*Gweler hefyd John Williams (tudalen gwahaniaethu).*
Casglwr llawysgrifau Cymreig ac un o sylfaenwyr Llyfrgell Genedlaethol Cymru oedd **Syr John Williams** (6 Tachwedd 1840 – 24 Mai 1926). Fe'i ganed ar fferm "Y Beili", Gwynfe, Sir Gaerfyrddin a bu farw yn "Blaenllynant", Aberystwyth. Cafodd yrfa fel llawfeddyg yn Abertawe ac yna yng Ngholeg Prifysgol Llundain; fe'i gwnaed yn farchog ym 1894 am ei wasanaeth i lawfeddygaeth, a dychwelodd i'w sir enedigol ym 1903 i fyw yn Llansteffan.

Trwy gydol ei oes bu'n gasglwr llawysgrifau brwd. Roedd ei gasgliad, a seiliwyd ar y casgliad cynnar a adwaenir fel Llawysgrifau Llansteffan, yn cynnwys llawysgrifau ychwanegol a gasglwyd gan hynafiaethwyr fel Gwallter Mechain a Syr Thomas Phillipps, a rhai o lawysgrifau'r bardd Lewis Morris, ac eraill. Yn ogystal, prynodd Lawysgrifau Peniarth ym 1908. Bu ganddo felly un o'r casgliadau gorau o lawysgrifau Cymraeg erioed.

Pan gafwyd cynllun i sefydlu llyfrgell genedlaethol addawodd Syr John y byddai'n cyflwyno ei gasgliad gwerthfawr iddi ar yr amod ei bod yn cael ei lleoli yn Aberystwyth, ac felly y bu. Diolch i'r penderfyniad hwnnw arhosodd llawysgrifau pwysicaf Cymru yng Nghymru i'r cenedlaethau a ddêl.

Hanes ei fywyd
--------------

Cerflun Syr John Williams yn Ystafell Ddarllen y Gogledd, Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
Ganwyd John Williams yn 1840 yn Sir Gaerfyrddin.  Cafodd ei addysg yn Abertawe, a graddiodd ym Mhrifysgol Glasgow a Phrifysgol Llundain cyn cychwyn ar yrfa lwyddiannus fel llawfeddyg. Tra bu’n gweithio yn Llundain yn ystod chwarter olaf y 19g daeth yn ŵr cyfoethog a dylanwadol ac yn feddyg i’r teulu brenhinol.  Roedd ei fryd ar gasglu hen bethau Cymreig, a thyfodd ei gasgliad i gynnwys dros 25,000 o eitemau.  Yn eu plith roedd 19 o’r 22 llyfr Cymraeg a gyhoeddwyd cyn 1700, yn cynnwys y llyfr cynharaf i gael ei gyhoeddi yn y Gymraeg, *Yn y lhyvyr hwn* (1546).

Roedd yn gasglwr brwd o lawysgrifau. Yn 1904 prynodd John Williams gasgliad llawysgrifau Peniarth a’i gyflwyno i’r Llyfrgell Genedlaethol newydd yn Aberystwyth.  Roedd y casgliad amhrisiadwy hwn yn cynnwys trysorau fel Llyfr Du Caerfyrddin, Cyfreithiau Hywel dda a Llyfr Gwyn Rhydderch. Ymgyrchodd yn egnïol i ennill llyfrgell genedlaethol i Gymru drwy annerch cyfarfodydd cyhoeddus ac ysgrifennu llythyrau at bapurau newydd. Ef i raddau helaeth oedd yn trefnu’r ymgyrch dros ei sefydlu. Fel cydnabyddiaeth o’i gyfraniad enwyd John Williams yn Llywydd cyntaf y Llyfrgell, a daliodd y swydd honno hyd ei farwolaeth yn 1926.

Portread[*dolen marw*] Syr John Williams gan Christopher Williams
Ef yw’r noddwr unigol mwyaf yn hanes y Llyfrgell. Roedd ei roddion yn sicrhau bod y sefydliad newydd yn cael ei gydnabod fel Llyfrgell Genedlaethol go iawn o’r cychwyn cyntaf. Urddwyd ef yn farchog yn 1911 ar achlysur gosod carreg sylfaen y Llyfrgell Genedlaethol. Mae cerflun marmor o Syr John Williams wedi ei osod mewn safle amlwg ym mhen gorllewinol Ystafell Ddarllen y Gogledd yn y Llyfrgell Genedlaethol. Portreadwyd ef hefyd gan ‘un o’r arlunwyr mwyaf dawnus o Gymru', yn ôl David Lloyd George. Yr artist oedd Christopher Williams, a ddaeth yn enwog yn sgil ei ddarlun o Frwydr Mametz yn 1916 o dan y teitl *Charge of the Welsh Division at Mametz Wood*.   Bu barn Syr John Williams ar Gymru a Chymreictod yn ddylanwad mawr ar yr artist, a chyflwynodd John Williams lawer o ysgolheigion amlwg iddo.

Mewn diwylliant poblogaidd
--------------------------

Yn ffilm *Y Llyfrgell* mae’r cymeriad Dan yn honni mai Syr John oedd y llofrudd cyfresol ‘Jack the Ripper’. Daw’r cyhuddiad o lyfr a gyhoeddwyd yn 2005 a ysgrifennwyd gan un o ddisgynyddion honedig y llawfeddyg, Michael Anthony Williams, a’i gyd awdur Humphrey Price. Mae'r awduron yn honni bod y merched a lofruddiwyd yn adnabod y meddyg yn bersonol a'u bod wedi eu lladd a’u llurgunio mewn ymgais i ymchwilio i achos anffrwythlondeb ei wraig. Mae'r llyfr hefyd yn honni mai cyllell lawfeddygol a oedd yn eiddo i Syr John Williams, sydd i’w gweld yn y Llyfrgell Genedlaethol, oedd arf y llofrudd. Mae amheuon difrifol wedi eu codi gan eraill am gymhwysedd a chymhelliant yr awduron.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Hanes y Llyfrgell*. Aberystwyth: Llyfrgell Genedlaethol Cymru. tt. 4, 7–9.
2. ↑  Davies, John (2008). *Gwyddoniadur Cymru*. Gwasg Prifysgol Cymru. t. 963.
3. ↑  "Christopher Williams, 'Sir John Williams'". *Blog Llyfrgell Genedlaethol Cymru*. 2016-08-10. Cyrchwyd 2020-03-10.
4. ↑  Williams, Tony, 1961- (2006). *Uncle Jack*. Price, Humphrey, 1961-. London: Orion. ISBN 0-7528-7698-8. OCLC 62225561.CS1 maint: multiple names: authors list (link)
5. ↑  Thompson, Tony (24 April 2005). "Knife clue could solve mystery of the Ripper". *The Guardian*. Cyrchwyd 11 Awst 2007.
6. ↑  Pegg, Jennifer (October 2005). Uncle Jack *Under the Microscope*. *Ripper Notes*. **24**. Inklings Press. ISBN 978-0-9759129-5-9.
7. ↑  Pegg, Jennifer (January 2006). *"Shocked and Dismayed" – An Update on the* Uncle Jack *Controversy*. *Ripper Notes*. **25**. Inklings Press. tt. 54–61. ISBN 978-0-9759129-6-6.

Llyfryddiaeth
-------------

* Ruth Evans, *Syr John Williams*, Cyfres Gŵyl Ddewi (Caerdydd, 1952)
* *Syr John Williams, 1840–1926* (Aberystwych: Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1990)

Gweler hefyd
------------

* *Syr John Williams, Bart, GCVO, MD* – ei bortread gan Christopher Williams

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 53672979
* LCCN: nb2006011302
* ISNI: 0000 0000 3875 962X
* GND: 1041973756
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |