Mudiad gwleidyddol, crefyddol, a milwrol sydd yn arddel ffwndamentaliaeth Islamaidd Deobandi, Islamiaeth filwriaethus, a jihadaeth yn Affganistan yw'r **Taliban** neu **Taleban** (Pashto: طالبان, *ṭālibān* sef "myfyrwyr") a reolai Emirad Islamaidd Affganistan o 1996 hyd 2001 ac ers 2021. Pashtuniaid ydynt yn bennaf.

Yn niwedd 1994, yn ystod Rhyfel Cartreff Affganistan (1992–96), daeth carfan y Taliban i'r amlwg dan arweiniad Mohammad Omar, ac erbyn 1996 llwyddasant i gipio'r rhan fwyaf o diriogaeth Affganistan bob yn ddarn, gyda chymorth grwpiau eithafol eraill ac Arabiaid Affganaidd a oedd yn gyn-filwyr y mujahideen. Ym Medi 1996, meddiannwyd y brifddinas Kabul o'r diwedd gan y Taliban, a sefydlwyd Emirad Islamaidd Affganistan. Ar ei hanterth, rheolwyd rhyw 90% o diriogaeth y wlad gan y Taliban, a'r gweddill yn y gogledd-ddwyrain gan wrthryfelwyr Cynghrair y Gogledd, a gydnabuwyd gan nifer o wledydd fel olynydd Gwladwriaeth Islamaidd Affganistan. Pan oeddent wrth y llyw yn y wlad, cydnabuwyd yr emirad yn ddiplomyddol gan dair gwladwriaeth yn unig: yr Emiradau Arabaidd Unedig, Pacistan, a Sawdi Arabia. O dan lywodraeth Mohammed Omar, roedd mylah yn rheoli pob pentref, y rhan fwyaf ohonynt gyda chefndir o addysg yn ysgolion crefyddol Islamaidd ym Mhacistan. Roedd bron i 98% o aelodau'r Taliban yn Bashtuniaid o dde a dwyrain Affganistan a gogledd-orllewin Pacistan, ond yn eu plith roedd canran bychan o wirfoddolwyr o weddill Ewrasia nad oedd yn Bashtuniaid.

Dynion arfog y Taliban yng nghefn tryc bychan yn Herat yng Ngorffennaf 2001.
Daeth y Taliban yn ddrwg-enwog am eu triniaeth hallt o fenywod. Gorfodwyd menywod i wisgo'r burqa ar goedd; ni chaniateid iddynt weithio y tu allan i'r cartref; ni chaniateid iddynt gael eu haddysgu ar ôl cyrraedd wyth oed, a than hynny caniateid iddynt astudio'r Corân yn unig; ni chaniateid iddynt gael eu trin gan feddygon gwrywaidd heb warchodwr yn bresennol; a gwynebant chwipio cyhoeddus a'r gosb eithaf am droseddu yn erbyn cyfraith y Taliban, seiliedig ar ddarlleniad llythrennol o sharia ar ei llymaf.

Bu'r frwydr rhwng y Taliban a Chynghrair y Gogledd heb enillydd nes 2001. Cwympodd y Taliban yn sgil goresgyniad y wlad gan Unol Daleithiau America yn niwedd 2001, a sefydlwyd Gweriniaeth Islamaidd Affganistan gyda chymorth yr Americanwyr a'r glymblaid ryngwladol. Aeth y lluoedd hynny ati i drechu'r Taliban yn filwrol ym mhob rhan o'r wlad, ond parhaodd llecynnau o wrthsafiad Gwrthryfel y Taliban am ugain mlynedd arall bron, yn arbennig yn nhaleithiau Kandahar a Helmand. Ym Mai 2021, wrth i'r nol Daleithiau ddechrau encilio'r gweddill o'u lluoedd yn Affganistan, lansiwyd ymgyrch ymosodol gan y Taliban yn erbyn y llywodraeth mewn ymgais i orchfygu'r holl wlad a cheisio adfer yr Emirad Islamaidd. Ym misoedd Mehefin a Gorffennaf 2021, llwyddodd y Taliban gipio mwy o diriogaeth nag ar unrhyw bryd ers eu cwymp yn 2001. Erbyn canol mis Awst amgylchynwyd Kabul, y ddinas fawr olaf yn y wlad dan reolaeth y llywodraeth, gan luoedd y Taliban. Ffoes yr Arlywydd Ashraf Ghani o'r wlad, a chwympodd y llywodraeth genedlaethol. Cipiwyd Kabul ganddynt ar 15 Awst, gan sicrhau buddugoliaeth i'r Taliban ac ailsefydlu Emirad Islamaidd Affganistan.

Gweler hefyd
------------

* Hanes Affganistan

| * v
* t
* e
Y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth |
| --- |
| Rhyfel Affganistan • Rhyfel Irac • Rhyfel Gogledd Orllewin Pacistan |
| Pleidiau | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ymgyrchwyr | 
* ISAF
* Affganistan
* Cynghrair y Gogledd
* Irac
* NATO
* Pacistan
* Y Deyrnas Unedig
* Unol Daleithiau America
* Yr Undeb Ewropeaidd
* Y Philipinau
* Ethiopia

 |
| Targedau | 
* al-Qaeda
* Osama bin Laden
* al-Qaeda in the Arabian Peninsula
* Gwladwriaeth Islamaidd Irac a'r Lefant
* Ffrynt al-Nusra
	+ Khorasan
* Abu Sayyaf
* Anwar al-Awlaki
* Al-Shabaab
* Hamas
* Harkat-ul-Jihad al-Islami
* Hezbollah
* Hizbul Mujahideen
* Undeb y Llysoedd Islamaidd
* Jaish-e-Mohammed
* Jemaah Islamiyah
* Lashkar-e-Taiba
* Y Taleban
* Mudiad Islamaidd Wsbecistan

 |

 |
| Rhyfeloedd a gwrthryfeloedd | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ymgyrch*Enduring Freedom* | 
* Rhyfel Affganistan
* OEF – Y Philipinau
* Rhaglen Hyfforddi a Chyflenwi Georgia
* OEF – Corn Affrica
* OEF – Sahara

 |
| Arall | 
* Gwrthryfel y Maghreb
* Gwrthryfel Gogledd y Cawcasws
* Rhyfel Moro
* Rhyfel Irac
* Gwrthryfel Irac
* Operation Linda Nchi
* Terfysgaeth Sawdi Arabia
* Rhyfel Gogledd Orllewin Pacistan
* Rhyfel Somalia (2006–09)
* Gwrthdaro Libanus 2007
* al-Qaeda yn Iemen
* Operation Inherent Resolve
* Operation Resolute Support

 |

 |
| Terfysgaeth | 
* 9/11
* Madrid
* 7/7
* *Charlie Hebdo*
* Paris

 |
| Camdriniaethau hawliau dynol | 
* Brwydrwr anghyfreithlon
* *Extraordinary rendition*
* Gwersyll Bae Guantanamo
* Sgandal Abu Ghraib
* Safle du
* Technegau holi'r CIA

 |
| Polisi a gwleidyddiaeth | 
* Athrawiaeth Bush
* Echel y Fall
* USA PATRIOT Act

 |
| 
* **Porth Porth:Rhyfel**
* **Porth Porth:Terfysgaeth**

 |