recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Gwyntyll sy'n cael ei osod ar nenfwd.
Peiriant wedi'i bweru yw **gwyntyll** (neu **ffan**) sy'n cael ei ddefnyddio i greu llif o fewn hylif, nwy fel aer gan amlaf. Mae gwyntyll yn cynnwys gwiail neu lafnau sy'n cylchdroi ac yn amharu ar yr aer. Gelwir y cyfuniad o lafnau a'r canolbwynt yn bwlsadur, rotor, neu'n rhedwr. Fel arfer, mae wedi'i osod mewn rhyw fath o amgaead neu gasyn. Gall hwn gyfeirio'r llif aer neu gynyddu diogelwch trwy atal gwrthrychau rhag cysylltu â'r llafnau. Mae'r rhan fwyaf o wyntyllau yn cael eu pweru gan foduron trydan, ond gellir defnyddio ffynonellau pŵer eraill, gan gynnwys moduron hydrolig, cranc llaw, peiriannau tanio mewnol, a phŵer solar.

Yn fecanyddol, gall gwyntyll fod yn unrhyw wifren neu wiail sy'n cylchdroi i gynhyrchu cerrynt aer. Mae gwyntyllau yn cynhyrchu llif aer gyda chyfaint uchel a phwysedd isel (er yn uwch na phwysedd amgylchynol), yn wahanol i gywasgyddion sy'n cynhyrchu pwysedd uchel ar gyfaint cymharol isel. Bydd llafn ffan yn aml yn cylchdroi pan fydd yn agored i ffrwd hylif aer, a bydd dyfeisiau sy'n manteisio ar hyn, fel anemomedrau a thyrbinau gwynt, yn aml ar ddyluniad tebyg i wyntyll.

Mae defnydd o wyntyllau yn cynnwys systemau rheoli hinsawdd a chysur thermol personol (ee gwyntyll trydan a osodir ar fwrdd, ar y nenfwd neu sy'n sefyll ar y llawr), systemau oeri injan cerbyd (ee o flaen rheiddiadur), systemau oeri peiriannau (ee mewn cyfrifiaduron a chwyddseinyddion pŵer), systemau awyru neu echdynnu mwg, nithio (ee gwahanu'r us o'r grawn ), cael gwared ar lwch (ee sugno fel mewn sugnwr llwch), sychu (fel arfer wedi'i gyfuno â ffynhonnell wres) a darparu drafft ar gyfer tân.

Er bod gwyntyllau yn aml yn cael eu defnyddio i oeri pobl, nid ydynt yn oeri'r aer mewn gwirionedd (gall gwyntyllau ei gynhesu ychydig oherwydd gwres eu moduron), ond maent yn gweithio drwy oeri trwy anweddu chwys a chynyddu ddarfudiad gwres i'r aer amgylchynol oherwydd llif yr aer gan y gwyntyllau. Felly, gall gwyntyllau ddod yn aneffeithiol fel dull o oeri'r corff os yw'r aer amgylchynol yn agos at dymheredd y corff ac yn cynnwys lefel uchel o leithder. Yn ystod cyfnodau o wres a lleithder uchel iawn, mae llywodraethau'n cynghori yn erbyn defnyddio gwyntyllau.
Mae **Gwaun Ystrad Caron** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 29 Rhagfyr 1982 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 8.35 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Gwyndaf Evans** (ganwyd 4 Mehefin, 1959) yn yrrwr rali Gymreig ac yn ŵr busnes.

Cafodd ei eni a'i fagu yn Ninas Mawddwy Sir Feirionnydd lle roedd ei deulu'n rhedeg cwmni moduro a bysiau "R. E. Evans a'i Feibion". Cafodd ei addysgu yn Ysgol y Gader Dolgellau.

Daeth yn ail ym Mhencampwriaeth Rali Prydain ym 1995 cyn dod i frig y bencampwriaeth y flwyddyn ganlynol; daeth yn ail hefyd ym 1998, 1999 a 2010.

Elfyn, mab Gwyndaf wrth y llyw yn 2007.
Ar y llwyfan rhyngwladol daeth i'r brig yn nosbarth ceir grŵp N ym 1990 a 1993 gan yrru Ford Sierra Cosworth RS 4x4. Cyrhaeddodd seithfed safle pencampwriaethau'r byd ym 1994 a'r chweched safle ym 1995 yn gyrru Ford Escort RS2000.

Ym 1983 sefydlodd fusnes gwerthu moduron yn Nolgellau o'r enw *Moduron Gwyndaf Evans* sydd bellach yn cynnwys hen gwmni ei daid *R E Evans a'i feibion* a sefydlwyd yn wreiddiol ym 1930. Mae'r cwmni bellach yn cefnogi mab Gwyndaf, Elfyn Evans, sydd wedi dilyn yn ôl traed ei dad fel cystadleuydd ralïo ar lefel genedlaethol a rhyngwladol.

Gweler hefyd
------------

* Elfyn Evans
* Ralïo; rhaglen deledu

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan rallye-info.com Archifwyd 2013-06-23 yn y Peiriant Wayback.; adalwyd 18 Ion 2014
2. ↑  Gwefan y cwmni; adalwyd 18 Ion 2014
3. ↑   Archifwyd 2014-02-20 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 18 Ion 2014
Mae **Gwaun Pen-lan** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 29 Rhagfyr 1982 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.85 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyfyn bychan sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyrdd yr Aifft**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyrddion yr Aifft**; yr enw Saesneg yw *Egyptian Bollworm*, a'r enw gwyddonol yw *Earias insulana*. Mae i'w ganfod yn: y rhan fwyaf o Africa, de Europe, y Dwyrain agos a'r Dwyrain Canol, Japan, Taiwan, the Pilipinas, Awstralia a Hawaii. Mae hefyd yn ymwelydd prin â gwledydd Prydain.

Dim ond 20–22 mm ydy lled ei adenydd. Ceir dwy genhedlaeth gyda'r cyntaf o liw gwyrdd llachar a'r ail yn felyngoch.

Bwyd
----

Ymhlith y bwydydd mae'n ei fwyta y mae: ocra, cotwm a *hibiscus*, ond gwelir ef ar adegau hefyd ar blanhigion reis siwgwr ac India corn. Ar y dechrau mae'r siani flewog yn gwledda ar egin y planhigyn ac yna'n troi at y dail. Mae'r siani flewog yn 13–18 mm..

Blodyn *hibiscus*

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyrdd yr Aifft yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
3. ↑  www.hantsmoths.org
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Abraham Pulido yw ***Hasta Que La Muerte Los Separe*** a gyhoeddwyd yn 2015. Fe'i cynhyrchwyd yn Feneswela. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a hynny gan Abraham Pulido. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Alexandra Braun, María Antonieta Duque, Carlos Molina, Eduardo Orozco a Carlos Moreno. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2015. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Black Mass* sef ffilm fywgraffyddol gan Scott Cooper. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Abraham Pulido ar 18 Mawrth 1953 yn Caracas.   
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* MTV Video Music Award
 * Gwobr Emmy
 * Gwobr Gerdd Billboard

 Derbyniodd ei addysg yn Andrés Bello Catholic University.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Abraham Pulido nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 13 Mai 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 13 Mai 2016.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyrdd ocra**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyrddion ocra**; yr enw Saesneg yw *Spotted Bollworm*, a'r enw gwyddonol yw *Earias vittella*.

Caiff ei enw o'r cydau *okra* mae'n ei fwyta.

Y planhigyn ocra (neu *lady's fingers*, prif fwy y gwyrdd ocra.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyrdd ocra yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.

Dolennau allanol
----------------

* *Cambridge Journals Online*; naturiaethwyr yn creu deiet arbennig a gwell
Roedd **Rhys Vaughan**, (tua 1523-tua 1581) yn dirfeddiannwr a gwleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Meirionnydd yn Senedd Lloegr rhwng 1545 a 1547

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Robert Vaughan tua 1523 yn fab i William Vaughan, perchennog ystadau Cors y Gedol, Llanddwywe is y graig, Meirionnydd ac ystâd Cilgerran, Sir Benfro. Ei fam oedd Margaret ferch Syr William Perrot, Haroldston, Sir Benfro.

Priododd Gwen ferch Gruffydd ap Gwilym ap Madog Fychan; bu iddynt o leiaf 3 mab a 4 merch.

Gyrfa
-----

Etifeddodd Rhys ystadau ei dad tua 1544 gan dreulio'i oes fel sgweier cefn gwlad di-nod. Fel sgweier fe gyflawnodd y dyletswyddau cyhoeddus disgwyliedig i fonheddwr yn oes y Tuduriaid. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Meirionnydd rhwng 1547-48. Ar ôl lofruddiaeth y Barwn Lewys ab Owain gwblhaodd dymor y Barwn o Dachwedd 1555 i 1556 gan wasanaethu yn y swydd eto yn nhymor 1557. Gwasanaethodd fel Comisiynydd Rhyddhad ym 1550; Comisiynydd y Rhôl Cymorth ym 1556, Siedwr 1566-67 ac fel Ynad Heddwch o tua 1558 hyd ei farwolaeth.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Gwasanaethodd yn Senedd Lloegr fel Aelod Seneddol Meirionnydd rhwng 1545 a 1547. Galwyd y Senedd ar 30 Ionawr 1545 a chafodd ei ddiddymu ar farwolaeth Harri VIII; 28 Ionawr 1547.

Marwolaeth
----------

Ysgrifennodd ewyllys ar Awst 8 1580 a chafodd ei brofi ar 6 Mawrth 1582; mae’n amlwg ei fod wedi marw rhywbryd rhwng y ddau ddyddiad. Yn ei ewyllys mae’n gofyn am roi ei weddillion i orwedd yn Eglwys Llanddwywe.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  The parliamentary history of the principality of Wales, from the earliesr times to the present day,
2. ↑  *The History of Parliament: the House of Commons 1509-1558*, ed. S.T. Bindoff, 1982; *VAUGHAN, Rhys I (by 1523-80/82), of Cors-y-Gedol in Llanddwywe, Merion*

| Senedd Lloegr |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Edward Stanley** | **Aelod Seneddol Meirionydd**1545 – 1547 | Olynydd:**Lewys ab Owain** |
Gwerthwr llyfrau ac argraffwr Iseldiraidd oedd **Reginald Wolfe** neu **Reyner Wolfe** (bu farw diwedd 1573 neu ddechrau 1574) a ymsefydlodd yn Lloegr.

Ganed ef yn Druten yn Nugiaeth Gelderland. Ymsefydlodd yn Strasbwrg, un o ddinasoedd rhydd yr Ymerodraeth Lân Rufeinig, ac yno cychwynnodd ar ei yrfa yn y diwydiant argraffu a'r fasnach lyfrau.

Wedi iddo symud i Loegr, rhywbryd cyn 1530, ymsefydlodd yn Llundain gyda'i fusnes werthu llyfrau ym Mynwent St Paul. Sefydlodd ei wasg ym 1542, ac efe oedd yr argraffwr cyntaf yn Lloegr i feddu ar stoc fawr o deip yr wyddor Roeg o ansawdd da. Cyhoeddodd Wolfe y llyfr Groeg cyntaf i'w argraffu yn Lloegr—testun Lladin a Groeg o homilïau Ioan Aurenau, dan olygyddiaeth John Cheke—ym 1543.

Ym 1547 fe'i penodwyd yn Argraffwr y Brenin Edward VI yn yr ieithoedd Lladin, Groeg, ac Hebraeg. Daeth hefyd dan nawdd Matthew Parker, Archesgob Caergaint, yn ystod teyrnasiad y Frenhines Elisabeth. Wolfe oedd un o aelodau gwreiddiol Cymdeithas y Safwerthwyr pan dderbyniodd ei siarter frenhinol ym 1557. Nid oes cofnod o'i ddyddiad marw, ond profwyd ei ewyllys ar 9 Ionawr 1574. Etifeddodd ei fab John Wolfe (bu farw 1601) y fusnes.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1995), t. 1089.
2. ↑  (Saesneg) Andrew Pettegree, "Wolfe, Reyner [Reginald, Reynold]", *Oxford Dictionary of National Biography*.
Actor ffilm-a-theledu Cymreig oedd **Rhys Williams** (31 Rhagfyr 1897 – 28 Mai 1969) a gafodd yrfa dros sawl degawd.

Fe wnaeth ei ymddangosiad ffilm cyntaf yn *How Green Was My Valley* (1941). Mae'r ffilm wedi ei leoli yng nghefn gwlad Cymru ond Williams oedd yr unig actor Cymreig yn y cast. Fe ffilmiwyd y cynhyrchiad yn Hollywood gan ddefnyddio actorion Seisnig a Gwyddelig yn bennaf. Yn wreiddiol, fe gyflogwyd Williams i hyfforddi'r actorion ar sut i siarad gydag acenion Cymreig ond yn y pendraw fe roddodd y cyfarwyddwr John Ford ran iddo yn y ffilm  Yn 1945, chwaraeodd Williams ran Dr. McKay yn y ffilm ganmoledig *The Bells of St. Mary's*, yn serennu Bing Crosby a Ingrid Bergman. Ym 1940 bu'n chware rhan *John Goronwy Jones* yn nrama *The Corn is Green* ar Broadway a rhan Mr Watty yn addasiad ffilm o'r un ddrama ym 1945.

Mae'n adnabyddus i selogion y gyfres deledu, *Adventures of Superman* fel cymeriad sadistig mewn pennod gynnar o'r enw "The Evil Three" (1952). Fe wnaeth ymddangosiad gwadd yn 1958 fel Rufus Varner, casglwr celf ym mhennod *Perry Mason*, "The Case of the Purple Woman." Mae ei ymddangosiadau teledu yn cynnwys cyfres grefyddol *Crossroads*, *The DuPont Show with June Allyson* ar CBS, *Peter Gunn*, gyda Steve Allen ym mhennod 1960 o "Play Acting", *Riverboat* a *The Lloyd Bridges Show*.

Fe roedd ei ymddangosiadau hwyrach yn cynnwys *Temple Houston*, *77 Sunset Strip*, *The Wild Wild West*, *Twelve O'Clock High*, *The F.B.I.*, *Mission: Impossible*, *Mannix*, *The Donna Reed Show*, *Here Come the Brides* a *The Andy Griffith Show*.

Bu farw Williams yn 71 mlwydd oed; fe'i claddwyd yn Forest Lawn Memorial Park yn Los Angeles.

Ffilmyddiaeth rhannol
---------------------

* *How Green Was My Valley* (1941)
* *Mrs. Miniver* (1942)
* *Gentleman Jim* (1942)
* *Random Harvest* (1942)
* *Eagle Squadron* (1942)
* *No Time for Love* (1943)
* *The Corn Is Green* (1945)
* *Blood on the Sun* (1945)
* *The Bells of St. Mary's* (1945)
* *The Spiral Staircase* (1945)
* *Cross My Heart* (1946)
* *The Imperfect Lady* (1947)
* *The Farmer's Daughter* (1947)
* *Hills of Home* (1948)
* *Tenth Avenue Angel* (1948)
* *The Black Arrow* (1948)
* *The Crooked Way* (1949)
* *Tokyo Joe* (1949)
* *Fighting Man of the Plains* (1949)
* *The Inspector General* (1949)
* *Kiss Tomorrow Goodbye* (1950)
* *Devil's Doorway* (1950)
* *California Passage* (1950)
* *The Law and the Lady* (1951)
* *Carbine Williams* (1952)
* *Les Misérables* (1952)
* *The World in His Arms* (1952)
* *Julius Caesar* (1953)
* *Man in the Attic* (1953)
* *Johnny Guitar* (1954)
* *The Black Shield of Falworth* (1954)
* *Battle Cry* (1955)
* *The Scarlet Coat* (1955)
* *The Kentuckian* (1955)
* *Raintree County* (1957)
* *Merry Andrew* (1958)
* *Midnight Lace* (1960)
* *The Sons of Katie Elder* (1965)
* *Our Man Flint* (1966)
* *Skullduggery* (1970)

Cyfeiriadau
-----------

* Rhys Williams ar wefan yr Internet Movie Database
* Rhys Williams ar wefan yr Internet Broadway Database
* Rhys Williams ar *Find a Grave*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 305306621
* LCCN: no93017587
* BNE: XX5327319

 |
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Cudoniaceae* yw'r **Gwyntyll felen** (Lladin: ***Spathularia flavida***; Saesneg: *Yellow Fan*). 'Pennau Jeli' yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Mae'r teulu *Cudoniaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Rhytismatales.

Gwelir nifer o'r madarch hyn yn aml yn ffurfio cylchoed, a elwir ar lafar yn "gylchoedd Tylwyth Teg". Disgrifiwyd ac enwyd y tason yma'n wreiddiol gan y naturiaethwr Christiaan Hendrik Persoon.

Mae'r rhywogaeth hon o ffwng i'w chael yn Ewrop, Asia a Gogledd America. 

Lliw sborau'r fadarchen hon yw buff.

 Gelwir y rhan oddi tan y capan yn hadbilen (neu'n 'hymeniwm') a cheir sawl math: arwyneb llyfn, tegyll, chwarennau (tyllau bychan), rhychau ayb; mae gan y fadarchen hon yr hyn a elwir yn: smooth.

 O ran y broses o gymeryd maeth, fe'i disgrifir fel maethiad saproffytig.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Cudoniaceae
------------------------------------

Mae gan **Gwyntyll felen** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Cudonia monticola* | Cudonia monticola |  |
|
| *Cudonia sichuanensis* | Cudonia sichuanensis |  |
|
| Gwyntyll felen | Spathularia flavida |  |
|
| Pennau-jeli coesgoch | Cudonia circinans |  |
|
| Pennau-jeli sinamon | Cudonia confusa |  |
|
| *Spathularia alpestris* | Spathularia alpestris |  |
|
| *Spathularia bifurcata* | Spathularia bifurcata |  |
|
| *Spathularia clavata* | Spathularia clavata |  |
|
| *Spathularia rufa* | Spathularia rufa |  |
|
| *Spathulariopsis velutipes* | Spathulariopsis velutipes |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Gwyntyll felen** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyn rhesog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwynion rhesog**; yr enw Saesneg yw *Common White Wave*, a'r enw gwyddonol yw *Cabera pusaria*.

Mae i'w ganfod yn y Palearctig a'r Dwyrain Agos. 32–35 mm ydy lled yr adenydd ac mae'r oedolyn yn hedfan rhwng Mai ac Awst; ceir dwy neu dair cenhedlaeth, yn ddibynol ar leoliad. Lliw porffor-frown ydy lliw'r siani flewog ac mae'n bwyta rhannau o goed a pherthi gan gynnwys y wernen, yr aethnen, coed bedw, derwen a helygen. Mae'r wyn resog yn treulio'r gaeaf fel chwiler.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyn rhesog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwynfannog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwynfanogion**; yr enw Saesneg yw *White-marked*, a'r enw gwyddonol yw *Cerastis leucographa*. Caiff ei weld yn y rhan fwyaf o Ewrop, ac i'r dwyrain hyd at Rwsia ac ymlaen i Asia hyd at Japan.

35–39 mm ydy lled yr adenydd a gwelir yr oedolyn ar ei adain rhwng Mawrth a Mehefin, yn ddibynol ar ei leoliad.

Bwyd
----

Mae'r siani flewog yn hoff o fwyta: *Vaccinium myrtillus*, *Prunus spinosa* a dail yr helygen (*Salix*), *Rumex*, *Rhinanthus* a theulu'r *Galiwm*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwynfannog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Awdur a chyn-blismon yw **Gwynfor Lloyd Griffiths** (ganwyd 1934).

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Mae Gwynfor yn hannu o Ben-y-groes, Gwynedd, yn wreiddiol, a bellach yn byw yn Y Rhyl. Yn blentyn symudodd gyda'i deulu i fyw i Rhosgoch ger Amlwch. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Y Carreglefn, Ysgol Rhosybol ac Ysgol Syr Thomas Jones, Amlwch.

Gyrfa
-----

Ymunodd a'r heddlu yn 1957 a bu'n gweithio fel heddwas yng Nghonwy, Cyffordd Llandudno, Llandudno, Y Rhyl a Phrestatyn. Ers ymddeol yn 1984 mae wedi ysgrifennu nofelau yn defnyddio ei brofiadau fel ditectif gyda'r heddlu. Mae Gwynfor hefyd yn arlunydd ac wedi darlunio'r cloriau ar ei lyfrau.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Y Daliwr Lladron* (Kenfig Society, 30 Medi 2005, ISBN 9788888047188)
* *The Thief Taker* (Gwasg Helygain, 2006, ASIN B006FGKEMM)
* *Llofrudd yn y Pentre Bach* (Hunan-gyhoeddedig, Mehefin 2011)
* *Byd y Cysgodion - Atgofion PC Huw Morgan* (Gwasg y Bwthyn, Mawrth 2015, ISBN 9781907424694)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Nofel gyntaf cyn-blismon.*   (en) , Daily Post, 25 Mawrth 2015.  Cyrchwyd ar 13 Mai 2016.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybedysydd brongoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybedysyddion brongoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Conopophaga aurita***; yr enw Saesneg arno yw *Chestnut-bellied gnateater*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybedysyddion (Lladin: *Conopophagidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. aurita*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gwybedysydd brongoch yn perthyn i deulu'r Gwybedysyddion (Lladin: *Conopophagidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gwybedysydd bochddu | Conopophaga melanops |  |
|
| Gwybedysydd brongoch | Conopophaga aurita |  |
|
| Gwybedysydd corunwinau | Conopophaga castaneiceps |  |
|
| Gwybedysydd cycyllog | Conopophaga roberti |  |
|
| Gwybedysydd gwinau | Conopophaga lineata |  |
|
| Gwybedysydd gyddflwyd | Conopophaga peruviana |  |
|
| Gwybedysydd llwyd | Conopophaga ardesiaca |  |
|
| Gwybedysydd torddu | Conopophaga melanogaster |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybedysydd brongoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Clerigwr o Ynys Môn a ddaeth yn Esgob Bangor oedd **Rowland Meyrick** (1505 - 25 Medi 1565). Bu ganddo ran flaenllaw yn hanes y Diwygiad Protestannaidd yng Nghymru.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Meyrick yn ail fab Meurig (Meyric) ap Llywelyn o blas Bodorgan a Margaret ferch Rowland ap Hywel, rheithor Aberffraw, yn 1505. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Rhydychen pryd daeth i arddel y ffydd Brotestannaidd newydd. Yn nheyrnasiad Harri VIII o Loegr, cafodd reithoriaeth Stoke by Neyland yn Norfolk, ond symudodd yn ôl i Gymru yn fuan wedyn lle cafodd swydd yn rheithoriaeth Llanddewi Brefi. Treuliodd gyfnod fel canghellor Tyddewi a Wells, Gwlad yr Haf. Rhoddodd yr ail swydd heibio ac yn 1550 cofnodir ei fod yn ganghellor Esgobaeth Tyddewi, yn ganon Llanddewi Brefi ac yn rheithor ei blwyf enedigol, Llangadwaladr, Môn.

Yn 1554 priododd Catherine ferch Owen Barret, un o uchelwyr Sir Benfro. Bu rhaid iddo ymddiswyddo oherwydd cyhuddiadau yn ei erbyn. Pan ddaeth Elisabeth I o Loegr i'r orsedd fe'i apwyntiwyd yn un o'r comisynwyr i arolygu eglwysi cadeiriol ac esbobaethau Cymru a'r Mers, sef Tyddewi, Llandaf, Llanelwy, Henffordd a Chaerloyw.

Cafodd ei benodi yn Esgob Bangor gan Elisabeth I a'i urddo yn y swydd ar yr 21ain o Ragfyr 1559, yn 54 oed. Fe'i apwyntiwyd i Gyngor y Mers hefyd. Bu farw ar y 25ain o Fedi 1565. Fe'i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Bangor gan adael ar ôl ei weddw, pedwar mab a dwy ferch.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Robert Williams, *Enwogion Cymru* (Llanymddyfri, 1852).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae sawl cysyniad gwahanol i'r term **gwybodaeth**. Yn gyffredinol, mae'n cyfeirio at gasgliad o ddata ynglŷn â phwnc sydd yn helpu pobl i ddeall rhywbeth. Un gair sydd yn y Gymraeg, lle ceir *information* a *knowledge* yn y Saesneg.

Gallai **Gwybodaeth** gyfeirio at:

* Gwybodaeth (epistemoleg) (*knowledge*)
* Gwybodeg (*Informatics*)
* Gwyddor gwybodaeth (*Information science*)
* Technoleg gwybodaeth
* Theori gwybodaeth (*Information theory*)

Gweler hefyd
------------

* Asiantaeth Gwybodaeth Ganolog
* Cudd-wybodaeth
* Deallusrwydd artiffisial
* Entropi gwybodaeth
* Epistemoleg
* Gwybyddiaeth gymdeithasol
* Rhyddid gwybodaeth
* Swyddfa Gwybodaeth y Sector Cyhoeddus


|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |

*Tudalen wahaniaethu yw hon, sef cymorth cyfeirio sy'n rhestru tudalennau sy'n gysylltiedig â'r un teitl ond yn trafod pynciau gwahanol.   
Os cyrhaeddoch yma drwy glicio ar ddolen fewnol, gallwch newid y ddolen fel ei bod yn cysylltu'n uniongyrchol â'r erthygl gywir. I wneud hynny ewch yn ôl at yr erthygl honno a newid y ddolen.*

Gweler hefyd
------------

* Gwyddor gwybodaeth

Chwiliwch am ***gwybodaeth***  
yn Wiciadur.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyn dau smotyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwynion dau smotyn**; yr enw Saesneg yw *White-pinion Spotted*, a'r enw gwyddonol yw *Lomographa bimaculata*. Mae i'w gael ledled Ewrop ar wahân i'r Balcanau am ryw reswm.

Mae'r oedolyn ar ei adain rhwng Mai a Mehefin yng ngwledydd Prydain a hynny yn ystod y nos, ac mae'n dodwy un cenhedlaeth yn unig. 22–26 mm ydy lled ei adenydd. Prif fwyd y siani flewog ydy teulu'r *Prunus* gan gynnwys y Draenen ddu.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyn dau smotyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ganwyd **Roger Cadwaladr** (1566 - 27 Awst 1610) yn Stretton Sugwas, Swydd Henffordd. Wedi ymaelodi yn athrofa Reims yn 1590, a'i urddo'n offeiriad yn Valladolid yn 1593, bu'n gwasanaethu maes cenhadaeth Gororau De Cymru.

Gweithiai yn y Gymraeg a'r Saesneg a nifer o ieithoedd eraill.

Yn 1610 fodd bynnag, fe'i cipiwyd oddi yno i garchar. Cyn hynny byddai'n bleidiol i'r Offeiriaid 'Appellant', 1600-03, ond gwrthwynebodd y clerigwyr eraill a'r Jeswitiaid. Newidiodd ei syniadau am hynny yn ddiweddarach, ac yn ystod ei garchariad, ac ar y dydd y condemniwyd ef i farwolaeth, cafodd ymweliad gan y Tad Robert Jones, pennaeth y Jeswitiaid yn Lloegr. Y Tad Jones hwn a ysgrifennodd hanes ei ddienyddiad yn Llanllieni (*Leominster*), 27 Awst 1610, mewn Eidaleg.

Ffynonellau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Cymreig; adalwyd Ebrill 2016.
2. ↑  Yr Athro John McCafferty, Prifysgol Dulyn; adalwyd 28 Awst 2020.

* *Catholic Record Society*, xxv, 22;
* *Foley, Records of the English province of the Society of Jesus* (1570-1800), iv, 389-391;
* *Challoner, Memoirs of Missionary Priests, ... and of other Catholics, ... that have suffered death in England, on religious accounts, from ... 1577 to 1684* (arg. 1924), 299-306.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 19547882
* LCCN: nr93002105
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Tiriogaeth y *Pieris napi* yn Worringer Bruch, yr Almaen
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyn gwythiennau gwyrddion**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwynion gwythiennau gwyrddion**; yr enw Saesneg yw *Green-veined White*, a'r enw gwyddonol yw *Pieris napi*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop ac Asia gan gynnwys India.

Caiff ei ganfod mewn caeau a meysydd agored, tamp ac nid yw i'w weld yn aml mewn gardd. Gall fyw hyd at 2,600 m uwch lefel y môr. Un smotyn sydd gan yr oedolyn gwryw ar ei adenydd blaen, ond mae gan y fenyw ddwy. Mae'r siani flewog yn treulio'r gaeaf fel chwiler. Yn Ewrop ceir dwy neu dair cenhedlaeth ac maent i'w gweld ar adain rhwng Ebrill a Medi.

Glöyn byw gwyn gwythiennau gwyrddion

Disgrifiad
----------

* Pieris napi ♂*Pieris napi* ♂
* Pieris napi  ♂  △*Pieris napi* ♂ △
* Pieris napi  ♀*Pieris napi* ♀
* Pieris napi  ♀ △*Pieris napi* ♀ △

Bwyd
----

Adain uchaf
Caiff yr wyau eu dodwy ar nifer o blanhigion, gan gynnwys: *Sisybrium officinale*, *Alliaria petiolata*, *Cardamine pratense*, berw dŵr (*Rorippa nasturtium-aquaticum*), *Sinapis arvensis*, *Cardamine amara*, bresych gwyllt (*Brassica oleracea*) a rhuddugl gwyllt (*Raphanus raphanistrum*). Oherwydd hyn, nid yw byth yn cael ei gyfri fel pla mewn gardd. Cuddliw o wyrdd sydd gan y siani flewog a dail yn unig mae'n ei fwyta, nid y blodau.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyn gwythiennau gwyrddion yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Pieris napi***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Rhostir Margam** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 11 Chwefror 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 109.53 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Adfail Gwylfa Hiraethog
Roedd **Gwylfa Hiraethog** yn borthdy saethu yn berchen i'r is-iarll Devonport cyntaf, Hudson Ewbanke Kearley. Saif y porthdy ar ucheldir anhysbell Mynydd Hiraethog, Sir Conwy, ar dir sydd yn 496m yn uwch nag lefel y môr. Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg honnwyd mai hwn oedd y tŷ uchaf yng Nghymru, gyda rhai o'r golygfeydd gorau yn Ynysoedd Prydain.

Hanes
-----

Mae hanes y porthdy yn mynd yn ôl i ddechrau'r 1890au. Cychwynnodd fel siale pren, wedi'i fewnforio mewn rhannau parod o Norwy. Adroddir fod tri o Norwyiaid wedi dod draw i'w godi, a dywedir i'r siale gael ei sgriwio i'r graig. Yn 1908, ar yr un adeg cafodd prif gartref is-iarll Devonport yn Swydd Buckingham ei ailfodelu a'i ehangu, cafodd y caban bren ei drawsnewid fewn i borthdy newydd a adeiladwyd o gerrig. Cafodd y porthdy ei ehangu'n bellach yn 1913 gan y pensaer Syr Edwin Cooper, a mae'r hen luniau yn dangos iddo edrych fel plasty mawreddog mewn arddull Jacobeaidd. Cafodd ei hadeiladu o garreg leol gyda gorchuddion carreg Gwespyr, gyda gwyneb sment arni.

Rhoddodd is-iarll Devonport ystâd Gwylfa Hiraethog ar y farchnad yn 1925. Mae'r catalog gwerthu yn disgrifio'r porthdy fel blwch saethu a phreswylfa oedd yn cynnwys 11 prif ystafell wely, dwy ystafell wely eilaidd ynghyd â chwarteri gwas. Ar ôl i'r ystâd gael ei werthu, daeth y porthdy yn gartref i gipeiriaid yr ystâd, ac fe'i gadawyd yn wag yn yr 1960au. Ers hynny mae ei gyflwr wedi dirywio'n gyflym.

Yn Bresennol
------------

Adfail Gwylfa Hiraethog o'r ffordd A543
Ar hyn o bryd mae'r adeilad mewn cyflwr adfeiliedig iawn, gyda blaen yr adeilad yn rhannol gyfan, a dogn mewnol y tŷ wedi'i guddio gan rwbel sylweddol. Mae'r arfbais Devonport arysgrifedig uwchlaw'r drws ffrynt wedi'i symud i'r fferm Cym-y-Rhinwedd gerllaw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *The Illustrated London News*. Illustrated London News & Sketch Limited. 1982.
2. ↑  "GWYLFA HIRAETHOG SHOOTING LODGE | Coflein". *coflein.gov.uk*. Cyrchwyd 2020-12-16.
Sant Cymreig oedd **Gwynin** (bl. 6g?). Ychydig a wyddys amdano.

Traddodiadau
------------

Yn ôl traddodiad roedd yn un o feibion Helig ap Glannog, arglwydd chwedlonol Tyno Helig. Roedd yn frawd i Sant Boda. Dywedir iddo fynd yn fynach ym Mangor Is Coed ac wedyn i Ynys Enlli.

Eglwysi
-------

Cysylltir Gwynin â dau blwyf yng Nghymru, sef Dwygyfylchi yng nghymuned Penmaenmawr, Sir Conwy, a Llandegwning (Llandygwynin) yn Llŷn, Gwynedd.

Eglwys Gwynin Sant yw eglwys plwyf Dwygyfylchi. Fe'i lleolir ym mhentref Dwygyfylchi ei hun. Nid yw'r eglwys bresennol yn hen iawn ond bu eglwys yma yn yr Oesoedd Canol a oedd ym meddiant Abaty Aberconwy. Cafodd yr hen eglwys ei ailadeiladu o'r newydd bron yn 1760, a dim ond darn o ffenestr o'r 16g sy'n aros ohoni; ailadeiladwyd rhan helaeth yr adeilad hwnnw yn ei dro yn y 19g. Mae Syr John Wynn o Wydir yn cyfeirio ati ac yn dweud bod Gwynan a'i frawd Boda, meibion Helig ap Glannog, wedi eu claddu yno.

Gŵyl mabsant: 31 Rhagfyr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  H. Hughes a H. L. North, *The Old Churches of Snowdonia* (Bangor, 1924; arg. newydd, Capel Curig, 1984).
*Accipiter gentilis*
Mae **Gwalch Marthin** (***Accipiter gentilis***) yn aderyn rheibiol sy'n gyffredin trwy rannau helaeth o ogledd Ewrop, Asia a Gogledd America.

Mewn ardaloedd lle mae'r gaeafau'n arbennig o oer mae'n mudo tua'r de, ond mewn mannau eraill, megis gorllewin Ewrop, mae'n aros o gwmpas ei diriogaeth drwy'r flwyddyn.

Mae'n nythu mewn coed, ac yn hela adar hyd at faint Ffesant ac weithiau anifeiliad hyd at faint Ysgyfarnog. Mae'n medru symud yn gyflym drwy'r coed i ddal adar cyn iddynt wybod ei fod yno. Gellir adnabod gwalch Marthin wrth ei gynffon hir a'i adenydd gweddol fyr a llydan, sy'n ei alluogi i symud yn gyflym trwy'r coed. Mae'r ceiliog yn llwydlas ar ei gefn gyda llinellau llwyd ar y fron, a'r iâr yn fwy tywyll gyda llai o liw glas ar y cefn. Mae'n bosibl cymysgu rhwng gwalch Marthin a'r gwalch glas ar brydiau, ond mae gwalch Marthin yn aderyn mwy o faint. Fel y gwalch glas, mae'r iâr yn fwy na'r ceiliog. Mae'r ceiliog rhwng 49 a 56 cm o hyd a 93–105 cm ar draws yr adenydd. Er bod y mesuriadau yma yn weddol debyg i iâr gwalch glas, mae gwalch Marthin yn ymddangos yn aderyn mwy o faint. Mae'r iâr yn fwy o lawer, 58–64 cm o hyd a 108–127 cm ar draws yr adenydd, tua'r un maint â bwncath.

Credir i walch Marthin ddiflannu o Gymru erbyn y 19eg ganrif, ond bod adar wedi eu rhyddhau yn ddiweddarach gan hebogwyr a'r rheini wedi ail-sefydlu'r boblogaeth. Mae wedi manteisio ar y coedwigoedd a blannwyd gan y Comisiwn Coedwigaeth, sy'n cynnig digon o le i nythu, ac mae'n debyg bod tua chant o barau bellach yn nythu yng Nghymru, a'r nifer yn cynyddu.
Mae **Rhostir Llai** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.85 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
*Larus hyperboreus*
Aderyn sy'n byw yn agos i'r traeth ac sy'n perthyn i deulu'r Laridae ydy'r **gwylan y Gogledd** sy'n enw benywaidd; lluosog: **gwylanod y Gogledd** (Lladin: *Larus hyperboreus*; Saesneg: *Glaucous Gull*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys Ewrop ac ar adegau i'w ganfod ar draethau arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
* Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
* Llwybr yr Arfordir
* Cadwraeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan www.marinespecies.org adalwyd 4 Mai 2014

 *Safonwyd yr enw* **Gwylan y Gogledd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

* Gwefan Llên Natur; termau safonol.
Offeiriad Pabyddol, Gwrthddiwygiwr blaengar, a chyfieithydd oedd **Rhosier Smyth** neu **Roger Smyth** (1541 - 1625), a aned yn Llanelwy yn yr hen Sir Ddinbych.

Bywgraffiad
-----------

Roedd yn un o'r Gwrthddiwygwyr Cymreig a geisiai adfer yr hen Ffydd yng Nghymru. Roedd yn wladgarwr Cymreig a gredai nad oedd gan Iago I o Loegr hawl i reoli Lloegr ond gwrthodai yn ogystal hawl unrhyw frenin estron i reoli Cymru. Dymunai weld Cymru dan werin-lywodraeth ymreolaethol, fel taleithiau'r Eidal, ond gan dderbyn awdurdod y Pab ar faterion crefyddol.

Ffoes i'r cyfandir i ddianc yr erledigaeth ar Gatholigion yn 1573 pan ymaelododd yn y Coleg Seisnig yn Douai, Ffrainc. Erbyn 1579 roedd Smyth yn Rhufain. Roedd yn un o'r myfyrwyr cyntaf i ennill lle yn yr Ysbyty Seisnig yn Rhufain ond bu'n rhaid iddo adael wedi'r ddadl ffyrnig a fu rhwng y Cymry a'r Saeson. Mae'n debyg iddo deithio i Rouen yng nghwmni Gruffydd Robert a cheir tystiolaeth iddo gopïo gwaith Gruffydd Robert, *Y Drych Cristianogawl‎*, a'i gludo'n ddirgel o Ffrainc i Gymru.

Ar ôl marwolaeth Rhosier Smyth ym Mharis ym 1625 daeth cyfnod y reciwsantiaid Cymreig i ben.

Gwaith llenyddol
----------------

Y gwaith pwysicaf a gyhoeddwyd ganddo oedd *Gorsedd y Byd* (1615), a gyhoeddwyd ganddo ym Mharis ar ôl iddo symud yno yn 1596. Cyhoeddodd ddau lyfr arall yno yn ogystal, sef *Crynnodeb o addysc Cristnogawl* (1609), crynodeb o'r *Summa Doctrinae Christianae* gan Petrus Canisius, a chyfieithiad llawn o'r gwaith hwnnw (1611).

Llyfryddiaeth
-------------

* Thomas Parry (gol.), *Theater du Mond sef ivv. Gorsedd y Byd* (Caerdydd, 1930). Gyda rhagymadrodd hir ar fywyd yr awdur.
* W. J. Gruffydd, *Llenyddiaeth Cymru[:] Rhyddiaith o 1540 i 1660* (Wrecsam, 1926). Tud. 149-51.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  W. J. Gruffydd, *Llenyddiaeth Cymru[:] Rhyddiaith o 1540 i 1660* (Wrecsam, 1926). Tud. 149-51.
2. 1 2  Thomas Parry (gol.), *Theater du Mond sef ivv. Gorsedd y Byd* (Caerdydd, 1930). Rhagymadrodd.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Arwydd ar y safle
Roedd **Gwaith Dur Bethlehem** yn waith mawr ym Methlehem, Pennsylvania, yn cynnwys 120 erw. Caewyd y gwaith ar 18 Tachwedd 1995, ar ôl 140 mlynedd o gynhyrchu dur.

Agorwyd y gwaith ym 1863 gan Gwmni Haearn Saucona, yn creu cledrau haearn ar gyfer y rheilffordd leol. Creuwyd cledrau dur o 1873 ymlaen. Crewyd Cwmni Dur Bethlehem ym 1899, a daeth yn gorfforiaeth ym 1904.

Mae gan y safle 5 ffwrn, hyd at 230 troedfedd o uchder. Roedd 7 ar un adeg. Adeiladwyd yr un cyntaf ym 1915. Cynhyrchwyd rhwng 2,600 a 3,000 o dunnelli o haearn yn ddyddiol, y mwyafrif i greu dur.

Ar ôl cau’r gwaith, penderfynodd Cwmni Dur Bethlehem cyfrannu at greu ardal diwyllianol yn i hwyluso’r celf, cerddoriaeth, chwaraeon, ymchwil, siopa a’r bywyd diwylliannol y dref yn gyffredinol.Agorwyd canolfan Steelstacks yn 2011 ac wedyn Phafiliwn Levitt a chanolfan darlledu PBS yn ystod yr un flwyddyn. Agorwyd canolfan ymwelwyr yn 2012. Erbyn hyn (2017), cynhelir dros 1000 cyngerdd ac 8 gŵyl yn flynyddol. gan gynnwys Musikfest, yr ŵyl rydd mwyaf yn y wlad.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Gwefan steelstacks

  

* Y gwaith dur ac Afon LehighY gwaith dur ac Afon Lehigh
* 
* 
*
Actor o Gymro oedd **Robert Blythe** neu **Bob Blythe** (1947 – 20 Tachwedd 2018) a fu'n fwyaf adnabyddus am chwarae 'Fagin' yn y gomedi sefyllfa Cymreig *High Hopes*. Fe'i ganwyd ym Mhort Talbot a fe'i magwyd ar Stryd Tan-y-Groes yn y dref.

Gyrfa
-----

Gweithiodd fel syrfëwr cyn iddo hyfforddi fel actor yng ngholeg Ymddiriedolaeth Addysgol y Celfyddydau (Arts Educational Trust) yn Llundain.

Roedd ei waith theatr yn cynnwys tymhorau repertoire yn Theatr yr Haymarket, Leicester, Theatr y Sherman, Caerdydd, Playhouse Lerpwl, Theatr Connaught, Worthing, a Theatr y Grand, Abertawe. Fe wnaeth hefyd hefyd deithiau o amgylch y Dwyrain Pell, y Dwyrain Canol, India ac Ewrop, gyda sawl cynhyrchiad.

Roedd ei waith gyda'r Theatr Frenhinhol Genedlaethol yn cynnwys *Henry IV, Rhan 1* a *Rhan 2*, *Henry V*, *Mother's Clap's Molly House* ac *Under Milk Wood*.

Roedd yn artist cyswllt gyda Clwyd Theatr Cymru lle roedd ei gredydau yn cynnwys, yn *Life of Galileo*, *Barnaby and the Old Boys*, *Cabaret*, *Equus*, *Entertaining Mr Sloane*, *A Christmas Carol*, *The Journey of Mary Kelly*, *The Norman Conquests*, *King Lear*, *Bedroom Farce*, *The Rabbit*, *One Flew over the Cuckoo's Nest*, *A Chorus of Disapproval* a *An Inspector Calls*.

Roedd gwaith theatr arall yn cynnwys *Badfinger* yn y Donmar Warehouse ac ar daith, *Ghosts* yn Theatr y Royal Exchange, Manceinion, *House and Garden* ar gyfer Alan Ayckbourn yn Theatr Stephen Joseph, Scarborough a *Twelve Angry Men* yn Theatr y Garrick, Llundain.

Bywyd personol
--------------

Roedd Blythe yn briod a'r actores Iola Gregory a chawsant ddwy ferch. Mae eu merch hynaf, Angharad Blythe yn awdur a chynhyrchydd teledu Rhian Blythe, yn actores. Priododd am yr eildro i Naomi a chawsant ddau fab.

Ffilmyddiaeth ddethol
---------------------

* 1985 – *Troubles and Strife* (cyfres deledu)
* 1994 – *The Lifeboat* (cyfres deledu)
* 1999 – *High Hopes* (peilot)
* 2002-2009 – *High Hopes*
* 2007 – *The Royal* (cyfres deledu) (1 pennod)
* 2007 – *Midsomer Murders* (cyfres deledu) (1 pennod)
* 2006 – *Casualty* (cyfres deledu) (1 pennod)
* 2005 – *Doctors* (cyfres deledu) (1 pennod)
* 2004 – *Little Britain* (1 pennod)
* 2004 – *The Bill* (1 pennod)
* 2004 – *Lie Still* (Ffilm nodwedd)
* 2011 – *There Be Dragons* (Ffilm nodwedd) cyf Roland Joffe

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Marw actor ‘High Hopes’, Robert Blythe*  , Golwg360, 21 Tachwedd 2018.
2. ↑  Video of blythe  Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.
3. ↑  Fiona Mountford (12 November 2013). "Twelve Angry Men, Garrick Theatre - review". *London Evening Standard*. Alexander Lebedev/Evgeny Lebedev/Daily Mail and General Trust. Cyrchwyd 24 January 2014.

Dolenni allanol
---------------

* Robert Blythe ar wefan Internet Movie Database

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 301397241
* NKC: xx0250697

 |