recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Sofía Margarita Vergara Vergara** (ganed 10 Gorffennaf 1972) yn actores, comediwraig, cyfarwyddwraig, cyflwynwraig deledu, model a gwraig fusnes Golombiaidd-Americanaidd.

Roedd hi'n adnabyddus am gyd-gyflwyno dwy raglen deledu Sbaeneg ar rhwydwaith Univisión yn y 1990au hwyr. Ffilm o'r enw *Chasing Papi* (2003) oedd ei hymddangosiad sylweddol cyntaf yn y Saesneg. Aeth yn ei blaen i ymddangos mewn ffilmiau eraill, gan gynnwys *Four Brothers* (2005) a dwy ffilm Tyler Perry—*Meet the Browns* (2008) a *Madea Goes to Jail* (2009), yn derbyn enwebiad gwobr ALMA ar gyfer yr olaf. Trwy ei llwyddiant ar deledu, mae Vergara wedi ennill rolau mewn ffilmiau diwethaf megis *The Smurf*s (2011), *New Year's Eve* (2011), *Happy Feet Two* (2011), *The Three Stooges* (2012), *Escape from Plant Earth* (2013), *Machete Kills* (2013), *Chef* (2014), a *Hot Pursuit* (2015).

Serenna Vergara yng ngyfres ABC *Modern Family* fel Gloria Delgado-Pritchett, a derbyniodd enwebiadau am bedair gwobr Golden Globe, pedair gwobr Primetime Emmy, a saith gwobr Screen Actors Guild am ei pherfformiad. Yn 2014, rhestrwyd fel y 32ain merch fwyaf grymus yn y byd gan *Forbes*.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 163246210
* LCCN: no2005073159
* ISNI: 0000 0001 1483 0492
* GND: 1051818559
* SUDOC: 179289101
* BNF: cb14621981q (data)
* BIBSYS: 11017360
* NKC: xx0202044
* BNE: XX1742264

 |
*Mae "Joel Coen" yn ail-gyfeirio i'r erthygl hon ; nid i'w gymysgu â Joel Cohen.*
Y Brodyr Coen yng Ngwyl Ffilmiau Cannes
Mae **Joel Coen** a **Ethan Coen**, a gânt eu hadnabod yn broffesiynol fel y **Brodyr Coen**, yn gynhyrchwyr ffilm Americanaidd.

Am dros ugain mlynedd, mae'r ddau ohonynt wedi ysgrifennu a chynhyrchu nifer o ffilmiau llwyddiannus, yn amrywio o gomedïau (*O Brother, Where Art Thou?*, *Raising Arizona*, *The Hudsucker Proxy*) i ffilmiau mwy dwys (*Miller's Crossing*, *Blood Simple*, *The Man Who Wasn't There*, *No Country for Old Men*), a ffilmiau lle mae'r genres yn ymblethu drwy'i gilydd: (*Fargo*, *The Big Lebowski*, *Barton Fink* a *Burn After Reading*). Mae'r brodyr yn ysgrifennu, cyfarwyddo a chynhyrchu eu ffilmiau ar y cyd; tan yn ddiweddar cawsai Joel ei ystyried fel y cyfarwyddwr a Ethan fel y cynhyrchydd. Cânt eu hadnabod yn y diwydiant ffilm fel y "cyfarwyddwr deuben", am fod gan y ddau ohonynt weledigaeth debyg o ran ffilmiau.

Gall actorion ofyn cwestiwn i'r naill frawd neu'r llall a chael yr un ateb.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "O Coen brothers, where art thou going to put the Oscar?". The Sunday Times. 2008-02-24. Adalwyd 2008-02-25.
Chris Thompson, Steve Hywyn Jones, Phil Bradley - Roc ystwyth, Neuadd yr Undeb, Prifysgol Aberystwyth, Awst 1986
Band pop Cymraeg o'r 1980au oedd **Y Brodyr**. Cysylltir y band â gogledd-ddwyrain Cymru ond o Fôn y daeth nifer o'r aelodau'n wreiddiol. Ffurfiwyd y band yn yr 1980au cynnar gan ganu yn Saesneg fel y "Modernaires". Yn ddiweddarach dechreuodd y band ganu yn Gymraeg a newidiwyd yr enw i "Brodyr (Y Ffin)" ac yna **Y Brodyr**. Roedd yr enw yn adlewyrchu lleoliad y band yn Saltney ar y ffin rhwng Lloegr a Chymru.

Bu farw Hugh Hughes mewn tân yng Nghaer yn 1985. Aeth y drymiwr Dave Baynton-Power ymlaen i chwarae gyda'r grwp Saesneg James.
Yn 2003, ail-ffurfiwyd y band am gyfnod i chwarae mewn gŵyliau cerddorol.

Aelodau
-------

* Hugh Hughes - llais, gitar fas (bu farw 1985)
* Phil Bradley - llais, gitar
* Dave Baynton-Power - drymiau
* Chris Thompson - feiolin
* Steve Hywyn Jones - llais, gitar fas
* Peter (Chip) Bonham - allweddau

Disgyddiaeth
------------

* *Syched*, EP caset (1983, Stiwdio'r Fferylldy, Ffer:001)
* "Lleisiau Mewn Anialwch / Draws Donnau", 7" feinyl (1984, Recordiau Sain, SAIN 110S)
* *Dal I Freuddwydio*, Sengl 12" feinyl (1986, Recordiau Sain, SAIN 128EE)
* *Cymynrodd*, Albwm 12" feinyl (1986, Recordiau Sain, SAIN SPD 991)
* *Fel Y Mae*, Albwm caset (1992, Recordiau Crai C033A)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Link2Wales - North Wales: Bl – By. Link2Wales. Adalwyd ar 2 Chwefror 2017.
2. ↑   The Modernaires. Babylon Wales (30 Awst 2013).

Dolenni allanol
---------------

* Llygredd Moesol - MP3 o'r tâp Syched

Fideos YouTube
* Sgidie Newydd - Dwyn y Teithiwr
* A Oes Heddwch
Saws Tabasco
Mae **saws Tabasco** (*Tabasco Sauce*) yn saws poeth enwog Americanaidd a grewyd yn 1868 gan Edmund McIlhenny. Mae iddo flas sbeislyd, wedi'i baratoi gyda tsili tabasco coch, finegr, dŵr a halen wedi'i mwydo mewn casgenau derw. Er ei fod yn dod o dalaith Tabaso ym Mecsico, Tabasco, mae'n gynnyrch UDA a wnaed gan y Cwmni McIlhenny, sy'n cynhyrchu'r holl saws a werthir yn y byd. Lleolir pencadlys y cwmni yn Avery Island ym mhlwyf Iberia yn y de talaith Louisiana, yn ne'r Unol Daleithiau.

Hanes
-----

Xili Tabasco
Ym 1841, ymfudodd Edmund McIlhenny i New Orleans, lle gwrddodd â theithiwr o'r enw Gleason, y bu'n prynu llond llaw o fylchau coch o'r Tabasco, Mecsico. Roedd y criwiau yn ei hoffi gymaint fel iddo ddechrau eu plannu ar blanhigfa ei dad-yng-nghyfraith, perchennog pwll halen ar Ynys Avery, a leolir 140 milltir i'r gorllewin o New Orleans. Fodd bynnag, ar ddechrau Rhyfel Cartref America, bu'n rhaid i'r teulu McIlhenny adael Ynys Avery nes i'r gwrthdaro ddod i ben. Ar ôl y rhyfel, dychwelodd y McIlhenny i'w cartref, lle'r oeddent yn aros am eu tiroedd dan blanhigion blodeuo. Yn 1868, dechreuodd Edmund arbrofi â gwneud saws poeth o'r cylchau hyn, nes iddo ddarganfod beth fyddai'r rysáit derfynol. Roedd ei westeion cyntaf, ei deulu a'i ffrindiau, wrth eu bodd gyda'i saws ac yn fuan dechreuodd siarad am "saws Mr McIlhenny" blasus. Wedi'i greu mewn egwyddor heb unrhyw ddiben masnachol, roedd pobl yn agos at Edmund yn ei hannog i'w werthu y tu allan i'w gylch. Dechreuodd Edmund werthu ei salsa yn annibynnol, nes iddo gael asiantau masnachol i'w ddosbarthu. Tyfodd y galw yn gyflym a daeth yn lwyddiant masnachol. Ar ddiwedd yr 1870au, dechreuodd Edmund allforio saws Tabasco i Ewrop. 

Bellach gellir dod o hyd i'r saws enwog mewn mwy na 160 o wledydd ar bump cyfandir ac fe'i labelir mewn mwy na 22 o ieithoedd, gan gadw ei rysáit wreiddiol o fwy na chan mlynedd. Mae'r cwmni a sefydlwyd gan McIlhenny wedi aros ar eiddo ei ddisgynyddion o'i farwolaeth yn 1890 hyd heddiw, gyda Paul McIlhenny yn gyfarwyddwr gweithredol presennol, pedwerydd y cwmni.

Amrywiaethau
------------

Amrywiaethau o brand saws Tabasco
Yn ystod yr 20g, dechreuodd fasnachu blasau newydd o saws Tabasco, megis *Tabasco Garlic*, *Tabasco Chipotle* a *Tabasco Green Pepper* neu *Tabasco Habanero* (nid yw'r blasau hyn ar gael yn yr holl wledydd lle mae'n cael ei farchnata) yr amrywiad gwreiddiol. Mae'r cynnyrch yn cael ei werthu mewn 165 o wledydd.

Dolenni
-------

* Gwefan swyddogol cwmni Tabasco Sauce
* Hanes saws Tabasco
* Fideo o'r Bwydydd gellid bwyta gyda Saws Tobasco

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  *The Economist* "Some like it Avery hot" 24 de marzo de 2011. Consultado en abril de 2011.
Ffilm llawn cyffro a ffilm ramantus gan y cyfarwyddwr A Harsha yw ***Seetharama Kalyana*** a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 2019. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***ಸೀತಾರಾಮ ಕಲ್ಯಾಣ (೨೦೧೯ರ ಚಲನಚಿತ್ರ)*** ac fe'i cynhyrchwyd gan H. D. Kumaraswamy yn India. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Kannada a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Anoop Rubens. 

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2019. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Parasite* sef ffilm gomedi-arswyd gan Bong Joon Ho. Hyd at 2022 roedd o leiaf 2,200 o ffilmiau Kannada wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm A Harsha ar 24 Awst 1980 yn Bangalore. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 2002 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd A Harsha nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Anjani Putra* |  | India | Kannada | 2017-12-21 |
| Bhajarangi |  | India | Kannada | 2013-01-01 |
| *Bhajarangi 2* |  | India | Kannada |  |
| Birugaali |  | India | Kannada | 2009-01-01 |
| Chingari (ffilm 2013) |  | India | Kannada | 2012-01-01 |
| Geleya |  | India | Kannada | 2007-01-01 |
| *Jai Maruthi 800* |  | India | Kannada | 2015-01-01 |
| Seetharama Kalyana |  | India | Kannada | 2019-01-01 |
| *Vajrakaya* |  | India | Kannada | 2015-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **seffyr Rannoch**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **seffyrau Rannoch**; yr enw Saesneg yw *Rannoch Looper*, a'r enw gwyddonol yw *Itame brunneata*.

Darlun allan o lyfr John Curtis: *British Entomology Volume 6*
25–30 mm ydy lled adenydd agored yr oedolyn ac mae'n hedfan rhwng Mehaefin a Gorffennaf.

Llus ydy prif fwyd y lindys.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r seffyr Rannoch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **seffyr rhwyllog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **seffyrau rhwyllog**; yr enw Saesneg yw *Netted Mountain Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Macaria carbonaria*. Mae i'w ganfod yn rhanau gogleddol y Palaearctig.

23–25 mm (0.91–0.98 in)
 ydy lled yr adenydd ac mae'r oedolyn i'w weld yn hedfan rhwng Ebrill a Mehefin. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o wyfynod, mae'r seffyr rhwyllog i'w weld yn hedfan yn ystod y dydd, yn ymweld â gwahanol flodau.

Prif fwyd y siani flewog ydy *Arctostaphylos uva-ursi*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r seffyr rhwyllog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.

Dolennau allanol
----------------

* UKmoths
Roedd y **Senoniaid** (neu'r **Senones**) yn llwyth Galaidd (Celtaidd) oedd yng nghyfnod Iŵl Cesar yn byw yn y diriogaeth sydd nawr yn cynnwys *departments* Seine-et-Marne, Loiret a Yonne.

O 53-51 CC. bu ymladd rhyngddynt a Cesar, wedi iddynt alltudio Cavarinus, oedd wedi ei osod yn frenin arnynt gan Cesar. Yn 51 CC. bygythiwyd y dalaith Rufeinig gan y Senones dan Drappes, ond cymerwyd ef yn garcharor a llwgodd ei hun i farwolaeth. Yn ddiweddarach ymgorfforwyd tiriogaeth y llwyth yn Gallia Lugdunensis. Mae Sens yn cymryd ei henw o'r Senones.

Mae Polybius) yn adrodd hanes cangen o'r Senones a groesodd yr Alpau tua 400 CC. ac ymsefydlu ar arfordir dwyreiniol gogledd yr Eidal o Forlì i Ancona, yn yr hyn a alwai'r Rhufeiniad yn *ager Gallicus*. Yn 391 ymosodasant ar Etrwria a gosod gwarchae ar Clusium. Apeliodd trigolion Clusium at Rufain am gymorth, ond gorchfygwyd y Rhufeiniaid ym Mrwydr yr Allia yn 390. Aeth y Senones, dan eu pennaeth Brennus, ymlaen i gipio dinas Rhufain ei hun.

Bu ymladd ysbeidiol rhwng y Senones a'r Rhufeiniad hyd 283 CC. pan orchfygwyd hwy gan P. Cornelius Dolabella. Ymddengys iddynt gael eu gyrru allan o'r Eidal.

Cyfeiriadau
-----------
Ffans Boca Juniors yn llafarganu "*El que no salta, se fue a la B*" ar strydoedd Buenos Aires, enghraifft o siant sy'n bychanu'r gwrthwynebwyr cyson (River Plate)
Mae **siant pêl-droed** neu **siant teras** yn gân neu'n siant a genir fel arfer mewn gemau pêl-droed cymdeithas gan gefnogwyr. Mae llafarganu pêl-droed yn fynegiant o hunaniaeth dorfol, a ddefnyddir amlaf gan gefnogwyr i fynegi eu balchder yn y tîm neu annog y tîm cartref, ac efallai y cânt eu canu i ddathlu chwaraewr neu reolwr penodol. Efallai y bydd ffans hefyd yn defnyddio siantiau pêl-droed i fychanu'r gwrthwynebwyr, ac mae llawer o gefnogwyr yn canu caneuon am 'rivals' y clwb, hyd yn oed pan nad ydyn nhw'n eu chwarae. Weithiau mae'r siantiau'n ymatebion i ddigwyddiadau ar y cae.

Gall siantiau pêl-droed fod yn syml, yn cynnwys ychydig o weiddi uchel neu adrodd, ond yn amlach maent yn llinellau byr o eiriau wedi eu canu ac weithiau'n ganeuon hirach. Fel arfer fe'u perfformir yn ailadroddus, weithiau gyda chlapio llaw yn cyfeilio, ond weithiau gallant fod yn fwy cywrain yn cynnwys offerynnau cerdd, propiau neu symudiadau wedi'u coreograffu. Maent yn aml yn addasiadau o ganeuon poblogaidd, gan ddefnyddio eu halawon fel sylfaen y siantiau, ond mae rhai yn wreiddiol.

Gwyddys bod siantiau pêl-droed wedi cael eu defnyddio gan gefnogwyr o ddiwedd y 19eg ganrif ymlaen, ond fe wnaethant ddatblygu i'r ffurfiau poblogaidd cyfredol yn y 1960au. Gall siantiau pêl-droed fod yn hanesyddol, gan ddyddio'n ôl mor gynnar â ffurfio'r clwb, yn cael eu canu gan nifer dros y blynyddoedd ac a ystyriwyd yr anthemau ar gyfer y clybiau hyn. Gallant hefyd fod yn boblogaidd am gyfnod cymharol fyr yn unig, gyda siantiau newydd yn cael eu creu a'u taflu'n gyson. Mae traddodiad siantiau pêl-droed yn amrywio o wlad i wlad a thîm i dîm, ond mae rhai siantiau yn gyffredin i lawer o glybiau ac yn boblogaidd yn rhyngwladol. Gellir ystyried siantiau pêl-droed yn un o'r ffynonellau olaf sy'n weddill o draddodiad caneuon gwerin llafar.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Los hinchas de Boca recibieron a River con el fantasma de la "B"". *Clarin*. 23 September 2018.
2. ↑  Chris Roberts, Heavy Words Lightly Thrown: The Reason Behind Rhyme, Thorndike Press,2006 (ISBN 0-7862-8517-6)
Siantri yn Eglwys Gadeiriol Caerwynt.
Gwaddoliad neu gymynrodd i offeiriaid ddweud neu ganu'r offeren dros enaid yr un sydd wedi ei sefydlu yw **siantri**. Gall hefyd gyfeirio at y rhan o'r eglwys, megis capel neu gangell, a waddolir felly. Weithiau byddai'r unigolyn yn sefydlu siantri am rywun arall, er enghraifft aelod o'i deulu.

Yn yr Oesoedd Canol, cyn y Diwygiad Protestannaidd, siantrïau oedd un o'r ffyrdd i'r Eglwys Babyddol godi arian. Dechreuodd yn y 13g, ac o fewn can mlynedd cafodd siantrïau eu cynnwys wrth ddylunio cadeirlannau newydd, er enghraifft yn Tours a Bordeaux. Yn sgil y Pla Du yng nghanol y 14g, cynyddodd y nifer o siantrïau a chawsant eu sefydlu nid yn unig yn yr eglwysi ond mewn mynachlogydd, ysbytai, ac ysgolion gramadeg. Cafodd y siantri, ac arferion tebyg megis y maddeueb ar werth, eu condemnio'n llygredigaeth eglwysig gan Brotestaniaid, a'u diddymu yn yr 16g.

Câi adeilad y siantri, a elwir hefyd yn gapel côr, ei wahanu oddi ar weddill yr eglwys. Cafodd ei godi yn aml ar fedd y sefydlydd, ac felly'n cynnwys beddrod carreg a chorffddelw. Gwneid siantrïau o garreg gan amlaf, a chyda rhwyllwaith, addurniadau herodrol, a cherfwaith yn ogystal â'r allor er yr offeren. Weithiau ni fyddai'n strwythur ar wahân, ond byddai ganddo len, neu baneli derw, ac o bosib canopi o'i amgylch. Fel arfer bu offeiriaid y siantri, neu'r siantrïwyr, heb eu cysylltu â'r plwyf, ac felly'n cael mynediad drwy ddrws allanol.

Daw'r enw, drwy'r Saesneg, o'r Hen Ffrangeg *chanterie* sef canu. Yn wreiddiol, cyfeiriodd at y weithred o ganu'r offeren, ac yn ddiweddarach y gwaddoliad, yr offeiriaid, ac yna'r adeilad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   siantri. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 7 Ebrill 2018.
2. ↑  "Chantry" yn *A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2000). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 7 Ebrill 2018.
3. ↑  (Saesneg) Chantry. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 7 Ebrill 2018.
Mae **Y Golfa** yn gopa mynydd a geir i'r de o Fynyddoedd y Berwyn, tua cilometr neu ddau i'r gorllewin o'r Trallwng, Powys; cyfeiriad grid SJ182070. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 176metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 341 metr (1119 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
**Y Gorllewin**, neu'r **Byd Gorllewinol**, yw'r enw a ddefnyddir yn aml i ddisgrifio'r gwledydd datblygedig yn gyffredinol mewn cyferbyniaeth â gweddill y byd.

Yn wreiddiol roedd yr enw yn golygu gwledydd democrataidd Gorllewin Ewrop a Gogledd America a'u cynghreiriaid mewn cyferbyniaeth â'r gwledydd comiwnyddol yn Nwyrain Ewrop oedd yn aelodau o Gytundeb Warsaw, ynghyd â'r Undeb Sofietaidd, Tsieina a gwledydd comiwnyddol a lled-gomiwnyddol eraill, fel Ciwba a Gogledd Corea.

Erbyn heddiw mae'n tueddu i gael ei ddefnyddio mewn ystyr ehangach, llai diffiniedig, ac yn cynnwys gwledydd dwyreiniol fel Siapan am eu bod yn meddu nodweddion "Gorllewinol" amlwg fel democratiaeth a marchnadoedd rhydd. Mae nifer o gyn-wledydd Cytundeb Warsaw yn aelodau o'r Undeb Ewropeaidd a NATO erbyn hyn ac felly'n rhan o'r Gorllewin hefyd.

Roedd nifer o wledydd llai datblygedig neu niwtral yn ystyried eu hunain fel endidau y tu allan i'r drefn honno o "Ddwyrain" a "Gorllewin" ac yn sôn amdanyn' eu hunain fel y Trydydd Byd, ond erbyn heddiw cyfeirir atynt yn gyffredinol fel "y gwledydd sy'n dal i ddatblygu".

Darllen pellach
---------------

* Ferguson, Niall. *Civilization* (Llundain, Penguin, 2012).
Map o'r byd yn dangos **y Caribî**:

|  |
| --- |
| 
glas = Môr y Caribî
gwyrdd = India'r Gorllewin |

Rhanbarth o'r Amerig sy'n cynnwys Môr y Caribî, ei ynysoedd, a'r arfordiroedd cyfagos yw'r **Caribî** (Ffrangeg: *Caraïbe*, *Antilles*; Iseldireg: *Cariben*, *Caraïben*, *Antillen*; Saesneg: *Caribbean*; Sbaeneg: *Caribe*). Lleolir yn ne-ddwyrain Gogledd America, i ddwyrain Canolbarth America, ac i ogledd-orllewin De America.

Mae'r ardal, a leolir yn bennaf ar y Blât Garibïaidd, yn cynnwys mwy na 7000 o ynysoedd, ynysigiau, riffiau, a chaion. Mae **India'r Gorllewin** yn cynnwys yr Antilles, a rannir yn Antilles Fwyaf sy'n arffinio'r môr ar y gogledd ac Antilles Leiaf ar y de a'r dwyrain (yn cynnwys Antilles Gysgodol), a'r Bahamas. Lleolir Bermiwda ymhellach yng ngogledd Môr yr Iwerydd, ond mae'n rhan o India'r Gorllewin.

Yn ddaearwleidyddol, ystyrir India'r Gorllewin fel isranbarth o Ogledd America a rhannir yn 28 o diriogaethau yn cynnwys gwladwriaethau sofranaidd, adrannau tramor, a tiriogaethau dibynnol. Rhwng 1958 a 1962, bu wladwriaeth o'r enw Ffederasiwn India'r Gorllewin oedd yn cynnwys deg tiriogaeth Caribïaidd Saesneg.

| gw • sg • goRhanbarthau'r Ddaear |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Affrica** | Canolbarth · De · Dwyrain · Gogledd · Gorllewin |
|  | **Yr Amerig** | Canolbarth · Y Caribî · De · Gogledd |
|  | **Asia** | Canolbarth · De · De-ddwyrain · De-orllewin · Dwyrain · Gogledd |
|  | **Ewrop** | Canolbarth · De · Dwyrain · Gogledd · Gorllewin |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Oceania** | Awstralasia · Melanesia · Micronesia · Polynesia |
|  | **Y Pegynau** | Yr Antarctig · Yr Arctig |
|  | **Arall**  | Asia-Cefnfor Tawel · Isgyfandir India  · Y Dwyrain Canol · Y Dwyrain Pell · America Ladin  |
|  | **Cefnforoedd** | Arctig · Byd · De · India · Iwerydd · Tawel |

 |
| *Gweler hefyd: Cyfandiroedd y Ddaear* |
Sianel deledu Iseldireg ar gyfer pobol ifanc rhwng 20-34 oedd **Yorin**. Daeth y sianel i ben yn 2005, gyda'r rhan fwyaf o'r rhaglenni'n cael eu symud i sianel RTL 5. Symudwyd y rhan fwyaf o raglenni RTL 5 i sianel newydd RTL 7.

Daeth sianel Yorin i fod fel deilliedig y sianel deledu cyntaf masnachol Veronica (Holland Media Groep), a oedd yn fenter ar y cyd rhwng Veronica Vereniging a RTL, perchnogion sianeli RTL 4 a RTL 5. Pan adawodd Veronica y fenter, ail-enwyd y sianel yn Yorin, a chadwyd y rhan fwyaf o'r rhaglenni ar yr awyr; roedd gan Veronica hawliau i ond ychydig o'r rhaglenni. Ar y pryd, roedd Veronica yn agos at arwyddo cytundeb gyda SBS broadcasting (roedd 20th Century Fox yn rhannol berchen arni ar y pryd) i lansio sianel deledu Veronica TV gyda rhaglenni SBS ac ymelwad masnachol. Ni ddaeth y cytundeb i fodolaeth, felly cadwyd y sianel, a oedd i fod yn gartref i Veronica, o dan yr enw **v8** heb unrhyw frandiau Veronica am gryn amser.

Mae'r gair "Yorin" yn chwarae ar eiriau Saesneg "you're in" (ac enw fersiwn Iseldiraidd *The Price is Right*, *Cash en Carlo*, dywedodd Eddy Keur wrth y cystadleuwyr "Yorin the game!"). Ar y pryd, ystyriwyd yr enw "Me" (*Fi*) hefyd.

Roedd ocsiwn i werthu'r amleddau radio FM o'r enw ZeroBase. Prynodd yr Holland Media Group lawer ohonynt gan eu galluogi i ddarlledu gorsaf radio cerddoriaeth boblogaidd, bron yn genedlaethol. Galwyd yr orsaf yn Yorin FM, y DJs mwyaf adnabyddus oedd Rob Stenders, Robert Jensen a Henk Westbroek. Yn 2006, oherwydd ymateb siomedig, gwerthodd Holland Media Group yr orsaf i SBS Broadcasting, a'i ailenwodd hi'n Caz! a newidiwyd y math o gerddoriaeth a chwaraewyd i fod yn fwy cymhedrol ac apelgar i gynulleidfa ehangach.

Dolenni allanol
---------------

* Hen wefan Yorin[*dolen marw*]
* Gwefan swyddogol Caz Archifwyd 2006-08-23 yn y Peiriant Wayback.
Map sy'n dangos lleoliad Yuksom ger Afon Rangeet yng ngorllewin Sikkim
Pentref hanesyddol ym mryniau gorllewin Sikkim, gogledd-ddwyrain India, yw **Yuksom** (weithiau **Yaksum** neu **Yaksung** mewn hen lyfrau). Mae'n fan cychwyn teithiau cerdded i'r mynyddoedd, wrth droed Kanchenjunga yn yr Himalaya. Mae Afon Rangeet yn llifo heibio i'r pentref.

Yn y 17g, daeth Yuksom yn brifddinas gyntaf Sikkim (Gangtok yw'r brifddinas heddiw). Fe'i cysegrwyd yn brifddinas y deyrnas fechan annibynnol yn 1642 ar ôl i dri lama uchel eu parch ddod yno o gyfeiriad y gogledd, y gorllewin a'r de i gysegru Phuntsog Namgyal yn Chogyal (brenin) cyntaf Sikkim ac felly hefyd osod sylfeini enwad Bwdhaidd Tibetaidd y Nyingmapa yn Sikkim. Erys chorten Norbugang ("Gorsedd y Coroni") i nodi'r safle yn Yuksom.

Yn 1670 symudodd ei fab, Tensung Namgyal, y brifddinas o Yuksom i Rabdentse.

Ceir mynachlog Dibetaidd Dubdi Gompa, a sefydlwyd yn 1701, ger y pentref.

Gellir cyrraedd Yuksom gyda bws neu jeep o Gangtok neu Darjeeling, trwy Tashiding.
Mae'r cysyniad o **rywogaeth glofaen** (*keystone species*) yn cyfateb i garreg clo mewn bwa o gerrig (neu i raddau llai, y conglfaen sy’n cloi dau fur ar gornel adeilad), sef y garreg sydd yn rhoi y nerth i’r holl adeiladwaith. Mae’n rywogaeth sydd yn cael effaith anghymesur ar ei gynefin o ystyried ei niferoedd. Cyflwynwyd y cysyniad yn wreiddiol gan y sẅolegydd Robert T Paine yn 1969 Mae rhywogaethau o’r fath yn chwarae rôl critigol yn cynnal strwythur cymuned ecolegol, yn effeithio ar lawer o organebau mewn ecosystem ac yn rheoli maint poblogaeth rhywogaethau eraill yn y gymuned honno. Heb rywogaethau clofaen, byddai natur yr ecosystem yn sylfaenol wahanol, neu hyd yn oed yn peidio a bod o gwbl. Mae rhai rhywogaethau clofaen, fel blaidd, hefyd yn ysglyfaethwyr apigol, sef rheibwyr ar ben eu cadwyn fwyd, ond mae eraill, fel yr afanc, yn saernïo ei gynefin ar lefel îs yn y we fwyd.

Er mai anifeiliaid yw’r rhywogaethau clofaen gan fwyaf, fe all hefyd gynnwys planhigion. Er enghraifft, mae yna gyfnod pob blwyddyn mewn ardal o Orllewin Awstralia pan fo’r unig ffynhonnell o neithdar i grwp o felysorion  yw’r planhigyn *Banksia prionotes*. Mae’r melysorion ar adegau erall o’r flwyddyn yn chwarae rôl hanfodol yn peillio llawer o rywogaethau eraill yn y gymuned honno. Felly heb y bancsia byddai’r gymyned yn dymchwel.

Gellir targedu rhywogaethau clofaen mewn prosiectau cadwraeth trwy eu monitro a'u rheoli nid yn unig er lles y rhywogaeth ei hun ond hefyd er lles y gymuned gyfan.

Estynnwyd y cysyniad gan Sergio Cristancho a Joanne Vining i gynnwys rhywogaethau clofaen diwylliannol, sef rhywogaethau sydd yn hanfodol y ddiwylliant cyfan o bobl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Paine, R. T. (1969). "A Note on Trophic Complexity and Community Stability". *The American Naturalist* **103** (929): 91–93. doi:10.1086/282586. JSTOR 2459472.
2. ↑  "Keystone Species Hypothesis". University of Washington. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-01-10. Cyrchwyd 2011-02-03.
3. ↑  *International Symposium on Society and Resource Management Bellingham, W. (2000). Book of abstracts: 8th International Symposium on Society and Resource Management : June 17-22, 2000, Bellingham, Washington, USA. Portland, Or*. U.S. Dept. of Agriculture, Forest Service, Pacific Northwest Research Station.
Awdur straeon byrion a nofelau yn yr iaith Sbaeneg, beirniad llenyddol, ac academydd Archentaidd oedd **Ricardo Piglia** (24 Tachwedd 1941 – 6 Ionawr 2017) sy'n nodedig am gyflwyno ffuglen *hard-boiled* i lên yr Ariannin.

Astudiodd ym Mhrifysgol Genedlaethol La Plata yn 1961–62. Cyhoeddodd ei gasgliad cyntaf o straeon byrion, *La invasión*, yn 1967. Roedd yn hoff iawn o ffuglen dditectif boblogaidd, er iddo ddefnyddio themâu deallusol a chyfeiriadau cymhleth yn ei straeon ei hun. Ymhlith ei weithiau eraill mae'r casgliadau *Nombre falso* (1975), *Prisión perpetua* (1988), a *Cuentos morales* (1995), a'r nofelau *Respiración artificial* (1980), *La ciudad ausente* (1992), a *Blanco nocturno* (2010).

Ysgrifennodd hefyd am hanes llenyddiaeth a diwylliant poblogaidd, gan gynnwys gweithiau am Jorge Luis Borges, Roberto Arlt, Julio Cortázar, a Manuel Puig. Hyrwyddodd *Serie Negra*, cyfres o gyfieithiadau Sbaeneg o straeon *hard-boiled* Americanaidd. Addysgodd mewn sawl prifysgol, gan gynnwys Harvard a Princeton yn yr Unol Daleithiau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Ricardo Piglia. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 17 Ebrill 2019.
Roedd **Reginald "Reg" Heber Thomas** (11 Ionawr 1907 – 14 Mawrth 1946) yn athletwr cystadleuol o Gymru a gynrychiolodd Prydain Fawr yng Ngemau Olympaidd 1928 yn Amsterdam ac yng Ngemau Olympaidd 1932 yn Los Angeles. Llwyddodd i ennill medal aur yn y ras dros filltir a medal arian yn y ras dros 880 llath yng Ngemau Ymerodraeth Prydain 1930 yn Hamilton, Canada ond gan na chafodd Gymru wahoddiad i yrru tîm athletau i oherwydd diffyd corff athletau cenedlaethol ar y pryd, bu rhaid iddo gystadlu fel aelod o dîm Lloegr.

Ym 1931 llwyddodd i dorri record y Deyrnas Unedig ar gyfer y ras dros filltir wrth orffen ag amser o 4 munud 13.4 eiliad. Llwyddodd hefyd i ennill pencampwriaeth y Gymdeithas Athletau Amaturaidd dair gwaith ym 1930, 1931 a 1933, gan hefyd ennill pencampwriaeth Cymru dros yr un pellter wyth o weithiau rhwng 1929 a 1936.

Llwyddodd i ennill fest Cymru ym 1939 wrth orffen yn c hweched ym Mhencampwriaethau Traws Gwlad Cymru a sicrhau ei le i gynrychioli Cymru ym Mhencampwriaethau Traws Gwlad Rhyngwladol yn Nhrelái, Caerdydd. Gorffennodd yn 44in.

Ymunodd â'r Awyrlu Brenhinol ym 1940 a chafodd ei urddo â Chroes yr Awyrlu ar 8 Mehefin, 1944.. Ym 1946 bu farw wedi damwain wrth i'r awyren roedd yn ei hedfan daro cartref preswyl yn Swydd Rydychen. Cafodd ei gladdu ym Mynwent Haycombe yng Nghaerfaddon

Cyfeiriadau
-----------



1. 1 2  "Valerie Davies". *Olympedia.org*.
2. 1 2  "Welsh Sports Hall Of Fame, Reg Thomas". *Welsh Sports Hall Of fame*. Cyrchwyd 30 January 2022.
3. ↑  "London Gazette". 8 Mehefin 1944. t. 2648.
4. ↑  "Commonwealth 43825 Squadron Leader Reginald Heber Thomas". *War Graves Commission*.
Mewn mathemateg, yn enwedig mewn rhifyddeg elfennol, gweithrediad sy'n wrthdro i luosi yw **rhannu**.

Yn benodol, os yw *c* lluosi â *b* yn hafal ag *a*, a ysgrifennir:

{\displaystyle c\times b=a}
lle nad yw *b* yn sero, yna mae *a* rhannu â *b* yn hafal ag *c*, a ysgrifennir:

{\displaystyle {\frac {a}{b}}=c}
Er enghraifft, mae

{\displaystyle {\frac {6}{3}}=2}
gan fod

{\displaystyle 2\times 3=6\,}.
Yn y mynegiad uchod, dywedwn mai *a* yw'r **rhannyn**, *b* yw'r **rhannydd** ac *c* yw'r **cyniferydd**.

Ni ddiffinir rhannu â sero (hynny yw, ni all y rhannydd *b* fod yn hafal â sero).

Nodiant
-------

Gellir ysgrifennu "*a* rhannu â *b*" fel a ganlyn:

{\displaystyle {\frac {a}{b}}.}
neu

{\displaystyle a/b.\,}
neu

*a*⁄*b* .
Weithiau, mewn gwaith elfennol, gwelir:

{\displaystyle a\div b.}
yn ogystal. Defnyddir {\displaystyle \div } fel arfer y gynrychioli'r gweithrediad rhannu, er enghraifft ar fotwm cyfrifiannell.

Mewn sawl gwlad Ewropeaidd, ysgrifennir "*a* wedi ei rannu â *b*" fel *a* : *b*. Fodd bynnag, defnyddir y gorwahannod ":" i ddynodi'r gymhareb rhwng *a* a *b* yn lle.

Gweler hefyd
------------

* Rhannu (electroneg)
* Ffracsiwn
* Cilydd
* Rhannu hir
* Rhif cyfansawdd
Mae **Rhinog Fawr** yn fynydd yn y Rhinogydd yng Ngwynedd; cyfeiriad grid SH656290. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 357metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Fel y rhan fwyaf o'r Rhinogydd, ceir creigiau wedi eu gorchddio gan rug, sy'n gwneud ei ddringo yn waith caled. Gellir ei ddringo trwy gychwyn gerllaw Llyn Cwm Bychan a dringo'r Grisiau Rhufeinig i ben Bwlch Tyddiad, yna troi i'r dde fymryn cyn man uchaf y bwlch i ddringo Rhinog Fawr. Dull arall yw cychwyn o ffermdy Maesygarnedd yng Nghwm Nantcol, man geni John Jones, Maesygarnedd. Oddi yma gellir dringo Bwlch Drws Ardudwy, sydd rhwng Rhinog Fawr a Rhinog Fach, yna troi i'r chwith ym mhen y bwlch i gyrraedd y copa.

Er gwaethaf ei enw, nid Rhinog Fawr yw'r copa uchaf yn y Rhinogydd; mae'r Llethr yn 756 metr o uchder.

Dosbarthu copaon
----------------

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill copaon gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl eu huchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 720 metr (2362 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Mae **Rhinog Fach** yn fynydd yn y Rhinogydd yng Ngwynedd. Saif fymryn i'r de o Rhinog Fawr ac i'r gogledd o Y Llethr. Fel y rhan fwyaf o'r Rhinogydd, ceir creigiau wedi eu gorchuddio gan rug, sy'n gwneud ei ddringo yn waith caled. Wrth droed Rhinog Fach mae Llyn Hywel. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 565metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Farilyn, Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 712 metr (2336 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Dringo
------

I ddringo'r mynydd rhaid anelu am Fwlch Drws Ardudwy, rhwng Rhinog Fach a Rhinog Fawr. Y ffordd hawddaf o'i gyrraedd yw trwy Gwm Nantcol, yn cychwyn o Lanbedr. Gellir parcio ger ffermdy Maesygarnedd, hen gartref John Jones, Maesygarnedd. Gellir hefyd ddilyn llwybr heibio Llyn Hywel ac i ben y bwlch rhwng Rhinog Fach ac Y Llethr. Mae modd hefyd ei ddringo o'r dwyrain, gan gychwyn ychydig i'r de o bentref Trawsfynydd ac anelu am Fwlch Drws Ardudwy o'r cyfeiriad yma, ond mae'n daith llawer hirach.

Gweler hefyd
------------

* Rhinog Fawr y chwaer-fynydd
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Un o arloeswyr y Wladfa ym Mhatagonia oedd **Richard Jones Berwyn**, mwy adnabyddus fel **R. J. Berwyn**, ganed **Richard Jones** (31 Hydref 1837 – 25 Rhagfyr 1917).

Ganed ef yn Nhregeiriog yn ardal Y Berwyn; cymerodd "Berwyn" fel cyfenw yn ddiweddarach. Hyfforddodd Berwyn fel athro ysgol, ond roedd ganddo hefyd drwydded morwr a daeth yn gyfrifydd. Treuliodd rai blynyddoedd yn gweithio yn Llundain, yna ymfudodd i'r Unol Daleithiau lle daeth yn rhan o'r ymgyrch i gael Gwladfa Gymreig gyda gwŷr fel Edwin Cynrig Roberts. Dychwelodd i Gymru i deithio i Batagonia ar y *Mimosa*, gan weithio fel cyfrifydd i dalu ei gludiant.

Bu ganddo nifer o swyddi cyhoeddus yn y Wladfa, gan gynnwys gweithredu fel Cofrestrydd. Priododd Elizabeth Pritchard yn Rawson ar 25 Rhagfyr 1868. Bu'n cadw ysgol yno, ac ysgrifennodd lyfrau ar gyfer eu defnyddio yn yr ysgol. *Gwerslyvr i Ddysgu Darllen at Wasanaeth Ysgolion y Wladva* (1878) oedd y llyfr Cymraeg cyntaf i'w argraffu yn Ne America.

Dolen allanol
-------------

* Cofrestr R.J. Berwyn o enedigaethau, priodasau a marwolaethau (cyfieithiad Saesneg)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 2035145857169522922917
* LCCN: no2016022007

 |
Llwyfan e-ddysgu ydy'r **Porth**, sy'n galluogi prifysgolion Cymru i rannu adnoddau (cyfrwng Cymraeg) yn genedlaethol, a dysgu modiwlau prifysgol ar y cyd gan ddefnyddio'r technolegau e-ddysgu diweddaraf.

Datblygwyd yr holl adnoddau a modiwlau ar y Porth gan brifysgolion Cymru trwy nawdd a chydweithrediad y Coleg Cymraeg Cenedlaethol (a'r Ganolfan Addysg Uwch cyn Ebrill 2011). Mae datblygiadau sylweddol wedi bod yn y sector, ac mae'r Porth yn ganolog i'r holl ddatblygiadau yn y sector Addysg Uwch cyfrwng Cymraeg.

Mae'r Porth yn rhan hanfodol o weledigaeth y Coleg Cymraeg Cenedlaethol o greu cymuned academaidd Gymraeg lle y gall myfyrwyr fanteisio ar addysg brifysgol trwy gyfrwng y Gymraeg o'r safon uchaf, a hynny am ddim dros y we neu ar ffurf llyfrau printiedig a ellir eu prynnu.

Gweler hefyd
------------

* Gwerddon: Cylchgrawn Cymraeg academaidd a gyhoeddir ar y we.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y Porth Archifwyd 2013-05-23 yn y Peiriant Wayback.; adalwyd 19 Ionawr 2013
*Erthygl am dref ydy hon; am y llwyfan e-ddysgu, gweler yma.*
Tref a chymuned yng Nghwm Rhondda, yn Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw'r **Porth**.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Elizabeth (Buffy) Williams (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Chris Bryant (Llafur).

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Y Porth (pob oed) (5,970)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Y Porth) (769)** |    | 13.3% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Y Porth) (5468)** |    | 91.6% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Y Porth) (1,035)** |    | 40.4% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
2. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014
3. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
5. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
6. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Rhondda Cynon Taf**

**Trefi**  

Aberdâr  **·** Aberpennar  **·** Glynrhedynog  **·** Llantrisant  **·** Pontypridd  **·** Y Porth  **·** Tonypandy  **·** Treorci
  
**Pentrefi**  

Aberaman  **·** Abercwmboi  **·** Abercynon  **·** Abernant  **·** Y Beddau  **·** Blaenclydach  **·** Blaencwm  **·** Blaenllechau  **·** Blaenrhondda  **·** Brynna  **·** Brynsadler  **·** Cefn Rhigos  **·** Cefnpennar  **·** Cilfynydd  **·** Coed-elái  **·** Coed-y-cwm  **·** Cwmaman  **·** Cwm-bach  **·** Cwm Clydach  **·** Cwmdâr  **·** Cwm-parc  **·** Cwmpennar  **·** Y Cymer  **·** Dinas Rhondda  **·** Y Ddraenen Wen  **·** Efail Isaf  **·** Fernhill  **·** Ffynnon Taf  **·** Y Gelli  **·** Gilfach Goch  **·** Glan-bad  **·** Glyn-coch  **·** Glyn-taf  **·** Y Groes-faen  **·** Hirwaun  **·** Llanharan  **·** Llanhari  **·** Llanilltud Faerdref  **·** Llanwynno  **·** Llwydcoed  **·** Llwynypïa  **·** Y Maerdy  **·** Meisgyn  **·** Nantgarw  **·** Penderyn  **·** Pendyrus  **·** Penrhiw-ceibr  **·** Penrhiw-fer  **·** Penrhys  **·** Pentre  **·** Pentre'r Eglwys  **·** Pen-yr-englyn  **·** Pen-y-graig  **·** Pen-y-waun  **·** Pont-y-clun  **·** Pont-y-gwaith  **·** Y Rhigos  **·** Rhydyfelin  **·** Ton Pentre  **·** Ton-teg  **·** Tonyrefail  **·** Tonysguboriau  **·** Trealaw  **·** Trebanog  **·** Trecynon  **·** Trefforest  **·** Trehafod  **·** Treherbert  **·** Trehopcyn  **·** Trewiliam  **·** Tynewydd  **·** Wattstown  **·** Ynys-hir  **·** Ynysmaerdy  **·** Ynysybŵl  **·** Ystrad Rhondda
Yr Arglwydd Falconer, unig deiliad y swydd.
Roedd yr **Ysgrifennydd Gwladol dros Faterion Cyfansoddiadol** yn swydd Cabinet Llywodraeth Prydain, a grëwyd yn 2003. Trosglwyddwyd rhai o swyddogaethau'r Arglwydd Ganghellor i'r Ysgrifennydd Gwladol newydd. Yn ddiweddarach, trosglwyddwyd swyddogaethau pellach i'r Ysgrifennydd Gwladol dros Faterion Cyfansoddiadol gan y Prif Ysgrifennydd Gwladol, swydd o fewn y llywodraeth a deiliwyd gan y Dirprwy Brif Weinidog.

Unig ddeiliad y swydd oedd yr Arglwydd Falconer a oedd hefyd yn parhau i wasanaethu fel Arglwydd Ganghellor ar yr un pryd. 

Crëwyd y swydd yn ffurfiol trwy gymeradwyaeth Gorchymyn Ysgrifennydd Gwladol dros Faterion Cyfansoddiadol 2003 (OS 2003 Rhif 1887). Daeth y swydd i ben ar 9 Mai 2007, a throsglwyddwyd ei holl gyfrifoldebau i adran newydd yr Ysgrifennydd Gwladol dros Gyfiawnder. Deiliad cyntaf y swydd newydd oedd yr Arglwydd Falconer hefyd.

Ysgrifenyddion Gwladol dros Gyfiawnder
--------------------------------------

| Enw | Delwedd | Cyfnod yn y Swydd | Plaid | Prif Weinidog | Nodiadau |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Y Gwir AnrhydeddusYr Arglwydd Falconer o Thoroton PC, QC |  | 12 Mehefin 2003 | 8 Mai 2007 | Llafur |  | Tony Blair | Bu hefyd yn Arglwydd Ganghellor;wedyn daeth yn Ysgrifennydd Gwladol dros Gyfiawnder. |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (2018, December 01). Falconer of Thoroton, Baron, (Charles Leslie Falconer) (born 19 Nov. 1951). WHO'S WHO & WHO WAS WHO adalwyd 9 Rhagfyr 2018

Dolenni allanol
---------------

* Testun *OS 2003 Rhif 1887* Archifwyd 2008-11-19 yn y Peiriant Wayback.
* Gwefan swyddogol Y Weinyddiaeth Cyfiawnder
Ŵy *Columba palumbus*
Mae'r **ysguthan** (ll. **Ysguthanod**; Lladin: ***Columba palumbus***) yn aelod o deulu'r colomennod (y Columbidae). Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gorllewin Asia. Yn y rhannau lle mae'r gaeafau yn arbennig o oer, megis gogledd a dwyrain Ewrop, mae'r sguthan, fel y'i gelwir ar lafar, yn aderyn mudol, yn symud tua'r de neu tua'r gorllewin. Yng ngorllewin a de Ewrop mae'n aros trwy'r flwyddyn.

Mae'r sguthan yn aderyn mwy na'r aelodau eraill o deulu'r colomennod sy'n gyffredin yn Ewrop, er enghraifft y Golomen wyllt, sydd tua 41 cm o hyd. Gellir ei hadnabod hefyd wrth y darn mawr gwyn ar y gwegil a'r plu gwyn ar yr adenydd. Mae'r gweddill o'r plu yn llwyd.

Mae'n nythu mewn coed, yn dodwy dau wy gwyn. Tu allan i'r tymor nythu mae'n ymgasglu yn heidiau, weithiau gannoedd neu hyd yn oed filoedd gyda'i gilydd. Mae eu bwyd yn wahanol fathau o blanhigion, yn enwedig grawn ac egin ieuanc, ac oherwydd hyn maent yn aml yn cael eu saethu gan ffermwyr.

Ffeithiau diddorol
------------------

Mae'r adar ifanc fel arfer yn hedfan ar ôl 33-34 diwrnod ac mae'r gynffon yn mesur tua 13.8 i 15 cm. [Llysieuyn|Llysiau]] yw rhan fwyaf o'u deiat.

Cyfeiriadau
-----------
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Taphrinaceae* yw'r **Ysgub y wrach** (Lladin: ***Taphrina betulina***; Saesneg: *Birch Besom*). Chwyddau Taffrina yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Mae'r 'chwydd' yma'n cyfeirio at rannau o goed ee cynffonau wyn bach neu euron, sy'n chwyddo pan mae'r ffwng yma'n ymosod arnyn nhw. Mae'r teulu *Taphrinaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Taphrinales.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Taphrinaceae
-------------------------------------

Mae gan **Ysgub y wrach** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Ascomyces alni* | Ascomyces alni |  |
|
| *Ascomyces alutaceus* | Ascomyces alutaceus |  |
|
| *Ascomyces anomalus* | Ascomyces anomalus |  |
|
| *Ascomyces aureus* | Ascomyces aureus |  |
|
| *Ascomyces betulae* | Ascomyces betulae |  |
|
| *Ascomyces bullatus* | Ascomyces bullatus |  |
|
| *Ascomyces caerulescens* | Ascomyces caerulescens |  |
|
| *Ascomyces candicans* | Ascomyces candicans |  |
|
| *Ascomyces deformans* | Ascomyces deformans |  |
|
| *Ascomyces trochocarpae* | Ascomyces trochocarpae |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Ysgub y wrach** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Ysgubor Dolorgan**, gerllaw pentref Talsarnau yn y gymuned o'r un enw yn ardal Ardudwy yn ne Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 31 Mawrth 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.19 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ysbaddaden: darlun gan John D. Batten (1860–1932) ar gyfer llyfr *Celtic Fairy Tales* (1892)
Cawr chwedlonol yw **Ysbaddaden Bencawr** ("Ysbaddaden Pennaeth y Cewri"); hefyd **Ysbyddaden Bencawr.** Mae'n un o brif gymeriadau'r chwedl Gymraeg Canol *Culhwch ac Olwen*. Merch Ysbaddaden yw Olwen. Mae Culhwch, arwr y chwedl, wedi ei dynghedu gan ei lysfam i garu ac i ennill llaw Olwen yn unig. Ond os bydd Culhwch yn priodi Olwen bydd Ysbaddaden yn marw. Mae pob arwr arall a geisiai Olwen wedi methu neu farw yn yr ymgais.

Mae'r cawr yn gwrthod cais Culhwch am law Olwen deirgwaith gan daflu gwaywffon wenwynig ato bob tro. Y trydydd tro mae Culhwch yn dal y waywffon a'i bwrw yn ôl gan daro Ysbaddaden yn ei lygad. Mae Ysbaddaden yn ildio i gais Culhwch ond ar yr amod ei fod yn cyflawnu deugain tasg amhosibl (yr Anoethau) cyn iddo gael priodi Olwen. Ar ôl cyfres o anturiaethau gyda chymorth arwyr llys Arthur mae Culhwch yn cyflawni'r Anoethau. Mae Goreu fab Custennin, a guddiwyd mewn cist rhag iddo gael ei ladd gan Ysbaddaden fel ei frodyr, yn torri pen y cawr ac mae Culhwch o'r diwedd yn priodi Olwen.

Llyfryddiaeth
-------------

* Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Caerdydd, 1988)
Mae **Stob Coire a'Chairn (copa deheuol)** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN181656.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Murdo a Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Copa mynydd rhwng Cwm Rhymni ym mwrdeistref sirol Caerffili a Dyffryn Sirhywi ym mwrdeistref sirol Blaenau Gwent (cyfeiriad grid SO145060) yw **Mynydd Bedwellte**. Uchder cymharol (neu "amlygrwydd") y copa yw 376 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 486 metr (1594 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"