Môr rhwng Ewrop, Asia ac Affrica yw'r **Môr Canoldir** (weithiau **Môr y Canoldir**). Daw'r enw o'r Lladin *mediterraneus* (*medius*, "canol" + *terra*, "tir"), ond roedd y Rhufeiniaid yn ei alw'n *Mare Nostrum*, sef "ein môr ni". Ceir tir bron ym mhobman o'i gwmpas: yn y gogledd mae Gorllewin a De Ewrop ac Anatolia, yn y de ceir Gogledd Affrica, ac i'r dwyrain o'r Môr Canoldir mae'r Lefant. Ei arwynebedd yw tua 2.5 miliwn km² (970,000 millt sg), sy'n cyfateb i 0.7% o arwyneb y cefnfor byd-eang. 

Y Môr Canoldir

Daearyddiaeth
-------------

Mae Culfor Gibraltar, sydd ddim ond 14 km (9 milltir) o led, yn cysylltu'r Môr Canoldir â'r Môr Iwerydd yn y gorllewin ac mae Môr Marmara, y Dardanelles a'r Bosphorus yn ei gysylltu â'r Môr Du yn y dwyrain. Mae Môr Marmara yn rhan o'r Môr Canoldir ym marn rhai pobl. Yn y de-ddwyrain mae Camlas Suez yn cysylltu'r Môr Canoldir a'r Môr Coch. Ceir nifer sylweddol o ynysoedd yn y Môr Canoldir (gweler isod), yn arbennig yn y gogledd-ddwyrain rhwng Asia Leiaf a Gwlad Groeg.

Mae'r Môr wedi chwarae rhan ganolog yn hanes gwareiddiad y Gorllewin. Er bod Môr y Canoldir weithiau'n cael ei ystyried yn rhan o Gefnfor yr Iwerydd, cyfeirir ato fel arfer fel corff o ddŵr ar wahân. Mae tystiolaeth ddaearegol yn dangos bod Môr y Canoldir oddeutu 5.9 miliwn o flynyddoedd yn ôl wedi ei dorri i ffwrdd o Fôr yr Iwerydd gan ffurfio llyn, yn rhannol neu'n llwyr dros gyfnod o ryw 600,000 o flynyddoedd yn ystod 'argyfwng halltedd Messina' cyn cael ei ail-lenwi gan lifogydd Zanclean tua 5.3 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Mae gan y Môr Canoldir ddyfnder cyfartalog o 1,500 m (4,900 tr) a'r pwynt dyfnaf a gofnodwyd yw 5,267 m (17,280 tr) yn y *Calypso Deep* yn y Môr Ionia. Mae'n gorwedd rhwng lledredau 30 ° a 46 ° Gogledd a hydoedd 6 ° W a 36 ° Dwyrain. Mae ei hyd gorllewin-dwyrain, o Culfor Gibraltar i Gwlff Iskenderun, ar arfordir de-ddwyreiniol Twrci, tua 4,000 cilomedr (2,500 mi).

Arwynebedd Môr y Canoldir yw tua 2,500,000 km2 (970,000 metr sgwâr), sy'n cynrychioli 0.7% o arwyneb cefnfor byd-eang, ond mae ei gysylltiad â'r Môr Iwerydd trwy Culfor Gibraltar yn ddim ond 14 km (9 milltir) o led - dyma'r culfor cul sy'n cysylltu Cefnfor yr Iwerydd â Môr y Canoldir a yn gwahanu Sbaen yn Ewrop oddi wrth Moroco yn Affrica. Yn strategol, yn Oes y Celtiaid, roedd y rhan gul yma'n allweddol, ac yn rheoli'r mynd a'r dod. Yn 2009, cyflwynodd yr Athro John Koch, o'r Bwrdd Gwybodau Celtaidd yn Aberystwyth, ddamcaniaeth newydd a chwyldroadol iawn fod bron i gant o gerrig beddau yn ardal Tartessos, de Sbaen wedi'u hysgrifennu yn yr iaith Geltaidd, gyda llawer o'r geiriau i'w cael mewn Cymraeg a Gwyddeleg, ac yn dyddio i gychwyn Oes yr Haearn. Dywed ymhellach, fod y Tarteseg yn perthyn i deulu'r Ieithoedd Indo-Ewropeaidd, ac yn benodol, yn iaith Geltaidd, gynnar. Golyga hyn fod y ddamcaniaeth draddodiadol mai crud y Celtiaid oedd canol Ewrop (Hallstatt ayb) wedi'i chwalu, a chred llawer o haneswyr, bellach, mai yn ne Portiwgal a de Sbaen mae gwir grud yr iaith Geltaidd, ac efallai'r Celtiaid eu hunain.

Y gwledydd o amgylch Môr y Canoldir mewn trefn clocwedd yw Sbaen, Ffrainc, Monaco, yr Eidal, Slofenia, Croatia, Bosnia a Herzegovina, Montenegro, Albania, Gwlad Groeg, Twrci, Syria, Libanus, Israel, yr Aifft, Libya, Tiwnisia, Algeria, a Moroco; mae Malta a Chyprus yn wledydd-ynysoedd yn y môr. Yn ogystal, mae gan Llain Gaza a Thiriogaethau Tramor Prydain yn Gibraltar ac Akrotiri a Dhekelia arfordiroedd ar y môr.

Hinsawdd
--------

Mae hinsawdd arbennig o amgylch y Môr Canoldir, a nodweddir gan aeafau byr a chymhedrol ar y cyfan a hafau poeth, er ei bod yn amrywio o wlad i wlad o gwmpas y môr. 

 Map o barthau hinsawdd yn yr ardaloedd o amgylch Môr y Canoldir, yn ôl y dosbarthiad hinsawdd Köppen

Mae gan y rhan fwyaf o'i harfordir de-ddwyreiniol hinsawdd anialwch poeth, ac mae gan lawer o arfordir dwyreiniol Sbaen (Môr y Canoldir) hinsawdd lled-cras oer. Er eu bod yn brin, mae seiclonau trofannol yn ffurfio weithiau ym Môr y Canoldir, ym mis Medi-Tachwedd, fel arfer.

#### Tymheredd y Môr

Mean sea temperature (°C)|  | Ion | Chwe | Maw | Ebr | Mai | Meh | Gor | Aws | Med | Hyd | Tach | Rhag | Blwy |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Málaga | 16 | 15 | 15 | 16 | 17 | 20 | 22 | 23 | 22 | 20 | 18 | 16 | 18.3 |
| Barcelona | 13 | 12 | 13 | 14 | 17 | 20 | 23 | 25 | 23 | 20 | 17 | 15 | 17.8 |
| Marseille | 13 | 13 | 13 | 14 | 16 | 18 | 21 | 22 | 21 | 18 | 16 | 14 | 16.6 |
| Napoli | 15 | 14 | 14 | 15 | 18 | 22 | 25 | 27 | 25 | 22 | 19 | 16 | 19.3 |
| Malta | 16 | 16 | 15 | 16 | 18 | 21 | 24 | 26 | 25 | 23 | 21 | 18 | 19.9 |
| Fenis | 11 | 10 | 11 | 13 | 18 | 22 | 25 | 26 | 23 | 20 | 16 | 14 | 17.4 |
| Athen | 16 | 15 | 15 | 16 | 18 | 21 | 24 | 24 | 24 | 21 | 19 | 18 | 19.3 |
| Heraklion | 16 | 15 | 15 | 16 | 19 | 22 | 24 | 25 | 24 | 22 | 20 | 18 | 19.7 |
| Antalya | 17 | 17 | 16 | 17 | 21 | 24 | 27 | 29 | 27 | 25 | 22 | 19 | 21.8 |
| Limassol | 18 | 17 | 17 | 18 | 20 | 24 | 26 | 27 | 27 | 25 | 22 | 19 | 21.7 |
| Mersin | 18 | 17 | 17 | 18 | 21 | 25 | 28 | 29 | 28 | 25 | 22 | 19 | 22.3 |
| Tel Aviv | 18 | 17 | 17 | 18 | 21 | 24 | 27 | 28 | 28 | 26 | 23 | 20 | 22.3 |
| Alexandria | 18 | 17 | 17 | 18 | 20 | 23 | 25 | 26 | 26 | 25 | 22 | 20 | 21.4 |

### Newid hinsawdd

Mae Môr y Canoldir yn cael ei ystyried yn fan allweddol a difrifol ar gyfer effeithiau newid hinsawdd; cynyddodd tymheredd dŵr dwfn 0.12 ° C (0.22 ° F) rhwng 1959 a 1989. Yn ôl sawl amcangyfrif, fe allai Môr y Canoldir gynhesu ymhellach a gallai'r gostyngiad mewn dyodiad dros y rhanbarth arwain at fwy o anweddiad yn y pen draw, gan cynyddu halltedd y môr. Oherwydd y newidiadau hyn mewn tymheredd a halltedd, gall Môr y Canoldir ddod yn fwy 'haenog' erbyn diwedd 21g, gyda chanlyniadau enbyd ar gylchrediad y dŵr a'i biocemeg.

Ynysoedd
--------

Mae ynysoedd mawr y Môr Canoldir yn cynnwys:

* Cyprus, Creta a Rhodes yn y dwyrain.
* Sardinia, Corsica, Sisili, Malta a Djerba yn y canolbarth.
* Ibiza, Majorca a Menorca (yr Ynysoedd Balearig) yn y gorllewin.

Yn y Môr Aegeaidd ceir nifer mawr o ynysoedd llai a'r rhan fwyaf yn perthyn i Wlad Groeg.

Gwledydd
--------

Y gwledydd sydd ar lannau y Môr Canoldir yw:

* **Ewrop** (o'r gorllewin i'r dwyrain): Sbaen, Ffrainc, Monaco, yr Eidal, Slofenia, Croatia, Bosnia-Hertsegofina, Montenegro, Albania, Gwlad Groeg a Thwrci
* **Asia** (o'r gogledd i'r de): Twrci, Syria, Libanus, Israel a Phalesteina
* **Affrica** (o'r dwyrain i'r gorllewin): yr Aifft, Libia, Tiwnisia, Algeria a Moroco
* Ynysoedd sydd yn wledydd yw Cyprus a Malta. Lleolir Gweriniaeth Dwrcaidd Gogledd Cyprus yng ngogledd ynys Cyprus, ond dim ond Twrci sy'n cydnabod hon yn wlad.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goGwledydd y Môr Canoldir |
| --- |
|  |
| 
* Baner Yr Aifft Yr Aifft
* Baner Albania Albania
* Baner Algeria Algeria
* Baner Bosnia a Hercegovina Bosnia a Hercegovina
* Baner Croatia Croatia
* Baner Cyprus Cyprus
* Baner Yr Eidal Yr Eidal
* Baner Ffrainc Ffrainc
* Baner Gwlad Groeg Gwlad Groeg
* Baner Israel Israel
* Baner Libanus Libanus
* Baner Libia Libia
* Baner Malta Malta
* Baner Monaco Monaco
* Baner Montenegro Montenegro
* Baner Moroco Moroco
* Baner Palesteina Palesteina
* Baner Sbaen Sbaen
* Baner Slofenia Slofenia
* Baner Syria Syria
* Baner Tiwnisia Tiwnisia
* Baner Twrci Twrci

 |

 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Mediterranean Sea". *Encyclopædia Britannica*. Cyrchwyd 23 Hydref 2015.
2. ↑  Koch, John T. (2009). "A Case for Tartessian as a Celtic Language". *Acta Palaeohispanica* (Aberystwyth University) **X** (9): 339–351. ISSN 1578-5386.. Adalwyd 2010-05-17.
3. ↑  *The Celts - Search for a Civilization* gan Alice Roberts; BBC / Heron Books (2016); ISBN 78429-335-2.
4. ↑  Weather2Travel.com. "Malaga Climate: Monthly Weather Averages – Costa del Sol".
5. ↑  Weather2Travel.com. "Barcelona Climate: Monthly Weather Averages – Spain".
6. ↑  Weather2Travel.com. "Marseille Climate: Monthly Weather Averages – France".
7. ↑  Weather2Travel.com. "Naples Climate: Monthly Weather Averages – Neapolitan Riviera".
8. ↑  Weather2Travel.com. "Valletta Climate: Monthly Weather Averages – Malta – Malta".
9. ↑  Weather2Travel.com. "Venice Climate: Monthly Weather Averages – Venetian Riviera".
10. ↑  Weather2Travel.com. "Athens Climate: Monthly Weather Averages – Greece – Greece".
11. ↑  Weather2Travel.com. "Iraklion Climate: Monthly Weather Averages – Crete – Crete".
12. ↑  Weather2Travel.com. "Antalya: Monthly Weather Averages - Antalya Coast - Turkey".
13. ↑  Weather2Travel.com. "Limassol Climate: Monthly Weather Averages – Cyprus".
14. ↑  Seatemperature.org. "Mercin (alternate names - Mersin, Mersina, Mersine): Monthly Weather Averages - Turkey".
15. ↑  Weather2Travel.com. "Tel Aviv Climate: Monthly Weather Averages – Israel".
16. ↑  Seatemperature.org. "Alexandria Climate: Monthly Weather Averages – Egypt".
17. 1 2  Giorgi, F. (2006). Climate change hot-spots. Geophysical Research Letters, 33(8) :L08707. 15
18. ↑  Béthoux, J. P. Gentili, B. Raunet, J. and Tailliez, D. (1990). Warming trend in the western Mediterranean
deep water. Nature, 347(6294) : 660–662.
19. ↑  Adloff, F. Somot, S. Sevault, F. Jordà, G. Aznar, R. Déqué, M. Herrmann, M. Marcos, M. Dubois,
C. Padorno, E. Alvarez-Fanjul, E. and Gomis, D. (2015). Mediterranean Sea response to climate
change in an ensemble of twenty first century scenarios. Climate Dynamics, 45(9–10) : 2775–2802

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 239897976
* LCCN: sh85083236
* GND: 4074895-9
* SELIBR: 153712
* BNF: cb11933509p (data)
* NDL: 00573122
* NKC: ge134513

 |