recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Grŵp cerddoriaeth electronig a roc amgen yn yr 1980au hwyr oedd **Pop Negatif Wastad**. Aelodau'r grŵp oedd Gareth Potter ac Esyllt Wigley o'r grŵp Crisialau Plastig. Y dylanwad pennaf armymt oedd *Acid House*  a phync Americanaidd a gellir disgrifio'r gerddoriaeth fel cyfuniad o gerddoriaeth ‘ddiwydiannol’ dywyll a ‘house’.

Wnaethon nhw erioed chwarae'n fyw, ond fe ymddangoson nhw ar Fideo 9, gan recordio thema i'r rhaglen *Slac Yn Dynn* ar S4C a chwaraeodd y band yn y ffilm *Mwg Glas, Lleuad Waed*.

Disgograffi
-----------

* *Wastad* - 1990 LP 12" (SLATE 9, Recordiau Central Slate)

Traciau: Valium, Pop Negatif Wastad, Kerosene, Iawn, Pop negatif, "Helo rhywbeth newydd".

* *Ceri Dwi Angen Cysgu* (Twinfield gyda Pop Negatif Wastad) - 2016 (Sengl ar Soundcloud[*dolen marw*])

Gweler hefyd
------------

* Tŷ Gwydr - Mark Lugg, David Lord a Gareth Potter; y band cyntaf i ddod a 'rave' i Gymru.
* Tudalen artist ar Discogs

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.ytwll.com; adolygiad o arddangosfa o gloriau Pop Negatif Wastad gan Carl Morris; adalwyd 20 Mai 2015
2. ↑  Proffil y grŵp ar Curiad.org
Gofal! Bathiad yw'r term hwn, gan nad oes, hyd y gwyddus, derm Cymraeg am *Probabilistic proof*.
Mae **prawf tebygolrwydd** yn un o'r profion mathemategol a ddefnyddir i brofi (neu wrthbrofi) datganiad mathemategol. Mae'n dangos bod enghraifft yn bodoli, i sicrwydd, trwy ddefnyddio dulliau theori tebygolrwydd. Mae prawf tebygolrwydd, fel y 'prawf lluniadol', yn un o sawl ffordd i ddangos theoremau bodolaeth.

Ni ddylid drysu hyn â'r dadl bod theori 'yn ôl pob tebyg' yn wir, a 'dadl eglurder' ('plausibility argument').

Er nad yw'r rhan fwyaf o fathemategwyr yn credu bod y dystiolaeth tebygolrwydd hwn yn cyfrif fel prawf mathemategol dilys, mae rhai mathemategwyr ac athronwyr yn dadlau bod o leiaf rai mathau o dystiolaeth tebygolrwydd (megis algorithm prawf tebygolrwydd Rabin ar gyfer profi cynraddiaeth) cystal â phrofion mathemategol dilys.

Mae'r dull hwn bellach wedi ei gymhwyso i feysydd mathemateg eraill megis theori rhif, algebra llinellol, a dadansoddiad go iawn, yn ogystal â chyfrifiadureg (ee crynhoi ar hap) a theori gwybodaeth.

Cyfeiriadau
-----------
Tirfesurydd Cymreig oedd **George Everest** (4 Gorffennaf 1790 – 1 Rhagfyr 1866). Mae'n fwyaf adnabyddus oherwydd i Fynydd Everest gael ei enwi ar ei ôl.

Ganed ef yn Nghrughywel, Powys. Ymunodd a'r fyddin, ac yn ddiweddarach bu'n brif dirfesurydd India dan yr Ymerodraeth Brydeinig o 1830 hyd 1843. Yn y swydd yma, roedd yn gyfrifol am archwiliad trigonometrig yn ymestyn o dde India hyd ogledd Nepal.

Ym 1865, rhoddwyd yr enw Saesneg **Everest** gan Andrew Waugh, Uwch-Arolygydd India ar y pryd, ar fynydd oedd wedi ei brofi i fod yn gopa uchaf y byd gan yr arolwg. Enwau hynafol y mynydd yn y Sansgrit yw **Devgiri** ("Mynydd Sanctaidd") a **Devadurga**. **Chomolungma** neu **Qomolangma** ("Mam y Bydysawd") yw'r enw Tibeteg, a **Zhūmùlǎngmǎ Fēng** (珠穆朗玛峰 neu 珠穆朗瑪峰) neu **Shèngmǔ Fēng** (圣母峰 neu 聖母峰) yw'r enw Tsieinëeg perthynol. Yn y Nepaleg fe'i gelwir yn **Sagarmatha** (सगरमाथा), "Pen yr Awyr".

Yn eironig, roedd Syr George Everest ei hun wedi dysgu Waugh i roi enwau cynhenid neu frodorol i bob endid daearyddol, ond doedd ddim modd i estronwyr teithio i Nepal nac i Tibet ar y pryd, ac ymddengys nad oedd Waugh yn gwybod fod enwau lleol ar y mynydd. Dyma dywedodd Waugh:

> 
> *I was taught by my respected chief and predecessor, Colonel Sir George Everest to assign to every geographical object its true local or native appellation. But here is a mountain, most probably the highest in the world, without any local name that we can discover, whose native appellation, if it has any, will not very likely be ascertained before we are allowed to penetrate into Nepal. In the meantime the privilege as well as the duty devolves on me to assign…a name whereby it may be known among citizens and geographers and become a household word among civilized nations.*
> 
> 
> 

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 27447861
* LCCN: nr92018799
* ISNI: 0000 0000 5106 3010
* GND: 10208467X
* SUDOC: 076600572
* BNF: cb14361241v (data)
* BIBSYS: 9068330
* NKC: xx0254993
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Polynomial cwadratig gyda dau fôn real sy'n croesi echelin *x*, ac felly ni cheir bonion cymhleth. Mae gan rhai bolynominalau eraill eu hisafbwynt uwchben echelin *x*, ac yn yr achosion yma, ni cheir bonion real, ond ceir dau fôn cymhleth.
{\displaystyle f(x)=ax^{2}|\_{a=\{0.1,0.3,1,3\}}\!}
Mewn algebra, **polynomial cwadratig**, **ffwythiant cwadratig** neu **polynomial gradd-2** yw ffwythiant polynomial mewn un (neu fwy nag un) newidyn, lle mae'r term gradd-uchaf yn radd dau. Er enghraifft, mae'r ffwythiant polynomial yn y tri newidyn *x*, *y,* a *z* yn cynnwys termau anghynhwysol (*exclusive*) *x*2, *y*2, *z*2, *xy*, *xz*, *yz*, *x*, *y*, *z*, a chysonyn:

{\displaystyle f(x,y,z)=ax^{2}+by^{2}+cz^{2}+dxy+exz+fyz+gx+hy+iz+j,}
gydag o leiaf un cyfernod *a, b, c, d, e,* neu *f* sy'n dermau gradd-2, heb fod yn sero.

Mae gan y ffwythiant cwadratig un-newidyn (*univariate*) y ffurf ganlynol:[1]

{\displaystyle f(x)=ax^{2}+bx+c,\quad a\neq 0}
yn yr un-newidyn *x*. Parabola yw graff y ffwythiant cwadratig un-newidyn, gyda'i echelin cymesuredd yn baralel (neu'n 'gyfochrog') i echelin-*y* (gweler uchod).

Os yw'r ffwythiant cwadratig yn cael ei osod yn hafal i sero, yna gelwir y canlyniad yn 'hafaliad cwadratig'.

Mae gan y deunewidyn (yn nhermau'r newidynnau *x* a *y* y ffurf

{\displaystyle f(x,y)=ax^{2}+by^{2}+cxy+dx+ey+f\,\!}
gydag o leiaf un *a, b, c* sydd heb fod yn hafal i sero. Byddai hafaliad sy'n gosod y ffwythiant yma'n hafal i sero yn rhoi trychiad conig, cylch neu fath arall o elíps, parabola neu hyperbola.

Geirdarddiad
------------

Daw'r ansoddair 'cwadratig' o'r gair Lladin *quadrātum* ("sgwâr"). 'Poly' yw 'llawer'.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Quadratic Equation -- from Wolfram MathWorld". Cyrchwyd 6 Ionawr 2013.
Mosg Hazrat Fatimah yn Qom
Mae **Qom** (Perseg: **قم**, hefyd **Q'um** neu **Kom**) yn ddinas hanesyddol yng ngogledd canolbarth Iran. Mae'n gorwedd 156 km i'r de-orllewin o Tehran, prifddinas Iran, ac mae'n brifddinas talaith Qom. Amcangyfrifwyd fod ganddi boblogaeth o 1,042,309 yn 2005. Mae'r ddinas yn gorwedd ar lannau Afon Qom.

Ystyrir Qom yn ddinas sanctaidd gan Mwslemiaid Shia, am ei bod yn gartref i gysegrfan Fatema Mæ'sume, chwaer yr Imam `Ali ibn Musa Rida (Perseg: *Imam Reza*, OC 789-816). Qom yw canolfan bwysicaf ysgolheictod Shi'a yn y byd, ac mae'n ganolfan pererindod bwysig. Yn ogystal mae Qom yn gartref i ran o raglen gofod Iran.

Hanes
-----

Mae hanes Qom fel canolfan drefol yn ymestyn yn ôl i'r cyfnod cyn-Islamig. Mae darganyddiadau archaeolegol yn dangos fod pobl yn byw yno ers y 5ed mileniwm CC. Dan yr enw *Kum*, tyfodd i fod yn ddinas ranbarthol bwysig. Pan gyrhaeddodd yr Arabiaid yn y 7g newidiwyd yr enw i Qom.

Yn cyfnod y Seljukiaid blodeuodd Qom. Ond pan ddaeth y Mongoliaid i oresgyn Persia dioddefodd y ddinas ddinistr ar raddfa sylweddol. Ond yn ddiweddarach, ar ôl i'r frenhinllin Fongolaidd (yr Ilkhanate), droi i Islam yn ystod teyrnasiad Öljeitü (Perseg: Muhammad Khudabænde), adferwyd y ddinas i'w hen ogoniant.

Ar ddiwedd y 14g cafodd y ddinas ei difetha gan Tamerlane a lladdwyd nifer o'r trigolion. Unwaith eto adferwyd y ddinas a daeth yn ganolfan bererindod fawr yng nghyfnod y Safavid. Erbyn 1503 roedd nifer o ysgolion diwinyddol yn Qom.

Dioddefodd eto gan y goresgyniadau Affgan ac yn nheyrnasiad Nadir Shah. Yn 1793 daeth Qom dan reolaeth Agha Muhammad Khan Qajar. Dyma'r cyfnod pan ychwanegwyd yn sylweddol i adeiladwaith trawiadol Mosg Hazrat Fatimeh.

Yn ystod y goresgyniad gan Rwsia yn 1915, symudodd nifer o drigolion Tehran i Qom am ddiogelwch a bu bron i'r brifddinas gael ei symud i Qom. Sefydlwyd "Pwyllgor Amddiffyn Cenedlaethol" yn Tehran, a throes Qom yn un o ganolfannau pwysicaf y gwrthwynebiad gwladgarol i ddominyddiaeth a rheolaeth Rwsia a Phrydain yn Iran.

Yn ddiweddarach, bu Qom yn ganolfan i'r Ayatollah Khomeini yn ei wrthwynebiad i'r Pahlaviaid, cyn ei alltudio o'r wlad, a arweiniodd yn y pen draw at Chwyldro Islamaidd Iran yn 1979.

Gefeilldrefi
------------

* Santiago de Compostela, Sbaen
Enghraifft syml o bolygon ceugrwm.
Gelwir **polygon** syml nad yw'n amgwm yn **geugrwm**. Mae gan y polygon ceugrwm o leiaf un ongl fewnol sydd rhwng 180 a 360 gradd.[1]

Nodweddion:

1. Mae rhai llinellau sy'n cynnwys pwyntiau y tu mewn i'r polygon yn croestori ei ffin mewn mwy na dau bwynt.
2. Mae rhai croeslinau'r polygon ceugrwm yn gorwedd yn rhannol neu'n gyfan gwbl y tu allan i'r polygon.
3. Mae rhai rhannau o polygon ceugrwm nad ydynt yn rhannu'r plân yn ddau hanner lle mae un ohonynt yn cynnwys y polygon cyfan.

Nid oes unrhyw un o'r tri datganiad hyn yn gywir o ran y polygon amgrwm, fodd bynnag.

Fel gydag unrhyw bolygon syml, mae swm yr ongl fewnol yn: π (*n* − 2) radian, ac felly 180°×(*n* − 2), lle mae *n* yn cyfateb i nifer yr ochrau.

Mae'n bosibl bob amser rannu polygon ceugrwm yn set o bolygonau amgrwm. Disgrifia Chazelle a Dobkin (1985) i algorithm amser-polynomial ar gyfer dod o hyd i ddadelfennu i mewn i'r nifer lleiaf o bolygonau cefngrwm â phosibl.[2]

Ni all triongl byth fod yn geugrwm, ond mae polygonau ceugrwm yn bodoli gyda *n* o ochrau ar gyfer unrhyw *n> 3*. Enghraifft o pedrochr ceugrwm yw'r dart.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Diffiniad ar mathopenref.com.
2. ↑  Chazelle, Bernard; Dobkin, David P. (1985), "Optimal convex decompositions", in Toussaint, G.T. *Computational Geometry*, Elsevier, pp. 63–133, .
Gwobr a noddir yn annibynnol ar gyfer ffilmiau LHDT a gyflwynir yng Ngŵyl Ffilmiau Cannes ydy'r **Queer Palm**. Sefydlwyd y wobr yn 2010 gan y newyddiadurwr Franck Finance-Madureira sy'n trefnu'r digwyddiad yn flynyddol. Noddir y wobr gan Olivier Ducastel a Jacques Martineau, gwneuthurwyr y ffilmiau *Jeanne and the Perfect Guy*, *The Adventures of Felix*, *Crustacés et Coquillages*, a *L'Arbre et la forêt*.

Gwobrwyir ffilmiau am eu hymdriniaeth o themâu LHDT ac fe'u dewisir o'r ffilmiau a enwebir neu a gyflwynir yn y Detholiad Swyddogol, Un Certain Regard, Wythnos y Beirniaid Rhyngwladol a Phythefnos y Cyfarwyddwyr.

Enillwyr
--------

| Blwyddyn | Ffilm fuddugol | Ffilm fer fuddugol |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 2010 | ***Kaboom*** by Gregg ArakiBaner Unol Daleithiau AmericaBaner Ffrainc | Heb ei gydnabod |  |
| 2011 | ***Beauty***  gan Oliver HermanusBaner De AffricaBaner Ffrainc | Heb ei gydnabod |  |
| 2012 | ***Laurence Anyways***  gan Xavier DolanBaner Canada | ***It's Not a Cowboy Movie***gan Benjamin ParentBaner Ffrainc |  |
| 2013 | ***Stranger by the Lake*** gan Alain GuiraudieBaner Ffrainc | Heb ei gydnabod |  |
| 2014 | ***Pride*** by Matthew WarchusBaner Y Deyrnas Unedig | Heb ei gydnabod |  |

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   'Hardcore' gay film wins at Cannes. *Bangkok Post* (26 Mai 2013).

Dolenni allanol
---------------

* Queer Palm
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Pumnalen ymlusgol** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Potentilla reptans* a'r enw Saesneg yw *Creeping cinquefoil*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Pumdalen Ymlusgol, Dail y Pumbys, Gwyn y Merched, Llwynhidydd, Llysiau Pumbys, Llysiau y Bumpys, Meillionen Pumbys, Pumbys, Pumbys Rhedegog, Pumdalen Gyffredin, Pumdalen Gyffredin Ymlusgaidd, Traeturiaid y Bugeilydd.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Pumnalen ymlusgol***
R.E.M. yn 2003
Roedd **R.E.M.** yn fand roc a ffurfiwyd yn Athens, Georgia, ym 1980 gan Michael Stipe (prif leisydd), Peter Buck (gitâr), Mike Mills (gitâr bâs) a Bill Berry (drymiau ac offerynnau traw). Roedd R.E.M yn un o'r bandiau roc amgen cyntaf i fod yn boblogaidd a daethant yn adnabyddus yn sgîl y modd y chwaraeodd Buck ei gitâr a llefaru aneglur Stipe. Rhyddhaodd R.E.M. eu sengl cyntaf, 'Radio Free Europe', ym 1981 ar y label recordio annibynnol Hib-Tone. Dilynwyd y sengl hon gyda'r EP *Chronic Town* ym 1982, y tro cyntaf i'r band ryddhau cerddoriaeth ar label I.R.S. Records. Ym 1983, rhyddhaodd y band eu halbwm cyntaf, *Murmur*, i ganmoliaeth aruchel ac adeiladodd y band eu henw da dros y blynyddoedd canlynol trwy ryddhau mwy o'u cerddoriaeth, teithio'n barhaus o amgylch y wlad yn perfformio'n fyw a thrwy gefnogaeth radio colegau. Wedi blynyddoedd o lwyddiant ar y sîn tanddaearol, llwyddodd R.E.M. yn y prif ffrwd cerddorol ym 1987 gyda'r sengl 'The One I Love'. Arwyddodd y grŵp gytundeb gyda Warner Bros. Records ym 1988 a dechreuasant sôn am eu pryderon gwleidyddol ac amgylcheddol tra'n perfformio i gynulleidfaoedd eang ledled y byd. Gwahanodd y band ym Medi 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 125165162
* LCCN: n89673788
* ISNI: 0000 0001 2151 5044
* GND: 1224460-0
* SUDOC: 069737967
* BNF: cb13906118x (data)
* BIBSYS: 63319
* NKC: xx0015472

 |
Mae **Gallt y Goedhwch** yn gopa mynydd a geir yn Llanfihangel-yng-Ngwynfa, rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SJ137159. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 215 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 325 metr (1066 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cyn-chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymru yw **Graham Price** MBE (ganwyd 24 Tachwedd 1951). Enillodd 41 o gapiau dros Cymru, yn chwarae fel prop.

Ganed ef yn Moascar yn yr Aifft, ac addysgwyd ef yn Ysgol Gorllewin Mynwy, Pontypwl cyn astudio peirianneg sifil yn UWIST. Bu'n chwarae dros glwb Pontypwl fel prop pen-tyn. Gyda Bobby Windsor a Charlie Faulkner, roedd yn ffurfio'r "Rheng flaen Pontypwl" a anfarwolwyd yng nghân Max Boyce, ac a elwid hefyd y "Viet Gwent".

Enillodd ei gap gyntaf dros Gymru yn erbyn Ffrainc yn 1975 ym Mharis, a sgoriodd gais o 70 llath. Roedd yn rhan allweddol o'r tîm Cymreig a gyflawnodd y Gamp Lawn yn 1976 a 1978. Ymddeolodd o rygbi rhyngwladol yn 1983; roedd ei gêm olaf hefyd yn erbyn Ffrainc ym Mharis.

Aeth ar daith gyda’r Llewod i Seland Newydd yn 1977, i Dde Affrica yn 1980 a Seland Newydd eto yn 1983. Chwaraeodd mewn deuddeg gêm brawf yn olynol i'r Llewod.

Llyfryddiaeth
-------------

* Graham Price (1984) *Price of Wales* (Willow Books) ISBN 0-00-218066-9
Roedd **George Buchanan**, (Gaeleg yr Alban: Seoras Bochanan, Chwefror 1506 - 28 Medi, 1582) yn hanesydd a dyneiddiwr Albanaidd a rhan o'r mudiad Monarchomach.

Ganed ef yn Killearn, ger Stirling, a bu farw ei dad yn ieuanc gan adael y teulu yn dlawd. Yn 1520 gyrrodd ei ewythr, James Heriot, ef i astudio i Brifysgol Paris, ond pan fu farw ei ewythr yn 1522 ni allodd barhau yno. Dychwelodd i'r Alban, lle cymerodd ran mewn ymgyrch filwrol aflwyddiannus i Loegr. Aeth i Brifysgol St Andrews, lle graddiodd yn B.A. yn 1525, yna dychwelodd i Brifysgol Paris lle graddiodd yn M.A. yn 1528.

Roedd gan Buchanan ddiddordeb yn y syniadau Protestannaidd newydd, ond parhaodd yn aelod o'r Eglwys Gatholig yr adeg yma. Pan fu erlid ar y Lutheriaid yn yr Alban yn 1539 ffôdd i Baris, ond pan ddarganfu fod ei elyn, y cardinal David Beaton, yno, aeth ymlaen i Bordeaux, lle daeth yn athro Lladin yng Ngholeg Guienne. Ysgrifennodd nifer o'i weithiau gorau yma, ac roedd Michel de Montaigne yn un o'i fyfyrwyr. Yn 1542 neu 1543 dychwelodd i Baris, yna yn 1547 aeth i Brifysgol Coimbra, Portiwgal. Yma cyhuddwyd ef o fod yn ddilynydd Luther, a charcharwyd ef am saith mis. Dychwelodd i Baris, yna yn 1560 neu 1561 i'r Alban, lle daeth yn diwtor i'r frenhines ieuanc, Mari I. Erbyn hyn roedd yn Brotestant agored. Yn ddiweddarach daeth yn diwtor i'w mab, Iago VI. Bu farw yng Nghaeredin yn 1582, gan gael ei gladdu ym mynwent Greyfriars.

Ysgrifennodd nifer fawr o weithiau, ac ystyrir ef yn un o awduron Lladin gorau y cyfnod modern. Ymhlith ei weithiau pwysicaf mae *De Jure Regni*, lle awgryma fod grym yn dod o'r bobl, yn hytrach nag o'r brenin, a *Rerum Scoticarum Historia*, a orffennodd ychydig cyn ei farwolaeth, sy'n adrodd hanes yr Alban. Yn y llyfr hwn, ef oedd y cyntaf i nodi fod grŵp o ieithoedd ym Mhrydain ac Iwerddon a hen iaith Gâl oedd ar wahan i'r ieithoedd Lladin a'r ieithoedd Germanaidd, a galwodd hwy yr ieithoedd Galaidd. Ef oedd y cyntaf i ddefnyddio'r gair *Celt* am rai o drigolion Prydain ac Iwerddon, gan awgrymu fod Gwyddeleg a Gaeleg yr Alban wedi cyrraedd yno gydag ymfudwyr o dde Gâl. Nid oedd ef yn cynnwys y Brythoniaid yn ei ddefnydd o'r term "Celt".

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 105874857
* LCCN: n50041144
* ISNI: 0000 0001 2146 3184
* GND: 117638498
* SELIBR: 179586
* SUDOC: 027891917
* BNF: cb11983633v (data)
* BIBSYS: 5075446
* NLA: 35023305
* NKC: ola2009531374
* The SBN id BVEV019530 is not valid.
* BNE: XX1498007
* CiNii: DA02140940
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Gallt Roundton** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 27 Hydref 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 33.44 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Graig Goch** yn gopa mynydd a geir ger Cadair Idris ar ochr Llyn Tal-y-llyn, rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH714084. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 456m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 586 metr (1923 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ardal ym Mharis, prifddinas Ffrainc, yw'r ***Quartier latin*** neu yn Gymraeg **yr Ardal Ladinaidd** a fu'n hafan i fyfyrwyr ac ysgolheigion, cerddorion ac arlunwyr ers mil o flynyddoedd. Lleolir ger *La Rive Gauche*, hynny yw "Glan Chwith" Afon Seine, yn y 5ed *arrondissement* ac yng ngogledd a dwyrain y 6ed *arrondissement*.

Gellir olrhain hanes yr ardal wreiddiol yn ôl i'r flwyddyn 52 CC, dyddiad sefydlu'r ddinas Lutetia gan y Rhufeiniaid. Tyfodd y ddinas a elwid yn hwyrach Paris o amgylch yr ardal hon. Saif rhai o'r adeiladau Rhufeinig hyd heddiw, gan gynnwys yr amffitheatr a'r baddondai. Cyfeiria'r enw *Quartier latin* at y Lladin, iaith y prifysgolion a'r Eglwys yn ystod yr Oesoedd Canol. Y Sorbonne, ysgol ddiwinyddol Prifysgol Paris, oedd yr adeilad academaidd cyntaf o nod yn yr ardal a sefydlwyd tua 1253. Yn y canrifoedd ers hynny sefydlwyd sawl prifysgol, coleg, ac ysgol o amgylch y Sorbonne. O ganlyniad i'r niferoedd mawr o fyfyrwyr a drigai yno, datblygodd diwylliant ysgolheigaidd ond hefyd awyrgylch bywiog sy'n goroesi heddiw yn y siopau llyfrau a thafarnau ar hyd y strydoedd cul. Bellach mae'r ardal yn llawn caffis a bistros yn ogystal â chanolfannau adloniant megis y Comédie Française. Ymhlith yr adeiladau hanesyddol eraill mae'r Pantheon (beddrod Victor Hugo, Voltaire ac Emile Zola), parciau Jardin du Luxembourg a Jardin des Plantes, yr amgueddfa ganoloesol a'r amgueddfa natur.

Golygfa'r Sefydliad Eigioneg ar gornel Rue Sant-Jacques a Rue Gay-Lussac.
Lleolir y *Quartier latin* yn agos i ddwy ardal arall *La Rive Gauche* sy'n ganolfannau deallusol a chreadigol: Faubourg Saint-Germain, a fu'n gymdogaeth aristocrataidd yn hanesyddol; a Montparnasse, sy'n enwog am ei chaffis, ei mynwent, a'i chladdgelloedd. Mae'r tair ardal hon i gyd yn gartref i fyfyrwyr ac academyddion hyd heddiw, er bod rhai yn pryderu bod y cylch yn colli ei hunaniaeth yn sgil boneddigeiddio a thwristiaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [latin: the Latin Quarter].
Mae **Priory Wood** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1971 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.63 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Canwr a chyfansoddwr Cymreig o Gaerdydd yw **Gareth Bonello**, ganwyd 13 Ebrill 1981. Mae'n canu yn y Gymraeg a'r Saesneg. Mae'n perfformio yng Nghymru a thramor o dan ei enw bedydd ac o dan ei enw llwyfan, The Gentle Good.

Yn ôl cyfweliad ar Radio Yes Cymru adeg Eisteddfod Caerdydd 2018 mae Gareth o dras Cymraeg, Gwyddelig a Malteg. Gyda'r cyfenw yn dod o Ynys Malta.

Addysg
------

Aeth i ysgolion Ysgol Gymraeg Melin Gruffydd ac Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf yng Nghaerdydd.

Mae ganddo radd mewn Sŵoleg gan arbenigo mewn ornitholeg. Mae'n astudio (yn 2017) ar gyfer gradd doethur PhD ym Mhrifysgol De Cymru.

Gwaith
------

Bu Gareth yn gweithio i'r British Trust for Ornithology a rhwng 2007 tan 2015 gydag Amgueddfa Cymru yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan, lle bu'n cynnal teithiau blynyddol i wrando ar ganu'r adar gyda'r wawr fel rhan o Ddiwrnod Rhynglwadol Côr y Bore ('International Dawn Chorus Day') ar dir yr Amgueddfa.

Mae bellach yn gerddor amser llawn ac yn recordio a pherfformio dan ei enw ei hun neu fel The Gentle Good.

Gwleidyddiaeth
--------------

Yn ôl cyfweliad ar Radio Yes Cymru ar 10 Awst 2018, nododd Bonello ei fod yn teimlo'n fwy fwy pleidiol i Gymru annibynnol yn enwedig wedi refferndwm Brexit.

Personol
--------

Mae Gareth yn byw yng Nghaerdydd gyda'i wraig, Jennifer Gallichan, sydd hefyd yn rhan o grŵp Gareth, The Gentle Good.

Dolenni
-------

* Gwefan The Gentle Good (Cymraeg)
* Twitter @gbonello

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2
2. ↑  "Welsh and Khasi Cultural Dialogues website". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-11-07. Cyrchwyd 2018-08-22.
3. ↑  Alison Young (28 April 2012). "St Fagans National History Museum celebrates International Dawn Chorus Day". WalesOnline.
4. ↑  Gareth Bonello [@ghbonello] (15 April 2015). "I'm leaving @AmgueddfaCymru after over a decade and my final task is to lead this dawn chorus walk! It'll be magic!" (Trydariad) – drwy Twitter.
5. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-09-28. Cyrchwyd 2018-08-22.
6. ↑  "St Fagans springs into summer – Press release". National Museum Wales. 31 May 2007.
**Gogynfeirdd** yw'r enw traddodiadol ers y ddeunawfed ganrif ar y beirdd hynny a ganai yn y cyfnod rhwng y Cynfeirdd ac oes y cywyddwyr a Beirdd yr Uchelwyr. I bob pwrpas mae'n golygu Beirdd y Tywysogion, sef y beirdd a ganai yn Oes y Tywysogion, rhwng hanner cyntaf y 11g a cholli annibyniaeth Cymru yn 1282. Fe'i gelwid yn Ogynfeirdd ('beirdd go gynnar') mewn cyferbyniaeth â'r Cynfeirdd cynharach. Lewis Morris oedd un o'r cyntaf i ddefnyddio'r gair. Ond mae'r term yn cael ei ddefnyddio weithiau i gynnwys hefyd ambell fardd a ganai ar ddiwedd y 13g ac yn negawdau cynnar y ganrif olynol, e.e. Casnodyn, Gwilym Ddu o Arfon a Gruffudd ap Dafydd ap Tudur.

Yn y llawysgrifau Cymreig enwir sawl bardd arall a ganai yn y cyfnod hwnnw, yn ôl traddodiad, ond mae eu gwaith naill ai ar goll neu'n perthyn i gyfnod diweddarach. Y pwysicaf o'r 'beirdd coll' hyn yw'r brudiwr Adda Fras.

Doedd 'na ddim toriad sydyn rhwng cyfnod y Gogynfeirdd a chyfnod Beirdd yr Uchelwyr, a gwelir rhai nodweddion o'u gwaith, megis cystrawen astrus, geirfa hynafiaethol ac ati, yng ngwaith beirdd hanner cyntaf y 14g.

Gweler hefyd
------------

* Beirdd y Tywysogion
* Cynfeirdd
Mae **gogwydd** etholiadol yn dangos maint y newid mewn cefnogaeth pleidleiswyr o naill blaid i'r llall mewn etholiad, fel arfer o un etholiad i'r nesaf, wedi'i fynegi fel canran gadarnhaol neu negyddol. Mae'n rhan o ystadegaeth ble analeiddir perfformiad y pleidiau er mwyn cymharu sut y peidleisiodd y ward, yr etholaeth neu'r wlad gyfan neu unrhyw ranbarth ddaearyddol. Mae'n cael ei ddefnyddio gyda ffigurau cywir ar ôl etholiad yn ogystal ag fel erfyn i ddarogan sut mae'r etholaeth yn mynd i bleidleisio.

Yng ngwledydd Prydain, defnyddir fel arfer y model dwy blaid: ychwanegu twf pleidlais un blaid (fel canran o'r pleidleisiau) i'r golled ym mhleidleisiau'r ail blaid, a rhannu'r swm hwn gyda dau. Er enghraifft, Os yw Plaid Un yn cynyddu ei phleidlais 4% a Phlaid Dau yn colli 5% o'i phleidlais yna dywedir fod y gogwydd yn 4.5% o Blaid Un i Blaid Dau.[1]

Yn Unol Daleithiau America, defnyddir y term "Gogwydd y dalaith" fel arfer i gyfeirio at berfformiad y Democratiaid a'r Gweriniaethwyr o fewn talaith mewn taleithiau ymylol. Ar y llaw arall, mae "talaith di-ogwydd" yn gyfystyr a sedd saff, gan nad yw'r canlyniad yn newid yn aml.[n 1]

Gogwydd tair plaid neu ragor
----------------------------

Darlunir y gogwydd ar y rhan fwyaf o wefannau fel siart gylch neu graff llinell ar ffurf *swingometer* ble y darlunir ± x%, ± x%, ± x% ayb. Mae'r dull hwn yn rhagweld y canlyniad terfynol mewn etholiad ble ceir mwy nag un plaid. Pan mae'n cael ei defnyddio cyn cau'r pleidlais yna gall effeithio'n sylweddol ar sut mae'r etholwyr yn pleidleisio a pha ymgeiswyr a etholir.[2]

### Enghraifft

Gellir cymharu etholiadau cyffredinol Wcrain: 2006 a 2007:

|
|  |
Gogwydd y Bleidlais yn Etholiadau Cyffredinol Wcrain 2006 a 2007:|  |  |

Mae'r siart yma'n dangos y newid yng nghefnogaeth yr etholwyr i'r 6 prif blaid yn rhanbarthol ac yn genedlaethol.[3]

Nodiadau a Ffynhonnell
----------------------

Nodiadau

1. ↑  Fel ym Mhrydain, mae'r UDA hithau'n defnyddio'r system a elwir yn "Gyntaf heibio'r Postyn" fel ei phrif system; mae'r math o system a ddefnyddir yn effeithio'r gogwydd yn fawr.

Ffynhonnell

1. ↑  BBC Eglurhad o'r *Two Way Swing*
2. ↑  Guardian Swingometer
3. ↑  Wcráin - y canlyniad swyddogol
Mae **Gallt Gilwern** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1971 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 81.25 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gorsaf reilffordd ger pentref Llandysul, Ceredigion, Cymru, oedd **Gorsaf Reilffordd Llandyssul** (**Llandyssil** gynt). Safai ar lein Dyffryn Teifi a oedd yn perthyn i Reilffordd Caerfyrddin ac Aberteifi.

Hanes
-----

Lluniwyd Rheilffordd Dyffryn Teifi rhwng Caerfyrddin ac Aberteifi yn wreiddiol fel rheilffordd lydan (lled llydan 7 tr 01⁄4 modf (2,140 mm)). Agorwyd y lein dros dro ym 1860, o dan Reilffordd De Cymru ac fe’i hagorwyd yn llawn y flwyddyn ganlynol. Roedd yn cael ei weithredu gan Reilffordd Caerfyrddin ac Aberteifi rhwng Caerfyrddin a Chynwyl Elfed. Ym 1864 estynnwyd y llinell i Bencader a Llandysul .

Cafodd y lein ei drawsnewid i'r lled safonol (4 tr 81⁄2 modf (1,435 mm)) erbyn 1872. Fodd bynnag, roedd y cwmni'n fethdalwr. Prynwyd y lein gan y Great Western Railway a'i hymestyn i derfynfa yng Nghastellnewydd Emlyn ym 1895,

Er i wasanaethau teithwyr ddod i ben ym 1952, parhaodd gwasanaethau nwyddau tan 1973 oherwydd y gwasanaethau trên llaeth i hufenfa'r Co-operative Group yng Nghastellnewydd Emlyn.

Mae'r orsaf wedi'i dinistrio wrth adeiladu ffordd osgoi. Roedd gan yr hen orsaf dŷ meistr gorsaf, corlannau gwartheg, sied nwyddau mawr, peiriant pwyso, blwch signal, ac ati.

Tŷ'r hen orsaffeistr yn edrych dros y ffordd osgoi a adeiladwyd ar gwrs yr hen reilffordd

Llenyddiaeth
------------

* R.V.J. Butt, *The Directory of Railway Stations* (Yeovil: Patrick Stephens, 1995)
* John S. Holden Holden, *The Manchester & Milford Railway* (Oakwood Press, 2007)

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) "Site Record: Llandyssul Station", Gwefan Disused Stations
* Ffoto Gorsaf Llandyssul, Casgliad y Werin Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Newcastle Emlyn railway station". disused-stations.org.uk. Cyrchwyd 28 Ionawr 2012.
Terminws gorllewinol Rheilffordd Talyllyn yw **Gorsaf reilffordd Cei Tywyn**.

Hanes
-----

Enw gwreiddiol y safle oedd Gorsaf reilffordd King's. Agorwyd y cei ym 1865, a throsglwydwyd llechi i reilffordd lled safonol y Cambrian. Roedd swyddfa a iard glo. Estynnwyd gwasanaeth i deithwyr ar Reilffordd Talyllyn tuag at ddiwedd y 19eg ganrif, ond deechreuodd trenau i deithwyr o Bendre. Agorwyd Cei Tywyn i deithwyr ym 1911, ond doedd yno ddim platfform. Cymerwyd y rheilffordd drosodd gan gymdeithas warchodaeth y reilffordd ym 1951. Crewyd amgueddfa rheilffordd cledrau cul ar safle’r iard glo, ac estynnwyd y swyddfa wreiddiol. Agorwyd swyddfa estynedig ar 13 Gorffennaf 2005. Mae siop a chaffi yn y brif adeilad ers 2005.

|  |  |
| --- | --- |
| Gorsaf reilffordd King's ym 1865 | Cei Tywyn ym 1964 |

| **Rhag-orsaf** | Heritage Railways  **Reilffyrdd Cledrau Cul** | **Yr Orsaf Ddilynol** |
| --- | --- | --- |
| terminws |   | Rheilffordd Talyllyn |   | Pendre |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan historypoints.org

Dolen allanol
-------------

* Gwefan rheilffordd Talyllyn
Ysgolhaig Celtaidd o Iwerddon oedd **Proinsias Mac Cana** (6 Gorffennaf 1926 – 21 Mai 2004).

Fe'i ganwyd ym Melffast. Roedd ei rieni Catholig yn gefnogwyr cenedlaetholdeb Gwyddelig. Mynychodd Brifysgol y Frenhines, Belffast, gan raddio gyda gradd mewn ieithoedd Celtaidd ym 1948. Ar ôl blwyddyn yn y Sorbonne, cwblhaodd radd meistr ym Mhrifysgol y Frenhines, lle daeth yn ddarlithydd cynorthwyol ym 1951. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, enillodd ei ddoethuriaeth. Ym 1955, symudodd i Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, i ddod yn ddarlithydd cynorthwyol mewn Gwyddeleg Cynnar. Fe'i dyrchafwyd yn ddarlithydd yno ym 1957. Yn Aberystwyth dysgodd Hen Gymraeg a Chymraeg Canol. Ym 1961 fe'i penodwyd yn Athro Astudiaethau Celtaidd yn Sefydliad Astudiaethau Uwch Dulyn (Dublin Institute for Advanced Studies) a dwy flynedd yn ddiweddarach daeth yn Athro Cymraeg yng Ngholeg Prifysgol Dulyn, lle daeth yn Athro Gwyddeleg Gynnar ym 1971. Ym 1985, dychwelodd i Sefydliad Astudiaethau Uwch Dulyn, ac ymddeolodd ym 1996 wedi hynny cael ei benodi i athro emeritws. Roedd yn Llywydd Academi Frenhinol Iwerddon rhwng 1979 a 1982.

Ei brif faes ymchwil oedd chwedlau Gwyddeleg Cynnar. Yn ôl yr *Irish Times*: "Ehangodd a dyfnhaodd y ddealltwriaeth o'r cysylltiadau rhwng ieithoedd, diwylliannau a thraddodiadau pobloedd Celtaidd yn Iwerddon a Phrydain. A thrwy ei ysgolheictod a'i ddysgeidiaeth roedd yn ddehonglwr o'r Gwyddelod i'r Cymry ac o'r Cymry i'r Gwyddelod."

Llyfryddiaeth
-------------

* *Celtic Mythology* (Llundain, 1970)
* *The Learned Tales of Medieval Ireland* (Dulyn, 1980)
* *The Cult of the Sacred Centre: Essays on Celtic Ideology* (Dulyn, 2011)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  W. J. McCormack,"Professor Proinsias Mac Cana", *The Independent*, 2 Mehefin 2004. Adalwyd 17 Rhagfyr 2020.
2. ↑  "He broadened and deepened the understanding of the links between the languages, cultures and traditions of the Celtic peoples of Ireland and Britain. And through his scholarship and teaching he was an interpreter of the Irish to the Welsh and of the Welsh to the Irish." "A respected scholar of the Celtic languages, culture and traditions", *The Irish Times*, 29 Mai 2004. Adalwyd 17 Rhagfyr 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 39397841
* LCCN: n82128826
* ISNI: 0000 0001 0889 4879
* GND: 128403659
* SELIBR: 73332
* SUDOC: 02882086X
* BNF: cb120577917 (data)
* NKC: jo2012712774

 |
Lleolir *Raidió na Life* yn *Áras na Gaeilge* ar Sráid Amiens yn ninas Dulyn
Mae **Raidió na Life 106.4FM** neu'n fwy cyffredin, **Raidió na Life** (ynganiad Gwyddeleg: [ˈɾˠadʲiːoː n̪ˠə ˈlʲɪfʲə]; sy'n golygu "Radio Life" - Life yw'r brif afon sy'n llifo drwy Ddulyn, gellid awgrymu bod y gair Gwyddeleg Life hefyd yn air mwys ar y Saesneg, "life", sef bywyd) yn orsaf radio Gwyddeleg a sefydlwyd ym 1993 ac sy'n darlledu yn Sir Dulyn, Iwerddon. Yn ogystal â chael ei ddarlledu ar FM, mae allbwn yr orsaf ar gael ledled y byd trwy'r rhyngrwyd.

Hanes
-----

Daeth yr orsaf radio Wyddeleg annibynnol gyntaf, Raidió na Life 102, i'r awyr ym mis Medi 1993 gan gwmpasu Dulyn a rhai ardaloedd cyfagos. Mae'n darlledu o dan drwydded gan Awdurdod Darlledu Iwerddon. Comharchumann Raidió Átha Cliath Teoranta, a sefydlwyd yn 1989, yw’r sefydliad sy’n berchen ar ac yn gweithredu Raidió na Life 106.4fm. Ym mis Hydref 2017, symudodd yr orsaf o swyddfeydd 7 Merrion Square i stiwdios pwrpasol newydd ym mhencadlys newydd Foras na Gaeilge, a leolir yn 63-66 Amiens Street ar ochr ogleddol y ddinas.

Comharchumann Raidió Átha Cliath Teoranta
-----------------------------------------

Comharchumann Raidió Átha Cliath Teoranta (CRÁCT) yw’r fenter gydweithredol a sefydlwyd ar 4 Gorffennaf 1989 fel sefydliad dielw i oruchwylio’r cais i sefydlu a gweithredu Raidió na Life. Mae aelodaeth o CRÁCT yn agored i unrhyw un sy'n prynu cyfran yn yr orsaf. Ar hyn o bryd mae gan CRÁCT 380 o gyfranddalwyr ac mae o dan gyfarwyddyd y Bwrdd Rheoli.

Gwobr
-----

Yn Ngŵyl Cyfryngau Celtaidd 2022 a gynhaliwyd ym mis Mehefin yn ninas Kemper, Llydaw, enillodd yr orsaf wobr, *Gorsaf Radio y Flwyddyn*.

Gweler hefyd
------------

* Raidió Fáilte - gorsaf Wyddeleg gymunedol ar gyfer Belffast
* Raidió Rí-Rá - gorsaf radio Wyddeleg i bobl ifanc
* RTÉ Raidió na Gaeltachta - gorsaf Wyddeleg genedlaethol

Dolenni
-------

* Gwefan swyddogol Raidió na Life
* Twitter @raidionalife
* Sianel Youtube Raidió na Life
* Podlediadau Radió na Life

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Liosta na Stáisiúin Teilifíse agus Raidió". Broadcasting Authority of Ireland. Cyrchwyd 2018-10-06.
2. ↑  "GAILEARAÍ: Beo ar an aer! Stiúideo nua Raidió na Life i Sráid Amiens seolta- Tuairisc.ie". Cyrchwyd 10 May 2018.
3. ↑  "Muiris Ó Fiannachta agus Raidió na Life in 2018- Near FM". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-12-21. Cyrchwyd 10 May 2018.Nodyn:Cbignore
4. ↑  "The winner for #RadioStationOfTheYear is Raidió na Life @raidionalife #celticmedia #TorcAwards". Cyfrif Twitter Celtic Media Festival. 9 Mehefin 2022.
Enghraifft o borwr gwe sy'n cyfyngu ei faes i un wefan, sef Comin Wicimedia.
Peiriant sy'n chwilio am gyfeiriadau a gwybodaeth ar y we fyd-eang yw **porwr gwe** (neu **beiriant chwilio'r rhyngrwyd**). Mae'n defnyddio hypergysylltiadau sy'n bresennol mewn gwefannau er mwyn asesu pwysigrwydd gwefan a'u rhestru ar ffurf *hits*, gyda'r gwefanau mwyaf perthnasol neu bwysicaf ar frif y ddalen. Ma porwyr da yn cyrchu'r wybodaeth a geisir yn sydyn, o fewn eiliadau. Gall hefyd gyflwyno'r 'hits' ar ffurf galeri o luniau neu fideos.

Un o'r mwyaf o ran faint a phoblogrwydd ar y we yw Google, gyda fersiynau ar gyfer dros gant o ieithoedd y byd, yn cynnwys y Gymraeg.

Mae rhai porwyr hefyd yn cyrchu gwybodaeth o fewn cronfeydd data neu gyfeiriaduron gwe (rhestr o wefannau wedi'u trefnu i gategoriau ac isgategoriau. Yn wahanol i gyfeiriaduron gwe, fodd bynnag, sy'n cael eu gweithio gydallaw a llygad dynol, mae'r porwr gwe yn gweithio ar wybodaeth byw, drwy redeg algorithmau otomatig a byw. Yn aml, rhagflaenir y porwr gan ymgripiwr gwe sy'n pori'r We Fyd-Eang mewn ffordd fanwl, otomatig, gan gyrchu'r data diweddaraf.

Dyfeisiwyd Peiriannau chwilio rhyngrwyd cyn porwyr gwe hy cyn Rhagfyr 1990. Er enghraifft, rhoddwyd y peiriant *Whois* at ei gilydd yn 1982. a *Knowbot Information Service* aml-rwydwaith yn 1989. 'Archie' oedd enw'r peiriant chwilio sylweddol cyntaf i chwilio o fewn ffeiliau llawn cynnwys (*content files*), sef FTP a lansiwyd ar 10 Medi 1990.

Preifatrwydd
------------

Mae'r peiriannau chwilio mawr fel Google ac AOL i gyd yn cadw manylion personol o bob math, yn cynnwys cyfeiriad IP y defnyddiwr a'r termau a chwilwyd ayyb, heb wybod i'r defnyddiwr ac yn barod i'w trosglwyddo i gwmnïau neu hyd yn oed i lywodraethau. Mae'r ychydig o eithriadau i'r drefn yn cynnwys Scroogle, sy'n defnyddio Google ei hun ond yn deithrio manylion y defnyddiwr, a'r peiriant metachwilio arloesol Ixquick, sy ddim yn cadw unrhyw fanylion personol o gwbl bellach, yn cynnwys cyfeiriadau IP.

Gweler hefyd
------------

* Peiriant metachwilio

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "RFC 812 - NICNAME/WHOIS". *ietf.org*.
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 2016-08-07.
Roedd **Robert Emrys Griffith** (5 Hydref 1911 - 25 Tachwedd 1975), adnebir fel rheol fel **R.E. Griffith**, yn Gyfarwyddwr Urdd Gobaith Cymru ac awdur tair cyfrol ar hanes y mudiad.

Cefnogwr cynnar
---------------

Addysgwyd R.E. Griffith yn Ysgol Ramadeg Aberpennar. Tra roedd yn ddisgybl yno gydag Walter P. John, sefydlodd y gangen gyntaf o Urdd Gobaith Cymru yn ne Cymru, a hynny yn Abercynon.

Bu'n ffyddlon iawn i'r Urdd, a daeth maes o law, yn gyfarwyddwr arni. Ysgrifennodd dair gyfrol ar hanes y mudiad o'i sefydlu y 1922 hyd at ei dathliad hanner can mlwyddiant yn 1972. Ceir y cyfrolau yn y Gymraeg a'r Saesneg.

### R.E. Griffith ac Arwisgiad 1969

Gan i'r Urdd dderbyn gwahoddiad i fod yn rhan o ddathliadau Arwisgo'r Tywysog Siarl yn 1969 gofynnwyd i R.E. Griffith gynrychioli'r mudiad ar bwyllgor a sefydlwyd gan Fwrdd Croeso Cymru i gydlynnu digwyddiadau.

Yn ystod y gwrthdarro dros ac yn erbyn Arwisgiad 1969 bu iddo fod yn chwyrn ei feirniadaeth o Llion Roberts, Golydydd papur Y Cymro. Roedd Roberts wedi canmol y Tywysog Siarl ar ei ddarlleniad Cymraeg yn y seremoni ym mhafiliwn Eisteddfod yr Urdd Aberystwyth, 1969 ond wedi canmol hefyd egwyddorion y bobl a gerddodd allan o'r pafiliwn wrth i'r tywysog ddechrau siarad. Doedd R.E. Griffith ddim yn cytuno ag hynny.

Gwasanaethu
-----------

Bu i Griffith gynrychioli'r Urdd fel rhan o ddirprwyaeth fwy o sefydliadau Cymraeg yn galw am ragor o ddarlledu teledu yn y Gymraeg. Roedd yn un o'r rhai aeth i gwrdd gyda chynrychiolwyr cwmni teledu TWW ym mis Gorffennaf 1958 i gryfhau darpariaeth iaith Gymraeg ar y teledu.

Gwaddol
-------

Cymaint bu gwaddol R.E. Griffiths fel yn 2017 i'r Urdd hysbysebu swydd i berson greu archif ddigidol o hanes y mudiad ers 1972 - blwyddyn olaf llyfr fawr R.E. Griffith ar y mudiad.

Cyhoeddiadau
------------

* *Urdd Gobaith Cymru: Cyfrol 1* 1922-1945 Cwmni Urdd Gobaith Cymru (1971) ASIN: B002FW8274

Dolenni
-------

* Gohebiaeth R.E. Griffith yn archif Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Llythyrau R.E. Griffith, 1952-62 at Syr Ifan ab Owen Edwards yn archif Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Yr Archif Genedlaethol; Kew, Llundain; Cofrestr 1939; Cyf: RG 101/7555B
2. ↑
3. ↑  The Guardian 26 Tachwedd, 1975; *Welsh youth leader dies*
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑  
5jGT3W5ThXOz83MLWUOXnAfEQ&hl=cy&sa=X&ved=2ahUKEwjo2tSu-I7lAhVXiFwKHRsgBkgQ6AEwDXoECAkQBA#v=onepage&q=%22R.E.%20Griffiths%22%20Urdd&f=false
8. ↑
Mae **gorsaf reilffordd Heol y Frenhines Caerdydd** (Saesneg: *Cardiff Queen Street*) yn un o'r gorsafoedd rheilffordd prysuraf yng Nghaerdydd, prifddinas Cymru. Mae'r orsaf yn un o 20 gorsaf reilffordd yn y ddinas, a 2 yng nghanol y ddinas ynghyd â Chaerdydd Canolog. "***Caerdydd Heol y Frenhines***" yw'r enw a ddefnyddir gan Trafnidiaeth Cymru ond fel 'Gorsaf Heol y Frenhines, Caerdydd' neu 'Gorsaf Heol y Frenhines' y cyfeirir ati gan sawl corff swyddogol arall. Enwir yr orsaf ar ôl Heol y Frenhines, sy'n stryd siopa fawr yng nghanol Caerdydd.

Mae bellach yn ganolbwynt i rwydwaith Rheilffyrdd y Cymoedd - system reilffordd sydd yn gwasanaethu Caerdydd, Bro Morgannwg, Penybont-ar-Ogwr a Chymoedd y De. Dyma'r unig orsaf sydd yn cysylltu â gorsaf Bae Caerdydd. Lleolir yr orsaf ar ochr ddwyreiniol Canol Caerdydd gyferbyn â chanolfan siopa ac adloniant y Capitol.

Adfywio
-------

Fel rhan o gynllun adfywio gwerth £200 miliwn i roi hwb i cynhwysedd trenau yng Nghaerdydd a'r ardaloedd cyfagos, Mae Caerdydd Canolog a Heol y Frenhines Caerdydd yn mynd i gael ei ailddatblygu o fis Mehefin 2014, a Ebrill 2013 yn y drefn honno.

Bydd y gorsafoedd yn debyg o ran ddyluniad, yn cynnwys paneli llechi, brics llwyd, toeau arddull-pafiliwn, ffenestri mawr ac arwyddion dur di-staen. Yng Nghaerdydd Canolog bydd mynedfa ddeheuol deulawr newydd a neuadd tocyn o dan gynlluniau a gyflwynwyd gan Network Rail. Bydd wythfed platfform yng Nghaerdydd Canolog, a bydd pedwerydd a pumed yn Heol y Frenhines Caerdydd yn cael eu gosod. Ar ôl gorffen, bydd nifer y trenau sy'n rhedeg i'r Cymoedd cynyddu o 12 yr awr i 16 yr awr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Er enghraifft: Cynulliad Cenedlaethol Cymru[*dolen marw*]; Gwefan y Parciau Cenedlaethol Archifwyd 2011-03-03 yn y Peiriant Wayback.; Y Gwasanaeth Apelio; Bwrdd Croeso Cymru[*dolen marw*]; Llyfrgell Genedlaethol Cymru[*dolen marw*]; Neuadd Dewi Sant Archifwyd 2010-12-19 yn y Peiriant Wayback..

Oriel
-----

* Platfform 1 a 2; trên i Fae Caerdydd ar y ddePlatfform 1 a 2; trên i Fae Caerdydd ar y dde
* Platfform 2, 3 a 4; trenau i'r gogleddPlatfform 2, 3 a 4; trenau i'r gogledd
**Marcus Aurelius Claudius Quintillus** (bu farw 270) oedd ymerawdwr Rhufain am gyfnod yn ystod y flwyddyn 270.

Roedd Quintillus yn frawd i’r ymerawdwr Claudius II. Ychydig a wyddir am Quintillus: ni wyddir dyddiad ei eni, union ddyddiad ei farwolaeth, enew ei wraig nag enwau ei ddau blentyn. Pan fu farw Claudius II yn 270, cyhoeddwyd Quintillus yn ymerawdwr, er y dywedir fod Claudius cyn marw wedi enwi Aurelian fel ei olynydd. Derbyniwyd Quintillus yn ymerawdwr gan y Senedd.

Wedi dod yn ymerawdwr aeth Quintillus ar ei union I Aquileia a defnyddiodd y ddinad hon fel canolbwynt amddiffynfeydd gogledd yr Eidal. Roedd yn ofni ymosodiad gan Ymerodraeth y Galiaid oedd dan lywodraeth Victorinus.

Roedd Aurelian yn gadfridog y llengoedd Rhufeinig yn nhaleithiau y Balcanau ac yn wynebu ymosodiadau gan lwythi Almaenaidd oedd yn ceisio croesi Afon Donaw. Cafodd fuddugoliaeth bwysig drostynt, a chyhoeddwyd ef yn ymerawdwr gan lengoedd Pannonia.

Pan glywodd Quintillus fod byddin Aurelian ar ei ffordd I Rufain, penderfynodd aros yn Aquileia yn hytrach na mynd i Rufain ei hun. Wrth weld fod byddin Aurelian yn llawer cryfach na’i fyddin ei hun, penderfynodd Quintillus ei ladd ei hun I osgoi rhyfel catref, ar ôl teyrnasiad o 77 diwrnod.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Claudius II** | **Ymerawdwr Rhufain**270 | Olynydd:**Aurelian** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 232346397
* GND: 119117037

 |
Pensaer a dyn busnes oedd **Prys Edwards** (11 Chwefror 1942 – 16 Mawrth 2020).

Ganwyd **Ifan Prys Edwards** yn Aberystwyth, yn fab i Syr Ifan ab Owen Edwards ac Eirys Mary Lloyd Edwards (née Phillips). Ei frawd oedd Owen Edwards. Graddiodd mewn Pensaerniaeth o Ysgol Pensaernïaeth Cymru, Caerdydd yn 1965. Roedd yn brif bartner yn ei gwmni pensaernïol ei hun, Partneriaeth Prys Edwards, rhwng 1966 ac 1986.

Urdd Gobaith Cymru
------------------

Fel mab i sylfaenydd Urdd Gobaith Cymru bu ynghlwm â'r corff drwy ei fywyd. Bu'n aelod am flynyddoedd, yn swyddog yn y gwersylloedd, yn gyn arweinydd Aelwyd Aberystwyth ac yn arweinydd yr Urdd yn yr ymgyrch i gael Deddf yr Iaith Gymraeg.

Roedd wedi dal swyddi gwirfoddol o fewn yr Urdd ers 1965 yn cynnwys ysgrifennydd Mygedol, Trysorydd, Cadeirydd a Llywydd. Bu'n ymddiriedolwr hyd at 2012 cyn ymddeol oherwydd ei iechyd. Parhaodd fel Llywydd Anrhydeddus.

Swyddi eraill
-------------

Roedd yn un o gyfarwyddwyr Bwrdd Datblygu Cymru Wledig rhwng 1976 ac 1984. Roedd yn llywydd Bwrdd Croeso Cymru rhwng 1984 ac 1992 ac yn gadeirydd S4C rhwng 1992 ac 1998. Bu hefyd yn aelod o fyrddau CADW, Awdurdod Twristiaeth Prydeinig a Chanolfan Mileniwm Cymru.

Bywyd personol
--------------

Priododd Catherine Williams ar 3 Medi 1966 a chawsant ddau o blant, Lisa Mair a Sion ab Ifan.

Fel ei frawd, bu'n dioddef o gyflwr Parkinson, a bu farw ym mis Mawrth 2020.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Ifan Prys Edwards. Prabook. Adalwyd ar 18 Mehefin 2019.
2. ↑  *Marw Prys Edwards: S4C yn talu teyrnged i "arweinydd wrth reddf"*  , Golwg360, 17 Mawrth 2020.
3. ↑  *Galw am fudiad arall o fewn yr Urdd ar gyfer rhieni*  , BBC Cymru Fyw, 27 Ionawr 2012.  Cyrchwyd ar 18 Mehefin 2019.
4. ↑   Pwyllgor Gwaith yr Urdd. Urdd Gobaith Cymru. Adalwyd ar 18 Mehefin 2019.
5. ↑  *'Yr Urdd achubodd yr iaith': Prys Edwards*  , BBC Cymru Fyw, 13 Mawrth 2014.  Cyrchwyd ar 18 Mehefin 2019.