Roedd **bwrdeistrefi dinesig** yn fath o ardal llywodraeth leol a fodolai yng Nghymru a Lloegr rhwng 1835 a 1974.

Hanes
-----

### Deddf Corfforaethau Dinesig 1835

Roedd bwrdeistrefi wedi bodoli yng Nghymru ers yr oesoedd canol. Erbyn diwedd yr Oesoedd Canol roeddent wedi dod o dan reolaeth frenhinol, gyda chorfforaethau wedi'u sefydlu trwy siarter frenhinol. Nid oedd y corfforaethau hyn yn cael eu hethol yn boblogaidd: yn nodweddiadol roeddent yn oligarchies hunan-ddewisol, yn cael eu henwebu gan urddau masnachwyr neu dan reolaeth arglwydd y faenor. Penodwyd Comisiwn Brenhinol ym 1833 i ymchwilio i'r gwahanol gorfforaethau bwrdeistrefol yng Nghymru. Roedd gan y mwyafrif gynghorau cyffredin hunan-etholedig, yr oedd eu haelodau yn gwasanaethu am oes. Lle'r oedd etholiad, roedd aelodau presennol y gorfforaeth yn aml yn enwebu'r etholwyr i bob pwrpas. Yn dilyn adroddiad y comisiwn brenhinol, cyflwynwyd deddfwriaeth i ddiwygio corfforaethau bwrdeistrefol.

Roedd Deddf Corfforaethau Dinesig 1835 yn darparu ar gyfer ffurf ddiwygiedig o lywodraeth dref, a ddynodwyd yn fwrdeistref ddinesig. Cyflwynodd y Ddeddf system unffurf o lywodraeth tref mewn bwrdeistrefi dinesig, gyda chyngor tref etholedig, yn cynnwys maer, henaduriaid a chynghorwyr i oruchwylio llawer o faterion lleol. Roedd y ddeddfwriaeth yn ei gwneud yn ofynnol i bob corfforaeth ddinesig gael ei hethol yn unol â masnachfraint safonol, yn seiliedig ar berchnogaeth eiddo. Diwygiodd y Ddeddf 178 o fwrdeistrefi. Ar yr un pryd, sefydlwyd trefn lle gallai deiliaid tai preswyl tref ddeisebu'r Goron drwy'r Cyfrin Gyngor i ganiatáu siarter corffori, gan wneud yr ardal yn fwrdeistref ddinesig.

Nifer o ddeddfau seneddol pellach ddiwygiodd ddeddfwriaeth 1835. Diddymwyd pob un o'r rhain a'u disodli gan Ddeddf Corfforaethau Dinesig 1882. Darparodd Deddf 1882 a Deddf Llywodraeth Leol 1933 gydgrynhoi'r sail statudol ar gyfer bwrdeistrefi dinesig hyd at eu diddymu. Roedd newid pwysig yn neddfwriaeth 1933 yn dileu hawl deiliaid tai preswyl i ddeisebu corffori. Yn y dyfodol, dim ond cynghorau dosbarth trefol neu wledig presennol a allai wneud deisebau.

Ni ddiddymwyd ar unwaith y bwrdeisdrefi nas diwygiwyd gan y Ddeddf. Wedi hynny ceisiodd nifer ohonynt siarteri newydd fel bwrdeistrefi dinesig; diddymwyd y rhai na wnaethant yn derfynol ym 1887 gan Ddeddf Corfforaethau Dinesig 1886.

### Ddeddf Llywodraeth Leol 1972

Diddymwyd y bwrdeistrefi dinesig ar 1 Ebrill 1974 gan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Yng Nghymru, cawsant eu disodli gan Dosbarthau.

Yn y rhan fwyaf o achosion, etifeddwyd breintiau dinesig ac arfbais y bwrdeistrefi a ddiddymwyd gan un o'r awdurdodau lleol newydd. Caniatawyd i gynghorau dosbarth wneud cais am siarter i dderbyn statws bwrdeistref, tra daeth bwrdeistrefi dinesig bach yng gymuned olynol gyda chynghorau tref dan arweiniad maer tref. Mewn rhai achosion ffurfiwyd ymddiriedolwyr siarter, sef pwyllgor arbennig o gynghorwyr dosbarth, i barhau â maeriaeth tref neu ddinas.

Bwrdsistref Yng Nghymru
-----------------------

### Creu yn 1836

| Bwrdeistref Ddinesig | Sir | Crewyd | Diddymwyd | Ailwampio |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Beaumaris MB | Anglesey | 1836 | 1974 | Anglesey - Ynys Môn |
| Brecknock MB | Brecknockshire | 1836 | 1974 | Brecknock |
| Carnarvon MB | Caernarfonshire | 1836 | 1974 | Arfon |
| Pwllheli MB | Caernarfonshire | 1836 | 1974 | Dwyfor |
| Aberystwyth MB | Cardiganshire | 1836 | 1974 | Ceredigion |
| Cardigan MB | Cardiganshire | 1836 | 1974 | Ceredigion |
| Cyngor Bwrdeistref Caerfyrddin | Sir Gaerfyrddin | 1836 | 1974 | Cyngor Dosbarth Caerfyrddin |
| Llandovery MB | Sir Gaerfyrddin | 1836 | 1974 | Dinefwr |
| Denbigh MB | Denbighshire | 1836 | 1974 | Glyndŵr |
| Ruthin MB | Denbighshire | 1836 | 1974 | Glyndŵr |
| Flint MB | Flintshire | 1836 | 1974 | Delyn |
| Cardiff MB | Glamorganshire | 1836 | 1889 | Cardiff CB |
| Neath MB | Glamorganshire | 1836 | 1974 | Neath |
| Swansea MB | Glamorganshire | 1836 | 1889 | Swansea CB |
| Monmouth MB | Monmouthshire | 1836 | 1974 | Monmouth |
| Newport MB | Monmouthshire | 1836 | 1891 | Newport CB |
| Llanidloes MB | Montgomeryshire | 1836 | 1974 | Montgomery |
| Welshpool MB | Montgomeryshire | 1836 | 1974 | Montgomery |
| Haverfordwest MB | Pembrokeshire | 1836 | 1974 | Preseli |
| Pembroke MB | Pembrokeshire | 1836 | 1974 | South Pembrokeshire |
| Tenby MB | Pembrokeshire | 1836 | 1974 | South Pembrokeshire |
|

### 1837-82

| Bwrdeistref Ddinesig | Sir | Crewyd | Diddymwyd | Ailwampio |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Wrexham MB | Denbighshire | 1857 | 1974 | Wrexham Maelor |
| Aberavon MB‡ | Glamorganshire | 1861 | 1921 | Port Talbot MB |
| Conwy MB‡ | Caernarfonshire | 1877 | 1974 | District of Aberconwy |

### 1882–99

| Bwrdeistref Ddinesig | Sir | Crewyd | Diddymwyd | Ailwampio |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Bangor MB† | Caernarfonshire | 1883 | 1974 | Arfon |
| Lampeter MB† | Cardiganshire | 1884 | 1974 | Ceredigion |
| Cydweli | Sir Gaerfyrddin | 1885 | 1974 | Cyngor Bwrdeistref Llanelli |
| Llanfyllin MB† | Montgomeryshire | 1885 | 1974 | Montgomery |
| Montgomery MB† | Montgomeryshire | 1885 | 1974 | Montgomery |
| Cowbridge MB | Glamorganshire | 1887 | 1974 | Vale of Glamorgan |
| Abergavenny MB | Monmouthshire | 1899 | 1974 | Monmouth |

### 1900–39

| Bwrdeistref Ddinesig | Sir | Crewyd | Diddymwyd | Ailwampio |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Merthyr Tydfil MB | Glamorganshire | 1905 | 1908 | Merthyr Tydfil CB |
| Bwrdeistref Ddinesig Llanelly (1913–66), Llanelli (1966-74) | Sir Gaerfyrddin | 1913 | 1974 | Cyngor Bwrdeistref Llanelli |
| Port Talbot MB | Glamorganshire | 1921 | 1974 | Afan |
| Colwyn Bay MB | Denbighshire | 1934 | 1974 | Colwyn |
| Barry MB | Glamorganshire | 1938 | 1974 | Vale of Glamorgan |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Municipal Corporations Act 1835 (C.76), S. 141
2. ↑  Local Government Act 1933 (C. 51), S.129
3. ↑  "Conway: Its charter and corporation". *North Wales Chronicle*. Bangor. 17 March 1877. t. 4. Cyrchwyd 9 November 2022.