recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Uncle Joe’s Mint balls** yn fath o felysion, cynhyrchir gan gwmni William Santus yn Wigan, Swydd Gaerhirfryn. Maent yn cynnwys siwgr, olew pupur-fintys a hufen tartar.

Cynnyrch ei wraig oeddynt yn wreiddiol, o 1898 ymlaen. Adeiladwyd ffatri yn Heol Dorning, Wigan ym 1919. Roedd rhaid i weithwyr newydd yno’n nabod rhywun sy’n gweithio yno yn barod, ac roedd rhaid iddynt fod yn Fethodistiaid. Cynhyrchwyd y ddau filiynfed ohonynt ar 16 Chwefror 2011. a chafodd ei arddangos yn Amgueddfa Bywyd Wigan am fis.

Recordiwyd cân amdanynt gan Mike Harding ym 1975. Chwareir recordiad o gân arall amdanynt cyn gemau Clwb rygbi Wigan Warriors i ddathlu cyn-chwaraewyr, megis Billy Boston, Brian McTigue ac Eric Ashton.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Arnot, Chris (1 Medi 1996). "Uncle Joe's mint balls are on a roll". *The Independent*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-08-07. Cyrchwyd 2019-12-14.
2. ↑  Tudalen hanes ar wefan y cwmni
3. ↑  "Having a ball: Joy at the sweet factory as TWO-BILLIONTH Uncle Joe's mint is made (but 'pride of Wigan' will never be eaten)". Chwefror 16, 2011.
4. ↑  "Our Song – By Mike Harding | Uncle Joes".
5. ↑  "Mrs 'Ardin's Kid – Mike Harding".
6. ↑  "Mike Harding - My Brother Sylveste" – drwy www.45cat.com.

Dolen allanol
-------------

* Gwefan Uncle Joe’s
Cylchgrawn llenyddol Cymraeg yw ***Y Stamp*** sydd yn cyhoeddi'n wythnosol ar-lein yn ogystal â thri rhifyn print y flwyddyn. Sefydlwyd y wefan yn Rhagfyr 2016 gan Elan Grug Muse, Llŷr Titus, Miriam Elin Jones, ac Iestyn Tyne. Ym Mawrth 2017 datganwyd bydd cylchgrawn papur hefyd yn cael ei gyhoeddi.

Yn Ionawr 2019, cyhoeddwyd y byddai Esyllt Lewis yn ymuno â thim golygyddol *Y Stamp* yn dilyn ymadawiad un o'r sylfaenwyr, Miriam Elin Jones.

Fis Tachwedd 2020, cyhoeddodd y golygyddion mai rhifyn nesaf y cylchgrawn, rhifyn Gwanwyn 2020-21, fyddai'r olaf, o leiaf am gyfnod. Cynigiwyd yr arian oedd yn weddill o goffrau'r *Stamp* i gyhoeddiad newydd tebyg fyddai'n 'fentrus, yn annibynnol o ran ysbryd ac yn gydweithredol ei natur'. Nodwyd y byddai Cyhoeddiadau'r Stamp yn parhau i gyhoeddi llyfrau a phamffledi yn y dyfodol.

Cyhoeddi
--------

Maent yn cyhoeddi llyfrau a phamffledi drwy eu gwasg, Cyhoeddiadau'r Stamp.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Lansio cylchgrawn llenyddol newydd", Golwg360 (10 Mawrth 2017). Adalwyd ar 9 Chwefror 2018.
2. ↑  "Lansiad rhifyn cyntaf Y Stamp - cylchgrawn llenyddol newydd", *Y Cymro* (10 Mawrth 2017). Adalwyd ar 9 Chwefror 2018.
3. ↑  "Blwyddyn Newydd, Golygydd Newydd!". *Cylchgrawn y Stamp*. (16 Ionawr 2019). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-08-21. Cyrchwyd 2019-01-17. Check date values in: `|date=` (help)
4. ↑  "Y Stamp yn cyhoeddi mai rhifyn nesaf y cylchgrawn fydd yr olaf". *Golwg360*. 2020-11-10. Cyrchwyd 2021-01-08.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
* Y Stamp ar Twitter
Cyfrwng cymdeithasol a gwefan erotig a sefydlwyd yn 2007 ydy **xHamster** sydd a'i bencadlys yn Limassol, Cyprus.. Mae'n darparu fideos, modelau webcam, lluniau a llenyddiaeth erotig ac mae ganddo tua 10 miliwn o aelodau wedi tanysgrifio. Dyma'r drydedd wefan bornograffig mwya poblogaidd y we fyd-eang, gan ddilyn XVideos a Pornhub.

Mae'r wefan hefyd yn cyhoeddi *The Sex Factor*, cyfres ble mae dynion a merched yn cystadlu er mwyn bod yn sêr yn y byd porn. Mae llawer o wledydd wedi atal (neu 'banio') xHamster, gan eu bod nhw'n credu mewn rhyddid gwybodaeth agored.

Hanes
-----

Yng ngwanwyn 2007, daeth grŵp at ei gilydd i lansio gwasanaeth ar gyfer oedolion, ac fe'i laniswyd yn swyddogol ar 2 Ebrill 2007. Ar y dechrau cafodd y wefan ei lansio fel gwefan cyfnewid lluniau, gydag elfen o sgwrsio rhwng yr aelodau a rhannu fideos... ac efallai darganfod partner." Erbyn 2015 roedd gan y wefan 10 miliwn o aelodau.

Cwrw
----

Yn Nhachwedd 2016, cafodd cwrw xHamster ei ryddhau. Mae ynddo 8.5% o alcohol, ac mae'n cael ei alw'n *ABV Belgian Triple-style ale* ac ar gael am 3.90 EUR am .5 litr. Wedi dim ond 5 diwrnod, gwerthwyd y cwbwl!

Sensoriaeth
-----------

Dros y blynyddoedd, mae'r wefan xHamster wedi cael ei hatal gan sawl llywodraeth. Yn Awst 2015, cafodd ei atal drwy ddeddf gan Llywodraeth India. Yn Rwsia, yn Ebrill 2014, cafodd ei atal gan lys sirol.

Cyfeiriadu
----------

1. 1 2 3 4 5  Ben Woods (3 Mawrth 2016). "The (almost) invisible men and women behind the world's largest porn sites". *The Next Web*.
2. ↑  "About Us". *xHamster*. Cyrchwyd 4 Gorffennaf 2016.
3. ↑  "XHamster.com WHOIS, DNS, & Domain Info - DomainTools". *WHOIS*. 2016. Cyrchwyd 21 Chwefror 2016.
4. ↑  Wolinski, Cat. "Craft Beer Gone Wild: Leading Porn Site Releases Its Own Fancy Beer". Men's Journal. Cyrchwyd 9 Mawrth 2017.
5. ↑  Griffin, Andrew (3 Awst 2015). "Porn block in India: hundreds of sexual websites banned, internet outraged". *The Independent*.
6. ↑  "How blocked websites are trolling India's porn ban". *Mint*. 4 Awst 2015. Cyrchwyd 6 Gorffennaf 2016.
7. ↑  "Century-old law cited in request to ban 136 porn sites from Republic of Tatarstan". The Guardian. 14 April 2014.
8. ↑  Zykov, Vladimir (13 April 2015). Роскомнадзор внесет сразу 136 порносайтов в черный список [Roskomnadzor will add 136 pornographic sites to the blacklist] (yn Russian). Izvestia.CS1 maint: unrecognized language (link)
Un o dywysogaethau'r Rws yn Nwyrain Ewrop oedd **Tywysogaeth Ryazan** a fodolai o 1129 i 1521. Cychwynnodd fel tiriogaeth yn ne-ddwyrain Rws Kyiv, a ymrannodd oddi ar Dywysogaeth Chernigov ym 1127 ar ffurf Tywysogaeth Murom-Ryazan dan arweiniad Yaroslav, mab Svyatoslav, Uchel Dywysog Kyiv. Ym 1129, rhennid Murom a Ryazan yn ddwy, dan dywysogion gwahanol. Byddai Ryazan yn ymdrechu i gadw ei hannibyniaeth oddi ar dywysogaethau Chernigov a Vladimir-Suzdal', yn enwedig yn erbyn ymyrraeth wleidyddol gan Andrei Bogoliubskii a Vsevolod III, Tywysogion Vladimir. Sefydlwyd esgobaeth yn Ryazan ar wahân i Chernigov ym 1198, ond yn gyffredinol parhaodd Tywysogaeth Ryazan yn ddarostyngedig yn wleidyddol i Vladimir-Suzdal.

Safai ei phrifddinas gyntaf, Hen Ryazan, ar lannau Afon Oka, rhyw 150 milltir (240 km) i dde-ddwyrain Moscfa. Yn Rhagfyr 1237, Ryazan oedd y ddinas gyntaf yn y Rws i gael ei gwarchae gan y Mongolwyr, dan arweiniad Batu Khan. Wedi i'r goresgynwyr godi'r gwarchae, anrheithio'r ddinas a'i llosgi'n ulw, gorfodwyd i'r dywysogaeth ildio cyfran o'i hanifeiliaid a phobl—yn gaethweision—i'r Mongolwyr. Yn ôl yr "Hanes o Ddinistr Ryazan" a gyflawnwyd gan Batu, ailadeiladwyd y ddinas yn sgil y goresgyniad, ond yn ôl archwiliadau'r cloddio archaeolegol diweddar, dim ond ychydig o adeiladau a ailgodwyd. Symudodd y brifddinas i Pereiaslavl'-Riazanskii (bellach Ryazan), rhyw 30 milltir (48 km) i fyny Afon Oka, yn y 14g.

Yn niwedd y 14g, ymgynghreiriodd tywysogion Ryazan â'r Llu Euraid yn erbyn Uchel Dywysogaeth Moscfa mewn ymgais i ehangu eu tiriogaeth. Ymladdodd lluoedd Ryazan ym Mrwydr Kulikovo (1380) ar ochr Mamai, cadlywydd y Llu Euraid, yn erbyn Moscfa a thywysogaethau eraill y Rws. Wedi buddugoliaeth Moscfa, sefydlwyd llywodraethwr yn Ryazan ym 1382, ac o'r diwedd cydnabu Oleg, Tywysog Ryazan, benarglwyddiaeth yr Uchel Dywysog Dmitrii Donskoi ym 1385. Byddai Ryazan yn ddibynnol ar Foscfa trwy gydol y 15g ac hyd at ei chyfeddiannu'n ffurfiol i diriogaeth yr uchel dywysogaeth ym 1521 yn ystod teyrnasiad Vasili III.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Lawrence N. Langer, *Historical Dictionary of Medieval Russia* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2002), tt. 178–79.
2. ↑  (Saesneg) Ryazan (medieval Russain principality). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 25 Ionawr 2023.
Chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig oedd **Watcyn Thomas** (16 Ionawr 1906 – 10 Awst 1977). Bu'n chwarae tros Gymru rhwng 1927 a 1933. Roedd yn chwarae fel wythwr.

Ganed yn Llanelli, ac addysgwyd ym Mhrifysgol Abertawe. Pan oedd Yn Ysgol y Sir, Llanelli, ef oedd capten cyntaf tîm rygbi Ysgolion Uwchradd Cymru yn 1924. Ymunodd â Chlwb Rygbi Llanelli, cyn symud i Abertawe yn Rhagfyr 1927. Roedd yn athro wrth ei alwedigaeth, a symudodd i St Helens yn 1929 i ddysgu yn Ysgol Ramadeg Cowley. Yn y cyfnod yma, bu'n chwarae rygbi i Waterloo a Swydd Gaerhirfryn; ef oedd capten Swydd Gaerhirfryn pan enillsant y bencampwriaeth yn 1934-35.

Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Lloegr yn 1927, yn dilyn perfformiad gwych dros Lanelli yn erbyn tîm y Maori o Seland Newydd. Yn y gêm yn erbyn yr Alban yn 1931, chwaraeodd am 70 munud, a sgoriodd gais, gyda phont ei ysgwydd wedi torri. Ef oedd y capten pan gurwyd Lloegr yn Twickenham am y tro cyntaf yn 1933.

Yn dilyn y gêm yn erbyn Iwerddon yr un flwyddyn, bu ffrae rhyngddo a'r dewiswyr. Roedd y dewiswyr wedi dewis prop fel blaenasgellwr a blaenasgellwr fel prop ar gyfer y gêm yma. Anwybyddodd Thomas hyn, a chwaraeodd y ddau yn eu safleoedd arferol. O ganlyniad, ni chafodd ei ddewis i chwarae dros Gymru eto.

Yn 1936 symudodd i Birmingham i ddusgu yn Ysgol y Brenin Edward, a bu farw yno yn 1977.

Llyfryddiaeth
-------------

* Gareth Hughes (1983) *One Hundred Years of Scarlet* (Clwb Rygbi Llanelli) ISBN 0-9509159-0-4
Bwa yn Tyrus
Dinas yn Libanus yw **Tyrus**, Groeg: **Τύρος** *Týros*. Saif ger y môr yn ne Libanus, tua 80 km i'r de o Beirut. Gyda poblogaeth yn 117,100, hi yw'r bedwaredd dinas yn Libanus o ran maint.

Mae Tyrus yn hen ddinas Ffenicaidd, ac yn ôl mytholeg yn fan geni Europa ac Elissa (Dido). Enwyd yr Hippodrome Rhufeinig fel Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Yn ôl Herodotus, sefydlwyd Tyrus tua 2750 CC, ac mae cofnodion amdani yn dyddio o tua 1300 CC. Daeth yn ddinas fwyaf nerthol Ffenicia, a sefydlodd lawer o wladychfeydd; Carthago yw'r enwocaf o'r rhain. Roedd y ddinas yn nodedig am gynhyrchu lliw porffor arbennig, porffor Tyrus.

Am gynodau bu'r ddinas dan reolaeth yr Aifft, yna'n ddiweddarachg yn rhan o Ymerodraeth Persia. Yn 332 CC, cipiwyd y ddinas gan Alecsander Fawr, brenin Macedon, wedi gwarchae o saith mis. Yr adeg honno roedd Tyrus ar ynys fechan, felly adeiladodd byddin Alecsander gob i gysylltu'r ddinas a'r tir mawr. Ad-enillodd y ddinas ei hanibyniaeth oddi wrth yr Ymerodraeth Seleucaidd yn 126 CC. Yn ddiweddarach daeth yn rhan o'r ymerodraeth Rufeinig.

Cipiwyd y ddinas gan y Cristionogion yn 1124, a daeth yn un o ddinasoedd pwysicaf Teyrnas Jeriwsalem a phencadlys archesgobaeth Tyrus. Ad-enillwyd y ddinas i Islam yn 1291.
*Am yr ynysoedd yn Iwerddon, gweler Ynysoedd Arann*
Ynys oddi ar arfordir gorllewinol yr Alban yw **Ynys Arran** (Saesneg: *Isle of Arran*; Gaeleg yr Alban: *Eilean Arainn*). Saif ym Moryd Clud (aber Afon Clud). Hi yw'r seithfed fwyaf o ynysoedd yr Alban, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 5,058. Mae'r ynys yn rhan o awdurdod lleol Gogledd Swydd Ayr.

Tref bwysicaf yr ynys yw Brodick. Yma mae'r fferi'n cyrraedd o Ardrossan ar y tir mawr. Yn y bae rhwng Lamlash a Whiting Bay mae ynys fechan Eilean MoLaise (*Holy Island*), lle mae mynachdy Bwdhaidd. Gellir cael fferi yno o Lamlash.

Ar ddechrau'r 20g, roedd tua hanner poblogaeth yr ynys yn medru Gaeleg, ond diflannodd yn raddol dros y ganrif. Diflannodd tafodiaith unigryw Arran yn y 1970au, pan fu farw'r siaradwr olaf, Donald Craig. Mae 1.6% o drigolion yr ynys yn medru Gaeleg, ond mewnfudwyr o rannau eraill o'r Alban ydynt.

Daearyddiaeth
-------------

Mae gogledd Arran yn fynyddig. Y copa uchaf yw Gaoda Bheinn (Goatfell) (874 m,). Mae proffil y mynyddoedd gogleddol hyn o'r tir mawr yn adnabyddus fel "Rhyfelwr Mewn Cwsg" gan ei fod yn edrych fel milwr ar ei gefn a'i ddwylo ar ei fron.

Y fferi *M.V. Caledonian Isles* yn cyrraedd Brodick; llun o gopa Goat Fell
"Rhyfelwr Mewn Cwsg"

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) The Isle of Arran Tourism Directory Archifwyd 2020-12-31 yn y Peiriant Wayback.
Sant Cymreig o'r 7g oedd **Tysilio**. Yn ôl traddodiad roedd yn un o feibion Brochwel Ysgithrog, brenin Teyrnas Powys. Ei wylmasant traddodiadol yw 9 Tachwedd.

O bosib: Sant Tysilio; ffenestr liw Llandysilio-yn-Iâl, Sir Ddinbych.

Hanes a thraddodiad
-------------------

Dywedi iddo ddod yn ddisgybl i Gwyddfarch, abad cyntaf Meifod. Dilynodd Gwyddfarch fel abad yma, a daeth Meifod yn brif ganolfan grefyddol Powys.

Sefydliadau
-----------

Enwir Ynys Dysilio yn Afon Menai ger Porthaethwy ar ei ôl, a chysegrir yr eglwys fechan ar yr ynys iddo; mae'n rhan o blwyf eglwysig Llandysilio. Yn ôl traddodiad roedd gan y sant gell feudwy ar yr ynys. Cysegrwyd eglwysi Meifod a Llangamarch iddo.

Mae lleoedd sy'n dwyn ei enw yn cynnwys:

* Llandysilio, Sir Benfro
* Llandysilio, Powys
* Llandysilio-yn-Iâl, Sir Ddinbych
* Llandysiliogogo, Ceredigion
* Llandysilio, Ynys Môn

Cof
---

Ei ddydd gŵyl yw 8 Tachwedd.

Canodd Cynddelw Brydydd Mawr awdl foliant iddo yn y 12g.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyndŵr, 2000).
2. ↑  Nerys Ann Jones ac Ann Parry Owen (gol.), *Gwaith Cynddelw Brydydd Mawr*, 2 gyfrol (Cyfres Beirdd y Tywysogion, Caerdydd, 1991, 1995).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 166830904
* LCCN: nr93007480
* ISNI: 0000 0003 7116 7986
* GND: 100969593
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Etholaeth seneddol yn Swydd Gaerhirfryn, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Wyre a Gogledd Preston** (Saesneg: *Wyre and Preston North*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Wyre a Gogledd Preston yn Swydd GaerhirfrynEtholaeth Wyre a Gogledd Preston yn Swydd Gaerhirfryn
* Swydd Gaerhirfryn yn LloegrSwydd Gaerhirfryn yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–presennol: Ben Wallace (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Portread o Lodowicke Muggleton gan William Wood
Enwad Cristnogol bychan oedd y **Mygltoniaid** neu'r **Muggletoniaid**. Sefydlwyd ym 1651 gan ddau deiliwr a chefnder o Lundain, Lodowicke Muggleton a John Reeve, a honnant eu bod yn y proffwydi olaf a ragfynegir yn Natguddiad Ioan 11:3. Disgrifiai'r ddysgeidiaeth yn y cyhoeddiadau *A Transcendent Spiritual Treatise upon Several Heavenly Doctrines* (1652) a *A Divine Looking-Glass* (1656).

Goroesodd y sect hyd yr 20g, ac mae'n debyg taw'r Mygltoniad olaf oedd Philip Noakes o Matfield, Caint, a fu farw ar 26 Chwefror 1979.

Dyma'r disgrifiad collfarnol o'r Mygltoniaid a geir yn y gyfrol *Crefyddau y Byd Cristionogaidd* (tua 1868) gan y Parchedig J. E. Davies:

> Y dyhirod hyn oeddent ganlynwyr un Ludoric Muggleton, dilledydd wrth ei alwedigaeth, yr hwn gyda'i gydymaith Reeves, (o'r un gelfyddyd,) a ffugiasant eu hunain yn enwog broffwydi, yn amser Cromwell. Yr oeddent yn haeru mai hwy oedd y ddau dyst olaf y sonia am danyet yn Datguddiad Ioan, yr rhai oedd i ymddangos cyn penderfynawl ddinystr y bydysawd. Yr oeddynt yn cymeryd arnynt ryddâu, neu ddyfarnu y neb a fynent. Haerent nad oes yr un diafol y tu allan i ddyn : mai y diafol yw yr yspryd aflan o reswm, a melldigawl ddychymyg sydd yn y dyn ei hun : mai celwydd dybryd, a ffieidd-dra erchyll yn ngolwg yr Arglwydd oedd y weinidogaeth (efengylaidd) yn y byd hwn, pa un bynag ai prophwydawl ai gweinidogaethawl fyddai, er ei fod ef ei hun a'i gyfaill, yn haerllug haeru eu bod yn brophwydi. Yr oedd ganddynt amryw ddaliadau brwnt, ofer, ac annghyson eraill nad ydynt yn werth eu hadrodd yma.
> 
>

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Mygltoniad. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 20 Gorffennaf 2017.
2. ↑  *Geiriadur yr Academi*, "Muggletonian".
3. ↑  (Saesneg) Lodowick Muggleton. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 20 Gorffennaf 2017.
4. ↑  William Lamont, *Last Witnesses: The Muggletonian History, 1652-1979* (2006). ISBN 0 7546 5532 6
5. ↑  J. E. Davies, *Crefyddau y Byd Cristionogaidd* (Scranton, Pennsylvania: F. A. Crandall & Co. tua 1868), t. 76.
Mae **Myarth** yn gopa mynydd a geir yn y Mynydd Du rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO170208. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 128 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 292 metr (958 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Mae'r erthygl hon yn sôn am gopa mynydd ym Mhowys. Ceir* Y Gribyn *arall ar y Glyderau, Gwynedd.*
Mae **Y Gribin** yn gopa mynydd a geir rhwng y Bala a'r Trallwng - yn y clwstwr hwnnw o fynyddoedd a elwir yn y ddwy Aran; cyfeiriad grid SH843177. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 567metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 602 metr (1975 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Merch o dras uchelwrol a ddaeth yn un o Gymry mwyaf adnabyddus yr Oesoedd Canol diolch i'r cerddi a ganwyd iddi oedd **Myfanwy Fychan** (fl. ganol y 14g). Mae'n debygol ei bod i'w huniaethu â **Myfanwy ferch Iorwerth Ddu ab Ednyfed Gam** o'r Pengwern ger Llangollen, a briododd â Goronwy ap Tudur Fychan o deulu enwog Tuduriaid Penmynydd, Môn, un o hynafiaid Harri Tudur.

Ei hanes
--------

Un gerdd yn unig gan y bardd Hywel ab Einion Lygliw sydd wedi goroesi, ond mae ymhlith yr enwocaf o waith y Cywyddwyr, sef ei awdl foliant i Fyfanwy Fychan "o Gastell Ddinas Brân", sydd fel

Lliw eiry cynnar pen Aran,
Lloer bryd, lwys fryd o lys Frân.
Roedd Castell Dinas Brân yn adfail yng nghyfnod y bardd ac ymddengys mai Myfanwy ferch Iorwerth Ddu o'r Pengwern oedd y ferch y mae Hywel ab Einion Lygliw yn anfon march yn llatai iddi. Priododd Myfanwy â Goronwy Fychan ap Tudur a cheir sawl cerdd gan y beirdd iddi hi a'i gŵr. Mae'r ffaith fod y gerdd yn dwyn y teitl 'Moliant Myfanwy Fychan o Gastell Dinas Brân' yn awgrymu fod y teitl hwnnw yn y llawysgrifau yn ddiweddarach na'r gerdd ei hun ac i'r gerdd felly gael ei gyfansoddi cyn i Fyfanwy briodi, ac eto i gyd mae'n bosibl hefyd fod y gerdd yn perthyn i draddodiad yn yr *amour courtois* o ganu i wragedd priod. Mae beddfaen alabaster cerfiedig Goronwy Fychan, a fu farw yn 1382, gyda delwau ef a'i wraig Myfanwy, i'w weld yn eglwys plwyf Penmynydd, sydd wedi ei chysegru i Sant Gredifael.

Rhamantiaeth y 19eg ganrif
--------------------------

Argraffwyd testun y gerdd i Fyfanwy Fychan gan Hywel ab Einion Lygliw yn y *Myvyrian Archaiology of Wales* (1801) a daeth â hi i amlygrwydd cenedlaethol. Ceir cyfieithiad Saesneg o'r gerdd gan Thomas Pennant yn ei *Tours in Wales* hefyd, a sicrhaodd ei fod yn destun adnabyddus i hynafiaethwyr yng Nghymru a'r tu hwnt.

Dyma'r ysbrydoliaeth i'r gerdd boblogaidd 'Myfanwy Fychan' gan John Ceiriog Hughes (Ceiriog). Cyfansoddwyd yr awdl honno ar gyfer cystadleuaeth Eisteddfod Llangollen yn 1858. Cafodd ei chyhoeddi am y tro cyntaf yn y gyfrol *Oriau'r Hwyr* (1860). Cerdd nodweddiadol Fictorianaidd ydyw, sy'n disgrifio yn delynegol iawn cariadwriaeth Myfanwy Fychan a Hywel ab Einion. Dyrchefir rhinweddau'r forwyn yn y gerdd, a hynny mewn ymateb bwriadol i'r sen ar foes y Cymry a geir yn yr adroddiad seneddol a adwaenir fel Brad y Llyfrau Gleision. Roedd yn gerdd hynod boblogaidd a gafodd ddylanwad mawr ar ganu telynegol Cymraeg gweddill y 19g. Gall hefyd fod hanes Myfanwy o Ddinas Brân wedi dylanwadau ar Richard Davies (Mynyddog), awdur geiriau'r gân *Myfanwy*. Cyfansoddwyd alaw i'r geiriau gan Joseph Parry. Daeth yn un o'r caneuon Cymraeg mwyaf poblogaidd erioed.

Llyfryddiaeth
-------------

* W. J. Gruffydd, *Ceiriog* (1939)
* Rhiannon Ifans (gol.), *Gwaith Gruffudd Llwyd a'r Llygliwiaid eraill* (Aberystwyth, 2000).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rhiannon Ifans (gol.), *Gwaith Gruffudd Llwyd a'r Llygliwiaid eraill*, cerdd 1.35-6.

Gweler hefyd
------------

* *Amour courtois*
* Telyneg
Mae "Uman" hefyd yn enw arall am y wlad Oman
Dinas yn rhanbarth Cherkasy, yng nghanolbarth Wcráin, ac i'r dwyrain o Vinnytsia yw **Uman** (**Умань**; neu yn Iddew-Almaeneg: **Imen'** efo *n* palateiddiol). Saif ar lannau'r afon Umanka, ac mae'n gwasanaethu fel prifddinas ardal Umanskyi ac fel dinas ar wahân. Ei phoblogaeth yn 2004 oedd 88,730.

Hanes
-----

Sonir am Uman ers 1616 fel caer rhag y Tatariaid pan sefydlodd milwyr Cosac yn y dref. Yn 1670 tan 1674, roedd Uman yn bencadlys Hetman a oedd yn gadfridog Cosac.

Ym 1768 cafwyd Cyflafan Uman wedi i rebeliaid Cosac (Haydamak) dan Maksym Zalizniak a Ivan Gonta gipio'r dref oddi wrth y Pwyliaid. Daeth Uman yn rhan o Ymerodraeth Rwsia ym 1793 ac adeiladwyd tai crand yno. Parc mawr yw prif nodwedd Uman y Sofiyivka (Софiївка) crewyd yn 1796 gan Count Stanisław Szczęsny Potocki, uchelwr Pwylaid, ac enwyd y lle ar ôl ei wraig Sofia. Mae rhaeadrau a phonydd ym Mharc Sofia wedi ysgogi dyfyniad enwog gan Rabbi Nachman o Breslov (y dyn a sefydlodd y sect Hasidim): "mae'r byd i gyd fel pont gul, ond does dim byd i'w ofni." Daeth y dyfyniad yn enwog i Iddewon y byd.

Cymuned Iddewig
---------------

Ffynnodd cymuned fawr o Iddewon yn y dref yn y 18ed a'r 19goedd. Dinistrwyd y gymuned wedi 1941, ar ôl Brwydr Uman pryd oedd y dref dan warchae y Wehrmacht. Erys yn ganolfan pererindod o bwys i Iddewon.

### Bedd y Rebbe

Yn Uman mae bedd Rabbi Nachman o Breslov, y Rebbe o'r sect Breslov o Iddewon Hasidaidd. Bu farw Rabbi Nachman yn Uman, a dewisodd gael ei gladdu yno. Yn ystod Rosh Hashanah (Blwyddyn Newydd yr Iddewon) mae pererindod gan Hasidim Breslov ag eraill i'w fedd; bu cynnydd sylweddol yn ddiweddar ac mae hyd at 30,000 chassidim yn dod o bob man yn y byd (dynion gan amlaf). Dechreuwyd y pererindod i 1811, blwyddyn ei gladdu yn Uman. Dywedodd y Rebbe y dylai ei ddilynwyr dod i'w weld ar Rosh Hashana bob blwyddyn.

Gwaharddwyd yr arfer tan 1989 dan y Sofietaid.
Ganwyd y Cadfridog Sofiet Ivan Chernyakhovsky, y bardd Yideg Ezra Fininberg a'r awdur Yideg Hershl Polyanker yn Uman.

Gweler hefyd
------------

* Parc Sofiyivsky - tirlun ger y ddinas

*Parc Sofiyivsky Uman*

Gefeilldrefi
------------

Gefellwyd Uman gyda:

* Gwlad Pwyl Gniezno yng Ngwlad Pwyl
* Gwlad Pwyl Łańcut yng Ngwlad Pwyl
* UDA Davis yng Nghaliffornia, UDA
* Cymru Aberdaugleddau yng Nghymru

Cyfeiriadau
-----------

* (Wcreineg) (1972) *Історіа міст i сіл Укpaїнcькoї CCP - Черкаськa область (History of Towns and Villages of the Ukrainian SSR - Cherkasy Oblast)*, Kyiv.
* (Saesneg) Uman yn Encyclopedia of Ukraine

1. ↑  Gweler erthygl "A New Phase in Jewish-Ukrainian Relations" gan Mitsuharo Akao; bibliographical details at
2. ↑  *Łańcut Official Website - Foreign contacts.*

Dolennni allanol
----------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Uman***

* (Saesneg) All about Uman Archifwyd 2007-10-26 yn y Peiriant Wayback.

 gw • sg • go**Dinasoedd Wcráin**

|  |  |
| --- | --- |
| Kiev ·Kharkiv ·Dnipropetrovsk ·Odessa ·Donetsk ·Zaporizhia ·Lviv ·Kryvyi Rih ·Mykolaiv ·Mariupol ·Simferopol ·Uman ·Korosten ·Alushta |  |
Band roc Cymraeg o ardal Porthmadog a Phenrhyndeudraeth oedd **Y Rei**.

Cefndir
-------

Ffurfiwyd y band yn 2006 pan ymunodd Aron Elias (prif leisydd a gitâr flaen), gynt o’r band hip hop Pep Le Pew, efo Rich Roberts (gitâr fâs) a Alex Moller (drymiau) o’r band roc Gola Ola i ffurfio band tri-darn.

Cerddoriaeth
------------

Roedd arddull cerddoriaeth wedi ei ddylanwadu’n gryf gan roc, metal, reggae a hip hop ond roedd ganddynt sŵn unigryw wedi’i nodweddu efo gallu technegol arbennig .

Gwnaeth Y Rei gigio yn helaeth o amgylch Cymru, gan gynnwys cwblhau dwy daith C2 ac ymddangos mewn sawl gŵyl gerddorol yng Nghymru rhwng 2007 a 2009 gan gynnwys Gwyl Câr Gwyllt, Blaenau Ffestiniog a Maes B. Gwnaethant ymddangos ar y rhaglen gerddoriaeth Bandit sawl gwaith. Rhyddhasant EP ar ddiwedd 2006 ac albwm o’r enw *Lawr y Lôn Goch* ym mis Ionawr 2008.

Ysgrifennwyd y mwyafrif o’u caneuon yn y Gymraeg, gydag ambell gân Saesneg yn ymddangos yn eu setiau hefyd.

Disgograffiaeth
---------------

* *Psycho Prydferth* (EP) (Blw-Print, 2006)
* *Lawr y Lôn Goch* (LP) (Blw-Print, 2008)

Cyfeirinodau
------------

1. 1 2  "Tudalen Bandit am Y Rei". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-07-07. Cyrchwyd 2011-04-11.

Dolenni allanol
---------------

* Sesiwn Y Rei ar C2
* Adolygiad BBC Radio Cymru o *Lawr y Lôn Goch*
* Tudalen Wybodaeth am Y Rei ar wefan Curiad
Addysgwr ac arweinydd cymdeithasol ym Mhatagoni oedd **William Evans** (10 Awst 1851 – Mehefin 1931).

Y dyddiau cynnar
----------------

Ganwyd William Evans ar 10 Awst, 1851 ym Mhont Garreg, Tre-lech, Sir Gaerfyrddin. Ei rieni oedd Thomas a Mary Evans, a bu ei fam farw pan roedd William tua deg oed. Pan yn ugain oed gadawodd y fferm a symudodd i Pentre, Rhondda Cynon Taf i weithio mewn pwll glo. Ar 27 Medi, 1874, priododd Elizabeth Davies, merch Daniel a Mary Davies, Felin Newydd, Cynwyl Gaeo.

Ymfudo
------

Yn 1875 ymfudont i Batagonia lle adeiladodd William dŷ mawr o frics ar ei fferm, Maes yr Haf, Bryn Gwyn. Rhwng 1876 a 1897 ganwyd un-ar -ddeg o blant iddynt. Bu dau o feibion William ac Elizabeth yn gweithio i'r 'Co-operative' yn y Gaiman. Bu un ohonynt, Tomas, yn Arolygwr Cwmni Masnachol Chubut am lawer o flynyddoedd a hefyd yn Ynad Heddwch am gyfnod. Roedd William Evans yn uchel ei barch yn y gymuned Gymreig a bu'n allweddol yn datblygu a gwella Dyffryn Chubut, yn enwedig gyda dyfrhad. Bu'n Ysgrifennydd y 'Co-operative' am lawer o flynyddoedd yn ogystal â bod yn gyfrifol am adeiladu'r capel cyntaf yn yr ardal. Roedd hefyd yn athro Ysgol Sul ac yn Arholwr. Bu'n gefnogwr o'r Symudiad Addysg ac yn allweddol yn adeiladu Ysgol Uwchradd yn y Gaiman.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Neidio am lan*; *Companion to the Welsh Settlement in Patagonia*. Awdur: Eirionedd A. Baskerville, 2014. Cymdeithas Cymru Ariannin.

Dolennau allanol
----------------

Hafan Cymdeithas Cymru-Ariannin Archifwyd 2015-08-23 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Eirionedd A. Baskerville (2014). [ Companion to the Welsh 
Settlement in Patagonia].
Yr Offeryn Ymddiorseddu, a arwyddwyd gan Edward VIII, brenin Lloegr (ym mhresenoldeb ei frodyr).
Y weithred gan frenin neu frenhines sydd yn teyrnasu o ildio'i hawl i'r goron yw **ymddiorseddu**.

Yn hanesyddol, gwelid y fath weithred yn bryderus, gan iddi fwrw amheuaeth ar y syniad o frenhiniaeth. Mewn brenhiniaeth gyfansoddiadol, y teyrn yw'r pennaeth ar y wladwriaeth ac mae ganddo freintiau seremonïol ond pwysig i'r broses wleidyddol. Gall ymddiorseddiad felly taflu cysgod ar gyfreithlondeb y llywodraeth a'r wladwriaeth oll. Darfu i benderfyniad Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig i ildio'r goron ym 1936 achosi argyfwng a elwir yn Helynt yr Ymddiorseddiad gan i'r llywodraeth, y teulu brenhinol, ac Eglwys Loegr i gyd ei wrthwynebu.

Ers diwedd yr Ail Ryfel Byd, mae ymddiorseddu wedi dod yn fwy dderbyniol am reswm henaint, yn enwedig yn Ewrop. Penderfynodd Wilhelmina, brenhines yr Iseldiroedd i ymddiorseddu ym 1948, a gwnaed yr un peth gan ei holynwyr, Juliana ym 1980 a Beatrix yn 2013. Yn y flwyddyn 2013, ymddiorseddai hefyd y Pab Bened XVI (a oedd yn deyrn ar Ddinas y Fatican), Hamad, Emir Qatar, ac Albert II, brenin Gwlad Belg, ac yn 2014 Juan Carlos I, brenin Sbaen. Ildiodd Akihito, Ymerawdwr Japan, Orsedd y Blodyn Mihangel i'w fab Naruhito yn 2019.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Brenin newydd i Sbaen", Golwg360 (19 Mehefin 2014). Adalwyd ar 4 Mehefin 2019.
2. ↑  "Ymerawdwr Japan yn dod â’i deyrnasiad i ben", Golwg360 (30 Ebrill 2019). Adalwyd ar 4 Mehefin 2019.
**William Glyn** neu **William Glynn** (1504 - 21 Mai 1558) oedd Esgob Bangor o 1555 hyd ei farw. Ef oedd yr esgob Catholig olaf ym Mangor.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Glyn yn Heneglwys, Ynys Môn, yn fab i John Glyn. Addysgwyd ef yng Ngholeg y Breninesau, Caergrawnt. Mae'n ymddangos iddo gydymffurfio a newidiadau crefyddol y brenin Harri VIII, er iddo ymddiswyddo o gadair ei goleg yn ystod teyrnasiad Edward VI. Pan ddaeth y frenhines Mari i'r orsedd, daeth yn llywydd Coleg y Breninesau yn 1553, ac yr oedd yn un o'r rhai a yrrwyd i ddadlau â Nicholas Ridley a Hugh Latimer yn 1554. Aeth i Rufain yn 1555, ac yn ddiweddarach y flwyddyn honno penodwyd ef yn Esgob Bangor. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Gaernarfon ym 1562

Gadawodd fab o'r enw Gruffydd Glyn, fu hefyd yn Siryf Sir Gaernarfon ym 1564. Penodwyd Morys Clynnog yn Esgob Bangor fel olynydd iddo, ond bu farw'r frenhines Mari a bu raid iddo ffoi i Rufain cyn cael ei gysegru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  William George Searle (1867). *The History of the Queens' College of St. Margaret and St. Bernard in the University of Cambridge* (yn Saesneg). Deighton, Bell & Company. t. 249.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Undeb llafur yn cynrychioli glöwyr yn y Deyrnas Unedig yw **Undeb Cenedlaethol y Glowyr** (Saesneg: *National Union of Mineworkers*), a dalfyrrir yn aml i **NUM**.

Sefydlwyd yr undeb yn 1945, pan ail-drefnwyd **Ffederasiwn Glowyr Prydain Fawr** (*Miners' Federation of Great Britain*, MFGB). Roedd yr MFGB wedi ei sefydlu yn 1888. Nid oedd yn un undeb canolog, ond yn hytrach yn gorff oedd yn cyd-drefnu gweithgareddau sefydliadau lleol. Ffurfiwyd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (*South Wales Miners' Federation*), "y Ffed", yn 1898.

Cymerodd yr undeb ran mewn sawl anghydfod diwydiannol, yn cynnwys Streic Genedlaethol y Glowyr 1912 a Streic Fawr 1926. Dan lywyddiaeth Arthur Scargill, daeth i amlygrwydd yn ystod Streic y Glowyr (1984-5), oedd yn brotest yn erbyn cynlluniau'r Bwrdd Glo a'r llywodraeth i gau pyllau glo. Wedi blwyddyn o streic, gorfodwyd y glowyr i ddychwelyd i'r gwaith, a thros y blynyddoedd nesaf, caewyd nifer fawr o byllau glo. Oherwydd hyn, collodd yr undeb ei ddylanwad.

Llywyddion
----------

* 1889: Ben Pickard
* 1904: Enoch Edwards
* 1912: Robert Smillie
* 1922: Herbert Smith
* 1929:
* 1931: Ebby Edwards
* 1932:
* 1938: Joseph Jones
* 1939: Will Lawther
* 1954: Ernest Jones
* 1960: Sidney Ford
* 1971: Joe Gormley
* 1982: Arthur Scargill (Llywydd Mygedol o 2002)
* 2002: Ian Lavery

Is-lywyddion
------------

* 1889: Sam Woods
* 1909: Robert Smillie
* 1912:
* 1917: Herbert Smith
* 1922: Stephen Walsh
* 1924:
* 1929: Ebby Edwards
* 1930:
* 1933: S. O. Davies
* 1934: Will Lawther
* 1939: Jim Bowman
* 1950: Ernest Jones?
* 1972: Mick McGahey
* 1987: Sammy Thompson
* 1989: *Swydd yn wag*
* 1992: Frank Cave
* 2002: Keith Stanley

Ysgrifenyddion Cyffredinol
--------------------------

* 1889: Thomas Ashton
* 1919: Frank Hodges
* 1924: A. J. Cook
* 1932: Ebby Edwards
* 1946: Arthur Horner
* 1959: Will Paynter
* 1968: Lawrence Daly
* 1984: Peter Heathfield
* 1992:
* 2002: Steve Kemp

Gweler hefyd
------------

* Lesbiaid a Hoywon yn Cefnogi'r Glowyr
Hanesydd a hynafiaethydd o'r Alban oedd **William Forbes Skene** (7 Mehefin 1809 - 29 Awst 1892).

Roedd yn fab i James Skene (1775–1864), o Rubislaw, ger Aberdeen, cyfaill i Syr Walter Scott. Addysgwyd ef yn Academi Caeredin a Phrifysgol St Andrews, gan gymeryd diddordeb arbennig mewn astudio ieithoedd a llenyddiaeth Geltaidd.

Yn 1837 cyhoeddodd *The Highlanders of Scotland, their Origin, History and Antiquities*.
Bu'n gweithio i Lys y Sesiwn, yna yn 1847, yn ystod newyn yn Ucheldiroedd yr Alban, bu'n ysgrifennydd i'r *Central Board for Highland Relief*. Bu farw yng Nghaeredin ar 29 Awst 1892.

Ei brif waith oedd *Celtic Scotland, a History of Ancient Alban* (5 cyfrol, Caeredin, 1876-1880). Cyhoeddodd argraffiad o'r *Chronica genus Scotorum* gan John o Fordun (Caeredin, 1871–1872); *The Four Ancient Books of Wales* (Caeredin, 1868); *Chronicles of the Picts and Scots* (Caeredin, 1867); y *Vita S. Columbae* gan Adomnán (Caeredin, 1874); *Essay on the Coronation Stone of Scone* (Caeredin, 1869); a *Memorials of the Family of Skene of Skene* (Aberdeen, 1887).

Llyfryddiaeth
-------------

* "Skene, William Forbes." *British Authors of the Nineteenth Century* H. W. Wilson Company, Efrog Newydd, 1936.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 69020660
* LCCN: n95102754
* ISNI: 0000 0000 8391 4238
* GND: 1055186980
* SUDOC: 067058949
* BNF: cb12427444z (data)
* NLA: 35503236
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Emblem yr Undeb
Sefydlwyd **Undeb y Maghreb Arabaidd** (Arabeg: اتحاد المغرب العربي‎ *Ittihad al-Maghrib al-Araby*, Ffrangeg: *Union du Maghreb arabe*) yn 1989 fel cytundeb masnach pan-Arabaidd gyda'r nod o hyrwyddo undeb economaidd a gwleidyddol yn y Maghreb Mawr yng ngogledd-orllewin Affrica. Cyfeirir at yr undeb fel **UMA** fel rheol.

Ceir pum aelod-wladwriaeth, sef Algeria, Libia, Mauritania, Moroco, a Tiwnisia. Lleolir y pencadlys yn Rabat, prifddinas Moroco.

Y problemau gwleidyddol rhanbarthol mwyaf sy'n wynebu'r Undeb yw'r sefyllfa yn nhiriogaeth dadleuol Gorllewin Sahara, a reolir gan Moroco ond a hawlir gan fudiadau dros annibyniaeth, a'r tensiynau rhwng Moroco ac Algeria sydd wedi arwain at gau'r ffin rhwng y ddwy wlad a llesteirio datblygiad cysylltiadau cludiant rhanbarthol trwy Algeria.

Yn 2023, mae'r prosiect arian sengl yn yr ardal yn parhau i fod yn dechnegol ymarferol ond yn wleidyddol anfeidrol..

Aelodau
-------

Aelodau'r Undeb
* Baner Algeria Algeria  (1989)
* Baner Libia Libia  (1989)
* Mauritania (1989)
* Baner Moroco Moroco  (1989)
* Baner Tiwnisia Tiwnisia  (1989)

Yn 16fed sesiwn gweinidogion tramor UMA, a gynhaliwyd ar 12 Tachwedd 1994 yn Algiers, gwnaeth yr Aifft gais ffurfiol i ddod yn aelod.

Gweler hefyd
------------

* Gogledd Affrica
* Maghreb
* Y Cynghrair Arabaidd

Dolenni allanol
---------------

* (Ffrangeg) (Saesneg) Gwefan swyddogol
Ynys ger arfordir de-orllewin yr Alban yw **Ynys Bute** (Gaeleg yr Alban: *Eilean Bhòid*, Saesneg: *Isle of Bute*). Mae'n un o'r ynysoedd ym Moryd Clud, ac yn rhan o Argyll a Bute. Roedd y boblogaeth yn 2011 yn 6,498. Mae’r ynys 15 milltir o hyd, gyda lled o 4 milltir.

Yr unig dref ar yr ynys yw Rothesay. Ceir hefyd nifer o bentrefi, yn cynnwys Ascog, Ardbeg, Kerrycroy, Kilchattan Bay, Kingarth, Port Bannatyne, Straad a Rhubodach. Cynhesir yr ynys gan Lif y Gwlff ac mae nifer o erddi ar agor i’r cyhoedd.Tŷ Mount Stuart oedd yn gartref i’r Ardalydd Bute.

Mae’n debyg adeiladodd Brenin Magnus Troednoeth o Norwy Castell Rothesay yn ystod ei fordaith ym 1098 i goncro’r ynysoedd yr Alban. Symudwyd rheolaith dros y castell rhwng y Llychlynwyr a brenhinoedd yr Alban am gyfnod estynedig. Cipiwyd y castell gan Frenin Haakon o Norwy ym 1263. Yn ddieddarach, roedd y castell yn gartref i Frenin Robert II ac wedyn i’w fab Brenin Robert III. Cipiwyd y castell gan Iarll Lennox ar rhany saison ym 1544. Dalwyd y castell ar ran Brenin Siarl, ac wedyn ar ran Oliver Cromwell yn ystod y 17g, a dioddefodd y castell difrod gan gefnogwyr Cromwell ym 1659 a gan Ucheldirwyr Argyll ym 1685. Atgyweiriwyd y castell gan ail a thrydydd Ardalyddion Bute.

Claddwyd Stephanie Hortense Bonaparte, nith Napoleon Bonaparte, yng Nghapel Santes Fair, Rothesay..

Mae Ffawt Cyffiniau’r Ucheldir yn croesi’r ynys. Mae'r gogledd yr ynys yn fryniog, gyda choedwigoedd. Mae'r rhan ddeheuol yn wastad: defnyddir y de i ddiwylliad. Mewn yr ochr orllewinol yw traethau.
Mae'r gogledd yr ynys wedi cael ei wahanu o ran o'r tir mawr, sef y penrhyn Cowal, gan gulfor.

Cyn y dyfodiad y Gaelaidd, siaradwyd yr iaith Brythoneg yn yr ynys.

Harbwr Rothesay
Bae Ettrick
Bae Sant Ninian

Cludiant
--------

Mae fferi Caledonian Macbrayne yn mynd o Wemyss Bay i Rothesay, tua 12 gwaith yn ddyddiol yn ystod yr haf. Mae fferi arall yn cysylltu Colintraive â Rhubodach. Trefnir gwasanaethau bysiau ar yr ynys gan West Coast Motors.

Fferi yn cyrraedd Rothesay
Fferi Colintraive – Rhubodach

Gweler hefyd
------------

* Ardalydd Bute

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan visitbute.com
2. 1 2 3  Gwefan scotland-inverness.co.uk
Llun **Wil Ifan** yng ngwisg yr Archdderwydd ar glawr blaen Y Corn Gwlad, cylchgrawn Gorsedd y Beirdd.
Roedd **William Evans** neu **Wil Ifan** (22 Ebrill 1883 - 16 Gorffennaf 1968) yn fardd a ffigwr pwysig ym myd yr Eisteddfod.

Braslun o'i fywyd
-----------------

Ganwyd Wil Ifan yn fab i weinidog amlwg gyda'r Annibynwyr Cymraeg, y Dr Dan Evans a'i briod, a oedd yn cartrefu yr adeg honno yng Nghwmbach, Llanwinio, Sir Gaerfyrddin. Galwyd ef yn William Evans a chafodd pob cefnogaeth gan ei rieni ac ysgolion da i baratoi ei hun, ym Mhrifysgol Cymru, Bangor, y Coleg Diwinyddol a Choleg Manceinion, Rhydychen. Treuliodd William Evans ei holl fywyd yn weinidog yr Efengyl gyda'r Annibynwyr Saesneg. Roedd yn gwbl gysurus yn y ddwy iaith. Iaith crefydd oedd Saesneg, iaith yr aelwyd yn Gymraeg. Priododd Nesta Wyn Edwards o Ddolgellau, hithau fel yntau yn raddedig o Brifysgol Cymru, a ganwyd iddynt bedwar o blant. Bu farw ym Mhen-y-bont ar Ogwr a chladdwyd ef yn Rhydymain, Meirionnydd.

Ei waith llenyddol
------------------

### Bardd

Y delyneg oedd ei hoff gyfrwng fel bardd a chafwyd toreth ohonynt. Darllener y rhain yn ei gyfrolau, er enghraifft,
*Dros y Nyth* a ddaeth allan yn 1915;
*Dail Iorwg* a gyhoeddwyd yn 1919;
*Plant y Babell* a welodd olau dydd yn 1922;
*O Ddydd i Ddydd* a dderbyniodd groeso y beirniaid yn 1927;
*Y Winllan Las* a blesiodd bobl lengar Bro Morgannwg lle preswyliai y bardd-bregethwr yn 1936;
*Unwaith Eto* a gyhoeddwyd yn 1946; ac ar ôl hynny cyhoeddwyd *Haul a Glaw*.

Dyna gynhaeaf da ond lluniodd gyfrolau o farddoniaeth yn Saesneg yn ogystal; pum cyfrol yn y cyfnod ffrwythlon yma.

I raddau ei gyfraniad parhaol fu ei bryddest enwog 'Bro fy Mebyd' yn 1925. Enillodd y Goron deirgwaith a bu'n Archdderwydd yr Orsedd o 1947 hyd 1950.

### Colofnydd

Nid bardd yn unig mohono. Ysgrifennai yn gyson golofn Gymraeg i'r *Western Mail* ac y mae ei waith gorau wedi ei osod ar gof a chadw yn *y Filltir Deg* (1954) a *Colofnau Wil Ifan* (1962).

### Dramodydd

Ymddiddorodd yn y ddrama a bu yn un o arloeswyr y mudiad fel y gwelwn yn *Y Dowlad* (1922) ac *Yr Het Goch* (1933) i enwi dwy o'r chwech drama a luniodd yn Gymraeg ac un yn Saesneg.

Llyfryddiaeth
-------------

### Cyfrolau Wil Ifan

* *Dros y Nyth* (1915)
* *Dail Iorwg* (1919)
* *Plant y Babell* (1922)
* *O Ddydd i Ddydd* (1927)
* *Y Winllan Las* (1936)
* *Unwaith Eto* (1946)
* *Y Filltir Deg* (1954)
* *Colofnau Wil Ifan* (1962)

### Llyfryddiaeth

* D. Ben Rees, *Pymtheg o Wŷr Llên yr Ugeinfed Ganrif* (1972).

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 19462766
* LCCN: no2007087192
* ISNI: 0000 0000 5375 2274
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ymarfer anerobig
**Ymarfer anerobig** yw ymarfer corff sydd yn ddigon dwys i achosi lactad i'w ffurfio. Mae'r system yma yn effeithiol iawn ar gyfer ymarfer corff dwys, sef llai na 2 funud.

Mae dau fath o systemau egni anaerobig:

**System anaerobig creatin ffosffad (CP)** sydd yn cyflenwi egni’n gyflymach na phob system egni arall. Nid yw’n gallu cyflenwi egni am fwy na rhyw ddeg eiliad felly dim ond mewn cyfangiadau dwysedd uchel, ffrwydrol fel gwibio 100 metr neu daflu maen mae’n cael ei defnyddio.

**System anaerobig asid lactig** sydd yn cael ei defnyddio pan fydd y system CP wedi dod i ben. Nid yw’n cynhyrchu egni mor gyflym â’r system CP ac mae’n cynhyrchu’r rhan fwyaf o’r egni sydd ei angen ar gyfer gweithgareddau dwysedd uchel am ryw 1-2 munud e.e. rhedeg 400 metr.

Mae’r systemau ymarfer corff anaerobig yn aneffeithlon ac yn defnyddio egni’n gyflym. Mae’r diffyg defnydd o ocsigen a chrynhoad asid lactig yn achosi blinder. Mae angen ocsigen i’w hadfer sy’n achosi’r unigolyn i anadlu’n drwm ar ôl gorffen yr ymarfer corff - yr enw ar hyn yw ad-dalu’r ddyled ocsigen.

Gweler Hefyd
------------

* Adnoddau dysgu CBAC

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Medbo, JI; Mohn, AC; Tabata, I; Bahr, R; Vaage, O; Sejersted, OM (January 1988). "Anaerobic capacity determined by maximal accumulated O2 deficit". *Journal of Applied Physiology* **64** (1): 50–60.. Adalwyd 14 May 2011.
2. ↑  "Ffisoleg ymarfer corff, pennod 2" (PDF). *CBAC*. Cyrchwyd 2017. Check date values in: `|access-date=` (help)

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o’r dudalen Ffisioleg Ymarfer Corff, adnodd dysgu ar wefan **CBAC**. Mae gan testun y cofnod penodol hwnnw'r drwydded agored *CC BY-SA 4.0*; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.*
Clawr *Y Stafell Ddirgel*, Gwasg Gomer
Nofel hanesyddol gan Marion Eames yw ***Y Stafell Ddirgel***. Mae'r nofel wedi'i lleoli yn rhannol yn ardal Dolgellau yn yr 17g. Fe'i cyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1969.

Mae'r nofel yn ymdrin â'r erlid a fu ar y Crynwyr yn dilyn dyfodiad Siarl II ar orsedd Lloegr. Mae'r nofel yn dechrau ym 1672, deuddeng mlynedd wedi'r Adferiad. Dilyniant i'r *Y Stafell Ddirgel* yw *Y Rhandir Mwyn*. Yn y nofel honno disgrifir helyntion y Cymry ar ôl iddynt ymfudo i Pennsylvania yn America gan obeithio osgoi'r erlid a fu arnynt yng Nghymru.

Daw Rowland Ellis, prif gymeriad y nofel, yn Grynwr o ganlyniad i ddylanwad cymydog ond nid yw ei wraig o'r un farn ag ef. Yn dilyn ei marwolaeth hi, mae'n ailbriodi ei gyfnither, sy'n cydymdeimlo ag achos y Crynwyr. Fe'u bradychir i'r awdurdodau gan un o gyn-weision ei fferm a theflir Ellis a'i gyd-grynwyr i'r carchar a'u dedfrydu i farwolaeth. Fe'u rhyddheir ar ôl ymyrraeth uniongyrchol y brenin, a phenderfynant ymfudo i America am fywyd gwell.

### Prif Gymeriadau

* Rowland Ellis
	+ Roedd Rowland Ellis yn gymeriad hanesyddol o Fryn Mawr, Dolgellau a oedd wedi cael addysg dda ac a ddaeth yn un o arweinwyr y Crynwyr
* Hywel Vaughan
* Marged Owen
* Ellis Puw
* Meg Ellis
* Huw Morris
* Malan
* Lisa
* Sinai Roberts
* Dorcas
* Jane Owen
* Hywel Vaughan
* Jeremy Mellor
* Gwallter
Nofel 'Mis o Fehefin' ( Awst 1980) ISBN 0 85088 513 2 gan Eigra Lewis Roberts
Tai teras ym mhentref Trefor a ddefnyddiwyd fel set ar gyfer cyfres 'Minafon'
Drama deledu hynod boblogaidd oedd ***Minafon*** a ddarlledwyd ar S4C yn yr 1980au. Cynhyrchwyd y gyfres gan Ffilmiau Eryri.

Darlledwyd y bennod gyntaf ar 15 Chwefror 1985 gyda'r bennod olaf ar 10 Mawrth 1989. Roedd yn seiliedig ar gymeriadau o nofel Eigra Lewis Roberts, 'Mis o Fehefin' (Gwasg Gomer, 1980). Roedd Minafon yn stryd o dai teras mewn pentref bach dychmygol yn y Gogledd ac fe'i ffilmwyd ym mhentref Trefor, Gwynedd, Cymru.

Dilynai hynt a helynt pob dydd cymeriadau'r stryd ac fe'u portreadwyd gan gast o actorion cryf ac adnabyddus. Un o gynhyrchwyr y gyfres oedd Norman Williams ac un o'r cyfarwyddwyr oedd Dennis Pritchard Jones.

Prif gymeriadau
---------------

* John Ogwen - Dic Pŵal
* Elen Roger Jones - Hannah Haleliwia
* Iris Jones
* Olwen Rees
* Sue Roderick
* Gwenfair Vaughan
* Gillian Elisa
* Dyfan Roberts
* Beryl Williams - Gwen Elis, gwraig Dei.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Roberts, Dyfan (Tachwedd 2004). "Beryl - Y Rhyfeddod Prin". *Barn* **502**.
2. ↑  Minafon ar IMDb

Dolenni Allanol
---------------

* (Saesneg) *Minafon*  ar wefan Internet Movie Database
Adeilad yr hen ysgol yn 2006.
Ysgol ramadeg yn Llanrwst, Dyffryn Conwy, oedd **Ysgol Rad Llanrwst**. Fel yr hen 'ysgolion rhad' eraill yng Nghymru, roedd canran o fyfyrwyr Ysgol Rad Llanrwst yn derbyn nawdd o gronfa elusennol yr ysgol er mwyn cael addsyg yno. Lladin oedd iaith yr ysgol. Dysgwyd Saesneg hefyd ond, fel ymhob ysgol arall yn y wlad, dim Cymraeg.

Hanes
-----

Adeiladwyd yr ysgol gan Syr John Wynn o Wydir yn y flwyddyn 1610. Rhoddodd Syr John waddol sylweddol i'r sefydliad newydd i'w chynnal, yn cynnwys arian i godi tŷ i'r ysgolfeistr ac £20 y flwyddyn o gyflog iddo (cyflog digon derbyniol yn yr 17g).

Bu'n ysgol lewyrchus am gyfnod, ond daeth tro ar fyd. Dywedir fod yr ysgolfeistr ar ddechrau'r 19g yn gas a chreulon a chiliodd y plant a chaewyd yr ysgol. Cafodd yr adeilad ei ddefnyddio ar gyfer ysgol ganolradd newydd yn nes ymlaen yn y ganrif (Ysgol Dyffryn Conwy heddiw). Ers rhai blynyddoedd mae'r adeilad yn wag ar ôl i Ysgol Dyffryn Conwy symud i safle newydd.

Enwogion
--------

Cafodd y bardd Ieuan Glan Geirionydd ei addysg ganolradd yn yr Ysgol Rad. Ar ôl i'r ysgol fod yn gau ac i'r adeilad ddechrau dadfeilio, cyfansoddodd un o'i gerddi mwyaf adnabyddus yn galaru'r ysgol a'i hen ffrindiau. Dyma un bennill:

Mae sŵn y gloch yn ddistaw,
Heb dorf yn dod o'r dre',
A bolltau'th ddorau cedyrn
Yn rhydu yn eu lle;
Ystlum â'u mud ehediad
Sy'n gwau eu hwyrdrwm hynt
Lle pyncid cerddi Homer
A Virgil geinber gynt.
Mae cyn-ddisgyblion enwog eraill yn cynnwys:

* John Jones (Jac Glan-y-gors), llenor
* Robert Williams (Trebor Mai), bardd
* John Edwards (Meiriadog), bardd a llenor

Llyfryddiaeth
-------------

* John Elis Jones, *'Lle Pyncid Cerddi Homer a Virgil Geinber Gynt'*. Darlith. 1996. ISBN 9780000772985
* E. D. Rowland, *Dyffryn Conwy a'r Creuddyn* (Gwasg y Brython, 1949)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ysgoldy Rhad Llanrwst ar Wicidestun
2. ↑  *Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg*.
Bardd Cymraeg oedd **William Griffith** (1849 - 12 Mawrth 1890), a adnabyddid wrth ei enw barddol **Gwilym Lerpwl**. Roedd yn frodor o Ynys Môn. Ei hoff gyfrwng oedd yr englyn.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Gwilym ym mhentref Penysarn ym mhlwyf Llaneilian, Sir Fôn yn 1849. Ychydig o addysg ffurfiol a gafodd. Aeth i chwilio am waith yn Lerpwl pan yn ifanc. Cafodd waith fel gofalwr adeilad mawr y 'Westminster Chambers' yn y ddinas honno. Dioddefodd iechyd gwael am flynyddoedd. Bu farw ar y 12fed o Fawrth, 1890.

Englynwr
--------

Dechreuodd farddoni dan yr enw "Gwilym" yn unig; golygydd *Y Genedl Gymreig* a ychwanegodd "Lerpwl" i'w enw barddol. Yr englyn oedd hoff fesur y bardd a chyhoeddwyd rhai cannoedd o'i englynion dros y blynyddoedd, mewn cylchgronau a phapurau newyddion Cymraeg ac mewn blodeugerddi. Un gyfrol yn unig a gyhoeddodd y bardd ei hun, sef *Y Llusern* (1886).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  R. Môn Williams, *Enwogion Môn 1850-1912* (Bangor, 1913).

Gweler hefyd
------------

* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)