Addysgwyd ef Nghwmllynfell a bu'n lowr am gyfnod, cyn mynd i Academi Parcyfelfed, Caerfyrddin, ac wedyn i Goleg Bala-Bangor yn 1894. Daeth yn wedinidog i'r Annibynwyr ym mhentref Trawsfynydd o 1898 hyd 1902, a bu'n ddylanwad ar Hedd Wyn. Symundodd wedyn i Deiniolen, lle bu hyd 1905, gan ddod i adnabod T. Gwynn Jones a W. J. Gruffydd. Yn 1904 priododd Annie Hopkin, gan gael dau o blant.

Yn 1905 symudodd i Bontypridd, a thra yno enillodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe, 1907 am gerdd ar *Y greal sanctaidd*. Daeth yn aelod o'r Gyngres Geltaidd yn 1908. Yn 1910 symudodd i Gaerfyrddin, lle bu hyd ei ymddeoliad. Daeth yn olygydd *Y Tyst* yn 1927. Wedi'r Ail Ryfel Byd, rhoddodd loches yn ei gartref i Roparz Hemon, oedd wedi gorfod dianc o Lydaw. Etholwyd ef yn Archdderwydd yn 1954 yn Y Rhyl.

Cyhoeddiadau
------------

* *Y greal a cherddi eraill* (1946)
* *Ar y tŵr* (1953)
* *O ben tir Llydaw* (1934)
* *Min yr hwyr* (1934)
* *Rhamant a rhyddid* (1952)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 71160924
* LCCN: no2007009610
* ISNI: 0000 0000 6405 4367
* NLA: 35597157

 |
Adeiladwyd y **Rheilffordd Kunming-Hekou**, yn rhan y Rheilffordd Yunnan a Fietnam, rhwng 1904 a 1910 gan y Ffrancwyr i gyslltu Haiphong, Fietnam â Kunming yn Tsieina. Mae'r Rheilffordd Kunming-Hekou yn 466 cilomedr o hyd, a lled y traciau yw medr.
Defnyddiodd llywodraeth Ffrainc dros 60,000 o weithwyr, yn adeiladu 3,456 o bontydd a 172 o dyneli wrh adeiladu darn y lein yn Fietnam.
Dinistriwyd y bont rhwng Tsieina a Fietnam yn ystod y Rhyfel rhwng y 2 wlad ym 1979, yn rhwystro marchnata rhwngddynt am gyfnod.

Hen gerbydau'r rheilffordd

Caewyd y rheilffordd i deithwyr yn 2005. Trosglwyddwyd mwyafrif ei cherbydau i Myanmar. Mae trenau nwyddau'n dal i ddefnyddio'r rheilffordd.

Erbyn hyn, mae lein newydd lled safonol wedi ei hagor

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Tudalen y rheilffordd ar wefan gutenberg.us
2. 1 2  "Gwefan caretourchina". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-02-02. Cyrchwyd 2016-07-23.
3. ↑  Gwefan chinatrain
4. ↑  "Gwefan railjournal". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-11-14. Cyrchwyd 2016-07-23.