recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn tagellog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar tagellog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Creadion carunculatus***; yr enw Saesneg arno yw *Saddleback*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar tagellog (Lladin: *Callaeidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. carunculatus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r aderyn tagellog yn perthyn i deulu'r *Callaeidae*. Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Aderyn tagellog* | Philesturnus carunculatus |  |
| *Callaeas wilsoni* | Callaeas wilsoni |  |
| *Cocaco* | Callaeas cinereus |  |
| *Heteralocha acutirostris* | Heteralocha acutirostris |  |
| *Philesturnus rufusater* | Philesturnus rufusater |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn tagellog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Adfeilion tai ar An Blascaod Mór
Ynys fwyaf Ynysoedd Blasket oddi ar arfordir Swydd Kerry yn ne-orllewin Gweriniaeth Iwerddon yw **An Blascaod Mór** (Saesneg: *Great Blasket*).

Saif yr ynys tua 2 km o'r tir mawr. Roedd pobl yn byw arni hyd 1953, pan benderfynodd Llywodraeth Iwerddon nad oedd modd eu cynnal yno. Hwy oedd y boblogaeth fwyaf gorllewinol yn Ewrop, ac roedd yno ddiwylliant unigryw, Gwyddeleg ei iaith. Er na fu'r boblogaeth erioed yn fawr, efallai 150 ar ei uchafbwynt, cynhyrchwyd nifer o weithiau llenyddol pwysig gan drigolion yr ynys. Yn eu plith roedd *Machnamh Seana-mhná* ("Myfyrdodau Hen Wraig", wedi'i gyhoeddi yn Saesneg fel *An Old Woman's Reflections*) gan Peig Sayers, *Fiche Bliain Ag Fás* ('"Ugain Mlynedd yn Tyfu", wedi'i gyhoeddi yn Saesneg fel *Twenty Years A-Growing*) gan Muiris Ó Súilleabháin ac *An t-Oileánach* ("Yr Ynyswr", wedi'i gyhoeddi yn Saesneg fel *The Islandman*) gan Tomás Ó Criomhthain.

Ar un adeg roedd hostel a chaffi ar yr ynys, ond maent yn awr wedi cau. Dymuniad y llywodraeth yw ei gwneud yn barc cenedlaethol, ond mae dadl ynglŷn â pherchenogaeth y tir.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn telyn gwych** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar telyn gwych) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Menura novaehollandiae***; yr enw Saesneg arno yw *Superb lyrebird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar telyn (Lladin: *Menuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *M. novaehollandiae*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

Teulu
-----

Mae'r aderyn telyn gwych yn perthyn i deulu'r Adar telyn (Lladin: *Menuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn telyn gwych** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
*Phaethon aethereus*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn trofannol picoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar trofannol picoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Phaethon aethereus***; yr enw Saesneg arno yw *Red-billed tropic bird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Trofannol (Lladin: *Phaethontidae*) sydd yn urdd y *Pelecaniformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. aethereus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r aderyn trofannol picoch yn perthyn i deulu'r Adar Trofannol (Lladin: *Phaethontidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn trofannol cynffongoch | Phaethon rubricauda |  |
|
| Aderyn trofannol cynffonwyn | Phaethon lepturus |  |
|
| Aderyn trofannol picoch | Phaethon aethereus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn trofannol picoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Afon Dulyn
Afon yn Y Carneddau, Eryri, yw **Afon Dulyn**. Mae'n llifo allan o Lyn Dulyn, llyn tua 2000 troedfedd i fyny yng nghysgod Foel Fras, i lifo i Afon Conwy. Mae'n llifo yng nghymuned Caerhun, Sir Conwy.

Disgrifiad
----------

Fymryn islaw Llyn Dulyn mae ffrwd fechan Afon Melynllyn, sy'n llifo allan o Lyn Melynllyn gerllaw, yn ymuno â hi. Yna mae'r afon yn llifo i'r dwyrain trwy Bant y Griafolen ac i lawr i ymuno ag Afon Conwy ger Tal-y-bont, rhwng Caerhun a Dolgarrog.

Mae lefel y dŵr yn Afon Dulyn yn tueddu i fod yn isel am fod dŵr Llyn Dulyn yn cael ei gludo i Lyn Eigiau a Llyn Cowlyd.

Ceunant Dulyn
-------------

Mae Ceunant Dulyn wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1961 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 35.66 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Gorymdaith AUOB Cymru ar y cyd gyda YesCymru, ym Merthyr Tudful, 7 Medi 2019 gydag Eddie Butler yn annerch
Gorymdaith gyntaf AUOB Cymru ar y cyd gydag YesCymru yng Nghaerdydd, Mai 2019

Mae **Pawb Dan Un Faner Cymru**, neu, gan amlaf dan ei thalfyriad Saesneg, **AUOB Cymru** (sef **All Under One Banner Cymru**), yn fudiad sy’n hybu annibyniaeth i Gymru. Cafodd y mudiad ei hysbrydoli gan All Under One Banner yn yr Alban gan gadw'r un enw er mwyn magu perthynas a chydweithio rhwng y gwledydd. Cynhaliwyd eu gorymdaith gyntaf ar y cyd gydag YesCymru yng Nghaerdydd ar 11 Mai 2019, gan ddenu miloedd o gyfranogwyr.

Sefydlydd a phrif lefarydd y mudiad yw Llywelyn ap Gwilym.

Cenhadaeth
----------

Mae'r mudiad yn un amhleidiol a thrawsbleidiol. Nid yw'n sefyll mewn etholiadau. Yn ôl gwefan y mudiad, dywed AUOB Cymru: "Rydyn ni eisiau gweld Cymru well, dyna pam rydyn ni'n ymladd dros annibyniaeth. I bawb. Os ydych chi'n credu yn yr un pethau, ymunwch â ni yn ein gorymdeithiau pawb dan un faner. Mae dewis arall. Rydyn ni'n grŵp annibyniaeth DIY. Credwn fod gennych y pŵer i wneud gwahaniaeth. Credwn fod gan bawb ran i’w chwarae." Mae'r wefan yn cynnig ffyrdd 'DIY' o drefnu dros annibyniaeth gan gynnwys: gwneud baner, trefnu gorymdaith, gwneud taflen.

Gorymdeithiau
-------------

Cynhaliwyd gorymdeithiau a gorymdeithiau cychwynnol gyda chefnogaeth ac yn aml dan faner, YesCymru yng Nghaerdydd, Caernarfon a Merthyr Tudful ym mis Mai 2019.  Wedi hoe oherwydd Covid-19 cynhaliwyd gorymdaith yn Wrecsam yn 2022.

Bu'n rhaid canslo gorymdeithiau dilynol a drefnwyd ar gyfer 2020 oherwydd y pandemig COVID-19.

Cynhaliwyd gorymdaith gyntaf 2022 yn Wrecsam ar 2 Gorffennaf gyda gorymdaith Caerdydd yn cael ei chynnal ar 1 Hydref.

Gweler hefyd
------------

* YesCymru
* Melin Drafod

Dolenni
-------

* Gwefan swyddogol AUOB Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Russell, Greg (8 May 2019). "'Tide is turning' in Welsh indy movement as AUOB holds first march". *The National* (yn Saesneg). Cyrchwyd 11 Mai 2019.
2. ↑  "Huge crowds join Welsh independence rally". BBC News. 11 May 2019. Cyrchwyd 11 Mai 2019.
3. ↑  Busby, Mattha (11 May 2019). "Thousands march in Cardiff calling for Welsh independence". *The Guardian* (yn Saesneg). Cyrchwyd 11 Mai 2019.
4. ↑  "AUOB Cymru". Gwefan AUOB Cymru. Cyrchwyd 16 Medi 2022.
5. ↑  "Annibyniaeth DIY". Gwefan AUOB Cymru. Cyrchwyd 16 Medi 2022.
6. ↑  "Top 5 moments for YesCymru as the movement celebrates its fifth birthday". Nation.Cymru. 23 Chwefror 2021.
7. ↑  "5,000 yn gorymdeithio dros annibyniaeth yn Wrecsam". BBC Cymru Fyw. 4 Gorffennaf 2022.
8. ↑  "Next independence march postponed due to coronavirus". *Nation.Cymru*. 13 Mawrth 2020.
9. ↑  Jones, Elfed (26 Chwefror 2021). "Can Wales be Independent?". *Herald.Wales* (yn Saesneg). Cyrchwyd 1 Gorffennaf 2022.
10. ↑  Griffiths, Siriol (12 Chwefror 2022). "Two AUOBCymru marches for Welsh independence announced for 2022". *The National Wales* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2022-09-20. Cyrchwyd 11 Mai 2022.
Cenedl a grŵp ethnig yng ngorllewin y Cawcasws yw'r **Abcasiaid** sydd yn frodorol i ardal Abchasia ar lannau'r Môr Du. Amcangyfrifwyd yn 2015 taw 200,000–600,000 o Abcasiaid sydd, a thrigasant 150,000–200,000 ohonynt yn eu mamwlad. Abchaseg yw'r iaith frodorol, ac mae nifer ohonynt hefyd yn siarad Georgeg, Rwseg, neu Dyrceg. O ran crefydd, Mwslimiaid Swnni (defod Hanafi) yw'r mwyafrif, a lleiafrifoedd yn arddel Cristnogaeth Uniongred Dwyreiniol (yr Eglwys Uniongred Abcasaidd) neu neo-baganiaeth ar sail crefydd yr hen Abcasiaid.

Gellir olrhain bodolaeth y genedl Abcasaidd yn ôl i'r Henfyd. Trodd y mwyafrif o Abcasiaid yn Gristnogion erbyn y 4g. Sefydlwyd gwladwriaeth annibynnol ganddynt yn 740. Daeth Abcasia dan reolaeth y Georgiaid yn 1008, ac yn brotectoriaeth i Ymerodraeth yr Otomaniaid yn 1578, ac wedi hynny trodd y mwyafrif o Abcasiaid yn Fwslimiaid. Daeth Abcasia dan reolaeth Ymerodraeth Rwsia yn 1810, ac yn rhan o Ymerodraeth Rwsia yn 1864 yn sgil trechiad Tywysog Abcasia yn Rhyfeloedd y Cawcasws. Yn y cyfnod rhwng gwrthryfel 1866 a 1878, ymfudodd mwy na 70,000 o Abcasiaid i Dwrci. Yn ystod Chwyldro Rwsia, datganwyd annibyniaeth yr Abcasiaid ond cafodd ei hymgorffori'n rhan o Georgia, a ymunodd yn ddiweddarach â'r Undeb Sofietaidd. Dan lywodraeth Joseff Stalin, cafodd sawl cenedl gyfan yn yr Undeb Sofietaidd ei chaethgludo i ran arall o'r wlad. Gwnaed cynllun o'r fath ar gyfer yr Abcasiaid, ond bu farw Stalin cyn iddo gael ei weithredu. Fel rhan o Weriniaeth Sofietaidd Sosialaidd Georgia, ymsefydlodd nifer o Georgiaid yn Abcasia ac erbyn 1950 bu'r Abcasiaid yn lleiafrif yn eu mamwlad. Bu rhyfela rhwng yr Abcasiaid a'r Georgiaid yn sgil cwymp yr Undeb Sofietaidd, a datganwyd annibyniaeth Gweriniaeth Abcasia yn 1992. Dim ond ychydig o wladwriaethau sydd yn cydnabod bodolaeth Gweriniaeth Abcasia, ac mae'r mwyafrif helaeth o wledydd a chyrff rhyngwladol yn ystyried Abcasia yn diriogaeth i Georgia.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, "Abkhaz".
2. ↑  James B. Minahan. *Encyclopedia of Stateless Nations* (Santa Barbara: Greenwood, 2016), t. 3–4.
Cefnder a mab yng nghyfraith Muhammad, proffwyd olaf Islam, oedd **Alī ibn Abī Ṭālib** (Arabeg: علي ابن أبي طالب‎; ynganiad: [ʕali]); 15 Medi 601 - 29 Ionawr 661). Ef oedd y pedwerydd califf; rheolodd ei bobl o 656 i 661, ond fe'i hystyrir fel olynydd uniongyrchol y Proffwyd Muhammad gan y Mwslimiaid Shia.

Ganed ef gyda'r enwau **Abu Talib** a **Fatimah bint Asad**. Ef yw'r unig berson i'w eni yng nhysegr sanctaidd y Kaaba (Arabeg: كَـعـبَـة‎), ym Mecca, y lle mwyaf sanctaidd yn Islam, yn ôl llawer o Islamaidd clasurol, yn enwedig rhai Shia. Ali oedd y gwryw cyntaf a dderbyniodd Islam, ac yn ôl rhai awduron y Mwslim cyntaf.

Wedi iddo symud i Medina, priododd ferch Muhammad, sef Fatimah. Penodwyd ef yn galiff gan gyfeillion Muhammad (*Sahaba*) yn 656, gan olynu Uthman ibn Affan i hwnnw gael ei lofruddio. Amddiffynodd Muhammad drwy ei oes, a chymrodd ran mewn sawl brwydr. Yn ystod teyrnasiad Ali yr ymladdwyd y Fitna Cyntaf (yr hyn a elwir yn ryfel cartref). Yn 661, ymosodwyd arno ac fe'i llofruddiwyd deuddydd yn ddiweddarach gan Kharijite tra roedd yn gweddio.

Mae Ali'n allweddol bwysig i'r Shias a'r Sunnis, yn wleidyddol ac yn grefyddol. Cred y ddau enwad fod Ali yn Fwslim i'r carn a'i fod yn bleidiol iawn i Islamiaeth; ceir hefyd mannau lle mae'r ddwy ochr yn anghytuno yn ei gylch.

Cred y Sunnis mai Ali yw'r pedwerydd califf, a'r olaf, ond cred y Mwslimiaid Shia yw mai ef yw'r Imam cyntaf ar ôl Muhammad, oherwydd eu dehongliad o'i bregeth yn Ghadir Khumm. Mae Mwslimiaid Shia hefyd yn credu bod Ali a'r Shia Imams eraill (y mae pob un ohonynt yn aelodau o'r Bayṫ Muhammad) yn ddilynwyr cywir i Muhammad. Yr anghytundeb hwn oedd y maen tramgwydd a rannodd yr Ummah (Arabeg: أمة, Cymuned Mwslimaidd) i'r canghennau Shia a Sunni.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Al-Islam. "The Life of the Commander of the Faithful Ali Ibn Abu Talib (as)". Cyrchwyd 6 Rhagfyr 2015.
2. ↑  Biographies of the Prophet's companions and their successors, Ṭabarī, translated by Ella Landau-Tasseron, tt. 37–40, Vol:XXXIX.
3. ↑  Sallabi, Dr Ali M (2011). *Ali ibn Abi Talib (volume 1)*. tt. 52–53.
4. ↑  Sahih Muslim, Llyfr 21, Hadith 57.
5. ↑  Kelen 2001, t. 29.
6. ↑  Watt 1953, t. xii.
7. ↑  The First Muslims www.al-islam.org Retrieved 23 Tachwedd 2017
8. ↑  Ashraf 2005, t. 119 and 120
9. ↑  Madelung 1997, tt. 141–145
10. ↑  Lapidus 2002, t. 47.
11. ↑  Holt, Lambton & Lewis 1970, tt. 70–72.
12. ↑  Tabatabaei 1979, tt. 50–75 and 192.
13. ↑  Razwy, Sayed Ali Asgher. *A Restatement of the History of Islam & Muslims*. t. 72.
14. ↑  Gleave, Robert M. "Ali ibn Abi Talib". *Encyclopaedia of Islam, THREE*. Brill Online. Archifwyd o'r gwreiddiol ar Ebrill 2, 2013. Cyrchwyd Mawrth 29, 2013. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
15. ↑  "ĀL-E ʿABĀ". Archifwyd o'r gwreiddiol ar Hydref 18, 2014. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
Cantores Gymreig o dras Cernywaidd yw **Anna Eiluned Saunders** (ganwyd 1984) sy'n fwy adnabyddus am ei enw llwyfan **Ani Glass**. Mae hi hefyd yn arlunydd a ffotograffydd.

Bywgraffiad
-----------

Ei chwaer yw'r gantores Cernywaidd-Gymreig arall, Gwenno. Ei thad yw Tim Saunders, y bardd ac ieithydd Cernyweg. Ganwyd Saunders yng Nghaerdydd.

Gyrfa gerddorol
---------------

### Gyrfa gynnar (2004–2011)

Cyn ymuno â'i chwaer yn y Pipettes yn 2008, roedd hi'n aelod o'r grŵp ‘Genie Queen’, a reolwyd gan Andy McCluskey o'r grŵp Orchestral Manoeuvres in the Dark. Fel aelod o'r Pipettes, hi ysgrifennodd a recordiodd ail albwm y grŵp, *Earth vs The Pipettes* yn 2010.

### Wedi'r Pipettes (2011–yn awr)

Ar ôl i'r Pipettes chwalu yn 2011 daeth yn ôl i Gaerdydd i ddechrau gweithio fel cerddor unigol. Ar ôl cyhoeddi tair cân fel lawrlwythiad digidol yn ystod 2015-6, (dewiswyd un fel cân y wythnos ar Radio Cymru) daeth ei EP cyntaf, *Ffrwydrad Tawel* yn 2017. Ei halbwm cyntaf a ddilynodd yn 2020, sef *Mirores* (Gwylwraig), gyda chaneuon yn y Gernyweg, Saesneg a Chymraeg. Enillodd wobr Albwm Cymraeg y flwyddyn yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2020 yn ogystal â chyrraedd rhestr fer Gwobr Cerdd Cymraeg 2020.

Dylanwad diwylliannol
---------------------

Urddwyd hi fel bardd Gorsedh Kernow yn 2013 gyda'r enw barddol 'Mirores'.

Disgyddiaeth
------------

### Gan The Pipettes

| Blwyddyn | Albwm | Yn y Siart |
| --- | --- | --- |
| DU |
| 2010 | *Earth vs. The Pipettes* | – |

### Cyhoeddiadau albwm fel cantores unigol

| Blwyddyn | Enw | Label | Ffurf | Iaith |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2020 | *Mirores* | Recordiau Neb | Lawrlwythiad digidol, crynoddisg, feinyl | Cymraeg, Cernyweg, Saesneg |

### Cyhoeddidau EP Unigol

| Blwyddyn | Enw | Label | Ffurf | Iaith |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2015 | "Ffôl" / "Little Things" | Recordiau Neb | Lawrlwythiad digidol | Cymraeg, Saesneg |
| 2016 | Y Ddawns | Recordiau Neb | Lawrlwythiad digidol | Cymraeg |
| 2017 | Ffrwydrad Tawel | Recordiau Neb | Lawrlwythiad digidol | Cymraeg |
| 2018 | *Peirianwaith Perffaith* | Recordiau Neb | Lawrlwythiad digidol | Cymraeg |
| 2020 | *Ynys Araul* | Recordiau Neb | Lawrlwythiad digidol | Cymraeg |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gareth Kent (10 Mawrth 2020). "Album: Mirores by Ani Glass". *Wales Arts Review* (yn Saesneg). Cyrchwyd 13 Tachwedd 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 14157038022966861770
* LCCN: no2019144975

 |
Mudiad barddonol yn yr iaith Rwseg a flodeuai yn y 1910au oedd **Acmeaeth** (Rwseg: Акмеизм, *Akmeizm*) a arddelai uniondeb ac eglurdeb, adwaith yn erbyn amwysedd y farddoniaeth Symbolaidd a'i rhagflaenodd. Gelwir beirdd y mudiad yn **Acmëyddion** (Aкмеистами, *Akmeistamy*). Rhan o Foderniaeth ydoedd yn rhyngwladol, a cham olaf Oes Arian Barddoniaeth yn hanes llên Rwsia.

Ym 1910 cyhoeddwyd dwy ysgrif yn y cyfnodolyn llenyddol *avant-garde* *Apollon* (1909–17), a fyddai'n amlinellu egwyddorion ac agweddau Acmeaeth: "O prekrasnoy yasnosti" ("Eglurder Hardd") gan Mikhail Kuzmin (1872–1936) a "Zhizn' stikha" ("Bywyd Barddoniaeth") gan Sergei Gorodetsky (1884–1967). Sefydlwyd "Urdd y Beirdd" gan arweinwyr yr Acmëyddion, Nikolai Gumilev (1886–1921) a Gorodetsky, yn St Petersburg, prifddinas Ymerodraeth Rwsia, ym 1911. Prif feirdd y cylch oedd Anna Akhmatova (1889–1966; gwraig Gumilev) ac Osip Mandelstam (1891–1938).

Daw'r enw o'r gair Groeg *akme*, sef "uchafbwynt" neu "gopa", nod uchelgeisiol y beirdd i ragori ar eu crefft. Honnai'r Acmëyddion eu bod yn gwrthdroi hen amhendantrwydd a ffug-rodres y Symbolwyr, ac yn gwrthod haniaeth a thywyllwch yn eu cerddi. Canolbwyntiasant ar ddelweddaeth ddiriaethol, disgrifiadau byw, ac ieithwedd glir. Pynciau cyffredin yr Acmëyddion oedd harddwch natur, bywyd pob dydd, a phrofiadau'r synhwyrau dynol.

Daeth Acmeaeth i'r amlwg mewn cyfnod hynod o gythryblus yn hanes Rwsia, ac yn sgil y Chwyldro Bolsieficaidd ym 1917 a sefydlu'r Undeb Sofietaidd, wynebodd llenorion ac artistiaid ormes a sensoriaeth. Daeth yr Acmëyddion dan amheuaeth y llywodraeth Sofietaidd am iddynt gael eu hystyried yn dra-ffurfiol a ffroenuchel. Cyhuddwyd Gumilev o fod yn rhan o ffug-gynllwyn Tagantsev, a fe'i dienyddiwyd gan y Cheka ym 1921. Trodd Gorodetsky ei gefn ar y cylch, gan ddatgan ei gefnogaeth i'r Bolsieficiaid a sefydlu ei hun yn "fardd Sofietaidd". Cafodd barddoniaeth Akhmatova ei chondemnio'n "fwrdeisaidd a phendefigaidd" gan yr awdurdodau am ei synfyfyrdodau ar bynciau serch a Duw, a rhoddwyd taw ar ei gwaith yn ystod y cyfnod Stalinaidd. Arestiwyd Mandelstam ym 1934, a bu farw mewn gwersyll crynhoi ym 1938.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Acmeist. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 24 Mehefin 2023.
Casgliad o symptomau y bydd rhai unigolion yn eu datblygu yn dilyn digwyddiad trawmatig yw **Anhwylder Straen Wedi Trawma (PTSD)**. Weithiau, bydd y digwyddiad yn achos unigol neu gallent fod yn gasgliad o ddigwyddiadau sy’n cymryd lle dros nifer o fisoedd neu flynyddoedd.

Gall ystod o wahanol ddigwyddiadau achosi PTSD; damweiniau ffordd difrifol, cam-driniaeth neu drais rhywiol, trais domestig neu gorfforol arall, poenydio, genedigaeth drawmatig, bod yn dyst i farwolaeth neu unrhyw sefyllfa arall arbennig o fygythiol neu drychinebus sy’n debygol o achosi trallod i bron unrhyw un.

Symptomau
---------

* Ail-fyw’r digwyddiad drwy ôl-fflachiadau neu hunllefau
* Osgoi lleoliadau neu phethau sy’n ymwneud â’r digwyddiad
* Problemau cysgu
* Diffyg gallu canolbwyntio
* Pyliau o banig
* Pryder ac anniddigrwydd
* Teimlo’n euog neu â chywilydd

Triniaeth
---------

Ystyrir mai therapïau seicolegol yw’r mwyaf effeithiol wrth drin PTSD. Yn benodol, dengys tystiolaeth bod dau fath penodol o’r therapïau hyn yn effeithiol; Therapi Ymddygiad Gwybyddol â Ffocws ar Drawma (TFCBT) a Dadsensiteiddio ac Ailbrosesu Symudiadau’r Llygaid (EMDR).

### Therapïau Ymddygiad Gwybyddol â Ffocws ar Drawma

Mae’r rhain yn cynnwys sawl ffurf ar Therapi Ymddygiad Gwybyddol (CBT). Gall y triniaethau hyn helpu’r unigolyn i wynebu eu hatgofion trawmatig drwy siarad ac ysgrifennu am y digwyddiad. Gall hefyd fod o gymorth i herio ac adnabod meddyliau negyddol, yn cynnwys teimladau megis euogrwydd, anniddigrwydd neu chywilydd. Gall hefyd annog rywun i fynd yn ôl a gwneud gweithgareddau y buont yn eu hofn oherwydd eu cysylltiad â’r trawma.

### Dadsensiteiddio ac Ailbrosesu Symudiadau’r Llygaid

Gall y technegau’n y therapi yma hefyd helpu unigolion i wynebu eu hatgofion trawmatig. Wrth dderbyn therapi, byddent yn canolbwyntiau ar deimladau a meddyliau sy’n gysylltiedig â’r trawma, tra’n canolbwyntio ar rywbeth arall ar yr un pryd. Yn aml, defnyddir y weithgaredd o ddilyn symudiadau bys y therapydd.

Dolenni allanol
---------------

* PTSD – Sut alla’i helpu? - Gwefan Meddwl.org
* Anhwylder Straen Wedi Trawma : NCMH (pdf) Archifwyd 2021-02-25 yn y Peiriant Wayback.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol yn unig. Allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi.* 
*Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o’r dudalen **PTSD** ar wefan* 
, sef gwefan at y diben o ddarparu gwybodaeth a chefnogaeth am iechyd meddwl yn y Gymraeg. Mae gan y dudalen penodol hwnnw drwydded agored ***CC BY-SA 4.0***; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio’r gwaith.
***Am driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall*** |
Anhwylder meddyliol ac ymddygiadol yw **anhwylder panig**, yn benodol anhwylder gorbryder a nodweddir gan pyliau o banig annisgwyl sy'n ailddigwydd. Mae pyliau o banig yn gyfnodau sydyn o ofn dwys a all gynnwys crychguriadau'r galon, chwysu, crynu, diffyg anadlu, diffyg teimlad, neu deimlad bod rhywbeth ofnadwy yn mynd i ddigwydd. Mae'r graddau uchaf o symptomau yn digwydd o fewn munudau. Mae’n bosibl y bydd pryderon parhaus ynghylch ymosodiadau pellach ac osgoi mannau lle mae ymosodiadau wedi digwydd yn y gorffennol.

Nid yw achos anhwylder panig yn hysbys. Mae anhwylder panig yn aml yn rhedeg mewn teuluoedd. Mae ffactorau risg yn cynnwys ysmygu, straen seicolegol, a hanes o gam-drin fel plentyn. Mae diagnosis yn golygu diystyru achosion posibl eraill o bryder gan gynnwys anhwylderau meddwl eraill, cyflyrau meddygol fel clefyd y galon neu hyperthyroidiaeth, a defnyddio cyffuriau. Gellir sgrinio am y cyflwr gan ddefnyddio holiadur.

Mae anhwylder panig fel arfer yn cael ei drin â chwnsela a meddyginiaethau. Y math o gwnsela a ddefnyddir fel arfer yw therapi gwybyddol ymddygiadol (CBT) sy'n effeithiol mewn mwy na hanner y bobl. Mae meddyginiaethau a ddefnyddir yn cynnwys meddyginiaeth gwrth-iselder ac weithiau benzodiazepines neu beta-atalyddion. Ar ôl rhoi'r gorau i driniaeth, mae hyd at 30% o bobl yn cael treferthion eto.

Mae anhwylder panig yn effeithio tua 2.5% o bobl ar ryw adeg yn eu bywyd. Mae fel arfer yn dechrau yn ystod llencyndod neu oedolaeth gynnar, ond gall effeithio ar bobl o unrhyw oedran. Mae'n llai cyffredin ymhlith plant a phobl hŷn. Mae menywod yn cael eu heffeithio'n amlach na dynion.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Classification of Mental and Behavioural Disorders" (PDF). *WHO*.
2. 1 2 3 4  "Anxiety Disorders". *National Institute of Mental Health (NIMH)* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-02-22.
3. 1 2 3 4  *Diagnostic and statistical manual of mental disorders : DSM-5*. Internet Archive. Arlington, VA : American Psychiatric Association. 2013. ISBN 978-0-89042-554-1.CS1 maint: others (link)
4. 1 2 3 4 5 6  "NIMH » Panic Disorder: When Fear Overwhelms". *web.archive.org*. 2016-10-04. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-10-04. Cyrchwyd 2022-02-22.CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link)
5. ↑  Herr, Nathaniel R.; Williams, John W. Jr; Benjamin, Sophiya; McDuffie, Jennifer (2014-07-02). "Does This Patient Have Generalized Anxiety or Panic Disorder?: The Rational Clinical Examination Systematic Review". *JAMA* **312** (1): 78–84. doi:10.1001/jama.2014.5950. ISSN 0098-7484. .
6. 1 2 3  Craske, Michelle G.; Stein, Murray B. (2016-12-17). "Anxiety" (yn English). *The Lancet* **388** (10063): 3048–3059. doi:10.1016/S0140-6736(16)30381-6. ISSN 0140-6736. PMID 27349358. .

Gweler Hefyd
------------

* Pyliau o Banic. Meddwl.org
Ffilm ar gerddoriaeth gan y cyfarwyddwr Haruki Kadokawa yw ***Aijō Monogatari*** a gyhoeddwyd yn 1984. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***愛情物語 (1984年の映画)*** ac fe'i cynhyrchwyd yn Japan. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Japaneg. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Johnny Okura. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1984. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Terminator* sef ffilm apocolyptaidd llawn cyffro gan y cyfarwyddwr ffilm James Cameron. Hyd at 2022 roedd o leiaf 5,600 o ffilmiau Japaneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Haruki Kadokawa ar 8 Ionawr 1942 yn Tokyo. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Kokugakuin.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Haruki Kadokawa nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Allt Cynhelyg** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 14.63 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
*Phaethon rubricauda*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn trofannol cynffongoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar trofannol cynffongoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Phaethon rubricauda***; yr enw Saesneg arno yw *Red-tailed tropic bird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Trofannol (Lladin: *Phaethontidae*) sydd yn urdd y *Pelecaniformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. rubricauda*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r aderyn trofannol cynffongoch yn perthyn i deulu'r Adar Trofannol (Lladin: *Phaethontidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn trofannol cynffongoch | Phaethon rubricauda |  |
|
| Aderyn trofannol cynffonwyn | Phaethon lepturus |  |
|
| Aderyn trofannol picoch | Phaethon aethereus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn trofannol cynffongoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
**Amcangyfrif** yw'r broses o ddod o hyd i frasamcan, sy'n werth mathemategol y gellir ei ddefnyddio at ryw ddiben hyd yn oed os yw data'r mewnbwn yn anghyflawn, yn ansicr, neu'n ansefydlog. Er hynny, gellir defnyddio'r gwerth oherwydd ei fod yn deillio o'r wybodaeth orau sydd ar gael. Yn nodweddiadol, mae amcangyfrif yn golygu "defnyddio gwerth ystadegyn sy'n deillio o sampl i amcangyfrif poblogaeth gyfatebol", er enghraifft. Mae'r sampl yn darparu gwybodaeth y gellir ei luosi trwy wahanol brosesau i bennu'r nifer, neu'r gwerth sydd ar goll. Gelwir amcangyfrif sy'n rhy uchel yn "oramcangyfrif", ac amcangyfrif sy'n is na'r swm cywir yn "danamcangyfrif".

Defnyddir 'amcangyfrif' yn aml wrth greu pôl piniwn, er enghraifft i wybod sut y byddai pobl yn bwrw eu pleidlais mewn etholiad. Ar lafar, yn gyffredinol, defnyddir y term 'gés' (o *guess*), 'bwrw amcan' neu 'ddyfalu'.

Ceir cofnod o'r gair 'amcangyfrif', am y tro cyntaf, yng Ngeiriadur Thomas Jones (Dinbych), yn 1800. Ystyr y gair 'amcan' yw 'bwriad', 'pwrpas' neu 'gynllun'.

Enghreifftiau
-------------

Enghraifft un cam
Amcangyfrif "o dop y pen" fyddai rhif tebyg i 120. Does fawr o fathemateg yma, yn hytrach dibynnir ar synnwyr cyffredin a phrofiad.

Enghraifft dau gam
Er mwyn gwella'r amcangyfrif, gallwn wneud dau amcangyfrif i gael yr 'ateb': gellid yn gyntaf amcangyfrif sawl fferen sydd mewn haen gyda'i drwch (neu uchder) yn un centimetr. Yna, gellid amcangyfrif uchder y jar, mewn centimetrau, a'i luosi gyda'r amcangyfrif cyntaf a wnaed (sawl fferen sydd mewn haen gyda'i drwch yn un centimetr). Disgwylid amcangyfrif gwell, yma, na'r amcangyfrif un-cam.

Enghraifft sawl cam
Er enghraifft, i amcangyfri sawl gronyn o dywod sydd ar draeth, gellid amcangyfrif sawl gronyn sydd mewn un centimetr sgwâr, yn gyntaf. Yna lluosi'r swm gyda chant i gael amcangyfrif o sawl gronyn sydd mewn un fetr sgâr. Y trydydd cam fyddai amcangyfrif sawl metr sgwâr yw'r traeth h.y. ei arwynebedd. Y cam olaf fydai lluosi'r arwynebedd hwn gyda'r nifer o ronynau mewn un fetr.

Termau
------

* amcangyfrif â thuedd - *biased estimate*
* amcangyfrif cyfeiliornad - *estimation of error*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raymond A. Kent, "Estimation", *Data Construction and Data Analysis for Survey Research* (2001), tud. 157.
2. ↑  James Tate, John Schoonbeck, *Reviewing Mathematics* (2003), page 27: "An overestimate is an estimate you know is greater than the exact answer".
3. ↑   amcangyfrif. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 21 Ionawr 2021.
4. ↑   amcan. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 21 Ionawr 2021.
Ffilm ar gerddoriaeth gan y cyfarwyddwr Julio Saraceni yw ***Allá En El Norte*** a gyhoeddwyd yn 1973. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Ariannin. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Emilia Romero, Lolita Torres, Carlos Estrada, Carlos Lagrotta, Idelma Carlo, Hugo Mugica, Eduardo Nobili a Marisa Grieben. Mae'r ffilm *Allá En El Norte* yn 100 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1973. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Exorcist* sef ffilm arswyd Americanaidd gan William Friedkin. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd. 
Pedro Marzialetti oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Julio Saraceni ar 10 Hydref 1912 yn Buenos Aires a bu farw yn yr un ardal ar 10 Gorffennaf 1980.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Julio Saraceni nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Alias Flequillo |  | yr Ariannin | Sbaeneg | 1963-01-01 |
| Allá En El Norte |  | yr Ariannin | Sbaeneg | 1973-01-01 |
| Bárbara Atómica |  | yr Ariannin | Sbaeneg | 1952-01-01 |
| Catita Es Una Dama |  | yr Ariannin | Sbaeneg | 1956-01-01 |
| Cuando Calienta El Sol |  | yr Ariannin | Sbaeneg | 1963-01-01 |
| Cuidado Con Las Colas |  | yr Ariannin | Sbaeneg | 1964-01-01 |
| Cumbres De Hidalguía |  | yr Ariannin | Sbaeneg | 1947-01-01 |
| La Edad Del Amor |  | yr Ariannin | Sbaeneg | 1954-01-01 |
| Patapúfete |  | yr Ariannin | Sbaeneg | 1967-01-01 |
| *The Intruder* |  | yr Ariannin | Sbaeneg | 1939-03-29 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Pont draffordd sy'n cysylltu Cymru a Lloegr dros aber Afon Hafren yw **Pont Tywysog Cymru** (gynt **Ail Groesfan Hafren**). Fe'i hagorwyd ar 5 Mehefin 1996 i leddfu anawsterau traffig ar Bont Hafren, y groesfan gyntaf dros yr aber. Fe'i lleolir i'r de i'r bont wreiddiol.

Mae Ail Groesfan Hafren yn dwyn traffordd yr M4, oedd yn rhedeg dros Bont Hafren cyn iddi gael ei hadeiladu. Mae'r bont gyntaf yn dwyn traffordd yr M48 erbyn hyn.

Pont grog yw'r Bont Hafren gyntaf, ond mae'r ail bont yn wahanol.

Yn 2018, datganwyd bydd y bont yn cael ei hail-enwi'n Bont Tywysog Cymru i nodi pen-blwydd Siarl, Tywysog Cymru yn 70 oed. Cafodd y penderfyniad ei groesawu gan Alun Cairns, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, a'i alwodd yn "deyrnged addas". Gwrthwynebai'r enw newydd gan nifer fawr o Gymry, ac arwyddwyd deiseb yn gwrthwynebu'r ailenwi gan dros 38,000 (Gorffennaf 2018). Codwyd 2 arwydd, un naill pen y bont, gydag enw newydd y bont ar gost o £216,513.39

Golygfa ar y bont o lan ddeheuol aber Hafren
Y bont o draeth yr Hafren

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ailenwi ail Bont Hafren "yn deyrnged addas" i’r Tywysog Charles", Golwg360 (5 Ebrill 2018). Adalwyd ar 8 Ebrill 2018.
2. ↑  "Pont Tywysog Cymru: Yr ymateb i'r ail-enwi", BBC (5 Ebrill 2018). Adalwyd ar 8 Ebrill 2018.
3. ↑   Stop the renaming of the second Severn Crossing to the Prince of Wales Bridge. *change.org* (Ebrill 2018). Adalwyd ar 7 Gorffennaf 2018.
Grŵp o gyfansoddwyr yn Fienna, Awstria, ar ddechrau'r 20g oedd **Ail Ysgol Fienna** (Almaeneg: *Zweite Wiener Schule*, *Neue Wiener Schule*). Roedd y grŵp yn cynnwys Arnold Schoenberg (1874–1951) a’i ddisgyblion, yn enwedig Alban Berg (1885–1946) ac Anton Webern (1883–1945), yn ogystal â nifer o gymdeithion agos eraill. Mae'r gair "ysgol" yma yn dynodi "grŵp o arlunwyr, &c. y mae eu gwaith yn rhannu rhai nodweddion". Mae'r gair "Ail" yn cyfeirio at y ffaith bod aelodau'r grŵp hwn yn cael eu hystyried mewn ryw ystyr fel olynwyr i gyfansoddwyr Fiennaidd y cyfnod Clasurol, sef Joseph Haydn (1732–1809), Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791) a Ludwig van Beethoven (1770–1827).

Mae Ail Ysgol Fienna yn gysylltiedig ag arddull a oedd yn eithafol yn ei ddefnydd o gromatyddiaeth, mor eithafol fel y daeth i gael ei labelu yn ddigywair; hynny yw, yn perthyn i ddim cywair adnabyddadwy. Mae'r grŵp hefyd yn adnabyddus am ddefnyddio'r dechneg deuddeg-nodyn a ddatblygwyd gan Schoenberg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Oliver Neighbour, Paul Griffiths, George Perle, *The Second Viennese School: Schoenberg, Webern, Berg* (Llundain: Macmillan, 1983)
2. ↑   1 ysgol1. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 19 Medi 2022.

Llyfryddiaeth
-------------

* René Leibowitz, *Schoenberg et son école* (Paris, 1947)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 147125863
* LCCN: sh2002002866
* GND: 4189860-6
* NKC: xx0119290

 |
Ail frwydr Bedriacum
Ymladdwyd **Ail frwydr Bedriacum** ar 24 - 25 Hydref, 69, rhwng dwy fyddin Rufeinig, un yn cefnogi yr ymerawdwr Vitellius a'r llall yn cefnogi Vespasian, dan Antonius Primus. Roedd yn un o frwydrau olaf Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr.

Roedd Vespasian yn nhalaith Judea, wedi ei yrru yno gan yr ymerawdwr Nero i ddelio a gwrthryfel yr Iddewon. Yn dilyn hunanladdiad Nero yn 68, lladdwyd ei olynydd Galba yn 69 a chyhoeddwyd Otho yn ymerawdwr, cyn iddo yntau gael ei ddisodli gan Vitellius. Trafododd Vespasian y mater gyda rhaglaw Syria, Gaius Licinius Mucianus, a chyhoeddodd llengoedd Judea a Syria Vespasian fel ymerawdwr. Cefnogwyd Vespasian hefyd gan y llengoedd ar Afon Donaw dan Marcus Antonius Primus, a'r llengoedd hyn oedd y cyntaf i gyrraedd yr Eidal. Gyrroedd Vitellius fyddin i'w cyfarfod, a daeth y ddwy fyddin i wrthdrawiad ger Bedriacum a dinas Cremona yng ngogledd yr Eidal.

Diweddodd y frwydr mewn buddugoliaeth i gefnogwyr Vespasian. Aeth Primus ymlaen i feddiannu Rhufain, gan ladd Vitellius a gosod Vespasian ar yr orsedd fel ymerawdwr. Rhoddodd hyn ddiwedd ar y rhyfel cartref.
Cân am y newyddiadurwraig Angela Rippon yw **"Angela"** a gyfansoddwyd gan Rhodri Williams ac a recordiwyd gan Y Trwynau Coch.

Cyhoeddwyd y stori yn y *Daily Express*, lle dywedodd Rippon ei bod yn hynod falch iddyn nhw greu cân amdani ond na ddylai neb ddisgwyl ei chlywed yn ei chanu, gan nad oedd ganddi lais da!

Ar y pryd roedd cyfansoddwr y gân, Rhodri Williams, yn canlyn newyddiadurwraig Cymraeg, sef Bethan Jones Parry a chlywir ei llais ar ddechrau'r gân. Roedd wedi colli ei ben yn llwyr gyda dwy newyddiadurwraig, felly, a dyma oedd yr ysbrydoliaeth iddo'i fynd ati.

Y Trwynau Coch
--------------

 *Prif erthygl: Y Trwynau Coch*
Band pync/pop-pŵer Cymraeg o Gwm Tawe oedd Y Trwynau Coch. Daeth y band i amlygrwydd yn y 1970au hwyr gyda cherddoriaeth gyflym ac amrwd gyda agwedd gwrth-sefydliadol..

Gweler hefyd
------------

* Angel (cân Mika Newton)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  bbc.co.uk/cymrufyw (Gwefan Cymru Fyw); adalwyd 8 Chwefror 2017.
2. ↑   Sain - Trwynau Coch. Adalwyd ar 6 Chwefror 2017.
Ffilm ddrama am berson nodedig gan y cyfarwyddwr Clive Donner yw ***Alfred The Great*** a gyhoeddwyd yn 1969. Fe'i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Gyfunol. Lleolwyd y stori yn Lloegr. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan James R. Webb a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Raymond Leppard. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Metro-Goldwyn-Mayer.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Michael Billington, Ian McKellen, Sinéad Cusack, Vivien Merchant, Michael York, David Hemmings, Robin Askwith, Julian Glover, Prunella Ransome, Colin Blakely, Barry Jackson, Peter Vaughan, Peter Blythe, Christopher Timothy, John Rees, Jim Norton, Alan Dobie, Barry Evans a Julian Chagrin. Mae'r ffilm *Alfred The Great* yn 122 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1969. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Midnight Cowboy* sef ffilm am ddau gyfaill gan y cyfarwyddwr ffilm John Schlesinger. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Alex Thomson oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Fergus McDonell sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Clive Donner ar 21 Ionawr 1926 yn Llundain a bu farw yn yr un ardal ar 7 Medi 2010. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1943 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Clive Donner nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| *A Christmas Carol* |  | Unol Daleithiau Americay Deyrnas Gyfunol | 1984-12-17 |
| Alfred The Great |  | y Deyrnas Gyfunol | 1969-01-01 |
| Babes in Toyland |  | Unol Daleithiau America | 1986-01-01 |
| *Charlemagne, le prince à cheval* |  | Ffrainc | 1993-01-01 |
| Charlie Chan and The Curse of The Dragon Queen |  | Unol Daleithiau America | 1981-02-01 |
| Luv |  | Unol Daleithiau America | 1967-01-01 |
| Romance of The Pink Panther |  |  | 1981-01-01 |
| Stealing Heaven |  | y Deyrnas Gyfunol | 1988-05-20 |
| Vampira |  | y Deyrnas Gyfunol | 1974-01-01 |
| What's New Pussycat? |  | Unol Daleithiau America | 1965-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 13 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 13 Ebrill 2016.
**Alger** neu **Algiers** (Arabeg **al-Jazā'ir**) yw prifddinas Algeria. Wedi'i lleoli yng nghanol arfordir Algeria ar y Môr Canoldir, Alger yw un o'r prif borthladdoedd ar y môr hwnnw a dinas fwyaf y wlad. Mae'r casbah (yr hen ddinas) ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Affrica.

Hanes
-----

Cafodd Alger ei sefydlu gan y Ffeniciaid dros 2600 mlynedd yn ôl ond erbyn i'r Arabiaid gyrraedd yn y 7g roedd yn bentref bach dibwys. Cafodd ei datblygu gan yr Arabiaid o'r 10g ymlaen a thyfodd yn gyflym i fod yn ddinas fawr a llewyrchus. Yn y 16g fe'i meddianwyd gan y Tyrciaid Otomanaidd ac fe'i defnyddid fel gwersyll ar gyfer Môr-ladron Barbari, e.e. Khair-ed-din Barbarossa, a gipiodd y ddinas yn 1539.

Cipiodd Ffrainc y ddinas oddi ar Dwrci yn 1830 a'i gwneud yn brifddinas ei thalaith newydd, Algeria. Sefydlwyd Prifysgol Alger yn 1879. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd Alger oedd pencadlys lluoedd y Cynghreiriaid yng Ngogledd Affrica ac, am gyfnod, yn bencadlys llywodraeth alltud Ffrainc. Bu'r ddinas yn dyst i ymladd ar sawl achlysur yn ystod y frwydr dros annibyniaeth i'r wlad ar Ffrainc (1954-1962).

Economi
-------

Mae ei hallforion yn cynnwys gwin, ffrwythau sitrus a haearn.

Harbwr Alger
Mae **An Dun** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN717805. Ceir carnedd fechan ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Aelod y teulu frenhinol Seisnig oedd **Anne Hyde** (12 Mawrth 1637 – 31 Mawrth 1671). Roedd hi'n Duges Efrog ac Albany fel gwraig gyntaf James, Dug Efrog (y Iago II/VII yn ddiweddarach). Mam i ddwy frenhines oedd hi.

Roedd Anne yn ferch i'r gwleidydd Edward Hyde (a grëwyd yn Iarll Clarendon yn ddiweddarach). Priododd hi â Iago ym 1660 ar ôl cwrdd yn yr Iseldiroedd. Roedd Anne yn feichiog ar adeg eu priodas. Roedd brawd Iago, Siarl II, brenin Lloegr, eisiau i'r briodas ddigwydd. Roedd gan Iago ac Anne wyth o blant, ond bu farw chwech yn ystod plentyndod cynnar.  Y ddau a oroesodd i fod yn oedolion oedd brenhinoedd y dyfodol, Mari II ac Anne. Roedd llawer o feistresi gyda Iago hefyd.

Bywyd
-----

Cafodd Anne ei geni yn Windsor, yn ferch i Edward Hyde a'i ail wraig, Frances. Enwyd eu merch ar ôl Anne Ayliffe, gwraig gyntaf Hyde. Cafodd ei magu yn yr Eglwys Loegr ond rhoddodd y gorau i fynychu yn 1669. Dwedodd y brenin Siarl fod yn rhaid i'r plant gael eu magu fel Protestaniaid.

Roedd ganddi Anne wyth o blant gan ei gŵr, Iago.

Bu farw o ganser, yn 34 oed, ym Mawrth 1671. Bu farw ei fab, Edgar, ym mis Mehefin yr un flwyddyn. Bu farw ei ferch ieuanc, Henrietta, ym mis Rhagfyr.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Weir, Alison (2008). *Britain's Royal Families: The Complete Genealogy* (yn Saesneg). London: Vintage Books. tt. 259–60. ISBN 978-0-09-953973-5.
2. ↑  Miller, John (2000). *James II* (yn Saesneg). New Haven: Yale University Press. tt. 58–59. ISBN 0-300-08728-4.
3. ↑  Van der Kiste, John (2003). *William and Mary* (yn Saesneg). Gloucestershire: Sutton. t. 32. ISBN 0-7509-3048-9.
Stryd John, An Daingean
Tref yn ne-orllewin Iwerddon yw **An Daingean** neu **Daingean Uí Chúis** (Saesneg: *Dingle*), yn Swydd Ciarraí (Kerry). Mae e'n 50 cilometr i'r gorllewin o Trá Lí/*Tralee*, ar lan y môr. Mae 1,828 o bobl yn byw yn ardal An Daingean (2002).

### Iaith An Daingean

Er bod An Daingen wedi'i lleoli yn y Gaeltacht, Saesneg yw prif iaith y dref erbyn hyn.

### Ymrafael Enw An Daingean

Yn 2005, Cyhoeddodd Éamon Ó Cuív, Gweinidog materion y Gaeltacht, na ddefnyddid enwau Saesneeg yn swyddogol yn y Gaeltacht o hynny ymlaen. Stopiwyd, felly, ddefnyddio'r enw Saesneg 'Dingle'. Yn achos An Daingean roedd hwn yn benderfyniad dadleuol iawn, a bu cryn wrthwynebiad iddo, gan gynnwys fandaleiddio arwyddion ffyrdd uniaith Wyddeleg drwy baentio'r enw Saesneg 'Dingle' arnynt. Ymatebodd y Gweinidog drwy awgrymu y gellir adfer yr enw Saesneg drwy ddileu statws Gaeltacht An Daingean - rhywbeth fyddai'n golygu colli grantiau a chymorth canolog a roddir i gynnal yr ardaloedd Gwyddeleg. Penderfynodd Cyngor Swydd Ciaraí drefnu refferendwm ar y cwestiwn a phleidleisodd mwyafrif llethol yr etholwyr o blaid adfer yr enw Saesneg a Gwyddeleg fel enwau Swyddogol. Cyfyngwyd yr etholiad i etholwyr oedd yn byw yn y dref ei hun ac nid i bobl oedd yn byw yn yr ardal gyfagos, lle mae canran uchel o siaradwyr Gwyddeleg. Arweiniodd hyn at gyhuddiadau fod y bleidlais wedi'i threfnu i sicrhau mwyafrif o blaid yr enw Saesneg. Mae'r gweinidog Ó Cuív wedi dweud y byddai'n fodlon rhoi ystyriaeth i newid yr enw os yw'n gallu gwneud hynny o dan y Gyfraith ac os bydd y Cyngor Swydd yn gofyn am hynny.

### Ymrafael Ysgol An Daingean

Yn 2007 cyfunwyd dwy ysgol, Dingle CBS a Meanscoil na Toirbhithe, i ffurfio un ysgol newydd, Pobailscoil Chorca Dhuibhne. Saesneg oedd iaith ysgol Dingle CBS ond ysgol gyfrwng Gwyddeleg yw'r ysgol newydd. Mae hyn wedi arwain at brotestiadau gan ddisgyblion nad ydynt yn fodlon ar gael eu gwersi yn yr Wyddeleg gan ddweud nad ydynt nac yn ei siarad nac yn ei deall. Pwrpas dysgu trwy gyfrwng yr Wyddeleg yw sicrhau na fydd yr Wyddeleg yn dirywio yn y Gaeltacht.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Placenames Database of Ireland", logainm.ie; adalwyd 10 Hydref 2022