Sut y gall rhywun gyda synesthesia gweld llythrennau a rhifau. Mae synesthetwyr ei weld yn union fel y mae pobl eraill (mewn pa bynnag lliw cânt ei ddangos) ond byddant hefyd yn eu canfu ar yr un pryd yn ei liwiau cysylltiedig.
Mae **synesthesia** yn ffenomen ganfyddiadol lle mae ysgogiad un llwybr synhwyraidd neu wybyddol yn arwain at brofiadau anwirfoddol mewn ail lwybr synhwyraidd neu wybyddol. Gelwir pobl sy'n adrodd hanes gydol oes o brofiadau o'r fath yn **synesthetwyr**. Mae ymwybyddiaeth o ganfyddiadau synesthetig yn amrywio o berson i berson. Mewn un ffurf gyffredin o synesthesia, a elwir yn *synesthesia lliw graffem*, ystyrir bod gan lythrennau neu rifau lliw cynhenid. Mewn *synesthesia dilyniant gofodol*, mae gan rifau, misoedd y flwyddyn, neu ddyddiau'r wythnos union leoliadau yn y gofod (er enghraifft, gall 1980 fod "ymhellach i ffwrdd" na 1990), neu gallant ymddangos fel map tri dimensiwn (clocwedd neu wrthglocwedd). Gall cysylltiadau synesthetig ddigwydd mewn unrhyw gyfuniad ac unrhyw nifer o synhwyrau neu lwybrau gwybyddol.

Nid ydym yn gwybod llawr am sut y mae synesthesia yn datblygu. Awgrymwyd bod synesthesia yn datblygu yn ystod plentyndod pan fydd plant yn ymgysylltu'n ddwys â chysyniadau haniaethol am y tro cyntaf. Mae'r rhagdybiaeth hon - y cyfeirir ati fel *rhagdybiaeth gwactod semanteg* - yn esbonio pam mai'r ffurfiau mwyaf cyffredin o synesthesia yw *lliw graffem*, a *dilyniant gofodol*. Fel rheol, dyma'r cysyniadau haniaethol cyntaf y mae systemau addysgol yn gofyn i blant eu dysgu. 

Cydnabuwyd anawsterau wrth ddiffinio synesthesia. Mae llawer o wahanol ffenomenau wedi'u cynnwys yn y term synesthesia ("undeb y synhwyrau"), ac mewn sawl achos mae'n ymddangos bod y derminoleg yn anghywir. Gall term mwy cywir ond llai cyffredin fod yn *ideasthesia*. 

Yr achos cynharaf o synesthesia a gofnodwyd yw o'r academydd a'r athronydd o Brifysgol Rhydychen John Locke, a wnaeth, ym 1690, adroddiad am ddyn dall a ddywedodd iddo brofi'r lliw ysgarlad pan glywodd sŵn utgorn. Fodd bynnag, mae anghytuno os ddisgrifiodd Locke enghraifft wirioneddol o synesthesia neu a oedd yn defnyddio trosiad. Daeth y cyfrif meddygol cyntaf gan y meddyg Almaeneg, Georg Tobias Ludwig Sachs ym 1812. Daw'r term o'r Roeg Hynafol σύν *syn*, "gyda'n gilydd", ac αἴσθησις *aisthēsis*, "teimlad".

Mathau
------

Mae dau fath cyffredinol o synesthesia: 

* *synesthesia tafluniol*: pobl sy'n gweld lliwiau, ffurfiau neu siapiau gwirioneddol wrth gael eu hysgogi (y fersiwn o synesthesia a ddeallir yn eang).
* *synesthesia cysylltiadol*: pobl sy'n teimlo cysylltiad cryf ac anwirfoddol iawn rhwng yr ysgogiad a'r ymdeimlad y mae'n ei sbarduno.

Er enghraifft, mewn *cromesthesia* (sain i liw), gall *taflunydd* glywed trwmped, a gweld triongl oren yn y gofod, tra gallai *cysylltydd* glywed trwmped, a meddwl yn gryf iawn ei fod yn swnio'n "oren". Gall synesthesia ddigwydd rhwng bron unrhyw ddau synnwyr neu foddau canfyddiadol, a phrofodd o leiaf un synesthetwr, Solomon Shereshevsky, synesthesia a oedd yn cysylltu'r pum synnwyr. Nodir mathau o synesthesia trwy ddefnyddio'r nodiant x → y, lle x yw'r "ysgogwr" neu'r profiad sbarduno, ac y yw'r profiad "cyfredol" neu ychwanegol. Er enghraifft, byddai gweld llythrennau a rhifau canfyddedig (a elwir gyda'i gilydd yn raffem) fel lliw yn cael eu nodi fel synesthesia graffem → lliw. Yn yr un modd, pan fydd synesthetwyr yn gweld lliwiau a symudiad o ganlyniad i glywed tonau cerddorol, byddai'n cael ei nodi fel synesthesia tôn → (lliw, symudiad). 

Er y gall bron pob cyfuniad rhesymegol posibl o brofiadau ddigwydd, mae sawl math yn fwy cyffredin nag eraill: 

* Synesthesia lliw-graffem (graffem → lliw)
* Cromesthesia (sain → lliw)
* Synesthesia dilyniant gofodol (rhifau → gofod)
* Synesthesia cyffyrddol-clywedol (sain → cyffwrdd)
* Personoli trefnol ieitheg (dilyniannau → personoliaethau)
* Misphonia (sain → teimladau negatif)
* Synesthesia drych-cyffwrdd (teimlo synnwyr cyffwrdd pobl eraill)
* Synesthesia blasol-geirfaol (sain → blas)

Diagnosis
---------

Er ei fod yn aml yn cael ei alw'n "gyflwr niwrolegol," nid yw synesthesia wedi'i restru yn y DSM-IV na'r ICD gan nad yw fel arfer yn ymyrryd â gweithrediad dyddiol arferol. Yn wir, mae'r rhan fwyaf o synesthetwyr yn nodi bod eu profiadau yn niwtral neu hyd yn oed yn ddymunol. Fel *traw perffaith*, dim ond gwahaniaeth mewn profiad canfyddiadol yw synesthesia. 

 Mae amseroedd ymateb ar gyfer atebion sy'n gydnaws â lliwiau awtomatig synesthetwr yn fyrrach na'r rhai y mae eu hatebion yn anghydweddol. 
Mae nifer o brofion yn bodoli ar gyfer synesthesia. Mae gan bob math cyffredin brawf penodol. Wrth brofi am synesthesia lliw graffem rhoddir prawf gweledol. Dangosir llun i'r person sy'n cynnwys llythrennau a rhifau du. Bydd synesthetwr yn cysylltu'r llythrennau a'r rhifau â lliw penodol. Mae prawf clywedol yn ffordd arall o brofi am synesthesia. Mae sain yn cael ei droi ymlaen a bydd un naill ai'n ei adnabod gyda blas, neu'n gweld siapiau. Mae'r prawf sain yn cydberthyn â cromesthesia (synau â lliwiau). Gan fod pobl yn cwestiynu a yw synesthesia wedi'i glymu i'r cof ai peidio angen "ailbrofi" unwaith eto. Mewn un prawf rhoddir set o wrthrychau i rywun a gofynnir iddo aseinio lliwiau, blasau, personoliaethau neu fwy iddynt. Ar ôl cyfnod o amser, cyflwynir yr un gwrthrychau a gofynnir i'r unigolyn eto wneud yr un dasg. Mae'r synesthetwr yn gallu aseinio'r un nodweddion, oherwydd mae gan y person hwnnw gysylltiadau niwral parhaol yn yr ymennydd, yn hytrach nag atgofion o wrthrych penodol. Mae un dull, a elwir y prawf "test-retest", sy'n ailbrofi ar ôl cyfnodau hir, yn defnyddio ysgogiadau o enwau lliw, neu dewisydd lliw ar sgrin cyfrifiadur sy'n darparu 16.7 miliwn o ddewisiadau. Mae synesthetwyr yn gyson yn sgorio tua 90% ddibynadwyedd ar y cysylltiadau, hyd yn oed gyda blynyddoedd rhwng profion. Mewn cyferbyniad, mae pobl nad ydynt yn synesthetwyr yn sgorio dim ond 30-40%, hyd yn oed gyda dim ond ychydig wythnosau rhwng profion a rhybudd y byddent yn cael eu hailbrofi. 

 Efallai y bydd synesthetwr yn gweld y panel chwith fel y panel ar y dde. 
Mae synesthetwyr lliw graffem, fel grŵp, yn rhannu hoffterau arwyddocaol ar gyfer lliw pob llythyren (ee mae A yn tueddu i fod yn goch; mae O yn tueddu i fod yn wyn neu'n ddu; mae S yn tueddu i fod yn felyn ac ati.) Serch hynny, mae amrywiaeth fawr mewn mathau o synesthesia, ac o fewn pob math, mae unigolion yn adrodd gwahanol sbardunau ar gyfer eu teimladau a dwyster gwahanol eu profiadau. Mae'r amrywiaeth hon yn golygu bod diffinio synesthesia mewn unigolyn yn anodd, ac nid yw'r mwyafrif o synesthetwyr yn gwbl ymwybodol bod enw ar gyfer eu profiadau. 

Mae'r niwrolegydd Richard Cytowic yn nodi'r meini prawf diagnostig canlynol ar gyfer synesthesia yn ei lyfr rhifyn *cyntaf*. Fodd bynnag, mae'r meini prawf yn wahanol yn yr ail lyfr: 

1. Mae synesthesia yn anwirfoddol ac yn awtomatig.
2. Mae canfyddiadau synesthetig yn cael eu hymestyn yn ofodol, sy'n golygu bod ganddyn nhw ymdeimlad o "leoliad" yn aml. Er enghraifft, mae synesthetwyr yn siarad am "edrych ar" neu "fynd i" le penodol i roi sylw i'r profiad.
3. Mae canfyddiadau synesthetig yn gyson ac yn generig (h.y. yn syml yn hytrach na darluniadol).
4. Mae synesthesia yn hynod o gofiadwy.
5. Mae synesthesia llawn effeithiau.

Roedd achosion cynnar Cytowic yn cynnwys unigolion y rhagamcanwyd eu synesthesia yn blwmp ac yn blaen y tu allan i'r corff (e.e. ar "sgrin" o flaen eu hwynebau). Dangosodd ymchwil ddiweddarach fod allanoli mor amlwg yn digwydd mewn lleiafrif o synesthetwyr. Gan fireinio'r cysyniad hwn, gwahaniaethodd Cytowic ac Eagleman rhwng "lleoleiddwyr" ac "an-leoleiddwyr" i wahaniaethu rhwng y synesthetwyr hynny y mae gan eu canfyddiadau ymdeimlad pendant o ansawdd gofodol oddi wrth y rhai nad oes gan eu canfyddiadau yr ansawdd hyn.

Ymchwil
-------

 Mae profion fel hyn yn dangos nad yw pobl yn atodi synau i siapiau gweledol yn fympwyol. Pan roddir dewis i bobl rhwng y geiriau "Bouba" a "Kiki", gelwir y siâp chwith bron bob amser yn "Kiki" tra bod y dde yn cael ei galw'n "Bouba" 
Mae ymchwil ar synesthesia yn codi cwestiynau ynglŷn â sut mae'r ymennydd yn cyfuno gwybodaeth o wahanol ddulliau synhwyraidd. 

Enghraifft o hyn yw'r *effaith bouba/kiki*. Mewn arbrawf a ddyluniwyd yn gyntaf gan Wolfgang Köhler, gofynnir i bobl ddewis pa un o ddau siâp a enwir yn *bouba* a pha un a enwir yn *kiki*. Dewisir *kiki* ar gyfer y siâp onglog, a *bouba ar* gyfer yr un crwn, 95-98% o'r amser. Dangosodd unigolion ar ynys Tenerife ffafriaeth debyg rhwng siapiau o'r enw *takete* a *maluma*. Mae hyd yn oed plant 2.5 oed (rhy ifanc i'w darllen) yn dangos yr effaith hon. Mae ymchwil yn dangos y gallai cefndir o effaith hon weithredu math o ideasthesia.

Gobaith ymchwilwyr yw y bydd astudio synesthesia yn darparu gwell dealltwriaeth o ymwybyddiaeth a'i chydberthynas niwral. Yn benodol, gallai synesthesia fod yn berthnasol i broblem athronyddol *qualia*, ystyried bod synesthetwyr yn profi qualia ychwanegol (ee, sain lliw). Efallai y bydd mewnwelediad pwysig ar gyfer ymchwil qualia yn dod o'r canfyddiadau bod gan synesthesia briodweddau ideasthesia, sydd wedyn yn awgrymu rôl hanfodol prosesau cysyniadu wrth gynhyrchu qualia.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Campen, Cretien van (2009) "The Hidden Sense: On Becoming Aware of Synesthesia" TECCOGS, vol. 1, pp. 1–13."Archived copy" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 8 July 2009. Cyrchwyd 18 February 2009.CS1 maint: archived copy as title (link)
2. ↑  "Anomalous perception in synesthesia: a cognitive neuroscience perspective". *Nature Reviews Neuroscience* **3** (1): 43–52. January 2002. doi:10.1038/nrn702. PMID 11823804.
3. ↑  "Neurocognitive mechanisms of synesthesia". *Neuron* **48** (3): 509–20. November 2005. doi:10.1016/j.neuron.2005.10.012. PMID 16269367.
4. ↑  Galton F (1880). "Visualized Numerals". *Nature* **21** (543): 494–5. doi:10.1038/021494e0. .
5. ↑  "Images of numbers, or "When 98 is upper left and 6 sky blue"". *Cognition* **44** (1–2): 159–96. August 1992. doi:10.1016/0010-0277(92)90053-K. PMID 1511585.
6. ↑  "How Synesthesia Works". *HowStuffWorks*. 1970-01-01. Cyrchwyd 2016-05-02.
7. 1 2  Mroczko-Wąsowicz A.; Nikolić D. (2014). "Semantic mechanisms may be responsible for developing synesthesia". *Frontiers in Human Neuroscience* **8**: 509. doi:10.3389/fnhum.2014.00509. PMC 4137691. PMID 25191239. .
8. 1 2  Nikolić D (2009). "Is synaesthesia actually ideaesthesia? An inquiry into the nature of the phenomenon". *Proceedings of the Third International Congress on Synaesthesia, Science & Art, Granada, Spain, April 26–29*. .
9. ↑  Simner J (2012). "Defining synaesthesia". *British Journal of Psychology* **103** (6): 1–15. doi:10.1348/000712610X528305. PMID 22229768. .
10. ↑  Jewanski, Jörg; Day, Sean A.; Ward, Jamie (2009). "A Colorful Albino: The First Documented Case of Synaesthesia, by Georg Tobias Ludwig Sachs in 1812". *Journal of the History of the Neurosciences: Basic and Clinical Perspectives* **18** (3): 293–303. doi:10.1080/09647040802431946. PMID 20183209. .
11. ↑  Herman, Laura M. (2018-12-28). "Synesthesia". *Encyclopaedia Britannica*. Cyrchwyd 2019-01-25.
12. ↑  Konnikova, Maria (2013-02-26). "From the words of an albino, a brilliant blend of color". *Scientific American*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-09-20. Cyrchwyd 2019-01-25.
13. ↑  Ward, Ossian (10 June 2006) The man who heard his paint box hiss in The Telegraph. Retrieved 3 December 2018
14. ↑  Hubbard, Edward (June 2007). "Neurophysiology of synesthesia". *Curr Psychiatry Rep* **9** (3): 193–9. doi:10.1007/s11920-007-0018-6. PMID 17521514. .
15. ↑  Gómez Milán E.; Iborra O.; de Córdoba M.J.; Juárez-Ramos V.; Artacho Rodríguez; Rubio J.L. (2013). "The Kiki-Bouba effect: A case of personification and ideaesthesia". *Journal of Consciousness Studies* **20** (1–2): 84–102.
16. ↑  "Implications of synaesthesia for functionalism: Theory and experiments". *Journal of Consciousness* **9** (12): 5–31. 2002.