Aelod o deulu brenhinol Rheged yn yr Hen Ogledd a ddaeth yn wrthrych y gadwyn o englynion a elwyd gan Ifor Williams yn *Canu Llywarch Hen* oedd **Llywarch Hen** (fl. diwedd y 6g). Mae'n bosibl ei fod wedi olynu Urien Rheged fel brenin Rheged (bu farw Owain fab Urien cyn ei dad), ond nid oes sicrwydd am hynny.

Hanes
-----

Mae dyddiadau geni a marw Llywarch Hen yn anhysbys. Roedd yn gefnder i Urien Rheged, brenin Rheged, ac yn un o ddisgynyddion Coel Hen. Ychydig iawn a wyddys amdano ar wahân i'r hyn a geir yn nhraddodiadau cynnar Cymru. Yn yr achau traddodiadol a elwir Bonedd Gwŷr y Gogledd, rhoddir llinach Llywarch Hen fel a ganlyn:

Llywarch Hen mab Elidir Lydanwyn mab Meirchion mab Gorust Ledlwm mab Cenau mab Coel.
Ceir enw Llywarch yn ach y brenin Gruffudd ap Cynan ar ddechrau *Hanes Gruffudd ap Cynan*, a luniwyd yn ail hanner y 12g, sy'n dangos fod y brenin Rhodri Mawr yn ddisgynnydd uniongyrchol iddo a Choel Hen. Enwir Gwawr ferch Brychan yn fam Llywarch ac Urien yn y traethawd canoloesol *De Situ Brecheniauc*.

Traddodiad
----------

Yn ddiweddarach trawsleolwyd y traddodiadau am Lywarch a'i feibion i Bowys a lluniwyd cyfres o englynion lled-hanesyddol, lled-chwedlonol, am ei fywyd. Fe'i portreadir ynddynt fel hen ŵr unig sy'n galaru colli ei 24 mab. Am ei fod yn siarad yn y person cyntaf mewn rhai o'r englynion hyn daethpwyd i ystyried mai ef a'u canodd, ond gwyddys erbyn heddiw eu bod yn gerddi amdano a fu'n rhan o gylch o chwedlau ehangach, efallai. Credir i'r cerddi gael eu cyfansoddi tua chanol y 9g gan fardd neu feirdd o Bowys.
Mae'r broses hon o drawsleoli arwyr yr Hen Ogledd i Gymru i'w gweld hefyd yn achos cymeriadau eraill, e.e. Taliesin, Gwyddno Garanhir, Myrddin, ac Urien Rheged hefyd.

Cyfeirir at Lywarch Hen sawl gwaith yn Nhrioedd Ynys Prydain. Gyda Manawydan fab Llyr a Gwgon Gwron fab Peredur, mae'n un o 'Dri Lleddf Unben Ynys Prydain'. Mae'n un o 'Dri Thrwyddedog Llys Arthur, a Thri Anfoddog', gyda Llemenig a Heledd. Dywedir hefyd ei fod yn un o 'Dri Engiriol Ynys Prydain' (ystyr *engiriol* yw "blin, ffyrnig" efallai) ac yn un o'r 'Tri Anfoddog', gyda Heledd a Llemenig eto.

Ceir sawl lle yng Nghymru a gysylltir â Llywarch Hen a'i feibion. Lleolir beddau rhai o'i feibion ym Mhowys, yn ôl englynion Canu Llywarch Hen. Cysylltir Llywarch ei hun â Llanfor ym Meirionnydd; gelwid cylch cerrig yno, sydd wedi diflannu erbyn hyn, yn Babell Llywarch Hen ac roedd mwnt o'r enw 'Castell Llywarch' yno hefyd. Yn y 12g roedd clawdd ger Llyn Syfaddon yn adnabyddus fel 'Clawdd Llywarch Hen'; cofnodir yr enw yn *Llyfr Llandaf* ac fe allai ddyddio o gyfnod cynnar.

Llyfryddiaeth
-------------

* Jenny Rowland (gol.), *Early Welsh Saga Poetry* (Caerdydd, 1990)
* Ifor Williams (gol.), *Canu Llywarch Hen* (Caerdydd, 1935; sawl argraffiad diweddarach)

Gweler hefyd
------------

* Canu'r Bwlch
* Canu Llywarch Hen
* Canu Heledd
* Pabell Llywarch Hen
* Rheged

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1961; arg. newydd 1991), Atodiad II.
2. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein*, Trioedd 8, 65, 76, 77.
3. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein*.

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 118352895
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |