Asgell ddeheuol y Deml Heddwch ac Iechyd a adeiladwyd yn rannol i gynnal gwaith y Gymdeithas Goffa
David Davies A.S. ysgogydd sefydlu'r Gymdeithas Goffa
Dr. Marcus Paterson, Cyfarwyddwr Meddygol, Cymdeithas Goffa Genedlaethol Cymru y Brenin Edward VII
Roedd **Cymdeithas Goffa Genedlaethol Cymru y Brenin Edward VII**, a dalfyrwyd fel rheol i **Cymdeithas Goffa Genedlaethol Cymru** neu **Cymdeithas Goffa Genedlaethol Cymru er Dileu Twbercwlosis** (Saesneg enw llawn: *King Edward Wales National Memorial Association for the Eradication of Tuberculosis*, enw arferol: *King Edward VII Welsh National Memorial Association* talfyriad *WNMA*) yn gymdeithas wirfoddol Gymreig a sefydlwyd i frwydro yn erbyn twbercwlosis. Ei phrif ysgogydd oedd David Davies, Barwn 1af Davies Llandinam oedd yn Aelod Seneddol ar y pryd. Heriodd Davies arweinwyr y dydd trwy gwestiynu: "os gellir ei wella, yna beth am wella?" ("if curable, then why not cured?").

Hanes
-----

Cynullodd arglwydd faer Caerdydd, yr henadur John Chappell, gyfarfod yn Amwythig ar 30 Medi 1910 i benderfynu ar ba ffurf y dylai cofeb genedlaethol Gymreig i’r Brenin Edward VII fod. Penderfynodd y cyfarfod y dylai'r gofeb fod yn ymgyrch drefnus i ddileu'r diciâu yng Nghymru a Sir Fynwy. Codwyd £300,000 gan y cyhoedd, a hanner ohono'n rhodd gan y dyngarwr David Davies o Landinam, AS Rhyddfrydol Sir Drefaldwyn, oedd â diddordeb arbennig yn y frwydr yn erbyn twbercwlosis. Yn ddiweddarach daeth yn llywydd cyntaf y WNMA, a gorfforwyd ar 17 Mai 1912. Gwahoddodd Thomas Jones, cyfaill a thywysydd gydol oes, i fod yn ysgrifennydd cyntaf WNMA.

Roedd Deddf Iechyd y Cyhoedd (Twbercwlosis) 1921 yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol drin ac atal twbercwlosis. Fodd bynnag, yng Nghymru roedd yr WNMA eisoes yn bodoli. Rhoddodd y Ddeddf gyfrifoldeb statudol iddynt am frwydro yn erbyn twbercwlosis yng Nghymru.

Y Deml Heddwch
--------------

Erbyn i’r Deml Heddwch ac Iechyd (gelwir 'Y Deml Heddwch' fel rheol, bellach) gael ei hagor ym 1938, roedd y WNMA wedi tyfu i fod yn un o’r cyrff iechyd uchaf ei barch yn Ewrop a’r Ymerodraeth, ac yn arweinydd byd ar achosion a iachâd y dicâu. Bu’r WNMA yn meddiannu adain ddeheuol y Deml o 1938-46, pan ddaeth yn Awdurdod Trosiannol y GIG yng Nghymru yn dilyn yr Ail Ryfel Byd, a chafodd y dasg o oruchwylio’r broses o uno darpariaethau a gwasanaethau iechyd presennol i greu Gwasanaeth Iechyd Gwladol Cymru.

Yn dilyn ei amsugno i'r GIG, olynwyd rôl yr WNMA fel cangen 'iechyd' y Deml gan Fwrdd Ysbytai Cymru (WHB, 1946-73), Awdurdod Iechyd De Morgannwg (SGHA, 1973-2006) ac Iechyd Cyhoeddus Cymru (2006-2016).

Archif
------

Cedwir archif y Gymdeithas yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth. Roedd y Llyfrgell Genedlaethol yn sefydliad genedlaethol y bu nifer o'r rhai bu'n weithgar wrth greu y Cymdeithas Goffa Genedlaethol, fel David Davies, ynghlym ag e hefyd.

Dolenni allannol
----------------

* Hafan ar y Gymdeithas Goffa a pholisi iechyd yng Nghymru yn yr 20g ar wefan Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru
* Eitemau gweledol o'r Gymdeithas Goffa ar wefan Casgliad y Werin

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "WNMA: the 'King Edward VII Wales National Memorial Association for the Eradication of Tuberculosis'". Gwefan Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru. Cyrchwyd 25 Ionawr 2024.
2. ↑  Nodyn:Cite DWB
3. ↑  "Dr Thomas Jones CH Papers". *archives.library.wales*. National Library of Wales Archives and Manuscripts. Cyrchwyd 2 February 2021.
4. ↑  Ellis, Ted (1992). *T.J.: A Life of Dr Thomas Jones, CH*. Cardiff: University of Wales Press. ISBN 0-7083-1138-5.
5. ↑  "King Edward VII Welsh National Memorial Association". Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Cyrchwyd 25 Ionawr 2024.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 1751154983530767860000
* LCCN: no2019016552

 |