Tiriogaethau lle mae pobl Somali yn byw ac sy'n rhan o "Somalia Fawr"
Mae'r term **Somalia Fawr** (yn Somalieg *Soomaaliweyn*; Arabeg: الصومال الكبير‎) yn cyfeirio at y rhanbarthau hynny ar Gorn Affrica lle mae Somaliaid yn byw. Mae'n freuddwyd sy'n cynnwys uno gwladwriaeth gyfoes Somalia, Jibwti (cyn-drefedigaeth Ffrengig sy'n Somali o ran cenedligrwydd) gogledd-ddwyrain Cenia ac Ogaden, rhanbarth ddwyreiniol o Ethiopia sy'n ffinio â Somalia.

Yn hanesyddol mae'n cyfeirio at greu tiriogaeth (a oedd yn bodoli am ychydig fisoedd yn unig rhwng 1940 a 1941) a oedd yn cynnwys yr holl ardaloedd lle'r oedd Somaliaid yn byw ar adeg ffasgaeth.

Hanes
-----

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf gwnaeth y Deyrnas Unedig gytundeb cyfrinachol gyda'r Eidal ar gyfer trosglwyddo 94,050 km 2 o diriogaeth Oltregiuba i Somalia Eidalaidd pe bai'r Eidal yn ymuno â'r rhyfel ochr yn ochr â'r Cytundeb Triphlyg.

Ar ddiwedd y gwrthdaro a chyda buddugoliaeth y cytundeb, parchwyd y cytundeb a gwerthwyd yr Juba (*Oltregiuba* yn Eidaleg) i'r Eidal ym 1924 a'i ymgorffori wedyn yn Somalia ym 1926. Ar ôl rhyfel Ethiopia ym 1936, ymgorfforwyd Ogaden hefyd yn Somalia yr Eidal. Yn dilyn hynny ym mis Awst 1940 llwyddodd milwyr Dwyrain Affrica yr Eidal i goncro Somalia Brydeinig trwy yrru'r Prydeinwyr allan: felly fe greon nhw'r "Grande Somalia", balchder ffasgaeth Mussolini. Ym mis Awst 1940 ymffrostiodd Mussolini i grŵp o Somaliaid yn Rhufain, gyda choncwest Somalia Prydain (ei fod wedi ei atodi i Somalia Eidalaidd) fod bron yr holl bobl Somalïaidd yn unedig, gan gyflawni eu breuddwyd am undeb o holl Somaliaid. Ym mis Medi 1940 cyhoeddodd hyd yn oed i'r pobl Somali yn yr Eidal ei fod wedi creu  *Grande Somalia*  Eidalaidd y tu mewn i'w Ymerodraeth yr Eidal.

"Somalia Fawr" a unodd yr holl Somaliaid yn yr un diriogaeth
Ond ym mis Mawrth 1941 cipiodd y Prydeinwyr eu trefedigaeth ac, wrth lwyddo i drechu'r gwrthiannau Eidalaidd diwethaf, ail-feddiannodd Gorn Affrica gyfan ac felly'r holl ranbarthau lle mae poblogaethau Somali yn byw. Yn ystod haf 1941 datgymalodd y Prydeinwyr "Great Somalia" unwaith eto, er mwyn ennill dros Ethiopiaid Haile Selassie a hawliodd Ogaden.

Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, roedd gweithgareddau ymreoliaethol yn cynnwys amcanion gwleidyddol a milwrol Ethiopia a Somalia. Ar ddiwedd y 1970au, ymladdodd y ddwy wlad ryfel Ogaden i reoli'r rhanbarth lle'r oedd Somali yn byw ond yn rhan o Ethiopia.

Ar hyn o bryd - gyda Somalia wedi'i lleihau i ryfel cartref sydd yn y gorffennol wedi cwestiynu bodolaeth y wladwriaeth - dim ond "breuddwyd" byrhoedlog rhai cenedlaetholwyr Somalïaidd yw Somalia Fwyaf.

Wedi'r Ail Ryfel Byd
--------------------

Mae'r pump pegwn ar y seren ar faner Somalia yn symbol o'r 5 tiriogaeth Somali: Somalia Eidalaidd, Somalia Brydeinig, Ogaden, Jibwti a Gogledd-Ddwyrain Cenia. Mae baner Somaliland hefyd yn cynnwys y seren pum pegwn
Map wleidyddol o'r tiriogaethau lle triga'r Somaliaid Mai 2007)
Yn dilyn Cytundeb Potsdam yn 1945 penderfynwyd i beidio dychwelyd tiriogaeth Somalia i reolaeth yr Eidal. Yn 1949 penderfynnodd y Cenhedloedd Unedig y byddai gan yr Eidal 'warchodaeth' dros ei thiriogaeth Somali am ddeng mlynedd a wedi hynny bydd y tiriogaeth yn dod yn annibynnol.

Yn y cyfamser, ym 1948, dan bwysau gan eu cynghreiriaid o'r Ail Ryfel Byd ac er mawr siom i Somaliaid, [6] dychwelodd y Prydeinwyr yr *Hawd* (ardal bori Somali bwysig a gafodd ei "gwarchod" yn ôl pob tebyg gan gytuniadau Prydain gyda'r Somaliaid ym 1884 a 1886) a Rhanbarth Somalïaidd i Ethiopia, yn seiliedig ar gytundeb a lofnodwyd ganddynt ym 1897 lle rhoddodd Prydain diriogaeth Somali i'r Ymerawdwr Ethiopia Menelik yn gyfnewid am ei gymorth yn erbyn cyrchoedd gan claniau Somali. Roedd Prydain yn cynnwys yr amod y byddai trigolion Somalïaidd yn cadw eu hymreolaeth, ond hawliodd Ethiopia sofraniaeth dros yr ardal ar unwaith. [9] Ysgogodd hyn gynnig aflwyddiannus gan Brydain ym 1956 i brynu tiroedd Somali yr oedd wedi troi drosodd yn ôl. [9] Hefyd, rhoddodd Prydain weinyddiaeth yr Ardal Ffiniau Gogleddol a oedd bron yn gyfan gwbl yn Somali i genedlaetholwyr o Kenya er gwaethaf plebiscite anffurfiol yn dangos awydd llethol poblogaeth y rhanbarth i ymuno â'r Weriniaeth Somali sydd newydd ei ffurfio.

Cafwyd gwrthryfelodd Somaliaid yn Ethiopia er mwyn uno gyda Somalia, ond methodd rhain.

Enillodd Djibouti ei annibyniaeth ym 1977, ond cynhaliwyd refferendwm ym 1958 ar drothwy annibyniaeth Somalia ym 1960 i benderfynu a ddylid ymuno â Gweriniaeth Somali neu aros gyda Ffrainc. Trodd y refferendwm o blaid cysylltiad parhaus â Ffrainc, yn bennaf oherwydd pleidlais "ie" gyfun gan y grŵp ethnig Afar a phresenoldeb Ewropeaidd sylweddol. Fodd bynnag, roedd mwyafrif y rhai a bleidleisiodd "na" yn Somaliaid a oedd yn gryf o blaid ymuno â Somalia unedig fel y cynigiwyd gan Mahmoud Harbi. Lladdwyd Harbi mewn damwain awyren ddwy flynedd yn ddiweddarach, a dirwynwyd Hassan Gouled Aptidon, Somali a ymgyrchodd dros bleidlais ie yn refferendwm 1958, fel arlywydd cyntaf Djibouti ar ôl annibyniaeth (1977–1991).

Albania Fawr
------------

Nid tirogaethau y Somaliaid oedd yr unig tiroedd i'w huno gan luoedd Mussolini yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Unwyd tirogaethau'r Albaniaid o dan reolaeth yr Eidal i wireddu uno Albania gyfoes, Cosofo a pheth tiriogaethau bychain eraill i greu Albania Fawr.

Darllen Pellach
---------------

* New President of Somali Regions a Believer in Greater Somalia, 2018
* Pan-Somalism

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Roder, Tillman. *Constitutionalism in Islamic Countries: Between Upheaval and Continuity*. OUP USA. t. 556.
2. ↑  Tripodi, Paolo. *The Colonial Legacy in Somalia* p. 104 (New York, 1999)
3. ↑  Antonicelli, Franco.  *Trent'anni di storia italiana 1915 - 1945*. t. 47
4. ↑  Aristide R. Zolberg et al. *Escape from Violence: Conflict and the Refugee Crisis in the Developing World*, (Oxford University Press: 1992), p.106
5. ↑  David D. Laitin, *Politics, Language, and Thought: The Somali Experience*, (University Of Chicago Press: 1977), p.73
6. ↑  David D. Laitin, *Politics, Language, and Thought: The Somali Experience*, (University Of Chicago Press: 1977), p.75
7. ↑  Lowell Barrington, *After Independence: Making and Protecting the Nation in Postcolonial and Postcommunist States*, (University of Michigan Press: 2006), p.115