recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Diwinydd ac offeiriad Catholig ac ysgolhaig o'r Swistir oedd **Hans Küng** (19 Mawrth 1928 – 6 Ebrill 2021).

Ganed ef yn Sursee, yng nghanton Lucerne, y Swistir, yn fab i werthwr esgidiau a merch ffermwr. Roedd ganddo un brawd a phum chwaer iau. Yn ôl ei atgofion, teimlodd Hans alwedigaeth yr offeiriadaeth yn 11 oed. Astudiodd yn y Brifysgol Grigoraidd yn Rhufain, ac yno ysgrifennodd ei draethawd ymchwil ar ddyneiddiaeth anffyddiol Jean-Paul Sartre a diwinyddiaeth Brotestannaidd Karl Barth. Cafodd Küng ei ordeinio'n offeiriad ym 1954 ym Masilica Sant Pedr. Derbyniodd ei ddoethuriaeth mewn diwinyddiaeth o Athrofa Gatholig y Sorbonne ym 1957 cyn iddo ddychwelyd i Lucerne i weithio yn y plwyf am 18 mis.

Symudodd Küng i Orllewin yr Almaen ac addysgodd ym Mhrifysgol Münster o 1959 i 1960 ac yn swydd athro diwinyddiaeth sylfaenol ym Mhrifysgol Tübingen o 1960 i 1963. Aeth i Ail Gyngor y Fatican ym 1962 pan gafodd ei benodi'n peritus (ymgynghorwr diwinyddol) gan y Pab Ioan XXIII. Enillodd rywfaint o nod fel diwinydd rhyddfrydol ifanc, dyn golygus mewn siwt swyddfa ac yn gyrru sbortscar, ac aeth ar daith ddarlithio i sefydliadau diwinyddol yn Unol Daleithiau America, ac yno fe'i gwahoddwyd i'r Tŷ Gwyn i gwrdd â John F. Kennedy, arlywydd Catholig cyntaf y wlad. Ym 1963 fe'i penodwyd yn athro diwinyddiaeth ddogmataidd ac eciwmenaidd ac yn gyfarwyddwr cyntaf y Sefydliad Ymchwil Eciwmenaidd ym Mhrifysgol Tübingen. Yno, o 1965 i 1968, gweithiodd gyda Joseph Ratzinger—yn ddiweddarach Pab Bened XVI.

Bu Küng yn awdur ac ysgolhaig hynod o doreithiog, a chyhoeddodd fwy na hanner cant o lyfrau, gan gynnwys hunangofiannau astudiaethau o amryw bynciau megis bodolaeth Duw, y berthynas rhwng gwyddoniaeth a chrefydd, bywyd ar ôl marwolaeth, Islam, Thomas More, Sigmund Freud, a Mozart. O ganlyniad i'w gyfrol *Unfehlbar? Eine Anfrage* (1970), ar bwnc anffaeledigrwydd y Pab, amheuodd y Fatican i Küng wyro oddi ar ddysgeidiaeth yr Eglwys Gatholig. Ym 1979 derbyniodd ŵys gan y Cynulliad dros Athrawiaeth y Ffydd, ond gwrthododd deithio i'r Fatican i amddiffyn ei hunan gan alw'r fath ymchwiliad yn "dreial o'r Oesoedd Canol". O ganlyniad, collodd Küng ei drwydded eglwysig i addysgu diwinyddiaeth mewn prifysgolion Catholig. Cafodd y penderfyniad ei feirniadu gan nifer o unigolion a sefydliadau, gan gynnwys Eglwys Loegr a Chyngor Eglwysi'r Byd, a chynhaliwyd gwylnos amdano gan fil o fyfyrwyr yn Tübingen. Bu'n rhaid i Brifysgol Tübingen symud ei broffesoriaeth a'r Sefydliad Ymchwil Eciwmenaidd o'r gyfadran Gatholig a'u rhoi o dan awdurdod senedd y brifysgol. Gweithiodd Küng ym Mhrifysgol Tübingen hyd at 1996. Wedi iddo ymddeol, sefydlodd y Stiftung Weltehos (Sefydliad Moeseg y Byd) i hyrwyddo cydweithredu rhwng gwahanol grefyddau'r byd. Bu farw Hans Küng yn Tübingen yn 93 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  (Saesneg) Peter Stanford, "Hans Küng obituary", *The Guardian* (8 Ebrill 2021). Adalwyd ar 8 Ebrill 2021.
2. 1 2  (Saesneg) Hans Küng. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 8 Ebrill 2021.
3. ↑  (Saesneg) Douglas Martin, "Hans Küng, Catholic Theologian With a Powerful Critique, Dies at 93", *The New York Times* (6 Ebrill 2021). Adalwyd ar 8 Ebrill 2021.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn bwâu Kew**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod bwâu Kew**; yr enw Saesneg yw *Kew Arches* neu *Lily Borer* neu *Crinum borer*, a'r enw gwyddonol yw *Brithys crini*.

*Brithys crini*, Noctuidae, siani flewog
Fe'i gwelir yng ngwledydd y môr canoldir, de Affrica, Japan a rhannau o Awstralia.

Mae adenydd yr oedolyn (ar ei eithaf) tua 40 mm: yr un maint a'r siani flewog, sy'n wenwynig.

Bwyd
----

Cofnodwyd y canlynol yn fwyd i'r siani flewog: *Crinum*, *Clivia* a *Hippeastrum*, gan gynnwys *Crinum angustifolium* a mathau o *Haemanthus*, *Hippeastrum procerum*, *Pancratium maritimum*, *Zephyranthes candida*, *Crocus tommasinianus*, *Narcissus* spp. ac *Amaryllis belladonna*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn bwâu Kew yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Rhigwm cofeiriol i gofio hydau'r misoedd yw ***Tri deg sy'm mis Ebrill a Medi heb weddill,*** ar fesur y tri-thrawiad:

Tri deg sy'm mis Ebrill a Medi heb weddill
A Thachwedd er cynnull ei bennill i ben;
Mehefin fis hyfryd 'run gyfrif mae'n gymryd,
I eraill un arall a rifen.
Ond Chwefror fis chwerw dau ddeg ac wyth hoyw
A gymer i lanw 'rwy'n bwrw er budd;
Ond blwyddyn naid hynod mynn chwaneg un diwrnod,
Yn barod i'w bennod ef beunydd.[1]
Ceir penillion tebyg, gan gynnwys:

Ebrill, Mehefin, Medi, Tachwedd,
Deg ar hugain yw eu diwedd;
Yn y gweddill un yn rhagor
Ac wyth ar hugain ym mis Chwefror;
Ond naw ar hugain sydd yn rhaid
Pan ddigwyddo blwyddyn naid.[2]
Cyfansoddodd y Parchedig O. M. Lloyd y pennill hwn:

Deg dydd ar hugain yw rhifedi
Ebrill, Mehefin, Tachwedd a Medi.
Mae i'r gweddill ddydd yn rhagor,
Ar wahân i'r mis bach Chwefror,
Rhoi wyth ar hugain i hwnnw sydd raid,
Ond naw ar hugain bob blwyddyn naid.[3]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]), t. 1472 [thirty].
2. ↑  *Geiriadur yr Academi*, t. 1723 [thirty].
3. ↑   29 Chwefror. y wefan gwasanaethau. Adalwyd ar 21 Mehefin 2014.
Sffêr gwydr o Verrerie de Bréhat, Llydaw
Solid di-ffurf anghrisialaidd yw **gwydr** sydd yn aml yn dryloyw a chanddo ddefnyddiau ymarferol, technolegol, ac addurnol, er enghraifft cwareli ffenestri, llestri bwrdd, ac opto-electroneg.

Y mathau hynaf a mwyaf gyffredin o wydr yw gwydrau silicad sydd ar sail silica (silicon deuocsid neu gwarts), sef prif gynhwysyn tywod. Dyma'r gwydr a ddefnyddir i gynhyrchu ffenestri a photeli, gan amlaf o'r math arbennig a elwir gwydr calch soda, sydd yn cynnwys rhyw 75% silicon deuocsid. sodiwm ocsid o sodiwm carbonad, calsiwm ocsid (calch), ac ychwanegion eraill.

Priodweddau
-----------

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

Mathau o wydr
-------------

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

Defnyddiau diwydiannol
----------------------

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

Hanes
-----

 *Prif erthygl: Hanes gwydr*
Câi gwydr ei wneud o waith llaw ers dyddiau'r henfyd, at ddibenion ymarferol ac addurnol. Awgryma'r archaeoleg i hyn ddigwydd am y tro cyntaf ar arfordir gogledd Syria, Mesopotamia a'r hen Aifft

Gweler hefyd
------------

* Diferion gwydr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Glass Online: The History of Glass". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 24 Hydref 2011. Cyrchwyd 29 Hydref 2007. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
Y wedd fwyaf eithafol ar Ffasgaeth, "Sosialaeth Genedlaethol" oedd yr enw swyddogol ar **Natsïaeth**, oedd wedi'i seilio ar oruchafiaeth honedig yr hil Ariaidd, ac yn benodol y pobloedd Almaenig, dros bob hil arall, yn enwedig Slafiaid ac Iddewon. Ystyrid yr Almaenwyr yn *Herrenvolk*: "meistr-hil".

O fod yn griw bach di-nod, fe dyfodd y Blaid Natsïaidd yn y blynyddoedd anodd wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf i fod yn brif blaid yr Almaen. Manteisiodd y blaid ar drybini economaidd y wlad, gan wneud bwch dihangol o'r Iddewon.

Yn 1920 fe gyhoeddodd y Blaid Natsïaidd rhaglen 25-Pwynt (Rhaglen Sosialaeth Cenedlaethol) a oedd yn cynnwys syniadau: gwrth-lywodraeth, syniadau Almaen gyfan, hiliaeth, gwrth-semitiaeth, Darwiniaeth Cymdeithasol, eugenics, gwrth-gomiwnyddiaeth, totalitariaeth a'u gwrthwynebiad i economeg a rhyddfrydiaeth gwleidyddol.

Roedd militariaeth hefyd yn elfen gref mewn Natsïaeth, ac roedd pwyslais mawr ar ehangu'r diriogaeth Almaenig trwy rym arfog er mwyn creu *Lebensraum*: "lle i fyw" i Almaenwyr. Dadleuodd Hitler os nad oedd pobl yn medru amddiffyn ffiniau eu gwlad, nad oeddynt felly'n haeddu eu gwlad. Yn ei farn o roedd rhai gwledydd Slafaidd yn "gaethweision-hil" (*slave-races*) a fod gan yr *Herrenvolk*, felly, yr hawl i'w tiroedd.

Pen draw Natsïaeth oedd *Die Endlösung*, neu'r Ateb Terfynol, sef ymgais i ddileu'r Iddewon ac eraill oddi ar gyfandir Ewrop. Dadleuodd Hitler nad oedd gan bobl di-wlad yr hawl i fyw ac y gall y meistr-hil gryfhau ei gilydd drwy ddifa'r 'paraseits' hyn, pobl megis: y Romani (neu Sipsiwn), Tsieciaid, Pwyliaid, pobl gydag afiechyd meddwl, yr anabl, hoywon ac eraill.

Gweler hefyd
------------

* Ffasgaeth
* Neo-Natsïaeth
* Yr Holocost

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  National Socialism Encyclopædia Britannica.
2. ↑  National Socialism Archifwyd 2009-10-28 yn y Peiriant Wayback.Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007. 2009-11-01.
3. ↑  Walter John Raymond. *Dictionary of Politics*. (1992). ISBN 155618008X p. 327.
4. ↑  Davies, Peter; Dereck Lynch (2003). *Routledge Companion to Fascism and the Far Right*. Routledge, tudalen 103. ISBN 0415214955.
5. ↑  "Hayek">Hayek, Friedrich (1944). *The Road to Serfdom*. Routledge. ISBN 0415253896.
6. ↑  Hoover, Calvin B. (March 1935). "The Paths of Economic Change: Contrasting Tendencies in the Modern World", *The American Economic Review*, Cyfrol 25, Rhif 1, Atodiad, Papers and Proceedings of the Forty-seventh Annual Meeting of the American Economic Association, pp. 13–20.
7. ↑  Morgan, Philip (2003). *Fascism in Europe, 1919–1945*. Routledge, tudalen 168. ISBN 0415169429.
8. ↑  
 "BBC - History - Hitler and 'Lebensraum' in the East" (hanes),
 www.bbc.co.uk, 2004, gwefan:
 Lebensraum.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwân torwinau** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwanod torwinau) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Penelope ochrogaster***; yr enw Saesneg arno yw *Chestnut-bellied guan*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. ochrogaster*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gwân torwinau yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwân torwinau** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pelican llwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pelicanod llwydion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pelecanus philippensis***; yr enw Saesneg arno yw *Grey pelican*. Mae'n perthyn i deulu'r Pelicanod (Lladin: *Pelecanidae*) sydd yn urdd y *Pelecaniformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. philippensis*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r pelican llwyd yn perthyn i deulu'r Pelicanod (Lladin: *Pelecanidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Pelican Awstralia | Pelecanus conspicillatus |  |
|
| Pelican Dalmatia | Pelecanus crispus |  |
|
| Pelican Periw | Pelecanus thagus |  |
|
| Pelican brown America | Pelecanus occidentalis |  |
|
| Pelican gwridog | Pelecanus rufescens |  |
|
| Pelican gwyn | Pelecanus onocrotalus |  |
|
| Pelican gwyn America | Pelecanus erythrorhynchos |  |
|
| Pelican llwyd | Pelecanus philippensis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pelican llwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Lee Doo-yong yw ***Mulleya Mulleya*** a gyhoeddwyd yn 1984. Fe'i cynhyrchwyd yn Ne Corea. Lleolwyd y stori yn Joseon. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Coreeg. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Won Mi-kyung. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1984. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Terminator* sef ffilm apocolyptaidd llawn cyffro gan y cyfarwyddwr ffilm James Cameron. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,100 o ffilmiau Coreeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Lee Doo-yong ar 24 Rhagfyr 1942 yn Seoul. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Dongguk.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Lee Doo-yong nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| Bruce Lee yn Ymladd yn Ôl O'r Bedd |  | De Corea | 1976-01-01 |
| *Dolai* |  | De Corea | 1985-08-03 |
| Eunuch |  | De Corea | 1986-01-01 |
| Mulleya Mulleya |  | De Corea | 1984-01-01 |
| Mwyar Mair |  | De Corea | 1986-02-08 |
| *Police Story* |  | De Corea | 1979-01-01 |
| *The General in Red Robes* |  | De Corea | 1973-01-01 |
| *The Last Witness* |  | De Corea | 1980-01-01 |
| Y Brocer Sy'n Datrys Trafferth |  | De Corea | 1982-01-01 |
| *청송으로 가는 길* |  | De Corea | 1990-05-05 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 9 Ebrill 2016.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwân barfog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwanod barfog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Penelope barbata***; yr enw Saesneg arno yw *Bearded guan*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. barbata*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gwân barfog yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwân barfog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Darlun print bloc o'r Almaen sy'n portreadu Diomede a Chresyd, efallai (cyfnod y Dadeni)
*Troelus a Chresyd*, gol. W. Beynon Davies (Gwasg Prifysgol Cymru,1976)
Drama Gymraeg gan awdur anhysbys a gyfansoddwyd tua throad yr 17g yw ***Troelus a Chresyd***. Dyma'r enghraifft gynharaf o destun drama cyfan yn y Gymraeg sydd wedi goroesi (ceir rhannau o ddwy ddrama firagol gynharach, o ddiwedd yr Oesoedd Canol, yn y llawysgrifau).

Trosiad i'r Gymraeg ar ffurf ddrama fydryddol sy'n dilyn dau destun cynharach, sef y gerdd Saesneg Canol *Troylus and Cryseyde* gan Chaucer a'r gerdd Sgoteg *The Testament of Cresseid* gan yr Albanwr Robert Henryson ydyw.

Trasiedi ydyw, sy'n adrodd hanes serch Troelus am Cresyd (Cressida) yn amser Rhyfel Caerdroea.

Mae ymadroddion llafar y ddrama yn awgrymu mai person o ardal Sir Ddinbych oedd yr awdur, ond ni wyddom dim amdano/amdani. Cred y rhan fwyaf o ysgolheigion ei bod yn perthyn i ddegawdau cyntaf yr 17g.

Cafodd y ddrama ei pherfformio am y tro cyntaf (a chaniatau na fu perfformiad yn oes yr awdur) yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ystradgynlais 1954.

Llyfryddiaeth
-------------

* W. Beynon Davies (gol.), *Troelus a Chresyd* (1976). Y testun gwreiddiol.
* Gwyn Williams, *Troelus a Chresyd* (1976). Diweddariad.

Gweler hefyd
------------

* Y Ddrama yn Gymraeg
Nodyn:Infobox Ardal o'r Almaen
Ardal yw **Märkischer Kreis** (*Kreis*) yng nghanol Nordrhein-Westfalen, yr Almaen. Mae hi'n efeilldref i Wrecsam ers 1970 pan oedd enw'r ardal yn, Iserlohn.

Mae hi hefyd wedi gefeillio â Brandenburg, ers 1996 ac ers 2001 â Racibórz yng Ngwlad Pwyl.

Saif yr ardal ar ochr gogleddol mynyddau'r Sauerland i'r De o'r afon Ruhr. Prif afon yr ardal yw'r Lenne. Mae hen hanes diwyddianol i'r ardal ond mae'n eithaf gwledig erbyn heddiw - ardal Golosg oedd hi.

Arfau
-----

|  |
| --- |
| 
Arfau'n ddyddio o'r 13g a oedd yn perthyn i Adolf I o Altena (1199-1241). Mae'r groes ddu yn dod o esgobaeth Cwlen, Daeth yn arfau swyddogol yn 1976. |

Trefi
-----

| trefi (poblogaeth) |  | ardaloedd (poblogaeth) |
| --- | --- | --- |
| 1. Altena (20,997)
2. Balve (12,200)
3. Halver (17,550)
4. Hemer (37,790)
5. Iserlohn (102,456)
6. Kierspe (18,313)
 | 7. Lüdenscheid (79,131)
8. Meinerzhagen (21,823)
9. Menden (58,184)
10. Neuenrade (12,402)
11. Plettenberg (28,149)
12. Werdohl (20,333)
 | 1. Herscheid (7,617)
2. Nachrodt-Wiblingwerde (6,856)
3. Schalksmühle (12,257)
 |

Gwleidyddol
-----------

Castell Altena
Luisenhütte
Mae hi'n *Landrat*. ers 1999.

| Plaid | Pleidlais | Seddi |
| --- | --- | --- |
| CDU | 44.4% | 32 |
| SPD | 30.0% | 22 |
| Gwyrddion | 7.7% | 6 |
| FDP | 7.4% | 5 |
| Annibynnol (UWG) | 6.7% | 5 |
| NPD | 1.9% | 1 |
| Gweriniaethwyr | 1.8% | 1 |

Diwylliant
----------

O 1970 i 2005 roedd Gwyl Jazz ym Märkischer Kreis ac ers 2002 mae Gwyl Irish Folk & Celtic Music. Yn 1991 sefydlwyd y Festspiele Balver Höhle.

Dolenni
-------

* Safle We yr Ardal
* Twristiaeth Märkischer Kreis

Nodyn:Germany districts north rhine-westphalia

Cyfesurynnau: 51°13′30″N 7°36′52″E﻿ / ﻿51.22500°N 7.61444°E﻿ / 51.22500; 7.61444
Teisen pen-blwydd, Baziege, Ffrainc; 2013
Pen-blwydd 'Sefydliad y Merched'; Cymru, 1 Hydref 1947
Diwrnod i ddathlu diwedd blwyddyn gron ar ôl digwyddiad neilltuol yw **pen-blwydd**, yr enedigaeth fel rheol. Mae'r gair "blwydd" yn cyfeirio at "flwyddyn". Defnyddir y term hefyd i gofnodi hyn-a-hyn o flynyddoedd o fewn priodas h.y. pen-blwydd priodas. Ymddangosodd y gair mewn argraffiad Cymraeg yn gyntaf yn 1862. Y cyfarchiad arferol yn y Gymraeg ydyw "Pen-blwydd hapus!" a chenir cân i gyfarch a dymuno hapusrwydd i'r person, sef Pen-blwydd Hapus i Ti a sgwennwyd gan ddwy chwaer Patty Hill a Mildred J. Hill oddeutu 1912.

Pen-blwydd geni person
----------------------

Mewn sawl diwylliant, cynhelir dathliad ar ben-blwydd genedigaeth person. Ceir parti a rhoddir anrhegion a chardiau pen-blwydd. Mae'n bosib mai defod Mithras oedd tarddiad yr arfer o ddathlu pen-blwydd yn Ewrop, ac i'r syniad cael ei ledaenu gan luoedd yr Ymerodraeth Rufeinig. Ond ni ddethlir pen-blwyddi unigolion gan bawb ymhob diwylliant.

Pen-blwyddi eraill
------------------

Mae sawl math arall o ben-blwyddi'n cael eu nodi neu eu dathlu:

* Priodas - yn enwedig felly ar ôl 25 mlynedd (priodas Arian), 40 mlynedd (Rhuddem), neu 50 mlynedd (Aur)
* Dyddiad sefydlu gwladwriaeth neu fudiad.

Gweler hefyd
------------

* Pen-blwydd Hapus i Ti

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriadur Prifysgol Cymru; adalwyd 26 Mawrth 2015

Chwiliwch am ***pen-blwydd***  
yn Wiciadur.
Cymeriad yn y chwedl gynnar *Culhwch ac Olwen* yw **Gwythyr ap Greidawl** (Cymraeg Canol: *Gwythyr uab Greidawl*).

Yn *Culhwch ac Olwen*, mae Gwyn ap Nudd - brenin y Tylwyth Teg yn llên gwerin Cymru - yn cipio'r forwyn Creiddylad ferch Llŷr ar ôl iddi redeg i ffwrdd gyda Gwythyr ap Greidawl, ymgeisydd Gwyn am ei chariad. Mae'r Brenin Arthur yn barnu ar yr anghydfod ac yn penderfynu fod y ddau ymgeisydd, Gwyn a Gwythyr, i ymladd ei gilydd o hynny allan bob Nos Galan Mai. Creiddylad yw'r wobr gyda'r buddugwr yn ei chael am flwyddyn. Mae hon yn frwydr symbolaidd efallai sy'n cynrychioli'r ymryson oesol rhwng y gaeaf a'r haf gyda Creiddylad yn cynrychioli y dduwies Natur. Ceir elfen o Gristioneiddo yn y chwedl: bydd Gwyn a Gwythyr yn ymladd ei gilydd dros y ferch hyd Ddydd Brawd, ond y tro olaf hwnnw bydd y buddugwr yn cadw Creiddylad am byth.[1]

Diddorol sylwi fod yr enwau Lludd (tad Creiddylad) a Nudd (tad Gwyn) yn gytras, gyda'r ddau yn ffurf ar enw's duw Celtaidd Nodons, yn ôl pob tebyg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich a D. Simon Davies (gol.), Culhwch ac Olwen (Gwasg Prifysgol Cymru, 1988).
Unrhyw ddamcaniaeth sydd yn haeru bod yr holl fodau a digwyddiadau yn y bydysawd yn naturiol yw **naturiolaeth**. Mae'n cysylltu'r dull gwyddonol ag athroniaeth trwy dal bod holl wybodaeth y bydysawd yn dod o fewn gwelw ymchwiliad gwyddonol. Fel rheol, mae naturiolaeth felly yn gwrthod y goruwchnaturiol a'r ysbrydol. Mae rhai mathau o naturiolaeth yn caniatáu i'r goruwchnaturiol, ar yr amod y gellir cael gwybodaeth amdano yn anuniongyrchol, hynny yw, bod endidau goruwchnaturiol (fel y'u gelwir) yn dylanwadu ar wrthrychau naturiol mewn ffordd y gellir ei chanfod.

O safbwynt y naturiolydd, mae natur a realiti yn gyfystyr ac yn unfath, ac nid oes unrhyw beth gwirioneddol canfyddadwy y tu hwnt i'r bydysawd naturiol. Gyrrir natur oll gan ddeddfau gwrthrychol y gellir eu profi mewn termau pendant trwy ddulliau gwyddonol. Wrth ymdrin ag epistemoleg, mae'r mwyafrif o naturiolwyr yn gwrthod metaffiseg, ac yn canolbwyntio yn gyfan gwbl ar ddiriaeth, ar draul haniaeth.

O ran ontoleg, nid oes gan naturiolaeth ffafriaeth tuag at unrhyw set benodol o gategorïau realiti. Er iddi gael ei chysylltu yn aml â materoliaeth, gall fod hefyd yn gyson â delfrydiaeth; yn yr un modd, gall gydweddu â naill ai deuoliaeth neu fonyddiaeth, ac anffyddiaeth neu theistiaeth.

Bu naturiolaeth fodern ar ei hanterth yn y 1930au a'r 1940au, yn enwedig yn Unol Daleithiau America. Ymhlith prif athronwyr yr ysgol hon mae F. J. E. Woodbridge, Morris R. Cohen, John Dewey, Ernest Nagel, a Sidney Hook.

Gweler hefyd
------------

* Athroniaeth y meddwl
* Athroniaeth natur
* Athroniaeth naturiol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   naturiolaeth. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 8 Tachwedd 2021.
2. ↑  (Saesneg) Naturalism (philosophy). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 8 Tachwedd 2021.

Darllen pellach
---------------

* W. Craig a J. Moreland (goln), *Naturalism: A Critical Analysis* (Llundain: Routledge, 2000).
* Y. Krikorian (gol.), *Naturalism and the Human Spirit* (Efrog Newydd: Columbia University Press, 1944).
* H. Price, *Naturalism without Mirrors* (Rhydychen: Oxford University Press, 2011).
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwân Marail** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwanod Marail) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Penelope marail***; yr enw Saesneg arno yw *Marail guan*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. marail*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gwân Marail yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwân Marail** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mudiad llenyddol a fu ar ei anterth ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g, yn Ffrainc yn enwedig, yw **naturiolaeth** sydd yn arddel penderfyniaeth, gwrthrychedd foesol, sylwebaeth gymdeithasol, a golygwedd wyddonol ar ffuglen. Datblygodd dan ddylanwad Émile Zola yn bennaf, fel estyniad i realaeth lenyddol yn ei nod o gynrychioli'r byd mewn rhyddiaith ffyddlon ac annethol, ac i gyflwyno talp o fywyd go iawn i'r darllenydd heb farn yr awdur. Ceisiai'r naturiolwyr addasu egwyddorion a methodoleg y gwyddorau naturiol, yn enwedig Darwiniaeth, at lenyddiaeth, a chelfyddydau eraill hefyd. O ganlyniad i'r benderfyniaeth wyddonol sydd yn nodweddu naturiolaeth, byddent yn pwysleisio natur ffisiolegol dyn, a'i amgylchiadau damweiniol, yn hytrach na'i arweddau moesol a rhesymegol.

Sail ddamcaniaethol y mudiad oedd dull y beirniad Hippolyte Taine o drin llenyddiaeth yn ôl cyflwr y byd naturiol. Yr esiampl gyntaf o nofel "wyddonol", mae'n debyg, oedd *Germinie Lacerteux* (1865) gan y brodyr Edmond a Jules de Goncourt, stori ddidrugaredd am ferch sydd yn dioddef nymffomania. Fel rheol, ystyrir yr ysgrif "Le Roman expérimental" (1880) gan Émile Zola yn ddogfen sefydlu'r mudiad. Ymhlith y llenorion a ysgrifennai yn unol â'r egwyddorion a luniwyd gan Zola bu'r Ffrancwr Joris-Karl Huysmans, yr Almaenwr Gerhart Hauptmann, y Swediad August Strindberg, a'r Portiwgaliad José Maria Eça de Queirós.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Naturalism (art). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 12 Hydref 2021.
Ffafriaeth a roddir i berthnasau neu gyfeillion agos yw **nepotiaeth**, enwedig ynglŷn â swyddi. Mae'r geiriau **neigarwch**, **neigaredd**, **neiedd** a **nepotistiaeth** yn golygu'r un peth. Mae'r holl eiriau hyn yn deillio o "nai" (*nipote* yw'r gair Eidaleg am "nai"). Mae hyn yn digwydd oherwydd yn aml yn y gorffennol byddai pabau yn penodi eu neiant i ddal swyddi uchel yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig, waeth beth oedd eu haddasrwydd ar gyfer y swyddi hynny. Roedd yr arfer pabaidd wedi'i hen sefydlu am ganrifoedd, nes i Bab Innocentius XII gyhoeddi'r bwl *Romanum decet pontificem* ym 1692.

Mae'r math hwn o ffafriaeth tuag at berthnasau wedi'i gondemnio'n aml, ond mae'n dal i fod yn gyffredin mewn sawl gwlad ac mewn amrywiol feysydd, gan gynnwys busnes, gwleidyddiaeth, adloniant, chwaraeon a chrefydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Geiriadur Prifysgol Cymru". *geiriadur.ac.uk*. Cyrchwyd 2021-06-15.
2. ↑  "In Praise of Nepotism: A Natural History". *Adam Bellow Booknotes interview transcript* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 26 Medi 2010. Cyrchwyd 10 Medi 2013.
3. ↑  "Article nepos". *CTCWeb Glossary* (yn Saesneg). Cyrchwyd 10 Medi 2013.
Mae **Moelfre** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SN995829. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 307 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 429 metr (1407 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Yn Mathemateg, uchaf- ac isafbwyntiau yw'r pwyntiau ym mharth ffwythiant lle mae'r ffwythiant yn cymryd y gwerth mwyaf (uchafbwynt) neu lleiaf (isafbwynt), yntai o fewn ardal lleol o'r parth(uchaf- neu isafbwynt *lleol*), neu dros y parth gyfan (uchaf- neu isafbwynt *cyfanfydol*).

Diffiniadau
-----------

Mae pwynt *x\** yn **uchafbwynt lleol** o ffwythiant *f* os mae rhif *ε > 0* yn bodoli fel bod *|x-x\*| < ε* yn ymhlygu *f(x\*) ≥ f(x)*. Ar graff ffwythiant, fe fydd yr uchafbwyntiau'n edrych fel copäon bryniau.

Yn gyffelyb, mae **isafbwynt lleol** yn bwynt *x\** fel bod *|x-x\*| < ε* yn ymhlygu *f(x\*) ≤ f(x)*. Ar graff ffwythiant, fe fydd yr isafbwyntiau'n edrych fel gwaelodion dyffrynoedd.

Mae **uchafbwynt cyfanfydol** yn bwynt *x\** sy'n bodloni *f(x\*) ≥ f(x)* am unrhyw werth o *x*. Yn gyffelyb, mae **isafbwynt cyfanfydol** yn bwynt *x\** sy'n bodloni *f(x\*) ≤ f(x)*. Mae uchafbwynt cyfanfydol pob tro yn uchabwynt lleol hefyd; ond nid yw uchafbwynt lleol o reidrwydd yn uchafbwynt cyfanfydol.

Ni gyfyngir y cysyniad o uchaf- ac isafbwyntiau i ffwythiannau sydd a'u parth yn y rhifau real. Fe allem diffinio uchaf- ac isafbwyntiau cyfanfydol ar ffwythiant sydd a'i barth yn unrhyw set, ac sy'n cymryd gwerthoedd mewn set sydd â threfn digoll arno.
Gwyddor empiraidd sy'n astudio ac yn cymharu credoau ac arferion moesol o wahanol ddiwylliannau, gwledydd, ac oesoedd yw **moeseg ddisgrifiadol** neu **foeseg gymharol**. Cyferbynnir moeseg ddisgrifiadol â moeseg normadol, ac ystyrir y gangen hon o foeseg yn un o wyddorau pur cymdeithas, megis anthropoleg a chymdeithaseg, yn hytrach na ffurf ar athroniaeth foesol, gan ei bod yn ymdrin â ffeithiau yn hytrach na dyfarniadau gwerth.

Nod moeseg ddisgrifiadol ydy ymchwilio i gredoau ac arferion moesol a manylu arnynt, yn ogystal â'u dehongli a'u hesbonio yn nhermau'r amodau cymdeithasol, economaidd, a daearyddol sy'n eu siapio. Fel gwyddor gymharol, mae'n ystyried y nodweddion sy'n gyffelyb i wahanol gyfundrefnau moesol a hefyd yn sylwi ar y gwahaniaethau rhyngddynt. Try'r ysgolhaig ganfod achosion cyffredin i egluro sut mae moesau yn datblygu, o ganlyniad i achosion dynol a naturiol, a sut mae cysylltiadau croesddiwylliannol a datblygiadau hanesyddol a thechnolegol yn effeithio ar foeseg.

Mae pob cymdeithas bron yn dibynnu ar normau sydd wedi eu hen sefydlu ynglŷn â'r teulu, dyletswyddau'r unigolyn, gweithgareddau rhyw, hawliau eiddo, ffyddlondeb, a dibynadwyedd yr unigolyn o ran dweud y gwir a chadw addewid. Mae rhai gwyddonwyr moesegol yn astudio'r gwahaniaethau sy'n diffinio gwahanol gymdeithasau, tra bo eraill yn canolbwyntio ar reolau moesol cyfanfydol, er enghraifft y tabŵau byd-eang sy'n gwahardd llofruddiaeth a llosgach. Gall arferion moesol amrywio'n sylweddol o un gymdeithas i'r llall, er enghraifft unbriodas ac amlbriodas. Pwnc pwysig ym moeseg ddisgrifiadol ydy'r cwestiwn ynglŷn â pha un ai tebygrwydd neu wahaniaeth sy'n fwyaf sylfaenol i foesoldeb, ac os gellir llunio moeseg gonsensws y'n gyffredin i ymddygiad dynol neu os yw perthynoledd ddiwylliannol yn diffinio moesau'r ddynolryw yn y bôn. Mae'r cwestiynau hyn yn pontio moeseg ddisgrifiadol ac athroniaeth foesol normadol.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Comparative ethics. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 24 Mehefin 2019.
"Croeso i'r Ucheldiroedd" ar arwydd a osodwyd gan Gyngor yr Ucheldir, sy'n gweinyddu ardal sy'n llai o lawer na'r Ucheldiroedd ei hun.
Mae'r term daearyddol **Ucheldiroedd yr Alban** (Gaeleg: **A' Ghàidhealtachd** 'Gwlad y Gael', Saesneg *Highlands*) yn cael ei arfer i ddisgrifio ardal fynyddig gogledd yr Alban sy'n gorwedd i'r gogledd ac i'r gorllewin o Rwyg Ffin yr Ucheldiroedd. Mae'r Glen Mawr yn gwahanu Mynyddoedd Grampian i'r de-ddwyrain oddi ar Ucheldiroedd Gogledd-orllewinol yr Alban.

Ychydig iawn o bobl sy'n byw yno gan fod tir cynhyrchiol yn brin a dominyddir y tirlun gan y cadwyni mynydd niferus. Mae'r dwysedd poblogaeth yn is ar gyfartaledd nag yn Sweden, Norwy, Papua Gini Newydd neu'r Ariannin. Ar un adeg, roedd y boblogaeth gryn dipyn yn fwy nag yw heddiw. Yn ystod ail hanner y 18g a hanner cyntaf y 19g, diboblogwyd yr Ucheldiroedd i raddau helaeth gan broses Clirio'r Ucheldiroedd. Gorfodwyd tenantiaid i ymadael a'u tyddynod, er mwyn gwnwud lle i wartheg a defaid.

Mae'r canolfannau gweinyddol yn cynnwys Inverness. Cyngor yr Ucheldiroedd yw'r corff gweinyddol ar gyfer tua 40% o'r ardal; rhennir y gweddill rhwng ardaloedd cyngor Aberdeenshire, Angus, Argyll a Bute, Moray, Perth a Kinross, a Stirling. Yn ogystal cyfrifir rhan ogleddol Ynys Arran fel rhan o'r Ucheldiroedd yn ddaearyddol, er ei bod yn cael ei gweinyddu gan gyngor Gogledd Swydd Ayr.

Trefi a phentrefi
-----------------

* Aberfeldy, Aboyne, Alness, Altnaharra, Applecross, Aultbea, Aviemore,
* Back of Keppoch, Ballachulish, Beauly, Blair Atholl, Braemar
* Cannich, Carrbridge, Coldbackie, Crianlarich, Cromarty, Culbokie
* Dalwhinnie, Dingwall, Dornie, Dornoch, Durness
* Fort Augustus, Fort William
* Gairloch, Glencoe, Glenelg, Grantown-on-Spey
* Inveraray, Invermoriston, Inverness (dinas ers 2001)
* Killin, Kingussie, Kinlochleven, Kinlochewe, Kinloch Rannoch, Kyle of Lochalsh
* Lochcarron, Lochinver
* Mallaig
* Nairn, Newtonmore, Nethy Bridge
* Oban
* Plockton, Poolewe, Portmahomack
* Shieldaig, Strathpeffer, Strathy
* Tain, Taynuilt, Thurso, Tobermory, Tomintoul, Tongue, Torridon
* Ullapool
* Wick

Lleoedd eraill o ddiddordeb
---------------------------

* Afon Carron
* Castle Tioram
* Canolfan Sgio Glencoe
* Glen Orchy
* Glen Spean
* Gardd Inverewe
* Loch Linnhe
* Loch Lochy
* Loch Maree
* Rannoch Moor
* Tor Castle
* Glen Coe
* Glen Lyon
* Loch Rannoch
* Loch Katrine
* West Highland Way
* Eilean Donan
* Loch Ness
* Loch Morar

Gweler hefyd
------------

* Gaeleg yr Alban
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Ynysoedd ac Ucheldiroedd yr Alban
* Ross, Skye a Lochaber (etholaeth seneddol y DU)

Oriel
-----

* Loch GairlochLoch Gairloch
* Kyle of Durness.Kyle of Durness.
* Loch LongLoch Long
* Ffordd un lôn, ger Aultivullin.Ffordd un lôn, ger Aultivullin.
* Blaven.Blaven.
* InvernessInverness
* Ynysoedd Loch Maree.Ynysoedd Loch Maree.
* Tu mewn i Ogof Smoo, Sutherland.Tu mewn i Ogof Smoo, Sutherland.
* Goleudy Penrhyn Wrath.Goleudy Penrhyn Wrath.
* Fiaduct Glenfinnan.Fiaduct Glenfinnan.

Gweler hefyd
------------

* Caithness, Sutherland ac Easter Ross (etholaeth seneddol y DU)
* Inverness, Nairn, Badenoch a Strathspey (etholaeth seneddol y DU)
Ffilm ddogfen 2015 yw ***Twinsters*** sy'n adrodd y stori go-iawn o ddwy chwaer unfath, wedi'u gwahanu ar enedigaeth, yn darganfod eu gilydd ar-lein, cyfarfod, a cadarnhau eu hunaniaeth gyda phrawf DNA ac yna'n archwilio agweddau o'u cefndir gyda'i gilydd.

Cefndir
-------

Myfyrwraig Ffrengig yw Anaïs Bordier sy'n astudio yn y DU. Mae'n eistedd ar fws yn Llundain pan mae ffrind yn anfon llun iddi wedi ei gymryd o fideo YouTube. Mae hi'n cael ei synnu gan debygrwydd pryd a gwedd y fenyw Americanaidd yn y fideo iddi hi ei hun, ond yn methu dod o hyd i fwy o wybodaeth. Rhai wythnosau'n ddiweddarach mae hi'n cael dolen i drelar y ffilm *21 & Over* sy'n cynnwys yr un fenyw. Ar ôl ychydig o ymchwil mae'n darganfod mai ei doppelganger yw actores o'r enw Samantha Futerman. Fel Bordier cafodd Futerman ei geni yn Ne Corea a chafodd hi ei mabwysiadu fel babi. Mae Bordier hefyd yn synnu i ddarganfod eu bod nhw yn rhannu dyddiad geni, felly anfonodd hi neges Facebook at ei gefell posibl.

Plot
----

Mae'r ffilm yn agor gyda Futerman yn egluro i'r gynulleidfa ei bod am rannu'r stori wallgof a ddigwyddodd iddi ychydig ddyddiau ynghynt. Mae'n cyflwyno ei theulu ac yn egluro ei bod yn derbyn cais ffrind ar Facebook gan ddieithryn, a phan mae hi'n edrych ar lun proffil y cyfrif mae hi'n gweld ei wyneb ei hun yn edrych yn ôl. Mae hi'n derbyn y cais ffrind ac yn cael neges gan Bordier sy'n lledawgrymu yn gryf y gallant fod yn efeilliaid a gofyn iddi am ragor o fanylion am ble cafodd ei geni. Mae'r ddwy wraig yn anfon negeseuon testun yn ôl ac ymlaen ac yn cytuno i siarad â'i gilydd ar Skype.

Mae Futerman yn mynd i weld yr arbenigwr gefeilliad Dr Nancy Segal ac mae'r ddwy ferch yn cymryd samplau DNA ar yr un pryd wrth ddefnyddio Skype. Mae taith i Lundain yn cael ei drefnu ac mae'r merched yn cyfarfod, gyda ffrindiau yn cynorthwyo. Y noson honno maen nhw'n siarad â Dr Segal dros Skype ac mae hi yn cadarnhau eu bod nhw'n efeilliaid unfath. Mae'r ffilm yn parhau i ddogfennu eu profiadau, gan gynnwys ymweliad Bordier i Futerman yng Nghaliffornia, a thaith wedi hynny i Seoul ar gyfer cynhadledd o blant mabwysiedig Corea. Drwy gydol yr amser, maen nhw wedi ceisio cysylltu a'u mam geni, sy'n gwadu cael gefeilliaid. Ar y diwedd, maen nhw'n cyfansoddi neges i'r wraig hon, i ddiolch iddi am roi bywyd iddyn nhw.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
* (Saesneg) *Twinsters*  ar wefan Internet Movie Database
Tudalen blaen y wefan Neopets
Gwefan anifeiliaid anwes cyfrifiadurol yw **Neopets**, a grëwyd ar 15 Tachwedd 1999 gan Adam Powell a Donna Williams. Yn ystod Mehefin 2005, prynodd y cwmni Viacom y wefan, am $160,000,000.

Mae Neopets yn cynnwys gêmau, siopau, ambell gystadleuaeth, NeoBoards ac adran premiwm. Mi fydd aelodau yn cael creu hyd at pedwar Neopet, ac yna cânt chwarae gyda nhw, eu bwydo nhw, a rhoi dillad arnynt gyda naill ai Neopoints neu Neocash.

Chwarae
-------

Mae Neopets wedi'i osod yn y byd ffug Neopia, sy'n cynnwys sawl dinas gwahanol - gall aelodau ddewis y ddinas y maen nhw'n dymuno ymweld wrth glicio'r bwtwm *explore* ar y bar offer. Mae bron pob dinas yn cynnwys siopau a lliw nodweddol sydd yn gyfateb i'r ddinas - er enghraifft y lliw *tylwyth teg* ar gyfer *Faerieland*.
Trwy gydol y gêm, bydd angen *Neopoints* ar yr aelod er mwyn prynu bwyd a nwyddau arall i'w anifail. Gall *Neopoints* gael eu hennill drwy chwarau'r gêmau ar y gwefan, ennill cystadleuaeth, y farchnad stoc, neu drwy brynu eitemau o'r siopau cyffredin ac yna eu hailwerthu am elw.

Enhgraifft o Neopet yn gwisgo dillad o'r NC Mall
### Themâu

Fel arfer, bydd thema'r capsiwl yn seiliedig ar ŵyl megis y Nadolig neu'r Pasg. Weithiau bydd capsiwl yn cael ei ryddhau i ddathlu tymhorau'r haf neu'r hydref. Ceir hefyd gapsiwlau arbennig i ddathlu penblwyddi'r Neopets a'r Neocash Mall.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Neopets – About Us". Cyrchwyd 2007-04-27. The site was launched on November 15, 1999.
Gwacawyd 50,000 o gartrefi cyfagos oherwydd y ffrwydriad hwn.
Trychineb niwclear a ddigwyddodd yn Nhalaith Fukushima, Japan, ar 11 Mawrth 2011 yw **Trychineb Niwclear Fukushima**.

Yn dilyn daeargryn 11 Mawrth 2011 ffrwydrodd adeilad gwarchodol dau o'r chwech adweithydd niwclear atomfa Fukushima Dai-ichi a gaiff ei reoli gan TEPCO. Cododd lefel ymbelydredd led-led Japan a danfonwyd pobl o'u cartrefi o fewn radiws o 30 km. Mae 5 o weithwyr y cwmni wedi marw o ganlyniad i'w hymdrechion i wneud yr adweithyddion yn saff.

Ar 11 Ebrill codwyd Lefel Rhyngwladol y drychineb o 5 i 7 sy'n ei gosod ar yr un lefel a Thrychineb Chernobyl (1986). Erbyn 29 Mawrth 2011, roedd isotopau ymbelydrol iodine-131 a caesium-137 wedi eu canfod mewn gwledydd mor bell a Gwlad yr Iâ, Swistir a gwledydd Prydain. Mae'r lefel uchel o blwtoniwm a ddarganfyddwyr yn nhir yr atomfa hefyd yn achosi pryder.

Gweler hefyd
------------

* Wraniwm
* Ynni niwclear
* Atomfa'r Wylfa, Môn
* Atomfa Trawsfynydd
* Rhestr o wledydd gyda phwer niwclear
* Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Saesneg y New York Times
Canlyniadau'r drychineb: adfeilion adeiladau Armero a ddinistriwyd gan y lleidlif.
Lleidlifoedd a llifoedd o graig folcanig a achoswyd gan echdoriad Nevado del Ruiz ar 13 Tachwedd 1985 oedd **trychineb Armero** a ddifethodd Armero a threfi cyfagos yng nghanolbarth Colombia gan ladd rhyw 23,000 o bobl.

Echdorodd y strato-losgfynydd yn nhalaith Tolima yn yr Andes ar ôl 69 mlynedd o fudandod. Cafodd y llywodraeth sawl rhybudd gan fylcanolegwyr ers mis Medi 1985, ond ni wnaed fawr o ymdrech i symud pobl o'r ardal. Ffrwydrodd lludw a chreigiau pyroclastig o grater Nevado del Ruiz, gan doddi rhewlifoedd y llosgfynydd ac achosi pedwar lahar i lithro i lawr y llethrau am 50 km yr awr. Cyflymodd y llifoedd mewn ceunentydd cul ac ymunodd â chwech afon ar droed y llosgfynydd.

Cafodd Armero, tref ail fwyaf Tolima a leolir rhyw 80 km o'r brifddinas Bogotá, ei gladdu gan laid a rwbel gan ladd 20,000 allan o 29,000 o drigolion. Yn ogystal, cafodd tua 3000 arall eu lladd mewn trefi a phentrefi cyfagos gan gynnwys Chinchiná. Delwedd enwocaf y drychineb oedd y lluniau o Omayra Sánchez, merch 13 oed a gafodd ei dal yn y llanastr am dridiau cyn iddi farw.

Hon oedd yr echdoriad a achosodd y nifer fwyaf o farwolaethau yn yr 20g yn ail yn unig i losgfynydd Mount Pelée ar Martinique ym 1902 a laddodd 29,000 o bobl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) 1985: Volcano kills thousands in Colombia, BBC. Adalwyd ar 21 Awst 2017.
Mae ardal **Penrhoslligwy** - yng nghymuned Penrhoslligwy, Ynys Môn - wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1961 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 24.49 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Un o wyth cwmwd canoloesol Cantref Gwarthaf yn ne-orllewin Cymru oedd **Penrhyn**. Yn wreiddiol yn rhan o deyrnas Dyfed, daeth yn rhan o deyrnas Deheubarth. Heddiw, mae tiriogaeth y cwmwd yn gorwedd yn ne-orllewin Sir Gaerfyrddin.

Cantref Gwarthaf a'i gymydau
Gorweddai Penrhyn yn ne-ddwyrain Cantref Gwarthaf gydag Afon Tywi yn gorwedd rhyngddo a chantref Cydweli dros yr afon i'r dwyrain. Roedd aber Afon Taf yn dynodi'r ffin orllewinol rhwng Penrhyn a chwmwd Talacharn. I'r gogledd, gorweddai cymydau Ystlwyf a Derllys. Roedd yn ffurfio penrhyn naturiol rhwng aberoedd Tywi a Thaf, felly, a dyna sut y cafodd ei enw.

Prif ganolfan y cwmwd oedd Llansteffan, tref a sefydlwyd gan y Normaniaid. O'u castell yn y dref honno, rheolai arglwyddi Llansteffan yr arglwyddiaeth o'r un enw, a oedd yn cynnwys hefyd gwmwd Derllys. Wedi ei gipio o ddwylo tywysogion Deheubarth, roedd yr arglwyddiaeth ym meddiant y teulu Carnville Normanaidd.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Cantref Gwarthaf
*Mae "Penrhudd" hefyd yn enw Cymraeg ar Penrith, Cumbria.*

Llysieuyn blodeuol a ddefnyddir yn y gegin ac i wella anhwylderau yw **Penrhudd** (Lladin: *Origanum vulgare*; Saesneg: *Oregano*) a thyf rhwng 20 – 80 cm o daldra drwy Ewrop a chanol a de Asia. Ystyr y gair Lladin *vulgare* ydy 'cyffredin' a daw'r gair Lladin Origanum o'r Roeg sy'n golygu "mynydd + mwynhau". Mae'r gair "rhudd" yn Gymraeg yn golygu "coch".

Coginio
-------

Coginio Groegaidd ac Eidalaidd sy'n defnyddio'r perlysieuyn hwn fwyaf. Dim ond y dail a ddefnyddir ar gyfer coginio. Yn rhyfedd iawn, mae'r blodyn sych yn fwy lliwgar nag un ffres!. Fe'i defnyddir fel arfer gyda thomatos, olifau a brenhinllys. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o berlysiau Eidalaidd, mae Penrhudd yn wych gyda bwyd cynnes a bwyd oer. Defnyddiwyd y perlysieuyn yma yn ne'r Eidal ers canrifoedd ar bitsas.

Rhinweddau meddygol
-------------------

Mae llawer iawn o asid ffolig a fflafonoidau (*flavonoids*) mewn Penrhudd. Mae ganddo hefyd y gallu i wrthsefyll microbau a phathogenau megis *Listeria monocytogenes*. Yn y Philippines caiff ei ddefnyddio yn unig fel 'cyffur' atal peswch, ac nid fel perlysieuyn.

Tad meddygaeth oedd Hippocrates, ac arferai ef ddefnyddio Penrhudd fel gwrthseptig ac ar gyfer anhwylderau'r bol a'r ysgyfaint.

Yn ddiweddar canfuwyd ei fod yn ddefnyddiol i wrthsefyll Methicillin-resistant Staphylococcus aureus (MRSA), ac yn fwy effeithiol nag 18 cyffur a ddefnyddir heddiw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Archifwyd 2007-09-30 yn y Peiriant Wayback.. Oregano leaves are more flavourful when dried
2. ↑  Llyfr: 'Antibacterial and Antioxidant Activities of Essential Oils Isolated from *Thymbra capitata'* L. (Cav.) a *Origanum vulgare* yn "Agric. Food Chem." Cyfrol 53, Rhif 21
3. ↑  "Himalayan Oregano Effective Against MRSA", 2008

Gweler hefyd
------------

* Meddygon Myddfai
* Llysiau Rhinweddol
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol