recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Pentref Llanwddyn yn union cyn ei foddi ym 1888
Cronfa ddŵr yw **Llyn Llanwddyn** neu **Llyn Efyrnwy**, y gronfa gyntaf i'w chreu yng Nghymru i gyflenwi dŵr i Loegr. Adeiladwyd yr argae rhwng 1881 a 1888 gan Gorfforaeth Dinas Lerpwl, a oedd yn gweld yr angen am gronfa i sicrhau cyflenwad dŵr digonol i'w dinasyddion. Drwy godi'r argae i ffrwyno nifer o afonydd a nentydd yn Nyffryn Efyrnwy, fe foddwyd hen bentref Llanwddyn. Cynhaliwyd yr agoriad swyddogol ar 14 Gorffennaf 1892.

Llanwddyn
---------

Roedd pentref Llanwddyn, ym mhen uchaf Dyffryn Efyrnwy yn bentref gweddol ei faint ac yn eithaf nodweddiadol o bentrefi'r cyfnod. Parhaodd pobl y pentref i fyw yno wrth i'r argae gael ei baratoi gan Gorfforaeth Lerpwl. Codwyd pentref newydd (a gadwodd yr enw Llanwddyn) yn is i lawr y dyffryn yn gartref newydd i'r pentrefwyr. Pan gwblhawyd yr argae, collwyd dau gapel, tair tafarn, deg ffermdy, a 37 o dai o dan y dŵr. Mae olion rhai o'r adeiladau i'w gweld o hyd ar dywydd sych.

Yr argae
--------

Roedd yr argae ei hun yn uchelgeisiol iawn yn ei oes, ac fe gymerodd saith mlynedd i'w godi fel y nodwyd eisoes. Hwn oedd yr argae carreg cyntaf yng ngwledydd Prydain, wedi'i adeiladu â thalpiau mawr o lechen Cymru. Costiodd £620,000 i'w godi, tua £22,000,000 yn arian heddiw.

Y gronfa ddŵr
-------------

Mae'r gronfa ei hun yn enfawr; hi oedd y fwyaf yn Ewrop pan gafodd ei chodi. Pan fo'n llawn mae'n dal 59,666 megalitr o ddŵr (13,000,000 o alwyni), ac mae ei harwynebedd yn 1,121 o erwau, yn gymaint â chwe chant o gaeau pêl-droed. Mae 31 o nentydd, rhaeadrau ac afonydd yn rhedeg i'r gronfa i gyd. Enwir y chwe afon isod:

* Afon Hirddu
* Eunant
* Afon Eiddew
* Afon Naedroedd
* Afon Cedig
* Afon y Dolau Gwynion

Heddiw
------

Erbyn hyn mae Llyn Llanwddyn a'r ardal o'i gwmpas yn fangre hardd sy'n gartref i adar prin o dan ofalaeth yr RSPB, ac yn gyrchfan ar gyfer gweithgareddau agored gan gynnwys hwylio, dringo creigiau a seiclo. Fodd bynnag, fe'i cofir hefyd gan lawer o Gymry fel y cyntaf o nifer o ymosodiadau cynyddol ddadleuol ar dir a daear Cymru i sicrhau cyflenwad dŵr i ddinasoedd Lloegr.
Mae **Maes y plwyf, Cae'r Rhedyn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 24 Chwefror 2011 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.29 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Llyn yn yr Alban yw **Llyn Llumonwy** (Gaeleg: *Loch Laomainn*; Saesneg: *Loch Lomond*). Saif yn rhannol yn Ucheldiroedd yr Alban ac yn rhannol yn yr Iseldiroedd. Mae'r lan ddeheuol rhyw 14 milltir i'r gogledd o ddinas Glasgow.

Mae hyd y llyn yn 24 milltir, a'i led yn amrywio o ¾ milltir i 5 milltir. Ar gyfartaledd, mae ei ddyfnder yn 120 troedfedd (37 medr), a'r man dyfnaf tua 630 troedfedd (190 medr). Gydag arwynebedd o 27¼ milltir sgwar (71 km²), dyma'r llyn mwyaf ar Ynys Prydain o ran arwynebedd, a'r ail fwyaf ar ôl Loch Ness o ran y maint o ddŵr ynddo.

Saif y llyn ym Mharc Cenedlaethol Llyn Llumonwy a'r Trossachs, ac mae'r West Highland Way yn dilyn ei lan ddwyreiniol, gyda'r briffordd A82 yn dilyn y lan orllewinol. Uwchben y lan ddwyreiniol mae Ben Lomond, 3,195 troedfedd (974 medr) o uchder. Ceir nifer sylweddol o ynysoedd yn y llyn, rhai ohonynt yn ynysoedd wedi ei hadeiladu a elwir yn crannog.

Ceir yr enghraifft gynharaf o enw Cymraeg y llyn ('Lumonoy') yn yr adran ar 'Ryfeddodau Prydain' yn y testun Lladin *Historia Brittonum* (tua 830). *Llyn Llumonwy* yw'r ffurf gyfoes safonol yn ôl *Geiriadur yr Academi*.

Enwogwyd y llyn gan y gân "The Bonnie Banks O' Loch Lomond", a gyhoeddwyd gyntaf tua 1841:

Oh, ye'll tak' the high road, and I'll tak' the low road,
And I'll be in Scotland afore ye;
But me and my true love will never meet again
On the bonnie, bonnie banks o' Loch Lomond.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]), t. 836 [Loch Lomond].
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Cenddeil-lys** (enw gwyddonol: *Blasia pusilla*; enw Saesneg: *common kettlewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Blasiales, o fewn y dosbarth Marchantiopsida. Dyma'r unig rhywogaeth yn y genws Blasia.

Llun manwl o'r *gemmae*
Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru a phob gwlad arall ar ynys Prydain.

Disgrifiad
----------

Gwahaniaethir rhyngddi a'r Cavicularia oherwydd fod ganddi goler o amgylch gwaelod y capsiwl sporoffit. Yn aml, mae'r paraseit a ffwng Blasiphalia i'w gweld yn rhisoidau ac egin y Blasia.

O ran maint, mae'n ganolig, ac mae'n ffurfio rhosynnau neu fatiau, gyda changhennau bychain hyd at 5 mm o led. Mae'r thalws ychydig yn dryloyw, heb fandyllau aer ar yr wyneb. Mae gan ymylon llabedi'r thalws ddannedd bach, crwn.

Cynefin
-------

Mae'r Cenddeil-lys yn gymharol gyffredin ac mae'n tyfu ar bridd llaith, graeanllyd ar hyd ffosydd, glannau afonydd, ochrau ffyrdd a thraciau coedwigaeth, hen chwareli ac weithiau, fel arfer ar haenau nad ydynt yn galchaidd, lle mae lleithder eitha cyson.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Cenddeil-lys** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Linnaeus, C. (1753). *Species Plantarum*. Tomus II (arg. 1st). t. 1138.
2. ↑  Micheli, P. A. (1729). *Nova Plantarum Genera juxta Tournefortii methodum disposita*. Florence. t. 14, plate vii.
3. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Maes Hiraddug** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 11 Tachwedd 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.37 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Castro de San Cibrao de Las
Lleoliad o fewn Galisia
Heneb a phentref Celtaidd allan o garreg yw **Castro de San Cibrao Las** (hefyd: **A Ciudá**, **Lambrica**, **Lansbrica** a **Lanobrica**) sydd wedi'i leoli yn Galisia. Er bod y gwaith archaeolegol ar ei ganol, credir fod pobl wedi byw yma am 400 o flynyddoedd: rhwng 200 CC a 200 OC ac o bosib yn achlysurol ar adegau eraill.. Mae wedi'i leoli yn sir San Amaro, yn ne Galisia, sy'n un o wledydd ymreolaethol Sbaen. 

"Y Ddinas" yw'r enw lleol amdano a gellir cymharu hyn gyda Dinas Emrys, yng Ngogledd Cymru - sydd hefyd o'r un cyfnod. Mae'n debygol mai o'r olion Rhufeinig mwy diweddar a ddarganfuwyd ym mhentref bychan Eiras y daw'r enwau eraill, gan y canfuwyd yno olion o addoli'r dduwies Galiciaidd 'Bandua'; nodir hefyd y tebygrwydd i enw'r dduwies Geltaidd Brigantia (cofier am 'Brigetio' yn Hwngari (Green 1986 p. 161) a Bragança a Braga ym Mhortiwgal). 

O ran maint, mae'n eitha tebyg i'r olion Celtaidd yn Castro de Santa Trega, yng ngogledd Portiwgal, gyda'i arwynebedd yn 95,900 metr sgwâr..

Gwnaed yr arolwg cyntaf gan Cuevillas Florentino Lopez a Vicente Risco rhwng 1921 ac 1925.. Yn 1953 cydnabyddodd y Gynres Archaeolegol Genedlaethol fod y safle o bwysigrwydd cenedlaethol. Pan ddechreuwyd clirio wyneb y pridd mewn cae cyfagos ar gyfer creu cae pêl-droed yn 1980, deuthpwyd ar draws ychwaneg o waliau a sylweddolwyd fod yr heneb yn anferthol.

Mannau tebyg
------------

* Castro de Santa Trega yng ngogledd Portiwgal
* Tre'r Ceiri, Gogledd Cymru
* Din Lligwy, Ynys Môn, Cymru
* Din Lligwy

Lluniau eraill o Castro de San Cibrao de Las
--------------------------------------------

* Un o dai y pentref
* Rhodfa
* 
* Mynedfa wedi'i hamddiffyn gan dyrau
* Y rhan newydd, i'r gogledd-ddwyrain a ddarganfyddwyd yn ddiweddar

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cuestión pola que para Pérez Outeiriño ve imposible identificar o *Lais* mencionado por Hidacio no seu *Cronicón*, con este poboado, xa que nesas datas o poboado xa estaría abandonado.
2. ↑  Rodríguez Cao, C.; Xusto Rodríguez, M.; e Fariña Busto, Francisco: *A Cidade. San Cibrán de Lás.*
3. ↑  "Cultura licitará as obras de remate do Centro da Cultura Castrexa en San Cibrao de Lás" Archifwyd 2007-09-28 yn y Peiriant Wayback. artigo en *Galicia hoxe*, 11 de xullo de 2007 (consultado o 26 de marzo de 2010).
4. ↑  Baixo un deses chanzos apareceu o acobillo de moedas de bronce do século IV.
5. ↑  Seguindo o suxerido polo traballo de escavación feito por Xaquín Lorenzo.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Castro de San Cibrao de Las***

Dolen allanol
-------------

* Bywgraffiad o Pedro Álvarez de Sotomayor (Pedro Madruga)
Llyn ar Ynys Môn yw **Llyn Padrig**, sydd wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1966 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 25 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Saif murddyn a elwir yn **Gapel Garmon** tua chanllath i'r gorllewin o Ffynnon Garmon ar lethrau dwyreiniol Moel Smytho. Er i'r llecyn fod bellach ym mhlwyf Betws Garmon, Gwynedd, arferai fod ym mhlwyf Llanwnda, ac eglwys Betws Garmon yn weddol agos yr ochr arall i ffin Uwchgwyrfai. Dichon bod hyn yn awgrymu i'r cysylltiad ag enw Sant Garmon fynd yn ôl i gyfnod cyn sefydlogi ffiniau'r plwyfi, a ddigwyddodd, medd rhai, yn ystod y 13g.

Er nad oes sicrwydd bod yr adeilad wedi bod â diben crefyddol, mae'r enw traddodiadol a'r agosrwydd at ffynnon rinweddol os nad sanctaidd yn awgrymu defnydd o'r fath. Un drws yn unig sydd iddo a'i hyd yw 23' a'i led 12.5'.[1] Roedd haneswyr eglwysi Eryri, Harold Hughes a H.L. North yn ystyried yr adeilad yn gapel o ryw fath, a'i ddyddio i'r 16g gynnar.[2] Mae aliniad ac ansawdd da y gwaith adeiladu'n tueddu i gefnogi barn Hughes a North, ond mae Comisiwn Henebion Cymru wedi dewis ei gategoreiddio fel 'adeilad seciwlar'. Nodir yn ei restr o adeiladau ei fod yn gorwedd ar aliniad Gorllewin - Dwyrain, ar blatfform wedi ei lefelu ar ochr y bryn, gyda waliau tua 3 tr. o drwch. mae'r adeilad yn mesur 23 tr. wrth 12tr. 6 modfedd.[3]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wicipedia
2. ↑  Harold Hughes a H.L. North, The Old Churches of Snowdonia (Bangor, 1924; argraffiad newydd, 1984), t.229.
3. ↑  Comisiwn Henebion Cymru, *Caernarvonshire*, Cyf.2, (Llundain, 1960) t.33.
Astudiaeth mater yw **Cemeg** (o'r Groeg: χημεία), sy'n ymwneud â'i gystrawen, strwythur a nodweddion, ynghyd â'i drawsnewidiadau ar y lefel atomig. Mae'n delio gan mwyaf gyda chasgliadau o atomau fel nwyon, moleciwlau, crisialau a metelau, yn ogystal â'u trawsffurfiadau a'u rhyngweithiadau i ddod yn ddefnydd a ddefnyddir ym mywyd cyffredin. Yn ogystal â hynny, mae cemeg yn ymwneud â deall priodweddau a rhyngweithiadau o atomau unigol a defnyddio'r wybodaeth yna ar y lefel macrosgobig. Yn ôl cemeg fodern, mae priodweddau ffisegol defnyddiau wedi eu penderfynu ar y raddfa atomig, sydd yn ei dro yn cael ei ddiffinio gan rymoedd electromagnetig rhyngatomig a deddfau mecaneg cwantwm.

Mae cemeg yn gorgyffwrdd â ffiseg, gan drin ynni a sut mae o'n adweithio gyda mater. Mae hefyd yn gorgyffwrdd cryn dipyn gyda bioleg, yn arbennig trwy'r disgyblaethau cysylltiedig o fiocemeg a bioleg foleciwlaidd.

Mae'n bosib gweld trefn yr elfennau yn y Tabl Cyfnodol sy'n dangos y nifer o brotonau sydd gan bob un a beth yw pwysau atomau'r elfen honno gan ddefnyddio Rhif Avogadro. Mae'n bosib gweld erthyglau sydd yn ymdrin â chemeg trwy edrych yn y categori cemeg.

Yng Nghymru, mae'n orfodol i fyfyrwyr ysgol astudio cemeg hyd at lefel TGAU (16 oed).

* Labordy ym Mhrifysgol CologneLabordy ym Mhrifysgol Cologne
* Cemeg yw'r gwyddoniaeth sy'n canolbwyntio ar cyfansoddion, adeiledd, a nodweddion mater ac sut mae atomau a molecylau yn adweithioCemeg yw'r gwyddoniaeth sy'n canolbwyntio ar cyfansoddion, adeiledd, a nodweddion mater ac sut mae atomau a molecylau yn adweithio
* Cemeg yw'r astudiaeth o adweithiau cemegol ac yn y llun yma y rhyddhad o egniCemeg yw'r astudiaeth o adweithiau cemegol ac yn y llun yma y rhyddhad o egni
* Sbectrwm allyriant ethanol yn llosgiSbectrwm allyriant ethanol yn llosgi

 gw • sg • go**Isdosbarthiad Cemeg**

Adwaith cildroadwy **·** 
Alcohol **·** 
Alotrop **·** 
Amonia **·** 
Anfetel **·** 
Anod **·** 
Arf gemegol **·** 
Atom **·** 
Bas **·** 
Bensen **·** 
Bondio Cemegol **·** 
Bond cofalent **·** 
Bond ionig **·** 
Bond deusylffid **·** 
Catalysis **·** 
Cloroffyl **·** 
Cyfansoddyn **·** 
Cyfradd adwaith **·** 
Cyfrifiadau Cemegol **·** 
Cylchred Garbon **·** 
Egnieg **·** 
Fflam **·** 
Ffotosynthesis **·** 
Ffrwydryn **·** 
Ffwrnais **·** 
Geocemeg **·** 
Gwobr Cemeg Nobel **·** 
Halogen **·** 
Hydrocarbon **·** 
IUPAC **·** 
Isomer **·** 
Isotop **·** 
Lactos **·** 
Metel **·** 
Metel alcalïaidd **·** 
Metel daear alcalïaidd **·** 
Moleciwl **·** 
Nanogwyddoniaeth **·** 
Nwy **·** 
Nwyon nobl **·** 
Osôn **·** 
PH **·** 
Pentos **·** 
Plastig **·** 
Powdwr gwn **·** 
Polymerau **·** 
Rhestr elfennau yn nhrefn eu darganfyddiad **·** 
Rhif Atomig **·** 
Rhif màs **·** 
Sylffwr deuocsid **·** 
Sbectrwm Electromagnetig **·** 
Terpenoid **·** 
Thiamin **·** 
Titrad **·** 
Tymheredd a Gwasgedd Safonol **·** 
Tân **·** 
Ïon

 gw • sg • go**Gwyddoniaeth naturiol**

Bywydeg **·**  Cemeg **·**  Ecoleg **·**  Ffiseg **·**  Gwyddorau daear **·**  Seryddiaeth



Chwiliwch am ***cemeg***  
yn Wiciadur.
**Mae llawer o amrywiaeth mewn cyfansoddion anorganig:**  

**A:** Mae diboran yn dangos bondiau anarferol  

**B:** Mae gan gesiwm clorid strwythur crisial archetypal clasurol  

**C:** Cymhlygyn organometelig yw Fp2
  

**D:** Defnyddir silicon mewn nifer o ffyrdd, o fewnblaniadau yn y bronnau i Silly Putty  

**E:** Enillodd Robert H. Grubbs <a href="Gwobr%20Nobel%20am%20Gemeg" rel="mw:WikiLink">Wobr Nobel 2005</a> am gatalydd Grubb  

**F:** Defnyddir seolitau lawer fel <a href="Gogr%20moleciwlaidd" rel="mw:WikiLink">gograu moleciwlaidd</a>   

**G:** Synodd copr(II) asetad ddamcaniaethwyr oherwydd ei <a href="Diamagnetedd" rel="mw:WikiLink">ddiamagnetedd</a>
Astudiaeth synthesis ac ymddygiad cyfansoddion anorganig ac organometelig yw **cemeg anorganig**. Mae'r maes hwn yn cynnwys pob cyfansoddyn cemegol heblaw'r nifer helaeth o gyfanosoddion organig (cyfansoddion sy'n seiliedig ar garbon, sydd fel arfer yn cynnwys bondia C-H) ac sy'n cael eu hastudio mewn cemeg organig. Nid oes gwahaniaeth mawr rhwng y ddwy ddisgyblaeth a cheir cryn gorgyffwrdd, yn bwysicaf oll yn yr is-ddisgyblaeth a elwir yn 'gemeg organometelig'. Mae cemeg organig yn cael ei ddefnyddio ymhob agwedd o ddiwydiant cemegol, gan gynnwys: catalysis, gwyddoniaeth defnyddiau, pigmentau, arwynebyddion, araenau, meddyginaethau, tanwydd ac amaethyddiaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Careers in Chemistry: Inorganic Chemistry". American Chemical Society.
Rhwydwaith o lynnoedd ar hyd ddeheubarth Hollt Dwyrain Affrica yw **Llynnoedd Mawr Affrica** (Swahili: *Maziwa Makuu*). Yr wyth llyn mwyaf yn nhermau arwynebedd yw Victoria (68,870 km2), Tanganica (32,600 km2), Malawi neu Nyasa (29,500 km2), Turkana neu Rudolf (6,405 km2), Albert (5,299 lm2), Kivu (2,700 km2), Rukwa (5,760 km2), ac Edward (2,325 km2).

Yn neheubarth y Dyffryn Hollt Mawr mae Llyn Malawi, a ddraenir gan Afon Zambezi. Ar hyd Orllewin yr Hollt saif Llynnoedd Tanganica a Kivu o fewn dalgylch Afon y Congo, a Llynnoedd Edward ac Albert sydd yn llifo i Afon Nîl. Mae llynnoedd Dwyrain yr Hollt, ac eithrio Llyn Turkana, yn llai o faint na llynnoedd y gorllewin ac maent yn ffurfio sawl dalgylch afon mewnwladol ar wahân. Lleolir Llyn Victoria, llyn dŵr croyw ail fwyaf y byd yn nhermau arwynebedd, ar grychiad bas i lawr rhwng ucheldiroedd Gorllewin yr Hollt a'r Dwyrain.

Mae pob un o'r wyth llyn mwyaf yn croesi ffiniau rhyngwladol, ac eithrio Llyn Rukwa a leolir yn gyfan gwbl y tu mewn i ffiniau Tansanïa. Rhennir Llyn Turkana rhwng Cenia ac Ethiopia; Llyn Victoria rhwng Wganda, Tansanïa, a Chenia; Llynnoedd Albert ac Edward rhwng Wganda a Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo; Llyn Kivu rhwng Rwanda a Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo; Llyn Tanganica rhwng Tansanïa, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Bwrwndi, a Sambia; a Llyn Malawi rhwng Malawi, Mosambic, a Thansanïa.

Gweler hefyd
------------

* Argyfwng ffoaduriaid y Llynnoedd Mawr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) East African lakes. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 23 Hydref 2021.
Clerigwr Cymreig ac awdur yn yr iaith Ladin oedd **Caradog o Lancarfan** (bu farw c. 1156). Credir mai ef oedd awdur bucheddau'r seintiau Gildas a Cadog; mae rhai cyfeiriadau ynddynt yn awgrymu ei fod yn gyfarwydd a Glastonbury yn ogystal â Llancarfan.

Traddodiad
----------

Mae cyfeiriad ato gan Sieffre o Fynwy yn ei ffug-hanes *Historia Regum Britanniae*, sef *Brut y Brenhinedd* (tua 1135); wedi iddo drafod y cyfnod hyd 689 mae'n awgrymu fod Caradog yn ysgrifennu hanes Cymru o'r dyddiad hwnnw ymlaen. Nid oes tystiolaeth ei fod wedi gwneud hynny. Cysylltir ef ag ysgrifennu *Brut y Tywysogion* gan rai awduron, ond nid oes tystiolaeth o hyn, ychwaith.

Ar sail y cyfeiriad ato gan Sieffre, lluniodd Iolo Morganwg destun *Brut Aberpergwm* a'i dadogi ar Garadog o Lancarfan. Cyhoeddwyd y testun yn y *Myvyrian Archaiology of Wales* a chamarweinwyd nifer o bobl gan y fersiwn Morgannwg-ganolog o hanes Cymru'r Oesoedd Canol a geir ynddo.

Testunau
--------

* *Buchedd Gildas* gan Garadog o Lancarfan Archifwyd 2009-09-14 yn y Peiriant Wayback. cyfieithiad Saesneg Hugh Williams, 1899.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  G. J. Williams, *Traddodiad Llenyddol Morgannwg* (Caerdydd, 1948), tt. 3-4.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 268219634
* LCCN: n85115801
* GND: 100229700
* SELIBR: 344417
* CiNii: DA02153691
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ganwyd **Caradog Fynach** i deulu da yn Sir Frycheiniog yn ystod 11g (bu f. 1124), gan dderbyn addysg leyg, a hyfforddiant canu'r delyn.

Oherwydd ei dymer a'i gyrhaeddiadau arbennig, bu'n gwasanaethu yn llys brenin y Deheubarth, Rhys ap Tewdwr (bu f. 1093). Roedd yn ŵr poblogaidd gyda'r brenin hwn, ond collodd ffafr Rhys oherwydd iddo golli dau filgi gwerthfawr a oedd dan ei ofal. O ganlyniad i fygythion dig y brenin, rhaid oedd gadael y llys a dewis crefydd y bywyd mynachaidd. Cafodd ei dderbyn gan yr esgob Herwald yn Llandaf cyn sefydlu cartref mynachaidd yn eglwys Llangenydd, penrhyn Gwyr. Yn ddiweddarach, fodd bynnag, symudodd i Dy Ddewi, ac wedi cael ei ordeinio yn offeiriad yno, aeth ar y for-ynys Barri yng ngogledd Penfro. Cyfnod cythryblus oedd hwn yn hanes Ty Ddewi oherwydd yr ymosodiadau'r Sgandinafiaid, ac er diogelwch, gyrrodd esgob Ty Ddewi ef i gell meudwy yn eglwys Sant Ismael yn Rhos yn ne sir Benfro. Bu'n byw yno am weddill ei oes hyd y gwyddom, heblaw am un taith pererin i Ynys Enlli, er nad oes sicrwydd mai ef oedd y Caradog dysgedig hwnnw a ymwelodd ag Elgar feudwy ar yr ynys oddeutu'r un cyfnod. Pan oedd Harri I yn Frenin Lloegr, daeth yr ymfudwyr Fflemingaidd i ran ddeheuol sir Benfro, a gorfodi Cymry Rhos oddiyno. Un o'r cymydogion newydd oedd Tancard o Hwlffordd, ond nid oedd y gyfeillach rhwng Caradog ac ynteu yn rhy gyfforddus. Bu farw Caradog yn 1124 ac fe'i claddwyd yn Nhy Ddewi. Am gyfnod maith wedyn roedd croes a chapel ar draeth Newgale yn dynodi'r fan lle bu'r rhai oeddent yn cludo'r corff aros a gorffwys, ar y siwrnai i Dy Ddewi.

Ysgrifennwyd hanes Caradog gan Gerallt Gymro, ond nid yw hwnnw ar gael bellach, ond gellir darllen am ei sylwedd yn Nova Legenda Anglie (arg.1901), i, 174-6. Aeth Gerallt i Rufain gyda'r hanes gan ei ddarllen gerbron Innocent III, yn deisyfu canoneiddiad ei gydwladwr. Llwyddodd i'r graddau y rhoddodd y pab lythyr yn dewis abadau Ty-gwyn-ar-Daf, Llandudoch, ac Ystrad Fflur fel comisiwn i wneud ymchwiliad i'r achos (8 Mai, 1200). Daeth dim llwyddiant i Gerallt na chydnabyddiaeth i Caradog druan gan nad oedd y penaethiaid eglwysig yn dymuno caniatau i Gerallt fod yn Esgob Ty Ddewi. Mae eglwys Lawrenny yn Aberdaugleddau wedi ei chyflwyno i Caradog, ar arferai fod ffynnon gysegredig iddo gerllaw Haroldston.

Ffynonellau
-----------

* The Lives of the British Saints, ii, 75-8;
* Liber Landavensis. The Text of the Book of Llan Dâv, 1893, 2, 279.
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Cortinariaceae* yw'r **Cap gweog pelargoniwm y pin** (Lladin: ***Cortinarius flexipes var. flexipes***; Saesneg: *Pine Pelargonium Webcap*). 'Y Capiau Gweog' yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. 'Fel gwe' yw 'gweog' hy cap sy'n edrych fel pe tae wedi'i wneud o we pry cop. Mae'r teulu *Cortinariaceae* yn gorwedd o fewn urdd yr Agaricales.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Cortinariaceae
---------------------------------------

Mae gan **Cap gweog pelargoniwm y pin** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cap gweog cawraidd | Cortinarius praestans |  |
|
| Cap gweog drewllyd | Cortinarius traganus |  |
|
| Cap gweog llwydrewog | Cortinarius caperatus |  |
|
| Cap gweog marwol | Cortinarius rubellus |  |
|
| Cap gweog sinamon | Cortinarius cinnamomeus |  |
|
| Cap gweog ysblennydd | Cortinarius splendens |  |
|
| *Cortinarius cinnabarinus* | Cortinarius cinnabarinus |  |
|
| *Cortinarius odorifer* | Cortinarius odorifer |  |
|
| *Cortinarius rufo-olivaceus* | Cortinarius rufo-olivaceus |  |
|
| *Cortinarius varius* | Cortinarius varius |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Cap gweog pelargoniwm y pin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Castell o gyfnod y Normaniaid y mae ei adfeilion yn gorwedd ger pentref Ystrad Meurig, canolbarth Ceredigion, yw **Castell Ystrad Meurig**.

Codwyd castell mwnt a beili ar y safle gan yr arglwydd Normanaidd Gilbert de Clare tua'r flwyddyn 1116. Llosgwyd y castell hwnnw gan meibion Gruffudd ap Cynan yn 1137 yn ôl cofnod yn *Brut y Tywysogion* am y flwyddyn honno.

Fe'i ailadeiladwyd mewn cerrig gan Cadell, Rhys a Maredudd, meibion Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth, yn y flwyddyn 1151, ond fe'i cipiwyd oddi wrthynt gan y Normaniaid yn 1158. Cipiwyd y castell gan wŷr Deheubarth unwaith eto yn 1164 a bu yn eu meddiant am dros ddeng mlynedd ar hugain, er iddo syrthio i'r Normaniaid am flwyddyn. Cafodd ei ddinistrio'n derfynol yn 1199 ar ôl bod ym meddiant Maelgwn ap Rhys ap Gruffudd.

Mae gwaith archaeolegol diweddar ar y safle wedi canfod olion o'r hyn a allai fod yn llys ac amddiffynfa sy'n dyddio o'r Oesoedd Canol Cynnar. Mae'r archaeolegwyr yn awgrymu mai hwn oedd safle un o brif lysoedd brenhinoedd Ceredigion.

Ar ben Craig Ystrad Meurig i'r gogledd o'r pentref ceir bryngaer fechan. Nepell o'r castell ceir Cors Caron. Tua 3 milltir i'r dwyrain, dros y dyffryn, ceir Abaty Ystrad Fflur lle claddwyd y bardd Dafydd ap Gwilym.

Ffynonellau
-----------

Afan ab Alun, *Cestyll Ceredigion* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Cestyll Ceredigion*.
2. ↑  "Ymchwil archaeolegol ar y safle". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-02-06. Cyrchwyd 2009-04-22.

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Deheubarth |
| --- |
| 
* Aberdyfi
* Aberteifi
* Carreg Cennen
* Dinefwr
* Y Dryslwyn
* Nanhyfer
* Newydd Emlyn
* Rhaeadr Gwy
* Trefilan
* Ystradmeurig

 |  |
Saif **Castell Dolbadarn** ar fryn creigiog gerllaw Llyn Padarn, bron rhwng y llyn yma a Llyn Peris, yn agos i bentref Llanberis yng Ngwynedd. Dolbadarn oedd prif amddiffynfa Tywysogion Gwynedd yng nghantref Arfon.

Cynllun pensaernïol gan CADW o'r castell.  
A – Tŵr y De; B – Gorthwr; C – Tŵr y Gorllewin; D – Y rhan ddwyreiniol; E – Y Neuadd
Castell Dolbadarn

Hanes
-----

Adeiladwyd y castell gan Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr) i amddiffyn y ffordd trwy Nant Peris o'r arfordir gogleddol i galon Eryri. Credir fod caer wedi bod yno o'r chweched ganrif, ond mae'r rhannau hynaf o'r adeiladau presennol yn dyddio o gyfnod Llywelyn.

Dywedir fod Llywelyn ap Gruffudd wedi defnyddio castell Dolbadarn i garcharu ei frawd Owain ap Gruffudd yn yr 1250au. Gwyddir i Owain dreulio tua 20 mlynedd yn garcharor. Yn ddiweddarach, yn ystod y rhyfeloedd yn erbyn Edward I o Loegr yr oedd Dolbadarn yng ngofal brawd arall i Lywelyn, Dafydd ap Gruffudd. Wedi lladd Llywelyn yng Ngilmeri, cipiwyd castell Dolbadarn gan fyddin dan Iarll Penfro. Ffodd Dafydd i'r mynyddoedd, ond ychydig fisoedd wedyn daliwyd ef a'i ddienyddio yn Amwythig. Defnyddiwyd gwaith coed y castell gan Edward i adeiladu Castell Caernarfon. Credir i'r castell gael ei ddefnyddio i gadw carcharorion yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr yn nechrau'r 15g.

Pensaernïaeth
-------------

Nodwedd amlycaf Castell Dolbadarn yw'r tŵr canolog crwn, sef y gorthwr, oedd ar un adeg yn cynnwys tri llawr ac sy'n dal i fod tua 48 troedfedd o uchder, gyda muriau 8 troedfedd o drwch. Nid oes dim yn weddill o'r lloriau mewnol, ond gellir dringo'r grisiau cerrig tu mewn i fur y tŵr. Nid oes cymaint yn weddill o'r adeiladau eraill oedd o gwmpas y tŵr yma, ond gellir gweld seiliau muriau allanol gyda thyrau a neuadd.

Mynediad
--------

Mae Castell Dolbadarn yn awr yng ngofal Cadw ac ar agor i'r cyhoedd. Gellir ei gyrraedd o Lanberis.

Oriel
-----

* Ffotograff o'r castell c. 1890-1900Ffotograff o'r castell c. 1890-1900
* Castell Dolbadarn gan H Hughes, 1823Castell Dolbadarn gan H Hughes, 1823
* Castell Dolbadarn, olew ar banel (tua 1799) gan J.M.W. Turner*Castell Dolbadarn*, olew ar banel (tua 1799) gan J.M.W. Turner
* Y castell o bellY castell o bell
*

Gweler hefyd
------------

* *Castell Dolbadarn*: paentiad (tua 1799) gan J.M.W. Turner
* *Castell Dolbadarn Castle*: llyfr (1990) am y castel

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Richard Avent, *Cestyll Tywysogion Gwynedd* (HMSo, 1983).

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Gwynedd |
| --- |
| 
* Abergwyngregyn
* Castell Caergwrle
* Castell Carndochan
* Castell Carn Fadryn
* Castell Prysor
* Castell y Bere
* Castell Cricieth
* Castell Cynfael
* Castell Degannwy
* Castell Dinas Brân
* Castell Dinbych
* Castell Deudraeth
* Dinas Emrys
* Castell Dolbadarn
* Castell Dolforwyn
* Castell Dolwyddelan
* Castell Ewlo
* Tomen y Rhodwydd

 |  |
Arlunydd a cherflunydd o Gymro oedd **Philip Charles Bird** a adwaenid fel **Charles Byrd** (Tachwedd neu Rhagfyr 1916 – 11 Ionawr 2018).

Fe'i ganwyd yn Maesycoed, Pontypridd lle treuliodd 10 mlynedd cyntaf ei fywyd. Mae wedi ei ddyfynnu yn dweud mai 30 Tachwedd oedd ei ddyddiad geni ond mae dau ffynhonnell yn dweud mai 3 Rhagfyr oedd ei ben-blwydd. Tua 1926 symudodd ei deulu i'r Barri ac yna Caerdydd. Yn 14 oed cychwynnodd weithio fel clerc gyda'r General Electric Company.

Yn 1937 ymunodd gyda Chwmni Awyrennau Bryste fel gosodwr ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedd yn gyfrifol am drwsio awyrennau Hurricane a bomiwr Blenhein. Gwasanaethodd yn y fyddin yn India, gan ddychwelyd i Gaerdydd yn 1947. Yn 32 y cychwynnodd ei ddiddordeb mewn celf, a cymerodd wersi nos yng Ngholeg Celf Caerdydd cyn dod yn arlunydd proffesiynol. Yn 1965 cychwynnodd wneud celf symudol. Datblygodd ei 'Museum of Magic Machines' yn yr Yr Hen Lyfrgell, Caerdydd lle dangoswyd ei gerfluniau mecanyddol a haniaethol rhwng 1989 a 1996.

Cerflun symudol gan Charles Byrd, Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd, 2008
Cynhaliwyd arddangosfa o'i gerfluniau mecanyddol lliwgar yn Y Lle Celf yn Eisteddfod Genedlaethol, Caerdydd 2008. I gyd-fynd a'r arddangosfa, cyhoeddwyd *Charles Byrd* gan Is-bwyllgor Celfyddydau Gweledol yr Eisteddfod, cyfrol ddwyieithog am fywyd a gwaith yr arlunydd.

Roedd Byrd yn byw mewn fflat ar Ffordd Llandaff, Caerdydd lle roedd yn dal i beintio hyd ddiwrnod ei farwolaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Charles BYRD : Obituary. Western Mail (2 Chwefror 2018). Adalwyd ar 10 Chwefror 2018.
2. ↑  *Charles Byrd: The charming life story of one of Wales' most prolific artists*   (en) , WalesOnline, 20 Ionawr 2018.
Hen domen, neu fwnt, o'r Oesoedd Canol ydy **Castell Glyndyfrdwy** (hefyd **Castell Glyn Dŵr** neu **Mwnt Owain Glyn Dŵr**), Llidiart y Parc, Glyndyfrdwy, heb y mur gwarcheidiol arferol, sef y "beili". Fe'i lleoli ger Corwen yn Sir Ddinbych (cyfeiriad grid SJ125431). Fe'i cofrestrwyd gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: ME017.

Fe godwyd y rhan fwyaf o'r tomenni hyn yng Nghymru rhywdro rhwng degawdau olaf yr 11g ac ail hanner y 12g allan o bridd a charreg, gyda ffos o'u cwmpas fel rheol. Y Normaniaid ddaeth â'r math hwn o amddiffynfa o Ffrainc i wledydd Prydain a mabwysiadwyd y dechnoleg gan y Cymry. Mae'r clwstwr mwyaf o'r tomennydd hyn drwy wledydd Prydain i'w weld yn ardal y gororau (neu'r Mers): sef Swydd Amwythig, Swydd Gaer, Swydd Henffordd, Powys a Sir y Fflint fel y caiff ei adnabod heddiw.

Ym Medi 2010 lansiwyd prosiect i gryfhau'r mwnt ac i wella'r fynedfa iddo. Mae Cadw wedi clustnodi'r lle fel rhan o brosiect gwerth dwy filiwn o bunnoedd.

Castell Glyndyfrdwy: un o gestyll mwnt a beili Owain Glyn Dŵr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Data Cadw
2. ↑  ["Gwefan *English Heritage*; adalwyd 22/10/2010 (Saesneg)". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2016-04-11. Gwefan *English Heritage*; adalwyd 22/10/2010 (Saesneg)]
3. ↑  Gwefan Saesneg y *Daily Post*
Plas, sydd yn awr yn amgueddfa, ger Merthyr Tudful yw **Castell Cyfarthfa**. Saif i'r gogledd o ganol Merthyr, yng nghymuned y Parc.

Adeiladwyd y plas yn 1824 i William Crawshay II, perchennog Gwaith Haearn Cyfarthfa. Saif mewn parc 158 acres (0.64 km2) o arwynebedd, ac roedd yn cynnig golygfeydd tarawiadol o Waith Haearn Cyfarthfa yr ochr arall i Afon Taf.

Cynlluniwyd yr adeilad gan y pensaer Robert Lugar, fu hefyd yn gyfrifol am lawer o bontydd rheilffordd yn yr ardal. Roedd cost yr adeilad yn £30,000 (yn cyfateb i £2,104,964.72 yn 2007). Mae wedi ei gynllunio i edrych fel castell canoloesol, gyda noweddion Normanaidd a Gothig; gellir cymharu Castell Penrhyn ger Bangor.

Mae'r castell yn amgueddfa ac oriel bellach, sy'n cael ei rhedeg gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
* Oriel, Gwefan Old Merthyr Tydfil

Oriel
-----

* Tu blaen y castellTu blaen y castell
* Tu blaenTu blaen
* Copi o injan stêm Richard Trevithick, 1804Copi o injan stêm Richard Trevithick, 1804
Peintiad allan o Brut y Brenhinedd (Llsgr. Peniarth 23C) LL. G. C. 
Cymeriad sy'n ymddangos ym Mhedair Cainc y Mabinogi yw **Caswallawn fab Beli**. Roedd yn fab, yn ôl traddodiad i Beli Mawr mab Mynogan.

Yn yr ail gainc, *Branwen ferch Llŷr*, pan aeth Bendigeidfran a'i lu drosodd i Iwerddon i ddial cam Branwen, gadawodd saith gŵr ar ôl i warchod ei deyrnas dan awdurdod Caradog fab Brân. Pan ddychwel gweddillion byddin Brân, maent yn darganfod fod Caswallawn wedi lladd y rhain, gan ddefnyddio clogyn hud fel na ellid ei weld, a'i fod wedi ei wneud ei hun yn frenin ar Ynys Prydain. Yn y drydedd gainc, chwedl Manawydan fab Llŷr, mae Pryderi a Manawydan yn teithio i wneud gwrogaeth i Gaswallon.

Ceir cyfeiriad ato hefyd yn chwedl Lludd a Llefelys; lle mae'r ddau brif gymeriad yn frodyr iddo. Ymddengys hefyd yn rhai o'r Trioedd. Yn *Historia Regum Britanniae*, cyfeiria Sieffre o Fynwy at arwr o'r enw Cassibelaunus filius Heli, a roir ei enw yn yr addasiadau Cymraeg o waith Sieffre fel Caswallawn mab Beli Mawr.

Gellir casglu ei fod wedi seilio ar y cymeriad hanesyddol Cassivelaunus, brenin Brythonaidd, efallai ar lwyth y Catuvellauni, a fu'n brif wrthwynebydd Iŵl Cesar pan ymosododd ar Brydain yn 54 CC.
Castell canolesol ger Abertawe yw **Castell Ystum Llwynarth** (Saesneg: *Oystermouth Castle*). Fe'i lleolir yn ardal Ystum Llwynarth, ger y Mwmbwls, i'r de o Abertawe ar ymyl ogledd-ddwyreiniol penrhyn Gŵyr.

Yn yr Oesoedd Canol cynnar, roedd Ystum Llwynarth yn un o ganolfannau pwysicaf Teyrnas Gŵyr lle ceid clas a gysylltir â Sant Illtud. Yng nghyfnod y Normaniaid, cipwyd cwmwd Gŵyr o ddwylo Deheubarth a chodwyd Castell Ystum Llwynarth yn 1106 neu'n fuan ar ôl hynny gan William de Londres, arglwydd Castell Ogwr.

Daeth y castell yn un o brif ganolfannau milwrol y cwmwd Gŵyr Normanaidd. Yn 1116, prin deg mlynedd ar ôl ei godi, adfeddianwyd Gŵyr gan Ddeheubarth a gorfodi William i ffoi ar ôl llosgi ei gastell. Codwyd un arall yn ei le ond fe'i difethwyd unwaith eto gan wŷr Deheubarth yn 1137. Yn y flwyddyn 1215 cipwyd penrhyn Gŵyr gan y Cymry dan arweinyddiaeth y Tywysog Llywelyn Fawr yn ei ymgyrch mawr yn y De. Yn 1220 ailgipwyd Gŵyr gan y Saeson a rhoddodd Harri III o Loegr y cwmwd i feddiant John de Braose a adferodd gestyll Ynys Llwynarth ac Abertawe.

Erbyn y 1330au roedd arglwyddi Gŵyr wedi symud o Gastell Ystum Llwynarth a dechreuodd gyfnod o esgeulustod hir. Erbyn yr 16g doedd y castell ddim yn cael ei ddefnyddio ac erbyn y 18g roedd yn adfail. Rhoddwyd y castell i Ddinas Abertawe yn 1927.

Yn ôl traddodiad, roedd y brudiwr Rhys Fardd (neu'r 'Bardd Bach' neu'r 'Bardd Cwsg') (fl. 1460-80) yn frodor o Ystum Llwynarth.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Castell Ystum Llwynarth ar wefan Castlewales.com
Pwll Mawr, Blaenafon
**Maes glo De Cymru** yw'r mwyaf o'r ddau faes glo yng Nghymru. Mae'n ymestyn am bron 90 milltir o Fae Sant-y-Brid yn y gorllewin i Bont-y-pwl yn y dwyrain gyda rhannau ohono yn siroedd Caerfyrddin, Abertawe, Castell-nedd Port Talbot, Pen-y-bont ar Ogwr, Rhondda Cynon Taf, Bro Morgannwg, Merthyr Tydfil, Caerdydd, Caerffili, Blaenau Gwent, Torfaen a Powys.

Mae'r maes glo yn fasn o greigiau Carbonifferaidd, a ffurfiwyd pan oedd Cymru yn rhan o uwchgyfandir Pangea ac yn wlad gwernydd yn agos i'r cyhydedd. Mae'r glo yn haen drwchus iawn, ond mae'n cynnwys haenau o dywodfaen a siâl hefyd. Mae natur y glo yn amrywio o un rhan o'r maes i'r llall. Yn Sir Gaerfyrddin, ceid glo carreg, tra'r oedd glo Cwm Rhondda yn lo ager, a ddefnyddid ar gyfer llongau ager.

Gweler hefyd
------------

* Diwydiant glo Cymru
* Amgueddfa Lofaol Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "South Wales (geological map)". *Geological Maps of Selected British Regions* (yn Saesneg). Southampton University website. Cyrchwyd 9 Ebrill 2013.
2. ↑  Graham Day (1 Ionawr 2010). *Making Sense of Wales: A Sociological Perspective* (yn Saesneg). Gwasg Prifysgol Cymru. tt. 29–. ISBN 978-0-7083-2310-6.
Rhaglen deledu ffeithiol yw ***Cefn Gwlad***. Fe'i darlledwyd gyntaf ar HTV Cymru cyn ei symud i S4C yn 1982.

Cyflwynydd y rhaglen ers ei darlledu ar S4C oedd Dai Jones, Llanilar, a roddodd ei stamp ei hun arni. Ymddeolodd o waith teledu yn 2020 wedi salwch.

Y cynhyrchydd gwreiddiol oedd Geraint Rees a oedd wedi cynhyrchu ffilmiau am hanesion a chymeriadau cefn gwlad ers y 1960au ar TWW ac yna HTV Cymru.

Bwriad y sioe yw dogfennu bywyd ffermio a chefn gwlad Cymru drwy ddilyn bywydau unigolyn neu deulu. Mae'r rhaglen yn nodedig am elfennau doniol sy'n deillio o bersonoliaeth Dai Jones. Fe ddatblygodd nifer o raglenni arbennig o'r brif raglen a oedd yn fwriadol ddoniol, er enghraifft yn dilyn Dai ar deithiau dramor.. Efallai mai'r enwocaf o'r rhaglenni yma oedd *Dai ar y Piste*. Datblygwyd hefyd nifer o is-gynnyrch ee fideos, DVD a llyfrau yn sgil y rhaglen.

Yn Chwefror 2018 cyhoeddwyd y byddai criw ifanc o gyflwynwyr yn ymuno â Dai ar gyfer cyfres newydd o'r rhaglen, sef Meleri Williams, Ioan Doyle, Mari Lovgreen, Rhys Lewis ac Elis Morris.

Gweler hefyd
------------

* Ffermio (rhaglen deledu)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cefn gwlad yn dathlu chwarter canrif ar faes y Sioe; adalwyd 22 Gorffennaf 2015
2. ↑  "Cefn Gwlad Dramor". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-09-22. Cyrchwyd 2015-07-21.
3. ↑  Cefn Gwlad: Dai ar y Piste
4. ↑   Pobl ifanc sy'n cadw fflam Cefn Gwlad yn fyw. S4C (15 Chwefror 2018).
Castell canoloesol a godwyd gan frenhinoedd Gwynedd yn Sir y Fflint, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Castell Ewlo**. Saif ar fryncyn isel mewn coedwig ger pentref presennol Ewlo. Dyma safle mwyaf beiddgar unrhyw un o gestyll tywysogion Gwynedd, bron ar y ffin â Lloegr a dan drwyn garsiwn Caer.

Mae hanes cynnar y castell yn ansicr. Ymddengys fod Owain Gwynedd wedi codi castell mwnt a beili ar y safle tua'r flwyddyn 1146, er mwyn amddiffyn y mynediad ar hyd yr arfordir o Gaer i'r Berfeddwlad ac afon Conwy; llwybr arferol pawb a geisiai oresgyn Gwynedd o'r cyfeiriad yma.

Yn 1157 ymladdwyd brwydr yma rhwng y Saeson a meibion Owain Gwynedd. Y Cymry a orfu.

Mae'n bosibl fod Llywelyn ab Iorwerth wedi codi castell newydd yno i gymryd lle'r hen gastell pren tua 1220, ond does dim sicrwydd am hynny. Mae'r gorthwr o siâp apsidaidd yn debyg iawn i'r un a godwyd tua'r un amser yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd.

Codwyd castell o gerrig yn 1257 gan Llywelyn ap Gruffudd, gyda llenfur i amgau ward o flaen y gorthwr gyda thŵr crwn yn y gornel orllewinol. Roedd y llenfur yn amgae ffynnon hefyd. Roedd dau borth i'r castell ar ei newydd wedd, un i'r ward trwy'r llenfur a'r llall dros bont ar y ffos i ward mewnol y gorthwr.

Ar ôl Rhyfel 1af Annibyniaeth Cymru 1276-77 cododd y Saeson gastell newydd yn y Fflint a chollodd Castell Ewlo ei werth milwrol fel amddiffynfa mwyaf allanol Gwynedd, bron ar y ffin â Lloegr. Ymddengys fod rhan o'r castell wedi cael ei ddifetha'n fwriadol gan y Cymry cyn ei adael. Ni chafodd ei adfer ar ôl hynny ond erys adfeilion sylweddol ar y safle heddiw.

Mae'r castell yng ngofal Cadw. Gellir ei gyrraedd o lwybr o'r B5125, ger Ewlo.

Llyfryddiaeth
-------------

* Richard Avent, *Cestyll Tywysogion Cymru* (Caerdydd, 1983)
* Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Cestyll Tywysogion Cymru*, tud. 38.
2. ↑  *Castles of the Welsh Princes*, tud. 46.

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Gwynedd |
| --- |
| 
* Abergwyngregyn
* Castell Caergwrle
* Castell Carndochan
* Castell Carn Fadryn
* Castell Prysor
* Castell y Bere
* Castell Cricieth
* Castell Cynfael
* Castell Degannwy
* Castell Dinas Brân
* Castell Dinbych
* Castell Deudraeth
* Dinas Emrys
* Castell Dolbadarn
* Castell Dolforwyn
* Castell Dolwyddelan
* Castell Ewlo
* Tomen y Rhodwydd

 |  |
Cefnen ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr yw **Cefn Hergest** (Saesneg: *Hergest Ridge*). Mae'n gorwedd tua hanner ffordd rhwng Llanfair-ym-Muallt, Powys (Cymru) a Henffordd, Swydd Henffordd (Lloegr). Gorwedd rhan uchaf y gefnen yn Swydd Henffordd (426 m - 1,398 tr).

Mae Llwybr Clawdd Offa yn dilyn Cefn Hergest, er nad ydy Clawdd Offa ei hun ar y bryn.

Enwir plwyf Hergest yn Swydd Henffordd ar ôl y gefnen, plwyf sy'n cynnwys pentref bychain Lower Hergest ac Upper Hergest. Yma y ceir plasty Hergest. Roedd y rhan hon o Swydd Henffordd yn ardal Gymraeg iawn yn yr Oesodd Canol. Roedd teulu Hergest yn noddwyr amlwg i feirdd Cymraeg a llenyddiaeth Gymraeg ac ysgrifennwyd dwy o lawysgrifau mawr yr Oesoedd Canol yno, sef Llyfr Coch Hergest, sy'n cynnwys testunau'r Mabinogi a thestunau Cymraeg eraill, a Llyfr Gwyn Hergest, a ysgrifennwyd yn rhannol gan y bardd Lewys Glyn Cothi.

Ysbrydolwyd y cerddor Mike Oldfield gan dirwedd Cefn Hergest i gyfansoddi'r albwm thematig dylanwadol *Hergest Ridge* (1974).

Llyn bychan ar Gefn Hergest
Mae **Maes Rygbi a Chriced St Helen** yn lleoliad chwaraeon yn Abertawe, sy'n eiddo i Gyngor Dinas a Sir Abertawe. Fe'i defnyddir yn bennaf ar gyfer chware rygbi'r undeb a chriced, mae wedi bod yn gartref i Glwb Rygbi Abertawe a Chlwb Criced Abertawe ers iddo agor ym 1873. Enwyd y maes ar ôl cwfaint St Helen oedd yn arfer sefyll gerllaw y maes.

Yn rygbi'r undeb, St Helen oedd lleoliad y gêm gartref gyntaf erioed i dîm cenedlaethol Cymru ym 1882. Parhaodd i gael ei ddefnyddio'n rheolaidd gan Gymru, yn aml ar gyfer Pencampwriaeth y Pum Gwlad, tan 1954, ond dim ond un gêm ryngwladol llawn y mae wedi'i lwyfannu ers hynny, ym 1997. Yn fwy diweddar, mae'r maes wedi cael ei ddefnyddio gan dîm menywod Cymru.

Mae Clwb Criced Morgannwg wedi defnyddio St Helen yn rheolaidd fel maes atodol er 1921. Mae'r maes wedi llwyfannu dau Gêm Ryngwladol Undydd: Lloegr yn erbyn Seland Newydd ym 1973, a gêm yng Nghwpan y Byd 1983 rhwng Pacistan a Sri Lanka. St. Helen's oedd lleoliad chwech chwechawd Syr Garfield Sobers mewn gêm unigol o griced dosbarth cyntaf, y rhediad mwyaf posibl mewn pelawd unigol, a'r tro cyntaf iddo gael ei wneud.

Mae St Helen hefyd wedi llwyfannu gemau rhyngwladol mewn dwy gamp arall. Yn y rygbi'r gynghrair, chwaraeodd Cymru dair gêm ar ddeg yn y maes rhwng 1945 a 1978, dwy ohonynt yn rhan o dwrnamaint Cwpan y Byd 1975. Cynhaliwyd gêm bêl-droed ryngwladol rhwng Cymru a'r Iwerddon yn St Helen ym 1894.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "ST HELEN'S CRICKET AND RUGBY GROUND, SWANSEA | Coflein". *coflein.gov.uk*. Cyrchwyd 2021-02-05.
2. ↑  "St Helen's | Cricket Grounds | ESPNcricinfo.com". *Cricinfo*. Cyrchwyd 2021-02-05.
3. ↑  "WALES V IRELAND - The Cambrian". T. Jenkins. 1894-03-02. Cyrchwyd 2021-02-05.
Castell gothig Sioraidd ger Glandyfi, Ceredigion ydy **Castell Glandyfi**. Adeiladwyd ym 1810, yn agos i safle Castell Aberdyfi sy'n dyddio o 1156. Mae'r adeilad wedi'i restru ar Radd II.

Arwynebedd holl ystafelloedd y castell yw tua 7,000 troedfedd sgwar, ac mae iddo bump ystafell fyw, saith llofft a phedair ystafell ymolchi yn ogystal â neuaddau ac ystafelloedd domestig, stablau ac ysguboriau, yn ôl yr asiant stadau a werthodd y castell yn 2007. Mae hefyd fflat ar wahân gyda dwy lofft, a phorthdy un llofft gydag ystafell fyw, cegin ac ystafell ymolchi.

Dyluniwyd y castell gan bensaer ar gyfer George Jeffreys a'i wraig, Justina. Prynwyd y safle lle'i adeiladwyd, bryn coediog a adnabyddir yn hanesyddol fel y *Garreg*, gan ei daid Edward Jeffreys o Amwythig y ganrif gynt, mewn cyfnod pan fu'r ardal yn enwog am fwyngloddio arian a phlwm. Mae gweddillion y pentref a adeiladwyd o gwmpas y diwylliant mwyngloddio - yn dal i sefyll yn y tiroedd sy'n eiddo i'r castell.

Allfudo
-------

Allfudodd dau allan o naw o blant George i Christchurch, Seland Newydd yng nghanol y 19g. Mae *Glandovey Road* i'w ganfod yno hyd heddiw, wedi ei enwi ar ôl hen gartref Charles Jeffreys, a adeiladodd y lle yn yr 1870au cyn dychwelyd i Gymru pan etifeddodd yr ystad yn 1880. Arhosodd y castell ym mherchnogaeth y teulu Jeffreys am bron i ganrif, nes i'r ystad cael ei rhannu yn 1906.

Perchnogion newydd
------------------

Daeth y castell yn eiddo i'r diwydiannwr coegwych o Birmingham, Syr Bernard Docker, a'i wraig Norah, yn yr 1950au. Roedd yn gadeirydd cwmni "Birmingham Small Arms", a gynhyrchodd beiciau modur enwog Triumph a BSA, a cheir Daimler. Prynwyd y castell gan y cwmni am £12,500, a thaflwyd arian ati i'w ailwampio. Roedd afradlonedd Docker ym mhenawdau'r wasg unwaith eto pan glywodd y cyfranddalwyr am y gorwario. Gwerthwyd y castell gan BSA yn fuan wedyn, a chollodd Docker ei swydd.

Ers hynny, mae wedi bod yn gartref tawelach, yn eiddo i Mrs Betty Piper am 40 mlynedd hyd at 2007.

Yn ôl hen wraig sy'n cadw'r tŷ, Barbara Adams, mae gan y castell ysbryd hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5   Castle for keeps. Telegraph.co.uk (10 Mawrth 2008).
2. 1 2 3 4 5   Marsya Lennox (20 Ebrill 2007). Be king of your castle. Birmingham Post.
Mae **Cefn Gwrhyd, Rhydyfro** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 67.17 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol