Siop lyfrau *An Cheathrú Póilí* yn y Culturlann
Mae **Cultúrlann McAdam Ó Fiaich** (neu fel rheol ar lafar yn Wyddeleg, **An Chultúrlann** neu heb y treiglad, **Cultúrlann**) yn ganolfan ddiwylliannol Wyddeleg yn y *Cwarter Gaeltacht* (An Cheathrú Ghaeltachta) ac wedi'i lleoli ar Falls Road, Belffast. Wedi'i hagor ym 1991, cafodd y ganolfan ei hadnewyddu yn 2010 ac fe'i hagorwyd y flwyddyn ganlynol gan Arlywydd Iwerddon ar y pryd, Mary McAleese.

Mae'r ganolfan yn gartref i oriel gelf a enwyd ar ôl yr artist lleol Gerard Dillon, theatr, bwyty, siop lyfrau, swyddfeydd ac ystafelloedd cynadledda. Yn 2011, amcangyfrifwyd bod y ganolfan yn derbyn dros 80,000 o ymwelwyr y flwyddyn.

Hanes
-----

Sefydlwyd Cultúrlann McAdam Ó Fiaich yn 1991 ar ôl prynu Eglwys Bresbyteraidd Broadway ar Falls Road, Belfast. Mae wedi'i henwi ar ôl y gŵr busnes Presbyteraidd o'r 19g a'r Diwygiwr Gwyddeleg, Robert Shipboy McAdam, ac ysgolhaig Gwyddeleg yr 20g, Cardinal Tomás Ó Fiaich. Roedd Robert Shipboy McAdam, 1808-1895, yn Brotestant ac yn un o'r Presbyteriaid a ddechreuodd ymddiddori yn yr iaith Wyddeleg yn Ulster yn y ddeunawfed a'r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Bu'r Cardinal Tomás Ó Fiaich (1923-1990) yn Archesgob Esgobaeth Armagh ac yn Archesgob yr Eglwys Gatholig yn Iwerddon gyfan o 1978 hyd ei farwolaeth. Ysgolhaig Gwyddelig oedd Tomás Ó Fiaich hefyd, a golygodd gerddi Art Mhic Chumhaigh.

Sefydlodd y cyd-sylfaenydd, Gearóid Ó Cairealláin, Raidió Fáilte a darlledodd o'r adeilad ac Aisling Ghéar, y grŵp cynhyrchu theatr breswyl. Roedd An Chultúrlann hefyd yn gartref i Coláiste Feirste, ysgol uwchradd cyfrwng Gwyddeleg gyntaf Gogledd Iwerddon gyda'r actifydd Fergus O'Hare yn brifathro. Dechreuodd yr ysgol gyda naw o ddisgyblion. cyn i'r ysgol symud i'r Beech Hill House gerllaw, a oedd gynt yn eiddo i'r teulu Riddel.

Yn 2010, cyhoeddodd An Chultúrlann raglen adnewyddu sylweddol wedi'i hariannu gan yr Adran dros Ddiwylliant, y Celfyddydau a Hamdden, Cyngor Celfyddydau Gogledd Iwerddon, Cronfa Ryngwladol Iwerddon, Bwrdd Croeso Gogledd Iwerddon a'r Adran Datblygiad Cymdeithasol.

2011 - presennol
----------------

Ail-agorwyd y Cultúrlann McAdam Ó Fiaich ar ei newydd wedd gan arlywydd Iwerddon Mary McAleese ar 19 Medi 2011, i ddathlu 20 mlynedd ers agor y ganolfan. Costiodd yr estyniad a'r gwaith adnewyddu £1.9miliwn ac roedd yn cynnwys adeiladu gofod arddangos rhyngweithiol ac oriel gelf, a enwyd ar ôl yr artist lleol Gerard Dillon. Adnewyddwyd hefyd *An Ceathrú Póilí* ("y pedwerydd heddwas", sy'n gyfeiriad smala at nofel enwog gan y Gwyddel, Flann O'Brien, *The Third Policeman*), siop lyfrau Gwyddeleg o fewn y ganolfan a *Bia*, ("bwyd") y bwyty.

Darlledodd BBC Two Northern Ireland raglen ddogfen ar 12 Rhagfyr 2011 i ddathlu'r ailagoriad.

Cyfleusterau
------------

Mae tri llawr i adeilad y Cultúrlann. Ar y llawr cyntaf mae swyddfa'r derbynnydd yn ogystal â'r siop lyfrau *An Cheathrú Póilí* a'r bwyty. Ar yr ail lawr mae'r ystafelloedd gweithdy, y theatr a'r oriel. Ar y trydydd llawr, unwaith eto, mae swyddfeydd y cwmnïau a’r sefydliadau sydd wedi’u lleoli yn y Diwylliant.

Trefnir dosbarthiadau Gwyddeleg yn yr ystafelloedd gweithdy, a chânt eu defnyddio hefyd ar gyfer gweithgareddau cerddoriaeth a chelf i blant ac oedolion. Mae *Comhluadar*, y grŵp cefnogi teuluoedd Gwyddeleg, yn cyfarfod unwaith y mis yn y gweithdai, er mwyn i'r plant gael hwyl a chael cwmni trwy gyfrwng y Wyddeleg. Ar ben hynny, daw *Cór Loch Lao* ("Côr Loch Lao", sef y llyn neu foryd a elwir hefyd yn Saesneg yn Belfast Lough) a’r Cylch Canu wedyn i ymarfer eu cerddoriaeth. Sefydlwyd Cór Loch Lao yn y Culturlann yn 2001, a chyhoeddwyd y ddau gasgliad o Ceolta Gael gan Dr. Mánas Ó Baoill. sef cyfarwyddwr y côr. Mae'r Cylch Canu yn gylch canu anffurfiol sy'n arbenigo mewn caneuon Gwyddelig brodorol.

Canolfan ymgynnull
------------------

Gwelir pwysigrwydd ehangach y Cultúrlann i fywyd ieithyddol a gwleidyddol y gymuned Wyddeleg yn ninas Belffast a thu hwnt, wrth iddi ddod yn fan ymgynnull a chychwyn ar gyfer rali enfawr dros Ddeddf Iaith Wyddeleg yn 2022. Ar 21 Mai 2022 cafwyd gorymdaith a alwyd yn *An Lá Dearg* ("y dydd coch") o hyd at 17,000 o bobl drwy strydoedd Belfast yn galw *Acht Anois!* ("Deddf Nawr"). Trefnwyd y rali gan An Dream Dearg ("y criw/tyrfa coch") a cafwyd mynychwyr ar hyd Iwerddon yn teithio i'r digwyddiad.

Ysbrydoliaeth
-------------

Bu i sefydlu'r Culturlann yn ninas Béal Feirste fod yn ysbrydoliaeth a themplad i culturlannau eraill yng ngogledd Iwerddon:

* Cultúrlann Uí Chanáin - dinas Derri
* Cultúrlann Aonach Mhacha - dinas Ard Mhacha

Gweler hefyd
------------

* Cwarter Gaeltacht, Belffast

Dolenni
-------

* An Chultúrlann – Gwefan swyddogol
* An Chultúrlann – Tudalen Facebook
* Bia Archifwyd 2021-09-23 yn y Peiriant Wayback. – bwyty
* An Ceathrú Póilí – siop lyfrau
* Cultúrlann McAdam Ó Fiaich | Cultural, Creative, Meeting Place | Belfast ffilmig hyrwyddo

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "An Chultúrlann, Monday at 10 pm on BBC Two NI" (yn Saesneg). Northern Ireland Screen. 8 Rhagfyr 2011. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 31 Hydref 2016. Cyrchwyd 30 Hydref 2016.
2. ↑  "The Wheelchair Monologues". Cedar Foundation. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 31 Hydref 2016. Cyrchwyd 30 October 2016.
3. ↑  "History of Irish medium education". Comhairle na Gaelscolaíochta. Cyrchwyd 30 Hydref 2016.
4. ↑  "Belfast's Irish language community to benefit from new facilities at An Chulturlann" (yn Saesneg). Arts Council of Northern Ireland. 25 Tachwedd 2010. Cyrchwyd 20 Hydref 2016.
5. ↑  "President McAleese to open new extension of An Chultúrlann". Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge. Cyrchwyd 30 October 2016.[*dolen marw*]
6. ↑  "Belfast's Irish Language hub reveals its £1.9 million facelift". International Fund for Ireland. 19 September 2011. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 31 October 2016. Cyrchwyd 30 October 2016.
7. ↑  "The Third Policeman by Flann O'Brien: an expert investigation". The Irish Times. 25 Awst 2015.
8. ↑  "An Lá Dearg 2022 Cultúrlann McAdam Ó Fiaich heading to Belfast City Hall". Gwefan Conradh na Gaeilge. 1 Mai 2022.
9. ↑  "Troi Bheul Feirste yn goch tros Ddeddf Iaith Wyddeleg newydd". Golwg360. 21 Mai 2022.