Botanegydd Cymreig oedd **Eleanor Vachell** (8 Ionawr 1879 – 6 Rhagfyr 1948) a adnabyddir yn bennaf am gasglu un o'r hebaria mwyaf cynhwysfawr a gasglwyd gan unigolion erioed, gyda ei thad, C. T. Vachell: 6705 o sbesimenau sych sydd 'nawr yng nghasgliadau Amgueddfa Genedlaethol Cymru.

Vachell oedd y fenyw gyntaf i eistedd ar Gyngor a Llys yr amgueddfa. Cedwir ei dyddiaduron, ei nodiadau, ynghyd â'r sbesimenau â gasglodd, yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Un o'i phrif weithgareddau oedd adnabod a dosbarthu rhywogaethau newydd o blanhigion ym Morgannwg a thu hwnt, a llwyddodd dros ei hoes i ddisgrifio bron i bob planhigyn yng ngwledydd Prydain.

Magwraeth
---------

Ganed Eleanor Vachell yng Nghaerdydd ar 8 Ionawr 1879, merch hynaf Winifred a Charles Tanfield Vachell, ffisegwr, botanegydd amatur ac aelod o Gymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd.

Aeth i ysgolion yng Nghaerdydd, Malvern, a Brighton. Arferai Eleanor deithio gyda'i thad ar ei deithiau hela planhigion. Aethant drwy wledydd Prydain, Iwerddon, Llydaw, Norwy a'r Swistir.

Dechreuodd Vachell gadw dyddiadur pan yn ddeuddeg oed, a chadwodd hwnnw drwy ei hoes, gan gofnodi teithiau ymchwil a darganfyddiadau diddorol.

Gyrfa
-----

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd Vachell yn aelod o'r 'Committee Ladies of the Auxiliary Workers Territorial Forces Nursing Association', a oedd yn gweithio mewn ysbyty i filwyr yn Ysgol Gerddi Howard yng Nghaerdydd. Yn ôl ei dyddiaduron, ei phrif swyddogaethau oedd trwsio lleiniau a sanau - ond am nad oedd hi'n hoff o bwytho, dechreuodd weithio ar gadw trefn ar lyfrgell yr ysbyty.

Ychydig iawn o bobl ar yr adeg honno a wyddai cymaint â hi am holl blanhigion ynysoedd Prydain ac Iwerddon. Credir erbyn heddiw iddi ganfod 1787 planhigyn allan o 1800, y mwyaf a gofnodwyd gan unigolyn.

Enw
---

Seisnigiad yw ei chyfenw o enw ardal Machell a dreiglir weithiau'n 'Fachell' e.e. Mechell, Ynys Môn. Ceir hefyd enw sant: Mechell a fl. yn y 5g neu 6g ac a gysylltir ag Ynys Môn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Evans, Jennifer (5/1/2016). "Our Museum During the Great War". *Amgueddfa Cymru*. Cyrchwyd 29/4/2018. Check date values in: `|access-date=, |date=` (help)
2. ↑  "Casgliadau Llyfrgell Amgueddfa Cymru". *Amgueddfa Cymru*. Cyrchwyd 28/04/2018. Check date values in: `|access-date=` (help)
3. 1 2  Vachell 2006, t. rhagair
4. ↑  Marilyn Ogilvie, Joy Harvey, *The Biographical Dictionary of Women in Science* , Routledge 2003, t. 1316
5. ↑  "Cardiff School Log Books" (PDF). *Archifau Morgannwg*. t. 4. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2016-05-19. Cyrchwyd 28/04/18. Check date values in: `|access-date=` (help)
6. ↑  Vachell 2006, t. 36
7. 1 2  H.A.Hyde, 'Obituaries: Miss Eleanor Vachell', in *Proceedings of the Linnean Society of London*, Cyfrol 161, Rhif 2,, tud 252, Rhagfyr 1949

 *Safonwyd yr enw* **Eleanor Vachell** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Llyfryddiaeth
-------------

* Vachell, Eleanor; Forty; Rich (2006). *The Botanist: The Botanical Diary of Eleanor Vachell (1879-1948)*. Caerdydd: National Museum of Cardiff. ISBN 0-7200-0565-5.

Dolenni allanol
---------------

* www.worldcat.org - gyda dolennau er mwyn lawrlwytho ei dyddiaduron.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 20837691
* LCCN: nb2001017714
* ISNI: 0000 0000 3769 3796
* GND: 132173883
* SUDOC: 155563335
* Botanist: Vachell

 |