Roedd **Thomas Foulkes** (1731, - 15 Mai, 1802) yn gynghorydd, sef bregethwr cynnar, oedd a chysylltiadau cryf gyda dwy blaid y Methodistiaid, Y Methodistiaid Wesleaidd a'r Methodistiaid Calfinaidd.

Cefndir ei grefydd
------------------

Ganwyd Thomas Foulkes yn Llandrillo, Sir Feirionnydd. Tyddynwyr oedd ei rieni. Pan oedd tua 23 mlwydd oed symudodd i Gaer i weithio fel saer coed. Yng Nghaer daeth yn gyfeillgar â gŵr ieuanc o'r enw Robert Roberts, yr hwn a fu wedi hynny yn weinidog Wesleaidd. O dan ddylanwad ei gyfaill dechreuodd mynychu Capel Wesleaidd yr Octagon. Ymunodd â chymdeithas y Wesleaid yn Neston, Swydd Gaer lle clywodd John Wesley  yn pregethu ym 1756 gan ddod dan deimladau ysbrydol dwys.

Ychydig wedi ei dröedigaeth yng Nghaer symudodd i'r Bala i agor siop. Gan nad oedd achos Wesleaidd yn Y Bala, ymunodd a seiat y Methodistiaid Calfinaidd yno, a dechreuodd cynghori i'r enwad hwnnw. Gan fod dwy blaid y Methodistiaid, ar y pryd, yn parhau i fod yn gymdeithasau o fewn Eglwys Loegr, mi fyddai'n anghyfreithiol i aelodau oedd heb eu hordeinio'n offeiriaid Eglwys Loegr *pregethu*. I osgoi eu herlyn galwyd y pregethwyr lleyg yn *Gynghorwyr* a'r hyn roeddynt yn dweud wrth gymdeithasau a seiadau yn *air o gyngor* yn hytrach na phregeth.

Priodasau
---------

Lydia 3ydd wraig Foulkes
Priododd Thomas Foulkes teirgwaith, roedd pob un o'i wragedd a chysylltiadau pwysig yn hanes datblygiad Methodistiaeth Galfinaidd Cymru. Margaret, ferch Humphrey Jones oedd ei wraig gyntaf, bu eu priodas ym 1758. Roedd Humphrey Jones yn un o sylfaenwyr Methodistiaeth Galfinaidd yn Y Bala ac yn gyfaill a gohebydd i Howel Harris. Bu Margaret farw o wewyr esgor ym 1759, ni fu plentyn byw o'r briodas. Ym 1761, priodwyd Foulkes â Jane, gweddw David Jones a mam Sarah Jones, a ddaeth wraig i Thomas Charles  ym 1783. Bu Jane farw ym 1785.

Roedd Thomas a Sarah Charles, hefyd, yn cadw siop yn y Bala, gan nad oedd gan Thomas bywoliaeth eglwysig, er gwaetha'r ffaith ei fod yn offeiriad Eglwys Loegr; y siop oedd unig gynhaliaeth y teulu. Er mwyn peidio gorfod cystadlu am fusnes efo'i llysferch a'i fab yng nghyfraith enwog symudodd Thomas Foulkes i Fachynlleth gan agor siop yno.

Trydedd wraig Thomas Foulkes oedd Lydia, merch i Simon Lloyd, Plas yn Dre'r Bala a chwaer i Simon Lloyd (1756 - 1836)  un o offeiriaid cyfoethogaf y Methodistiaid. Bu iddynt wyth o blant.

Deuoliaeth
----------

Er ei fod wedi dod yn gynghorydd i'r Methodistiaid Calfinaidd, parhaodd Thomas Foulkes i ddanfon arian i achos y Methodistiaid Wesleaidd, ac i John Wesley ei hun. Talodd am gyfieithu a chyhoeddi cyfieithiadau John Evans o *Brif Feddyginiaeth* Wesley ym 1759 ac o'i *Reolau yr Unol Gymdeithasau* ym 1761.

Marwolaeth
----------

Ym 1802 daeth Owen Davies a John Hughes i Fachynlleth ar ran y genhadaeth Wesleaidd Gymraeg newydd, croesawodd Foulkes nhw i'w gartref a threfnodd iddynt bregethu yn y capel Calfinaidd lleol. Cafodd strôc yn ystod pregeth Davies a bu farw ychydig ddyddiau yn niweddarach, gan ei esgeuluso o'r frwydr daeth wedi hynny rhwng yr enwadau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "FOULK(E)S, THOMAS (1731 - 1802), cynghorwr Methodistaidd bore | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2020-03-30.
2. ↑  "Wesley [Westley], John (1703–1791), Church of England clergyman and a founder of Methodism". *Oxford Dictionary of National Biography* (yn Saesneg). doi:10.1093/ref:odnb/29069. Cyrchwyd 2020-03-30.
3. ↑  Yr Eurgrawn Wesleaidd Rhagfyr 1829
4. ↑  Jones, John Morgan Y Tadau Methodistaidd Cyfrol II. Gwasg Lewis Evans, Abertawe (1897). Tudalen 91. Y Tadau Methodistaidd : eu llafur a'u llwyddiant
5. ↑  "CHARLES, THOMAS ('Charles o'r Bala'; 1755 - 1814). | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2020-03-30.
6. ↑  "LLOYD, SIMON (1756 - 1836), clerigwr Methodistaidd | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2020-03-30.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |