*Gweler hefyd Wrecsam (gwahaniaethu).*
Dinas yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Wrecsam** (Saesneg: *Wrexham*). Mae'n canolfan weinyddol Bwrdeistref Sirol Wrecsam a'r dref fwyaf o ran poblogaeth yng ngogledd Cymru, gyda phoblogaeth o dros 42,576 yn Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001, ac roedd gan Ardal Drefol Wrecsam, fel y diffiniwyd gan y Swyddfa Ystadegau Cenedlaethol, boblogaeth o 63,084. Mae gan ardal ehanagach Bwrdeistref Sirol Wrecsam, sy'n gorchuddio ardal o 50,500 hectar, boblogaeth o dros 130,000. Hon yw'r dref nawfed fwyaf yng Nghymru yn ôl poblogaeth, ond y pedwrydd yn ôl ei hardal drefol. Yn hanesyddol bu'n rhan o'r hen Sir Ddinbych, ac mae'n rhan o sir seremonïol Clwyd. Yr enw Saesneg *Wristleham* yw tarddiad yr enw *Wrecsam* yn Gymraeg, mae'r enw Saesneg hefyd wedi newid i *Wrexham* erbyn heddiw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Lesley Griffiths (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Sarah Atherton (Ceidwadwyr).

Canol Wrecsam

Hanes
-----

Mae tystiolaeth o weithgaredd dyn yn ardal Wrecsam yn dyddio'n hyd i 8,000 o flynyddoedd yn ôl. Mae cofnod o Edward I, brenin Lloegr yn aros yn Wrecsam am gyfnod byr yn ystod ei ymgyrch i atal gwrthryfel Madog ap Llywelyn ym 1294. Daeth y dref yn rhan o Sir Ddinbych pan grewyd y sir ym 1536. Roedd Wrecsam wedi ei rannu'n ddwy drefgordd gwahanol, *Wrexham Regis* (dan reolaeth Brenin Lloegr) a *Wrexham Abbot* (rhannau hynaf y dref yn gyffredinol, a fu'n eiddo i Abaty Glyn y Groes, Llangollen yn wreiddiol).

Digwyddodd un o'r trychinebau mwyaf erchyll yn hanes pyllau glo Prydain yng Nglofa Gresffordd ger Wrecsam, pan laddwyd 265 o löwyr ar ôl ffrwydrad nwy yn y pwll ar yr 22 Medi 1934.

Clwb Pêl-droed Wrecsam yw'r clwb pêl-droed proffesiynol hynaf yng Nghymru.

Mewn rhigwm adnabyddus mae clochdy eglwys Wrecsam yn un o Saith Rhyfeddod Cymru.

Fe wnaeth Cyngor Wrecsam lunio tri cais anllwyddiannus am statws dinas - yn 2000, 2002 a 2012. Yn 2022, llwyddodd eu cais i gael statws dinas fel rhan o ddathliadau Jiwbilî Blatinwm y Frenhines Elizabeth. Roedd yn un o 8 tref a ddewiswyd drwy wledydd Prydain.

Diwylliant
----------

Mae Wrecsam wedi bod yn ganolfan ddiwylliannol, cyhoeddi a pherfformio yn y Gymraeg a'r Saesneg.

### Neuadd William Aston

Neuadd berfformio ar gyfer cyngherddau clasurol, pop, comedi, drama a dawns sy'n rhan o Prifysgol Wrecsam. Mae'n ganolfan ar gyfer Cerddorfa Symffoni Wrecsam.

### Eisteddfod Genedlaethol

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Wrecsam ym 1888, 1912, 1933, 1977 a 2011.

Tarddiad yr enw
---------------

Yn ôl y *Dictionary of the Place-Names of Wales*, daw'r enw o gyfuniad o'r enw person 'Wryhtel' a'r gair 'hamm' sef dôl mewn hen Saesneg, ond mae hefyd yn nodi 16 ffurf wahanol.

Addysg uwch
-----------

Mae yna berthynas freintiedig rhwng Wrecsam (Prifysgol Glyndŵr - Athrofa Addysg Uwch Gogledd Ddwyrain Cymru cynt) a Saint-Dié-des-Vosges (*Institut universitaire de technologie*), yn Ffrainc.

Pobol enwog
-----------

* Brent Cockbain - Chwaraewr rygbi rhyngwladol, yn byw ac wedi priodi merch o Gresffordd
* Karen Davies - golffwraig broffesiynol ar yr LPGA Tour ers 1990
* Charles Harold Dodd (1884-1973) - ysgolhaig Testament Newydd
* Arthur Herbert Dodd (1891-1975) - Hanesydd ac athro Hanes Prifysgol Cymru, Bangor
* Sant Richard Gwyn - (1535-1584) - Merthyr Catholig a Nawddsant Wrecsam
* Edwin Hughes - ("Balaclava Ned") (1830-1927), goroesydd olaf Charge of the Light Brigade ym Malaklava adeg rhyfel y Crimea
* Mark Hughes - cyn-peldroedwr a rheolydd Manchester City
* George Jeffreys - (1645-1689), Plas Acton neu Gwaunyterfyn. 'The Hanging Judge' o Lys Acton yn Acton
* Darren Jeffries - actor yn Hollyoaks
* David Jones - Cynt yn chwarae pêl-droed i Manchester United a Derby County, ar hyn o bryd i Wolverhampton Wanderers.
* Joey Jones - Cyn chwaraewr pêl-droed Liverpool, Chelsea a Wrecsam
* Jason Koumas - chwaraewr pêl-droed Wigan Athletic
* Andy Moore - Chwaraewr rygbi rhyngwladol.
* Dennis Taylor - cyn pencampwr y byd Snwcer, yn byw yn Llai
* Ricky Tomlinson - (ganwyd 1939), actor enwog am ei rôl yn *The Royle Family*.
* Tim Vincent - cynt yn gyflwynydd *Blue Peter*
* Robert Waithman - (1764-1833), a anwyd yn Wrecsam, daeth yn Arglwydd Maer Llundain 1823
* John Wilkinson - (1728-1808) Mab i Isaac, sefydlydd Gwaith Haearn y Bers i gynhyrchu canonau dros rhyfel cartref America.
* Llŷr Williams - Pianydd a enillodd 'Outstanding Young Artist Award'
* Elihu Yale - (1649-1721), dyn busnes, llywodraethwr Madras, India a chymwynaswr mawr Prifysgol Yale yn yr Unol Daleithiau
* William Lloyd (mynyddwr)

Gefeilldrefi
------------

|  |
| --- |
| * Baner Yr Almaen Yr Almaen  - Märkischer Kreis
* Baner Gwlad Pwyl Gwlad Pwyl  - Racibórz
 |

Oriel
-----

* Rhan o'r hen lysRhan o'r hen lys
* Eglwys Gadeiriol Wrecsam (Catholig)Eglwys Gadeiriol Wrecsam (Catholig)
* Eglwys San Silyn, un o ryfeddodau CymruEglwys San Silyn, un o ryfeddodau Cymru
* Eglwys San SilynEglwys San Silyn
* Bedd Elihu YaleBedd Elihu Yale
* Pulpud a ffenestri lliw eglwys San SilynPulpud a ffenestri lliw eglwys San Silyn
* Eglwys San SilynEglwys San Silyn
* Dyffryn ClywedogDyffryn Clywedog
* Gwarchodfa natur Corsydd Bettisfield, Whixall a Fenn'sGwarchodfa natur Corsydd Bettisfield, Whixall a Fenn's
* Eglwys GresfforddEglwys Gresffordd
* Gwaith Plwm y MwynglawddGwaith Plwm y Mwynglawdd
* Y Stiwt, RhosllanerchrugogY Stiwt, Rhosllanerchrugog

Gweler hefyd
------------

* Wrecsam (y fwrdeistref sirol)
* Wrecsam (gwahaniaethu)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Cais Wrecsam i gael statws dinas yn llwyddiannus*  , BBC Cymru Fyw, 20 Mai 2022.
2. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
3. ↑  British Place Names; adalwyd 16 Tachwedd 2021
4. ↑   ONS Statistics for Urban Areas 2001.
5. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
6. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014
7. ↑  Owen, Hywel Wyn (2007). *Dictionary of the place-names of Wales*. Richard Morgan. Llandysul: Gwasg Gomer. ISBN 978-1-84323-901-7. OCLC 191731809.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Wrecsam**

**Trefi**  

Y Waun  **·** Wrecsam
  
**Pentrefi**  

Acrefair  **·** Bangor-is-y-coed  **·** Y Bers  **·** Bronington  **·** Brymbo  **·** Brynhyfryd  **·** Bwlchgwyn  **·** Caego  **·** Cefn Mawr  **·** Coedpoeth  **·** Erbistog  **·** Froncysyllte  **·** Garth  **·** Glanrafon  **·** Glyn Ceiriog  **·** Gresffordd  **·** Gwersyllt  **·** Hanmer  **·** Holt  **·** Llai  **·** Llanarmon Dyffryn Ceiriog  **·** Llannerch Banna  **·** Llan-y-pwll  **·** Llechrydau  **·** Llys Bedydd  **·** Marchwiail  **·** Marford  **·** Y Mwynglawdd  **·** Yr Orsedd  **·** Owrtyn  **·** Y Pandy  **·** Pentre Bychan  **·** Pentredŵr  **·** Pen-y-bryn  **·** Pen-y-cae  **·** Ponciau  **·** Pontfadog  **·** Rhiwabon  **·** Rhos-ddu  **·** Rhosllannerchrugog  **·** Rhostyllen  **·** Rhosymedre  **·** Talwrn Green  **·** Trefor  **·** Tregeiriog  **·** Tre Ioan  **·** Wrddymbre