recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Soprano o Gymru yw **Elin Manahan Thomas**.

Cafodd ei geni a'i magu yn Abertawe a derbyniodd ei haddysg yn Ysgol Gyfun Gŵyr. Enillodd ysgoloriaeth gorawl i Goleg Clare, Caergrawnt lle derbyniodd radd ddosbarth cyntaf mewn Astudiaethau Celtaidd, Eingl-Sacsoneg a Norseg, cyn mynd ati i gwblhau MPhil.

Ar ôl iddi gael clyweliad gan Syr John Eliot Gardiner, ymunodd â Chôr Monteverdi ac yn y flwyddyn 2000 canodd lawer o Bererindod Bach Cantata. Yn 2001 symudodd i Lundain i wneud cwrs ôl-radd mewn astudiaethau lleisiol yng Ngholeg y Brenin, Llundain, gan ganu gyda *The Sixteen*, *Polyphony*, *Cantorion Caergrawnt* a'r *Consort Gabrieli* yn ogystal â pharhau â'i gyrfa bersonol. Hi yw'r gantores gyntaf erioed i recordio 'Alles mit Gott' gan Johann Sebastian Bach, awdl benblwydd a ysgrifennwyd yn 1713 ac a ddarganfuwyd yn 2005. Derbyniodd ganmoliaeth fawr am ei recordiad o 'Pie Jesu' ar recordiad Naxos o Requiem Rutter.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 19961144
* LCCN: no2005117842
* ISNI: 0000 0000 6158 1209
* GND: 132715325
* BNF: cb15029400j (data)
* NKC: xx0053535

 |
Tanc storio i nwy naturiol
Tanwydd ffosil yw **nwy naturiol**. Mae'n cynnwys cymysgedd o nwyon, ond methan yw'r pennaf. Mae'r nwy yn casglu o dan y ddaear mewn creigiau athraidd (e.e. tywodfaen), fel arfer mewn meysydd olew. Caiff y nwy ei storio fel **nwy naturiol cywasgedig** (CNG) neu **nwy naturiol hylifedig** (LNG).

Ffurfiant
---------

Fel olew a glo, ffurfir y nwy o bydredd anaerobig gwastraffoedd organig dros filiynnau o flynyddoedd. Yn wahanol i lo, ffynhonnell y deunydd organig yw micro-organebau morol fel plancton, ac mae pob maes nwy wedi bod o dan moroedd twym pan casglodd y deunydd organig. Gan fod nwy naturiol ac olew yn medru llifo, maent yn ymgasglu mewn creigiau athraidd fel tywodfaen. Pan mae haen o dywodfaen yn cael ei gorchuddio gan haen o graig anathraidd fel sial, gall olew a nwy gael eu dal mewn man lle mae'r haenau yn cael eu plygu gan newidiadau daearegol.

Priodweddau'r nwy
-----------------

Mae nwy naturiol yn nwy di-liw a di-arogl. Er mwyn osgoi ffrwydradau os mae'r nwy yn dianc, ychwanegir cyfansoddyn sylffwr er mwyn achosi arogl cryf. Mae'r nwyon yn fflamadwy iawn ac yn gallu creu cymysgeddau ffrwydradol gydag ocsigen neu aer.

Cludir nwy mewn llong fel tancer nwy neu drwy beipen cludo nwy.

Llosgir nwy naturol am ei ynni, er enghraifft mewn injan bysiau a nifer o moduron eraill ac i gynhyrchu trydan.

Ystadegau
---------

Yn ystod 2003, treuliwyd 2.470 biliwn m³ nwy naturiol ledled y byd (tua 25% yr ynni a treuliwyd yn ystod y flwyddyn hon). Yn ystod yr un flwyddyn, cynhyrchwyd y rhan fwyaf o nwy naturiol yn Rwsia (23%), Unol Daleithiau America (20%), Canada (7%) a'r Deyrnas Unedig (4%).

Yn 2003 fuodd hi'n debyg fod tua 154.000 biliwn m³ o nwy naturol yn dal i fod o dan daeaer ledled y byd: 

* Ewrop a gwledydd y Gymanwlad Gwladwriaethau Annibynnol: 60.360 biliwn m³
* Asia ac Awstralia: 12.470 biliwn m³
* Affrica: 11.710 biliwn m³
* Dwyrain Canol: 55.430 biliwn m³
* Gogledd America: 7.160 biliwn m³
* De America: 7.000 biliwn m³
Cerddor, cyfieithydd a seryddwr amatur oedd **Eleazar Roberts** ( 15 Ionawr 1825 – 6 Ebrill 1912). Roedd yn fab i John a Margaret Roberts. Pan yn ddeufis oed fe symudon nhw i Lerpwl. Cafodd ei addysg yn ysgol Owen Brown, Rose Place, a'r Liverpool Institute. Fe aeth i weithio i swyddfa gyfieithwyr yn 13 mlwydd oed.

Cefndir
-------

Ganwyd ym Mhwllheli, Sir Gaernarfon. Yn 1853 aeth i swyddfa clerc yr ustusiaid, a dringodd i'r safle o brif gynorthwywr i glerc ynad cyflog y ddinas; daliodd y swydd hyd ei ymddiswyddiad yn 1894. Gwnaed ef yn ustus heddwch yn 1895. Ysgrifennodd i'r cylchgronau *Y Drysorfa*, *Y Traethodydd*, a'r *Geninen*, ac yn wythnosol i'r *Amserau* dan yr enw "Meddyliwr". Astudiodd seryddiaeth a chyfieithodd ddwy gyfrol Dr. Dick ar y gyfundrefn heulog yn Gymraeg, ac âi o gwmpas i ddarlithio ar seryddiaeth. Ef a ysgrifennodd gofiant Henry Richard ("Apostol Heddwch") a'r nofel Gymraeg *Owen Rees*, sydd yn darlunio bywyd Cymreig yn Lerpwl. Ef oedd arloeswr cyfundrefn y tonic sol-ffa yng Nghymru, a theithiodd ar hyd a lled Cymru i'w hegluro ac i sefydlu dosbarthiadau cerddorol. Cyhoeddodd *Bywyd a Gwaith Henry Richard AS*, *Llawlyfr Caniadaeth*, *Llawlyfr y Tonic Solffa*, *Llawlyfr i ddarllen yr Hen Nodiant*, a *Hymnau a Thonau*. Bu'n flaenor ac yn arweinydd y canu yng nghapel Netherfield Road, ac ef (gyda John Edwards) a arweiniodd y gymanfa ganu gyntaf yn Lerpwl yn 1880. Ef a gyfansoddodd yr emyn poblogaidd "O na bawn yn fwy tebyg i Iesu Grist yn byw". Bu farw 6 Ebrill 1912, a chladdwyd ef ym mynwent Anfield, Lerpwl.

Ffynonellau
-----------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Eleazar Roberts** |

* *Y Cerddor*, Awst 1896 a Mai 1912
* J. Hughes Morris, *Hanes Methodistiaeth Liverpool* (Lerpwl, 1929-1932)
* J. Thickens, *Emynau a'u Hawduriaid* (1945)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "ROBERTS, ELEAZAR (1825 - 1912), musician | Dictionary of Welsh Biography". *biography.wales*. Cyrchwyd 2019-01-17.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 38983998
* LCCN: no97059142

 |
Roedd **Edward Breese** (13 Ebrill 1835 - 10 Mawrth 1881) yn gyfreithiwr ac yn hynafiaethydd Cymreig

Bywyd Cynnar
------------

Ganwyd Edward Breese yng Nghaerfyrddin 13 Ebrill 1835 yn ail fab i John Breese, gweinidog gyda'r Annibynwyr a Margaret Williams (chwaer i David Williams AS Castell Deudraeth). Cafodd ei dad alwad i wasanaethu capel yn Lerpwl ac yno y magwyd Edward am y mwyafrif o'i blentyndod.

Byd y Gyfraith
--------------

Cafodd ei addysg yng Ngholeg Lewisham cyn cael ei erthyglu yn swyddfa gyfreithiol ei ewyrth ym Mhorthmadog lle y cymhwysodd fel cyfreithiwr ym 1857. Ym 1859 olynodd ei ewythr fel Clerc yr Heddwch ar gyfer Sir Feirionnydd. Gan fod David Williams yn brif reolydd Ystâd William Alexander Madocks, bu Breese hefyd yn chware rhan bwysig yng nghynllunio a datblygu tref newydd Porthmadog.

Sefydlodd cwmni cyfreithiol Breese, Jones & Casson ym Mhorthmadog, lle ddaeth David Lloyd George i gyflawni ei erthyglau. Gwasanaethodd Breese fel asiant y Rhyddfrydwyr yn etholaeth Meirionnydd yn ystod etholiad 1880.

Yr Hynafiaethydd
----------------

Ysgrifennodd nifer o erthyglau i'r cylchgrawn hynafiaethol *Archaeologia Cambrensis*, a chylchgronau hynafiaethol eraill ond daeth yn fwyaf adnabyddus fel awdur, ar y cyd â Mr R M Wynne, Peniarth, o *Kalendars of Gwynedd*, cyfrol yn cynnwys rhestrau llawn o Raglawiaid, Custos Rotulorum, Siryfion, ac Aelodau Seneddol etholaethau Siroedd Môn, Caernarfon, Meirionnydd, a Bwrdeistrefi Caernarfon a Biwmares, a nifer o swyddi cyhoeddus eraill. Mae'r gyfrol, a gyhoeddwyd ym 1873, yn parhau i gael ei ystyried yn waith safonol a dibynadwy hyd heddiw.

Bywyd personol
--------------

Priododd ym 1863 a Margaret Jane, merch Lewis Williams, Dolgellau, (Uchel siryf Sir Feirionnydd ym 1865). Bu iddynt chwech o blant (pedwar mab a dwy ferch). Bu un o'i feibion, Charles Edward Breese yn aelod Seneddol Rhyddfrydol Sir Gaernarfon o 1918 i 1922.

Bu farw 10 Mawrth 1871 a'i gladdu ym mynwent eglwys Penrhyndeudraeth ar y 15fed o'r un mis.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Breese Edward yn* Eminent Welshmen *1908* adalwyd 17 Chwef 2014]
2. ↑  *Kalendars of Gwynedd* gan Edward Breese ac R M Wynne; J. C. Hotten ynys Môn 1873
3. ↑  *Breese, Edward* yn y Bywgraffiadur ar lein

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae dillad byr yn elfennau pwysig mewn gwaith *ecchi*.
Slang yn yr iaith Japaneg ydy ***Ecchi*** (エッチ, *etchi*, pronounced ynganiad: [[et.tɕi]]) am ffantasi erotig ac awgrymiadau rhywiol. Fel ansoddair mae'n golygu "budur", "drwg" neu "fochaidd"; fel adferf *(ecchi suru)* mae'n golygu gwneud rhywbeth drwg neu anweddus fel cysgu efo rhywun; fel enw mae'n golygu person sy'n cael ei ystyried yn ecchi. Mae'n air tebyg i ero, ond nid mor galed a hentai.

Does dim golygfeydd o gyfathrach rywiol mewn ecchi, ond mae llawer o luniau 'meddal' e.e. o nicyrs merched.

Mae ecchi reit boblogaidd mewn manga Shōnen, manga Seinen ac anime harem.

Yn yr 1960au, roedd y gair yn golygu "rhyw" yn yr ystyr cyffredinol, ond erbyn 1965, roedd hyd yn oed plant oed cynradd yn defnyddio'r gair *etchi kotoba* am "rhywiol". Yn y 1980au roedd yn golygu caru (*etchi suru*) (*to [make] love*). Mae debygol i'r gair darddu o symbol cyntaf y gair *hentai* (変態),

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mark McLelland (2006). *A Short History of 'Hentai'*. In: *Intersections: Gender, History and Culture in the Asian Context*. Cyfrol. 12.
2. ↑  Cunningham, Phillip J. (1995). *Zakennayo!*. Penguin Group. t. 30.
3. ↑  "エッチ" (yn Japanese). 語源由来辞典.CS1 maint: unrecognized language (link)

Gweler hefyd
------------

* Futari Ecchi
* Cip-fflach
* Anime
* Gwneud comando
Y 'trisgell' yw baner cenedlaethol Ynys Manaw, ac mae'n enghraifft o gymesuredd cylchdro. Mae traean tro llawn yn ei osod yn yr un lle, yn yr un siâp ac yr oedd.
Mewn mathemateg (a bioleg) math o gymesuredd yw **cymesuredd cylchdro**; sef nodwedd lle mae siâp yn parhau i edrych yn union yr un peth, wedi iddo gael ei droi, neu ei gylchdroi. Mae graddfa'r cymesuredd yn fesur o'r cylchdro hwnnw.

Mewn gofod dau ddimensiwn fe'i gelwir yn defnyddir y term 'echelin', ond mewn 3D, fe'i gelwir yn "blân y cymesuredd".

Ceir mathau gwahanol o gymesuredd hefyd mewn cerddoriaeth, iaith, gwrthrychau haniaethol, modelu mathemategol theori a hyd yn oed gwybodaeth.[1] Gellir ei ganfod o fewn gwrthrychau pob dydd megis person, crisialau, cwilt ar wely, teils ar lawr, adeiladau, moleciwlau neu o fewn y byd natur ac o fewn gwrthrychau haniaethol megis fformiwlâu mathemategol.

Termau perthynasol
------------------

* tarddiad (neu darddbwynt)- y pwynt canol, llonydd; o'i gwmpas y cylchdroir y siâp
* cyfeiriadedd: lleoliad, *orientation*
* isometreg - *Isometry*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mainzer, Klaus (2005). Symmetry And Complexity: The Spirit and Beauty of Nonlinear Science. World Scientific. ISBN 981-256-192-7.
Mae **Esgair Ganol** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN879771. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 482 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 526 metr (1726 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ar fore 25 Ebrill 1989 cyfarfu aelodau Politburo Plaid Gomiwnyddol Tsieina yng nghartref Deng Xiaoping i drafod ymateb myfyrwyr i farwolaeth y cyn-Ysgrifennydd Cyffredinol Hu Yaobang. Defnyddiwyd sgwrs y cyfarfod hwn i lunio **erthygl olygyddol 26 Ebrill *Rénmín Rìbào*** (人民日报, Tsieineeg am "Papur Dyddiol y Bobl"). Yn ystod y cyfarfod, datganodd aelodau'r Politburo bu undebau tebyg i Solidarność yn cael eu ffurfio gan fyfyrwyr mewn prifysgolion Beijing. Dywed bod y myfyrwyr hyn yn condemio arweinyddiaeth y Blaid Gomiwnyddol ac yn cwestiynu "cenhedlaeth hŷn y chwyldroadwyr proletaraidd", yr oedd Deng ei hunan yn rhan ohonynt. Gan weld ei rym dan fygythiad, mynnodd Deng fod yn "glir yn gwrthwynebu'r aflonyddwch" er mwyn rheoli'r sefyllfa. Yn syth wedi'r cyfarfod dechreuodd Hu Qili a Li Peng drefnu cyhoeddiad erthygl olygyddol yn *Rénmín Rìbào* i fynegi safbwynt dim-goddefiad y Blaid. Ysgrifennodd y diprwy bennaeth propaganda Zeng Jianhui y drafft a golygwyd gan Hu a Li. Ar noswaith 25 Ebrill darlledwyd yr erthygl olygyddol yn genedlaethol ar radio a theledu.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Zhang Liang, *The Tiananmen Papers*, golygwyd gan Perry Link a Andrew J. Nathan, t. 71. Efrog Newyd: PublicAffairs, 2001.
2. 1 2  *The Tiananmen Papers*, p. 73.
3. ↑  Link and Nathan in *The Tiananmen Papers*, p. 75.
Clawr y pumed rhifyn o *Número* (Tachwedd–Rhagfyr 1949).
Cylchgrawn llenyddol Sbaeneg a gyhoeddwyd yn Wrwgwái yn y cyfnodau 1949–55 a 1963–64 oedd ***Número***. Cysylltir â *La Generación del 45*, y genhedlaeth a flodeuai yn llên Wrwgwái yng nghanol yr 20g. Roedd y cylchgrawn yn nodedig am ei fydolwg cosmopolitanaidd a'i ymdriniaeth â syniadau a mudiadau celf cyfoes.

Sefydlwyd *Número* gan Emir Rodríguez Monegal, Idea Vilariño, a Manuel Claps, ac yn ddiweddarach ymunodd Mario Benedetti â'r fenter. Cyhoeddwyd cyfieithiadau o waith T. S. Eliot, Harold Pinter, a Raymond Queneau yn y cylchgrawn, yn ogystal ag ysgrifeniadau gwreiddiol gan Jorge Luis Borges, Manuel Rojas, Ernesto Sabato, Alfonso Reyes, ac Adolfo Bioy Casares.

Dan olygyddiaeth Carlos Martínez Moreno, canolbwyntiodd ail gyfres *Número* yn y 1960au ar lên a diwylliant deallusol American Ladin. Ymddiswyddodd Vilariño o'r cylchgrawn oherwydd safbwynt anwleidyddol y golygyddion. Ymddiswyddodd rhagor o aelodau'r bwrdd golygyddol wedi i Rodríguez Monegal ddatgan ei wrthwynebiad i Chwyldro Ciwba, a gwrthodasant y cynnig gan grŵp gwrth-gomiwnyddol y Congress for Cultural Freedom i gymryd y busnes drosodd.

Cyfarfod y cylchgrawn *Número* yng nghartref Emir Rodríguez Monegal. O'r chwith i'r dde, yn sefyll: Rodríguez Monegal, Zoraida Mébot, Manuel Claps, Idea Vilariño, Luz López, Baíta Sureda; yn eistedd: Sarandy Cabrera a Mario Benedetti.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Norah Giraldi Dei Cas, "Número" yn *Encyclopedia of Latin American and Caribbean Literature 1900–2003*, golygwyd gan Daniel Balderston a Mike Gonzalez (Llundain; Routledge, 2004), t. 391.
| Llenyddiaeth Saesneg Canol |
| --- |
|  |
| Barddoniaeth gynnar
* *Ormulum*
* *Cursor Mundi*

 |
| Y rhamant
* *King Horn*
* *Floris and Blancheflour*
* *Of Arthour and of Merlin*
* *Ywain and Gawain*
* *The Siege of Troy*
* *King Alisaunder*

 |
| Yr adfywiad cyflythrennol
* William Langland (*Piers Plowman*)

 |
| Oes Chaucer
* Geoffrey Chaucer (*The Canterbury Tales*)
* John Gower

 |
| * ← Hen Saesneg
* Llên Lloegr
* 16g →
 |
| * v
* t
* e
 |

Cerdd Saesneg Canol yw ***Of Arthour and of Merlin*** sy'n dyddio o gyfnod diweddar y 13g. Rhamant yng Nghylch Arthur ydyw a chanddi 9,938 o linellau ar ffurf cwpledi byrion sy'n odli. Mae'r gerdd gyfan i'w chanfod yn llawysgrif Auchinleck. Fe'i cyfansoddwyd o bosib gan yr un awdur â *King Alisaunder* a *Richard Coeur de Lyon*. Daw o Gaint, mae'n debyg, ac yn seiliedig ar ffynhonnell Ffrengig sy'n gysylltiedig â chylch Myrddin y Fwlgat. Hanesion ailadroddus o ymrysonau a mân-frwydrau ydy ⅔ olaf y gerdd.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1995), t. 45.
Bardd, beirniad llenyddol, ac ysgrifwr o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Emilio Oribe** (1893 – 1975).

Ganwyd ym Melo, ac astudiodd feddygaeth ym Montevideo, er na aeth erioed yn feddyg. Aeth i Frwsel i fod yn swyddog gwyddonol yn llysgenhadaeth Wrwgwái. Cyhoeddodd ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, *Alucinaciones de belleza*, yn 1912. Dychwelodd i Wrwgwái i addysgu athroniaeth a gweithio i'r Cyngor Addysg Cenedlaethol. Dylanwadwyd ar ei farddoniaeth a'i ysgrifau gan athronwyr Groeg yr Henfyd a'r Oesoedd Canol, fel y gwelir yn *Transcendencia y platonismo en poesía* (1948) a *Tres ideales estéticos* (1958). Ymhlith ei weithiau eraill mae *Teoría del nous* (1934), *Fugacidad y grandeza* (1941), *El mito y el logos* (1945), *La medusa de Oxford* (1950), *Ars magna: Poemas* (1950), ac *Antología poética* (1965).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) William H. Katra, "Oribe, Emilio (?–1975)" yn *Encyclopedia of Latin American History and Culture* (Gale, 2008). Adalwyd ar 28 Ebrill 2019.

Darllen pellach
---------------

* Isabel Sesto Gilardoni, *Emilio Oribe: El poeta* (Montevideo: Barreiro y Ramos, 1981).
Gwyddonydd o Tsiecoslofacia oedd **Eliška Klimková-Deutschová** (14 Rhagfyr 1906 – 2 Rhagfyr 1981), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel meddyg, academydd a niwrolegydd.

Manylion personol
-----------------

Ganed Eliška Klimková-Deutschová ar 14 Rhagfyr 1906 yn Litomyšl ac wedi gadael yr ysgol dechreuodd ar yrfa academaidd. Priododd Eliška Klimková-Deutschová gyda Jaroslav Klimko a Kurt Deutsch. Ymhlith yr anrhydeddau a gyflwynwyd iddi am ei gwaith mae'r canlynol: Gwobr Vyznamenání Za vynikající práci a Gwobr medaile Zasloužilý bojovník proti fašismu.

Gyrfa
-----

Roedd yn un o oroeswyr yr Holocost.
Enillodd sawl gradd academaidd gan gynnwys: athro prifysgol.

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

Gweler hefyd
------------

* Bioleg
* Cemeg
* Ffiseg
* Mathemateg bur
* Ystadegaeth
* Geometreg
* Rhestr o wyddonwyr o Gymru

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 62030270
* ISNI: 0000 0000 5528 8997
* GND: 1214758916
* NKC: jk01060594

 |

]]



[[Categori:Gwyddonwyr o Tsiecoslofacia
Mwgaid o Ovaltine wedi'i wneud â llaeth poeth, gydag ychydig o'r powdr wrth ei ymyl
Hysbyseb Ovaltine yn yr *American Journal of Clinical Medicine*, Gorffennaf 1909
Cynhwysyn a werthir er mwyn rhoi blas brag (*malt*) ar laeth cynnes yw **Ovaltine** (**Ovomaltine** yn wreiddiol). Mae'n cynnwys maidd a siwgwr (ar wahân i'r rhai a werthir yn y Swistir), ac yn yr Unol Daleithiau nid oes flas brag ychwaith yn yr Ofaltine mewn pacedi glas. Ceir amrywiadau a gall rhai mathau gynnwys cocoa. Perchennog y cwmni sydd bia'r nod masnach cofrestredig yw'r *Associated British Foods*, a chaiff ei wneud gan Wander AG, un o is-gwmnïau Twinings a brynnodd y nod masnach oddi wrth Novartis yn 2003, drwy'r byd, oddigerth i'r UDA, ble prynnodd Nestlé yr hawl i'r enw oddi wrth Novartis.

Allforiwyd Ovaltine i wledydd Prydain yn gyntaf yn 1909 dan yr enw *Ovomaltine*. Yn yr Eidal, yr enw ydy *Ovalmaltina*.

Hanes
-----

Datblygwyd y blas yn gynyrch y gellid ei werthu yn Bern, y Swistir, ac yno mae'n dal i gael ei alw gyda'r enw gwreiddiol, sef *Ovomaltine* sy'n tarddu o'r gair "ofwm", sef y Lladin am wy, un o'r prif gynhwysion gwreiddiol. Ychydig wedi iddynt ddyfeisio'r cynnyrch Ovaltine, symudodd y cwmni ychydig filltiroedd i'r gorllewin o Berne, i bentref o'r enw Neuenegg, ac yno y maent hyd heddiw.

Cyfeiriadau
-----------
Odyn botel yng Nghrochendy Farnham, Surrey, Lloegr yn dyddio o tua 1913.
Siambr sydd wedi'i hynysu o ran tymheredd yw **odyn**, sy'n fath o "bopty" a gafwyd fel rheol yn yr awyr agored. Mae'r "odyn" yn cynhyrchu gwres uchel, digonol i galedu neu sychu deunydd a gall hefyd achosi newid cemegol e.e. i galedu clai wneud briciau neu grochenwaith.

Oherwydd tir mynyddig, asidig Cymru, ceir llawer ohonynt er mwyn troi carreg galch yn galch a ellid ei wasgaru ar y tiroedd gan ffermwyr er mwyn gwella ansawdd y pridd, drwy ei niwtraleiddio.

Yn yr Gymraeg Oesoedd Tywyll, gair am odyn oedd 'Cylyn' a fenthycwyd o'r air Lladin: '*culīna'* (Cegin, stôf-coginio, lle dân), O'r air Gymraeg yma ddôth yr air Saesneg 'Kiln'.

* Odyn Hopys yn yr Almaen; 1859Odyn Hopys yn yr Almaen; 1859
* Odyn galch ger AbermenaiOdyn galch ger Abermenai
* Cyfrol Saesneg (gweler: Limekilns and Limeburning)Cyfrol Saesneg (gweler: Limekilns and Limeburning)
* Odyn galch golosg, California Odyn galch golosg, California

Gweler hefyd
------------

* Bryn yr Odyn (SH397735)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Brick making kilns" (PDF). Cyrchwyd 2012-05-20.
2. ↑  "Geiriadur Prifysgol Cymru". *geiriadur.ac.uk*. Cyrchwyd 2020-06-12.
3. ↑  *The English language : its history and structure. With chapters on derivation, paraphrazing, sentence-making, and punctuation*. University of California Libraries. London, T. Nelson. 1879.CS1 maint: others (link)
Mynach Bwlgaraidd a hanesydd oedd **Paisii Hilendarski** (Bwlgareg *Паисий Хилендарски*) (ganwyd 1722 yn Bansko; bu farw 1773). Roedd yn ddiwygiwr diwylliannol, a chwaraeodd ran bwysig yng nghyfnod cynnar Diwygiad Cenedlaethol Bwlgaria. Mae'n fwyaf enwog am sgrifennu *Hanes Slafonaidd-Bwlgaraidd*. Edrychir arno yn aml fel tad mudiad a arweiniodd yn y pendraw at annibyniaeth Bwlgaria ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g. Mae wedi cael ei ganoneiddio fel sant gan yr Eglwys Uniongred.

Ganwyd Paisii yn Bansko ym 1722. Daeth yn fynach ym mynachlog Hilendar ym 1745. Ar ôl ychydig o flynyddoedd roedd yn teithio ar draws Bwlgaria yn gwneud gwaith y fynachlog. Gwelodd ddioddefiadau gwerin Bwlgaria o dan reolaeth yr Ymerodraeth Ottoman, gan synhwyro cyferbyniad dwys rhwng gorffennol ei wlad a'i chyflwr truenus presennol. Defnyddiodd ei brif waith *Hanes Slafonaidd-Bwlgaraidd y Bobloedd, y Tsariaid, y Seintiau a'u Holl Weithredoedd a'r Ffordd Fwlgaraidd o Fyw* i gyfleu gorffennol llewyrchus diwylliant Bwlgaria fel crud gwareiddiad Slafonaidd, ac i rybuddio ei gydwladwyr rhag dynwared diwylliant Groegaidd. Gorffennodd e'r hanes ym mynachlog Zograf ger Hilendar ym 1762. Gwnaethpwyd dros 50 o gopïau o'i waith yn y degawdau ar ôl ei farwolaeth ym 1773, ac fe'i hargraffwyd am y tro cyntaf yn Bwdapest ym 1844.

Ffynonellau
-----------

* Crampton, R. J. 1997. *A concise history of Bulgaria*. Caergrawnt: Cambridge University Press.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 69104215
* LCCN: n81146868
* ISNI: 0000 0001 1833 4525
* GND: 119099896
* SUDOC: 066901502
* BNF: cb13609865k (data)
* NKC: jo2015861652
* The SBN id CFIV216683 is not valid.
* BNE: XX5623683

 |
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Orpington**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Orpington yn Llundain FwyafEtholaeth Orpington yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1945.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1945–1955: Waldron Smithers (Ceidwadol)
* 1955–1962: Donald Sumner (Ceidwadol)
* 1962–1970: Eric Lubbock (Rhyddfrydol)
* 1970–1992: Ivor Stanbrook (Ceidwadol)
* 1992–2010: John Horam (Ceidwadol)
* 2010–2019: Jo Johnson (Ceidwadol)
* 2019–presennol: Gareth Bacon (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Ffilm comedi rhamantaidd gan y cyfarwyddwr Cláudio Torres yw ***O Homem Do Futuro*** a gyhoeddwyd yn 2011. Fe'i cynhyrchwyd ym Mrasil; y cwmni cynhyrchu oedd Globo Filmes. Lleolwyd y stori yn Rio de Janeiro ac yno hefyd y cafodd ei ffilmio. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Portiwgaleg. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Wagner Moura, Gabriel Braga Nunes ac Alinne Moraes. Mae'r ffilm *O Homem Do Futuro* yn 106 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2011. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The King's Speech* sef ffilm ddrama gan Tom Hooper. Hyd at 2022 roedd o leiaf tair mil o ffilmiau Portiwgaleg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Cláudio Torres ar 8 Awst 1963 yn Rio de Janeiro. Mae'n un o'r cyfarwyddwyr ffilm mwyaf cynhyrchiol a welodd y byd erioed, ac mae ganddo 48 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Cláudio Torres nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| A Mulher Do Meu Amigo |  | Brasil | Portiwgaleg | 2008-01-01 |
| *A Mulher Invisível* |  | Brasil | Portiwgaleg |  |
| *Magnifica 70* |  | Brasil | Portiwgaleg |  |
| O Homem Do Futuro |  | Brasil | Portiwgaleg | 2011-01-01 |
| *Reality Z* |  | Brasil |  |  |
| Redeemer |  | Brasil | PortiwgalegSbaenegSaesneg | 2004-01-01 |
| *The Invisible Woman* |  | Brasil | Portiwgaleg | 2009-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 9 Ebrill 2016.
Ffilm comedi rhamantaidd gan y cyfarwyddwr Reginaldo Faria yw ***Os Paqueras*** a gyhoeddwyd yn 1969. Fe'i cynhyrchwyd ym Mrasil. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Portiwgaleg. 

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1969. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Midnight Cowboy* sef ffilm am ddau gyfaill gan y cyfarwyddwr ffilm John Schlesinger. Hyd at 2022 roedd o leiaf tair mil o ffilmiau Portiwgaleg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Reginaldo Faria ar 11 Mehefin 1937 yn Rio de Janeiro. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1952 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Reginaldo Faria nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Aguenta Coração |  | Brasil | Portiwgaleg | 1984-01-01 |
| Barra Pesada |  | Brasil | Portiwgaleg | 1977-01-01 |
| O Carteiro |  | Brasil | Portiwgaleg | 2011-08-11 |
| Os Machões |  | Brasil | Portiwgaleg | 1972-01-01 |
| Os Paqueras |  | Brasil | Portiwgaleg | 1969-01-01 |
| Pra Quem Fica, Tchau |  | Brasil | Portiwgaleg | 1971-01-01 |
| Quem Tem Medo De Lobisomem? |  | Brasil | Portiwgaleg | 1975-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Orddu** yn gopa mynydd a geir yn Arenig rhwng Betws-y-Coed a'r Bala; cyfeiriad grid SH963423. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 34 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Saif Orddu yn rhannol yng nghymuned Llangwm, Conwy.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 555 metr (1821 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Tachwedd 2008.

Gweler hefyd
------------

* Y Widdon Orddu (Culhwch ac Olwen)
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Trilobit (*Asaphus lepidurus*) o St Petersburg, Rwsia
Cyfnod daearegol rhwng y Cyfnodau Cambriaidd a Silwraidd yw'r Cyfnod **Ordofigaidd**. Dechreuoedd tua 490 miliwn o flynyddoedd yn ôl hyd at oddeutu 50-80 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Yn ystod y Cyfnod Ordofigaidd difodwyd 60 y cant o anifeiliaid a phlanhigion y ddaear. Enwyd y cyfnod hwn ar ôl yr Ordoficiaid, llwyth Celtaidd a roedd yn byw yng Nghymru. Disgrifiwyd ym 1879 gan Charles Lapworth ac mae cyfnod gyda chreigiau nodweddol o'r cofnodau Cambriaidd a Silwraidd. \*\*\*(Angen egluro hyn)\*\*\*

Yn ystod y cyfnod hwn roedd cyfandiroedd y dde yn ffurfio'r uwchgyfandir Gondwana ac roedd y rhain yn drifftio i gyfeiriad Pegwn y De. Roedd môr bas yn gorchuddio'r rhan fwyaf o gyfandiroedd America, Ewrop a Gondwana.

Mae llawer o ffosilau môr o'r cyfnod, gan gynnwys graptolitau, trilobitau a brachiopodau.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Cyfnod blaen | Cyfnod hon | Cyfnod nesaf |
| Cambriaidd | **Ordofigaidd** | Silwraidd |
| Cyfnodau Daearegol |
Roedd **Osi Rhys Osmond** (1943 – 6 Mawrth 2015) yn arlunydd o Gymro ac yn gyflwynydd teledu a radio achlysurol. Roedd hefyd yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Fetropolitan Abertawe ac yn aelod o Gyngor Celfyddydau Cymru.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Rhys Osmond yn dod o Wattsville, Dyffryn Sirhywi, Caerffili, a'i deulu yn fwynwyr.  Fe'i addysgwyd yng Ngholeg Celf Casnewydd a Choleg Celf Caerdydd. Roedd wedi cael ei hudo gan liw trwy gydol ei yrfa: *"Colour is the basis of my craft - I talk through colour, I speak through colour, I use colour to express myself and convey my ideas"*, fel y dywedodd wrth y Western Mail yn 2009.

Yn 2006, cyflwynodd Osmond y gyfres deledu Gymraeg, 'Byd o Liw', ar S4C. Roedd hefyd wedi cyflwyno darnau ar BBC Radio 3.  Ym mis Mawrth 2012, cafwyd proffil o Osmond ar *The Culture Show* ar y BBC. Ym mis Mehefin 2012 roedd Osmond yn cyd-gyflwyno ac yn fentor ar y gyfres deledu, *The Exhibitionists*, ar BBC Wales, gyda'r cyfranogwyr yn cystadlu i ddod yn arbenigwyr mewn celf. Fe ysgrifennodd ar y cyflwyniad gweledol o Dde Cymru mewn cyfnodolion fel y *Planet*, *New Welsh Review*, *Tu Chwith*, *Barn* a *Golwg*.  Yn 2006 cyhoeddodd 'Carboniferous Collisions', ar yr arlunydd Josef Herman.

Ym mis Ebrill 2012 dychwelodd Osmond i fro ei febyd i gynnal arddangosfa o'i waith, fel teyrnged i'w deulu a'r gymuned leol. Roedd yn byw yn Llansteffan, Sir Gaerfyrddin. Daeth yn aelod o'r Orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 2006, a chafodd ei urddo yn gymrawd er anrhydedd o Brifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant yng Ngorffennaf 2013.

Marw
----

Bu farw Osmond yn Sir Gaerfyrddin ar 6 Mawrth 2015, yn 71 oed, ar ôl brwydr hir gyda chancr, gan adael ei wraig, Hilary, ei ddau fab Luke and Che o'i briodas gyntaf gyda Linda Prime, a Sara merch Hilary.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-09-23. Cyrchwyd 2017-07-19.
2. ↑  Profile Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback. literaturewales.org; cyrchwyd 10 Mawrth 2015.
3. ↑  Profile, bmdsonline.co.uk; cyrchwyd 10 Mawrth 2015.
4. ↑  Profile, britainisnocountryforoldmen.blogspot.ca; cyrchwyd 14 Mawrth 2015.
5. ↑  "Artist's tribute to landscape and childhood", southwalesargus.co.uk, 9 Ebrill 2012; cyrchwyd 8 Mawrth 2015.
6. ↑  Byd o Liw, S4C.co.uk, adalwyd 8 Mawrth 2015.
7. ↑  Twenty Minutes: Two Welsh Hills, BBC Radio 3, 3 Awst 2009.
8. ↑  "Free Thought: Osi Rhys Osmond", BBC Radio 3; cyrchwyd 8 Mawrth 2015.
9. ↑  The Culture Show: Episode 24, BBC 2, 3 Mawrth 2012; cyrchwyd 8 Mawrth 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 288667461
* SUDOC: 165045612

 |
Damcaniaeth athronyddol sy'n dibynnu ar brofiad fel ffynhonnell gwybodeth yw **empiriaeth** neu weithiau **profiadaeth**. Modd o resymu *a posteriori* yw'r dull empiraidd sy'n dibynnu ar dystiolaeth a gaffaelir drwy arsylwi ac arbrofi. Cafodd yr athrawiaeth epistemolegol hon ei datblygu gan athronwyr o wledydd Prydain ac Iwerddon yn bennaf, gan gynnwys Locke, Berkeley a Hume, yn adwaith i'r rhesymolwyr a honodd fodolaeth gwybodaeth *a priori*. I'r mwyafrif o empiryddion, mae profiad yn cynnwys ystyriaeth fewnol a meddyliau yn ogystal â phrofiad y synhwyrau. Mae empiriaeth yn gwadu bodolaeth syniadau greddfol, ac yn mynnu bod pob syniad yn tarddu o brofiad ac felly mae ein holl wybodaeth o'r byd yn ddealltwriaeth sydd wedi ei chyffredinoli o achosion neilltuol ein bywydau.

Yn ôl damcaniaeth empiraidd ystyr, mae ystyron i eiriau dim ond i'r graddau maent yn cyfleu cysyniadau. Ymdrecha'r empiryddion i osod gwybodaeth *a posteriori* yn sail i'r holl gysyniadau yr ydym yn eu deall. Yn ôl damcaniaeth empiraidd gwybodaeth, neu ddamcaniaeth cyfiawnhâd, dibynna credoau ar brofiad i'w cyfiawnháu. Gall y berthynas rhwng y ddau safbwynt hwn fod yn gymhleth: mae nifer o empiryddion yn cydnabod rhagosodiadau *a priori* (megis gwirioneddau mathemategol a rhesymegol) ond yn gwadu cysyniadau *a priori*; dim ond ychydig o athronwyr sy'n derbyn cysyniadau *a priori* ond sy'n gwadu rhagosodiadau *a priori*. John Stuart Mill oedd yr athronydd cyntaf i drin hyd yn oed deddfau mathemateg yn ganlyniad i gyffrediniadau ein profiad.

Mae empiriaeth yn amau dibynadwyedd awdurdod, sythwelediad, dyfaliad a'r dychymyg, a rhesymu o natur haniaethol, damcaniaethol, a systemig.

Gweler hefyd
------------

* Dull gwyddonol
* Positifiaeth resymegol
* Pragmatiaeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [empiricism].
2. ↑   profiadaeth. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 1 Ionawr 2017.
3. ↑  (Saesneg) Rationalism vs. Empiricism, *Stanford Encyclopedia of Philosophy*. Adalwyd ar 2 Ionawr 2017.
4. 1 2  (Saesneg) empiricism. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 2 Ionawr 2017.
*Mae'r erthygl yna am y cerddi gan James Macpherson a'u prif gymeriad. Am y cymeriad ym mytholeg Iwerddon gweler Oisín. Gweler hefyd Osian*
*Breuddwyd Ossian*, gan Jean Auguste Dominique Ingres, 1813
**Ossian** yw awdur honedig cylch o gerddi a gyhoeddwyd gan y bardd Albanaidd James Macpherson. Yn ôl Macpherson roedd wedi'u cyfieithu o'r Gaeleg ar ôl eu darganfod mewn hen ffynonellau. Mae Ossian yn seiliedig ar Oisín, mab Finn neu Fionn mac Cumhaill ym mytholeg Iwerddon.

Yn 1760 cyhoeddodd Macpherson *Fragments of Ancient Poetry collected in the Highlands of Scotland*, ac yn 1761 honnodd ei fod wedi darganfod barddoniaeth epig am yr arwr Fingal, wedi ei ysgrifennu gan Ossian. Cyhoeddodd "gyfieithiadau" o'r deunydd yma dros y blynyddoedd nesaf, gan orffen gyda chasgliad cyflawn *The Works of Ossian*, yn 1765. Y gerdd enwocaf yw *Fingal* (1762). Daeth y cerddi i enwogrwydd rhyngwladol, gan ddylanwadu ar awduron megis Walter Scott, J.W. von Goethe a Johann Gottfried Herder. Cyfansoddodd Franz Schubert nifer o Lieder ar eiriau o gerddi Ossian. Roedd y cerddi yma yn elfen bwysig yn y cynnydd mewn diddordeb yn y Celtiaid yn y cyfnod yma.

Cododd dadl ynghylch dilysrwydd y farddoniaeth yn syth, a pharhaodd hyd ddechrau'r 20g. Barn Thomson yn 1952 oedd bod Macpherson wedi casglu baledi Gaeleg am Ossian, ond ei fod wedi eu haddasu i apelio at ei oes ei hun ac wedi rhoi llawer o ddeunydd wedi ei gyfansoddi ganddo ef ei hun i mewn.
Bardd a dramodydd comiwnyddol o Dwrci oedd **Nazım Hikmet Ran** (IPA:nɑːˌzɯm hikˈmɛt) (20 Rhagfyr 1901 – 3 Mehefin 1963). Cyfieithwyd ei waith i sawl iaith.

Bywyd
-----

Fe'i ganwyd yn Selânik yn Ymerodraeth yr Otomaniaid (Thessaloniki, Gwlad Groeg erbyn hyn). Daeth yn aelod o'r blaid gomiwnyddol TKP, a chafodd ei alltudio a'i garcharu sawl gwaith achos o'i egwyddorion gwleidyddol.

Wedi gyfnod o fyw yn Moskva, fe ddychwelodd i Dwrci ym 1928 ar ôl ymweld â chynhadledd yn Wien, a chafodd ei garcharu am dri mis. Fe'i carcharwyd eto ym 1933, a chafodd ei ryddhau mewn amnest yn 1934. Ym 1938, fe'i cafwyd yn euog o annog gwrthryfel ymysg myfyrwyr y byddin (am iddynt ddarllen ei farddoniaeth), ac fe'i dedfrydiwd i wyth mlynedd ar hugain a phedwar mis o garchariad gyda llafur caled. Cafodd ei ryddhau o'r diwedd ym 1950 (eto fel rhan o amnest gyffredinol), wedi iddo fynd ar streic ympryd ac i lawer ymgyrchu drosdo. Roedd yn sal erbyn hynny, gyda phroblemau gyda'i iau a'i galon. Derbyniodd yr Wobr Heddwch Rhyngwladol a ddyfarnwyd gan Gyngor Heddwch y Byd ym 1950, ynghyd â Pablo Picasso, Paul Robeson, Wanda Jakubowska a Pablo Neruda. Bu'n rhaid iddo adael Twrci ym 1951, ac ni ddychwelodd wedi hynny. Treuliodd rhan fwyaf o gyfnod olaf ei fywyd yn Yr Undeb Sofietaidd, er iddo ymweld â Tsieina a Paris. Bu farw ym Moskva ym 1963.

Bu iddo briodi tair gwaith, yn gyntaf i Pirayé İçin, yna i Münevver Andaç (cawsant fab, Mehmet), ac yna i Vera Tulyakova.

Ei farddoniaeth
---------------

Er i'w gerddi cynnar defnyddio mesurau sillafog, roedd cysyniadau ei farddoniaeth yn anghonfensiynol o'r dechrau. Weithiau ysgrifennodd mewn gwers rhydd, weithiau fe gymerodd ffurf traddodiadol fel y rubaiyat a'i addasu i'w anghenion. Manteisiau'n gyson ar sain gyfoethog y Tyrceg. Fe'i dylanwadwyd gan Mayakovski a'r beirdd Sofietaidd hynny a hyrwyddodd dyfodoliaeth. Gosododd Zülfü Livaneli llawer o'i gerddi i gerddoriaeth.

Dolenni allanol
---------------

* **Nâzım Hikmet Ran Poet du monde**  Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.;
* N.Hikmet yn darllen ei gerdd *Kerem Gibi*
* Nâzım Hikmet; casgliad o gerddi, hanesion, lluniau ac yn y blaen, yn Dyrceg a Saesneg.
* Zülfü Livaneli.
* (Saesneg) Artistiaid yn gwynebu'r gwaharddiad ar waith Nazım Archifwyd 2007-09-28 yn y Peiriant Wayback..
* Archifwyd 2007-02-18 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 95267715
* LCCN: n80123362
* ISNI: 0000 0000 8167 9529
* GND: 118550888
* SELIBR: 60857
* SUDOC: 086228390
* BNF: cb119174763 (data)
* BIBSYS: 90198422
* NDL: 00522604
* NKC: jn19990003502
* The SBN id CFIV107690 is not valid.
* BNE: XX970824
* CiNii: DA07123734

 |
Clawr yr argraffiad cyntaf o *Empire of the Sun*
Mae ***Empire of the Sun*** yn nofel a ysgrifennwyd gan J. G. Ballard ym 1984. Derbyniodd y nofel Wobr Goffa James Tait Black. Er mai ffuglen yw'r nofel hon mae'n dwyn i gôf profiadau helaeth Ballard yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Cyn y nofel hon, ysgrifennodd Ballard stori fer, "The Dead Time" a oedd hefyd yn stori ddychmygol.

Yn ddiweddarach, ysgrifennodd Ballard nofel ddilynol o'r enw *The Kindness of Women*.

Plot
----

Adrodda'r nofel hanes bachgen bach o Sais, Jim Graham (enw cyntaf ac ail enw Ballard yw James Graham), sydd yn byw gyda'i rieni yn Shanghai. Ar ôl ymosodiad Pearl Harbour, mae'r Siapanwyr yn meddiannu ar wladfa ryngwladol Shanghai ac yn yr anhrhefn sy'n dilyn, caiff Jim ei wahanu o'i rieni.

Treulia beth amser mewn plasdai gwag, gan fyw ar weddillion bwyd pecyn ond yn fuan iawn caiff ei ddal gan y Siapanwyr a'i roi yng Nghanolfan Ymgynnull Sifiliaid Lungha.

Er fod y Siapanwyr yn elynion yn swyddogol, gall Jim uniaethu â hwy, yn rhannol am ei fod wrth ei fodd â'r peilotiaid a'u peiriannau godidog ond hefyd am ei fod yn teimlo fod Lungha yn gymharol ddiogel yn yr amseroedd cythryblus hyn.

Wrth nesáu at ddiwedd y rhyfel, gwelwn fyddin Siapan yn gwanhau ac mae bwyd yn dod yn brin. Prin goroesu y mae Jim, gyda'r bobl o'i amgylch yn newynu i farwolaeth.

Addasiad ffilm
--------------

 *Prif erthygl: Empire of the Sun (ffilm)*
Addaswyd y llyfr gan Tom Stoppard ym 1987. Ffilmiwyd y sgript gan Steven Spielberg a chafodd ganmoliaeth enbyd. Cafodd y ffilm ei henwebu am chwech o wobrau'r Academi  ac enillodd chwech o wobrau'r Academi Brydeinig (BAFTA) (am sinematograffeg, cerddoriaeth a sain). Actiodd Christian Bale (a oedd yn 13 oed), yn ogystal â John Malkovich a Miranda Richardson, yn y ffilm.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan IMDB.com
Duwies y nos ym mytholeg Roeg, merch Chaos (Anhrefn) yw **Nyx** (Groeg *Νύξ*, Lladin *Nox*). Mae'n debyg ei bod yn hŷn o lawer na'r rhan fwyaf o'r duwiau yn y pantheon Groeg clasurol.

Priododd ei brawd Erebus a ffrwyth yr uniad hwnnw oedd Dydd a Goleuni. Hi hefyd oedd mam y Parcae, yr Hesperides, Breuddwydion, Anghydfod, Marwolaeth, Momus a duwiau a duwiesau eraill. Mae rhai o'r beirdd clasurol yn ei galw "Mam Popeth", sef dyn a'r duwiau gyda'i gilydd. Roedd cerflun ohoni yn nheml enwog y dduwies Artemis (Diana) yn Ephesus, yn Asia Leiaf. Arferid offrymu dafad ddu iddi am ei bod yn fam i'r Eumenides (y Furiae). Offrymid ceiliog iddi hefyd, am fod yr aderyn hwnnw'n cyhoeddi dyfodiad y wawr.

Mae hi'n cael ei phortreadu yn eistedd ar gerbyd, yn gwisgo gorchudd yn frith o sêr. Roedd y Cytserau yn ei rhagflaenu ar ei thaith. Weithiau mae hi'n cael ei dangos yn dwyn dau blentyn yn ei breichiau, un ohonynt yn ddu ac yn cynrychioli'r nos, neu farwolaeth, a'r llall yn wyn ac yn cynrychioli cwsg neu oleuni'r dydd.

*La Nuit*, gan William-Adolphe Bouguereau (1883)

Ffynonellau
-----------

* J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (gyda nodiadau ychwanegol gan F.R. Sowerby) (Llundain, d.d.).
* *Pears Encyclopaedia of Myths and Legends // Ancient Greece and Rome* (London, 1976).

Darlun canoloesol o'r dduwies Nyx mewn gwisg Roegaidd gyda'r proffwyd Eseia (Sallter Paris)

Gweler hefyd
------------

* Nos
Tywysog rhan o deyrnas Powys oedd **Owain ap Cadwgan** (bu farw 1116). Mae'n fwyaf adnabyddus am gipio Nest ferch Rhys ap Tewdwr o gastell Cenarth Bychan.

Owain oedd mab hynaf Cadwgan ap Bleddyn (1051-1111), tywysog rhan o Bowys. Ceir y cofnod cyntaf amdano yn 1106, pan laddodd Meurig a Griffri, meibion Trahaearn ap Caradog, oedd yn dal tiroedd yn Arwystli.

Yn 1109, syrthiodd Owain, mewn cariad a Nest ferch Rhys ap Tewdwr, gwraig Gerallt o Benfro (Gerald de Windsor), a thorrodd i mewn i gastell (Cenarth Bychan neu Cilgerran) a'i chipio. Ceisiodd Cadwgan berswadio ei fab i ddychwelyd Nest i'r gŵr, ond methodd. Addawodd *justiciar* Swydd Amwythig, Richard de Beaumais, diroedd eang yn rhodd i aelodau eraill o dŷ brenhinol Powys petaent yn ymuno mewn ymosodiad ar Gadwgan ac Owain. Meddiannwyd Ceredigion, a ffôdd Owain i Iwerddon; tra gwnaeth Cadwgan gytundeb heddwch a'r brenin na adawodd ond ychydig o diriogaeth yn weddill iddo. Yn ddiweddarach, caniataodd y brenin iddo gael Ceredigion yn ôl ar yr amod ei fod yn talu dirwy o £100 ac yn torri pob cysylltiad ag Owain.

Yn ddiweddarach, dychwelwyd Nest i'w gŵr, wedi iddi gael dau fab, Llywelyn ac Einion, gydag Owain. Yn 1114 ymosododd y brenin ar Gymru, ymosodiad wedi ei anelu yn erbyn brenin Gwynedd, Gruffudd ap Cynan, yn bennaf. Gwnaeth Owain gynghrair a Gruffudd, ac enciliodd i Wynedd gydag ef. Wedi gwneud cytundeb heddwch, aeth y brenin ag Owain gydag ef i Normandi yn ddiweddarach y flwyddyn honno, a gwnaeth ef yn farchog. Dychwelodd gyda'r brenin o Normandi yn 1115 ac yn 1116 cynorthwyodd y brenin i ymladd yn erbyn Gruffydd ap Rhys o Ddeheubarth. Roedd Gerald de Windsor, gŵr Nest, a'i ŵyr ym myddin y brenin hefyd, a chymerodd erf y cyfle i ddial, gan ymosod ar Owain pan nad oedd ond 90 gŵr gydag ef a'i ladd. Daeth y rhan fwyaf o Bowys yn awr i feddiant ei ewythr, Maredudd ap Bleddyn.

Llyfryddiaeth
-------------

* John Edward Lloyd *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co, 1911)

Ceir dwy nofel ramantaidd am hanes Nest ac Owain gan Geraint Dyfnallt Owen:

* *Nest* (1949)
* *Dyddiau'r Gofid* (1950)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
*Swffraget* oedd **Emily Wilding Davison** (11 Hydref 1872 – 8 Mehefin 1913) a fu farw pan daflodd ei hunan o dan "Anmer", geffyl brenin Lloegr, yn ystod ras fawr y 'Derby' yn Epsom fel rhan o'r ymgyrch dros ennill y bleidlais i ferched.

Wedi'i geni yn Blackheath, Llundain, roedd Davison eisoes wedi cael ei charcharu dros yr achos, wedi ymprydio ac wedi cael ei gorfodi i fwyta pan benderfynodd gyflawni ei gweithred fawr. Fel na fyddai neb yn camddeall ei rhesymau, fe gariodd gyda hi faner yn lliwiau'r swffragéts: gwyrdd a phorffor.

Denodd ei hangladd filoedd o'i chefnogwyr. Bu'n fyfyrwraig ar un adeg yng Ngholeg Sant Huw, Rhydychen, ac mae ei marwolaeth wedi'i chofnodi'n syml iawn yng nghofrestr y coleg â'r geiriau "*Died at Epsom*" heb ddim esboniad pellach. 
Mae cofeb gudd i Emily Davison wedi'i chuddio o dan Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan gan y gwleidydd Tony Benn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 67267004
* LCCN: nr88009435
* ISNI: 0000 0000 5472 2966
* GND: 119036916
* NDL: 001324463
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Pentrefan yng nghymuned Llanrhidian Isaf Sir Abertawe yw **Oldwalls** ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Roedd yn rhan o sir hanesyddol Sir Forgannwg.

Mae Oldwalls oddeutu 44 milltir o Gaerdydd. Llanelli yw'r dref agosaf (6 milltir); Abertawe yw'r ddinas agosaf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Rebecca Evans (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Tonia Antoniazzi (Llafur).

Gwasanaethau
------------

* Yr ysbyty efo adran Damweiniau ac Achosion Brys agosaf yw Ysbyty Treforus, Abertawe (oddeutu 12 milltir).
* Yr ysgol gynradd agosaf yw Ysgol Gynradd Llanrhidian.
* Yr ysgol uwchradd agosaf yw Ysgol Coedcae
* Y gorsaf tren agosaf yw Gorsaf reilffordd Llanelli.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Enwau Lleoedd Safonol Cymru", Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 7 Ionawr 2023
2. ↑  "Gwybodaeth am y lleoliad gan yr Arolwg Ordnans". *Ordnance Survey*. Cyrchwyd 23 Awst 2022.
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU
5. ↑  Cymru, G. I. G. (2006-10-23). "GIG Cymru | Chwiliad Côd Post". *www.wales.nhs.uk*. Cyrchwyd 2022-08-23.[*dolen marw*]

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Abertawe**

**Dinas**  

Abertawe
  
**Trefi**  

Casllwchwr  **·** Clydach  **·** Gorseinon  **·** Pontarddulais  **·** Treforys  **·** Tre-gŵyr
  
**Pentrefi**  

Burry Green  **·** Cadle  **·** Crofty  **·** Dyfnant  **·** Fforest-fach  **·** Garnswllt  **·** Y Gellifedw  **·** Y Glais  **·** Llandeilo Ferwallt  **·** Llanddewi  **·** Llangyfelach  **·** Llangynydd  **·** Llanilltud Gŵyr  **·** Llanmorlais  **·** Llanrhidian  **·** Llan-y-tair-mair  **·** Y Mwmbwls  **·** Nicholaston  **·** Oxwich  **·** Pen-clawdd  **·** Pengelli  **·** Pennard  **·** Pentre Poeth  **·** Pont-lliw  **·** Port Einon  **·** Reynoldston  **·** Rhosili  **·** Sgeti  **·** Y Crwys  **·** Ynysdawe  **·** Ynysforgan  **·** Ystumllwynarth
Llysiwr Seisnig o deulu Villiers oedd **Elizabeth Hamilton, Iarlles Orkney** (1657 – 19 Ebrill 1733 (ganwyd Elizabeth Villiers) a meistres honedig William III a II, brenin Lloegr a'r Alban, o 1680 hyd 1695. Gwraig-yn-aros oedd hi i wraig William, y Frenhines Mari II.

Cafodd Elizabeth Villiers ei geni i'r Syr Edward Villiers a'i wraig, Arglwyddes Frances Howard, merch ieuengaf Theophilus Howard, 2il Iarll Suffolk, ac Elizabeth Hume. Roedd Frances Villiers yn lywodraethwr Mari II a'i chwaer Anne.

Ar 25 Tachwedd 1695, ar ôl marwolaeth Mari, priododd Elisabeth â'r Arglwydd George Hamilton, pumed mab 3ydd Dug Hamilton. Ychydig wythnosau'n ddiweddarach, ar 3 Ionawr, cafodd ei anrhydeddu â'r teitlau Iarll Orkney, Is-iarll Kirkwall, a Baron Dechmont. Gwasanaethodd Elizabeth, yn awr Iarlles Orkney, fuddiannau ei phriod gyda medrusrwydd mawr. 

Gan George Hamilton, Iarll 1af Orkney, bu gan Elizabeth Villiers dair merch, ac etifeddodd yr hynaf ohonynt stad a theitl ei gŵr:

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Herman, Eleanor (2005). *Sex with Kings: 500 Years of Adultery, Power, Rivalry, and Revenge*. The Business of Life: William Morrow Paperbacks. tt. 219. ISBN 0-06-058544-7.
2. ↑  Lady Henrietta Douglas, *thepeerage.com*