*Erthygl am ffurf y gêm sy'n cael ei chwarae'n rhyngwladol yw hon. Am ffurfiau eraill o'r gêm, gweler Hoci (campau).*
Mae **hoci** (gellir ei alw'n **hoci'r maes** neu **hoci traddodiadol** gan rai i'w wahaniaethu rhag fathau eraill o hoci) yn chwaraeon tîm sy'n cael ei chwarae rhwng dau dîm o un ar ddeg chwaraewr yr un, sy'n cynnwys gwthio pêl gyda'r ffon tuag at y gôl a amddiffynir gan y tîm sy'n gwrthwynebu, gyda'r nod o sgorio goliau. Ar gyfer chwaraeon cysylltiedig eraill, sy'n deillio o hoci, gweler hoci (campau). Fel rheol yn y Gymraeg defnyddir y gair "hoci" ar ben ei hun wrth gyfeirio at y gêm a elwir mewn ieithoedd eraill yn amrywiaeth ar "hoci'r maes". Yng Ngogledd America tueddir i gyfeirio at hoci iâ wrth ddweud 'hockey'.

Hanes
-----

Merched Iseldiroedd v Cymru, 1954 (collodd Cymru 2-0)
Tim dynion Iseldiroedd v Cymru, 1956 (collodd Cymru 3-1)
Tîm hoci dynion Awstralia, Gemau Olympaidd, 2008
Fel mewn digwyddiadau chwaraeon eraill y gallwn ddod o hyd i foddolion agos mewn amseroedd pell, mae cofnod graffig o ddau berson yn defnyddio ffyn gyda phêl yn yr Hen Aifft, 4,000 o flynyddoedd yn ôl. Mae llawer o amgueddfeydd yn cynnig tystiolaeth bod Groegiaid a Rhufeiniaid yn chwarae yno. Mae rhyddhad hefyd o'r Oesoedd Canol yn Ewrop lle gellir gweld dau berson yn chwarae. Credir hefyd y gallai fod wedi tarddu yn Asia, yn yr hyn a elwir bellach yn Bacistan ac India, roeddent yn arfer gwneud y ffon hoci bren gyda chansen a'i rhisom a pheli rwber bambŵ. 
Mae yna ddarlun o gêm debyg i hoci maes yng Ngwlad Groeg Hynafol, yn dyddio i c.510 CC, pan fydd y gêm efallai wedi cael ei galw'n *Κερητίζειν* (kerētízein) oherwydd iddi gael ei chwarae â chorn (κέρας, kéras, yn yr Hen Roeg) a phêl. Mae ymchwilwyr yn anghytuno ynghylch sut i ddehongli'r ddelwedd hon. Gallai fod wedi bod yn weithgaredd tîm neu un-i-un (mae'r darlun yn dangos dau chwaraewr gweithredol, a ffigurau eraill a allai fod yn gyd-chwaraewyr yn aros am wyneb yn wyneb, neu rai nad ydyn nhw'n chwaraewyr yn aros am eu tro wrth chwarae).

Mae haneswyr biliards Stein a Rubino yn credu ei fod ymhlith y gemau hynafol i gemau lawnt a chae fel biliards hoci a daear, ac mae darluniau bron yn union yr un fath (ond gyda dau ffigur yn unig) yn ymddangos y ddau ym meddrod Beni Hasan gweinyddwr yr Hen Aifft Khety o yr 11eg Brenhinllin (tua 2000 BCE), ac mewn llawysgrifau goleuedig Ewropeaidd a gweithiau eraill o'r 14g trwy'r 17g, yn dangos bywyd cwrtais a chlerigol cyfoes. Yn Nwyrain Asia, diddanwyd gêm debyg, gan ddefnyddio ffon bren wedi'i cherfio a phêl cyn, hyd at 300 CC. Ym Mongolia Fewnol, China, mae pobl Daur wedi bod yn chwarae beikou ers tua 1,000 o flynyddoedd, gêm sydd â rhai tebygrwydd â hoci maes.

Chwaraewyd amrywiad hoci maes neu filiards daear tebyg, o'r enw *suigan*, yn Tsieina yn ystod llinach Ming (1368–1644, ar ôl dyddio llinach Yuan dan arweiniad Mongol). Chwaraewyd gêm debyg i hoci maes yn yr 17g yn nhalaith Pwnjab yn India dan yr enw *khido khundi* (mae "khido" yn cyfeirio at y bêl wlân, a "khundi" at y ffon). Yn Ne America, yn fwyaf penodol yn Chile, arferai brodorion lleol yr 16g chwarae gêm o'r enw *chueca*, sydd hefyd yn rhannu elfennau cyffredin â hoci.

### Cyfnod Modern

Ceir cofnod yn Lloegr o'r flwyddyn 1175 i'r gêm ffenestri lliw yn eglwysi gadeiriol Caergaint a Chaerloyw sy'n dyddio o'r 13g. Roedd y hoci Seisnig yn deillio o gêm Wyddelig arall o'r enw 'hurling'.

Gwnaeth hoci modern ei ymddangosiad yn ysgolion preifat Lloegr yn gynnar yn ail hanner y 19g. Ymddangosodd y rheoliad ysgrifenedig cyntaf ym 1852. Ym 1875 cymerodd cymdeithas yn Llundain o'r enw 'The Men Hockey Association' gam da i gywiro'r hen reolau er mwyn gwella'r gêm. Cymerwyd y cam olaf ar 16 Ionawr 1886 pan ddaeth clybiau Blackheath, Molesey, Wimbledom, Earling, Surbiton, Teddington, Ysgol Eliot Place, o Blackhead; a Choleg y Drindod Prifysgol Caergrawnt a ffurfiodd y ‘Hockey Federation’. Erbyn diwedd y 19g roedd eisoes yn gamp boblogaidd iawn, hyd yn oed ymhlith menywod.

Rheoleiddio rhyngwladol
-----------------------

Corff llywodraethol hoci yw'r "Ffederasiwn Hoci Ryngwladol" a adnebir gan y talfyriad Ffrangeg, FIH, *Fédération Internationale de Hockey*. Sefydlwyd ar 7 Ionawr 1924 ym Mharis gyda dirprwyaethau o Awstria, Gwlad Belg, Sbaen, Ffrainc, Hwngari, y Swistir a Tsiecoslofacia.

Mae'r Ffederasiwn yn rheoleiddio'r gêm ar gyfer dynion a menywod yn cael eu cynrychioli’n rhyngwladol mewn cystadlaethau gan gynnwys y Gemau Olympaidd, Cwpan y Byd, Cynghrair y Byd, Tlws y Pencampwyr a Chwpan Iau y Byd, gyda llawer o wledydd yn cynnal cystadlaethau clwb iau, hŷn a meistri helaeth. Mae'r FIH hefyd yn gyfrifol am drefnu'r Bwrdd Rheolau Hoci a datblygu'r rheolau ar gyfer y gêm.

India a Phacistan fu'r prif wledydd y gamps, er bod gwledydd Gorllewin Ewrop yn dominyddu'r pencampwriaethau ar hyn o bryd. Mae hefyd yn boblogaidd iawn yn Oceania ac, er 1908, mae wedi bod yn rhan o'r Gemau Olympaidd.

Hoci yng Nghymru
----------------

Arwyddlun Hoci Cymru
Ceir y cyfeiriad cynharaf archifeideg i'r gêm hoci yn y Gymraeg yn 1899 ond gan ddefnyddio'r gair a'r sillafiad Saesneg. Ceir cynghreiriau lleol ar draws Cymru ar gyfer dynion a menywod. Tueddir i gysylltu'r gêm fel gêm i ferched gan mai dyna un o ddau brif gamp chwaraeon i ferched yn ysgolion Cymru (ynghŷd â phêl-rwyd).

### Hoci Cymru

Sefydlwyd corff llywodraethu'r gêm yn genedlaethol yng Nghymru Hoci Cymru (Saesneg: Hockey Wales) trwy gyfuno Undeb Hoci Cymru (Welsh Hockey Union) yn 1996 gyda Chymdeithas Hoci Cymru (Welsh Hockey Associatin, a sefydlwyd yn 1896) a Chymdeithas Hoci Merched Cymru (Welsh Women's Hockey Assiciation, a sefydlwyd yn 1897). Ailfrandwyd y corff yn "Hoci Cymru" yn 2011. Hoci Cymru sy'n gyfrifol am weinydd holl agweddau'r gêm yng Nghymru, gan gynnwys; clybiau, cystadlaethau, gemau rhynwglwadol, dyfarnu a'r prifysgolion.

Caiff Cymru ei chynrychioli'n ryngwladol gan dîm hoci dynion Cymru a thîm menywod Cymru.

Hanfodion rheolau'r gêm
-----------------------

Gôl-geidwad hoci, Filip Neusser, (Iseldiroedd) yn dangos padio i amddiffyn y corff
Fi*Bwli* ar gyfer dechrau neu ail-ddechrau gêm (1919)
Cyfanswm amser y gêm yw 60 munud ac mae wedi'i rannu'n bedair adran o 15 munud yr un. Ar yr un pryd, mae hefyd yn cyflwyno mecanwaith atal i ddarparu cyfleustra i ddarlledwyr yn well.
Mae'r ffon hoci yn 80 i 95 cm o hyd ac mae'n pwyso 156 i 163 gram. Ar adeg y gêm, cbydd 11 chwaraewyr o bob tîm ar y mae.

Ceir seibiant dau funud ar ôl y chwarter cyntaf a'r trydydd chwarter a seibiant 10 munud yn ystod hanner tymor. Sgôr 1 pwynt am 1 nod ac ennill gyda mwy o nodau. Rhestrwyd chwaraewyr hoci gwrywaidd a benywaidd fel Gemau Olympaidd yn 1908 a 1980 yn y drefn honno.

* **Cic rydd**: ffordd i roi'r bêl mewn chwarae ar ôl i chwaraewr dderbyn cosb ar unrhyw ran o'r cae chwarae, neu ar ôl i'r bêl fynd allan o ffiniau. Gall y chwaraewr sy'n cyflawni'r gic rydd ailgychwyn gyda'r bêl yn ei f/meddiant ei hun, neu basio i gyd-dîm sydd wedi'i leoli mwy na 5 metr.
* **Cornel**: Rhoir y bêl yn chwarae o linell 22 ychydig o flaen y man y daeth allan, pan fydd wedi cael ei gwthio oddi ar y cae trwy'r llinell waelod. Dim ond cornel fydd hi os bydd y chwaraewr sy'n diarddel y bêl yn anfwriadol yn rhan o'r tîm sy'n amddiffyn y gôl sydd wedi'i lleoli yn y canol cae hwnnw.
* **Bwli**: Gwasanaeth niwtral a wneir pan fu ymyrraeth na chaiff ei gosbi neu nad yw'n ffafriol i'r naill dîm na'r llall. Bydd dau chwaraewr yn bwrw ffyn ei gilydd in waith, un o bob tîm, gyda'r bêl yn y canol ar lawr, a gellir ailddechray chwarae.
* **Cosb cornel**: cosb hanner ffordd rhwng y gornel a'r gosb bêl-droed. Mae'n digwydd pan fydd y tîm amddiffyn yn cyflawni baw gwirfoddol yng nghanol ei faes neu pan fydd yn cyflawni baw anwirfoddol yn ei ardal. Mae chwaraewr o'r tîm buddiolwyr yn rhoi'r bêl i chwarae o'r llinell waelod ac yn ei hanfon at ei gyd-chwaraewyr sydd wedi'u lleoli o amgylch yr ardal wrthwynebydd. Mae'r golwr a phedwar chwaraewr y tîm amddiffyn yn ceisio osgoi'r gôl rhag dod allan o'r llinell waelod, neu hyd yn oed o'r llinell gôl.
* **Strôc cosb**: sy'n cyfateb i'r gosb bêl-droed. Mae'n digwydd pan fydd y tîm amddiffyn yn torri rheol yn fwriadol yn eu hardal. Mae chwaraewr sy'n ymosod yn cyflawni'r gosb o'r pwynt o 6.40 metr.
* **Tramgwyddau mwyaf cyffredin** Y prif gam-chwarae yw chwarae'n beryglus (codi'r ffon a/neu'r bêl uwchben y glun; hynny yw, yn beryglus), traed (cyffwrdd, stopio neu chwarae'r bêl gyda'r traed), rhwystro (sefyll rhwng y bêl a'r gwrthwynebydd heb fwriadu ei chwarae), gwrthdroi'r ffon (chwarae'r bêl wrth ran nad yw'n fflat y rhaw ffon) a chodi'r bêl ger gwrthwynebydd.
* **Cardiau Cosb**: Mae'r cerdyn gwyrdd yn golygu diarddel y chwaraewr am 2 funud am faeddu dro ar ôl tro neu i brotestio i'r dyfarnwr. Mae'r cerdyn melyn wedi'i eithrio dros dro am o leiaf 5 munud. Nid yw'r ail felyn yn awgrymu'r coch (dim ond rhag ofn bod y ddwy felyn am gyflawni'r un math o fudr). Mae'r cerdyn coch yn golygu diarddel o'r ornest.
* **Saethu Cosb**: Wedi'i ymgorffori yn 2012. Mae'r defnydd o'r math hwn o gosb yn gyfyngedig i'r cystadlaethau dileu hynny. Os bydd yr ornest yn gorffen mewn gêm gyfartal, cynhelir rownd o 5 sesiwn saethu allan. Rhoddir chwaraewr ar linell 22 gyda phêl, ac o'r fan honno mae'n rhaid iddi wneud un-i-un i gôl-geidwad y tîm arall. Mae gennych 8 eiliad i gyflawni'r ddrama. Daw'r gosb i ben os yw'r chwaraewr yn sgorio gôl, mae'r wyth eiliad hefyd yn rhedeg allan os yw'r bêl yn gadael yr ardal neu os bydd baw yn digwydd.

Maes chwarae
------------

Cae chwarae hoci
Mae hoci maes yn cael ei chwarae ar gae hirsgwar, yn mesur 91.40 metr o hyd a 55 metr o led. Gan rannu'r cae, rydyn ni'n dod o hyd i dair llinell yn gyfochrog â'i gilydd: y llinell ganol neu'r llinell ganol a'r llinellau 23, sydd 22.90 metr o'r llinellau gwaelod, lle mae'r nodau wedi'u lleoli.

### Gôl

Mae gan y gatiau ddimensiynau o 3.66 metr o led a 2.14 metr o uchder ac o'u cwmpas rydyn ni'n dod o hyd i'r ardaloedd wedi'u tynnu'n gylchol yn 15 metr.

Mae'r strôc cosb yn gylch sydd 6.40 metr o'r llinell gôl.

Honci dan-do
------------

Mae hoci dan do yn amrywiad 5 bob ochr, gyda chae sy'n cael ei ostwng i oddeutu 40m × 20m (131tr × 66tr). Gyda llawer o'r rheolau yn aros yr un fath, gan gynnwys rhwystro a thraed, mae yna sawl amrywiad allweddol: Efallai na fydd chwaraewyr yn codi'r bêl oni bai eu bod nhw'n saethu ar y gôl, efallai na fydd chwaraewyr yn taro'r bêl (yn lle defnyddio gwthiau i drosglwyddo'r bêl), a'r llinell ochr yn cael eu disodli gan rwystrau solet y bydd y bêl yn eu hadlamu. Yn ogystal, mae'r canllawiau rheoleiddio ar gyfer y ffon hoci maes dan do yn gofyn am ffon ychydig yn deneuach ac yn ysgafnach na ffon awyr agored.

Hoci carmlam
------------

Ceir amrywiaeth ar y gêm draddodiadol, sef, *Hoci Carlam* sy'n cynnwys timau o bump pob ochr a gellir ei chwarae dan-do neu yn yr awyr agored.

Diwylliant poblogaidd
---------------------

Yn y Gymraeg, ceir nofel i arddegwyr, *Stwffia dy ffon hoci!* gan Haf Llewelyn.

Yn y Saesneg, mae'r term, "jolly hockey sticks" yn ymadrodd gwatwarus sy'n dychanu agwedd ffwrdd â hi, merched dosbarth uwch di-glem Saesnig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "General History of Field Hockey". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-07-30. Cyrchwyd 2020-05-31.
2. ↑  Oikonomos, G. "Κερητίζοντες." Archaiologikon Deltion 6 (1920–1921): 56 -59; there are clear depictions of the game, but the identification with the name κερητίζειν is disputed (English summary).
3. 1 2  Nodyn:Stein & Rubino 2008
4. ↑  Tanaji Lakde, Atul (2019). *Field Hockey- National Game of India in General Parlance*. Ashok yakkaldevi. t. 5. ISBN 9780359694877.
5. ↑  McGrath, Charles (22 August 2008). "A Chinese Hinterland, Fertile with Field Hockey". *The New York Times*. Cyrchwyd 23 August 2008.
6. ↑  "History of Field Hockey". *Surfers Field Hockey*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-11-25. Cyrchwyd 23 August 2016.
7. ↑  "Where was field hockey invented? The history of hockey as we know it!". *A Hockey World*. Cyrchwyd 15 January 2017.
8. ↑
9. 1 2  "Hockey in Wales". *Hockey Wales-Hoci Cymru website*. Hockey Wales. 2013. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2022-03-05. Cyrchwyd 5 March 2014.
10. ↑
11. ↑  "Field Hockey Rules" (PDF). International Hockey Federation.
12. ↑  The International Hockey Federation. "Rules of Indoor hockey 2017" (PDF).
13. ↑
14. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan 'Society for International Hockey Research'
* Gwefan *Hoci Cymru* (Seasneg)
* Ffilm ddogfen ar Hoci yn yr UDA
* Amrywiaethau ar y gêm Hoci