recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Bae'r Freichled** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1964 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.84 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Llawr masnach Cyfnewidfa Stoc Efrog Newydd yn fuan ar ôl gwymp 1929.
Cwymp marchnad stoc Cyfnewidfa Stoc Efrog Newydd (NYSE) yn Hydref 1929 oedd **Cwymp Wall Street**. Daeth hyn ag ymchwydd economaidd Unol Daleithiau America yn y 1920au i ben, ac arweiniodd at y Dirwasgiad Mawr.

Dechreuodd y cwymp ar 24 Hydref (Dydd Iau Du) a pharhaodd nes 29 Hydref (Dydd Mawrth Du).

Achosion
--------

### Ymchwydd y Cyfranddaliadau

Graff yn dangos y miliynau o gyfranddaliadau a werthwyd yn ystod y 1920au.
Yn ystod yr ychwydd economaidd, wrth i elw cwmnïau'r Unol Daleithiau gynyddu, gwelwyd prynu cyfranddaliadau fel ffordd di-risg o wneud arian, sef hapfasnachu. Cyn bo hir, roedd gan yr holl wlad obsesiwn gyda'r farchnad stoc, a dechreuodd banciau dderbyn cyfranddaliadau fel gwariant am fenthyciadau. Wrth i fuddsoddwyr golli hyder a gwerthu'u cyfranddaliadau, effeithiodd hyn ar economi'r Unol Daleithiau i gyd.

### Gorgynhyrchu

Roedd polisïau'r llywodraeth Weriniaethol o hybu diwydiant yr Unol Daleithiau, trwy ddefnyddio polisi laissez-faire a chwtogi ar gynnyrch tramor, yn un o brif achosion ychwydd yr 1920au, ond arweiniodd hyn at orgynhyrchu a llai o alw am gynnyrch. Wrth i elw cwmnïau gwympo a swm y stoc heb ei werthu gynyddu, rhuthrodd pobl i werthu eu cyfranddaliadau.

Gweler hefyd
------------

* Y Dirwasgiad Mawr

Darllen pellach
---------------

* Galbraith, John Kenneth. *The Great Crash 1929* (Llundain, Penguin, 2009 [1954]).
Mae **Llyfr Taliesin** (Peniarth 2) ymhlith y cynharaf o lawysgrifau Cymraeg sydd wedi goroesi. Llawysgrif ar femrwn sy'n dyddio o hanner cyntaf y 14g ydyw ond sy'n cynnwys testunau sy'n hŷn o lawer. Mae'r llawysgrif ar gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, fel rhan o'r casgliad a enwir yn Llawysgrifau Peniarth. Tybir iddi gael ei ysgrifennu yn ne neu ganolbarth Cymru. Math o flodeugerdd o'r cerddi a briodolwyd i Daliesin ydyw.

Cynnwys
-------

Ceir testunau *Canu Taliesin*, cerddi a ystyrir gan rai yn waith y bardd Taliesin (fl. ail hanner y 6g), yn y llawysgrif. Priodolir y cyfan o'r cerddi eraill yno i Daliesin hefyd. Mae nifer o'r rhain yn ymwneud â'r chwedl *Hanes Taliesin*. Ceir yn ogystal nifer o gerddi darogan, gan gynnwys *Armes Prydain*, cerddi i arwyr fel Cynan, Gwallog, Alecsander Fawr ac Ercwlff (*Hercules*), ynghyd â chyfres o gerddi crefyddol a Beiblaidd.

Llyfryddiaeth
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Llyfr Taliesin** |

* J. Gwenogvryn Evans (gol.), *Facsimile and Text of the Book of Taliesin* (1910). Argraffiad ffacsimile ardderchog.
* Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin* (Caerdydd, 1960). Gwaith y Taliesin hanesyddol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Llyfr Taliesin Archifwyd 2016-03-10 yn y Peiriant Wayback..
"Y Farblen Las": Bydd ennill cynaliadwyedd yn galluogi'r Ddaear i barhau i gynnal bywyd dynol.
Y gallu i barhau yw **cynaliadwyedd**. Yn ecoleg, disgrifia sut mae systemau biolegol yn aros yn amrywiol ac yn gynhyrchiol dros amser. Mae gwlypdiroedd a choedwigoedd iach a hir eu hoes yn enghreifftiau o systemau biolegol cynaliadwy. I fodau dynol, cynaliadwyedd yw'r potensial i gynnal lles tymor hir ym meysydd amgylcheddol, economaidd, a chymdeithasol.

Mae ecosystemau ac amgylcheddau iach yn darparu nwyddau a gwasanaethau hanfodol i fodau dynol ac organebau eraill. Ceir dwy brif ffordd o leihau effaith negyddol bodau dynol ar yr amgylchedd a gwella gwasanaethau ecosystemau. Y cyntaf yw rheolaeth amgylcheddol; mae'r dull hwn yn seiliedig yn bennaf ar wybodaeth a geir o wyddor daear, gwyddor yr amgylchedd, a bioleg cadwraeth. Yr ail ddull yw rheoli treuliant adnoddau gan fodau dynol, sy'n seiliedig yn bennaf ar wybodaeth economaidd.

Mae cynaliadwyedd yn rhyngwynebu ag economeg trwy ganlyniadau cymdeithasol ac ecolegol gweithgarwch economaidd. Mae economeg gynaliadwyedd yn ymwneud ag economeg ecolegol gan integreiddio elfennau cymdeithasol, diwylliannol, iechyd, ac ariannol. Mae symud tuag at gynaliadwyedd hefyd yn her gymdeithasol sy'n ymwneud â chyfraith genedlaethol a rhyngwladol, cynllunio trefol a chludiant, dulliau o fyw lleol ac unigol, a phrynwriaeth foesegol. Mae ffyrdd cynaliadwy o fyw yn cymryd nifer o ffurfiau gan gynnwys ad-drefnu amodau byw (e.e. ecobentrefi, ecofwrdeistrefi a dinasoedd cynaliadwy), ail-werthuso sectorau economaidd (permaddiwylliant, adeiladu'n wyrdd, amaethyddiaeth gynaliadwy) neu arferion gwaith (pensaernïaeth gynaliadwy), defnyddio gwyddoniaeth er mwyn datblygu technolegau newydd (technolegau gwyrdd, ynni adnewyddadwy), a newidiadau mewn bywydau unigol sy'n cynilo adnoddau naturiol.
Eglwys Anglicanaidd ac adeilad rhestredig Gradd I yng nghanol dinas Caerdydd yw **Eglwys Sant Ioan Fedyddiwr**.

Sefydlwyd Eglwys Sant Ioan yn wreiddiol fel capel anwes i Eglwys y Santes Fair, prif addoldy'r dref ganoloesol, ond dadfeiliodd yr eglwys fwy ar ôl llifogydd ym 1607 ac fe'i dymchwelwyd ym 1678. Dinistriwyd eglwys wreiddiol Sant Ioan yng ngwrthryfel Owain Glyn Dŵr ym 1404, a dim ond dau fwa o'r 13g ar ochr ddeheuol y gangell sy'n goroesi o cyn y pryd hynny. Ailadeiladwyd yr eglwys yn ail hanner y 15g yn yr arddull Gothig hwyr a elwir yn "Berpendiciwlar", ac y mae'r tŵr ac arcêd corff yr eglwys yn dyddio o'r cyrch yma. Mae sawl awdur wedi dwyn sylw at debygrwydd y tŵr i rai eglwysi yng Ngwlad yr Haf, yn enwedig Bryste, a daeth y garreg llwydfelyn a ddefnyddiwyd ar gyfer y manylion pensaernïol o Dundry yn yr un sir.

Yn yr 17g gosodwyd beddrod yn arddull y Dadeni i ddau frawd o deulu'r Herbertiaid, Syr William (a fu farw ym 1609) a Syr John (a fu farw ym 1617), yng nghapel côr y teulu. Gyda thwf Caerdydd yn y 19g hwyr ymhelaethwyd yr eglwys yn sylweddol o'i chraidd canoloesol, ac mae'r rhan fwyaf o'r muriau allanol presennol (ag eithrio'r tŵr) yn waith Fictoraidd. Yng ngwrthgefn (*reredos*) y brif allor y mae cerfluniau gan William Goscombe John, gweithiau cynnar pwysig gan y brodor hwn o Gaerdydd. Uwchben hynny, yn y ffenestr orllewinol, ceir gwydr lliw gan y dodrefnwr eglwysi blaenllaw Ninian Comper. Ceir hefyd ffenestri lliw gan yr arlunwyr Fictoraidd nodedig William Morris, Ford Madox Brown ac Edward Burne-Jones, i gyd yn dyddio o 1869. Penodwyd yr eglwys yn adeilad rhestredig Gradd I ym 1952.

Oriel
-----

* Yr eglwys o Stryd Sant IoanYr eglwys o Stryd Sant Ioan
* Y tu fewn i'r eglwysY tu fewn i'r eglwys
* Y ffenestr fawr orllewinolY ffenestr fawr orllewinol

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Hanes plwyf canol dinas Caerdydd ar ei wefan swyddogol. Adalwyd ar 20 Ionawr 2014.
2. 1 2  Newman, John (1995). *Glamorgan*. *The Buildings of Wales*. Llundain: Penguin. tt. 187–91
3. ↑  (Saesneg) Matthews, John Hobson (gol.) (1901). Memorial inscriptions: St John's church. *Cardiff Records: Volume 3*. Institute of Historical Research. Adalwyd ar 20 Ionawr 2014.
4. ↑  (Saesneg) Church of St John The Baptist, Castle. *British Listed Buildings*. Adalwyd ar 20 Ionawr 2014.
Saif **Eglwys Sant Mihangel** ym mhentref bychan Llanfihangel-y-Pennant rhwng cartref Mari Jones a Chastell y Bere yn Nyffryn Dysynni, ger Tywyn, Gwynedd. Mae'r eglwys hynafol hon yn dyddio i ganrif 12, er bod y llan o'i chwmpas yn llawer hŷn. Enw'r plwyf yw Bro Ystumanner.

Fe'i cofrestrwyd gan Cadw ar 17 Mehefin 1966 yn Radd II\*, a hynny oherwydd ei hoed a nodweddion o'r Oesoedd Canol, fel y fedyddfaen, nenfwd a'r rhan fwyaf o'i muriau. Yng nghanrif 15 codwyd estyniad ar ochr ogleddol yr eglwys: capel bychan; yno, yn 2016 roedd arddangosfa o ddogfennau'n ymwneud â Mari Jones. Ceir ffenestr liw o 1869 sy'n darlunio seintiau Mihangel a Gabriel o bobty Crist y tu ôl i'r allor.

Credir fod y fedyddfaen yn dyddio o ganrif 12 ac iddi ddod o Gastell y Bere; y tu allan i'r brif ffenestr, ceir bedd, gyda'r union gerrig crwn, tebyg i golofnau.

* Tuag at y porth yn nhu blaen yr eglwysTuag at y porth yn nhu blaen yr eglwys
* Tuag at yr allorTuag at yr allor
* Trawstiau pren yr eglwysTrawstiau pren yr eglwys
* Yr olygfa tua chefn yr eglwys (drws ar y chwith pellaf)Yr olygfa tua chefn yr eglwys (drws ar y chwith pellaf)
* Y fedyddfaen a gludwyd yma o'r Capel yng Nghastell y BereY fedyddfaen a gludwyd yma o'r Capel yng Nghastell y Bere
* Bedd hynod, gyda cholfnau crwnBedd hynod, gyda cholfnau crwn

Cofrestrwyd wal yr eglwys ar wahân, ar 4 Hydref 2000, Gradd: II (cyfeirnod 23212), oherwydd ei phwysigrwydd hanesyddol. credir ei bod yn llawer hȳn na'r eglwys, ac efallai'n perthyn i'r Eglwys Geltaidd. Mae'n debyg mai chlawdd a ffos fyddai yma'n wreiddiol. Mae'n 1.5 metr o uchder, ar gyfartaledd ac yn 65 cm (dwy droedfedd) o drwch.

Gweler hefyd
------------

* Llanfihangel-y-Pennant (Cwm Pennant)
* Eglwys y Santes Fair, Llyn Mwyngil (Talyllyn)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2016-03-14 yn y Peiriant Wayback. Gwefan yr Eglwys yng Nghymru; adalwyd 11 Mai 2016.
2. ↑  britishlistedbuildings.co.uk; adalwyd 11 Mai 2016
3. ↑  britishlistedbuildings.co.uk; adalwyd 11 Mai 2016
Adeilad rhestredig gradd II yw **Eglwys Norwyaidd Abertawe**, a leolir yn SA1 Glannau Abertawe. Yn wreiddiol, lleolwyd yr adeilad yn Nociau Casnewydd. Fel rhan o'r adeilad, ceir Cenhedaeth y Morwyr ar y pen orllewinol ac eglwys gothig unigol ar yr ochr ddwyreiniol. Fe'i hadeiladwyd yn wreiddiol gan y Sjømannskirken fel man addoli ar gyfer morwyr Norwyaidd pan fyddent yn ymweld â Chymru. Ad-leolwyd yr eglwys yn Abertawe ym 1910 ar lannau'r Afon Tawe. Gyda'r datblygiadau a chynlluniau adfywio ardal SA1, ad-leolwyd yr egwlys am yr eildro. Gorchuddiwyd yr adeilad â sgaffaldau a chafodd ei dynnu i lawr yn ofalus. Cafodd ei ail-adeiladu ger dau adeilad rhestredighanesyddol arall – y Tŷ Iâ a'r Sied J. Ar hyn y bryd, defnyddir yr adeilad ar gyfer arddangosfa gelf lleol ac yn fuan bydd yn cael ei farchnata fel siop goffi neu rhyw ddefnydd tebyg.

Gweler hefyd
------------

* SA1 Glannau Abertawe
* Cristnogaeth yng Nghymru
* Eglwys Norwyaidd, Caerdydd
* Sjømannskirken

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Explore Gower: Norwegian Church Archifwyd 2008-06-30 yn y Peiriant Wayback.
Eglwys Anglicanaidd yn Adamsdown, Caerdydd, yw **Eglwys Sant Garmon** (Saesneg: *Saint German's Church*). Fe'i hadeiladwyd i gynlluniau'r penseiri George Frederick Bodley a Thomas Garner ym 1881–1884, a caiff ei hystyried yn un o'u campweithiau. Yn ôl un hanesydd pensaernïol yr eglwys hon a "gyflwynodd Gothig Fictoraidd hwyr i dde Cymru". Mae'n adeilad ar raddfa eang ac oddi mewn mae'r bwâu ar hyd corff yr eglwys ar naill ochr yn ymestyn bron i'r nenfwd, gan roi effaith agored tebyg i *Hallenkirchen* gogledd Ewrop. Mae addoliad yr eglwys yn y traddodiad Eingl-Gatholig, a oedd ar ei anterth yn yr 1880au.

Penodwyd yr eglwys yn adeilad rhestredig Gradd I ym 1952 fel "un o adeiladau crefyddol harddaf y 19eg ganrif yng Nghymru" ac "eglwys aruthrol o goeth a chain gan bensaer [*sic*] pwysig a dylanwadol".

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Jenkins, Simon (2008). *Wales: Churches, Houses, Castles*. Llundain: Penguin. t. 155.
2. ↑  Newman, John (1995). *Glamorgan*. *The Buildings of Wales*. Llundain: Penguin. t. 300.
3. ↑  Rose, Jean (2013). *Cardiff Churches Through Time*. Stroud: Amberley Publishing. t. 22.
4. ↑  (Saesneg) Church of St German of Auxerre, Adamsdown. *British Listed Buildings*. Adalwyd ar 5 Ebrill 2014.
Paentiad gan Tintoretto yn dangos Zeus fel cawod o aur yn ffrwythloni **Danae**, er gwaethaf ymdrechion ei morwyn i'w rwystro
Ym mytholeg Roeg mae **Danaë** yn ferch i'r brenin Acrisius o Argos. Cafodd ei chloi i fyny mewn tŵr efydd gan ei thad am ei fod yn ofni oracl a broffwydolasai y byddai mab iddi yn ei ladd.

Syrthiodd Zeus, prif dduw y pantheon Olympiaidd, am y ferch a llwyddodd i cael cyfathrach â hi trwy newid ei hun yn gawod o aur a disgyn yn ei harffed trwy dwll yn y to (symbolaidd am belydrau'r haul yn ffrwythlonni'r ddaear yn y gwanwyn). Esgorodd Danaë ar fab, yr arwr Perseus. Mewn braw ac ofn am ei fywyd, gorchmynodd y brenin i Danae a'i fab gael eu rhoi mewn cist neu gasgen o ryw fath a'u taflu i'r môr. Gyrrwyd y gist gan y tonnau i ynys Seriphos lle cafodd Danae a'i fab gysgodi yn nhŷ'r bugail (neu bysgotwr) Dictys. Roedd brawd Dictys, Polydectes, pennaeth yr ynys, eisiau cael Danaë i'w briodi ond gwrthododd hi. Yn y diwedd llwyddodd ei fab Perseus i ddianc gyda hi o'r ynys a'i dychwelyd i dir mawr Groeg.

Yn ogystal â'r motif llên gwerin rhyngwladol am blentyn yn cael ei daflu ar drugaredd y dyfroedd mewn cist o ryw fath, fel yn achos Gwion Bach (Taliesin Ben Beirdd) a Moses, mae'n amlwg fod cysylltiad rhwng Danae â'r duwiesau ffrwythlondeb, efallai fel agwedd ar Y Fam Dduwies, neu Dduwies y Ddaear ei hun.

Mae'n bosibl hefyd fod yr enw Danae yn amrywiad ar enw duwies adnabyddus a enwir Dôn yn y traddodiad Cymreig; ceir olion o'i henw ar afonydd ledled Ewrop.

Cyfansoddodd y bardd Simonides delyneg enwog am Danaë.

Ffynhonnell
-----------

* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902)
Baner Bolifia 
Baner wladwriaethol (swyddogol) Bolifia 
Baner drilliw lorweddol gyda stribed uwch coch (i symboleiddio dewrder), stribed canol melyn (i gynrychioli cyfoeth fwynol y wlad), a stribed is gwyrdd (i symboleiddio ffrwythlondeb) yw **baner Bolifia**.

Ar ôl i Simón Bolívar sicrháu ymwahaniad Bolifia o Sbaen yn 1825, mabwysiadwyd baner drilliw lorweddol o stribedi coch ar y brig a'r gwaelod a gwyrdd yn y canol, gyda phum seren, o fewn plethdorchau llawryf, i gynrychioli pum adran wreiddiol y wlad. Newidiwyd y faner yn 1826 i faner drilliw lorweddol gyda stribed uwch melyn, stribed canol gwyrdd, a stribed is coch gyda'r arfbais genedlaethol yn y canol. Mabwysiadwyd y dyluniad cyfredol ar 30 Tachwedd, 1851 pan newidiwyd trefn y stribedi i goch-melyn-gwyrdd. Erbyn heddiw dim ond y faner swyddogol sydd â'r arfbais yn y canol.

Ffynonellau
-----------

* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goBaneri De America |
| --- |
|  |
| Gwladwriaethau sofranaidd | 

Yr Ariannin **·** 
Bolifia **·** 
Brasil **·** 
Colombia **·** 
Ecwador **·** 
Feneswela **·** 
Gaiana **·** 
Paragwâi **·** 
Periw **·** 
Swrinam **·** 
Trinidad a Thobago1 **·** 
Tsile **·** 
Wrwgwái
 |
|  |
| Tiriogaethau dibynnol,ardaloedd ymreolaethol,a thiriogaethau eraill | 

Arwba1 **·** 
Bonaire1 **·** 
Curaçao1 **·** 
De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De **·** 
Guyane **·** 
Ynysoedd y Falklands
 |
|  |
| 1 Ystyrid weithiau fel rhan o Ogledd America neu Ganolbarth America. |

 |
Pentref bychan yng nghymuned Llanddoged a Maenan, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Llanddoged**. Gorwedd y pentref ar lethrau dwyreiniol Dyffryn Conwy tua milltir a hanner i'r gogledd o Lanrwst.

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Llanddoged gan Sant Doged (bl. 500-542). Mae'n bosibl mai'r un yw'r Doged hwn â'r 'Doged Frenin' y cyfeirir ato yn y chwedl *Culhwch ac Olwen*. Llanddoged yw'r unig eglwys a gysylltir â Doged. Ar un adeg bu cerflun ohono yn yr eglwys. Mewn cae 60m o'r eglwys bresennol ceir Ffynnon Ddoged. Mae wal o gerrig o'i chwmpas a dywedir ei bod yn iachau nam ar y llygaid. Claddwyd y telynor Evan Jones (Ifan y Gorlan) (1787-1859) ym mynwent yr eglwys.

Ceir ysgol gynradd a pharc yn y pentref.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 22 Tachwedd 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Conwy**

**Trefi**  

Abergele  **·** Bae Colwyn  **·** Betws-y-Coed  **·** Conwy  **·** Cyffordd Llandudno  **·** Degannwy  **·** Hen Golwyn  **·** Llandudno  **·** Llanfairfechan  **·** Llanrwst  **·** Penmaenmawr  **·** Tywyn
  
**Pentrefi**  

Bae Cinmel  **·** Bae Penrhyn  **·** Betws-yn-Rhos  **·** Bryn-y-maen  **·** Bylchau  **·** Caerhun  **·** Capel Curig  **·** Capel Garmon  **·** Cefn Berain  **·** Cefn-brith  **·** Cerrigydrudion  **·** Craig-y-don  **·** Cwm Penmachno  **·** Dawn  **·** Dolgarrog  **·** Dolwen  **·** Dolwyddelan  **·** Dwygyfylchi  **·** Eglwys-bach  **·** Esgyryn  **·** Gellioedd  **·** Glanwydden  **·** Glasfryn  **·** Groes  **·** Gwytherin  **·** Gyffin  **·** Henryd  **·** Llanbedr-y-cennin  **·** Llandrillo-yn-Rhos  **·** Llanddoged  **·** Llanddulas  **·** Llanefydd  **·** Llanelian-yn-Rhos  **·** Llanfair Talhaearn  **·** Llanfihangel Glyn Myfyr  **·** Llangernyw  **·** Llangwm  **·** Llangystennin  **·** Llanrhos  **·** Llanrhychwyn  **·** Llan Sain Siôr  **·** Llansanffraid Glan Conwy  **·** Llansannan  **·** Llysfaen  **·** Maenan  **·** Y Maerdy  **·** Melin-y-coed  **·** Mochdre  **·** Nebo  **·** Pandy Tudur  **·** Penmachno  **·** Pensarn  **·** Pentrefelin  **·** Pentrefoelas  **·** Pentre-llyn-cymmer  **·** Pentre Tafarnyfedw  **·** Pydew  **·** Rowen  **·** Rhydlydan  **·** Rhyd-y-foel  **·** Tal-y-bont  **·** Tal-y-cafn  **·** Trefriw  **·** Tyn-y-groes  **·** Ysbyty Ifan
Saif **Eglwys Sant Cadfan** (weithiau **Eglwys Cadfan Sant** neu **Eglwys Cadfan**) yn Nhywyn, Gwynedd. O Lydaw y daeth Cadfan, gyda deuddeg o'i dylwyth. Mae rhai rhestrau yn rhoi cymaint a 25 o enwau. Sefydlodd llan, neu cymuned Cristnogol tua 580. Tyfodd i fod yn clas Mae Llain y Clas (College Green) yw enw'r stryd gyferbyn a tu ôl i'r eglwys mae'r Gwalia[u].

Noda *Brut y Tywysogion* i'r eglwys gael ei distrywio gan y Llychlynwyr yn 963, ac yn ystod y 12g canmolwyd yr eglwys mewn awdl gan Llywelyn Fardd (I). Mae rhannau cynharaf yr eglwys yn dyddio i'r 12g, ac yn wreiddiol yr oedd ganddi dŵr canolog, ond dymchwelodd hwnnw yn 1693.

Mae dau feddfaen o'r 14g yn yr eglwys. Perthyn i offeiriad dienw a wna'r naill, tra credir mai bedd Gruffudd ab Adda (m. c. 1350) o Ddôl-goch ac Ynysymaengwyn yw'r llall. Gelwir y beddfaen hwnnw 'Y Marchog sy'n Wylo' ('The Crying Knight') gan fod nam yn y garreg ar y llygaid dde sy'n casglu gwlybaniaeth mewn tywydd gwlyb, gan roi'r argraff o wylo.

Prif drysor yr eglwys hon yw Carreg Cadfan; arni mae'r arysgrif Gymraeg hynaf y gwyddys amdani. Fe'i hysgrifennwyd tua dechrau'r 9g, os nad cynt.

Saif hen ficerdy'r eglwys, a adeiladwyd yn rhan gyntaf y 19g, ar National Street. Tŷ preifat ydyw bellach dan yr enw 'Tŷ Cadfan Sant Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.'. Enwyd National Street (Duck Street cyn hynny) ar ôl y National School, sef yr ysgol eglwysig a oedd gynt ar y stryd honno.

Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, Gwynedd
Y tu mewn i Eglwys Sant Cadfan

Gweler hefyd
------------

* Carreg Cadfan
* Tywyn, Gwynedd (Mae hanes llawnach o Gadfan a'r eglwys yno)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Publishing* (2000)
2. ↑  Cyfrifiad 1851
3. ↑  E. D. Evans, "A Tywyn brief of 1694", *Cylchgrawn Cydmeithas Hanes Sir Feirionnydd* 13.2 (1999), tt.184–5
4. ↑  Andrew Davidson, "Parish Churches", yn *History of Merioneth*, cyf.2: *The Middle Ages*, gol. J. Beverley Smith a Llinos Beverley Smith (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2001), tt.369–70
Mae **Llandeilo, Rhiwlen a Bryniau Llanbedr** yn ardal ger Llandeilo a Rhiwlen, Powys, sydd wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 24 Ionawr 1991 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1441.87 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Saif **Eglwys Sant Cynllo** uwch pentref Llanbister, Powys ac mae corff yr eglwys yn perthyn i gychwyn y 14g. Mae ei mynwent yn grwn ac felly'n mynd yn ôl i'r Eglwys Geltaidd, ond ychwanegwyd y tŵr hynod yn y 15g.

Adnewyddu
---------

Adnewyddwyd yr eglwys yn 1752, pan adferwyd rhan ucha'r clochdy sgwâr. Yn 1908 gwnaed cryn dipyn o waith gan y pensaeri W. D. Caroe a H. Passmore, pan ailgodwyd rhan o fur deheuol yr eglwys, ychwanegwyd cyntedd a gwnaed bedyddle. Gwnaed y gwaith gan yr adeiladwyr Collins & Godfrey o Tewkesbury.

Y tu fewn i'r eglwys yn gynnar yn yr 20g. (Ffotograff gan P. B. Abery yn y Llyfrgell Genedlaethol.)

Cynllo
------

 *Prif erthygl: Cynllo*
Sant Cymreig oedd Cynllo (fl. 5fed ganrif?). Yn ôl un traddodiad roedd yn fab i Far (neu 'Mor') ap Ceneu ap Coel Godebog (Coel Hen) o'r Hen Ogledd ac felly'n un o'r "Coeling", disgynyddion Coel, fel Llywarch Hen. Ond mae ffynonellau eraill yn ei wneud yn frawd i sant Teilo. Mae'r lleoedd a gysylltir â Chynllo yng Nghymru yn cynnwys Llanbister a dau bentref o'r enw Llangynllo (sef Llangynllo (Powys) a Llangynllo (Ceredigion)). Ym Mhowys hefyd ceir Pistyll Cynllo, ffynnon enwog ym mhlwyf Llanbister. Yn yr Oesoedd Canol, Cynllo oedd nawddsant cantref Maelienydd. Roedd yn nawddsant Rhaeadr Gwy (Cwmwd Deuddwr) yn ogystal, a Llangoedmor yng Ngheredigion hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.britishlistedbuildings.co.uk; adalwyd 2015
Mae **Eglwys Llangofan** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Mawrth 2002 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.2 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Nofel gyfoes gan Euron Griffith yw ***Leni Tiwdor*** a gyhoeddwyd yn 2013 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Stori 'dditectif' yw Leni Tiwdor. Ond stori dditectif anarferol. A chanddi arwr anarferol. A dweud y gwir, dyw e fawr o arwr o gwbwl.

Dyma ail nofel Euron Griffith, yr awdur o Gaerdydd. Cafodd ei nofel gyntaf ganmoliaeth uchel gan feirniaid a darllenwyr. Mae'n ceisio adleisio arddull sgrifenwyr poblogaidd fel Nick Hornby a'r Americanwr, Richard Brautigan. 

Cyhoeddodd storïau byrion yn y llyfrau *Sing Sorrow Sorrow* (Seren) ac *In My Life: Encounters With the Beatles* (Fromm International, Efrog Newydd) ochr yn ochr â gwaith gan Leonard Bernstein, Philip Larkin a Tom Wolfe. Sgriptiodd i nifer o raglenni teledu S4/C, a chyhoeddwyd ei gerddi yn *Poetry Wales*. Mae'n gitarydd i fand Y Soda Men. Dangoswyd ei waith celf yn y Walker Gallery, Lerpwl.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017.
Ynys ym Môr y Canoldir yw **Corsica** neu **Ynys Cors** (Ffrangeg: *Corse*; Corseg ac Eidaleg: *Corsica*). Hi yw'r bedwaredd ymhlith ynysoedd Môr y Canoldir o ran arwynebedd; dim ond Sicilia, Sardinia, a Cyprus sy'n fwy. Saif i'r gorllewin o'r Eidal ac i'r gogledd o ynys Sardinia. Ajaccio yw'r brifddinas a sedd esgobaeth yr ynys.

Ystyrir Corsica yn un o 26 *région* Ffrainc. Ar 1 Ionawr 2017 newidiwyd ei statws i fod yn *collectivité territoriale unique*, gyda mwy o bwerau na'r *régions* eraill. Rhennir yr ynys yn ddau *département*, sef Corse-du-Sud a Haute-Corse.

Yn ogystal â Ffrangeg, siaredir iaith Corseg gan 30,000 o bobl ar yr ynys, a 125,000 yn dweud eu bod nhw'n medru rhywfaint o'r iaith .

Mae Corsica yn enwog fel man geni Napoleon. Roedd y boblogaeth yn 2015 yn 326,898.

Hanes
-----

Gwladychwyd Corsica ers Oes Ganol y Cerrig (y cyfnod 'mesolithig') ac efallai cyn hynny. Concrwyd yr ynys gan y Carthagiaid rhywdro rhwng 7g CC a'r 3g CC ac yna'r Groegiaid a'r Etrwsciaid. Bu'n rhanbarth o Weriniaeth Rhufain ac yn dalaith Rhufeinig yn 238 CC, gyda Sardinia. Yn ystod y cyfnod hwn, cynhyrchwyd ac allforiwyd defaid, cwyr, gwinoedd a mêl yn ogystal â chaethweision. Ystyriwyd y caethweision, fodd bynnag, yn anodd eu trin gan eu bod mor wyllt a rhyfelgar. Danfonwyd yr athronydd Seneca'r Ieuaf yno am gyfnod o alltudiaeth.

Cyrhaeddodd Cristnogaeth yr ynys yn eitha cynnar, a hynny o Rufain a cheir yno olion y seintiau cynnar, gan gynnwys Devota ac Iwl o Ddefota (Santa Ghjulia mewn Corseg).

Cenedlaetholdeb
---------------

Ffurfiwyd clymblaid *Pe a Corsica*yn 2015 pan unwyd *Femu a Corsica* sy'n credu mewn mwy o hunanreolaeth, a *Corsica Libera* sy'n brwydro dros annibyniaeth lawn; cipiodd y glymblaid 45% o bleidleisiau dinasyddion Corsica mewn etholiad "rhanbarthol". Codwyd y duedd hon tuag at genedlaetholdeb yn etholiad cenedlaethol Mehefin 2017 pan etholwyd 3 allan o 4 'dirprwy' ac yn Rhagfyr 2017 cafodd Pe a Corsica 65% o'r pleidleisiau yn yr etholiad ar gyfer y Cynulliad, 41 o'r 63 sedd.

Ffurfiwyd y glymblaid oherwydd i faciwm gael ei greu yn 2014 pan ddaeth Ffrynt Rhyddid Corsica (Corseg: *Fronte di Liberazione Naziunale Corsu*) i ben. Yn 2017 roedd Llywodraeth Corsica mewn trafodaethau gyda Pharis ynglŷn â'r hawl i ddeddfu, rhyddhau'r carcharorion gwleidyddol a statws gyflawn i'r Gorseg.

Arwyddion ffyrdd a'r frwydr dros y Gorseg

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  INSEE. "Estimation de population au 1er janvier, par région, sexe et grande classe d'âge – Année 2013" (yn Ffrangeg). Cyrchwyd 2014-02-20.
2. ↑  Bertarelli (1929), t.41
3. ↑  Pais, Ettore (1999). *Storia della Sardegna e della Corsica durante il periodo romano* (yn Italian). Nuoro: Ilisso. tt. 76–77. ISBN 88-85098-92-4.CS1 maint: unrecognized language (link)
4. ↑  naziogintza.eus; adalwyd 9 Ionawr 2017.
5. ↑  golwg360.cymru; adalwyd 12 Ionawr 2017.
Mae **Creag Ghuanach** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN299690. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2005-12-27 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Telynores ac awdur o Groesoswallt yw **Delyth Jenkins**.

*Glan Meddwdod Mwyn* gan Delyth Jenkins. O'r albwm *Ar Y Ffin* (1998)
Mae wedi bod yn diddanu cynulleidfaoedd yng Nghymru a thu hwnt ers bron i chwarter canrif. Dechreuodd ar ei gyrfa gerddorol pan yn aelod o'r grwp gwerin Cromlech ac yna ffurfiodd y triawd offerynnol llwyddiannus Aberjaber.

Gyrfa
-----

Dechreuodd ddysgu Cymraeg, iaith ei theulu. Ac yn ei hugeiniau cynnar y deffrowyd ei diddordeb mewn cerddoriaeth draddodiadol Gymraeg, a dechreuodd ddysgu'r delyn. Yn methu â dod o hyd i athrawes a oedd yn arbenigo mewn cerddoriaeth draddodiadol, dysgodd trwy wrando ar eraill a thrwy arbrofi. O ganlyniad mae hi wedi datblygu arddull chwarae sy'n debyg iawn iddi hi ei hun.

Yn fuan ar ôl ymgymryd â'r delyn daeth Delyth yn aelod o'r grŵp Cromlech o Abertawe a oedd, o dan arweinyddiaeth Tommy Jenkins, yn un o'r grwpiau arloesol yn adfywiad cerddoriaeth werin Cymru. Ac yna, gyda Peter Stacey a Stevie Wishart, aeth ymlaen i ffurfio'r triawd offerynnol clodfawr Aberjaber.

Erbyn hyn, Mae hi’n hanner y ddeuawd DnA gyda ei merch Angharad Jenkins.

Fel unawdydd ac fel aelod o grwpiau amrywiol, mae Delyth wedi teithio ledled y wlad, mewn llawer o wledydd Ewropeaidd, ac yn America. Mae hi wedi ysgrifennu llyfr, sef ‘'That Would Be Telyn', wedi cyhoeddi gan Y Lolfa, sydd yn disgrifio taith cerdded ar Llwbr Arfordir Sir Benfro|lwbr Arfordir Sir Benfro]]. Mae ganddi hefyd dri albwm sy’n cyfuno ei chariad tuag at gerddoriaeth draddodiadol a’i chyfansoddiadau modern.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "www.gwales.com - 9780907551003, Ar y Ffin". *www.gwales.com*. Cyrchwyd 2019-11-07.
2. ↑  "Biography – Delyth Jenkins" (yn Saesneg). Cyrchwyd 2019-11-07.
3. ↑  Gwefan y County Echo
4. ↑  Gwefan y Lolfa[*dolen marw*]
5. ↑  "Cyfeiriadur TRAC". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-09-19. Cyrchwyd 2019-11-28.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Delyth Jenkins
* GwefanDnA
Mae **Beinn na Gucaig** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN062653. Ceir piler triongl yr OS ger y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2005-12-27 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys yr eira** (enw gwyddonol: *Pleurocladula albescens*; enw Saesneg: *snow threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys yr eira** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Creag a'Mhadaidh** (neu **Creag a' Mhadaidh**) yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN634650. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2005-12-27 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys y gogledd** (enw gwyddonol: *Jungermannia borealis*; enw Saesneg: *northern flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys y gogledd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys llabedog** (enw gwyddonol: *Cephaloziella integerrima*; enw Saesneg: *lobed threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw'r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, ond mae ar gael yng Nghernyw.

Disgrifiad
----------

Hwn yw un o'r rhywogaethau lleiaf o fewn y genws *Cephaloziella,*. Mae'n eitha tebyg i'r Edeulys cyfan (*C. calyculata*), ac mae gan y ddau deilflaguryn (*gemma*) tebyg i'w gilydd, oddigerth i'r ffaith fod Edeulys cyfan ychydig yn fwy, a heb rannau coch / browngoch arnynt.

Cynefin
-------

Mae pob un yn tyfu mewn hen safleoedd mwyngloddiau metelaidd, ar bridd braidd yn denau dros hen rwbel mwyngloddio sy'n aml wedi'i halogi gan gopr.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys llabedog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys y bonion** (enw gwyddonol: *Jamesoniella autumnalis*; enw Saesneg: *autumn flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod ar arfordir gorllewinol Cymru, yr Alban ac Iwerddon (mewn un lle) ac yma ac acw yn ne Lloegr.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma. Mae gan y llysiau afu hwn, sydd o faint canolig goesynnau'n 0.5–2.5 mm o led, dail crwn (tua 1 mm o led a hir) ac fel arfer mae'n oren, ond weithiau'n wyrdd golau neu hyd yn oed yn frowngoch. Yn aml, gellir ei adnabod oherwydd ei gynefin: boncyffion neu goed.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys y bonion** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
2. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 20 Awst 2019.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys blewddail** (enw gwyddonol: *Blepharostoma trichophyllum*; enw Saesneg: *hairy threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Yng ngwledydd Prydain, mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, gogledd Lloegr, yr Alban ac arfordir Iwerddon.

Disgrifiad
----------

Mae'r Edeulys blewddail yn wyrdd golau, llachar gyda choesynnau main main, sy'n llai na 0.5 mm mewn diametr, gyda tri neu bedwar o ddail.

Ychydig iawn o lysiau'r afu Prydeinig sydd mor fain â'r Edeulys blewddail (*B. trichophyllum*), ac nid oes gan yr un arall y math cordeddog yma o goesynnau a bysedd main sy'n lledaenu ar yr wyneb. Mae'r dail yma, sy'n lledaenu, yn rhoi ymddangosiad blewog iddo; dim ond yn y Gwlanlys hardd (*Trichocolea tomentella*) y ceir hyn, ond mae hwnnw'n blanhigyn llawer mwy.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys blewddail** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.

1. 1.
Mae **Creag Ruadh** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN685882. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2005-12-28 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Nofel Gymraeg i ddysgwyr yr iaith yw ***Deltanet***, a ysgrifennwyd gan Andras Millward. Fe'i sgwennwyd fel bod y testun yn eithaf syml a chynhwysir geirfa ar waelod bob tudalen er mwyn rhoi cymorth i ddysgwyr. Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1999. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

Disgrifiad byr
--------------

Mae Deltanet, un o gwmnïau electronig mwyaf y byd, ar fin rhyddhau y DN Connect, dyfais a fydd yn trawsnewid y byd. Ond mae Ben Daniels, technegydd talentog yn DeltaNet, yn darganfod y gwir am DN Connect. Caiff Ben ei dynnu'n ddirybudd i'r byd tywyll sydd tu ôl i'r hysbysebion slic, lle mae pawb yn cuddio cyfrinach a lle mae gwybod y gwir yn arwain at berygl a marwolaeth.

Cymeriadau
----------

* Mae Ben Daniels yn dechnegydd talentog sy'n darganfod y gwir am eu technoleg
* Mae Alan yn gydweithiwr i Ben ar brosiect DN Connect
* Mae Julie Perkins yn ohebydd ar gyfer papur newydd "y Standard"

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 2 Tachwedd 2017.
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Edwin J. Fancey yw ***London Entertains*** a gyhoeddwyd yn 1951. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. 

 Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1951. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *A Streetcar Named Desire* sy’n ffilm am berthynas pobl a’i gilydd ac, yn serennu Marlon Brando, gan y cyfarwyddwr ffilm Elia Kazan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Edwin J Fancey ar 1 Ionawr 1902.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Edwin J. Fancey nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| London Entertains |  |  | Saesneg | 1951-01-01 |
| *They Never Learn* |  |  |  |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Creag Leacach - Mallrenheskein** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO153729.

Enw'r fam fynydd ydy Creag Leacach.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Creag Leacach - Mallrenheskein yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
***Edrychiad Cynta'*** oedd albwm stiwdio gyntaf y deuawd Iwcs a Doyle, a chafodd ei rhyddhau ym mis Mawrth 1997. Cafodd yr albwm ei recordio yn sgîl llwyddiant Iwcs a Doyle yng nghystadleuaeth *Cân i Gymru* 1996 efo'r gân "Cerrig yr afon".

Recordiwyd Edrychiad Cynta' yn stiwdios Sain, Llandwrog ger Caernarfon yn 1996. Ysgrifennwyd y traciau i gyd gan Iwan "Iwcs" Roberts a John Doyle, heblaw am y gân "Rhywbeth bach", a ysgrifennwyd gan Geraint Jarman a'r Cynganeddwyr. Baledi a chaneuon acwstic ydy'r caneuon, yn bennaf. Amlygir amrywiaeth o arddulliau cerddorol ar yr albwm, gan gynnwys pop, gwerin a ffync.

Bu'r albwm yn llwyddiant ysgubol a gwerthodd yn well nac unrhyw albwm Gymraeg arall cyn hynny, camp na chafodd ei oresgyn hyd nes i'r albwm *Mwng* gael ei rhyddhau gan y Super Furry Animals yn 2000.

Rhestr traciau
--------------

| Rhif | Teitl | Hyd |
| --- | --- | --- |
| 1 | Clywed sŵn | 4:00 |
| 2 | Cerrig yr afon | 3:43 |
| 3 | Ffydd y crydd | 2:31 |
| 4 | Pentiwr bach, a'r cynfas gwyn | 4:20 |
| 5 | Blodeuwedd | 3:19 |
| 6 | Rhywbeth bach | 4:20 |
| 7 | Edrychiad cynta' | 3:50 |
| 8 | Trawscrwban | 3:12 |
| 9 | Da iawn | 3:26 |
| 10 | M.P.G. | 5:16 |
| 11 | Boi scrap | 2:17 |

Personel
--------

Iwcs a Doyle
* Iwan "Iwcs" Roberts– prîf lais, cytgord a chefndir.
* John Doyle - llais cefndir; gitâr rhythm a gitâr flaen acwstic a thrydanol.

Cerddorion eraill a chynhyrchwyr
* Geraint Jarman - prîf lais a chefndir (ar Rhywbeth bach).
* Tich Gwilym - gitâr flaen drydanol (ar Rhywbeth bach).
* Pwyll ap Siôn – Allweddellau a Piano.
* Paula Gardiner – bâs dwbl.
* Graham Land – drymiau ac offerynnau taro.
* Les Morrison – Cynhyrchydd.
* Eryl Davies – Peiriannydd.

Dolenni Allanol
---------------

* [*dolen marw*], Gwybodaeth gefndirol ar yr albwm ar wefan recordiau Sain.
Mae **Creag a'Chuir** (neu **Creag a' Chuir**) yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN504847.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"