*Am bobl eraill o'r un enw, gweler Thomas Jones.*
Roedd **Thomas Jones** (1756 - 16 Mehefin 1820) yn un o lenorion mwyaf galluog y Methodistiaid yng Nghymru, a aned yng Nghaerwys yn Sir y Fflint, gogledd Cymru. Roedd yn ddyn amryddawn a oedd yn fardd ar y mesurau caeth, yn emynydd, yn hanesydd, yn ddiwinydd ac yn gofiannydd.

Y dyn a'r diwygiwr
------------------

Ganed Thomas Jones ym Mhenucha, ger Caerwys, yn 1756. Yn ddyn ieuanc derbyniodd addysg glasurol yn Nhreffynnon gyda'r bwriad o fynd yn offeiriad yn yr eglwys sefydliedig. Ond dylanwadwyd arno'n gynnar gan y Methodistiaid a daeth yn un ohonynt gan roi heibio unrhyw fwriad o gael ei ordeinio yn Eglwys Loegr. Roedd hynny cyn i'r Methodistiaid ddechrau ordeinio ac felly arhosodd yn lleygwr. Dechreuodd bregethu yn 1773. Yn 1784 cyfarfu â Thomas Charles o'r Bala. Cafodd ddylanwad cryf ar Charles a chyfrannodd at loywi ei iaith. Llafuriodd gyda'r Methodistiaid fel cynghorwr yn Rhuthun, Dinbych a'r Wyddgrug. Roedd yn un o'r cynharaf o'r Methodistiaid i gael eu neilltuo i weini'r Ordinhadau yn 1811 ac o hynny hyd ddiwedd ei oes llafuriodd i adeiladu'r eglwys Fethodistaidd ar seiliau cadarn. Yn ddiwinyddol gorweddai rhwng eithafion Arminiaeth ac Uchel Galfiniaeth gwŷr fel John Elias. Bu'n briod dair gwaith.

Y diwinydd
----------

Wynebddalen *Hanes y Merthyron* (1813) gan Thomas Jones
Gwnaeth Thomas Jones gyfraniad sylweddol o ran cynnwys ac arddull i ddiwinyddiaeth Gymraeg. Roedd yn wrthwynebydd cryf i Arminiaeth, a oedd yn amlwg ymhlith y Wesleyaid, a chyfieithodd *The Christian in Complete Armour* (1655-1662) gan William Gurnal i'r Gymraeg dan y teitl *Y Cristion mewn Cyflawn Arfogaeth* (1796-1820). Ei gampwaith yn ddi-os yw'r gyfrol enfawr a gyhoeddodd yn 1813 ar hanes merthyron y ffydd Brotestanaidd, *Hanes Diwigwyr, Merthyron, a Chyffeswyr Eglwys Loegr* (neu *Hanes y Merthyron*).

Gyda Thomas Charles o'r Bala bu'n olygydd y *Drysorfa Ysbrydol*, a ddaeth allan am y tro cyntaf yn 1799 fel cyhoeddiad trimisol. Ysgrifennodd yn ogystal nifer o emynau, yn cynnwys "Mi wn fod fy Mhrynwr yn fyw" ac "O! arwain fy enaid i'r dyfroedd."

Y llenor
--------

Ysgrifennodd hunangofiant diddorol a darllenadwy (1814) a chofiant i'w gyfaill Thomas Charles, un o'r gorau o'i fath. Cyhoeddodd eiriadur Saesneg a Chymraeg eithaf safonol yn 1800. Roedd hefyd yn fardd o safon; y cywydd "I'r Aderyn Bronfraith" (1773) yw'r enghraifft orau o'i gerddi.

Argraffodd Thomas Jones ran sylweddol o'i waith ar wasg a sefydlodd ei hun yn ei gartref yn Rhuthun yn 1804. Gwerthodd y wasg i Thomas Gee'r hynaf, tad yr argraffydd enwog Thomas Gee, yn 1813.

Llyfryddiaeth
-------------

* Frank Price Jones, *Thomas Jones o Ddinbych, 1756-1820* (Dinbych, 1956)
* Idwal Jones (gol.), *Hunangofiant y Parch. Thomas Jones, Gweinidog yr Efengyl o dref Dinbych* (Aberystwyth, 1937)
* Jonathan Jones, *Cofiant y Parch. Thomas Jones o Ddinbych* (Dinbych, 1897)
* Saunders Lewis, "Cywydd gan Thomas Jones, Dinbych" (*Y Llenor*, xii, 133-4); hefyd yng ngolygiad Gwynn ap Gwilym o rai o erthyglau Saunders, *Meistri a'u Crefft* (Caerdydd, 1981). Ysgrif ar y cywydd "I'r Aderyn Bronfraith".
* Darlith gan yr Athro E. Wyn James, 'Y Cawr o Benucha: Thomas Jones, Dinbych', a draddodwyd yng Nghapel Cildwrn, Llangefni, 19 Hydref 2019:

Cyfeiriadau
-----------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Thomas Jones o Ddinbych***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 73722124
* LCCN: nr92041356
* ISNI: 0000 0000 6421 3057
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |