Pentref glan môr a trefgordd ar Benrhyn Fánaid (Saesneg: Penrhyn Fanad) yn Dún na nGall (Swydd Donegal), Gweriniaeth Iwerddon yw **Ráth Maoláin** (Saesneg: *Rathmullan*). Fe'i lleolir ar lan orllewinol Loch Súilí (Llyn Swilly), 11km i'r gogledd-ddwyrain o Ráth Mealtain (Ramelton) a 12km i'r dwyrain o Baile na nGallóglach (Milford). Ráth Maoláin oedd y man ymadael yn ystod Ffoad yr Ieirll yn 1607, trobwynt mawr yn hanes Iwerddon.

Hanes
-----

Mae tystiolaeth o anheddiad hynafol yn yr ardal yn cynnwys beddrodau llys a safleoedd amddiffynfeydd yn nhrefi cyfagos Craobhaire Uachtarach (Crevary Upper) a Baile na Bó (Ballyboe).

O fewn pentref Ráth Maoláin mae mynachlog Carmelaidd adfeiliedig, yn dyddio i 1516, a adeiladwyd gan Eoghan Rua MacSweeney. Cafodd y mynachlog ei anrheithio gan y garsiwn Seisnig o Sligeach (Sligo) ym 1595. Yn 1617, meddiannwyd y fynachlog gan esgob Protestannaidd Raphoe, y Sais Andrew Knox. Trodd yr esgob y fynachlog wedi hynny yn dŷ caerog gan ragweld ymosodiad posibl gan Ffrainc yn ystod Rhyfeloedd Napoleon.

Ar 14 Medi 1607, gadawodd 99 o bendefigion yr Urdd Aeleg, gan gynnwys Clan Ó Néill a Clan Ó Domhnaill, Ráth Maoláin am gyfandir Ewrop, yn yr hyn a elwir yn Ffoad yr Ieirll. Ar 14 Medi 2007, ymwelodd arlywydd Iwerddon, Mary McAleese â'r pentref i nodi 400 mlynedd ers y digwyddiad. Dadorchuddiodd gerflun gan John Behan sy'n cynrychioli cyflwr y dynion a arweiniwyd gan yr aristocratiaid Gaeleg.

Mae olion tŵr neu fatri Martello yn y pentref sy'n gwasanaethu fel canolfan dreftadaeth. Roedd yr amddiffynfa yn un o chwech a adeiladwyd yn wreiddiol yn 1813 gan y Prydeinwyr fel rhan o amddiffynfa ar hyd Lough Swilly yn erbyn goresgyniad ofnus Napoleon. Cafodd y cyflegfreydd hyn eu staffio hyd at ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf i amddiffyn llongau rhyfel Prydeinig a oedd wedi'u hangori yn Lough Swilly.

Mwynderau
---------

Ceir tair eglwys yn Ráth Maoláin: Eglwys Gatholig San Joseff, Eglwys St. Columb yn Iwerddon ( Plwyf Killygarvan ), ac Eglwys Bresbyteraidd Rathmullan.

Mae cyfleusterau eraill yn Ráth Maoláin yn cynnwys siopau, canolfan adnoddau, sba, lleoliad priodas (Drumhalla House), a gwesty.

Digwyddiadau
------------

Cynhelir *Gŵyl Bysgota Môr Dwfn Llyn Swilly* yn lleol ym mis Mehefin. Cynhaliwyd gŵyl 2007 ddydd Sadwrn 2 Mehefin a dydd Sul 3 Mehefin.

 Tai ar brif stryd Ráth Maoláin
 Cerflun yn coffau Ffoad yr Ieirll

Llenyddiaeth
------------

Ráth Maoláin yw lleoliad nofel yr awdur Awstralaidd-Prydeinig, Brand King, *An Irish Winter*, a gyhoeddwyd yn 2020. Disgrifir nifer o nodweddion y pentref yn y nofel, gan gynnwys y traeth lleol. Ceir nofio dŵr oer traddodiadol ar Ddydd Calan a cheir nifer o olygfeydd o Beachcomber Bar a Chaffi Bonnan Bui.

Pobl nodedig
------------

* Ian Anderson (1925–2005), cyn Lywydd Cyngor Deddfwriaethol Ynys Manaw.
* Mary McAlister (1896–1976), nyrs Albanaidd a aned yn Iwerddon a ddaeth yn AS dros Blaid Lafur y DU.
* Bu Hugh Law (1818–1883), Arglwydd Ganghellor Iwerddon, farw yma yn 1883.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o abatai a phriordai yn Iwerddon (Sir Donegal)
* Rhestr o drefi a phentrefi Gweriniaeth Iwerddon
* Rhestr o abatai a phriordai Gweriniaeth Iwerddon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ráth Maoláin/Rathmullan". *logainm.ie*. Placenames Database of Ireland. Cyrchwyd 7 Mai 2022.
2. ↑  Cody, Eamon, ed. (2002), *Survey of the Megalithic Tombs of Ireland. Volume VI, County Donegal*, Dublin: Government Stationery Office
3. 1 2   *Archaeological Survey of County Donegal. A description of the field antiquities of the County from the Mesolithic Period to the 17th century*, Lifford: Donegal County Council, 1983
4. ↑  "McAleese unveils Flight of Earls statue". *The Irish Times* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2023-04-10.
5. ↑  "Rathmullan Fort, Kerrs Bay Road, Rathmullan And Ballyboe, Rathmullan, Donegal". *buildingsofireland.ie*. Cyrchwyd 10 May 2023.
6. ↑  "Local history". *St. Joseph's School, Rathmullan*. Cyrchwyd 7 Chwefror 2021.
7. ↑  "St. Joseph's Church". *Diocese of Raphoe*. Cyrchwyd 7 Chwefror 2021.
8. ↑  "St. Columb's Church". *Buildings of Ireland*. Cyrchwyd 7 Chwefror 2021.
9. ↑  "Rathmullan Presbyterian Church". *Presbyterian Church in Ireland*. Cyrchwyd 7 Chwefror 2021.
10. ↑  King, Brand (30 Mehefin 2020). *An Irish Winter*. The Choir Press. ISBN 9781789630992.