Milwyr Awstralia yn ystod Brwydr Passchendaele, 29 Hydref 1917
Cleifion ar ochr y ffordd yn dilyn Brwydr Menin Road Ridge
Un o frwydrau'r Rhyfel Byd Cyntaf a ddigwyddodd rhwng mis Mehefin a mis Tachwedd 1917 oedd **Brwydr Passchendaele** (hefyd **Trydedd Brwydr Ypres**). Ymladdwyd y frwydr ger dinas Ypres yng Ngwlad Belg, rhwng byddin yr Almaen dan Max von Gallwitz ac Erich Ludendorff, a lluoedd y cynghreiriaid, yn cynnwys milwyr o wledydd Prydain, Awstralia, Seland Newydd, Canada a Ffrainc ymysg eraill, dan Douglas Haig a Hubert Gough.

Dedleuai Prif Weinidog Prydain, sef David Lloyd George, yn erbyn y frwydr am nifer o resymau. Cytunai'r Cadfridog Ffrengig Ferdinand Foch gydag ef. Credai'r ddau y dylid aros am gymorth yr Americanwyr.

Dechreuodd yr ymladd yn y cylch ym mis Mehefin, a dechreuodd y frwydr ei hun ar 31 Gorffennaf 1917. Roedd yr ymgyrch wedi'i chynllunio gan Haig, er gwaethaf gwrthwynebiad Lloyd George. Y bwriad oedd torri drwy linellau'r Almaen a chipio porthladdoedd Oostende a Zeebrugge, oedd yn cael eu defnyddio gan longau tanfor yr Almaen. 

Parhaodd y frwydr hyd 6 Tachwedd 1917, pan gipiwyd Passendale, oedd erbyn hynny yn ddim ond ychydig o adfeilion ynghanol y mwd. Mae dadl yn parhau ynglŷn â cholledion y ddwy ochr; yn ôl rhai ffigyrau collodd y cynghreiriaid 448,000 o filwyr wedi eu lladd neu eu clwyfo, a'r Almaen 260,000. Yn ôl eraill, roedd y ffigyrau yn fwy cyfartal.

Enwau'r Frwydr
--------------

Mae **Trydedd Brwydr Ypres** yn enw cyffredin arall ar Frwydr Passchendaele. Am gyfnod, defnyddid yr enw **Brwydr Messines 1917** yn ogystal. Yr enw yn Almaeneg yw **Trydedd Brwydr Fflandrys** (Almaeneg: '**Dritte Flandernschlacht'**), a'r enw Ffrangeg yw **Ail Frwydr Fflandrys** (Ffrangeg: '**2ème Bataille des Flandres'**).

Hedd Wyn
--------

Rhan o Frwydr Passchendaele oedd **Brwydr Cefn Pilckem**, lle lladdwyd Hedd Wyn ar 31 Gorffennaf, diwrnod cynta'r frwydr. Roedd Simon Jones o Lanuwchllyn yn yr un frwydr, ac mewn sgwrs a recordiwyd gan Amgueddfa Werin Cymru ym 1975, mae'n disgrifio sut y gwelodd Hedd Wyn yn syrthio: 

> "Dydd ola o Orffenna', 'dech chi'n gweld, diwrnod cynta'r frwydyr fwya fuo yn y byd 'ma 'rioed ma'n debyg. Brwydyr Passchendaele. O’n ni’n cychwyn dros Canal Bank yn Ypres ac mi lladdwyd o ar hanner Pilckem… Mi gweles o'n syrthio. Ac mi allaf ddeud mai *nosecap shell* yn 'i fol lladdodd o, wyddoch chi. O’ch chi'n medru gwbod hynny. O, allech chi ddim sefyll hefo fo mae'n wir. Odd rhaid ichi ddal i fynd, 'de".
> 
> 

Ym Mrwydr Cefn Pilckem hefyd y bu farw'r bardd o Iwerddon Francis Ledwidge.

Ymdrechion y Cymry
------------------

Yr oedd effeithion ac profiadau y chwarelwyr yn effeithiol iawn o palmantu ffordd i'r fyddin ymdrechu, dyma un engrhaifft gan newyddiadurwr papur newydd '*Caernarvon & Denbigh Herald' a oedd yn Ffrainc ar y pryd;* 

> *"Nid oes yr unrhyw milwyr wedi gwneud gwaith rhagorol gyda llai o ffwdan a drŵg-enwog na'r Cymry. Nid yw digwyddiadau fel clirio Coed Mametz, sydd wedi dod â nhw'n amlwg o flaen y cyhoedd, rhyfel cŵn yn cael ei ennill gan ambell bennod wych. Llawer o amser rwyf wedi cyfeirio at werth aruthrol y gwaith rhaw clodwiw, yn yr ystyr lythrennol, a wneir gan löwyr Cymru yn y gweithrediadau cloddio sy'n ffurfio rhan mor fawr o'r dasg o drefnu buddugoliaeth, ac mae'r Fyddin gyfan yn cydnabod y dewrder a ddangosir bôb amser ac o dan bôb cyflwr o straen a pherygl gan fataliwn arloesol Cymru. Byddai'n amhosibl cyfrif faint o filwyr traed eraill sy'n uno â nhw"*
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> *- Mr. H. Percy, Gwener 22 Mehefin 1917* 
> 
>

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Terraine, John (1977). *The Road to Passchendaele: The Flanders Offensive 1917, A Study in Inevitability*. Llundain: Leo Cooper. ISBN 0-436-51732-9
2. ↑  Sheldon, Jack (2007). *The German Army at Passchendaele*. Barnsley: Pen and Sword Books, tud. xiv. ISBN 1-84415-564-1
3. ↑  "Bardd Cymraeg yn cwympo yn Fflandrys". amgueddfacymru.ac.uk. 2007-04-25. Cyrchwyd 2017-08-28.
4. ↑  Caernarvon & Denbigh Herald. - Dydd Gwener 22 Mehefin 1917 -