Mae modd **mapio llifogydd** o amryw o ffynonellau megis dŵr wyneb, dŵr daear, afonydd, nentydd, dŵr arfordirol, llynnoedd a chronfeydd dŵr. Gyda chynifer o ffynonellau llifogydd mae’n bwysig llunio mapiau llifogydd dealladwy a chlir. Datblygwyd cylchfaoedd llifogydd i gynorthwyo cynllunwyr a’r cyhoedd ond ni ddylid eu hystyried yn gofnod terfynol.

Mae meddalwedd systemau gwybodaeth ddaearyddol (*Geographical Information Systems*) megis ArcGIS a MapInfo yn galluogi daearyddwyr i weld canlyniadau’r model gan greu mapiau o lifogydd ar raddfeydd gwahanol megis llifogydd sydd â thebygolrwydd blynyddol o 0.1% neu 1% o ddigwydd. Mae tebygolrwydd blynyddol yn ddull o ddangos y tebygolrwydd y bydd llifogydd o raddfeydd gwahanol yn digwydd mewn unrhyw flwyddyn. Felly mae llifogydd sydd â thebygolrwydd blynyddol o 0.1% yn dynodi bod llifogydd o’r maint hwn a llifogydd mwy, â 0.1% siawns o ddigwydd mewn unrhyw flwyddyn. Gellir cyflwyno canlyniadau’r model mewn amryw o ffyrdd megis mapiau dyfnder llifogydd, ymlediad llifogydd, perygl o lifogydd a chyflymder y llif. Wrth gyflwyno’r canlyniadau gellir eu cyfuno gyda mapiau’r Arolwg Ordnans er mwyn gweld yn fanwl lle mae llifogydd yn bosibl o ddigwydd. Gellir hefyd greu animeiddiadau sy’n dangos y canlyniadau dros amser (e.e. dyfnder llifogydd ar wyneb tir y model). Felly, yn hytrach na gweld amlinelliad eithaf y llifogydd yn unig mae modd creu animeiddiadau sy’n dangos amlinelliad y llifogydd ar ddechrau, canol a diwedd y cyfnod gorlifo. Gellir cyfuno’r canlyniadau gyda meddalwedd 3D megis Google Earth sy’n eich galluogi i ‘hedfan’ uwchben y llifogydd gan fanylu ar rai mannau penodol.

Pwrpas mapiau llifogydd yw eu bod yn ddull dealladwy o gyflwyno canlyniadau model perygl o lifogydd er mwyn cyfleu i gynllunwyr a’r cyhoedd beth yw lefel y perygl i ardal benodol. Yn aml, bydd y mapiau yn sail ar gyfer cynllunio gwaith atal llifogydd neu i adeiladu isadeiledd megis ffyrdd, pontydd a thai preswyl ac felly mae’n bwysig bod y mapiau yn glir a hunanesboniadol.

Mae’r mwyafrif o amlinelliadau llifogydd afonol sydd gan Asiantaeth yr Amgylchedd wedi deillio o fodelau cyfrifiadurol cyffredinol jflow, sy’n fras ddull o fodelu. Mae diweddariadau mapiau llifogydd Asiantaeth yr Amgylchedd yn disodli canlyniadau’r model jflow gan fod yr astudiaethau hyn yn cynnwys gwaith ymchwil hydrolegol o safon uchel, croestoriadau afonol wedi’u harolygu a modelu cywirach. Mae’r mapiau hyn yn cyflwyno gwahanol raddau'r perygl o lifogydd drwy gylchfaoedd, sef 1, 2, 3a a 3b, sy’n seiliedig ar y diffiniadau a geir yn PPS 25. Yng nghylchfa llifogydd 1 mae’r ardaloedd sydd â thebygolrwydd blynyddol isel o lifogydd sef llai na 0.1%. Dengys cylchfa llifogydd 2 yr ardaloedd o dir sydd â 0.1% neu fwy o debygolrwydd blynyddol bod llifogydd o afonydd neu’r môr am ddigwydd ond sydd â llai na 1% o debygolrwydd blynyddol bod llifogydd o afonydd neu 0.5% o’r môr am ddigwydd. Cynrychiola cylchfa llifogydd 3a yr ardaloedd o dir sydd â 1.0% neu fwy o debygolrwydd blynyddol bod llifogydd o afonydd a 0.5% neu fwy o’r môr am ddigwydd. Yng nghylchfa llifogydd 3b mae’r ardaloedd sydd â 5% neu fwy o debygolrwydd bod llifogydd am ddigwydd (gelwir yr ardaloedd hyn hefyd yn orlifdir gweithredol).

Er bod y mapiau presennol yn dangos y sefyllfa "heb amddiffynfeydd", mewn rhai mannau detholedig, dangosa’r mapiau llifogydd yr "ardaloedd sydd ar eu hennill oherwydd amddiffynfeydd" (*areas benefiting from defences*). Dyma’r ardaloedd lle mae’r amddiffynfeydd yn atal llifogydd, er y dybiaeth yw bod yr amddiffynfeydd yn gadarn, heb dyllau a’u bod yn cael eu cynnal a’u cadw, ond nid yw hyn o angenrheidrwydd yn wir bob amser.

Llyfryddiaeth
-------------

* Department for Communities and Local Government. (2010) *Planning Policy Statement 25: Development and Flood Risk (PPS 25)*, The Stationery Office, Llundain.

Dolenni allanol
---------------

* Esboniad o fap llifogydd Asiantaeth yr Amgylchedd Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r cofnod Mapio Llifogydd ar yr Esboniadur, adnodd addysgiadol agored gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae gan y cofnod penodol hwnnw'r drwydded agored CC BY-SA 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.*