Roedd **John Gerard Bruton** (Gwyddeleg: Seán de Briotún) (18 Mai 1947 –6 Chwefror 2024) yn wleidydd Gwyddelig, a fu'n taoiseach (Prif Weinidog) Gweriniaeth Iwerddon o 15 Rhagfyr 1994 i 26 Mehefin 1997. Bu hefyd yn llysgennad yr Undeb Ewropeaidd i Unol Daleithiau America.

Ganed ef yn Dunboyne, County Meath, i deulu amaethu Catholig cyfoethog. Noda Oliver Coogan yn ei lyfr, *'Politics and War in Meath 1913–23'* i'w daid wrthod i'r helfa cadnoid gan y teuluoedd Eingl-Wyddelig lleol, tramgwyddo ei dir adeg Rhyfel Annibyniaeth. Gelwir ef yn Taoiseach lwcus am y ffordd yr enillodd rym ac i economi Iwerddon brasgamu i'r cyfnod 'Celtic Tiger' yn ystod ei gyfnod fel arweinydd.

Addysg
------

Graddiodd o'r ysgol yr Iesuwyr Coleg Clongowes Wood, astudiodd economeg yng Ngholeg Prifysgol Dulyn a chyfreith yn y King's Inns, gan ddod yn fargyfreithiwr (cyfreithiwr sy'n cynrychioli'r cleient yn y llys) yn 1970. Bu'n ymwneud â gwleidyddiaeth Fine Gael yn ddyn ifanc, gan ymunodd â hi ym 1965.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Cyflwyno Gwobrau fel Gweinidog Diwydiant, Medi 1984
Ym 1969 fe'i hetholwyd i senedd Iwerddon, Dáil Éireann am y tro cyntaf. Fe'i ail-etholwyd yn llwyddiannus yn etholiadau 1973, 1977, 1981, 1982, Tachwedd 1982, 1987, 1989, 1992, 1997 a 2002, yn gwasanaethu fel Teacht Dala yn nhŷ isaf Senedd Iwerddon.

Yn 1973 - 1977 bu'n ysgrifennydd seneddol. O fis Mehefin 1981 i fis Mawrth 1982 bu'n Weinidog Cyllid. O fis Rhagfyr 1982 i fis Rhagfyr 1983 bu'n Weinidog Diwydiant ac Ynni, yna'r Gweinidog Diwydiant, Masnach a Thwristiaeth (tan fis Chwefror 1986), y Gweinidog Cyllid (tan fis Ionawr 1987) a'r Gweinidog Gwasanaethau Cyhoeddus (tan fis Mawrth 1987). Yn 1990 daeth yn llywydd newydd plaid Fine Gael gan gymryd lle Alan Dukes fel arweinydd.

Taoiseach, Prif Weinidog Iwerddon
---------------------------------

Ar ôl etholiadau 1992, daeth Fine Gael yn wrthblaid. Fodd bynnag, yn dilyn anghytuno o fewn clymblaid llywodraethol Albert Reynolds Fianna Fail a Plaid Lafur Iwerddon yn 1994, llwyddodd Burton i greu llywodraeth newydd, 'yr enfys, yn cynnwys Fine Gael, y Blaid Lafur a'r Chwith Democrataidd. Yn 47 oed daeth Burton yn taoiseach ifancaf Iwerddon (nes i Leo Varadkar, gipio'r teitl yma yn 2017). Dyma'r tro cyntaf i'r Iwerddon gael prif weinidog newydd heb gynnal Etholiad Cyffredinol. Daliodd swydd y Taoiseach ac arweinydd Llywodraeth yr enfyd o fis Rhagfyr 1994 i fis Mehefin 1997. Yn ystod y cyfnod hwn, ymhlith eraill, bu'n arwain Llywyddiaeth Iwerddon yr Undeb Ewropeaidd, yn ystod drafodaethau ar y Pact Sefydlogrwydd a Thyfiant.

Yn 2001, ymddiswyddodd fel pennaeth y Fine Gael. Bu'n aelod o'r senedd, a'i gynrychioli yn y Confensiwn Ewropeaidd. Yn 2004, ymddiswyddodd o fandad y dirprwy. [4] O fis Rhagfyr 2004 i fis Hydref 2009, roedd yn Llysgennad yr Undeb Ewropeaidd i'r Unol Daleithiau.

Roedd disgwyl i Fine Gael ennill etholiad 1997, ond er i'r blaid wneud yn dda, collodd Llafur tir. Yn y pendraw, sefydlwyd llywodraeth newydd rhwng Fianna Fail a'r Progressive Democrats o dan arweinyddiaeth Bertie Ahern ac ymddiswyddodd Burton yn 2001.

### Nodweddion ei Brif Weinidogaeth

Cytunwyd i lywodraeth yr enfys fod yn un llwyddiannus, gyda chydweithio agos rhwng Bruton ac arweinydd y Blaid Lafur, Dick Spring a Proinsias de Rossa o'r Chwith Democrataidd. Daeth Bruton o draddodiad Plaid Seneddol Iwerddon, a hongiai darlun o John Redmond yn ei swyddfa - y dyn a gollodd i don gweriniaethol Sinn Fein wedi Gwrthryfel y Pasg. Ond roedd hefyd portread o Seán Lemass, dyn, a dybiau Bruton i fod yn Brif Weinidog mwyaf effeithiol y wladwriaeth, er ei fod yn aelod o Fianna Fail.

O dan Lywodraeth yr Enfys, pasiwyd Refferendwm a newidiodd Cyfansoddiad y Weriniaeth gan roi rhai hawliau i gyplau priod ysgaru o fewn cyfyngderau. Roedd y refferendwm ar 24 Tachwedd 1995 gyda'r bleidlais yn agos tu hwnt; 818,842 (50.28%) o blaid newid y cyfansoddiad, a 809,728 (49.72%) yn erbyn. Daeth yn ddeddf gwlad ar 17 Mehefin 1996.

Gwelwyd datblygiadau tuag at cymodi a rhoi trefn cyfansoddiadol newydd rhwng Gogledd Iwerddon, y Weriniaeth a Phrydain gyda lansio 'Dogfen Fframwaith' Eingl-Wyddelig ym mis Chwefror 1995 gyda Phrif Weinidog Prydain, John Major. Er i'r cyn Taoisech, Albert Reynolds ei alw'n 'John Unionist' roedd yn feirniadol iawn o benderfyniad Prydain i beidio ymwneud gyda Sinn Fein yn ystod cadoediad yr IRA rhwng 1994-97.

Yn ystod ei gyfnod hefyd, fe groesawyd Tywysog Charles i'r Iwerddon. Dyma'r ymweliad gyntaf gan aelod o deulu brenhinol Lloegr i'r Iwerddon ers 1912.

Yn dilyn llofruddio'r newyddiadurwraig, Veronica Guerin, sefydlodd ei Lywodraeth y Criminal Assets Bureau.

Personol
--------

Mae'n briod â Finola Bruton, mae ganddo bedwar o blant. Ef yw brawd gwleidydd Richard Bruton.

Dolenni
-------

* Gwefan bersonol John Bruton
* Gwefan Fine Gael

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Former Taoiseach John Bruton has died, aged 76". *Irish Independent* (yn Saesneg). 6 Chwefror 2024. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 6 Chwefror 2024. Cyrchwyd 6 Chwefror 2024.
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-10-08. Cyrchwyd 2016-10-08.
7. ↑
8. ↑
9. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 58587213
* LCCN: nb2002047307
* ISNI: 0000 0000 3893 1151
* GND: 1176691880
* NKC: osd20221166052

 |