recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Achlya flavicornis
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **tant cyrn melyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **tannau cyrn melyn**; yr enw Saesneg yw *Yellow-horned*, a'r enw gwyddonol yw *Achyla flavicornis*.

Bwyd a thymor y lindys
----------------------

Mae’r lindys yn bwyta dail bedw gan ymguddio rhwng dail wedi eu plethu wrth ei gilydd. Gaeafu unwaith, weithiau ddwywaith, fel chwiler.

Cylch bywyd yr oedolyn
----------------------

Un genhedlaeth, yn hedfan ym misoedd Mawrth ac Ebrill.

Cynefin
-------

Coedwigoedd, rhosdiroedd a gweundiroedd.

Statws a ffurfiau amrywiol
--------------------------

Y ffurf ‘’A. f. galbanus’’ yn gyffredin ar draws Cymru a Lloegr. Y ffurf ‘’A. f. scotica’’ yn eang ei ddosbarthiad yn yr Alban gydag unigolion o ogledd Lloegr gyda nodweddion y ddwy ffurf.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r tant cyrn melyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
3. 1 2 3  Moths of the British Isles, B. Skinner (1984) Gwasg Viking
Teyrnas a fodolai yng ngogledd-ddwyrain Affrica o'r 1g i'r 10g oedd **Teyrnas Aksum**. Fe'i lleolwyd yn y tir sydd heddiw yn Ethiopia ac Eritrea, yn ogystal ag ehangu i gynnwys arfordir Iemen ar ochr draw'r Môr Coch. Ar ei hanterth, o'r 3g i'r 6g, Aksum oedd y brif bŵer yn ardal y Môr Coch, a chanddi'r farchnad fwyaf yng ngogledd-ddwyrain Affrica.

Yn hanesyddol, tybiai ysgolheigion i Aksum darddu o un o deyrnasoedd y Sabeaid, pobl Semitaidd yn ne-orllewin Arabia. Bellach, cydnabyddir iddi ddatblygu'n gyntaf yn Affrica cyn ymestyn dros y môr. Wrth iddi dyfu yn y 2g a'r 3g, daeth i wrthdaro â Theyrnas Kush i'r gogledd. Cipiwyd Meroë, prifddinas Kush, gan oresgynwyr o Aksum yn y 4g, gan sicrhau rheolaeth dros Flaenau Afon Nîl a'r Nîl Las. Byddai marsiandïwyr Aksum yn teithio a masnachu mor bell ag Alecsandria a thu hwnt i aberoedd Afon Nîl i'r Môr Canoldir.

Trodd brenhinoedd Aksum yn Gristnogion yn y 4g, a daeth y deyrnas yn gysylltiedig felly â'r Aifft, a oedd dan reolaeth yr Ymerodraeth Fysantaidd. Yr Eglwys Goptaidd oedd y grefydd swyddogol. Yn y cyfnod hwn hefyd dechreuodd Aksum ehangu ei ddylanwad dros y Môr Coch, ac erbyn canol y 6g gorfodwyd Iemen i ildio i dra-arglwyddiaeth Aksum. Fodd bynnag, goresgynnwyd deheudir Arabia gan Ymerodraeth Persia yn niwedd y 6g, a daeth goruchafiaeth Aksum yno i ben. Dirywiodd dylanwad y deyrnas hefyd yn y gogledd, wrth i'r Arabiaid Mwslimaidd orchfygu'r Lefant a Gogledd Affrica ac atal y fasnach rhwng Aksum a'r Môr Canoldir. Cwtogwyd yn sylweddol ar rym Aksum, ond llwyddodd i reoli'r fasnach yng Ngwlff Aden, rhwng arfodir deheuol Arabia a phorthladd Zeila yn rhanbarth Adal (bellach Somaliland) hyd at ddiwedd y 9g.

Wrth i rym y brenhinoedd wanychu, esgynnodd tywysogion y bobl Agau i rym, a sefydlwyd brenhinllin y Zagwe yn y 12g.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Aksum. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 24 Ebrill 2023.
Mae **Stuart Scheller** yn is-gyrnol Corfflu Morol yr Unol Daleithiau. Diswyddwyd Scheller o orchymyn ar ôl gofyn i'w oruchwyliwyr gymryd cyfrifoldeb am lofruddio diniwed am elw a gadael ei gyd-filwyr a'i ddieuog ar ôl yn Afghanistan. Postiodd e fideo i Facebook yn mynnu bod arweinyddiaeth filwrol yr Unol Daleithiau yn cymryd cyfrifoldeb ar ôl Cwymp Kabul yn 2021, a chafodd ei roi mewn carchar ar ôl gwrthod cymryd ei swyddi cyfryngau cymdeithasol i lawr. 

Mab Stuart Scheller Sr. and Cathy Scheller o San Diego yw Scheller. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Anderson ac ym Mhrifysgol Cincinnati. Daeth yn swyddog yn 2005.

Adroddwyd am ei garchar gan y cyfryngau gan gynnwys Fox News, *The Independent*, *Daily Mail*, a *New York Post*. Galwodd aelodau Gweriniaethol y Gyngres am ei ryddhau o gaethiwed pretrial.  Rhyddhawyd Scheller o'i gaethiwo ar 5 Hydref 2021.  Ar 14 Hydref 2021, fe wnaeth Scheller Jr addo’n euog i bob un o’r chwe chyhuddiad ar lefel camymddwyn. Ar 15 Hydref 2021, rhoddwyd llythyr cerydd a fforffediad o $5,000 o dâl i Scheller. Dywedodd y barnwr nad oedd yn cydoddef troseddau Scheller.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "US Marine officer relieved of command after criticizing military leaders about Afghanistan withdrawal". *CNN* (yn Saesneg).
2. ↑  "A Marine officer posted a video calling out senior leaders in Afghanistan. He was relieved of command" (yn Saesneg).
3. ↑  "US Marines officer relieved of duties after video seeking 'accountability' over Afghanistan" (yn Saesneg). 27 Awst 2021.
4. ↑
5. ↑  Brook Endale and Calvin Shomaker (5 Hydref 2021). "Marine from Anderson Township who criticized Afghan withdrawal released from military prison". *The Cincinnati Enquirer* (yn Saesneg). Cyrchwyd 5 Hydref 2021.
Platiad traddodiadol o Kig-ha-farz
Pryd bwyd o Lydaw yw **Kig-ha-farz** ('cig a stwffin'). Mae'n cynnwys amrywiaeth o gigoedd wedi eu mudferwi mewn cawl gyda phwdin o wenith yr haidd. Daw'r pryd o Lydaw, ac yn fwy penodol ardal Bro Leon, sef penrhyn gogledd orllewin y wlad i'r gorllewin o Montroulez ac ardal dinas Brest.[1] Mae'r pryd yn ymdebygu i'r pryd Ffrengig pot-au-feu. Maent ill dau yn fwyd y werin bobl.

Mae'r cawlach yn cynnwys cigoedd megis migyrnau moch ac eidion a llysiau megis moron, cennin, winwns a bresych. Mud-ferwir y cig am rai oriau gyda cwdyn defnydd sy'n cynnwys y 'farz' sef twmplen o ŵy, llaeth a gwenith yr haidd. Gelwir hyn farz haidd (far gwinizh-du mewn Llydaweg h.y. 'gwenith du').[2] Bydd cynnwys y farz fel rheol yn cael ei chwalu cyn ei weini. Ychwnegir saws 'lipig' (menyn tawdd, bacwn a shibwns, yn enweig shibwns coch o Rosko).

Gellir hefyd gwneud 'farz gwenith' (far gwinizh) wedi ei wneud o wenith, sy'n apelio fwy at blant gan ei fod yn blasu'r felysach ac ysgafnach. Gellir hefyd bwyta'r far gwinizh wedi ei ffrio gyda menyn (farz fritet) a'i dafellu.

Hanes
-----

Daeth haidd i Lydaw oddeutu'r G15 a gan ei bod modd ei gyneuafu o fewn rhyw 4 mis daeth yn fwyd poblogaidd a phwysig i'r werin bobl gan ddisodli gwenith. Nododd Stendhal "yn y rhannau o Lydaw lle siaradir Llydaweg, ceir crempogau blawd haidd".[3]

Mewn rhai ardaloaedd megis Bro Kerne defnyddiwyd poced neu lawes hen grys (farz poch or farz mañch) ar gyfer creu y cwdyn 'farz'.

Cyfeiraidau
-----------

1. ↑  Morand, Simone (1998), *Cuisine traditionnelle de Bretagne:La Bretagne au cœur*, Editions Jean-paul Gisserot, ISBN 978-2-87747-334-7,
2. ↑  Guarch, Christiane (2001), *Les potées, le retour des plats uniques*, Editions Cabedita, ISBN 978-2-88295-317-9
3. ↑  Stendhal, *Mémoires d'un touriste*, Volume 2, Michel Lévy frères, 1854, t. 20

Dolen allanol
-------------

* Kig Ha Farz: rysait twmplenni blawd gwenith yr haidd Breton buckwheat dumpling recipe
Roedd **Keith Lander Best** (ganed 10 Mehefin 1949) yn Aelod Seneddol Ceidwadol dros Ynys Môn o 1979 hyd 1987.

Ganed Best yn Brighton, ac addysgwyd ef yng Ngholeg Brighton a Coleg Keble, Rhydychen cyn mynd yn fargyfreithiwr.

Enillodd sedd Ynys Môn, oedd wedi ei dal gan Cledwyn Hughes dros y Blaid Lafur cyn hynny. Gorfodwyd ef i ymddiswyddo yn 1987, pan erlynwyd ef ar gyhuddiad o dwyll. Roedd grŵp BT yn cael ei breifateiddio gan y llywodraeth, ac roedd gan unrhyw aelod o'r cyhoedd hawl i wneud cais am nifer cyfyngedig o gyfranddaliadau. Cyhuddid Best o fod wedi gwneud sawl cais am gyfranddaliadau, gan ddefnyddio mân amrywiadau ar ei enw ei hun. Cafwyd ef yn euog yn y llys, ac ar 30 Medi 1987, dedfrydwyd ef i bedwar mis o garchar a dirwy o £3,000. Ar 5 Hydref, diddymodd y Llys Apêl y ddedfryd o garchar, ond cynddodd y ddirwy i £4,500.

Olynwyd ef fel Aelod Seneddol Môn gan Ieuan Wyn Jones, Plaid Cymru. Yn 2000, ceisiodd Best gael ei ddewis fel ymgeisydd y Ceidwadwyr ym Môn eto, ond methodd. Yn 1993 daeth yn brif weithredwr y Gwasanaeth Cynghori ar Fewnfudiad.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Cledwyn Hughes** | **Aelod Seneddol dros Ynys Môn**1979 – 1987 | Olynydd:**Ieuan Wyn Jones** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 7953137
* LCCN: n79009386
* ISNI: 0000 0000 2147 8979
* SUDOC: 12340262X

 |
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Sutton a Cheam** (Saesneg: *Sutton and Cheam*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Sutton a Cheam yn Llundain FwyafEtholaeth Sutton a Cheam yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1945.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1945–1954: Sidney Marshall (Ceidwadol)
* 1954–1972: Richard Sharples (Ceidwadol)
* 1972–1974: Graham Tope (Rhyddfrydol)
* 1974–1992: Neil Macfarlane (Ceidwadol)
* 1992–1997: Olga Maitland (Ceidwadol)
* 1997–2015: Paul Burstow (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: Paul Scully (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Etholaeth seneddol ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Stretford ac Urmston** (Saesneg: *Stretford and Urmston*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Stretford ac Urmston ym Manceinion FwyafEtholaeth Stretford ac Urmston ym Manceinion Fwyaf
* Manceinion Fwyaf yn LloegrManceinion Fwyaf yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Beverley Hughes (Llafur)
* 2010–2022: Kate Green (Llafur)
* 2022–presennol: Andrew Western (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Etholaeth seneddol yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Sutton Coldfield**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Sutton Coldfield yn BirminghamEtholaeth Sutton Coldfield yn Birmingham
* Birmingham yn LloegrBirmingham yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1945.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1945–1955: John Mellor (Ceidwadol)
* 1955–1974: Geoffrey Lloyd (Ceidwadol)
* 1974–2001: Norman Fowler (Ceidwadol)
* 2001–presennol: Andrew Mitchell (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Mae **Taliesin** yn locomotif Cledrau cul sy’n gweithio ar Reilffordd Ffestiniog. Dyma'r trydydd locomotif â’r un enw. Mae’n locomotif Fairlie sengl gyda threfniant olwynion 0-4-4, a adeiladwyd gan y rheilffordd a grŵp o wirfoddolwyr yng Ngweithdy Boston Lodge. Taliesin oedd y pumed locomotif a adeiladwyd yno, a chwblhawyd y gwaith ym 1999. Mae’n debyg i’r Taliesin gwreiddiol, adeiladwyd ym 1876 a datgymalwyd ym 1924, er ei fod tipyn bach yn fwy. Erbyn hyn mae’n gweithio’n rheolaidd ar y rheilffordd.

Hanes
-----

Codwyd pres i adeiladu’r locomotif gyda cynllun gan Andy Savage a Gordon Rushton. Talwyd £10 bob mis dros gyfnod o 12 mlynedd. Roedd y ‘Taliesin’ newydd tipyn bach yn hirach na’r un gwreiddiol. Roedd hi’n bosibl newid o ddefnyddio glo i olew – neu’r ffordd arall - mewn diwrnod. Adeiladwyd y boeler gan Bloomfield Steel Construction ym 1998. Cafodd y locomotif ei enwi ym Mai 1999. Cwblhawyd a pheintiwyd y locomotif cyn dechrau gweithio ym Awst 2000, yn defnyddio olew. Gweithiodd Taliesin yng Ngwyl Rheilffordd Eryri ar 16-17 Medi 2000, ac aeth o yn ôl i’r rheilffordd ar 22-23 Medi 2001 ac eto yn Nhachwedd 2009.

Defnyddiwyd olew gan locomotifau’r rheilffordd ers y 60au i osgoi tanau yn ymyl y rheilffordd ym Mharc Cenedlaethol Eryri a’r costau canlynol o yswiriant, ond roedd cost yr olew wedi codi’n sylweddol, felly cynlluniwyd Taliesin i newid o olew i lo, a’r gwrthwyneb, yn rhwydd. Newidiwyd gweddill y locomotifau wedyn. Mae Taliesin yn boblogaidd ymysg y gyrwyr a dynion tân, ond mae o wedi dioddef ar ôl iddo dynnu gormod o gerbydau. Datryswyd y broblem gan greu ‘monobloc’ yn cynnwys y silindrau a falfau piston. Ychwanegwyd y monobloc erbyn mis Hydref 2011. Bwriadir defnyddir monobloc tebyg ar locomotifau eraill. Codwyd pwys y boeler i 200psi yn 2012. Ailwbeiniwyd Taliesin yn 2016.

* Taliesin ym MhorthmadogTaliesin ym Mhorthmadog
* Taliesin a Linda'n gadael Tan-y-BwlchTaliesin a Linda'n gadael Tan-y-Bwlch

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Festipedia
2. ↑  Gwefan Festipedia
3. ↑  Gwefan Festipedia
Roedd **Teyrnas Gŵyr** yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Canolfan ei grym oedd penrhyn Gŵyr, de Cymru.

Y deyrnas gynnar
----------------

Ychydig iawn a wyddom am hanes y deyrnas. Roedd y prif ganolfannau crefyddol yn cynnwys Llangyfelach (un o eglwysi Dewi Sant) Ystum Llwynarth (a gysylltir â Sant Illtud) a Llandeilo Ferwallt (un o glasau Sant Teilo). Ni wyddys lleoliad y ganolfan wleidyddol.

Cwmwd Gŵyr
----------

Yn nes ymlaen, creuwyd cwmwd Gŵyr ar diriogaeth yr hen deyrnas. Roedd y cwmwd hwn — yr un mwyaf yng Nghymru o lawer — yn rhan o gantref Eginog gyda'r cantref mawr hwnnw yn ei dro yn rhan o Ystrad Tywi. Hyd at ddyfodiaid y Normaniaid i dde Cymru yn y 1070au, roedd cwmwd Gŵyr yn nwylo brenhinoedd Deheubarth am y rhan fwyaf o'r amser, er bod ymgiprys am reolaeth arno gan Forgannwg hefyd.

Ni wyddys lleoliad canolfan wleidyddol y cwmwd, ond mae'n bosibl yr oedd yn Casllwchwr neu yn ei chyffiniau.

Syrthiodd rhan ddeheuol y cwmwd, sef penrhyn Gŵyr, i ddwylo'r Normaniaid ac ni chafodd ei adfer i reolaeth Deheubarth. Cafodd ei Seisnigeiddio'n arw, fel mae enwau lleoedd uniaith Saesneg penrhyn Gŵyr yn tystio heddiw. Ymranwyd yr hen gwmwd yn ddau gwmwd newydd, sef:

* Gŵyr Is Coed
* Gŵyr Uwch Coed

Roedd Gŵyr Is Coed yn cyfateb yn fras i benrhyn Gŵyr ac yn cael ei amgylchynnu ar dair ochr gan y môr. I'r gogledd gorweddai'r ail gwmwd, oedd yn cynnwys y tir rhwng Afon Llwchwr ac Afon Tawe gan ymestyn i fyny i lethrau isaf y Mynydd Du.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Penrhyn Gŵyr
* Ystrad Tywi

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goTeyrnasoedd Cymru |
| --- |
|  |
| 
* Brycheiniog
* Ceredigion
* Deheubarth
* Dogfeiling
* Dyfed
* Erging
* Glywysing
* Gwent
* Gwynedd
* Gŵyr
* Morgannwg
* Powys
* Rhos
* Seisyllwg

 |

 |
Pentrefan yng nghymuned Owrtyn, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Knolton** ("Cymorth – Sain" ynganiad ); (Saesneg: *Knolton*). Mae'n rhan o sir hanesyddol Sir y Fflint. 

Mae Knolton oddeutu 102 milltir o Gaerdydd, a'r dref agosaf yw Ellesmere (3 milltir). Y ddinas agosaf yw Wrecsam.

Gwasanaethau
------------

* Yr ysbyty efo adran Damweiniau ac Achosion Brys agosaf yw Ysbyty Maelor Wrecsam (oddeutu 8 milltir).
* Yr ysgol gynradd agosaf yw Ysgol Gynradd Criftins.
* Yr ysgol uwchradd agosaf yw Ysgol Maelor
* Y gorsaf tren agosaf yw Gorsaf reilffordd Rhiwabon.

Gwleidyddiaeth
--------------

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Ken Skates (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Simon Baynes (Ceidwadwyr).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwybodaeth am y lleoliad gan yr Arolwg Ordnans". *Ordnance Survey*. Cyrchwyd 23 Awst 2022.
2. ↑  Cymru, G. I. G. (2006-10-23). "GIG Cymru | Chwiliad Côd Post". *www.wales.nhs.uk*. Cyrchwyd 2022-08-23.[*dolen marw*]
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Wrecsam**

**Trefi**  

Y Waun  **·** Wrecsam
  
**Pentrefi**  

Acrefair  **·** Bangor-is-y-coed  **·** Y Bers  **·** Bronington  **·** Brymbo  **·** Brynhyfryd  **·** Bwlchgwyn  **·** Caego  **·** Cefn Mawr  **·** Coedpoeth  **·** Erbistog  **·** Froncysyllte  **·** Garth  **·** Glanrafon  **·** Glyn Ceiriog  **·** Gresffordd  **·** Gwersyllt  **·** Hanmer  **·** Holt  **·** Llai  **·** Llanarmon Dyffryn Ceiriog  **·** Llannerch Banna  **·** Llan-y-pwll  **·** Llechrydau  **·** Llys Bedydd  **·** Marchwiail  **·** Marford  **·** Y Mwynglawdd  **·** Yr Orsedd  **·** Owrtyn  **·** Y Pandy  **·** Pentre Bychan  **·** Pentredŵr  **·** Pen-y-bryn  **·** Pen-y-cae  **·** Ponciau  **·** Pontfadog  **·** Rhiwabon  **·** Rhos-ddu  **·** Rhosllannerchrugog  **·** Rhostyllen  **·** Rhosymedre  **·** Talwrn Green  **·** Trefor  **·** Tregeiriog  **·** Tre Ioan  **·** Wrddymbre
Asana lledorwedd mewn ymarferion ioga yw **Supta Padangusthasana** neu **Bawd mawr y troed**, Caiff ei ddefrnyddio o fewn ioga modern fel ymarferiad i gadw'n heini.

Geirdarddiad
------------

Mae'r enw'n dod o'r Sanskrit सुप्त पादाङ्गुष्ठासन *Supta Pādāṅguṣṭhāsana*, o सुप्त Supta, "ail-lenwi", पादाङ्गुष्ठ pādāṅṅguṣṭha, "Bawd mawr y troed", a आस āsana, "osgo" neu "siap y corff".

Nid yw'r asana hwn yn cael ei ddisgrifio mewn testunau ioga hatha canoloesol, ond mae'n ymddangos yn yr 20g am y tro cyntaf. Er enghraifft, mae'n 27fed yng nghyfres gynradd Ioga ashtanga vinyasa.

Disgrifiad
----------

Amrywiadau
----------

Os yw'r cefn yn anystwyth neu os yw'r llinynnau'n dynn, gellir ymarfer gyda gwregys neu lastig ioga, yn y ddwy law, wedi'i ddolennu dros y droed.YJ Editors (28 Awst 2018). "Reclining Hand-to-Big-Toe Pose". Yoga Journal.YJ Editors (28 Awst 2018). "Reclining Hand-to-Big-Toe Pose". Yoga Journal.</ref>

Gellir ymarfer yr asana hefyd gyda'r goes fertigol wedi'i chynnal gan golofn neu ffrâm drws, a'r goes arall yn ymestyn allan ar y llawr.

Llyfryddiaeth
-------------

* Iyengar, B. K. S. (1979) [1966]. *Light on Yoga: Yoga Dipika*. Unwin Paperbacks.
* Lidell, Lucy; The Sivananda Yoga Centre (1983). *The Book of Yoga: the complete step-by-step guide*. Ebury. ISBN 978-0-85223-297-2. OCLC 12457963.
* Mehta, Silva; Mehta, Mira; Mehta, Shyam (1990). *Yoga: The Iyengar Way*. Dorling Kindersley.
* Mittra, Dharma (2003). *Asanas: 608 Yoga Poses*. ISBN 978-1-57731-402-8.
* Rhodes, Darren (2016). *Yoga Resource Practice Manual*. Tirtha Studios. ISBN 978-0983688396.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  YJ Editors (28 Awst 2018). "Reclining Hand-to-Big-Toe Pose". Yoga Journal.
2. ↑  "Supine Hand to Toe | supta padangusthasana". Yoga Basics. Cyrchwyd 13 December 2018.
3. ↑  "Supine Hand to Toe | Supta Hasta Pādāṅguṣṭhāsana". Pocket Yoga. Cyrchwyd 13 December 2018.
4. 1 2  Mehta 1990, t. 88.
5. ↑  "Primary Series Asana Names". Ashtanga Yoga Fairbanks. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-12-15. Cyrchwyd 13 December 2018.
**Talhaearn Tad Awen** (fl. 6g) oedd un o'r beirdd cynharaf yn y Traddodiad Barddol Cymraeg. Fe'i cysylltir â'r Hen Ogledd a'r Hengerdd. Roedd yn gyfoeswr i Aneirin a Taliesin.

Tystiolaeth
-----------

Ceir y cyfeiriad cynharaf ato gan Nennius yn yr *Historia Brittonum* ar ôl nodyn am Ida, brenin Northumbria (547-579):

'Ar y pryd, yn yr amser hwnnw ymladdai Dutigirn (=*Eudeyrn*) yn wrol yn erbyn cenedl yr Eingl. Yr un adeg bu **Talhaearn Tad Awen** yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin (=Aneirin) a Thaliesin a Blwchfardd a Chian (a elwir Gwenith Gwawd) ynghyd yn yr un amser a fuant enwog mewn barddoniaeth Gymraeg.'
Cyfeirir at Dalhaearn mewn cerdd o'r enw 'Angar Cyfyndawd' a geir yn Llyfr Taliesin. Mae'n perthyn i gylch o gerddi am y Taliesin chwedlonol. Dywedir ei fod 'mwyaf y sywedydd' ("y mwyaf o'r doethion").

Enwir Talhaearn yn un o Drioedd Ynys Brydain. Dywedir fod Talhaearn yn derbyn "gant o fuchod bob dydd Sadwrn" gan Aneirin (fel tal neu wobr efallai). Awgrymir y posiblrwydd fod chwedl goll am ymryson neu gydymgais rhwng Talhaearn ac Aneirin.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin*, t. ix.
2. 1 2  Rachel Bromwich, *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978; arg. new, 1991).

Gweler hefyd
------------

* Awen
* Yr Hengerdd

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |
Biwglwr ym Myddin yr Unol Daleithiau oedd **Keith Collar Clark** (21 Tachwedd 1927 – 10 Ionawr 2002) sy'n enwog am ganu'r utganiad "Taps" yn angladd yr Arlywydd John F. Kennedy ym 1963. Canodd y chweched nodyn yn ddigywair, ac i nifer roedd y camgymeriad hwn yn symbol o alar y genedl Americanaidd.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Keith Clark yn Grand Rapids, Michigan. Dysgodd y trwmped pan oedd yn blentyn.

Milwr
-----

Roedd y Rhingyll Keith Clark yn brif drympedwr Band Byddin yr Unol Daleithiau pan cafodd yr Arlywydd Kennedy ei lofruddio ar 22 Tachwedd 1963. Ar ddiwrnod yr angladd, 25 Tachwedd 1963, cafodd Clark ei orchymyn i ganu "Taps". Cymerodd ei le am 12:15, a safodd yn y glaw mân heb gôt uchaf am bron i dri awr. Ar ôl y saliwt 21-canon, taniodd griw o reifflwyr dri thaniad er cof am Kennedy. Roedd y criw yn sefyll dim ond pum llath i ffwrdd o Clark, ac felly cafodd ei daro'n fyddar am eiliad. Yna, am 15:08, canodd "Taps" gan faglu ar y chweched nodyn.

Wedi'r angladd, tybiodd nifer o bobl i Clark dorri'r nodyn yn fwriadol, ond yn ôl Clark pwysau yn unig oedd achos y camgymeriad.

Arddangosir y biwgl ym Mynwent Genedlaethol Arlington yn rhan o arddangosfa ar hanes "Taps".

Bywyd wedi'r fyddin
-------------------

Ymddeolodd o'r fyddin ym 1966. Addysgodd gerddoriaeth yng Ngholeg Houghton yn Houghton, Efrog Newydd. Symudodd i Florida ym 1980 ac roedd yn byw yn Port Charlotte, Florida, adeg ei farwolaeth. Bu farw Clark yn 74 oed mewn ysbyty yn Fort Pierce, Florida, o ymlediad aortaidd o ganlyniad i ganu'r trwmped mewn datganiad cerddorfa.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Keith Clark, Bugler at JFK’s Funeral. Taps Bugler. Adalwyd ar 26 Awst 2013.
2. 1 2  (Saesneg) A Bugle Call Remembered - Taps at the funeral of President John F. Kennedy. Taps Bugler. Adalwyd ar 26 Awst 2013.
3. 1 2  (Saesneg) Goldstein, Richard (17 Ionawr 2002). Keith Clark, Bugler for Kennedy, Dies at 74. *The New York Times*. Adalwyd ar 25 Awst 2013.
4. ↑  (Saesneg) Lowens, Irving (1 Rhagfyr 1963). Accurate Listing of Funeral Music. *The Washington Star*. Llyfrgell ac Amgueddfa Arlywyddol John F. Kennedy. Adalwyd ar 26 Awst 2013.
5. ↑  (Saesneg) Bugler recalls missing note while playing Taps at Kennedy funeral. Associated Press (14 Tachwedd 1988). Adalwyd ar 26 Awst 2013.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Keith Clark yn canu "Taps" yn angladd Kennedy ar YouTube
* (Saesneg) Ysgrif goffa Keith Clark Archifwyd 2008-08-29 yn y Peiriant Wayback. gan yr International Trumpet Guild

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 116245927
* LCCN: n88666852
* ISNI: 0000 0000 8478 0008
* BNF: cb139297777 (data)

 |
Teyrnas yng ngogledd yr hyn sy'n awr yn Sbaen yn y Canol Oesoedd oedd **Teyrnas Castilla** (Sbaeneg: *Reino de Castilla*, Ffrangeg: *Castille*, Saesneg: *Castile*). Cyfeirir ati yng ngwaith y bardd Guto'r Glyn (c.1435 – c.1493) fel **Castil**. Safai i'r dwyrain o Deyrnas Léon, gan ymestyn o Fae Bizkaia yn y gogledd hys at ffiniau al-Andalus yn y de. Yn rhan olaf yr Oesoedd Canol, hi oedd y deyrnas fwyaf yn Sbaen.

Teyrnas Castilla yn 1210
Dechreuodd y broses o adfeddiannu Sbaen gan y Cristionogion, a elwir y Reconquista, gyda gwrthwynebiad teyrnas fychan Asturias i Fwslimiaid al-Andalus, oedd wedi meddiannu bron y cyfan o benrhyn Iberia o 711 ymlaen. Wrth i'r Cristionogion ennill tir ac ymestyn eu tiriogaethau tua'r de, ymddangosodd yr enw Castilla tua 800.

Ar y dechrau, roedd Castillia yn cael eu rheoli gan frenhinoedd Asturias a León. Yn 1037, ffurfiodd Ferdinand I deyrnas unedig Castillia a León. Yn 1058, dechreuodd Ferdinand gyfres o ryfeloedd yn erbyn y Mwslimiaid, ac arweiniodd buddugoliaethau'r Cristionogion ym mrwydrau Alarcos a la Navas de Tolosa at goncro'r tiriogaethau a elwir yn Castilla Newydd.

Tyfodd y deyrnas yn sylweddol yn ystod teyrnasiad Alphonso VI (1065-1109) ac Alphonso VII (1126-1157). Tyfodd bywyd diwylliannol y deyrnas dan Alphono X, ond dilynwyd hyn gan gyfnod hir o ymryson mewnol. Yn 1469, priododd Isabel I, brenhines Castilla a Ferdinand II, brenin Aragon, gan ddechrau'r broses o uno teyrnasoedd Castilla ac Aragon, a chreu Teyrnas Sbaen.

Erys yr enw Castilla yn enwau dwy gymuned ymreolaethol yn Sbaen: Castilla-La Manche a Castilla-y-León.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.gutorglyn.net; Archifwyd 2021-07-23 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 22 Mawrth 2018 gyda chaniatad gan Ann Parry Owen (gweler Trydariad yma.
Mae **Talhenbont** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 35.12 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Pidyn y Diafol** (Gaeleg yr Alban: **Bod an Deamhain**; Saesneg:**The Devil's Point**) yn gopa mynydd i'r gorllewin o Lairig Ghru ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NN976951. Y fam fynydd ydy Cairn Toul sydd 3 milltir i'r gogledd. Mae'n bosibl mai ystyr "Carirn Toul" ydy "Carnedd a thwll ynddi", sy'n cydfynd â Phidyn y Diafol.

Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro a Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Cerddwyr
--------

Y ffordd hawddaf i'r copa ydy drwy ddilyn llwybr i Coire Odhar o Corrour Bothy, ar ochr ddwyreiniol y mynydd.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Sant o Gymro oedd **Tecwyn** (fl. 6g). Ef yw sefydlwr traoddiadol a nawddsant eglwys Llandecwyn, y plwyf cyfagos i blwyf Llanfihangel y Traethau yn Ardudwy, Gwynedd.

Eglwys Llandecwyn yn y gaeaf.

Hanes a thraddodiad
-------------------

Dywed traddodiad ei fod yn fab i Ithel Hael (Ithael Hael). Ceir dwy achrestr o blant Ithel. Yn y gyntaf cyfeirir at y seintiau Tanwg, Gredifael, a Fflewyn fel plant iddo. Cysylltir yr rhain â Gwynedd. Mae'r achrestr arall yn ei wneud yn frawd i'r seintiau Fflewyn, Tegai, Trillo, Twrog, Llechid, a Baglan.

Dywedir fod Fflewyn wedi dod drosodd o Lydaw gyda sant Cadfan ac Emyr Llydaw i sefydlu Llandecwyn.

Darganfuwyd hen groes Geltaidd pan dynwyd yr hen eglwys i lawr yn 1879 i adeiladau un newydd yn ei lle. Cyfeirir yr arysgrif Ladin at 'yr offeiriad Tecwyn'. Roedd yna Ffynnon Decwyn gerllaw hefyd a safai Maen Tecwyn mewn cae cyfagos.

Dethlir gwylmabsant Tecwyn ar 14 Medi.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o seintiau Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2001).
*Mae'r erthygl hon yn trafod yr uned fagnetig; am y cwmni ceir trydan, gweler: Tesla (cwmni ceir)*
Uned o fewn y System Ryngwladol o Unedau sy'n ymwneud â'r maes magnetig yw'r **tesla**. Cafodd ei enwi ar ôl y ffisegwr Serbaidd Nikola Tesla (1856–1943).

Mae'r tesla'n mesur yr un faint ag un 'weber' y fetr sgwâr. Cyhoeddwyd yr uned hon yng Nghynhadledd Cyffredinol Pwysau a Mesur yn 1960.

Diffiniad
---------

Mae gronyn sy'n cario gwefr o un coulomb, ac sy'n pasio drwy maes magnetig o un tesla, ar gyflymder o un fetr yr eiliad, a hynny'n unionsgwar i'r maes hwnnw - dan bwysau o un Newton, yn ôl deddf grymoedd Lomentz. Fel uned SI, gellir mynegi tesla fel hyn:

{\displaystyle \mathrm {T} ={\dfrac {\mathrm {V} \cdot {\mathrm {s} }}{\mathrm {m} ^{2}}}={\dfrac {\mathrm {N} }{\mathrm {A} {\cdot }\mathrm {m} }}={\dfrac {\mathrm {J} }{\mathrm {A} {\cdot }\mathrm {m} ^{2}}}={\dfrac {\mathrm {H} {\cdot }\mathrm {A} }{\mathrm {m} ^{2}}}={\dfrac {\mathrm {Wb} }{\mathrm {m} ^{2}}}={\dfrac {\mathrm {kg} }{\mathrm {C} {\cdot }\mathrm {s} }}={\dfrac {\mathrm {N} {\cdot }\mathrm {s} }{\mathrm {C} {\cdot }\mathrm {m} }}={\dfrac {\mathrm {kg} }{\mathrm {A} {\cdot }\mathrm {s} ^{2}}}}
Units used:

A = Amper
C = coulomb
kg = cilogram
m = metr
N = newton
s = eiliad
H = henry
T = tesla
V = folt
J = joule
Wb = weber

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *The International System of Units (SI), 8th edition*, BIPM, eds. (2006), ISBN 92-822-2213-6, Table 3. Coherent derived units in the SI with special names and symbols Archifwyd 2007-06-18 yn y Peiriant Wayback.
Arweinydd llwyth brodorol y Shawnee yn yr Unol Daleithiau oedd **Tecumseh**, weithiau **Tecumtha** neu **Tekamthi** (Mawrth 1768 – 5 Hydref 1813). Treuliodd ran helaeth o'i fywyd yn ceisio uno'r llwythau brodorol i amddiffyn eu tiroedd.

Ganed ef tua 9 Mawrth, 1768, gerllaw tref bresennol Xenia, Ohio. Roedd ei dad, Pucksinwah, yn un o benaethiaid y Shawnee, ond lladdwyd ef mewn brwydr yn 1774.

Yn 1805, dechreuodd adfywiad crefyddol ymysg y Shawnee, dan arweiniad brawd iau Tecumseh, Tenskwatawa. Galwai Tenskwatawa ar y brodorion i ymwrthod a ffyrdd y dyn gwyn ac i wrthod ildio mwy o'u tir iddynt. Erbyn 1808 roedd Tenskwatawa a Tecumseh wedi ymsefydlu mewn pentref a elwid Prophetstown, ger cymer Afon Wabash ac Afon Tippecanoe, yn yr hyn sy'n awr yn dalaith Indiana. Cymharol ychydig o'u dilynwyr oedd yn Shawnee.

Yn 1809, trwy Gytundeb Fort Wayne, ildiodd amryw o lwythau eu tiroedd i William Henry Harrison, llywodraethwr Tiriogaeth Indiana. Gwrthwynebodd Tecumseh hyn, a daeth yn brif arweinydd y brodorion oedd yn mynnu cadw eu tiroedd. Cyfarfu Tecumseh a Harrison yn 1811, ond ni fu cytundeb. Aeth Tecumseh i'r de i chwilio am gyngheiriaid ynhlith y Pum Llwyth Gwareiddiedig, ond tra'r oedd yn y de, ymosododd Harrison ar Tenskwatawa a'i orchfygu.

Pan ddechreuodd Rhyfel 1812 rhwng yr Unol Daleithiau a'r Deyrnas Unedig, gwnaeth Tecumseh gynghrair â'r fyddin Brydeinig. Ymunodd â byddin Syr Isaac Brock i orfodi Detroit i ildio yn Awst 1812. Lladdwyd Tecumseh ym Mrwydr y Thames, ger Chatham, Ontario yn ymladd gyda byddin Brydeinig Henry Procter yn erbyn byddin Harrison, oedd wedi croesi'r ffîn i Ganada.

Enwyd y Cadfridog William Tecumseh Sherman ar ei ôl.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 72189618
* LCCN: n80020620
* ISNI: 0000 0000 7375 4736
* GND: 118756362
* SELIBR: 330221
* SUDOC: 08578902X
* BNF: cb144453008 (data)
* NKC: jn20000701785
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwladwriaeth yn y Balcanau a fodolai o 1882 i 1918 oedd **Teyrnas Serbia** (Serbeg: Краљевина Србија trawslythreniad: *Kraljevina Srbija*). Dyrchafwyd Tywysogaeth Serbia yn deyrnas ym 1882 pryd datganwyd Milan I—Tywysog Serbia ers 1868—yn Frenin Serbia, yn sgil cudd-gytundeb gydag Awstria-Hwngari. Roedd yn ffinio ag Awstria-Hwngari i'r gogledd a'r gogledd-orllewin, Tywysogaeth Montenegro (Teyrnas Montenegro o 1910 ymlaen) i orllewin y canolbarth, Albania (rhan o'r Ymerodraeth Otomanaidd hyd at 1912) i'r de-orllewin, Teyrnas Groeg i'r de, Tywysogaeth Bwlgaria (Tsaraeth Bwlgaria o 1908 ymlaen) i'r dwyrain, a Theyrnas Rwmania i'r gogledd-ddwyrain. Beograd oedd y brifddinas, Serbeg oedd y briod iaith, ac Eglwys Uniongred Serbia oedd y ffydd gyffredin.

Sefydlu
-------

Yn fuan, ceisiodd Milan arfer ei rym yn y Balcanau drwy fanteisio ar yr argyfwng ym Mwlgaria—gwladwriaeth gaeth i'r Ymerodraeth Otomanaidd—a goresgyn y wlad honno, gyda sêl bendith Awstria, yn Nhachwedd 1885, yn y gobaith o gipio tiriogaeth ac atal yr undeb rhwng Tywysogaeth Bwlgaria a Dwyrain Rwmelia. Er i'r Otomaniaid beidio ag ymyrryd yn y rhyfel, bu'r amddiffynwyr yn drech na'r goresgynwyr a bu'n rhaid i lysgennad Awstria yn Beograd fygwth ymyrraeth er mwyn atal byddin Bwlgaria rhag meddiannu Serbia. Ymddiorseddai Milan yn sydyn ym Mawrth 1889, ac esgynnodd ei fab Alecsander I i'r orsedd yn 12 oed. Datganodd Alecsander ei hun yn llawn oed ym 1893, ac aeth ati i benodi llywodraeth newydd a diddymu'r cyfansoddiad rhydfdfrydol a fabwysiadwyd gan ei dad ym 1889. Er iddo gychwyn ei deyrnasiad yn boblogaidd, trodd y bobl yn ei erbyn wedi iddo briodi ei gariad, y weddw Draga Draga Mašín, ym 1900. Llofruddiwyd y ddau ohonynt gan swyddogion y fyddin yn y palas brenhinol, yn y cynllwyn a elwir *Coup* Mai 1903. Daeth brenhinllin Obrenović i ben felly, a datganwyd Petar Кarađorđević yn Frenin Pedr I.

Esblygu i Deyrnas Iwgoslafia
----------------------------

Yn sgil argyfwng cyfansoddiadol yng ngwanwyn 1914, datganodd y Brenin Pedr ei fod am ymddeol oherwydd ei henaint ac ildio'i frenhinfreintiau i'w etifedd, a dyrchafwyd y Tywysog Coronog Alecsander yn Rhaglyw Dywysog Serbia ar 24 Mehefin 1914. Ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, ymdrechodd i sicrhau cefnogaeth Rwsia i Serbia ac apeliodd at ban-Slafiaeth drwy gefnogi achos y Slafiaid Deheuol yn Awstria-Hwngari. Fel pencadlywydd y lluoedd arfog, aeth Alecsander i faes y gad a chyd-deithiodd gyda'r Fyddin Frenhinol wrth iddi ffoi ar draws Albania yng ngaeaf 1915–16. Ar ddiwedd y rhyfel, arweiniodd ei luoedd i mewn i Beograd ar 31 Hydref 1918, ac ar 1 Rhagfyr datganwyd sefydlu Teyrnas y Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid, a newidiwyd ei henw i Iwgoslafia yn 1929, gan uno Serbia â thiriogaethau a ildiwyd gan Awstria-Hwngari yn ogystal â Montenegro.

Dolenni
-------

* *Serbia Before World War 1 I THE GREAT WAR Special* hanes milwrol a gwleidyddol
**Teyrnas Galisia** yw'r enw ar ddau endid a fodolai ym Mhenrhyn Iberia ar wahanol adegau. Teyrnas Germanaidd y bobl Suebi a ymunodd â'r Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol ym 406 oedd y cyntaf: Teyrnas y Suebi. Roedd y deyrnas honno ym mhen gogledd-orllewinol penrhyn Iberia, yn y dalaith a elwir Gallaecia. Meddiannwyd y deyrnas gan y Fisigothiaid ym 585.

Yn yr Oesoedd Canol, pan rannwyd Teyrnas Asturias, a oedd yn olynydd i deyrnas y Fisigothiaid, sefydlwyd endid yn Galisia yn 910. Bu'n sofran am ddwy ganrif: ym 1126 etifeddodd brenin Galisia Alfonso VII Goron Castile ac ym 1128 daeth sir Portiwgal, sef ei rhan ddeheuol, yn Deyrnas sofran; yna dechreuasant y *Reconquista* tua'r de. Pan rannwyd Coron Castile ym 1157, arhosodd Galisia o fewn Teyrnas Leon. Fodd bynnag, o ran ffurf, parhaodd Teyrnas Galisia fel endid hyd 1833.

Llyfryddiaeth
-------------

* Lopez Carreira, A. (1998): *"O Reino de Galiza"*. A Nosa Terra, Vigo
* Nogueira, C. (2001): *"A Memoria da nación: o reino da Gallaecia"*. Xerais, Vigo
* Lopez Carreira, A. (2005): *"O Reino medieval de Galicia"*. A Nosa Terra, Vigo
Taenlen LibreOffice Calc, sydd ar gael yn Gymraeg; 2019.
VisiCalc ar gyfrifiadur Apple II yn 1979.
Rhaglen gyfrifiadurol sy' gymorth i storio a rhoi trefn ar ddata yw **taenlen** (Saesneg: *Spreadsheet*); gwnâ hynny ar ffurf tabl. Datblygodd taenlenni o ffurf bapur, analog, a ddefnyddiwyd mewn cyfrifeg (*accountancy*) ers y 1970au.

Mae'r rhaglen yn gweithio drwy archwilio data a fewnbynnir i gelloedd y daenlen; gall y wybodaeth ym mhob cell fod ar ffurf testun, rhif neu ganlyniad i fformiwla sy'n cyfrifo gwerthoedd yn otomatig. Gall y fformiwlâu hyn gymryd gwybodaeth o gelloedd eraill (neu daenlenni eraill) cyn trin a thrafod y wybodaeth o fewn y fformiwla, a'i allbynmu mewn cell arall.

Ar wahân i fedru cyflawni swyddogaethau rhifyddeg sylfaenol a ffwythiannau mathemategol, mae taenlenni modern hefyd yn darparu is-raglenni sy'n unedau ffwythiannol parod ar gyfer cynorthwyo gweithgaredd sy'n ymwneud ag arian ac ystadegau. Ceir mynegiant amodol hefyd yn ogystal â ffwythiannau sy'n trosi testun, rhif a hyd yn oed lluniau neu graffeg e.e. "Os yw'r tymheredd (y rhif yng nghell A14) yn uwch na 21, yna rhodder y testun "Diffodd" yng nghell A32."

LANPAR, a ddyfeisiwyd yn 1969, oedd y daenlen gyntaf i weld golau dydd, ac fe'i gweithiwyd oddi fewn i gyfrifiaduron enfawr *mainframe*. Y daenlen gyntaf ar y microgyfrifiadur (neu'r 'cyfrifiadur personol') oedd VisiCalc, a fu'n allweddol i boblogeiddio'r Apple II. Ar y system weithredol DOS, Lotus 1-2-3 oedd y mwyaf poblogaidd yn y 1980au. Yna, tua 1995, daeth Excel yn fwy poblogaidd na Lotus, gan iddo fod yn rhan o'r pecyn 'Office' gan Microsoft, ac o fewn ychydig o flynyddoedd roedd y rhaglen daenlenni mwyaf poblogaidd, drwy'r byd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "spreadsheet". *merriam-webster.com*. Merriam-Webster. Cyrchwyd 23 Mehefin 2016.
2. ↑  *American Heritage Dictionary of the English Language* (arg. 5th). Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company. 2011. A software interface consisting of an interactive grid made up of cells in which data or formulas are entered for analysis or presentation.
3. ↑  "spreadsheet". *WhatIs.com*. TechTarget. Cyrchwyd 23 Mehefin 2016.
4. ↑  Beal, Vangie. "spreadsheet". *webopedia*. QuinStreet. Cyrchwyd 23 Mehefin 2016.
5. ↑  "Spreadsheet". *Computer Hope*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-06-21. Cyrchwyd 23 Mehefin 2016.
6. ↑  Higgins, Hannah (2009-01-01). *The Grid Book* (yn Saesneg). MIT Press. ISBN 9780262512404.
7. ↑  Charles Babcock, "What's The Greatest Software Ever Written?", *Information Week*, 11 Aug 2006. Accessed 25 Mehefin 2014
8. ↑  Lewis, Peter H. (1988-03-13). "The Executive computer; Lotus 1-2-3 Faces Up to the Upstarts". *NYTimes.com*. The New York Times Company. Cyrchwyd 2012-10-14. Release 3.0 is being written in the computer language known as C, to provide easy transportability among PCs, Macs and mainframes.
9. ↑  "Rivals Set Their Sights on Microsoft Office: Can They Topple the Giant? –Knowledge@Wharton". Wharton, University of Pennsylvania. Cyrchwyd 2010-08-20.
10. ↑  "spreadsheet analysis from winners, losers, and Microsoft". *Utdallas.edu*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-07-23. Cyrchwyd 2010-08-20.
Awdur o Tsieina oedd **Sun Tzu** (Pinyin: **Sūn Zǐ**, "Meistr Sun", tua 544—496 CC). Mae'n adnabyddus fel awdur y llyfr *Sūnzǐ Bīngfǎ* ("Celfyddyd Rhyfel"), llyfr eithriadol o ddylanwadol ar gelfyddyd filwrol.

Nid yw haneswyr yn cytuno a oedd Sun Tzu yn gymeriad hanesyddol ai peidio. Yn ôl yr hanesydd Sima Qian, yn ysgrifennu yn yr 2 CC, ganed Sun Tzu yng ngwladwriaeth Ch'i, a bu'n gadfridog i frenin teyrnas Wu. Mae eraill yn dyddio'r llyfr *Sūnzǐ Bīngfǎ* i gyfnod ddiweddarach, sef Cyfnod y Gwladwriaethau Rhyfelgar (403–221 CC), ar sail ei ddisgrifiad o ryfel.

Dyma rai o ddyfyniadau o *Sūnzǐ Bīngfǎ*:

知彼知己，百戰不殆；不知彼而知己，一勝一負；不知彼，不知己，每戰必殆 Os ydym yn adnabod y gelyn ac yn adnabod ein hunain ni chawn ein curo o fewn can brwydr, os nad ydym yn adnabod y gelyn ond yn adnabod ein hunain, cewn un fuddugoliaeth am bob goresgyniad, os nad ydym yn adnabod nid y gelyn na ni ein hunain, byddem yn colli pob brwydr.

是故百戰百勝，非善之善者也；不戰而屈人之兵，善之善者也 Nid yw brwydro canwaith ac enill canwaith yn gystal camp a chael gafael o luoedd y gelyn heb ymladd o gwbl.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 200741950
* LCCN: n80067475
* ISNI: 0000 0004 1990 9388
* GND: 118841386
* SELIBR: 198102
* SUDOC: 028974166
* BNF: cb12069846c (data)
* BIBSYS: 12766
* NLA: 36730197
* NDL: 00624967
* NKC: jn19990210591
* BNE: XX1121741
* CiNii: DA01021764

 |
Cymeriad yn chwedl Pwyll Pendefig Dyfed, y gyntaf o Bedair Cainc y Mabinogi, yw **Teyrnon Twrf Liant** neu **Teyrnon Twrf Fliant** neu **Teyrnon** (ffurf amgen Cymraeg Canol **Teirnon**).

Teyrnon yn gweld y Grafanc yn ceisio dwyn yr ebol
Yn y chwedl mae Teyrnon yn arglwydd ar Went Is Coed, yn ne-ddwyrain Cymru. Daw ei enw o'r gwreiddyn *teyrn* (Brythoneg *tigernonos* "Y Teyrn Mawr", efallai fel cymar i'r dduwies Rigantona "Y Frenhines Fawr", sef Rhiannon yn Gymraeg Canol). Ceir Nant Teyrnon tua 2 filltir o Gaerleon lle codwyd Abaty Llantarnam. Ystyr yr epithet *Twrf [F]liant* yw "twrw mawr", yn ôl pob tebyg.

Pob Calan Mai mae rhwy anghenfil ryfeddol yn dod i lys Teyrnon a'i wraig a dwyn ebol caseg arbennig Teyrnon. Mae Teyrnon yn penderfynu datrys y dirgelwch. Ar Nos Calan Mai mae'n aros ar ei draed yn y stablau a gweld braich a chrafanc ofnadwy yn ymestyn trwy'r ffenestr am yr ebol. Tynna Teyrnon ei gleddyf a thorri'r grafanc. Ceir twrw mawr tu allan a rhed Teyrnon i weld beth a'i achosodd. Yno mae'n darganfod baban mewn gwisg o sidan yn gorwedd ar y llawr. Aiff ag ef i'r neuadd a'i ddangos i'w wraig ac mae hi'n rhoi iddo'r enw **Gwri Gwallt Euryn**. Mae Gwri yn tyfu i fyny i fod yn fachgen ifanc rhyfeddol o gryf a galluog. Rhoddir iddo'r ebol, sy'n farch erbyn hynny, a achubwyd rhag y grafanc.

Yna mae Teyrnon a'i wraig yn clywed am golled Rhiannon, gwraig Pwyll, sydd wedi cael ei chyhuddo o ladd a bwyta ei fab ei hun ac sy'n gwneud penyd am hynny. Penderfynant fynd â'r bachgen i ddangos i Bwyll a Rhiannon gan feddwl efallai mai ef yw'r baban a gollwyd. Teithiant i lys Pwyll yn Arberth yn Nyfed. Pan wêl Pwyll a Rhiannon y bachgen maent yn ei adnabod ar unwaith. Mae Rhiannon mor falch o'i weld - ac felly profi ei bod yn ddieuog yn ogystal â chael ei fab yn ôl - fel ei bod yn ebychu, "Y rhof i a Duw, oedd esgor fy mhryder im, pei gwir hynny" ("Yn wir, diflannodd fy mhryder i os gwir hynny"). Ac felly caiff y bachgen ei enw newydd, Pryderi.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; arg. newydd 1989), tt. 146-147.
2. ↑  *Pedeir Keinc y Mabinogi*, tud. 26.

Gweler hefyd
------------

* Y Gŵr Blewog
* Pedair Cainc y Mabinogi