recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Tottenham**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Tottenham yn Llundain FwyafEtholaeth Tottenham yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1950. Saif yr etholaeth oddi fewn i Fwrdeistref Haringey.

Aelodau Seneddol
----------------

ers 1950

* 1950–1959: Frederick Messer (Llafur-Cydweithredol)
* 1959–1964: Alan Brown (Llafur, *1959-1961* / Annibynnol, *1961-1962* / Ceidwadol, *1962-1964*)
* 1964–1987: Norman Atkinson (Llafur)
* 1987–2000: Bernie Grant (Llafur)
* 2000–presennol: David Lammy (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, yw **Thornbury a Yate** (Saesneg: *Thornbury and Yate*). Fodd bynnag, at ddibenion gweinyddol mae'n dal i gael ei restru fel rhan o'r hen sir Avon. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Thornbury a Yate yn yr hen sir AvonEtholaeth Thornbury a Yate yn yr hen sir Avon
* Avon yn LloegrAvon yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–2015: Steve Webb (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: Luke Hall (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Grŵp ethnig neu ieithyddol yn nwyrain Affrica yw'r **Luo** neu **Lwo**. Maent yn byw mewn tiriogaeth sy'n ymestyn o dde Swdan ac Ethiopia hyd ogledd Wganda a dwyrain Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo a gorllewin Cenia. Maent yn siarad iaith Nilotig, is-deulu o'r ieithoedd Nilo-Saharaidd.

Credir eu bod yn deillio yn wreiddiol o dde Swdan. Geilw y Luo sy'n byw yng Nghenia eu hunain yn Joluo. Yn 1994, roedd eu poblogaeth yn 3,185,000, y trydydd fwyaf o grwpiau ethnig Cenia. Roedd tad Barack Obama yn aelod o'r adran yma o'r Luo.

Is-grwpiau Luo
--------------

* Shilluk (Swdan)
* Pari (Swdan)
* Thur (Swdan)
* Alur (Wganda a GDC)
* Acholi (Swdan ac Wganda)
* Lango (Wganda)
* Kumam (Wganda)
* Jopadhola (Wganda)
* JoLuo (Cenia a Tansanïa)
* Jo-Luo (Swdan)
* Anuak (Ethiopia, Swdan)
* Maban (Swdan)
* Funj (Swdan)
* Jumjum (Swdan)
* Blanda Boore (Swdan)
* Jonam (Wganda)
* (Shat) Swdan

Pobl enwog o dras Luo
---------------------

* Barack Obama, Arlywydd yr Unol Daleithiau
* Milton Obote,cyn-brif weinidog ac Arlywydd Wganda
* Tom Mboya - Gwleidydd o Genia
Ffeminist o dras Gymreig a anwyd yn Lloegr oedd **Margaret Nevinson** (née Jones; 11 Ionawr 1858 – 8 Mehefin 1932) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel swffragét ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched.

Ganed **Margaret Wynne Jones** yn Vicarage House, Lower Church Gate, yng Nghaerlŷr ar 11 Ionawr 1858 a bu farw yn Llundain ar 8 Mehefin 1932. Bu'n briod i Henry Nevinson.

Cymro Cymraeg o Lanbedr Pont Steffan a rheithor St Margaret's Church, Caerlŷr, oedd ei thad, Timothy Jones (c.1813–1873/4) a'i mam oedd Mary Louisa (c.1830–1888). Dysgodd ei thad Ladin a Groeg i Margaret a'i brodyr. Treuliodd gyfnod anhapus mewn eglwys Gatholig yn Rhydychen, cyn diweddu ei chyfnod addysgol ym Mharis.

Astudiodd addysg, Almaeneg a Lladin, ac yn 63 oed, yn 1882, derbyniodd ddiploma o Brifysgol St Andrews.

Yr ymgyrchydd
-------------

Roedd Nevinson yn un o'r swffragetiaid a adawodd Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod yn 1907, pan holltwyd y mudiad yn dilyn ffrae, gan ffurfio Cynghrair Rhyddid y Menywod (*Women's Freedom League (WFL)*). Ysgrifennodd lawer o erthyglau i'r cylchgrawn WFL, *The Vote*, ac ysgrifennodd lawer o bamffledi pleidlais etholfraint (*suffrage*) gan gynnwys *A History of the Suffrage Movement: 1908-1912*, *Ancient Suffragettes* a *The Spoiled Child and the Law*. Nevinson oedd y fenyw gyntaf i'w gwneud yn Ynad Heddwch yn Llundain.

Ymunodd Margaret â nifer o grwpiau etholfraint merched gan gynnwys WSPU. Yn Gristion ymroddedig, roedd yn aelod o Gynghrair yr Eglwys ar gyfer etholfrainth menywod, ac roedd yn llefarydd ar ran Undeb Etholfraint y Cymric (*the Cymric Suffrage Union*) ac roedd hefyd yn drysorydd Cynghrair Etholfraint y Menywod.

Aelodaeth
---------

Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

*

Dolennau allanol
----------------

* Erthygl Spartacus ar Margaret Nevinson
* Gwaith gan Margaret Wynne Nevinson yn Project Gutenberg

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rhyw:. dyddiad cyrchiad: 5 Mai 2019.
2. ↑  Dyddiad geni:. dyddiad cyrchiad: 5 Mai 2019.
3. ↑  Dyddiad marw:. dyddiad cyrchiad: 5 Mai 2019.
4. ↑  M. W. Nevinson, *Life's fitful fever* (1926)
5. ↑  C. R. W. Nevinson, *Paint and prejudice* (1937)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 23146574975838152430
* GND: 116990686
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Dinas a phorthladd yn Oblast Poltava yn nwyrain canolbarth Wcráin yw **Lubny** a saif ar Afon Sula. Sefydlwyd Lubny yn niwedd y 10g fel tref gaerog yn Rus'. Dinistriwyd gan y Mongolwyr ym 1239, a ni chafodd ei hailadeiladu nes yr 16g. O ganol yr 17g hyd at 1781, Lubny oedd un o ganolfannau milwrol Hetmanaeth y Cosaciaid, cyn iddi ddod dan reolaeth Ymerodraeth Rwsia. Prif ddiwydiannau'r ddinas yw tecstilau, dillad, dodrefn, ac adeiladu. Yn 2005 roedd ganddi boblogaeth o ryw 50,200.

Hanes yr Iddewon yn Lubny
-------------------------

Ymsefydlodd yr Iddewon yn Lubny am y tro cyntaf yn nechrau'r 17g, dan nawdd y teulu Vixhnievietski. Buont yn amddiffyn y dref yn ystod gwrthryfel Pavlyuk (1637–38), a lladdwyd 200 ohonynt yn ystod cyflafanau Khmelnytsky (1648–49).

Dychwelodd yr Iddewon i Lubny yn niwedd y 18g, a thyfodd eu niferoedd o 361 ym 1847 i 3,006 (30% o holl boblogaeth y dref) erbyn 1897. Bu'r llenor Iddew-Almaeneg o fri Sholem Aleichem yn "rabi swyddogol", sef cofiadur y gymuned Iddewig, yn Lubny o 1880 i 1882. Cafodd rhai o gartrefi a siopau'r Iddewon eu hanrheithio yn ystod terfysgoedd ym 1881. Yn nechrau'r 20g, roedd cyfleusterau Iddewon Lubny yn cynnwys ysgol Talmwd Tora, ysgol gynradd Iddew-Almaeneg, llyfrgell, a banc, ac yn sgil Chwyldro Rwsia yn Hydref 1917 roedd holl aelodau'r cyngor cymunedol yn Seioniaid. Yn y 1920au roedd 100 o Iddewon Lubny yn gweithio yn y ffatri baco, eraill yn y melinau blawd, a 1,200 yn grefftwyr.

Ym 1939 roedd 2,833 o Iddewon yn Lubny, 10.5% o'r holl boblogaeth. Meddiannwyd Lubny gan yr Almaen Natsïaidd ar 13 Medi 1941, ac ar 16 Hydref 1941 llofruddiwyd 4,500 o Iddewon ar gyrion y dref. Llofruddiwyd yr Iddewon oedd yn weddill yn Ebrill a Mai 1942. Ym 1959, dim ond rhyw 600 o Iddewon oedd yn byw yn Lubny (2% o'r holl boblogaeth), a rhyw 250 ym 1970. Allfudodd y mwyafrif o'r rheiny yn y 1990au.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Lubny. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 5 Mehefin 2021.
2. 1 2 3  (Saesneg) "Lubny", *Encyclopaedia Judaica*. Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 5 Mehefin 2021.
Dinas yng nghanolbarth Rwsia Ewropeaidd yw **Tver** (Rwsieg *Тверь* / *Tver'*), canolfan weinyddol *oblast* Tver. Mae'n borthladd ar ran uchaf Afon Volga, lle mae Afon Tvertsa yn ymuno â hi. Fe'i lleolir 167 km i'r gogledd-orllewin i Moscfa, a 485 km i'r de-ddwyrain i St Petersburg ar brif ffyrdd a'r rheilffordd rhwng y ddwy. Sylfaenwyd tywysogaeth rymus yn y ddinas yn yr Oesoedd Canol. Ailenwyd y ddinas fel **Kalinin** (ar ôl y chwyldroadwr Mikhail Kalinin) ym 1931, ond dychwelodd i'w henw gwreiddiol ym 1990. Ei phoblogaeth yw 408,903 (Cyfrifiad 2002).

Hanes
-----

Mae Tver yn ddinas hanesyddol. Yn y 13g a dechrau'r 14g, fe dyfodd fel canolfan fasnachol, a daeth tywysogaeth Tver i fod ymysg tywysogaethau grymusaf yr ardal. Difethwyd rhannau helaeth o'r ddinas mewn gwrthryfel yn erbyn rheolaeth y Mongoliaid ym 1327, a dechreuodd ei dylanwad leihau o hyn ymlaen. Un o ddinesyddion enwocaf Tver oedd Afanasy Nikitin, marsiandwr o'r ddinas a fordwyodd i India a de-ddwyrain Asia o 1466 hyd 1477 ac a ysgrifennodd ddisgrifiad o'i daith. Meddiannwyd y ddinas gan luoedd tywysogaeth fawr Moscfa o dan Ifan III ym 1485. Collodd ei hannibyniaeth o hyn ymlaen, gan ddod yn rhan o wladwriaeth ganolog Rwsia oedd yn ffurfio o gwmpas Moscfa.
Emynydd oedd **Margaret Thomas** (hefyd **Pegi Llwyd**) a anwyd 1779 yn Nhalybont Uchaf, Llanllechid, Sir Gaernarfon (Gwynedd heddiw).

Magwraeth a theulu
------------------

Ganwyd hi yn **Margaret Lloyd** i'w thad William Llwyd y Faenol, ger Bangor Priododd Edmund Williams a ganed merch iddynt yn 1803. Yn 1817 priododd Pegi eilwaith, gydag Edward Thomas, Talybont Uchaf, ger Castell y Penrhyn. Ganwyd mab iddynt yn 1818 a bu farw yn 1863; Edward oedd ei enw yntau.

Roedd o deulu "athrylithgar" a llenyddol, a gwyddwn i nifer o weinidogion gael eu danfon ati er mwyn dysgu sut "i ddysgu arferion da ac ymddygiad gweddus".

Yr emynydd
----------

Ysgrifennai ei hemynau ar ochr-dudalennau ei Beibl (gyhoeddwyd yn 1725) a llyfrau crefyddol eraill. Ni chyhoeddwyd dim o'i hemynau yn ystod ei bywyd. Y Parch. Thomas Levi a ddaeth ar draws ei gwaith gan eu cyhoeddi wedi ei marwolaeth yn y cylchgrawn Cymraeg ''*Y Traethodydd* a hynny yn 1904. Hi ysgrifennodd yr emyn adnabyddus "Dyma Feibil annwyl Iesu", er nad yw hynny'n hollol sicr gan iddi ar adegau gopio emynau pobl eraill yn ei llyfrau. Mae ei hemynau wedi cael eu disgrifio fel rhai "pwerus a gwahanol, gyda gogwydd benywaidd cryf iddynt."

Dyma'r emyn enwocaf a ysgrifennodd:

Dyma Feibl anwyl Iesu,
Dyma rodd deheulaw Duw,
Dengys hwn y ffordd i farw,
Dengys hwn y ffordd i fyw;
Dengys hwn y codwm erchyll
Gafwyd draw yn Eden drist,
Dengys hwn y ffordd i'r bywyd
Trwy adnabod Iesu Grist.

Gweler hefyd
------------

* Ann Griffiths (1776 - Awst, 1805)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  welshjournals.llgc.org.uk; adalwyd 24 Medi 2016.
2. 1 2 3 4 5 6  Aaron, Jane (2010). *Nineteenth-Century Women's Writing in Wales: Nation, Gender and Identity* (yn Saesneg). University of Wales Press. t. 21. ISBN 9780708322871.
3. 1 2 3  Rees, Thomas Mardy (1908). *Notable Welshmen (1700–1900)* (yn Saesneg). Herald Office. t. 79.
4. ↑  Levi, Thomas. "Margaret Thomas yr Emynyddes" (PDF). *Y Traethodydd* 59 (1904) 338-43.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Ffeminist a swffragét o'r Almaen ac yna o'r Deyrnas Unedig oedd **Margaret Schenke** (1888 – 1973). Fe'i harestiwyd wedi i ddau *agent provocateur* ei hannog i dorri ffenest. Cadwodd yr heddlu eu llygad arni am rai blynyddoedd. Ei henw bedydd oedd **Gretel Schenke** a defnyddiai sawl enw arall gan gynnwys **Margaret Schenke** a **Margaret Scott**. 

Fe'i ganed yn Zwickau, Sacsoni, yn 1888 a bu farw yn Ealing (Bwrdeistref Llundain).

Ganwyd Gretel Schenke yn ganlyniad i ail briodas ei thad. Credir i ffrae deuluol fod wrth wraidd iddi ymfudo i wledydd Prydain, ac iddi ddefnyddio'r enw "Margot Schenke" tua 1908. Bu'n lletua yn Chelsea cyn iddi gyfarfod rhai o'r swffragetiaid lleol, a threulio'i hamser yn gwerthu papurau newydd y mudiad hawliau merched.

Ceir un cofnod ohoni yn Hyde Park Corner, pan ddaeth pobl ifanc i'w phryfocio, gan wneud sylwadau rhywiol a cheisio ei hatafaelu. Roedd yn ddiolchgar pan ddaeth dau blismyn i wasgaru'r bobl ifanc a'i rhoi ar fws i fynd adref yn ddiogel.

Gwrthdystiad a charchar
-----------------------

Nid oedd yr awdurdodau mor gefnogol pan gwrthdystiodd Schenke yn erbyn arestio Emmeline Pankhurst ym 1913. Siaradodd â dau brotestiwr arall ac awgrymodd y dylid taflu carreg at ffenestr y Swyddfa Gartref. Trefnodd y ddau ddieithryn iddi wneud galwad ffôn i esbonio na fyddai hi gartref o bosibl. Daeth i'r amlwg bod y ddau ddieithr yn ddau heddwas yn eu dillad eu hunain, a oedd yn procio drwg er mwyn ei harestio. Roedd ditectif gerllaw, a oedd yn barod i'w harestio.

Roedd Schenke yn ofni y gallai gael ei halltudio felly rhoddodd enw ffug, sef Margaret Scott ac o dan yr enw hwn cafodd ei dedfrydu i fis o garchar yng Ngharchar Holloway. Mewn tro anarferol cafodd dynnu ei llun, yn gyfrinachol, a dosbarthwyd y llun hwnnw, a lluniau o ferched eraill, i'r heddlu ac orielau celf i'w rhybuddio o swffragetiaid milwriaethus. Tynnwyd y lluniau o gar cuddiedig yn ystod ymarfer carcharorion gan ddefnyddio lens bwerus 11 modfedd, dyfais newydd sbon.

Priodi
------

Priododd Richard Dixon yng Ngorffennaf 1914 a pharhaodd i gefnodi'r swfragetiaid hyd at ddechrau'r Rhyfel, pan gafwyd cadoediad rhwng y Swffragetiaid a'r awdurdodau. 

Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Strong Willed & Courageous … Margaret Schencke – A Woman of Fortitude". *Women's History Network* (yn Saesneg). 2015-02-08. Cyrchwyd 2018-05-05.
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Tyne a Wear, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Tynemouth**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Tynemouth yn Tyne a WearEtholaeth Tynemouth yn Tyne a Wear
* Tyne a Wear yn LloegrTyne a Wear yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1900: Richard Donkin (Ceidwadol)
* 1900–1906: Frederick Leverton Harris (Ceidwadol)
* 1906–1918: Herbert James Craig (Rhyddfrydol)
* 1918–1922: Charles Percy (Ceidwadol)
* 1922–1945: Alexander Russell (Ceidwadol)
* 1945–1950: Grace Colman (Llafur)
* 1950–1974: Irene Ward (Ceidwadol)
* 1974–1997: Neville Trotter (Ceidwadol)
* 1997–presennol: Alan Campbell (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr**

Berwick-upon-Tweed **·** 
Bishop Auckland  **·** 
Blaydon **·** 
Blyth Valley  **·** 
Canol Newcastle upon Tyne **·** 
Canol Sunderland **·** 
Darlington **·** 
De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland **·** 
De Stockton **·** 
Dinas Durham **·** 
Dwyrain Newcastle upon Tyne **·** 
Easington **·** 
Gateshead **·** 
Gogledd Durham **·** 
Gogledd Glannau Tyne **·** 
Gogledd-orllewin Durham **·** 
Gogledd Newcastle upon Tyne **·** 
Gogledd Stockton **·** 
Hartlepool **·** 
Hexham **·** 
Houghton a De Sunderland **·** 
Jarrow **·** 
Middlesbrough **·** 
Redcar **·** 
Sedgefield **·** 
South Shields **·** 
Tynemouth **·** 
Wansbeck **·** 
Washington a Gorllewin Sunderland
|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Tomos Efans (Cyndelyn)** |

Bardd a Gweinidog gyda'r Bedyddwyr oedd y **Parch Tomos Efans; Cyndelyn** (1837 – 10 Chwefror 1908).

Ieuenctid
---------

Ganwyd Cyndelyn yn y Graig, Llansanffraid Glan Conwy, yr hynaf o chwech o blant i Ifan ab Ifan, gwas ffarm a Margaret ei wraig.

Derbyniodd rywfaint o addysg elfennol yn Ysgol Genedlaethol Llansanffraid gan adael yr ysgol yn 12 mlwydd oed er mwyn gweithio fel gwas ffarm. Yn fuan wedi ymadael a'r ysgol, ym 1849, cafodd ei fedyddio yn Llyn y Felin, Pentrefelin a'i dderbyn yn aelod o achos y Bedyddwyr yng nghapel Salem, Fforddlas.

Gyrfa
-----

Yn 14 oed prentisiwyd Cyndelyn fel asiedydd yng ngwaith coed Hugh Hughes y Graig. Ym 1860 symudodd i dref Conwy i weithio fel saer coed i gwmni rheilffordd y *London & North Western Railways*. Wedi ychydig flynyddoedd fe'i penodwyd yn fforman seiri coed dosbarth Bangor o'r cwmni ac yna'n arolygydd pontydd y dosbarth hyd ei ymddeoliad ym 1904.

Bywyd Teuluol
-------------

Ym 1862 priododd Cyndelyn ag Ann Jones, Bryngolau, Ochr y Penrhyn, yng nghapel Annibynwyr Llandudno; bu iddynt naw o blant sef chwe mab a thair merch.

Gweinidogaeth
-------------

Cafodd Cyndelyn ei ddylanwadu gan ddiwygiad mawr 1859 a dechreuodd bregethu fel pregethwr cynorthwyol yn yr un flwyddyn. Cafodd ei ordeinio'n weinidog tua 1875, fel gweinidog heb ofal, yn gwasanaethu capeli'r Bedyddwyr yng Nghonwy, y Rowen, Fforddlas ac Eglwys-bach.

Bardd
-----

Bu Cyndelyn yn rhigymu ers yn ifanc, dysgodd y gynghanedd gan Cynddelw. Bu'n aelod pybyr o Arwest Glan Geirionydd ac fe'i derbyniwyd yn aelod o Orsedd Beirdd Ynys Prydain. Bu'n feirniad ac yn arweinydd eisteddfodau poblogaidd ar hyd glannau Gogledd Cymru.

Gwasanaethodd fel bardd gwlad, yn bennaf, yn canu i briodasau a sgwennu beddargraffiadau cydnabod yn ardal Conwy a chanodd i bynciau llosg crefyddol a Rhyddfrydol ei ddydd.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref, Brynhyfryd, Llansanffraid Glan Conwy yn 71 mlwydd oed a rhoddwyd ei weddillion i orffwys ym mynwent Salem, Fforddlas.

Cyhoeddwyd cyfrol goffa iddo ym 1936: *Bywyd a Chan y Diweddar Barch Tomos Efans, Fforddlas, Glan Conwy* gan J Gwyddno Williams, Llanefydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "England and Wales Census, 1901," database, FamilySearch ( : accessed 11 Chwefror 2016), Thomas Evans, Llansaintffraid Glan Conway (Denbigh), Caernarvonshire, Wales; from "1901 England, Scotland and Wales census," database and images, findmypast ( : n.d.); citing Creuddyn subdistrict, PRO RG 13, The National Archives, Kew, Surrey.
2. ↑  "Marwolaeth a Chladdedigaeth y Parch Thomas Evans Fforddlas Glan Conway - Seren Cymru". *Papurau LlGC*. William Morgan Evans. 1908-02-21. Cyrchwyd 2021-08-29.[*dolen marw*]

J Gwyddno Williams, Bywyd a Chan y Diweddar Barch. Tomos Efans, Glan Conwy; Cyhoeddwyd Gan Edwin Evans LTSC (ei fab), Trallwyn, Glan Conwy 1936
Cyfansoddwraig Prydeinig oedd **Margaret More** (26 Mehefin 1903 – 1966).

Blynyddoedd cynnar
------------------

Cafidd Margaret "Peggy" More, a elwir yn aml yn,  yn Crown Lodge, Harlech, yn ferch i'r Sais William More a'i wraig Alice. Addysgwyd hi gartref. Roedd hi'n ffrind y cyfansoddwr Josef Holbrooke. Cyflwynodd Holbrooke hi i Raymond Bantock, a fyddai'n dod yn ŵr iddi. Mab i'r cyfansoddwr Granville Bantock oedd ef.

Gyrfa
-----

Gadawodd Harlech i astudio cerddoriaeth yn Llundain, lle cyfarfu â'r bardd Claudine Currey. Buont yn cydweithio ar opera, *The Mermaid* (1929; perfformio gyntaf 1951). Sefydlodd hi'r Hans Andersen Players, gyda'r awdur, Michael Martin-Harvey.

Roedd ei gwaith olaf, *The Mouse* (1958), yn osodiad o un o straeon y Mabinogion. Roedd y libreto gan Amabel Williams-Ellis.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Margaret More 1903-1966". *Unsung Composers* (yn Saesneg). Cyrchwyd 21 Awst 2017.
2. ↑  Grove’s Dictionary of Music and Musicians, 5th Edition, E.B. 1954, page 887.
3. ↑  "Raymond Bantock Collection". *Archives Hub*. Cyrchwyd 21 August 2017.
4. ↑  "GB's Grandparents". *Gavin Bantock official website* (yn Saesneg). Cyrchwyd 21 Awst 2017.
**Madog ap Maredudd** (bu farw 1160) oedd y brenin olaf i deyrnasu dros y cyfan o Deyrnas Powys. Roedd yn frenin cadarn a lwyddodd i reoli ac amddiffyn Powys am wyth mlynedd ar hugain.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Madog yn fab i Faredudd ap Bleddyn ac yn wyr i Fleddyn ap Cynfyn. Roedd yn frawd i Gruffudd ap Maredudd (m. 1128) a Iorwerth Goch. Dilynodd ei dad ar orsedd Powys yn 1132. Yr adeg yma roedd brenin Gwynedd, Owain Gwynedd, yn pwyso ar ororau Powys, er bod Madog yn briod a Susanna ferch Gruffudd ap Cynan, chwaer Owain. Gwnaeth Madog gynghrair â Ranulf, Iarll Caer, ond llwyddodd Owain i'w gorchfygu a chymeryd tiroedd Iâl oddi wrth Madog.

Yn 1157 pan ymosododd y brenin Harri II o Loegr ar Wynedd cefnogwyd ef gan Madog,a llwyddodd i adennill rhai o'i diroedd.

Bu Madog farw yn 1160, a chladdwyd ef ym Meifod, yn eglwys Sant Tysilio. Rhannwyd ei diroedd rhwng nifer o'i feibion a neiaint. Nid lwyddodd neb i uno'r deyrnas eto a ymrannodd yn Bowys Fadog a Phowys Wenwynwyn.

Plant
-----

* Llywelyn ap Madog (m. 1160)
* Gruffudd Maelor (m. 1191)
* Owain Fychan ap Madog (m. 1187)
* Efa ferch Madog
* Owain Brogyntyn
* Elise

Noddwr y beirdd
---------------

Y bardd a gysylltir yn arbennig â Madog ap Maredudd a'i deulu yw Cynddelw Brydydd Mawr (fl. tua 1155 - 1195). Canodd ddwy gerdd i Fadog ei hun, dwy i'w fab Llywelyn a thair i Owain Fychan. Yn ogystal â'r cerddi hyn canodd Cynddelw i lys Madog, ei oesgordd a sawl perthynas iddo. Mae'r gerdd i Efa, ar ffurf arbennig o ganu serch a elwir yn rhieingerdd, yn arbennig o bwysig fel rhagflaenydd i'r canu serch llawn dychymyg a welir yng ngwaith y cywyddwyr. Ymddengys fod Cynddelw wedi treulio cyfnod hir yn llys y brenin ac yn dal tir yn y cyffiniau. Canodd Gwalchmai ap Meilyr ddwy gerdd i Fadog yn ogystal.

Mae'r chwedl fwrlesg Cymraeg Canol *Breuddwyd Rhonabwy* yn dechrau yn llys Madog ap Maredudd. Mae'n bosibl ei bod wedi'i llunio o fewn cenhedlaeth neu ddwy o farwolaeth Madog gan frodor o Bowys.

Llyfryddiaeth
-------------

* J.E. Lloyd, *Hanes Cymru* (1911)
* *Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gweithredwr busnes a cyn ddarlledwr ar radio a theledu yw **Margaret Pritchard** (ganwyd Ebrill 1951), oedd yn fwyaf adnabyddus am ei gwaith ar HTV Cymru. Fe'i magwyd ym Methesda, Gwynedd.

Ymunodd Pritchard â HTV Cymru yn 1971 fel cyhoeddwr newyddion a chyflwynydd, yn gweithio ar amrywiaeth o raglenni yn y Gymraeg a'r Saesneg. Yn ddiweddarach daeth gyhoeddwr dilyniant ar y sgrîn a canolbwyntiodd ar gyflwyno nifer o raglenni materion cymdeithasol ar gyfer yr orsaf. Bu hefyd yn cyflwyno rhai rhaglenni Cymraeg HTV i S4C, fel *Teulu-Ffôn*.

Gadawodd Pritchard HTV yn Rhagfyr 1992 pan daeth dilyniant ar y sgrîn i ben (gan newid i lais yn unig). Ym Mai 2000, daeth yn Brif Weithredwr elusen Gofal Hosbis George Thomas (City Hospice ers 2017) yng Nghaerdydd a Bro Morgannwg ac ymddeolodd o'r swydd yn Chwefror 2015. Mae hi hefyd yn gyfarwyddwr anweithredol o Ymddiriedolaeth GIG Pontypridd a'r Rhondda.

Bywyd personol
--------------

Mae'n briod a Dr John Copley.

Anrhydeddau
-----------

Yn 2005 enillodd wobr y Western Mail am *Cymraes y Flwyddyn yn y Gymuned*.. Yn 2016 derbyniodd MBE ar gyfer gwasanaethau i Ofal Lliniarol yng Nghaerdydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofnod Tŷ'r Cwmniau
2. ↑  Welsh Assembly Government press release
3. ↑  ITV Wales announcers profiles
4. ↑  Jessica Flynn. *George Thomas Hospice Care's chief executive retires after nearly 15 years*   (en) , WalesOnline.  Cyrchwyd ar 9 Awst 2016.
5. ↑   Radyr & Morganstown - Radur a Threforgan - Festival 2012. radyr.org.uk (2012). Adalwyd ar 21 Gorffennaf 2018.
6. ↑  *Welsh Woman of the Year winners*   (en) , WalesOnline, 26 Tachwedd 2005.  Cyrchwyd ar 9 Awst 2016.
7. ↑   The Gazette - Order of the British Empire (11 Mehefin 2016). Adalwyd ar 21 Gorffennaf 2018.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) TV Ark - HTV Wales continuity Archifwyd 2009-01-08 yn y Peiriant Wayback.
Mae **Llafur a'r Blaid Gydweithredol** (Saesneg: *Labour and Co-operative Party*, neu yn gryno yn *Labour Co-op*) yn ddisgrifiad a ddefnyddir gan ymgeiswyr yn etholiadau'r Deyrnas Unedig sy'n sefyll ar ran y Blaid Lafur a'r Blaid Gydweithredol. 

Mae ymgeiswyr yn cystadlu etholiadau o dan gynghrair etholiadol rhwng y ddwy blaid, y cytunwyd arno gyntaf ym 1927. Mae'r cytundeb hwn yn cydnabod annibyniaeth y ddwy blaid ac yn eu hymrwymo i beidio â sefyll yn erbyn ei gilydd mewn etholiadau. Mae hefyd yn nodi'r gweithdrefnau i'r ddwy ochr ddewis ymgeiswyr ar y cyd a rhyngweithio ar lefel leol a chenedlaethol. 

Etholwyd 26 o ASau Llafur a'r Blaid Gydweithredol yn etholiad mis Rhagfyr 2019, gan ei wneud y pedwerydd grŵp gwleidyddol mwyaf yn Nhŷ’r Cyffredin, er bod ASau Llafur a'r Blaid Gydweithredol yn cael eu cynnwys yn y cyfansymiau Llafur yn gyffredinol. Cadeirydd y Grŵp Seneddol Cydweithredol yw Jim McMahon a'r Is-gadeirydd yw Preet Gill.

Disgrifiad
----------

Mae *Llafur a'r Blaid Gydweithredol* yn ddisgrifiad ar y cyd sydd wedi'i gofrestru gyda'r Comisiwn Etholiadol, sy'n ymddangos ochr yn ochr ag enw ymgeisydd ar bapurau pleidleisio. Pan gaiff ei ethol, mae'r dynodiad yn swyddogol yn Llafur a'r Blaid Gydweithredol, gyda chynrychiolwyr etholedig yn aml yn cyfarfod gyda'i gilydd yn ogystal â bod yn rhan o grŵp Llafur swyddogol. 

Mae'r rhan fwyaf o ymgeiswyr Llafur a Chydweithredol yn defnyddio'r disgrifiad ar y cyd ond mae rhai yn sefyll o dan fersiwn arall, yn enwedig ar gyfer etholiadau ac etholiadau llywodraeth leol yn yr Alban, Cymru a Llundain sy'n defnyddio system restrau. Yn yr achos hwn dim ond un disgrifiad a ddefnyddir i osgoi pleidleiswyr rhag meddwl bod ymgeiswyr Llafur a Chydweithredol yn sefyll yn erbyn ymgeiswyr Llafur; fodd bynnag, mae ymgeiswyr ar y cyd yn dal i gael eu cydnabod fel rhan o'r Grŵp Llafur a Chydweithredol os cânt eu hethol. 

Mae ymgeiswyr a chynrychiolwyr Llafur a Chydweithredol hefyd yn defnyddio logo ar y cyd ar eu deunyddiau printiedig a'u gwefannau.

Y Blaid Yng Nghymru
-------------------

Mae gan y blaid gydweithredol 11 sedd yn Senedd Cymru. Yn Nhŷ’r Cyffredin mae gan y blaid 4 sedd ar gyfer aelodau Cymru. Mae hefyd dau gomisiynydd heddlu sydd yn dod o dan yr enw Llafur a'r Blaid Gydweithredol:

**Aelodau o'r Senedd**

Mick Antoniw (AS Pontypridd)
Alun Davies (AS Blaenau Gwent)
Rebecca Evans (AS Gŵyr)
Vaughan Gething (AS De Caerdydd a Phenarth)
John Griffiths (AS Dwyrain Casnewydd)
Huw Irranca-Davies (AS Ogwr)
Ann Jones (AS Dyffryn Clwyd)
Jeremy Miles (AS Castell-nedd)
Lynne Neagle (AS Torfaen)
Rhianon Passmore (AS Islwyn)
Lee Waters (AS Llanelli)
**Comisiynwyr**

Alun Michael (De Cymru)
Jeffrey Cuthbert (Gwent)

Gweler hefyd
------------

* Y Blaid Lafur
* Blaid gydweithredol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Whitecross, Angela Francis (January 2015). *Co-operative Commonwealth or New Jerusalem? The Co-operative Party and the Labour Party, 1931-1951* (PDF). University of Central Lancashire. t. 79.
2. ↑
3. ↑

Dolenni allanol
---------------

* - Gwefan Swyddogol Plaid Weithredol Cymru **(Yn Saesneg)**
Uchelwraig Seisnig oedd **Margaret Pole, Arglwyddes Salisbury** (14 Awst 1473 – 27 Mai 1541). Roedd hi'n ferch i Siôr, Dug Clarens, brawd Edward IV, brenin Lloegr a Rhisiart III, brenin Lloegr. Ei mam oedd Isabel o Warwick, merch Richard, Iarll Warwick (llysenw: y *"Kingmaker"*) Roedd Margaret yn un o ddwy ferch yn yr 16g yn Lloegr i fod yn arglwyddes drwy ei hawl ei hun: y llall oedd Anne Boleyn, Ardalydd Penfro.

Yn 1500 priododd Margaret Syr Richard Pole (1462–1504), boneddigwr o Swydd Buckingham o dras Gymreig. Byddai eu mab Reginald Pole (1500–1588) yn ddiweddarach yn dod yn Gardinal yr Eglwys Gatholig Rufeinig ac yn Archesgob Caergaint yn ystod y Gwrth-Ddiwygiad.

Roedd Margaret yn foneddiges breswyl i Catrin o Aragón pan oedd Catrin yn briod ag Arthur Tudur (1501–2) ac eto pan ailbriododd â Harri VIII, brenin Lloegr (1509).

Cafodd Margaret ei dienyddio yn 1541 yn Nhŵr Llundain ar orchymyn Harri VIII. Ym 1886 cafodd ei gwynfydoli fel merthyr i'r Eglwys Gatholig gan y Pab Leo XIII.

Llyfryddiaeth
-------------

* Hazel Pierce, *Margaret Pole, Countess of Salisbury, 1473–1541: Loyalty, Lineage and Leadership* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2003)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 5986486
* LCCN: nb97067903
* ISNI: 0000 0000 4254 2829
* GND: 128509309
* SUDOC: 080673996
* BNF: cb14533685s (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Pentref yng nghymuned Scleddau, Sir Benfro, Cymru, yw **Trecŵn**. Saif yng ngogledd-orllewin y sir, i'r de o dref Abergwaun ac i'r dwyrain o briffordd yr A40.

Cyn 2012 roedd yn gymuned ynddo'i hun. Roedd poblogaeth y gymuned honno yn 2001 yn 359.

Arferai John Wesley aros ym mhlasdy Trecŵn; yn ddiweddarach gwerthwyd y plasdy i'r Llynges a daeth yn safle ffatri a storfa arfau, gyda rhwydwaith o dwneli tanddaearol. Caewyd y ffatri yn 1995; mae'r plasdy yn awr wedi ei ddymchwel.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 14 Tachwedd 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Benfro**

**Dinas**  

Tyddewi
  
**Trefi**  

Aberdaugleddau  **·** Arberth  **·** Abergwaun  **·** Cilgerran  **·** Dinbych-y-pysgod  **·** Doc Penfro  **·** Hwlffordd  **·** Neyland  **·** Penfro **·** Wdig
  
**Pentrefi**  

Aber-bach  **·** Abercastell  **·** Abercuch  **·** Abereiddi  **·** Aberllydan  **·** Amroth  **·** Angle  **·** Begeli  **·** Y Beifil  **·** Blaen-y-ffos  **·** Boncath  **·** Bosherston  **·** Breudeth  **·** Bridell  **·** Brynberian  **·** Burton  **·** Caeriw  **·** Camros  **·** Cas-blaidd  **·** Cas-fuwch  **·** Cas-lai  **·** Cas-mael  **·** Cas-wis  **·** Casmorys  **·** Casnewydd-bach  **·** Castell Gwalchmai  **·** Castell-llan  **·** Castellmartin  **·** Cilgeti  **·** Cil-maen  **·** Clunderwen  **·** Clydau  **·** Cold Inn  **·** Cosheston  **·** Creseli  **·** Croes-goch  **·** Cronwern  **·** Crymych  **·** Crynwedd  **·** Cwm-yr-Eglwys  **·** Dale  **·** Dinas  **·** East Williamston  **·** Eglwyswen  **·** Eglwyswrw  **·** Felindre Farchog  **·** Felinganol  **·** Freshwater East  **·** Freystrop  **·** Y Garn  **·** Gumfreston  **·** Hasguard  **·** Herbrandston  **·** Hermon  **·** Hook  **·** Hundleton  **·** Jeffreyston  **·** Johnston  **·** Llanbedr Felffre  **·** Llandudoch  **·** Llandyfái  **·** Llandysilio  **·** Llanddewi Efelffre  **·** Llanfyrnach  **·** Llangolman  **·** Llangwm  **·** Llanhuadain  **·** Llanisan-yn-Rhos  **·** Llanrhian  **·** Llanstadwel  **·** Llan-teg  **·** Llanwnda  **·** Llanychaer  **·** Maenclochog  **·** Maenorbŷr  **·** Maenordeifi  **·** Maiden Wells  **·** Manorowen  **·** Marloes  **·** Martletwy  **·** Mathri  **·** Y Mot  **·** Mynachlog-ddu  **·** Nanhyfer  **·** Niwgwl  **·** Nolton  **·** Parrog  **·** Penalun  **·** Pentre Galar  **·** Pontfadlen  **·** Pontfaen  **·** Porth-gain  **·** Redberth  **·** Reynalton  **·** Rhos-y-bwlch  **·** Rudbaxton  **·** Rhoscrowdder  **·** Rhosfarced  **·** Sain Fflwrens  **·** Sain Ffrêd  **·** Saundersfoot  **·** Scleddau  **·** Slebets  **·** Solfach  **·** Spittal  **·** Y Stagbwll  **·** Star  **·** Stepaside  **·** Tafarn-sbeit  **·** Tegryn  **·** Thornton  **·** Tiers Cross  **·** Treamlod  **·** Trecŵn  **·** Tredeml  **·** Trefaser  **·** Trefdraeth  **·** Trefelen  **·** Trefgarn  **·** Trefin  **·** Trefwrdan  **·** Treglarbes  **·** Tre-groes  **·** Treletert  **·** Tremarchog  **·** Uzmaston  **·** Waterston  **·** Yerbeston
Mae **Tredarzeg** (Ffrangeg: *Trédarzec*) yn gymuned (Llydaweg: *kumunioù*; Ffrangeg: *communes*) yn Departamant Aodoù-an-Arvor (Ffrangeg: *Département Côtes-d'Armor*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda Hengoad, Kerborzh, Pleuveur-Gaoter, Pouldouran ac mae ganddi boblogaeth o tua 1,054 (1 Ionawr 2020).

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code22347

Cysylltiadau Rhyngwladol
------------------------

Mae Tredarzeg wedi'i gefeillio â:

* Cymru Llandudoch ers 1991

Adeiladau a mannau cyhoeddus nodedig
------------------------------------

* Gerddi Kerdalo
* Croes Tredarzeg
* Capel Sant Nicholas

* Gerddi KerdaloGerddi Kerdalo
* Croes Tredarzeg.Croes Tredarzeg.
* Capel Sant NicholasCapel Sant Nicholas

Gweler hefyd
------------

* Cymunedau Aodoù-an-Arvor

Cyfeiriadau
-----------

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Trédarzec***
Bryn yn Sir Gaerfyrddin yw **Trichrug**. Fe'i lleolir yn y Mynydd Du (neu 'Bannau Sir Gâr') yn ne-ddwyrain y sir rhwng pentrefi Gwynfe, i'r de-ddwyrain, a Bethlehem, i'r gogledd-orllewin, a thua 5 milltir i'r dwyrain o dref Llandeilo; cyfeiriad grid SN698229. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 224metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Yn y llun gwelir Trichrug yn y canol gyda bryniau llai Carn Powel a Charreglwyd yn is ar y chwith.

Er nad yw'n fryn uchel mae'n sefyll ar wahân i brif gadwyn y Mynydd Du ac yn cynnig golygfeydd eang o gopaon y Mynydd Du i'r de a'r dwyrain a rhan o Fannau Brycheiniog i'r gogledd-ddwyrain, ardal Cwm Gwendraeth a'r Gŵyr i'r de-orllewin, a Dyffryn Tywi i'r gorllewin a'r gogledd.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 415 metr (1362 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Ionawr 2003.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Trebêran** (Ffrangeg: *Trébédan*) yn gymuned (Llydaweg: *kumunioù*; Ffrangeg: *communes*) yn Departamant Aodoù-an-Arvor (Ffrangeg: *Département Côtes-d'Armor*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda Brusvily, Lannandeg, Langadiarn, Trelivan, Gwilde-Gwengalon, Ivinieg ac mae ganddi boblogaeth o tua 430 (1 Ionawr 2020).

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code22342

Adeiladau a mannau cyhoeddus nodedig
------------------------------------

* Eglwys plwyf Sant Germain.
* Castell Chalonge, o'r 18g, sefydlwyd gan deulu de Lorgeril
* Croes y fynwent

* Église Saint-Germain de Trébédan.Église Saint-Germain de Trébédan.
* Château de Chalonge.Château de Chalonge.
* Croix de cimetière.Croix de cimetière.

Gweler hefyd
------------

* Cymunedau Aodoù-an-Arvor

Cyfeiriadau
-----------

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Trébédan***
Asiantaeth o'r Cenhedloedd Unedig yn y Lefant a sefydlwyd er mwyn rhoi cymorth i'r ffoaduriaid Palesteiniaid yn Llain Gaza, Y Lan Orllewinol, Gwlad Iorddonen, Libanus a Syria yw **UNRWA** (Cymraeg [answyddogol]: 'Yr Asiantaeth dros Gymorth a Gwaith i Ffoaduriaid Palesteinaidd yn y Dwyrain Agos'; Saesneg: *UNRWA - United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East*; Ffrangeg: *L'Office de secours et de travaux des Nations unies pour les réfugiés de Palestine dans le Proche-Orient*). Ei amcan yw ymateb i angenreidiau y ffoaduriaid hynny mewn meysydd fel iechyd, addysg, cymorth dyngarol a gwasanaethau cymdeithasol. Mae gan yr asiantaeth cyfrifoldeb i ofalu am dros 4.6 miliwn o ffoaduriaid Palesteinaidd yn y Dwyrain Canol. John Ging yw pennaeth presennol UNRWA.

Creuwyd UNRWA ar ddiwedd y Rhyfel Arabaidd-Israelaidd cyntaf yn 1948 dan Benderfyniad 302 (IV) Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig a basiwyd ar yr 8fed o Ragfyr 1949. Mae mandad UNRWA, a oedd i fod yn un dros dro yn unig yn wreiddiol, wedi cael ei adnewyddu sawl gwaith ers hynny gan Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig.

John Ging, pennaeth UNRWA, yn siarad a'r wasg un o'r ysgol a fomiwyd gan yr IDF yn Gaza.
Mae gwaith UNRWA wedi bod yn arbennig o bwysig yn y gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd lle mae'r asiantaeth yn rhedeg nifer o ysgolion a gwasanaethau hanfodol eraill. Mae ganddi staff o 29,000, y rhan fwyaf ohonynt yn ffoaduriaid eu hunain, sy'n gweithio fel athrawon, meddygon, nyrsus a gweithwyr cymdeithasol yn y cymunedau neu'n helpu trefnu gwaith yr asiantaeth, sy'n golygu mai UNRWA yw asiantaeth fwyaf y Cenhedloedd Unedig yn y Dwyrain Canol.

Oherwydd ei safiad dros hawliau'r Palesteiniaid mae UNRWA wedi cael ei beirniadu gan rai llywodraethau yn y gorffennol. Ychydig iawn o arian caiff yr asiantaeth gan yr Unol Daleithiau, er enghraifft, mewn cymhariaeth â'r cymorth ariannol caiff Israel gan lywodraeth y wlad honno.

Pan ddechreuodd Israel ymosod ar Lain Gaza, ddiwedd Ionawr 2008, datganodd Comisiynydd Cyffredinol UNRWA, Karen AbuZayd, ei harswyd am y distryw a'i thristwch dwfn am y bywydau a gollwyd. Galwodd ar lywodraeth Israel i atal ei bomio yn Gaza.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Stop the killing in Gaza" Datganiad swyddogol gan UNRWA.

Dolenni allanol
---------------

* (Arabeg) (Saesneg) (Sbaeneg) (Japaneg) Gwefan swyddogol UNRWA
* Map sy'n dangos lle mae UNRWA yn weithgar Archifwyd 2008-05-28 yn y Peiriant Wayback. (cliciwch arno i'w ehangu)

Gweler hefyd
------------

* Al Nakba (ffoedigaeth y Palesteiniaid)
* Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
* Rhestr gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd
**Gaius Vibius Trebonianus Gallus** (c. 206 – 253) oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 251 a 253.

Ganed ef yn Yr Eidal tua'r flwyddyn 206, yn aelod o deulu amlwg oedd yn cynnwys aelodau o'r Senedd. Priododd Afinia Gemina Baebiana, a bu ganddynt ddau blentyn, Gaius Vibius Volusianus, a ddaeth yn ymerawdwr ei hun, a'i chwaer Vibia Gala. Dilynodd yrfa arferol uchelwr yn Rhufain, gan ddod yn gonswl ac yna yn 250 yn rhaglaw talaith Moesia. Yn Moesia bu'n brysur yn amddiffyn y ffin yn erbyn y Gothiaid, gan ddod yn boblogaidd iawn gyda'r fyddin.

Ar 1 Gorffennaf 251 lladdwyd yr ymerawdwr Decius a'i fab Herrenius Estruscus ym mrwydr Abrito. Pan glywsant y newyddion, cyhoeddodd y llengoedd Trebonianus Gallus yn ymerawdwr. Roedd y Senedd yn Rhufain wedi cyhoeddi mab arall Decius, Hostilian, yn ymerawdwr. I osgoi rhyfel cartref, mabwysiadodd Gallus Hostilian fel mab a daethant yn gyd-ymerodron. Llwyddodd Gallus i ddod i gytundeb a'r Gothiaid a chychwynnodd tua Rhufain. Yn fuan wedyn bu farw Hostilian o'r pla du, ac enwodd Gallus ei fab ei hun, Volusianus, yn gyd-ymerawdwr yn ei le.

Bu trafferthion pellach ar ffiniau'r ymerodraeth. Concrodd Sapor I, brenin Persia, dalaith Syria, ac yn ardal Afon Donaw ymosododd y Gothiaid unwaith eto. Roedd y fyddin yn anhapus ar y sefyllfa, a phan lwyddodd Aemilianus, rhaglaw Moesia a Pannonia i orchfygu'r Gothiaid, cyhoeddasant ef yn ymerawdwr.

Ceisiodd Gallus gasglu llengoedd o Afon Rhein i wrthwynebu Aemilianus, ond cyn i fyddin Aemilianus gyrraedd yr Eidal yr oedd Gallus a'i fab Volusianus wedi eu llofruddio gan eu milwyr eu hunain yn Awst 253.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Hostilian** | **Ymerawdwr Rhufain**251 – 253 | Olynydd:**Aemilianus** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 77390962
* ISNI: 0000 0000 1758 8606
* GND: 129344966
* SUDOC: 181457946

 |
Santes Gernyweg o'r 6g oedd **Mabyn.**

Roedd hi'n ferch i Cymorth a Brynach ac yn chwaer i Mynfer, Mwynen (Morwenna) ac Endelyn (Endellion) ac felly'n or-wyres i Brychan Brycheiniog. Ganwyd hi yng Nghernyw ar ôl i'r teulu symud yno o dde Cymru.

Sefydlodd llan ger y lle a elwir heddiw yn Sant Mabyn, Cernyw. Mae'r eglwys gyfoes, a cysegri iddi, ar safle agored i'r tywydd ond gelwir pentref mewn cwm cyfagos yn 'Trefyglos' (tref-eglwys) a cheir 'Ffynnon Mabyn' gerllaw. Mabyn yw un o'r seintiau a ddarlunnir mewn ffenestr lliw a wnaethpwyd yn 1593 yn Eglwys Sant Neot yng Nghernyw; gelwir hi'n "ffenestr y gwragedd".

### Gweler Hefyd

Dylid darllen yr erthygl hon yng nghyd-destun yr erthygl "Santesau Celtaidd 388-680

#### Cyfeiriadau

1. 1 2 3  Baring-Gould, S. a Fisher J. gol. Bryce D.1990, *The Lives of the British Saints*, Gwasg Prifysgol Cymru
2. 1 2 3  Breverton, T.D. 2000, *The Book of Welsh Saints*, Glyndwr publishing
3. ↑  Spencer, R. 1991, *Saints of Wales and the West Country*, Llannerch
Etholaeth seneddol yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Macclesfield**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Macclesfield yn Swydd GaerEtholaeth Macclesfield yn Swydd Gaer
* Swydd Gaer yn LloegrSwydd Gaer yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1886: William Brocklehurst (Ryddfrydol)
* 1886–1906: William Bromley-Davenport (Ceidwadol)
* 1906–1918: William Brocklehurst (mab) (Ryddfrydol)
* 1918–1939: John Rumney Remer (Ceidwadol Clymblaid)
* 1939–1945: W. Garfield Weston (Ceidwadol)
* 1945–1971: Syr Arthur Harvey (Ceidwadol)
* 1971–2010: Syr Nicholas Winterton (Ceidwadol)
* 2010–presennol: David Rutley (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Defnyddir yr ymadrodd **Tân yn Llŷn** am y weithred o losgi'r Ysgol Fomio ym Mhenyberth, ffermdy hynafol ger Penrhos, Pwllheli, ar 8 Medi 1936 gan D. J. Williams, Lewis Valentine, a Saunders Lewis. Ar ôl gweithredu, aeth y tri i orsaf yr heddlu i ddweud wrthyn nhw beth oeddan nhw wedi wneud.

Cefndir
-------

Clawr y bamffled *Coelcerth Rhyddid* a gyhoeddwyd gan Blaid Genedlaethol Cymru yn 1937 i groesawu'r "Tri" nôl i Gymru ar 27 Awst yn y flwyddyn honno, wedi iddyn nhw gael eu rhyddhau o garchar Wormwood Scrubs
Roedd y llywodraeth Brydeinig eisiau adeiladu ysgol fomio, canolfan i hyfforddi peilotiaid i ollwng bomiau o'r awyr, ac eisoes wedi ceisio codi un yn Northumberland ac yn Dorset ond fe ildiodd i brotestiadau a dadleuon gan naturiaethwyr a hynafiaethwyr lleol a hefyd ledled Lloegr. Roedd gwrthwynebiad i adeiladu'r ysgol fomio yng Nghymru hefyd ar seiliau heddychaeth, diwylliannol ac amgylcheddol, ond fe roddodd Saunders Lewis y lle blaenaf i genedlaetholdeb. Gwrthododd y Prif Weinidog hyd yn oed dderbyn dirprwyaeth Gymreig, yn gwbl groes i'w agwedd tuag at y protestiadau yn Lloegr.

Ffermdy cyffredin oedd Penyberth i'r awdurdodau Prydeinig, ond i'r Cymry diwylliedig roedd ganddo le arbennig fel plasdy a fu'n gartref i lenyddiaeth a diwylliant Cymraeg yn Llŷn. Ganed y reciwsant o Gymro ac awdur Cymraeg Robert Gwyn (tua 1540/1550 - 1592/1604) ym Mhenyberth. Cred rhai ysgolheigion mai ef yn lle ei gymrodor Gruffydd Robert oedd awdur *Y Drych Cristianogawl*, y llyfr cyntaf i gael ei gyhoeddi yng Nghymru. Roedd yn fab i Siôn Wyn ap Thomas Gruffudd o Benyberth a'i wraig Catrin.

Yr achos llys
-------------

Methodd y rheithgor ddod i benderfyniad yn y prawf yng Nghaernarfon a bu rhaid cael achos arall yn Lloegr, yn yr Old Bailey yn Llundain, lle y cafwyd nhw yn euog ac fe ddedfrydwyd y tri i naw mis o garchar. Pan gawsant eu rhyddhau ar 27 Awst 1937 roedd torf o dros bymtheg mil ar y Maes yng Nghaernarfon yn ei croesawu yn ôl i Gymru.

Cyhoeddwyd pamffled enwog *Paham y Llosgasom yr Ysgol Fomio* (1937) gan y blaid i ddathlu rhyddhau "Y Tri"; ystyrir annerchiad gwleidyddol Saunders Lewis yn y llyfryn yn un o'i bwysicaf. Cyhoeddwyd pamffled arall, *Coelcerth Rhyddid* yn ogystal, i'w dosbarthu i'r cefnogwyr a'r cyhoedd ar 27 Awst, 1937, pan ddychwelasant i Gymru ar ôl cael eu rhyddhau o garchar Wormwood Scrubs.

Yn cynorthwyo'r tri ar y noson roedd pedwar gŵr; ni chyhoeddwyd eu henwau tan yr 1980au ac ni chawsant mo'u herlyn. Y pedwar oedd: O. M. Roberts, J. E. Jones, Victor Hampson Jones a Robin Richards.

Llyfryddiaeth
-------------

* D. Hywel Davies, *The Welsh Nationalist Party 1925-1945* (1983)
* Dafydd Jenkins, *Tân yn Llŷn* (1937; argraffiad newydd, Caerdydd, 1975)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hafina Clwyd, *Rhywbeth Bob Dydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 2008), t.118