Cerdd Gymraeg gan Iwan Llwyd (1957–2010) yw "**11.12.82**" sydd yn ymwneud â chofio'r saith can mlynedd ers marwolaeth Llywelyn ap Gruffudd.

Cefndir
-------

Cynhaliwyd cyfarfod coffa ar Ddydd Sadwrn, 11 Rhagfyr 1982, wrth y gofeb yng Nghilmeri i gofio'r saith can mlynedd ers marwolaeth Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn Ein Llyw Olaf, sef tywysog brodorol olaf Cymru). Cafodd ei eni tua 1225 a lladdwyd ef gan y Saeson ger Pont Irfon i'r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt. Gwnaeth Llywelyn waedu i farwolaeth a danfonwyd ei ben at y Brenin Edward I yn Llundain. Mae cofeb iddo ger pentref Cilmeri lle mae cenedlaetholwyr Cymreig yn mynd i'w gweld.

Cynnwys
-------

Yn y pennill cyntaf, dywed y bardd ei bod hi'n ddiwrnod rhewllyd o oer, a chymylau llwyd yn yr awyr pan ddaeth rhai cannoedd o bobl ynghyd i gofio am Llywelyn. Roedd hyd yn oed y dail fel pe baent yn galaru a cholli dagrau ("a'r dail yn diferu atgofion"). Mae byd natur wedi aros yn debyg i'r hyn yr oedd, ond rydyn ni fel cenedl y Cymry wedi newid cryn dipyn dros y saith canrif. Mae'r bardd yn defnyddio byd natur yn gefndir i'r gerdd, ac mae byd natur yn adlewyrchu ei deimladau ef am y sefyllfa sy'n ein hwynebu.

Yn yr ail bennill, yr unig beth sydd gennym i ymfalchïo ynddo yw ein gorffennol ("gorchestion hen oesau"). Rydyn ni wedi treulio'r saith canrif ddiwethaf yn edrych yn ôl yn hiraethus ar ein gorffennol. Mae'r disgrifiad yn y llinell "a'r dydd yn gymylau gwelwon" yn ychwanegu at y teimlad priddglwyfus hwn ac yn dangos natur felpetai'n cydymdeimlo gyda'r sefyllfa druenus.

Yn y trydydd pennill, dywed y bardd ers marwolaeth Llywelyn, ein bod ni wedi bod yn "sefyll ar erchwyn y dibyn"—rydyn ni mewn perygl o golli ein hiaith a'n hunaniaeth. Mae fel petai ein bod ni wedi cael ein parlysu ac yn methu gwneud dim i achub y sefyllfa gan fod ein "traed bron fferru'n eu hunfan".

Yn y pedwerydd pennill, rydyn ni wedi saith canrif yn "cyfri'r colledion yn dawel". Mae'r ansoddair "tawel" yn bwysig yn y pennill oherwydd awgryma'r bardd nad ydyn ni wedi codi ein lleisiau er mwyn newid y drefn, dim ond "edrych i'r gorwel yn ddistaw".

Yn y pumed pennill, pwysleisia'r bardd pa mor dawel ac ufudd bu'r Cymry yn ystod y saith can mlynedd sydd wedi gwibio heibio. Ond mae'r llinell olaf yn y gerdd, "a'r awel ar rewi llif Irfon", yn awgrymu'n gryf ei bod hi bron ar ben arnom—prin iawn yw'r amser sydd gennym i newid yr amgylchiadau. Mae "fferru" a "r[h]ewi" yn cyfeirio at ein diffyg ymdrech i wneud rhywbeth er mwyn amddiffyn ein treftadaeth.

Ond, ceir newid yn y pennill olaf: yn ogystal â llinell ychwanegol (pedair yn lle tair fel y gweddill) yn y chweched pennill ceir newid amlwg yn y naws. Chwalodd bloedd y baban ar y distawrwydd llethol, a "thoddi'r gaeafddydd" sy'n cyferbynnu gyda delwedd y rhew yn y pedwerydd pennill. Ni ellir anwybyddu bloedd baban gan ei bod mor uchel. Defnyddia'r bardd y baban fel symbol o "her canrif newydd"—y to ifanc sy'n codi, y rhai sy'n fodlon codi eu lleisiau er mwyn dychryn ac ysgwyd y drefn.

Mesur
-----

Nid oes mesur pendant i'r gerdd, ond mae rhywfaint o batrwm o ran rhythm, a cheir odl fewnol rhwng yr ail a'r drydedd linell (er enghraifft, "Cilmeri" a "diferu", "oesau" a "gymylau").

Arddull
-------

Ceir "saith canrif" ei ailadrodd er mwyn pwysleisio faint o amser yn union sydd wedi mynd heibio ers i'r Cymry ddioddef yn dawel. Pwysleisia hefyd y rheswm am y cyfarfod yng Nghilmeri er mwyn coffáu saith canrif wedi marwolaeth Llywelyn.

Delwedd yw math o ddarlun trosiadol a ddefnyddir i gyfleu syniad mewn barddoniaeth. Yn y gerdd hon, defnyddia Iwan Llwyd fyd natur i greu delwedd estynedig. Mae'r disgrifiadau o fyd natur yn adlewyrchu anobaith a sefyllfa dywyll y Cymry. Sylwer ar linell olaf pob pennill namyn y chweched:

> 
> "a'r dail yn diferu atgofion"  
> 
> "a'r dydd yn gymylau gwelwon"  
> 
> "a'n traed bron fferru'n eu hunfan"  
> 
> "ac edrych i'r gorwel yn ddistaw"  
> 
> "a'r awel ar rewi Irfon"
> 
> 
> 

Ceir cic neu ergyd i'r darllenydd yn y llinellau olaf hyn. Yn y pennill olaf, mae'r naws a'r awyrgylch yn newid yn y pennill olaf a theimlad o obaith am y dyfodol yn amlwg gyda delwedd y baban.

Neges ac agwedd y bardd
-----------------------

Mawr oedd y galar ar ôl colli'r Tywysog Llywelyn. Roedd y golled yn enfawr a galarodd y beirdd yn yr oes honno. Ysbrydolwyd y bardd Iwan Llwyd i ysgrifennu'r gerdd oherwydd y diwrnod i gofio Llywelyn saith canrif ar ôl ei farwolaeth. Disgrifia pa mor oer a chymylog oedd hi yn ystod y diwrnod o gofio Llywelyn, a defnyddiodd natur mewn ffordd gelfydd i gydymdeimlo gyda'r Cymry. Ond cawn obaith ar y diwedd pan glywn floedd y baban bach sy'n dangos dyfodol i'r Cymry a Chymru. Mae angen gweithredu yn hytrach nag eistedd yn ôl yn ddistaw a thawel. Mae'r dyfodol yn ein dwylo ni, a rhaid ymladd dros ein gwlad a'i thraddodiadau.