Pwnc yr erthygl hon yw'r Gwrthryfel Arabaidd ym 1916.  Am y gwrthryfel yn y 1930au, gweler Gwrthryfel Arabaidd Palesteina, 1936–1939.  Am y protestiadau a chwyldroadau yn yr 21ain ganrif, gweler y Gwanwyn Arabaidd.  

Gwrthryfel a gychwynwyd gan y Sharif Hussein bin Ali oedd **y Gwrthryfel Arabaidd** (1916–1918) (Arabeg: *الثورة العربية* *Al-Thawra al-`Arabiyya*; Tyrceg: *Arap İsyanı*) gyda'r nod o ennill annibyniaeth i'r Arabiaid oddi wrth Ymerodraeth yr Otomaniaid a chreu un wladwriaeth Arabaidd unedig i ymestyn o Aleppo yn Syria i Aden yn Iemen. Roedd yn rhan o'r Rhyfel Byd Cyntaf yn y Dwyrain Canol.

Arweiniwyd y gwrthryfel gan feibion y Sharif, yr Emiriaid Ali, Faisal, Abdullah a Zeid, gyda chymorth rhai swyddogion Prydeinig a Ffrengig. Ym Mehefin 1917 cipiodd yr Arabiaid borthladd Aqaba ar y Môr Coch, a symudasant yn raddol i'r gogledd. Targedodd yr Arabiaid Reilffordd Hejaz gan dorri cyflenwadau bwyd a dillad i'r Otomaniaid (neu'r Tyrciaid) ym Medina, ac roedd hyn o gymorth i ymgyrch y Cynghreiriaid yn Sinai a Phalesteina. Cwympodd Damascus ym mis Hydref 1918.

Creda'r Arabiaid fod ganddynt air Prydain: y byddai gwladwriaeth Arabaidd unedig yn cael ei ffurfio ar ôl cwymp Ymerodraeth yr Otomaniaid yn ôl Llythyron McMahon–Hussein, ond wedi diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf cawsant eu dadrithio'n llwyr gan Gytundeb Sykes–Picot, a oedd yn rhannu'r Dwyrain Canol rhwng Prydain a Ffrainc, drwy Ddatganiad Balfour a oedd yn addo gwlad i'r Iddewon ym Mhalesteina.

Rhan gyntaf
-----------

Cychwynnodd y Sharif y gwrthryfel ym Mehefin 1916. Elwant ar y dechrau ar artileri a ddanfonwyd o'r Swdan gan y Llywodraethwr Cyffredinol Syr Reginald Wingate, a llwyddasant i gipio Mecca a gorfodi'r Tyrciaid i ildio'u garsiwn yn Ta'if ar 22 Medi. Arafodd hynt yr Arabiaid, a chadwodd y Tyrciaid eu gafael ar Medina.

Adfywio'r gwrthryfel
--------------------

 *Prif erthygl: T. E. Lawrence yn y Gwrthryfel Arabaidd*
Ym mis Hydref 1916 aeth y Prydeinwyr Syr Ronald Storrs a'r Is-gyrnol T. E. Lawrence i Jeddah i geisio adfywio'r gwrthryfel. Gweithiodd Lawrence â'r Emir Faisal gan annog gwrthryfel herwfilwrol i fanteisio ar fudoledd yr Arabiaid a'u gwybodaeth a chefnogaeth leol. Bydd hyn yn ynysu'r Tyrciaid yn y trefi mawr ac yn eu gwneud yn ddibynnol ar Reilffordd Hejaz ac yn y bôn yn hawdd eu gorchfygu trwy ysbeilio a chyrchoedd bychain. Gall yr Arabiaid yna symud tua'r gogledd ar ystlys orllewinol Byddin Ymdeithiol yr Aifft dan y Cadfridog Syr Edmund Allenby.

1917
----

Llwyddodd yr Arabiaid i gipio Wejh yn Ionawr 1917, ac Aqaba yng Ngorffennaf gan gysylltu tiriogaeth yr Arabiaid â thir yr Ymerodraeth Brydeinig yn yr Aifft. Targedwyd Rheilffordd Hejaz â dynamit.

1918
----

Roedd rhan olaf y gwrthryfel yn galw ar gydweithio'n agos ag Allenby wrth i holl luoedd y Cynghreiriaid symud tuag at Damascus. Yng ngwanwyn 1918 symudodd yr Arabiaid i mewn i Syria. Ynysodd yr Arabiaid ddinas Dera'a gan dwyllo'r Tyrciaid i gredu bydd prif symudiad Allenby yn dod o'r cyfeiriad hwn. Cwympodd Damascus ar 1 Hydref.

Hanesyddiaeth
-------------

Mae'r mwyafrif helaeth o'r hanesyddiaeth ar y gwrthryfel yn y Gorllewin ac yn yr iaith Saesneg yn canolbwyntio ar ran T. E. Lawrence.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  David Murphy, (lluniau gan Peter Dennis), *The Arab Revolt 1916-18: Lawrence Sets Arabia Ablaze*, Osprey Publishing, 2008, p. 26.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goY Gwrthryfel Arabaidd |
| --- |
|  |
| Y Rhyfel Byd Cyntaf · Y Rhyfel Byd Cyntaf yn y Dwyrain Canol |
|  |
| Brwydrwyr | 

|  |  |
| --- | --- |
| Y Cynghreiriaid | Teyrnas Hejaz · Y Deyrnas Unedig · Emiraeth Nejd a Hasa |
|  |
| Y Pwerau Canolog | Ymerodraeth yr Otomaniaid · Yr Almaen · Emiraeth Jabal Shammar |

 |
|  |
| Unigolion | 

|  |  |
| --- | --- |
| Y Cynghreiriaid | Hussein bin Ali · Faisal · Edmund Allenby · T. E. Lawrence · Ibn Saud |
|  |
| Y Pwerau Canolog | Djemal Pasha · Fakhri Pasha · Muhiddin Pasha · Otto Liman von Sanders · Abdul-Aziz bin Mitab |

 |
|  |
| Llinell amser | 

|  |  |
| --- | --- |
| Hanes | Cenedlaetholdeb Arabaidd · Cenedlaetholdeb yn Ymerodraeth yr Otomaniaid |
|  |
| 1916 | Brwydr Mecca · Gwarchae Medina · Brwydr Taif · Cipio Yanbu |
|  |
| 1917 | Brwydr Wejh · Brwydr Abu el Lissal · Brwydr Aqaba · Brwydr Wadi Musa |
|  |
| 1918 | Brwydr Megiddo · Cipio Deraa · Cipio Damascus |
|  |
| Wedi'r gwrthryfel | Rhaniad Ymerodraeth yr Otomaniaid · Cynhadledd Heddwch Paris 1919 · Cytundeb Sykes–Picot · Datganiad Balfour |

 |
|  |
| Agweddau | 

|  |  |
| --- | --- |
| Cyffredinol | Baner y Gwrthryfel Arabaidd · Cudd-wybodaeth yn y Gwrthryfel Arabaidd · T. E. Lawrence yn y Gwrthryfel Arabaidd · Llythyron McMahon–Hussein · Ymgyrch Rheilffordd Hejaz |
|  |
| Etifeddiaeth | Hanesyddiaeth y Gwrthryfel Arabaidd · Y Gwrthryfel Arabaidd yn niwylliant poblogaidd |

 |
|  |
| **Categori · Porth · Llinell amser ·  Cyfryngau ar Gomin** |

 |