Beirniad llenyddol ac hanesydd Ffrengig oedd **Hippolyte-Adolphe Taine** (21 Ebrill 1828 – 5 Mawrth 1893).

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganed Hippolyte-Adolphe Taine ar 21 Ebrill 1828 yn Vouziers yn yr Ardennes, Teyrnas Ffrainc, i deulu dosbarth canol. Bu nifer o'i berthnasau yn gweithio i'r gwasanaeth sifil, a chyfreithiwr oedd ei dad. Cafodd ei fagu mewn awyrgylch gwaraidd a'i gyflwyno i'r celfyddydau a byd natur ers ei flynyddoedd cynnar, a derbyniodd ei wersi gan athrawon preifat yn y tŷ. Yn sgil marwolaeth ei dad, pan oedd Hippolyte yn 13 oed, aeth i fyw gyda'i fam ym Mharis a bu'n ddisgybl rhagorol yn y Collège Bourbon. Darllenodd weithiau'r rhesymolwyr ac athronwyr y mudiad *Idéologie*, a throdd ei gefn ar y ffydd Gristnogol erbyn 15 oed. Yn gynnar felly, datblygodd ei feddylfryd epistemolegol o seilio gwybodaeth ar brofiad y synhwyrau, arsylwad, ac arbrofion rheoledig.

Aeth i'r École Normale Supérieure ym 1848 wedi iddo dderbyn ei *licenceès-lettres* (rhag-radd), ac yno astudiodd am ei *agrégation* (uwch-radd) mewn athroniaeth. Tynnwyd ei sylw yn arbennig gan faes metaffiseg, a dan ddylanwad syniadau Hegel a Spinoza ei nod oedd i esbonio'r grymoedd achosol sydd yn gyrru bywyd a'r bydysawd. Byddai ei athrawon, ar y llaw arall, yn cofleidio eclectigiaeth, athrawiaeth ffasiynol yr oes, ac o'r herwydd taliadau Hippolyte Taine, a ystyriwyd yn anuniongred ganddynt, cafodd ei fethu gan banel yr *agrégation* ym 1851.

Addysgodd Taine am gyfnodau byrion yn Nevers a Poitiers cyn iddo ddychwelyd i Baris ym 1852. Cyflwynodd ddau draethawd estynedig ar gyfer ei ddoethuriaeth mewn llenyddiaeth, un ar bwnc cymeriadau mewn ymgomion Platon a'r llall yn astudiaeth o ffablau Jean de La Fontaine, ac enillodd y radd honno ym Mai 1853.

Ei feirniadaeth ac athroniaeth
------------------------------

Bu cyfnod mwyaf cynhyrchiol Taine yn cyd-daro â theyrnasiad yr Ymerawdwr Napoléon o 1852 i 1870. O ganlyniad i'r ormes wleidyddol yn Ail Ymerodraeth Ffrainc, yn enwedig yn erbyn deallusion rhyddfrydol, fe roddai'r gorau i geisio am yrfa academaidd, ac enciliodd o fywyd cyhoeddus i ganolbwyntio ar ei amryw astudiaethau. Gweithiodd yn diwtor preifat er mwyn ennill ei damaid, a chyhoeddai ei erthyglau a llyfrau yn rheolaidd.. Parhaodd i fynychu darlithoedd, yn enwedig ar bynciau gwyddonol, a chafodd grap ar ffisioleg a fyddai'n bwysig wrth siapio'i syniadau am seicoleg.

Aeth ar wyliau i fynyddoedd y Pyreneau ym 1854 i wella'i iechyd, ac ysgrifennodd deithlyfr llenyddol o'i daith dan y teitl *Voyage aux eaux des Pyrénées* (1855). Enillodd Taine wobr o'r Académie française am ei draethawd ar Lifi, *Essai sur Tite-Live* (1856). Yn ei gyfrol *Les Philosophes français du XIX siècle* (1857) ceir asesiad beirniadol o syniadau athronwyr Ffrengig y 19g. Cyhoeddodd sawl cyfrol o ysgrifau beirniadol, gan gynnwys *Essais de critique et d'histoire* (1858), *Nouveaux essais* (1865), a *Derniers essais* (1894). Cyhoeddodd adolygiad o'i draethawd doethurol, *La Fontaine et ses fables*, ym 1861, ac yn yr hwnnw ceir cyflwyniad i gysyniad Taine o estheteg sydd yn nodweddiadol o'i olygwedd wyddonol ar lenyddiaeth.

Gosodir cyfundrefn feirniadol Taine yn gliriaf yn ei gyflwyniad i *Histoire de la littérature anglaise* (1863). Ei gampwaith arall yw *De l'intelligence* (1870) sydd yn cydlynu ei syniadau seicolegol ac athronyddol â'i ddulliau beirniadol.

Celf
----

Ym 1864 penodwyd Taine i olynu'r pensaer Viollet-le-Duc yn swydd athro estheteg ac hanes celf yn yr École des Beaux-Arts ym Mharis, a byddai'n darlithio yno am ugain mlynedd. Cyhoeddwyd ei ddarlithoedd mewn dwy gyfrol, *Philosophie de l'art* (1865–69), gan gynnwys dadansoddiadau o ddatblygiad y celfyddydau yng Ngwlad Groeg, yr Eidal, a'r Iseldiroedd.

Ei hanesyddiaeth
----------------

Ysgytwyd Taine gan Ryfel Ffrainc a Phrwsia ym 1870. Treuliodd ugain mlynedd olaf ei oes yn ymchwilio i hanes Ffrainc mewn ymgais i egluro trechiad Ffrainc ac helynt Comiwn Paris ym 1871, a chyhoeddwyd ei ddadansoddiadau ar ffurf *Les Origines de la France contemporaine* (1875–93).

Diwedd ei oes
-------------

Bu farw Hippolyte Taine ar 5 Mawrth 1893 ym Mharis yn 64 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  (Saesneg) Hippolyte Taine. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 14 Hydref 2021.
2. ↑  (Saesneg) "Hippolyte Adolphe Taine", *Encyclopedia of World Biography*. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 14 Hydref 2021.

Darllen pellach
---------------

* Sholom J. Kahn, *Science and Aesthetic Judgement: A Study in Taine's Critical Method* (1953)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 2477374
* LCCN: n50013342
* ISNI: 0000 0001 2117 8586
* GND: 11862055X
* SELIBR: 227903
* SUDOC: 086056956
* BNF: cb11925938n (data)
* BIBSYS: 90325971
* ULAN: 500248995
* NLA: 36541177
* NDL: 00458267
* NKC: jn20000605262
* The Léonore id LH//2564/29 is not valid.
* The SBN id IEIV014923 is not valid.
* BNE: XX911733
* CiNii: DA00993793
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |