**Llenyddiaeth Gymraeg y 18g** yw un o'r cyfnodau mwyaf diddorol a chyffrous yn hanes llenyddiaeth Gymraeg. Dyma'r ganrif a welodd ailddarganfod rhai o drysorau'r Oesoedd Canol diolch i waith hynafiaethwyr fel Edward Lhuyd ac Ieuan Fardd. Ym maes llenyddiaeth, un o effeithiau hyn oedd ysbrydoli to newydd o lenorion diwylliedig, hunanymybodol, a ymddiddorai yn y gorffennol - gan dynnu ar waith Dafydd ap Gwilym er enghraifft - ond a ysbrydolwyd hefyd gan y clasuron a llenyddiaeth gyfoes Lloegr a Ffrainc. Cafodd y newidiadau mawr ym mywyd crefyddol y genedl eu heffaith yn ogystal, wrth i'r enwadau anghydffurfiol dyfu a newid bywyd cymdeithasol a meddylfryd y Cymry. Ffactor arall holl bwysig oedd datblygiad y diwydiant cyhoeddi yn y wlad, gyda nifer o weisg bychain yn cael eu sefydlu gan bobl fel Dafydd Jones o Drefriw. Dyma pryd ffurfiwyd cymdeithasau llenyddol a gwladgarol hefyd, fel y Gwyneddigion a'r Cymmrodorion yn Llundain.

Barddoniaeth ac Anterliwtiau
----------------------------

Twm o'r Nant
Ceir dwy brif ffrwd ym marddoniaeth Gymraeg y 18g, sef y canu gwerinol ei naws ar y naill law a'r farddoniaeth ddiwylliedig a ysgrifennwyd gan nifer gymharol fychan o lenorion ymwybodol ar y llall.

Erbyn dechrau'r ganrif roedd yr hen draddodiad barddol wedi darfod, ond roedd canu gan feirdd gwlad yn parhau ac yn dod fwyfwy i'r amlwg wrth i'r ganrif fynd heibio. Y 18g oedd canrif fawr baledwyr Cymru. Cenid nifer o garolau (cerddi poblogaidd pur wahanol i'r garol fodern) a rhigymau ac roedd yr hen benillion mor boblogaidd ag erioed. Roedd llyfrau'n dod yn rhad i'w argraffu a cheir sawl casgliad o gerddi gan feirdd fel Elis y Cowper a Dafydd Jones, yr argraffydd o Drefriw. Cymerodd barddoniaeth Gymraeg agwedd wleidyddol yng ngwaith Jac Glan-y-gors ac Iolo Morganwg.

Cafwyd adfywiad yn nhraddodiad cerdd dafod yn ystod y ganrif, diolch yn bennaf i waith yr hynafiaethwyr. Tyfodd cylch llenyddol arbennig ym Môn a adnabyddir heddiw fel Cylch y Morrisiaid, oedd yn cynnwys Lewis Morris a'i frodyr, Goronwy Owen ac Ieuan Fardd (Ieuan Brydydd Hir). Gwelir rhai o'r cerddi hyn yn y gyfrol *Diddanwch Teuluaidd* (1763). Beirdd eraill sy'n perthyn i'r un ysgol o feirdd clasurol a rhamantaidd yw Edward Richard a John Morgan.

Un o nodweddion hynodaf y ganrif yw'r anterliwtiau. Math o ddramâu mydryddol yw'r anterliwtiau a berfformid yn y ffeiriau a'r gwyliau mabsant ac achlysuron eraill. Prif feistr yr anterliwt oedd Twm o'r Nant, a oedd yn fardd da yn ogystal. Cyfyngid yr anterliwt i'r gogledd.

Dyma un o ganrifoedd mawr yr emyn yn y Gymraeg yn ogystal, canrif William Williams Pantycelyn, Morgan Rhys, Dafydd William, Dafydd Jones o Gaeo, Hugh Jones ac Ann Griffiths.

Rhyddiaith
----------

Jac Glan-y-gorsFel yn achos yr 17g, mae'r mwyafrif helaeth o ryddiaith y 18g yn waith crefyddol, yn gyfieithiadau, traethodau ac esboniadau a thractiau duwiol amrywiol. Y tu ôl i lawer o'r gwaith hwn oedd ymdrechion yr SPCK i ledaenu'r ysgrythur yn Gymraeg a gwaith Madam Bevan, Griffith Jones Llanddowror ac eraill yn sefydlu'r ysgolion cylchynol.

Ond cynhyrchiodd y ganrif rhai o awduron rhyddiaith gorau'r iaith Gymraeg, yn cynnwys Iaco ab Dewi, yr eglwyswr pybyr Ellis Wynne, awdur y gwaith dychanol *Gweledigaethau y Bardd Cwsc*, yr hanesydd traddodiadol Theophilus Evans a ysgrifennodd y gyfrol ddylanwadol *Drych y Prif Oesoedd*, Edward Samuel (person Betws Gwerful Goch), Hugh Jones o Faesglasau, a Thomas Roberts, Llwynrhudol.

Yn sefyll allan ar ben ei hun y mae'r gyfres o lythyrau a ysgrifennwyd gan y Morrisiaid a'r enghreifftiau prin ond gwerthfawr o ryddiaith fwrlesg gan Lewis Morris.

Sefydlwyd sawl cylchgrawn Cymraeg yn ogystal, a gellir dadlau fod y wasg Gymraeg wedi'i geni yn chwarter olaf y ganrif gydag ymddangosiad cyhoeddiadau fel *Seren Gomer*, *Y Cylch-grawn Cynmraeg* gan Morgan John Rhys a'r *Trysorfa Ysbrydol* gan Thomas Charles o'r Bala ar fin y ganrif newydd yn 1799.

Rhai cerrig milltir
-------------------

* 1703 - *Gweledigaethau y Bardd Cwsc gan Ellis Wynne*
* 1707 - *Archaeologia Britannica* gan Edward Lhuyd
* 1710 - *Flores Poetarium Britannicorum*
* 1714 - Sefydlu Cymdeithas yr Hen Frythoniaid
* 1716 - argraffiad cyntaf *Drych y Prif Oesoedd* gan Theophilus Evans
* 1718 - Isaac Carter yn sefydlu'r argraffdy parhaol cyntaf yng Nghymru, yn Atpar, Ceredigion
* 1723 - *Mona Antiqua Restaurata* gan Henry Rowlands
* 1735 - *Tlysau yr Hen Oesoedd*, blodeugerdd dan olygyddiaeth Lewis Morris
* 1740 - ail argraffiad, wedi'i helaethu'n sylweddol, o *Drych y Prif Oesoedd*
* 1751 - Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion yn cael ei sefydlu yn Llundain
* 1757 - *Golwg ar Deyrnas Crist*, llyfr cyntaf William Williams, Pantycelyn
* 1759 - *Dewisol Ganiadau yr Oes Hon*
* 1763 - *Diddanwch Teuluaidd*
* 1763-1769 - *Ffarwel Weledig*, William Williams, Pantycelyn
* 1764 - *Some Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards*, yn cynnwys cyfieithiadau i'r Saesneg, am y tro cyntaf, o naw o gerddi'r Gogynfeirdd
* 1770 - Sefydlu Cymdeithas y Gwyneddigion yn Llundain
* 1773 - *Gorchestion Beirdd Cymru*
* 1778 - *Bardd a Byrddau*
* 1778 - *Hanes y Bedyddwyr* gan Joshua Thomas
* 1786 - *Pedair Colofn Gwladwriaeth* gan Twm o'r Nant
* 1790 - *Gardd o Gerddi* gan Twm o'r Nant
* 1792 - Iolo Morganwg yn cynnal cyfarfod cyntaf Gorsedd Beirdd Ynys Prydain
* 1795 - *Seren Tan Gwmmwl* gan Jac Glan-y-gors
* 1797 - *Toriad y Dydd* gan Jac Glan-y-gors
* 1798 - *Cwyn yn erbyn Gorthrymder* gan Thomas Roberts, Llwynrhudol

Darllen pellach
---------------

* J. J. Evans, *Cymry enwog y ddeunawfed ganrif* (Aberystwyth, 1937)
* Idris Foster (gol.), *Twf yr Eisteddfod* (Llys yr Eisteddfod Genedlaethol, 1968)
* W. J. Gruffydd, *Y Morrysiaid* (Caerdydd, 1939)
* D. Gwenallt Jones (gol.), *Blodeugerdd o'r Ddeunawfed Ganrif* (Caerdydd, 1953)
* A. Cynfael Lake (gol.), ''*Blodeugerdd Barddas o Gerddi Caeth y 18g* (Cyhoeddiadau Barddas, 1992)
* Aneirin Lewis, *Dysg a Dawn: Cyfrol Goffa Aneirin Lewis*, gol. W. Alun Mathias ac E. Wyn James (Cylch Llyfryddol Caerdydd, 1992)
* E. G. Millward (gol.), *Blodeugerdd Barddas o Gerddi Rhydd y 18g* (Cyhoeddiadau Barddas, 1991)
* Dyfnallt Morgan (gol.), *Gwŷr Llên y 18g* (Llyfrau'r Dryw, 1966)
* Prys Morgan, *The Eighteenth Century Renaissance* (Abertawe, 1981). Astudiaeth dda o'r cefndir diwylliannol a gwaith yr hynafiaethwyr.
* Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Caerdydd, 1944; sawl argraffiad ers hynny). Pennod X: y 18g.
* Tom Parry, *Baledi'r Ddeunawfed Ganrif* (Caerdydd, 1935)
* Saunders Lewis, *A School of Welsh Augustans* (1924; argraffiad newydd, 1969)

Gweler hefyd
------------

* Llenyddiaeth Gymraeg
* Y Ddeunawfed Ganrif yng Nghymru