Roedd **Athaliah** (Hebraeg: עֲתַלְיָה) yn ferch i'r Brenin Ahab a'r Frenhines Jesebel o Israel. Bu'n brenhines gydweddog Jwda fel gwraig y Brenin Joram, un o ddisgynyddion y Brenin Dafydd, ac yn ddiweddarach yn frenhines raglywiol tua. 841–835 CC.

Naratif Beiblaidd
-----------------

 Gustave Doré, *Marwolaeth Athaleia*.
Mae cyfrifon am fywyd Athaleia i’w cael yn 2 Brenhinoedd 8:16 - 11:16  a 2 Cronicl 22:10 - 23:15  yn yr Hen Destament. Ystyrir ei bod yn ferch i'r Brenin Ahab a'r Frenhines Jesebel o Israel. Daeth Athaleia yn briod â Joram Brenin Jwda i selio cytundeb rhwng teyrnasoedd Israel a Jwda, ac i sicrhau ei swydd lladdodd Joram ei chwe brawd. Daeth Joram yn frenin ar Jwda yn y bumed flwyddyn o deyrnasiad Joram Brenin Israel. Roedd Joram Brenin Israel yn frawd i Athaleia (neu ei nai o bosib).

Teyrnasodd Joram dros Jwda am wyth mlynedd. Roedd ei dad Jehosaffat a'i daid Asa yn frenhinoedd defosiynol a oedd yn addoli'r ARGLWYDD ac yn cerdded yn ei ffyrdd. Fodd bynnag, dewisodd Joram beidio â dilyn eu hesiampl a gwrthododd yr ARGLWYDD a phriodi Athaleia, merch Ahab yn llinell Omri. Roedd rheolaeth Joram dros Jwda yn sigledig. Gwrthryfelodd Edom, a gorfodwyd ef i gydnabod ei annibyniaeth. Fe wnaeth cyrch ar Jwda gan Philistiaid, Arabiaid ac Ethiopiaid ysbeilio tŷ'r brenin, a chludo ei deulu i gyd heblaw am ei fab ieuengaf, Ahaseia .

Ar ôl marwolaeth Joram, daeth Ahaseia yn frenin ar Jwda, ac roedd Athaleia yn fam frenhines. Teyrnasodd Ahaseia am flwyddyn pan oedd yn 22 mlwydd oed  a chafodd ei ladd yn ystod ymweliad gwladol ag Israel ynghyd â Joram Brenin Israel. Llofruddiodd Jehu y ddau yn enw'r ARGLWYDD a daeth yn frenin Israel. Cafodd deulu estynedig cyfan Athaelia yn Samaria ei roi i farwolaeth, gan ddod â llinach Omri yn Israel i ben.

Wrth glywed y newyddion am farwolaeth Ahaseia, cipiodd Athaleia orsedd Jwda a gorchymyn dienyddio pob hawliwr posib i’r orsedd, gan gynnwys gweddillion llinach Omri, sef ei llinach ei hun. Fodd bynnag, llwyddodd Joseba, chwaer Ahaseia, i achub Joas, mab (o bosib, ŵyr) i Athaleia a Joram Brenin Jwda, a oedd ond yn flwydd oed. Codwyd Joas yn ddirgel gan ŵr Joseba, offeiriad o’r enw Jehoiada .

Fel "brenhines gamfeddianol", defnyddiodd Athaleia eigrym i sefydlu addoliad Baal yn Jwda. Chwe blynedd yn ddiweddarach, synnodd Athaleia pan ddatgelodd Jehoiada fod Joas yn byw a'i gyhoeddi'n frenin Jwda. Rhuthrodd i atal y gwrthryfel, ond cafodd ei chipio a'i ddienyddio.

Dyddio ei theyrnasiad
---------------------

Dyddiodd yr archeolegydd Beiblaidd Americanaidd, William F. Albright, ei theyrnasiad i 842-837 CC, tra bod yr athro ar astudiaethau'r Hen Destament, Edwin R. Thiele, yn nhrydydd argraffiad ei lyfr *The Mysterious Numbers of the Hebrew Kings* yn dyddio ei theyrnasiad o 842/841 i 836/835 CC. Fodd bynnag, mae dyddiad cychwyn o 842/841 ar gyfer teyrnasiad Athaleia yn flwyddyn cyn y dyddiad 841/840 a roddodd Thiele ar gyfer farwolaeth ei mab, y Brenin Ahasiea.

Mewn llenyddiaeth
-----------------

Ym 1691, ysgrifennodd yr awdur Ffrengig Jean Racine ddrama am y frenhines Feiblaidd hon, o'r enw *Athalie .* Ysgrifennodd y cyfansoddwr Almaeneg Felix Mendelssohn, ymhlith eraill, gerddoriaeth atodol (ei opws 74) i ddrama Racine, a berfformiwyd gyntaf ym Merlin ym 1845. Teitl un o'r darnau a glywir amlaf o gerddoriaeth Mendelssohn yw *Kriegsmarsch der Priester* (Gorymdaith Ryfel yr Offeiriaid).

Ym 1733, cyfansoddodd y cerddor a'r cyfansoddwr Handel oratorio yn seiliedig ar ei bywyd, o'r enw *Athalia,* gan ei galw'n "Frenhines Baal-Addolgar Jwda, Merch Jesebel". Baal oedd duw ffrwythlondeb y Canaaneaid, y byddai'r hen Israeliaid yn aml yn ei addoli yn yr Hen Destament.

Cyfeiriadau
-----------

Lle fo cyfeiriad yn destun Beiblaidd, bydd dilyn y cysylltiad yn mynd at rifyn Beibl William Morgan Cymdeithas Feiblaidd Prydain a Thramor, 1992 ar wefan Bible Gateway. Am destun mwy cyfoes gellir chwilio am yr un adnodau ar dudalen chwilio Beibl Net

1. ↑  2 Brenhinoedd 8:16 - 11:16
2. ↑  2 Cronicl 22:10 - 23:15
3. ↑  *Jewish Encyclopedia*, "Jehoram"
4. ↑  2 Brenhinoedd 8:16
5. ↑  Platts, John. *A New Universal Biography*, Vol.I, p.156, Sherwood, Jones and Co. 1825
6. ↑  2 Brenhinoedd 8:26
7. ↑  2 Brenhinoedd 11:1
8. ↑  "Athaliah: Bible - Jewish Women's Archive". *jwa.org*.
9. ↑  Mathys, H. P. *1 and 2 Chronicles* in Barton, J. and Muddiman, J. (2001), The Oxford Bible Commentary Archifwyd 2017-11-22 yn y Peiriant Wayback. p. 297
10. ↑  2 Brenhinoedd 11:14
11. ↑  2 Cronicl 23:12-15
12. ↑  Edwin R. Thiele, *The Mysterious Numbers of the Hebrew Kings* (3ydd argraffiad.; Grand Rapids, MI: Zondervan/Kregel, 1983).
13. ↑  Classical Archives' All Music Guide.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 159028790
* GND: 118504827

 |

Gweler hefyd
------------

Rhestr o fenywod y Beibl