recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Adeilad hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Rhifau 14-15, Stryt Fawr**.

Stryt Fawr, ochr ogleddol, o'r gyffordd gyda Stryt Yorke a Stryt Caer. Mae Marchnad y Cigyddion i'w weld yn y cefndirRhifau 14-15, Stryt Fawr, Wrecsam

Lleoliad
--------

Mae rhifau 14-15 Stryt Fawr yn sefyll ar ochr ogleddol y stryd, ger y gyffordd â Stryt Yorke a Stryt Caer. Mae'r adeilad yn rhan o grŵp o adeiladau mawreddog, efo gwesty'r Wynnstay Arms ar Stryt Yorke, yr adeilad Alliance Assurance (rhif 29 Stryt Fawr) a Marchnad y Cigyddion.

Hanes
-----

Adeiladwyd rhifau 14-15 Stryt Fawr yn 1910-1912 gan Woolfall & Eccles yn ar arddull Palazzo ar gyfer y Banc Gogledd a Deheudir Cymru ("North & South Wales Bank"). Roedd cynllun gwreiddiol Woolfall & Eccles ar gyfer adeilad yn yr arddull Gothig, ond cafodd y darlun ei wrthod gan y Banc Midland, a oedd wedi cymryd drosodd y banc yn y cyfamser. 

Roedd y safle wedi cael ei gwerthu ar gyfer y banc yn 1905. Ar gyfer ei swyddfa yn Wrecsam, roedd y banc wedi defnyddio nifer o swyddfeydd gwahanol ar y Stryt Fawr, yn cynnwys rhif 29, yr adeilad Alliance Assurance. 

Yn 1908, unodd y Banc Gogledd a Deheudir Cymru â Banc y Midland. O ganlyniad mae'r adeilad yn cael ei adnabod hefyd fel "the Midland Bank building". Roedd yr adeilad yn parhau i gael ei ddefnyddio fel banc tan 1999. Ers 1999, mae'r adeilad wedi bod yn dafarn.

Disgrifiad
----------

Mae gan yr adeilad, sydd yn yr arddull palazzo Baróc, ffasâd o dywodfaen melyn gyda phileri gwenithfaen ar y llawr gwaelod. 

Uwchben un o ddrysau'r adeilad mae'n dal yn bosib darllen yr arysgrif "Midland Bank Chambers".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Booker, John Michael Lloyd (1984). *The Architecture of Banking: A Study of the Design of British Banks from the 18th Century to Modern Times - Volume One*. University of York, Institute of Advanced Architectural Studies. tt. p. 195.CS1 maint: extra text (link)
2. 1 2  "Buildings of Wrexham: High Street (North)". *Buildings of Wrexham*. 2013. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-04-06. Cyrchwyd 1 Rhagfyr 2022.CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link)
3. ↑  "The North and South Wales Bank Wrexham - J D Wetherspoon". *jdwetherspoon.com*. Cyrchwyd 1 Rhagfyr 2022.
4. ↑  "Cynllun Asesu a Rheoli Nodweddion Ardal Gadwraeth Canol Tref Wrecsam" (PDF). *Wrecsam.gov.uk*. Cyrchwyd 1 Rhagfyr 2022.
Wyneb-ddalen 3ydd argraffiad y *Reliques of Ancient English Poetry* (1775).
Blodeugerdd Saesneg yw'r ***Reliques of Ancient English Poetry*** (y cyfeirir ato hefyd fel ***Reliques of Ancient Poetry*** neu **Percy's *Reliques***), sy'n gasgliad o faledi a chaneuon poblogaidd gan yr Esgob Thomas Percy a gyhoeddwyd yn Llundain yn 1765. Roedd yn llyfr dylanwadol a ysbrydolodd y beirdd a llenorion Rhamantaidd, yn cynnwys Syr Walter Scott, ac a hybodd y diddordeb cynyddol mewn llenyddiaeth frodorol gynnar sy'n un o nodweddion ail hanner y 18g yng ngwledydd Prydain.

Cymru
-----

Bu Percy'n cyfathrebu ag ysgolheigion Cymraeg fel Evan Evans (Ieuan Fardd) ac eraill o gylch Morysiaid Môn. Mae'n cydnabod ei ddyled i'w "gyfaill dysgedig yng Nghymru" (sef Ieuan Fardd) yn nhrydedd gyfrol y *Reliques*. Cyhoeddwyd y *Reliques* flwyddyn ar ôl i Ieuan Fardd ei hun gyhoeddi'r gyfrol *Some Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Reliques of Ancient English Poetry*. Adargraffiad o'r 3ydd argraffiad, gyda nodiadau. Caeredin, 1869. Cyfrol 3, tt. 167, 286.

Dolenni allanol
---------------

* archive.org, e-destun
* Y testun mewn sawl fformat, gwefan Ex-classics
Prosiect yn ywneud â'r nen-ddeifiwr Awstriaidd Felix Baumgartner a chyn-Gyrnol USAF Joseph Kittinger ydy **Red Bull Stratos**. Bwriad y fenter oedd bod Baumgartner yn hedfan tua 23 mile (37 km)
 i mewn i'r stratosffer uwchben Roswell, Mecsico Newydd mewn balwn heliwm cyn disgyn drwy'r awyr a pharasiwtio nol i'r Ddaear. Bydd Baumgartner yn ceisio torri'r mur sain wrth iddo ddisgyn, ac ef fydd y person cyntaf i wneud hynny heb gymorth peiriant. Bydd Baumgartner hefyd yn ceisio torri tair record arall, sef yr hediad dynol uchaf mewn balwn, y naid uchaf, a'r cwymp hiraf. Disgwylir iddo ddisgyn heb barasiwt am o leiaf pum i chwech munud, gyda'r cwymp cyfan (hyd nes y bydd yn glanio ar y ddaear) yn para oddeutu deg munud.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Felix Baumgartner to make space jump attempt on Sunday.
2. 1 2   Skydiver Felix Baumgartner attempts to break sound barrier: latest (9 Hydref 2012).
3. ↑   Red Bull Stratos Live Blog: Watch Felix Baumgartner Break Speed Of Sound (9 Hydref 2012).

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Red Bull Stratos***
Adeilad hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Rhif 43, Stryt Fawr**.

Lleoliad
--------

Mae Rhif 43 Stryt Fawr yn sefyll ar gornel Stryt yr Eglwys a Stryt Fawr, yn ardal yr eglwys San Silyn. Mae'n rhan o res o adeiladau hanesyddol gyda chymeriad masnachol ar ochr ddeheuol y Stryt Fawr.

Hanes
-----

Adeiladwyd Rhif 43 Stryt Fawr yn 1896 gan y pensaer JH Swainson. Heddiw mae'r adeilad, sy'n cael ei adnabod fel y Banc Cynilion Ymddiriedolwyr ("Trustee Savings Bank")  , yn cael ei ddefnyddio fel tafarn, sy wedi cadw'r enw "The Bank".

Disgrifiad
----------

Mae Rhif 43 Stryt Fawr yn adeilad tri llawr o dywodfaen coch, gyda thwr bach ar y lefel yr atig. 

Mae'r adeilad yn darparu mynedfa drawiadol i Stryt yr Eglwys, ac mae'n rhan o un o olygfeydd mwyaf eiconig Wrecsam, sef yr olygfa tuag at yr eglwys San Silyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Cynllun Asesu a Rheoli Nodweddion Ardal Gadwraeth Canol Tref Wrecsam" (PDF). *Wrecsam.gov.uk*. Cyrchwyd 8 Rhagfyr 2022.
2. ↑  "No 33 (Previously Listed as No 32) High Street (S Side), Clwyd, Offa, Wrexham". *British Listed Buildings*. Cyrchwyd 8 Rhagfyr 2022.
Mae **Red Hill** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO156500. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 434 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 509 metr (1670 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Y Theatr Omnimax
Adeiladwyd **Gorsaf reilffordd Cincinnati** rhwng 1929 a 1933 a chostiodd y prosiect $41 miliwn. Maint yr orsaf yw 287 erw, a chynlluniwyd yr orsaf i ddal 216 o drenau a 17,000 o deithwyr pob dydd.
Disodlodd yr orsaf 5 gorsaf arall, yn cynrychioli 7 rheilffordd: Rheilffordd Baltimore ac Ohio, Rheilffordd Cleveland, Cincinnati, Chicago a St Louis, Rheilffordd Ddeheuol, Rheilffordd Pennsylvania, Rheilffordd Norfolk a Gorllewinol, Rheilffordd Louisville a Nashville a Rheilffordd Chesapeake ac Ohio. Roedd trosglwyddo rhyngddynt yn anodd, ac roedd llifogydd yn broblem cyson hefyd. Ffurfiwyd Cwmni Datblygiad Rheilffordd Cincinnati ym 1924, ac wedyn Cwmni Terminal Union Cincinnati ym 1927 er mwyn adeiladu'r orsaf.

Y penseiri oedd Paul Cret a Roland Wank. Gofynnwyd iddynt gynllunio adeilad Art Deco. Crëwyd peintiadau gan Winold Reiss, a throwyd nhw'n baneli mosaig gan Ravenna Tile. Crëwyd gwaith celf arall gan Pierre Bourdelle, a cherfiwyd dau fasgerfiadau enfawr gan Maxfield Keck..
Gorffennodd gwasanaethau trên ar 28 Hydref 1972, Ar ôl sawl ymgais aflwyddiannus i ddefnyddio'r adeilad, gan gynnwys canolfan siopa, ffurfiwyd 'Cymdeithas Terminal Union' ym 1986 er mwyn chwilio am ffordd amgenach. Ar ôl trafodaethau efo Cymdeithas Hanesyddol Cincinnati ac efo Amgueddfa Hanes Naturiaethol Cincinnati, penderfynwyd creu Canolfan Dreftadaeth yn yr adeilad. Ychwanegwyd llyfrgell Cymdeithas Hanesyddol Cincinnati ac hefyd y Theatr Omnimax

Ailddechreuodd gwasanaeth trenau Amtrak ar 29 Gorffennaf 1991

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Gwefan Canolfan Amgueddfa Cincinnati
2. ↑  "Tudalen cynllunio ar wefan yr orsaf". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-12-27. Cyrchwyd 2015-02-03.
3. ↑  Tudalen y Ganolfan Dreftadaeth ar wefan Canolfan Amgueddfa Cincinnati; adalwyd 4 Chwefror 2015

Dolen Allanol
-------------

Gwefan Canolfan Amgueddfa Cincinnati

* 
* 
*
Graffeg gyfrifiadurol gan ddangos: ffrâm noeth (dde) a rendrad gorffenedig (chwith) o Gymraes ifanc mewn gwisg gofodwraig; dull gwyddonias.
Meddalwedd eitha cyffredin ym myd graffeg cyfrifiadurol yw *Blender*; dyma giplun o fersiwn 2.45, gan ddangos model 3D.
Mae **graffeg gyfrifiadurol** yn lluniau a ffilmiau a grëir gan ddefnyddio cyfrifiaduron. Fel arfer, mae'r term yn cyfeirio at ddata delwedd a gynhyrchir gan gyfrifiadur a gynhyrchir gyda chymorth caledwedd a meddalwedd graffig arbenigol. Mae'n un o'r meysydd oddi mewn i wyddoniaeth gyfrifiadurol sydd wedi'i ddatblygu'n helaeth ers tua'r 1980au. Cafodd yr ymadrodd ei fathu yn 1960, gan yr ymchwilwyr graffeg cyfrifiadurol Verne Hudson a William Fetter o'r cwmni awyrennau, Boeing. Yn aml caiff ei fyrhau fel "CG" (*computer graphics*), ond weithiau ychwanegir y gair "imagery" (delweddiaeth) ato'n ddiangen, i greu'r byrfodd "CGI". Dywedir, weithiau, fod graffeg cyfrifiadurol yn cynnwys popeth ar wahân i destun a sain.

Ymlith y pynciau o fewn y maes hwn mae: dylunio rhyngwyneb ar gyfer y defnyddiwr, graffeg *sprite*, graffeg fector, modelu 3D, cysgodion a golau, dylunio GPU, dargopïo gyda phelydrau (*ray tracing*), golwg cyfrifiadurol a llawer rhagor. Mae'r fethodoleg yn dibynnu'n helaeth ar y gwyddorau sylfaenol o geometreg, opteg, a ffiseg.

Graffeg cyfrifiadurol sy'n gyfrifol am arddangos a chyfleu data celf a delweddau'n effeithiol, yn ddeniadol ac yn ystyrlon i'r defnyddiwr. Fe'i defnyddir hefyd ar gyfer prosesu data delwedd a dderbynnir o'r byd real. Mae datblygiad graffeg cyfrifiadurol wedi cael effaith sylweddol ar sawl cyfrwng ac mae wedi chwyldroi animeiddio, ffilmiau, hysbysebu, gemau fideo a dylunio graffig yn gyffredinol.

Gweler hefyd
------------

* Graffeg

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  What is Computer Graphics?, Cornell University Program of Computer Graphics. Last updated 04/15/98. Accessed Tachwedd 17, 2009.
2. ↑  ISS Prifysgol Leeds (2002). "What are computer graphics?" Archifwyd 2015-01-06 yn y Peiriant Wayback.. Adalwyd 2008
Tymor 2010-11 oedd y 126ed tymor i dîm cenedlaethol Cymru, 19eg tymor yn hanes Uwch Gynghrair Cymru a'r 124fed tymor o Gwpan Cymru.

Timau Cenedlaethol Cymru
------------------------

### Dynion

Dechreuodd Cymru, o dan reolaeth John Toshack, eu hymgyrch i gyrraedd Pencampwriaeth Pêl-droed Ewrop 2012 yn Wcrain a Gwlad Pwyl. Cymru oedd y pedwerydd detholyn yng Ngrŵp G[1] gyda Lloegr, Y Swistir, Bwlgaria a Montenegro hefyd yn y grŵp.

Ymddiswyddodd Toshack ar 9 Medi 2010 ar ôl i Gymru golli yn erbyn Montenegro yng ngêm agoriadol y grŵp gyda Brian Flynn, oedd yn reolwr ar dîm pêl-droed dan 21 Cymru ar y pryd, yn cymryd yr awennau fel rheolwr dros dro ar gyfer y gemau yn erbyn Bwlgaria a'r Swistir[2].

Ar 14 Rhagfyr 2010 cafodd Gary Speed ei bendoi'n reolwr newydd Cymru.

#### Capiau Cyntaf

Casglodd Steve Morison[3], Darcy Blake[4], Shaun MacDonald[4] ac Adam Matthews[5] gap cyntaf dros Gymru yn ystod y tymor.

#### Canlyniadau

---


|  |  |
| --- | --- |
| Gêm gyfeillgar | 11 Awst 2010 |

| Cymru  | 5 – 1 |  Lwcsembwrg |
| --- | --- | --- |
| Cotterill  38'Ledley  48' (c.o.s.)King  55'A. Williams  78'Bellamy  82' | (Saesneg) Manylion | Kiteng  44' |

|  |
| --- |
| Parc y Scarlets, LlanelliTorf: 10,000Dyfarnwr: Mattias Gestranius  |


---

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Euro 2012 qualifying draw in full". uefa.com. 2010-02-08.
2. ↑  "Brian Flynn accepts Wales caretaker job". 2010-09-13. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
3. ↑  "Wales 5-1 Luxembourg". Unknown parameter `|published=` ignored (help)
4. 1 2  "Switzerland 4-1 Wales". Unknown parameter `|published=` ignored (help)
5. ↑  "Wales 1-3 Scotland". Unknown parameter `|published=` ignored (help)
Dywedir bod rhif real yn **rhif positif** os yw ei werth (nid ei faint) yn fwy na sero, ac yn negatif os yw'n llai na sero.

Dynodir yr rhif positif gan yr arwydd **+**; i ddangos nad (ee 6) yn rhif negatif, gellir rhoi'r arwydd o flaen rhif ee **+**6 (chwech). Rhoddir minws o flaen rhif negatif ee **−**6. Ni ystyrir bod Sero ei hun yn cael arwydd ac nid yw arwyddion yn cael eu diffinio ar gyfer rhifau cymhlyg, er bod y gall hyn ddigwydd ar adegau prin. Pan na roddir arwydd **+** neu **−**, y dehongliad diofyn (*default*) yw bod y rhif yn bositif.

Mewn geometreg a ffiseg ddadansoddol, mae'n gyffredin labelu rhai cyfeiriadau fel rhai positif neu negatif. Fel enghraifft sylfaenol, mae'r linell rif, fel arfer, yn cael ei dynnu gyda rhifau positif i'r dde, a rhifau negatif i'r chwith:

Terminoleg
----------

Defnyddir y gair **positif** yn hytrach na 'posydd' gan *Eiriadur Termau'r* Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  colegcymraeg.ac.uk; Archifwyd 2017-07-29 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 20 Awst 2018.
Mae **Rheidol a Backwaters** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 18 Ionawr 1983 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 63.43 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
**Pêl-droed** yw'r gêm mwyaf poblogaidd o holl chwaraeon tîm y byd. 
Fe'i chwaraeir gyda phêl rhwng dau dîm o unarddeg o chwaraewyr, gan geisio ennill trwy gael y bêl y nifer fwyaf o weithiau drwy gôl eu gwrthwynebwyr. Cafodd y gêm pêl-droed ei greu o gwmpas y flwyddyn 476 B.C yn Tsieina.

Mae'n cael ei chwarae drwy'r byd ar lefel broffesiynol erbyn hyn ond mae nifer fawr yn ei chwarae ar lefel amatur hefyd.

Mae FIFA a'r Bwrdd Cymdeithas Bêl-droed Rhyngwladol (IFAB) yn rheoli'r gêm. Y prif gystadleuaeth ydy Cwpan y Byd

Mae yna fwy o cystadleuthau enwog. Y prif gystadleuaeth I clybiau yw 'UEFA Champions League'.

Mewn pêl-droed, pwrpas sylfaenol y cefnogwyr yw annog eu tîm yn ystod yr ornest

Gwisg addas
-----------

Rhaid gwisgo dillad ac offer addas I chwarae pêl-droed. Rydych angen crys, siorts, sanau pen glin, ac sgidiau arbennig, Rhain yw gwisg y chwaraewyr sydd tu allan i'r cae. Mae gol geidwad yn gwisgo yr un peth, ond mae'r grys hefo llewys hir. Mae'r gol geidwad hefyd yn gwisgo mennig I reoli'r bel. Mae'r capten yn gwisgo band ar ei cyhyr deuben I ddangos mai fo/hi yw'r capten

Rheolau
-------

### Safleodd

Mae gan wahanol chwaraewyr eu dyletswyddau a safleodd eu hunain o fewn y tîm o unarddeg.

#### Gôl-geidwad

Gôl-geidwad yw'r safle mwyaf unigol mewn dîm pel-droed. Yn ôl y rheolau caniateir un gôl-geidwad i dîm. Y gôl-geidwad yw'r unig chwaraewr sy'n cael defnyddio ei ddwylo i reoli'r bêl, ac mae'n rhaid iddo wisgo gwisg o liw gwahanol i'w wahaniaethu oddi wrth chwaraewyr eraill y tîm.

Swydd y gôl-geidwad yw defnyddio unrhyw ran o'i gorff i atal y bel rhag mynd trwy'r gôl mae ei dîm yn amddiffyn. Ar ôl dal y bêl, mi fydd y gôl-geidwad yn ei throsglwyddo i chwaraewr arall o'i dîm trwy ei lluci ato neu ei rhoid ar lawr ac ei chicio ato. Y gôl-geidwad yw'r unig chwaraewr sy'n cael sefyll rhwng y bel a'r gôl pan mae cig gosb yn cael ei chymryd gan y tîm arall. Yn aml, y gôl-geidwad fydd yn rheoli lleoliad chwaraewyr ei dîm tra maent yn amddifyn cic rydd yn agos at eu gôl.

Mae chwaraewyr yn y safle yma yn aml yn dal, i'w galluogi i ddal y bêl yn haws.

#### Amddiffynnwr

Prif swydd amddiffynnwr yw rhwystro chwaraewyr y tîm arall rhag cael siawns i gicio'r bel tuag at y gôl. Bydd amddifynwr yn gwneud hyn wrth leoli ei gorff rhwng y bêl ac y gôl, ac wrth fygwth cymryd y bel o ei wrthwynebwr. Bydd amddiffynnwr yn aml yn aros yn agos i chwaraewr penodol, i allu amddifyn yn haws os bydd y chwaraewr yn cael y bel.

Amddiffynnwr canol
Mae amddiffynnwr canol yn sefyll o flaen y gôl, ac yn defnyddio ei gorff i rwystro ciciau i mewn i'r gôl. Mae amddiffynwyr canol yn aml yn dal ac yn gryf yn gorfforol. Maent yn gallu defnyddio eu cryfder i guro blaenwyr y tîm arall i'r bêl pan mae'n cael ei gicio drwy'r awyr.

Amddiffynnwr chwith/dde
Ysgubwr
#### Canol cae

Canolwyr cae amddiffynnol
Canolwyr cae ymosodol
Canolwyr cae canol
#### Blaenwr

Prif swydd y blaenwr yw derbyn y bel oddi wrth ei chyd chwaraewyr, ac yna ynelu I gael y pêl yn gol y tîm arall.

Ymosodwr
Asgellwr chwith/dde
Nice, 2009
Mae'r ffwythiant *f*: *X* → *Y*, o set *X* i set *Y*  yn dangos fod gan y setiau yr un prifoledd, sef yn yr achos hwn, yn hafal i'r rhif prifol 4.
Mewn mathemateg, y **cardinal** neu'r **rhifau prifol** (yn aml: **prifoledd**) yw'r ateb i'r cwestiwn "sawl un sydd?", a'r ateb fyddai cyfanrif e.e. un, dau, saith... Ni all fod yn ffracsiwn nag yn rhif degol (degolyn) ac fe'i defnyddir yn unig er mwyn cyfrif. Mae prifoledd (*cardinality*) unrhyw set feidraidd, felly, yn rhif naturiol: y nifer o elfennau yn y set. Ar y llaw arall, mae rhifau prifol trawsfeidraidd yn disgrifio maint setiau anfeidraidd.

Yr *Aleph-sero*, sef y rhif prifol anfeidraidd lleiaf
Diffinnir **prifoledd** yn nhermau ffwythiannau *bijective* Mae gan dwy set yr un prifoledd os a dim ond os oes *bijection* un-i-un rhwng elfennau'r ddwy set. O ran setiau medraidd, mae hyn yn cytuno gyda'r syniad sythweledol o faint. Yn achos setiau anfeidraidd, mae'r ymddygiad llawer mwy cymhleth a gallant gael gwahanol rifau prifol, fel y profodd Georg Cantor a bod prifoledd set o rifau real yn fwy na phrifoledd set o rifau naturiol.

Gellir defnyddio prifoledd i gymharu gwahanol agweddau o setiau meidraidd; e.e. nid yw {1,2,3} a {4,5,6} yn hafal, ond mae ganddynt yr un 'prifoledd', sef tri.

Ceir cyfres trawsfeidraidd o rifau prifol:

{\displaystyle 0,1,2,3,\ldots ,n,\ldots ;\aleph \_{0},\aleph \_{1},\aleph \_{2},\ldots ,\aleph \_{\alpha },\ldots .\ }
Mae'r gyfres yn dechrau gyda rhifau naturiol, gan gynnwys sero (rhifau prifol meidraidd) ac yna daw'r rhifau aleph (rhifau prifol anfeidraidd setiau trefnus).

Hanes
-----

Ffurfiwyd y syniad o brifoledd, fel y gwyddom amdano heddiw, gan Georg Cantor, y mathemategydd a ffurfiodd y ddamcaniaeth setiau rhwng 1874–1884.

Gweler hefyd
------------

* Cardinalinae - grŵp a theulu o adar ydy'r Cardinaliaid, o fewn yr urdd y Passeriformes.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dim term Cymraeg i'w gael yn y geiriadurol safonol e.e. Y Termiadur Addysg - Ffiseg a Mathemateg; adalwyd 1 Rhagfyr 2018.
Cynhwysir y rhifau cymarebol (ℚ) o fewn y rhifau real (ℝ). Ar y llaw arall, maent yn cynnwys y cyfanrifau (ℤ), sydd yn ei dro yn cynnwys y rhifau naturiol (ℕ)
Mewn mathemateg, mae **rhif cymarebol** (Saesneg: *Rational number*) yn unrhyw rif y gellir ei fynegi fel cyniferydd (*quotient*) neu'r ffracsiwn *p*/*q* o ddau cyfanrif, rhifiadur (*numerator*) *p* ac enwadur (*denominator*) di-sero *q*. Gan fod *q* yn gyfwerth ag 1, mae pob cyfanrif yn rhif cymarebol. Mae'r set o bob rhif cymarebol, y cyfeirir ato yn aml fel **"y cymarebau"** neu "y maes cymarebol" fel arfer yn cael ei ddynodi gan **Q** mewn ffont fras (neu {\displaystyle \mathbb {Q} }); dynodwyd hyn yn 1895 gan Giuseppe Peano yn dalfyriad neu symbol o'r gair Eidaleg ***Q**uoziente*, am 'gyniferydd'.

Mae ehangu degol rhif cymarebol bob amser yn dod i ben ar ôl nifer gyfyngedig o ddigidau neu yn dechrau ailadrodd yr un dilyniant y digidol yn ddi-dor. At hynny, mae unrhyw ddegolyn sy'n ailadrodd neu ar y diwedd yn cynrychioli rhif cymarebol. Mae'r datganiadau hyn yn dal yn wir nid yn unig ar gyfer sylfaen 10, ond hefyd ar gyfer unrhyw sylfaen o gyfanrifau e.e. system ddeuaidd, a'r system hecsadegol).

Mae rhif real nad yw'n gymarebol yn cael ei alw rhif anghymarebol ac maent yn cynnwys √2, π,  *e* , a  *φ*. Felly'r gwrthwyneb i rif cymarebol yw rhif anghymarebol, ac ni ellir eu mynegi fel ffracsiwn. Mae ehangu degol rhif anymarferol yn parhau heb ailadrodd.

Mae rhif cymarebol ynghyd ag adio a lluosi yn ffurfio maes o fewn mathemateg sy'n cynnwys yr cyfanrifau ac mae wedi'i gynnwys mewn unrhyw faes sy'n cynnwys y cyfanrifau. Mewn geiriau eraill, mae maes rhifau cymarebol yn brif faes ac mae maes yn nodwedd sero dim ond pan fo'n cynnwys y rhifau cymarebol fel is-faes. Gelwir estyniadau cdi-dor Q yn gaeau rhif algebraidd, ac mae cau algebraidd Q yn faes rhifau algebraidd.

Gelwir estyniad di-dor o **Q** yn "faesydd rhifau algebraidd" (*algebraic number fields*) a gelwir cau **Q** (o ran algebra) yn "faes rhifau algebraidd" (*the field of algebraic numbers*).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Rosen, Kenneth (2007). *Discrete Mathematics and its Applications* (arg. 6th). New York, NY: McGraw-Hill. tt. 105, 158–160. ISBN 978-0-07-288008-3.
2. ↑  Rouse, Margaret. "Mathematical Symbols". Cyrchwyd 1 April 2015.

Gweler hefyd
------------

* Rhif cysefin
* Rhifyddeg
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Jean Boyer yw ***Relaxe-Toi Chérie*** a gyhoeddwyd yn 1964. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal a Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Jean Bernard-Luc. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Cineriz.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jean-Pierre Zola, Fernandel, Sandra Milo, Yvonne Clech, Jean-Pierre Marielle, Jean Lefebvre, Jean Lara, Maurice Chevit, Hella Petri, Hélène Dieudonné, Jacqueline Rivière, Nicole Desailly, Nicole Gueden, Pascale Roberts, Jacqueline Jefford a Liliane Gaudet. Mae'r ffilm *Relaxe-Toi Chérie* yn 85 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1964. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Dr. Strangelove* sef ffilm gomedi ddu sy’n dychanu'r Rhyfel Oer a’r gwrthdaro niwclear rhwng yr Undeb Sofietaidd a'r Unol Daleithiau. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jean Boyer ar 26 Mehefin 1901 ym Mharis a bu farw yn yr un ardal ar 19 Chwefror 1946. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Chevalier de la Légion d'Honneur

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jean Boyer nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 8 Mai 2016.
ISBN ar clawr llyfrau Cymraeg
Rhif cofrestru a ddefnyddir yn y fasnach lyfrau yw'r **Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol** (**ISBN** o'r Saesneg **International Standard Book Number**). Fe'i defnyddir yn helaeth gan siopau llyfrau a llyfrgelloedd er enghraifft. Rhoddir rhif arbennig i bob llyfr a gyhoeddir, ond nid i gyfnodolion (defnyddir ISSN).

Rhoddir un Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol unigol wedi ei gofrestri i bob llyfr, a dydy'r rhif ddim yn newid pan adargraffir - heblaw mewn argraffiad newydd â testun wedi newid yn sylweddol - ond mae rhif llyfr clawr meddal yn wahanol i un clawr caled. Beth bynnag, nid oes Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol ar bob llyfr am nad yw llawer o wasgau bychain yn cofrestru eu llyfrau.

Hanes
-----

Roedd pobl yn Ewrop yn ystyried cyflwyno rhif cofrestru llyfrau ers y 1960au ac ym 1968 cychwynnodd y Sefydliad Safonau Rhyngwladol (ISO) weithgor i gynllunio rhif felly. Ym 1972 daeth ISO 2108 ar gyfer y Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol i rym.

Cyn 2007 defnyddiwyd rhif cofrestru wahanol yn Unol Daleithiau, ond ers 1 Ionawr 2007
newidiodd hynny gyda'r cynllun i ddefnyddio rhifau hirach 13 digid (safon EAN-13).

Ystyr y rhif
------------

Mae'r Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol yn cynnwys côd ar gyfer gwlad, gwasg a teitl y llyfr yn ogystal â swm prawf (checksum). Fel arfer, mae cysylltnod (-) rhwng pob côd.

* Y rhif cyntaf yw *rhif yr ardal*, er enghraifft mae "0" neu "1" yn rhif gwledydd ble siaredir Saesneg (y Deyrnas Unedig, Unol Daleithiau, Awstralia, India), "2" yn rhif gwledydd ble siaredir Ffrangeg a "3" yn rhif gwledydd ble siaredir Almaeneg.
* Yr ail rhif yw *rhif y wasg* sydd yn cael ei ddosbarthu gan Asiant ISBN Cenedlaethol neu Leol.
* Y trydydd rhif yw *rhif y teitl*. Gall y gwasg dewis y rhif hon. Mae'n rhaid i'r Rhif newid ar gyfer clawr newydd, tomenau sydd ar werth ar wahân ac ati.
* Y rhif olaf yw'n *swm prawf* (checksum). Gall fod yn rhif neu yn "X".
Gwyddonydd ffiseg o Ddyfnant, ger Abertawe oedd Syr **William John Granville Beynon** (24 Mai 1914 – 11 Mawrth 1996). Am ddeuddeg mlynedd, rhwng 1946 a 1958 bu'n uwch-ddarlithydd ym Mhrifysgol Cymru, Abertawe.. Aeth i weithio yn Slough yn 1938 yn y Labordy Ffiseg Cenedlaethol, gyda Syr Edward Appleton, gŵr a gafodd gryn effaith arno. Yn 1958 derbyniodd gadair Ffiseg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.

Gallai chwarae'r ffidil a snwcer i safon uchel iawn. Yn ôl y gwyddonydd Phil Williams,

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Roedd ganddo wreiddiau tyfn, ac roedd wastad yn driw i'w wreiddiau. | "|

Yn ôl papur yr *Independent*, gwnaeth Aberystwyth yn "Mecca i ymchwil i'r awyrgylch uwch".

Roedd yn flaenllaw iawn ym myd y radio ac yn Llywydd URSI, (sef "*The International Union of Radio Science*"), ac yn olygydd "*The Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics*". Ef hefyd oedd arweinydd y gymuned ddarlledu yng Nghymru.

Roedd hefyd yn un o sefydlwyr EISCAT (*European Incoherent Scatter Scientific Association*).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan yr Independent: Teyrnged i Beynon
2. ↑   Sir GRANVILLE BEYNON. MIST. Adalwyd ar 30 Awst, 2009.
3. ↑  *Obituary: Professor Sir Granville Beynon* ("*He made Aberystwyth the Mecca of upper-atmosphere research.*")

Dolennau allanol
----------------

* (Saesneg) Gwefan yr Independent: Teyrnged i Beynon

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 289028248
* LCCN: n85801527
* ISNI: 0000 0003 9452 2071
* GND: 123295793
* BIBSYS: 90768245
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Uchelwr o'r Wyddgrug, Sir y Fflint oedd **Rheinallt ap Gruffudd ap Bleddyn** (tua 1438 - 1465/6). Mae'n adnabyddus am amddiffyn y Cymry yn erbyn Saeson dinas Caer ac am grogi maer y ddinas honno ar ôl iddo ymosod ar yr Wyddgrug.

Hanes
-----

Perchennog Y Tŵr yn y Wyddgrug oedd Rheinallt. Roedd yn uchelwr lleol ac yn filwr. Cymerodd ran yr Lancastriaid yn Rhyfeloedd y Rhosynnau. Yn 1461 fe'i cofnodir mewn dogfen Seisnig fel un o garsiwn Cymreig Castell Harlech, cadarnle'r Lancastriaid yng ngogledd Cymru.

Yn ôl traddodiad, crogodd faer Caer ar ystwffl tu allan i'r Tŵr yn 1464 ar ôl curo gwŷr Caer mewn sgarmes wedi iddynt ymosod ar y Wyddgrug. Roedd hynny ar ôl i Reinallt ac eraill, oedd yn dal yng Nghastell Harlech ar y pryd, gael eu cyhuddo o gefnogi terfysg yng ngogledd Cymru yn enw'r Lancastriaid mewn bil a basiwyd gan Senedd Lloegr. Rhoddwyd proclamasiwn brenhinol allan i gael ei ddarllen yn gyhoeddus gan faer Caer yn bygwth y gosb eithaf i Reinallt ac amddiffynwyr eraill Harlech os nad oeddent yn ildio erbyn Ionawr 1 1465. Er nad oes cofnod, ymddengys fod Rheinallt wedi gadael Harlech a dychwelyd i'r Wyddgrug i amddiffyn ei bobl a'i eiddo yn erbyn maer Caer a oedd wedi derbyn y proclamasiwn fel esgus i ymosod ar y Cymry lleol, eu lladd a dwyn eu heiddo; dyna a arweiniodd at y sgarmes yn y Wyddgrug a chrogi'r maer.

Cedwir cerddi mawl i Reinallt ap Gruffudd gan rai o feirdd y cyfnod, yn cynnwys dau gywydd mawl gan Hywel Cilan a cherddi mawl eraill gan Gutun Owain a Tudur Penllyn. Canodd mab Tudur, Ieuan ap Tudur Penllyn, farwnad iddo.

Cof
---

Ysgrifennodd Isaac Foulkes ('Llyfrbryf') nofel hanesyddol ramantus am Reinallt a gyhoeddwyd yn 1874, sef *Rheinallt ap Gruffudd*.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.
2. 1 2  H. T. Evans, *Wales and the Wars of the Roses* (1915; arg. newydd 1998), tud. 87.
3. ↑  Islwyn Jones (gol.), *Gwaith Hywel Cilan* (Caerdydd, 1963).
4. 1 2  Thomas Roberts (gol.), *Gwaith Tudur Penllyn ac Ieuan ap Tudur Penllyn* (Caerdydd, 1958).
Roedd **Gwenfron Moss** (27 Gorffennaf 1898 – 10 Awst 1991) yn fferyllydd Cymreig ddaeth yn genhades yn China, India a Zambia.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Moss yng Nghoedpoeth. Cafodd ei haddysg yn ysgol Grove Park i ferched yn Wrecsam cyn hyfforddi fel fferyllydd yn Llundain.

Cenhadu
-------

Yn 1921 ymgeisiodd i fod yn genhades ond dewisodd Gymdeithas Cenhadon Llundain Gwynne Beynon i fynd i Shanghai fel fferyllydd. Roedd Moss yn gredinio serch hynny o'i galw i fynd i gynhadledd Cenhadon Swanwick yn 1925. Trefnwyd iddi gael hyfforddiant yn Carey Hall.

Aeth i China Awst 23, 1928. Treuliodd amser yn Beijing yn dysgu'r iaith cyn dychwelyd i weithio fel fferyllydd yn ysbyty Mackensie Memorial yn Tiensin.

Dychwelodd i China ddwywaith yn rhagor. Ymyrrwyd ar ei ail hymweliad gan yr ail ryfel byd. Ar ôl y rhyfel, dychwelodd unwaith eto tan i'r drefn newydd benderfynu fod pob cenad yn persona non grata. Yn 1953, gofynnwyd iddi fynd i De India lle roedd yn gyfrifol am nwyddau tecstiliau. Trefnodd werthiant gwaith crosio, lês a brodwaith yn cynnwys rhai allfeydd yng Nghymru. Gweithiodd yn India tan 1964 lle dychwelodd adref ar ôl aros yng nghanolfan Kawimbe yn Zambia.

Bu farw Moss yng Nghymru. Mae'i phapurau yn cynnwys ei llythyrau adref o China ac India yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Amgueddfa Blog: Library". *National Museum Wales* (yn Saesneg). Cyrchwyd 20 November 2017.
2. ↑
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Grantham a Stamford** (Saesneg: *Grantham and Stamford*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Grantham a Stamford yn Swydd LincolnEtholaeth Grantham a Stamford yn Swydd Lincoln
* Swydd Lincoln yn LloegrSwydd Lincoln yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn etholaeth sirol yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Quentin Davies (Ceidwadol, wedyn Llafur)
* 2010–2019: Nick Boles (Ceidwadol, wedyn Annibynnwr)
* 2019–presennol: Gareth Davies (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
яйце *Branta bernicla*
Mae'r **Ŵydd Ddu** (***Branta bernicla***) yn ŵydd o'r genws *Branta*. Mae'n ŵydd weddol fychan, tua 60 cm o hyd, gyda chynffon fer.

Mae tair is-rywogaeth o'r Ŵydd Ddu: 

* Gŵydd Ddu Fol-dywyll *Branta bernicla bernicla*
* Gŵydd Ddu Fol-olau *Branta bernicla hrota*
* *Branta bernicla nigricans*

Gellir adnabod yr Ŵydd Ddu Fol-dywyll (a ddangosir yn y llun) trwy nad oes llawer o wahaniaeth lliw rhwng y pen, y cefn a'r ystlys a'r bol, er fod yr ystlys a'r bol ychydig yn oleuach. Mae darn bach gwyn ar ochr y gwddf. Mae'r is-rywogaeth yma yn nythu yng ngogledd Siberia ac yn treulio'r gaeaf yng ngorllwein Ewrop, gyda'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn ne Lloegr a'r rhan fwyaf o'r gweddill yng ngogledd Yr Almaen a gogledd Ffrainc. Mae niferoedd llai, ychydig o gannoedd, yn gaeafu yng Nghymru, y rhan fwyaf ar arfordir y de.

Mae'r Ŵydd Ddu Fol-olau yn edrych yn llawer goleuach, gyda gwahaniaeth mawr rhwng y pen a'r gwddf, sy'n ddu, a'r ystlys a'r bol sy'n llwyd golau iawn. Mae'r math yma yn nythu yn y gorllewin, yn enwedig gogledd Canada a'r ynysoedd o gwmpas. Mae'n gaeafu yn Iwerddon, Denmarc ac ar hyd arfordir dwyreiniol Unol Daleithiau America. Ar un adeg roedd yr is-rywogaeth yma yn bur brin yng Nghymru ond mae'r nifer sy'n gaeafu yma wedi cynyddu'n sylweddol yn y blynyddoedd diwethaf, yn y gogledd yn bennaf, a gellir gweld heidiau o hyd at 150 ar Ynys Môn.

Fel rheol mae'n treulio'r gaeaf ar yr arfordir, lle mae'n bwydo ar wellt y gamlas 
*Zostera marina* a math o wymon y môr, *Ulva*. Yn ddiweddar mae wedi dechrau bwydo ar gaeau hefyd, efallai oherwydd fod poblogaeth yr ŵydd yma wedi cynyddu'n sylweddol iawn dros yr ugain mlynedd diwethaf.
*Branta leucopsis*
Mae'r **Ŵydd wyran** (*Branta leucopsis*) yn aelod o'r genws *Branta*, y "gwyddau duon", sydd a'r plu fel rheol yn ddu a gwyn, yn wahanol i'r genws *Anser*, y gwyddau llwyd.

Mae'n nythu ar ynysoedd yn yr Arctig fel rheol, ac mae pedair poblogaeth ohonynt ar gael:

* Nythu yn nwyrain yr Ynys Las, gaeafu yng ngorllewin yr Alban a gorllewin Iwerddon; poblogaeth o tua 40,000.
* Nythu ar Svalbard, gaeafu ar Foryd Solway rhwng yr Alban a Lloegr; poblogaeth o tua 24,000.
* Nythu ar Novaya Zemlya, gaeafu yn yr Iseldiroedd; poblogaeth o tua 130,000.
* Ers 1975 mae poblogaeth newydd wedi ymsefydlu, sy'n nythu ar ynysoedd yn y Baltig a gwledydd oddi amgylch ac yn gaeafu yn yr Iseldiroedd, poblogaeth o tua 8,000.

Mae'r Ŵydd wyran yn aml yn adeiladu ei nyth ar glogwyni yn y mynyddoedd. Wedi i'r cywion ddeor maent yn neidio i lawr y clogwyn; fel rheol maent yn osgoi niwed gan eu bod mor ysgafn. Mae'r rhieni wedyn yn eu harwain i wlybdiroedd lle gallant fwydo.

Gellir gweld niferoedd bychan o'r ŵydd yma yng Nghymru. Yn y gaeaf mae rhai ohonynt yn adar sydd wedi crwydro o'u mannau gaeafu arferol, ond mae hefyd rai sydd wedi dianc o gasgliadau adar ac yn nythu yma, yn enwedig ar Ynys Môn.
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Rhosyn rhuddlas** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Rosa caesia* a'r enw Saesneg yw *Hairy dog-rose*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Rhosyn Blewog.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Rhosyn rhuddlas***
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pêr-chwibanwr pigbraff** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pêr-chwibanwyr pigbraff) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Colluricincla megarhyncha***; yr enw Saesneg arno yw *Rufous shrike-thrush*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. megarhyncha*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r pêr-chwibanwr pigbraff yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pêr-chwibanwr pigbraff** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
**Gwenllian Elizabeth Fanny Morgan** (neu ar lafar **Miss Philip Morgan**) (9 Ebrill 1852 - 7 Tachwedd 1939) oedd y ferch gyntaf yng Nghymru i gael ei gwneud yn Faer (neu'n Faeres). Roedd yn hynafieithydd a chyhoeddodd lyfrau am ei hardal.

Fe'i ganed yn Nefynnog ar 9 Ebrill 1852, yn ferch i Philip Morgan a oedd yn gurad ym Mhenpont (1841-64) a'r Batel gerllaw Aberhonddu (1859-64); wedi hyn bu'n rheithor yn Llanhamlach o 1864 hyd at ei farw yn 1868, pan symudodd hithau i Aberhonddu.

Roedd Gwenllian yn flaenllaw iawn ym mywyd cyhoeddus ei thref a'i hardal, yn enwedig gydag addysg. Hi oedd y ferch gyntaf yng Nghymru i'w hethol ar gyngor trefol, a'r ferch gyntaf yng Nghymru i fod yn faer neu'n faeres, a hynny rhwng 1910-1 yn Aberhonddu.

Roedd cryn ddiddordeb ganddi mewn llenyddiaeth a chyfrannodd i gylchgronau hynafiaethol a olygid gan W. R. Williams o Dalybont-ar-Wysg. Syrthiodd mewn cariad gyda gwaith y bardd metaffisegol Cymreig yn yr iaith Saesneg Henry Vaughan (c. 17 Ebrill 1622 – 28 Ebrill 1695). Cydweithiodd gyda'r Americanes Louise Imogen Guiney (1861 - 1920) ar gyfrol o waith y bardd, gyda nodiadau bywgraffyddol a hanesyddol, a chyhoeddwyd hyn yn 1896. Ond bu farw'r ddwy cyn gorffen y gwaith a throsglwyddwyd golygyddiaeth y gyfrol i Dr F. E. Hutchinson.

Anrhydeddwyd Gwenllian gyda Gradd M.A. er anrhydedd iddi gan Brifysgol Cymru yn 1925. Bu farw yn Aberhonddu ar 7 Tachwedd 1939.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ceir achau'r teulu yn *History of Brecknock*, 3ydd arg. iv, 134-8 gan Theophilus Jones.
2. ↑  powysenc.weebly.com; adalwyd 01 Gorffennaf 2015

* Y Bywgraffiadur Cymreig Ar-lein; Gwefan y Llyfrgell Genedlaethol

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Pórtico da Gloria o'r llawr
*Pantocrátor*, neu "Dduw Hollalluog", sef Crist
Porth Romanésg Cadeirlan Santiago de Compostela ydy'r **Pórtico da Gloria**, sydd wedi'i leoli yng Ngalisia, un o wledydd ymreolaethol Sbaen. Fe'i comisiynwyd gan Fernando II, brenin Castilla a León, a'i gynllunio gan Maestro Mateo a'i weithdy rhwng 1168 a 1188.

Mae'r cyfeiriad at y porth hwn i'w gael mewn dogfen a arwyddwyd gan Fernando II ar 23 Chwefror 1168, ble mae'n rhoi 
cyflog oes i Mateo o ddau ddarn o arian y flwyddyn am godi basilica Sant Iago – ac mae'r ddogfen i'w chael heddiw yn amgueddfa'r gadeirlan. Ymgorfforwyd claddgell i gynnal y porth; roedd hyn hefyd yn pontio'r lloriau anwastad rhwng y llawr a phrif sgwâr yr eglwys, sef y *Plaza del Obradoiro*.

Ar 1 Ebrill 1188 y codwyd y garreg gyntaf, a gorffennwyd y gwaith yn 1211 pan gysgegrwyd y deml ym mhresenoldeb y brenin Alfonso IX.

Symudwyd rhai o'r cerfluniau i ffasâd y gadeirlan yn y 18g a gwelir rhai ohonynt heddiw yn yr amgueddfa. Yn ychwanegol at hyn, nid ôl llaw y Maestro Mateo yn unig sydd yma, yn wir credir fod o leiaf pedwar cerflunydd wedi ymwneud â'r gwaith.

Y paentiadau
------------

Yn nhraddodiad gorau yr arddull Romanésg, gorchuddiwyd y gwaith yn wreiddiol gan beintiadau cywrain: mewn du, gwyn, coch, glas ac aur. Ceir cofnodion sy'n dangos i'r paentiadau hyn gael eu goreuro a'u gwella yn y 15fed a'r 16g ac yna gan Crispin Evelino yn 1651. Derbyniodd Evalino 130 ducat am ei waith y flwyddyn honno.

Yn 1866 comisiynodd Amgueddfa De Kensington yn Llundain (rhagflaenydd Amgueddfa Victoria ac Albert) yr Eidalwr Domenico Brucciani i wneud copi plastr o'r Porth a chredir i hyn ddileu nifer o luniau (neu peintiadau) cywrain a gwerthfawr. Credir hefyd fod y lleithder yn yr aer hefyd yn rhannol gyfrifol am ddifetha'r lluniau. Yn 2006 dechreuwyd ar y gwaith o'u hadfer.

Gweler hefyd
------------

* Basilica San Martin de Mondoñedo

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Sbaeneg) Ao rescate da gloria do Pórtico, 5º parágrafo
2. ↑  (Sbaeneg) "El Pórtico de la Gloria recobrará la policromía que se perdió en 1866" Archifwyd 2015-06-10 yn y Peiriant Wayback. erthygl yn *El Correo Gallegog*
Agorwyd **Rheilffordd Ardal Snailbeach**, rheilffordd lled 2' 4", ym 1877.

Roedd y rheilffordd yn llwyddiannus ar y cychwyn, ond caewyd Pwll Cwmni Tankerville Consuls, defnyddiwr mwyaf y rheilffordd. Agorwyd chwarel yn ymyl Habberley gan Gwmni Ithfaen Ceiriog ym 1905, ac agorwyd lein i'r chwarel. Benthycwyd locomotif 'Sir Theodore o Dramffordd Dyffryn Ceiriog ond roedd o'n rhy eang. Prynwyd locomotif arall, 'Dennis'.

Roedd y rheilffordd yn llwyddiannus eto, hyd at 1909, ond daeth trafig yn llai yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Cymerodd Cyrnol Holman Fred Stephens drosodd ym 1923, a phrynodd 2 locomotif Cwmni Baldwin oddi wrth Rheilffyrdd Ysgafn yr Adran Rhyfel. Caewyd y pyllau, ond agorwyd Chwarel Bryn Callow. Erbyn 1947 doedd yr injans ddim yn weithredol, a sgrapiwyd nhw yn Snailbeach ym 1950, a defnyddiwyd tractor tan caewyd y lein ym1959. Prynwyd y cledrau gan Reilffordd Talyllyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Tudalen Rheilffordd Ardal Snailbeach
2. ↑  "Gwefan Shropshire History Trust". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-06-22. Cyrchwyd 2016-03-23.
Yn ôl un traddodiad, chwaer Gwenhwyfar gwraig Arthur oedd **Gwenhwyfach** neu **Gwenhwyach**. Ceir y cyfeiriad cynharaf ati gyda Gwenhwyfar yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, fel 'Gwenhwyach', lle fe'i disgrifir fel "Gwenhwyach ei chwaer" yn llys Arthur.

Cysylltir Gwenhwyfach â Brwydr Camlan mewn dau o Drioedd Ynys Prydain, sef 'Tair Gwith Balfawd Ynys Prydain' a 'Thri Ofergad Ynys Prydain'. Dywedir i Arthur ymladd y frwydr honno yn erbyn ei nai, Medrawd, a laddwyd yn y frwydr. Ceir yr hanes yn llawn - gyda llawer o fanylion o ben a phastwn yr awdur ei hun - gan Sieffre o Fynwy yn ei *Historia Regum Britanniae*, sy'n dweud fod Medrawd wedi cipio teyrnas Arthur a'i wraig, Gwenhwyfar. Ond mae'r traddodiad arall a geir yn y Trioedd yn dweud fod y cweryl rhwng Arthur a Medrawd wedi dechrau fel ffrae rhwng Gwenhwyfar a'i chwaer Gwenhwyfach.

Dyma'r unig gyfeiriadau at Wenhwyfach yn y traddodiad Cymreig. Fel yn achos ei "chwaer", mae enw Gwenhwyfach yn cynnwys yr elfen *gwen* ('gwyn'). Yn yr ystyr hen "sanctaidd, dwyfol", mae'n elfen a geir mewn enwau duwiesau a santesau, e.e. Gwenhidwy, Santes Gwenffrewi. Ym mytholeg y Celtiaid ac eraill nid yw'n anghyffredin gael sawl ffurf neu agwedd ar un bod dwyfol ac felly mae'n bosibl fod Gwenhwyfar a'i "chwaer" Gwenhwyfach yn ddwy agwedd ar yr un dduwies yn wreiddiol. Mae'r terfyniad *-ach* mewn enwau personol yn awgrymu benthyciad o'r Wyddeleg yma, yn ôl Rachel Bromwich.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Culhwch ac Olwen*, gol. Rachel Bromwich a D. Simon Evans (Caerdydd, 1988), t.13.
2. ↑  *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, arg. newydd 1991), trioedd 53, 84
3. ↑  *Trioedd Ynys Prydein*, t.380
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pêr-chwibanwr du** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pêr-chwibanwyr duon) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Colluricincla umbrina***; yr enw Saesneg arno yw *Sooty shrike-thrush*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. umbrina*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r pêr-chwibanwr du yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pêr-chwibanwr du** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Chwaraeon poblogaidd yn Awstralia yw **pêl-droed rheolau Awstralaidd** (Saesneg: *Australian rules football*). Mae e’n fath o bêl-droed a chwaraeir yn bennaf yn Victoria, De Awstralia, Gorllewin Awstralia a Tasmania. Mae'n boblogaidd yn iawn ymhlith cymunedau Awstraliaid brodorol hefyd.

Y gystadleuaeth pêl-droed Awstralaidd pwysicaf a mwyaf poblogaidd yw Cynghrair Pêl-droed Awstralaidd.

Hanes
-----

Cerflun Tom Wills (fel dyfarnwr) tu allan Maes Criced Melbourne
Dyfeisiwyd pêl-droed Awstralaidd gan Tom Wills ym Melbourne ym 1858, ar gyfer cricedwyr i gadw’n heini yn ystod y gaeaf. Chwaraewyd y gêm gyntaf ar 31 Gorffennaf 1858 yng Nghae Richmond, ger safle modern Maes Criced Melbourne.

Crewyd Clwb Pêl-droed Melbourne ar 7 Awst 1858, ac ysgrifennwyd rheolau swyddogol ym 1859.

Rheolau
-------

Maes pêl-droed Australaidd
Pêl pêl-droed Australaidd
Chwaraeir pêl-droed Australaidd ar faes chwarae hirgrwn rhwng ddau dîm, gyda deunaw chwaraewr yr un.

Rhaid i dimau gicio'r bêl drwy'r pedwar postyn gôl ar bob pen y maes chwarae. Rhoddir chwe "phwynt" am gicio'r bêl rhwng y ddau bostyn canolog, ac un "pwynt" am gicio'r bêl rhwng y pyst i'r dde a'r chwith.

Er enghraifft: *Tîm A*, **14.11.95** yn trechu *Tîm B*, **12.6.78**. 
Ciciodd *Tîm A* bedair gôl ar ddeg (chwe phwynt yr un), ac un pwynt ar ddeg - (14 x 6) + 11 = 95. Ciciodd *Tîm B* ddeuddeg gôl (chwe phwynt yr un), a chwe phwynt - (12 x 6) + 6 = 78. Felly, *Tîm A* sy'n fuddugol.

Pêl-droed rheolau Awstraliaidd yng Nghymru
------------------------------------------

 *Prif erthygl: Cynghrair Pêl-droed Rheolau Awstralaidd Cymru*

Gweler hefyd
------------

* Cynghrair Pêl-droed Awstralia
Tyrone yn erbyn Kerry yn gêm derfynol 2005
Gêm a chwaraeir yn bennaf yn Iwerddon yw **Pêl-droed Wyddelig** (Gwyddeleg: *Peil*, *Peil Ghaelach* neu *Caid*, Saesneg: *Gaelic football*). Mae'n un o chwaraeon mwyaf poblogaidd Iwerddon.

Chwaraeir Pêl-droed Wyddelig gan dimau o 15 chwaraewr yr un. Mae'r pyst ar ffyrf llythyren H, fel pyst rygbi, ond ceir rhwyd ar y rhan isaf. Gellir sgorio un pwynt trwy gael y bêl rhwng y pyst, neu sgorio gôl, sy'n werth tri phwynt, trwy gael y bêl i'r rhwyd. Gellir defnyddio'r dwylo a'r traed i symud y bêl ymlaen. Fel rheol, mae dau hanner o 30 munud yr un; ond ar y lefel uchaf mae dau hanner o 35 munud yr un. Mae'r bêl yn debyg i bêl ar gyfer pêl-droed, ond yn drymach. Uchafbwynt y tymor yw gêm derfynol Pencampwriaeth Bêl-droed Holl-Iwerddon, sy'n cael ei chwarae ym Mharc Croke, Dulyn ar y pedwerydd dydd Sul ym mis Medi fel rheol. Enillwyd pencampwriaeth 2008 gan Tyrone. Ceir tyrfa o 80,000 yn rheolaidd i'r gêm yma.

Pêl-droed Wyddelig yw un o'r pedwar camp Gwyddelig sy'n cael eu rhedeg gan y Gymdeithas Athletau Gwyddelig, y corff chwaraeon mwyaf yn Iwerddon.