Athronydd Gwyddelig oedd **John Toland** (30 Tachwedd 1670 – 11 Mawrth 1722) sy'n nodedig am ei athroniaeth resymolaidd a'i ddaliadau rhydd-feddyliol.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd i deulu Gwyddeleg ei iaith yn Inishowen, Swydd Donegal. Fe'i bedyddiwyd yn Janus Junius. Cafodd ei fagu'n Gatholig, a throdd yn Brotestant yn ei arddegau. Dihangodd o'r ysgol yn 16 oed, a symudodd i'r Alban yn 1687 i fynychu Prifysgol Glasgow, ac yn 1690 derbyniodd ei radd meistr o Brifysgol Caeredin. Astudiodd ym Mhrifysgol Leiden am ddwy flynedd, ac yna symudodd i Rydychen i ymchwilio yn Llyfrgell Bodley, er nad oedd yn fyfyriwr yno. Yn ystod ei gyfnod yn Rhydychen, cychwynnodd ar gasglu geiriadur Gwyddeleg, ond bu'r gwaith hwnnw yn anorffenedig ganddo. Er y parhaodd yn Gristion drwy gydol ei fywyd, datblygodd ei syniadaeth grefyddol yn ddeistaidd.

Gweithiau crefyddol ac athronyddol
----------------------------------

Cyhoeddoedd ei lyfr cyntaf, a'i waith pwysicaf, *Christianity Not Mysterious* (1696) yn fuan wedi iddo orffen ei addysg. Ynddo, mae'n dadlau nad oes angen ffydd i ddeall pob athrawiaeth Feiblaidd, a bod modd dehongli gwyrthiau ac elfennau goruwchnaturiol y Beibl drwy reswm. Yn sgil erbyniad chwerw'r llyfr, cafodd achos ei ddwyn yn ei erbyn ym Middlesex a ffoi i Ddulyn wnaeth Toland. Yno, condemniwyd ei waith gan Senedd Iwerddon a'i losgwyd, a dychwelodd Toland i Loegr i osgoi gael ei arestio.

Denodd Toland ragor o feirniadaeth am ei fywgraffiad o'r bardd John Milton, *Life of Milton* (1698), am iddo gwestiynu dilysrwydd y Testament Newydd. Amddiffynnodd ei hunan yn *Amyntor, or a Defence of Milton's Life* (1699), sy'n ymdrin â'r gweithiau apocryffaidd nas cynhwysir yn y canon Beiblaidd.

Toland a fathodd y gair *pantheist*, a hynny yn ei waith *Socinianism truly stated* (1705), i ddisgrifio'r gred bod popeth sy'n bodoli yn undod a bod yr undod hwnnw yn ddwyfol. Yn ei waith *Origines Judaicae* (1709), dadleuodd bod yr Iddewon yn disgyn o'r Eifftiaid.

Gwleidyddiaeth
--------------

O ran ei wleidyddiaeth, Chwig oedd Toland. Roedd yn gefnogwr brwd dros yr olyniaeth Hanoferaidd, ac yn un o'r rhai a gyflwynodd Deddf Sefydlogi 1701 i'r Etholyddes Sophie.

Diwedd ei oes
-------------

Cyhoeddwyd ei bamffled *Reasons for Naturalising the Jews in Great Britain and Ireland on the Same Footing with All Other Nation* (1714) yn ddienw, gwaith sy'n dadlau dros dderbyn Iddewon yn ddinasyddion Prydeinig er mwyn denu eu galluoedd economaidd i'r wlad.

Bu farw yn Putney, ger Llundain, yn 51 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  James McGuire, "Toland, John" yn yr *Encyclopedia of Irish History and Culture* (The Gale Group,2004). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 30 Mawrth 2019.
2. ↑  Ernest Campbell Mossner a Philip Reed, "Toland, John (1670–1722)" yn yr *Encyclopedia of Philosophy* (Thomson Gale, 2006). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 30 Mawrth 2019.
3. ↑  Alasdair MacIntyre, "Pantheism" yn yr *Encyclopedia of Philosophy* (Thomson Gale, 2006). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 30 Mawrth 2019.
4. ↑  Cecil Roth, "Toland, John" yn yr *Encyclopaedia Judaica* (Thomson Gale, 2007). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 30 Mawrth 2019.
5. ↑  (Saesneg) John Toland. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 30 Mawrth 2019.

Darllen pellach
---------------

* Justin Champion, *Republican Learning: John Toland and the Crisis of Christian Culture, 1696–1722* (Manceinion: Manchester University Press, 2003).
* Stephen H. Daniel, *John Toland: His Method, Manners, and Mind* (Kingston, Ontario: McGill-Queen's University Press, 1984).
* Alan Harrison, *Béal eiriciúil as Inis Eoghain: John Toland (1670–1722)* (Dulyn: Coiscéim, 1994).
* F. H. Heinemann, "John Toland and the Age of Enlightenment." *Review of English Studies* 20 (1944): 125–146.
* F. H. Heinemann, "John Toland and the Age of Reason." *Archiv für Philosophie* 4 (1950): 35–66.
* Philip McGuinness, Alan Harrison, a Richard Kearney (gol.), *John Toland's* Christianity not Mysterious*: Text, Associated Works, and Critical Essays* (Dulyn: Lilliput Press, 1997).
* J. G. Simms, "John Toland (1670–1722), a Donegal Heretic." *Irish Historical Studies* 16 (1969): 304–320.
* Robert E. Sullivan, *John Toland and the Deist Controversy* (Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1982).