Copi o Lyfr Taliesin, Ffolio 13, 1868
*Mae hon yn erthygl am y bardd hanesyddol. Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Taliesin (gwahaniaethu).*
Roedd **Taliesin** yn un o'r beirdd cynharaf yn yr iaith Gymraeg, a'r bardd Cymraeg cynharaf y ceir ei destunau ar glawr heddiw. Roedd Taliesin yn fardd llys i ddau o frenhinoedd y Brythoniaid: Cynan Garwyn o Bowys ac Urien Rheged, brenin Rheged yn yr Hen Ogledd. Bu fyw yn ail hanner y 6g ac roedd yn perthyn i'r genhedlaeth ar ôl Aneirin. Fe'i crybwyllir yn y llyfr *Historia Brittonum* gan Nennius ynghyd ag Aneirin, Cian, Blwchfardd a Thalhaearn Tad Awen, fel bardd a ganai yn yr Hen Ogledd. Mae cerddi'r Taliesin hanesyddol wedi goroesi yn *Llyfr Taliesin*, llawysgrif o ddechrau'r 13g. Maent yn perthyn i'r Hengerdd. Yn *Llyfr Taliesin* a llawysgrifau eraill ceir nifer o gerddi eraill yn ogystal, ar destunau amrywiol, sydd yn ddiweddarach ond a dadogir arno. Yr enw traddodiadol ar y bardd chwedlonol, cyfansoddwr tybiedig y cerddi chwedlonol amdano a'r daroganau yn ei enw, yw Taliesin Ben Beirdd, ond nid oedd Cymry'r Oesoedd Canol yn gwahaniaethu rhwng y bardd hanesyddol ac arwr y chwedlau.

Y Taliesin hanesyddol
---------------------

Mae'r ychydig a wyddom am hanes y bardd yn deillio o'r wybodaeth a geir yn nhestunau *Canu Taliesin*, a'r cyfeiriad ato yn llyfr Nennius. Ceir nifer o gyfeiriadau ato yng ngwaith Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr, ond nid ydynt llawer o gymorth fel tystiolaeth hanesyddol.

Dyma dystiolaeth Nennius yn yr *Historia Brittonum* ar ôl nodyn am Ida, brenin Northumbria (547-579):

'Ar y pryd, yn yr amser hwnnw ymladdai Dutigirn (=*Eudeyrn*) yn wrol yn erbyn cenedl yr Eingl. Yr un adeg bu Talhaearn Tad Awen yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin (=*Aneirin*) a **Thaliesin** a Blwchfardd a Chian (a elwir Gwenith Gwawd) ynghyd yn yr un amser a fuant enwog mewn barddoniaeth Gymraeg.'
Mae gennym ddeuddeg testun a dderbynnir yn waith dilys Taliesin. Mae un ohonynt yn gerdd i'r brenin Cynan Garwyn o deyrnas Powys, sy'n awgrymu fod Taliesin wedi bod ym Mhowys ar un achlysur o leiaf. Mae'r gweddill yn gerddi i dri phennaeth o'r Hen Ogledd, sef Urien Rheged a'i fab Owain, o deyrnas Rheged, a Gwallawg, brenin Elfed (*Elvet*), un o dri brenin a ymladdodd gyda Urien yn erbyn Hussa mab Ida o Northumbria.

Damcaniaeth Ifor Williams am hanes Taliesin oedd iddo ddechrau ei yrfa yng Nghymru trwy ganu i Gynan Garwyn ym Mhowys. Roedd Powys ar y pryd yn deyrnas ehangach na'r deyrnas ganoloesol ac ymestynnai i'r dwyrain i rannau o ganolbarth Lloegr heddiw, gan ffinio â hen deyrnas Frythonaidd Elfed ac, efallai, â theyrnas Rheged ei hun. Oddi yno aeth i'r Hen Ogledd, wrth i fri Urien Rheged dyfu, i fod yn fardd llys iddo. Mae Ifor Williams yn dangos fod llinell mewn cerdd i Urien - 'kyn ny bwyf teu' ("er nad wyf o'r un wlad â thi") - yn profi nad oedd Taliesin yn frodor o Reged. Ymddengys iddo ymweld â llysoedd eraill a chanu i bennaethiaid eraill fel Gwallawg yn Elfed a bod Urien wedi digio wrtho am hynny. Canodd Taliesin gerdd dadolwch iddo yn iawn am hynny. Ni wyddom sut y treuliodd ei flynyddoedd olaf.

Ceir traddodiad poblogaidd yng Nghymru sy'n cysylltu Taliesin a Llyn Geirionnydd, Gwynedd, ond mae'n draddodiad diweddar a dyfodd o gamddarllen llinell yn y gerdd 'Anrheg Urien':

'Mineu Dalyessin o iawn llyn gerionnyd'
(a ddeallwyd fel 'Minnau, Taliesin, o lan Llyn Geirionnydd')
Ond dangosodd Ifor Williams mai *iawn-llin* ("gwir linach") yw'r darlleniad (mae *geirionyd* yn hen ffurf ar *ceraint*).

Tad y Traddodiad Barddol
------------------------

 *Prif erthygl: Taliesin Ben Beirdd*
Cofnododd Elis Gruffydd fersiwn o'r chwedl *Hanes Taliesin* yn y 16g, a'r hanes yma a fersiynau diweddarach ohono, ynghyd â'r canu darogan a cherddi chwedlonol canoloesol, sydd yn sylfaen i ddelw Taliesin yn y diwylliant a dychymyg poblogaidd hyd heddiw, fel "Taliesin" neu dan yr enw traddodiadol Taliesin Ben Beirdd. Yn y traddodiad barddol Cymraeg, roedd Taliesin yn cael ei ystyried gan y beirdd fel Tad neu sylfaenydd y Traddodiad hwnnw ac roedd y chwedlau amdano yn gyfarwydd i bawb.

Dosbarthiad ar y cerddi
-----------------------

Priodoloir tua 270 o gerddi i Daliesin. Fe’u diogelir mewn 259 llawysgrif. Gellid eu dosbarthu fel hyn:

* Y cerddi yn Llyfr Taliesin a briodolwyd gan Syr Ifor Williams i’r Taliesin hanesyddol, ac a olygwyd ganddo yn y gyfrol *Canu Taliesin* (1960).
* Cerddi eraill yn Llyfr Taliesin, o natur chwedlonol a chrefyddol yn bennaf.
* Cyfres o gerddi darogan yn Llyfr Coch Hergest a briodolir i Daliesin.
* 'Canu i Swyddogion Llys y Brenin'. Cerddi byrion sy’n perthyn (o ran mydr a naws) i’r un haen o ganu yn y traddodiad barddol â rhai o gerddi Llyfr Taliesin ond sydd heb gysylltiad amlwg â’r Taliesin chwedlonol.
* Cerddi crefyddol, cyngor, gwirebau a diarhebion, a thrioedd a briodolir i Daliesin ond sydd heb gysylltiad pendant â chylch y Taliesin chwedlonol.
* Cerddi eraill a gysylltir â Thaliesin. Dwy gerdd ymddiddan yn Llyfr Du Caerfyrddin, yn cynnwys 'Ymddiddan Myrddin a Thaliesin' a 'Cantre’r Gwaelod', sy'n gerdd ddiweddar (o’r 19g efallai).
* Tua 175 o gerddi eraill sydd yn dwyn rhyw berthynas â ffigur y Taliesin chwedlonol, neu’n ddaroganau a briodolir iddo. Dyma'r cerddi a gysylltir yn bennaf ag enw Taliesin Ben Beirdd.

Llyfryddiaeth
-------------

* Patrick K. Ford (gol.), *Ystoria Taliesin* (Caerdydd, 1992)
* John Morris-Jones, 'Taliesin', *Y Cymmrodor* xxviii, 1918. Rhifyn arbennig o'r cylchgrawn ar gyfer astudiaeth ddylanwadol John Morris-Jones, a osododd astudiaethau ar yr Hengerdd ar seiliau cadarn.
* Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin* (Caerdydd, 1959; sawl argraffiad arall wedi hynny). Y golygiad safonol o destunau hanesyddol Taliesin.
* Ifor Williams, *Chwedl Taliesin* (Caerdydd, 1957)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin*, t. ix.
2. ↑  Ifor Williams, *op. cit.*, tt. xxxix-xlii.
3. ↑  Ifor Williams, *op. cit.*, t. xlii.

Gweler hefyd
------------

* *Hanes Taliesin*
* Yr Hengerdd
* Llyfr Taliesin
* Taliesin Ben Beirdd
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Taliesin***

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 281217740
* LCCN: n85120077
* ISNI: 0000 0000 6669 8107
* GND: 100970427
* SUDOC: 056889135
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |