recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Yr Ariannin yw un o'r gwledydd yn Ne America a brofai mudiad gwir ffasgaidd yn ystod ei hanes, ac hynny yn y 1930au.

Ffasgaeth ddeallusol y 1920au
-----------------------------

Yn y 1920au ymddangosodd fudiad o lenorion a deallusion ffasgaidd yn yr Ariannin, gan gynnwys Leopoldo Lugones, Juan Carulla, Ernesto Palacio, Manuel Gálvez, Carlos Ibarguren, Roberto de Laferrere, Mario Amadeo, a'r brodyr Rodolfo a Julio Irazusta, a mynegasant eu syniadau yn y cylchgrawn *La Nueva República*. Dylanwadwyd arnynt yn gryf gan syniadaeth y Ffrancwr Charles Maurras. Sefydlwyd y grŵp ADUNA (*Afirmación de Una Nueva Argentina*) ganddynt, er na enillodd fawr o gefnogaeth.

*Década Infame*
---------------

Yn y cyfnod o hanes yr Ariannin a elwir *Década Infame* (1930–43), bu ddwy ymdrech i sefydlu gwladwriaeth gorfforaethol. Arweinwyd y cyntaf gan y Cadfridog José Félix Uriburu gyda chymorth ADUNA, wedi i'r fyddin gipio grym oddi ar y democratwr Hipólito Yrigoyen. Nid oedd ei ymgais yn hollol lwyddiannus, oherwydd gwrthsafiad gan y ceidwadwyr. Yn y 1930au, blodeuodd mudiadau cenedlaetholgar yr adain chwith a'r adain dde fel ei gilydd yn y gyhoeddfa Archentaidd. Bu rhai yn ceisio uno naill pen y sbectrwm gwleidyddol, y ddau ohonynt yn gwrthwynebu'r elît rhyddfrydol yn yr Ariannin ac imperialaeth economaidd yr Ymerodraeth Brydeinig. Trodd nifer o'r ffasgwyr yn raddol at ffurf genedlaetholgar ar boblyddiaeth. Cynhelid gwrthdystiadau ffasgaidd yn strydoedd Buenos Aires gan fudiadau'r Legión Cívica, y Liga Republicana, a'r Alianza Nacionalista. Cafodd mudiadau eithafol a chenedlaetholgar y chwith a'r dde ddylanwad sylweddol ar y syniadaeth i ddod, Peroniaeth, ideoleg syncretaidd a ellir ei hystyried yn ffurf Archentaidd unigryw ar ffasgaeth. Daeth Juan Perón i rym am y tro cyntaf yn sgil chwyldro milwrol 1943. Sefydlodd wladwriaeth awdurdodaidd a pholisi economaidd awtarcïaidd. Dadleuai'r hanesyddion Felipe Pigna ac Tulio Halperín Donghi nad oedd Perón ei hunan yn ffasgydd, er iddo edmygu ac efelychu polisïau Benito Mussolini ac arweinwyr ffasgaidd eraill.

Jwnta'r cadfridogion
--------------------

Weithiau gelwir y jwnta filwrol a reolodd yr Ariannin o 1976 i 1983 yn llywodraeth ffasgaidd. Er yr oedd llywodraeth Jorge Rafael Videla a'r cadfridogion eraill yn awdurdodaidd ac yn wrth-sosialaidd, mae'r mwyafrif o ysgolheigion yn gwrthod y disgrifiad o'r jwnta fel cyfundrefn ffasgaidd. Mae rhai hefyd wedi galw'r *Carapintadas*, criw o filwyr dan arweiniad Aldo Rico a Mohamed Alí Seineldín a wrthryfeloedd yn erbyn y llywodraeth ddemocrataidd yn 1987–90, yn ffasgwyr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Sandra McGee Deutsch, *Las Derechas* (1999), tt. 197-8
2. ↑  Roger Girffin, *The Nature of Fascism* (1993), t. 149
3. 1 2  Alberto Spektorowski, "Argentina" yn *World Fascism: A Historical Encyclopedia*, cyfrol 1, golygwyd gan Cyprian P. Blamires (Santa Barbara, Califfornia: ABC-CLIO, 2006), tt. 55–57.
4. ↑  Pigna, Felipe (2008). *Los mitos de la historia argentina 4*. Buenos Aires: Editorial Planeta. tt. 28–29. ISBN 978-950-49-1980-3.
Coeden sy'n tyfu i uchder o tua 36 metr (118 tr) yw **Castanwydden y meirch** (enw benywaidd) neu **Coeden goncr** ar lafar gwlad. Mae'n perthyn i'r teulu *Sapindaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Aesculus hippocastanum* a'r enw Saesneg yw *Horse-chestnut*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Castanwydden y Meirch, Castanwydden Geffyl. Yna ardal Llanrug, Arfon, sonnir am "chwarae colbs" am chwarae concyrs

Mae'n goeden gollddail sy'n frodor o dde-ddwyrain Ewrop. Gwelir Castanwydden y meirch yn tyfu ar ochr strydoedd mewn trefi a dinasoedd ledled y byd. Mae'r dail yn debyg i law agored, ac fe'i lleolir gyferbyn a'i gilydd, mewn clwstwr o 5-7, gyda phob un 13–30 cm o hyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Les Larsen, Eco’r Wyddfa, Hydref 1982
3. ↑  Euro+Med Plantbase Project: [http: //ww2.bgbm.org/\_EuroPlusMed/PTaxonDetail.asp?NameId=24982&PTRefFk=500000 *Aesculus hippocastanum*]

Dolen allanol
-------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Castanwydden y meirch***
Y dillad, gwisg, a ffasiynau hanesyddol a modern yng Nghymru yw **ffasiwn Cymru**.

Gwisg draddodiadol
------------------

Ffasiynau Cymreig ar ddiwrnod marchnad, gan R. Griffiths (1851).
Mae'r ddelwedd boblogaidd o wisg draddodiadol i ferched Cymru yn seiliedig ar ddylanwadau'r 19g. Does dim llawer o dystiolaeth sydd wedi goroesi am wisg draddodiadol Cymru cyn 1770, cyn i ymwelwyr ddod i Gymru a recordio’r wisg. O’r ffynonellau cynradd ac o’r wisg sydd wedi goroesi, mae’n hawdd disgrifio elfennau o’r wisg draddodiadol i fenywod. Y nodwedd fwyaf nodedig oedd yr het uchel du a’r betgwn. Roedd y wisg hefyd yn cynnwys siôl a oedd wedi ei wneud allan o wlân a fewn amrywiaeth o lywiau, ffedog a fichu.

Yn anffodus, roedd gwisg draddodiadol dynion yn anaml wedi eu hysgrifen amdano, neu eu harlunio. Y rheswm am hyn yw oherwydd bod eu gwisg yn syml iawn i’r wisg dynion a wisgwyd yn Lloegr. Roedd y wisg yn cynnwys gwasgod, siaced wlân, hances a wisgwyd o gwmpas y gwddf, a het felt wahanol i’r un a wisgwyd gan y menywod.

Er gwaethaf ymdrechion i "adfer" cilt Cymreig, yn debyg i giltiau'r gwledydd Celtaidd eraill, nid oes tystiolaeth o giltiau hanesyddol gan y Cymry.

Rhwng 1840 a 1870 roedd y siôl yn gyfwisg ffasiynol iawn yng Nghymru, yn enwedig o batrwm Paisley. Traddodiad Cymreig yw i gario babanod mewn siôl.

Ffasiwn modern
--------------

Ffrogiau Laura Ashley o'r 1970au.
Heb os nac oni bai, Laura Ashley (1925–1986) o Ferthyr Tudful yw’r dylunydd ffasiwn enwocaf o Gymru. Dyluniodd ddillad o arddull y cefn gwlad yn seiliedig ar ddyluniadau’r 19g, gan gynnwys hen bapur wal. Daeth ei gwaith yn boblogaidd iawn yn y 1970au, ac erbyn 1981 roedd yna 5000 o’i siopau o gwmpas y byd. Yn dilyn ei marwolaeth, dioddefodd ei chwmni rhwyfaint a chaeodd pum ffatri yng Nghymru. Yn ddiweddar, mae busnes dodrefn y cwmni wedi ffynnu.

Sefydlodd Jeff Banks (g. 1943) y siop gadwyn Warehouse a’r cwmni archebu drwy’r post Warehouse Utility Clothing Company. Cyflwynodd *The Clothes Show*, y rhaglen deledu ffasiwn poblogaidd gyntaf ym Mhrydain. Dyluniodd David Emanuel (g. 1952) a'i wraig Elizabeth wisg briodas y Fonesig Diana Spencer ym 1981.

Y dylunydd mwyaf llwyddiannus sy’n gweithio heddiw yw Julien MacDonald (g. 1972) o Ferthyr Tudful. Mae wedi gweithio i nifer o ddylunwyr mawr gan gynnwys Alexander McQueen a Karl Lagerfeld, ac yn ddylunydd gweuwaith i Chanel. Enillodd wobr Dylunydd *Glamour* y Flwyddyn yng Ngwobrau Ffasiwn Prydain yn 2001, a phenodwyd yn ddylunydd artistig House of Givenchy.

Gweler hefyd
------------

* Cap Trefynwy

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Welsh Costume: Men's clothes". *Peoples Collection Wales* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-03-10.
2. 1 2   Y Wisg Gymreig. Amgueddfa Cymru. Adalwyd ar 27 Hydref 2015.
Brenin Brythonig yn 1 CC fu'n ymladd yn erbyn Iŵl Cesar oedd **Cassivelaunus** neu **Cassivellaunus**.

Yn ôl Cesar yn ei lyfr *Commentarii de Bello Gallico*, pan ymosododd ar Brydain yn 54 CC, Cassivellaunus oedd arweinydd y Brythoniaid oedd yn ei wrthwynebu. Nid yw'n crybwyll i ba lwyth yr oedd yn perthyn, ond roedd ei diriogaethau, i'r gogledd o Afon Tafwys, yn cyfateb i diriogaethau y Catuvellauni yn ddiweddarach. Dywed Cesar ei fod wedi diorseddu brenin y Trinovantes, a bod mab y brenin hwnnw, Mandubracius, wedi ffoi i Gâl i ofyn am gymorth Rhufain. Ymladdwyd un o'r brwydrau hyn lle saif Brentford, Llundain heddiw.

Llwyddodd Cesar i groesi Afon Tafwys, ac ildiodd pum llwyth iddo, y Cenimagni, y Segontiaci, yr Ancalites, y Bibroci a'r Cassi. Datgelodd y rhain leoliad prif gaer Cassivellaunus, a roddwyd dan warchae gan Cesar. Ildiodd Cassivellaunus wedi i wrth-ymosodiad fethu, a chytunodd i ddychwelyd tiriogaeth y Trinovantes i Mandubracius.

Mae Cassivellaunus yn ymddangos yn *Historia Regum Britanniae* gan Sieffre o Fynwy fel Cassibelanus neu Cassibelaunus. Ef, yn ôl pob tebyg, yw sail hanesyddol y cymeriad Caswallon fab Beli ym Mhedair Cainc y Mabinogi a'r Trioedd Cymreig.
Stryd hanesyddol a chanol ardal gadwraeth yn nghalon dinas Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Ffordd Grosvenor** (Saesneg: *Grosvenor Road*).

Lleoliad
--------

Mae Ffordd Grosvenor yn rhedeg o'r gogledd i'r dwyrain o Stryt y Rhaglaw, gyferbyn ag Eglwys Gadeiriol Santes Fair, at Ffordd Rhosddu wrth y gylchfan i'r gogledd o ganol y ddinas.

Hanes
-----

Cynlluniwyd Ffordd Grosvenor a Ffordd y Llwyni rhwng 1861 a 1881 fel ardaloedd preswyl llewyrchus ar gyfer dosbarth canol newydd Wrecsam. Mae pob un adeilad yn unigriyw yn bensaernïol.

Cafodd y stryd ei henwi ar ôl y teulu Grosvenor Plas Eaton, Caer, a ddaeth yn fwy adnabyddus fel Dugiaid Westminster yn ddiweddarach.

Erbyn 1951 roedd y rhan fwyaf o'r teuluoedd wedi symud allan o Ffordd Grosvenor a throwyd adeiladau'r stryd yn swyddfeydd mawr ysblennydd.

Disgrifiad
----------

Mae ardal gadwriaeth Ffordd Grosvenor yn gorwedd i'r gogledd-orllewin o ganol y ddinas.

Mae hi'n cynnwys Ffordd Grosvenor a Ffordd y Llwyni, a rhannau o Stryt y Rhaglaw, Stryt Gerallt, Ffordd Bradle, Maes Caxton, Stryt y Brenin, Ffordd Rhosddu, Ffordd Parc y Llwyni a rhan o gampws Coleg Cambria.

Fel cyferbyniad i gymeriad trefol canol y ddinas, mae gan Ffordd Grosvenor gymeriad maestrefol deiliog. Mae nifer o adeiladau yn sefyll yn ôl o'r ffordd o fewn eu tiroedd go sylweddol.

Mae amrywiaeth mawr o gynlluniau ac addurnau yn yr ardal gadwraeth, gyda deunyddiau fel gwaith cerrig nadd a *therracotta*, a rheilins o haearn addurnol. Mae muriau a chilbyst brics coch a thywodfaen yn nodweddion arwyddocaol yn Ffordd Grosvenor a Ffordd y Llwyni.

Adeiladwyd rhif 1, sy'n dwyn yr enw Grosvenor Lodge, yn 1869 gan James Reynolds Gummow, pensaer lleol oedd yn gyfrifol am lawer o ddatblygiad maestrefol Wrecsam yn rhan olaf y 19eg ganrif. Codwyd rhif 2 Ffordd Grosvenor tua 1870, efallai ar ôl cynlluniau Gummow.

Mae ailddatblygiadau o ganol i ddiwedd yr 20fed ganrif ar Ffordd Grosvenor a Ffordd y Llwyni wedi tarfu'n ddifrifol ar rythm pensaernïol a chydlyniad yr ardal.

Lluniau
-------

* Rhif 1 Ffordd Grosvenor – Grosvenor LodgeRhif 1 Ffordd Grosvenor – Grosvenor Lodge
* Ffordd Grosvenor, ochr orllewinolFfordd Grosvenor, ochr orllewinol
* Ffordd Grosvenor, ochr orllewinolFfordd Grosvenor, ochr orllewinol
* Ffordd Grosvenor, ochr orllewinolFfordd Grosvenor, ochr orllewinol

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  "Cynllun Rheoli ac Asesu Ardal Gadwraeth Ffordd Grosvenor" (PDF). *Wrecsam.gov.uk*. Cyrchwyd 19 Hydref 2022.
Mae **ffilm Gymraeg** yn mynd yn ôl i *Y Chwarelwr* yn 1935, ffilm ddu a gwyn, gyda thrac sain Cymraeg ar riliau ar wahân, yn dangos agweddau bywyd chwarelwr ym Mlaenau Ffestiniog, yn cynnwys ei fywyd cartref, gwaith a'r capel. Cafodd ei chynhyrchu gan Syr Ifan ab Owen Edwards, sylfaenydd yr Urdd, a'i hysgrifennu a'i chyfarwyddo gan John Ellis Williams. Cafodd y ffilm ei dangos mewn nifer o sinemâu cludadwy ar hyd a lled Cymru rhwng 1935 ac 1940, ac roedd hi'n llwyddiannus iawn yn y Gogledd. Dywedwyd mewn llythyr yn *Y Cymro* ym Mawrth 1936:

> Mewn byd lle mae'r ffilmiau Saesneg yn cael eu perffeithio, teimlad rhyfedd oedd eistedd i lawr i edrych ar blentyn cyntaf-anedig y sinema Gymraeg. Pan sylweddolir fod y 'talkie' Americanaidd wedi bod mewn bri ers tua deuddeng mlynedd a'r ffilm ddistaw o flaen hynny rhaid cyfaddef bod rhywbeth o'i le pan sylweddolir fod Cymru wedi gorfod aros tan 1935 am enedigaeth ffilm genedlaethol.
> 
> 

Un o'r ffilmiau Cymraeg enwocaf yw *Hedd Wyn* (1992) gan Paul Turner. Cafodd ei henwebu am Oscar yn y categori ffilm iaith dramor orau yn 1994. Derbyniodd *Hedd Wyn* llawer o gymeradwyaeth nid yn unig yng Nghymru gan ei fod yn hybu'r Gymraeg, ond ar draws y byd am ei thechnegau ffilm a'i themâu dwfn. Yr unig ffilm Gymraeg arall i gael ei henwebu am Oscar yw *Solomon & Gaenor* (1999), hanes Iddew ifanc (Ioan Gruffudd) yn ystod terfysgoedd gwrth-Semitaidd yng Nghymru yn 1911.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr ffilmiau Cymraeg

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Casglu'r Tlysau – 'Y Chwarelwr' (1935)". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-10-08. Cyrchwyd 2006-07-29.
2. ↑  BBC — Cymru Ar Yr Awyr – Y ffilm Gymraeg gyntaf
3. ↑  MediaEd Archifwyd 2007-09-11 yn y Peiriant Wayback. – cymorth astudio'r ffilm *Hedd Wyn*
Mynydd yn Eryri yw'r **Glyder Fach**; yr ail uchaf yn y Glyderau.

Enw
---

Yn ôl Syr Ifor Williams, "Gludair" oedd y ffurf gywir ar yr enw. Aeth yn "Glydar" yn nhafodiaith Arfon, yna'n "Glyder". Yr ystyr yw "cruglwyth o gerrig".

Daearyddiaeth
-------------

Saif y copa rhyw 5m yn is na'r Glyder Fawr. Saif i'r dwyrain o'r Glyder Fawr ac i'r de o gopa Tryfan. Islaw'r copa tua'r gogledd mae Llyn Bochlwyd. Mae'n gorwedd yn Sir Conwy er 1996.

Mae'r copa ei hun, a'r holl ardal o'i gwmpas, yn greigiog dros ben, â ffurfiadau nodedig y creigiau gan gynnwys *Castell y Gwynt* a Charreg y Gwyliwr.

Llwybrau
--------

Gellir ei ddringo o Gwm Idwal, un ai trwy ddilyn y llwybr heibio'r Twll Du i gopa'r Glyder Fawr ac yna ymlaen i gopa'r Glyder Fach dros Fwlch y Ddwy Glyder, neu anelu am Fwlch Tryfan a throi i'r de am y Glyder Fach. Mae'r llwybr syth o Fwlch Tryfan i'r copa yn dilyn crib a enwyd yn *y Grib Bigog* neu *Bristly Ridge*, ac yn llwybr llawer anoddach, ond ceir ymuno â'r llwybr haws sy'n arwain at y copa o'r dwyrain oddi ar y Foel Goch. Gellir hefyd ei ddringo o'r de, o Pen-y-Pass. Mae rhai o glogwyni'r Glyder Fach yn gyrchfan boblogaidd iawn i ddringwyr.

Oriel luniau
------------

* 
* 
* Castell y GwyntCastell y Gwynt
* Carreg y GwyliwrCarreg y Gwyliwr
* Casgliad o gerrig ger copa'r Glyder FachCasgliad o gerrig ger copa'r Glyder Fach
* Copa'r Glyder FachCopa'r Glyder Fach
* Casgliad o gerrig ger copa'r Glyder FachCasgliad o gerrig ger copa'r Glyder Fach
* Nant Ffrancon o'r Glyder FachNant Ffrancon o'r Glyder Fach
* Tryfan gyda Llyn Ogwen oddi tano; tynnwyd o'r Glyder FawrTryfan gyda Llyn Ogwen oddi tano; tynnwyd o'r Glyder Fawr

Ffilm
-----

Ymddangosodd "Castell y Gwynt" a "Charreg y Gwyliwr" mewn ffilm gan Walt Disney ym 1981: Dragonslayer.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Enw Cymraeg a ddefnyddir gan Ioan Bowen Rees, *Dringo Mynyddoedd Cymru*, (Llyfrau'r Dryw, 1965), er bod yr enw Saesneg yn enwocach.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Glyder Fach***

  


| **Y pedwar copa ar ddeg** |
| --- |
| **Yr Wyddfa a'i chriw**:
Yr Wyddfa (1085m)  **·** 
Garnedd Ugain (1065m)  **·** 
Crib Goch (923m)  |
| **Y Glyderau**:
Elidir Fawr (924m)  **·** 
Y Garn (947m)  **·** 
Glyder Fawr (999m)  **·** 
Glyder Fach (994m)  **·** 
Tryfan (915m)  |
| **Y Carneddau**:
Pen yr Ole Wen (978m)  **·** 
Carnedd Dafydd (1044m)  **·** 
Carnedd Llywelyn (1064m)  **·** 
Yr Elen (962m)  **·** 
Foel Grach (976m)  **·** 
 Carnedd Gwenllian (Garnedd Uchaf) (926m)***·***
Foel-fras (942m)  |
Mae **Ffordd y Wern** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 12 Ionawr 1995 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.61 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ffordd y Sidan yn y ganrif gyntaf OC
Defnyddir yr enw **Ffordd y Sidan** neu **Llwybr y Sidan** am y rhwydwaith o ffyrdd a ddefnyddid ar gyfer masnach rhwng Tsieina a'r Dwyrain Canol. Defnyddid y rhain yn arbennig i gludo sidan o Tsieina i'r gorllewin. Defnyddid y llwybrau hyn o'r cyfnod clasurol hyd yn ddiweddar yn y Canol Oesoedd. Y person cyntaf i ddefnyddio'r term "Ffordd y Sidan" (*Seidenstraße*) oedd y daearyddwr Almaenig Ferdinand von Richthofen yn 1877.

Roedd dwy gangen i'r ffordd trwy ganolbarth Asia o ganolfannau masnachol Gogledd Tsieina. Roedd y gangen ogleddol yn arwain i ddwyrain Ewrop heibio penrhyn y Crimea a'r Môr Du. Roedd y gangen ddeheuol yn arwain trwy Turkestan-Khorasan ac Iran ar draws Mesopotamia i Antiochia a'r Môr Canoldir. Roedd y dinasoedd adnabyddus ar Ffordd y sidan yn cynnwys Damascus, Baghdad, Isfahan, Merv, Caergystennin, Balkh, Samarcand, Tashkent, Kashgar, Ürümqi, Xi'an a Hotan.

Yr Ewropead cyntaf i ddilyn Ffordd y Sidan cyn belled a Tsiena, yn ôl pob tebyg, oedd y masnachwr Eidalaidd Marco Polo.
Planhigyn blodeuol ydy **Efwr enfawr** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Apiaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Heracleum mantegazzianum* a'r enw Saesneg yw *Giant hogweed*.

Mae'r dail gyferbyn a'i gilydd ac mae gan y blodyn 5 petal. Gall dyfu i of 2–5.5 m (6 tr – 18 tr) o uchder.

Tramor
------

Dyma ddywed Gabriel Queré am *Heracleum mantegazzianum* ym mis Mehefin 2010 yng ngefn gwlad o gwmpas Moscow:

*Le nom russe de la plante: "Borchtchevyk". On m'a raconté en Russie que, dans la région de 'GRYGOROVO", où je l'ai photographiés, elle fut introduite à l'initiative de Khroutchev qui, la faisant venir des USA, désirait qu'elle servit de fourrage pour les vaches. Ces dernières* [y gwartheg] *n'ont pas du tout apprécié le caractère urticant de la dite plante!!! Cette dernière* [y planhigyn] *est devenue envahissante.* [...cafodd ei gyflwyno ar gais yr arlywydd Krushchev o’r Unol Daliaethau fel bwyd gwartheg - ond yn aflwyddiannus gan nad oedd y gwartheg yn gwerthfawrogi natur coslyd y planhigyn, ac mi ddaeth yn bla].

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bwletin Llên Natur rhif 31

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Efwr enfawr***
Gwyddonydd, academydd ac awdur o Gymro oedd yr Athro **Glyn O Phillips** (11 Tachwedd 1927 – 5 Gorffennaf 2020). Roedd yn gemegydd, yn arbenigwr ar y diwydiant niwclear ac yn gyfrannwr cyson i raglenni radio a theledu Cymraeg. Ef oedd enillydd cyntaf Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2004.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd a magwyd Glyn Owen Phillips yn Rhosllannerchrugog ac fe'i haddysgwyd yn Ysgol Ramadeg Rhiwabon ac ym Mhrifysgol Cymru, Bangor lle graddiodd gydag anrhydedd dosbarth cyntaf mewn cemeg. Derbyniodd ddoethuriaeth mewn Athroniaeth ac yna mewn gwyddoniaeth am ei waith ymchwil ym maes carbohydradau. Enillodd gymrodoriaeth i'r Sefydliad Ymchwil Ynni Atomig yn Hartwell, Swydd Rydychen.

Gyrfa
-----

Ar ôl dwy flynedd yn Hartwell aeth i weithio yng Coleg y Brifysgol, Caerdydd a daeth yn Uwch-ddarlithydd mewn Cemeg. Yn 1967 fe'i penodwyd yn Athro Cemeg ym Mhrifysgol Salford Yn 1970 aeth allan i Nigeria gan sefydlu Prifysgol Benin ac ef oedd yr is-ganghellor cyntaf. Dychwelodd i Gymru yn 1975 gan ddod yn brifathro cyntaf Athrofa Addysg Uwch Gogledd Ddwyrain Cymru. Bu'n gadeirydd Research Transfer Ltd a Chwmni Ymchwil Hidrocolloid Phillips Cyf ac ymgynghorydd i sawl sefydliad diwydiannol.

YM Mehefin 2003, sefydlwyd Canolfan Ymchwil Glyn o Phillips yn NEWI, lle'r oedd yn parhau i wneud gwaith ymchwil.

Roedd yn olygydd y cylchgrawn gwyddonol Cymraeg *Y Gwyddonydd* o'r rhifyn cyntaf yn 1963 i'r olaf yn 1993.

Anrhydeddau
-----------

Derbyniodd raddau er anrhydedd o Brifysgol Cymru a Phrifysgol Benin. Cafodd sawl anrhydedd hefyd fel Medal Hopkins o Gymdeithas Dewi Sant, Efrog Newydd.

Ef oedd enillydd cyntaf Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg yr Eisteddfod Genedlaethol pan gychwynnodd y wobr yn Eisteddfod Genedlaethol Casnewydd, 2004.

Bywyd personol
--------------

Yn fwy diweddar roedd ef a'i deulu wedi ymgartrefu yng Nghaerdydd. Roedd yn briod a Rhiain ac roedd ganddynt ddau o blant, tri o wyrion ac un gor-wyr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Yr Athro Glyn O Phillips yn marw yn 92 oed*  , BBC Cymru Fyw, 5 Gorffennaf 2020.
2. ↑  *A risk we cannot take*  , Daily Post, 6 Awst 2004.  Cyrchwyd ar 5 Gorffennaf 2004.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 2714568
* LCCN: n82028473
* ISNI: 0000 0001 2118 1443
* GND: 170738086
* SUDOC: 031623697
* BNF: cb12280301m (data)
* NKC: uzp2011676054
* CiNii: DA01789679

 |
Ffilm comedi deledu gan y cyfarwyddwr Armand Mastroianni yw ***Mrs. Washington Goes to Smith*** a gyhoeddwyd yn 2009. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Cybill Shepherd. Mae'r ffilm *Mrs. Washington Goes to Smith* yn 90 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2009. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Inglourious Basterds* sef ffilm gan Quentin Tarantino. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Armand Mastroianni ar 1 Awst 1948 yn Brooklyn.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Armand Mastroianni nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Black Widow* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2007-01-01 |
| *Dare to Love* |  | Unol Daleithiau America |  | 1995-01-01 |
| Final Run |  | Unol Daleithiau AmericaCanada | Saesneg | 1999-01-01 |
| *First Daughter* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1999-01-01 |
| *First Shot* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2002-01-01 |
| *Invasion* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1998-01-01 |
| *Pandemic* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2007-01-01 |
| The Celestine Prophecy |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2006-01-01 |
| The Supernaturals |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1986-01-01 |
| *Virus* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1995-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Fata Morgana yn newid siâp cwch pell i ffwrdd.
Rhithlun cymhleth ac anghyffredin yw **Fata Morgana** a welir mewn llain gul yn syth uwchben y gorwel. Mae Fata Morgana yn aflunio golwg gwrthrych fel ei fod yn aml yn gwbl anadnabyddadwy, ac yn cynnwys delweddau unionsyth a gwrthdro ar ben ei gilydd. Yn aml mae ei golwg yn newid yn gyflym.

Achosir y ffenomen optegol hon gan belydrau golau yn plygu wrth iddynt dreiddio trwy haenau o aer o dymereddau gwahanol, sef gwrthdroad tymheredd, hynny yw mae aer twym mewn haen uwchben aer oer ac felly'n wahanol i'r arfer. Pan mae hyn yn ffurfio dwythell atmosfferig sy'n ymddwyn fel lens plygiannol, ceir Fata Morgana.

Daw'r enw o'r Eidaleg am Morgan dduwies (Morgan le Fay), swynwraig yn chwedlau Arthur, gan gredai morwyr taw cestyll yn yr awyr a grewyd gan Morgan oedd y rhithlun, a welir yn aml yng Nghulfor Messina, oedd yn ceisio eu denu i'w marwolaeth. Yn ôl y Normaniaid, Calabria ger Culfor Messina oedd cartref Morgan dduwies.

O bosib Fata Morgana sy'n gyfrifol am chwedl y *Flying Dutchman*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mirages in the Sky.
2. ↑  Rockwood, Camilla (gol.). *Brewer's Dictionary of Phrase and Fable*, 18fed argraffiad (Caeredin, Chambers, 2009), t. 475.
3. ↑  Eyers, Jonathan (2011). *Don't Shoot the Albatross!: Nautical Myths and Superstitions*. A&C Black, Llundain. ISBN 978-1-4081-3131-2.
Cymeriad chwedlonol yn yr ail o Bedair Cainc y Mabinogi yw **Efnisien**, sef chwedl *Branwen ferch Llŷr*. Mae Efnisien yn fab i Penarddun ac Euroswydd ac felly'n frawd gefaill i Nisien. Yn ogystal, mae'n hanner brawd i Fendigeidfran a'i chwaer Branwen a Manawydan. Yn y chwedl mae Efnisien yn gymeriad aflonydd sy'n cynhyrfu'r dyfroedd ar bob achlysur.

Efnisien yn torri'r pair (llun gan T. Prytherch)
Daw Matholwch brenin Iwerddon i ofyn am Franwen yn wraig iddo. Cytunir i'r briodas, ond yn ystod y wledd i'w dathlu mae Efnisien yn cyrraedd y llys. Mae'n ddig na ofynwyd am ei ganiatâd ef cyn trefnu'r briodas, ac mae'n anffurfio meirch Matholwch fel dial. I wneud yn iawn am y sarhad mae Bendigeidfran yn rhoi'r Pair Dadeni i Fatholwch.

Yn Iwerddon mae Branwen yn byw'n gytun gyda Matholwch am gyfnod, a genir mab, Gwern, iddynt, ond yna mae Matholwch yn cofio'r hyn a wnaeth Efnisien i'w geffylau ac yn dial am ei sarhad ar Franwen. Caiff ei gyrru i weithio yn y gegin am dair blynedd, ond mae'n dofi drudwy ac yn ei yrru draw i Brydain gyda neges i Fendigeidfran yn dweud sut y mae'n cael ei thrin. Mae Bendigeidfran a'i fyddin yn croesi i Iwerddon, y fyddin mewn llongau ond Bendigeidfran yn cerdded trwy'r môr, gan ei fod yn gawr na all yr un llong ei gario.

Cynhelir cyfarfod i drafod amodau heddwch. Cyn y cyfarfod â Efnisien i edrych y neuadd. Mae'n cael allan ystryw gan y Gwyddyl sy'n cuddio rhyfelwyr arfog mewn sachau sy'n hongian yno. Mae Efnisien yn gofyn beth sydd yn y sachau. "Blawd ydyw," yw ateb y Gwyddyl, ac felly mae Efnisien yn mynd o sach i sach gan ei bodio a gwasgu pennau'r rhyfelwyr nes bod pob un o'r ddau gant yn farw. Yno mae'n canu englyn dychanol:

Yssit yn y boly hwnn amryw ulawt,
Keimeit, kynniuyeit, diskynneit yn trin,
Rac kydwyr cad barawt.
Yn ystod y drafodaeth ymddengys fod y Brythoniaid/Cymry yn dechrau meddalu a derbyn amodau heddwch y Gwyddyl, ond mae Efnisien yn rhoi diwedd ar hyn trwy afael yn Gwern, mab Branwen a Matholwch, a'i daflu i'r tân. Rhyfel yw'r canlyniad anochel, a lleddir llawer o filwyr ar y ddwy ochr. Mae'r Gwyddelod yn rhoi cyrff eu rhyfelwyr marw yn y Pair Dadeni, a roddasid i Fatholwch gan Fendigeidfran, i'w adfywio fel y gallent ymladd unwaith eto ac mae'r Brythoniaid yn dechrau colli'r dydd. Mewn un weithred anhunanol sydd mewn gwrthgyferbyniaeth lwyr i'w ran yn yr hanes hyd yno, mae Efnisien yn aberthu ei hun er mwyn arbed y Cymry trwy neidio i mewn i'r Pair a'i ddryllio, gan ladd ei hun yn yr ymdrech gorddynol. Yn y diwedd mae holl wŷr Iwerddon wedi ei lladd, a dim ond saith o fyddin Bendigeidfran sy'n fyw i ddychwelyd i Brydain gyda Branwen. Lladdwyd Bendigeidfran ei hun, ond cyn marw gorchymynodd i'w wŷr dorri ei ben a mynd a'r pen yn ôl gyda hwy.

Mae rhai haneswyr llên yn awgrymu fod cymeriad Efnisien yn seiliedig ar Bricriu Nemthenga yn y chwedl Wyddeleg *Fled Bricrenn*, ond nid yw pawb yn derbyn hynny.

Llyfryddiaeth
-------------

* Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)
Polaroid SX-70
Math o gamera sy'n defnyddio ffilm sy'n datblygu ei hun er mwyn creu print o lun yn fuan ar ôl ei dynnu yw **camera sydyn**. Polaroid Corporation wnaeth arloesi gyda chamerâu a ffilm sydyn oedd yn addas i brynwyr, a dilynwyd hwy wedyn gan amryw o wneuthurwyr eraill.

Dywedir mai'r gwyddonydd Americanaidd Edwin Land ddyfeisiodd gamera sydyn, rhwydd i'w ddefnyddio, ac y gellid ei werthu. Ef wnaeth gyflwyno'r camera sydyn masnachol cyntaf, y model 95 Land Camera, yn 1948, a hynny flwyddyn ar ôl cyflwyno'r ffilm sydyn yn Ninas Efrog Newydd. Cafodd y camera sydyn cynharaf, oedd yn cynnwys camera ac ystafell dywyll fechan, ei ddyfeisio yn 1923 gan Samuel Shlafrock.

Cyrhaeddodd y camera sydyn frig ei boblogrwydd ar ddiwedd y 1970au. Wedi hynny, daeth camerâu newydd, llai eu maint a rhatach, i'w ddisodli, a daeth dyfeisiadau recordio fideo hefyd ar werth. Mae'r camera sydyn yn dal i gael cyfnodau o boblogrwydd, ond fel tegan neu declyn 'retro' a hynod yn hytrach na chamera at ddibenion ffotograffiaeth broffesiynol neu ddefnydd o ddydd i ddydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Shlafrock, Samuel (November 3, 1925). "Patent number #1559795; Camera". United States Patent Office.
2. ↑  "The Return Of Polaroid | The King Is Back And Already An Instant Classic".
Bu **Joseph Fernand Henri Léger** (4 Chwefror 1881 – 17 Awst 1955) yn beintiwr, cerflunydd a chyfarwyddwr ffilm Ffrengig. Yn ei waith cynnar dyfeisiodd arddull personol o Giwbiaeth a newidiodd i fod yn arddull mwy ffigurol a phoblogaidd. Mae'r modd a lwyddodd i symleiddio a chreu ffurfiau bras lliwgar yn ei gyfrif fel un o ragflaenwyr celf *Pop*.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd yn Argentan, Normandi yn fab i ffermwr, bu'n prentis i bensaer yn Caen 1897-9. Symudodd i Baris ym 1900 ble fu'n gweithio i ennill bywoliaeth fel drafftsmon i bensaer. Yn dilyn ei wasanaeth miliwrol astudiodd celf yn *École des Arts Décoratifs* ac *Académie Julian*. Dim ond yn 25 oed ddechreuodd weithio fel arlunydd wedi'i ddylanwadau gan Paul Cézanne ac Argraffiadaeth *(Impressionnisme)*.

Gwaith
------

Fernand Léger – *Parêd mawr gyda chefndir coch*,1958
Ym 1907 symudodd i Montparnasse ym Mharis a oedd yn ardal boblogaidd gydag artistiaid ifanc avant-garde. Yno cyfarfu ag arlunwyr fel Marc Chagall a Robert Delaunay. O 1909 fe gydweithiodd gydag arlunwyr Ciwbaidd *(Cubist)* a datblygodd arddull dynamig a oedd hefyd yn cynnwys ffigyrau ag elfennau tiwbiau a silindrau. Ym 1910 arddangosodd ei waith gyda Chiwbwyr fel Jean Metzinger.

Datblygodd ei waith i fod yn fwy haniaethol *(abstract)* tan 1914 fel y gwelir yn y gynfas *Contraste de formes*, 1913. Yn 1914 pan fu rhaid iddo ddychwelyd i Fyddin Ffrainc i ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Tra yn Verdun dioddefodd ymosodiad nwy gwenwyn.

Bu'r arfau, drama ac egni'r rhyfel yn ddylanwad mawr ar ei waith, ffigurau yn ei ddarluniau'n ymddangos fel peiriannau neu robotiaid.

Yn y 1920 daeth yn gyfaill gyda'r pensaer modern Le Corbusier, arbrofodd gyda murluniau a chynlluniodd setiau a gwisgoedd ar gyfer y *ballet*.

Dihangodd rhag yr Ail Ryfel Byd yn fyw Unol Daleithiau rhwng 1940-5 yn dysgu ym Mhrifysgol Yale.

Pan ddychwelyd i Ffrainc pan ymunodd â'r Blaid Gomiwnyddol. Bu'n weithgar fel peintiwr, cynllunydd i'r ballet a hefyd cerfluniau, ceramig a gwaith gwydr lliw.

Cydnabuwyd fel arlunydd o fri ac ym 1952 gosodwyd pâr o'i furluniau yn Neuadd Fawr y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Néret, Gilles (1993). F. Léger. New York: BDD Illustrated Books. ISBN 0-7924-5848-6.
2. ↑
3. ↑

Dolenni allanol
---------------

*Y Blodyn Mawr* Den Haag
* Ffilm *Ballet Mecanique* (1924) Fernand Léger
* Gwefan amdano

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 34459370
* LCCN: n79045173
* ISNI: 0000 0001 2127 2310
* GND: 118570994
* SELIBR: 206535
* SUDOC: 027383458
* BNF: cb11912166r (data)
* BIBSYS: 90069272
* ULAN: 500027374
* NLA: 35298313
* NDL: 00447236
* NKC: jn19990005056
* The SBN id CFIV094466 is not valid.
* BNE: XX985434
* CiNii: DA00374102
* KulturNav: id

 |
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Doris Dörrie yw ***Glück*** a gyhoeddwyd yn 2013. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Glück*** ac fe'i cynhyrchwyd gan Oliver Berben yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Doris Dörrie a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Hauschka. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Andrea Sawatzki, Maren Kroymann, Aykut Kayacık, Matthias Brandt, Alba Rohrwacher, Christina Große, Oliver Nägele, Margarita Broich, Petra Kleinert, Levin Henning, Natalia Christina Rudziewicz, Vinzenz Kiefer, Anja Karmanski, Hildegard Schroedter ac Irene Rindje. Mae'r ffilm *Glück (ffilm o 2013)* yn 112 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2012. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *12 Years a Slave* sef ffilm fywgraffyddol *gan y cyfarwyddwr ffilm Steve McQueen. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd.* 
Hanno Lentz oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Inez Regnier sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Doris Dörrie ar 26 Mai 1955 yn Hannover. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1976 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Teledu a Ffilm Munich.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Urdd Teilyngdod Bavaria
 * Y Bluen Aur
 * Croes Swyddog Urdd Teilyngdod Gweriniaeth Ffederal yr Almaen
 * Gwobr Ernst-Hoferichter
 * Gwobr Llyfr Plant Gogledd Rhine-Westfalen
 * Y Wobr dros Wyddoniaeth a Llenyddiaeth
 * Medal Carl Zuckmayer
 * Urdd Maximilian Bafaria am Wyddoniaeth a Chelf

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Doris Dörrie nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 18 Awst 2016. iaith y gwaith neu'r enw: Saesneg.
Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Gorllewin Bradford** (Saesneg: *Bradford West*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gorllewin Bradford yng Ngorllewin Swydd EfrogEtholaeth Gorllewin Bradford yng Ngorllewin Swydd Efrog
* Gorllewin Swydd Efrog yn LloegrGorllewin Swydd Efrog yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth yn wreiddiol ym 1885. Fe'i diddymwyd ym 1918 ac ailsefydwyd fel bwrdeistref seneddol yn 1955.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1895: Alfred Illingworth (Rhyddfrydol)
* 1895–1906: Ernest Flower (Ceidwadol)
* 1906–1918: Fred Jowett (Llafur)
* 1918: *diddymwyd yr etholaeth*
* 1955–1966: Arthur Tiley (Ceidwadol)
* 1966–1970: Norman Haseldine (Llafur-Cydweithredol)
* 1970–1974: John Wilkinson (Ceidwadol)
* 1974–1983: Edward Lyons (Llafur, wedyn SDP)
* 1983–1997: Max Madden (Llafur)
* 1997–2012: Marsha Singh (Llafur)
* 2012–2015: George Galloway (Respect)
* 2015–presennol: Naz Shah (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Swydd Efrog a'r Humber**

Batley a Spen **·** 
Beverley a Holderness **·** 
Brigg a Goole **·** 
Calder Valley **·** 
Canol Barnsley **·** 
Canol Doncaster **·** 
Canol Efrog **·** 
Canol Leeds **·** 
Canol Sheffield **·** 
Cleethorpes **·** 
Colne Valley **·** 
De Bradford **·** 
De-ddwyrain Sheffield **·** 
Dewsbury **·** 
Don Valley **·** 
Dwyrain Barnsley **·** 
Dwyrain Bradford **·** 
Dwyrain Kingston upon Hull **·** 
Dwyrain Leeds **·** 
Dwyrain Swydd Efrog **·** 
Efrog Allanol **·** 
Elmet a Rothwell **·** 
Gogledd Doncaster **·** 
Gogledd Kingston upon Hull **·** 
Gogledd-ddwyrain Leeds **·** 
Gogledd-orllewin Leeds **·** 
Gorllewin Bradford **·** 
Gorllewin Kingston upon Hull a Hessle **·** 
Gorllewin Leeds **·** 
Great Grimsby **·** 
Halifax **·** 
Haltemprice a Howden **·** 
Harrogate a Knaresborough **·** 
Hemsworth **·** 
Huddersfield **·** 
Keighley **·** 
Morley ac Outwood **·** 
Normanton, Pontefract a Castleford **·** 
Penistone a Stocksbridge **·** 
Pudsey **·** 
Richmond (Swydd Efrog) **·** 
Rother Valley **·** 
Rotherham **·** 
Scarborough a Whitby **·** 
Scunthorpe **·** 
Selby ac Ainsty **·** 
Sheffield Brightside a Hillsborough **·** 
Sheffield Hallam **·** 
Sheffield Heeley **·** 
Shipley **·** 
Skipton a Ripon **·** 
Thirsk a Malton **·** 
Wakefield **·** 
Wentworth a Dearne
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Gaerlŷr, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Gorllewin Caerlŷr** (Saesneg: *Leicester West*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gorllewin Caerlŷr yn Swydd GaerlŷrEtholaeth Gorllewin Caerlŷr yn Swydd Gaerlŷr
* Swydd Gaerlŷr yn LloegrSwydd Gaerlŷr yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn etholaeth fwrdeistrefol yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–1997: Greville Janner (Llafur)
* 1997–2010: Patricia Hewitt (Llafur)
* 2010–presennol: Liz Kendall (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
Etholaeth seneddol ym Mryste, De-orllewin Lloegr, yw **Gorllewin Bryste** (Saesneg: *Bristol West*). At ddibenion gweinyddol mae'n dal i gael ei restru fel rhan o'r hen sir Avon. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gorllewin Bryste yn yr hen sir AvonEtholaeth Gorllewin Bryste yn yr hen sir Avon
* Avon yn LloegrAvon yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1906: Michael Hicks-Beach (Ceidwadol)
* 1906–1928: George Gibbs (Ceidwadol)
* 1928–1945: Cyril Culverwell (Ceidwadol)
* 1945–1951: Oliver Stanley (Ceidwadol)
* 1951–1957: Walter Monckton (Ceidwadol)
* 1957–1979: Robert Cooke (Ceidwadol)
* 1979–1997: William Waldegrave (Ceidwadol)
* 1997–2005: Valerie Davey (Llafur)
* 2005–2015: Stephen Williams (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: Thangam Debbonaire (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Cerddinen wen** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sorbus aria* a'r enw Saesneg yw *Common whitebeam*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cerddinen Wen, Cerdin Wen, Criafallen Gyffredin, Criafallen Wen, Criafol Wen, Criafolen Wen, Gwyn y Dillad, Rhwnwydd Gwyn.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cerddinen wen***
Mae **ffordd Rufeinig Caer - Segontiwm** yn rhedeg rhwng hen gaer Rufeinig Deva (Caer heddiw) a Segontiwm (tu allan i Gaernarfon) ar draws gogledd Cymru. Am ran gyntaf ei chwrs, o Gaer hyd Afon Clwyd, mae'r A55 bresennol yn dilyn llwybr yr hen ffordd Rufeinig.

Mae union ddyddiad adeiladu'r ffordd yn anhysbys, ond mae'n debyg i'r gwaith cyntaf gael ei wneud tua diwedd y ganrif gyntaf OC ac iddi gael ei gwblhau yn hanner cyntaf y ganrif nesaf.

Rhan o'r ffordd Rufeinig rhwng Caer a Segontiwm lle mae'n dringo o Gaerhun i gyfeiriad Bwlch-y-Ddeufaen ar ei ffordd i Segontiwm
Carreg filltir Rufeinig (copi ar y safle gwreiddiol) ger Llanfairfechan.
O *Deva* mae'r ffordd yn rhedeg ar gwrs gogledd-orllewinol i gyffiniau Dinas Basing, ar Lannau Dyfrdwy, ar ôl croesi Afon Dyfrdwy ei hun ger y bont bresennol tu allan i Gaer. Cafwyd hyd i olion Rhufeinig ger y ffordd ym Mhentre (Sir Fflint). O Ddinas Basing try i'r gorllewin ac mae'n parhau felly hyd Segontiwm. Ger Llanelwy mae'n croesi Afon Elwy ac Afon Clwyd ar ôl bylchu Bryniau Clwyd ger Rhuallt (mae'r A55 yn dilyn yr un cwrs yn union). Credir y lleolwyd caer Rufeinig Varis yn Llanelwy, ond hyd yn hyn mae ei lleoliad yn ansicr.

O Ddyffryn Clwyd mae'r ffordd yn codi ac yn croesi'r bryniau isel tua deg milltir o'r arfordir, gan osgoi tir corsiog a choed yr iseldiroedd. Mae'n cyrraedd Dyffryn Conwy ger Eglwysbach. Sefydlwyd fferi yn Nhal-y-Cafn i groesi Afon Conwy a chodwyd caer bwysig yng Nghaerhun, yr ochr arall i'r afon.

O Gaerhun mae'r ffordd yn codi ac yn ymuno â llwybr cynhanesyddol, heibio i gromlechi megis Maen y Bardd a meini hirion hynafol i gyrraedd Bwlch-y-Ddeufaen. (Y bwlch hwnnw oedd y ffordd hawsaf i groesi cadwyn y Carneddau hyd yn gymharol ddiweddar). O'r bwlch mae'n disgyn heibio i lethrau Foel Ganol a'i hen gaer Geltaidd ac i lawr y llethrau trwy'r Rhiwiau Uchaf ac Isaf rhwng Llanfairfechan ac Abergwyngregyn. Ger y Rhiwiau Uchaf cafwyd hyd i hen garreg filltir Rufeinig sydd yn Amgueddfa Segontiwm bellach; mae'n dwyn enw yr ymerodr Traianus Decius ac felly i'w dyddio i 249 - 251 O.C.

Ger Abergwyngregyn mae'r ffordd yn cyrraedd yr arfordir ac yn rhedeg yn bur agos iddo yr holl ffordd i Segontiwm.
Bardd o Wyddeles a gyfansoddodd un o'r cerddi diweddar enwocaf yn yr iaith Wyddeleg oedd **Eibhlín Dhubh Ní Chonaill** (fl. 1770au). 'Elen Ddu ferch Conal' fyddai ei henw yn Gymraeg.

Roedd Eibhlín yn ferch fonheddig ac yn aelod o deulu'r O'Conneliaid, un o'r olaf o'r teuluoedd uchelwrol Gwyddelig a lwyddasai i ddal eu tir yn Iwerddon. Roedd hi'n enedigol o Dhoire Fhíonáin (Derrynane) yn Swydd Ciarraí (Kerry) ac yn fodryb i Daniel O'Connell, 'Y Rhyddhawr'.

Merch annibynnol iawn oedd hi a briododd â Art Ó Laoghaire (Art O'Leary), marchog o gapten ifanc yn yr *Hussars* Hwngariaidd. Ar ôl priodi bu'r pâr ifanc yn byw ar dir yr Ó Laoghaire ger Magh Chromtha (Macroom), Swydd Corcaí (Cork). Ond ar ôl ffrae gyda'r Uchel Siriff lleol, Abraham Morris, bu rhaid i Art droi'n herwr. I ddial ei gam cychwynodd allan i ladd Morris ar 4 Mai, 1773, ond roedd rhywun wedi ei fradychu i'r siriff a chafodd Art ei saethu'n farw cyn cyrraedd y llys.

Credir mai ei wraig Eibhlín yw awdures y *chaoineadh* (*keen*: galargerdd) wreiddiol i Art a drosglwyddid ar lafar gan y werin ac sydd ar gael mewn sawl fersiwn erbyn heddiw. Mae'n un o'r cerddi grymusaf a dwysaf yn yr iaith Wyddeleg ac mae'n rhan o lên gwerin y wlad.

Llyfryddiaeth
-------------

Ceir detholiad o destun Gwyddeleg *Chaoineadh Art Ó Laoghaire* gyda chyfieithiad Saesneg cyfochrog) yn:

* Seán Ó Tuama a Thomas Kinsella (gol.), *An Duanaire 1600-1900: Poems of the Dispossessed* (Gwasg Dolmen, Portlaoise, 1981; argraffiad newydd 1990)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 261204348
* LCCN: n85050241
* GND: 136569412
* SUDOC: 125657242
* BNF: cb16714875g (data)
* NKC: av20181005099
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ffordd y Môr, o'r orsaf wrth edrych am y môr
Ffordd y Môr wedi 'hollt' Rhodfa'r Gogledd
Mae **Ffordd y Môr** (Saesneg: *Terrace Road*) yn un o brif strydoedd masnachol Aberystwyth.

Mae'n rhedeg bron yn unionsyth o du allan i orsaf Aberystwyth i'r môr. Mae sawl stryd arall yn torri ar draws Ffordd y Môr o'r dwyrain i'r gorllewin gan gynnwys, Rhodfa'r Gogledd a Stryd Portland.

Hanes
-----

Enwir Ffordd y Môr, neu'n hytrach "Terrace Road" yn 1834. Y pryd hynny, rhanwyd y ffordd yn Terrace Road (North) a Terrace Road (South). Nodir yn 1889 i Terrace Road (South) gael ei henwi'n Mary's St ond newidiwyd hi nôl i Terrace Road erbyn 1905.

Adnabwyd yr ardal gwastad wrth droed allt y Stryd Fawr a tu hwnt i hen ffiniau Oesoedd Canol y dref yn *Morfa Swnd* ac arferai fod yn rhan o dir comin y dref. Ond erbyn y 19g roedd pwysau mawr ar Gorfforaeth Aberystwyth o du stadau teuluoedd Powell o Nanteos a Pryse o Gogerddan i wethu'r tir a'i ddatblygu ar gyfer aneddau a masnach.. Yn ôl adroddiad Llys Lît Aberystwyth, 1813, "We the jury direct that part of the waste land called Morfa Swnd be mapped and divided into convenient plots for buildings."

Datblygwyd Ffordd y Môr a Ffordd Alexandra (Alexandra Rd) gyda dyfodiad y rheilffordd i'r dref yn yr 1860au. Gyda dyfodiad y rheilffordd, symudodd calon masnachol y dref tuag at Ffordd y Môr a gwelwyd adeiladu adeiladau newydd pwrpasol fel Banc Barclays, corneli strydoedd Ffordd Alexandra, Cambrian Place, Sgwâr Glyn Dŵr/Rhodfa'r Gogledd gyda phensaerniaeth hyderus a phwrpsol.

Nodweddion
----------

Ceir nifer o sefydliadau masnachol pwysicaf Aberystwyth a'r cylch ar hyd Ffordd y Môr. Yn ei mysg mae:

* Banc Lloyds
* Banc Barclays (ar y gornel â Sgwâr Owain Glyndŵr
* Cymdeithas Adeiladu'r Principality
* Siop y Pethe
* Amgueddfa Ceredigion
* siopau cadwyn
* tafarndai, caffes, a siopau annibynnol

Darllen pellach
---------------

 Archifwyd 2015-09-14 yn y Peiriant Wayback. Aberystwyth: Understanding Urban Character, cyhoeddwyd gan CADW

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  "copi archif" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2015-09-14. Cyrchwyd 2018-05-23.
3. ↑   Archifwyd 2015-09-14 yn y Peiriant Wayback. dyfyniad yn yr erthygl o lyfr Goerge Eyre Evans, Aberystwyth and its Court Leet (Aberystwyth, 1902).

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Cyngor Tref Aberystwyth
Sefydlydd traddodiadol y pumed o Lwythau Brenhinol Cymru, yn ôl yr Achau Cymreig, oedd **Elystan Glodrydd** (bu farw tua 1010).

Bywgraffiad
-----------

Ychydig iawn a wyddys am Elystan ei hun, ond roedd ei ddisgynyddion, yn cynnwys Cadwallon ap Madog, yn rheoli rhan o ardal Rhwng Gwy a Hafren yng nghanolbarth Cymru. Mae un o'r achau cynnar yn ei gysylltu â Gwrtheyrnion. Roedd disgynyddion eraill iddo yn teyrnasu ym Maelienydd ac Elfael. gyda changen arall yn rheoli Cedewain. Gorweddai'r tiriogaethau hyn i gyd yn y rhan o Gymru a elwid yn Rhwng Gwy a Hafren yn yr Oesoedd Canol ac sy'n cyfateb yn fras i ardaloedd Maldwyn a Maesyfed ym Mhowys heddiw.

Mae un o'r achau Cymreig yn cofnodi bod Elystan yn gorwedd yn y seithfed ach o Iorwerth Hirflawdd, pennaeth neu frenin o ardal Rhwng Gwy a Hafren a fu farw tua diwedd y 9g, yn ôl pob tebyg.

Roedd Owain Cyfeiliog (c.1130-1197), y bardd-dywysog o Bowys yn fab i Gruffudd ap Maredudd a'i wraig Gwerful ferch Gwrgenau, o linach Elystan Glodrydd.

Gweler hefyd
------------

* Brwydr Aberllech

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  P. C. Bartrum, *Early Welsh Genealogical Tracts* (Caerdydd, 1966), tud. 104.
2. ↑  Bartrum, *op. cit.*, tud. 104.
3. ↑  Bartrum, *op. cit.*, p. 105.
4. ↑  Bartrum, *op. cit.*, p. 104.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |