Newyddiadurwr o Gymru oedd **Owen Morgan**, a adnabyddir hefyd wrth ei enw barddol **Morien** (1836 – 16 Rhagfyr 1921), ac awdur llyfrau ar destun neo-dderwyddiaeth. Datblygodd Morgan chwedloniaeth Iolo Morganwg a Myfyr Morganwg (Evan Davies), ac nid yw haneswyr yn cymryd ei ysgrifennu derwyddol o ddifrif.

Hanes bywyd
-----------

Nid yw union ddyddiad a lleoliad geni Morgan yn hysbys, gan i Morgan ei hun guddio'r manylion. Er bod cyfrifiad 1881 yn nodi mai ei flwyddyn eni yw 1839, mae astudiaethau mwy diweddar wedi awgrymu 1836. Ganed ef yn fab i Thomas T. Morgan, glöwr, a'i wraig Margaret, Pen-y-graig, Cwm Rhondda. Er nad oes tystiolaeth bendant ar gael, roedd Morgan yn hawlio cysylltiad â theuluoedd Morgan o Lantarnam a Thomas o Lanmihangel.

Cymerodd Morgan swydd fel llenor gyda'r *Western Mail* ym 1870, a thua'r un cyfnod dechreuodd ysgrifennu ei lyfrau ei hun ar ôl cymryd diddordeb mewn hanes lleol. Gwnaeth ei enw fel llenor newyddiadurol pan orchuddiodd achubiaeth Glofa Tynewydd yn y Porth ym 1877. Roedd gan Morgan perthynas agos â Myfyr Morganwg, archdderwydd hunangyhoeddedig a llenor Cymraeg mewn neo-dderwyddiaeth, a oedd ei hun yn fyfyriwr i Iolo Morganwg (Edward Williams) un o ddatblygwyr mwyaf poblogaidd a dychmygus chwedlau Cymru. Yn 1889, cyhoeddodd Morgan *Pabell Dafydd*, llyfr Cymraeg ar dderwyddiaeth a ddilynodd gyda *Kimmerian Discoveries*, yn ymdrin ag ymchwil a meddylfryd Morgan ar darddiad Caldeaidd honedig y Cymry. Ysgrifennodd ei magnum opus The Light of Britannia'ym 1893, a oedd eto'n archwilio Derwyddiaeth yng ngwledydd Prydain, ond hefyd yn cynnwys penodau ar addoliad phallic, y Brenin Arthur a'i ddeuddeg marchog a thaith dybiedig Sant Paul i Dde Cymru. Ym 1901, rhyddhaodd Morgan *The Royal Winged Son of Stonehenge ac Avebury* adargraffiad o *Kimmerian Discoveries* dan deitl gwahanol. Ailgyhoeddwyd *The Royal Winged Son* ym 1984 dan y teitl *Mabin y Mabinogion*.

Ymhlith y llyfrau eraill a ysgrifennwyd gan Morgan mae *A Guide to the Orsedd* a chyhoeddiad o 1903, *A History of Pontypridd and the Rhondda Valleys*; disgrifiwyd yr olaf gan yr hanesydd o Gymru Robert Thomas Jenkins fel "sypyn od o Dderwyddiaeth, mytholeg, topograffeg, hanes lleol a bywgraffiad". Mae Paul R. Davis yn ei gyhoeddiad 1989 *Historic Rhondda*, yn mynd ymhellach, gan feio’r llyfr am gamarwain haneswyr y dyfodol, gan roi un enghraifft yn ymwneud ag Ynysgrug, castell mwnt a beili a leolwyd unwaith yn Nhonypandy: nid yn unig y mae Morgan yn cam-ddeall uchder y 30 twmpath troedfedd fel 100 ond dywed bod "...yr holl dwmpathau cysegredig hyn wedi eu magu yn y wlad hon... pan oedd Derwyddiaeth yn grefydd sefydledig", ond nid yw'n rhoi unrhyw brawf hanesyddol. Roedd **A History of Pontypridd and the Rhondda Valleys** hefyd yn cynnwys darluniad o Ynysgrug, y mae'r arlunydd wedi ychwanegu ffos ato a nifer o dderwyddon, ac nid yw'r naill na'r llall yn ffeithiol. Er gwaethaf ymchwil ffug Morgan i hanes Cymru, mae'r llyfr olaf hwn wedi dod yn werth ei nodi oherwydd ei hanes o fywyd y 19eg ganrif yn y cymoedd diwydiannol, y cyfnod yr oedd yn ysgrifennu ohono.

Er ei fod yn gweithio i'r 'Western Mail', heriwyd rhai o ymddygiadau neu honiadau mwy di-flewyn ar dafod Morgan yn aml yn y papur newydd, a bu'n destun y cartŵn dyddiol, a luniwyd gan JM Staniforth, droeon. Nid oedd eraill mor gyflym i anwybyddu neu wawdio gwaith Morgan. Mae'r casglwr llên gwerin Albanaidd a'r awdur ocwltaidd Lewis Spence, yn cysegru pennod i Morgan yn ei waith *The Mysteries of Britain* yn 1905, ac er nad yw Spence yn anghytuno bod gwaith Morgan, yn enwedig *The Light of Britannia*, yn anodd dod o hyd iddo, credai hefyd fod ei weithiau o'r "pwysigrwydd pennaf" wrth ddatgelu "y ffydd a'r fytholeg sy'n tanlinellu'r Traddodiad Cyfrinachol Prydeinig [Derwyddiaeth]".

Oriel
-----

* Newspaper cartoon by J. M. Staniforth, Morgan destroys an image of Saint David with a cudgel, Dame Wales looks on in dismay 1899. Date 6 Ionawr 1899Cartŵn papur newydd gan JM Staniforth, Morgan yn ddelwedd o Dewi Sant gyda chudyn, Y Fonesig Cymru yn edrych ymlaen mewn siom 1899. Dyddiad 6 Ionawr 1899.
* Morgan claims to have discovered a dragon in his native Rhondda Valley, but it is debunked by a rival, botanist Sir John Storrie.Mae Morgan yn honni fod draig yng Nghwm Rhondda, ond mae'n cael ei glywed gan elyn, botanegydd Syr John Storrie.
* Dame Wales complains as botanist John Storrie and Morgan quarrel, both playing the crwth.Mae'r Fonesig Cymru yn dysgu wrth i'r botanegydd John Storrie a Morgan ffraeo, y ddau yn chwarae'r crwth.

Llyfryddiaeth
-------------

* *'Kimmerian Revalations'*. Pontypridd. n.d.
* *'Pabell Dafydd'*. Caerdydd. 1889.
* *'The Light of Britannia'*. Caerdydd. 1890.
* *'Guide to the Gorsedd or Round table and the Order of the Garter'*. Caerdydd. 1890.
* *'The Royal Winged Son of Stonehenge and Avebury'* (arg. reprint of *Kimmerian Revalations*). Caerdydd: Glarmorgan Free Press. 1900.
* *'A History of Pontypridd and the Rhondda Valleys'*. 1903.
* *'The Mabin of the Mabinogion'* (arg. reprint of *The Royal Winged Son of Stonehenge and Avebury*). 'Thorsons for the Research into Lost Knowledge'. 1984.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Stephens, Meic, gol. (1998). *The New Companion to the Literature of Wales*. Cardiff: University of Wales Press. t. 508. ISBN 0-7083-1383-3.
2. ↑  "Owen Morgan, "England and Wales Census, 1881"". familysearch.org. Cyrchwyd 15 April 2013.
3. ↑  "Owen Morgan (Morien), journalist and local historian, c. 1910". Gathering the Jewels. Cyrchwyd 27 February 2014.[*dolen marw*]
4. ↑  Davis, Paul R. (1989). *Historic Rhondda*. Ynyshir: Hackman. t. 26. ISBN 0-9508556-3-4.
5. ↑  Spence, Lewis (1905). *The Mysteries of Britain*. tt. 215–222.

Dolenni allanol
---------------

* Argraffiad ffynhonnell agored o *Light of Britannia*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 439149066350065600409
* LCCN: no2007111664
* ISNI: 0000 0000 5427 2037

 |