Cynddelw ar ddiwedd ei oes

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Robert Ellis (Cynddelw)** |

Bardd, golygydd a geiriadurwr Cymreig oedd **Robert Ellis** (3 Chwefror 1812 – 19 Awst 1875), neu **Cynddelw**, ganed yn Nhyn y Meini, Bryndreiniog, ger Penybontfawr, plwyf Llanrhaeadr-ym-Mochnant, yn yr hen Sir Drefaldwyn, (Powys). Un o'i weithiau mwyaf nodedig yw'r cywydd i'r Berwyn, sy'n cychwyn gydag, *I Ferwyn af i orwedd, ei graig fawr yn garreg fedd*.

Gyrfa a gwaith llenyddol
------------------------

Gwas fferm ydoedd o 1822 hyd 1835. Dechreuodd bregethu yn 1834 a chafodd yrfa hir fel gweinidog gyda'r Bedyddwyr. Bu'n gweinidogaethu yn Llanelian a Llanddulas, 1836-8 ; Glynceiriog, 1838-42; Sirhowy, 1847-62 a Chaernarfon rhwng 1862-75.

Bu'n olygydd ar y cylchgronau *Y Tyst Apostolaidd* (1845-1850) ac *Y Tyst* (1857). Cyfranodd erthyglau ar Carnhuanawc a Dr William Owen Pughe i'r *Gwyddoniadur Cymreig* yn ogystal â chynorthwyodd Gweirydd ap Rhys ar ei gampwaith *Hanes y Brytaniaid a'r Cymry*.

Roedd Cynddelw yn ffigwr adnabyddus ym myd llenyddol Cymru ganol y 19g. Golygodd *Geiriadur y Bardd* (d.d.), ac ail argraffiadiau o ddau glasur o'r 18g, sef *Gorchestion Beirdd Cymru* (1864) a *Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym* (*sic*) (Lerpwl, 1873).

Gweithiai'n gadarn o blaid y Gymraeg ac yn 1867 cyhoeddodd ei eiriadur arloesol *Geiriadur Cymreig Cymraeg*, gyda'r is-deitl "sef, Geiriau Cymraeg yn cael eu hegluro yn Gymraeg". Dyma'r geiriadur uniaith Gymraeg gyntaf. Symbyliad Cynddelw oedd ennyn mwy o barch gan y Cymry at eu hiaith eu hunain. Fel y dywed yn ei ragymadrodd i'r gyfrol,

> Dyma i chwi gynnyg newydd, a gwahanol i ddim a gafwyd o'r blaen, ym maes Geiriaduriaeth hen iaith y Cymry... Pa beth a ddywedasai y Saeson pe buasent yn awr heb yr un Geirlyfr yn eu hiaith eu hunain, namyn Saesonaeg a Lladin, neu Saesonaeg a Ffrangcaeg, etc.? Ond gadawyd ni hyd heddyw i ymdaro fel y gallem ar Eirlyfrau Cymraeg wedi eu hegluro yn Saesonaeg, neu yn y gwrthwyneb.
> 
> 

O'i waith ei hun, cyhoeddodd *Manion Hynafiaethol* (1873), cofiannau i'w athro John Williams (1805–1856) a Dr Ellis Evans o Gefn-mawr. Ymddangosodd eu cerddi yn y wasg Gymraeg ac fe'i cyhoeddwyd mewn un gyfrol, *Barddoniaeth Cynddelw* (1877) wedi ei farw yn ei hen gartref, y Gartheryr, rhwng Croesoswallt a Llanrhaeadr.

Llyfryddiaeth
-------------

### Gwaith Cynddelw

Llyfrau gwreiddiol
* *Tafol y Beirdd*
* *Geiriadur y Bardd* (H. Humphreys, Caernarfon. Dim dyddiad, tua'r 1870au)
* *Geiriadur Cymreig Cymraeg* (1867)
* *Manon Hynafiaethol* (1873)
* *Barddoniaeth Cynddelw*, golygwyd gan Ioan Arfon (1877)

Golygydd
* *Gorchestion Beirdd Cymru* (1864)
* *Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym* (*sic*) (Isaac Foulkes, Lerpwl, 1873)

### Llyfryddiaeth

* D. Ambrose Jones, *Llenyddiaeth a Llenorion Cymreig y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg* (Lerpwl, 1922). Tud. 84-86.
* David Williams, *Cofiant Cynddelw* (1925)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Ar-lein; Gwefan y Llyfrgell Genedlaethol; adalwyd 04/11/2012

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 51340427
* LCCN: no2001050423
* ISNI: 0000 0000 6402 271X
* GND: 1053041659
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |