recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Cyrch Barbarossa
**Cyrch Barbarossa** (Almaeneg: *Unternehmen Barbarossa*) oedd yr enw a roddwyd i ymosodiad yr Almaen ar yr Undeb Sofietaidd ar 22 Mehefin 1941 yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Enwyd yr ymgyrch ar ôl yr Ymerawdwr Glân Rhufeinig Ffrederic Barbarossa. Parhaoedd Cyrch Barbarossa ei hun hyd Rhagfyr 1941, ond parhaodd yr ymladd ar y ffrynt dwyreiniol hyd fis Mai 1945, pan ildiodd yr Almaen wedi i'r Fyddin Goch gipio Berlin.

Nôd Cyrch Barbarossa oedd meddiannu rhan Ewropeaidd yr Undeb Sofietaidd. Roedd yr ymosodiad yn torri cytundeb heddwch rhwng Adolf Hitler a Joseff Stalin. Ar y cychwyn, enillodd yr Almaenwyr fuddugoliaethau mawr, gan lwyddo i amgylchynu nifer fawr o filwyr Rwsaidd a'u cymryd yn garcharorion. Fodd bynnag, erbyn mis Hydref roedd yr ymosodiadau Almaenig yn cael llai o lwyddiant, yn rhannol oherwydd y mwd oedd wedi dilyn glawogydd yr hydref. Cyhaeddodd yr Almaenwyr hyd gyrion Moscow, ond ni allasant fynd ymhellach. Gwrthododd Hitler ganiatâd iddynt i encilio i safleoedd mwy pwrpasol ar gyfer y gaeaf.

Dioddefodd y ddwy ochr golledion trwm, a dilynwyd yr ymgyrch yma gan frwydrau ar raddfa enfawr yn ystod 1942 a 1943. Yn raddol, gorfodwyd yr Almaenwyr i encilio o Rwsia, ac aeth y Fyddin Goch ymlaen i feddiannu rhan ddwyreiniol yr Almaen.
Lleolir **Marchnad Abertawe** sef marchnad dan do fwyaf Cymru yng nghanol dinas Abertawe. Gorchuddir y farchnad gan do ffram ddur bwaog ac mae hwnnw wedi ei orchuddio gan ddur a gwydr. Adeiladwyd y farchnad bresennol gan Percy Edwards ym 1959-1960. Dyma'r bedwaredd farchnad i gael ei hadeiladu ar y safle yn ystod y ddwy ganrif ddiwethaf. Roedd y farchnad flaenorol ar y safle hwn wedi bod yno ers 1894 a chafodd ei dinistrio yn ystod y Blitz yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Mae'r safle wedi cael ei defnyddio fel marchnad ers yr Oesoedd Canol. Yn ymylu ar y farchnad, ceir Canolfan Siopa'r Quadrant.

Mynedfa
Gwerthir amrywiaeth o nwyddau yn y farchnad, o ffrwythau a llysiau ffres, i gig, pysgod a byrbrydiau a cheir stondinau a caffis yno sy'n gwerthu danteithion lleol a rhyngwladol fel selsig Almeinig, bara lawr Cymreig a chocos o Benclawdd.

Dolenni allanol
---------------

* Marchnad Abertawe (gwefan swyddogol) Archifwyd 2009-03-04 yn y Peiriant Wayback.
* SwanseaHeritage.net Marchnad Abertawe Archifwyd 2007-09-27 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan swyddogol Marchnad Abertawe Archifwyd 2009-03-04 yn y Peiriant Wayback.. Adalwyd 10-05-2009
Lluoedd Rwsiaidd â mygydau ("dynion gwyrddion bychain") yng nghanolfan milwrol Perevalne, adeg argyfwng y Crimea ym Mawrth 2014. Wedi chwyldro'r Euromaidan yn yr Wcráin, cafodd y Crimea ei goresgyn gan Rwsia gyda chefnogaeth ymwahanwyr lleol. Yn sgil refferendwm, cafodd Gweriniaeth Crimea ei chyfeddiannu gan Ffederasiwn Rwsia.
Gweithred ffurfiol unochrog yw **cyfeddiannaeth** a wneir gan wladwriaeth sydd yn datgan sofraniaeth dros diriogaeth a oedd cyn hynny y tu allan i'w hawdurdodaeth. Fel arfer byddai gwladwriaeth yn cyfeddiannu tiriogaeth sydd yn gartref i wladychwyr neu gydwladwyr, yn brotectoriaeth iddi neu y tu mewn i'w maes dylanwad, neu wedi ei choncro'n filwrol.

Nid oes rhaid i'r awdurdod sydd yn meddu'r diriogaeth ynghynt i gytuno i gael ei gyfeddianu, ond disgwylir i'r gyfeddiannaeth gael ei gydnabod yn gyffredinol gan wledydd eraill, boed yn swyddogol neu'n ymarferol. Os yw gwladwriaeth yn cytuno i ildio'i thiriogaeth i wladwriaeth arall trwy gytundeb neu werthiant, gelwir hynny yn ddadafeiliad ac nid cyfeddiannaeth. Yn ôl Siarter y Cenhedloedd Unedig, dylai hunanbenderfyniad y boblogaeth fod yn sail i drawsnewid tiriogaeth o un wladwriaeth i wladwriaeth arall. Nid oes cydnabyddiaeth ffurfiol o gyfeddiannaeth yn y gyfraith ryngwladol. Mae'r arferion a'r broses yn amrywio'n ôl cyfraith gyfansoddiadol y wladwriaeth sydd yn cyfeddiannu'r tir. Er enghraifft, cafodd cyfeddiannaethau Texas ac Hawaii gan Unol Daleithiau America eu cadarnhau trwy benderfyniadau gan y Gyngres.

Rhestr cyfeddiannau hanesyddol
------------------------------

* Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542: cyfeddiannaeth Cymru gan Deyrnas Lloegr
* 1845: cyfeddiannaeth Texas gan Unol Daleithiau America
* 1898: cyfeddiannaeth Hawaii gan Unol Daleithiau America
* 12 Mawrth 1938: *Anschluss*, cyfeddiannaeth Awstria gan yr Almaen Natsiaidd
* 1951: cyfeddiannaeth Tibet gan Weriniaeth Pobl Tsieina
* 18–19 Rhagfyr 1961: cyfeddiannaeth Goa, Daman a Diu gan India oddi ar Bortiwgal
* 28 Awst 1990: cyfeddiannaeth Coweit gan Irac, a arweiniodd at Ryfel y Gwlff
* Chwefror–Mawrth 2014: cyfeddiannaeth y Crimea gan Ffederasiwn Rwsia oddi ar Wcráin
Mae **Meall Breac** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN668695. Ceir piler triongl yr OS ger y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Am leoedd eraill o'r enw "Llannerch", gweler Llannerch.*
Pentref bychan yng nghymuned Mostyn, Sir y Fflint, Cymru, yw **Llannerch-y-môr** ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Saif ar lan aber Afon Dyfrdwy (Glannau Dyfrdwy) tua milltir a hanner i gyfeiriad y de-ddwyrain o bentref Mostyn a hanner milltir o bentref Glan-y-don, i'r gogledd o Dreffynnon. Rhed priffordd yr A548 trwyddo ac mae Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru yn pasio heibio iddo, ond does dim gorsaf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Hannah Blythyn (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Rob Roberts (Ceidwadwyr).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 15 Ionawr 2022
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir y Fflint**

**Trefi**  

Bagillt  **·** Bwcle  **·** Caerwys  **·** Cei Connah  **·** Y Fflint  **·** Queensferry  **·** Saltney  **·** Shotton  **·** Treffynnon  **·** Yr Wyddgrug
  
**Pentrefi**  

Abermor-ddu  **·** Afon-wen  **·** Babell  **·** Bretton  **·** Brychdyn  **·** Brynffordd  **·** Caergwrle  **·** Carmel  **·** Cefn-y-bedd  **·** Cilcain  **·** Coed-llai  **·** Coed-talon  **·** Cymau  **·** Chwitffordd  **·** Ewlo  **·** Ffrith  **·** Ffynnongroyw  **·** Gorsedd  **·** Gronant  **·** Gwaenysgor  **·** Gwernymynydd  **·** Gwernaffield  **·** Gwesbyr  **·** Helygain  **·** Higher Kinnerton  **·** Yr Hôb  **·** Licswm  **·** Llanasa  **·** Llaneurgain  **·** Llanfynydd  **·** Llannerch-y-môr  **·** Maes-glas  **·** Mancot  **·** Mostyn  **·** Mynydd Isa  **·** Mynydd-y-Fflint  **·** Nannerch  **·** Nercwys  **·** Neuadd Llaneurgain  **·** Oakenholt  **·** Pantasaph  **·** Pant-y-mwyn  **·** Penarlâg  **·** Pentre Helygain  **·** Pen-y-ffordd  **·** Pontblyddyn  **·** Pontybotgyn  **·** Rhes-y-cae  **·** Rhosesmor  **·** Rhyd Talog  **·** Rhyd-y-mwyn  **·** Sandycroft  **·** Sealand  **·** Sychdyn  **·** Talacre  **·** Trelawnyd  **·** Trelogan  **·** Treuddyn  **·** Ysgeifiog
Cerflun yn Swydd Clare, Iwerddon.
Duw y môr ym Mytholeg Iwerddon yw **Manannán mac Lir**; yn cyfateb i Manawydan fab Llŷr ym Mhedair Cainc y Mabinogi yng Nghymru. Cysylltir ef a'r Arallfyd ac a'r tywydd. Cysylltir ei enw ag enw Ynys Manaw. Mae'n fab i Lir, duw y môr. Fel rheol ystyrir ef yn un o'r Tuatha Dé Danann, er fod llawer o ysgolheigion yn ystyried ei fod yn perthyn i draddodiad hŷn.

Ymddengys Manannán mac Lir mewn nifer o chwedlau traddodiadol Iwerddon, er mai rhan ymylol sydd ganddo yn y rhan fwyaf. Yn y Táin Bó Cúailnge, enwir ei wraig fel Fand; mae chwedlau eraill yn enwi ei wraig fel Áine. Roedd ganddo ferch Níamh Chinn Óir (Nia Ben Aur). Yn ôl un chwedl, roedd Lugh yn fab maeth iddo.

Yn yr Immram Brain ("Mordaith Bran"), mae'r arwr Bran maic Febail a'i gymdeithion ar fordaith i geisio darganfod ynys hud. Ar ôl deuddydd ar y môr maent yn cyfarfod Manannán mac Lir sy'n eu hebrwng i ynys lawn o bobl dedwydd. Dyma'r Tír na n-Óg enwog, 'Gwlad Ieuenctid'. Wedyn fe ânt yn eu blaenau i ynys arall lle ni cheir ond merched hardd. Yna y treuliant nifer o flynyddoedd mewn dedwyddwch pur ond nid yw'r amser yn ymddangos iddynt ond fel blwyddyn.
*Erthygl am y cwmwd ym Mhowys yw hon. Am y cwmwd yn Nyffryn Clwyd, gweler Llannerch (cwmwd). Gweler hefyd Llannerch.*
Cwmwd yn Nheyrnas Powys oedd **Llannerch Hudol**. Gorweddai yn ne-ddwyrain y deyrnas (gogledd Powys heddiw), yn agos i'r ffin â Lloegr. Pan ymrannwyd teyrnas Powys ddiwedd y 12g, daeth yn rhan o dywysogaeth Powys Wenwynwyn.

Cwmwd bychan oedd y Llannerch Hudol, yn ffinio â chwmwd Gorddwr i'r dwyrain, cantref Cedewain i'r de, Caereinion i'r gorllewin a chwmwd Ystrad Marchell i'r gogledd. Ei brif ganolfan o'r 12g ymlaen oedd y Trallwng, safle castell mwnt a beili a godwyd gan Cadwgan ap Bleddyn o Bowys a elwyd y Castell Coch (Domen Castell yn y Trallwng heddiw efallai).

O'r 11g ymlaen bu'r cwmwd yn destun ymrafael cyson rhwng y Normaniaid a ymsefydlasant ar hyd y Mers a brenhinoedd a thywysogion Powys. Daeth y Trallwng yn ganolfan bwysig i arglwyddi Normanaidd y Mers yn eu hymgyrch i reoli canolbarth Cymru. Gyda'i chymdogion Ystrad Marchell a Gorddwr, daeth yn rhan o ardal weinyddol Normanaidd a elwid y Teirswydd.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Teyrnas Powys
Mae **Meall Buidhe - Meall na Feith Faide** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Rannoch i Glen Lyon yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN413453. Enw'r fam fynydd ydy Meall Buidhe.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Live 8 yn Rhufain
Roedd **Live 8** yn gyfres o gyngherddau codi arian a gynhaliwyd ar 2 Gorffennaf 2005 yng ngweledydd y G8 ac yn Ne Affrica. Cafodd y cyngherddau eu hamseru i gyd-fynd â Chynhadledd G8 a gynhaliwyd yng Ngwesty Gleneagles yn Auchterrarder, yr Alban o'r 6ed-8fed o Orffennaf 2005. Roedd y cyngherddau hefyd yn cyd-fynd ag ugain mlynedd ers ers Live Aid. Cafodd y cyngherddau eu cynnal er mwyn cefnogi'r ymgyrch Brydeinig *Make Poverty History* a'r *Global Call for Action Against Poverty*. Bwriad i sioeau oedd i roi pwysau ar arweinwyr y byd i waredu'r dyled sydd gan wledydd tlotaf y byd, i gynyddu a gwella'r cymorth a gynigir iddynt ac i negydu rheolau masnach deg er lles y gwledydd tlotaf. Cynhaliwyd deg cyngerdd wahanol ar yr un pryd ar yr 2il o Orffennaf ac un ar y 6ed o Orffennaf. Ar y 7fed o Orffennaf, cytunodd arweinwyr y G8 i ddyblu lefelau 2004 o gymorth i wledydd tlawd o $25 biliwn doler Americanaidd i $50 biliwn doler Americanaidd. Roedd hanner yr arian i fynd i Affrica.

Perfformiodd dros 1,000 o gerddorion yn y cyngherddau a chafodd Live 8 ei ddarlledu ar 182 o rwydweithiau teledu ac ar 2,000 o rwydweithiau radio.

Cyhoeddodd trefnydd Live Aid a Band Aid Bob Geldof y digwyddiad ar Fai 31ain. Cynigiodd nifer o artistiaid a berfformiodd yn Live Aid eu gwasanaethau i'r achos.
Darlun o 'baradocs Banach-Tarski', darganfyddiad enwog mewn mathemateg pur. Er ei bod wedi'i brofi ei bod hi'n bosib trosi un sffêr yn ddau gan ddefnyddio dim ond toriadau a'u cylchdroi, mae'r trawsnewid yn cynnwys gwrthrychau na all fodoli yn y byd ffisegol, real.
Y rhan honno o Fathemateg sy'n studiaeth o gysyniadau hollol haniaethol, heb ystyried sut i'w cymhwyso nhw, yw **mathemateg bur**. Fe'i hadnabyddir fel un o ddwy gangen o fewn mathemateg ers y 19g, pan sylweddolwyd ei bod yn wahanol i fathemateg gymhwysol a oedd yn datblygu i gyrraedd dibenion ymarferol yn ymwneud â hyd, arwynebedd a chyfaint mewn fforio, seryddiaeth, ffiseg a pheirianneg.

Cred eraill nad yw mathemateg bur o reidrwydd yn fathemateg gymhwysol: mae'n bosibl astudio endidau haniaethol mewn perthynas â'u natur gynhenid heb boeni sut maen nhw'n amlygu yn y byd go iawn. Er bod y safbwyntiau pur a chymhwysol yn safleoedd athronyddol gwahanol, yn ymarferol mae llawer o orgyffwrdd rhyngddynt.

Hyd y 19g, ni wahaniaethwyd rhyw lawer rhwng y gwahanol fathau o fathemateg, ond fe ddatblygodd mathemateg bur fel maes annibynnol yng ngwaith Karl Weierstrass ar ddadansoddi a Bertrand Russell yn yr 20g. Cyn y 19g gelwid y ddisgyblaeth hon yn "fathemateg rhagfynegiol" (*speculative mathematics*).

I ddatblygu modelau cywir ar gyfer disgrifio'r byd go iawn, mae llawer o fathemategwyr cymwys yn tynnu ar offer a thechnegau sy'n aml yn cael eu hystyried yn fathemateg "bur". Ar y llaw arall, mae llawer o fathemategwyr pur yn tynnu ar ffenomenau naturiol a chymdeithasol fel ysbrydoliaeth ar gyfer eu hymchwil haniaethol.

Hanes
-----

Roedd mathemategwyr hynafol Groeg ymhlith y cynharaf i wneud gwahaniaeth rhwng mathemateg pur a chymhwysol. Helpodd Plato i greu'r bwlch rhwng "rhifyddeg", a elwir bellach yn "theori rhif", a "logisteg", a elwir heddiw yn "rhifyddeg".

Ar ddechrau'r 20g, fe fabwysiadodd mathemategwyr y dull gwirebol (*Axiomatic method*), dan ddylanwad David Hilbert (1862–1943) ac eraill. Edrychodd y damcaniaethau hyn yn fwyfwy rhesymol, wrth i waith Bertrand Russell ac Alfred North Whitehead osod llawer o fathemateg ar y sylfaen hwn.

Israniadau o fewn y ddisgyblaeth
--------------------------------

* Dadansoddi
* Algebra haniaethol
* Geometreg
* Damcaniaeth rhifau
* Topoleg
* Cyfuniadeg (*combinatorics*)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gweler gwaith Thomas Simpson yn ystod canol y 18g: *Essays on Several Curious and Useful Subjects in Speculative and Mixed Mathematicks*, *Miscellaneous Tracts on Some Curious and Very Interesting Subjects in Mechanics, Physical Astronomy and Speculative Mathematics*.
Cantores Gymreig yw **Linda Griffiths** (ganwyd 1958) sy'n fwyaf adnabyddus am ganu yn y grŵp gwerin Plethyn.

Bywyd cynnar
------------

Yn enedigol o Fferm Pen Bryn rhwng Meifod a Phontrobert, fe'i ganed yn y Trallwng, a'i haddysgu yn Ysgol Gynradd Pontrobert ac Ysgol Uwchradd Llanfair Caereinion. Aeth ymlaen i Brifysgol Cymru, Aberystwyth, lle'r astudiodd y Gymraeg ac Addysg.

Plethyn
-------

Ffurfiodd y grŵp gwerin Plethyn gyda Jac Gittings a Roy Griffiths yn ei harddegau, a'r grŵp hwn fu prif gyfrwng ei llais pur a naturiol am flynyddoedd lawer. Nodweddwir eu harddull gan barch at draddodiad y plygain, a sylw i alaw draddodiadol a chynghanedd gerddorol, a chanu soniarus di-ymdrech. Hanner y stori yw'r canu, fodd bynnag, gan fod Plethyn hefyd, drwy eu caneuon yn adrodd straeon am eu hardal genedigol a'i chymeriadau, a hynny mewn ffordd hyfryd o ddi-sentiment.

Yn anad unrhyw grŵp arall o unrhyw ran arall o Gymru, mae modd cyplysu llais Linda a harmoneiddio Plethyn gyda darn o dir ac ymdeimlad o le arbennig, a bro Maldwyn yw hwnnw, wrth gwrs.

Rhyddhaodd Plethyn naw casgliad, ac maent yn cynnwys *Blas y Pridd*, *Golau Tan Gwmwl*, *Rhown Garreg ar Garreg*, *Teulu'r Tir*, *Caneuon Gwerin i Blant*, *Byw a Bod*, *Drws Agored*, *Blas y Pridd/Golau Tan Gwmwl* a *Seidir Ddoe*. Rhyddhawyd *Goreuon Plethyn* yn Eisteddfod Maldwyn yn 2003.

Gyrfa unigol
------------

Ar ei liwt ei hun, rhyddhaodd bedwar casgliad, sef *Amser* (1988), *Plant y Môr* (1993), *Ôl ei Droed* (2003) a *Storm Nos* (2009).

Yn anad neb arall, Linda Griffiths a Plethyn yw gwarchodwyr canu gwerin digyfeiliant traddodiadol Cymreig, gan lwyddo i symud y traddodiad ymlaen a pharchu ei hanfodion, a chydnabyddir ei phwysigrwydd yn yr adfywiad canu gwerin Celtaidd ym mhedwar ban byd.

Yn 2012 cafodd Linda Griffiths ei dethol i Orsedd yr Eisteddfod Genedlaethol.

Rhwng 1998 a 2002, bu'n un o gyflwynwyr y rhaglen deledu Cwmni Hon ar S4C.

Bywyd personol
--------------

Ar ôl y brifysgol, gweithiodd mewn swydd weinyddol cyn gadael i fagu tair o ferched (Lisa, Gwenno a Mari) yn ogystal â rhedeg fferm fechan ym Mhenrhyncoch. Bu'r merched yn canu lleisiau cefndir i'w mam mewn cyngherddau ac aeth y dair ymlaen i ganu gyda'i gilydd yn y grŵp Sorela.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   LINDA GRIFFITHS - OL EI DROED. Sain. Adalwyd ar 26 Ionawr 2017.

Dolenni allanol
---------------

* Proffil Linda Griffiths gan BBC Cymru
Ardal yng nghanol Llundain, prifddinas Lloegr, yw **Mayfair**, a leolir yn Ninas Westminster.

Hanes
-----

Enwir Mayfair ar ôl gŵyl flynyddol *May Fair* a barhaodd bythefnos, a gynhaliwyd o 1686 ar safle Shepherd Market heddiw, hyd iddo gael ei wahardd yno ym 1764. Hyd 1686, cynhaliwyd y May Fair yn Haymarket, ac ar ôl 1764, symudwyd i Fair Field yn Bow gan fod y trigolion a oedd yn weddol gyfoethog yn teimlo fod y ffair yn 'tynnu tôn y lle i lawr'.

Mae Mayfair yn ffinio â Hyde Park i'r gorllewin, Oxford Street i'r gogledd, Piccadilly a Green Park i'r de a Regent Street i'r dwyrain. Datblygwyd y rhan helaeth o'r ardal rhwng canol yr 17g a chanol yr 18g, fel ardal breswyl ffasiynol, gan nifer o berchnogion, y pwysicaf o'r rhain oedd y teulu Grosvenor. Prynodd y teulu Rothschild rannau mawr o Mayfair yn ystod yr 19g. Mae rhydd-ddaliad rhan helaeth o Mayfair yn eiddo i Ystad y Goron.

Masnachol yw'r ardal yn bennaf erbyn hyn, gyda swyddfeydd mewn tai sydd wedi cael eu haddasu ac adeiladau newydd.

Mae adnabyddiaeth a bri Mayfair wedi tyfu oherwydd ei ddynodiad fel yr eiddo drytaf yn y set Brydeinig o'r gêm Monopoly.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-01-18. Cyrchwyd 2010-02-12.

Dolenni allanol
---------------

* Safle'r May-fair gwreiddiol Archifwyd 2008-06-16 yn y Peiriant Wayback.
* BBC: *Reviving the Mayfair May Fair*
* Hanes Mayfair Archifwyd 2008-03-29 yn y Peiriant Wayback.
Mae **Lochnagar - Cac Carn Mor** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO245856. Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam-fynydd ydy Lochnagar gyda'r brif gopa Cac Carn Beag wedi'i leoli hanner kilometr i'r gogledd o Cac Carn Mor.

Dosberthir mynyddoedd yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Gweler hefyd
------------

* Lochnagar - Cac Carn Beag
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Ffeminist Americanaidd oedd **Cornelia Petty Jerman** (1 Rhagfyr 1874 - 3 Chwefror 1946) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel gwleidydd, swffragét ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched. Roedd hefyd yn swyddog gyda Phlaid Ddemocrataidd yr Unol Daleithiau yng Ngogledd Carolina.

Fe'i ganed yn Carthage, Gogledd Carolina ac fe'i claddwyd ym Mynwent Hanesyddol Oakwood.
 Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Ferched Oxford, Ohio a Choleg Cerdd New England.

Dyddiau cynnar
--------------

Ganwyd Cornelia Petty ger Carthage, Gogledd Carolina. Ei rhieni oedd William Carey Petty ac Emma Virginia Thagard Petty. Roedd ei thad yn weithiwr rheilffordd. Enillodd radd o Goleg Merched Rhydychen yng Ngogledd Carolina (dosbarth 1892), a dilynwyd hyn gydag astudiaethau pellach mewn llais yn y *New England Conservatory of Music* yn Boston.

Etholfraint
-----------

Daeth Cornelia Petty Jerman yn llywydd Clwb Merched Raleigh (1909-1911), a goruchwyliodd adeiladu'r clwb, ddwywaith. Gwasanaethodd hefyd fel llywydd Ffederasiwn Clybiau Merched Gogledd Carolina. Roedd hi'n un o drefnwyr Cynghrair Etholfraint Cyfartal Raleigh (*Raleigh Equal Suffrage League*). Ym 1919, daeth yn is-lywydd Cynghrair Etholfraint Cyfartal Gogledd Carolina. Ar ôl ennill y bleidlais i fenywod, parhaodd yn weithgar mewn gwleidyddiaeth drwy drefnu ac arwain Cynghrair Pleidleiswyr Benywaidd Raleigh.

Daliodd Jerman swydd ffederal yng Ngogledd Carolina o dan yr Arlywydd Franklin D. Roosevelt, fel casglwr cynorthwyol Refeniw Mewnol. Roedd hi hefyd ar fwrdd cyfarwyddwyr dau fanc, a Chlwb Democrataidd Cenedlaethol y Merched.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad geni: "Cornelia Petty Jerman". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
2. 1 2  Donald R. Lennon, "Cornelia Petty Jerman" in William S. Powell, ed. *North Carolina Dictionary of Biography* (University of North Carolina Press 1988).
**Lehendakari**, weithiau **Lendakari** (Basgeg, yn golygu "y cyntaf") yw'r term a ddefnyddir am Arlywydd llywodraeth Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg. Weithiau defnyddir *Eusko Jaurlaritzako Lehendakari* ("Arlywydd y Llywodraeth Fasgaidd"). Defnyddid yr un term am arweinydd y llywodraeth Fasgaidd yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen, ac wedyn mewn alltudiaeth.

* 1936-1960: 1af José Antonio Aguirre y Lecube (mewn alltudiaeth o 1937 ymlaen)
* 1960-1979: 2il Jesús María de Leizaola Sánchez (mewn alltudiaeth)

\* 1978: Juan de Ajuriaguerra Ochandiano (dros dro, am ychydig oriau)
\* 1978-1979: Ramón Rubial Cavia (aelod o'r Partido Socialista de Euskadi, ystyrid yn arlywydd y Cyngor Basgaidd, oedd yn paratoi am ymreolaeth, yn hytrach na Lehendakari)
* 1979-1985: 3ydd Carlos Garaikoetxea Urriza (EAJ-PNV)
* 1985-1999: 4ydd José Antonio Ardanza Garro (EAJ-PNV)
* 1999-2009: 5ed Juan José Ibarretxe Markuartu (EAJ-PNV)
* 2009-2012: 6ed Patxi López (PSE-EE)
* 2012- presennol: 7fed Iñigo Urkullu Rentería (EAJ-PNV)
**Flavius Claudius Constantinus**, a adnabyddir fel **Cystennin II** (c. 316 – Ebrill 340), oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 9 Medi 337 a'i farwolaeth.

Cystennin oedd ail fab Cystennin I, a'r mab hynaf o'i briodas a Fausta. Ganed ef yn Arles, a chafodd ei fagu fel Cristion.

Ar 1 Mawrth 317 cyhoeddwyd ef yn "Gesar", ac yn 323, yn saith oed, cymerodd ran yn ymgyrch ei dad yn erbyn y Sarmatiaid. Yn ddeg oed cafodd ei benodi'n llywodraethwr Gâl. Cymerodd ran fel pennaeth y gwersyll yn ymgyrch ei dad yn erbyn y Gothiaid yn 332.

Wedi marwolaeth ei dad yn 337, daeth Cystennin II yn ymerawdwr ynghyd â'i ddau frawd, Constantius II a Constans. Rhannwyd yr ymerodraeth rhwng y tri brawd yn Panonia ym mis Medi yr un flwyddyn, a chafodd Cystennin Gâl, Prydain a Hispania.

Bu gan Cystennin ran yn nadleuon crefyddol y dydd, gan amddiffyn uniongrededd Cyngor Nicea a gwrthwynebu Ariaeth. Rhyddhaodd Athanasius o Alexandria, prif amddiffynnydd uniongrededd, a gadael iddo ddychwelyd i'w esgobaeth. Roedd ei frawd Constantius II, ar y llaw arall, yn cefnogi yr Ariaid.

Ar y cychwyn yr oedd Cystennin yn gyfrifol am ofalu am fuddiannau ei frawd iau, Constans, oedd wedi derbyn Italia, Affrica ac Iliria. Pan gyrhaeddodd Constans i oed yn 340, gwrthododd Cystennin drosglwyddo grym iddo. Gorchfygwyd Cystennin gan Constans ym mrwydr Aquileya yn yr Eidal, a lladdwyd Cystennin yn y frwydr.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Cystennin I** | **Ymerawdwr Rhufain**9 Medi 337 – Ebrill 340*gyda* Constantius II *a* Constans | Olynydd:**Constantius II a Constans** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 82697127
* LCCN: n2013075203
* ISNI: 0000 0001 1679 8502
* GND: 118565192
* SUDOC: 174464908
* BNF: cb162783058 (data)
* ULAN: 500355675
* The SBN id CFIV169366 is not valid.
* BNE: XX6106648

 |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys crynffrwyth** (enw gwyddonol: *Solenostoma sphaerocarpum*; enw Saesneg: *round-fruited flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys crynffrwyth** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys stipylaidd** (enw gwyddonol: *Harpanthus scutatus*; enw Saesneg: *stipular flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru. Llysieuyn deiliog bach gwelw i wyrdd llachar yw hwn, di-arogl, gyda dail deulabed llai nag 1 mm o hyd ac yn llydan ar goesynnau sy'n esgyn neu'n codi. Mae'r egin hyd at 1.5 cm o hyd a 0.5-1.5 mm o led.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys stipylaidd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 20 Awst 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Athletwr Americanaidd oedd **Cornelius Cooper Johnson** (28 Awst 1913 – 15 Chwefror 1946). Roedd yn arbenigo yn y naid uchel.

Ganwyd ef yn Los Angeles ym 1913, a chystadlodd Cornelius ("Corny") Johnson yn ei gystadleuaeth swyddogol trac a chae cyntaf yn Ysgol Uwchradd Iau Berendo.

Roedd Johnson ond 18 oed pan gynrychiolodd yr Unol Daleithiau yng Ngêmau Olympaidd yr Haf 1932, lle gorffennodd yn bedwerydd yn y naid uchel, o dan y rheolau "torri'r ddadl" a oedd yn bodoli ar y pryd. Os buasai'r rheolau wedi bod fel y maent heddiw, buasai wedi ennill y fedal arian.

Cystadlodd Johnson yng Ngêmau Olympaidd yr Haf 1936, roedd yn un o 19 o chwaraewyr Americaneg-Affricanaidd yno. Enillodd Johnson y naid hir gan osod record Olympaidd o 2.03 metr, ond roedd ei ymgais i dorri record y byd yn aflwyddiannus.

Enillodd Johnson record y naid hir y byd yn ddiweddarach yn 1936–1937, ac enillodd wyth bencampwriaeth cenedlaethol. Ar ôl ymddeol o athletau, daeth yn bostmon ar gyfer yr United States Postal Service yn Los Angeles, ac ym 1945 ymunodd â'r U.S. Merchant Marine.

Aeth Johnson yn wael gyda pneumonia bronchiaidd ym 1946, tra'n gweithio fel pobydd ar long "Santa Cruz" y Grace Line. Bu farw yn 32 oed wrth gael ei gludo o'r llong i ysbyty yng Nghaliffornia.

Sefydlwyd neuadd i enwogion o fyd athletau trac a chae yn enw Johnson yn yr Unol Daleithiau ym 1994.
*Alca torda*

Mae'r **Llurs**, *Alca torda*, yn un o aelodau mwyaf teulu'r Alcidae, a'r unig aelod o'r genws *Alca*.

Mae'r Llurs rhwng 38 a 43 cm o hyd a 60–69 cm ar draws yr adenydd. Fel y rhan fwyaf o'r teulu mae'r cefn yn ddu a'r bol yn wyn, ond gellir ei adnabod oddi wrth y pig, sy'n llawer mwy na phig y Gwylog er enghraifft. Mae'r gynffon yn hirach na chynffon y Gwylog hefyd.

Yn y gaeaf mae'n treulio ei amser ar y môr agored, ac yn aml yn symud i'r de o'r ardaloedd lle mae'n nythu. Yn y tymor nythu mae'n ymgasglu'n heidiau lle mae creigiau addas ar lan y môr. Mae'n gyffredin y ddwy ochr i Fôr Iwerydd; yn ymestyn cyn belled i'r de a gogledd Ffrainc ar ochr Ewrop a chyn belled a Maine yn Unol Daleithiau America. Mae'r wyau yn cael eu dodwy ar silffoedd ar y creigiau, heb unrhyw fath o nyth, ond mae siâp yr ŵy yn help i'w gadw rhag syrthio. Maent yn bwyta pysgod, sy'n cael eu dal trwy nofio dan y dŵr.

Yng Nghymru maent yn adar pur gyffredin lle mae creigiau ger y môr yn cynnig lle addas iddynt ddodwy eu wyau.

Y llurs yng Nghymru yn 2021
---------------------------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Cyfeiriadau
-----------
Grŵp o fwrdeistrefi Llundain sy'n ffurfio canol Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Llundain Fewnol** (Saesneg: *Inner London*). Mae'r ardal hon wedi'i hamgylchynu gan Llundain Allanol. Defnyddiwyd yr enw *Inner London* i ddynodi ardal llywodraeth leol rhwng 1855 a 1965 yn bennaf fel Sir Llundain neu'n gynharach fel y "Metropolitan Board of Works Area". Bellach mae ganddo ddau ddiffiniad cyffredin. 

Y cyntaf yw'r diffiniad statudol a amlinellir yn Deddf Llywodraeth Llundain 1963, a ddaeth i rym ar 1 Ebrill 1965, yn cynnwys y deuddeg bwrdeistref ganlynol; mae hyn bron yr un peth â Sir Llundain a gafodd ei diddymu ar yr un pryd: 

* Camden
* Greenwich
* Hackney
* Hammersmith a Fulham
* Islington
* Kensington a Chelsea
* Lambeth
* Lewisham
* Southwark
* Tower Hamlets
* Wandsworth
* Westminster

* Llundain Fewnol yn ôl y diffiniad statudolLlundain Fewnol yn ôl y diffiniad statudol

Yr ail yw'r diffiniad a ddefnyddir gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol sy'n cynnwys y deuddeg bwrdeistref a restrir uchod, ac eithrio Greenwich, ond hefyd yn cynnwys Haringey a Newham yn ogystal â Dinas Llundain, nad yw'n fwrdeistref, a bod yn fanwl gywir.

* Llundain Fewnol yn ôl y diffiniad ystadegolLlundain Fewnol yn ôl y diffiniad ystadegol
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys dail lletem** (enw gwyddonol: *Leptoscyphus cuneifolius*; enw Saesneg: *wedge flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yn Ardudwy ac yng ngorllewin yr Alban ac iwerddon a gwledydd eraill. Mewn llawer o goedwigoedd mae'n tyfu yma ac acw ond mewn mannau eraill mae'n doreithiog iawn. Yn gyffredinol, mae'n ffafrio ymylon y coetiroedd hyn yn hytrach na chanol y goedwig, yn enwedig yn y mannau mwyaf llaith mewn ceunentydd. Mae i'w gael fel rheol ar foncyffion bedw (Betula), ond weithiau mae'n tyfu ar dderw (Quercus), helyg (Salix) neu griafol (Sorbus aucuparia).

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys dail lletem** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Llawysgrif Gymreig ddiflanedig yw **Llyfr Coch Asaph**. Er i'r llyfr ei hun ddiflannu mae ysgolheigion wedi llwyddo i adfer canran sylweddol o'r testun o'r copïau a wnaed gan yr hynafiaethydd Robert Vaughan (1592-1667) ac eraill. Roedd yn cynnwys nifer o ddogfennau cyfreithiol ac eglwysig yn ymwneud ag Esgobaeth Llanelwy, yn Gymraeg a Lladin.

Ni wyddys pryd yn union y lluniwyd y dogfennau gwreiddiol a'u casglu ynghyd mewn llyfr, ond mae'n debygol mai rhywbryd yn yr Oesoedd Canol Diweddar y digwyddodd hynny, efallai dros gyfnod o amser. Diflannodd y llawysgrif wreiddiol yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr. Gwnaeth Robert Vaughan a chopïwyr eraill bedwar copi anghyflawn o'r deunydd yn hanner cyntaf yr 17g ac mae ysgolheigion wedi cymharu'r testunau hyn i geisio adlunio'r testunau gwreiddiol.

Dogfennau cyfreithiol yn ymwneud â hanes gweinyddu Esgobaeth Llanelwy oedd cynnwys y llyfr. Mae'r dystiolaeth yn awgrymu iddynt gael eu llunio yn y 13g a'r 14g. Maent yn ffynhonnell bwysig i haneswyr ac yn dyst i weithgarwch *sgriptoriwm* Llanelwy yn yr Oesoedd Canol.

Ffynhonnell
-----------

* Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, d.e. 'Llanelwy'.

Llyfryddiaeth
-------------

* O. E. Jones, 'Llyfr Coch Asaph. A textual and historical study' (Cymru [Aberystwyth], M.A. 1968.
Pedwar bag o farblis, gyda 3 marblen ym mhob bag. Yma, mae lluosi yn ddull cyflymach nag adio'r marblis: 4 × 3 = 12.
Animeiddiad yn dangos fod dau wedi'i luosi gyda 3 yn hafal i 6 (sef 2 × 3 = 6).
Un o'r pedair gweithrediad sylfaenol mewn rhifyddeg yw **lluosi**; y leill yw tynnu, adio a rhannu. Caiff ei ddynodi, fel arfer, naill ai gyda **"×"**, ar gyfrifiadur gyda asterics, **"⋅"**. Ar adegau, nid oes angen symbol i ddangos hynny e.e. 6x = 12 (lle cymerir yn ganiataol mai'r hyn a olygir yw 6 x 2 = 12).

Gellir ystyried lluosi rhifau cyfan yn fath o adio ailadroddus. Ysgrifennir y lluosydd yn gyntaf ac yn lluosi yn ail,er y gall yr arfer amrywio yn ôl diwylliant. Er enghraifft, yn hytrach na defnyddio'r llwybr tarw 3 x 4 = 12, gellr adio, er mwyn cyrraedd yr un ateb:

{\displaystyle 3\times 4=4+4+4=12}
Yma, gelwir y 3 a;r 4 yn ffactorau, a 12 yw'r *lluoswm* (yr ateb).

Gellir dweud fod gan luosi nodweddion 'cymudol': mae adio 3 copi o 4 yn rhoi'r un canlyniad ac adio 4 copi o 3:

{\displaystyle 4\times 3=3+3+3+3=12}
Felly nid oes wahaniaeth i'r ateb ym mha drefn y daw'r lluosrif a'r lluosydd.

Termau
* lluosrif: *multiplicand*
* lluosydd: *multiplier*
* lluoswm: *product*

Mae lluosi cyfanrifau (gan gynnwys rhifau negyddol), rhifau cymarebol (ffracsiynau) a rhifau real yn cael ei ddiffinio gan gyffredinoliad systematig o'r diffiniad sylfaenol hwn.

Y gweithrediad croes i luosi yw rhannu. Er enghraifft, gan fod 4 wedi ei luosi â 3 yn hafal i 12, yna mae 12 wedi'i rannu â 3 yn hafal 4. Mae lluosi gyda 3, ac yna rhannu'r ateb gyda 3, yn rhoi'r rhif gwreiddiol (gan fod rhannu rhif (heblaw 0) gydag ef ei hun yn hafal i 1).

Dulliau
-------

### Lluosi hir

Dyma'r dull o luosi rhifau mawr oedd yn arfer cael ei dysgu. Enghraifft:

```
         213
  ×       58
  ———————————————
        1704 ( = 213 × 8)
  +    1065  ( = 213 × 5(0))
  ———————————————
       12354 ( = 12,254)
```

### Lluosi latis

Mae'r dull hwn yn cyfateb i'r dull uchod, ond yn haws i'w ddefnyddio a'i ddeall yn weledol. Enghraifft:

Cam 1
Cam 2
Cam 3

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriadur yr Academi; adalwyd 24 Awst 2018.
Etholaeth seneddol yn Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Lerpwl Wavertree** (Saesneg: *Liverpool Wavertree*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Lerpwl Wavertree yng Nglannau MerswyEtholaeth Lerpwl Wavertree yng Nglannau Merswy
* Glannau Merswy yn LloegrGlannau Merswy yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1918.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1918–1922: Nathan Raw (Ceidwadol Clymblaid)
* 1922–1923: Syr Harold Smith (Ceidwadol)
* 1923–1924: Hugh Reynolds Rathbone (Ryddfrydol)
* 1924–1931: John Abraham Tinne (Ceidwadol)
* 1931–1935: Ronald Nall-Cain (Ceidwadol)
* 1935: Joseph Jackson Cleary (Llafur)
* 1935–1945: Peter Stapleton Shaw (Ceidwadol)
* 1945–1950: Victor Raikes (Ceidwadol)
* 1950–1974: John Tilney (Ceidwadol)
* 1974–1983: Anthony Steen (Ceidwadol)
* 1983–1997: Diddymwyd yr etholaeth
* 1997–2010: Jane Kennedy (Llafur)
* 2010–presennol: Luciana Berger (Llafur-Cydweithredol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Y Llyfr Gweddi Gyffredin cyntaf yn Cymraeg
Y **Llyfr Gweddi Gyffredin** yw'r fersiwn Cymraeg o'r llyfr o weddïau ac adnodau a ddefnyddir yn amrywiol wasanaethau'r Eglwys Anglicanaidd, yn cynnwys Yr Eglwys yng Nghymru. Ymddangosodd y cyfieithiad cyntaf yn 1567 gan William Salesbury.

Cyfieithodd Salesbury y darnau litwrgïaidd o'r fersiwn Saesneg a geir yn *The Book of Common Prayer*, ond cyfieithodd y darnau ysgrythurol yn uniongyrchol o'r testunau Beiblaidd gwreiddiol. Roedd eisoes wedi cyfieithu rhan o'r *Book of Common Prayer* a'i chyhoeddi yn 1551 - gyda rhannau o'r ysgrythurau hefyd - yn y gyfrol *Kynniver Llith a Ban*.

Yn 1599 cafwyd argraffiad newydd gan yr Esgob William Morgan mewn Cymraeg llawer mwy dealladwy (diolch yn rhannol i ddiwygio orgraff unigryw Salesbury).

Cafwyd argraffiad newydd arall yn 1620, yn ffrwyth gwaith gan y Dr John Davies (Mallwyd) yn bennaf, er iddo gael ei gyhoeddi dan enw'r Esgob Richard Parry. Yn 1710 cyhoeddodd Ellis Wynne argraffiad newydd yn ei dro.

Erbyn heddiw mae'r hen *Lyfr Gweddi Gyffredin* wedi cael ei ddisodli gan fersiynau newydd, ond mae'n dal i gael ei ddefnyddio'n achlysurol.

Llyfryddiaeth
-------------

* Melville Richards a Glanmor Williams, *Llyfr Gweddi Gyffredin 1567* (Caerdydd, 1965)
Adolf Hitler ym Mharis ar 30 Gorffennaf 1940.
Yn dilyn cwymp Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cafodd ardal ogleddol a gorllewinol Ffrainc ei feddiannu gan yr Almaen Natsïaidd o fis Mai 1940 hyd Ragfyr 1944. Cafodd y llywodraeth Almaenig yn y diriogaeth a feddiannwyd ei galw'n y Weinyddiaeth Filwrol yn Ffrainc (Almaeneg: *Militärverwaltung in Frankreich*), a elwir y rhanbarth yn y *zone occupée*. Bu rhanbarth bach a feddiannwyd gan yr Eidal yn y de ddwyrain, a rhanbarth na chafodd ei feddiannu, y *zone libre*, yn y de. Cafodd rhanbarthau Alsace a Lorraine eu hymgorffori'n rhan o'r Almaen. Gweinyddodd ôl-wladwriaeth Llywodraeth Vichy y tri rhanbarth hyn yn ôl termau'r cadoediad. Yn Nhachwedd 1942, meddiannodd lluoedd yr *Axis* y *zone libre* yn ogystal, a bu Ffrainc fetropolitanaidd dan feddiannaeth yr *Axis* nes glanio'r Cynghreiriaid ym 1944.

Yn ystod y feddiannaeth adeiladwyd gwersylloedd crynhoi yn Ffrainc a bu arwahanu yn erbyn Iddewon, er enghraifft bu raid iddynt wisgo seren felen. Cafodd niferoedd mawr o Iddewon Ffrengig eu danfon i wersylloedd difa'r Natsïaidd yng Ngwlad Pwyl. Bu nifer o Ffrancod yn cydweithio â'r Natsïaidd yn ystod y feddiannaeth, a nifer eraill yn eu gwrthwynebu trwy'r *résistance*. Mae etifeddiaeth yr agweddau hon o'r rhyfel yn bwnc dadleuol yn Ffrainc hyd heddiw.
Mae **Lochnagar - Cuidhe Crom** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn Swydd Aberdeen yn yr Alban; cyfeiriad grid NO259849.

Mae'r copa hwn i'r de-ddwyrain o'r fam fynydd Lochnagar.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Lochnagar - Cuidhe Crom yn cael ei alw'n Munro Top ac yn Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
* Llun ar Panoramio Archifwyd 2016-10-13 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
**Meddwdod** yw'r stad o fod wedi gormod o alcohol neu gyffuriau.

Mae'r diffiniad cyfreithiol yn fwy manwl a nodir mai meddwdod yw lle mae diffynnydd sydd wedi'i gyhuddo o drosedd bwriad penodol wedi'i feddwi gymaint gan gyffuriau neu alcohol fel ei fod yn analluog i ffurfio'r *mens rea* ar gyfer y drosedd, bydd fel arfer yn cael ei ryddfarnu.

Nid yw meddwdod yn amddiffyniad i droseddau bwriad sylfaenol neu i droseddau bwriad penodol lle bydd byrbwylltra yn ddigon. Ni ellir byth ddefnyddio meddwdod fel amddiffyniad lle mae'r diffynnydd wedi meddwi'i hun yn fwriadol er mwyn hel y dewrder angenrheidiol i droseddu. Mae meddwdod hefyd yn elfen mewn nifer o droseddau, e.e. gyrru, neu fod yng ngofal cerbyd neu arall, tra dan ddylanwad y ddiod neu gyffuriau - adran 4 Deddf Traffig y Ffyrdd 1988, a gyrru neu bod yng ngofal cerbyd modur gyda chrynodiad alcohol yn uwch na'r terfyn a ragnodwyd - adran 5 Deddf Traffig y Ffyrdd 1988.

Gweler hefyd
------------

* Alcoholiaeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Adran 6 Deddf Trefn Gyhoeddus 1986 – '(6)…"intoxication" means any intoxication, whether caused by drink, drugs or other means, or by a combination of means.'
2. ↑  "Termau Iaith Uwch". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-07-29. Cyrchwyd 2017-03-29.
|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| 
1: Y geg
2: Taflod
3: Tafod bach
4: Tafod
5: Dannedd
6: Chwarennau poer
7: Isdafodol
8: Isfandiblaidd
9: Parotid
10: Argeg (ffaryncs)
11: Sefnig (esoffagws) 
12: Iau (Afu)
13: Coden fustl
14: Prif ddwythell y bustl
15: Stumog | 
16: Cefndedyn (pancreas)
17: Dwythell bancreatig
18: Coluddyn bach
19: Dwodenwm
20: Coluddyn gwag (jejwnwm)
21: Glasgoluddyn (ilëwm)
22: Coluddyn crog
23: Coluddyn mawr
24: Colon trawslin
25: Colon esgynnol
26: Coluddyn dall (caecwm)
27: Colon disgynnol
28: Colon crwm
29: Rhefr: rectwm
30: Rhefr: anws |

Mae'r **coluddyn dall** (Lladin: *caecus* sef 'dall; Sa: *Caecum*) yn rhan o'r perfedd, neu i fod yn fanwl gywir (o ran anatomeg ddynol) - y colon mawr ac felly'n rhan o'r system dreulio. Mae'n debyg o ran ffurf i goden fechan ac mae'n cysylltu'r iliwm gyda'r colon. Dyma, mewn gwirionedd, gychwyn y colon mawr. Caiff ei wahanu o'r iliwm gan y falf ileocecal (ICV) (neu falf Bauhin) a chaiff ei wahanu oddi wrth y colon, ar yr ochr arall, gan y *cecocolic junction*.

Amrywiaeth
----------

Mae gan y mamaliaid a'r sgwid goluddyn dall ac mae gan adar ddau. Mae gan y rhan fwyaf o lysysyddion (Sa: *herbivores*) goluddyn dall cymharol fawr, a hwnnw'n llawn o facteria sy'n cynorthwyo i ddadelfennu neu dreulio'r seliwlos a geir mewn celloedd planhigion.

Mae gan gigysyddion (*carnivores*), ar y llaw arall, goluddyn dall llai na'r arfer, gyda chwlwm y coledd yn ei le.
Mae **meddygaeth amgen**, a elwir hefyd yn **feddyginiaeth gyflenwol**, yn arfer ffug-wyddonol o feddyginiaethau nad ydynt wedi'u profi'n wyddonol i weithio. Mae **therapi amgen** (neu **therapi cyflenwol**) yn therapi ffugwyddonol heb unrhyw dystiolaeth wyddonol.

Mae sawl math o feddyginiaeth a therapïau amgen. Un math yw meddygaeth draddodiadol, sy'n cynnwys meddyginiaethau Tsieineaidd traddodiadol (fel aciwbigo) ymhlith eraill (fel tylino Tai). Mae yna hefyd fathau modern eraill o feddyginiaethau a therapïau amgen, fel ceiropracteg (ac eithrio defnydd posibl ar gyfer poen cefn) a homeopathi. Mae enghreifftiau hanesyddol hefyd yn cynnwys hiwmoriaeth. Mae therapi trosi hoyw hefyd yn cael ei ystyried yn therapi amgen, gan nad yw wedi'i brofi'n wyddonol (ac ar ben hynny mae'n arfer peryglus).

Mae llawer o ymarferwyr meddygaeth amgen yn hyrwyddo damcaniaethau cynllwyn ac yn gwrth-frechwyr. Mae llawer hefyd yn hyrwyddo gwybodaeth anghywir COFID-19.

Mae meddyginiaethau a therapïau amgen yn aml yn cael eu hystyried yn gwaceri.

Cyfeiriadau
-----------
|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| 
1: Y geg
2: Taflod
3: Tafod bach
4: Tafod
5: Dannedd
6: Chwarennau poer
7: Isdafodol
8: Isfandiblaidd
9: Parotid
10: Argeg (ffaryncs)
11: Sefnig (esoffagws) 
12: Iau (Afu)
13: Coden fustl
14: Prif ddwythell y bustl
15: Stumog | 
16: Cefndedyn (pancreas)
17: Dwythell bancreatig
18: Coluddyn bach
19: Dwodenwm
20: Coluddyn gwag (jejwnwm)
21: Glasgoluddyn (ilëwm)
22: Coluddyn crog
23: Coluddyn mawr
24: Colon trawslin
25: Colon esgynnol
26: Coluddyn dall (caecwm)
27: Colon disgynnol
28: Colon crwm
29: Rhefr: rectwm
30: Rhefr: anws |

Darn bach o gnawd, rhwng y coluddyn mawr a'r coluddyn bach, ydy'r **coluddyn crog** (Saesneg: *Vermiform appendix* neu *appendix* ar lafar). Nid ydy gwyddoniaeth hyd yma wedi darganfod ei bwrpas. Mewn rhai pobl, mae'n chwyddo neu'n 'llidio', a'r unig ateb ydy ei dynnu drwy lawdriniaeth mewn ysbyty; naill ai laparotomi neu laparoscopi. Heb driniaeth, mae cleifion yn marw o lid y ffedog a sioc.

Troi'n llidiog
--------------

 *Prif erthygl: Llid y coluddyn crog*
Yn dilyn llawer o arbrofion, mae'n ymddangos mai rhyw rwystr yn 'lwmen' y coluddyn crog sy'n ei achosi i droi'n llidiog ac i ffyrnigo. Cyn gynted mae'r rhwystr yma'n digwydd, mae'n llenwi gyda mwcws ac yn chwyddo (hynny yw, yn troi'n llidiog). Mae'r pwysedd y tu mewn i'r lwmen yn cynyddu gan greu thrombosis ac achludiad yn y pibelli bychain. Ar adegau prin iawn, fe all cleifion wella ei hun. Os nad, yna mae'r bacteria yn dechrau gollwng drwy'r waliau tenau (sydd eisoes yn dechrau marw) gan achosi llid y ffedog. Os yw hwnnw, wedyn, yn dwysáu ac yn gwaethygu, mae'n troi'n wenwyn yn y gwaed (neu 'septisimia') a marwolaeth yn ei ddilyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Awdur: Wangensteen OH, Bowers WF; 'Significance of the obstructive factor in the genesis of acute appendicitis' yn ei gyfrool Arch Surg; cyfrol 34; tud: 496-, 1937