recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Mynydd-y-briw** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn rhwng Llanrhaeadr y Mochnant a Llansilin; cyfeiriad grid SJ174260. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 176 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 341 metr (1119 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mynydd Allt-y-grug** yn gopa mynydd a geir y tu ôl i Godre'r-graig, rhwng Caerfyrddin a Dyffryn Nedd; cyfeiriad grid SN750079. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 148 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 338 metr (1109 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
| System | Cyfres | Oes | Oes (Ma) |
| --- | --- | --- | --- |
| Cwaternaidd | Pleistosenaidd | Gelasaidd | **ifancach** |
| Neogenaidd | Plïosenaidd | Piacensaidd | 2.588–3.600 |
| Sancleaidd | 3.600–5.332 |
| Mïosenaidd | Mesinaidd | 5.332–7.246 |
| Tortonaidd | 7.246–11.608 |
| Serravallaidd | 11.608–13.65 |
| Langhianaidd | 13.65–15.97 |
| Bwrdigalaidd | 15.97–20.43 |
| Acwitanaidd | 20.43–23.03 |
| Paleogenaidd | Oligocenaidd | Cataidd | **hynach** |
| Israniadau'r Cyfnod Neogen, yn ôl IUGS, fel a gaed yng Ngorffennaf 2009. |

Cyfres neu Epoc ddaearegol ydy **Mïosen** (Saesneg: *Miocene*) (symbol MI) o fewn y cyfnod Neogen, sy'n ymestyn o tua 23.03 to 5.332 miliwn o flynyddoedd yn ôl (Ma). Fe enwyd y cyfnod hwn gan Syr Charles Lyell daw'r enw o ddau air Groegaidd: μείων (*meiōn*, "llai") a καινός (*kainos*, "newydd") a golyga "llai diweddar" gan fod y cyfnod hwn yn cynnwys 18% yn llai o anifeiliaid di-asgwrn cefn na'r cyfnod Plïosen. Mae Mïosen yn dilyn y cyfnod Oligosen a daw'r Plïosen ar ei ôl.

Y Mïosen ydy epoc cyntaf y Cyfnod Neogen.

Roedd planhigion ac anifeiliaid y Cyfnod Mïosen yn gymharol fodern: roedd mamaliaid ac adar edi hen sefydlu erbyn y cyfnod hwn, felly hefyd y morfil, y morloi a gwymon. Mae'r cyfnod hwn o ddiddordeb mawr i ddaearegwyr gan y ffurfiwyd llawer iawn o fynyddoedd yr Himalayas ar yr adeg yma. Effaith hyn ar y tywydd yn Asia oedd ffurfio monswnau a rhewlifau yn Hemisffer y Gogledd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Geologic Age Symbol Font (StratagemAge)" (PDF). USGS. 99-430. Cyrchwyd 2011-06-22.
2. ↑  An Zhisheng, John E. Kutzbach, Warren L. Prell & Stephen C. Porter (2001). "*Evolution of Asian monsoons and phased uplift of the Himalaya Tibetan plateau since Late Miocene times*". *Nature* **411**: 62–66. doi:10.1038/35075035.

Gweler hefyd
------------

* Cyfnodau daearegol
Mae "morlu" yn ailgyfeirio i'r erthygl hon. Am uned filwrol sy'n ymladd ar y môr yn unig, gweler llynges.
Môr-filwyr Brenhinol yn ymarfer byrddio llong wrth baratoi am ymgyrch yn erbyn môr-ladron yn y Môr Coch.
Aelod o lu milwrol sydd yn ymladd ar y tir ac ar y môr yw **môr-filwr**. Uned o fôr-filwyr yw **morlu** neu **gorfflu môr-filwyr**. Ystyrir y môr-filwr yn aml yn fath o droedfilwr.

Bu môr-filwyr mewn rhyw modd yn oes yr Henfyd. Sonia Herodotus a Thucydides am yr *epibatai* yn llongau'r Groegiaid, a disgrifiodd Polybius categori o filwyr Rhufeinig, *milites classiarii* ("milwyr y llynges"), oedd yn gwasanaethu ar longau rhyfel. Yn ystod yr Oesoedd Canol yn Ewrop rhoddwyd milwyr ar longau'n aml i gefnogi'r morwyr. Sefydlwyd y morlu modern cyntaf ym 1664 gan y Prydeinwyr, a elwir heddiw yn y Môr-filwyr Brenhinol, a ffurfiwyd y *Korps Mariniers*, Corfflu Môr-filwyr yr Iseldiroedd ym 1665. Corfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau, a sefydlwyd ym 1775, yw'r morlu mwyaf yn y byd heddiw. Mae nifer o wledydd wedi sefydlu morluoedd ers diwedd yr Ail Ryfel Byd, ac heddiw mae gan ddros 40 o wledydd unedau o fôr-filwyr.

Mewn rhai gwledydd mae'r môr-filwyr yn rhan o'r fyddin, mewn eraill yn rhan o'r llynges, ac mewn eraill yn llu ar wahân.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) marine. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 15 Hydref 2013.
2. ↑  (Saesneg) World's Largest Marine Corps. GlobalSecurity.org. Adalwyd ar 15 Hydref 2013.
3. ↑  (Saesneg) Marine Corps Introduction. GlobalSecurity.org. Adalwyd ar 15 Hydref 2013.
Map o Fôr Tasman
Llun lloeren o Fôr Tasman
Mae **Môr Tasman** yn gorff mawr o ddŵr hallt rhwng Awstralia a Seland Newydd, tua 2000 km (1250 milltir) ar draws. Mae'n rhan dde-orllewinol o'r Cefnor Tawel. Cafodd ei enwi ar ôl y fforiwr o'r Iseldiroedd Abel Janszoon Tasman, yr Ewropead cyntaf a gofnodir i ddarganfod Seland Newydd a Tasmania. Yn y 1770au chwilwyd y môr yn fanwl gan y fforiwr o Sais Capten James Cook yn ystod ei fordaith gyntaf i'r Cefnfor Tawel.

Yn ôl y Sefydliad Hydrographig Rhyngwladol, mae Môr Tasman yn cynnwys y dyfroedd i'r dwyrain o'r taleithiau Awstraliaidd De Cymru Newydd, Victoria a Tasmania. Mae'r dalaith ogleddol Queensland yn gorwedd ar y Môr Cwrel, ac mae'r ffin rhwng De Cymru Newydd a Queensland yn cael ei defnyddio fel ffin rhwng y ddau fôr hefyd.

Ceir sawl grŵp o ynysoedd yn y Môr Tasman, yn ogystal â sawl ynys arfordirol ger Awstralia a Seland Newydd:

* Ynys yr Arglwydd Howe a'i ynysoedd llai
* Ball's Pyramid
* Ynys Norfolk, yng ngogledd eitha y Môr Tasman, ar y ffin â'r Môr Cwrel

Mae'r grwpiau o ynysoedd hyn yn perthyn i Awstralia.
Mysgedwr o'r Iseldiroedd gan Jacob van Gheyn yn 1608.
Math o filwr troed (neu *inffantri*) yw **mysgedwr** a chanddo fysged, sy'n rhoi iddo'i enw. Roeddent yn rhan bwysig o bob byddin gwerth ei halen drwy Ewrop ar ddiwedd yr Oesoedd Canol hyd at ganol yr 17g pan ffafriwyd y reiffl fel gwn. Ar adegau roedd gan y mysgedwr geffyl (fel y dragŵn neu'r cafalri). Arferai Byddin Imperialaidd yr Almaen ddefnyddio'r enw yma hyd at y Rhyfel Mawr.

Addaswyd *Les trois mousquetaires* (Y Tri Mysgedwr) gan Alexandre Dumas i'r Gymraeg gan J.E.B. Jones (Hughes, 1965).

Y cyfnod cynnar
---------------

Mysgedwyr yn Tsieina yn ystod y Brenhinllin Ming o'r 14eg ganrif.
Mae'n bur debygol mai'r wlad gyntaf i ddefnyddio mysgedwyr, oedd Tsieina ar gychwyn y 14g ac o bosib cyn hynny. Yn sicr roeddent yn rhan hanfodol o'r fyddin yn ystod y Brenhinllin Ming (1368–1644) a'r Brenhinllin Qing (1644–1911). Ceir llyfr o'r 14g sy'n disgrifio'r ddyfais *matchlock* yn Tsieina.[1]

Roedd Ymerodraeth yr Otomaniaid hefyd yn flaenllaw gyda'r ddyfais newydd a hyfforddwyd mysgedwyr di-ri i'w defnyddio ganddynt yn yr 1440au, yn enwedig gan y corfflu *Jannisari*. Roeddent wedi ymestyn eu tiriogaeth o Dwrci i Arabia a defnyddiwyd y mysgedwyr ganddynt pan wnaethon nhw orchfygu Caergystennin (Istanbwl heddiw). Dyma'r cyfnod pan y defnyddiwyd y canon (neu "Fombard Mawr Twrci" fel y'i galwyd) am y tro cyntaf i chwalu muriau caerau a chestyll.

Gyda Ffrainc y cysylltir y gair fel arfer, a gair Ffrengig ydoedd yn wreiddiol. Ffurfiwyd "Mysgedwyr y Gard" yn 1622 gan Louis XIII pan gyflwynodd y gwn i gwmni o gafalri ysgafn.

Y Reiffl
--------

"Y Cotiau Cochio" oedd y llysenw ar fysgedwyr Prydeinig ac yng ngwledydd Prydain, defnydiwyd y mysgedwyr (a'u mysgedau "Brown Bess") am y tro diwethaf ym 1854 gyda'r reifflwyr (a'u Minié rifle) yn eu disodli. Roedd gan y reiffl hwn bellter dair gwaith hirach na'r mysged.[2] Arferai Byddin Imperialaidd yr Almaen ddefnyddio'r enw yma hyd at y Rhyfel Mawr.

Oriel
-----

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Mysgedwyr o Sweden (1624-1650) gyda mysgedi a bardiche (bwyelli hirion)
* Mysgedwyr y 18g o Świdnica, Gwlad Pwyl, (llun modern)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Needham, Cyfrol 5, Rhan 7, 447-454.
2. ↑  R. M. Barnes, page 95 *A History of the Regiments & Uniforms of the British Army*, Sphere Books 1972
Nemesis adeiniog yn dal Olwyn Ffawd: cerflun Rhufeinig, o tua 150 OC
*Gweler hefyd Nemesis (gwahaniaethu).*
Ym mytholeg Roeg, duwies sy'n cosbi balchder a thraha yw **Nemesis**. Mae hi'n cynrychioli math o ddial dwyfol neu adsefydlu'r drefn naturiol ar ôl iddi gael ei gwrthdroi gan lwc da eithriadol. Yn ôl yr awdur Groeg Hesiod, mae hi'n ferch i'r dduwies Nos a adawodd y ddaear, gyda Aidos, duwies Gwyleidd-dra, ar ddiwedd yr Oes Aur.

Roedd ei chwlt yn arbennig o gryf yn ardal Rhamnus yn Attica, ac fe'i gelwir weithiau "y dduwies Rhamnusiaidd" o'r herwydd. Yn Rhamnus credid ei bod yn ferch i Okeanos, duw'r môr. Dywedir y cerfiodd yr arlunydd enwog Phidias gerflun ohoni allan o ddarn o farmor roedd y Persiaid wedi dwyn i faes Marathon i godi allor i'w buddugoliaeth ddisgwyliedig: ond y Groegiaid a enillodd y dydd felly priodol oedd gwneud cerflun o Nemesis gyda'r garreg a'i osod yn ei theml yn Rhamnus.

Cafodd ei chwlt le ym mhantheon y Rhufeiniaid yn nes ymlaen. Mae cerfluniau Rhufeinig yn ei phortreadu fel morwyn fyfyrgar sy'n dal Olwyn Ffawd a/neu symbolau o reolaeth a chymesuredd (e.e. fflangell a ffon mesur). Mae ei adenydd yn cynrychioli cyflymder.

Cedwir ei henw o hyd yn y dywediad "mae wedi cwrdd â'i nemesis."

Ffynhonnell
-----------

* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny).
Cymeriad y ceir sôn amdano ym Mhedair Cainc y Mabinogi ac yn y Trioedd Cymreig yw **Llŷr**. Credir ei fod yn wreiddiol yn cyfateb i Lir ym mytholeg Iwerddon, ac yn dduw'r môr: ystyr y gair Cymraeg Canol *llŷr* yw 'môr, eigion'.

Yn y Pedair Cainc, nid yw'n ymddangos fel cymeriad yn y stori, ond ef yw tad Brân, Branwen a Manawydan; Penarddun yw eu mam. Yn y Trioedd, rhestrir Llŷr (fel Llŷr Llediaith) yn un o 'Dri Goruchel Garcharor Ynys Prydain' am iddo gael ei ddal yn garcharor gan Euroswydd. Yn chwedl Branwen ferch Llŷr yn y Pedair Cainc, dywedir mai Euroswydd yw tad dau fab ieuengaf Penarddun, Nisien ac Efnisien, felly dichon fod yr hanes yn y Trioedd yn deillio o chwedl goll am ymryson rhwng Euroswydd a Llŷr am gariad Penarddun.

Credir mai Llŷr oedd sail y cymeriad Leir yn hanesion Sieffre o Fynwy, a thrwyddo ef y cymeriad Lear yn nrama *King Lear* gan William Shakespeare.

Llinach
-------


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Beli mab Mynogan |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Llŷr** |   |   |   |   |   | Penarddun |   |   |   |   | Euroswydd |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Brân(♂) |   | Manawydan(♂) |   | Rhiannon |   | Pwyll |   | Brânwen(♀) |   | Matholwch |   | Nisien(♂) |   |   | Efnisien(♂) |
|   |   |   |

  

*Nodyn: Blwch heb ffin: teulu drwy briodas, nid gwaed.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur Prifysgol Cymru*, Cyfrol II, tud. 2275.
2. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1991), Triawd.

Gweler hefyd
------------

* Llŷr Marini
Pianydd yw **Llŷr Williams** (ganwyd 1976). Ganwyd ym Mhentrebychan, ger Wrecsam.

Etifeddodd ddiddordeb mewn opera oddi ar ei dad, gan fynychu perfformiadau yn Llandudno a Manceinion erbyn ei fod yn saith oed. Dechreuodd gael gwersi piano yn saith oed. Erbyn ei fod yn unarddeg roedd wedi llwyddo hyd at radd VIII, pob un gydag anrhydedd.

Cafodd eu addysg gynnar yn Ysgol Hooson, yn Rhosllannerchrugog ac yn Ysgol Morgan Llwyd. Astudiodd gerddoriaeth yng Ngholeg y Frenhines, Rhydychen gan raddio gyda dosbarth cyntaf yn 1998.

Ym Mai 2002 fe'i dewiswyd i gynrychioli Ymddiriedolaeth Artistiaid Cyngerdd Ifainc. Yn yr un flwyddyn enillodd Wobr y Beirniaid (*Critics' Prize*) yng Gŵyl Rhyngwladol Caeredin.

Mae wedi perfformio bob blwyddyn yng Ngŵyl Rhyngwladol Caeredin ers 2002. Yn yr un flwyddyn fe'i dewiswyd i fod yn gyfeilydd swyddogol i gystadleuaeth BBC Canwr y Byd, ac mae'n dal i wneud hynny. Cymerodd ran am y tro cyntaf yn y Proms yn 2005.

Cyfeiriadau
-----------

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 268798129
* LCCN: nr2005016382
* GND: 131339303

 |
Nofelydd a dramodydd yw **Llŷr Titus** (ganwyd 1992/1993). Yn 2023 enillodd wobr Llyfr y Flwyddyn am ei gyfrol *Pridd*, lle mae'n creu 'darlun cignoeth ond cyfareddol' o fywyd hen ŵr yng nghefn gwlad Llŷn.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Daw Llŷr Titus Hughes o Frynmawr ger Sarn ym Mhenrhyn Llŷn. Cafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Edern, Ysgol Uwchradd Botwnnog ac yna yng Ngholeg Merion-Dwyfor. Yn 2014 graddiodd o Brifysgol Bangor Aeth ymlaen i wneud cwrs Meistr ac yn 2020 roedd yn parhau gyda’i ymchwil ar gyfer doethuriaeth ym Mhrifysgol Bangor.

Gwaith a gwobrau llenyddol
--------------------------

Enillodd y Goron ym Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd Abertawe 2011 ac y flwyddyn ganlynol yn Eisteddfod yr Urdd Eryri enillodd y Fedal Ddrama.
Cyhoeddodd ei nofel gyntaf, *Gwalia*, yn 2015 (Gwasg Gomer) ac enillodd Wobr Tir Na N-Og 2016 (categori ysgol uwchradd).

Mae Llŷr hefyd yn ddramodydd, ac yn awdur *Drych* a gynhyrchwyd gan Gwmni'r Fran Wen yn 2015. Mae'n un o olygyddion a sylfaenwyr cylchgrawn Y Stamp a Chyhoeddiadau'r Stamp.

Yn 2023 enillodd wobr Llyfr y Flwyddyn am ei gyfrol *Pridd* (Gwasg y Bwthyn), lle mae'n creu "darlun cignoeth ond cyfareddol" o fywyd hen ŵr yng nghefn gwlad Llŷn. Yn ôl Megan Hunter ar ran y beirniaid mae'n nofel wreiddiol iawn, an ôl Savanna Jones, un arall o’r beirniaid, "Mae’n llwyddiannus yn y ffordd mae’n ein hannog i fynd ar antur gyda’r prif gymeriad ac i ymrwymo yn ei fyd wrth iddo garlamu drwy daith bywyd."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  golwg.360.cymru; adalwyd 15 Gorffennaf 2023.
2. ↑   Dramodydd talentog ifanc yn graddio. Prifysgol Bangor (10 Gorffennaf 2014). Adalwyd ar 20 Ionawr 2020.
3. ↑  "Llŷr Titus - Authors". *www.gomer.co.uk*. Cyrchwyd 2020-01-10.
4. ↑   Llyr yn cael Medal at Goron y llynedd – Stori Fideo. Golwg360 (6 Mehefin 2012). Adalwyd ar 20 Ionawr 2020.
5. ↑  Crump, Eryl (2015-09-09). "Gritty drama by young playwright to open at Pwllheli". *northwales*. Cyrchwyd 2020-01-10.
6. ↑  golwg.360.cymru; adalwyd 15 Gorffennaf 2023.
Lleiandy a sefydlwyd yn negawdau olaf y 12g yn Llanllugan, cantref Cedewain, Powys, oedd **Lleiandy Llanllugan**. Gorweddai ym mhlwyf Llanllugan i'r de-orllewin o Lanfair Caereinion mewn cwm sy'n aros yn ddigon diarffordd heddiw. Mae'n bosibl taw ffurf ar enw'r Santes Lluan a geir yn yr enw.

Hanes
-----

Cyfeirir ato gan Gerallt Gymro a Dafydd ap Gwilym. Lleiandy Sistersaidd oedd Llanllugan, a sefydlwyd gan Maredudd ap Rhobert rhywbryd rhwng 1170 a 1190, efallai. Fel oedd yr arfer dan y drefn fynachaidd, rhoddwyd y lleiandy dan oruchwyliaeth Abaty Ystrad Marchell. Roedd Llanllugan yn un o ddau leiandy Sistersiaidd yng Nghymru, gyda Llanllŷr (Ceredigion).

Cymuned fechan oedd Llanllugan, fel y gweddill o leiandai Cymru'r Oesoedd Canol. Gwisgoedd gwyn oedd gan y lleianod, yn ôl Dafydd ap Gwilym, sy'n cyfeirio atynt fel "rhai lliwgalch". Digwydd mewn cywydd gan y bardd sy'n anfon llatai (negesydd serch) at un o'r lleianod (y glochyddes, sydd eisoes yn gyfarwydd â charu) i'w pherswadio i gwrdd â'r bardd mewn coedwig:

O caf innau rhag gofal
O'r ffreutur dyn eglur dâl,
Oni ddaw er cludaw coed,
Hoywne eiry, honno erod —
Da ddodrefn yw dy ddeudroed —
Dwg o'r côr ddyn deg i'r coed,
Câr trigain cariad rhagor;
Cais y glochyddes o'r côr —
Cais frad ar yr Abades —
Cyn lleuad haf, ceinlliw tes,
Un a'i medr, einym adail,
A'r lliain du, i'r llwyn dail.
Pan ddiddymwyd y mynachlogydd rhwng 1534 a 1536, cafwyd dim ond tair o leianod yno. Ni wyddom faint o leianod fu yno pan oedd ar ei anterth, ond mae'n annhebygol y bu mwy na thua dwsin yn trigo yno ar unrhyw un adeg. Yn 1337 gwnaethpwyd asesiad sy'n dangos fod pedair lleian ac un abades yno.

Mae eglwys y lleiandy wedi goroesi fel eglwys plwyf Llanllugan, sef Eglwys y Santes Fair. Ceir ffenestr liw odidog yno sy'n dyddio i ddiwedd y 15g. Mae'n portreadu lleian (yr abades efallai) neu noddwraig. Mae lleoliad adeiladau'r gwfent ei hun yn ansicr ond mae'n bosibl eu bod ar y ddôl 200 m i'r de o'r eglwys.

Ffynonellau
-----------

* Jane Cartwright, *Y Forwyn Fair, Santesau a Lleianod* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1999)

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Eglwys y Santes Fair, Llanllugan Archifwyd 2015-09-12 yn y Peiriant Wayback. ar wefan Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y De yw **Helyglys pêr** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Onagraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Epilobium hirsutum* a'r enw Saesneg yw *Great willowherb*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Helyglys Pêr, Helyglys Blewog Mawr, Helyglys Pannog, Helyglys Pêr Blewog Mwyaf.

Fe'i ceir yn rhannau deheuol Hamisffer y De: o'r Isartig i rannau deheuol Affrica, De America ac Awstralia. Mae'n perthyn yn agos i'r olewyddan, yr onnen, jasmin, a'r leilac. Mae'r dail wedi'u gosod bob yn ail.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Anthony Huxley, Mark Griffiths, and Margot Levy (1992). *The New Royal Horticultural Society Dictionary of Gardening*. The Macmillan Press,Limited: London. The Stockton Press: New York. ISBN 978-0-333-47494-5 (set).

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Helyglys pêr***
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Lleian fach frown** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: lleianod bach brown) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Nonnula brunnea***; yr enw Saesneg arno yw *Brown nunlet*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *N. brunnea*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r lleian fach frown yn perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn gwrychog adeinwennol | Chelidoptera tenebrosa |  |
|
| Aderyn gwrychog llwytgoch | Hypnelus ruficollis |  |
|
| Aderyn gwrychog penddu | Bucco noanamae |  |
|
| Aderyn gwrychog torchog y Dwyrain | Malacoptila striata |  |
|
| Lleian wynebwen | Hapaloptila castanea |  |
|
| Mynach bach | Micromonacha lanceolata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Lleian fach frown** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Lleian wynebwen** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: lleianod wynebwyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Hapaloptila castanea***; yr enw Saesneg arno yw *White-faced nunbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *H. castanea*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r lleian wynebwen yn perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: *Bucconidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn gwrychog adeinwennol | Chelidoptera tenebrosa |  |
|
| Aderyn gwrychog llwytgoch | Hypnelus ruficollis |  |
|
| Aderyn gwrychog penddu | Bucco noanamae |  |
|
| Aderyn gwrychog torchog y Dwyrain | Malacoptila striata |  |
|
| Lleian wynebwen | Hapaloptila castanea |  |
|
| Mynach bach | Micromonacha lanceolata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Lleian wynebwen** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
**Lilith** a'r Sarff (gan John Collier)
Y dduwies Lilitu (efallai) - cerfiad o Fesopotamia (tua 1950 CC)
**Lilith** yw diafoles y nos yn y traddodiadau Iddewig a Mesopotamiaidd.

Yr Hen Destament
----------------

Cyfeirir ati yn yr Hen Destament. Yn Llyfr y Proffwyd Eseia dywedir ei bod yn cadw cwmni "anifeiliaid gwylltion yr anialwch, a'r cathod... yr ŵyll a orffwys yno hefyd, ac a gaiff orffwysfa iddi" (Eseia 34:14). Math o dylluan yw ŵyll (*screech-owl* a geir yn y cyfieithiad Saesneg o'r Hen Destament). Cyfieithiaid ydyw o'r gair Hebraeg *lilith*.

Mesopotamia
-----------

Credir bod y gair **Lilith** yn tarddu o'r gair Semitaidd *lil* sy'n golygu naill ai "nos" neu "ystorm, tymhestl, gwynt nerthol". Ceir duwies o'r enw **Lilitu** ym mytholeg
Babilonia a gysylltir â thylluanod yn chwedl Gilgamesh. Yn llên gwerin ddiweddarach Babilonia a'r Dwyrain Canol mae Lilith (dan sawl enw cyffelyb) yn fath o swcwbws sy'n ymweld â dynion yn eu cwsg ac yn peri iddynt gael breuddwydion rhywiol. Mae hi'n aflonyddu plant yn ogystal ac yn medru peri afiechydon.

Y traddodiad Iddewig
--------------------

Yn ôl traddodiad y Talmwd Lilith oedd gwraig gyntaf Adda cyn i Efa gael ei chreu ar ei gyfer. Roedd hi'n bur wahanol i Efa. Gwrthodai ei orchmynion a hi oedd yn cymryd y blaen yn eu hanturiaethau carwriaethol. Roedd hi'n gwrthod gorwedd dan Adda wrth gael cyfathrach â fo, er enghraifft. Roedd hi'n nwydwyllt, annibynnol ei hysbrys a llawer mwy gwybodus nac Adda. Cwynodd Adda i Dduw ac mewn canlyniad bu rhaid i Lilith adael gardd Eden a chreuwyd Efa i gymryd ei lle.
Hyd at gymharol ddiweddar roedd Iddewon yn arfer rhoi amiwlets i'w plant bach i'w gwarchod rhag Lilith yn eu cwsg.

Darllen pellach
---------------

Mae gan T. H. Parry-Williams ysgrif o'r enw "Lilith" yn ei gyfrol *O'r Pedwar Gwynt* (1944).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Judit M. Blair De-Demonising the Old Testament - An Investigation of Azazel, Lilith, Deber, Qeteb and Reshef in the Hebrew Bible. Forschungen zum Alten Testament 2 Reihe, Mohr Siebeck 2009 ISBN 3-16-150131-4

Dolenni allanol
---------------

* *Y Gwyddionadur Iddewig*: "Lilith"
* Gwybodaeth a dolenni
* *Y Gwyddoniadur Beiblaidd Rhyngwladol*: "Anghenfil y nos"
Pentref yng nghymuned Glyntraean, Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Llwyn-mawr** neu **Llwynmawr**. Saif tua hanner ffordd rhwng Glyn Ceiriog a Phontfadog.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 9 Gorffennaf 2022

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Wrecsam**

**Trefi**  

Y Waun  **·** Wrecsam
  
**Pentrefi**  

Acrefair  **·** Bangor-is-y-coed  **·** Y Bers  **·** Bronington  **·** Brymbo  **·** Brynhyfryd  **·** Bwlchgwyn  **·** Caego  **·** Cefn Mawr  **·** Coedpoeth  **·** Erbistog  **·** Froncysyllte  **·** Garth  **·** Glanrafon  **·** Glyn Ceiriog  **·** Gresffordd  **·** Gwersyllt  **·** Hanmer  **·** Holt  **·** Llai  **·** Llanarmon Dyffryn Ceiriog  **·** Llannerch Banna  **·** Llan-y-pwll  **·** Llechrydau  **·** Llys Bedydd  **·** Marchwiail  **·** Marford  **·** Y Mwynglawdd  **·** Yr Orsedd  **·** Owrtyn  **·** Y Pandy  **·** Pentre Bychan  **·** Pentredŵr  **·** Pen-y-bryn  **·** Pen-y-cae  **·** Ponciau  **·** Pontfadog  **·** Rhiwabon  **·** Rhos-ddu  **·** Rhosllannerchrugog  **·** Rhostyllen  **·** Rhosymedre  **·** Talwrn Green  **·** Trefor  **·** Tregeiriog  **·** Tre Ioan  **·** Wrddymbre
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **llwyfwyfyn lloerol**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **llwyfwyfynod lloerol**; yr enw Saesneg yw *Lunar-spotted Pinion*, a'r enw gwyddonol yw *Cosmia pyralina*. Ei diriogaeth yw: gogledd Sbaen hyd at dwyrain Bwlgeria a draw i Asia i fyny i Corea a Japan. Yng ngwledydd Prydain mae i'w weld mor ogleddol â chanol Lloegr.

28–32 mm ydy lled yr adenydd ac mae'r oedolyn i'w weld yn hedfan rhwng Mehefin ac Awst.

Prif fwyd y siani flewog ydy coed: *Ulmus*, *Pyrus*, *Salix* a *Quercus*

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r llwyfwyfyn lloerol yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Llwyn-iarth**, i'r gorllewin o dref Dolgellau, Gwynedd, wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 24 Gorffennaf 2001 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 55.78 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Llyn Brenig** (Cyfeirnod OS: 983 573) yn gronfa dŵr ar Fynydd Hiraethog yng ngogledd Cymru, ar y ffin rhwng Conwy a Sir Ddinbych. Crëwyd y llyn drwy godi argae ar draws Afon Brenig.

Defnyddir Llyn Brenig i reoli llif Afon Dyfrdwy fel rhan o Gynllun Rheoli Llif Afon Dyfrdwy. Trwy reoli'r llif mae modd tynnu dŵr o'r afon yn is i lawr ar gyfer gogledd-orllewin Lloegr ac yn enwedig Lerpwl a'r cyffiniau.

Dechreuwyd adeiladu'r argae yn 1973 a gorffennwyd y gwaith yn 1976. Mae'r llyn yn dal 60 miliwn m³ o ddŵr, ac roedd wedi llenwi erbyn 1979. Llyn Brenig yw'r llyn mwyaf yng Nghymru o ran arwynebedd, tua 920 acer, ond mae Llyn Tegid yn dal mwy o ddŵr.

Archaeoleg
----------

Wrth adeiladu'r agrae, cafwyd hyd i nifer o olion o Oes yr Efydd a hefyd wersyll a ddenfyddiwyd gan helwyr Mesolithig tua 5700 CC. Mae llwybr archaeolegol gerllaw'r llyn sy'n mynd heibio nifer o gladdfeydd a chylchoedd cerrig. Gellir cael peth gwybodaeth am archaeoleg y cylch yn y ganolfan ymwelwyr a leolir ar lan y llyn.

Bywyd gwyllt
------------

Dechreuodd Gweilch y Pysgod fridio ger y llyn yn 2018, y pumed safle yng Nghymru.

Dolenni allanol
---------------

* Archaeoleg yr ardal Archifwyd 2009-02-26 yn y Peiriant Wayback.


1. ↑  Forgrave, Andrew (2018-05-21). "Wales now has a FIFTH nesting site for rare Ospreys". *North Wales Live* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-12-16.
Planhigyn blodeuol yw **Llygwyn yr ardd** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Atriplex*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Atriplex hortensis* a'r enw Saesneg yw *Garden orache*.

Mae'n flodyn unflwydd caled. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog. Mae ei uchder yn amrywio: rhwng dwy i chwe troedfedd, yn ddibynnol ar ansawdd y pridd.

Mewn salad
----------

Gellir bwyta'r dail sy'n blasu'n hallt, yn debyg i sbigoglys. Fel arfer fe'u hychwanegir mewn salad neu weithiau wedi'u berwi. Arferid ei dyfu yng ngwledydd y Môr Canoldir ers canrifoedd, ond aeth allan o ffasiwn wrth i sbidoglys ennill ei blwyf. Mae'r dail i'w cael mewn sawl lliw: gwyn, coch neu wyrdd. Defnyddiwyd y dail gwyrdd am flynyddoedd i liwio pasta.

Gweler hefyd
------------

* Llygwyn Awstralia
* Llygwyn llwydwyn
* Llygwyn culddail‎
* Llygwyn arfor‎
* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Taxon: *Atriplex hortensis* L." *Germplasm Resources Information Network (GRIN)*. United States Department of Agriculture, Agricultural Research Service, Beltsville Area. Cyrchwyd 2008-03-23.
2. ↑  Davidson, Alan (1999): Orach. *In: Oxford Companion to Food*: 556. ISBN 0-19-211579-0

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llygwyn yr ardd***
Llyn Bodlyn yn y Rhinogydd.
Llyn yn y Rhinogydd yng Ngwynedd yw **Llyn Bodlyn**. Saif i'r gorllewin o gopa Diffwys, i'r de-orllewin o Y Llethr ac i'r dwyrain o gopa Moelfre. Mae ganddo arwynebedd o 42 acer ac mae 1,248 troedfedd uwch lefel y môr. Ar ochr ddeheuol y llyn mae craig serth, Craig Bodlyn.

Mae nifer o nentydd yn llifo i'r llyn, gan gynnwys un o Lyn Dulyn uwchben, ac mae Afon Ysgethin yn llifo ohono i gyrraedd y môr gerllaw Tal-y-bont. Ceir torgochiaid yn y llyn; un o dri llyn yng Nghymru sy'n parhau i fod a phoblogaeth naturiol o'r pysgodyn yma, gyda Llyn Cwellyn a Llyn Padarn. Yn ôl un chwedl, rhoddodd y Tylwyth Teg hwy yn y llun, fel gwobr i fugail oedd yn byw gerllaw am eu helpu, a dysgasant i'r bugail sut i'w dal.

Adeiladwyd argae yma yn 1894 i droi'r llyn yn gronfa ddŵr, ac mae'n parhau i gyflenwi dŵr i dref Abermaw.

Llyfryddiaeth
-------------

* Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llyn Bodlyn***
Llyn yn Eryri yw **Llyn Peris**, i'r de o Llanberis ac i'r gogledd o Nant Peris. Cafodd ei enw oddi wrth sant Peris. Mae arwynebedd y llyn yn 95 acer.

Saif Llyn Padarn ychydig i'r gogledd-orllewin, a chredir fod y ddau wedi bod yn un llyn mawr ar un adeg. Saif Castell Dolbadarn ar fryn rhwng y ddau lyn. Ar lan ddwyreiniol y llyn mae Chwarel Dinorwig ar hyd llethrau Elidir Fawr. Wedi i'r chwarel gau adeiladwyd Gorsaf Bŵer Dinorwig, gorsaf bŵer drydan ddwr, dan yr hen weithfeydd. Mae'r orsaf bwer yma yn defnyddio trydan ar adegau pan nad oes cymaint o alw amdano i bwmpio dŵr o Lyn Peris i'r Marchlyn Mawr uwchben. Pan fo mwy o alw am drydan, mae'r dwr yn cael ei ollwng yn ôl i lawr i gynhyrchu trydan.

Oherwydd hyn mae lefel y llyn yn amrywio yn fawr. Roedd Llyn Peris yn un o'r ychydig lynnoedd yn Eryri lle ceir y Torgoch, a chyn dechrau ar y gwaith yma, fe ddaliwyd y pysgod a'u trosglwyddo i lynnoedd eraill, Ffynnon Llugwy, Llyn Cowlyd, Llyn Melynllyn a Llyn Dulyn. Fodd bynnag, mae'r Torgoch wedi dychwelyd i Lyn Peris, er nad oes cofnod iddynt gael eu dychwelyd yno'n fwriadol.

Llyn Peris

Llyfryddiaeth
-------------

* Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)
Nofelydd Ffrengig oedd **Louis Hémon** (11 Hydref 1880 - 8 Gorffennaf 1913). Cafodd ei eni yn ninas Brest, Llydaw, yn fab i arolygwr ysgolion, a'i addysgu ym Mharis. Er iddo gael swydd dan y wladwriaeth, roedd ynddo ysbryd rhydd, ac ymddiswyddodd o'i swydd er mwyn cael crwydro. Treuliodd wyth blynedd yn Lloegr yn weithio fel athro Ffrangeg ac yn ysgrifennu nifer o nofelau .Yn 1911 aeth i Ganada, lle gweithiodd fel clerc swyddog ac fel cyfieithydd yn Montréal, ac yma yr ysgrifennodd ei nofel enwog *Maria Chapdelaine*. Bu hefyd yn was fferm am ddau fis yn nyffryn Péribonka ger Llyn St Jean. Ar ôl gadael y fferm crwydrodd tua'r gorllewin ym Mehefin 1913, tuag at Ontario a'r Llynnoedd Mawr. Ar 8 Gorffennaf 1913 tra roedd yn cerdded ar hyd rheilffordd fe'i trawyd a'i ladd gan drên ger Chapleau, Ontario.

Cyfieithwyd Maria Chapdelaine i'r Gymraeg gan John Edwards o dan y teitl *Ar Gwr y Goedwig*, a'i chyhoeddi gyntaf yn Gymraeg yn 1955. Roedd wedi cael beirniadaeth arni mewn cystadleuaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1952.

Rhestr o'i weithiau
-------------------

* *Lizzie Blakeston* (1908)
* *Maria Chapdelaine* (1913)
* *La Belle que voilà* (1923)
* *Colin-Maillard* (1924)
* *Battling Malone, pugiliste* (1926)
* *Monsieur Ripois et la Némésis* (1950)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 36919573
* LCCN: n83214312
* ISNI: 0000 0001 0887 734X
* GND: 118773909
* SELIBR: 329397
* SUDOC: 026918501
* BNF: cb11907211r (data)
* BIBSYS: 90131380
* NLA: 35186592
* NDL: 00522289
* NKC: jn20031205002
* CiNii: DA04158131

 |
Y **Local Government Association** neu'r **LGA** (enw Cymraeg answyddogol: 'Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a Lloegr') yw'r corff sy'n cynrychioli buddiannau awdurdodau lleol yng Nghymru a Lloegr. Fe'i sefydlwyd yn 1997. Lleolir ei phencadlys yn Sgwâr Smith, Llundain.

Strwythur
---------

Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn aelod cyswllt o'r LGA am fod Cymru yn cael ei chynnwys gyda Lloegr o hyd am rai materion gweinyddol a chyfreithiol (gweler Cymru a Lloegr), er gwaethaf datganoli. Does gan Loegr ddim gymdeithas lywodraeth leol iddi ei hun o fewn yr LGA. Rhennir yr LGA yn rhanbarthau Seisnig gyda Chymru yn cael ei hystyried yn "rhanbarth" ar wahân. Does dim cymdeithas llywodraeth leol ar gyfer y DU gyfan: yn yr Alban ceir y *Convention of Scottish Local Authorities* ac yng Ngogledd Iwerddon ceir 'Cymdeithas Llywodraeth Leol Gogledd Iwerddon' (*Northern Ireland Local Government Association*).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "LGA". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-06-09. Cyrchwyd 2009-05-26.
2. ↑  "Map o "ranbarthau" yr LGA". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-06-09. Cyrchwyd 2009-05-26.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Gwefan yr LGA

Gweler hefyd
------------

* Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru
Iaith artiffisial a ddyfeisiwyd yn 1928 gan yr Athro Otto Jespersen, ieithydd o Ddenmarc, yw **Novial** (*nov-* "newydd" + ***i**nternational **a**uxiliary **l**anguage*). Dyfeisiodd Novial i fod yn *iaith gynorthwyol ryngwladol* i gynorthwyo cysylltiadau a chyfeillgarwch rhyngwladol heb ddisodli ieithoedd brodorol. Mae geirfa'r iaith yn seiliedig ar yr ieithoedd Germanaidd a Romáwns, ac mae Saesneg yn dylanwadu ar y gramadeg. Darparwyd cyflwyniad cyntaf i Novial mewn llyfr gan Jespersen, *An international language*, yn 1928, gyda diweddariad yn ei eiriadur *Novial Lexike* ddwy flynedd yn ddiweddarach. Ar ôl marwolaeth Jespersen yn 1943 prin bod sôn am yr iaith - tan y 1990au pan ailddarganfu llawer o bobl ieithoedd artiffisial drwy'r rhyngrwyd.

Enghraifft: Gweddi'r Arglwydd yn Novial
---------------------------------------

Nusen Patre, kel es in siele,
mey vun nome bli sanktifika,
mey vun regno veni;
mey on fa vun volio
kom in siele anke sur tere.
Dona a nus disdi li omnidiali pane,
e pardona a nus nusen ofensos,
kom anke nus pardona a nusen ofensantes,
e non dukte nus en tentatione,
ma liberisa nus fro malu.
Amen.

Dolenni allanol
---------------

* Wikipedia Novial
* *An International Language*: llyfr 1928 yr Athro Otto Jespersen yn cyflwyno Novial
* *Novial Lexike*: geiriadur Novial i Saesneg, Ffrangeg ac Almaeneg
* *Novial Wiki Book*: cwrs Novial i ddysgwyr (Saesneg)
* Novial Discussion Group Archifwyd 2006-06-21 yn y Peiriant Wayback.: Grŵp Sgwrs Novial ar Yahoo! (Saesneg)
* Crynodeb Novial 1928 (Saesneg)
* Crynodeb fersiwn 1930 (Saesneg)
* Novial '98: prosiect i wella'r iaith
Mae **llythrennedd gwybodaeth** wedi'i ddisgrifio fel 'y gallu i wybod pa bryd y mae angen gwybodaeth, ac i'w hadnabod, ei lleoli, ei gwerthuso, a'i defnyddio'n effeithiol'. Mae diffiniadau eraill yn cynnwys elfennau o gloriannu, cwestiynu a deall neu'n ymgorffori cymwyseddau y dylai dinesydd gwybodus mewn cymdeithas wybodaeth eu meddu er mwyn cyfranogi'n ddeallus fel aelod o'r gymdeithas honno.Yn 1974 y defnyddiwyd y term llythrennedd gwybodaeth gyntaf mewn print, a hynny yn Saesneg ('information literacy') mewn adroddiad a ysgrifennwyd Paul G. Zurkowski ar ran Comisiwn Cenedlaethol ar Lyfrgelloedd a Gwyddor Gwybodaeth yn yr Unol Daleithiau. Defnyddiodd Zurkowski y term i ddisgrifio'r 'technegau a medrau' sy'n cael eu dysgu gan y rhai sy'n llythrennog mewn gwybodaeth 'i wneud defnydd o ystod each o declynnau gwybodaeth yn ogystal â ffynonellau craidd i fowldio datrysiadau gwybodaeth i'w problemau'. Roedd hefyd yn nodi gwahaniaeth eitha pendant rhwng y 'llythrennog' a'r 'llythrennog mewn gwybodaeth'.

Bu sawl ymgais ers hynny i wella'r diffiniad o lythrennedd gwybodaeth a'i berthynas â gwahanol medrau a ffurfiau eraill o lythrennedd. Mae amcanion addysgol eraill, gan gynnwys llythrennedd draddodiadol, llythrennedd gyfrifiadurol, medrau llyfrgellyddol, a medrau meddwl yn feirniadol, yn perthyn i lythrennedd gwybodaeth ac yn cael eu hystyried yn sylfaeni pwysig i'w ddatblygiad. Serch hynny, mae llythrennedd gwybodaeth yn datblygu fel cyfuniad neilltuol o fedrau sy'n cael eu hystyried yn hanfodol i les economaidd a chymdeithasol yr unigolyn mewn cymdeithas wybodaeth. Yn ôl McTavish (2009), mae llywodraethau a diwydiannau o amgylch y byd yn herio cyfundrefnau addysgol i ganolbwyntio sylw y bobl ar lythrennedd er mwyn cynyddu eu cyfraniad i gymdeithas iach, ddemocrataidd a lluosogaethol a chynnal economi ffyniannus a chynaliadwy.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "What is the NFIL?". National Forum on Information Literacy. Cyrchwyd 25 Hydref 2012.
2. ↑  "Presidential Committee on Information Literacy: Final Report". 10 Ionawr 1989. Cyrchwyd 25 Hydref 2012.
3. ↑  Information Literacy Competency Standards for Higher Education | Association of College & Research Libraries (ACRL)
4. ↑  Gillmor, Dan. "Mediactive". Cyrchwyd 2 Chwefror 2013.
5. ↑  Toth, M. *Definitions of Information Literacy.* Retrieved from
6. ↑  Carol Collier Kulthau (Rhagfyr 1987). "Information Skills for an Information Society: A Review of Research" (PDF). ERIC. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2020-04-27. Cyrchwyd 28 Hydref 2012.
7. ↑  McTavish, Marianne (2009). ""I get my facts from the Internet": A case study of the teaching and learning of information literacy in in-school and out-of-school contexts". *Journal of Early Childhood Literacy* **9** (1): 3–28. doi:10.1177/1468798408101104.
Plasdy ym Môn oedd **Mysoglen** ('Maesoglan' ar fapiau heddiw) a fu'n un o brif ganolfannau nawdd Beirdd yr Uchelwyr ar yr ynys yn yr 16g. Erbyn heddiw mae'n ffermdy a elwir Maesoglan, tua milltir i'r de o bentref Llangaffo a thair i'r dwyrain o Rosyr yn ne-orllewin yr ynys. Rhif yr OS SH 4505 6728.

Canodd Dafydd Alaw i deulu plasdy Mysoglen yng nghyfnod Huw ap Rhys ap Hywel, a dyma englyn ganddo i simnai newydd fawr y plas:

Simnai wen Fysoglen fawr sôn—amdani,
Lle denir cerddorion;
Eglurferch, fe'i gŵyl Arfon,
Pen-rhaith simneiau maith Môn.
Roedd yn adnabyddus am yr ardd ffurfiol a grewyd yno hefyd. Yn ôl y bardd Robert ab Ifan (ail hanner yr 16g), roedd o siâp deimwnt ac yn llawn o berlysiau:

Gardd gwmpli heini hynod—yw ei gwedd,
A'i gwaith yn urddasglod;
Llysiau o fil, lles yw fod,
Yn gyswllt yn eu gosod.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Enid Roberts, *Tai Uchelwyr y Beirdd 1350-1600* (Cyhoeddiadau Barddas, 1986), tud. 22.
2. ↑  Enid Roberts, *Tai Uchelwyr y Beirdd 1350-1600*, tud. 44.
3. ↑  Enid Roberts, *Tai Uchelwyr y Beirdd 1350-1600*, tud. 26.
Nidum: gweddillion porth deheuol y gaer.
Caer Rufeinig a godwyd yng Nghastell-nedd yw **Nidum** (Lladiniad o'r gair Brythoneg \**Nid*, sef 'Nedd'); cyfeiriad grid SS747977. Fe'i codwyd rhwng tua 75 ac 120 OC ar diriogaeth y Silwriaid fel rhan o rwydwaith o gaerau a ffyrdd ar draws de Cymru.

Fe'i canfuwyd yn agos i'r ystad dai a adnabyddir fel Roman Way, ar lan orllewinol Afon Nedd. Roedd y gaer yn gorchuddio ardal eang sy'n gorwedd dan feysydd chwarae Ysgol Gyfun Dŵr-y-Felin heddiw.

Codwyd caer bren yno tua'r flwyddyn 75 OC yng nghyfnod y llywodraethwr Julius Frontinus. Tynwyd y gaer gyntaf honno i lawr a chodi un o gerrig yn ei lle tua'r flwyddyn 120 OC, ond ymddengys mai bur fu ei barhad. Mae rhannau o'r pyrth deheuol a de-ddeheuol i'w gweld ac mae rhai rhannau eraill o'r safle wedi'u cloddio gan archaeolegwyr.

Roedd yn mesur tua 525m wrth 525m ac yn ddigon mawr i fod yn wersyll i tua 500 o filwyr. Cysylltiai ffordd Rufeinig caer Nidum gyda Maridunum (Caerfyrddin) i'r gorllewin a Viroconium (Caerwrygion) i'r dwyrain.

Mae darganfyddiadau o'r safle i'w gweld yn Amgueddfa Castell-nedd.

Cadw
----

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: GM215.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Christopher Houlder, *Wales: an archaeological guide* (Faber & Faber, 1978), tud. 138.
2. ↑  "Nidum". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2006-05-27. Cyrchwyd 2010-02-12.
3. ↑  Cofrestr Cadw.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Nidum Archifwyd 2006-05-27 yn y Peiriant Wayback. ar wefan RomanBritain.org

  


| Caerau Rhufeinig Cymru |  |
| --- | --- |
| Brithdir | Bryn-y-Gefeiliau | Brynbuga | Cae Gaer | Caer Ffordun | Caer Gai | Caerau | Caerdydd | Caersws | Gelli-gaer | Caer Gybi | Caerhun (Canovium) | Caerllion | Castell Caerdydd | Castell Collen | Y Gaer | Gelligaer | Llanfor | Llanio | Maridunum | Nidum | Pen Llystyn | Pen y Gaer | Pennal | Segontium | Tomen y Mur | Trawscoed | Varis |
Cyflwynwraig a chynhyrhhhhhgggychydd teledu yw **Nia Parry** (ganwyd Awst 1975).

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Fe'i ganwyd ar Ynys Môn a fe'i magwyd yn Llandrillo-yn-Rhos. Mynychodd Ysgol y Creuddyn, ac astudiodd Saesneg, Cymraeg a Ffrangeg ar gyfer Lefel A. Aeth ymlaen i wneud gradd yn y Gymraeg ym Mhrifysgol Cymru, Abertawe. Wedi graddio, aeth i deithio yn Nepal, India, De America, Yr Aifft, Israel a Thwrci. Bu'n gweithio fel tiwtor Saesneg yn Istanbul am naw mis cyn dychwelyd i Gymru i wneud PhD mewn Methodoleg Dysgu Ail Iaith, gan edrych yn benodol ar ddysgu Cymraeg ail-iaith i oedolion.

Gyrfa
-----

Mae Nia yn un o wynebau mwyaf adnabyddus S4C ond cyn cychwyn o flaen y camerau dechreuodd ei gyrfa fel tiwtor Cymraeg yng Nghanolfan Cymraeg i Oedolion ym Mhrifysgol Caerdydd. Yn 2000, cafodd gynnig gwaith fel cyflwynydd ar gyfres S4C *Welsh in a Week*. Yn dilyn chwe cyfres aeth ymlaen i gyflwyno fwy o raglenni ar gyfer dysgwyr yn cynnwys *Cariad@iaith*, lle roedd yn dysgu Cymraeg i amryw o enwogion.

Bu'n gyflwynydd ar y rhaglen *Cwpwrdd Dillad* a chyflwynodd o'r Sioe Frenhinol, *y cwis 0 ond 1, Dathlu a Noson Lawen a llu o gyfresi eraill*. Mae ar hyn o bryd yn cyflwyno'r gyfres Adre ar S4C.

Mae wedi gweithio fel cynhyrchydd ar nifer o gyfresi yn cynnwys *Cwpwrdd Dillad*, *4 Wal*, *Tŷ Cymreig ac Ar Werth*. Mae hefyd yn Gynhyrchydd rhaglenni dogfen profiadol ac ymysg rhai o'r rhaglenni ddaeth i'r sgrin yn ddiweddar mae *Martin Thomas* a *Bwrw Bol* a'r *Bleiddiaid*.

Yng Ngorffennaf 2017 daeth yn Olygydd llyfrau plant Cymraeg gyda Gwasg Gomer.

Bywyd personol
--------------

Mae'n briod â'r Cynhyrchydd teledu Aled Davies ac mae ganddynt ddau o blant. Symudodd o Gaerdydd i Rhostryfan yn 2009.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Gwenwch!* (Gwasg Gwynedd, 2011)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Mark Thomas. *Penny's People: Nia Parry - a wholesome star on a Welsh teaching mission*   (en) , 10 Hydref 2014.  Cyrchwyd ar 30 Ebrill 2017.
2. 1 2  (Saesneg) Nia Parry. Adalwyd ar 30 Ebrill 2017.
3. ↑   Gwasg Gomer yn "hollol dawel" eu meddwl. Golwg360 (21 Gorffennaf 2017).

Dolenni allanol
---------------

* Nia Parry ar Twitter
Pobl o ogledd Ffrainc, â'u gwreiddiau yn Llychlyn (yn bennaf o Ddenmarc) oedd y **Normaniaid** (yn llythrennol: *gwŷr y Gogledd*). Cyrhaeddasant Ffrainc yn ystod y 9g. O dan Hrolf Ganger dilynasant Siarl y Tew, brenin Ffrainc. Newidiodd Hrolf ei enw i Rollo (sef ffurf Ffrangeg ar Hrolf) a chafodd dir ger aber Seine gan y brenin. Daeth tir Rollo yn Ddugiaeth Normandi ym 911 a enwyd ar ôl y Normaniaid.

Derbyniodd y Normaniaid Gristnogaeth yn grefydd a Ffrangeg yn iaith. Datblygodd eu diwylliant i fod yn wahanol iawn i ddiwylliant eu hynafiaid yn Llychlyn, ac yn wahanol hefyd i ddiwylliant pobl Ffrainc. Roedd Normandi yn ardal arbennig o ddeinamig a threfnus, ac o ganlyniad, llwyddodd y Normaniaid i goncro tiriogaeth enfawr ledled Ewrop.

Yn nwyrain Ewrop, symudodd y Llychlynwyr (a adwaenid gan y pobl Slafig lleol wrth enw 'y Farangiaid) i ardal Kiev.

Y Normaniaid ym Mhrydain
------------------------

### Lloegr

*Prif erthygl - Y Normaniaid yn Lloegr*
Gorchfygodd Gwilym II, dug Normandi Loegr yn ystod Brwydr Hastings ym 1066 a chael ei goroni'n Gwilym I, brenin Lloegr. Daeth y Normaniaid i lywodraethu'r wlad yn lle'r Eingl-Saeson ac er y gwrthwynebasant yr Eingl-Saeson y Normaniaid yn y dechrau—daethant i gydbriodi a chydweithio â'i gilydd. O ganlyniad newidiwyd iaith y ddwy bobl: daeth Ffrangeg yr *Eingl-Normaniaid* i fod yn wahanol iawn i'r hyn a siaradwyd ar y Cyfandir ac yn y pen draw, mabwysiadasant iaith yr Eingl-Saeson, a oedd ei hyn yn wahanol iawn i'r hyn a siaradwyd yn Lloegr cyn yr oruchafiaeth. Chwarddodd Geoffrey Chaucer ar ben "Ffrancwyr Paris" oherwydd eu hiaith.

### Cymru

Castell Penfro
*Prif erthygl - Y Normaniaid yng Nghymru*
O achos cwymp Gruffudd ap Llywelyn ym 1063 doedd Cymru ddim yn wlad gref pan gyrhaeddodd Gwilym Loegr. Sefydlodd iarllaethau yng Nghaer, Amwythig ac Henffordd. Brwydrodd yr ieirll yn brwydro yn erbyn y Cymry, yn ehangu eu tir ac yn adeiladu cestyll. O ganlyniad daeth brenhiniaeth Gwent i ben ym 1086 ac aeth Gwynedd yn llai ac yn llai.

Serch hynny, cafodd rhai o reolwyr y Cymry eu cydnabod gan y brenin: Rhys ap Tewdwr yn Neheubarth ac Iestyn ap Gwrgant ym Morgannwg, ond newidiwyd y sefydliad ar ôl i Gwilym farw ym 1087. Cipiwyd Morgannwg a Brycheiniog ac aeth Roger o Montgomery, iarll Amwythig i dde Dyfed i godi castell Penfro.

Y Normaniaid ar gyfandir Ewrop
------------------------------

*Prif erthygl - Y Normaniaid ar gyfandir Ewrop*