recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Bardd a llyswr o Sais oedd **Thomas Carew** (1595 – 22 Mawrth 1640) sy'n nodedig fel un o'r Cafaliriaid a flodeuai ym marddoniaeth Saesneg Lloegr yn hanner cyntaf yr 17g.

Ganwyd yn West Wickham, Caint, a chafodd ei addysg yng Ngholeg Merton, Rhydychen ac yn y Deml Ganol, un o Ysbytai'r Frawdlys. Aeth i'r cyfandir i weithio'n ysgrifennydd mewn llysgenadaethau Lloegr yn Fenis, yr Hâg, a Pharis. Dychwelodd i Loegr yn 1630 i fod yn was at ford y Brenin Siarl I. Roedd yn gyfaill i Ben Jonson a John Donne, a gwelir dylanwad y ddau lenor hwnnw ar farddoniaeth Carew.

Fe'i ystyrir yn y cyntaf o'r beirdd Cafaliraidd, er iddo farw yn Llundain yn 1640, cyn i Ryfeloedd Cartref Lloegr rhwng y Brenhinwyr a'r Seneddwyr gychwyn o ddifrif. Yn ogystal â'i farddoniaeth serch llys sy'n nodweddiadol o'r traddodiad Cafaliraidd, gwelir dylanwad y Metaffisegwyr, yn bennaf Donne, yn ei waith a hefyd Eidalwyr megis Giambattista Marino. Ei gwaith hiraf ydy'r gerdd erotig "Rapture". Ysgrifennodd hefyd fasc o'r enw *Coelum Britannicum* a berfformiwyd yn 1634, gyda cherddoriaeth gan Henry Lawes.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Thomas Carew. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 25 Gorffennaf 2019.

Darllen pellach
---------------

* Edward I. Selig, *The Flourishing Wreath: A Study of Thomas Carew's Poetry* (New Haven, Connecticut: Yale University Press, 1958).
Hanesydd o Sais oedd **Thomas Carte** (hefyd **John Carte**) (1686 – 2 Ebrill 1754).

Ganed Carte yn Clifton upon Dunsmore, ger Rugby yn Swydd Warwick rywbryd yn 1686. Cafodd ei addysg brifysgol yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen (1702) a Choleg y Brenin, Caergrawnt, lle graddiodd gyda MA yn 1706. Roedd yn deyrngar i achos y Stuartiaid a bu rhaid iddo ffoi i Ffrainc ar ôl iddo gael ei gyhuddo o deyrnfradwriaeth yn 1722.

Cododd hanesyn Syr John Wynn o Wydir am gyflafan y beirdd a'i gyhoeddi yn ei *General History of England*. Cydiodd yr hanesyn yn nychymyg beirdd ac artistiaid Rhamantaidd dros Glawdd Offa. Daeth hanes y "gyflafan" yn enwog diolch i'r gerdd *The Bard* gan Thomas Gray lle mae'r bardd olaf yn melltithio Edward I ac yn proffwydo dinistr ar ei ddisgynyddion. Cafodd Gray yr hanesyn o lyfr Carte yn 1755 ac ysgrifennwyd y gerdd ganddo yn 1757 ar ôl clywed Edward Jones (Bardd y Brenin) yn canu alawon Cymreig ar ei delyn.

Llyfrau Carte
-------------

* *Life of James Duke of Ormonde* (3 cyfrol, 1735–36; argraffiad newydd, Rhydychen 1851)
* *A General Account of the Necessary Materials for a History of England* (1738)
* *History of the Revolutions of Portugal, with letters of Sir Robert Southwell during his embassy there* (Llundain, 1740)
* *A General History of England* (pedair cyfrol: 1747, 1750, 1752, 1755).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Prys Morgan, *The Eighteenth Century Renaissance* (Abertawe, 1981), tud. 120.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 34794161
* LCCN: n85099866
* ISNI: 0000 0000 8371 6514
* GND: 100073778
* SUDOC: 181439204
* BNF: cb15980477r (data)
* NLA: 35205423
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **cerbyd gofod** neu'n draddodiadol **llong ofod** yn fath o gerbyd sy'n cael ei bweru gan roced er mwyn teithio'r gofod a chludo lloerennau di-griw neu bobl rhwng arwyneb y Ddaear a'r gofod allanol.

Roedd y cerbydau gofod, neu 'rocedi' fel y cawsant eu galw, yn cael eu defnyddio un waith yn unig, hyd nes y crewyd yr wennol ofod a ddefnyddid dro ar ôl tro. Gellir eu dosbarthu'n ddau fath, felly: llongau ofod un-defnydd a llongau ofod amlddefnydd. Yn dechnegol, y system a yrrai'r cerbyd oedd y "roced", y peiriant, ond defnyddid y gair i olygu'r cerbyd cyfan. Roedd y priflwyth (*payload*) yn gymharol fach o'i gymharu a gweddil y cerbyd (y roced a'r tanciau tanwydd).

Dull arall posib, efallai, o deithio i'r gofod: Y Lifft Gofod
Bathwyd y term "llong ofod" (neu "long roced"; *rocket ship*) yn gyntaf mewn ffuglen wyddonol tebyg i 'Flash Gordon' yn yr 20g.

Gweler hefyd
------------

### Nofelau Cymraeg

* *Wythnos Yng Nghymru Fydd* – Islwyn Ffowc Elis (1957)
* *Y Blaned Dirion* – Islwyn Ffowc Elis (1968)
* *Y Dydd Olaf* (ei sgwennu yn 1967/8; ei chyhoeddi yn 1976)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Expendable Launch Vehicle Investigations - Space Flight Systems". *Space Flight Systems* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-02-20. Cyrchwyd 2016-02-09.
2. ↑  Spudis, Paul D. "Reusable Launch Vehicles and Lunar Return". *Air & Space Magazine*. Cyrchwyd 2016-02-09.
Cerflun o Thomas Charles Edwards tu allan i'r Hen Goleg yn Aberystwyth
Ysgolhaig, awdur a gweinidog Cymreig oedd **Thomas Charles-Edwards** (22 Medi 1837 – 22 Mawrth 1900). Ef oedd Prifathro cyntaf Prifysgol Aberystwyth.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Thomas Charles Edwards yn fab i Lewis Edwards, sefydlydd Coleg y Bala. Addysgwyd ef yn Ngholeg Lincoln, Rhydychen, a dechreuodd bregethu gydag Eglwys Bresbyteraidd Cymru yn 1856. Daeth yn weinidog capel Windsor Street yn Lerpwl, ac yn ddiweddarach yn weinidog capel Catherine Street yn yr un ddinas. Ystyrid ef yn un o brif bregethwyr ei genhedlaeth.

Yn 1872, sefydlwyd y brifysgol newydd yn Aberystwyth, ac apwyntiwyd Edwards fel y Prifathro cyntaf. Ymddiswyddodd yn 1891, yn rhannol am resymau iechyd ac yn rhannol i ddilyn ei dad fel pennaeth Coleg y Bala, a oedd bryd hynny lawn cyn bwysiced â'r coleg newydd yn Aberystwyth.

Teulu
-----

Mae'r hanesydd Thomas Charles-Edwards yn ŵyr iddo.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Y Bywgraffiadur Ar-lein.

Dolenni allanol
---------------

* Thomas Charles Edwards; Y Bywgraffiadur Ar-lein

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Thomas Charles Edwards***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 31635033
* LCCN: no99073477
* ISNI: 0000 0000 6399 2124
* GND: 1055495134
* SUDOC: 197394264
* NLA: 36019503
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **Mark Anthony Tildesley** (31 Awst 1976 – 1 Mehefin 1984) yn fachgen ysgol Seisnig a ddiflannodd, yn saith mlwydd oed, ar 1 Mehefin 1984, wrth ymweld â ffair yn ei dref enedigol, Wokingham, Berkshire.

Bu chwilio eang amdano yn ardal Wokingham yn fuan wedi sylwi ei fod wedi diflannu; gan bobl leol, heddweision a milwyr ond heb iddynt lwyddo i'w darganfod.

Fel rhan o'r ymchwiliad cafodd ymgyrch bosteri cenedlaethol ei lansio, gyda phoster yn cael ei arddangos ym mhob gorsaf heddlu trwy wledydd Prydain. Cafodd diflaniad Tildesley gyhoeddusrwydd ym mhapurau lleol megis y *Wokingham Times* a hefyd ym mhapurau mawr Lundain megis *The Times*, y *Daily Mail* a’r *Daily Mirror* ac ar raglen newyddion lleol cwmni ITV *Thames News*. Cafodd yr achos sylw ar raglen gyntaf y gyfres *Crime Watch*. Er gwaethaf ymateb cyhoeddus enfawr, ni ddaeth yr ymdrechion hyn a llawer o dystiolaeth concrid i gynorthwyo'r ymchwiliad.

Ym 1989 cafodd diflaniad Tildesley ei gysylltu â *Operation Orchid,* ymchwiliad i blant ar goll; fel rhan o'r ymgyrch awgrymwyd bod yr hogyn wedi ei gipio, wedi ei orfodi i ddod o dan ddylanwad cyffuriau, wedi ei arteithio ac wedi ei dreisio'n rhywiol cyn ei lofruddio gan gang bedoffilydd o Lundain o dan arweiniad Sidney Cooke.

Cynhaliwyd gwasanaeth coffa iddo a chafodd mainc goffa ei osod ger mynedfa safle'r ffair. Gosodwyd carreg fedd er cof amdano mewn mynwent gyfagos.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Paedophile in jail rape allegation". *The Herald*. Glasgow. 7 Ionawr 2002. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-09-24. Cyrchwyd 2017-07-21.
2. ↑  "Police fear boy is dead". *The Times*. London. 4 Mehefin 1984. t. 2.
3. ↑  "Missing Mark: Police are baffled". *Wokingham Times*. Wokingham. 14 Mehefin 1984. t. 1.
4. ↑  *Lambs to the Slaughter*, Sphere 1993 isbn= 978-0751-50-337-1
5. ↑  Brave mum dies without finding murdered son Mark Tildesley
Bedd Thomas Charles yn Llanycil, ger y Bala.
Clerigwr Methodistaidd enwog, addysgwr a diwinydd oedd **Thomas Charles** o'r Bala (14 Hydref 1755 – 5 Hydref 1814), a aned yn Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin.

Roedd Thomas Charles o'r Bala yn frawd i David Charles, yr emynydd. Fe'i haddysgwyd yn Llanddowror, Sir Gaerfyrddin, Caerfyrddin, a Rhydychen. Ar ôl cyfnod yn offeiriad Anglicanaidd yng Ngwlad yr Haf priododd Sally Jones o'r Bala a symudodd i fyw yn y dref honno yn 1783. Yn 1784 ymunodd â'r Methodistiaid Calfinaidd a threuliodd weddill ei oes yn gweinidogaethu yn eu plith.

Gwaith llenyddol
----------------

Ysgrifennai Thomas Charles yn y Gymraeg a'r Saesneg. Llyfrau hyfforddiadol i blant oedd ei waith cyntaf yn y Gymraeg. Yn Saesneg y cyhoeddodd ei lyfr *Welsh Methodists Vindicated*, sy'n amddiffyn y Methodistiaid rhag ymosodiadau gan elfennau ceidwadol yn Eglwys Loegr.

Ei waith llenyddol pwysicaf oedd ei eiriadur ysgrythurol a gyhoeddwyd mewn pedair cyfrol (1805, 1808, 1810, 1811) yn wreiddiol ac a adargraffwyd sawl gwaith yn ystod y 19g. Yn ogystal â chyfleu llawer o wybodaeth newydd am cefndir hanesyddol yr Ysgrythurau, mae Charles yn trafod cysyniadau diwinyddol hen a newydd mewn arddull goeth, gaboledig.

Yn ogystal gweithiodd am flynyddoedd ar y gwaith o baratoi Beibl Cymraeg newydd, ar ran Y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol. Cafodd gymorth sylweddol gan Thomas Jones, Dinbych a Robert Jones, Rhos-lan.

* Llythyr gan Charles at Joseph Tarn yn 1804.Llythyr gan Charles at Joseph Tarn yn 1804.
* Cerflun; ffotograff o'r 1870auCerflun; ffotograff o'r 1870au

Llyfryddiaeth
-------------

### Llyfrau Thomas Charles

* *Catecism Byr* (1789/1799)
* *Hyfforddwr yn Egwyddorion y Grefydd Gristnogol* (1807)
* *Welsh Methodists Vindicated* (1802)
* *Y Geiriadur Ysgrythurawl*, 4 cyfrol (1805-1811)

### Llyfrau ac erthyglau amdano

* D.E. Jenkins, *The Life of the Rev. Thomas Charles, B.A. of Bala*, 3 cyf. (1908)
* R. Tudur Jones, "Diwylliant Thomas Charles o'r Bala", yn *Ysgrifau Beirniadol IV*, gol. J. E. Caerwyn Williams (1969)
* R. Tudur Jones, *Thomas Charles o'r Bala, Gwas y Gair a Chyfaill Cenedl* (1979)
* E. Wyn James, "Pererinion ar y Ffordd: Thomas Charles ac Ann Griffiths", *Cylchgrawn Hanes Cymdeithas Hanes y Methodistiaid Calfinaidd*, 29-30 (2005-6)
* E. Wyn James, "Bala a'r Beibl: Thomas Charles, Ann Griffiths a Mary Jones"
* D. Densil Morgan, *Thomas Charles o'r Bala* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2014)

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 64812439
* LCCN: nr91019854
* ISNI: 0000 0000 5472 1656
* GND: 119211556
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Llinell reilffordd Coryton** yn rheilffordd cymudwyr yng Nghaerdydd o ganol y ddinas  i'r Mynydd Bychan, Llwynfedw, Rhiwbeina, yr Eglwys newydd a Coryton. Fe'i hagorwyd yn wreiddiol fel rhan o'r brif linell Rheilffordd Caerdydd.

Mae'r llinell yn cael ei redeg gan Trafnidiaeth Cymru fel rhan o rwydwaith y Cymoedd. Gwnaeth Trenau Arriva Cymru disodli masnachfraint Cwmni Reilffordd Cymru a'r Gororau ym mis Rhagfyr 2003 gyda masnachfraint Trafnidiaeth Cymru yn cychwyn yn Hydref 2018. Y stoc sydd i'w gweld yn gweithio'r llinell fel arfer yw dosbarth 143 neu 142s. Fodd bynnag, o ganlyniad i brinder stoc mae dosbarth 150au a 158s yn cael eu defnyddio yn achlysurol.

Trydaneiddio
------------

Ar 16 Gorffennaf 2012 cafodd cynlluniau i drydaneiddio'r rheilffordd eu cyhoeddi gan Llywodraeth y DU fel rhan o becyn £9.4 biliwn o fuddsoddiad yn rheilffyrdd Cymru a Lloegr.

Roedd y gwaith i fod yn rhan o'r cynllun i ymestyn y gwaith o drydaneiddio'r Prif reilffordd De Cymru, o Gaerdydd i Abertawe ac i drydaneiddio rheilffyrdd cymoedd de Cymru  ar gyfanswm cost o £350 miliwn. Roedd disgwyl i'r gwaith dechrau rhwng 2014 a 2019, ond cafodd y dyddiad cychwynnol ei wthio yn ôl i rhwng 2019 a 2024.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "£9bn railway investment announced by coalition". *BBC News*. 16 July 2012.
2. ↑  "Rail electrification to Swansea and south Wales valleys welcomed". *BBC News*. 16 July 2012.
3. ↑  "Cardiff And Valleys Station Upgrades". *Network Rail*. 16 May 2018. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-05-17. Cyrchwyd 2018-05-20.
**Thomas Benbow Phillips** (14 Chwefror 1829 – 30 Ionawr 1915) oedd arloeswr y wladfa Gymreig a sefydlwyd yn Rio Grande do Sul, Brasil, yn y 1850au. Yn ddiweddarach daeth yn ffigwr pwysig yn y Wladfa ym Mhatagonia.

Ganed ef yn Nhregaron yn 1829. Aeth i Fanceinion yn 1848, ac yno daeth i gysylltiad a masnachwyr oedd yn awyddus i yrru ymfudwyr i Frasil i dyfu cotwm ar gyfer eu melinau cotwm. Aeth Phillips draw i Frasil i wneud y trefniadau, ac erbyn diwedd Mai 1851 roedd chwe mintai o ymfudwyr wedi cyrraedd yno, er nad oedd y nifer o ymfudwyr yn fawr. Ymhen dwy flynedd roedd tua chant o Gymry yno.

Erbyn diwedd 1854, roedd y rhan fwyaf o'r sefydlwyr wedi gwasgaru; yn ôl Phillips, yn bennaf oherwydd i lawer ohonynt, oedd yn gyn-lowyr, symud i weithio i weithfeydd glo ym Mrasil. Arhosodd Phillips ym Mrasil, gan briodi Maria Januaria Florinal yn 1855. Wedi iddi hi farw, symudodd Phillips i'r Wladfa ym Mhatagonia yn 1872, a bu farw yno yn 1915.

Llyfryddiaeth
-------------

* R. Bryn Williams *Y Wladfa* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1962)
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tincer talcengoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tinceriaid talcengoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pogoniulus pusillis***; yr enw Saesneg arno yw *Red-fronted tinkerbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. pusillis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.

Teulu
-----

Mae'r tincer talcengoch yn perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Barbed amryliw America | Eubucco versicolor |  |
|
| Barbed coronog | Capito aurovirens |  |
|
| Barbed cyflgoch | Eubucco tucinkae |  |
|
| Barbed du a melyn | Capito niger |  |
|
| Barbed gwregysog | Capito dayi |  |
|
| Barbed gyddf-felyn | Eubucco richardsoni |  |
|
| Barbed mantell wen | Capito hypoleucus |  |
|
| Barbed penfrith | Capito maculicoronatus |  |
|
| Barbed pengoch | Eubucco bourcierii |  |
|
| Barbed pumlliw | Capito quinticolor |  |
|
| Barbed talcen oren | Capito squamatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tincer talcengoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Llinell Rheilffordd Penllergaer** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 12 Mehefin 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3.49 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Arlunydd a hynafieithydd oedd **Thomas Challoner** (bu farw 1598). Roedd hefyd yn baentiwr, hynafiaethydd, bardd, ac actiwr. Pedwerydd mab ydoedd i Robert Chaloner, Dinbych, a'i wraig Dowce, ferch Richard Mathew, Lleweni Green, gerllaw Dinbych, a'i wraig Jane, ferch David Myddelton, Gwaynynog. Bu Thomas Chaloner yn gwasnaethu'r College of Heralds am rai blynyddoedd o dan y teitl *Deputy to the Office of Arms*. Dywedir iddo gael ei ddewis yn *Ulster King of Arms* y diwrnod y bu farw, sef 14 Mai 1598, eithr nid ydyw Anthony Wagner (gw. isod) yn credu i hyn ddigwydd eithr yn hytrach i Chaloner gael ei gyfrif yn ddirprwy-herodr yn Sir Gaer. Priododd, 8 Tachwedd 1584, Elizabeth, merch Thomas Alcock, Caer. Mab iddynt oedd Jacob Chaloner (1586-1631 ), a oedd yntau'n herodr ac a fu farw yn Llundain 25 Tachwedd 1631. Cymerasai Thomas Chaloner yn brentis, 10 Ionawr 1587, Randle Holme I, sef y cyntaf o bedair cenhedlaeth o'r un enw a ddaeth yn enwog fel achyddion. Priododd Randle Holme I weddw ei feistr a chymryd ei lys-fab, Jacob, yn brentis.

Gor-nai i Thomas Chaloner oedd Robert Chaloner (1612-1675), Lloran, Sir Ddinbych, a Roundway, Wiltshire, a ddaeth yn Bluemantle Pursuivant yn 1660 a Lancaster Herald yn 1665.

Fe'i claddwyd yn Eglwys Sant Mihangel, Caer.

Ffynonellau
-----------

* Thomas Challoner, *A Booke of Sundrye and Divers Noats of Evidence, of Times, and Wyttnesses, of Cheshire, Lancashire, Cymru etc.'* (1592)
* W. J. Hemp, "Two Welsh Heraldic Pedigrees, with Notes on Thomas Chaloner, Ulster King of Arms", *Y Cymmrodor* 40
* Anthony R. Wagner, *A Catalogue of English Mediaeval Rolls of Arms* (Llundain, 1950).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tincer tingoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tinceriaid tingoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pogoniulus atroflavus***; yr enw Saesneg arno yw *Red-rumped tinkerbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. atroflavus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.

Teulu
-----

Mae'r tincer tingoch yn perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Barbed amryliw America | Eubucco versicolor |  |
|
| Barbed coronog | Capito aurovirens |  |
|
| Barbed cyflgoch | Eubucco tucinkae |  |
|
| Barbed du a melyn | Capito niger |  |
|
| Barbed gwregysog | Capito dayi |  |
|
| Barbed gyddf-felyn | Eubucco richardsoni |  |
|
| Barbed mantell wen | Capito hypoleucus |  |
|
| Barbed penfrith | Capito maculicoronatus |  |
|
| Barbed pengoch | Eubucco bourcierii |  |
|
| Barbed pumlliw | Capito quinticolor |  |
|
| Barbed talcen oren | Capito squamatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tincer tingoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Llechwedd Du** yn gopa mynydd a geir yn y ddwy Aran ger Bwlch y Groes, Llanuwchllyn, Gwynedd; cyfeiriad grid SH894224. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 582 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosbarthu'r copaon
------------------

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 614 metr (2014 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tincer gwyrdd y Gorllewin** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tinceriaid gwyrdd y Gorllewin) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pogoniulus coryphaeus***; yr enw Saesneg arno yw *Western green tinkerbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. coryphaeus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r tincer gwyrdd y Gorllewin yn perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Barbed amryliw America | Eubucco versicolor |  |
|
| Barbed coronog | Capito aurovirens |  |
|
| Barbed cyflgoch | Eubucco tucinkae |  |
|
| Barbed du a melyn | Capito niger |  |
|
| Barbed gwregysog | Capito dayi |  |
|
| Barbed gyddf-felyn | Eubucco richardsoni |  |
|
| Barbed mantell wen | Capito hypoleucus |  |
|
| Barbed penfrith | Capito maculicoronatus |  |
|
| Barbed pengoch | Eubucco bourcierii |  |
|
| Barbed pumlliw | Capito quinticolor |  |
|
| Barbed talcen oren | Capito squamatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tincer gwyrdd y Gorllewin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Llechwedd Llwyd** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN838813. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 504 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 535 metr (1755 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2008.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ffilm fud (heb sain) gan y cyfarwyddwr Louis Feuillade yw ***Les Noces D'argent*** a gyhoeddwyd yn 1915. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Musidora a Édouard Mathé. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1915. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Birth of a Nation* addasiad o ddrama o Unol Daleithiau America gan y cyfarwyddwr o dras Gymreig, D. W. Griffith.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Louis Feuillade ar 19 Chwefror 1873 yn Lunel a bu farw yn Nice ar 26 Chwefror 1925. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1905 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Louis Feuillade nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Lleian fach benwinau** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: lleianod bach penwinau) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Nonnula amaurocephala***; yr enw Saesneg arno yw *Chestnut-headed nunlet*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *N. amaurocephala*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r lleian fach benwinau yn perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn gwrychog adeinwennol | Chelidoptera tenebrosa |  |
|
| Aderyn gwrychog llwytgoch | Hypnelus ruficollis |  |
|
| Aderyn gwrychog penddu | Bucco noanamae |  |
|
| Aderyn gwrychog torchog y Dwyrain | Malacoptila striata |  |
|
| Lleian wynebwen | Hapaloptila castanea |  |
|
| Mynach bach | Micromonacha lanceolata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Lleian fach benwinau** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tincer brith** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tinceriaid brithion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pogoniulus scolopaceus***; yr enw Saesneg arno yw *Speckled tinkerbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. scolopaceus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.

Teulu
-----

Mae'r tincer brith yn perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Barbed amryliw America | Eubucco versicolor |  |
|
| Barbed coronog | Capito aurovirens |  |
|
| Barbed cyflgoch | Eubucco tucinkae |  |
|
| Barbed du a melyn | Capito niger |  |
|
| Barbed gwregysog | Capito dayi |  |
|
| Barbed gyddf-felyn | Eubucco richardsoni |  |
|
| Barbed mantell wen | Capito hypoleucus |  |
|
| Barbed penfrith | Capito maculicoronatus |  |
|
| Barbed pengoch | Eubucco bourcierii |  |
|
| Barbed pumlliw | Capito quinticolor |  |
|
| Barbed talcen oren | Capito squamatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tincer brith** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Prif chwarennau'r endocrin: (Gwryw ar y chwith, benyw ar y dde)  

**1** Corffyn pineol
**2** Chwarren bitwidol
**3** Y chwarren theiroid
**4** Hypothalmws
**5** Chwarren adrenal
**6** Pancreas
**7** Ofari
**8** Y ceilliau
Y **thyroid** yw un o chwarennau endocrin mwya'r corff, sydd wedi'i lleoli yn y gwddw ychydig is nag afal brunant, mewn dynion. Ei bwrpas ydy rheoli pa mor gyflym mae'r corff yn llosgi egni, gwneud proteinau a rheoli sensitifrwydd y corff i hormonau eraill.

Mae'n gwneud hyn drwy gynhyrchu hormonau thyroid, thyrocsin (T4) a triiodothyronin (T3) gan fwyaf. Yr hormonau hyn sy'n rheoli cyfradd y metabolaeth ac maent yn effeithio ar dwf a chyflymder llawer o systemau eraill yn y corff. Ceir ïodin a tyrosin mewn T3 a T4. Mae'r thyroid hefyd yn medru cynhyrchu calsitonin, sy'n chwarae rhan mewn homeostasis calsiwm.

Yr hypothalamws a'r chwarennau bitwidol sy'n rheoli'r thyroid. Daw'r enw o'r hen air Groeg am 'darian' oherwydd fod y cartilag thyroid o siâp tebyg i darian Groegaidd. Gall y thyroid ar adegau orweithio neu dangyflawni, dau o'r problemau mwyaf cyffredin.

Mae dau ddiffyg neu broblem a all godi ar y thyroid: y thyroid yn gorweithio ac yn tanweithio. Gelwir y diffygion hyn yn 'hyperthyroid' - pan mae'r thyroid yn gorweithio, a 'hypothyroid' pan mae'r thyroid yn tanweithio.

Cyfeiriadau
-----------
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Titw cynffonhir Blyth** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: titwod cynffonhir Blyth) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Aegithalos iouschistos***; yr enw Saesneg arno yw *Blyth’s long-tailed tit*. Mae'n perthyn i deulu'r Titwod cynffonhir (Lladin: *Aegithalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. iouschistos*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r titw cynffonhir Blyth yn perthyn i deulu'r Titwod cynffonhir (Lladin: *Aegithalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw bochwyn | Aegithalos leucogenys |  |
|
| Titw clustddu | Psaltriparus melanotis |  |
|
| Titw cynffonhir | Aegithalos caudatus |  |
|
| Titw cynffonhir Blyth | Aegithalos iouschistos |  |
|
| Titw cynffonhir du | Aegithalos fuliginosus |  |
|
| Titw pengoch | Aegithalos concinnus |  |
|
| Titw-delor Severtzov | Leptopoecile sophiae |  |
|
| Titw-delor cribog | Leptopoecile elegans |  |
|
| Titw’r prysgwydd | Psaltriparus minimus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Titw cynffonhir Blyth** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tincer tinfelyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tinceriaid tinfelyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pogoniulus bilineatus***; yr enw Saesneg arno yw *Yellow-rumped tinkerbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. bilineatus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.

Teulu
-----

Mae'r tincer tinfelyn yn perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Barbed amryliw America | Eubucco versicolor |  |
|
| Barbed coronog | Capito aurovirens |  |
|
| Barbed cyflgoch | Eubucco tucinkae |  |
|
| Barbed du a melyn | Capito niger |  |
|
| Barbed gwregysog | Capito dayi |  |
|
| Barbed gyddf-felyn | Eubucco richardsoni |  |
|
| Barbed mantell wen | Capito hypoleucus |  |
|
| Barbed penfrith | Capito maculicoronatus |  |
|
| Barbed pengoch | Eubucco bourcierii |  |
|
| Barbed pumlliw | Capito quinticolor |  |
|
| Barbed talcen oren | Capito squamatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tincer tinfelyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Panurus biarmicus
*Panurus biarmicus russicus* 
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Titw barfog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: titwod barfog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Panurus biarmicus***; yr enw Saesneg arno yw *Bearded reedling*. Mae'n perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. biarmicus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia ac Ewrop.

Teulu
-----

Mae'r titw barfog yn perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw barfog | Panurus biarmicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Titw barfog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Llechwedd Hirgoed (copa gorllewinol)** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN813836. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 486metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 538 metr (1765 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Llwybig gwridog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: llwybigau gwridog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Ajaia ajaja***; yr enw Saesneg arno yw *Roseate spoonbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Ibisiaid (Lladin: *Threskiornithidae*) sydd yn urdd y *Ciconiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. ajaja*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America a Gogledd America.

Teulu
-----

Mae'r llwybig gwridog yn perthyn i deulu'r Ibisiaid (Lladin: *Threskiornithidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Ibis bronfrith | Bostrychia rara |  |
|
| Ibis gyddf-frown | Theristicus caudatus |  |
|
| Ibis gyddfddu | Theristicus melanopis |  |
|
| Ibis hadada | Bostrychia hagedash |  |
|
| Ibis mawr | Thaumatibis gigantea |  |
|
| Ibis melynwyrdd | Bostrychia olivacea |  |
|
| Ibis moel | Geronticus calvus |  |
|
| Ibis moel y Gogledd | Geronticus eremita |  |
|
| Ibis tagellog | Bostrychia carunculata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Llwybig gwridog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Ffilm ddrama a ffilm ramantus gan y cyfarwyddwr Jānis Streičs yw ***Théâtre*** a gyhoeddwyd yn 1978. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Teātris*** ac fe'i cynhyrchwyd yn yr Undeb Sofietaidd; y cwmni cynhyrchu oedd Riga Film Studio. Cafodd ei ffilmio yn Riga. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Rwseg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Raimonds Pauls. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Vija Artmane, Gunārs Cilinskis ac Ivars Kalniņš. Mae'r ffilm *Théâtre (ffilm o 1978)* yn 136 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1978. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Deer Hunter* sef ffilm ryfel sy'n adrodd stori tri chyfaill Americanaidd a'u gwasanaeth milwrol gorfodol yn Rhyfel Fietnam. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,700 o ffilmiau Rwseg wedi gweld golau dydd. 
Harijs Kukels oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, *Theatre*, sef gwaith llenyddol gan yr awdur
W. Somerset Maugham a gyhoeddwyd yn 1937.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jānis Streičs ar 26 Medi 1936 yn Bwrdeistref Preiļi. Mae'n un o'r cyfarwyddwyr ffilm mwyaf cynhyrchiol a welodd y byd erioed, ac mae ganddo 16 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang. Derbyniodd ei addysg yn Jāzeps Vītols Latvian Academy of Music.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Urdd y Tair Seren
 * Gwobr Lenin Komsomol

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jānis Streičs nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tincer gwyrdd y Dwyrain** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tinceriaid gwyrdd y Dwyrain) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pogoniulus simplex***; yr enw Saesneg arno yw *Green tinkerbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. simplex*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r tincer gwyrdd y Dwyrain yn perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Barbed amryliw America | Eubucco versicolor |  |
|
| Barbed coronog | Capito aurovirens |  |
|
| Barbed cyflgoch | Eubucco tucinkae |  |
|
| Barbed du a melyn | Capito niger |  |
|
| Barbed gwregysog | Capito dayi |  |
|
| Barbed gyddf-felyn | Eubucco richardsoni |  |
|
| Barbed mantell wen | Capito hypoleucus |  |
|
| Barbed penfrith | Capito maculicoronatus |  |
|
| Barbed pengoch | Eubucco bourcierii |  |
|
| Barbed pumlliw | Capito quinticolor |  |
|
| Barbed talcen oren | Capito squamatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tincer gwyrdd y Dwyrain** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Lleian fach Sclater** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: lleianod bach Sclater) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Nonnula sclateri***; yr enw Saesneg arno yw *Fulvous-chinned nunlet*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *N. sclateri*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r lleian fach Sclater yn perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn gwrychog adeinwennol | Chelidoptera tenebrosa |  |
|
| Aderyn gwrychog llwytgoch | Hypnelus ruficollis |  |
|
| Aderyn gwrychog penddu | Bucco noanamae |  |
|
| Aderyn gwrychog torchog y Dwyrain | Malacoptila striata |  |
|
| Lleian wynebwen | Hapaloptila castanea |  |
|
| Mynach bach | Micromonacha lanceolata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Lleian fach Sclater** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Llwybig brenhinol** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: llwybigau brenhinol) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Platalea regia***; yr enw Saesneg arno yw *Royal spoonbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Ibisiaid (Lladin: *Threskiornithidae*) sydd yn urdd y *Ciconiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. regia*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia ac Awstralia.

Teulu
-----

Mae'r llwybig brenhinol yn perthyn i deulu'r Ibisiaid (Lladin: *Threskiornithidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Ibis bronfrith | Bostrychia rara |  |
|
| Ibis gyddf-frown | Theristicus caudatus |  |
|
| Ibis gyddfddu | Theristicus melanopis |  |
|
| Ibis hadada | Bostrychia hagedash |  |
|
| Ibis mawr | Thaumatibis gigantea |  |
|
| Ibis melynwyrdd | Bostrychia olivacea |  |
|
| Ibis moel | Geronticus calvus |  |
|
| Ibis moel y Gogledd | Geronticus eremita |  |
|
| Ibis tagellog | Bostrychia carunculata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Llwybig brenhinol** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Roedd **Thomas James Clarke** (Gwyddeleg: Tomás Ó Cléirigh; 11 Mawrth 1857 – 3 Mai 1916) yn genedlaetholwr Gwyddelig ac yn un o brif ysgogwyr Gwrthryfel y Pasg yn 1916.

Ganed Clarke ar Ynys Wyth yn Lloegr, lle roedd ei dad yn rhingyll yn y Fyddin Brydeinig. Symudodd y teulu i Dungannon, Swydd Tyrone, Iwerddon yn fuan wedyn. Yn 18 ymunodd a'r *Irish Republican Brotherhood* (IRB) ac yn 1883 gyrrwyd ef i Lundain gyda'r bwriad o beri ffrwydrad ar Bont Llundain. Cafodd ei ddal, a threuliodd y 15 mlynedd nesaf yng Ngharchar Pentonville. Rhyddhawyd ef yn 1898, a phriododd Kathleen Daly, Ymfudasant i'r Unol Daleithiau, lle bu Clarke yn gweithio i'r Clan na Gael dan John Devoy. Dychwelodd i Iwerddon yn 1907 ac agorodd siop dybaco yn Nulyn. Daeth yn ddylanwadol iawn yn yr IRB.

Yn 1915 ffurfiodd Clarke a Seán Mac Diarmada bwyllgor o fewn yr IRB i drafod cynlluniau ar gyfer gwrthryfel. Dywedir mai'r bwriad gwreiddiol oedd cyhoeddi Clarke yn Arlywydd y Weriniaeth, ond gwrthododd ef, ac felly aeth y teitl i Padraig Pearse. Pan ddechreuodd y gwrthryfel yn Ebrill 1916, roedd Clarke, fel un o'r prif arweinwyr, yn Swyddfa'r Post yn Nulyn. Wedi i'r gwrthryfelwyr ildio ar 29 Ebrill, daliwyd Clarke yng Ngharchar Kilmainham hyd 3 Mai, pan saethwyd ef gan y Fyddin Brydeinig. Ef oedd yr ail o'r arweinwyr i'w saethu, ar ôl Pearse. Etholwyd ei weddw, Kathleen, i'r Dail cyntaf a'r ail yn ddiweddarach.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 41439153
* LCCN: no96066353
* ISNI: 0000 0000 6400 6234
* GND: 105300950X
* BNF: cb167768996 (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae'r **Tingoch** (***Phoenicurus phoenicurus***) yn aderyn bychan oedd yn arfer cael ei ddosbarthu fel aelod o deulu'r Turdidae on sy'n awr yn cael ei ystyried yn aelod o deulu'r Muscicapidae, y gwybedogion.

Mae'n aderyn eithaf cyffredin mewn rhannau o Ewrop yn yr haf. Mae'n aderyn mudol, yn gaeafu yng Ngogledd Affrica.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd yn y tymor nythu. Mae'n aderyn lliwgar iawn gyda'r pen a'r cefn yn llwyd tywyll a'r gynffon a'r ochrau yn liw oren-frown. mae'r talcen yn wyn a llinell wen amlwg iawn uwchben y llygad. Nid yw'r iâr mor lliwgar gyda'r rhan fwyaf o'r plu yn frown, ond mae hithau hefyd yn dangos y lliw goch ar y gynffon a roes ei enw i'r aderyn. Mae tua 14 cm o hyd, tua'r un faint a Robin Goch.

Mae'r ceiliog yn cyrraedd i nythu yn Ebrill, ychydig o flaen yr iar. Ceir yr aderyn yma mewn coedydd, lle mae'n nythu mewn twll mewn coeden neu wal gerrig. Mae hefyd yn barod i ddefnyddio blychau nythu, fel yn y llun. Bydd yr iâr yn dodwy pump neu chwech o wyau glas golau.

Ystyrir y Tingoch yn un o adar nodweddiadol Cymru, yn enwedig yn y coedydd derw sy'n tyfu ar y llethrau.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tincer gyddf-felyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tinceriaid gyddf-felyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pogoniulus subsulphureus***; yr enw Saesneg arno yw *Yellow-throated tinkerbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. subsulphureus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.

Teulu
-----

Mae'r tincer gyddf-felyn yn perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Barbed amryliw America | Eubucco versicolor |  |
|
| Barbed coronog | Capito aurovirens |  |
|
| Barbed cyflgoch | Eubucco tucinkae |  |
|
| Barbed du a melyn | Capito niger |  |
|
| Barbed gwregysog | Capito dayi |  |
|
| Barbed gyddf-felyn | Eubucco richardsoni |  |
|
| Barbed mantell wen | Capito hypoleucus |  |
|
| Barbed penfrith | Capito maculicoronatus |  |
|
| Barbed pengoch | Eubucco bourcierii |  |
|
| Barbed pumlliw | Capito quinticolor |  |
|
| Barbed talcen oren | Capito squamatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tincer gyddf-felyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*