Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Margam**. Fe'i lleolir ger Port Talbot yn agos i gyffordd 39 o draffordd yr M4.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Jeremy Miles (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Christina Rees (Llafur).

Hanes
-----

Parc Gwledig Margam
Orendy Margam: y mwyaf yn Ewrop
Roedd Margam yn gymuned hynafol Gymreig ac arferai fod yn rhan o gwmwd Tir Iarll. Yn wreiddiol cawsai ei ddominyddu gan Abaty Margam, tŷ cefnog y Sistersiaid a sefydlwyd ym 1147. Pan ddiddymwyd yr abatai, daeth yr abaty i feddiant y teulu Mansel a dilynwyd hwy gan eu disgynyddion benywaidd, y teulu Talbot a oedd yn gangen o deulu Iarll Amwythig.

Parhaodd eglwys y plwyf i weithredu o gorff Abaty Margam, ac mae'n parhau i wneud hynny o hyd. Mae Castell Margam yn cynnwys adfeilion o'r Chapter House a chofgolofnau mawrion o'r 17eg a'r 18g. Yn yr Amgueddfa Gerrig ceir tystiolaeth bwysig am ddyfodiad Cristnogaeth cynnar i'r ardal.

Gyda dyfodiad y chwyldro diwydiannol, daeth plwyf Margam yn bwysig am ddau reswm. Yn gyntaf, roedd yno harbwr da a ddatblygwyd yn ddiweddarach i fod yn Bort Talbot. Rhoddwyd yr enw iddo fel teyrnged i un o ysweiniaid Margam. Yn ail, roedd yno gyflenwad o lo a gwelwyd datblygiad sylweddol yn y diwydiant glo ar ddiwedd y 18g. Golygodd y cyfuniad o lo a thrafnidiaeth effeithiol o'r harbwr bod Margam wedi chwarae rhan bwysig yn nhirwedd diwydiannol De Cymru.

Yn wreiddiol, trigai gweithwyr y pyllau glo i ffwrdd o bentref Margam ei hun, yn fwyaf amlwg ym mhentref Taibach. Wrth i amser fynd yn ei flaen, fodd bynnag, datblygodd y plwyf i gyd i fod yn gymuned o weithwyr diwydiannol. Yn sgîl hyn, datblygodd Margam i fod yn un o faesdrefi Port Talbot ac mae'n parhau felly tan heddiw.

Serch hynny, nid oedd tiroedd Abaty Margam wedi eu cynnwys yn niwydiannu a threfoli Margam. Cafodd yr Abaty eu cynnwys gan y teulu Talbot yn nhiroedd eu plasdy, Castell Margam gerllaw. Difrodwyd y plasdy yn ddifrifol ar ddiwedd yr 20g ond mae bellach yn cael ei adnewyddu. Yn ystod y 18g, roedd y teulu Talbot wedi adeiladu'r orendy mwyaf yn Ewrop a saif yr adeilad yno o hyd. Yng ngahnol yr 20g, gwerthwyd holl dir y teulu Talbot ac mae'r tir hwnnw bellach yn rhan o Barc Gwledig Margam. Mae'r tir yn ymestyn dros rhyw 850 erw (340 ha) a chaiff ei reoli gan y cyngor lleol.

Ar ddechrau'r 20g, daeth Margam yn gweithfeydd pwysig i British Steel a daeth y tyrrau oeri yn arwyddnod lleol. Cawsant eu dymchwel ym mis Tachwedd 2003 yn sgîl gor-gynhyrchu yn Ewrop.

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Margam (pob oed) (3,017)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Margam) (295)** |    | 10.1% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Margam) (2541)** |    | 84.2% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Margam) (392)** |    | 31.8% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan Senedd Cymru". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-11-10. Cyrchwyd 2021-12-23.
2. ↑  Gwefan Senedd y DU
3. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
5. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
6. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

Gweler hefyd
------------

* Abaty Margam
* Carreg Margam
* Croes Cynfelin
* Croes Llanfihangel

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Castell-nedd Port Talbot**

**Trefi**  

Aberafan  **·** Castell-nedd  **·** Glyn-nedd  **·** Llansawel  **·** Pontardawe  **·** Port Talbot
  
**Pentrefi**  

Aberdulais  **·** Abergwynfi  **·** Alltwen  **·** Baglan  **·** Banwen  **·** Bedd y Cawr  **·** Blaendulais  **·** Blaen-gwrach  **·** Blaengwynfi  **·** Bryn  **·** Cil-ffriw  **·** Cilmaengwyn  **·** Cilybebyll  **·** Y Clun  **·** Y Creunant  **·** Cwmafan  **·** Cymer  **·** Cwm-gors  **·** Cwmllynfell  **·** Dyffryn Cellwen  **·** Efail-fach  **·** Glyncorrwg  **·** Godre'r-graig  **·** Gwauncaegurwen  **·** Llandarcy  **·** Llangatwg  **·** Llan-giwg  **·** Margam  **·** Melin-cwrt  **·** Morfa Glas  **·** Onllwyn  **·** Pentreclwydau  **·** Pontrhydyfen  **·** Pwll-y-glaw  **·** Resolfen  **·** Rheola  **·** Rhos  **·** Rhyd-y-fro  **·** Sgiwen  **·** Tai-bach  **·** Ton-mawr  **·** Tonna  **·** Trebannws  **·** Ynysmeudwy  **·** Ystalyfera