Roedd yr Uwchfrigadydd **William Henry Muir Lowe** CB (20 Hydref 1861 – 7 Chwefror 1944) yn swyddog yn y Fyddin Brydeinig. Bu'n gorchymyn lluoedd Prydain yn Nulyn yn ystod Gwrthryfel y Pasg 1916 ac ef derbyniodd ildiad y lluoedd gweriniaethol.

Bywyd Personol
--------------

Cafodd Lowe eni yn Nhaleithiau'r Gogledd Orllewin, India, yn fab i William Henry Lowe swyddog yng ngwasanaeth sifil India, a Caroline Charlotte Muir. Cafodd ei addysg yn Academi Filwrol Frenhinol Sandhurst, gan dderbyn comisiwn yn 7fed Gwarchodlu'r Marchfilwyr ym 1881.

Priododd Lowe, Frances Broster (bu farw 29 Medi, 1942), ym 1895, gweddw Capten Robert Harry Johnson o'r 64ain Catrawd y Traed Filwyr, merch Francisco de Salvo, o Salerno, Sisili. Bu iddynt fab a merch Elizabeth, a ddaeth yn lleian. Bu eu mab, John yn swyddog yn y Fyddin Brydeinig a wasanaethodd gyda'i dad hefyd yng Ngwrthryfel y Pasg ymladdodd John yn Gallipoli a'r Somme cyn mynd yn actor Hollywood o dan yr enw sgrin John Loder.

Gyrfa
-----

### India a Byrma

Ym 1881 bu Lowe a 7fed Gwarchodlu'r Marchfilwyr yn ymladd yn Ymgyrch yr Aifft, lle fu'r Gwarchodlu yn rhan o Frigad 1af y Gwŷr Meirch o dan arweiniad y Cadfridog Syr Baker Russell. Bu Lowe yn cymryd rhan yn yr ymladd yn Kassassin, Brwydr Tel el-Kebir a'r orymdaith ar Gairo. Derbyniodd Medal yr Aifft a Seren y Khedive, a medal a gyflwynwyd gan Khedive Tawfiq i'r holl swyddogion a dynion bu'n cymryd rhan yn yr ymgyrch am ei wrhydri. Ym 1886, aeth Lowe i Byrma fel swyddog gwasanaeth arbennig i Dasglu Byrma Uchaf yn ystod cyfnod ymosodiadau gorila'r Trydydd Rhyfel Eingl-Byrma. Arhosodd ym Myrma hyd 1887, gan dderbyn Medal Cyffredinol Gwasanaeth India gyda dau glesbyn am ei wasanaeth. Cafodd ei ddyrchafu i reng Capten ym 1887 ac Uwchgapten ym 1892.

### Ail Ryfel y Boer

Ym 1899, cafodd Lowe ei ddyrchafu'n Is-gyrnol gan dderbyn awdurdod dros 7fed Gwarchodlu'r Marchfilwyr. O 1900 hyd 1902 dan arweiniad Lowe bu'r gatrawd yn bresennol yn y frwydr i gipio Pretoria a Brwydr Diamond Hill fel rhan o Ail Ryfel y Boer. Cafodd ei ddyrchafu'n Gyrnol er anrhydedd ym mis Tachwedd 1900. Bu cad lythyrau a danfonwyd gan yr Arglwydd Kitchener ar 8 Awst 1901 yn sôn sut fu'r Cyrnol Lowe a'i filwyr *am hanner nos ar y 30 Gorffennaf, synnu trigolion ffermdy, gan lwyddo i ddal 11 o garcharorion arfog a oedd ym meddiant reifflau, bandoliers a cheffylau.*  Cafodd Lowe ei grybwyll mewn cadlythyrau ddwywaith eto, gan yr Arglwydd Roberts ar 2 Ebrill 1901 ac eto gan yn yr Arglwydd Kitchener ar 23 Mehefin 1902. Derbyniodd Medal De Affrica'r Frenhines a Medal De Affrica'r Brenin.

### Gwasanaeth gartref

Ymadawodd Lowe a 7fed Gwarchodlu'r Marchfilwyr ym mis Mawrth 1903 i ddod yn Swyddog Cyflenwi Cynorthwyol i Ardal Reoli Milwrol Deheubarth Prydain yr Ail Corfflu, gan gael ei ddyrchaf yn Gyrnol llawn. Ym mis Mai 1905, symudodd i Ardal Reoli Gogledd Prydain fel y Cyrnol yng ngofal cofnodion y marchogluoedd a swyddog staff yr Iwmyn Ymerodrol. Fe'i urddwyd yn Gydymaith Urdd y Baddon ym 1906. Aeth ar hanner cyflog ym mis Mawrth 1907, gan ymddeol yn llwyr o'r fyddin blwyddyn yn ddiweddarach.

Gwrthryfel y Pasg

Pan dorrodd y Rhyfel Byd Cyntaf ym 1914, ail ymunodd Lowe â'r fyddin fel Arolygydd y Gŵyr Meirch, a chafodd ei benodi'n Rheolwr Frigâd y Gŵyr Meirch fel Brigadydd Cyffredinol ym 1915. Ef oedd arweinydd 3ydd Brigâd Gwarchodfa'r Gwŷr Meirch. Roedd y warchodfa yng Ngwersyll y Curragh, Swydd Kildare pan dorrodd Gwrthryfel y Pasg ar Dydd Llun 24 Ebrill 1916. Wedi cael ei hysbysu o'r Gwrthryfel dros y ffôn, gorchmynnodd ei frigâd i gyrchu i Ddulyn ar y trên.

Ar gyrraedd Dulyn yn oriau mân fore Mawrth, derbyniodd Lowe reolaeth dros holl luoedd Prydain yn y ddinas ac aeth ati i sicrhau llinell filwrol rhwng yr orsaf, Castell Dulyn a Choleg y Drindod, a thrwy hynny llwyddodd i rannu lluoedd y gweriniaethwyr i'r gogledd ac i'r de o'r afon.

Gorchymynnodd Lowe i danio ar Neuadd Liberty gyda gynnau maes o Goleg y Drindod. Lowe oedd yn gyfrifol am y gyflafan ymysg milwyr Prydain gan fynnu bod Catrawd Coedwigwyr Sherwood i barhau i gyrchu ar Bont Mount Street gyda chost uchel mewn bywydau ac anafiadau.

Ar ddydd Sadwrn, 29 o Ebrill ar ôl cael cynnig gan Nyrs Éilís Ní Fhearghail, cytunodd Lowe i drafod gyda'r arweinwyr os fyddent yn ildio yn ddiamod. Am 2.30 pm y diwrnod hwnnw, ildiodd Pádraig Pearse i Lowe.

Marwolaeth
----------

Dyfarnwyd y rheng anrhydeddus Uwchfrigadydd iddo pan ymddeolodd ym mis Mawrth 1919.

Bu farw Lowe yn Llundain ar 7 Chwefror, 1944, yn 82 mlwydd oed. Nid yw'r ysgrif goffa gynhwysfawr iddo a ymddangosodd yn The Times na'r cofnod amdano yn Who was Who 1941-1950 yn crybwyll ei rôl yng Ngwrthryfel y Pasg.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  ‘LOWE, Maj.-Gen. William Henry Muir’, Who Was Who, A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc, 1920–2016; online edn, Oxford University Press, 2014 ; online edn, April 2014 adalwyd 19 Mawrth 2016
2. 1 2  Obituary: Maj.-Gen. W.H.M. Lowe, *The Times*, 9 February 1944, p. 7.
3. ↑  BBC, 1916 Easter Rising Gallery adalwyd 19 Mawrth 2016
4. ↑  "HEDY LAMARR AND THE EASTER RISING". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-19. Cyrchwyd 2016-03-19.
5. ↑  The London Gazette Publication date:15 November 1901 Issue:27377 Page:7371 adalwyd 19 Mawrth 2016
6. ↑  Anglo Bore War 7th (Princess Royal's) Dragoon Guards adalwyd 19 mawrth 2016

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 310508713
* ISNI: 0000 0004 3658 4562
* GND: 1054783020

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goGwrthryfel y Pasg, Iwerddon 1916 |
| --- |
|  |
| Pobl Gwyddelig | 
* Tomás Ceannt
* Con Colbert
* James Connolly
* Seán Mac Diarmada
* Éilís Ní Fhearghail
* Iarlles Markievicz
* Pádraig Pearse
* Seosamh Máire Pluincéid
* Iarll Plunkett
* Toirdhealbhach Mac Suibhne
* Éamon de Valera

 |
|  |
| Prydeinwyr | 
* Yr Uwchfrigadydd William Lowe
* Ivor Churchill Guest

 |
|  |
| Lleoliadau | 
* Carchar Gwersyll Fron-goch
* Carchar Kilmainham
* Mynwent Glasnevin
* Swyddfa'r Bost Gyffredinol, Dulyn

 |
|  |
| Mudiadau | 
* Byddin Dinasyddion Iwerddon
* Byddin Weriniaethol Iwerddon
* Y Frawdoliaeth Wyddelig Weriniaethol
* Y Gwirfoddolwyr Gwyddelig

 |
|  |
| Digwyddiadau | 
* Datganiad Annibyniaeth Iwerddon

 |

 |