Mae'r **Hawl i ddatblygu** (*Global human rights and development* neu GHRAD) yn hawl dynol anymarferol y mae gan bob person hawl i gymryd rhan ynddo, cyfrannu ato, a mwynhau datblygiad economaidd, cymdeithasol, diwylliannol a gwleidyddol.

Mae'r hawl yn cynnwys:

1) datblygiad sy'n canolbwyntio ar bobl, gan nodi "y person dynol" fel pwnc canolog, cyfranogwr a buddiolwr datblygiad;

2) dull sy'n seiliedig ar hawliau dynol sy'n ei gwneud yn ofynnol yn benodol bod datblygiad yn cael ei gyflawni mewn modd "lle gellir gwireddu'r holl hawliau dynol a rhyddid sylfaenol yn llawn";

3) cyfranogi, gan alw am "gyfranogiad gweithredol, rhydd ac ystyrlon" pobl mewn datblygiad;

4) ecwiti, gan danlinellu'r angen am "ddosbarthiad teg buddion" datblygiad;

5) peidio â gwahaniaethu, gan ganiatáu "dim gwahaniaeth o ran hil, rhyw, iaith na chrefydd"; a

6) hunan-benderfyniad, mae'r datganiad yn integreiddio hunanbenderfyniad, gan gynnwys sofraniaeth lawn dros adnoddau naturiol, fel elfen gyfansoddol o'r hawl i ddatblygiad.

Yn aml, mae nodau hawliau dynol a datblygiad dynol yn cydgyfarfod mewn ac maent yn fuddiol i'r llywodraeth yn unig ac nid i'r bobl er y gall fod gwrthdaro rhwng eu gwahanol ddulliau. Heddiw,  mae llawer yn ystyried bod dull sy'n seiliedig ar hawliau dynol yn hanfodol i gyflawni nodau datblygu. Yn hanesyddol, roedd y "cymalau lleiafrifol" sy'n gwarantu hawliau sifil a gwleidyddol a goddefgarwch crefyddol a diwylliannol i leiafrifoedd yn weithredoedd sylweddol a ddaeth i'r amlwg o broses heddwch y Rhyfel Byd Cyntaf yn ymwneud â hawliau pobl i hunanbenderfyniad .

Hanes hawliau dynol
-------------------

Roedd yr ysgogiad cychwynnol o greu a rhoi trefn gyfreithiol ar hawliau dynol yn rhan o ymateb i erchyllterau Natsïaidd yr Ail Ryfel Byd. Pwysleisir Hawliau Dynol yn Siarter y Cenhedloedd Unedig  yn y Rhagymadrodd ac yn fyr o dan Erthygl 1. Mae rhaglith Siarter y Cenhedloedd Unedig yn ailddatgan "ffydd mewn hawliau dynol sylfaenol, yn urddas a gwerth y person dynol, yn hawliau cyfartal dynion a menywod". Fodd bynnag, mae erthygl 2 (4) yn gwahardd defnyddio grym ac ers hynny fe'i defnyddiwyd i rwystro gweithredoedd dyngarol er bod Pennod VII yn darparu ar gyfer mesurau gorfodi'r Cyngor Diogelwch.

Sefydlodd y Siarter y Cyngor Economaidd a Chymdeithasol a sefydlodd Gomisiwn Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig (ac a elwir bellach yn Gyngor Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig). Mae Pennod VI o'r Siarter (sef Cydweithrediad Economaidd a Chymdeithasol Rhyngwladol) yn darparu Erthygl 55 (c) y "parch at hawliau dynol a rhyddid sylfaenol i bawb, heb wahaniaethu rhwng hil, rhyw, iaith neu grefydd". Mae erthygl 56 yn ei gwneud yn ofynnol i Wladwriaethau gymryd camau ar y cyd ac ar wahân mewn cydweithrediad â'r Cenhedloedd Unedig i gyflawni eu nodau cydfuddiannol. Mae hawliau dynol yn gynhenid yng nghynnydd nodau cymdeithasol a diwylliannol economaidd ac felly i Ddatblygiad Dynol fel y cyfryw.

Nid yw'r Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol 1948  yn gyfraith rwymol ac mae'n adlewyrchu amharodrwydd pwerau'r Cynghreiriaid i godeiddio Mesur Hawliau Rhyngwladol lle roedd ofnau y byddai buddiannau trefedigaethol (*colonial interests*) yn cael eu heffeithio'n negyddol yn dal i fod yn ddylanwadol. Mae hawliau dynol yn cael eu hystyried yn gyffredinol, yn anwahanadwy, yn gyd-ddibynnol ac yn gydberthynol. Fe wnaeth René Cassin, un o benseiri’r datganiad, greu'r hawliau fel rhai wedi’u rhannu’n 4 colofn yn cefnogi’r deml, "urddas, rhyddid, cydraddoldeb, a brawdgarwch".

Mae erthyglau 1 a 2 sy'n cynnwys y golofn cyntaf yn ymwneud ag 'urddas' dynol a rennir gan bob unigolyn waeth beth fo'u crefydd, credo, ethnigrwydd, crefydd neu ryw. Erthyglau 100-19 mae'r ail golofn yn galw hawliau pobl i ryddid, yr ymladdwyd drostynt yn ystod yr Oleuedigaeth. Mae erthyglau 20-26 y drydedd golofn yn hawliau ail genhedlaeth, sy'n ymwneud ag ecwiti gwleidyddol, cymdeithasol ac economaidd, a hyrwyddwyd yn ystod y Chwyldro Diwydiannol. Mae erthyglau 27-28 y bedwaredd golofn yn hawliau trydydd cenhedlaeth sy'n gysylltiedig ag undod cymunedol a chenedlaethol a hyrwyddir o ddiwedd y 19g. Mae'r colofnau hyn yn cynnal to'r deml sef Erthyglau 29-30 sef amodau mewn cymdeithas y gellir gwireddu hawliau unigolion oddi tanynt.

Mae'r cysylltiad rhwng troseddau hawliau dynol difrifol a diogelwch rhyngwladol yn sylweddol gan fod erchyllterau mewn gwladwriaeth sofran yn peri pryder i gyfraith ryngwladol, pan fyddant yn cynhyrfu gwladwriaethau cyfagos mewn modd sy'n tarfu ar heddwch y byd. Mae Erthygl 55 o'r Siarter yn nodi bod "hyrwyddo'r parch at hawliau dynol yn helpu i greu amodau sefydlogrwydd" a "chydnabod ... hawliau cyfartal a diymwad pob aelod o'r teulu dynol yw sylfaen ... heddwch yn y byd". Gyda'i gilydd mae Siarter y Cenhedloedd Unedig a'r Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol yn darparu mecanwaith cyfreithiol a allai herio hawliau sofran Gwladwriaethau i ormesu pobl o fewn eu hawdurdodaeth eu hunain.

Mae Datganiad a Rhaglen Weithredu Fienna (VDPA)  yn ailddatgan yr <b>hawl i ddatblygiad</b> o dan rhan 1, paragraff 10 ac fe’i mabwysiadwyd trwy gonsensws yng Nghynhadledd y Byd ar Hawliau Dynol 1993. Cafodd Swyddfa'r Uchel Gomisiynydd Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig ei chreu gan y datganiad a'i chymeradwyo gan Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig (UNGA) o dan benderfyniad 48/121.

Ceisiodd Datganiad Rio ar yr Amgylchedd a Datblygu  atebion i dlodi, y bwlch cynyddol rhwng gwledydd diwydiannol a gwledydd sy'n datblygu a phroblemau amgylcheddol. Rhoddwyd yr un pwys i'r holl elfennau ac roedd y datganiad yn diffinio hawliau a rhwymedigaethau cenhedloedd mewn 27 egwyddor ac yn cydnabod "mae'r llygrwr yn talu" ("*the polluter pays*") fel canllaw.

Mae Cynllun Gweithredu a chynllun gwaith Gweithredu 2  yn deillio o adroddiad Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig "Cryfhau'r Cenhedloedd Unedig; Agenda ar gyfer Newid Pellach". Drwy hyn, integreiddir hawliau dynol i waith dyngarol, datblygu a chadw heddwch ledled systemau'r Cenhedloedd Unedig. Mae'r cynllun yn cyflwyno Pecyn Dysgu Cyffredin y Cenhedloedd Unedig a Dull Seiliedig ar Hawliau Dynol (HRBA)  sy'n adeiladu ar brofiad yr holl asiantaethau.

Mae pwyslais yr HRBA yn seiliedig ar ddealltwriaeth gyffredin ac mae'n ei gwneud yn ofynnol:

1) i bob rhaglen o gydweithio ar ddatblygu, polisïau, a chymorth technegol hyrwyddo gwireddu hawliau dynol ymhellach fel y nodir yn y Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol ac offerynnau hawliau dynol rhyngwladol eraill.

2) fod safonau hawliau dynol sydd wedi'u cynnwys yn y Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol ac offerynnau hawliau dynol rhyngwladol ac egwyddorion sy'n deillio ohonynt, yn arwain yr holl gydweithrediad a rhaglennu datblygu ym mhob sector ac ym mhob cam o'r broses raglennu a

3) mae cydweithredu datblygu yn cyfrannu at ddatblygu galluoedd 'cludwyr dyletswydd' i gyflawni eu rhwymedigaethau a / neu 'ddeiliaid hawliau' i fynnu eu hawliau.

Y Datganiad ar yr Hawl i Ddatblygu
----------------------------------

Cyhoeddwyd y Datganiad ar yr Hawl i Ddatblygu gan yr UNGA o dan benderfyniad 41/128 ym 1986. gyda dim ond Unol Daleithiau America yn pleidleisio yn erbyn y penderfyniad ac wyth yn ymatal. Nid yw'r Cenhedloedd Unedig yn cydnabod unrhyw hierarchaeth mewn hawliau dynol, ac mae'r holl hawliau'n gyfartal ac yn gyd-ddibynnol, nid yw'r hawl i ddatblygiad yn hawl ymbarél sy'n cwmpasu neu'n bwysicach na hawliau eraill ac nid yw'n hawl gyda statws gwleidyddol yn unig.

Mae'r hawl yn hawl trydydd cenhedlaeth sy'n cael ei hystyried yn hawl grŵp fel ei bod yn ddyledus i gymunedau yn hytrach na hawl unigolyn sy'n berthnasol i unigolion "Pobl, nid unigolyn, sydd â hawl i'r hawl i hunan-benderfyniad (ee annibyniaeth) ac i ddatblygiad cenedlaethol a byd-eang" Un rhwystr yw'r broses anodd o ddiffinio 'pobl' at ddibenion hunan-benderfyniad. Yn ogystal, mae'r mwyafrif o wladwriaethau sy'n datblygu yn lleisio pryderon am effeithiau negyddol agweddau ar fasnach ryngwladol, mynediad anghyfartal i dechnoleg a gwasgu baich dyledion ac yn gobeithio creu rhwymedigaethau i hwyluso datblygiad fel ffordd o wella llywodraethu a rheolaeth y gyfraith. Mae'r hawl i ddatblygiad yn ymgorffori tri phriodoledd ychwanegol sy'n egluro ei ystyr ac yn nodi sut y gallai leihau tlodi:

1) mae'r cyntaf yn ddull cyfannol sy'n integreiddio hawliau dynol i'r broses

2) mae creu amgylchedd sy'n galluogi sy'n cynnig termau tecach o fewn economeg, ar gyfer gwledydd sy'n datblygu a

3) mae'r cysyniad o gyfiawnder cymdeithasol a thegwch yn cynnwys cyfranogiad pobl y gwledydd dan sylw a dosbarthiad teg o fuddion datblygiadol gan roi sylw arbennig i aelodau ymylol a bregus y boblogaeth.

### Ffynonellau

Cydnabuwyd yr hawl gyntaf ym 1981 o dan Erthygl 22 o Siarter Affrica ar Hawliau Dynol a Phobl  ac wedi hynny yn y Siarter Arabaidd ar Hawliau Dynol. Bellach mae'n cael ei gydnabod mewn nifer o offerynnau rhyngwladol, gyda Datganiad Rio yn honni o dan egwyddor 1 "Mae bodau dynol wrth wraidd pryderon am ddatblygu cynaliadwy, mae ganddyn nhw hawl i fywyd iach a chynhyrchiol mewn cytgord â natur". Mae offerynnau eraill yn cynnwys Datganiad a Rhaglen Weithredu Fienna a Datganiad Mileniwm y Cenhedloedd Unedig, Consensws Monterrey 2002, Uwchgynhadledd y Byd 2005  a Datganiad 2007 ar Hawliau Pobl Gynhenid .

Hawliau dynol a Nodau Datblygu'r Mileniwm
-----------------------------------------

Ym mis Medi 2000, gwnaeth arweinwyr y byd ymrwymiadau yn natganiad y Cenhedloedd Unedig  y Mileniwm ar bynciau a oedd yn cynnwys heddwch, diogelwch, hawliau dynol, yr amgylchedd a thargedau datblygu a ffurfweddwyd yn ddiweddarach yn wyth Nod Datblygu'r Mileniwm (MDGs). Mae'r nodau hyn yn setiau o dargedau datblygu sy'n canolbwyntio ar haneru tlodi a gwella lles pobl dlotaf y byd erbyn 2015. Mae'r IMF yn cyfrannu at y nodau trwy gyngor, cymorth technegol, benthyca i wledydd a symbylu cefnogaeth rhoddwyr.

Mae Datganiad y Mileniwm yn ystyried chwe gwerth sylfaenol sy'n angenrheidiol ar gyfer cysylltiadau rhyngwladol:

1) <u>rhyddid</u> i fagu plant mewn urddas, rhyddid rhag newyn ac rhag ofn trais, gormes ac anghyfiawnder, gan gynnwys llywodraethu democrataidd a chyfranogol yn seiliedig ar ewyllys y bobl.

2) <u>cydraddoldeb</u>, ni ddylid gwrthod cyfle i unrhyw unigolyn na chenedl elwa ar ddatblygiad.

3) <u>solidariaeth</u>, mae anghydraddoldebau byd-eang i ddosbarthu costau a beichiau yn deg yn unol ag egwyddorion tegwch a chyfiawnder cymdeithasol, tra bod y rhai sy'n elwa leiaf yn haeddu help gan y rhai sy'n elwa fwyaf.

4) ni ddylid ofni nac atal goddefgarwch, na'r gwahaniaethau o fewn a rhwng cymdeithasau, ond eu coleddu fel un o asedau mwyaf gwerthfawr dynoliaeth, tra dylid hyrwyddo diwylliannau heddwch a deialog ymhlith pob gwareiddiad.

5) Parch at natur. Rhaid dangos pwyll wrth reoli'r holl rywogaethau byw ac adnoddau naturiol, trwy ddatblygu cynaliadwy a rhaid newid patrymau cynhyrchu a bwyta anghynaliadwy er budd lles ein disgynyddion yn y dyfodol a

6) rhannu cyfrifoldeb, cyfrifoldeb dros reoli economaidd ledled y byd a rhaid rhannu datblygiad cymdeithasol, yn ogystal â bygythiadau i heddwch a diogelwch rhyngwladol, ymhlith cenhedloedd y byd a dylid ei ymarfer yn amlochrog.

Mae hawliau dynol wedi chwarae rhan gyfyngedig wrth ddylanwadu ar gynllunio Nodau Datblygu'r Mileniwm (MDGs), er bod tebygrwydd cryf rhyngddynt a chynnwys yr MDGs sy'n debyg i lawer o hawliau economaidd a chymdeithasol. Mae MDGs yn darparu meincnodau ar gyfer hawliau economaidd a chymdeithasol, tra bod strategaethau hawliau dynol yn cynnig cyfreithlondeb, tegwch a chynaliadwyedd gwell i bolisïau'r MDG. Mae Datganiad y Mileniwm yn cyfeirio'n sylweddol at hawliau dynol ac mae arweinwyr wedi ymrwymo i barchu hawliau dynol cydnabyddedig a rhyddid sylfaenol, gan gynnwys yr hawl i ddatblygiad. Pwysleisir hawliau economaidd, cymdeithasol a diwylliannol, hawliau merched (menywod), ffoaduriaid, lleiafrifoedd a chyfranogiad yn y datganiad ac eto mae mynd ar drywydd yr MDGs wedi bod ar wahân iddo. Nid yw targedau MDG yn canolbwyntio'n ddigonol ar anghydraddoldebau o fewn gwlad ac mae offerynnau hawliau dynol yn ei gwneud yn ofynnol i isafswm lefel graidd o hawliau economaidd, cymdeithasol a diwylliannol gael eu gwireddu ar unwaith i bawb ac i ddileu pob math o wahaniaethu. Mae anghydraddoldebau o fewn gwledydd yn arwain at wrthdaro treisgar ac mae gwledydd yn canolbwyntio ar y rhai cymharol gefnog ymhlith y tlawd er mwyn cyrraedd targed MDG penodol.

Mae 18 targed yn cyd-fynd â'r MDGs a fesurir gan 60 dangosydd er nad yw'r berthynas rhwng y nodau, y targedau a'r dangosyddion bob amser yn glir. Hyrwyddir ystod o weithgareddau fel ffordd o gyflawni'r MDGs megis teilwra'r MDGs i'r cyd-destun rhanbarthol, cenedlaethol a lleol a chynnal asesiadau anghenion cenedlaethol a monitro cynnydd trwy adroddiadau MDG blynyddol.

### Tlodi

Gellir rhagweld y bydd y gorchymyn sefydliadol byd-eang presennol yn gysylltiedig â thlodi difrifol y gellir ei osgoi, a gall ei fodolaeth fod yn cwbwl groes i hawliau dynol. Mae yna lawer o fesurau tlodi ac erbyn hyn ystyrir bod tlodi yn fwy na mesur o incwm isel. Dadl Amartya Sen yw bod nodweddion corfforol unigol, amodau amgylcheddol a chymdeithasol ynghyd â disgwyliadau ymddygiadol i gyd yn chwarae rôl mewn tlodi. Mae Pwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol yn diffinio tlodi fel "cyflwr neu gyflyrau dynol a nodweddir gan amddifadedd cronig o alluoedd adnoddau, dewisiadau, diogelwch a phŵer sy'n angenrheidiol i fwynhau safon byw ddigonol".

### Addysg

Dadleua Varun Gauri y gellir deall hawliau economaidd a chymdeithasol, fel yr hawl i ofal iechyd neu addysg, nid fel offerynnau cyfreithiol i unigolion, ond fel dyletswyddau i lywodraethau ac asiantaethau rhyngwladol fel bod pawb yn ysgwyddo rhywfaint o gyfrifoldeb am eu cyflawni. Mae economegwyr yn derbyn bod gwireddu safonau uchel iechyd ac addysg yn ffafriol i dwf economaidd. Mae'r dull hawliau dynol yn ystyried bod tryloywder a grymuso yn dod i ben ynddynt eu hunain, tra bod dull economaidd yn eu hystyried yn allweddol i ganlyniad lles.

### Cydraddoldeb Rhyw

Y trydydd MDG yw hyrwyddo cydraddoldeb rhyw a grymuso menywod. Cefnogir dileu anghydraddoldeb rhyw gan offerynnau hawliau dynol rhyngwladol, megis y Confensiwn ar Ddileu Pob Math o Wahaniaethu yn erbyn Menywod. Mae'r nod yn gosod grymuso menywod fel yr amcan ond mae'r targed cysylltiedig yn ymwneud o drwch blewyn ag addysg. Mae'n werth nodi bod cyfran y menywod a gyflogir y tu allan i amaethyddiaeth wedi codi i 40% yn 2013 ond dim ond 20% yn Ne Asia, Gorllewin Asia a Gogledd Affrica tra bod cyfran fyd-eang y menywod yn y senedd yn parhau i godi.

### Hawliau plant

 Gwaith celf plentyn o Ddenmarc ynghylch y bedwerydd Nod Datblygu'r Mileniwm
Y pedwerydd MDG yw lleihau'r nifer o farwolaethau plant. Mae'r defnydd o hawliau dynol i wneud hyn yn pwysleisio rhwymedigaethau'r Wladwriaeth o ran argaeledd systemau iechyd gweithredol a sicrhau bod pob grŵp yn gallu cael mynediad atynt yn effeithiol trwy fynd i'r afael â rhwystrau fel gwahaniaethu. Bu farw 6.6 miliwn o blant dan bump oed yn 2012, yn bennaf o glefydau y gellir eu hatal. Yn Affrica Is-Sahara, mae un o bob deg plentyn yn marw cyn ei fod yn bump oed.

### Iechyd mamau

Y pumed MDG yw gwella iechyd mamau. Y targed yw lleihau cymhareb marwolaethau mamau o dri chwarter a sicrhau mynediad cyffredinol i iechyd atgenhedlu  ac mae hyn yn debyg i'r *hawl i fywyd ac iechyd*. Cymhlethdodau yn ystod beichiogrwydd neu enedigaeth plentyn yw un o brif achosion marwolaeth merched yn eu harddegau, hoffai 140 miliwn o ferched ledled y byd sy'n briod neu mewn undeb sifil oedi neu osgoi beichiogrwydd, ond nid oes ganddynt fynediad at gynllunio teulu. Cafodd 47 miliwn o fabanod eu geni heb ofal arbenigwr yn 2011.

Mae marwolaethau mamau yn is mewn gwledydd lle mae lefelau'r cyfarpar atal cenhedlu a phresenoldeb bydwraig adeg genedigaeth yn uchel. Affrica Is-Sahara sydd â'r gymhareb marwolaethau mamau uchaf yn y byd, gyda cyfarpar atal cenhedlu o 25% a lefelau isel o arbenigedd adeg yr enedigaeth. Mae addysg i ferched yn hanfodol i leihau marwolaethau mamau. Mae'r risg o farwolaeth mam 2.7 gwaith yn uwch ymhlith menywod heb unrhyw addysg, a dwywaith yn uwch ymhlith menywod ag un i chwe blynedd o addysg nag ar gyfer menywod sydd â deuddeg mlynedd a mwy o addysg.

### Brwydro yn erbyn afiechyd

Mae'r chweched MDG hwn i frwydro yn erbyn HIV / AIDS, malaria a chlefydau eraill. Mae gan y nod dri tharged:

1) i atal a gwrthdroi HIV / AIDS,

2) i sicrhau triniaeth gyffredinol ar gyfer HIV / AIDs

3) i atal a gwrthdroi Malaria a Chlefydau eraill  sy'n adlewyrchu'r *Hawl i iechyd*.

### Cynaliadwyedd amgylcheddol

Y seithfed MDG yw sicrhau cynaliadwyedd amgylcheddol. Mae dull hawliau dynol o ddatblygu cynaliadwy yn pwysleisio gwella systemau atebolrwydd, mynediad at wybodaeth am faterion amgylcheddol, a rhwymedigaethau Gwladwriaethau datblygedig i gynorthwyo Gwladwriaethau mwy bregus, yn enwedig y rhai y mae newid hinsawdd yn effeithio arnynt.

Mae pedwar targed yn y nod hwn:

1) Integreiddio egwyddorion datblygu cynaliadwy i bolisïau gwlad a gwrthdroi colli adnoddau amgylcheddol sy'n debyg i *Hawl i iechyd yr amgylchedd* ;

2) lleihau colli bioamrywiaeth trwy sicrhau gostyngiad sylweddol yn y nifer o rywogaethau a gollir;

3) haneru erbyn 2015, cyfran y boblogaeth heb fynediad cynaliadwy at ddŵr yfed diogel a glanweithdra sylfaenol sy'n debyg i'r *Hawl i ddŵr a glanweithdra* a

4) i gyflawni, erbyn 2020, welliant sylweddol ym mywydau o leiaf 100 miliwn o breswylwyr slymiau, debyg i'r *hawl i gartref*.

### Partneriaethau byd-eang ar gyfer datblygu

Bydd yr wythfed MDG yn datblygu partneriaeth fyd-eang ar gyfer datblygu. Mae yna bum targed:

1) i ddatblygu rheolau system fasnachu ac ariannol rhagweladwy, anwahaniaethol;

2) mynd i'r afael ag anghenion y gwledydd lleiaf datblygedig, gwledydd tirgaeedig a gwladwriaethau sy'n datblygu ar ynysoedd bach;

3) delio'n gynhwysfawr â dyled gwledydd sy'n datblygu;

4) darparu mynediad at gyffuriau hanfodol fforddiadwy mewn gwledydd sy'n datblygu mewn cydweithrediad â chwmnïau fferyllol a

5) i sicrhau bod technolegau newydd ar gael. Gellir cymharu'r holl dargedau â'r *Hawl i ddatblygu yma*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The United Nations Charter". United Nations, Department of Public Information. Cyrchwyd 2014-05-03.
2. ↑  Robertson QC, Geoffrey (1999). *Crimes Against Humanity*. Oxford: Oxford University Press. tt. 33–48. ISBN 978-0141-97483-5.
3. ↑  "Universal Declaration of Human Rights". Cyrchwyd 2014-05-03.
4. ↑  Ishay, Micheline R (2004). "What are human rights? Six historical controversies". *Journal of Human Rights* **3** (3): 359. doi:10.1080/1475483042000224897.
5. ↑  "Vienna Declaration and Programme of Action". Cyrchwyd 2014-05-03.
6. ↑  "World Conference on Human Rights. A/RES/48/121". Cyrchwyd 2014-05-03.
7. ↑  "Rio Declaration on the Environment and Development. A/CONF.151/26 (Vol. I)". Cyrchwyd 2014-05-03.
8. ↑  "Action 2 Initiative". Cyrchwyd 2013-05-03.
9. ↑  "Strengthening human rights-related United Nations action at country level: Plan of Action" (PDF).
10. ↑  "Human rights-based approach to development programming. (HRBA)". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-06-25. Cyrchwyd 2014-05-03.
11. ↑  "Declaration on the Right to Development. A/RES/41/128". Cyrchwyd 2014-05-03.
12. ↑  Sucharitkul, Sompong. "The Concept of Human Rights in International Law.". *International Sustainable Development Law* **1. Vol. I - The Nature And Sources Of International Development Law**: 4–5.
13. ↑  Moeckli et all, Daniel (2010). *International Human Rights Law*. Oxford: Oxford University Press. t. 618.
14. ↑  "African Charter on Human and Peoples Rights". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-03-28. Cyrchwyd 2014-05-03.
15. ↑  , Millennium Declaration
16. ↑  Montery Report
17. ↑  , Outcome Document
18. ↑  , DRIP
19. ↑  "United Nations Millennium Declaration. A/RES/55/2" (PDF). Cyrchwyd 2014-05-03.
20. ↑  "Center for Human Rights and Global Justice, Human Rights Perspectives on the Millennium Development Goals: Conference Report (New York: NYU School of Law, 2003)" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2013-06-26. Cyrchwyd 2014-05-03.
21. ↑  "Claiming the Millennium Development Goals" (PDF).
22. ↑  Pogge, Thomas (2008). *World Poverty & Human Rights*. Polity Press. ISBN 9780745641430.
23. ↑  Alston et all, Phillip (2005). *Human Rights and Development Towards Mutual Reinforcement*. Oxford: Oxford University Press. t. 6.
24. ↑  "MDG Goal3: Promote gender equality and empower women" (PDF).
25. ↑  "MDG Goal5: Improve maternal health" (PDF).
26. ↑  "Maternal mortality ratio".
27. ↑  "MDG Goal6: Combat HIV/AIDS, malaria and other diseases" (PDF).
28. ↑  "MDG Goal7: Ensure environmental sustainability" (PDF).
29. ↑  "MDG Goal8: Develop a global partnership for development" (PDF).

Llyfryddiaeth
-------------

* Alston et all, Phillip (2005). *Hawliau a Datblygiad Dynol Tuag at Atgyfnerthu Cydfuddiannol*. Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen
* Ishay, Micheline. "Beth yw Hawliau Dynol. Chwe Dadl ". *Cyfnodolyn Hawliau Dynol* 3 (3)
* McBeth et all, Adam (2011). *Deddf Ryngwladol Hawliau Dynol*. Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen.
* Moeckli et all, Daniel (2010). *Cyfraith Hawliau Dynol Rhyngwladol*. Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen
* Robertson QC, Geoffrey (1999). *Troseddau yn erbyn Dynoliaeth*. Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen
* Pogge, Thomas (2008). *Tlodi a Hawliau Dynol y Byd*. Gwasg Polity

Dolenni allanol
---------------

* Y Cenhedloedd Unedig
* Y Llys Cyfiawnder Rhyngwladol
* Y Llys Troseddol Rhyngwladol
* Gwrth-Gaethwasiaeth Ryngwladol
* Y Sefydliad Llafur Rhyngwladol
* Amnest Rhyngwladol
* Rhaglen Bwyd y Byd
* Merched y Cenhedloedd Unedig
* Canolfan Datblygu a Hawliau Dynol