|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Hanes bywyd Thomas Edwards bardd gynt o'r Nant** |

Mae **Hanes Bywyd Thomas Edwards, Bardd, Gynt O'r Nant, Gerllaw Dinbych; Wedi Ei Ysgrifenu Ganddo Ef Ei Hun, yn ei 67ain flwyddyn o'i oedran**, yn hunangofiant byr gan Twm o'r Nant. Cyhoeddwyd y llyfr yn wreiddiol ym 1806 gan wasg John Jones (Pyll). Cafodd y llyfryn ei ail argraffu nifer fawr o weithiau. Cyhoeddodd Pyll, ei hun o leiaf 6 argraffiad ohono. Cyhoeddodd Hugh Humphreys, Caernarfon y llyfr o leiaf teirgwaith, yn gyntaf fel un o'i lyfrau Ceiniog ac yna yn un o'r casgliadau o 24 o lyfrau ceiniog wedi rhwymo at ei gilydd ac wedyn yn un o'r casgliadau 48 o lyfrau ceiniog wedi rhwymo at ei gilydd. Cafodd yr hunangofiant ei ddefnyddio fel cyflwyniad i *Gardd o Gerddi* Thomas Edwards, gwasg D Jones, Merthyr Tudful (1846) a chafodd addasiad o'r llyfryn ei gynnwys yn *Gwaith Twm o'r Nant Cyfrol I*, Cyfres y Fil (1909). Cafwyd sawl argraffiad arall gan weisg eraill hefyd.

Yn ei gyflwyniad i'r gwaith mae Twm yn egluro bod "amryw ddynion (wedi) fy annog i ysgrifennu Hanes fy Mywyd o'm genedigaeth, neu yn hytrach o'r hyd yr wyf yn sicr o gofio". Mae'n gynnwys ychydig o atgofion ei blentyndod. Mae'n egluro sut cafodd yr enw Twm o'r Nant (roedd bachgen arall o deulu mwy parchus yn yr ardal yn rhannu'r un enw. Y Bachgen parchus cafodd ei adnabod fel Thomas a 'r bachgen tlawd cafodd ei lysenwi'n Twm). Mab i Evan Edward oedd Twm, ac yn cael ei adnabod fel Thomas Ifan, yn ei blentyndod, yn ôl trefn Cymraeg y cyfnod. Dywedodd athro ysgol Saesneg iddo "na fyddai ond bastardiaid yn myned ar ôl yr enw cyntaf", gan hynny newidiodd i fod yn Thomas Edwards. Mae o'n sôn am sut magwyd ei ddiddordeb barddonol trwy ysgrifennu cofnodion o ganeuon bardd anllythrennog. Mae o'n ddweud ei fod wedi dechrau ysgrifennu cerddi ac anterliwtiau ei hun cyn ei fod yn 9 mlwydd oed. Cawn hanes ei berfformiad cyntaf mewn anterliwt, yn chware rhan y ferch, pan oedd tua 12 mlwydd oed.

Rhwng 13 a 20 oed chwarae a chyfansoddi anterliwtiau oedd prif ddiddanwch Twm. Yn 20 oed dechreuodd caru merch oedd "yn tueddu at grefydd", gan hynny rhoddodd y gorau i'r anterliwtiau a dechrau gwneud gwaith mwy cyfrifol. Dechreuodd cario coed o ystâd Gwaenynog i Ruddlan. Trwy ddyfeisgarwch bu'n llwyddiannus iawn yn y gwaith. Daeth y llwyddiant i ben pan fu farw'r ceffylau roedd yn defnyddio i gario coed o'r clafr a marsiandwr oedd mewn dyled i Twm ffoi dros y môr heb ei dalu. I godi arian trodd Twm yn ôl at ysgrifennu a pherfformio anterliwtiau. Wedi cael digon o bres o'r anterliwtiau i brynu ceffyl a chert newydd, mae'n dechrau cario nwyddau o Gaer i fusnesau yn Ninbych a'r ardal. Ar ôl 12 mlynedd o gario o Gaer mae'n dychwelyd at gario coed ac yn cael llwyddiant ariannol wrth wneud.

Gan fod Twm yn ennill arian dda o'i waith cario, gofynnodd ewythr iddo i fynd yn feichiau iddo am ddyled £30. Roedd yr ewythr yn sicr bod modd iddo dalu'r ddyled ond cael ychydig o amser ac na fyddai unrhyw berygl i Twm. Methodd yr ewyrth i dalu ei ddyled a thynnodd hynny Twm i ddyled a thrafferthion cyfreithiol costus. I osgoi ei ddyledwyr aeth Twm ar ffo, yn gyntaf i Drefaldwyn ac wedyn i Landeilo.

Ail gydiodd Twm yn y gwaith cario coed yn Sir Gaerfyrddin ac er mwyn cael to dros ben y teulu cymerodd ofal am dollborth yn Llandeilo. Mae'r llyfr yn adrodd profiad rhyfedd cafodd Twm a'i deulu wrth gadw'r tollborth. Mi fyddai'n weld *cyhyraeth* neu "toili ", rhith angladd oedd yn arwyddo bod rhywun ar fin marw, yn mynd heibio'r gât. Bydda'i hefyd yn gweld canhwyllau corff, arwydd arall o angau yn mynd heibio.

> Mi welais fy hun, ryw noswaith, *hers* yn myned trwy'r gate, a hithau yng nghauad; gweled y ceffylau a'r *harness*, a'r hogyn *postilion* a'r *coachman*, a'r siobau rhawn fydd ar dopiau hers, a'r olwynion yn pasio'r cerrig yn y ffordd fel y byddai olwynion eraill a'r claddedigaethau yr un modd, mor debyg, yn elor ac yn frethyn du, neu os rhyw un ieuanc a gleddid, byddai fel cynfas wen; ac weithiau yn gweled canwyll gref yn myned heibio.   
>   
> Unwaith pan alwodd rhyw drafaeliwr yn y *gate*,"Edrwch acw," eb ef, "dacw gannwyll gorph yn dyfod hyd y caeau o'r ffordd fawr gerllaw; felly ni a ddaliasom sylw arni yn dyfod, megys o'r tu arall i'r lan; weithiau yn agos i'r ffordd, waith arall enyd yn y caeau; ac yn mhen ychydig bu raid i gorph ddyfod yr unffordd ag yr oedd y ganwyll; oblegid fod yr hen ffordd yn llawn o eira.
> 
> 
> 

Wedi bod yn cadw tafarn am ychydig yn Llandeilo trodd Twm yn ôl at ysgrifennu a pherfformio anterliwtiau a dychwelodd adref i'r gogledd. Ysgrifennodd ei hunangofiant, a bu farw 4 blynedd yn niweddarach ym 1810.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Edwards (Twm o'r Nant), Thomas (1840). *Hanes bywyd Thomas Edwards bardd gynt or Nant* (arg. 6). Llanrwst: John Jones (Pyll).
2. ↑  Edwards, Thomas. "Hanes bywyd Thomas Edwards, bardd, gynt o'r Nant, gerllaw Nantglyn, Swydd Dinbych, cyhoeddwyd 1849". *Casgliad y Werin Cymru*. Cyrchwyd 2022-10-23.
3. ↑  Edwards, Owen Morgan (1909). "Gwaith Twm o'r Nant Cyf I -Book Reader - Wikimedia" (PDF). *bookreader.toolforge.org*. Cyrchwyd 2022-10-23.