Castell Llwydlo - Pencadlys y Cyngor
Roedd **Cyngor Cymru a'r Gororau** neu **Cyngor Cymru a'r Mers** (teitl swyddogol, Saesneg: *Court of the Council in the Dominion and Principality of Wales, and the Marches of the same*) yn gorff gweinyddol ar gyfer Cymru a'r siroedd cyffiniol Swydd Amwythig, Swydd Henffordd, Swydd Gaerwrangon a Swydd Gaerloyw rhwng y 15fed a'r 17g. Roedd pencadlys y Cyngor yng Nghastell Llwydlo.

Hanes
-----

### 15fed ganrif

Yn wreiddiol bu'r cyngor yn gyfrifol am weinyddu tiroedd Tywysogaeth Cymru a oedd yn dod o dan reolaeth y Goron o ganlyniad i oresgyniad 1282. Cafodd ei phenodi am y tro cyntaf gan y Brenin Edward IV ym 1472 fel corff i gynghori a gweithredu ar ran ei fab, y baban Edward, Tywysog Cymru. Ar y pryd roedd y Brenin Edward newydd ei adfer i'r frenhiniaeth yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau a roedd y rhan fwyaf o arglwyddiaethau'r Mers, o fewn ac ar ffiniau Cymru, yn gynghreiriaid iddo. Sefydlodd ei fab yng Nghastell Llwydlo, gan benodi ei gyfeillion triw, teuluoedd Woodville a Stanley i fod yn ffigurau blaenllaw ar y Cyngor.

Ym 1473 cafodd rôl y Cyngor ei ehangu yn fawr pan roddwyd dyletswydd iddo dros gynnal cyfraith a threfn yng Nghymru ac ar hyd y ffin.

### 16eg ganrif

Parhaodd y Cyngor ar ôl marwolaeth Edward IV a diflaniad ei feibion o Dŵr Llundain. O dan deyrnasiad Harri VII, bu'r Cyngor yn gyfrifol am weinyddu'r dywysogaeth ar ran ei feibion fel Tywysogion olynol Cymru, sef y Dywysog Arthur ac yna'r Dywysog Harri (Harri VIII wedyn).

Rhwng 1534 a 1543 bu Rowland Lee Esgob Coventry a Chaerlwytgoed yn llywydd y cyngor; credai Lee bod y Cymry yn bobl anwar di gyfraith a bu ei gyfnod fel llywydd yn un o *deyrnasiad braw* , credai mai'r ffordd orau i ddelio â'r Cymry oedd trwy eu collfarnu a'u dienyddio yn ddidrugaredd. Broliai ei fod wedi lladd 5,000 o Gymry yn ystod cyfnod ei lywyddiaeth.

Y prif reswm pam bod Lee a'i debyg yn gallu ymddwyn mewn modd mor greulon yn ddigerydd oedd bod y cyngor yn bodoli o dan uchelfraint y brenin heb fod iddi unrhyw reolaeth mewn cyfraith statudol. Newidiwyd hynny gan yr Ail Ddeddf Uno (1543) pan roddwyd cyfansoddiad statudol i'r cyngor. O dan y ddeddf, aelodau'r Cyngor oedd y Llywydd, yr Islywydd, ac ugain o aelodau a enwebwyd gan y brenin; ymhlith y rhain roedd rhai o esgobion Cymru a'r Gororau, aelodau'r teulu brenhinol a chyfreithwyr Cymru a'r gororau megis Ynadon Llys y Sesiwn Fawr a gwŷr a hyfforddwyd yn y gyfraith.

Doedd y ddeddfwriaeth a rhoddodd gydnabyddiaeth statudol i'r Cyngor ddim yn rhestru ei chyfrifoldebau, dim ond datgan y dylai'r Llywydd a'r Cyngor *gwrando a phenderfynu ar yr achosion yr oedd wedi gwrando arnynt hyd yn hyn*. Cafodd hyn ei ddehongli'n eang a dechreuodd y cyngor clywed pob achos, sifil a throseddol a oedd yn cael eu dwyn gan unigolion a oedd yn rhy dlawd i erlyn yn llysoedd Llundain; roedd yn barnu bob achos o lofruddiaeth, ffeloniaeth, morladrad, dryllio, a throseddau oedd yn debygol o darfu ar heddwch. Bu'r cyngor hefyd yn ymchwilio i gyhuddiadau o gam lywodraethu gan swyddogion a rheithfarnau ffug rheithgorau. Roedd i orfodi'r cyfreithiau yn ymwneud â lifrai a chynnal a chadw; i gosbi lledwyr achlust a godinebwyr, ac i ddelio ag anghydfodau ynghylch amgáu tiroedd, gwasanaeth taeog, a chwestiynau maenorol. Roedd yn clywed apeliadau gan y llysoedd cyffredin; ac roedd yn gyfrifol am weinyddu'r ddeddfwriaeth yn delio â chrefydd. Yn ôl yr hanesydd John Davies, *Cyrychiolai'r Cyngor arbrawf nodedig mewn llywodraeth rhanbarthol yn y cyfnod hwn*.

Er bod mwyafrif y cynghorwyr yn foneddigion a chlerigwyr o'r Mers, doedd y siroedd Saesnig ddim yn or-hoff o gael eu rheoli ar y cyd â Chymru a bu sawl ymgais ganddynt i gael eu rhyddhau o'i ddylanwad. Llwyddodd Dinas Bryste i ymeithrio o ddylanwad y Cyngor ym 1562 a Swydd Gaer ym 1569; methodd cais Caerwrangon i gael ei rhyddhau ym 1576.

### 17eg ganrif

Cyrhaeddodd prysurdeb y Cyngor ei hanterth rhwng 1610 a 1620 pan glywodd dros 1,200 o achosion y flwyddyn.

Diddymwyd y Cyngor yn ystod cyfnod Rhyfel Cartref Lloegr a'i hail adfer ar ôl i Siarl II ddychwelyd i'r orsedd ym 1660. Cafodd y Cyngor ei ddiddymu'n llwyr ar 25 Gorffennaf 1689 yn dilyn y Chwyldro Gogoneddus ym 1688 a ddymchwelodd teyrnasiad Iago II ac a sefydlodd William III (William o Orange) fel brenin.

Gweler hefyd
------------

Rhestr o Lywyddion ac is Lywyddion Cyngor Cymru a'r Gororau

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *The council in the Marches of Wales; a study in local government during the sixteenth and seventeenth centuries* CAROLINE A. J. SKEEL 1904
2. ↑  The Court of the President and Council of Wales and the Marches, from 1478-1575, David Lewis (1897)
3. ↑  The Dialogue of the Government of Wales (1594): Updated Text and Commentary; John Gwynfor Jones University of Wales Press, 2010
4. ↑  John Davies *Hanes Cymru*, tud 217; Allen Lane 1990 ISBN 10: 0713990112
5. ↑  Y Bywgraffiadur *LEE ( LEGH ), ROWLAND (bu f. 1543 )* adalwyd 17 Mehefin 2016
6. ↑  John Davies *Hanes Cymru*, tud 261 Allen Lane 1990 ISBN 10: 0713990112
7. ↑  John Davies, *Hanes Cymru* (Llundain: Allen Lane, 1990), t.262
8. ↑  BBC The Council of Wales and the Marches adalwyd 17 Mehefin 2016