recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Gualann Sheileach** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN617651.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Roedd **Gruffydd ap Rhydderch** (bu farw 1055) yn frenin Gwent a rhan o Forgannwg, ac yn ddiweddarach yn frenin Deheubarth.

Roedd Gruffudd yn fab i Rhydderch ap Iestyn, oedd wedi meddiannu teyrnas Deheubarth o 1023 hyd 1033. Daeth Gruffudd ei hun yn frenin rhan o Forgannwg. Pan feddiannwyd Deheubarth, gan Gruffudd ap Llywelyn o Wynedd yn 1044, wedi iddo yrru Hywel ab Edwin, brenin Deheubarth ar ffo, gwrthwynebwyd ef gan Gruffydd ap Rhydderch. Yn 1045 gallodd Gruffudd ap Rhydderch yrru Gruffydd ap Llywelyn o Ddeheubarth a meddiannu'r deyrnas ei hun. Dywedir ei fod yn frenin nerthol, a orchfygodd ymosodiadau'r Daniaid ac ymderchion Gruffudd ap Llywelyn i adfeddiannu'r deyrnas. Fodd bynnag, yn 1055 lladdwyd ef mewn brwydr gan Gruffudd ap Llywelyn, a gipiodd Deheubarth eto.

Yn ddiweddarach, ceisiodd ei fab Caradog ap Gruffudd, ddilyn esiampl ei dad a'i daid trwy gael meddiant ar Ddeheubarth, ond lladdwyd ef ym Mrwydr Mynydd Carn.

Llyfryddiaeth
-------------

John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Arfbais Gruffudd Maelor IArfbais Gruffudd Maelor I
**Gruffudd Maelor I** neu **Gruffudd ap Madog ap Maredudd** (bu farw 1191) oedd tywysog cyntaf Powys Fadog.

Bywgraffiad
-----------

Pan fu farw ei dad, Madog ap Maredudd yn 1160 rhannwyd Teyrnas Powys. Derbyniodd Gruffudd gantrefi Maelor ac Iâl, ac yn ddiweddarach ychwanegodd Nanheudwy, Cynllaith Owain a Mochnant pan fu farw ei hanner brawd Owain Fychan yn 1187. Yn nes ymlaen gallodd gipio Cyfeiliog oddi ar ei neiaint Owain a Meurig.

Priododd Angharad, merch Owain Gwynedd. Mae Gerallt Gymro yn cofnodi ei fod wedi cael ei berswadio gan yr eglwys i ysgaru Angharad yn 1188; gan fod Owain Gwynedd yn frawd i fam Gruffudd roedd y berthynas rhyngddynt yn rhy agos i ganiatau priodas yn ôl rheolau'r eglwys. Mae Brut y Tywysogion yn ei ddisgrifio fel *Yr haelaf o holl tywyssogion kymry*. Gadawodd ddau fab, Madog ac Owain.

Llyfryddiaeth
-------------

* John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Uchelwr Cymreig ac un o noddwyr Beirdd yr Uchelwyr oedd **Gruffydd Dwnn** (c. 1500 - c. 1570) a'r enwocaf o Ddwniaid Sir Gaerfyrddin. Cartrefodd ym mhlasty Ystrad Merthyr, ger Cydweli, a godwyd yn 1518, yn 1533. Ef oedd ail fab Owain ap Robert Done o Ystrad Merthyr.

Er iddo gael wyth o blant gan ddwy wraig, bu farw nifer ohonynt. Priododd Ellen cyn 1522, merch Henry ap Sion ap Harri o Rhydarwen a chawsant bedwar mab. Yna priododd eilwaith (cyn 1533): Gwenllian, merch Lewis ap Thomas ap Sion a chawsant dau fab a dwy ferch. Bu ef, ei deulu a'i gartref yn destun nifer o gerddi gan rai o feirdd y cyfnod gan gynnwys: Harri ap Rhys ap Gwilym, Syr Owain ap Gwilym, Wiliam Llŷn, Tomas Fychan ac Owain Gwynedd. Gwnaeth y Dwniaid eu harian drwy ryfel a gweinyddu, gan fwayaf y ganrif gynt.

Cedwir y cerddi hyn yn Llawysgrifau Llansteffan 40 a 133, ac llawgryrif y Llyfrgell Genedlaethol 728. Yr anerchiad olaf iddo oedd yn 1566 gan Wiliam Cynwal. Casglai gyfrolau Cymraeg ac gwyddom fod ganddo 64 ohonynt yn 1564. Bu Llyfrgellydd y Brenin yn ymweld ag ef: John Leland, yn ogystal â William Salesbury.

Swyddi
------

Bu'n feili Caerfyrddin rhwng 1535-6, henadur yn 1555 ac yn faer yn 1549 ac eto yn 1556. Bu hefyd yn siryf : 1546-7, 1555-6 a rhwng 1559-60; bu'n siedwr 1548-9 ac yn feili Cydweli tua 1560.

Llyfryddiaeth
-------------

* Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion , 1941 , 136-43.
* Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd, ix, 110.

Gweler hefyd
------------

* Lewys Dwnn (bl. 1568 - 1616): bardd Cymraeg ac achyddwr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rhestr bywgraffiaduron a bywgraffiadau Cymraeg Y Bywgarffiadur Cymreig; gwefan y Llyfrgell Genedlaethol adalwyd 1 Ionawr 2015
2. ↑  historyofparliamentonline.org; adalawyd 1 Ionawr 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Beddfaen carreg Gruffudd ap Dafydd Goch.
Uchelwr Cymreig oedd **Gruffudd ap Dafydd Goch** (bl. ail hanner y 14g), a oedd yn un o wyrion y Tywysog Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd Tywysog Cymru, ac felly'n perthyn i Linach Aberffraw. Roedd yn fab i Ddafydd Goch, mab Dafydd ap Gruffudd. Trigai yng nghwmwd Nant Conwy (Sir Conwy). Ceir ei feddfaen yn hen eglwys plwyf Betws-y-Coed.

Hanes
-----

Beddfaen Gruffudd ap Dafydd Goch
Cymharol ychydig a wyddom amdano. Trigai ym mhlasdy Y Fedw Deg, Nant Conwy. Roedd yn arweinydd rheithgor Cwmwd Nant Conwy yn 1352.

Ef oedd tenant Cwmllannerch. Roedd yn un o etifeddion Gwely Cynwrig ab Iddon, sef tiroedd disgynyddion Cynrwig ab Iddon (hen enw Betws-y-Coed oedd 'Betws Wyrion Iddon'). Daliai dir yn Llanrwst, Penmachno a Chwmllannerch yn Nant Conwy ac yng nghwmwd Talybolion ym Môn.

Beddfaen
--------

Y tu ôl i'r allor yn hen Eglwys Betws-y-Coed, ceir beddfaen cerfiedig Gruffudd ap Dafydd Goch. Mae'r cerflun yn dangos Gruffudd yn ei arfwisg lawn ac yn dwyn yr arysgrif hon:

*HIC JACET GRVFYD AP DAVYD GOCH : AGNVS DEI MISERE ME*
(Yma y gorwedd Gruffudd ap Dafydd Goch: Boed i Oen Duw fod yn drugarhaol wrthyf)

Disgynyddion
------------

Roedd disgynyddion Gruffudd yn cynnwys Hywel Coetmor, uchelwr o Nant Conwy a ymladdodd ar ochr y Tywysog Owain Glyndŵr, a'i frawd yntau Rhys Gethin, un o gapteiniaid mawr Glyn Dŵr yn y rhyfel dros annibyniaeth ar ddechrau'r 15g.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Syr John Wynn, *History of the Gwydir Family* (Gwasg Gomer, 1990). Tud. 109-110.
2. ↑  Harold Hughes a H. L. North, *The Old Chuches of Snowdonia* (Bangor, 1924; arg. newydd, 1984).
3. ↑  Syr John Wynn, *History of the Gwydir Family* (Gwasg Gomer, 1990). Tud. 109.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gruffudd ap Dafydd Goch***
Am y cyfreithegydd Catholig, gweler Gratianus (cyfreithegydd).
**Flavius Gratianus Augustus** (Ebrill neu Mai 359 – 25 Awst 383) oedd ymerawdwr Rhufain yn y gorllewin rhwng 375 a 383.

Roedd yn fab yr ymerawdwr Valentinian I a'i wraig gyntaf Marina Severa, a ganed ef yn ninas Sirmium (Sremska Mitrovica heddiw), yn nhalaith Pannonia.

Ar y 4 Awst 367 cyhoeddwyd ef yn "Augustus" gan ei dad. Ar farwolaeth ei dad ar 17 Tachwedd 375, cyhoeddodd y llengoedd yn Pannonnia ei hanner brawd iau, Valentinian II, yn ymerawdwr, er nad oedd ond baban. Cymerodd 
Gratianus daleithiau Gâl a rhoddodd Italia, Iliria ac Affrica i Valentinian a'i fam i'w rheoli o Milan. Mewn enw yn unig oedd hyn, mewn gwirionedd Gratianus oedd y meistr.

Rheolid yr ymerodraeth yn y dwyrain gan ei ewythr Valens. Ym mis Mai 378 enillodd Gratianus fuddugoliaeth fawr dros lwyth Almaenaidd yn mrwydr Argentovaria, gerllaw Colmar heddiw. Yr un flwyddyn lladdwyd Valens ym mrwydr Mrwydr Adrianopolis ar 9 Awst. Gadwawodd hyn yr ymerodraeth i gyd yn nwylo Gratianus. Penododd y cadfridog Hispanaidd Flavius Theodosius fel ymerawdwr yn y dwyrain.

Am rai blynyddoedd teyrnasodd Gratianus yn llwyddiannus ond yn raddol aeth i ddiogi a rhoi ei egni i ddadleuon crefyddol a gwleidyddol. Daeth y cadfridog Ffrancaidd Merobaudes ac esgob Milan Ambrosius i gael dylanwad mawr drosto. Gwrthododd Gratianus deitlau paganaidd traddodiadol ymerawdwr Rhufain megis *Pontifex Maximus* a cafodd wared ar Allor Buddugoliaeth o Senedd Rhufain. Yn ystod ei deyrnasiad daeth Cristionogaeth yn brif grefydd pob rhan o'r ymerodraeth, a gwnaeth seremoniau paganaidd yn anghyfreithlon yn Rhufain.

Daeth Gratianus yn amhoblogaidd ymysg y fyddin trwy gymeryd corff o Alaniaid i'w wasanaeth personol ac ymddangos ei hun mewn gwisg rhyfelwr. Gwrthryfelodd y cadfridog Magnus Maximus (Macsen Wledig) a daeth a byddin fawr o Brydain i Gâl. Roedd Gratianus yn ei ddisgwyl ym Mharis, ond bradychwyd ef gan lywodraethwr y ddinas a'i ladd ar y 25 Awst 383.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Valentinian I a Valens** | **Ymerodron Rhufain**4 Awst 375 – 25 Awst 383gyda Valens (375–378)Valentinian II (375–383)Theodosius I (379–383) | Olynydd:**Valentinian II a Theodosius I** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 57409191
* LCCN: nr95046647
* ISNI: 0000 0000 6148 5399
* GND: 11869720X
* SUDOC: 09691050X
* BNF: cb14639241p (data)
* ULAN: 500355715

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybed-ddryw bochgoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybed-ddrywod bochgoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Microbates cinereiventris***; yr enw Saesneg arno yw *Half-collared gnatwren*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *M. cinereiventris*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gwybed-ddryw bochgoch yn perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Mesît Bensch | Monias benschi |  |
|
| Mesît bronwyn | Mesitornis variegatus |  |
|
| Mesît brown | Mesitornis unicolor |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybed-ddryw bochgoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gylfindro gyddflwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gylfindroeon gyddflwyd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Paradoxornis alphonsianus***; yr enw Saesneg arno yw *Ashy-throated parrotbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. alphonsianus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r gylfindro gyddflwyd yn perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw barfog | Panurus biarmicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gylfindro gyddflwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Gylfi Þór Sigurðsson** (ganwyd 8 Medi 1989) yn bêl-droedwyr sy'n dod o Wlad yr Iâ. Cafodd o ei eni ar yr 8fed o Fedi 1989 yn Reykjavík. Mae'n chwaraewr canol-cae sy'n tueddu ymosod. Mae'n chwarae i Everton ac i'r tîm cenedlaethol Gwlad yr Iâ

Gyrfa
-----

Dechreuodd Gylfi ei yrfa gyda Reading yn 2008, ond wedyn cafodd ei werthu i Hoffenheim yn 2010 - a oedd y gwerthiant mwyaf gan Reading ar y pryd. Cafodd ei ethol yn Chwaraewr y Tymor am ddau dymor yn olynol - ar gyfer Reading yn 2009–10 ac ar gyfer Hoffenheim yn 2010–11. Ar ôl tymor yn ôl mewn pêl-droed yn Lloegr gyda Dinas Abertawe, ymunodd â Tottenham Hotspur am ffi o £8 miliwn. Yn 2014, symudodd yn ôl i Abertawe fel rhan o gyfnewidfa i Ben Davies. 

Gwnaeth Gylfi ei uwch ymddangosiad rhyngwladol cyntaf yng Ngwlad yr Iâ yn 2010 ac ers hynny mae wedi ennill dros 60 o gapiau. Cynrychiolodd ei wlad yn eu twrnament mawr cyntaf, Pencampwriaeth UEFA Ewro 2016, lle cyrhaeddodd ei wlad y rowndiau terfynol. Chwaraeodd hefyd yng Nghwpan y Byd FIFA 2018.

Ar 16eg Awst 2017, llofnododd Gylfi dros Everton, am ffi o £40 miliwn (gyda £5 miliwn mewn ad-daliadau posibl). Oedd yr cytundeb yma yn record i'r clwb. Maent yn ennill cyflog o £5.2 miliwn y flwyddyn (£100,000 yr wythnos), a oedd yn gwneud Gylfi yr enillydd uchaf yn Everton.

Bywyd personol
--------------

Ym Mehefin 2019, priododd Gylfi efo'i cariad hir dymor Alexandra Ívarsdóttir.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gylfi Sigurdsson***

* Gylfi Sigurðsson profile ar gwefan Everton
* Gylfi Sigurðsson profile ar gwefan cymdeithas pel-dored Gwlad yr Ia.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) The Guardian (2010). The Guardian. The Guardian.
2. ↑  (Saesneg) BBC. Gwefan BBC. BBC.
3. ↑  (Saesneg) Bleacher Report (2012). Bleacher Report. Bleacher Report.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gylfindro ael felynllwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gylfindroeon ael felynllwyd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Paradoxornis fulvifrons***; yr enw Saesneg arno yw *Fulvous-fronted parrotbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. fulvifrons*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gylfindro ael felynllwyd yn perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw barfog | Panurus biarmicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gylfindro ael felynllwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gylfindro Gould** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gylfindroeon Gould) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Paradoxornis flavirostris***; yr enw Saesneg arno yw *Gould’s parrotbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. flavirostris*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gylfindro Gould yn perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw barfog | Panurus biarmicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gylfindro Gould** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gyantse gyda chaer Dzong yn y cefndir
Dinas yn Swydd Gyangzê, Rhaglawiaeth Shigatse, Tibet, yw **Gyantse** (hefyd **Gyangtse**, **Gyangdzê**; Tibeteg: རྒྱལ་རྩེ **rGyal rtse**; Tsieineeg: 江孜镇་). Dyma'r ddinas bedwerydd mwyaf yn Nhibet (ar ôl Lhasa, Shigatse a Chamdo). Mae'n gorwedd 3,977 medr (13,050 troedfedd) i fyny yn nyffryn Nyang-Chu ar y "Draffordd Cyfeillgarwch" dros yr Himalaya sy'n cysylltu Kathmandu, Nepal a Lhasa, Tibet.

Mae gan y ddinas leoliad strategol yn nyffryn Nyang-chu ar groesffordd llwybrau masnach hynafol i Dibet o ddyffryn Chumbi, Yatung a Sikkim. O Gyantse mae llwybrau yn rhedeg i gyfeiriad Shigatse a hefyd dros fwlch y Karo-La i Ganolbarth Tibet. Codwyd caer fawr yno i amddiffyn y ffordd o'r de i gyfeiriad Dyffryn Tsangpo a Lhasa. Daliodd y gaer allan am sawl diwrnod yn erbyn byddin Brydeinig dan Francis Younghusband yn 1904.

Mae Gyantse yn enwog am ei Kumbum (yn llythrennol, '100,000 delwedd') ym Mynachlog Palcho, sef y chörten mwyaf yn Nhibet. Noddwyd y Kumbum gan un o dywysogion Gyantse yn 1427 ac roedd yn ganolfan bwysig i ysgol Sakya Bwdhaeth Tibet. Mae'r strwythur yn cynnwys 77 capel ar ei chwech llawr, gyda thros 10,000 darlun wal, rhai ohonynt yn dangos dylanwad Nepalaidd amlwg.

Dioddefodd Gytantse yn enbyd pan oresgynwyd Tibet gan Weriniaeth Pobl Tsieina. Cafodd ei dinistrio bron yn 1954 a gorfodwyd rhan helaeth o'r boblogaeth i adael gan y Chineiaid yn 1959. Yn ystod y Chwyldro Diwylliannol anrheithwyd a difethwyd y fynachlog a'r Kumbum enwog ac mae llawer o'r hyn a welir yno heddiw yn waith diweddarach i geisio adfer y safleoedd hynny sydd a lle arbennig yn hanes a diwylliant Tibet.
Gwleidydd Llafur Cymru yw **Hefin Wyn David** (ganwyd 1977). Mae'n Aelod o'r Senedd dros etholaeth Caerffili ers 2016. Mae hefyd yn gynghorydd ar Gyngor Bwrdeistref Caerffili dros ward Catwg Sant.

Addysg
------

Mae gan David BScEcon mewn Economeg a Gwleidyddiaeth, MScEcon mewn Polisi Ewropeaidd o Brifysgol Caerdydd, PGCE o Brifysgol Cymru, Casnewydd a PhD o Brifysgol Swydd Gaerloyw. Darlithiodd mewn Ymddygiad Cyfundrefnol a Rheolaeth Adnoddau Dynol ym Mhrifysgol Fetropolitan Caerdydd.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Dewiswyd David fel ymgeisydd newydd Llafur Cymru dros etholaeth Castell-nedd ar gyfer etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016 yn dilyn ymddeoliad yr aelod blaenorol Jeff Cuthbert. Ar 5 Mai 2016, cafodd ei ethol yn Aelod Cynulliad; derbyniodd 9,584 o'r 27,1153 pleidlais a fwriwyd (35.3%).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Councillor Hefin Wyn David. Cyngor Caerffili. Adalwyd ar 9 Mai 2016.
2. ↑  (Saesneg) Staff - Dr Hefin David. Prifysgol Metropolitan Caerdydd. Adalwyd ar 9 Mai 2016.
3. ↑  *Caerphilly councillors selected as Welsh Assembly candidates for Caerphilly and Islwyn*  , Caerphilly Observer, 14 Gorffennaf 2015.  Cyrchwyd ar 9 Mai 2016.
4. ↑   Etholaeth Caerffili (Cynulliad). BBC Cymru Fyw. Adalwyd ar 9 Mai 2016.
Gymnastwr rhythmig Cymreig yw **Gemma Natasha Frizelle** (ganwyd 2 Mai 1998), a enillodd y digwyddiad cylch unigol yng Ngemau'r Gymanwlad 2022. Mae hi wedi ennill sawl medal ym Mhencampwriaethau Gymnasteg Rhythmig Cymru a Phrydain, a bu hefyd yn cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad 2018.

Cafodd Frizelle ei geni yng Nghaerdydd. Astudiodd ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd, lle enillodd radd israddedig mewn gwyddor chwaraeon, a gradd meistr mewn seicoleg. Mae hi'n hyfforddi yn Academi Gymnasteg Rhythmig Llanelli. 

Gorffennodd Frizelle yn ail ym Mhencampwriaethau Gymnasteg Rhythmig Cymru 2015,  yn ogystal â'r holl ddigwyddiadau ym Mhencampwriaethau Gymnasteg Rhythmig Prydain 2016 a 2017.  Yng Ngemau'r Gymanwlad 2018  gorffennodd yn 15fed yn y gystadleuaeth unigol,  ac roedd yn rhan o dîm Cymru a orffennodd yn bumed yn y gystadleuaeth tîm cyfan.  Ym Mhencampwriaethau Gymnasteg Rhythmig Cymru 2018, enillodd y gystadleuaeth bêl, a gorffennodd yn drydydd yn y clybiau, cylchoedd a digwyddiadau rhuban.  Ym Mhencampwriaethau Gymnasteg Rhythmig Prydain 2019, daeth yn drydydd yn y digwyddiad cyffredinol. Yn 2021, enillodd Frizelle y digwyddiad cyffredinol ym Mhencampwriaethau Gymnasteg Rhythmig Cymru 2021. Yn y gystadleuaeth 200, enillodd y digwyddiadau pêl, rhuban, cylch a chlwb. Gorffennodd hi hefyd yn ail yn nigwyddiad cylchol Pencampwriaethau Gymnasteg Rhythmig Prydain, ac yn drydydd yn y gystadleuaeth bêl.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6  "Gemma Frizelle" (yn Saesneg). Team Wales. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2022-08-03. Cyrchwyd 15 Awst 2022.
2. ↑  "Gemma Frizelle brings her mum to tears as injured gymnast reveals she won gold despite only being able to bend a few days ago". *Wales Online* (yn Saesneg). 7 Awst 2022. Cyrchwyd 15 Awst 2022.
3. 1 2  "RHYTHMIC GYMNASTICS: Laura Halford is Welsh champion for third year in a row". *Wilts and Glos Standard* (yn Saesneg). 1 Gorffennaf 2015. Cyrchwyd 15 Awst 2022.
4. ↑  "Gemma Frizelle overjoyed by unexpected Commonwealth gold". *The Independent*. 6 August 2022. Cyrchwyd 15 August 2022.
5. ↑  "Official Results of the rhythmic gymnastics at the 2018 Commonwealth Games" (PDF). *Gold Coast 2018 Commonwealth Games Corporation*. 12 April 2018. t. 23. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 14 October 2019.
6. ↑  "Results of the women's rhythmic gymnastics team all-around event at the 2018 Commonwealth Games" (PDF). *Gold Coast 2018 Commonwealth Games Corporation*. 11 April 2018. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 9 December 2020.
7. ↑  "Halford Crowned All-Round British Rhythmic Gymnastics Champ – Again". *Dai Sport*. 27 June 2018. Cyrchwyd 15 August 2022.
Gordan Kožulj yn nofio'r ddull cefn ym Mhencampwriaethau Ewrop 2008
Dull o nofio yw'r **ddull cefn**, sy'n cael ei nofio ar y cefn. Mae'n un o'r 4 dull a gaiff ei lywodraethu mewn cystadleuaeth gan FINA. Mae gan y dull y fantais o alluogi anadlu yn hawdd, ond yr anfantais o beidio allu gwled lle rydych chi'n mynd. Hon yw'r unig ddull lle mae rasus yn cael eu cychwyn yn y dŵr. Mae'r steil yn debyg iawn i front crawl ar ei ben ei lawr, mae'r ddwy ddull yn ddulliau echelin-hir.

Hanes
-----

Mae'r ddull cefn yn ffurf hynafol o nofio. Hon oedd yr ail ddull i gael ei ddefnyddio mewn cystadleuaeth heblaw y front crawl. Cyflwynwyd i'r Gemau Olympaidd yng Ngemau Olympaidd 1900 ym Mharis ar ffurf ras 200 m.

Cyflymder ac ergonomeg
----------------------

Mae'r ddull cefn yn debyg o ran cyflymder i'r ddull glöyn byw. Mae rasus dull glöyn byw yn gyflymach fel rheol, gan ei fod yn cychwyn wrth blymio i'r pwll yn hytrach na cychwyn yn y dŵr, ond mewn rasus drost 200 m buasai dull cefn yn gyflymach o'r ddau. 
Mae gan nofwyr dull cefn gyflymder uchaf o 2.944 cilomedr yr awr (1.84 MYA neu 1.84 medr yr eiliad). Oherwydd fod safle'r corff ar ei gefn, mae'r ddull cefn yn defnyddio cyhyrau gwahanol i ddulliau eraill.
Awdures ac Actores o'r Almaen oedd **Friederike Caroline Neuber** (9 Mawrth 1697 – 30 Tachwedd 1760) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur ac actor llwyfan.

Bywyd personol
--------------

Ganwyd Friederike Caroline Weissenborn ar y 9fed o Fawrth 1697 yn Reichenbach im Vogtland i Daniel Weissenborn a'i wraig, Anna Rosine Weissenborn, née Anna Rosine Wihelmine. Roedd ei thad yn arolygydd llys cyfreithiol ac roedd ei mam wedi'i haddysgu'n dda iawn. Ganddi hi y dysgodd Caroline sut i ddarllen ac ysgrifennu, a hi hefyd ddysgodd Ffrangeg iddi. Roedd ei thad yn ddyn gormesol a bu'n curo ei mam hyd nes ei marwolaeth gynnar ym 1705. Yn 20 oed, ym 1717, llwyddodd Caroline i redeg i ffwrdd o gartref gyda Johann Neuber, clerc a fu'n gweithio i'w thad. Priododd y cwpwl flwyddyn yn ddiweddarach, ym 1718. Bu i'r ddau ohonynt fwrw prentisiaeth theatrig gyda chwmnïau teithiol Christian Spiegelberg (1717–22) a Karl Caspar Haack (1722-25).

Gyrfa
-----

Fe'i hystyrir yn un o'r actoresau a'r rheolwyr actorion enwocaf yn hanes theatr yr Almaen, a bu'n ddylanwadol yn natblygiad theatr fodern yr Almaen. Gweithiodd Neuber hefyd i wella statws cymdeithasol ac artistig actorion ac actoresau o'r Almaen, gan bwysleisio techneg naturiolaidd. Yn ystod cyfnod pan oedd y rhan fwyaf o reolwyr theatrig yn yr Almaen yn ddynion, cofir am Caroline Neuber fel menyw hynod uchelgeisiol a lwyddodd, yn ystod ei gyrfa 25 mlynedd, i newid hanes y theatr, gan ddyrchafu statws theatr yr Almaen ochr yn ochr â'r arweinwyr theatraidd gwrywaidd ar y pryd, fel "ei gŵr Johann", y ffŵl llwyfan poblogaidd Johann Müller, prif actor y genhedlaeth nesaf Johann Schönemann, Gotthold Ephraim Lessing, ac yn bennaf Johann Gottsched.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Caroline Neuber: German actress and manager". *Encyclopædia Britannica*. Cyrchwyd 11 April 2016.
2. ↑  Peter Kümmel, "With Anger and Courage", *Die Zeit*, rhif 48 (cyfieithiad Saesneg o'r Almaeneg) (online, adalwyd 11 Ebrill 2016)
3. ↑  "Caroline Neuber: German actress and manager". *Encyclopædia Britannica*. Cyrchwyd 11 Ebrill 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 12474334
* LCCN: nr94041267
* ISNI: 0000 0000 8091 9551
* GND: 118738577
* SUDOC: 052659232
* BNF: cb13572472b (data)
* NKC: jn20010525059

 |
Map o Forgannwg allan o'r gyfrol
***Glamorganshire*** yw'r gyfrol yn y gyfres *Cambridge County Geographies* sy'n ymdrin â'r hen Forgannwg.

Cefndir
-------

Mae *Cambridge County Geographies* yn gyfres o lyfrau a gyhoeddwyd gan Wasg Brifysgol Caergrawnt yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif. Cynlluniwyd Cambridge County Geographies i ddarparu cyfres o ganllawiau cryno i rai o siroedd Cymru, Yr Alban a Lloegr. Wedi'u hanelu at y darllenydd cyffredinol, fe wnaethant gyfuno dull cynhwysfawr o ymdrin ag amrywiol agweddau ar ddaearyddiaeth gorfforol a dynol gyda phwyslais ar eglurder. Mae'r llyfrau yn frith o ffotograffau, mapiau a graffiau. Ysgrifennwyd y gyfrol am Forgannwg gan y Parch Joseph Henry Wade, ac fe'i cyhoeddwyd gyntaf ym 1914 gan Wasg Brifysgol Caergrawnt. Ailgyhoeddwyd y gyfrol yn 2013, mae'r ailgyhoeddiad dal mewn print. Mae modd darllen y gyfrol wreiddiol ar wefan *Internet Archive*.

Cafodd y gyfrol adolygiadau da yn y wasg Gymreig ar adeg ei gyhoeddi am y tro cyntaf.

Cynnwys
-------

Mae'r llyfr yn cynnwys 25 pennod sy'n ymdrin â tharddiad ac ystyr yr enw Morgannwg; nodweddion cyffredinol y sir a'i afonydd, llynnoedd ac arfordiroedd yn ogystal â'i phorthladdoedd. Mae'r gyfrol yn ymdrin â hanes pensaernïaeth, enwogion a hynafiaethau'r sir yn ogystal â thrafodaeth am bobl, iaith a phoblogaeth. Mae penodau am ddaeareg, hanes naturiol a hinsawdd ynghyd â phennod sy'n trafod prif ddiwydiannau'r fro megis mwyngloddio, cynhyrchu, pysgota ac amaethyddiaeth. Mae hefyd rhestr gyda pharagraff o wybodaeth am holl drefi a phentrefi Morgannwg.

Penodau
-------

Dyma restr o benodau'r gyfrol

1. *County and Shire. The name Glamorgan*
2. *General Characteristics*
3. *Size. Shape. Boundaries*
4. *Surface and General Features*
5. *Geology and Soil*
6. *Watersheds and Rivers*
7. *Natural History*
8. *A Peregrination of the Coast*
9. *Coastal Gains and Losses: Sandbanks and Lighthouses*
10. *Climate and Rainfall*
11. *People, Race, Language. Population*
12. *Agriculture*
13. *Industries and Manufactures*
14. *Mines and Minerals*
15. *Fisheries and Fishing Stations*
16. *Shipping and Trade. Chief Ports*
17. *The History of Glamorganshire*
18. *Antiquities*
19. *Architecture (a) Ecclesiastical.*
20. *Architecture (b) Military*
21. *Architecture (c) Domestic*
22. *Communications Past and Present*
23. *Administration*
24. *Roll of Honour*
25. *The Chief Towns and Villages of Glamorganshire*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wade, Joseph Henry (1914). *Glamorganshire*. Caergrawnt: Gwasg Brifysgol Caergrawnt.
2. ↑  Wade, J. H. (Joseph Henry), 1861-1943. (2012). *Glamorganshire*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-61972-2. OCLC 806199574.CS1 maint: multiple names: authors list (link)
3. ↑  "Internet Archive: Digital Library of Free & Borrowable Books, Movies, Music & Wayback Machine". *archive.org*. Cyrchwyd 2019-12-08.
4. ↑  "REVIEW OF PUBLICATIONS - Barry Dock News". South Wales Advertising, Printing, and Publishing Company. 1914-08-28. Cyrchwyd 2019-12-09.
5. ↑  "NODIAD AR LYFR - Y Darian". W. Pugh and J. L. Rowlands. 1914-09-10. Cyrchwyd 2019-12-09.
Rhanbarth hanesyddol yn Wcráin oedd **Glan Chwith Wcráin** (Wcreineg: Лівобережна Україна trawslythreniad: *Livoberezhna Ukrayina*, Rwseg: Левобережная Украина *Levoberezhnaya Ukraina*, Pwyleg: *Lewobrzeżna Ukraina*) a leolwyd i ddwyrain canol Afon Dnieper. Ffiniodd â Rwsia Fawr (hen diriogaeth Uchel Ddugiaeth Moscfa) i'r gogledd, Wcráin Sloboda i'r dwyrain, Sich Zaporizhzhia a'r stepdiroedd gwyllt i'r de, a Glan Dde Wcráin ar ochr draw'r Dnieper i'r gorllewin. Bu ei diriogaeth yn cyfateb i oblastau Chernihiv a Poltava, gorllewin Oblast Sumy, dwyrain Oblast Kyiv a glan ddwyreiniol dinas Kyiv, a dwyrain Oblast Cherkasy yn Wcráin heddiw.

Yn sgil Cytundeb Pereiaslav (1654), daeth y Lan Chwith dan brotectoriaeth Tsaraeth Rwsia, statws a gadarnhawyd gan Gadoediad Andrusovo (1667), Cytundeb Bakhchesarai (1681), a'r "Heddwch Tragwyddol" rhwng Rwsia a'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd (1686). Mewn dogfennau swyddogol Rwseg, o gyfnod diweddar y Tsaraeth yn niwedd yr 17g hyd at gwymp Ymerodraeth Rwsia yn nechrau'r 20g, mae'r enw "Rwsia Fach" yn cyfateb mwy neu lai i'r Lan Chwith.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  M. I︠U︡. Braĭchevs'kyĭ (1974). *Annexation Or Reunification: Critical Notes on One Conception* (yn Saesneg). Ukrainisches Institut für Bildungs-politik. t. 114.
2. ↑  Ivan Katchanovski, Zenon E. Kohut, Bohdan Y. Nebesio, a Myroslav Yurkevich, *Historical Dictionary of Ukraine* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2013), tt. 319–21.

| * v
* t
* e
Rhanbarthau Wcráin |
| --- |
| Gorllewin Wcráin | 
* Bratslavchyna
* Bukovyna
* Y ffin â Gwlad Pwyl
* Y ffin â Hwngari
* Y ffin â Rwmania
* Y ffin â Slofacia
* Halychyna
* Podilia
* Rwthenia Carpathia
* Volhyn

 |
| Canolbarth Wcráin | 
* Y Dnieper
* Glan Chwith Wcráin
* Glan Dde Wcráin
* Kryvbas
* Nadrossia

 |
| Dwyrain Wcráin | 
* Y Donbas
* Donechyna
* Y ffin â Rwsia
* Y Meysydd Gwylltion
* Sloboda Wcráin
* Zaporizhzhia

 |
| De Wcráin | 
* Besarabia
* Budzhak
* Y Crimea
* Edisan
* Y ffin â Moldofa

 |
| Gogledd Wcráin | 
* Y ffin â Belarws
* Polesia

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **glain**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gleiniau**; yr enw Saesneg yw *Gem*, a'r enw gwyddonol yw *Orthonama obstipata*.

Oedolyn (gwryw) o'r Iseldiroedd.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r glain yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
**Goleudy**
Goleudy ar ddiwedd y byd yn Ushuaia, yr Ariannin
Yn gymorth i forwyr llywio eu llongau ar y môr, mae **goleudy** yn adeilad ar ffurf tŵr neu fframwaith sy'n anfon allan goleuni gan ddefnyddio system o lusernau a lensys, neu, yn y gorffennol, dân. Yn ogystal maent yn gallu fod o gymorth i awyrennau bychain gyda'r nos. Cyn dechrau codi goleudai arferid cynnau bonllwyth ar ben bryn neu glogwyn arfordirol.

Erbyn heddiw mae nifer y goleudai yn y byd wedi gostwng i tua 1,500, o ganlyniad i'r twf mewn cymorth llywio modern fel radar a systemau geo-sat. Defnyddir goleudai i nodi arfordiroedd peryglus, creigiau morwrol, a mynedfeydd diogel i borthladdoedd.

Y goleudy enwocaf yn hanes y byd efallai oedd Pharos Alecsandria, a godwyd ar ynys Pharos, ger Alecsandria, yn yr Hen Aifft. O enw'r goleudy hwnnw y daw'r gair am 'oleudy' mewn sawl iaith Ewropeaidd, e.e. Ffrangeg (*phare*), Eidaleg a Sbaeneg (*faro*), Portiwgaleg (*farol*), Romaneg (*far*), Bwlgareg a Rwseg (*фар*), a Groeg (*φάρος*). 'Pharoleg' yw'r term am astudio goleudai.

Yr Hen Oleudy ar Ynys Llanddwyn.
Ceir goleudai ar nifer o ynysoedd a chlogwynni yng Nghymru, e.e. Ynys Enlli ac Ynys Bŷr.

Gweler hefyd
------------

Goleudai Cymru
Roedd **Fyodor Ivanovich Tyutchev** (**Ffedor Ifánofits Tiwtsief**) (Rwseg: Фёдор Иванович Тютчев) (5 Rhagfyr 1803 – 27 Gorffennaf 1873) yn fardd Rwseg a diplomydd Rwsiaidd.

Gyrfa
-----

Ganwyd ym mhentref Ovstug ger Bryansk Roedd yn byw ar adegau ym München a Torino ac y roedd yn nghynefin Heine a Schelling. Doedd e ddim yn cyfrannu at fywyd llenyddol, nac yn ei alw ei hun yn ysgrifennwr. Tuag at 400 o'i gerddi sydd ar glawr, ac mae rhai llinellau ohonynt yn cael eu dyfynnu'n aml yn Rwsia.

Mae'r cerddi cynnar yn perthyn i dradoddiad barddoniaeth Rwsiaidd yr 18g. Yn y 1830au traddodiadau Oes Rhamantaidd Ewrop (a'r Almaen yn arbennig) sydd yn gryf iawn yn ei farddoniaeth. Cerddi telynegol athronyddol yw'r rhain: myfyrion ar y dynged ddynol, ar yr hollfyd, ar yr ansawdd sydd yn brif bwnc ohonynt. Yn y 1840au ysgrifennodd rai erthyglau gwledyddol ynglŷn â'r berthynas rhwng Rwsia a gwareiddiad y Gorllewin. Yn y 1850au creuodd Tiwtsief rhai rhieingerddi trywan y mae serch yn cael ei weld fel trasiedi ynddynt. Mae'r cerddi hyn wedi cael eu huniaethu â'r *Cylch Denísïefa*, nid amgen, y cerddi a gafodd eu cysegru i gariad y bardd, E. A. Denísïefa. Yn y 1860au a'r 1870au cerddi gwleidyddol sydd yn goruchafu yn ei farddoniaeth.

Cerdd enwocaf Tyutchev yw *Silentium!* — anogaeth chwerw i ddistawrwydd edifaru'r ffaith nad yw'r naill dyn ddim yn gallu deall y llall o'r bron. Mae'r llinell "Anwiredd yw meddwl wedi'i adrodd" (Rwseg *Мысль изреченная есть ложь*) yn un o ddiarhebion Tyutchev sydd yn cael eu dyfynnu amlaf. "Ni ellir deall Rwsia drwy feddwl" (*Умом Россию не понять*) a "Ni roddir i ni ddarogan sut yr ymatebith ein gair i ni" (*Нам не дано предугадать, как наше слово отзовется*) yw'r rhai eraill.

Dolen allanol
-------------

* (Rwseg) Tyutcheviana

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 95260021
* LCCN: n50047826
* ISNI: 0000 0001 2144 2156
* GND: 11875839X
* SELIBR: 97153
* SUDOC: 027975681
* BNF: cb11990391p (data)
* BIBSYS: 90055590
* HDS: 041480
* NLA: 36541692
* NDL: 01102151
* NKC: jn19981002228
* The SBN id MILV006877 is not valid.
* RLS: 000082068
* BNE: XX946183
* CiNii: DA05361786

 |
Cyd-frenin Deheubarth oedd **Edwin ap Hywel** (bu farw 954).

Bywgraffiad
-----------

Roedd Rhodri yn fab i Hywel Dda, ac efallai fod y ffaith i Edwin gael enw Eingl-Sacsoneg yn adlewyrchiad o bolisi gwleidyddol ei dad. Ar farwolaeth Hywel yn 950, rhannwyd ei deyrnas rhwng Edwin a'i ddau frawd, Rhodri ac Owain. Ni lwyddodd y llinach i gadw eu gafael ar Wynedd oedd wedi bod yn rhan o deyrnas eu tad ers 942. Gallodd meibion Idwal Foel, Iago ab Idwal ac Ieuaf ab Idwal, gipio grym yno.

Yn 952 ymosododd Iago ac Ieuaf ar Ddeheubarth, gan gyrraedd cyn belled a Dyfed. Y flwyddyn wedyn, arweiniodd meibion Hywel gyrch yn erbyn y gogledd, gan gyrraedd cyn belled a Dyffryn Conwy cyn cael eu gorchfygu mewn brwydr ger Llanrwst a'u gorfodi i ddychwelyd i Geredigion.

Bu farw Rhodri yn 953 ac yna Edwin ei hun yn 954, gan adael Owain ap Hywel yn frenin Deheubarth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John Davies (2007) *Hanes Cymru* (Penguin).
2. 1 2 3  John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.).

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Hywel Dda** | **Brenin Deheubarth**950 – 954gyda Rhodri ap Hywel (hyd 953)ac Owain ap Hywel | Olynydd:**Owain ap Hywel** |
Un o Feirdd y Tywysogion a ganai yn ail chwarter y 13g oedd **Einion ap Madog ap Rhahawd** (fl. 1237). Roedd yn fardd llys yn oes Llywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd.

Llinach
-------

Ychydig a wyddys am fywyd personol Einion. Hanai o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adnabyddir fel 'Llwyth Cilmin Droetu', a oedd yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o ardal cwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon. Roedd yn geifn (perthynas nesaf ar ôl cyfyrder) i'r bardd diweddarach Gruffudd ab yr Ynad Coch, a ganodd farwnad enwog i'r tywysog Llywelyn ap Gruffudd. Enwir tad Einion, Madog ap Rhahawd, yn y testun achyddol 'Bonedd Gwŷr Arfon' a chofnodir 'gwely (tir teuluol) Gwyrion Rhahawd' yn ardal Dinas Dinlle, Uwch Gwyrfai, ar ddechrau'r 14g.

Cerdd
-----

Dim ond un gerdd o waith Einion ap Madog ap Rhahawd sydd wedi goroesi. Mae'r testun ar glawr yn Llawysgrif Hendregadredd a chwech llawysgrif diweddarach sy'n deillio o'r llawysgrif honno. Mae'n awdl foliant fer i Gruffudd ap Llywelyn Fawr. Cafodd ei chyfansoddi ar ôl i Gruffudd gael ei ryddhau o gaethiwed yn 1234 a chyn ei ail-garcharu yn 1239, cyfnod pan reolai Gruffudd dros ei dir etifeddol yn Llŷn ac Eifionydd a rhan o Bowys, dan awdurdod ei dad, â'i lys yng Nghastell Cricieth yn ôl pob tebyg.

Llyfryddiaeth
-------------

* Gruffydd Aled Williams (gol.), 'Gwaith Einion ap Madog ap Rhahawd', yn, *Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion'.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Gruffydd Aled Williams (gol.), 'Gwaith Einion ap Madog ap Rhahawd'.

  


| Beirdd y Tywysogion | Y Ddraig Goch |
| --- | --- |
| Bleddyn Fardd | Cynddelw Brydydd Mawr | Dafydd Benfras | Daniel ap Llosgwrn Mew | Einion ap Gwalchmai | Einion ap Gwgon | Einion ap Madog ap Rhahawd | Einion Wan | Elidir Sais | Goronwy Foel | Gruffudd ab yr Ynad Coch | Gruffudd ap Gwrgenau | Gwalchmai ap Meilyr | Gwernen ap Clyddno | Gwgon Brydydd | Gwilym Rhyfel | Gwynfardd Brycheiniog | Hywel ab Owain Gwynedd | Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel | Iorwerth Fychan | Llygad Gŵr | Llywarch ap Llywelyn | Llywarch Llaety | Llywarch y Nam | Llywelyn Fardd I | Llywelyn Fardd II | Madog ap Gwallter | Meilyr ap Gwalchmai | Meilyr Brydydd | Owain Cyfeiliog | Peryf ap Cedifor | Y Prydydd Bychan | Phylip Brydydd | Seisyll Bryffwrch |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Roedd **Edmund Swetenham** (15 Tachwedd 1822 – 19 Mawrth 1890) yn bargyfreithiwr, yn wleidydd Ceidwadol ac yn Aelod Seneddol dros etholaeth Caernarfon

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Edmund Swetenham ym 1822 yn Somerford Booths Swydd Gaer, yn fab i Clement Swetenham, bonheddwr, o Sumerford Booths Hall, ac Eleanor (née Buchanan) ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg Macclesfield a Choleg y Trwyn Pres, Rhydychen gan raddio'n B.A. ym 1844 ac M.A. ym 1845.

Bu'n briod ddwywaith, yn gyntaf ym 1851 i Elizabeth Jane, merch Wilson Jones, o Hartsheath Park, yr Wyddgrug a chyn AS Bwrdeistrefi Dinbych; bu iddynt un mab a dwy ferch. Priododd yr ail waith ym 1867 i Gertrude merch Ellis Cunliffe Parc Acton Wrecsam; bu iddynt un mab ac un ferch; bu hi farw ym 1876.

Gyrfa
-----

Cafodd Swetenham ei alw i'r Bar yn Lincoln's Inn ym 1848 gan ddewis gweithio yn rhanbarth Gogledd Cymru o Gylchdaith Cymru a Chaer. Daeth yn un o fargyfreithwyr amlycaf y rhanbarth gan amddiffyn neu erlyn mewn nifer o achosion enwocaf ei gyfnod, gan gynnwys amddiffyn gweithwyr Rheilffordd a gyhuddwyd o ddynladdiad wedi trychineb Rheilffordd Abergele ym 1869. Erlyn Thomas Gee am enllib am gyhoeddi yn Y Faner bod ffarmwr wedi ei droi allan o'i gartref am bleidleisio dros y Ceidwadwyr ac amddiffyn Cadwaladr Jones y llofrudd o Ddolgellau a grogwyd am lofruddio ei gariad ym 1877

Cafodd ei ddyrchafu'n Gwnsler y Frenhines (Q.C.) ym 1880

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Yn Etholiad Cyffredinol 1885, safodd Swetenham yn etholaeth Bwrdeistrefi Caernarfon er budd y Ceidwadwyr gan golli o 65 pleidlais Safodd eto yn Etholiad Cyffredinol 1886, gan gael ei ethol gyda mwyafrif o 136 o bleidleisiau dros Syr Love Jones-Parry, yr hen aelod.

Marwolaeth
----------

Bu farw o’r ffliw yn ei gartref Cam-yr-Alyn, Yr Orsedd, Wrecsam ym 1890. Claddwyd ei weddillion yng nghladdgell y teulu ger Eglwys Plwyf yr Hôb.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "BIOGRAPHIES OF NORTH WALES MEMBERS - The North Wales Express". Robert Wiliams. 1886-07-16. Cyrchwyd 2020-02-04.
2. ↑  DEATH OF MR SWETENHAM, M.P. Cardiff Times 22 Mawrth 1890  adalwyd 4 Ionawr 2015
3. ↑  THE LATE MR. SWETENHAM, M.P. yn Llangollen Advertiser, Denbighshire, Merionethshir - 28 Mawrth 1890  adalwyd 4 Ionawr 2015
4. ↑  THE ABERGELE DISASTER. yn y Cardiff and Merthyr Guardian - 27 Mawrth 1869  adalwyd 4 Ionawr 2015
5. ↑  WELSH LIBEL CASE Yn y Cambrian News-13 Awst 1870  adalwyd 4 Ionawr 2015
6. ↑  Y LLOFRUDDIAETH YN NOLGELLAU. Tyst A'r Dydd — 16 Tachwedd 1877  adalwyd 4 Ionawr 2015
7. ↑  THE GENERAL ELECTION. North Wales Express 4 Rhagfyr 1885  adalwyd 4 Ionawr 2015
8. ↑  Liberal Defeat in Carnarvon Boroughs North Wales Express 9 Gorffennaf 1886  adalwyd 4 Ionawr 2015
9. ↑  FUNERAL OF MR. SWETENHAM, Q.O. M.P. yn Carnarvon and Denbigh Herald -28 Mawrth 1890  adalwyd 4 Ionawr 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Love Jones-Parry** | **Aelod Seneddol dros Caernarfon**1886 – 1890 | Olynydd:**David Lloyd George** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 63565024
* LCCN: no89018403

 |
*Erthygl am blwyf Dwygyfylchi yw hon. Am y pentref o'r un enw gweler Dwygyfylchi (pentref).*
Afon Gyrrach ar ucheldir y plwyf
Plwyf hynafol ar arfordir gogledd Cymru yw **Dwygyfylchi**. Mae'n rhan o ddeaconiaeth Arllechwedd. Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Arllechwedd Uchaf. Heddiw mae'n gorwedd ym mwrdeistref sirol Conwy, rhwng Conwy i'r dwyrain a Llanfairfechan i'r gorllewin.

Mae union ystyr yr enw 'Dwygyfylchi' yn ansicr. Mae'n deillio efallai o'r hen air *dwy* ('dwyfol' neu 'sanctaidd', hefyd 'duw' neu 'dduwies') a *cyfylchi*, gair Cymraeg Canol anghyffredin iawn sy'n golygu 'caer' neu 'amddiffynfa' efallai.

Cynhwysir yn y plwyf tref Penmaenmawr a phentref Dwygyfylchi, sy'n gorwedd ar lecyn eang o dir rhwng mynydd Penmaen-mawr a'r Penmaen-bach. Rhed ffin y plwyf, a nodir yma ac acw gan hen feini, mewn hanner cylch o'r Penmaen-bach i'r Penmaen-mawr, gan redeg trwy ardal Bwlch Sychnant, cyffwrdd wedyn ag Afon Gyrrach a'i dilyn, ar ôl troi i'r gorllewin ym Maen Esgob, sy'n dynodi man cwrdd ffiniau plwyfi Dwygyfylchi, Gyffin a Henryd, ac yna i fyny i gopa Tal y Fan (2001'), y mwyaf dwyreiniol o gopaon y Carneddau. O Fwlch y Defaid ar y mynydd hwnnw mae'n troi i'r gogledd dros y rhosdir eang, gan ffinio â phlwyf Llanfairfechan, ac ymlaen i'r Penmaen-mawr uwch y môr.

Eglwys Gwynin Sant ym mhentref Dwygyfylchi yw eglwys y plwyf. Nid yw'r eglwys bresennol yn hen iawn ond bu eglwys yma yn yr Oesoedd Canol a oedd ym meddiant Abaty Aberconwy. Cafodd yr hen eglwys ei ailadeiladu o'r newydd bron yn 1760, a dim ond darn o ffenestr o'r 16g sy'n aros ohoni; ailadeiladwyd rhan helaeth yr adeilad hwnnw yn ei dro yn y 19g. Mae Syr John Wynn o Wydir yn cyfeirio ati ac yn dweud bod Gwynan a'i frawd Boda, meibion Helig ap Glannog, wedi eu claddu yno.

Mae'r hynafiaethu niferus a geir ar ucheldir y plwyf, i'r gogledd o Dal y Fan, yn cynnwys y Meini Hirion, un o gylchoedd cerrig gorau Cymru. Roedd rhwydaith o lwybrau cynhanesyddol yn croesi'r ardal. Yng Nghwm Graiglwyd ar lethrau'r Penmaen-mawr roedd yna ffatri bwyeill carreg ac ar ben y mynydd safai bryngaer Braich-y-Dinas.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  H. Hughes a H. L. North, *The Old Churches of Snowdonia* (Bangor, 1924; arg. newydd, Capel Curig, 1984).
Offeiriad a bardd Cymraeg oedd **Ellis Roberts**, enw barddol **Elis Wyn o Wyrfai** (13 Chwefror 1827 - 23 Ebrill 1895),

Bywgraffiad
-----------

Ganed ef yn Llwyn Gwalch, Llandwrog yn yr hen Sir Gaernarfon, yn fab i feilynydd, Morris Roberts ("Eos Llyfnwy"). Bu'n gweithio ym melin ei dad hyd nes oedd yn 23 oed, pan aeth i ysgol Eben Fardd yng Nghlynnog Fawr, ac yna i goleg hyfforddi Caernarfon i hyfforddi fel athro. Bu'n cadw ysgolion yn Waunfawr a Llwynygell, Ffestiniog. Oredeiniwud ef yn ddiacon 1862, a daeth yn gurad Rhosymedre, yna daeth yn offeiriad yn 1863. Bu'n rheithor Llanfihangel Glyn Myfyr o 1866 hyd 1872, ac yn ficer Llangwm o 1872 hyd ei farwolaeth.

Gwaith llenyddol
----------------

Fel bardd, roedd yn un o ddisgyblion Dafydd Ddu Eryri, a adwaenid fel "Cywion Dafydd Ddu". Daeth yn un o feirdd a beirniaid eisteddfodol amlycaf ei genhedlaeth, gan ennill nifer o'r prif wobrau, gan gynnwys y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1880.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Hanes y Cymry* (1853)
* *Awdl y Sabboth* (c. 1856)
* *Awdl Maes Bosworth* (1858)
* *Awdl Farwnad Ab Ithel* (c. 1878)
* *Buddugoliaeth y Groes* (1880)
* *Wreck of the London* (1865)
* *Massacre of the Monks of Bangor Iscoed* (1876)
* *Ordination Sermon* (1893)

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 2256394
* LCCN: no2007110879
* ISNI: 0000 0000 5395 4327

 |
Strwythur ethan
Cyfansoddyn cemegol a ddynodir â'r fformiwla gemegol C2H6 yw **ethan**. Dyma'r unig enghraifft o alcan dau-garbon, h.y. hydrocarbon aliphatig. Ar dymheredd a phwysau safonol, mae ethan yn nwy heb liw nac arogl.

Ceir rhywfaint o ethan yn awyrgylch y ddaear ac ar rai wrthrychau seryddol, fel ar wyneb y blaned gorrach Makemake. Yn achos awyrgylch y ddaear, mae'n cael ei greu fel adwaith i ymbelydredd yr haul ar y nwy methan. Ond mae presenoldeb ethan ar blanedau allanol fel Makemake, ar y lloeren Titan ac mewn rhai comedau, wedi arwain rhai gwyddonwyr i ddadlau y bu ethan yn un o gynhwysiad gwreiddiol nifwl yr haul y credir y ffurfiwyd yr haul ei hun a'r planedau ohoni.

Yn y diwydiant olew, ynysir ethan o nwy naturiol ac mae'n sgil-gynnyrch puro petroliwm hefyd. Ei phrif ddefnydd yw fel stoc bwydo petrogemegol ar gyfer cynhyrchi ethylen.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bob Brown *et al.* (2008). "NASA Confirms Liquid Lake on Saturn Moon" Archifwyd 2011-06-05 yn y Peiriant Wayback. Gwefan NASA.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Computational Chemistry Wiki: Ethan Archifwyd 2008-12-06 yn y Peiriant Wayback.
* bluerhinos.co.uk Archifwyd 2008-12-06 yn y Peiriant Wayback. Model 3D o Ethan
* (Saesneg) "Staggered and eclipsed ethane" Archifwyd 2009-02-04 yn y Peiriant Wayback.
Mosaic gyda llun Ioan II Komnenos
Ymerawdwr Bysantaidd rhwng from 1118 a 1143 oedd **Ioan II Komnenos** neu **Comnenus**, Groeg: **Ιωάννης Β΄ Κομνηνός**, *Iōannēs II Komnēnos* (13 Medi, 1087 - 8 Ebrill, 1143)

Roedd Ioan yn fab hynaf yr ymerawdwr Alexios I Komnenos ac Irene Doukaina. Yn ystod ei deyrnasiad, parhaodd Ioan waith ei dad i adfer yr ymerodraeth yn dilyn Brwydr Manzikert, hanner canrif ynghynt. Arweiniodd ymgyrchoedd yn erbyn y Pecheneg yn y Balcanau ac yn erbyn y Twrciaid yn Asia Leiaf. Llwyddodd i ad-ennill llawer o'r tiriogaethau a gollwyd i'r Twrciaid, gan ymestyn ffîn yr ymerodraeth o Afon Maeander yn y gorllewin cyn belled a Cilicia a Tarsus yn y gorllewin. Arweiniodd fyddin Gristnogol oedd yn cynnwys gwladwriaethau'r croesgadwt i Balesteina, ond bu raid iddo encilio pan wrthododd y croesgadwyr ymladd.

Heblaw bod yn gadfridog galluog, roedd Ioan yn enwog am ei dduwioldeb ac am ei gyfiawnder.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 5725630
* LCCN: n79072661
* ISNI: 0000 0001 1589 3188
* GND: 118712454
* SUDOC: 081539703
* BNF: cb17077914f (data)
* BIBSYS: 1490965463346
* The SBN id PUVV250674 is not valid.
* BNE: XX1452663

 |