Bardd ac ysgolhaig o Feneswela yn yr iaith Sbaeneg, a dreuliodd hefyd gyfnodau hir o'i oes yn ddiplomydd yn Lloegr ac yn addysgwr a gwleidydd yn Tsile, oedd **Andrés Bello** (29 Tachwedd 1781 – 15 Hydref 1865). Ystyrir yn un o'r deallusion pwysicaf yn hanes De America.

Aeth i Lundain yn 1810 gyda Simón Bolívar, ac yno arhosodd am 19 mlynedd. Parhaodd a'i waith llenyddol yn Lloegr, gan gynnwys ei farddoniaeth yn yr arddull newydd-glasurol.

Penodwyd i swydd wleidyddol yn Tsile, ac yno daeth yn weinyddwr Prifysgol Santiago. Cynhyrchodd gyfundrefn gyfraith Rufeinig i Tsile. Ysgrifennodd sawl gwerslyfr am ieithyddiaeth y Sbaeneg, gan gynnwys *Gramática de la lengua castellana* (1847) a *Principios de derecho internacional* (1844).

Bywyd cynnar yn Feneswela (1781–1810)
-------------------------------------

Ganwyd Andrés Bello yn Caracas, Rhaglywiaeth Granada Newydd, ar 29 Tachwedd 1781. Darllenodd y clasuron yn ei ieuenctid, a dylanwadwyd arno yn enwedig gan Fyrsil.

Astudiodd athroniaeth, cyfreitheg, a meddygaeth ym Mhrifysgol Feneswela. Daeth i adnabod y naturiaethwr Almaenig Alexander von Humboldt yn 1799, ac ymddiddorai felly ym mhwnc daearyddiaeth. Un o ddisgyblion Bello oedd y chwyldroadwr Simón Bolívar, a daeth y ddau ohonynt yn gyfeillion agos.

Llysgenhadaeth i Brydain (1810–29)
----------------------------------

Yn 1810, adeg gychwynnol Rhyfel Annibyniaeth Feneswela, aeth y llysgenhadaeth gyntaf o Feneswela i Deyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon. Ymunodd Bello â'r garfan hon dan arweiniad Bolívar, a oedd yn cynrychioli'r jwnta chwyldroadol. Yn sgil cwymp Gweriniaeth Gyntaf Feneswela yn 1812, ni allai Bello ddychwelyd i'w famwlad.

Er ei sefyllfa, cyd-olygodd y cylchgronau llenyddol *La Biblioteca Americana* (1823) ac *El Repertorio Americano* (1826–27). Yn ystod ei gyfnod yn Lloegr, ysgrifennodd Bello ei farddoniaeth wychaf, y ddwy gerdd *Silvas americanas* a gyhoeddwyd yn Llundain yn 1826–27. Bwriad Bello i gychwyn oedd i gyfansoddi arwrgerdd hir dan yr enw "América", ond ni lwyddodd i'w gorffen.

Gweithiodd Bello i lysgenadaethau Tsile a Cholombia, a bu hefyd yn addysgu.

Ei yrfa a diwedd ei oes yn Tsile (1829–65)
------------------------------------------

Ar gais llywodraeth Tsile, aeth Bello i Santiago de Chile yn 1829 i weithio yn y swyddfa dramor. Aeth ati i ad-drefnu'r brifysgol yn Santiago gan sefydlu Prifysgol Tsile a dal swydd rheithor y sefydliad hwnnw o 1843 i 1865. Gelwir y brifysgol yn aml yn *la casa de Bello* (tŷ Bello). Bu hefyd yn golygu newyddiadur y llywodraeth, *El Araucano*.

Gwasanaethodd yn seneddwr yn Tsile o 1837 hyd at ei farwolaeth, a derbyniodd ddinasyddiaeth Tsileaidd. Bello oedd awdur Cyfraith Rufeinig Tsile, a ddaeth i rym yn 1855. Mabwysiadwyd y gyfraith honno gan lywodraethau Colombia ac Ecwador.

Bu farw yn Santiago ar 15 Hydref 1865 yn 83 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Andrés Bello. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 3 Mai 2019.
2. 1 2  (Saesneg) Simon Collier, "Bello, Andrés (1781–1865)" yn *Encyclopedia of Latin American History and Culture* (Gale, 2008). Adalwyd ar 3 Mai 2019.

Darllen pellach
---------------

* Rafael Caldera, *Andrés Bello* (1935).
* Ivan Jaksic, *Andrés Bello: Scholarship and Nation-Building in Nineteenth-Century Latin America* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 2001).
* John Lynch (gol.), *Andrés Bello: The London Years* (1982).