Grwp harmoni clos Cymreig oedd **Triawd y Coleg** a ffurfiwyd yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor yn 1945 ac yn cynnwys Meredydd Evans, Cledwyn Jones a Robin Williams. Daeth y triawd yn enwog ar draws Cymru wedi ymddangos yn rheolaidd ar y rhaglen radio adloniant ysgafn Cymraeg *Noson Lawen* yn y 1940au.

Ystyrir bod Triawd y Coleg yn hynod ddylanwadol ar ddatblygiad cerddoriaeth boblogaidd ac adloniant ysgafn Cymraeg. Maen nhw wedi cael eu disgrifio fel "y grŵp pop Cymraeg cyntaf efallai" a dilynodd sawl grŵp Cymraeg diweddarach eu arddull o drefniannau harmoni clos o ganeuon traddodiadol neu gomig, gyda ymddiddan doniol rhyngddynt. Yn 2009, rhyddhaodd Sain albwm cryno, *Goreuon Triawd Y* Coleg.

Hanes
-----

Yn 1942 daeth Meredydd Evans, a oedd ar y pryd yn fyfyriwr yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, i sylw Sam Jones, cynhyrchydd y BBC ym Mangor. Yn sgil hynny cafodd ef a myfyrwyr eraill o Fangor y cyfle i berfformio alawon o bob math ar y radio. Ar y pryd roedd Meredydd Evans, ynghyd â Robin Williams ac Islwyn Ffowc Elis, yn cynnal nosweithiau llawen o dan yr enw ‘Parti Bangor’.

Roedd Sam Jones wedi bod yn ymwybodol o’r angen am raglenni radio adloniant ysgafn yn Gymraeg ar sail reolaidd ers canol yr 1930au. Roedd *Y Cymro* hefyd wedi cyhoeddi colofn olygyddol herfeiddiol i’r un perwyl yn 1945. Y flwyddyn honno clywodd Sam Jones y triawd yn rhoi perfformiad, gyda nifer o fyfyrwyr eraill, mewn noson lawen ym Mangor. Cafodd y rhaglen radio fisol *Noson Lawen* ei chomisiynu o ganlyniad, a darlledwyd y rhaglen gyntaf ar 25 Rhagfyr 1945. Trawyd Islwyn Ffowc Elis gan waeledd cyn y perfformiad a chamodd myfyriwr arall, Cledwyn Jones, i’r adwy yn ei le. Ef fu’r trydydd aelod ar ôl hynny, ac o dan yr enw Triawd y Coleg aethant ati i gyfansoddi cerddoriaeth boblogaidd newydd sbon ar gyfer pob rhaglen, gan efelychu arddull ‘crwneriaid’ (crooners) Americanaidd poblogaidd y cyfnod.

Darlledwyd pob rhifyn o'r sioe yn fisol o Fangor, gyda pherfformiadau gan y grŵp; meithrinwyd hwy gan Jones, a fyddai weithiau'n cloi Evans mewn ystafell nes ei fod wedi ysgrifennu caneuon ar gyfer rhyw dôn. 
Daeth *Noson Lawen* â chaneuon doniol a sentimental Triawd y Coleg i gynulleidfaoedd ledled Cymru a’u gwneud yn enwau cyfarwydd. Ar un adeg amcangyfrifwyd bod 20% o boblogaeth Cymru yn gwrando ar y rhaglen. Triawd y Coleg oedd y perfformwyr cerddorol cyntaf yn y Gymraeg i ennill enwogrwydd trwy gyfrwng y radio ac maent wedi cael clod gan yr awdur Sarah Hill am "greu mewn gwirionedd ddiwylliant poblogaidd Cymreig o'r gwaelod i fyny". Wrth fyfyrio ar y cyfnod yn 2010, roedd Evans yn ystyried bod caneuon ysgafn y grŵp wedi taro deuddeg gyda chynulleidfaoedd oherwydd yr Ail Ryfel Byd diweddar, gan ddweud "roedd pobol eisio dipyn o hwyl. A thrwy gyfnod y rhyfel… doedd fawr o ddim hwyl Gymraeg ar y radio."

Nid oedd arddull canu’r Triawd yn bodloni pawb, a thybiai rhai y byddai dull mor ‘Seisnig’ o ganu’n debyg o gael effaith drychinebus ar ddiwylliant Cymraeg. Cyhoeddwyd mwy nag un golofn feirniadol yn *Y Cymro* a gwynai fod arddull y Triawd yn "adlewyrchiad eiddil o grwnio fwlgar America". Yn wir, cawsant gerydd wyneb yn wyneb wrth recordio yn y BBC gan neb llai nag W. S. Gwynn Williams a Grace Williams. Fodd bynnag, roedd *Noson Lawen* yn rhaglen hynod o boblogaidd a llwyddiannus. Cofnododd Y Cymro hanes am dafarnwr yn Ne Cymru a anfonodd lythyr ffurfiol at y BBC i gwyno ei fod yn colli busnes yn ystod amserau darlledu’r rhaglen. Yn ôl hanesydd swyddogol y BBC yng Nghymru, John Davies, bu i fwy na hanner y Cymry Cymraeg wrando ar y rhaglen ar un achlysur, sef oddeutu 250,000. Roedd Triawd y Coleg yn hollbwysig yn y llwyddiant hwn.

Yn groes i’w rhagflaenwyr cyfansoddai’r tri eu caneuon eu hunain, a chyn iddynt ddod i’r amlwg roeddynt eisoes wedi bod yn arbrofi gyda chyflwyno cerddoriaeth boblogaidd Eingl-Americanaidd yn Gymraeg. Bathwyd y llysenw ‘y Bangor Bing’ ar gyfer Meredydd Evans, ar ôl y canwr Americanaidd poblogaidd Bing Crosby, a daeth caneuon ysgafn megis ‘Triawd y Buarth’ yn eithriadol o boblogaidd yng Nghymru. Tenau oedd y trefniadau ar y cyfan, gyda chanu harmoni clos y grŵp yn gyfeiliant â phiano yn unig.

Un o ganeuon mwyaf adnabyddus y grŵp yw Triawd y Buarth, lle mae Robin yn dynwared buwch ("Mw-mw"), Cledwyn dafad ("Me-me") a Merêd hwyaden (" Cwac-cwac"). Mae caneuon poblogaidd eraill yn cynnwys "Pictiwrs Bach y Borth "a "Hen Feic Peni-Ffardding fy Nhaid" (Beic Hen Geiniog fy Nhad-cu). Buont yn perfformio yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1947 ac yn serennu mewn ffilm fer yn seiliedig ar *Noson Lawen* yn 1950.

Recordiodd y grŵp rai senglau ar gyfer Recordiau Decca ddiwedd y 1940au a dechrau'r 1950au, ond daeth gweithgaredd y grŵp i ben ar ôl i Evans symud i America i gofrestru ym Mhrifysgol Princeton yn 1952. Ailgynullodd y grŵp ar ôl ei dychweliad yn 1960 a recordio cyfres o senglau ac EPs ar gyfer Welsh Teldisc. Gwnaeth y grŵp berfformiadau achlysurol hyd at yr 1980au. Buont yn perfformio eto yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1971. Ym 1973, rhyddhaodd Sain ddau albwm gan y grŵp - *Noson Lawen*, perfformiad aduniad o raglen y BBC, a *Triawd y Coleg*, yn cynnwys recordiadau stiwdio newydd o rai o'u repertoire. Gwnaeth y grŵp berfformiad wedi'i ffilmio ym Modedern yn 1983.

Yn ddiweddarach daeth Robin Williams yn bregethwr a darlledwr Presbyteraidd. Bu farw yn 2003, yn 80 oed. Dylanwadodd Meredydd Evans "bron bob maes o fywyd diwylliannol Cymru, o gerddoriaeth werin ac athroniaeth i ddarlledu a gwleidyddiaeth iaith", yn ôl y newyddiadurwr Meic Stephens. Yn hanesydd a pherfformiwr blaenllaw ym myd cerddoriaeth werin Gymreig a Phennaeth Adloniant Ysgafn BBC Cymru rhwng 1963 a 1973, bu farw yn 95 oed yn 2015. Yn ddiweddarach bu Cledwyn Jones yn dysgu Addysg Grefyddol yn Ysgol Friars, Bangor.

Detholiad o ganeuon
-------------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Hen Feic Peni-Ffardding fy Nhaid |  |  |
| Mary Jane |  |  |
| Pictiwrs Bach y Borth |  |  |
| Teganau |  |  |
| Triawd y Buarth |  |  |

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Hill, Sarah (2017). *'Blerwytirhwng?' The Place of Welsh Pop Music*. Taylor & Francis. ISBN 9781351573450. Cyrchwyd 22 Awst 2022.
2. 1 2  Barrow, Helen; V. Clarke, Martin; Herbert, Trevor. *A History of Welsh Music*. Cambridge University Press. ISBN 9781009041676. Cyrchwyd 24 September 2022.
3. 1 2 3  "Eisiau i'r Gymraeg fod yn "feistres yn ei thir ei hun"". *Golwg360*. Cyrchwyd 23 September 2022.
4. ↑   Triawd y Coleg. Coleg Cymraeg Cenedlaethol (2018).
5. ↑  Price, Gareth. *The Broadcasters of BBC Wales, 1964-1990*. Y Lolfa. ISBN 9781784615352. Cyrchwyd 24 September 2022.
6. ↑  Herbert, Trevor; Stead, Peter (2001). *Hymns and Arias: Great Welsh Voices*. University of Wales Press. ISBN 9780708316993. Cyrchwyd 24 September 2022.
7. ↑  Jones, R. Arwel. "EVANS, MEREDYDD ('MERÊD') (1919 - 2015), campaigner, musician, philosopher and television producer". *Y Bywgraffiadur Cymreig*. Cyrchwyd 25 August 2022.
8. ↑  Arwel Jones, Rocet (3 Mawrth 2016). *Merêd - Dyn Ar Dân*. Y Lolfa. ISBN 9781784613440. Cyrchwyd 24 Medi 2022.
9. ↑  Arwyn (3 October 2012). "Y Gorfforaeth Ddarlledi Brydeinig (B.B.C.)". *Llais y Pentref Awst 2012*.. Adalwyd 24 September 2022.
10. 1 2  "Welsh Music Archive". *Twitter*. Cyrchwyd 23 September 2022.
11. ↑  "Meredydd Evans, Welsh language campaigner - obituary". *The Telegraph*. 26 Chwefror 2015.. Adalwyd 25 Awst 2022.
12. ↑  "Noson Lawn". *bfi*. Cyrchwyd 21 August 2022.
13. ↑  "Hen feic Peni-Ffardding fy Nhaid". *The Internet Archive*. Cyrchwyd 24 September 2022.
14. ↑  "Triawd y Coleg". *Discogs*. Cyrchwyd 24 September 2022.
15. ↑  Jones, Huw (23 October 2020). *Dwi Isio Bod Yn...* Y Lolfa. ISBN 9781784619992. Cyrchwyd 24 September 2022.
16. ↑  "Death of Robin Williams". *BBC News*. Cyrchwyd 24 September 2022.
17. ↑  Stephens, Meic (13 July 2018). *More Welsh Lives*. Y Lolfa. ISBN 9781784616359. Cyrchwyd 22 August 2022.
18. ↑  Rees, D Ben (15 March 2015). "Meredydd Evans obituary". *The Guardian*.. Adalwyd 24 August 2022.
19. ↑  "The Old Dominican's Association Newsletter" (PDF). Cyrchwyd 24 September 2022.

Dolenni allanol
---------------

* Clip o Driawd y Coleg yn canu "Triawd y Buarth" yn y ffilm Noson Lawen ar YouTube
* Sianel Triawd y Coleg ar Youtube yn cynnwys albwm 'Triawd y Coleg' ac albwm 'Goreuon Triawd y Coleg'