recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Castell a leolir ger Glandyfi, Ceredigion, (tua phum milltir i'r de o Fachynlleth) yw **Castell Aberdyfi** (neu 'Castell Abereinion'). Enwir y castell ar ôl aber Afon Dyfi: does dim cysylltiad a'r pentref glan-y-môr o'r un enw yng Ngwynedd. Dim ond y mwnt sydd i'w weld yno heddiw, sydd yn cael ei gyfeirio ati fel y *Domen Las* ar fapiau 'Ordnance Surfey'.

Codwyd y castell cyntaf yn 1156 gan Rhys ap Gruffudd, mewn ymateb i fygythiad i'w diroedd o'r gogledd gan Owain Gwynedd, a oedd wedi casglu byddin i deithio i Geredigion. Cododd Rhys ffôs i allu dal ei dir yn ôl *Brut y Tywysogion*.

Ni wireddwyd y bygythiad, ond codwyd castell ar y safle, beth bynnag. Adeiladwyd mwnt ar ben crib isel a oedd yn rhedeg dros y tir corsiog a amgylchwyd ar bob ochr gan Afon Dyfi ac Afon Einion. Mae'r domen oddeutu 20 troedfedd o uchder gyda hydredd o tua 30 troedfedd ar ei chopa; amgylchwyd hi gan ffos ddofn.

Ymosododd yr Iarll Normanaidd Roger de Clare ar y castell a'i gipio tua'r flwyddyn 1158. Ond ail-gipiodd yr Arglwydd Rhys y castell ar ôl hynny. Cynhaliodd Llywelyn ab Iorwerth gynulliad yng Nghastell Aberdyfi yn 1216 pan roddodd diroedd de Cymru i dywysogion eraill mewn cyfnewid am eu gwrogaeth a'u ffyddlondeb.

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Deheubarth |
| --- |
| 
* Aberdyfi
* Aberteifi
* Carreg Cennen
* Dinefwr
* Y Dryslwyn
* Nanhyfer
* Newydd Emlyn
* Rhaeadr Gwy
* Trefilan
* Ystradmeurig

 |  |
**Habibullah Khan** (3 Mehefin 1872 – 20 Chwefror, 1919) oedd brenin Affganistan o 1901 hyd ei farwolaeth yn 1919. Cafodd ei eni yn Tashkent, Wsbecistan, yn fab hynaf yr Emir Abdur Rahman Khan. Dilynodd ei dad i'r orsedd yn Hydref 1901.

Roedd Habibullah yn frenin cymharol seciwlar, rhyddfrydol, a geisiai ddiwygio bywyd ei wlad, e.e. trwy gyflwyno meddygaeth Orllewinol. Sefydlodd ysgolion, moderneiddiodd y fyddin a cheisiodd ddiwygio'r gyfraith.

Cadwodd Affganistan yn wlad niwtral yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, gan anwybyddu galwadau gan swltan Ymerodraeth yr Otomaniaid (Twrci), a ystyrid gan rai yn arweinydd crefyddol Islam, i gael y wlad i ymuno yn y rhyfel. Gwellodd perthynas ei wlad â'r India Brydeinig drwy arwyddo cytundeb heddwch yn 1905 ac ymweld â'r wlad yn 1907.

Cafodd ei asasineiddo tra ar daith hela ym mryniau Kalagosh ar Chwefror 20, 1919. Fe'i olynwyd gan ei fab Amanullah Khan

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :**Abdur Rahman Khan | **Emiriaid AffganistanHabibullah Khan** | **Olynydd :**Amanullah Khan |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 63746745
* LCCN: no2005077216
* ISNI: 0000 0000 4453 9797
* GND: 124519229

 |
Mewn ecoleg, trefn creaduriaid sy'n dangos y ffordd trosglwyddo ynni mewn ecosystem trwy bwydo yw **cadwyn fwyd** neu **perthynas bwydo**.

Enghraifft cadwyn fwyd: algae → protist → sgwid → morlo → orca. Yn yr enghraifft mae pump lefel droffig achos mae'r ynni yn llifo trwy pump organeb. Mae'r ynni yn lleihau pob amser achos dydy'r anifeiliaid ddim yn bwyta'r holl organeb, achos mae'r anifeiliaid yn defnyddio ynni i symudio ac achos mae gwastraff ynni trwy wres.

Yn lle y term "cadwyn fwyd" mae rhai pobl yn defnyddio'r term **gwe fwyd**, achos mae perthynas bwydo yn fwy gymhleth na'r syniad o'gadwyn', gyda nifer o anifeiliaid yn bwyta'r un fath o bwyd ac yr un pryd pob anifail yn bwyta mwy nag un math o fwyd. Mae hefyd yn bosib fod y cadwyn fwyd yn cylchred (gweler hefyd: y gylchred carbon a'r gylchred nitrogen).

Mae'n bosib fod llygryddion yn cael eu drosglwyddo dros cadwyn fwyd a felly achosi problemau, ond er mwyn deall y cyfanswm llygryddion mewn cadwyn fwyd mae'n rhaid i ystiried y pyramid biomas, sy'n dangos pa mor bwyt sy wedi ei fwyta.

Trefn cadwyn fwyd
-----------------

* Cynhyrchydd: Planhigion gwyrdd (mae'n cynhyrchu ynni trwy ffotosynthesis)
* Ysydd:
	+ Llysysyddion (anifeiliaid sy'n bwyta ddim ond planhigion)
	+ Cigysyddion (anifeiliaid sy'n bwyta ddim ond cig)
	+ Hollysyddion (anifeiliaid sy'n bwyta planhigion a chig)
* Dadelfennyddion (anifeiliaid sy'n bwyta planhigion ac anifeiliaid wedi marw neu tail ac yn torri nhw i lawer, e.e. mwydod neu bacteria)

Cynhyrchydd
-----------

Yr haul yw ffynhonnell egni pob organeb byw ar y Ddaear. Planhigion yw'r organeb sydd yn medru trosglwyddo egni golau'r haul i mewn i egni gemegol mewn glwcos. Mae hyn yn digwydd yn ystod ffotosynthesis, pan mae planhigyn yn cynhyrchu bwyd ei hun, sef glwcos, yn y dail. Felly, gelwir y planhigion yn cynhyrchwr, ac mae pob anifail yn dibynnu arnynt i cychwyn y cadwyn bwyd.
Cynhyrchydd ffilm, actor llais ac awdur sgriptiau Americanaidd yw **Conrad Vernon IV** (ganwyd 11 Gorffennaf 1968). Mae'n cael ei adnabod yn bennaf am ei waith ar gyfer cyfres o ffilmiau animeiddiedig 'DreamWorks' , sef *Shrek* a'r ffilmiau *Monsters vs. Aliens* a *Madagascar 3: Europe's Most Wanted*.

Brodor o Lubbock, Texas, yw Conrad ac astudiodd yng ngoleg celf California, ac yna fel awdur storiau e.e. *Cool World*, *2 Stupid Dogs*, *Rocko's Modern Life*, *Nightmare Ned*, a *Morto the Magician*. Yn 1996, ymunodd gyda DreamWorks, ble gweithiodd fel *storyboard artist* ar y ffilm *Antz*. Wedi ymddangosiad a llwyddiant diamheuol *Antz* cychwynodd weithio ar Gingerbread Man, ac o fewn dim, roedd wedi derbyn rol fel llais y prif gymeriad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Cannes Film festival: Conrad Vernon". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2006-02-02. Cyrchwyd 2006-06-01.
2. ↑  "Conrad Vernon (I)". IMDb. Cyrchwyd 2006-06-01.
3. ↑  DreamWorks Animation. "Madagascar 3 Europe's Most Wanted - Production Information" (PDF). *Festival Cannes*. t. 17. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2016-03-03. Cyrchwyd 29 Mai 2012.
Roedd **Cadwallon ap Einion** (460? — 534), a adwaenir fel **Cadwallon Lawhir** yn frenin Gwynedd.

Hanes
-----

Yn ôl y traddodiad, teyrnasai Cadwallon ychydig ar ôl brwydr Mynydd Baddon (sy'n cael ei dyddio rhwng 490 a 510) a buddugoliaeth Arthur dros y Saeson.

Ei brif orchest yn ystod ei deyrnasiad oedd gorchfygu'r Gwyddelod oedd wedi ymsefydlu ar Ynys Môn. Wedi hyn daeth yr ynys yn rhan bwysig iawn o deyrnas Gwynedd.

Cafodd yr enw Cadwallon, *Lawhir*, mae'n ymddangos, oherwydd fod ganddo freichiau anarferol o hir. Yn ôl Iolo Goch gallai godi carreg o'r llawr i ladd brân heb orfod plygu ei gefn, gan fod ei freichiau yn cyrraedd at y llawr.

Dilynwyd ef ar yr orsedd gan ei fab Maelgwn Gwynedd. Mae'r ffaith fod Gildas yn cyhuddo Maelgwn o fod wedi lladd ei ewythr a chymeryd ei deyrnas yn awgrymu fod yr ewythr hwn wedi teyrnasu rhwng Cadwallon a Maelgwn, ond nid ymddengys fod cofnod o bwy ydoedd.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :**Einion Yrth ap Cunedda | **Brenhinoedd Gwynedd** | **Olynydd :**Maelgwn Gwynedd |
Ffordd o gategoreiddio pobl yn ddosbarthiadau ar sail ffactorau economaidd-gymdeithasol megis cyfoeth, incwm, hil, addysg, ethnigrwydd, rhywedd, galwedigaeth, statws cymdeithasol, neu rym gwleidyddol yw **haeniad cymdeithasol**. Fel agwedd sefydlog o gymdeithas, gellir ei ddiffinio yn broses o systemateiddio anghydraddoldebau'r unigolyn, pennu iddynt werth, a'u trefnu yn batrymau a gydnabyddir gan unigolion eraill. Wrth astudio haeniad cymdeithasol, dosberthir yr unigolyn ar sail ei safle cymdeithasol yn berthynol i unigolion eraill mewn grŵp cymdeithasol, ardal ddaearyddol, neu uned ddadansoddi.

Patrwm nodweddiadol o ddiffinio haeniad cymdeithasol, yn enwedig mewn cymdeithasau modern yn y Gorllewin, ydy'r tri dosbarth sylfaenol: y dosbarth uchaf, y dosbarth canol, a'r dosbarth isaf; a gellir isrannu'r dosbarthiadau hynny yn haenau uchaf, canol, ac isaf. Gellir hefyd ffurfio haenau cymdeithasol ar sail carennydd, clan, llwyth, neu gast, neu gyfuniad ohonynt.

Mae dwy ddamcaniaeth gyffredinol o haeniad cymdeithasol: yr esboniad swyddogaethol ar sail gwaith Émile Durkheim a Talcott Parsons; a'r agwedd Farcsaidd, sydd yn tynnu hefyd ar syniadaeth Jean-Jacques Rousseau a Pierre-Joseph Proudhon, sydd yn canolbwyntio ar rym. Yn ôl y swyddogaethwyr, mae pob cymdeithas yn anochel yn graddio gweithgareddau ei haelodau er mwyn gwerthfawrogi'r swyddogaethau pwysicaf, ac angenion swyddogaethol felly sydd wrth wraidd haeniadau cymdeithasol. Dadleua'r Marcswyr bod haeniad yn amlygu gwahaniaethau grym ac felly anghydraddoldeb yn y gymdeithas, ac awgrymant bod y sefyllfa honno dan drefn cyfalafiaeth yn anghyfiawn.
*Gweler hefyd Cadwaladr (gwahaniaethu).*

Llun o Gadwaladr allan o Historia Regum Britanniae, Sieffre o Fynwy; 15g.
Sant Cadwaladr yn mynd i'r frwydr, dan faner y Ddraig Goch. Ffenestr liw yn Eglwys Gadeiriol Llandaf.
Roedd **Cadwaladr ap Cadwallon** (*c.* 633–682, teyrnasodd o *c.* 655) (Lladin: Catuvelladurus), a adnabyddir fel **Cadwaladr Fendigaid**, yn frenin Gwynedd.

Hanes
-----

Roedd Cadwaladr yn blentyn pan laddwyd ei dad, Cadwallon ap Cadfan, mewn brwydr yn erbyn Oswald o Northumbria. Cipiwyd teyrnas Gwynedd gan Cadafael Cadomedd ap Cynfeddw, a bu raid i Gadwaladr ffoi. Credir iddo fyw yn Iwerddon, Llydaw neu un o'r teyrnasoedd Brythonig eraill. Llwyddodd Cadwallon i adennill teyrnas ei dad, ond nid oes gwybodaeth am sut y gwnaeth hyn. Erbyn 658 yr oedd yn ddigon grymus i ymosod ar y Saeson yng Ngwlad yr Haf, ond heb lwyddiant.

Wedi hyn, nid yw'n ymddangos i Gadwaladr arwain byddinoedd tu allan i Wynedd. Roedd enw iddo am fod yn frenin duwiol dros ben, a chafodd yr enw "Cadwaladr Fendigaid". Sefydlodd nifer o eglwysi yng Ngwynedd, a chredir mai ef yw'r "Cadwaladr" sy'n cael ei goffau yn enw eglwys Llangadwaladr ar Ynys Môn, lle gellir gweld carreg fedd ei daid, Cadfan ap Iago.

Yn ôl yr *Annales Cambriae*, bu farw o'r pla yn 682. Mae rhai ffynonellau'n awgrymu iddo farw mewn pla cynharach yn 663/664, ond ymddengys hyn yn llai tebygol.

Traddodiadau amdano
-------------------

Mae traddodiad a geir yn y casgliad Trioedd Ynys Prydain yn rhestru 'Tair Gwyth Balfawd Ynys Prydain' (Tri thrawiad niweidiol...'), a'r drydedd yw'r un a roddodd Golyddan Fardd i Gadwaladr Fendigaid. Does dim cyfeiriad at ei ladd gan Golyddan yn y croniclau. Ceir cyfeiriad arall gan y bardd Philyp Brydydd at ladd Gadwaladr gan Golyddan.

Parhaodd y côf am Cadwaladr yn y Brudiau fel Mab Darogan. Yn *Armes Prydein* darogenir y bydd Cynan a Chadwaladr yn arwain y Cymry a'u cyngheiriad i fuddugoliaeth yn erbyn y Saeson. Cysylltir baner y Ddraig Goch ag ef, a defnyddiwyd y ddraig goch fel arwydd Harri Tudur ym Mrwydr Bosworth. gan fod Harri yn hawlio bod yn ddisgynnydd Cadwaladr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Trioedd Ynys Prydein*, Triawd 53 a thud. 292.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae'r **Wennol** (***Hirundo rustica***), sy'n aelod o'r teulu Hirundinidae, y gwenoliaid, yn gyffredin trwy ran helaeth o Ewrop, Asia, Affrica a Gogledd a De America. Mae'n aderyn mudol, efallai y mwyaf adnabyddus o'r holl adar mudol.

Gellir adnabod y Wennol oddi wrth y gynffon hir gyda fforch ynddi, ac yn Ewrop y cefn glas tywyll, bol gwyn a mymryn o goch ar y gwddf, dyad thorch dywyll yn gwahanu'r coch a'r gwyn. Mae'r math yma yn nythu yn Ewrop a gorllewin Asia cyn belled i'r gogledd a'r Arctig, ac yn treulio'r gaeaf yn Affrica.

Mae'r is-rywogaeth yng Ngogledd America ychydig yn wahanol, gyda'r bol yn fwy coch a'r dorch dywyll yn llai. Mae'n nythu trwy Ogledd America ac yn gaeafu yn Ne America.

Gwennol, Nebo, Llanrwst; 2016.
Nythaid o gywion y wennol, mewn nyth ar Ynys Sgomer.
Wy'r  *Hirundo rustica* 
Yn yr Aifft mae is-rywogaeth *H. r. savignii* sydd yn fwy coch neu oren ar y bol ac sy'n aros yn yr un lle trwy'r flwyddyn. Yn Asia mae nifer o is-rywogaethau sydd hefyd yn fwy oren ar y bol na'r is-rywogaeth Ewropeaidd. Mae'r rhain yn gaeafu yn ne Asia a gogledd Awstralia.

Eu prif fwyd yw pryfed, sy'n cael eu dal trwy hedfan yn gyflym, weithiau'n uchel yn yr awyr ac weithiau dim ond modfeddi o'r llawr. Maent yn adeiladu nyth o fwd, gyda deunydd fel plu neu laswellt y tu mewn. Fel rheol maent yn nythu mewn adeiladau, er enghraifft beudai ac adeiladau fferm eraill neu o dan bontydd. Mae'r iâr yn dodwy 4 neu 5 wy.

Mae gweld y Wennol gyntaf yn y gwanwyn (yn y dyddiau diwethaf o Fawrth neu yr wythnos gyntaf o Ebrill yng Nghymru fel rheol) yn arwydd fod y gwanwyn wedi cyrraedd, ond fel y dywed y ddihareb *Un Wennol ni wna wanwyn*.
Cyfrol o gerddi gan y prifardd Gerallt Lloyd Owen a gyhoeddwyd am y tro cyntaf ar 1 Mawrth 1972 yw ***Cerddi'r Cywilydd***. Dyma ail gyfrol y bardd, yn dilyn *Ugain Oed a'i Ganiadau* (1966).

Cefndir y cerddi hyn, sy'n cynnwys rhai o gerddi Cymraeg gwladgarol mwyaf adnabyddus yr 20g, oedd cyfnod Arwisgiad 1969 a chyfeiria'r gair 'cywilydd' yn y teitl at waseidd-dra rhai Cymry a fu mor barod i gymryd rhan yn y basiant frenhinol, ym marn y bardd. Fel y noda Gwynn Jarvis yn ei ragymadrodd i adargraffiad 1990,

> Cerddi cyfnod ydynt. Ym mlwyddyn y cyflyru mawr, aeth gosgordd fechan unwaith yn rhagor i Gatraeth. Caled yr ymladd yn wyneb grym cynheiliaid y drefn a da gan hynny fu cael gweledigaeth bardd yn gynhaliaeth - geiriau ysbrydoledig i'n cadw rhag gwall cof, geiriau er eu haml dristwch a'u hanobiaith a daniai ein llawenydd a'n hewyllys yn fflam o obaith.
> 
> 

Mae'r gyfrol yn cynnwys cerddi o naws genedlaetholgar fel 'Etifeddiaeth', 'Tir Iarll', 'Fy Ngwlad' a 'Hen Genedl' sy'n amlygu safbwynt y bardd yn wyneb yr argyfwng a wynebai Cymru a'i hiaith ond ceir nodyn o hyder hefyd, er hynny, fel yn y gerdd 'Gobaith'.

Ceir sawl cerdd fwy personol ei naws hefyd. Mae 'Wedi'r Storm' yn gerdd fer i gofio'r athronydd J. R. Jones a cheir cerddi coffa dwys i bobl o Benllyn hefyd.

Manylion cyhoeddi
-----------------

Gerallt Lloyd Owen, *Cerddi'r Cywilydd*. Gwasg Gwynedd, 1972; sawl argraffiad arall ers hynny.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Cerddi'r Cywilydd*, argraffiad 1990, rhagymadrodd.
Prysgwydden gordeddog yn nheulu'r *Caprifoliaceae* yw'r **gwyddfid** neu ***laeth y gaseg*** (enw unigol ac enw lluosog) sy'n gynhenid i hemisffêr y gogledd. Mae'n blanhigyn dringol ac ymnyddol o deulu’r *Caprifoliaceæ* ac mae'n tyfu mewn llwyni a gwrychoedd. Melyn-pinc ydy lliw'r blodau sy'n eitha persawrus ac ar ffurf utgyrn; mae'r aeron a dyf yn yr hydref o liw coch. Mae tua 180 o rywogaethau gwahanol ac mae 20 ohonynt yn gynhenid i Ewrop. Adwaenir y gwyddfid hefyd fel llaeth y gaseg, ymysg nifer o enwau gwahanol. Y math mwyaf cyffredin yw'r  *Lonicera periclymenum*.

Blodau'r gwyddfid ger Heolgerrig, Merthyr Tudful; Medi 2017 (llun gan Morgan Owen).
Mae'r dail mewn parau, yn syml ac yn hirgrwn. Yn ôl y naturiaethwraig Bethan Wyn Jones: *Mae arogl y gwyddfid yn drymach ar awel yr hwyr am mai gwyfynod yn bennaf sy'n peillio'r gwyddfid, ac er mwyn denu'r gwyfynod hynny i beillio'r blodau mae'r gwyddfid yn rhyddhau perarogl.*

Cyfeirir at "laeth-y-gaseg" gan Dafydd Rowlands yn ei gerdd *Dangosaf iti Lendid*.

Gerddi
------

Mae'r gwyddfid yn blanhigyn cyffredin mewn gerddi - yn bennaf gan eu bod yn gorchuddio hen waliau ac oherwydd lliw ac arogl y blodau. Mae'r mathau sy'n dringo'n hoffi gwreiddio yn y cysgod. Gallant ordyfu, gan dyfu'n wyllt, os nad ydynt yn cael eu tocio.

Blodau

Enwau
-----

Yn ddiweddar defnyddiwyd yr enw fel enw ar ferch.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ngeiriadur Prifysgol Cymru
2. ↑  Teitl: Arogleuon I Ddenu'r Cler; Gwefan y Daily Post;[*dolen marw*] adalwyd 30 Mehefin 2014.
3. ↑  Gwefan Bitsesixe; Archifwyd 2014-07-17 yn y Peiriant Wayback. BBC; adalwyd 30 Mehefin 2014.
4. ↑  *RHS A-Z encyclopedia of garden plants*. United Kingdom: Dorling Kindersley. 2008. t. 1136. ISBN 1405332964.
*Chawanmushi*
Saig o gwstard wy o Japan yw ***chawanmushi*** (茶碗蒸し, yn llythrennol "stêm cwpan te" neu "wedi'i stemio mewn powlen de"). Yn annhebyg i gwstardiau eraill, mae fel arfer yn cael ei fwyta fel rhan o bryd o fwyd, oherwydd bod *chawanmushi* yn cynnwys pethau sawrus yn hytrach na melys. Cymysgedd o wy a saws soia, *dashi* a mirin am eu blas yw'r cwstard, gyda nifer o gynhwysion fel madarch *shiitake*, *kamaboko*, gwreiddiau lilïau, corgimychiaid wedi'u berwi a ginco mewn cynhwysydd siâp cwpan te. Mae'r rysáit yn debyg i un wyau wedi'u stemio Tsieineaidd, ond gall y topins fod yn wahanol. Gan nad oes modd codi cwstard wy â gweill bwyta, un o'r ychydig brydau Japaneaidd a fwytir â llwy yw hwn.

Gellir bwyta *chawanmushi* naill ai'n boeth neu'n oer. Os caiff nwdls *udon* eu hychwanegu, gelwir y pryd yn *odamaki mushi* neu *odamaki udon*.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Downer, Lesley (2001). *At the Japanese Table: New and Traditional Recipes*. Chronicle Books. t. 103. ISBN 978-0-8118-3280-9.
Pwnc yr erthygl hon yw'r cymeriad mytholegol.  Am y cyflwr meddygol, gweler Corachedd.  
Mae **corrach** yn greadur sy'n deillio o fytholeg, Germanaidd a Llychlynaidd yn bennaf, a straeon Tylwyth Teg, ac sydd wedi datblygu yn ffigwr mewn ffuglen ffantasi a gemau chwarae rôl (lle cyfeirir at wrach yn aml fel dorf "do-r-f"). Mae gan gorachod allu hudol fel rheol, yn aml yn ymwneud â meteleg. Y creaduriaid tebycaf i'r corachod Sgandinafaidd yn llên gwerin Cymru yw'r coblynnod a'r Coraniaid : cyfeirir at yr olaf yn Chwedl Lludd a Llefelys. Ceir creaduriaid bychain arallfydol mewn sawl mytholeg arall hefyd, ond mae'r erthygl hon yn ymwneud yn bennaf â'r corachod Germanaidd neu Sgandinafaidd (*dwarf*).

Mae'n anodd cadarnhau tarddiad gwreiddiol corachod, mae'r ffynonellau sydd agosaf i'r fytholeg Germanaidd wreiddiol yn dod o fytholeg Llychlyn, ond mae'r rhain yn brin ac yn amrywiol. Yn raddol, mae corachod wedi ennill rôl mwy digri ac ofergoelus. Roedd corachod yn sicr yn ddynol, ond mae'r ffynonellau'n amrywio yn eu taldra, eu ffordd o fyw, a'u tebygrwydd at ellyllon. Gan gysidro'r ffynonellau gwreiddiol a'u natur, mae'n debygol y bu'r corachod gwreiddiol o daldra dynol llawn. Roedd ganddynt gysylltiadau cryf â marwolaeth: croen gwelw; gwallt tywyll; cysylltiadau gyda'r ddaear; au rôl ym mytholeg. Dilynont draddodiadau animistaidd, gan ddangos tebygrwydd i addoliad hynafiaid a'r meirw. Roeddent yn debyg i eraill o deulu'r *Vættir*, megis yr ellyllon.

Fel y datblygodd eu mytholeg, maent wedi troi'n nodweddiadol yn fwy digri a dirgel. Maent wedi mabwysiadu delwedd cyfoes o fod yn fyr ac yn hyll. Mae eu cysylltiadau gyda'r elfennau tanddaearol wedi dod yn amlycach. Mae corachod yn fodau hudol gyda chryn dawn am feteleg, gan ddod yn enwog am greu eitemau chwedlonol. Roedd y cysyniad Nordig diweddar o gorachod yn gryn wahanol i'r gwreiddiol. Daethant yn fodau hudol anweledig fel y Tylwyth Teg, yn defnyddio swynion, melltithion, a thwyll.

Corachod mewn ffantasi cyfoes
-----------------------------

### Llyfrau

* The Weirdstone of Brisingamen gan Alan Garner
* Cyfres *Artemis Fowl*
* *The Chronicles of Narnia* gan C. S. Lewis
* Cyfres y *Disgfyd*
* *The Hobbit* a *The Lord of the Rings* gan J. R. R. Tolkien
* Nofelau *Shannara* gan Terry Brooks
* Nofelau *Midkemia* gan Raymond Feist
* *Inheritance Cycle* gan Christopher Paolini
* Gotrek and Felix gan William King
* The Spiderwick Chronicles gan Holly Black a Tony Diterlizzi

### Gêmau fideo a chwarae rôl

* *Dungeons and Dragons*
* *Warhammer Fantasy Roleplay*
* *Warcraft*
* *World of Warcraft*
* *RuneScape*
* *Sacred (gêm gyfrifiadurol)*
* *Dark Age of Camelot*
* *Earthdawn*
* *Arcanis*
* *Palladium Fantasy Role-Playing Game*
* *Guild Wars*
* *Shadowrun*
* *The Witcher (gêm gyfrifiadurol)*
* *Dwarf Fortress*
* *Lord of the Rings Online*
* *EverQuest*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  'Zwerge' yn *Lexikon der germanischen Mythologie*, Rudolf Simek, (Stuttgart, 1984)
2. 1 2  Mythology: A Guide to the Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs, p.100
3. ↑  Poetic Edda: Essays on Old Norse Mythology, t. 213

Gweler hefyd
------------

* Rumpelstiltskin
Emir a swltan Algeriaidd o dras Berberaidd, diwinydd Swffi, gwleidydd ac arweinydd y gwrthsafiad yn erbyn gwladychiad Algeria gan Ffrainc, llenor ac athronydd, a ystyrir yn arwr cenedlaethol yn ei wlad enedigol oedd **Abd El-Kader** neu **Abdelkader** (Arabeg: عبد القادر الجزائري 'Abd al-Qādir al-Djazā'irī, Abd el-Kader Algeriad) (ganed 6 Medi 1808 ger Mascara yn Algeria - bu farw 26 Mai 1883 yn Damascus, Syria).

Ar ôl goresgyniad dinas Alger (Algiers) gan luoedd Ffrainc, etholwyd Abd El-Kader yn emir i'w harwain gan lwythau Berber ardal Oran, yng ngogledd-orllewin Algeria. Gyda dyfalbarhad a dawn filwrol anghyffredin, arweiniodd yr Algeriaid mewn rhyfel herfilwrol hir yn erbyn byddin Ffrainc, a barhaodd o 1832 hyd 1847. Yn 1834 gorfododd y Cadfridog Ffrengig Desmichels i arwyddo cytundeb yn ei gydnabod fel arweinydd ac ym Mehefin 1835, enillodd fuddugoliaeth fawr ar y fyddin Ffrengig ym mrwydr Makta.

Ond tyfodd nerth y Ffrancod yn Algeria a bu rhaid i Abd El-Kader ffoi i'r gorllewin a chael noddfa ym Moroco. Oddi yno dechreuodd ymladd rhyfel jihad yn erbyn y Ffrancod yn enw Islam. Ildiodd i'r Ffrancod yn 1847 a chafodd ei anfon i Ffrainc lle y'i dalwyd fel carcharor hyd 1852 pan gafodd ei ryddhau ar orchymyn yr ymerodr newydd, Louis Napoleon. Cafodd ei alltudio i Bursa (Twrci) ac oddi yno symudodd i ddinas Damascus yn Syria lle bu farw yn 1883.

Fel llenor ac athronydd, fe'i cofir yn bennaf am ei hunangofiant cyfriniol y *Qitab al-Mawaqif* ('Llyfr yr Arosfeydd').

Cerdd Gymraeg iddo
------------------

Abd El-Kader yw un o'r ychydig ffigyrau Arabaidd ac Islamig sydd wedi ysbrydoli bardd Cymraeg. Cyfansoddodd Walter Davies (Gwallter Mechain) (1761-1849) gyfres o englynion iddo sy'n ei foli fel arweinydd y frwydr am ryddid cenedlaethol yn Algeria. Dyma'r ddau englyn agoriadol:

Codwm i Abd-el-Cader—bwriedir,
Mewn brad a chreulonder;
Ond mab Ismael, hael o'i her,
I fyny deil ei faner!
Ai'n deilwng i hudolion—anonest,
Dan enw Cristnogion,
Rheibio gwlad (brad ymhob bron)
Y dewr a'r hen frodorion?

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwallter Mechain, 'Abd-el-Cader', *Gwaith Gwallter Mechain*, cyfrol 1, gol. D. Silvan Evans (Caerfyrddin, 1868).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 90053837
* LCCN: n50035377
* ISNI: 0000 0001 2143 1596
* GND: 118854879
* SELIBR: 31184
* SUDOC: 026676028
* BNF: cb11887957g (data)
* BIBSYS: 90764128
* NLA: 36575526
* NKC: jx20130904003
* The SBN id RMLV048606 is not valid.
* BNE: XX1116762
* CiNii: DA05584736

 |
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Cerddinen wyllt** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sorbus torminalis* a'r enw Saesneg yw *Wild service-tree*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cerddinen Folwst, Cerddinen Wyllt, Criafallen Wyllt, Criafolen, Criafolen Wyllt.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Geiriadur rhywogaethau Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cerddinen wyllt***
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cwmwl gwarwelw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cymylau gwarwelw**; yr enw Saesneg yw *Pale-shouldered Cloud*, a'r enw gwyddonol yw *Actinotia hyperici*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cwmwl gwarwelw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn Gwent**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod Gwent**; yr enw Saesneg yw *Silurian*, a'r enw gwyddonol yw *Eriopygodes imbecilla*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn Gwent yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Darn o waith gwydr "crisial"
Math o wydr sy'n cynnwys plwm yn lle'r calsiwm a gwie mewn gwydr golchludw neu potash yw **gwydr plwm** (hefyd **gwydr crisial**). Mae gwydr plwm fel arfer yn cynnwys 18–40% (yn ôl pwysau) o blwm(II) ocsid (PbO), tra bod **plwm crisial**, sydd hefyd wedi'i adnabod fel gwydr fflint oherwydd y ffynhonnell silica wreiddiol, yn cynnwys isafswm o 24% PbO. Mae gwydr plwm yn ddymunol oherwydd ei nodweddion addurnol.

Cafodd y dechneg o ychwanegu plwm ocsid fel dull o wella ymddangosiad gwydr ei darganfod gan y Sais George Ravenscroft yn 1674. Roedd gwydr oedd yn cynnwys rhwng 10 a 30% plwm ocsid hefyd yn haws i'w doddi gan ddefnyddio glo môr fel tanwydd ffwrnais. Roedd y dechneg hon hefyd yn cynyddu'r "cyfnod gweithio" gan wneud y gwydr yn haws i'w drin a'i siapio.

Nid yw'r term *crisial plwm*, yn dechnegol, yn gywir i ddisgrifio gwydr plwm, gan nad oes gan wydr fel solid amorffaidd strwythur crisialaidd. Er hynny, mae'r defnydd o'r term yn dal i fod yn boblogaidd am resymau hanesyddol a masnachol. Daw o'r gair Fenisaidd *cristallo* i ddisgriio'r carreg grisial sy'n cael ei dynwared gan wneuthurwyr gwydr Murano.

Roedd llestri gwydr plwm crisial yn arfer cael eu defnyddio i storio a gweini diodydd, ond mae hyn yn llai cyffredin erbyn hyn oherwydd fod gan blwm beryglon iechyd. Un deunydd amgen yw **gwydr crisial**, sy'n cynnwys bariwm ocsid, sinc ocsid, neu potasiwm ocsid yn lle plwm ocsid. Mae gan grisial di-blwm fynegrif plygiant tebyg i grisial plwm, ond mae'n ysgafnach ac mae ganddo lai o rym gwasgarol.

Yn yr Undeb Ewropeaidd, mae labelu cynnyrch "crisial" yn cael ei reoleiddio gan Gyfarwyddeb Cyngor 69/493/EEC, sy'n diffinio pedwar categori, gan ddibynnu ar gyfansoddiad cemegol a nodweddion y deunydd. Rhaid i gynnyrch gwydr gynnwys 24% o blwm ocsid cyn y gall gael ei alw yn "grisial plwm". Rhaid i gynnyrch sy'n cynnwys llai na hynny o blwm ocsid, neu gynnyrch gwydr sydd ag ocsidiau metel eraill yn lle plwm ocsid, gael ei labelu fel "crystalin" neu "wydr crisial".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Newton, Roy G.; Sandra Davison (1989). *Conservation of Glass*. Butterworth – Heinemann Series in Conservation and Museology. London: Butterworths. ISBN 0-408-10623-9.
2. ↑  Hurst-Vose, Ruth (1980). *Glass*. Collins Archaeology. London: Collins. ISBN 0-00-211379-1.
3. ↑  Benvenuto, Mark Anthony (2015-02-24). *Industrial Chemistry: For Advanced Students* (yn Saesneg). Walter de Gruyter GmbH & Co KG. ISBN 9783110351705.
4. ↑  Tait, Hugh, gol. (2004). *Five Thousand Years of Glass*. University of Pennsylvania Press (orig. British Museum Press). ISBN 978-0-8122-1888-6.
5. ↑  "About Lead-free Crystal". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-01-21. Cyrchwyd 2018-10-07.
6. ↑  "Council Directive 69/493/EEC of 15 December 1969 on the approximation of the laws of the Member States relating to crystal glass".
Cwmwl ar ymyl Cysawd yr Haul y tybir iddo fod yn fagwrfa comedau yw **Cwmwl Oort**. Ym 1950 sylwodd Jan Oort ar y ffaith nad oedd unrhyw gomed wedi cael ei weld gyda chylchdro a oedd yn arddangos ei fod yn dod o ofod rhyngseryddol, fod tueddiad gan gomedau cyfnod hir i gael affelionau o ryw 50,000 Unedau Seryddol o bellter, ac nad oes unrhyw gyfeiriad ffafriol fel tarddiad iddynt. Felly fe wnaeth Jan Oort, yn dilyn ar waith arloesol cynharach Ernst Julius Öpik (1893-1985), gynnig fod y comedau'n trigo mewn cwmwl enfawr ar gyrion allanol Cysawd yr Haul. Mae'r ystadegau'n awgrymu ei fod yn cynnwys cymaint â thriliwn (1e12) o gomedau. Yn anffodus -gan eu bod mor fychain â mor bell - does dim prawf o fodolaeth Cwmwl Oort.

Yn 2004 darganfuwyd gwrthrych a elwir bellach Sedna. Mae ei gylchdro'n gorwedd rhwng Gwregys Kuiper a beth oedd yn cael ei hystyried yn rhan fewnol o Gwmwl Oort. Efallai bydd Sedna'r cyntaf o ddosbarth newydd o wrthrychau, sef "gwrthrychau Cwmwl Oort mewnol".

Mae'r graffeg yn dangos y pellter o gwmwl Oort i weddill Cysawd yr haul a dau o'r sêr agosaf wedi ei fesur mewn Unedau seryddol. Mae'n defnyddio graddfa logarithmig, gyda pob mesuriad deg gwaith pellach o'r Haul na'r un blaenorolLlun artist o gwmwl Oort a wregys Kuiper (mewnosodedig). Mae meintiau gwrthwrychau unigol wedi eu chwyddo er mwyn eglurdeb.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwân Cauca** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwanod Cauca) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Penelope perspicax***; yr enw Saesneg arno yw *Cauca guan*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. perspicax*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gwân Cauca yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwân Cauca** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwân Baudo** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwanod Baudo) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Penelope ortoni***; yr enw Saesneg arno yw *Baudo guan*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. ortoni*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gwân Baudo yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwân Baudo** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Tueddiad gan ddyneiddwyr y Dadeni i ystyried gwaith y Rhufeiniwr Marcus Tullius Cicero (106–43 CC) yn batrwm delfrydol ar gyfer arddull ysgrifenedig a rhethregol yn yr iaith Ladin oedd **Ciceroniaeth**.

Cicero oedd un o brif ffigurau Gweriniaeth Rhufain, y rhyddieithwr mwyaf dylanwadol yn yr iaith Ladin, ac yn debyg yr awdur mwyaf toreithiog o'r cyfnod Groeg-Rufeinig. Yn ystod yr Oesoedd Canol, roedd yn enwocaf am ei athroniaeth a chafodd ei werthfawrogi am ei dystiolaeth o fywyd a meddwl yr Henfyd. Yng nghyfnod cynnar y Dadeni Dysg, edmygai arddull Cicero gan y bardd Francesco Petrarca, er nad oedd yn fodlon rhoi'r gorau i eirfa a phriod-ddulliau a oedd yn estron i waith Cicero. Dan ddylanwad Petrarca (1304–74) darllenwyd ei areithiau a llythyrau yn amlach na'i athroniaeth, a newidiodd y portread cyffredin o Cicero'r athronydd moesol yn Cicero y gwleidydd huawdl ac arddullydd Lladin o fri. Atgyfnerthwyd yr enw hwnnw yn nechrau'r 15g pryd ddaeth rhagor o lawysgrifau i'r amlwg yn cynnwys enghreifftiau o'i rethreg yn nghyfnod diweddaraf ei oes.

Yn y 15g dyrchafwyd ysgrifeniadau Cicero yn fodel ar gyfer arddull a geirfa yn yr iaith Ladin gan awduron Ewrop, yn enwedig y dyneiddwyr. Bu nifer ohonynt hefyd yn defnyddio geiriau a chystrawen o lenorion Rhufeinig eraill, ond fel rheol ceisiant efelychu arddull Cicero ym mhopeth. Un o ladmeryddion Ciceroniaeth oedd Pietro Bembo (1470–1547), a ystyrir yn brif feirniad llenyddol y Dadeni Eidalaidd. Mabwysiadwyd Ciceroniaeth yn gryf gan ddyneiddwyr Llys y Pab, a oedd yn ganolfan i ysgolheictod Lladin clasurol.

Gwrthwynebwyd Ciceroniaeth gan ambell Ladinydd, er enghraifft Lorenzo Valla (1407–57) a gymeradwyodd weithiau'r rhethregwr Rhufeinig Quintilian (tua 35–100 CC) yn esiamplau rhagorach o lenyddiaeth Ladin na Cicero. Bu Valla ei hun, ac eraill megis Poliziano (1454–94), yn defnyddio arddull eclectig ac yn barod i efelychu awduron hynafol eraill. Wrth i'r Dadeni ymledu tua'r gogledd, daeth Ciceroniaeth yn boblogaidd ymhlith dyneiddwyr mewn gwledydd eraill, er enghraifft Christophe de Longueil, ond fe'i gwrthwynebwyd gan eraill megis Desiderius Erasmus a wnai Longueil yn gyff gwawd yn ei ymgom *Ciceronianus* (1528).

Er gwaethaf y ddadl yn ei herbyn, tyfodd Ciceroniaeth yng nghanol yr 16g. Cyhoeddwyd geiriadur Ciceronaidd gan Mario Nizzoli ym 1535, a pharhaodd gwaith Cicero yn agwedd ganolog o addysg Ladin am ganrifoedd. Yn sgil y Diwygiad Protestannaidd, cefnogwyd safonau'r Ciceroniaid gan addysgwyr Protestannaidd megis Philipp Melanchthon yn Wittenberg a Johann Sturm yn Strasbwrg, a hefyd gan Gymdeithas yr Iesu yn y Gwrth-Ddiwygiad.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Charles G. Nauert, *Historical Dictionary of the Renaissance* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2004), tt. 77–79.
Cymeriad ffuglennol yw **Chewbacca**, llysenw **"Chewie",** yn y fasnachfraint *Star Wars*. Wookiee yw Chewbacca, creaduriaid (ffuglennol) tal, blewog, deudroed a deallus o'r blaned Kashyyyk. Chewbacca yw ffrind ffyddlon a chydymaith Han Solo, ac mae'n gyd-beilot iddo ar y llong ofod, y *Millennium Falcon*. Yn ôl y stori, cyfarfu'r ddau ar ol i Chewbacca ddianc o gaethiwed yr Ymerodraeth ar blaned Minban. Yn dilyn cyfres o anturiaethau ar Vandor a Kessel, mae Chewbacca yn ymuno â'r fasnach smyglo fel cyd-beilot i Solo.

Ysbrydoliaeth George Lucas oedd y cymeriad, wedi iddo weld ei gi ei hun yn eistedd i fyny yn sedd teithiwr ei gar. Dywedir bod enw Chewbacca yn deillio o *собака* (sobaka), y gair Rwsia am gi. Yn Ffrainc, newidiwyd ei enw ym mhennod 4 (y ffilm gyntaf i'w rhyddhau) i "**Chiktaba**" oherwydd bod yr enw Saesneg yn debyg i "cnoi baco" yn Ffrangeg, sef "tabac à mâcher" neu "tabac à chiquer". Cadwyd yr enw "Chewbacca" yn y penodau eraill. Yn y fersiynau Eidaleg, gelwir Chewbacca yn "**Chewbecca**", a'i lysenw yw "**Ciube**".

Yn ffilmiau'r prif saga, portreadwyd Chewbacca gan Peter Mayhew o benodau *III* i *VII* (mae Mayhew yn rhannu'r rôl gyda'i gorff dwbl, Joonas Suotamo, ym *Mhennod VII*). Cymerodd Suotamo y rôl ar ei ben ei hun yn yr wythfed bennod *Star Wars: The Last Jedi*, ac yn *Solo: A Star Wars Story* a *Star Wars: The Rise of Skywalker*. Mae'r cymeriad hefyd wedi ymddangos ar deledu, llyfrau, comics, a gemau fideo.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Chewbacca Profile, at StarWars.com. Retrieved May 30, 2018.
2. ↑  George Lucas, in DVD bonus disc documentary, "Characters of Star Wars"
3. ↑  "FilmSmarts.com - Chewbacca from Star Wars". *filmsmarts.com*.
4. ↑
5. ↑  Lorenzo Frati. "La Guerra delle stelle: Il doppiaggio e l'adattamento italiano di Star Wars del '77". *Star Wars Athenaeum* (yn Eidaleg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-02-24. Cyrchwyd November 21, 2018.
6. ↑  "Why We Still Love Star Wars: A New Chewie". *Parade magazine*. December 3, 2017. t. 8. Now Joonas Sutamo,....has taken over the suit full-time from 73-year old actor Peter Mayhew.
Pentref yng nghymuned Llangernyw, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Gwytherin**. Saif ar y ffordd B5384 rhwng Pandy Tudur a Llansannan, i'r gogledd o Fynydd Hiraethog ac i'r de o bentref Llangernyw. Mae Afon Cledwen yn llifo heibio'r pentref.

Yn ôl traddodiad sefydlwyd yr eglwys gan Sant Gwytherin yn y 6g. Yn ôl traddodiad arall, treuliodd y santes Gwenffrewi gyfnod yma fel meudwy, a chladdwyd hi yma. Yn ddiweddarach symudwyd ei gweddillion i Abaty'r Benedictiaid yn Amwythig. Hyd at y 18g roedd cist bren yn yr eglwys oedd, yn ôl y sôn, unwaith wedi cynnwys gweddillion Gwenffrewi. Mae'r rhan fwyaf o'r eglwys bresennol yn dyddio o'r 9eg ganrif, ond mae cerrig beddau o'r 14g tu mewn.

Ym mynwent yr eglwys mae pedair carreg hynafol wedi eu gosod mewn rhes o'r dwyrain i'r gorllewin. Ar un ohonynt ceir arysgrif mewn Lladin; "VINNEMAGLI FILI / SENEMAGLI" ("[Carreg] Vinnemaglus fab Senemaglus"), Credir fod yr arysgrif yn dyddio i'r 5ed neu'r 6g, ond cred rhai fod y cerrig eu hunain yn llawer hŷn.

Gwytherin: canol y pentref

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 24 Tachwedd 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Conwy**

**Trefi**  

Abergele  **·** Bae Colwyn  **·** Betws-y-Coed  **·** Conwy  **·** Cyffordd Llandudno  **·** Degannwy  **·** Hen Golwyn  **·** Llandudno  **·** Llanfairfechan  **·** Llanrwst  **·** Penmaenmawr  **·** Tywyn
  
**Pentrefi**  

Bae Cinmel  **·** Bae Penrhyn  **·** Betws-yn-Rhos  **·** Bryn-y-maen  **·** Bylchau  **·** Caerhun  **·** Capel Curig  **·** Capel Garmon  **·** Cefn Berain  **·** Cefn-brith  **·** Cerrigydrudion  **·** Craig-y-don  **·** Cwm Penmachno  **·** Dawn  **·** Dolgarrog  **·** Dolwen  **·** Dolwyddelan  **·** Dwygyfylchi  **·** Eglwys-bach  **·** Esgyryn  **·** Gellioedd  **·** Glanwydden  **·** Glasfryn  **·** Groes  **·** Gwytherin  **·** Gyffin  **·** Henryd  **·** Llanbedr-y-cennin  **·** Llandrillo-yn-Rhos  **·** Llanddoged  **·** Llanddulas  **·** Llanefydd  **·** Llanelian-yn-Rhos  **·** Llanfair Talhaearn  **·** Llanfihangel Glyn Myfyr  **·** Llangernyw  **·** Llangwm  **·** Llangystennin  **·** Llanrhos  **·** Llanrhychwyn  **·** Llan Sain Siôr  **·** Llansanffraid Glan Conwy  **·** Llansannan  **·** Llysfaen  **·** Maenan  **·** Y Maerdy  **·** Melin-y-coed  **·** Mochdre  **·** Nebo  **·** Pandy Tudur  **·** Penmachno  **·** Pensarn  **·** Pentrefelin  **·** Pentrefoelas  **·** Pentre-llyn-cymmer  **·** Pentre Tafarnyfedw  **·** Pydew  **·** Rowen  **·** Rhydlydan  **·** Rhyd-y-foel  **·** Tal-y-bont  **·** Tal-y-cafn  **·** Trefriw  **·** Tyn-y-groes  **·** Ysbyty Ifan
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwân talcenwyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwanod talcenwyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Penelope jacucaca***; yr enw Saesneg arno yw *White-browed guan*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. jacucaca*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gwân talcenwyn yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwân talcenwyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
**Cloddio data** yw'r broses o ganfod patrymau mewn setiau enfawr o ddata, gan ddefnyddio dysgu peirianyddol, ystadegau a systemau cronfeydd data. Mae'n is-faes rhyngddisgyblaethol o fewn gwyddoniaeth gyfrifiadurol ac ystadegaeth. Y nod cyffredinol yw echdynnu gwybodaeth, drwy ddefnyddio dulliau deallus, o setiau data, gan drawsffurfio'r wybodaeth yn strwythur hawdd ei ddeall, er mwyn ei defnyddio'n ddiweddarach.

Y cam o ddadansoddi yw 'cloddio data' yn y broses o "ganfod gwybodaeth mewn cronfeydd data", sef KDD (*the "knowledge discovery in databases"*). Ar wahân i'r cam o ddadansoddi crai (*raw analysis*), mae cloddio data hefyd yn cynnwys cronfeydd data ac agweddau o reoli data, rhag-brosesu data, modelu a chasgliadol, ôl-brosesu, darlunio'r canlyniadau e.e. drwy graff a diweddaru arlein.

Y gwahaniaeth rhwng dadansoddi data a chloddio data yw fod dadansoddi data'n crynhoi'r hanes e.e. dadansoddi effeithiolrwydd ymgyrch farchnata; mewn cyferbyniad, mae cloddio data yn canolbwyntio ar ddefnyddio dysgu peirianyddol a modelu ystadegol i ragfynegi'r dyfodol a chanfod patrymau o fewn y data.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "Data Mining Curriculum". Association for Computing Machinery SIGKDD. 2006-04-30. Cyrchwyd 2014-01-27.
2. ↑  Clifton, Christopher (2010). "Encyclopædia Britannica: Definition of Data Mining". Cyrchwyd 2010-12-09.
3. ↑  Fayyad, Usama (15 Mehefin 1999). "First Editorial by Editor-in-Chief". *SIGKDD Explorations* **13** (1): 102. doi:10.1145/2207243.2207269.. Adalwyd 27 Rhagfyr 2010.
4. ↑  Olson, D. L. (2007). Data mining in business services. *Service Business*, *1*(3), 181-193. doi:10.1007/s11628-006-0014-7
Band roc Almaenig oedd **Böhse Onkelz**. Sefydlwyd y band ym mis Tachwedd 1980 yn Hösbach gan Stephan "Der W" Weidner, Kevin Russell a Peter "Pe" Schorowsky, fel band roc pync wedi eu dylanwadu gan fandiau megis y Sex Pistols a'r Ramones.

Mae'r enw yn gam-sillafiad pwrpasol o "ewythrod drwg" (*böse Onkels*), sy'n derm plentynnaidd Almaeneg am oedolion drwg. Yn ôl Weidner ar eu DVD "20 Jahre: Live in Frankfurt", crewyd yr enw pan ddygwyd sled gan rai yn eu harddegau, a dywedodd un ohonynt "Hey, da sind die bösen Onkels schon wieder" (Hei, dacw'r ewythrod drwg yn dwad eto).

Arhosodd aelodau'r band yr un peth tan i Matthias Röhr (a gafodd y llysenw Gonzo ar ôl albwm Ted Nugent 'r un enw) ymuno ym 1981. Yn gerddorol, ef oedd y mwyaf profiadol yn y grŵp; roedd wedi bod yn chwarae gîtar am chwe mlynedd, ac wedi bod yn aelod o fandiau eraill megis *Antikörper*. Gan fod Weidner eisoes yn chwarae'r gîtar, dechreuodd Matthias ar y gîtar fâs, ond cyfenewidiodd y ddau offerynnau cyn rhyddhau *Soundtracks zum Untergang 2*. Roedd y band yn weithgar yn ardal Frankfurt am Main i gychwyn.

Dolenni allanol
---------------

* onkelz.com Archifwyd 2019-05-12 yn y Peiriant Wayback. (Saesneg)
* onkelz.de (Almaeneg)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 156855537
* LCCN: no2008112614
* ISNI: 0000 0001 0478 1148
* GND: 5504732-4

 |
Mae **al-Karak** ( Arabeg: الكرك‎), a elwir hefyd yn **Karak** neu **Kerak**, yn ddinas yng Ngwlad Iorddonen sy'n adnabyddus am ei chastell y Croesgadau, sef Castell Kerak. Mae'r castell yn un o'r tri chastell mwyaf yn y rhanbarth, gyda'r ddau arall yn Syria. Al-Karak yw prifddinas Ardal Lywodraethol Karak.

Lleolir al-Karak 140 kilometre (87 mi)
 i'r de o Amman ar Briffordd Hynafol y Brenin. Saif y ddinas ar ben bryn tua 1,000 metre (3,300 ft)
 uwchlaw lefel y môr ac mae wedi'i hamgylchynu ar dair ochr gan ddyffryn. Gellir gweld y Môr Marw o al-Karak. Mae dinas o tua 32,216 o bobl (2005 ) wedi datblygu o amgylch y castell ac mae ganddi adeiladau o'r cyfnod Otomanaidd o'r 19eg ganrif. Mae'r ddinas wedi'i hadeiladu ar lwyfandir trionglog, gyda'r castell ar ei ben deheuol gul.

Demograffeg
-----------

Amcangyfrifwyd mai 68,800 oedd poblogaeth fetropolitan al-Karak yn 2013, sef 31.5% o gyfanswm poblogaeth Ardal Lywodraethol Karak. Mae'r rhan fwyaf o boblogaeth y ddinas yn Fwslimiaid (75%) ac mae yna hefyd boblogaeth Gristnogol sylweddol (25%). Yn gyffredinol, mae canran y Cristnogion yn al-Karak ymhlith yr uchaf yng Ngwlad Iorddonen.

Oriel
-----

* Castell al-KarakCastell al-Karak
* Stryd yn al-KarakStryd yn al-Karak
* Cerbyd heddlu dinas al-KarakCerbyd heddlu dinas al-Karak
* MosgMosg
* Cerflun o Saladin a mosg tu ôl i ganol y ddinasCerflun o Saladin a mosg tu ôl i ganol y ddinas

Cyfeilldref
-----------

* Birmingham, Alabama, Unol Daleithiau

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
Logo Al-Nawaat
Blog cydweithredol dros newid democrataidd yn Nhiwnisia yw **Al-Nawaat** (Ffrangeg: **Nawaat de Tunisie**). Mae'n fforwm i fynegi gwrthwynebiad i lywodraeth Zine Ben Ali, i drosglwyddo newyddion a gwybodaeth am y frwydr dros ddemocratiaeth a hawliau dynol, ac i ddod â sawl grŵp ac unigolyn at ei gilydd er mwyn newid y sefyllfa yn Nhiwnisia. Mae'n hawlio ei fod yn "blog cydweithredol annibynnol gan Diwnisiaid" sy'n "annibynnol ar bob mudiad, sefydliad a llywodraeth" ac sy ddim yn derbyn arian gan unrhyw blaid wleidyddol. Fe'i cyhoeddir yn ddwyieithog, yn Arabeg a Ffrangeg, gyda'r newyddion ar gael yn rhannol yn Saesneg hefyd.

Fe'i sefydlwyd yn 2004. Cafodd ei wahardd ar unwaith gan y llywodraeth; ni ellir cyrchu eu gwefannau o gwbl o Diwnisia. Mae'n rhedeg sawl gwefan yn cynnwys y brif wefan, nawaat.org, tudalen Twitter, tudalen newyddion (posterous.com) a'r adran Tunileaks sy'n cyhoeddi dogfennau Cablegate a dogfennau eraill gan WikiLeaks sy'n ymwneud â Thiwnisia.

Erbyn heddiw dyma'r brif fforwm dros newid yn Nhiwnisia. Dyma'r brif gyfrwng y rhai sy'n cefnogi'r *intifada* yn Nhiwnisia a ddechreuodd yn Rhagfyr 2010 yn Sidi Bouzid.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  gwybodaeth Archifwyd 2011-01-04 yn y Peiriant Wayback. ar wefan nawaat.org.

Dolenni allanol
---------------

* Prif wefan Al-Nawaat Archifwyd 2011-01-04 yn y Peiriant Wayback. (Arabeg) (Ffrangeg)
* Gwasanaeth newyddion llifol Archifwyd 2011-01-04 yn y Peiriant Wayback. Al-Nawaat (Arabeg) (Ffrangeg)