Paëla valenciana
Paëla de marisco
**Paëla** (*paella* yn Sbaeneg ac yn Saesneg) yn bryd o fwyd reis Sbaenaidd sy'n dod yn wreiddiol o Valencia.

Paëla yw un o'r prydau mwyaf adnabyddus bwyd Sbaenaidd. Am y rheswm hwn, mae llawer o bobl nad ydynt yn Sbaenwyr yn ei ystyried yn fwyd cenedlaethol Sbaen, ond mae Sbaenwyr bron yn unfrydol yn ei ystyried yn ddysgl o ranbarth Valencia. Mae Valenciaid, yn eu tro, yn ystyried *paella* fel un o'r symbolau caiff eu hadnabod amdano.

Mae *paëla yn* cymryd ei enw o'r badell draddodiadol lydan, fas a ddefnyddir i goginio'r ddysgl ar dân agored. Ystyr *'paella*' yw "padell ffrio" yn iaith Valenciaidd.

Efallai fod gan y pryd o fwyd hwn wreiddiau hynafol, ond y ei ffurf fodern mae'n cael ei olrhain yn ôl i ganol y 19eg ganrif, yn yr ardal wledig o amgylch morlyn Albufera ger dinas Valencia, ar arfordir dwyreiniol Sbaen.

***Paëla valenciana*** yw paëla traddodiadol rhanbarth Valencia, y credir ei fod yn rysáit wreiddiol. Mae'n cynnwys reis grawn crwn, *bajoqueta* a *tavella* (mathau o ffa gwyrdd), cig cwningen, cig cyw iâr, weithiau cig hwyaden, a *garrofó* (amrywiaeth o ffa wen). Weithiau defnyddir artisiog fel cynhwysion tymhorol. Defnyddir olew olewydd fel sylfaen, a defnyddir saffrwm ac (weithiau) rhosmari am, flas. ***Paëlla de marisco*** (*paëla* bwyd môr) yw paëla sy'n cyfnewid y cig am fwyd môr, ac yn hepgor ffa a llysiau gwyrdd. *Mae **paëla mixta*** (*paëla* cymysg) yn cyfuno cig a ffermir, bwyd môr, llysiau, ac weithiau ffa, gyda'r reis traddodiadol. Mae amrywiadau lleol poblogaidd eraill o *baëla* yn cael eu coginio ledled ardal Môr y Canoldir, gweddill Sbaen ac yn rhyngwladol.

Hanes
-----

Dechreuodd Mwriaid ffermio reis yn Sbaen Fwslimaidd tua'r 10fed ganrif. O ganlyniad, roedd pobl leol dwyreiniol yr Penrhyn Iberia yn aml yn gwneud caserolau o reis, pysgod a sbeisys ar gyfer y teulu ac ar gyfer gwleddoedd crefyddol. Felly sefydlwyd arfer o fwyta reis yn Sbaen. Arweiniodd hyn at reis yn dod yn fwyd pob-dydd erbyn y 15fed ganrif. Wedi hynny, daeth yn arferiad i gogyddion yn cyfuno reis â llysiau, ffa a phenfras sych, yn creu pryd derbyniol ar gyfer y Grawys. Ar hyd arfordir dwyreiniol Sbaen caiff reis ei fwyta gyda physgod yn bennaf.

Mae'r hanesydd bwyd Sbaenaidd Lourdes March yn nodi bod paëla yn symbol o undeb a threftadaeth dau ddiwylliant pwysig, y diwylliant Rhufeinig lle ddaw'r offer, a'r diwylliant Arabaidd lle ddaw'r bwyd sylfaenol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Paella, on the way to becoming a World Heritage Site". Generalitat Valenciana. Cyrchwyd 19 February 2020. *For the Region of Valencia, paella is much more than a recipe, it is a ritual and an icon of our culture.*[*dolen marw*]
2. ↑   Panadero, Amparo (11 March 2019). "La paella valenciana quiere ser Patrimonio de la Humanidad". *Diario16* (yn Spanish). Cyrchwyd 19 February 2020. *En el caso de la paella valenciana, se trata de una tradición culinaria y social que constituye un icono de hospitalidad y un símbolo de unión e identidad valencianas ...*CS1 maint: unrecognized language (link)
3. ↑  "Info about Paella on About.com". Spanishfood.about.com. 15 December 2009. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-07-31. Cyrchwyd 19 February 2010.
4. ↑  Saveur, "The Art of Paella" (accessed 21 July 2015)
5. ↑  Paella Rice (accessed 12 April 2020)
6. ↑  Phaseolus lunatus L. var. macrocarpus Benth.
7. ↑  "La Bible de la Paella: The Garrofon". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-09-05. Cyrchwyd 5 September 2018.
8. ↑  Watson, Andrew (1983). *Agricultural innovation in the early Islamic world*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-06883-5.
9. ↑  Olver, Lynne (16 September 2009). "The Food Timeline presents a history of paella". *The Food Timeline*. Cyrchwyd 19 February 2010.
10. ↑  Tom Jaine (1989). *The Cooking Pot: Proceedings*. Oxford Symposium. t. 104. ISBN 978-0-907325-42-0.
11. ↑  March, Lourdes (1999), "Paella", in Davidson, Alan, *The Oxford Companion to Food*, Oxford: Oxford University Press, pp. 566–567, ISBN 0-19-211579-0,

[[Categori:Coginiaeth Sbaen]]