recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ysgol uwchradd yn Ffairfach ger Llandeilo, Sir Gaerfyrddin oedd **Ysgol Gyfun Tre-Gib**. Roedd yn ysgol gymunedol ddwyieithog naturiol.

Roedd 900 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 1997, a 130 yn y chweched ddosbarth. Cynyddodd hyn i 932 yn 2003, a 142 yn y chweched ddosbarth. Erbyn 2009 roedd 989 o ddisgyblion, gyda 161 yn y chweched dosbarth.

Dywedodd adroddiad Estyn 2003 y daeth tua 12% o'r disgyblion o gartrefi lle roedd y Gymraeg yn brif iaith, a siaradai 45% o'r disgyblion y Gymraeg i safon iaith gyntaf. Roedd presenoldeb y Gymraeg wedi ei chryfau erbyn 2009, pryd tybier y daw 15% o gartrefi lle mae'r Gymraeg yn brif iaith, a siaradai 55% o'r disgyblion y Gymraeg i safon iaith gyntaf.

Cyn-ddisgyblion o nôd
---------------------

* Luke Charteris - chwaraewr rygbi Dreigiau Casnewydd Gwent

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3   Arolygiad: 30 Mawrth 2009. ESTYN (5 Mehefin 2009).
2. 1 2   Arolygiad: 10-14 Chwefror 2003. ESTYN (23 Ebrill 2003).

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol yr ysgol Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.
Ar 13 Tachwedd 2022 am 16:20 y.p. (13:20 GMT) roedd ffrwydrad ar İstiklal Caddesi ("Rhodfa Annibyniaeth") yn ardal Beyoğlu yng nghanol Istanbul, Twrci. Lladdwyd 6 o bobl ac anafwyd 81 arall.

Arestiodd heddlu Twrci fenyw a amheuid o gyflawni’r bomio, dynes o Syria o’r enw "Ahlam al-Bashir", a ddaeth i mewn i Dwrci yn anghyfreithlon o Syria â phistol a bwledi yr wythnos flaenorol. Dywedodd ffynonellau diogelwch Twrcaidd fod y fenyw gyhuddiedig wedi cael ei hyfforddi gan Blaid Gweithwyr Cwrdistan (PKK) a'r Unedau Amddiffyn Pobl Cwrdaidd (YPG), sy'n cael eu trin fel sefydliadau terfysgol yn Nhwrci. Yn ystod yr ymchwiliad, cyfaddefodd y cyhuddedig, Ahlam, ei fod yn perthyn i Unedau Diogelu'r Bobl, Plaid Gweithwyr Cwrdistan a Phlaid yr Undeb Democrataidd. Dywedodd datganiad y Gyfarwyddiaeth Ddiogelwch fod y fenyw gyhuddiedig wedi derbyn hyfforddiant fel asiant cudd-wybodaeth gan y sefydliad Cwrdaidd yng ngogledd Syria.

Roedd Twrci wedi dioddef cyfres o fomiau mawr rhwng 2015 a 2017 gan y Wladwriaeth Islamaidd (ISIS) a nifer o grwpiau Cwrdaidd, gan fod Istiklal Street wedi'i dargedu'n benodol mewn cyfres o ymosodiadau rhwng 2015 a 2016, a arweiniodd at gyfanswm o 304 o farwolaethau, a 1,338 wedi eu hanafu.

Gwadodd PKK a'r SDF eu bod yn ymwneud â'r bomio ar 13 Tachwedd. Ar 20 Tachwedd lansiodd Twrci ymgyrch yn erbyn safleoedd yn Syria ac Irac; cafodd tua 500 o dargedau eu bomio.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Son dakika... İstiklal Caddesi'nde bombalı saldırı 6 can kaybı, 81 yaralı var"; CNN Turk; adalwyd 2 Chwefror 2023
2. ↑  "Istanbul Bombing"; Middle East Eye; adalwyd 2 Chwefror 2023
Mae **A'Mharconaich** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN604762.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **A' Bhuidheanach Bheag - Meall a' Chaorainn** (neu **Meall a' Chaorainn**) yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN646777.

Y fam fynydd ydy A' Bhuidheanach Bheag.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap[*dolen marw*]
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ysgol uwchradd gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal Lecwydd, Caerdydd ydy **Ysgol Uwchradd Fitzalan** (Saesneg: **Fitzalan High School**). Y brifathrawes presennol ydy Mrs Cath Bradshaw.

Mae dros 1500 o ddisgyblion rhwng 11 ac 18 oed yn yr ysgol, ac mae'n un o ysgolion mwyaf aml-ddiwylliannol y Deyrnas Unedig. Y prif ysgolion yn y dalgylch yw ysgolion cynradd Kitchener, Radnor, Lansdowne, Severn Road, Parc Ninian, St. Mary the Virgin, Trelluest ac Ysgol Gynradd Mount Stuart.

Hanes
-----

Sefydlwyd Ysgol Uwchradd Fitzalan ym 1968, gan gymryd lle Ysgol Sirol Parc Ninian a drodd yn ysgol gynradd.

Ym 1982, enillodd dîm pêl-droed yr ysgol Cwmpan yr English Schools Football Association, y tro cyntaf erioed i'r cwpan gael ei ennill gan dîm o du allan i Loegr.

Defnyddiwyd neuadd yr ysgol ar gyfer ffilmio pennod *School Reunion* o gyfres ffuglen wyddonol *Doctor Who*, a ddarlledwyd gyntaf ar 29 Ebrill 2006. Ffilmwyd rhaglen ddogfen BBC2, "Fitzalan — School of Dreams" ym mis Mawrth 2006, yn dangos sut mae'r disgyblion yn llwyddo'n dda yn yr ysgol.

Cyfleusterau
------------

Yn 2007, dechreuodd yr ysgol raglen er mwyn lleihau eu ôl-troed carbon wedi iddynt gael eu arolygu han y Carbon Trust. Cymerwyd camau iw leihau gan gynnwys gosod cyfrifiaduron "eco-ddistaw", caiff un ohonynt ei redeg gan dyrbin gwynt.

### Chwaraeon

Adnewyddyd pwll nofio 20 medr yr ysgol ar gost o £300,000, enwyd yn Bwll Nofio Peter Perkiner er mwyn coffa cyn-gadeirydd y llywodraethwyr. Agorodd y pwll yn swyddogol ym mis Mawrth 2009. Mae'r cyfleusterau hefyd ar agor i'r cyhoedd wedi oriau ysgol. Fel rhan o'r cynllun hwn sy'n bartneriaeth rhwng Cyngor Chwaraeon Cymru, tîm Cymunedau ar Waith Cyngor Dinas Caerdydd a'r ysgol ei hun, trowyd hen ddosbarth na ddefnyddwyd yn ganolfan cadw'n heini gyda multi-gym.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   School Details: Fitzalan High School. Cyngor Caerdydd. Adalwyd ar 2010-01-23.
2. ↑   History of the School. Ysgol Gynradd Parc Ninian.
3. ↑   Fitzalan did city proud in beating best of England. Fitzalan High School. Adalwyd ar 2010-01-23.
4. 1 2   10 Facts You May Not Know About Fitzalan. Fitzalan High School. Adalwyd ar 2010-01-23.
5. ↑   High school kicks off city’s ambitious plan. Western Mail (2007-06-28).
6. ↑   Fitzalan Makes a Splash With New Facilities. Sports Council Wales (2009-03-12).

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan yr ysgol
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Gabriel Condron yw ***1 Peso, 1 Dólar*** a gyhoeddwyd yn 2006. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Ariannin. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Mike Amigorena, Ulises Dumont, Andrea Politti, Coco Sily, Daniel Aráoz, Diego Korol, Manuel Vignau, Roly Serrano, Jean Pierre Noher, Mario Paolucci, Enrique Dumont, Eduardo Cutuli, Patricia Condrón a Lorena Damonte. Mae'r ffilm *1 Peso, 1 Dólar* yn 90 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2006. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Departed* sef ffilm ddrama
Americanaidd gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Gabriel Condron ar 10 Tachwedd 1963 yn La Plata a bu farw yn yr un ardal ar 26 Awst 1975. Derbyniodd ei addysg yn Universidad Nacional de La Plata.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Gabriel Condron nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 peso, 1 dólar |  | yr Ariannin | Sbaeneg | 2006-01-01 |
| Esperando La Carroza 2 |  | yr Ariannin | Sbaeneg | 2009-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **A'Bhuidheanach Bheag - Glas Mheall Mor** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN680769. Ceir carnedd ar y copa.

Y fam fynydd ydy: A'Bhuidheanach Bheag.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ffilm gomedi sy'n ymwneud a bywyd teuluol gan y cyfarwyddwr Jason Dallas yw ***A Belle For Christmas*** a gyhoeddwyd yn 2014. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Jake Helgren. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Haylie Duff, Kristy Swanson, Dean Cain, Helen Cornelius, Irlene Mandrell, Jet Jurgensmeyer a Meyrick Murphy. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2014. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Interstellar* sef ffilm wyddonias gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jason Dallas nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| A Belle For Christmas |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2014-01-01 |
| Spotlight: Mixology |  |  |  | 2016-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Pêl-droediwr proffesiynol Seisnig yw **Ademola Lookman Olajade Alade Aylola Lookman** (ganwyd 20 Hydref 1997 yn Wandsworth).

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn chwarae fel blaenwr gyda Charlton yn 2015 lle sgoriodd 10 gôl mewn 45 gêm.

Gyrfa Clwb
----------

Symudodd Lookman i Everton yn 2017 am ffi o tua £11 miliwn sef y ffi mwyaf a dalwyd am chwaraewr o'r drydydd gynghrair. Sgoriodd Lookman yn ei gêm cyntaf i Everton yn erbyn Manceinion mewn gem 4-0 i Everton. Sgoriodd Lookman y pedwerydd gôl.

Yn Ionawr 2018 trefnodd rheolwr Everton Sam Allardyce ei roi ar fenthyg i Derby County ond mynnodd Lookman ar drywydd gwahanol ac aeth ar fenthyg i dîm Almaenig RasenBallsport Leipzig, lle sgoriodd pum gôl mewn 11 gêm - a gwnaeth argraff dda iawn allan yn yr Almaen. Daeth y cytundeb i ben yn Mai 2018.

Erbyn hyn mae Lookman dal yn chwarae i Everton ac yn dangos potensial, ond yn chael hi'n anodd torri i'r tîm cyntaf.

Gyrfa Genedlaethol
------------------

Mae Ademola'n chwarae i dîm dan-21 Lloegr; roedd yn rhan allweddol o'r tîm a enillodd y twrnamaint dan-21 yn Japan yn 2018.

Cyfeiriadau
-----------
Ceir sawl **Afon Avon** (o'r gair Celtaidd *abona*, tarddiad y gair 'afon' yn Gymraeg):

Yr Alban
--------

* Afon Avon (Falkirk)
* Afon Avon (Strathspey)
* Avon Water, un o lednaint Afon Clud

Awstralia
---------

* Afon Avon (Gorllewin Awstralia)
* Afon Avon (Gorllewin Victoria)
* Afon Avon (Gippsland, Victoria)
* Afon Avon (Wollongong), De Cymru Newydd

Canada
------

* Afon Avon (Ontario)
* Afon Avon (Nova Scotia)

Lloegr
------

* Afon Avon (Dyfnaint)
* Afon Avon (Swydd Warwick)
* Afon Avon (Hampshire)
* Afon Avon (Bryste)

Seland Newydd
-------------

* Afon Avon (Seland Newydd)

Gweler hefyd
------------

* Avon (gwahaniaethu)


|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |

*Tudalen wahaniaethu yw hon, sef cymorth cyfeirio sy'n rhestru tudalennau sy'n gysylltiedig â'r un teitl ond yn trafod pynciau gwahanol.   
Os cyrhaeddoch yma drwy glicio ar ddolen fewnol, gallwch newid y ddolen fel ei bod yn cysylltu'n uniongyrchol â'r erthygl gywir. I wneud hynny ewch yn ôl at yr erthygl honno a newid y ddolen.*
Ail blentyn ac unig ferch Dylan Thomas a'i wraig Caitlin MacNamara oedd **Aeronwy Bryn Thomas-Ellis** (3 Mawrth 1943 – 27 Gorffennaf 2009). Sefydlwyd y mudiad celf a llenyddiaeth rhyngwladol IMMAGINE&POESIA dan ei nawdd yn 2007.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Thomas yn Llundain, lle trigai ei rhieni. Fe'i henwyd ar ôl Afon Aeron. Ym 1949, symudodd y teulu i'r Boathouse, Talacharn, Sir Gaerfyrddin. Hi oedd y plentyn canol allan o dri. Roedd ganddi ddau frawd Llewellyn a Colm.

Pan yn 10 oed, cofrestrodd ei mam Aeronwy Thomas yn Ysgol Addysgiadol y Celfyddydau yn Tring, Swydd Hertford. Yn dilyn marwolaeth ei thad ym 1953, symudodd hi a'i mam i Sisili, ac yn ddiweddarach i Rhufain ar ôl i'w mam ail-briodi ym 1957. Derbyniodd Thomas radd anrhydedd BA yn Saesneg a Chrefydd Cymharol o Goleg Isleworth, a diploma TEFL o Goleg Addysg i Oedolion Woking. Yn 2003 derbyniodd Gymrodoriaeth Anrhydeddus wrth Brifysgol Abertawe.

Homage to Aeronwy Thomas, by Davide Binello, yr Eidal
### Gyrfa

Ar ôl iddi ddysgu Eidaleg, bu'n gweithio fel cyfieithydd barddoniaeth Eidalaidd. Roedd hi hefyd yn lysgennad dros waith ei thad, ac yn noddwr o **Gymdeithas Dylan Thomas**. Roedd hefyd yn Lywydd i'r Gynghrair i Gymdeithasau Llenyddol.

### Bywyd personol

Roedd ganddi hi a'i gŵr Trefor Ellis ddau o blant: mab, Huw, a merch, Hannah. Mae Hannah Ellis yn cynllun y dathliad canmlwyddiant Dylan Thomas.

### Marwolaeth

Bu farw Aeronwy Thomas yn 66 oed o gancr ar y 27 Gorffennaf, 2009 yn Llundain. Bwriedir cynnal ei hangladd yn ne-orllewin Llundain ar y 6 Awst, 2009 a bydd ei lludw'n cael ei wasgaru yn y Boathouse yn Nhalacharn.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Later than Laugharne* (Celtion, 1976)
* *Christmas and Other Memories* (Amwy Press)
* *Poems and Memories* (Pedrini, Turin)
* *Christmas in the Boathouse* (2003)
* *Rooks and Poems* (Poetry Monthly Press, 2004)
* *I Colori Delle Parole* (Rotaract, 2007) (gyda Gianpiero Actis)
* *My Father's Places* (Constable, 2009)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Wales Online 14 Ionawr 2012 (Saesneg)". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-01-19. Cyrchwyd 2012-01-22.
2. ↑  Funeral of Dylan Thomas's daughter Aeronwy Ellis South Wales Evening Post. 04-08-2009. Adalwyd ar 04-08-2009

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 103681137
* LCCN: n88612413
* ISNI: 0000 0001 0787 4147
* GND: 139474153
* SUDOC: 075049546
* BNF: cb16173544b (data)
* BNE: XX5028328

 |
Tyrbin stêm syml yr Henfyd yw **aeolipile** (Groeg "αιολουπυλη") neu **agerbelen**. Bydd y ddyfais yn troelli pan fydd y cynhwysydd dŵr canolog yn cael ei gynhesu; cynhyrchir trorym gan jetiau stêm sy'n gadael y cynhwysydd.

Aeolipile ar waith
Fe'i gelwir yn "Peiriant Hero" oherwydd fe'i disgrifiwyd yn ysgrifenedig gan Hero o Alecsandria, mathemategydd Groeg-Aifftaidd a pheiriannydd. Disgrifiodd Hero'r ddyfais yn y ganrif 1af OC, ac mae llawer o ffynonellau yn rhoi'r clod iddo am ei ddyfais. Fodd bynnag, y pensaer Rhufeinig Vitruvius oedd y cyntaf i ddisgrifio'r teclyn hwn yn ei lyfr *De architectura* (tua 30–20 CC).

Er mai'r aeolipil yw'r injan stêm gyntaf a gofnodwyd, nid oedd yn ffynhonnell pŵer ymarferol nac yn rhagflaenydd uniongyrchol y math o beiriant ager a ddyfeisiwyd yn ystod y Chwyldro Diwydiannol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, s.v. "aeolipile"
2. ↑  Hero (1851), "Section 50 – The Steam Engine" (yn en), *The Pneumatics of Hero of Alexandria*, London: Taylor Walton and Maberly, Bibcode 1851phal.book.....W,
*Aeneas yn ffoi o Gaerdroa*, Federico Barocci, 1598.
Cerdd Ladin gan y bardd Rhufeinig Fyrsil yw'r ***Aeneid*** (Lladin: ***Aeneis***, daw y ffurf "Aenid" o'r Groeg). Ysgrifennwyd y gerdd rheng 29 CC ac 19 CC. Mae'n adrodd hanes Aeneas, mab i'r tywysog Anchises a'r dduwies Aphrodite (Gwener); mae Anchises yn gefnder i Priam, brenin Caerdroea. Yn yr *Iliad*, ef yw arweinydd y Dardaniaid sy'n ymladd ar ochr Caerdroea yn erbyn y Groegiaid, ac mae'n un o gynghreiriaid agosaf Hector. Pan syrth dinas Caerdroes ar ddiwedd Rhyfel Caerdroea, llwydda Aeneas i ddianc o'r ddinas.

Dechreua'r *Aenid* gydag Aeneas yn hwylio tua'r Eidal i chwilio am gartref newydd. Gyrr y dduwies Juno stormydd, a gyrrir ef i Ogledd Affrica a dinas Carthago, lle mae'r frenhines Dido yn syrthio mewn cariad ag Aeneas. Er hynny, mae Aeneas yn mynnu gadael, ac yn teithio i'r Eidal. Yn ail hanner y gerdd, ceir hanes ei frwydro yn erbyn y Lladiniaid. Mae'n ymsefydlu yn Latium, lle mae'n priodi Lavinia, merch y brenin Latinus, ac yn sefydlu dinas Lavinium.

Yn ddiweddarach, dywedir i'w fab, Ascanius, yn sefydlu dinas Alba Longa, a gyfrannodd at sefydlu dinas Rhufain, felly mae'r Aenid yn epig genedlaethol Rhufain. Ystyriai brenhinoedd Teyrnas Rhufain eu hunain fel disgynyddion Aeneas, ac roedd teulu yr Iulii, yn eu plith Iŵl Cesar, yn ystyried eu hunain yn ddisgynyddion Aeneas, a felly'n ddisgynyddion y dduwies Gwener. Ysgrifennwyd y gerdd dan yr ymerawdwr Augustus, nai a mab mabwysiedig Iŵl Cesar.

Dechreua'r gerdd gyda'r geiriau enwog *Arma virumque cano...*, ("Canaf am arfau ac am ddyn ...").

Daeth yr *Aenid* yn garreg glo mewn gwersi Lladin, erbyn diwedd yr 2g OC, ac roedd dygu'r gwaith ar y co, yn hanfodol.

Gweler hefyd
------------

* Coll Gwynfa

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Kleinberg, Aviad M. (2008). *Flesh Made Word: Saints' Stories and the Western Imagination*. Harvard UP. t. 68. ISBN 978-0-674-02647-6.
2. ↑  Montaner, Carlos Alberto (2003). *Twisted Roots: Latin America's Living Past*. Algora. t. 118. ISBN 978-0-87586-260-6.
*Gweler hefyd Agricola (gwahaniaethu).*
Milwr a gwladweinydd o Rufeiniad oedd **Gnaeus Julius Agricola** neu **Agricola** (13 Mehefin 40 - 23 Awst 93 O.C.), a aned yn nhref Forum Julii yn nhalaith Gallia Narbonensis (Fréjus heddiw, ym Mhrofens, de Ffrainc). Ysgrifennodd ei fab-yng-nghyfraith Tacitus fywgraffiad canmoliaethus ar Agricola, y *De vita Iulii Agricolae* (neu'r *Agricola*). Dyma brif ffynhonnell ein gwybodaeth amdano, ynghyd â'r *Annales* (llyfr arall gan Tacitus).

Gwasanaethodd ym Mhrydain, Asia ac Aquitania gan ennill bri iddo'i hun. Cafodd ei ethol yn gonswl yn 77 OC a dychwelodd i Brydain fel llywodraethwr ar y dalaith newydd yn 77 neu 78, yn olynydd i Sextus Julius Frontinus. Agricola oedd yn bennaf cyfrifol am osod awdurdod Rhufain ar y llwythau Celtaidd ym Mhrydain a oedd yn dal i wrthsefyll y trefedigaethwyr Rhufeinig. Ychydig cyn iddo gyrraedd Prydain fel llywodraethwr yr oedd yr Ordoficiaid yng nghanolbarth a gogledd-orllewin Cymru wedi codi mewn gwrthryfel ac wedi llwyr ddinistrio corff o ŵyr meirch. Arweiniodd Agricola ymgyrch yn eu herbyn yn syth ar ôl cyrraedd Prydain, a'u llwyr orchfygu. Yn ôl Tactitus, lladdodd bob copa gwalltog o'r llwyth, ond o ystyried natur tiriogaeth y llwyth yma prin y byddai hynny'n bosibl.

Yn 80 ac 81 ymestynnodd reolaeth Rhufain i dde'r Alban a gorchfygodd byddin Calgacus ym Mrwydr Mons Graupius. Ar ôl y fuddugoliaeth honno hwyliodd â'i lynges fechan oddi amgylch arfordir gogleddol Prydain, gan brofi am y tro cyntaf ei bod yn ynys. Ond enynnodd llwyddiant Agricola genfigen Domitianus a chafodd ei alw yn ôl i Rufain yn 84.

Llyfryddiaeth
-------------

* H. Mattingly (cyf.), *Tacitus: On Britain and Germany* (Llundain, 1946 ac wedyn). Ceir yr *Agricola* yn rhan gyntaf y llyfr, a bywgraffiad.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 12290061
* LCCN: n50059480
* ISNI: 0000 0001 0855 118X
* GND: 118501054
* SELIBR: 281146
* SUDOC: 027523144
* BNF: cb11954531h (data)
* NDL: 00649155
* NKC: jn20000700014
* BNE: XX821728
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Afon yng ngogledd Cymru sy'n aberu yn Afon Clwyd yw **Afon Elwy**. Mae'n gorwedd ym mwrdeistref sirol Conwy yn bennaf.

Dywedir yn aml fod tarddiad Afon Elwy ar lethrau Moel Seisog, i'r de-ddwyrain o dref Llanrwst. Fodd bynnag dim ond o bentref Llangernyw ymlaen y defnyddir yr enw Afon Elwy. Yn ymyl Llangernyw mae tair afonig, Afon Cledwen, Afon Collen ac Afon Gallen, yn ymuno i ffurfio'r Elwy. Mae'r afon wedyn yn llifo tua'r dwyrain trwy bentref Llanfair Talhaiarn ac ychydig filltiroedd islaw'r pentref yma mae Afon Aled, sy'n tarddu o Lyn Aled yn ymuno â hi, ac wedyn Afon y Meirchion, sydd yn tarddu ar Foel Tywysog ac yn llifo trwy Henllan.

Wedi llifo trwy Bont-newydd, mae'r afon yn troi tua'r gogledd ac yn llifo trwy Lanelwy. Mae'n ymuno ag Afon Clwyd tua hanner ffordd rhwng Llanelwy a Rhuddlan, ac yn aml gellir gweld dyfroedd y ddwy afon yn llifo ochr yn ochr heb gymysgu am rai milltiroedd.

Afon Elwy yn llifo dan bont Llanfair Talhaearn.
Afon Elwy yn llifo dan yr hen bont yn Llangernyw
Mae nifer o ogofeydd yn rhan isaf dyffryn Elwy o ddiddordeb archaeolegol mawr, gan eu bod yn cynnwys olion o'r Palaeolithig a chyfnodau mwy diweddar. Ystyrir y rhain yn un o'r grwpiau o ogofeydd pwysicaf ym Mhrydain. Darganfuwyd olion dyn Neanderthal mewn ogof ym Mhont-newydd.

Yr afon yn ymyl ogofau Cefn

Gweler hefyd
------------

* Coedydd Derw Elwy
{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/Nodyn:Taxonomy/Alcantarea|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} 

Mae ***Alcantarea vinicolor*** yn rhywogaeth o blanhigyn yn y genws *Alcantarea*. Mae'r rhywogaeth hon yn endemig i Brasil .

Cyltifarau
----------

* *Alcantara* 'Tarawera'

Cyfeiriadau
-----------

* Martinelli, Gustavo; Vieira, Cláudia Magalhães; Gonzalez, Marcos; Leitman, Paula; Piratininga, Andréa; Costa, Andrea Ferreira da; Forzza, Rafaela Campostrini (January 2008). "Bromeliaceae da Mata Atlântica Brasileira: lista de espécies, distribuição e conservação" (yn pt-BR). *Rodriguésia* **59** (1): 209–258. doi:10.1590/2175-7860200859114. JSTOR 23499386.
* BSI Cultivar Registry Retrieved 11 October 2009
Mae **Afon Wysg (isafonydd)** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Mawrth 2003 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 185.55 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Afon Wysg (Wysg Isaf)** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 25 Hydref 1996 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 539.18 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Copaon yng nghanolbarth yr Alborz
Yr Alborz yn nhalaith Semnan
Mynydd Damavand
Azad Kuh
Cadwyn o fynyddoedd uchel yng ngogledd Iran sy'n ymestyn ar draws y wlad o'r ffin gydag Armenia i'r gogledd-orllewin i ben deheuol Môr Caspia ac sy'n cyrraedd wedyn hyd at y ffin gyda Affganistan a Tyrcmenistan yw'r **Alborz** (Perseg: البرز), a drawslythrennir fel **Alburz** neu **Elburz** weithiau hefyd. Gorwedd Mynydd Damavand, y mynydd uchaf yn Iran a'r Dwyrain Canol, yn y gadwyn hon.

Ffurfia cadwyn yr Alborz fur rhwng glannau Môr Caspia i'r gogledd a llwyfandir Qazvin-Tehran i'r de. Gyda lle o tua 60–130 km, mae ei rhannau uchaf yn y de yn sych gyda dim ond ychydig o goed, ond mae'r llethrau gogleddol, sy'n derbyn glawogydd o'r gogledd, yn wyrdd a choediog.

Mae sgïo a mynydda yn boblogaidd ac mae canolbarth y gadwyn yn denu nifer o ymwelwyr, yn enwedig o'r dinasoedd mawr fel Tehran, sy'n gorwedd yn agos i Fynydd Damavand, a Semnān.

Mae gan y copaon hyn ran bwysig ym mytholeg Zoroastriaeth.

Copaon
------

### Mynyddoedd Canolbarth yr Alborz

| Mynydd | Uchder(m) |
| --- | --- |
| **Damavand** | 5671 |
| **Kholeno** | 4385 |
| **Azad Kuh** | 4375 |
| **Nazer** | 4350 |
| **Paloon Gardan** | 4250 |
| **Koloon Bastak** | 4200 |
| **Sarakchal** | 4150 |
| **Varevasht** | 4100 |
| **Kharsang** | 4100 |
| **Tochal** | 3960 |
| **Mehrchal** | 3920 |
| **Atas hkuh** | 3850 |
| **Shah Neshin** | 3850 |
| **Binalud** | 3211 |
| **Sharbak** | 1694 |
|

### Mynyddoedd Gorllewinol yr Alborz

| Mynydd | Uchder(m) |
| --- | --- |
| **Sialan** | 4250 |
| **Shah Alborz** | 4200 |
| **Khashechal** | 4180 |
| **Naz** | 4100 |
| **Kahar** | 4050 |
|

Gweler hefyd
------------

* Hyrcania
* Mynydd Damavand
* Rhestr mynyddoedd Iran
Model, cyn-enillydd Miss Cymru (2004), *Miss United Kingdom* (2005) a seren y byd chwaraeon ydy **Amy Guy** (ganwyd 21 Rhagfyr 1983). ac enillydd Gwobr Miss Sport yn *Miss World 2004*. Enillodd hefyd *Miss United Kingdom* (2005) ac aeth yn ei blaen i gynrychioli Prydain yng nghystadleuaeth *Miss International 2005*. Mae hefyd wedi ymddangos ar y rhaglen deledu *Gladiators* (2008) fel *Gladiator Siren*.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Cafodd ei magu yn Wrecsam ac aeth i Ysgol Rhiwabon, gerllaw ac yna i Goleg Iâl. Hi oedd pencampwr cenedlaethol Cymru am neidio cloddiau 100m a 300m pan oedd yn yr ysgol. Cafodd radd yn Prifysgol Nottingham, mewn pensaerniaeth.

Chwaraeon
---------

Mae Amy wedi cynrychioli Cymru 5 gwaith mewn marchogaeth ceffyl a bu hi yn aelod o dîm Prydain hefyd. Mae wedi cystadlu mewn gemau pentathalon a rhedeg marathon mewn llefydd fel Asia, USA a gwledydd ewrop.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  BBC News – Amy's hopes on 'lucky frock'
2. ↑  "Miss Wales promoted to Miss UK". News Wales. 12 January 2005. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2001-04-11. Cyrchwyd 20 March 2008.

Dolennau allanol
----------------

* Gwefan Swyddogol Amy Guy
* Siren ar gladiatorzone.co.uk
* Amy Guy yn y *Miss Wales Hall of Fame* Archifwyd 2013-10-20 yn y Peiriant Wayback.
* Archifwyd 2010-05-23 yn y Peiriant Wayback. Jympwraig
* 
* Polo Archifwyd 2014-02-15 yn y Peiriant Wayback.
Mae **A'Bhuidheanach Bheag** (neu **A' Bhuidheanach Bheag**) yn gopa mynydd a geir i'r dwyrain o Fwlch Drumochter, rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN660776. Ceir piler triongl yr OS ger y copa. Saif y mynydd tua 24 km gorllewin-gog-orllewin o Blair Atholl. Mae'r copa yn awdurdod unedol Perth a Kinross.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **A' Chralaig - Stob Coire na Cralaig**  neu **Mullach Fraoch-choire** neu **Stob Coire na Cràlaig** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Affric i Glen Moriston yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH091163. Ceir carnedd fechan ar y copa. Y fam-fynydd yw A' Chralaig.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top a Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **A'Bhuidheanach Bheag - Glas Mheall Beag** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN673757.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cynhyrchydd, actor a model Americanaidd yw **Rakim Nakache Mayers** (ganwyd 3 Hydref 1988) a adnabyddir drwy ei enw llwyfan **ASAP Rocky** (yn arddull: **A$AP Rocky**). Mae'n aelod o grŵp hip hop A$AP Mob.

Cerddoriaeth
------------

A$AP Rocky
Rhyddhaodd Rocky ei mixtape gyntaf *Live. Love. A$AP* yn 2011. Arweiniodd y llwyddiant at gytundeb recordio gyda Polo Grounds Music, RCA Records, a Sony Music Entertainment. Wedi hynny recordiwyd ei albwm gyntaf, *Long. Live. A$AP*, a gafodd hefyd groeso gan feirniaid ac aeth i rif un ar siart Billboard 200. Yn 2015, rhyddhaodd Rocky ei ail albwm stiwdio o'r enw *At. Long. Last. A$AP*. Aeth hon hefyd i rhif un ar y Billboard 200, gan ei gwneud yn ail albwm olynol i Rocky; derbyniodd hefyd nifer o adolygiadau cadarnhaol gan feirniaid cerdd. Ei albwm mwyaf diweddar (Mawrth 2019) yw *Testing*.

Ar 25 Fai 2018, rhyddhaodd Rocky yr albwm *Testing* i adolygiadau cadarnhaol yn gyffredinol gan feirniaid. Aeth i mewn yn y bedwerydd safle ar siart Billboard 200 yr Unol Daleithiau, gan ddod y drydedd albwm i fynd i'r 5 uchaf ar y siart. Yn ei ail wythnos, disgynonod yr albwm i rif 15, gyda 26,000 o unedau cyfatebol albwm (1,000 copi). Yn ystod yr wythnos ganlynol, aeth *Testing* i rif 22 ar y siart.

Mae Rocky hefyd wedi cyfarwyddo fideos cerddoriaeth ei hun, Danny Brown, SpaceGhostPurrp ac aelodau A$AP Mob eraill. Mae hefyd yn gynhyrchydd recordiau nodedig, gan gynhyrchu o dan y ffugenw "Lord Flacko" neu "Pretty Flacko".

Ffasiwn
-------

Ym mis Chwefror 2016, rhyddhaodd Guess gydweithrediad â Rocky o'r enw "GUE$$", a ysbrydolwyd gan addewid Rocky am ddillad 'hen' 90au y brand yr oedd yn ei wisgo tra'n tyfu i fyny.

Yn enwedig a hyn bydd Rocky yn headlinio llwyfanau tai ffasiwn fel Dior a Calvin Klein, a fydd o y "Rapper" cyntaf i neud.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 296593683
* LCCN: no2013015444
* ISNI: 0000 0003 7290 4423
* GND: 1033149942
* BNF: cb16694378m (data)
* NKC: xx0168474
* BNE: XX5692599

 |
Mae **An Riabhachan (copa de-orllewinol)** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Killilan i Inverness yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH122336. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw An Riabhachan.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Amnodd-bwll** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 29 Tachwedd 2001 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.57 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Roedd **Sant Aaron o Aleth** (bu farw ar ôl 552), oedd hefyd yn cael ei alw'n *Sant Aihran* neu *Eran* yn Llydaweg, yn feudwy, Mynach a Abad ym mynachlog yn y chweche ganrif, ar ynys fechan ger Aleth o'r enw Cezembre, gwrtherbyn Sant-Maloù yn Llydaw, Ffrainc. Mae rhai ffynonellau yn dweud ei fod wedi ei eni'n Brydeinwr yn Armorican Domnonia.

Hanes
-----

Roedd Aaron yn Gymro oedd yn byw mewn unigrwydd yn agos at Lambal a Pleuveur-Gaoter cyn sefydlu ei hun yn Aleth. Roedd wedi denu nifer o ymwelwyr tra roedd yno, gan gynnwys Malo, yn ol y son, ym 554, a ddeuthpwyd yn abad iddynt. Bu farw yn fuan ar ôl hynny. Olynodd Sant Malo i'r rol arweinydd ysbrydol yr ardal a gafodd ei adnabod fel Sant-Malo, a gafodd ei gyflwyno i'r Arglwydd fel Abad cyntaf Aleth. Diwrnod gwledd Aaron yw 21 Mehefin (yn Sant-Malo) neu 22 Mehefin (ym mhob man arall). Mae e'n cael ei son amdano yn Les Vies des Daints de Bretagne.

Credir bu farw Aaron yn nhref Sant Aaron yn Lamballe, Ffrainc.

Ffynonellau
-----------

* Catholic Forum
* F. G. Holweck, *A Biographical Dictionary of the Saints* (St. Louis, MO: B. Herder Book Co. 1924)
Un o afonydd Ynys Môn yw **Afon Braint**. Mae'n anarferol gan fod ganddi ddwy aber.

Mae'r afon yn tarddu o Lyn Llwydiarth, ar lethrau Mynydd Llwydiarth rhwng Pentraeth a Llanddona, ac yn llifo i'r de-orllewin. Mae'r B5420 yn croesi'r afon mewn lle o'r enw Sarn Fraint, Penmynydd.

Wrth ymyl Llanfairpwllgwyngyll, mae'r afon yn gwahanu. Mae un rhan ohoni yn llifo i'r de-ddwyrain, gan gyrraedd Afon Menai o fewn milltir ym Mhwllfanogl. Mae'r rhan arall o'r afon yn parhau i lifo i'r de-orllewin am chwe milltir, gan gyrraedd Afon Menai mewn aber arall wrth ymyl Dwyran.

Aber Afon Braint, ger Dwyran
Mae'n bosibl bod yr enw *Braint* yn tarddu o ffurf ar enw'r dduwies Geltaidd *Brigantia* (a goffheir hefyd yn enw'r llwyth Celtaidd y Brigantes a drigai yng ngogledd y rhan o Brydain a elwir Lloegr heddiw).

Mae'n bosib cerdded drost yr afon ar hyd y cerrig camu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhuddgaer Stepping Stones Anglesey: The Perfect Picnic Spot - Discover North Wales" (yn Saesneg). 2022-01-25. Cyrchwyd 2022-12-02.
Mae **Allt Lwyd** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO078189. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 626metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 654 metr (2146 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Is-Hewitt a Nuttall
Mae ***A Book of North Wales***, yn deithlyfr i ymwelwyr i ogledd Cymru a gyhoeddwyd gan gwmni cyhoeddi Methuen & Co, Llundain ym 1903. Awdur y gyfrol oedd y clerigwr a'r hynafiaethydd Sabine Baring-Gould (1834 – 1924). Mae'r llyfr yn gydymaith i'w llyfr tebyg am y deheubarth A Book of South Wales a gyhoeddwyd ym 1905.

Cyflwyniad
----------

Yn ei rhagarweiniad i'r llyfr mae Baring-Gould yn egluro *nad yw wedi'i fwriadu fel Canllaw, ond dim ond fel cyflwyniad i ogledd Cymru, at ddefnydd ymwelwyr arfaethedig, fel y gallent wybod rhywbeth o hanes y tir hyfryd hwnnw y maent ar fin ei weld. Rhywbeth dieithr i'r mwyafrif o Saeson yw hanes Cymru; yn unol â hynny, rwyf wedi ceisio ei symleiddio'n ddigonol i'r ymwelydd ddeall ei amlinelliadau. Heb wybodaeth o hanes gwlad lle mae un yn teithio, collir mwy na hanner ei ddiddordeb.*

Yn ogystal â phenodau yn disgrifio ac yn trafod gwahanol agweddau o hanes gogledd Cymru, mae'r llyfr, hefyd, yn cynnwys 47 o ffotograffau a darluniau o'r rhanbarth

Cynnwys
-------

Mae'r llyfr yn agor gyda phennod am bobl Cymru, gan gychwyn trwy adrodd, yr hyn sy'n cael ei gydnabod yn ffug hanes, bellach, ond a gredwyd am ganrifoedd, bod y Cymry yn hil Hamatig  (disgynyddion Ham mab Noa) a bod elfennau o'r iaith Gymraeg yn perthyn yn agos i'r Hebraeg. Mae'r ddwy bennod gyntaf yn rhoi cyflwyniad, wedyn, i hanes Cymru hyd at oresgyniad y wlad gan y Saeson ym 1282. Mae gweddill y llyfr wedi ei rannu i benodau am drefi neu ardaloedd penodol megis Sir Fôn, Bangor a Chaernarfon, Llangollen ac ati. Mae'r penodau am lefydd yn cynnwys disgrifiadau twristaidd am yr ardaloedd dan sylw ond hefyd yn eu defnyddio fel bachyn ar gyfer cyflwyno rhagor am hanes cyffredinol Cymru / gogledd Cymru. Mae pennod am Lanelwy yn cynnwys trafodaeth am ganu gwerin Cymru, mae pennod am Ddolgellau yn cynnwys gwybodaeth am Anghydffurfiaeth a phregethwyr anghydffurfiol Cymru ac ati.

Mae copi digidol o'r llyfr ar gael i'w darllen yn di dal ar wefan *Internet Archive*.

Penodau
-------

Mae'r gyfrol yn gynnwys y penodau canlynol:

1. *The Welsh People*
2. *The English Conquest*
3. *Anglesey*
4. *Holyhead*
5. *Bangor and Carnarvon*
6. *Snowdon*
7. *Lleyn*
8. *Conway*
9. *S. Asaph*
10. *Denbigh*
11. *Llangollen*
12. *Dolgelley*
13. *Harlech*
14. *Welshpool*
15. *Newtown*
16. *Machynlleth*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Baring-Gould, Sabine (1903). *A Book of North Wales*. Llundain: Methuen & co.
2. ↑  "Gould, Sabine Baring- (1834–1924), Church of England clergyman, author, and folksong collector | Oxford Dictionary of National Biography". *www.oxforddnb.com*. Cyrchwyd 2019-12-10.
3. ↑  "Hamitic Races And Languages - Encyclopedia". *theodora.com*. Cyrchwyd 2019-12-11.
4. ↑  "Internet Archive: Digital Library of Free & Borrowable Books, Movies, Music & Wayback Machine". *archive.org*. Cyrchwyd 2019-12-11.
Mae **Allt Llanfadog** yn gopa mynydd a geir i'r de o Langynydd, Penrhyn Gŵyr, rhwng Caerfyrddin a Dyffryn Nedd; cyfeiriad grid SS430924. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 83 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Ceir carneddi crynion ger y copa, sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 186 metr (610 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cwryglau ar y Tywi allan o'r gyfrol
Mae ***A Book of South Wales***, yn deithlyfr i ymwelwyr i ddeheudir Cymru a gyhoeddwyd gan gwmni cyhoeddi Methuen & Co, Llundain ym 1905. Awdur y gyfrol oedd y clerigwr a'r hynafiaethydd Sabine Baring-Gould (1834 – 1924).. Mae'r llyfr yn gydymaith i'w llyfr tebyg am y gogledd A Book of North Wales a gyhoeddwyd ym 1903.

Cyflwyniad
----------

Yn ei rhagarweiniad i'r llyfr mae Baring-Gould yn egluro bod y llyfr, megis yr un am y gogledd, yn llyfr *i roi rhyw syniad i'r ymwelydd o hanes y wlad y mae'n teithio ynddi. I Gymro nid oes ynddi, wrth gwrs, unrhyw beth nad yw'n ei wybod eisoes. Ond mae'r Sais cyffredin yn arbennig o anwybodus o hanes Cymru ac o arwyddocâd ei hynafiaethau.*

Yn ogystal â phenodau yn disgrifio ac yn trafod gwahanol agweddau o hanes de Cymru, mae'r llyfr, hefyd, yn cynnwys 57 o ffotograffau a darluniau o'r rhanbarth

Cynnwys
-------

Mae'r llyfr wedi ei rannu i benodau am drefi neu ardaloedd penodol megis Gwent, Merthyr Tudful, Bro Gŵyr ac ati. Mae'r penodau am lefydd yn cynnwys disgrifiadau twristaidd am yr ardaloedd dan sylw ond hefyd yn eu defnyddio fel bachyn ar gyfer cyflwyno rhagor am hanes cyffredinol Cymru / de Cymru. Mae pennod am Went, er enghraifft, yn trafod pam fo'r genhinen yn symbol o Gymru. Mae'r bennod am Gasnewydd yn trafod Dafydd ap Gwilym a'r traddodiad barddol Cymreig. Mae'r bennod am Ferthyr, yn amlwg, yn trafod twf y diwydiant glo yng Nghymru ond, yn annisgwyl hwyrach, hefyd yn cyflwyno 'r darllenydd i'r Mabinogi.

Mae copi digidol o'r llyfr ar gael i'w darllen yn di dal ar wefan *Internet Archive*.

Penodau
-------

Mae'r gyfrol yn gynnwys y penodau canlynol:

1. *Gwent*
2. *Newport*
3. *Abergavenny*
4. *Morganwg*
5. *Cardiff*
6. *Merthyr Tydfil*
7. *Gower*
8. *The Towy Valley*
9. *Little England Beyond Wales*
10. *Menevia.*
11. *Ceredigion*
12. *Aberystwyth*
13. *Brecon*
14. *Radnorshire*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Baring-Gould, Sabine (1905). *A Book of South Wales*. Llundain: Methuen & co.
2. ↑  "Gould, Sabine Baring- (1834–1924), Church of England clergyman, author, and folksong collector | Oxford Dictionary of National Biography". *www.oxforddnb.com*. Cyrchwyd 2019-12-10.
3. ↑  "Internet Archive: Digital Library of Free & Borrowable Books, Movies, Music & Wayback Machine". *archive.org*. Cyrchwyd 2019-12-11.
Mae **Allt y Main** yn gopa mynydd a geir ym mynyddoedd y Berwyn, rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SJ162151. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 185 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 356 metr (1168 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"