Arfbais Teyrnas Morgannwg

Roedd **Teyrnas Morgannwg** yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Cymerodd y deyrnas ei henw oddi wrth un o'i brenhinoedd cynnar, Morgan Mwynfawr (fl tua 730). Enw arall arni oedd "Gwlad Morgan", a roddodd *Glamorgan*.

Cnewyllyn y deyrnas oedd Glywysing, ond ar adegau gallai hefyd gynnwys Gwent a dau o gantrefi Ystrad Tywi, sef fwy neu lai y cyfan o dde-ddwyrain Cymru.

Daeth y deyrnas i ben pan ddiorseddwyd y brenin olaf, Iestyn ap Gwrgant, gan y Norman Robert Fitz Hammo yn 1093. Llwyddodd disgynyddion Iestyn i gadw gafael ar ran o'r diriogaeth fel Arglwyddi Afan. O hynny allan, cyfyngwyd Morgannwg fel uned i'r ardal sy'n gorwedd rhwng afonydd Nedd a Thaf. Ychwanegwyd arglwyddiaeth Gŵyr i greu sir newydd Forgannwg trwy Ddeddf Uno 1536.

Llenyddiaeth
------------

Ychydig iawn a wyddom am fywyd llenyddol y Forgannwg gynnar. Ym *Muchedd* Sant Gwynllwg (ysgrifennwyd tua 1100), dywedir bod bardd o Forgannwg wedi cyfansoddi cerddi'n ymwneud â hanes Morgannwg a Chymru a mawl i'r sant. Yn y Mabinogi disgrifir Gwydion a Lleu Llaw Gyffes yn ymweld ag Arianrhod "yn rhith beirdd o Forgannwg", sy'n awgrymu fod beirdd y deyrnas yn arfer teithio i lysoedd mewn rhannau eraill o Gymru cyn cyfnod y Normaniaid. Yn ogystal, gwyddom fod gan Berddig, bardd y brenin Gruffudd ap Llywelyn, dir "ar gyffiniau Gwent", sef yn nwyrain Morgannwg yn ôl pob tebyg.

Mae nifer o ffugiadau hynafiaethol Iolo Morganwg yn ymwneud â hanes a llenyddiaeth Morgannwg yn yr Oesoedd Canol ac rhaid bod yn ofalus wrth ddewis ffynonellau am y cyfnod gan fod sawl awdur sy ddim yn hanesydd proffesiynol yn dal i ddyfynu yn anfeirniadol o waith Iolo.

Brenhinoedd
-----------

* Tewdrig (c. 580 - c. 630)
* Meurig ap Tewdrig c. 650
* Morgan Mwynfawr (c. 730)
* Ithel ap Morgan (c. 750)
* Owain ap Hywel (fl, c 920)
* Morgan Hen ab Owain (daeth i'r orsedd tua 930)
* Owain ap Morgan
* Ithel Ddu ab Owain
* Gwrgant ab Ithel
* Rhydderch ab Iestyn ( - 1033)
* Meurig ap Hywel ( - 1055) rhan
* Gruffudd ap Rhydderch ( - 1055) rhan
* Gruffudd ap Llywelyn (1055 - 1063)
* Cadwgan ap Meurig (1063 - 1073)
* Caradog ap Gruffudd ( - 1081)
* Iestyn ap Gwrgant (c. 1081 - 1093)

Cantrefi a chymydau
-------------------

Fel y nodir uchod, amrywiodd ffiniau'r deyrnas. Rhoddir yma gantrefi Morgannwg a'u cymydau yng nghyfnod y Normaniaid.

* Cantref Gwrinydd
	+ Cwmwd Afan
	+ Cwmwd y Coety
	+ Cwmwd Cynffig
	+ Cwmwd Glyn Ogwr
	+ Cwmwd Nedd (Glyn Nedd)
	+ Cwmwd Tir Iarll
* Cantref Gorfynydd
* Cantref Penychen
	+ Cwmwd Glyn Rhondda (Glynrhondda)
	+ Cwmwd Meisgyn
* Cantref Senghennydd (neu'r Cantref Breiniol)
	+ Cwmwd Cibwr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  G. J. Williams, *Traddodiad Llenyddol Morgannwg*, tud. 1.

Llyfryddiaeth
-------------

* J. S. Corbett, *Glamorgan* (1925)
* T. B. Pugh (gol.), *Glamorgan County History* (1971)
* G. Williams, *Glamorgan County History* (1974)
* G. J. Williams, *Traddodiad Llenyddol Morgannwg* (Caerdydd, 1948). Pennod I.

Gweler hefyd
------------

* Sir Forgannwg
* Tir Iarll
* Teyrnas Gwent
* Teyrnas Gŵyr

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goTeyrnasoedd Cymru |
| --- |
|  |
| 
* Brycheiniog
* Ceredigion
* Deheubarth
* Dogfeiling
* Dyfed
* Erging
* Glywysing
* Gwent
* Gwynedd
* Gŵyr
* Morgannwg
* Powys
* Rhos
* Seisyllwg

 |

 |