Roedd **Ysbyty Frenhinol Hamadryad** (ar lafar, talfyrir i **Ysbyty Hamadryad**) yn ysbyty morwyr ac yn ddiweddarach yn ysbyty seiciatrig yn ardal y dociau Caerdydd. Roedd wedi disodli llong ysbyty, yr hen HMS Hamadryad, ym 1905. Ar ôl iddi gau yn 2002 cafodd y safle ei ailddatblygu ar gyfer defnydd preswyl.

Hanes
-----

### Llong ysbyty

Llong-ysbyty o flaen adeilad newydd yr ysbyty (1904–1905)
Ym 1866 cafodd ffrigad 43 oed, HMS Hamadryad, ei thynnu o Dartmouth i Gaerdydd a'i gosod fel llong ysbyty ar gost o £2,791. Roedd Swyddog Iechyd Meddygol y dref, Dr Henry Paine, wedi nodi'r angen am ysbyty morwyr oherwydd y llu o afiechydon a ddygwyd i'r dociau gan forwyr o dramor. Rhoddwyd darn o dir gwastraff yn Nociau Caerdydd o'r enw Rat Island gan John Crichton Stuart, 3ydd ardalydd Bute ac agorodd y llong ysbyty i gleifion ym mis Tachwedd 1866. Yn ei blwyddyn gyntaf derbyniwyd 400 o gleifion ac ariannwyd y driniaeth am ddim gan ardoll o ddau swllt. y can tunnell o longau yn Nociau Caerdydd. Roedd llong yr ysbyty aros ar y safle hwn hyd 1905, pan agorwyd ysbyty parhaol. Cafodd Hamadryad ei ail-lifo a'i dynnu ymaith i'w sgrapio.

### Cyfleuster parhaol

Ysbyty Frenhinol Hamadryad, golygfa gefn (2007)
I nodi Jiwbilî Diemwnt y Frenhines Fictoria ym 1897, penderfynwyd adeiladu ysbyty parhaol i forwyr yn agos at safle'r llong ysbyty. Erbyn hynny roedd 10,000 o forwyr (cleifion mewnol ac allanol) yn cael eu trin bob blwyddyn. Ar ei farwolaeth yn 1900, gadawodd Ardalydd Bute £20,000 tuag at gost yr adeilad newydd ac ategwyd hyn gan danysgrifiadau ychwanegol o £12,000 ac elw basâr, a gododd £4,400. Adeiladwyd adeilad ysbyty newydd sbon o frics coch, carreg a theracota yn union i’r gorllewin o safle’r llong, a ddyluniwyd gan E.W.M. Corbett, pensaer ystadau Ardalydd Bute. Disgrifiodd yr hanesydd pensaernïol John Newman y cynllun fel "Perfformiad gwefreiddiol yn arddull [Corbett] hoff arddull y Frenhines-Anne-cum-Jacobeaidd". Gosodwyd y garreg sylfaen ar 7 Awst 1902 gan 4ydd Ardalydd Bute, mab yr ewyllysiwr. Cafodd yr adeilad newydd, a enwyd yn Ysbyty Brenhinol Hamadryad, ei agor gan yr Ardalydd ar 29 Mehefin 1905.

Roedd gan yr ysbyty 54 o welyau, goleuadau trydan a chyfleusterau pelydr-x. Parhaodd yn ysbyty morwyr (un o ddau yn unig ym Mhrydain sy'n cynnig triniaeth am ddim i forwyr yn unig) tan 1948. Yn dilyn ffurfio'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol daeth yn ysbyty cyffredinol ac yna'n gyfleuster seiciatrig.

Ar ôl i'r 30 o gleifion iechyd meddwl sy'n weddill gael eu trosglwyddo i Ysbyty Dewi Sant yn Nhreganna oedd newydd agor, caewyd yr ysbyty o'r diwedd yn 2002.

Ailddatblygu
------------

Mae rhai o'r adeiladau ar y safle yn parhau i gael eu defnyddio fel canolfan gofal dydd iechyd meddwl. Mae caniatâd cynllunio wedi ei gytuno ar gyfer codi tai ar safle'r hen ysbyty. Yn 2015 argymhellwyd cais cynllunio ar gyfer bloc o fflatiau gyda thai fforddiadwy i'w gymeradwyo gan bwyllgor cynllunio Cyngor Caerdydd. Roedd Ysgol Hamadryad, ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg, i fod i symud i'r safle yn 2017, ond symudodd i adeilad newydd ar y safle ym mis Ionawr 2019.

Dr Gary Jenkins
---------------

Roedd y Dr Gary Jenkins yn gweithio fel seiciatrydd yn yr Ysbyty. Lladdwyd Dr Jenkins mewn ymosodiad homoffobig yn Mharc Bute yn haf 2021.

Gweler hefyd
------------

* Ysgol Gynradd Gymraeg Hamadryad

Darllen pellach
---------------

* Mayberry, J F (20 December 1980). "The Hamadryad Hospital Ship for Seamen, 1866-1905.". *British Medical Journal* **281** (6256): 1690–1692. doi:10.1136/bmj.281.6256.1690. .
* Hindess, Gordon (2014). "Dr Henry James Paine: medical officer of health for Cardiff 1853–1889" (PDF). The Friends of Cathays Cemetery.
* "Archive for the 'Hamadryad Hospital'". The Whitchurch Hospital Historical Society.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  Phil Carradice (2013) (e-book), *The Ships of Pembroke Dockyard*, Amberley Publishing, pp. 52–53, ISBN 978-1-4456-1310-9,
2. 1 2 3 4  Ruth Mosalski (21 July 2015). "Former Cardiff hospital could finally be turned into affordable housing if developers get green light". *Wales Online*. Cyrchwyd 10 December 2015.
3. ↑  "Lord Bute's Will – Bequest to the Seaman's Hospital – Explanation of the Conditions". *Western Mail*. 19 October 1900. t. 5. Cyrchwyd 10 December 2015 – drwy British Newspaper Archive.
4. ↑  "Royal Hamadryad Hospital, Hamadryad Road, Butetown, Cardiff". Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Wales. Cyrchwyd 10 December 2015.
5. ↑  Newman, John; Ward, Stephen; Anthony, Ward (1995). *Glamorgan: (Mid Glamorgan, South Glamorgan and West Glamorgan)*. Penguin Books. tt. 104, 268. ISBN 978-0-14-071056-4.
6. ↑  Nodyn:Cite newspaper The Times
7. ↑  "Items of Local News". *Western Daily Press*. 30 June 1905. t. 5. Cyrchwyd 10 December 2015 – drwy British Newspaper Archive. "The Marquis of Bute yesterday opened the Royal Hamadyad(sic) Seaman's Hospital at Cardiff."
8. ↑  "GB 0214 DHHA – Royal Hamadryad Hospital – Administrative/biographical history". Glamorgan Archives. Cyrchwyd 18 December 2015.
9. ↑  "Royal Hamadryad Day Hospital (EMI), Cardiff". National Archives. Cyrchwyd 22 February 2019.
10. ↑  "New hospital opens doors". BBC News. 2 March 2002. Cyrchwyd 10 December 2015.
11. ↑  Evans, Gareth (31 March 2016). "New Cardiff school to pay homage to former hospital". *Wales Online*.
12. ↑  "Hanes yr ysgol / The school's history". *Ysgol Hamadryad*. Cyrchwyd 28 January 2019.

Cyfeiriadau
-----------