O gofio cwrwgarwch cynhenid y Cymry, does fawr o syndod bod y Cymry'n bencampwyr yn y chwaraeon hynny – snwcer a dartiau – sydd â'u cartref yn y dafarn.

*Hanes Cymru*, John Davies

|  |
| --- |
| **Mae'r erthygl hwn yn rhan o gyfres**  |
| Diwylliant Cymru |
|  |
| **Iaith** |
| * Cymraeg (Y Fro Gymraeg)
* Hanes y Gymraeg
* Ieithoedd Cymru
 |
| **Traddodiad amrywiol** |
| * Gwisg Gymreig
* Cyfraith Hywel
* Cantref
 |
| **Llenyddiaeth** |
| * Llenyddiaeth Gymraeg
* Llenyddiaeth Saesneg Cymru
 |
| **Cerddoriaeth** |
| * Cerddoriaeth Cymru
 |
| **Bwyd** |
| * Coginiaeth Cymru
 |
| **Dathliadau a gwyliau** |
| * Rhestr dathliadau Cymru
 |
| **Cerddoriaeth a dawns** |
| * Dawns Gymreig
* Clocsio
* Cerddoriaeth draddodiadol Cymru
* Cerdd Dant
* Crwth
* Cymanfa Ganu
* Cynghanedd
* Noson Lawen
* Pibgorn
* Tabwrdd
* Telyn deires
* Twmpath
* Pibau Cymreig
 |
| **Drama** |
| * Theatr Genedlaethol Cymru
 |
| **Chwaraeon** |
| * Chwaraeon yng Nghymru
 |
| **Symbolau** |
| * Symbolau cenedlaethol Cymru
 |
| **Crefydd** |
| * Crefydd yng Nghymru
 |
| **Hanes** |
| * Hanes Cymru
 |
| WiciBrosiect Cymru |
| * v
* t
* e
 |

Dau o'r chwaraeon mwyaf poblogaidd yng Nghymru yw pêl-droed a rygbi. Chwaraeir hefyd dartiau, snwcer, criced, syrffio, dringo, golff, paffio, athletau, ralïo, hoci iâ, a phêl-fas.

Yr hen chwaraeon
----------------

Tri o hen chwaraeon gwerin Cymru oedd cnapan, bando, a'r hen bêl-droed. Chwaraeid y rhain gan niferoedd mawr o ddynion, yn aml holl plwyf yn erbyn plwyf neu ardal arall. Ar ddydd Sul neu ar ddyddiau gŵyl yr eglwys, hynny yw y Nadolig, y Pasg, Dydd Mawrth Ynyd a gwyliau'r seintiau, roedd y gemau yma'n cael eu chwarae. Achos i'r boblogaeth wledig dod at ei gilydd oedd rhain: roedden nhw'n treulio'r noson cyn yr ŵyl yn yr eglwys yn gweddïo, ac yn mwynhau eu hunain yn y prynhawn ar y dydd. Roedd y gwragedd a'r plant lleol yn tyrru i weld y gemau, rhai ohonynt gyda bwyd a diod i gadw'r chwaraewyr i fynd. Roedd rhai chwaraeon eraill yn digwydd yn y fynwent ac o gwmpas yr eglwys ar yr un pryd: tenis, dawnsio o gwmpas y Fedwen Fai, a chwarae pêl-law yn erbyn muriau'r eglwys. Bu eraill yn chwarae dîs a chardiau ym mhorth yr eglwys, ac yn betio ar y gemau ac yn meddwi. Cafodd y traddodiadau hyn eu taro'n gryf gan agweddau'r Diwygiad Methodistaidd a deddfau yn erbyn chwarae ar y Sul. Fe aeth llawer o hen chwaraeon y Cymry ar goll, ac yn sgil y Chwyldro Diwydiannol daeth y Saeson â'u mabolgampau nhw i drefi a phentrefi'r pyllau glo.

### Cnapan

*Prif: Cnapan*
Ffurf ar bêl droed gwerinol yr Oesoedd Canol ond ychydig yn debycach i rygbi oedd cnapan. Roedd y fath gêm yn boblogaidd ledled Cymru ond chwaraeid o dan yr enw hwn yng ngogledd Sir Benfro a de Ceredigion. Y cnapan oedd yr enw ar y bêl, hynny yw pêl bren fechan wedi ei berwi mewn saim er mwyn ei gwneud hi'n llithrig ac yn anodd ei dal. Nod y gêm oedd i daflu'r cnapan yn ôl ac ymlaen gan geisio'i gadw'n agos at gôl eich hunan, sef man penodol ar eich tiriogaeth eich hun, gan amlaf porth neu gyntedd yr eglwys. Gollyngid y bêl hanner ffordd rhwng y ddwy gôl a'i llain chwarae oedd yr holl dir agored rhyngddynt. Yn ogystal â'r nifer fawr o ddynion ar draed, roedd hefyd chwaraewyr ar gefn ceffylau ac yn cario pastwn, a chanddynt yr hawl i bastynu dyn o'r tîm arall gyda'r cnapan yn ei feddiant nes ei fod e'n taflu'r cnapan. Roedd y gêm yn gorffen pan oedd y cnapan yn mynd yn rhy bell i'r tîm arall ei gael yn ôl cyn diwedd y dydd. Erbyn y 19eg ganrif fe'i gwaharddwyd yn aml gan yr awdurdodau oherwydd y betio a'r trais a oedd yn gysylltiedig â'r gêm.

### Bando

*Prif: Bando*
Gêm yn debyg i hoci neu hyrli oedd bando. Ceisiai tîm â chynifer â 30 o chwaraewyr fwrw pêl rhwng pyst eu gwrthwynebwyr. Defnyddid ffyn crwca i daro'r pêl fach gron yn ôl ac ymlaen. Chwaraeid bando ar y traethau gwastad ar lannau'r môr.

### Pêl-droed traddodiadol

Chwaraeid yr hen ffurf o bêl-droed mewn strydoedd y dref neu'r pentref. Y brif wahaniaeth o ran rheolau rhwng cnapan a'r ffurf hon o bêl-droed oedd y gellid ddefnyddio'r dwylo i gyffwrdd y cnapan: dim ond cicio'r bêl â'r traed a ganiateid mewn gornest pêl-droed. Swigen neu bledren eidion mewn câs o ledr oedd y bêl. Roedd y bêl yn ysgafn ond yn hawdd ei byrstio ac felly roedd eisiau wyth neu naw o beli mewn gornest go fawr. Porth yr eglwys oedd y gôl yn aml. Parhaodd yr ornest draddodiadol ar Ddydd Mawrth Ynyd hyd y 1890au yn Arberth, Sir Benfro.

### Chwarae pêl (pêl-law Cymreig)

*Prif: Pêl-law*
Wrth chwarae pêl, neu bêl-law, bu dau neu bedwar chwaraewr yn eu tro yn taro pêl gyda chledr y llaw yn erbyn wal o fewn cwrt tair ochr (megis cwrt sboncen). Mae'n debyg i'r gêm Seisnig pummau a phêl-law Gwyddelig. Roedd yn boblogaidd o'r Oesoedd Canol ymlaen a datblygodd yn gêm gystadleuol ym maes glo'r de yn y 19eg ganrif. Adeiladwyd cyrtiau ger y tafarnau a roddai nawdd i'r gornestau; "plaen" oedd yr enw lleol ar y cwrt. Chwaraewyd gornestau rhyngwladol ar y plaen pêl yn Nelson, Caerffili, ar ddiwedd yr 20g.

Pêl-droed
---------

*Prif: Pêl-droed yng Nghymru*

Rygbi
-----

### Rygbi'r undeb

*Prif: Rygbi'r undeb yng Nghymru*
### Rygbi'r gynghrair

Codi pwysau
-----------

*Prif: Codi pwysau yng Nghymru*

Gweler hefyd
------------

* Meysydd chwaraeon Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ivor Owen. *Golwg ar Gymru ei Hanes a'i Phobl* (Y Bontfaen, D. Brown a'i Feibion, 1976), tt.125–128.
2. 1 2 3  *Gwyddoniadur Cymru*, t. 176 [CNAPAN].
3. 1 2  *Golwg ar Gymru*, t. 125.
4. ↑  D. Geraint Lewis. *Lewisiana* (Aberystwyth, Cymdeithas Lyfrau Ceredigion Gyf. 2005), t. 74.
5. ↑  *Golwg ar Gymru*, t. 126.
6. ↑  *Golwg ar Gymru*, tt. 125–126.
7. ↑  Trefor M. Owen. *Welsh Folk Customs* (Caerdydd: Amgueddfa Werin Cymru, 1978), t.75.
8. ↑  *Lewisiana*, t. 75.
9. ↑  *Gwyddoniadur Cymru*, t. 247 [CHWARAE PÊL].

| * v
* t
* e
Cymru  |
| --- |
| 

| * v
* t
* e
Hanes |
| --- |
| 
* Cynhanes
* Cyfnod y Rhufeiniaid
* Oes y Seintiau
* Yr Oesoedd Canol Cynnar
* Oes y Tywysogion
* Yr Oesoedd Canol Diweddar
* Cyfnod y Tuduriaid
* Yr 17g
* Y 18g
* Y 19g
* Yr 20g
* Yr 21g

 |

 |
| 

| * v
* t
* e
* Daearyddiaeth a'r amgylchedd
 |
| --- |
| Cyffredinol | 
* Daeareg
* Hinsawdd

 |
| Rhanbarthau a lleoliadau | 
* Cantrefi a chymydau
* Cymunedau
* Rhanbarthau
* Siroedd a dinasoedd
* Trefi

 |
| Tirffurfiau | 
* Afonydd
* Llynnoedd
* Moroedd, baeau a phentiroedd
* Mynyddoedd
* Ynysoedd

 |
| Bywyd gwyllt | 
* Ffawna
	+ Adar
* Fflora

 |

 |
| 

| * v
* t
* e
* Gwleidyddiaeth
* Economi
 |
| --- |
| Gwleidyddiaeth | 
* Cenedlaetholdeb
* Etholiadau
* Heddychaeth
* Pleidiau gwleidyddol

 |
| Llywodraeth | 
* Senedd Cymru
	+ Y gyfraith
	+ Etholaethau
* Llywodraeth Cymru
	+ Prif Weinidog Cymru
* Llywodraeth leol
* Senedd y Deyrnas Unedig
	+ Etholaethau
* Llywodraeth y Deyrnas Unedig
	+ Prif Weinidog
	+ Swyddfa Cymru
	+ Ysgrifennydd Gwladol

 |
| Economi | 
* Banciau
* Cwmnïau
* Diwydiant
	+ Amaeth
	+ Copr
	+ Glo
	+ Gweithgynhyrchu
	+ Gwlân
	+ Llechi
	+ Pysgota
* Hanes economaidd
* Twristiaeth

 |

 |
| 

| * v
* t
* e
* Demograffeg
* Cymdeithas
* Diwylliant
 |
| --- |
| Demograffeg | 
* Crefydd
	+ Cristnogaeth
	+ Iddewiaeth
	+ Islam
* Grwpiau ethnig
	+ Cymry
	+ Asiaid
	+ Duon
* Hanes demograffig
* Ieithoedd
	+ Cymraeg
	+ Y Fro Gymraeg
	+ Saesneg Gymreig

 |
| Cymdeithas | 
* Addysg
* Cludiant
* Gofal iechyd
	+ GIG
	+ Ysbytai
* Gwyddoniaeth a thechnoleg
* LHDT
* Rhywioldeb
* Trosedd

 |
| Diwylliant | 
* Cerddoriaeth
	+ Cymraeg
	+ Gwerin
* Coginiaeth
* Y cyfryngau
	+ Radio
	+ Teledu
* Chwaraeon
	+ Meysydd
	+ Pêl-droed
	+ Rygbi'r undeb
	+ Pêl-fâs
* Eisteddfod
* Ffasiwn
* Ffilm
* Hiraeth
* Llên
	+ Llên gwerin Cymru
	+ Llenyddiaeth Gymraeg
	+ Llenyddiaeth Saesneg Cymru
* Symbolau cenedlaethol
	+ Baneri
	+ Cenhinen
	+ Cenhinen Bedr
	+ Dewi Sant
	+ Y Ddraig Goch
	+ Y faner genedlaethol
	+ "Hen Wlad fy Nhadau"

 |

 |
| Rhestr pynciau'n ymwneud â Chymru **·** Categori |