Mae **cyfiawnder hinsawdd** yn derm a ddefnyddir i fframio cynhesu byd-eang fel mater moesegol a gwleidyddol, yn hytrach nag un sy'n amgylcheddol neu'n ffisegol ei natur yn unig. Gwneir hyn trwy gysylltu achosion ac effeithiau newid hinsawdd â chysyniadau cyfiawnder, yn enwedig cyfiawnder amgylcheddol a chyfiawnder cymdeithasol. Mae cyfiawnder hinsawdd yn archwilio cysyniadau fel cydraddoldeb, hawliau dynol, hawliau ar y cyd, a materion hanesyddol, megis y cyfrifoldeb dros newid hinsawdd. Gall cyfiawnder hinsawdd gynnwys cymeryd camau cyfreithiol yn erbyn cyrff nad ydynt wedi ymateb i newid hinsawdd, neu gyrff sydd wedi cyfrannu tuag at gynhesu byd eang. Gelwir hyn yn Cyfreitha newid hinsawdd (*Climate change litigation*). Yn 2017, nododd adroddiad o Raglen Amgylcheddol y Cenhedloedd Unedig 894 o gamau cyfreithiol ledled y byd ar yr adeg honno.

Mae cymunedau sydd ar y cyrion yn hanesyddol, fel menywod, cymunedau brodorol a chymunedau lliw yn aml yn wynebu canlyniadau gwaethaf newid hinsawdd: i bob pwrpas mae'r lleiaf cyfrifol am newid hinsawdd yn dioddef ei ganlyniadau gwaethaf. Gallant hefyd fod dan anfantais bellach oherwydd ymatebion i newid hinsawdd (a sgil-effethiau hynny) a allai waethygu'r anghydraddoldebau presennol; dyma'r hyn a elwir yn 'anghyfiawnderau triphlyg' newid hinsawdd.

Mae'r defnydd a phoblogrwydd iaith o amgylch cyfiawnder hinsawdd wedi cynyddu'n ddramatig yn ystod y 2020au, ac eto mae cyfiawnder hinsawdd yn cael ei ddeall mewn sawl ffordd, ac mae'r gwahanol ystyron yn cael eu hymladd mewn llysoedd weithiau. Ar ei symlaf, gellir grwpio cysyniadau o gyfiawnder hinsawdd yn unol â chyfiawnder gweithdrefnol, sy'n pwysleisio gwneud penderfyniadau teg, tryloyw a chynhwysol, a chyfiawnder yr aflonyddwr, sy'n gosod y pwyslais ar bwy sy'n ysgwyddo'r costau o newid yr hinsawdd a'r camau a gymerir i fynd i'r afael a'r gwaith yma.

Canolbwyntir yn arbennig ar rôl MAPA (Pobl ac Ardaloedd yr Effeithir Mwyaf Arnynt neu '*Most Affected People and Areas*') hy grwpiau sy'n cael eu heffeithio cryn dipyn gan newid hinsawdd, megis menywod, BIPOC, pobl ifanc, hŷn a thlawd. Yn y 2020au gwelwyd cynnydd mewn mudiadau llawr gwlad sydd a'r nod o gyfiawnder hinsawdd - mudiadau fel Fridays for Future, Ende Gelände neu Extinction Rebellion.

Hanes y term
------------

Yn 2000, ar yr un pryd â Chweched Cynhadledd y Partïon (COP 6), cynhaliwyd yr Uwchgynhadledd Cyfiawnder Hinsawdd gyntaf - a hynny yn yr Hâg. Nod yr uwchgynhadledd hon oedd "cadarnhau bod newid hinsawdd yn fater o hawliau" ac "adeiladu cynghreiriau ar draws taleithiau a ffiniau" yn erbyn newid hinsawdd ac o blaid pethau cynaliadwy.

Yn dilyn hynny, ym mis Awst-Medi 2002, cyfarfu grwpiau amgylcheddol rhyngwladol yn Johannesburg ar gyfer Uwchgynhadledd y Ddaear. Yn yr uwchgynhadledd hon, a elwir hefyd yn Rio+10, gan iddi ddigwydd ddeng mlynedd ar ôl Uwchgynhadledd y Ddaear 1992, mabwysiadwyd Egwyddorion Cyfiawnder Hinsawdd Bali

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Mae Cyfiawnder Hinsawdd yn cadarnhau hawliau cymunedau sy'n ddibynnol ar adnoddau naturiol i'w bywoliaeth a'u diwylliannau fod yn berchen ar y rhain a'u rheoli mewn modd cynaliadwy, ac sy'n gwrthwynebu cymudo natur a'i hadnoddau.
Egwyddorion Bali Cyfiawnder Hinsawdd, erthygl 18, Awst 29, 2002  | "|

Yn 2004, ffurfiwyd Grŵp Durban dros Gyfiawnder Newid Hinsawdd mewn cyfarfod rhyngwladol yn Durban, De Affrica. Yma bu cynrychiolwyr cyrff anllywodraethol (NGOs) a mudiadau pobl yn trafod polisïau realistig ar gyfer mynd i'r afael â newid hinsawdd.

Yng Nghynhadledd Bali 2007, sefydlwyd y glymblaid fyd-eang Cyfiawnder Hinsawdd Nawr! (*Climate Justice Now!*) ei sefydlu, ac, yn 2008, canolbwyntiodd y Fforwm Dyngarol Byd-eang ar gyfiawnder newid hinsawdd yn ei gyfarfod agoriadol yng Ngenefa.

Yn 2009, ffurfiwyd y Rhwydwaith Gweithredu Cyfiawnder Hinsawdd yn ystod y cyfnod cyn Uwchgynhadledd Copenhagen. Anogwyd anufudd-dod sifil a gweithredu uniongyrchol yn ystod yr uwchgynhadledd, a defnyddiodd llawer o weithredwyr hinsawdd y slogan 'newid system nid newid hinsawdd'.

Ym mis Ebrill 2010, cynhaliwyd Cynhadledd Pobl y Byd ar Newid Hinsawdd a Hawliau'r Fam Ddaear yn Tiquipaya, Bolivia. Fe'i cynhaliwyd gan lywodraeth Bolifia fel cynulliad byd-eang o gymdeithas sifil a llywodraethau. Cyhoeddodd y gynhadledd "Gytundeb y Bobl" yn galw am fwy o gyfiawnder hinsawdd.

Yn Rhagfyr 2018, galwodd Gofynion y Bobl am Gyfiawnder Hinsawdd, a lofnodwyd gan 292,000 o unigolion a 366 o sefydliadau, ar gynrychiolwyr y llywodraeth yn COP24 i gydymffurfio â rhestr o chwe mater yn ymwneud â chyfiawnder hinsawdd.

Effaith anghymesur
------------------

 Dynes yn protestio dros gyfiawnder newid hinsawdd
Bydd grwpiau difreintiedig yn parhau i gael eu heffeithio'n anghymesur ac yn negyddol, wrth i newid hinsawdd barhau. Effeithir ar y grwpiau hyn oherwydd anghydraddoldebau sy'n seiliedig ar nodweddion demograffig megis gwahaniaethau mewn rhyw, hil, ethnigrwydd, oedran ac incwm. Y broblem fyaf gyda dinistr i'r blaned oherwydd newid hinsawdd yw mai grwpiau difreintiedig yw'r olaf i dderbyn nawdd mewn argyfyngau, ac anaml y cânt eu cynnwys yn y broses gynllunio ar lefelau lleol, cenedlaethol a rhyngwladol ar gyfer ymdopi ag effeithiau newid hinsawdd.

 Llifogydd NASA ar ôl Corwynt Katrina .

Astudiaethau achos
------------------

### Corwynt Katrina

Yn ôl un astudiaeth, dysgodd Corwynt Katrina lawer o wersi sut mae trychinebau newid hinsawdd yn effeithio ar wahanol bobl yn unigol, gan ei fod yn cael effaith anghymesur ar grwpiau incwm isel a lleiafrifoedd. Mae astudiaeth ar ddimensiynau hil a dosbarth Corwynt Katrina yn awgrymu bod y rhai mwyaf agored i niwed yn cynnwys pobl dlawd, pobl ddu, brown, oedrannus, sâl a digartref. Ychydig o adnoddau a cherbydau oedd gan gymunedau incwm isel a du i adael yr ardal cyn y storm. Hefyd, ar ôl y corwynt, effeithiwyd ar gymunedau incwm isel gan lygredd, a gwaethygwyd hyn gan y ffaith bod mesurau cymorth gan y llywodraeth wedi methu â chynorthwyo'r rhai sydd fwyaf mewn perygl yn ddigonol.

### Dympio offer niweidiol yn amgylcheddol

Rhagwelir y bydd y defnydd cynyddol o offer oeri fel cyflyryddion aer ystafell (RACs) ac oergelloedd yn un o brif ysgogwyr y galw am drydan byd-eang yn y blynyddoedd i ddod. Wrth i'r galw am offer oeri dyfu yn y byd sy'n datblygu, mae dympio amgylcheddol o gynhyrchion electronig ynni aneffeithlon i wledydd sy'n datblygu wedi cynyddu. Mae'r offer oeri aneffeithlon hyn yn cynnwys teclynnau ar ddiwedd eu hoes ac offer sy'n defnyddio oeryddion sydd â photensial cynhesu byd-eang uchel (GWP) neu nwyon tŷ gwydr hynod o lygredig, fel hydrofluorocarbonau (HFCs) a hydroclorofluorocarbonau ( HCFCs) sy'n sylweddau sy'n disbyddu'r haen osôn (ODS). Mae rhoi diwedd ar ddympio cynhyrchion o'r fath yn amgylcheddol yn hanfodol wrth liniaru newid hinsawdd a sicrhau cyfiawnder hinsawdd i gymunedau lle mae'r dympio'n digwydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Peter Newell, Shilpi Srivastava, Lars Otto Naess, Gerardo A. Torres Contreras and Roz Price, "Towards Transformative Climate Justice: Key Challenges and Future Directions for Research," *Working Paper Volume 2020, Number 540* (Sussex, UK: Institute for Development Studies, Gorffennaf 2020)
2. ↑  United Nations Research Institute for Social Development (UNRISD) (2016) Policy Innovations for Transformative Change: Implementing the 2030 Agenda for Sustainable Development, Geneva: UNRISD
3. ↑  *Routledge handbook of climate justice*. Jafry, Tahseen, Helwig, Karin, Mikulewicz, Michael. Abingdon, Oxon. ISBN 978-1-315-53768-9. OCLC 1056201868.CS1 maint: others (link)
4. ↑  "As young people, we urge financial institutions to stop financing fossil fuels". *Climate Home News*. 9 Tachwedd 2020. Cyrchwyd 31 Ionawr 2021.
5. ↑  "Definition of BIPOC". *www.merriam-webster.com* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-01-31.
6. ↑  *Climate Change and LandAn IPCC Special Report on climate change, desertification, land degradation, sustainable land management, food security, and greenhouse gas fluxes in terrestrial ecosystems*. Intergovernmental Panel of Climate Change. 2019. t. 17.
7. ↑  "Selbstreflexion". *Ende Gelände* (yn Almaeneg). Cyrchwyd 2021-01-31.
8. ↑  website worldsummit2002.org (archive)
9. ↑  "Durban Group for Climate Justice". *Transnational Institute*. 6 Gorffennaf 2009. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 18 April 2016. Cyrchwyd 6 April 2016.
10. ↑  "The Global Humanitarian Forum Annual Meeting 2008". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 15 Ionawr 2010. Cyrchwyd 28 Mehefin 2017.
11. ↑  "The People's Demands for Climate Justice". *The People's Demands for Climate Justice*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 8 December 2018. Cyrchwyd 8 December 2018.
12. ↑  Islam, S. Nazrul. "Climate Change and Social Inequality" (PDF). *Department of Economic and Social Affairs*. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 16 Ionawr 2019.
13. ↑  Baird, Rachel. "Impact of Climate Change on Minorities and Indigenous Peoples" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 20 Mai 2019.
14. ↑  Christian-Smith, Juliet; Peter H. Gleick; Heather Cooley; et al. (2012). *A twenty-first century US water policy*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199859443.
15. ↑  Giroux, Henry A. (2006). "Reading Hurricane Katrina: Race, Class, and the Biopolitics of Disposability". *College Literature* **33** (3): 171–196. doi:10.1353/lit.2006.0037. .
16. ↑  Elliott, James R.; Pais, Jeremy (2006). "Race, class, and Hurricane Katrina: Social differences in human responses to disaster". *Social Science Research* **35** (2): 295–321. doi:10.1016/j.ssresearch.2006.02.003.
17. ↑  Masozera, Michel (2007). "Distribution of impacts of natural disasters across income groups: A case study of New Orleans". *Ecological Economics* **63** (2–3): 299–306. doi:10.1016/j.ecolecon.2006.06.013.
18. ↑  Mohai, Paul; Pellow, David; Roberts, J. Timmons (2009). "Environmental Justice". *Annual Review of Environment and Resources* **34** (1): 405–430. doi:10.1146/annurev-environ-082508-094348.
19. ↑  "Air conditioning use emerges as one of the key drivers of global electricity-demand growth". *International Energy Agency*. 15 Mai 2018. Cyrchwyd 29 Tachwedd 2020.
20. ↑  Anderson, Stephen; Ferris, Richard; Picolotti, Romina; Zaelke, Durwood; Carvalho, Suely; Gonzalez, Marco (2018). "Defining the Legal and Policy Framework to Stop the Dumping of Environmentally Harmful Products.". *Duke Environmental Law & Policy Forum* **29**: 3. .
21. ↑  CLASP/IGSD (2020). *Environmentally Harmful Dumping of Inefficient and Obsolete Air Conditioners in Africa*.. Adalwyd 29 Tachwedd 2020.