Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Pontardawe**. Llifa'r Afon Tawe trwy ganol y dref, a enwir ar ôl y bont dros yr afon honno. Mae'r Afon Clydach Uchaf hefyd yn llifo trwy'r dre cyn ymuno â'r Tawe, ac mae rhan o Gamlas Abertawe (sydd pellach yn segur) i'w ganfod yno. Mae'n gartref i tua 5,000 o drigolion, gan ymestyn i mewn i bentrefi cysylltiedig Trebannws, Ynysmeudwy, Alltwen a Rhyd-y-fro.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Jeremy Miles (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Christina Rees (Llafur).

Hanes
-----

Dechreuodd hanes Pontardawe fel croesffordd llwybrau porthmyn, un yn arwain o Abertawe i Aberhonddu a'r llall o Gastell-nedd i Landeilo. Recordiwyd yr enw ar fap am y tro cyntaf ym 1729, fel "Pont-ar-Dawye", yn *New and Accurate Map of South Wales* Emmanuel Bowen. Erbyn 1796, roedd Camlas Abertawe wedi cysylltu Pontardawe â dociau Abertawe. Galluogodd hygyrchedd y gamlas ddatblygiad diwydiant yn yr ardal, a ddechreuodd â gwaith haearn Ynysderw ym 1835. Gerllaw'r gwaith haearn, daeth tunplat a gwaith dur yn sylfaen i ddatblygiad y dref. Datblygodd William Parsons, diwydiannwr o Gastell-nedd, y diwydiant cynnar, cyn i deulu'r Gilbertsons o 1861 ymlaen ddod yn brif berchnogion y dref. Yn ogystal â gwaith metel, roedd sawl pwll glo yn yr ardal a diwydiant crochenwaith yn Ynysmeudwy.

O 1861 ymlaen, cysylltodd Rheilffordd Abertawe Pontardawe â gweddill y cwm tan ei ddad-gomisiynu yn 1964. Yn 1862, gorffennwyd adeiladu Eglwys Saint Pedr, a ariannwyd gan Mr Parsons. Yn ogystal â'i bensaernïaeth anghyffredin Ffrengig, mae'r Eglwys hyd at heddiw yn un o brif nodweddion y dref.

Ers 1978, cynhaliwyd Gŵyl Pontardawe am benwythnos ym mis Awst bob blwyddyn - gŵyl sy'n fwrlwm o berfformiadau cerddorol, traddodiadol a rhyngwladol.

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Pontardawe (pob oed) (6,832)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Pontardawe) (2,083)** |    | 31.6% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Pontardawe) (5661)** |    | 82.9% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Pontardawe) (1,151)** |    | 39.4% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Yr iaith Gymraeg
----------------

Yn ôl cyfrifiad 2001, roedd gan 1,995 o drigolion y dref (neu 40.9% o'i phoblogaeth) y gallu i siarad, darllen neu ysgrifennu yn Gymraeg. Dyma ganran sydd llawer uwch na chyfartaledd Cymru gyfan (23.5%) ac mae'r fwrdeistref yn gyffredinol yn cynnwys 20.3% o siaradwyr Cymraeg. Mae Ysgol Gynradd Gymraeg Pontardawe yn darparu addysg gynradd trwy gyfrwng y Gymraeg yn y dre. Canolfan Gymraeg y dre a’r Cwm yw Ty Gwrhyd. Mae cyrsiau (gan Acadami Hywel Teifi, Prifysgol Abertawe) a gweithgareddau ar gael i ddysgwyr ac i Gymry Cymraeg. Mae siop Cymraeg ar agor dyddiau Llun, Mercher, Gwener a bore dydd Sadwrn. Mae swyddfeydd Menter Iaith Castell nedd Port Talbot yn y ganolfan.

Cysylltiadau rhyngwladol
------------------------

Mae Pontardawe wedi'i gefeillio â:

* Bretagne Logunec'h, Llydaw

Enwogion
--------

* Gwenallt, llenor a bardd, a annwyd ym Mhontardawe ond symudodd y teulu yn fuan i'r Alltwen a roddodd iddo ei enw barddol Gwenallt.
* Mari Hopcin, cantores
* Gareth Edwards (ganwyd 1947), cyn chwaraewr rygbi rhyngwladol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 23 Rhagfyr 2021
3. 1 2 3  "Neath Port Talbot County Borough Council, *Neighbourhood Profile for Pontardawe Ward*" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2012-08-20. Cyrchwyd 2012-05-16.
4. ↑  "Gwefan Senedd Cymru". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-11-10. Cyrchwyd 2021-12-23.
5. ↑  Gwefan Senedd y DU
6. ↑  "Plwyf Llangiwg, *Church of St Peter, Pontardawe*". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-10-01. Cyrchwyd 2012-05-16.
7. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
8. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
9. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
10. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

Llyfryddiaeth
-------------

* The Pontardawe Historians, *Around Pontardawe* (Chalford Publishing Company, 1996), ISBN 0-7524-0691-4

Dolen allanol
-------------

* Gwefan swyddogol Cyngor Tref Pontardawe Archifwyd 2018-08-09 yn y Peiriant Wayback.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Castell-nedd Port Talbot**

**Trefi**  

Aberafan  **·** Castell-nedd  **·** Glyn-nedd  **·** Llansawel  **·** Pontardawe  **·** Port Talbot
  
**Pentrefi**  

Aberdulais  **·** Abergwynfi  **·** Alltwen  **·** Baglan  **·** Banwen  **·** Bedd y Cawr  **·** Blaendulais  **·** Blaen-gwrach  **·** Blaengwynfi  **·** Bryn  **·** Cil-ffriw  **·** Cilmaengwyn  **·** Cilybebyll  **·** Y Clun  **·** Y Creunant  **·** Cwmafan  **·** Cymer  **·** Cwm-gors  **·** Cwmllynfell  **·** Dyffryn Cellwen  **·** Efail-fach  **·** Glyncorrwg  **·** Godre'r-graig  **·** Gwauncaegurwen  **·** Llandarcy  **·** Llangatwg  **·** Llan-giwg  **·** Margam  **·** Melin-cwrt  **·** Morfa Glas  **·** Onllwyn  **·** Pentreclwydau  **·** Pontrhydyfen  **·** Pwll-y-glaw  **·** Resolfen  **·** Rheola  **·** Rhos  **·** Rhyd-y-fro  **·** Sgiwen  **·** Tai-bach  **·** Ton-mawr  **·** Tonna  **·** Trebannws  **·** Ynysmeudwy  **·** Ystalyfera