recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Gwleidydd a dyn busnes Seisnig oedd **Richard Cobden** (3 Mehefin 1804 – 2 Ebrill 1865) a fu'n un o'r prif ymgyrchwyr dros fasnach rydd yn y 19g.

Ganed ef ar fferm ger Midhurst, Sussex. Ffermwr bychan oedd ei dad, a fu farw pan yr oedd Richard yn lled ifanc. Aeth i ysgol breswyl cyn iddo weithio mewn warws ei ewythr yn Llundain. Ym 1828, cododd Richard Cobden fusnes calico gydag eraill o'i gydnabod, ac agorodd melin argraffu calico yn Swydd Gaerhirfryn ym 1831. Dechreuodd arddangos yn fuan ei fod yn teimlo diddordeb mewn cwestiynau gwleidyddol a chymdeithasol. Gwnaeth lawer i sefydlu Ysgolion Brytanaidd ym Manceinion, ac yn y trefi cylchynol. Teithiodd lawer yn y gwledydd tramor, ac ehangodd hyn ei syniadau yn ddirfawr. Gwaith mawr ei oes oedd ei ymdrech i ddiddymu Deddfau'r Ŷd, ac yn yr hyn y cynorthwyid ef gydag eiddgarwch gan John Bright, gŵr a ddaeth wedi hynny, fel yntau, yn un o ddynion enwocaf ei oes. Yr oedd Cobden yn siaradwr argyhoeddiadol, a llwyddodd i gael dylanwad mawr ar luoedd o drigolion y wlad. Ym 1838–9, llwyddodd, gyda Bright ac eraill, i ffurfio'r Cynghrair Cenedlaethol er Diddymu Deddfau'r Ŷd, y gymdeithas wleidyddol fwyaf ei dylanwad a fu erioed yn y deyrnas.

Ym 1841, etholwyd Cobden yn aelod dros Stockport, ac ar gyfrif ei wybodaeth, ei synnwyr cryf, a'i ddiffuantrwydd, daeth ar unwaith yn ddyn pwysig yn Nhŷ'r Cyffredin. Ym 1846, coronwyd ei lafur â llwyddiant, trwy ddiddymiad Deddfau'r Ŷd, a bu Syr Robert Peel yn ddigon gonest i ddweud taw i ymdrech Cobden yr oeddid i briodoli eu diddymiad. Fel cydnabyddiaeth o'i lafur, cyflwynwyd tysteb o £80,000 iddo. Wedi torri ei gysylltiad â Stockport, bu yn cynrychioli Swydd Gorllewin Efrog, hyd 1857. Ym 1859, tra'r oedd efe yn Unol Daleithiau America, etholwyd ef dros Rochdale. Bu farw yn Llundain yn 60 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Richard Cobden. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 30 Tachwedd 2021.
Pêl-droediwr Cymreig oedd **Ronald Frederick "Ron" Stitfall** (14 Rhagfyr 1925 – 22 Mehefin 2008).

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd.

Roedd Stitfall yn cefnogi Dinas Caerdydd fel bachgen ifanc, gwyliodd e nhw ym Mharc Ninian yn aml cyn ymuno â’r clwb ym 1939. Chwaraeodd ei gêm gyntaf yn erbyn Abertawe yn ystod yr Ail Ryfel Byd.
Chwaraeodd e mewn gemau cyfeillgar cyn ymuno â’r fyddin yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Dechreuodd ei gêm broffesiynol gyntaf e ym mis Hydref yn lle Alf Sherwood a oedd i ffwrdd ar ddyletswydd rhyngwladol dros Gymru yn erbyn Bradford City. Gorffennodd y gêm yn 0-0 ar ôl i Stitfall flocio’r bêl ar y llinell yn hwyr yn y gêm.
Aeth Ron Stitfall ymlaen i chwarae mewn nifer o safle yn ystod ei yrfa cynnar. Yn nhymor 1949/1950 chwaraeodd fel ymosodwr blaen a sgoriodd e 5 gôl. Er gwaethaf y sbel hwn aeth e ymlaen i sgorio dim ond 8 gôl yn ystod ei yrfa.
Chwaraeodd e 402 gêm dros Ddinas Caerdydd. Chwaraeodd ei frawd e Albert yn yr un tîm Caerdydd gyda Ron a chwaraeodd eu brawd nhw Bob dros yr ail dîm.

Gyrfa ryngwladol
----------------

Dros Cymru, chwaraeodd Ron 2 waith, y tro cyntaf yn erbyn Lloegr, collon nhw 5-2. Daeth ei gêm olaf e dros Cymru 5 mlynedd yn ddiweddarach yn erbyn Tsiecoslofacia.
Pan ymddeolodd o chwarae hyfforddodd dîm ieuenctid Caerdydd a oedd y cynnwys John Toshack, yna hyfforddodd dîm ieuenctid Casnewydd a thîm ieuenctid Cymru hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "FAW mourn defender Ron Stitfall" (yn Saesneg). BBC Sport. 24 Mehefin 2008. Cyrchwyd 20 Ionawr 2021.
Y defnydd o belydr-X i weld strwythurau caled, anodd eu gweld e.e. y tu fewn i bethau megis y corff neu rannau o'r corff ydy **radiograffi**. Radiograffydd yw'r person sy'n arbenigo yn y gwaith o greu llun o'r gwrthrych caled, megis asgwrn. Defnyddir 128 math o lwyd yn y lluniau, bellach, sy'n ansawdd gwell nag a fu yn y gorffennol. Defnyddir y rhain mewn anatomeg ddynol i astudio craciau neu doriadau yn yr esgyrn gan y m eddyg neu'r consultant.

Mewn Diwydiant
--------------

Defnyddir radiograffi yn y byd diwydiannol yn ogystal â'r byd meddygol. Os yw'r gwrthrych a archwilir yn fyw (dynol neu anifail) yna perthyn i'r byd meddygol y mae; fel arall - i'r byd diwydiannol.

Hanes
-----

Yn 1895 y dechreuodd radiograffi, ar ôl i Wilhelm Conrad Röntgen ddarganfod pelydr-X, neu o leiaf ddisgrifio eu priodweddau mewn cryn fanylder. Cyn hyn, 'doedd neb yn gwybod fawr ddim am y pelydrau hyn - ac felly'r symbol x, wrth gwrs. Un o'r defnyddiau cynharaf oedd fel cymorth i ffitio esgidiau! Fe'i defnyddiwyd yn gyffredin mewn ysbytai hefyd cyn sylweddoli ei beryglon. Galwodd Madam Curie i radiograffi gael ei ddefnyddio i ddeiagnosio cleifio y fyddin yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Roedd y staff a oedd yn trafod pelydr-X yn cynnwys nyrsus, meddygon yn ogystal â ffotograffwyr a pheirianwyr. O dipyn i beth tyfodd gwaith y radiograffydd i gynnwys fflworosgopi (*fluoroscopy*), a thopograffi cyfrifiadurol (1970s), mamograffi, uwchsain (*ultrasound*) (1970au), a delweddu cyseiniant magnetig (*Magnetic Resonance Imaging*).

  

* Radiograff o'r penelin dde dynolRadiograff o'r penelin dde dynol
* Cymryd llun pelydr-X gyda pheiriant 'Crooke' ar ddiwedd yr 1800auCymryd llun pelydr-X gyda pheiriant 'Crooke' ar ddiwedd yr 1800au
Bioffisegydd oedd **Richard Brooke Roberts** (7 Rhagfyr 1910 – 4 Ebrill 1980) a dreuliodd y rhan fwyaf o'i yrfa yng ngrŵp bioffiseg Adran Magnetaeth y Ddaear yn Athrofa Carnegie Washington (UDA). Rhoddodd enw ar y ribosom mewn cyfarfod yn 1958. Cyn troi at fioffiseg, canolbwyntiodd ar ffiseg niwclear ac ef a brofodd fod niwtronau hwyr yn cael eu hallyrru pan holltir iwraniwm (1939).

Fe'i ganwyd ym Titusville, Pennsylvania, i deulu eitha cefnog. Bu ei gyndeidiau'n fasnachwyr olew a thechnegau o ddefnyddio ffrwydron i ryddhau a chlirio ffynhonau olew. Ef oedd y trydydd plentyn a symudodd y teulu i Princeton yn 1916 ac yna i Efrog Newydd; ond pob haf dychwelodd i Titusville, hyd at diwedd y 1930au.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.nap.edu; Roy J. Britten (1993); adalwyd 9 Mehefin 2016
2. ↑  nasonline.org; adalwyd 9 Mehefin 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 60550961
* LCCN: n85810195
* ISNI: 0000 0000 2539 2830
* SUDOC: 162523947
* NKC: mub2016905780

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhisglyn ymyl fraith**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhisgl ymyl fraith**; yr enw Saesneg yw *Dotted Border*, a'r enw gwyddonol yw *Agriopis marginaria*. Mae i'w ganfod yn Ewrp - ar wahân i'r gwledydd mwyaf gogleddol. mae hefyd ar gael yn Asia.

Siani flewog di-flew.
Nid yw'r fenyw yn medru hedfan. 36–42 mm ydy lled adenydd agored y gwryw ac maen nhw'n hedfan rhwng Chwefror ac Ebrill. Mae'r gwryw yn cael ei ddenu gan olau, weithiau'n unig.

Bwyd
----

* *Alnus* - y wernen
* *Betula* - bedwen
* *Corylus* - collen
* *Crataegus* - draenen wen
* *Fagus* - ffawydden
* *Malus* - afallen
* *Prunus*
* *Quercus* - derwen
* *Salix* - helygen
* *Ulmus* - llwyfen

Isrywogaethau
-------------

* *A. m. marginaria*
* *A. m. pallidata*

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhisglyn ymyl fraith yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyddonydd Americanaidd yw **Rosabeth Moss Kanter** (ganed 15 neu o bosib 16 Mawrth 1943), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel athro, academydd, cymdeithasegydd ac economegydd.

Mae'n athro busnes yn Ysgol Fusnes Harvard a hi hefyd yw cyfarwyddwr a chadeirydd Menter Arweinyddiaeth Uwch Prifysgol Harvard.

Manylion personol
-----------------

Ganed Rosabeth Moss Kanter ar 16 Mawrth 1943 yn Cleveland ac wedi gadael yr ysgol leol mynychodd Goleg Bryn Mawr a Phrifysgol Michigan lle bu'n astudio Mathemateg. Ymhlith yr anrhydeddau a gyflwynwyd iddi am ei gwaith mae'r canlynol: Cymdeithas Coffa John Simon Guggenheim ac Oriel yr Anfarwolion Ohio.

Gyrfa
-----

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

* Prifysgol Harvard

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

Gweler hefyd
------------

* Bioleg
* Cemeg
* Ffiseg
* Mathemateg bur
* Ystadegaeth
* Geometreg
* Rhestr o wyddonwyr o Gymru

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 64048347
* LCCN: n78076067
* ISNI: 0000 0000 8143 1136
* GND: 11422269X
* SELIBR: 192573
* SUDOC: 030294622
* BNF: cb121740977 (data)
* BIBSYS: 90086236
* NDL: 00445134
* NKC: jn20010602843
* CiNii: DA00567194

 |
Seiclwraig rasio proffesiynol Lithwaniaidd ydy **Rasa Polikevičiūtė** (ganwyd 25 Medi 1970, Panevėžys, Lithwania). Roedd hi'n un o res hir o seiclwreig Lithwaniaidd a helpodd sefydlu Lithwania fel un o'r gwledydd cryfan ym myd seiclo merched yn y 1990au, a hyd heddiw. Mae ei gefaill, Jolanta, hefyd yn seiclwraig rasio.

Dechreuodd seiclo yn 13 oed, wedi ei hysbrydoli gan ei hyfforddwr athletau, a throdd yn broffesiynol yn 1990. Yn ystod ei gyrfa mae wedi dysgu sawl iaith heblaw ei Mamiaith, Lithwaneg, mae hefyd yn siarad Rwsieg, Eidaleg a Ffrangeg.

Canlyniadau
-----------

1993
3ydd GP de la Mutualite Haute Garonne
1af 1 cymal, Tour de l'Aude Cycliste Feminin
1af Berlin Rundfahrt
1af 2 gymal, Berlin Rundfahrt
1af Druzhba
1af 1 cymal, Druzhba
2il Velka Cena Presova
1af 1 cymal, Velka Cena Presova
1994
2il Pencampwriaethau Treial Amser y Byd, UCI (Merched)
2il Masters Feminin
1af 1 cymal, Masters Feminin
2il Tour Cycliste Feminin
1af 2 gymal, Tour Cycliste Feminin
2il Tour de l'Aude Cycliste Feminin
1995
1af Baner Lithwania Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Lithwania
1af Baner Lithwania Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Lithwania
3ydd Etoile Vosgienne
1af 1 cymal, Etoile Vosgienne
2il Tour de l'Aude Cycliste Feminin
1af 1 cymal, Tour de l'Aude Cycliste Feminin
1af 1 cymal, Vuelta a Mallorca
1996
2il Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI (Merched)
1af Masters Feminin
2il Tour Cycliste Feminin
2il GP Presova
1997
2il Krasna Lipa
1af 1 cymal, Krasna Lipa
1af 1 cymal, Haute Garonne
2il Tour du Finistere
1af 1 cymal, Tour du Finistere
3ydd Trophee d'Or
1af 1 cymal, Trophee d'Or
2il Liberty Classic
1af Women's Challenge
1af 1 cymal, Women's Challenge
4ydd Tour de l'Aude Cycliste Feminin
1998
4ydd Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI (Merched)
7fed Cwpan y Byd Trophee International
5ed Women's Challenge
1af 1 cymal, Vuelta a Majorca
4ydd Haute Garonne
1999
5ed Tour de Suisse Feminin
1af 1 cymal, Tour de Suisse Feminin
3ydd Thüringen-Rundfahrt
1af Brenhines y Mynyddoedd, Thüringen-Rundfahrt
2000
3ydd Pencampwriaethau Treial Amser y Byd, UCI (Merched)
2il Tour de Suisse Feminin (UCI 2.9.1)
1af 1 cymal, Tour de Suisse Feminin
1af Brenhines y Mynyddoedd, Tour de Suisse Feminin
1af 1 Cymal, Grande Boucle (UCI 2.9.1)
2001
* UCI Points List - 7fed safle

1af  Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI (Merched)
4ydd Pencampwriaethau Treial Amser y Byd, UCI (Merched)
3ydd Giro della Toscana (UCI 2.9.1)
5ed Grande Boucle Féminine (UCI 2.9.1)
5ed Thüringen-Rundfahrt (UCI 2.9.1)
3ydd Women's Challenge (UCI 2.9.1)
2002
8fed Pencampwriaethau Treial Amser y Byd, UCI (Merched)
1af 1 Cymal, Grande Boucle Féminine (UCI 2.9.1)
5ed, Giro d'Italia Femminile
2003
1af Cymal o'r Grande Boucle
5ed Giro del Trentino
1af 1 Cymal,
5ed Giro d'Italia Femminile
1af 1 Cymal, Giro d'Italia Femminile

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 4465154260653624480009

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhisglyn minfylchog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhisgl minfylchog**; yr enw Saesneg yw *Engrailed*, a'r enw gwyddonol yw *Ectropis bistortata*.

Dywed rhai naturiaethwyr mai'r un rhywogaeth ydy'r rhisglyn minfylchog bach.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhisglyn minfylchog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhisglyn minfylchog bach
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Awdur a model Pwylaidd a fu'n byw yn yr Almaen oedd **Rosa Schapire** (9 Medi 1874 - 1 Chwefror 1954) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel hanesydd celf a chyfieithydd. Roedd yn un o'r cyntaf i gydnabod pwysigrwydd y grŵp o arlunwyr a elwid yn *"Die Brücke"*.

Fe'i ganed yn Brody yng ngorllewin yr Wcráin ond a oedd ar ddydd ei geni yn rhan o'r Ymerodraeth Awstriaidd; bu farw yn Llundain.

Magwraeth
---------

Roedd yn ferch i ddau Iddew cyfoethog, a chafodd ei haddysgu gan diwtor preifat. Yn 1893, symudodd y teulu i Hamburg. Yn 1897, cyhoeddodd *Ein Wort zur Frauenemanzipation* (Gair ar Ryddfreinio Menywod). Astudiodd hanes celf, gan dderbyn gradd israddedig o Brifysgol Bern ym 1902 cyn ennill PhD o Brifysgol Heidelberg ym 1904. Dilynodd Schapire astudiaethau ôl-raddedig ym Mhrifysgol Leipzig.

Gyrfa
-----

Ar ôl iddi ddychwelyd i Hamburg ym 1908, gweithiodd fel cyfieithydd a chyhoeddodd feirniadaeth lenyddol. Cyfieithodd Balzac, Zola a'r hanesydd celf Pwylaidd Kazimierz Chledowski [pl] i'r Almaeneg.

Cynorthwyodd i sefydlu *Frauenbund zur Förderung deutscher bildenden Kunst* (Cymdeithas y Merched er Hyrwyddo Celfyddyd yr Almaen) yn 1916.

Eisteddodd Schapire fel model ar gyfer gwahanol arlunwyr. Gwnaeth Karl Schmidt-Rottluff (o'r grŵp Brücke) sawl portread ohoni gan gynnwys un yn 1919. Peintiodd Walter Gramatté hi ym 1920 ac yn 1924, cyhoeddodd Rosa Schapire gatalog o weithiau graffig Karl Schmidt-Rottluff.

Yn 1939, llwyddodd i ddianc o'r Almaen i Loegr lle cyfrannodd at wahanol gylchgronau celf, fel *Architectural Review*, *Eidos*, *Connoisseur* a *Die Weltkunst* [Almaeneg]. Bu hefyd yn cynorthwyo Nikolaus Pevsner gyda chasgliad o ddeunydd ar gyfer ei gyfres *The Buildings of England*.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Disgrifiwyd yn: "Metromod Archive" (yn Saesneg). Cyrchwyd 25 Ionawr 2023.
2. ↑  Rhyw: *Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol*. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2018. Deutsche Nationalbibliothek; Berlin State Library; Bavarian State Library; Austrian National Library (yn de, en), *Gemeinsame Normdatei*, Wikidata Q36578, adalwyd 24 Ebrill 2014
3. ↑  Dyddiad geni: Deutsche Nationalbibliothek; Berlin State Library; Bavarian State Library; Austrian National Library (yn de, en), *Gemeinsame Normdatei*, Wikidata Q36578, adalwyd 24 Ebrill 2014
4. ↑  Dyddiad marw: Deutsche Nationalbibliothek; Berlin State Library; Bavarian State Library; Austrian National Library (yn de, en), *Gemeinsame Normdatei*, Wikidata Q36578, adalwyd 24 Ebrill 2014
5. ↑  Man geni: Deutsche Nationalbibliothek; Berlin State Library; Bavarian State Library; Austrian National Library (yn de, en), *Gemeinsame Normdatei*, Wikidata Q36578, adalwyd 11 Rhagfyr 2014
6. 1 2 3  "Schapire, Rosa". *Dictionary of Art Historians*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 2019-07-18.
7. 1 2 3  "Rosa Schapire 1874 – 1954". *Encyclopedia*. Jewish Women's Archive.
8. ↑  Dr Rosa Shapire, Karl Schmidt-Rottluff, Adalwyd19 Mawrth 2016

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 274229080
* LCCN: nr90006272
* ISNI: 0000 0000 6160 4028
* GND: 118606468
* SUDOC: 145005186
* NKC: mub2018990065

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhisglyn y sbriws**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhisgl y sbriws**; yr enw Saesneg yw *Feathered Beauty*, a'r enw gwyddonol yw *Peribatodes secundaria*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop.

38–44 mm ydy lled adenydd yr oedolyn ac mae'n hedfan (mewn un genhedlaeth) rhwng Mehefin ac Awst.

Prif fwyd y siani flewog ydy coed conifferaidd megis Sbriws Norwy.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhisglyn y sbriws yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhisglyn gwelw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhisgl gwelw**; yr enw Saesneg yw *Pale Oak Beauty*, a'r enw gwyddonol yw *Hypomecis punctinalis*. Mae i'w ganfod yn Ewrop.

46–55 mm ydy lled ei adenydd ac fe welir yr oedolyn yn hedfan rhwng diwedd Ebrill a Gorffennaf, mewn un genhedlaeth.

Rhisgl y dderwen a'r fedwen ydy prif fwyd yr oedolyn.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhisglyn gwelw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Llong yr Arthur chwedlonol yn y traddodiad Cymreig yw ***Prydwen***. Gallai'r ail elfen *[g]wen* gyfeiro naill ai at liw y llong neu at y ffaith ei bod yn "sanctaidd" (h.y. yn llong arallfydol).

Yn y gerdd 'Preiddeu Annwfn', sydd ar glawr yn Llyfr Taliesin, mae Arthur a'i wŷr yn anturio dros y môr yn y llong Prydwen i geisio Pair Annwn. Mordaith arallfydol yw honno, cyffelyb i'r immramau yn nhraddodiad Iwerddon. Aethpwyd â thri "llongiad" drosodd, sy'n awgrymu tair mordaith. Methiant arwrol fu'r ymgais a galara'r bardd y ffaith mai dim ond saith a ddychwelodd yn fyw o'r daith beryglus, ac yn eu plith y bardd Taliesin.

Mae'n debygol bod 'Preiddiau Annwfn' yn gynharach na'r chwedl *Culhwch ac Olwen*. Yn y chwedl enwog honno cyfeirir at Arthur a'i wŷr yn hwylio ar fwrdd Prydwen i Iwerddon er mwyn cipio pair hud a lledrith Diwrnach Wyddel.

Yn yr *Historia Regum Britanniae* gan Sieffre o Fynwy rhoddir 'Prydwen' yn enw ar darian arbennig y brenin Arthur, a addurnir â delw o Fair Forwyn. Ond mae'n amlwg bod Sieffre wedi addasu neu gamddeall y traddodiad Cymreig a hefyd yn ei Gristioneiddo.
Cymeriad mewn chwedlau gwerin Cymreig oedd **Rhita Gawr**. Dywedir fod gan y cawr hwn fantell wedi ei gwneud o farfau brenhinoedd. Hawliodd farf y Brenin Arthur. Gwrthododd Arthur, a bu ymladdfa rhyngddynt ar yr Wyddfa. Lladdwyd Rhita, a chladdwyd ef dan garnedd ar y copa gan filwyr Arthur, a gariodd y cerrig yno ar gyfer y garnedd. Rhoddodd hyn ei enw i'r mynydd: "gŵydd" ("carnedd") gyda "ma" ("lle") wedi ei gydio wrtho i roi "Gwyddfa".

Cysylltir Rhita â Meirionnydd yn ogystal. Mae'n cael ei restru mewn traethawd ar gewri Cymru gan Siôn Dafydd Rhys a ysgrifennodd ar ddiwedd yr 16g. Dywedir ei fod yn byw ar Yr Wyddfa ac iddo gael ei gladdu ar ben Aran Benllyn, ger Llyn Tegid ym Mhenllyn ar ôl cael ei ladd gan Arthur.

Llyfryddiaeth
-------------

* T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-custom* (D. S. Brewer, 1930 ; adargraffiad 1979)
* Thomas, Dafydd Whiteside, *Chwedlau a choelion godre'r Wyddfa* (Gwasg Gwynedd, 1998) ISBN 0860741559

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Rhita Gawr** |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhisglyn y bedw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhisgl y bedw**; yr enw Saesneg yw *Grey Birch*, a'r enw gwyddonol yw *Aethalura punctulata*. Mae i'w ganfod yn Ewrop.

30–35 mm ydy lled yr adenydd agored a gwelir y gwyfyn hwn ar ei adain rhwng Mawrth a Gorffennaf.

Dail a rhisgl coed bedw ydy prif fwyd y siani flewog.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhisglyn y bedw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhisglyn y cyll**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhisgl y cyll**; yr enw Saesneg yw *Scarce Umber*, a'r enw gwyddonol yw *Agriopis aurantiaria*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop.

Lindys
27–35 mm ydy lled yr adenydd agore ac mae'n hedfan rhwng Hydref a Thachwedd. Prin fod gan y fenyw adenydd o gwbwl.

Prif fwyd y siani flewog ydy mathau o goed: *Betula*, *Quercus robur*, *Sorbus aucuparia*, *Rosa* a *Prunus padus*.

Subspecies
----------

* *Agriopis aurantiaria aurantiaria*
* *Agriopis aurantiaria cleui*
* *Agriopis aurantiaria lariciaria*

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhisglyn y cyll yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhisglyn y morfa**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhisgl y morfa**; yr enw Saesneg yw *Belted Beauty*, a'r enw gwyddonol yw *Lycia zonaria*. Mae'r gwyfyn hwn i'w ganfod yn y rhan fwyaf o Ewrop.

Y fenyw ddiadain
Benyw
Wyau
27–30 mm ydy lled adenydd agored y gwryw ond nid oes gan y fenyw adenydd o fath yn y byd. Hedfana'r gwryw rhwng Mawrth ac Ebrill.

Planhigion byr yw prif fwyd y siani flewog, e.e. mathau o *Salix repens* (helygen) a *Rosa pimpinellifolia*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhisglyn y morfa yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Actor o Gymro yw **Phylip Hughes** (ganwyd 14 Mawrth 1937). Mae'n adnabyddus am chwarae sawl cymeriad cofiadwy yn cynnwys Stan Bevan yn *Pobol y Cwm* a Mr Lloyd yn *Rownd a Rownd*.

Bywyd cynnar
------------

Magwyd yn Nhrelawnwyd, Sir y Fflint.

Gwnaeth Phylip ei wasanaeth milwrol am 18 mis yn Gibraltar gan weithio fel clerc. Dechreuodd focsio yno gan ennill gornest pwysau welter. Yn ôl yng Nghymru aeth i weithio fel athro ymarfer corff er roedd ei fryd ar fod yn actor neu ganwr.

Tra'n athro magodd deulu a chafodd pedwar o blant. Yn ystod y cyfnod yma aeth ati i astudio Lefel A cerddoriaeth, cyfle na chafodd yn yr ysgol. Penderfynodd wedyn adael dysgu a mynd i astudio cerddoriaeth ym Mhrifysgol Abertawe, gan weithio swyddi rhan amser fel gwas fferm. Wedi'r brifysgol aeth yn ôl i ddysgu fel pennaeth cerddoriaeth yn Ysgol Uwchradd Dinbych. Yn 39 oedd cafodd gyfle i fynd i Gaerdydd i ymuno â Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru a bu yno am flwyddyn.

Gyrfa
-----

Cafodd ei swydd actio cynta, drwy wahoddiad Rhydderch Jones, mewn rhaglen beilot o'r enw *Bois y Bledren*. Rhai misoedd wedyn cafodd y rhan o'r 'teddy-boy' Bleddyn yn y gomedi sefyllfa *Hafod Henri* (1986-1989) ac yn dilyn hynny rhan Tom yn y gomedi sefyllfa *Teulu'r Mans* (1988-1993). Yn y rhaglen ddychanol *Plu Chwithig* (1986-1987) roedd yn ysgrifennu a pherfformio cymeriad 'Y Dyn Sâl'.

Bu'n chwarae Stan Bevan yn *Pobol y Cwm* am ddeng mlynedd rhwng 1984 a 1994. Ymddangosodd fel yr athro 'Wali Welsh' yn y gyfres *Jabas* (1998-1990). Yna yn 1998 ymunodd â chast *Rownd a Rownd* yn chwarae Mr Lloyd. Mae hefyd wedi perfformio yng nghyfresi drama *Con Passionate*, *Y Gwyll* a *Parch*.

Bu'n gwneud gwaith gwirfoddol gyda ffoaduriaid a threuliodd amser yng ngwersyll 'Jyngl Calais'.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Index entry". *FreeBMD*. ONS. Cyrchwyd 24 July 2018.
2. 1 2   Cyfweliad gyda Phylip Hughes. Rownd a Rownd (14 Mawrth 2017). Adalwyd ar 24 Gorffennaf 2018.
3. ↑   Stan Bevan. Wiki Pobol y Cwm. Adalwyd ar 24 Gorffennaf 2018.

Dolenni allanol
---------------

* Phylip Hughes ar wefan Internet Movie Database
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhisglyn mawr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhisgl mawr**; yr enw Saesneg yw *Great Oak Beauty*, a'r enw gwyddonol yw *Hypomecis roboraria*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop.

Siani flewog
40–50 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'r oedolyn yn hedfan rhwng Mai ac Awst.

Mae'r siani flewog yn byw (ac yn bwyta) dail y dderwen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhisglyn mawr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Tref fechan yn nhalaith Efrog Newydd, yr Unol Daleithiau (UDA) a "phentref" o'r un enw o fewn y dref honno yw **Remsen**. Poblogaeth y dref: 1,958 (2000). Poblogaeth y pentref: 531 (2000). Mae'n gorwedd yn Oneida County ger Utica, Efrog Newydd, bron yng nghanol y dalaith.

Baner Remsen — a Chymru!
Sefydlwyd pentref neu gymuned Remsen gan fewnfudwyr o Gymru tua 1796. Cafodd ei ymgorffori fel cymuned yn 1845 ac erbyn heddiw mae'n gymuned ("pentref" Americanaidd) o fewn y dref a dyfodd o'i gwmpas. Mae gan bentref Remsen eglwys hanesyddol, Capel Cerrig, sy'n eiddo i Gymdeithas Hanes Remsen-Steuben. Mae Remsen mor falch o'i wreiddiau Cymreig fel ei fod yn ddefnyddio'r Ddraig Goch fel ei faner swyddogol.

Pan ymfudodd y cerflunydd Dafydd Richards o Feirionnydd i'r Unol Daleithiau treuliodd ei ddwy flynedd gyntaf yn y wlad honno yn gweithio fel gwas fferm ac wedyn yn iard gerrig Cymro yn Remsen. Dyna lle dechreuodd wneud delwau mewn clai a marmor a enillodd iddo wobrau mewn arddangosfeydd lleol. Symudodd i fyw yn Ninas Efrog Newydd lle agorodd stiwdio gyda chefnogaeth y dyngarwr Peter Cooper a'r miliwnydd Americanaidd-Gymreig Owen Jones a daeth yn un o gerflunwyr mawr y cyfnod.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan Pentref Remsen
* (Saesneg) Gwefan tref Remsen
Proffiteroliau hufen gyda saws siocled.
Pelen neu fynen fechan a wneir o grwst *choux* yw **proffiterol** (Ffrangeg: *profiterole*, sef ffurf fachigol ar *profit*, "elw") sydd yn tarddu o goginiaeth Ffrainc. Gellir ei ystyried yn ffurf fer, gron ar yr *éclair*. Melysfwyd ydyw gan amlaf yn cynnwys hufen neu gwstard, ond ceir hefyd proffiterolau gyda llenwad sawrus megis cig neu gaws.

Fel arfer câi proffiterolau eu chwistrellu gyda hufen chwip neu gwstard (*crème pâtissière*), neu weithiau hufen iâ, a'u gweini gyda saws siocled poeth a siwgr eisin. Gellir hefyd torri'r proffiterolau mewn hanner er mwyn eu llenwi. Weithiau dodir caen o siocled neu garamel ar ben pob un proffiterol.

Adeiladir tŵr o broffiterolau i wneud *croquembouche*, pwdin poblogaidd i ddathlu priodasau yn Ffrainc. Defnyddir proffiterolau hefyd i wneud teisen o'r enw *saint-honoré*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, "profiterole".
2. 1 2  Alan Davidson, *The Oxford Companion to Food* (Rhydychen: Oxford University Press, 2006), t. 653.
Roedd **Rajiv Ratna Gandhi** (20 Awst 1944 – 21 Mai 1991) yn wleidydd o Indiad a fu'n brif weinidog ei wlad o 1984 hyd ei farwolaeth yn 1991.

Bywyd cynnar
------------

Roedd Rajiv Gandhi yn fab hynaf Indira Gandhi (1917 - 1984), hithau'n brif weinidog India, ac yn ŵyr i Jawaharlal Nehru, prif weinidog cyntaf y wlad yn 1947. Cafodd ei addysg mewn ysgol breifat yn Dehra Dun ym mryniau'r Himalaya ac ym Mhrifysgol Caergrawnt, lle methodd gael gradd mewn peirianaeth.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Yn 1968 priododd yr Eidalwraig Sonia Maino. Doedd ganddo ddim llawer o ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth a chymerodd swydd fel peilot sifil i *Indian Airlines*. Ond yn sgîl marwolaeth ei frawd Sanjiv mewn damwain awyren bu rhaid iddo lenwi ei le fel darpar arweinydd Congress.

Enillodd sedd yn senedd India trwy gipio sedd seneddol ei frawd yn Amethi yn 1981 a chafodd ei apwyntio'n ysgrifennydd cyffredinol Congress yn 1983.

Yn sgîl llofruddiaeth ei fam yn 1984 fe'i penodwyd yn brif weinidog India. Llwyddodd i sicrhau mwyafrif ysgubol i Congress yn yr etholiad cyffredinol y flwyddyn ar ôl hynny ac am gyfnod cafwyd cyfnod llewyrchus. Ond roedd wedi addo glanhau ei blaid o lwgrwobrwyaeth a chafodd anawsterau mawr y tu mewn ac y tu allan i'w blaid wrth geisio gwneud hynny. Y canlyniad fu i Congress golli'r etholiad yn Nhachwedd 1989.

Cafodd Rajiv ei lofruddio gan derfysgwraig yn perthyn i grŵp Teigrod Rhyddhau Tamil Eelam ar 21 Mai, 1991, tra'n canfasio ar ran Congress yn ne India. Mae ei wraig Sonia yn arwain y blaid heddiw.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 51708376
* LCCN: n83127935
* ISNI: 0000 0001 1762 9604
* GND: 119180405
* SUDOC: 028676696
* BNF: cb12046294f (data)
* BIBSYS: 90566313
* NLA: 35623098
* NDL: 00466925
* NKC: jn20000700598
* BNE: XX4950335
* CiNii: DA0097585X
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Yn ôl traddodiad storiol y Cymry, roedd **Sant Guirec** (c. 6g), yn fynach Cymraeg a aeth ati i sefydlu mynachdy yn y Llydaw Celtaidd. Traou-Perros oedd yr ardal ddewisodd Guirec i sefydlu ei gymdeithas newydd.

Bywyd
-----

Areithfa neu fetws Sant Guirec
Yn ôl y sôn, cyrhaeddodd Llydaw mewn cafn carreg a dynnwyd gan angylion; glaniodd ar draeth fechan sydd erbyn hyn yn dwyn ei enw. Mae cysegr a gafodd ei adeiladu yn y 12g o'r enw **L'Oratoire de Saint-Guirec** yn sefyll yn y bae yn Ploumanac'h, gyda chapel yn gwynebu tuag at y traeth. Mae menywod wedi bod yn gwneud y bererindod i'r cysegr ers canrifoedd er mwyn galw ar Cyfrwngddarostyngedigaeth gweddigar y mynach am sant ar gyfer diogelwch eu gwŷr mordwyol. Bu menywod ifanc hefyd yn gofyn am weddiau Guirec er mwyn cael gafael ar ŵr yn fuan. Yn ôl y sôn, mae'r traddodiad o blycio ar drwyn cerflun y sant yn annog Guirec i sicrhau y byddai'r menywod ifanc yn briod o fewn blwyddyn o'r bererindod. 

Mae Sant Guirec yn cael ei goffau yn lleol gan yr Eglwys Gatholig yn Llydaw mewn cysylltiad gyda seremoni traddodiadol y *Pardon*, ar noswyl Gŵyl Esgyniad Iesu i'r nefoedd. Mae Diwrnod yr Esgyniad yn cael ei ddathlu ar y deugeinfed diwrnod ar ôl y Pasg.

Gweler hefyd
------------

* Blessed Julian Maunoir, "Apostle of Brittany"
* History of Ploumanach - St. Guirec Oratory (Ffrangeg)
* Story and Image of St. Guirec[*dolen marw*] (Ffrangeg)

Cyfeiriadau
-----------
Actores a chantores oedd **Ruth Madoc** (née **Llewellyn**) (16 Ebrill 1943 – 9 Rhagfyr 2022). Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Gladys Pugh yng nghyfres gomedi teledu y BBC, *Hi-de-Hi!* yn ystod y 1980au er iddi ymddangos yn fwy diweddar fel mam Daffyd Thomas yn yr ail gyfres o *Little Britain*.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Ruth Llewellyn yn Norwich lle roedd eu rhieni yn gweithio yn y byd meddygol - ei mam yn nyrs a'i thad yn weinyddwr. Roedd ei rhieni yn rhy brysur gyda'u gwaith ar y pryd ac felly magwyd Ruth gan ei mamgu, Etta Williams, yn Llansamlet ger Abertawe. Cychwynnodd weithio yn y theatr yn 16 oed a chafodd ysgoloriaeth i astudio yn RADA.

Gyrfa
-----

Wedi gadael RADA gweithiodd yn *The Black and White Minstrel Show*. Chwaraeodd Madoc ran Fruma Sarah yn y fersiwn ffilm o'r sioe gerdd *Fiddler on the Roof*, ac ymddangosodd fel Mrs Dai Bread Two yn y ffilm *Under Milk Wood*. Bu'n westai rheolaidd hefyd ar rhaglen adloniant BBC Cymru *Poems and Pints*. Roedd hefyd yn lleisio un o'r creaduriaid o blaned arall yn hysbysebion Cadbury's ar gyfer cynnyrch 'Smash' yn ystod y 1970au.

Mae hi hefyd yn actores lwyfan brofiadol sydd wedi bod yn rhan o nifer o gynhyrchiadau gan gynnwys *Under Milk Wood*, *Steel Magnolias*, dramâu Agatha Christie (*And Then There Were None...*), a'r sioe gerdd Annie yn ogystal ag amryw berfformiadau mewn pantomeimiau.

Ymddangosodd hefyd ar sioe deledu realiti LivingTV *I'm Famous and Frightened!* ac enillodd y gystadleuaeth. Derbyniodd radd anrhydeddus hefyd o Brifysgol Abertawe ym mis Gorffennaf 2006.

Bywyd personol
--------------

Priododd yr actor Philip Madoc yn 1961. Cawsant fab, Rhys, a merch, Lowri, ond ysgarodd y ddau ohonynt yn 1981. Bu farw Ruth Madoc mewn ysbyty yn Torquay, yn 79 oed, ar ôl cwympo tra roedd hi'n paratoi i ymddangos mewn pantomeim.

Ffilmiau
--------

* *Fiddler on the Roof* (1971)
* *Under Milk Wood (ffilm 1972)* (1972)
* *Crossed Swords* (1977)
* *Very Annie Mary* (2001)

Teledu
------

* *New Scotland Yard* (1972)
* *Leave it to Charlie* (1979)
* *Hi-De-Hi* (1980 - 1988)
* *The Life and Times of David Lloyd George* (1981)
* *The Pale Horse* (1997)
* *Mine All Mine* (2004)
* *Little Britain (2004)*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ruth Madoc: Hi-de-Hi! actress dies aged 79". *BBC* (yn Saesneg). 10 Rhagfyr 2022. Cyrchwyd 10 Rhagfyr 2022.
2. ↑  "Ruth Madoc traces her family tree", *WalesOnline*, 27 Mawrth 2013.
3. ↑  "Ruth Madoc" (yn Saesneg). Candis. Cyrchwyd 24 Medi 2013.
4. ↑  "Hi De Hi actress Ruth Madoc dies aged 79 after a fall". *The Scotsman* (yn Saesneg). 10 Hydref 2022. Cyrchwyd 10 Hydref 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 79879381
* LCCN: n2012020988
* ISNI: 0000 0000 6325 237X
* GND: 134958837
* BNF: cb16641741m (data)
* NLA: 40661088

 |
**Marcus Clodius Pupienus Maximus** (c.164 – 238) oedd ymerawdwr Rhufain am gyfnod byr yn 238.

Yn ôl rhai haneswyr yr oedd Pupienus yn aelod o deulu'r Claudiaid. Dechreuodd ei yrfa dan yr ymerawdwr Septimius Severus a bu'n rhaglaw un o daleithiau Germania ac yn Asia Leiaf. Bu'n gonswl yn 217 a 234 ac yn gyfrifol am weinyddu dinas Rhufain o 230 ymlaen. Pan wrthryfelodd y ddau Gordian yn erbyn Maximinus Thrax yr oedd yn aelod o'r cyngor oedd yn gyfrifol am amddiffyn Italia. Wedi marwolaeth Gordian I a Gordian II enwodd y Senedd ef yn ymerawdwr ar y cyd a Balbinus.

Nid oedd gan y ddau ymerawdwr lawer o ymddiried yn ei gilydd, ac nid oedd yr un o'r ddau yn boblogaidd ymysg y dinasyddion. Cymerodd Pupienus y cyfrifoldeb am wrthwynebu llengoedd Maximinus tra gofalai Balbinus am weinyddu'r wladwriaeth. Cyn i Pupienus orffen ei baratoadau, clywodd fod Maximinus wedi ei ladd gan ei filwyr ei hun. Dychwelodd Pupienus i Rufain fel concwerwr, gan waethygu'r berthynas rhyngddo ef a'i gyd-ymerawdwr ymhellach.

Ers ei gyfnod yn raglaw yn Germania, yr oedd Pupienus yn cadw gwarchodlu o Germaniaid o'i gwmpas. Cymerodd Gard y Praetoriwm hyn fel sarhad, a rhuthrasant i mewn i'r palas a lladd y ddau ymerawdwr. Cyhoeddwyd Gordian III, ŵyr Gordian I, yn ymerawdwr.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Gordian Ia Gordian II** | **Ymerawdwr Rhufain**238 *gyda* Balbinus | Olynydd:**Gordian III** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 75111555
* LCCN: n78059770
* ISNI: 0000 0000 7977 9344
* GND: 118793691
* SUDOC: 164085947
* BNF: cb16491196x (data)

 |
Cyn-wleidydd a gwyddonydd o Ogledd Iwerddon yw **Ruth Kelly** (ganed 9 Mai 1968), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel Aelod Seneddol Etholaeth Gorllewin Bolton West o 1997 nes iddi ymddeol yn 2010.

Cyn hynny, bu'n Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth ac yn Ysgrifennydd y Wladwriaeth ar gyfer Cymunedau a Llywodraeth Leol, y Gweinidog dros Fenywod a Chydraddoldeb ac Ysgrifennydd Gwladol dros Addysg a Sgiliau, yn gwasanaethu o dan Gordon Brown a Tony Blair.

Manylion personol
-----------------

Ganed Ruth Kelly ar 9 Mai 1968 yn Limavady, Gogledd Iwerddon ac wedi gadael yr ysgol leol mynychod Goleg y Frenhines, Ysgol Economeg Llundain ac Ysgol Westminster.

Gyrfa
-----

Aeth Kelly i Goleg y Frenhines, Rhydychen i astudio Athroniaeth, Gwleidyddiaeth ac Economeg yn 1986, gan raddio yn 1989, ac wedyn ymlaen i Ysgol Economeg Llundain, lle cafodd radd MSc mewn Economeg ym 1992. Vu'n ddarlithydd ym Mhrifysgol Navarra, ac ymunodd â'r Blaid Lafur yn 1990.

Am gyfnod bu yn y swyddi canlynol: Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth, Ysgrifennydd Gwladol dros Gymunedau a Llywodraeth Leol, Y Gweinidog dros Fenywod a Chydraddoldebau, Ysgrifennydd Gwladol dros Addysg, Ysgrifennydd Ariannol y Trysorlys, Ysgrifennydd Economaidd i'r Trysorlys ac yn Aelod o Gyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig.

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

* Prifysgol Navarre

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

* Opus Dei

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o wyddonwyr o Gymru

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 5512153596645651900008

 |
Cyn-arlywydd Simbabwe oedd **Robert Gabriel Mugabe** (21 Chwefror 1924 – 6 Medi 2019). Ganed ym mhentref Matibiri, ardal Zvimba, i'r gogledd-orllewin o Salisbury (Harare heddiw).

Bu'n gweithio fel athro am gyfnod, gan gynnwys rhai blynyddoedd yn Ghana, lle dylanwadwyd arno gan Kwame Nkrumah. Yn 1960, dychwelodd i Dde Rhodesia ac ymunodd a'r Blaid Ddemocrataidd Genedlaethol, a ddaeth yn ddiweddarch yn fudiad y *Simbabwe African Peoples Union* (ZAPU) dan Joshua Nkomo. Yn 1963 cynorthwyodd y Parchedig Ndabaningi Sithole i ffurfio'r *Simbabwe African National Union* (ZANU), yn gwrthwynebu llywodraeth Ian Smith yn yr hyn oedd yr adeg honno yn Rhodesia. Yn 1964 fe'i carcharwyd am siarad yn erbyn y llywodraeth, a bu yng ngharchar am ddeng mlynedd. Enillodd dair gradd academig tra yn y carchar.

Wedi ei rhyddhau, symudodd i Mosambic a daeth yn arweinydd ZANU. Erbyn 1978 yr oedd llywodraeth Ian Smith wedi gorfod cydnabod na allai rheolaeth y lleiafrif gwyn barhau, ac arwyddwyd cytundeb gyda Abel Muzorewa, Ndabaningi Sithole ac eraill i rannu grym a chynnal etholiadau. Dychwelodd Mugabe i Simbabwe yn Rhagfyr 1979. Daeth yn Brif Weinidog Simbabwe yn 1980 ac yn Arlywydd cyntaf y wlad yn 1987.

Mae cryn nifer o lywodraethau wedi beirniadu llywodraeth Mugabe yn hallt am lygredd, camdrin gwrthwynebwyr gwleidyddol a chymeryd tir oddi wrth ffermwyr gwynion. Yn y blynyddoedd diwethaf mae economi Simbabwe wedi dirywio yn fawr, gyda lefel uchel o chwyddiant a diwethdra.

Yn Nhachwedd 2017, cafodd y llywodraeth Mugabe ei ddymchwel mewn coup d'état. Ymddiswyddodd fel arlywydd ar 21 Tachwedd 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 19617
* LCCN: n80102736
* ISNI: 0000 0000 7829 2673
* GND: 11878529X
* SELIBR: 220684
* SUDOC: 070292787
* BNF: cb119518966 (data)
* NKC: xx0002136
* BNE: XX4783883

 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Robert Mugabe wedi ymddiswyddo*  , Golwg360, 21 Tachwedd 2017.
*Am bobl eraill o'r un enw, gweler Robert Owen (gwahaniaethu).*

Robert Owen
Robert Owen yn 1845. Portread gan John Cranch.
Arloesodd **Robert Owen** (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858) y cysyniad o gymuned gyd-weithredol. Roedd yn sosialydd Iwtopiaidd ac yn awdur.

Gyrfa
-----

Ganwyd Robert Owen yn y Drenewydd, Powys, yn 1771. Priododd Caroline Dale, merch David Dale a oedd yn berchen ar felinau gwlân yn New Lanark. Prynodd felinau nyddu gwlân eraill yno yn 1799 ac aeth ati i ddiwygio cyfleusterau gwaith y gweithwyr gan leihau eu horiau a darparu gofal meddygol am ddim iddynt. Sefydlodd ysgol hefyd i blant y gweithwyr. Tyfodd y busnes dros y degawdau nesaf nes iddo fod y mwyaf o'i fath yng ngwledydd Prydain. Roedd yn credu'n angerddol ym mhwysigrwydd amgylchedd ac amgylchiadau da i’r gweithwyr, yn wahanol i nifer fawr o berchnogion ffatrioedd eraill.

Galwodd yr adeiladu cymdeithasol hwn yn 'sosialaeth' a chafodd gryn dderbyniad i'w syniadau nes iddo ddechrau beirniadu crefydd a system grefydd y dydd. Gadawodd wledydd Prydain am Indiana yng Ngogledd America yn 1824 gan fuddsoddi ei arian mewn stâd fawr a chychwyn cwmni cydweithredol 'New Harmony'. Erbyn 1827 roedd wedi dychwelyd i wledydd Prydain.

Bu'n ffigwr poblogaidd yn y mudiad undebaeth lafur (1829 - 1835) ac ymwelodd â Pharis yn ystod chwyldro 1848. Ysgrifennodd lyfrau ar hyn, gan gynnwys *Essays on the Principle of the Formation of Human Character* a *A new View of Society*.

### Llencyndod

Ef oedd y 6ed bachgen allan o 7 o blant. Roedd gan ei dad fusnes bychan fel cyfrwywr. Hanai ei fam o deulu ffarmio llewyrchus. Daeth ei addysg i ben pan oedd yn 10 oed. Ar ôl gweithio mewn siop am ychydig symudodd i Fanceinion.

### Diwedd y daith

Yn 1858 dychwelodd i'r Drenewydd lle bu farw a chodwyd cofeb iddo yn y dref yn 1902 ym mynwent Eglwys y Santes Fair lle'i claddwyd. Codwyd cerflun iddo yn y dref yn 1956 ac yn 1983 agorwyd amgueddfa goffa iddo.

Llyfryddiaeth
-------------

### Gwaith Robert Owen

* *A New View of Society*
* *Book of the New Moral World*
* *Revolution in the Mind and Practice of the Human Race*
* *A Report on the County of Lanark*

### Astudiaethau

* G. D. H. Cole, *Robert Owen* (1925)
* F. Podmore, *Robert Owen: a biography* (1906)

Gweler hefyd
------------

* Robert Owen and his Legacy; Gwasg Prifysgol Cymru yn 2011

Cyfeiriadau
-----------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Robert Owen***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 29613293
* LCCN: n80037004
* ISNI: 0000 0001 2126 0176
* GND: 118591010
* SELIBR: 242115
* SUDOC: 032781377
* BNF: cb123743811 (data)
* ULAN: 500073804
* NLA: 35404134
* NDL: 00451954
* NKC: jn19990006316
* BNE: XX872299
* CiNii: DA0052921X
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Pêl-droediwr Pwylaidd yw **Robert Lewandowski** (ganwyd 21 Awst 1988 yn Warsaw). Mae'n chwarae fel ymosodwr yng nghlwb yr Almaen F.C. Bayern München ac yn nhîm cenedlaethol Gwlad Pwyl, y mae'n gapten arno.

Yn cael ei ystyried yn eang fel un o'r pêl-droedwyr gorau yn y byd ac yn un o'r blaenwyr canol mwyaf erioed. Enillodd dros 500 o goliau yng nghystadlaethau'r clwb hŷn a'r tîm cenedlaethol.

Ar ôl ennill coron prif sgoriwr trydedd ac ail gynghrair Gwlad Pwyl, yn 2006 aeth i Lech Poznań, ac enillodd bencampwriaeth Gwlad Pwyl gyda hi a theitl y prif sgoriwr yn Ekstraklasa. Yn 2010, daeth yn chwaraewr i Borussia Dortmund, ac yn ei liwiau enillodd ddau deitl cenedlaethol, coron prif sgoriwr y Bundesliga a chyrraedd rownd derfynol Cynghrair Pencampwyr UEFA. Yn 2014, symudodd i Bayern Munich, lle enillodd bencampwriaeth yr Almaen ym mhob un o’r chwe thymor a chwaraewyd, daeth yn brif sgoriwr y gynghrair bedair gwaith, a cyrhaeddodd 250 gôl yn y Bundesliga hefyd, gan ei wneud y cyflymaf mewn hanes. Ef oedd arweinydd y tîm, a gyrhaeddodd y goron driphlyg yn 2020, gan ennill y bencampwriaeth, y gwpan genedlaethol a gemau Cynghrair Pencampwyr UEFA. Yna ymunodd â'r grŵp o bêl-droedwyr-enillwyr Gwlad Pwyl yng Nghwpan Ewrop. Yn yr un flwyddyn, ef oedd yr unig Pwyliad mewn hanes i dderbyn gwobrau FIFA a Phêl-droediwr y Flwyddyn UEFA. Gyda 22 o dlysau ef yw'r pêl-droediwr Pwylaidd mwyaf llwyddiannus yn hanes. Ef yw'r trydydd sgoriwr uchaf yn hanes Cynghrair Pencampwyr UEFA a'r sgoriwr tramor gorau yn hanes y Bundesliga. Gan sgorio pum gôl mewn naw munud mewn gêm gynghrair yn erbyn Wolfsburg yn 2015, aeth mewn i'r Guinness Book of Records.

Fe wnaeth AIPS Cymdeithas Gwasg Chwaraeon y Byd ei gydnabod fel yr athletwr gwrywaidd gorau yn 2020 yn Ewrop a ledled y byd. Fe'i ddewiswyd fwl athletwr y flwyddyn 2020 yn Ewrop hefyd mewn arolwg PAP.

Yn 2020, yn ôl cylchgrawn Forbes, ef oedd y dyn mwyaf dylanwadol yn chwaraeon Pwylaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   (yn pl) *Robert Lewandowski w Klubie Wybitnego Reprezentanta*,
2. ↑   (yn pl) *Iga Świątek i Robert Lewandowski najlepszymi sportowcami w Europie wg AIPS*, 1609614297,
3. ↑   *Takiego wyróżnienia Robert Lewandowski jeszcze nie miał. Niebywały prestiż, fenomenalne osiągnięcie*,
4. ↑   (yn pl) *63. Ankieta PAP - Robert Lewandowski najlepszym sportowcem Europy 2020 roku*,
5. ↑   (yn pl) *Lewandowski pokazał nagrodę, a kibice zwrócili uwagę na strój. Roberta w takiej stylizacji rzadko widzimy*, 2020-11-28,

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 305241060
* LCCN: no2018167345
* ISNI: 0000 0004 1876 7795
* GND: 1042303614
* BIBSYS: 1615360583366
* NKC: xx0263832

 |
Awdur Cymraeg, beirniad ac eisteddfodwr brwd oedd **Robert Lloyd**, sy'n fwy adnabyddus dan ei enw barddol **Llwyd o'r Bryn** (29 Chwefror 1888 – 28 Rhagfyr 1961). Mae ei lyfr adnabyddus *Y Pethe* yn llawn o ddisgrifiadau ac atgofion o'i fro enedigol a'i chymdeithas drwyadl Gymraeg.

Cyfrol ar Llwyd gan ei ferch Dwysan Rowlands; 1983
Ganed Llwyd o'r Bryn ar fferm ei rieni rhwng Cefnddwysarn a Llandderfel, ger Y Bala, Meirionnydd, yn 1888. Gweithiodd ar fferm ei dad a daeth ei brofiad o fyd amaeth a diwylliant anghydffurfiol y fro yn ddylanwad mawr arno. Bathodd y term 'Y Pethe', teitl ei gyfrol enwog, i gynrychioli'r traddodiad gwerinol Cymraeg diwylliedig a'i werthoedd gorau.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Y Pethe* (1955)
* *Diddordebau Llwyd o'r Bryn* (1967). Casgliad o'i lythyrau hunangofiannol, golygwyd gan Trebor Lloyd Evans
* *Adlodd Llwyd o'r Bryn* (1983). Golygwyd gan ei ferch Dwysan Rowlands.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 63726653
* LCCN: no2004089425

 |