recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Esiamplau o blanhigion cigysol y genws *Nepenthes* o lysieufa'r Amgueddfa Fyd Natur Genedlaethol ym Mharis, Ffrainc.
Casgliad o blanhigion sych, wedi eu mowntio ar ddalennau o bapur gyda gwybodaeth dacsonomig, neu fan lle cedwir y fath gasgliad mewn trefn, yw **llysieufa** neu **herbariwm**.

Merch yn paratoi sbesimen er mwyn ei fowntio.
Cesglir esiamplau o blanhigion yn y gwyllt, a chaent eu harchwilio a'u henwi gan arbenigwyr botanegol cyn eu gwasgu, eu sychu, ac yna'u mowntio'n ofalus ar bapur archifol er mwyn arddangos yr holl brif nodweddion morffolegol, er enghraifft gan sicrhau bod naill ochr y dail a'r petalau yn weladwy. Ysgrifennir label gydag enwau deuenwol gwyddonol y planhigyn, enw'r casglwr, ac yn aml manylion cyffredinol gan gynnwys man casglu a dyddiad. Trefnir y papurau mewn system ffeilio, yn ôl dosbarthiad biolegol teyrnas y planhigion, fel bod modd eu canfod a'u hastudio.

Cedwir llysieufeydd yn aml mewn gerddi botanegol, gerddi coed (arboreta), amgueddfeydd byd natur, a phrifysgolion. Maent yn gronfeydd pwysig o wybodaeth ym meysydd ecoleg, anatomeg a morffoleg planhigion, bioleg cadwraeth, bioddaearyddiaeth, paleobotaneg, ac ethnobotaneg. Ers yr 20g, mae'n bosib i ddadansoddi DNA o lysieufeydd sydd wedi eu cadw ers canrifoedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   llysieufa. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 23 Tachwedd 2021.
2. 1 2  *Geiriadur yr Academi*, "herbarium".
3. ↑  (Saesneg) Herbarium. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 23 Tachwedd 2021.
Anerchiad i'w gydwladwyr gan y llenor Piwritanaidd Morgan Llwyd (Morgan Llwyd o Wynedd, 1619 - 1659) yw ***Llythur ir Cymru cariadus*** (Cymraeg Diweddar: "***Llythyr i'r Cymry cariadus***"). Fe'i cyhoeddwyd yn 1653 yn ôl pob tebyg (ceir peth ansicrwydd am y dyddiad), naill ai yn Llundain neu yn Nulyn, yn yr un flwyddyn a'i lyfr mwyaf adnabyddus, *Llyfr y Tri Aderyn*.

Neges yn annog y Cymry i ddeffro yn ysbrydol yw'r llythyr. Er ei fod yn llyfr byr fe'i ystyrir yn un o gampweithiau Morgan Llwyd ac yn enghraifft ddisglair o ryddiaith Gymraeg naturiol a rhywiog. Dyma enghraifft enwog, sy'n crynhoi cyfriniaeth Morgan Llwyd:

> Oferedd iw printio llawer o lyfrau, Blinder iw cynnwys llawer o feddyliau, Peryglus iw dwedyd llawer o eiriau, Anghyssurus iw croesafu llawer o ysbrydoedd, a ffolineb iw ceisio atteb holl resymmau dynion, Ond (o Ddyn) cais di adnabod dy galon dy hun, a mynd i mewn ir porth cyfyng.
> 
> 

> Llawer sydd yn ymwthio, ychydig yn mynd i'r bywyd, llawer yn breuddwydio, ag ychydig yn deffro, llawer yn saethu ag ychydig yn cyrhaeddyd y nôd, Pawb yn sôn am Dduw ag yn edrych ar waith ei ddwylaw, Ond heb weled nesed yw fo ei hunan attynt yn rhoi anadl i bawb a bywyd ysbrydol i ni.
> 
> 

Dyma'r llyfr cyntaf gan Morgan Llwyd i gael ei gyhoeddi (os derbynnir y dyddiad). Mae'n llyfr hynod o brin ac mae'n annhebygol fod llawer o gopïau wedi cylchredeg yng Nghymru.

Cyfeiriadau
-----------

Daw'r dyfyniadau o olygiad Thomas E. Ellis yn y gyfrol:

* T. E. Ellis (gol.), *Gweithiau Morgan Llwyd o Wynedd*, Cyfrol 2 (Jarvis & Foster ar ran Prifysgol Cymru, Bangor, 1899).
Cystadleuaeth tîm ar y trac seiclo yw **madison**. Fe'i enwir ar ôl *Madison Square Garden* yn Efrog Newydd ac fe'i hadnabyddir fel y "Ras Americanaidd" yn Ffrangeg (*course à l'américaine*) ac yn Eidaleg a Sbaeneg fel *Americana*.

Beiciwr yn lansio ei bartner yn ystod ras madison

Y ras
-----

Mae'r madison yn debyg iawn i ras bwyntiau ond gyda'r beicwyr yn cystadlu mewn timau o ddau neu dri. Ar unrhyw adeg o'r ras, mae un aelod o'r tîm yn rasio tra bod aelod arall y tîm yn gorffwys trwy reidio o amgylch top y trac. Yn y Gemau Olympaidd a Phencampwriaethau Trac y Byd mae'r timau yn cystadlu mewn parau. Er mwyn i aelod sy'n gorffwys gymryd drosodd gan yr aelod sy'n rasio mae angen i'r ddau feiciwr gyffwrdd eu gilydd ond yn amlach na pheidio bydd hyn yn digwydd wrth i'r ddau afael dwylo a chael yr un sy'n gadael y ras yn lansio'r llall yn ei flaen.

Nod y ras, sy'n digwydd dros 50 km, yw i gwblhau mwy o gylchdroadau'r trac nag unrhyw un o'r timau eraill. Bydd timau sydd yn gyfartal ar y nifer o gylchdroadau yn cael eu rhannu yn ôl y pwyntiau maent wedi ennill yn ystod cyfres o rasys wib sydd yn digwydd pob 20 lap yn ystod y ras.

Prif bencampwriaethau
---------------------

Cafodd y madison ei gyflwyno i Bencampwriaethau Trac y Byd ym 1995 a phum mlynedd yn ddiweddarach cafodd ei gyflwyno yn rhan o gystadleuaeth seiclo trac yng Ngemau Olympaidd 2000 yn Sydney, Awstralia. Cafodd ei dynnu allan o raglen seiclo'r Gemau Olympaidd ar ôl Gemau 2008 yn Beijing, Tsieina, er mwyn gwneud lle i gystadlaethau BMX.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Madison". BBCSport.
2. ↑  Jacques Fortin, gol. (2000). *L'Encyclopédie visuelle des sports*. Québec Amérique. t. 47. ISBN 2764411693.
3. ↑  "Women's Madison: Is it time for the UCI to introduce the event?". Peleton Watch. Unknown parameter `|dyddiad=` ignored (help)
4. ↑  "Cycling at the 2000 Sydney Summer Games: Men's Madison". Sports Reference. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-07-14. Cyrchwyd 2016-08-18.
5. ↑  "Salzwedel calls for Madison to return to Olympic programme - Track Worlds News Shorts". Cycling News. Unknown parameter `|dyddiad=` ignored (help)
Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam yw **Pen-y-cae**. Saif i'r de-orllewin o Rosllannerchrugog gyda Mynydd Rhiwabon i'r gorllewin. Ar un adeg roedd yn rhan o blwyf Rhiwabon a gelwid yr ardal yn Dinhinlle Uchaf. Ffurfiwyd plwyf Pen-y-cae yn 1879, yn cynnwys Pen-y-cae, Pentre Cristionydd, Copras, Trefechan, Tainant, Afoneitha a Stryt Issa.

* Eglwys St ThomasEglwys St Thomas
* Cronfa Pen-y-cae UchafCronfa Pen-y-cae Uchaf

Cyfeiriadau
-----------

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Wrecsam**

**Trefi**  

Y Waun  **·** Wrecsam
  
**Pentrefi**  

Acrefair  **·** Bangor-is-y-coed  **·** Y Bers  **·** Bronington  **·** Brymbo  **·** Brynhyfryd  **·** Bwlchgwyn  **·** Caego  **·** Cefn Mawr  **·** Coedpoeth  **·** Erbistog  **·** Froncysyllte  **·** Garth  **·** Glanrafon  **·** Glyn Ceiriog  **·** Gresffordd  **·** Gwersyllt  **·** Hanmer  **·** Holt  **·** Llai  **·** Llanarmon Dyffryn Ceiriog  **·** Llannerch Banna  **·** Llan-y-pwll  **·** Llechrydau  **·** Llys Bedydd  **·** Marchwiail  **·** Marford  **·** Y Mwynglawdd  **·** Yr Orsedd  **·** Owrtyn  **·** Y Pandy  **·** Pentre Bychan  **·** Pentredŵr  **·** Pen-y-bryn  **·** Pen-y-cae  **·** Ponciau  **·** Pontfadog  **·** Rhiwabon  **·** Rhos-ddu  **·** Rhosllannerchrugog  **·** Rhostyllen  **·** Rhosymedre  **·** Talwrn Green  **·** Trefor  **·** Tregeiriog  **·** Tre Ioan  **·** Wrddymbre
Mae **Pont Rhedynfre** (Saesneg: *Farndon Bridge*) yn strwythur Gradd 1 sy'n croesi Afon Dyfrdwy ac sydd ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr. Mae'r ochr sydd yng Nghymru ym mhentref Holt a'r ochr yn Lloegr ym mhentref Rhedynfre, Swydd Gaer (cyfeiriad grid SJ412544). Cofrestrwyd y bont yn Radd 1 ar 1 Mawrth 1967 yn y *National Heritage List for England* (Rhif Cofrestru: 1279428) ac mae hefyd yn 'Heneb Rhestredig (*Ancient Monument*). Daeth y tollborth yma i ben yn 1866. Yn ôl traddodiad bu yma frwydr waedlyd yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr.

Gwnaed gwaith cynnal a chadw sylweddol yn y 1990au cynnar ac ar yr un pryd cafwyd archwiliad archaeolegol.

Codi'r bont
-----------

Codwyd y bont yn 1345 gan fynachod Abaty Sant Werburgh, Caer. Yn wreiddiol roedd gan y bont ddeg bwa, gyda thŵr amddiffynnol ar y pumed, ond cafodd ei ddymchwel yn 1770 a chollwyd dau fwa ar ochr Cymru o'r bont. Mae pump o'r bwau yn y dŵr. Fe'i gwnaed o garreg calchfaen, coch, gyda dim ond lle i un cerbyd ar y tro a cheir system oleuadau traffig i reoli llif y cerbydau.

Tywysogion Cymreig
------------------

Yn ôl traddodiad, boddwyd dau Dywysog Cymreig yn yr afon, meibion Madog ap Gruffudd, a chred rhai fod eu hysbrydion yn dal yno a'u sgrechfeydd i'w clywed heddiw.

Ar farwolaeth Madog, dywedir i'w fechgyn gael eu rhoi yng ngofal John, iarll Warren a Roger Mortimer; cynlluniodd y ddau i ladd y plant er mwyn etifeddu eu cyfoeth. Ar eu taith o Gaer i Langollen honir i'r ddau oedolyn daflu'r bechgyn i'r dŵr a hithau'n aeaf rhewllyd.

* 
* 
* 
*

Gweler hefyd
------------

* Adeiladau rhestredig Gradd I Wrecsam

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  historicengland.org.uk; adalwyd 4 Mai 2017.
2. ↑  Royden, Mike, "Farndon-Holt Bridge", *Farndon Local History* (Mike Royden), adalwyd 29 Mawrth 2008
3. ↑  Ward, S. S, "A Survey of Holt-Farndon Medieval Bridge", *Cheshire Past* (Chester Archaeological Service): pp. 14–15, adalwyd 29 Mawrth 2008
4. ↑  Holland, Richard (30 Gorffennaf 2009). "BBC - North East Wales - Wrexham's Bridge of Screams". BBC.. Adalwyd 4 Mai 2017.
Saif **Pont Llangollen** ar Afon Dyfrdwy yn Llangollen, Sir Ddinbych. Yn ôl yr hen rigwm, mae'n un o Saith Rhyfeddod Cymru. Yn ôl pob tebyg, adeiladwyd y bont hynafol hon dros Afon Dyfrdwy gan John Trefor, Esgob Llanelwy o 1395 hyd 1412. Mae'n bont cerrig o bedwar arch.

Hanes
-----

Llun o'r bont ym 1793
Cofnodir pont dros Afon Dyfrdwy yn Llangollen mor gynnar â 1282. Yn ôl yr hynafiaethydd o'r 18g Thomas Pennant yn ei lyfr *Tours in Wales*, codwyd y bont bresennol gan yr Esgob John Trefor tua diwedd y 14g neu ddechrau'r 15fed. Roedd y John Trefor hwnnw, yr ail o'r un enw i fod yn esgob Llanelwy, yn un o gynghorwyr y Tywysog Owain Glyndŵr ac yn adnabyddus fel noddwr diwylliant Cymraeg.

Ceir peth ansicrwydd am oed y bont, ac mae'n bosibl hefyd ei bod yn dyddio o tua 1500 neu wedi cael ei hadnewyddu tua'r flwyddyn honno. Ond yn erbyn y ddamcaniaeth honno mai'r ffaith nad oedd yr hynafiaethydd John Leland yn yr 16g yn meddwl ei bod yn adeiladwaith diweddar. Yn ôl pob tebyg felly mae'n dyddio o ddiwedd y 14g neu ddechrau'r 15g. Mae hynafiaethydd arall, Edward Lhuyd, yn cofnodi iddi gael ei hatgyweirio yn 1656.

Yn 1873 lledwyd un ochr ac ychwanegwyd pedwerydd arch i wneud lle i'r rheilffordd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Helen Burnham, *Clwyd and Powys* (*A Guide to Ancient and Historic Wales*; HMSO, 1995).
Llyfrgellydd o Gymro oedd **Peter Havard-Williams** (11 Gorffennaf 1922 – 16 Awst 1995). Roedd yn allweddol mewn datblygiad adrannau llyfrgellyddiaeth a gwyddor gwybodaeth (LIS) mewn prifysgolion ac yn ymgynhorydd i sawl sefydliad ar reoli llyfrgelloedd.

Cafodd ei benodi i swyddi yn llyfrgelloedd Prifysgol Abertawe a Phrifysgol Lerpwl, ac yn brif lyfrgellydd Prifysgol Otago yn Dunedin.

Sefydlodd yr Ysgol Lyfrgellyddiaeth a Gwyddor Gwybodaeth ym Mhrifysgol y Frenhines, Belffast yn 1964, a bu'n llyfrgellydd y brifysgol honno o 1965 i 1971. Treuliodd y cyfnodd 1971–72 yn ddeon ac athro yn Ysgol y Llyfrgell, Prifysgol Ottawa. Bu'n bennaeth ar yr Adran Lyfrgellyddiaeth a Gwyddor Gwybodaeth ym Mhrifysgol Loughborough o 1972 i 1987.

Bu'n ymgynghorydd a phrif lyfrgellydd Cyngor Ewrop yn 1986–87, a chafodd ei benodi'n athro a phennaeth ar Adran Llyfrgellyddiaeth a Gwyddor Gwybodaeth ym Mhrifysgol Botswana yn 1988.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Peter Havard-Williams. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 9 Mehefin 2018.
2. ↑  (Saesneg) David M. Baker, "Obituary: Peter Havard-Williams", *The Independent* (6 Medi 1995). Adalwyd ar 9 Mehefin 2018.
Cerflun o Richard Parry ar Gofeb Cyfieithwyr y Beibl yn Llanelwy.
Roedd **Richard Parry** (1560 - 26 Medi 1623) yn Esgob Llanelwy. Fe'i cofir yn bennaf am iddo gyhoeddi fersiwn diwygiedig o gyfieithiad Cymraeg yr Esgob William Morgan o'r Beibl.

Magwraeth ac addysg
-------------------

Ganed Richard Parry yn 1560 yn fab i John ap Hari, Pwllhalog, Cwm, Sir y Fflint a'i wraig Elen ferch Dafydd ap John, o Llanfair Dyffryn Clwyd, ger Rhuthun, Sir Ddinbych.

Aeth i Ysgol Westminster ac yna i Eglwys Crist, Rhydychen, un o golegau Prifysgol Rhydychen; graddiodd B.A. ar 5 Chwefror 1584. Tra oedd yn bennaeth ysgol Rhuthun, graddiodd yn M.A. ar 4 Mehefin 1586 ac yn ddiweddarach ar 4 Mawrth 1594, yn B.D.

Gwaith
------

Daeth yn brifathro Ysgol Rhuthun, ac yn 1599 yn Ddeon Bangor ar 5 Ebrill 1584. Cysegrwyd ef yn Esgob Llanelwy ar 30 Rhagfyr 1604. Priododd Gwen ferch John ap Rhys Wyn tua 1598, a chawsant bedwar mab a saith merch.

Cyhoeddodd Parry fersiynau diwygiedig o'r Beibl a'r Llyfr Gweddi Gyffredin yn 1620 a 1621. Er mai ei enw ef oedd wrth y rhain, credir mai ei frawd-yng-nghyfraith John Davies, Mallwyd a wnaeth y rhan fwyaf o'r gwaith.

Bu farw yn Niserth ar 26 Medi 1623.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1953)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Arlein; Gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru; adalwyd 30 Rhagfyr 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 49235137
* LCCN: nr93018507
* ISNI: 0000 0000 7102 9178
* GND: 1089555040
* BNF: cb12003662c (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ganed **Lloyd Baker Warburton** yn Ysbyty Bronglais Aberystwyth ar 17 Rhagfyr 2003 a daeth i amlygrwydd wedi iddo greu gwefan yn dangos ystadegau a map clir o ymlediad yr haint COVID-19 yng Nghymru wrth iddo ledaenu ar draws y byd ar ddechrau 2020. Ym mis Rhagfyr 2021, etholwyd i gynrychioli Ceredigion yn Senedd Ieuenctid Cymru.

Ymateb i COVID-19
-----------------

Creodd Lloyd Warburton ei wefan CoronaVirusCymru.wales Archifwyd 2020-04-23 yn y Peiriant Wayback. ar 10 Mawrth 2020 gan nodi ei achos gyntaf o 8 Mawrth 2020.. Roedd yn postio ei wybodaeth yn ddyddiol ar ei gyfrif Twitter, @LloydCymru. Ymwelodd 4,000 o bobl â'r wefan ar y diwrnod cyntaf.

Canmolwyd Lloyd am ei waith gan fod ystadegau Iechyd Cyhoeddus Cymru, Llywodraeth Cymru er yn sail i'w ddarluniau ef, yn anoddach i'r cyhoedd a'r dilynwr lleyg eu deall. Bu'n llwytho ystadegau ICC wrth iddynt cael ei rhyddhau am 2.00pm bob prynhawn, a'i trosglwyddo drwy rhaglenni 'Pwer pwynt' a 'paint' i'w wefan.
Cymaint bu llwyddiant ei fformat fell iddo ddenu bron dwy fil a hanner o ddilynwyr newydd o fewn wythnos ar ddiwedd Mawrth a dechrau mis Ebrill 2020 a cafodd sawl ebost yn diolch iddo am ei waith.

Yr hyn oedd y drawiadol am wasanaeth Lloyd wrth ledaenu gwybodaeth hawdd ei ddilyn a deall, oedd mai ond 16 ydoedd ar y pryd. Roedd yn ddisgybl yn Ysgol Gyfun Penglais yn Aberystwyth ac i fod sefyll arholiadau TGAU. Ei fwriad oedd dychwelyd i'r ysgol ym mis Medi i ddilyn pynciau "lefelau-A mewn Bioleg, Daearyddiaeth, Cymdeithaseg a, gobeithio, Ffiseg. Ar ôl hynny, gobeithio mynd i brifysgol a chael swydd dda, ond does gen i ddim cynllun pendant ar ôl lefelau A."

Sylw yn y Cyfryngau
-------------------

Daeth gallu y dyn 16 oed i sylw'r cyfryngau gyda storïau yn BroAber360, Golwg360, gwefannau newyddion BBC Cymru Fyw, ac ar 22 Ebrill 2020 a'r rhaglen nosweithiol Heno ar S4C.

Diddordebau
-----------

Mae Lloyd yn aelod o fudiad YesCymru sy'n ymgyrchu dros annibyniaeth i Gymru a bydd ei safbwyntiau gwleidyddol i'w gweld ar ei gyfrif trydar. Bu hefyd iddo arddangos mẁg gyda gludyn YesCymru arni yn ei gyfweliad ar y rhaglen Heno. Yn y darlun a ddefnyddiwyd mewn sawl cyfweliad gwelir ef yn gwisgo Crys-T yn dathlu rali dros annibyniaeth a gynhaliwyd ym Merthyr Tudful ar 7 Medi 2019.

Personol
--------

Mae Lloyd yn fab i Simon a Donna Warburton ac yn byw yn Pisgah, pentref y tu allan i Aberystwyth.

Nododd ei ddiddordebau yn 2020 fel "... gwleidyddiaeth, awyrennau ac, wrth gwrs, mapiau. Mae hefyd gen i ddiddordeb yn codio, ond dydw i ddim yn dda iawn arno!"

Ar hyn o bryd mae Lloyd yn astudio Bioleg ym Mhrifysgol Aberystwyth.

Yn 2022, dechreuodd garu Charlotte Davies, actifydd Llafur o Gwenfô. Mae hi'n hefyd yn fyfyrwraig yn Aberystwyth.

Mae Lloyd yn ddyfarnwr pêl-droed cymwys.

Dolenni allanol
---------------

* CoronaVirusCymru.wales CoronaVirusCymru Archifwyd 2020-04-23 yn y Peiriant Wayback.
* https://twitter.com/LloydCymru @LloydCymru[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-12-08. Cyrchwyd 2021-12-08.
3. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-04-07. Cyrchwyd 2020-04-23.
4. ↑
5. 1 2 3
6. ↑
7. ↑
Tref Keflavik o'r harbwr
Eglwys Hafnir
Mae **Reykjanesbær** yn fwrdeistref gymharol newydd ar benrhyn yn orllewin Gwlad yr Iâ, Penrhyn y De neu Reykjanesskagi fel y'i gelwir. Ystyr yr enw yw *tref y mwg* yn Islandeg. Mae'n cynnwys y trefi Keflavík, Njarðvík, a phentref Hafnir, ac, ers 2006 Ásbrú. Crewyd y bwrdeisdref yn 1994 pan bleidleisiodd y tair tref o blaid uno. Gydag oddeutu 18,000 o drigolion, Reykjanesbær yw'r bumed fwrdeistref fwyaf yng Ngwlad yr Iâ o ran poblogaeth.

Gorwolwg
--------

Keflavík
O'r tair tref sy'n ffurfio'r fwrdeistref, Keflavík yw'r mwyaf, tra Hafnir yw'r lleiaf a rhyw 10 km o bellter. Roedd Keflavík a Njarðvík yn drefi gwahanol yn wreiddiol, ond tyfodd yn raddol gyda'i gilydd yn ystod hanner olaf yr 20g, nes mai dim ond un stryd oedd yr unig beth sy'n eu gwahanu. Roedd ochr ogleddol y stryd yn perthyn i Keflavík a'r ochr ddeheuol i Njarðvík.
Ers mis Mai 2009 bu treflab Njarðvík yn lleoliad Amgueddfa'r Llychlynwyr (Viking World Museum).

Yn 2006, pan gaeodd Unol Daleithiau America eu presenoldeb yn Gorsaf Awyr y Llynges yn Keflavik, cafodd y safle ei gymryd drosodd gan yr asiantaeth ddatblygu Kadeco, a'i hailenwi yn Ásbrú. Sefydlwyd prifysgol brefiat ni-er-elw Keilir (Atlantic Centre of Excellence: Keilir, miðstöð vísinda, fræða og atvinnulífs) yno yn 2007. byn hyn mae Ásbrú yn gartref i gampysau sefydliadau addysgol amrywiol a hefyd busnesau, wedi'u sefydlu'n newydd ac wedi'u symud i safle'r awyr.

Gefalldrefi
-----------

Dyma gefelldrefi Reykjanesbær:

* Y FfindirKerava, Y Ffindir
* NorwyKristiansand, Norwy
* Ynysoedd FfaroMiðvágur, Ynysoedd y Ffaroe
* Unol Daleithiau AmericaOrlando, Florida, UDA
* SwedenTrollhättan, Sweden

Atyniadau
---------

* The Icelandic Museum of Rock 'n' Roll
* Naval Radio Transmitter Facility Grindavik
* Reykjanesviti
* Viking World museum

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Archifwyd 2007-08-30 at the National and University Library of Iceland University of Iceland
2. ↑  "Internasjonalt arbeid". *www.kristiansand.kommune.no*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar March 5, 2011. Cyrchwyd 2016-06-18.
3. ↑  "Online Directory: Iceland, Europe". *www.sister-cities.org*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar August 24, 2004. Cyrchwyd 2016-06-18.
Roedd **Richard Richards** (22 Medi 1787 – 27 Tachwedd 1860) yn gyfreithiwr ac yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Meirionnydd o 1835 i 1852.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Richards yn Nolgellau yn fab hynaf i Syr Richard Richards, Prif Barwn y Trysorlys a Catherine ferch ac etifedd Robert Vaughan Humphreys, ystâd Caerynwch, Dolgellau

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Westminster a choleg Eglwys Crist, Rhydychen lle raddiodd BA ym 1810 ac MA ym 1812.

Ym 1814 priododd Harriet merch hynaf Jonathan Dennett, bu iddynt un mab a dwy ferch.

Gyrfa
-----

Hyfforddwyd Richards yn y gyfraith yn y Deml Fewnol gan gael ei alw i'r Bar ym 1812. Ym 1814 fe'i penodwyd yn Comisiynydd Methdaliadau. Ym 1820 fe'i penodwyd yn Gyfrifydd a Meistr Llys y Trysorlys gan dal y swydd hyd 1841 pan benodwyd ef yn Feistr mewn Siawnsri.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Ar ymddeoliad Syr Robert Williames Vaughan o'r Senedd ym 1836 Safodd Richards yn enw'r Blaid Geidwadol gan ennill y sedd yn gyffyrddus dros ei wrthwynebydd Rhyddfrydol gyda 77% o'r bleidlais. Cadwodd y sedd yn ddiwrthwynebiad ym 1837, 1841 a 1847 gan ymneilltuo o'r Senedd ar adeg etholiad cyffredinol 1852

Marwolaeth
----------

Eglwys St Marc
Bu farw yng Nghaerynwch, Dolgellau yn 70 mlwydd oed a rhoddwyd ei weddillion i orwedd yng nghladdgell y teulu yn Eglwys Sant Marc y Brithdir.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur *RICHARDS (TEULU), Coed, a HUMPHREYS (TEULU), Caerynwch*  adalwyd 4 Ionawr 2016
2. ↑  "Advertising - The North Wales Chronicle and Advertiser for the Principality". Kenmuir Whitworth Douglas. 1860-12-08. Cyrchwyd 2016-01-04.
3. ↑  Williams, William Retlaw, The parliamentary history of the principality of Wales, from the earliesr times to the present day, 1541-1895  adalwyd 4 Ionawr 2016

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Robert Williames Vaughan** | **Aelod Seneddol Meirionnydd**1836 – 1852 | Olynydd:**William Watkin Edward Wynne** |
Arlunydd Americanaidd oedd **Thomas Kinkade** (19 Ionawr 1958 – 6 Ebrill 2012) sydd yn nodedig am ei baentiadau o olygfeydd eidylaidd a chartrefol. Mae ei baentiadau yn aml yn cynnwys bythynnod, pontydd, gerddi, a themâu "Americana". Cynhyrchodd hefyd baentiadau yn arddull Argraffiadaeth, dan y ffugenw Robert Girrard, o 1984 i 1990.

Ganed yn Sacramento a chafodd ei fagu gan ei fam yn Placerville yng ngogledd Califfornia. Astudiodd hanes celf ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley am ddwy flynedd cyn symud i Goleg Dylunio'r Ganolfan Gelf yn Pasadena, Califfornia. Wedi iddo raddio o'r ysgol gelf, teithiodd Kinkade gyda'i gyfaill James Gurney ar y wagen ar draws y wlad, o Galiffornia i Efrog Newydd, yn braslunio tirluniau a threfluniau'r Unol Daleithiau. Cyhoeddwyd rhai o'u lluniau yn y gyfrol *The Artist's Guide to Sketching* (1982).

Symudodd Kinkade i Hollywood, a chafodd waith yn paentio cefnluniau ar gyfer y ffilm ffantasi animeiddiedig *Fire and Ice* (1983). Cynhyrchodd ryw 700 o gefnluniau ar gyfer y ffilm honno, sydd yn nodweddiadol o'i dechnegau llewychol. Yn y 1980au, trodd Kinkade yn Gristion ailanedig. Ar yr un pryd, trodd ei sylw at werthu ei waith yn y farchnad boblogaidd yn hytrach na thrwy orielau'r fasnach gelf draddodiadol, a gafodd ei hystyried yn elitaidd ganddo. Gwerthodd ei baentiadau olew mewn orielau lleol, a dechreuodd argraffu printiau rhad o'i waith.

Ym 1989 sefydlodd Kinkade a Ken Raasch y cwmni Lightpost Publishing, a ailenwyd yn ddiweddarach yn Media Arts Group, Inc. ac yna The Thomas Kinkade Company. Agorodd orielau ei hunan, yn bennaf yn yr Unol Daleithiau, i adwerthu ei waith. Llwyddodd naws deuluol, heddychlon a hiraethus ei baentiadau i apelio at chwaeth y cyhoedd, a Kinkade oedd un o'r arlunwyr Americanaidd mwyaf poblogaidd a llwyddiannus yn y 1990au. Ymddangosodd ei luniau ar galendrau, cardiau cyfarch, mygiau, ac ati. Ar y llaw arall, cafodd ei waith ei wfftio gan y beirniaid, a'i alw'n *Kitsch* gan rai.

Bu farw ym Monte Sereno, Califfornia, yn 54 oed, o orddos o alcohol a Valium.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  (Saesneg) Thomas Kinkade. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 29 Ionawr 2021.
2. 1 2  (Saesneg) Matt Flegenheimer, "Thomas Kinkade, Painter for the Masses, Dies at 54", *The New York Times* (7 Ebrill 2012). Adalwyd ar 29 Ionawr 2021.
Tiberius Sempronius Gracchus
Gwleidydd Rhufeinig oedd **Tiberius Sempronius Gracchus** (163 CC-132 CC). Fel tribwn y bobl yn 133 CC. cyflwynodd fesurau radicalaidd i ail-ddosbarthu tir i dlodion Rhufain.

Ganed Tiberius yn 163 CC, yn fab i Tiberius Gracchus Major a Cornelia Africana. Roedd teulu'r Gracchi yn un cyfoethog a dylanwadol; ar ochr ei fam roedd yn ŵyr i Publius Cornelius Scipio Africanus, y cadfridog a orchfygodd Hannibal. Roedd ganddo frawd iau, Gaius Gracchus. Priododd Claudia Pulchra, ond ni fu iddynt blant.

Dechreuodd Tiberius ei yrfa filwrol yn y trydydd rhyfel yn erbyn Carthago, ar staff ei frawd-yng-nghyfraith Scipio Aemilianus. Yn 137 CC apwyntiwyd ef i swydd quaestor dan y conswl Gaius Hostilius Mancinus oedd yn ymgyrchu yn Sbaen. Gorchfygwyd byddin Mancinus, a bu raid i Tiberius wneud cytundeb heddwch a'r gelyn. Wedi iddo ddychwelyd i Rufain, perswadiodd Scipio Aemilianus y senedd i wrthod cadarnhau'r cytundeb. Dechreuodd hyn elyniaeth rhwng Tiberius a'r senedd.

Roedd pwnc y tir yn bwnc llosg yn Rhufain yn y cyfnod yma. Disgwylid i ddinasyddion oedd yn gwasanaethu yn y fyddin aros yn y fyddin nes gorffen ymgyrch arbennig, weithiau am flynyddoedd. Oherwydd hyn, ni allent weithio ar eu ffermydd, ac yn aml aent yn fethdalwyr. Prynwyd llawer o'r tir gan y cyfoethogion, i greu *latifundia*, ffernydd mawer a weithid gan gaethweision. Pan ddychwelai'r milwyr i Rufain, nid oedd ganddynt fywoliaeth.

Yn 133 CC etholwyd Tiberius yn dribwn y bobl. Cynigiodd fesurau dan yr enw *Lex Sempronia agraria*. Dan y rhain, byddai'r wladwriaeth yn cymryd meddiant o dir oedd wedi ei ennill yn flaenorol mewn rhyfel oddi wrth unrhyw un oedd yn dal mwy na 500 *jugera* (tua 310 acer, 1.3 km²). Gellid wedyn ei ddosbarthu i'r cyn-filwyr.

Golygai hyn y byddai llawer o bobl gyfoethocaf Rhufain yn colli tiroedd helaeth, a bu gwrthwynebiad ffyrnig ganddynt. Gan na chytunai'r senedd i'r mesur, aeth Tiberius at y bobl yn y *Concilium Plebis*, lle roedd cefnogaeth iddo. Perswadiodd y seneddwyr dribwn arall, Marcus Octavius, i geisio atal y mesur, ond taflodd Tiberius ef o'r cyfarfod, a bleidleisodd wedyn i'w ddiswyddo fel tribwn.

Pasiwyd y mesur, ond dim ond ychydig iawn o arian a roddodd y senedd i'w weithredu. Fodd bynnag, yn hwyr yn 133 CC bu farw Attalus III, brenin Pergamum, gan adael ei holl gyfoeth i Rufain. Defnyddiodd Tiberius ei swydd fel tribwn i glustnodi'r arian yma i roi ei fesur mewn gweithrediad. Cynyddodd gelyniaeth y senedd.

Yn 132 CC, cynigiodd Tiberius ei hun i'w ail-ethol fel tribwn. Ar ddiwrnod yr etholiad, ymosodwyd arno ef a'i ganlynwyr gan seneddwyr a'u cefnogwyr, a arweinid gan ei gefnder ei hun, 
Publius Cornelius Scipio Nasica. Lladdwyd Tiberius a rhai cannoedd o'i gefnogwyr yn yr ymladd.

Ceisiodd y senedd ymheddychu a'r bobl trwy gytuno i adael i fesurau Tiberius gael ei gweithredu. Ddeng mlynedd yn ddiweddarch, cynigiodd ei frawd, Gaius, fesurau mwy radicalaidd fyth.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 27455503
* LCCN: n50037049
* ISNI: 0000 0000 8023 2354
* GND: 118541161
* SELIBR: 188525
* SUDOC: 028212282
* BIBSYS: 90222411
* NLA: 64359058
* NKC: jn20000700625
* BNE: XX1201377

 |
*Calidris temminckii*
Aderyn sy'n byw yn agos i'r traeth ac sy'n perthyn i deulu'r Scolopacidae ydy'r **Pibydd Temminck** sy'n enw gwrywaidd; lluosog: **pibyddion Temminck** (Lladin: *Calidris temminckii*; Saesneg: *Temminck's Stint*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys Asia ac Ewrop ac mae ar adegau i'w ganfod ar draethau arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
* Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
* Llwybr yr Arfordir
* Cadwraeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan www.marinespecies.org; adalwyd 4 Mai 2014

 *Safonwyd yr enw* **Pibydd Temminck** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

* Termau safonol Gwefan Llên Natur.
*Calidris alpina alpina*
Mae **Pibydd y mawn** (***Calidris alpina***) yn un o aelodau llai teulu'r rhydyddion. Mae'n un o'r rhydyddion mwyaf cyffredin.

Mae Pibydd y Mawn yn nythu yng ngogledd Ewrop, gogledd Asia o rhan ogleddol Gogledd America. Yn y gaeaf maent yn symud tua'r de. gyda'r adar sy'n nythu yn Ewrop ac Asia yn symud cyn belled ag Affrica a de-ddwyrain Asia, a'r adar sy'n nythu yng Ngogledd America hefyd yn symud tua'r de ac at yr arfordir.

Yn y gaeaf mae Pibydd y mawn yn ymgasglu'n heidiau, weithiau filoedd lawer o adar gyda'i gilydd ac yn bwydo ar lan y môr trwy chwilio yn y mwd am unrhyw anifeiliaid bychain sydd ar gael. Mae'n aderyn gweddol fychan, 17–21 cm o hyd a 32–36 cm ar draws yr adenydd. Yn yr haf mae'n hawdd ei adnabod, oherwydd fod y bol yn ddu, fel yr aderyn yn y llun. Yn y gaeaf mae'n rhaid bod yn fwy gofalus, gan fod y cefn yn llwyd a'r bol yn wyn, fel nifer o rydyddion eraill tua'r un maint. Mae'r coesau a'r pig yn ddu. Ceir nifer o is-rywogaethau, sy'n gwahaniaethu er enghraifft yn hyd y pig. Wrth hedfan, mae'n dangos llinell wen ar draws yr adenydd.

Mae'n nythu ar lawr ac yn dodwy rhwng dwy a chwech wy. Nifer gymharol fychan sy'n nythu yng Nghymru, weithiau ar lan y môr ond ran amlaf ar yr ucheldiroedd. Yn y gaeaf mae llawer yn heidio i'r traethau, ac fel rheol dyma'r mwyaf cyffredin o'r rhydyddion.
**Rhaetieg** yw'r enw a roddir ar yr iaith, neu grŵp o dafodieithoedd a siaredid ar un adeg trwy'r ardal sy'n ymestyn o'r Alpau Carnaidd yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal i fynyddoedd Alpau Grison yn y Swistir.

Rhaetieg Cynnar
---------------

Mae'r enw **Rhaetieg** (hefyd **Raetieg**) yn tarddu o enw'r dalaith Rufeinig Rhaetia, talaith Alpaidd a ymgorfforwyd yn yr Ymerodraeth Rufeinig yn 15 C.C. ac a Ladineiddwyd mewn canlyniad. Mae'r iaith frodorol gynharach, a elwir hefyd **Rhaetieg**, yn cael ei chofnodi ar nifer o arysgrifau cyn-Rufeinaidd ond erys cryn ansicrwydd yn ei chylch.

Rhaetieg yr Eidal
-----------------

Mae Rhaetieg diweddar yn perthyn yn agos i Eidaleg. Yn Awstria mae wedi ildio tir i Almaeneg bron yn gyfangwbl ac yn y de mae'r Eidaleg wedi cymryd drosodd i raddau helaeth.

Rhennir Rhaetieg yr Eidal yn ddwy iaith neu dafodiaith,

* Ffriŵleg
* Ladineg

Rhaetieg y Swistir a'r cylch
----------------------------

Ers y 10fed ganrif mae Rhaetieg wedi ildio tir i'r Eidaleg. Roedd hi'n cael ei siarad ar lannau Llyn Constans ond erbyn heddiw fe'i cyfyngir i rannau o'r Grisons. Er gwaethaf hynny nid *patois* mohoni ond iaith lenyddol gydnabyddedig a elwir Romaunsch.

Dolenni allanol
---------------

Arysgrifau Rhaeteg
Yn dilyn tirlithriad tomen lo segur yn Tylorstown, Rhondda Cynon Taf yn Chwefror 2020, sefydlodd Llywodraeth Cymru a Llywodaeth y DU Dasglu Diogelwch Tomenni Glo ar y cyd er mwyn ymchwilio a chlustnodi **tomenni glo risg uchel yng Nghymru**. Nod y Tasglu, felly, oedd asesu statws presennol tomenni glo segur yng Nghymru. Roedd tirlithriad Tylorstown yn dilyn stormydd gaeafol gyda glawiad eithafol o ganlyniad i effeithiau newid hinsawdd. Gall y nifer o dirlithriadau tomennydd glo gynyddu dros y blynyddoedd nesaf, gan na sicrhawyd eu bod mewn cyflwr diogel yn y gorffennol, ac effaith newid hinsawdd.

Mae rhaglen waith Llywodraeth Cymru yn cynnwys archwilio a chynnal a chadw tomenni glo. Categoreiddir tomenni glo segur o ran y risg i dirlithriadau ac maent yn nodi pa mor aml mae angen archwilio tomenni glo. Mae tomenni risg uwch yn y categori C neu D ac mae angen archwilio'r tomenni hyn yn fwy rheolaidd er mwyn asesu draenio a sefydlogrwydd. Ym Medi a Hydref 2021 galwodd nifer o Weinidogion Llywodraeth Cymru ar y Ceidwadwyr yn Llundain i Lywodraeth Lloegr ariannu'r gwaith i adennill ac adfer y tomenni glo segur yng Nghymru, ac amcangyfrifwyd y byd yn costio rhwng £500m i £600m dros y 15 mlynedd nesaf.

Archwilio
---------

Mae'r Awdurdod Glo neu'r awdurdod lleol priodol yn archwilio pob tomen risg uwch. Bydd archwiliadau pellach yn cael eu cynnal yn rheolaidd er mwyn helpu i nodi unrhyw arwyddion bod tomen yn symud ac unrhyw waith cynnal a chadw sydd ei angen. Canlyniad yr archwiliad cynnar oedd mai'r Sir gyda'r nifer mwyaf o domenni glo oedd Rhondda Cynon Taf, gyda 75 tomen risg-uchel, gyda Merthyr Tydfil a Caerffili yn dilyn yn dynn wrth ei sodlau. Nid yw'r rhestr o'r holl domenni dan risg ar gael yn gyhoeddus hyd yma (Hydref 2021).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; adalwyd 27 Hydref 2021.
2. ↑  www.bbc.co.uk; teitl: Coal tips: Areas of Wales with most higher-risk sites revealed; adalwyd 27 Hydref 2021.
3. ↑  www.bbc.co.uk; teitl: Coal tips: Areas of Wales with most higher-risk sites revealed; adalwyd 27 Hydref 2021.
Comisiynydd Safonau Cynulliad Cenedlaethol Cymru o 2005 hyd 2010 oedd **Richard Penn**.

Cafodd Penn ei eni a'i fagu yn Ne Cymru a graddiodd mewn economeg a seicoleg yng Ngholeg Prifysgol Caerdydd ym 1967. Aeth ymlaen i ddilyn cwrs ôl-radd yng Ngholeg Prifysgol Abertawe a dysgu am ychydig yng Ngholeg Prifysgol Caerdydd.

Ym 1971 daeth yn Gyfarwyddwr prosiect Datblygu Cymunedol Cwm Afan Uchaf i Gyngor Sir Forgannwg. Ym 1980 cafodd ei benodi'n Brif Weithredwr Cyngor Bwrdeistref Metropolitan Knowsley a Chlerc Awdurdod Heddlu Glannau Merswy. Ym 1989 cafodd ei benodi'n Brif Weithredwr Cyngor Dinas Bradford, ac ymddeolodd o'r swydd honno ym 1998 cyn symud yn ôl i Gymru i fyw ym Mhenarth gyda'i wraig Jill, sy'n Gadeirydd Ymddiriedolaeth GIG Gogledd Morgannwg.

Gweithiodd fel Comisiynydd y Comisiwn Cyfle Cyfartal rhwng 1997 a 2002, ac yr oedd yn Aelod o'r Comisiwn Gwasanaethau Cyfreithiol rhwng 2000 a 2003.

O 2001 ymlaen, Penn oedd y Cynghorydd Annibynnol ar Safonau Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Cafodd ei benodi'n Gomisiynydd Safonau'r Cynulliad ar 15 Mawrth 2005 yn dilyn proses recriwtio agored; wnaeth y swydd newydd hyn disodli swydd y Cynghorydd Annibynnol. Cafodd ei olynu i'r swydd gan Gerard Elias ar 1 Rhagfyr 2010.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5   Mr Richard Penn. Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Adalwyd ar 6 Mawrth 2010.
2. 1 2  (Saesneg) Richard Penn. LinkedIn. Adalwyd ar 6 Mawrth 2010.
*Carduelis spinus*
Mae'r **Pila gwyrdd** (***Carduelis spinus***) yn perthyn i'r teulu Fringillidae. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, gorllewin Rwsia a rhan o ddwyrain Asia.

Nid yw'r Pila gwyrdd yn aderyn mudol yn y rhannau lle mae'r gaeafau'n weddol gynnes, ond mae adar o'r gogledd yn symud tua'r de a'r gorllewin yn y gaeaf. a'r adar o ddwyrain Asia yn gaeafu yn Tsieina. Mae'n aderyn gweddol fychan, 11.5-13.5 cm o hyd. Mae'r cefn yn llwydwyrdd a'r bol yn llwyd gyda marciau gwyn, yr adenydd yn ddu dyda bar melyn amlwg ar eu traws a'r gynffon yn ddu gydag ochrau melyn. Mae pen a bron y ceiliog yn felyn gyda chap du, tra mae'r iâr yn llwydwyrdd ar y pen.

Adeiledir y nyth mewn coeden fel rheol, ac mae'n aderyn nodweddiadaol o goedwigoedd bytholwyrdd. Hadau yw'r bwyd fel rheol, ac mae'n arbennig o hoff o hadau Gwernen a Bedwen, ond mae hefyd yn dal pryfed i fwydo'r cywion. Yn y gaeaf mae'n aml yn ymgasglu'n heidiau.

Mae'n aderyn cyffredin yng Nghymru, lle mae wedi cynyddu'n sylweddol yn stod yr 50 mlynedd diwethaf.
Mae **Rhagnentydd Gwy Uchaf** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 29 Ionawr 2003 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 18.45 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Eocronartiaceae* yw'r **Rhwd mwsogl** (Lladin: ***Eocronartium muscicola***; Saesneg: *Moss Rust*). Mae'r teulu *Eocronartiaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Platygloeales.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Eocronartiaceae
----------------------------------------

Mae gan **Rhwd mwsogl** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Eocronartium typhuloides* | Eocronartium typhuloides |  |
|
| *Herpobasidium abnorme* | Herpobasidium abnorme |  |
|
| *Herpobasidium australe* | Herpobasidium australe |  |
|
| *Herpobasidium filicinum* | Herpobasidium filicinum |  |
|
| *Herpobasidium struthiopteridis* | Herpobasidium struthiopteridis |  |
|
| *Jola hookeriarum* | Jola hookeriarum |  |
|
| *Platycarpa boliviensis* | Platycarpa boliviensis |  |
|
| *Platycarpa polypodii* | Platycarpa polypodii |  |
|
| *Ptechetelium cyatheae* | Ptechetelium cyatheae |  |
|
| *Rhwd mwsogl* | Eocronartium muscicola |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Rhwd mwsogl** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
"Fat Man": enw gweithiol y bom a ollyngwyd ar 9 Awst 1945 ar Nagasaki yn Japan o awyren Amercanaidd.
Llosgiadau ar gorff person o Hiroshima a losgwyd gan ymbelydredd y bom atomig cyntaf i'w ollwng.
Gelwir y gwledydd hynny sydd ag arfau niwclear yn aelodau o'r clwb niwclear. Mae naw gwlad yn aelod o'r clwb hwn. Mae pump ohonyn nhw'n cael eu galw yn "gwledydd ag arfau atomig" ("Saesneg: nuclear weapons states" (NWS), sy'n statws rhyngwladol a roddwyd i'r gwledydd hyn dan gytundeb o'r enw "the Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT)", a hynny yn 1970. Dyma'r pum gwlad:

* Baner Unol Daleithiau America Unol Daleithiau America
* Baner Rwsia Rwsia
* Baner Y Deyrnas Unedig y Deyrnas Gyfunol
* Baner Tsieina Gweriniaeth Pobl Tsieina
* Baner Ffrainc Ffrainc

Ers y cytundeb hwn, mae tair gwlad arall wedi dod i'r gorlan niwclear drwy arbrofi'n llwyddiannus gyda bomiau atomig:

* Baner India India
* Baner Pacistan Pacistan
* Baner Gogledd Corea Gogledd Corea

Ceir tystiolaeth, hefyd, fod gan Israel arfau niwclear, er nad yw'r wlad ddim hyd yma wedi cadarnhau na nacau hynny. Datblygwyd bomiau niwclear gan Dde Affrica hefyd, ond bellach maen nhw i gyd wedi cael eu datgomisiynnu.
Bardd, dramodydd, milwr, a llyswr o Sais oedd **Richard Lovelace** (9 Rhagfyr 1617 – Ebrill 1657) sy'n nodedig fel un o'r Cafaliriaid a flodeuai ym marddoniaeth Saesneg Lloegr yn hanner cyntaf yr 17g.

Mae'n debyg iddo gael ei eni yn yr Iseldiroedd, ym mha le'r oedd ei dad, Syr William Lovelace o Gaint, yn brwydro dros achos y Gwrthryfel Iseldiraidd yn erbyn y Sbaenwyr. Yno bu farw Syr William, ac aeth ei fab i Loegr. Yn ei fachgendod, ymwelodd â llys Siarl I yn was anrhydeddus i'r brenin. Cafodd ei addysg yn Ysgol Charterhouse ac yn Neuadd Caerloyw, Rhydychen (a oedd ar y pryd yn rhan o Goleg Sant Ioan ac sydd bellach yn Goleg Caerwrangon). Tua oed 16, fe ysgrifennodd *The Scholars*, drama gomedi a berfformiwyd yn Rhydychen ac yn ddiweddarach yn Theatr Whitefriars, Llundain. Dim ond y prolog a'r epilog sydd yn goroesi o'r gwaith hwn. Yn ystod ei arddegau, enillodd enw iddo'i hunan fel merchetwr, a dywed iddo dderbyn radd meistr yn y celfyddydau ar ôl dwy flynedd yn y brifysgol ar gais un o foneddigesau'r Frenhines.

Aeth i'r Alban yn 1639–40 yn rhan o'r ymgyrch yn erbyn y Cyfamodwyr yn Rhyfeloedd yr Esgobion. Adeg hynny, dywed iddo ysgrifennu trasiedi o'r enw *The Soldier*, ond nid oes unrhyw ddarn o'r ddrama honno yn goroesi. Dychwelodd Lovelace i'w ystadau yng Nghaint, a chafodd ei ddewis i gyflwyno deiseb y Brenhinwyr i Dŷ'r Cyffredin yn 1642. Am hynny, cafodd ei garcharu gan y Seneddwyr yng Ngatws Abaty Westminster am saith wythnos. Yno, cyfansoddodd y gerdd "To Althea, from Prison", sy'n cynnwys llinellau enwocaf Lovelace: "*Stone walls do not a prison make/Nor iron bars a cage*".

Ar ddechrau Rhyfeloedd Cartref Lloegr yn 1642, gwerthodd Lovelace y rhan fwyaf o'i dir a threuliodd bedair blynedd yn ymladd yn yr Iseldiroedd. Cafodd ei anafu tra'n brwydro dros y Ffrancod yn erbyn y Sbaenwyr yn Dunkerque yn 1646. Dychwelodd i Gaint yn 1646 a chafodd ei garcharu unwaith eto am ryw hanner blwyddyn gan y Werinlywodraeth. Casglodd ei farddoniaeth orau tra yn y ddalfa, a gyhoeddwyd ar ffurf *Lucasta* yn 1649. Ni wyddys am fanylion ei flynyddoedd olaf, er i'r hynafiaethydd Anthony à Wood honni iddo farw mewn tlodi. Ni chefnogir hynny gan y galarganeuon a gyfansoddwyd er cof amdano yn 1657. Wedi ei farwolaeth, cyhoeddwyd y casgliad *Lucasta: Posthume Poems of Richard Lovelace, Esq.* (1659), golygwyd gan ei frawd Dudley.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) "Richard Lovelace" yn *Encyclopedia of World Biography* (Gale, 2004). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 25 Gorffennaf 2019.
2. 1 2 3  (Saesneg) Richard Lovelace. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 25 Gorffennaf 2019.

Darllen pellach
---------------

* Cyril Hughes Hartmann, *The Cavalier Spirit and Its Influence on the Life and Work of Richard Lovelace (1618–1658)* (Llundain: G. Routledge & Sons, 1925).
* Manfred Weidhorn, *Richard Lovelace* (Efrog Newydd: Twayne Publishers, 1970).
* Cyril Hackett Wilkinson, *The Poems of Richard Lovelace* (Rhydychen: Clarendon Press, 1925).
Denarius a fathwyd gan y cynghreiriaid yn ystod Rhyfel y Cynghreiriaid
Rhyfel a ymladdwyd yn yr Eidal rhwng 91 CC a 88 CC oedd **Rhyfel y Cynghreiriaid** (Lladin: *Bellum soci(or)um* neu *Marsicum bellum*). Ymladdwyd y rhyfel rhwng Gweriniaeth Rhufain ar un ochr a nifer o bobloedd eraill yr Eidal oedd wedi bod mewn cynghrair a Rhufain ar yr ochr arall.

Ers i Rufaibn ddechrau ymestyn ei grym dros yr Eidal, roedd wedi gwneud cytundebau ar wahân a gwahanol *civitates*, gan eu hystyried fel cynghreiriaid (*socii*). Roedd gan y gynghreiriaid fesur helaeth o hunanlywodraeth, ond roedd rhaid iddynt gyflenwi milwyr i fyddinoedd Rhufain. Tyfodd anfodlonrwydd ar y drefn yma ymhlith y cynghreiriaid, a ddymunai ddod yn ddinasyddion Rhufeinig. Yn 91 CC, rhoddodd y *tribunus plebis* Marcus Livius Drusus minor gynnig ymlaen i roi dinasyddiaeth Rufeinig i'r *socii*, ond llofruddiwyd ef gan wrthwynebwyr y syniad cyn i'r cais lwyddo. Gwrthryfelodd y *socii*, gan greu cynghrair gyda Corfinium fel prifddinas.

Bu ymladd caled, ond llwyddodd Rhufain i sicrhau heddwch trwy ymestyn dinasyddiaeth Rhufeinig yn raddol, yn gyntaf i'r cynghreiriaid oedd wedi aros yn deyrngar i Rufain trwy'r *Lex Iulia* yn 90 CC. Yn 89 CC, rhoddodd y *Lex Plautia Papiria* ddinasyddiaeth Rufeinig i bawb yn yr Eidal i'r de o afon Po, ar yr amod eu bod yn rhoi gorau i'r ymladd o fewn dau fis. Rhoddodd y *Lex Pompeia ddinasyddiaeth Ladin i bawb yn yr Eidal i'r gogledd o afon Po.*

Llwyddodd hyn i roi diwedd ar yr ymladd yng ngogledd yr Eidal, ond parhaodd y Samnitiaid i ymladd hyd 82 CC. Yn y diwedd, gorchfygwyd hwy gan Lucius Cornelius Sulla.
Darius I, brenin Persia
Roedd **Rhyfeloedd Groeg a Phersia** yn gyfres o ryfeloedd rhwng nifer o wladwriaethau Groegaidd, yn enwedig Athen a Sparta, ac Ymerodraeth Persia. Bu ymladd rhwng 499 CC a 448 CC, ac ymosododd y Persiaid ar Wlad Groeg ddwywaith, yn 490 CC ac yn 480-479 CC. Methiant fu’r ddau ymosodiad. Y prif ffynhonnell ar gyfer y rhyfeloedd hyn yw’r hanesydd Groegaidd Herodotus.

Daeth y Persiaid i wrthdrawiad a’r Groegiaid am y tro cyntaf pan goncrwyd y Lydiaid yn Asia Leiaf gan yr Ymerodraeth Bersaidd. Roedd nifer o ddinas-wladwriaethau Groegaidd yn Ionia dan reolaeth y Lydiaid, a daethant yn awr dan reolaeth Persia. Yn 499 CC gwrthryfelodd y Groegiaid Ionaidd yn erbyn Persia. Gyrrwyd ychydig o gymorth iddynt gan y Groegiaid eraill, yn enwedig yr Atheniaid, ond methiant fu’r gwrthryfel.

Yn 490 gyrrodd Darius I, brenin Persia fyddin dan Datis ac Artaphernes gyda llynges i ymosod ar y Groegiaid, yn enwedig yr Atheniaid. Gorchfygwyd y fyddin yma gan yr Atheniaid dan Miltiades ym Mrwydr Marathon.

Ddeng mlynedd yn ddiweddarch, yn 480 CC, ymosododd y Persiaid eto. Roedd Darius wedi marw erbyn hyn, a’i fab Xerxes I a arweiniodd fyddin enfawr i wneud Groeg yn rhan o’r ymerodraeth. Mae cryn ddadl ynglŷn â maint y fyddin yma; yn ôl Herodotus roedd yn cynnwys drios ddwy filiwn a hanner o wŷr. Cred rhai haneswyr fod Herodotus wedi cam-ddarllen ffynhonnell Bersaidd a bod y ffigyrau hyn ddeg gwaith yn fwy nag y dylent fod, ac mai tua 250,000 oedd maint byddin Xerxes mewn gwirionedd. Croesodd y Persiaid yr Hellespont a goresgyn gogledd Groeg, gyda nifer o’r dinas-wladwriaethau yno yn ochri gyda’r Persiaid.

Leonidas yn Thermopylae; llun gan Jacques-Louis David
Ceisiodd byddin fechan o 300 o Spartiaid a 700 o Thespiaid dan arweiniad Leonidas, brenin Sparta, atal y Persiaid yn Thermopylae, lle roedd y ffordd tua’r de yn dilyn rhimyn cul o dir rhwng y mynyddoedd a’r mor. Bu ymladd am dri diwrnod a lladdwyd nifer fawr o’r Persiaid, ond yn y diwedd lladdwyd y Groegiaid i gyd pan ddangosodd bradwr i’r Persiaid lwybr trwy’r mynyddoedd a’u galluogodd i ymosod ar y Groegwyr o’r tu cefn.

Aeth y Persiaid ymlaen tuag Athen, lle roedd dadl a ddylent ymladd y Persiaid ar y tir ynteu dibynnu ar eu llynges. Ar gyngor Themistocles, penderfynwyd gadael y ddinas a defnyddio’r llynges i ymladd y Persiaid. Cipiwyd a llosgwyd Athen gan y Persiaid, ond gorchfygwyd llynges Xerxes gan lynges Athen a’i cyngheiriaid yn Mrwydr Salamis. Dychwelodd Xerxes i Asia Leiaf, ond gadawodd Mardonius gyda byddin gref i ymladd y Groegiaid. Y flwyddyn ganlynol, gorchfygwyd a lladdwyd Mardonius gan fyddin o Roegiaid dan arweiniad Pausanias, brenin Sparta ym Mrwydr Plataea.

Parhaodd ymladd rhwng Groegiaid a Phersiaid am gyfnod, gyda’r Groegiaid yn ymosod ar feddiannau Persaidd. Y flwyddyn ganlynodd rhoddodd Sparta y gorau i’r ymladd yma, ond ffurfiwyd Cynghrair Delos dan arweiniad Athen a bu ymladd yn Thrace, Ionia, Cyprus a’r Aifft. Roedd grym cynyddol Athen yn bryder mawr i Sparta, ac aeth yn rhyfel rhyngddynt.
Uchelwr a milwr Seisnig oedd **Richard FitzAlan, 11fed Iarll Arundel a 10fed Iarll Surrey** (1346 – 21 Medi 1397). Bu Owain Glyn Dŵr yn rhan o'i osgordd am gyfnod.

Roedd yn fab i Richard FitzAlan, 10fed Iarll Arundel ac Eleanor o Lancaster. Olynodd ei dad fel Iarll yn 1376. Roedd ei frawd, Thomas Arundel, yn Archesgob Efrog o 1388 to 1397, yna'n Archesgob Caergaint.

Bu'n ymladd yn erbyn Ffrainc yn y Rhyfel Can Mlynedd; yn 1377 roedd yn llynghesydd y gorllewin a'r de. Ymosododd ar Harfleur yn 1378, ond yn aflwyddiannus; yn ddiweddarach, methodd ei ymgais ef a John o Gaunt i gipio Saint-Malo. Penodwyd ef yn llynghesydd Lloegr yn 1386, ac yn mis Mawrth 1387 gorchfygodd lynges o Ffrainc, Sbaen a Fflandrys mewn brwydr gerllaw Margate, brwydr yr ymladdodd Glyn Dŵr ynddi.

Roedd mewn cynghrair a Thomas o Woodstock, Dug Caerloyw, oedd yn gwrthwynebu dymuniad Rhisiart II, brenin Lloegr i roi dowedd ar y Rhyfel Can Mlynedd. Yn 1397, cymerwyd ef i'r ddalfa ar gyhuddiad o gynllwynio gyda Dug Caerloyw i garcharu'r brenin, a dienyddiwyd ef yn Llundain.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 62967461
* LCCN: n85029738
* ISNI: 0000 0000 6148 8741
* BNF: cb14644472h (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |