Mae'r **Undeb Ewropeaidd (UE)** yn gymuned wleidyddol ac economaidd sydd â nodweddion goruwchgenedlaethol a rhyng-lywodraethol. Mae'n cynnwys 27 o aelod-wladwriaethau. Sefydlwyd yr UE ym 1993 gan Gytundeb Maastricht, er i'r broses o integreiddio Ewropeaidd gychwyn gyda'r Gymuned Economaidd Ewropeaidd (CEE), a luniwyd gan chwe gwlad Ewropeaidd ym 1957.

Creodd yr UE farchnad sengl sy'n ceisio gwarantu'r rhyddid i symud pobl, nwyddau, gwasanaethau a chyfalaf yn ddirwystr rhwng yr aelod-wladwriaethau. Mae'r UE yn cynnwys polisïau cyffredin dros fasnach, amaethyddiaeth, pysgodfeydd a datblygiad rhanbarthol. Ym 1999, cyflwynodd yr UE arian cyfredol cyffredin, sef yr ewro, a fabwysiadwyd gan 13 aelod-wladwriaeth. Mae hefyd wedi datblygu rôl mewn materion polisi tramor, a chyfiawnder a materion cartref.

Gyda bron 500 miliwn o ddinasyddion, cynhyrchodd yr UE gynnyrch mewnwladol crynswth y pen o €11.4 triliwn (£8 triliwn) yn 2007. Mae'n cynrychioli ei aelodau o fewn Sefydliad Masnach y Byd ac mae'n bresennol fel sylwedydd yn uwch-gynadleddau'r G8. Mae 21 o aelodau'r UE yn aelodau o NATO. Mae gan yr UE bum sefydliad swyddogol, sef Senedd Ewrop, Cyngor yr Undeb Ewropeaidd, y Comisiwn Ewropeaidd, Llys Cyfiawnder Ewrop a Llys Archwilwyr Ewrop, yn ogystal â gwahanol gyrff eraill, er enghraifft Banc Canolog Ewrop a Phwyllgor y Rhanbarthau. Mae dinasyddion yr UE yn ethol aelodau Senedd Ewrop bob pum mlynedd.

Yn y Deyrnas Unedig, cafwyd refferendwm yn 2016 ar y cwestiwn a ddylai'r DU adael yr UE neu aros yn aelod. Roedd mwyafrif pleidleisiau Yr Alban a Gogledd Iwerddon i aros, yn ogystal ag ardaloedd eraill fel Llundain, Caerdydd, Gwynedd a Cheredigion. Er hynny roedd mwyafrif ar draws y DU i adael, o 52% i 48%.

Hanes
-----

*Prif: Hanes yr Undeb Ewropeaidd*
Ganwyd yr Undeb Ewropeaidd fel cydffederasiwn o wledydd i ail-adeiladu Ewrop ar ôl yr Ail Ryfel Byd ac er mwyn rhwystro hunllef rhyfel arall. **Cymuned Ewropeaidd Economaidd**, neu **Marchnad Gyffredin** oedd enw cyntaf yr UE. Newidiwyd yr enw i **Cymuned Ewropeaidd** ac wedyn i **Undeb Ewropeaidd**. Wedi dechrau fel undeb masnach datblygodd yr UE i fod yn undeb economaidd a gwleidyddol.

Aelod-wladwriaethau
-------------------

### Aelodau Presennol

*Prif: Aelod-wladwriaethau yr Undeb Ewropeaidd*

*Prif: Ehangu'r Undeb Ewropeaidd*
Ers 1 Gorffennaf 2013 mae 28 o aelod-wladwriaethau yn yr Undeb Ewropeaidd, ond dim ond 6 o wledydd sefydlodd y CEE ym 1952/1958:

* Yr Almaen (Gorllewin)
* Yr Eidal
* Ffrainc
* Yr Iseldiroedd
* Gwlad Belg
* Lwcsembwrg

Ymunodd saith gwladwriaeth â'r CEE ar ôl y cychwyn:

* ym 1973: Denmarc, Gweriniaeth Iwerddon a'r Deyrnas Unedig
* ym 1981: Gwlad Groeg
* ym 1986: Portiwgal a Sbaen
* ym 1990: ehangwyd tiriogaeth yr UE â Dwyrain yr Almaen

Ffurfiwyd yr UE yn wreiddiol yn 1993 gan wladwriaethau'r CEE. Mae 15 o wladwriaethau pellach wedi ymuno â'r UE erbyn hyn:

* ym 1995: Awstria, Y Ffindir, a Sweden
* yn 2004: Cyprus, Y Weriniaeth Tsiec, Estonia, Hwngari, Latfia, Lithwania, Malta, Gwlad Pwyl, Slofacia a Slofenia
* yn 2007: Bwlgaria a Rwmania
* yn 2013: Croatia

Cafodd Yr Ynys Las ymreolaeth gan Denmarc ym 1979 a gadawodd yr UE ym 1985 ar ôl refferendwm. Gweler hefyd y brif erthygl *Ehangu'r Undeb Ewropeaidd*.

Gadawodd y DU ym 2020 ar ôl refferendwm

### Ymgeiswyr aelodaeth i'r UE

Mae pum gwlad yn ymgeiswyr swyddogol i fod yn rhan o'r UE: Gwlad yr Iâ, Cyn-weriniaeth Iwgoslafaidd Macedonia Montenegro, Serbia, a Thwrci. Mae Albania a Bosnia-Hertsegofina yn cael eu hystyried yn swyddogol fel ymgeiswyr potensial. Rhestrir Cosofo fel ymgesiydd potensial hefyd, ond ni ystyrir Cosofo fel gwlad annibynnol gan y Comisiwn Ewropeaidd gan nad yw pob gwlad yn cydnabod Cosofo fel gwlad gwbl ar wahân i Serbia.

Heb fod yn aelod-wladwriaethau o'r UE nac yn ymgeiswyr am aelodaeth, mae perthynas arbennig â'r UE gan sawl gwlad, e.e. Monaco ac Andorra.

Daearyddiaeth a phoblogaeth
---------------------------

Mae maint holl dirwedd 25 aelod-wladwriaeth yr UE (2004) yn 3,892,685 km². Petasai'r UE yn un wlad, byddai'n seithfed fwyaf yn y byd. Roedd poblogaeth yr UE (sef poblogaeth aelod-wladwriaethau'r UE o dan delerau Cytundeb Maastricht) yn 453 miliwn ym mis Mawrth 2004 ac felly, petasai'n un wlad, yn drydedd ar ôl India a Tsieina.

Llywodraethu
------------

### Statws

Yr Undeb Ewropeaidd yw'r gyfundrefn ryngwladol fwyaf pwerus yn y byd. Mae nifer o aelod-wladwriaethau wedi rhoi hawliau sofraniaeth genedlaethol i'r UE (er enghraifft arian, polisi ariannol, marchnad fewnol, masnach dramor) ac felly mae'r UE yn datblygu yn rhywbeth tebyg i wladwriaeth ffederal. Beth bynnag, nid ydyw'n wlad ffederal, ond mae'n pwysleisio "subsidiarity" (term arbennig sy'n disgrifo'r egwyddor o benderfynu pethau mor agos â phosib i'r bobl sy'n cael eu heffeithio gan y penderfyniadau). Mae'r aelod-wladwriaethau yn rheoli'r cytundebau ac ni all yr UE drosglwyddo hawliau ychwanegol o'r aelod-wladwriaethau i'r UE.

### Fframwaith sefydliadol

Mae gan yr UE bum sefydliad swyddogol:

* Senedd Ewrop
* Cyngor yr Undeb Ewropeaidd (nid i'w gymysgu â'r Cyngor Ewropeaidd)
* Comisiwn Ewropeaidd
* Llys Cyfiawnder y Cymunedau Ewropeaidd
* Llys Archwilwyr Ewrop

Sefydliadau gwleidyddol yw'r Senedd, y Cyngor a'r Comisiwn, sy'n dal grym gweithredol a deddfwriaethol yr Undeb. Mae'r Senedd yn cynrychioli'r dinasyddion, mae'r Cyngor yn cynrychioli eu llywodraethau, ac mae'r Comisiwn yn cynrychioli'r budd Ewropeaidd cyffredinol. Y Comisiwn yn unig sydd â'r hawl i ddrafftio deddfwriaeth. Cyflwynir deddfwriaeth ddrafft i'r Senedd a'r Cyngor, y mae rhaid iddynt ei chymeradwyo, er bod y weithdrefn benodol yn dibynnu ar bwnc y ddeddfwriaeth dan sylw. Unwaith wedi'i chymeradwyo ac wedi'i llofnodi, mae'r ddeddfwriaeth yn dod i rym. Dyletswydd y Comisiwn yw sicrhau y cydymffurfir â chyfraith yr Undeb.

Deg gwlad mwyaf eu heconomi - gan gyfrif yr Undeb Ewropeaidd fel un wlad; mwyaf o ran Cynnyrch mewnwladol crynswth yn 2011.
Mae hefyd nifer o gyrff ac asiantaethau pwysig eraill nad ydynt yn sefydliadau swyddogol. Mae'r rhain yn cynnwys dau bwyllgor ymgynghorol, sef Pwyllgor y Rhanbarthau a'r Pwyllgor Economaidd a Chymdeithasol, sy'n rhoi eu cyngor ynghylch materion rhanbarthol, economaidd a chymdeithasol.

Mae cyrff ac asiantaethau eraill yn cynnwys:

* Banc Canolog Ewrop
* Banc Buddsoddi Ewrop
* Asiantaeth Amgylchedd Ewrop
* Europol
* Swyddfa Cyhoeddiadau Swyddogol
* Ombwdsman Ewropeaidd

Bydd Cytundeb Lisbon yn gwneud nifer o newidiadau i fframwaith sefydliadol yr Undeb. Daw'r Cyngor Ewropeaidd a Banc Canolog Ewrop yn sefydliadau llawn, a chaiff Llys y Gwrandawiad Cyntaf ei ailenwi yn "Lys Cyffredinol".

### Polisïau

Dechreuodd yr UE fel grŵp o wledydd yn cydweithredu'n economaidd ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Datblygodd wedyn i gynnwys cydweithredu gwleidyddiol. Fel hynny, roedd pŵer gwleidyddiol yn symud o'r aelod-wladwriaethau i sefydliadau'r UE. Beth bynnag, mae hynny'n cael ei cydbwyso gan y ffaith bod gan nifer o aelod-wladwriaethau draddodiad o lywodraeth gryf yn eu rhanbarthau. Mae pwysigrwydd rhanbarthau Ewrop yn cynyddu a sefydlwyd Pwyllgor y Rhanbarthau trwy Gytundeb Maastricht.

Statws yr iaith Gymraeg
-----------------------

Ers blynyddoedd mae unigolion a grwpiau wedi bod yn pwyso ar yr Undeb a Llywodraeth y Deyrnas Unedig i godi statws swyddogol yr iaith Gymraeg o fewn yr Undeb.

Ar 20 Tachwedd 2008, gwnaeth Alun Ffred Jones hanes drwy ddefnyddio'r Gymraeg mewn cyfarfod o Gyngor Gweinidogion Undeb Ewrop am y tro cyntaf erioed. Siaradodd fel Gweinidog dros Dreftadaeth Cymru yn rhan o ddirprwyaeth y DU i'r cyfarfod. Cyfieithwyd araith y gweinidog mewn canlyniad i gytundeb rhwng llywodraethau Cymru a'r DU ac Undeb Ewrop a gytunwyd yng Ngorffennaf 2008.

Gweler hefyd
------------

* Partneriaeth Masnachu a Buddsoddi Trawsiwerydd
* Mercosur Cymuned Fasnachu Traws-ffiniol ar gyfer dwyrain De America

Nodiadau
--------

1. ↑  Ddim yn cynnwys tiriogaethau tramor
2. ↑  Mae .eu yn gynrychioliadol o'r UE cyfan; mae gan gwladwriaethau unigol ei PLU eu hunain hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cybriwsky, Roman Adrian (2013). *Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture*. ABC-CLIO. Brussels, the capital of Belgium, is considered to be the de facto capital of the EU
2. ↑  *The New Oxford American Dictionary*, Second Edn. Erin McKean (editor), 2051 pages, May 2005, Oxford University Press, ISBN 0-19-517077-6.
3. ↑  Dywed Erthygl 1 o Gytundeb Maastricht: *"The Union shall be founded on the present Treaty and on the Treaty on the Functioning of the European Union. Those two Treaties shall have the same legal value. The Union shall replace and succeed the European Community".*
4. ↑  "*Eurostat-Tables,Graphs and Maps Interface（TGM）table*". European Commission. Cyrchwyd 9 Mawrth 2015.
5. 1 2 3 4  "IMF World Economic Outlook Database, April 2015". International Monetary Fund. Cyrchwyd 26 April 2015.
6. ↑  "Distribution of family income – Gini index". *The World Factbook*. CIA. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-06-13. Cyrchwyd 28 Ionawr 2012.
7. ↑  Cyfrifwyd drwy ddefnyddio data UNDP ar gyfer yr aelodau-wladwriaethau gyda phwyslais ar boblogaeth.
8. ↑  Ffigyrau Medi 2011 wedi'u darparu gan yr International Monetary Fund: *World Economic Outlook Database*. Figure for EU, accessed 22 September 2011. Ffigyrau gwledydd y byd, adalwyd 22 Medi 2011.
9. ↑  BBC Cymru: 'Carreg Filltir i'r iaith' Adroddiad sy'n cynnwys clip fideo o'r digwyddiad.

### Ffynonellau eraill

* (Saesneg) Canllaw y BBC i sefydliadau'r UE
* Cyflwyniad i'r UE Archifwyd 2007-07-15 yn y Peiriant Wayback.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Yr Undeb Ewropeaidd***

* **Gwefan swyddogol yr Undeb Ewropeaidd**

### Sefydliadau

* Senedd Ewrop
* Cyngor yr Undeb Ewropeaidd
* Comisiwn Ewropeaidd
* Llys Cyfiawnder Ewrop
* Llys Archwilwyr Ewrop Archifwyd 2008-10-30 yn y Peiriant Wayback.

### Cyrff eraill

* Banc Canolog Ewrop
* Banc Buddsoddi Ewrop
* Pwyllgor y Rhanbarthau
* Pwyllgor Economaidd a Chymdeithasol

| Cytundebau, strwythur a hanes yr Undeb Ewropeaidd |
| --- |
|  |
| **1951/1952** | **1957/1958** | **1965/1967** | **1992/1993** | **1997/1999** | **2001/2003** | **2007/2009 (?)** |
|  |  |  | **U N D E B   E W R O P E A I D D**   ( U E ) |
| **Cymuned Ewropeaidd Glo a Dur** (CEGD) |  |  |
|  | **Cymuned Economaidd Ewropeaidd** (CEE) | **Cymuned Ewropeaidd** (CE) |
| **Cymuned Ewropeaidd Ynni Atomig** (Euratom) |
|  | Tair Cymuned Ewropeaidd: CEGD, CEE ac Euratom | Cyfiawnder a Materion Cartref |   |  |
| Heddlu a Chydweithrediad Cyfreithiolmewn Materion Trosedd |
| Polisi Tramor a Diogelwch Cyffredin (PTDC) |
| **Cytundeb Paris** | **Cytundebau Rhufain** | **Cytundeb Cyfuno** | **Cytundeb Maastricht** | **Cytundeb Amsterdam** | **Cytundeb Nice** | **Cytundeb Lisbon** |
|  | 

---

**"Tri philer yr Undeb Ewropeaidd"**(y Cymunedau Ewropeaidd, y PTDC, a Heddlu a Chydweithrediad Cyfreithiol) |  |


|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • go Aelod-wladwriaethau yr Undeb Ewropeaidd |
| --- |
|  |
| 
* Baner Yr Almaen Yr Almaen
* Baner Awstria Awstria
* Baner Gwlad Belg Gwlad Belg
* Baner Bwlgaria Bwlgaria
* Baner Croatia Croatia
* Baner Cyprus Cyprus
* Baner Denmarc Denmarc
* Baner Yr Eidal Yr Eidal
* Baner Estonia Estonia
* Baner Y Ffindir Y Ffindir
* Baner Ffrainc Ffrainc
* Baner Gwlad Groeg Gwlad Groeg
* Baner Hwngari Hwngari
* Baner Yr Iseldiroedd Yr Iseldiroedd
* Baner Gweriniaeth Iwerddon Gweriniaeth Iwerddon
* Baner Latfia Latfia
* Baner Lithwania Lithwania
* Baner Lwcsembwrg Lwcsembwrg
* Baner Malta Malta
* Baner Portiwgal Portiwgal
* Baner Gwlad Pwyl Gwlad Pwyl
* Baner Rwmania Rwmania
* Baner Sbaen Sbaen
* Baner Slofacia Slofacia
* Baner Slofenia Slofenia
* Baner Sweden Sweden
* Baner Tsiecia Tsiecia

 |  |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goG8 |
| --- |
|  |
| Aelodau arhosol | 
* Baner Yr Almaen Yr Almaen
* Baner Canada Canada
* Baner Y Deyrnas Unedig Y Deyrnas Unedig
* Baner Yr Eidal Yr Eidal
* Baner Ffrainc Ffrainc
* Baner Japan Japan
* Baner Rwsia Rwsia
* Baner Unol Daleithiau America Unol Daleithiau America

 |
|  |
| Cynrychiolaethau ychwanegol | Baner Yr Undeb Ewropeaidd Yr Undeb Ewropeaidd |

 |

Chwiliwch am ***Yr Undeb Ewropeaidd***  
yn Wiciadur.