Tref farchnad a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw'r **Fenni** (Saesneg: *Abergavenny*). Saif tua 15 milltir (24 km) i'r gorllewin o Drefynwy ar yr A40 ac ar yr A465, a thua 6 milltir (10 km) i'r de orllewin o'r ffin â Swydd Henffordd, a Lloegr. O'i wreiddiau yn gaer Rhufeinig, deuai'n dref gaerog ganol-oesol o fewn Y Mers. Mae gan y dref adfeilion castell carreg a adeiladwyd yn sgil dyfodiad y Normaniaid.

Hysbysebir y dref fel "Porth i Gymru" (*Gateway to Wales*). Fel yr awgrymir gan yr enw Saesneg, lleolir y Fenni ar aber afon Gafenni ar afon Wysg. Amgylchynir y dref gan ddau fynydd, sef Blorens (559m) a Pen-y-Fâl (596m), a phum bryn: Ysgyryd Fawr, Ysgryd Fach, Deri, Rholben a Mynydd Llanwenarth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Peter Fox (Ceidwadwyr) ac yn Senedd y DU gan David Davies (Ceidwadwr).

Hanes
-----

### Gwreiddiau'r dref a'i henw

Roedd *Gobannium* yn gaer Rufeinig a oedd yn amddiffyn y ffordd ar hyd dyffryn Wysg a oedd yn cysylltu Burrium (Brynbuga) ac Isca Augusta (Caerllion) yn y de â Cicucium (Y Gaer) a'r canolbarth. Adeiladwyd hefyd er mwyn trechu'r Silwriaid brodorol. Cafwyd hyd i adfeilion y gaer hon yn y 1960au pan adeiladwyd y swyddfa bost newydd.

Daw'r enw "Y Fenni" o'r hen enw "Abergafenni". Enwyd afon Gafenni ar ôl y gaer Rufeinig "Gobannium", a enwyd ar ôl yr hen dduw Celtaidd "Gobannos". Mae hwnnw'n gyfarwydd i ni heddiw fel Gofannon fab Dôn yn Culhwch ac Olwen. Mae ei enw'n gytras â'r gair 'gof', yn awgrymu cysylltiadau hynafol rhwng gofaint ag ardal y Fenni.

### Cyfnod y Normaniaid

Tyfai'r Fenni'n dref o dan reolaeth Arglwyddi'r Fenni. Hamelin de Balun, o Ballon, Maine-Anjou, ger Le Mans, Ffrainc, oedd y barwn cyntaf. Sefydlodd abaty Benedictaidd yn y 11g, lle saif Eglwys y Santes Fair erbyn hyn. Derbyniai'r eglwys honno degwm gan y castell a chan y dref. Ceir cerfluniau diddorol yno.

Oherwydd ei lleoliad ar y ffin gwelai'r dref sawl rhyfel yn ystod y 12fed a'r 13g. Ym 1175, lladdwyd holl benaethiaid Cymreig yr ardal gan Wilym Brewys, tad y Gwilym Brewyd a geid yn hanes Siwan gan Saunders Lewis. Gwahoddodd Gwilym y penaethiaid lleol i'w gastell am wledd ddydd Nadolig. Rhoes y Cymry ei arfau iddo er mwyn dod i mewn i'r castell, ond yn lle datrys y problemau a oedd ganddynt, fe'u bradychwyd gan Wilym a'u lladd. Mae Gerallt Gymro yn adrodd i'r Cymry gipio'r castell o Frewys ym 1182.

### 1300 i 1900

Ymosododd Owain Glyndŵr â'r dref ym 1404. Yn ôl yr hanes, daeth gwŷr Glyn Dŵr i mewn i'r dref â chymorth Cymraes leol a adawodd iddynt ddod i mewn drwy borth ar Stryd y Farchnad liw nos. Agorodd y drws a daeth y fyddin i mewn yn llosgi'r dref, ond yn gadael y castell i fod. Gelwir Stryd y Farchnad "Traitors' Lane" hyd heddiw.

Sefydlwyd Ysgol y Brenin Harri VIII ym 1542.

Yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr daeth y Brenin Siarl I i'r Fenni er mwyn cymryd rhan yn achos llys Syr Trefor Williams, a seneddwyr eraill.

Sefydlwyd Cymdeithas Cymreigyddion Y Fenni ar 2 Tachwedd 1833, yn y *Sun Inn* yn Y Fenni, ac yn y dref cynaliwyd Eisteddfodau'r Fenni o 1834 i 1854.

### Hanes diweddarach

Carcharwyd Rudolph Hess yng Nghwrt Maindiff yn ystod yr ail Ryfel Byd, ar ôl iddo hedfan i'r Alban.

Marchnadoedd
------------

### Marchnad Wartheg

Cynhelir marchnad wartheg yn y Fenni ar y safle bresennol ers 1863. Rhwng 1825 a 1863 cynhelid marchnad ddefaid ar Stryd y Castell, er mwyn atal y preswylwyr rhag gwerthu eu defaid ar hyd strydoedd y dref. Mae'r farchnad yn cael ei rheoli heddiw gan Abergavenny Market Auctioneers Ltd. sydd yn cynnal arwerthiannau rheolaidd yno. Gwerthir defaid a phorthiant ar ddydd Mawrth, ac weithiau gwerthir gwartheg ar ddydd Gwener.

Wrth i farchnad wartheg Casnewydd gau, cynhelir y farchnad honno yn y Fenni bob dydd Mercher.

### Y Neuadd Farchnad

Ceir amryw farchnadoedd yn y neuadd farchnad.

Diwylliant
----------

* Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn y Fenni ym 1838, 1913 ac yn 2016.
* Ym 1968 cyhoeddwyd y gân "Abergavenny" gan Marty Wilde.
* Mae gan y Fenni tair gefeilldref, sef Ostringen, Beaupreau a Sarno.
* Ceir cyfeiriadau at y Fenni yn llyfrau Sherlock Holmes a Harry Potter.
* Ymhlith aelodau cymdeithas Cymreigyddion y Fenni oedd yr hanesydd Carnhuanawc.
* Ceir croes eglwysig o bwys gerllaw, sef Croes Eglwys St Issau.

Adeiladau a chofadeiladau
-------------------------

Ceir yma nifer o eglwysi: Eglwys y Santes Fair yw prif eglwys y dref, ac mae'n un o'r eglwysi mwyaf yng Nghymru. Ceir dwy eglwys a gysegrwyd i Sant Teilo gerllaw: y cyntaf yn Llandeilo Bertholau a'r ail yn Llandeilo Gresynni. Mae tŵr cam eglwys Cwm-iou yn nodedig, ychydig filltiroedd o Aberhonddu; gerllaw, saif Priordy Llanddewi Nant Hodni, priordy Awstinaidd ger pentref Llanddewi Nant Hodni yng nghymuned Crucornau.

* Castell y Fenni
* Neuadd y Dref
* Neuadd y Farchnad
* Ysbyty Pen-y-Fal

Enwogion
--------

* Dafydd ap Rhys o'r Fenni (weithiau 'o'r Fenni') (fl. c. 1550); bardd.
* Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer (1802-1896)
* Malcolm Nash (g. 1945), cricedwr
* John Osmond (g. 1946), newyddiadurwr
* Y llenor Owen Sheers (g. 1974 yn Suva, Ffiji)

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Y Fenni (pob oed) (10,078)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Y Fenni) (948)** |    | 9.7% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Y Fenni) (6946)** |    | 68.9% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Y Fenni) (1,997)** |    | 43.1% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Gefeilldrefi
------------

|  |
| --- |
| * Baner Yr Almaen Yr Almaen  - Ostringen
* Baner Ffrainc Ffrainc  - Beaupréau
* Baner Yr Eidal Yr Eidal  - Sarno
 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 21 Rhagfyr 2021
3. ↑  "Gwefan Senedd Cymru". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-11-10. Cyrchwyd 2021-12-21.
4. ↑  Gwefan Senedd y DU
5. ↑  Y Bywgraffiadur Ar-lein; adalwyd 05 Rhagfyr 2014
6. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
7. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
8. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
9. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

Dolen allanol
-------------

* Cerddorfa Symffoni'r Fenni Archifwyd 2016-03-27 yn y Peiriant Wayback.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Fynwy**

**Trefi**  

Brynbuga  **·** Cas-gwent  **·** Cil-y-coed  **·** Y Fenni  **·** Trefynwy
  
**Pentrefi**  

Aber-ffrwd  **·** Abergwenffrwd  **·** Betws Newydd  **·** Bryngwyn  **·** Caer-went  **·** Castellnewydd  **·** Cemais Comawndwr  **·** Cilgwrrwg  **·** Clydach  **·** Coed Morgan  **·** Coed-y-mynach  **·** Cwmcarfan  **·** Cwm-iou  **·** Drenewydd Gelli-farch  **·** Y Dyfawden  **·** Yr Eglwys Newydd ar y Cefn  **·** Gaer-lwyd  **·** Gilwern  **·** Glasgoed  **·** Goetre  **·** Gofilon  **·** Y Grysmwnt  **·** Gwehelog  **·** Gwernesni  **·** Gwndy  **·** Hengastell  **·** Little Mill  **·** Llanarfan  **·** Llan-arth  **·** Llanbadog  **·** Llancaeo  **·** Llandegfedd  **·** Llandeilo Bertholau  **·** Llandeilo Gresynni  **·** Llandenni  **·** Llandidiwg  **·** Llandogo  **·** Llanddewi Nant Hodni  **·** Llanddewi Rhydderch  **·** Llanddewi Ysgyryd  **·** Llanddingad  **·** Llanddinol  **·** Llanelen  **·** Llanelli  **·** Llanfable  **·** Llanfaenor  **·** Llanfair Cilgedin  **·** Llanfair Is Coed  **·** Llanfihangel Crucornau  **·** Llanfihangel Gobion  **·** Llanfihangel Tor-y-mynydd  **·** Llanfihangel Troddi  **·** Llanfihangel Ystum Llywern  **·** Llanfocha  **·** Llan-ffwyst  **·** Llangatwg Feibion Afel  **·** Llangatwg Lingoed  **·** Llangiwa  **·** Llangofen  **·** Llan-gwm  **·** Llangybi  **·** Llanhenwg  **·** Llanisien  **·** Llanllywel  **·** Llanofer  **·** Llanoronwy  **·** Llan-soe  **·** Llantrisant  **·** Llanwarw  **·** Llanwenarth  **·** Llanwynell  **·** Llanwytherin  **·** Y Maerdy  **·** Magwyr  **·** Mamheilad  **·** Matharn  **·** Mounton  **·** Nant-y-deri  **·** Newbridge-on-Usk  **·** Y Pandy  **·** Pen-allt  **·** Penrhos  **·** Pen-y-clawdd  **·** Porth Sgiwed  **·** Pwllmeurig  **·** Rogiet  **·** Rhaglan  **·** Sudbrook  **·** Tre'r-gaer  **·** Tryleg  **·** Tyndyrn  **·** Ynysgynwraidd