Sant a thywosog Llydewig o 5 a 6g oedd **Arthfael** (Llydaweg: ***Arzhel***, ***Armael*** ac ***Armel***; Lladin: *Armagilus*) a anwyd ym Morgannwg. Defnyddir y ffurfiau benywaidd 'Arzela' ag 'Armelle' yn enwau ar ferched Llydewig. Sefydlodd Arthfael nifer o eglwysi yn Llydaw, gan gynnwys Plouharnel ('plwy' + 'Armel'; Llydaweg: Sant-Armael-ar-Gilli), Il-ha-Gwilen, lle'i claddwyd a lle bu Harri Tudur a'i ewyrth Siasbar yn addoli yn ystod eu cyfnod ar ffo yn Llydaw. Mae ei ddiwrnod gŵyl ar 16 Awst.

Rhieni
------

Yn ôl y *Historia Regum Britanniae*, fe'i ganed ym Morgannwg, yn fab i Hywel fab Emyr Llydaw, un o gydymdeithion pennaf Arthur yn ôl traddodiadau cynnar Cymru ac a oedd yn fab i Emyr Llydaw, brenin Llydaw. Dan ei enw Lladin 'Hoel' cafodd Hywel fab Emyr Llydaw ei gysylltu â'r fersiynau diweddarach o chwedl Trystan ac Esyllt gan feirdd Ffrengig ac Eingl-Normanaidd fel Béroul a Thomas o Brydain. Yn eu gwaith portreadir Hywel/Hoel fel Dug Llydaw a thad Esyllt (*Iseult*), gwraig Trystan (*Tristan* neu *Tristram*). Ni wyddys pwy oedd ei fam. Yn ôl traddodiad cynnar arall, Buddig; c. 460 – c. 550), brenin Llydaw oedd tad Arthfael. Mae'n bosib ei fod yn gefnder i Sant Cadfan.

Chwedl y Ddraig
---------------

Ceir chwedl iddo godi mynachdy yn y 6g, wedi iddo drechu draig yn yr ardal. Dywedir iddo ei dal a'i glymu gyda'i ddillad, cyn gorchymyn i'r ddraig foddi ei hun yn yr afon gyfagos ym Mont-Saint-Armel. Gwelir ef, gan rai, fel y gŵr a achubodd Llydaw rhag ei gelyn.

Harri Tudur
-----------

Yn Nhachwedd 1483, yn dilyn buddugoliaeth Edward IV dros y Lancastriaid ym Mrwydr Tewkesbury, ffodd Siasbar a Harri Tudur i Ffrainc am eu bywydau, ond chwythodd y gwynt eu llong i Le Conquet, Penn-ar-Bed (*Finistere*), Llydaw lle croesawyd y ddau gan Francis II, Dug Llydaw a chawsant eu cadw yn *Château de l'Hermine* i ddechrau cyn eu trosglwyddo i *Château de Suscinio*, Morbihan, yn Hydref 1472. Credodd Harri iddynt gael eu hachub gan sant Arthfael (Sant Arfel yn Llydaweg), sant a oedd a'i eglwys (yn Plouharnel) bum milltir o Josselin lle cynhaliwyd Jasper yn 'garcharor' yn 1474. Yn ôl traddodiad lleol, bu'r ddau Gymro yma lawer o weithiau yn gweddio ar Sant Arthfael. Mae'n bosib fod Harri yn gweld ef ei hun yn y sant: ganwyd Arthfael yng Nghymru gan ffoi i Lydaw, felly hefyd Harri. Yn y cyfnod hwn, roedd llawer o greiriau (neu arteffactau) a oedd yn perthyn i'r sant yn Eglwys Plouharnel. Yn dilyn Brwydr Maes Bosworth, gorchmynodd i ddau gerflyn o'r sant gael eu llunio a'u gosod yn Abaty Westminster, Llundain, ac mae'r ddau'n dangos Arthfael barfog gyda draig ger ei draed. Yn ei law dde ceir maneg o fael (cofier yr enw!) Un o'r bobl a gynorthwyodd Harri yn ystod ei alltudiaeth yn Llydaw a Ffrainc oedd John Morton, a gwelir cerflun o Arthfael hefyd yn ei gofeb ef. Deunaw mlynedd wedi Bosworth dychwelodd Harri, yn frenin coronog, i'r eglwys hon, cymaint o arwr iddo oedd Arthfael. Comisiynodd Harri ffenestr liw ar gyfer y capel lle y cyfarfu'r Stanleys y noson cyn Brwydr Maes Bosworth, sef Eglwys Merevale, ac yn y ffenestr, yn y mur deheuol, ceir darlun o Arthfael, gyda'i wisg eglwysig, mynachaidd ar agor, ac oddi tano - gwisg o fael. Mae'n cario Beibl a sach, ac yn y sach ceir draig. Mae'n bosib i Harri gomisiynu'n darlun hwn gan ei fod yn credu i Sant Arthfael ei gynorthwyo i drechu'r gelyn ym Mrwydr Maes Bosworth. Dylid nodi hefyd mai enw mab hynaf ei fab Harri VIII oedd 'Arthur' ac enw ei fab llwyn-a-pherth oedd Filfel.

Eglwysi
-------

 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Cymuned | Eglwys | Cyfesurynnau | Map |
| Plouarzhel, Penn-ar-Bed |  | 48°26′N 4°44′W﻿ / ﻿48.43°N 4.73°W﻿ / 48.43; -4.73﻿ (Plouarzhel) | PlouarzhelPlouarzhel |
| Plouharnel, Mor-Bihan |  | 47°35′N 3°07′W﻿ / ﻿47.59°N 3.11°W﻿ / 47.59; -3.11﻿ (Plouharnel) | PlouharnelPlouharnel |
| Sant-Armael, Mor-Bihan |  | 47°34′23″N 2°42′32″W﻿ / ﻿47.573°N 2.709°W﻿ / 47.573; -2.709﻿ (Sant-Armael, Mor-Bihan) | Sant-ArmaelSant-Armael |
| Sant-Armael-ar-Gilli, Il-ha-Gwilen (Breizh-Uhel) |  | 48°00′40″N 1°35′24″W﻿ / ﻿48.011°N 1.590°W﻿ / 48.011; -1.590﻿ (Sant-Armael-ar-Gilli) | Sant-Armael-ar-GilliSant-Armael-ar-Gilli |

Gweler hefyd
------------

* Rhys Ap Arthfael, Brenin Glywysing a Gwent (ganwyd 792)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  catholicsaints.info; adalwyd 27 Ebrill 2016
2. ↑  earlybritishkingdoms.com; adalwyd 27 Ebrill 2016.
3. ↑  Chris Skidmore, *Bosworth: Birth of the Tudors* (Llundain, 2013) tud. 370
4. ↑  See Peter Beauclerk-Dewar & Roger Powell, "King Henry VII (1457-1509):Roland de Velville (1474-1535)", yn *Royal Bastards: Illegitimate Children of the British Royal Family* (Stroud, 2008), e-lyfr, tud. 177-186.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 60238722
* LCCN: nr93000172
* GND: 132315017

 |