| Diwylliant America Ladin |
| --- |
| Map o wledydd America Ladin |
| Yn ôl gwlad neu *diriogaeth*
* Yr Ariannin
* Bolifia
* Brasil
* Ciwba
* Colombia
* Costa Rica
* Gweriniaeth Dominica
* Ecwador
* El Salfador
* Feneswela
* *Guadeloupe*
* *Guyane*
* Gwatemala
* Haiti
* Hondwras
* *Martinique*
* Mecsico
* Nicaragwa
* Panama
* Paragwâi
* Periw
* *Puerto Rico*
* Tsile
* Wrwgwái

 |
| Diwylliant gwerin
* Crefydd werin
* Llên gwerin

 |
| Llên
* *Boom latinoamericano*
* *Creacionismo*
* *Indianismo*
* *Indigenismo*
* *Modernismo*
* Realaeth hudol

 |
| Cerddoriaeth a dawns
* Bossa nova
* Merengue
* Salsa
* Samba
* Tango

 |
| Celf a phensaernïaeth
* *Avant-garde*
* *Muralismo*

 |
| Ffilm a theledu
* *Telenovela*
* *Tercer Cine*

 |
| * America Ladin
* Diwylliant Sbaeneg
* Diwylliant Portiwgaleg
* Diwylliant Ffrangeg
 |
| * v
* t
* e
 |

Mudiad diwylliannol, gwleidyddol, a deallusol yn America Ladin yw ***indigenismo*** sy'n arddel cynrychioli'r bobloedd frodorol neu Indiaidd/Amerindiaidd, yn dathlu eu cymdeithas a'u diwylliant, ac yn tynnu sylw at yr hanes o ymyleiddio, ecsbloetio, ac erledigaeth yn eu herbyn. Bu'r mudiad ar ei gryfaf yng ngwledydd yr Andes, yng Nghanolbarth America, ac ym Mecsico. Fel ideoleg wleidyddol, blodeuai yn hanner cyntaf yr 20g ar y cyd â mudiadau chwyldroadol ac ymgyrchoedd dros egalitariaeth ar draws America Ladin. Mae nifer o lenorion, arlunwyr, a meddylwyr o hyd yn uniaethu â dulliau ac amcanion *indigenismo*.

Llenyddiaeth
------------

Sefydlwyd *indigenismo* fel mudiad llenyddol gan yr ysgrifwr José Carlos Mariátegui o Beriw yn ei gyfrol *Siete ensayos de interpretación de la realidad peruana* (1928). Lluniodd Mariátegui *indigenismo* ar wahân i *Indianismo*, sef genre neu arddull sy'n portreadu brodorion yr Amerig mewn ffyrdd dieithr a sentimental, cynrychioliad poblogaidd ohonynt mewn llên y 19g a ddylanwadwyd gan Ramantiaeth yr Ewropeaid. Dadleuodd Mariátegui dros bortreadau cywirach o hanes y brodorion sy'n cydnabod y grymoedd cymdeithasol ac economaidd a fuont yn eu gwastrodi. Gellir ystyried y nofel *Aves sin nido* (1889) gan yr awdur Periwaidd Clorinda Matto de Turner yn esiampl o'r fath lên sy'n rhagflaenu mudiad *indigènista*. Enghreifftiau pwysig eraill yn y genre ydy *Raza de Bronce* (1916) gan Alcides Arguedas o Folifia, *Huasipungo* (1934) gan Jorge Icaza o Ecwador, ac *El mundo es ancho y ajeno* (1941) gan Ciro Alegría o Beriw. Yn hanner cyntaf yr 20g ymddengys llên *indígena* yn fudiad paradocsaidd, gan iddi gynnwys ymdrechion gan lenorion dysgedig, o'r dinasoedd gan amlaf, i bortreadu bywydau gwirioneddol y bobloedd frodorol, a hynny drwy ddulliau adrodd stori y traddodiad Gorllewinol, mewn tesun o iaith dramor (Sbaeneg) ac yn llawn darnau sy'n egluro geirfa ac ati i'r darllenwr. Mae'r llenyddiaeth hon felly yn nodweddiadol o'r ymddiwylliannu a brofwyd yn America Ladin a natur gymathol yr hunaniaethau genedlaethol yn y Byd Newydd. Mae ffuglen y mudiad yn cyfuno dehongliadau yn nhraddodiad *costumbrismo* ag achosiaeth naturiolaidd a realaidd o ran ei thraethiad.

Cynhwysir weithiau nofelau a ddylanwadwyd gan foderniaeth Ewropeaidd, megis gweithiau José María Arguedas, Rosario Castellanos, Miguel Angel Asturias, a Manuel Scorza, yn rhan o fudiad *neo-indigenismo*. Mae'r rhain yn defnyddio cyfanfydolwg (*cosmovisión*) y brodorion i archwilio hunaniaethau America Ladin, yn hytrach na phwysleisio anghydraddoldebau cymdeithasol yn y byd modern.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Fernando J. Rosenberg, "indigenismo" yn *Encyclopedia of Latin American and Caribbean Literature 1900–2003*, golygwyd gan Daniel Balderston a Mike Gonzalez (Llundain: Routledge, 2004), t. 274–75.