recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ostrakon yn dwyn enw Themistocles, mab Neocles
**Ostraciaeth** oedd y drefn yn Athen ddemocrataidd yn y 5 CC o gynnal pleidlais i alltudio un neu fwy o arweinwyr y ddinas-wladwriaeth am gyfnod o ddeng mlynedd.

Ar ddiwrnod arbennig, byddai pob etholwr yn Athen yn dod i'r Agora ac yn ysgrifennu enw'r person y dymunai ef ei alltudio ar ddarn toredig o grochenewaith (*ostrakon*). Byddai unrhyw berson oedd yn cael mwy na 6,000 o bleidleisiau yn cael ei alltudio. Ni fyddai'n colli ei feddiannau, ac nid oedd yr ostraciaeth yn cael ei hystyried fel cosb; yn hytrach roedd yn ddull o ddatrys dadleuon gwleidyddol. Byddai pob arweinydd gwleidyddol yn Athen yn ceisio sicrhau fod ei wrthwynebwyr yn cael eu hostraceiddio. Er enghraifft, yn y cyfnod cyn ymosodiad Xerxes I, brenin Ymerodraeth Persia, ar Athen yn 480 CC, bu dadl sut y dylid amddiffyn y ddinas, trwy ganolbwyntio ar y llynges neu ar y fyddin. Llwyddodd Themistocles, oedd o blaid cryfhau'r llyngres, i sicrhau ostraceiddio Aristeides, oedd o blaid cryfhau'r fyddin.

Yn 442 CC, alltudiwyd y gwleidydd Thucydides o Athen am ddeng mlyned wedi i'w ymgais i ddisodli Pericles fethu. Daeth yr arfer i ben tua 415 CC.

Dolenni allanol
---------------

Rhestr o bobl a ddioddefodd ostraciaeth
Cyfnod hanesyddol sy'n ymestyn yn fras o gwymp yr Ymerodraeth Rufeinig ar ddiwedd y 4g i gyfnod y Dadeni a chychwyn y Diwygiad Protestannaidd (1515) yw'r **Oesoedd Canol** (neu'r **Oesau Canol**/**Canol Oesoedd**). Fe'i rhagfleinir yn hanesyddiaeth draddodiadol Ewrop gan y cyfnod Clasurol (Gwareiddiad Rhufain a Groeg yr Henfyd) ac fe'i olynir gan y Dadeni Dysg a'r Cyfnod Diweddar, sy'n parhau hyd heddiw.

Ewrop a'r Môr Canoldir yn 1190
Yn hanes Ewrop, gellir ei rannu'n dri is-gyfnod, sef: 

* Yr Oesoedd Canol Cynnar a elwir hefyd Yr Oesoedd Tywyll,
* Yr Oesoedd Canol Uwch (Oes y Tywysogion yng Nghymru),
* a'r Oesoedd Canol Diweddar.

Yn naturiol mae hyd y cyfnodau hyn yn amrywio cryn dipyn o wlad i wlad. Defnyddir y term i ddisgrifio cyfnodau cyffelyb yn hanes gwledydd eraill hefyd, yn arbennig yn achos gwledydd Gogledd Affrica, y Dwyrain Canol ac Asia.

Ar ôl cwymp Ymerodraeth Rhufain yr oedd hi'n gyfnod ansefydlog iawn yn Ewrop. Roedd pobl o sawl rhan o'r byd yn symud trwy'r cyfandir ac felly roedd y gymdeithas yn newid. Ar wahân i'r anhrefn ar ôl i'r Mongoliaid ddod i Ewrop, roedd y sefyllfa yn gwella ar ôl 1000.

Roedd yr Oesoedd Canol yn gyfnod o afiechydon mawr hefyd, gyda'r Pla Du yn lladd tuag 1/3 o boblogaeth Ewrop yn y 14g.

Hanes
-----

Yr Oesoedd Canol Cynnar
Yr Oesoedd Canol Uwch
Yr Oesoedd Canol Diweddar

Y Croesgadau
------------

*Prif erthygl: Y Croesgadau.*
Gwarchae Antioch 1098, yn ystod y Groesgad Gyntaf.
Anturiaethau milwrol gan Wledydd Cred (gwledydd Cristnogol gorllewin Ewrop) a drefnid yn bennaf er mwyn adfeddiannu lleoedd cysegredig Palesteina oddi ar y Mwslemiaid oedd y Croesgadau, a hynny rhwng 1095 a diwedd y 13g. Cydnabyddir saith croesgad hanesyddol ond mae eu diffinio felly yn tueddu i anwybyddu'r ffaith fod hon yn broses barhaol gyda'r croesgadau "swyddogol" yn cynrychioli penllanw neu drobwynt yn ei hanes. Roedd croesgadu yn digwydd yn nwyrain Ewrop hefyd, yn erbyn "paganiaid" y Baltig.

Ymladdwyd y Croesgadau yn y Lefant yn bennaf, yn enwedig ym Mhalesteina a Syria ond hefyd yn yr Aifft ac Asia Leiaf. Nid y Mwslemiaid yn unig a ddioddefodd. Creuwyd cryn anhrefn yn yr Ymerodraeth Fysantaidd a gyfranodd yn y pen draw at gwymp yr ymerodraeth Gristnogol honno. Pan gyrhaeddwyd Caersalem bu cyflafan erchyll ar Iddewon y ddinas a lladdwyd miloedd o bobl diniwed gan y milwyr buddugoliaethus.

Ar yr ochr bositif, agorodd y Croesgadau ffenestr newydd i'r Gorllewin ar ddysg y Groegiaid. Daeth llawysgrifau o weithiau gan Aristotlys ac eraill i orllewin Ewrop ac roedd hyn yn sail i'r adfywiad dysg a welid yn ystod y Dadeni. Cyfoethogwyd Ewrop gan mathemateg y Mwslemiaid yn ogystal, yn arbennig ym maes algebra (oedd yn ddiarth i Ewropeiaid cyn hynny).

Gweler hefyd
------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***yr Oesoedd Canol***

* Hanes Ewrop
* Y Croesgadau
* Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
	+ Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru
	+ Oes y Tywysogion
	+ Yr Oesoedd Canol Diweddar yng Nghymru
* Bwyd canoloesol

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh85085001
* GND: 4129108-6
* BNF: cb133185191 (data)
* NKC: ph126223

 |
*Erthygl am y plasdy hynafol yw hon. Am losgi'r ysgol fomio ar y safle gweler Tân yn Llŷn.*
Plasdy bychan yn Llŷn oedd **Penyberth** gyda lle amlwg yn hanes Cymru a hanes llenyddiaeth Gymraeg. Safai ger eglwys Penrhos ar y ffordd rhwng Pwllheli a Llanbedrog ar benrhyn Llŷn, Gwynedd. Mae'n enwog heddiw yn bennaf oherywdd y "Tân yn Llŷn,' yr enw poblogaidd am y weithred o losgi'r Ysgol Fomio ym Mhenyberth, ar 8 Medi 1936 gan D. J. Williams, Lewis Valentine, a Saunders Lewis a ystyrir yn garreg filltir yn hanes cenedlaetholdeb Cymreig. Dymchwelwyd yr hen dŷ er mwyn adeiladu'r ysgol fomio.

Erbyn amser codi'r ysgol fomio, roedd Penyberth yn ffermdy hynafol. Yn wir, roedd yn blasdy Cymreig, yn gartref i deulu o uchelwyr lleol a fu'n ddylanwadol yn y cylch ac yn un o noddwyr olaf Beirdd yr Uchelwyr yng Nghymru. Ymhlith y beirdd a ganodd i deulu Penyberth roedd Wiliam Llŷn, un o feirdd mwyaf yr 16g, Wiliam Cynwal (cyn 1587), sy'n enwog am ei ymyrson barddol gydag Edmwnd Prys, Morus Dwyfech (bl. 1540-80), Siôn Phylip (yn 1593) a'i frawd Rhisiart Phylip o Ardudwy, a Watcyn Clywedog (yn 1649).

Cofeb y Tri ym Mhenyberth.
Penyberth: y safle heddiw.
Ymwelodd yr achyddwr a bardd Gruffudd Hiraethog â Phenyberth yn 1558 i lunio achau ac arfbais y teulu ac ymwelodd Lewis Dwnn yno hefyd i olrhain achau'r teulu. Mae achau Dwnn a Gruffudd Hiraethog yn dangos mai cangen o deulu'r Gwynfryn oedd teulu Penyberth ac felly'n ddisgynyddion i Gollwyn ap Tangno, Arglwydd Eifionydd ar ddechrau'r Oesoedd Canol a sylfaenydd un o Bymtheg Llwyth Gwynedd.

Am gyfnod roedd teulu Penyberth yn gefnogwyr brwd i'r Reciwsiaid Catholig. Ym Mhenybryn y ganed yr awdur a Reciwsiad Robert Gwyn, mab i Siôn Wyn ap Thomas o Benyberth ac awdur *Y Drych Cristianogawl*, y llyfr cyntaf i gael ei argraffu yng Nghymru.

Roedd y pensaer enwog Clough Williams-Ellis, cynllunydd Porthmeirion, yn ddisgynnydd uniogyrchol o deulu Penyberth trwy Ann ferch John Wynn o Benyberth.

Gwerthwyd Penyberth a daeth yn eiddo amaethwyr. Chwalwyd yr hen blasty yn 1936 i wneud lle i'r ysgol fomio. Erbyn hyn mae'r ysgol fomio wedi mynd hefyd a cheir maes carafanau a chwrs golff naw twll ar y safle.

Ffynhonnell
-----------

* Bob Owen, Croesor, 'Penyberth', atodiad i'r gyfrol *Tân yn Llŷn* gan Dafydd Jenkins (Plaid Cymru, 1937; ailargraffiad 1975).

Dolenni allanol
---------------

* Penllŷn.com Archifwyd 2008-10-13 yn y Peiriant Wayback.: y plac a osodwyd ar y safle i goffau'r Tân yn Llŷn gyda llun arno o ffermdy Penyberth.
Diagram i ddangos gwahanu Pangaea a symudiad y cyfandiroedd hynafol i'w safle presennol (gwaelod y llun). Mae'r rhif ar waelod pob map yn cyfeirio at 'miliwn o flynyddoedd cyn y presennol'.
Astudiaeth o ddaearyddiaeth hanesyddol yw **Paleoddaearyddiaeth** Mae'n canolbwyntiuo ar dirffurfiau ffisegol ond gall hefyd ymwneud â'r astudiaeth o fodau dynol yn eu hamgylchedd. Pan astudir y cyntaf o'r rhain: daearyddiaeth hanesyddol, yna gellir defnyddio'r term **Paleogeomorffoleg**.

Drwy ymchwil Paleoddaearyddol, ceir gwybodaeth wyddonol mewn sawl maes e.e. mae'r dadansoddiad Paleoddaearyddol o fasnau gwaddodol (*sedimentary basins*) yn faes allweddol o fewn daeareg petroliwm, gan fod yr amgylcheddau hynafol wyneb y Ddaear wedi eu cadw o fewn cofnodion y stratigraffeg.

Drwy astudio'r amgylchedd gwaddodol a gysylltir â ffosiliau ceir darnau coll o'r jig-so enfawr hwnnw a elwir yn esblygiad a sut a pham y difodwyd cymaint o rywogaethau dros y milenia. Felly hefyd gyda'r ymchwil i sut y datblygodd y drifft cyfandirol, datblygiad cysyniadau amrywiol am dectoneg platiau a gwybodaeth newydd am siap a lleoliad uwchgyfandiroedd megis y Pangaea a chefnforoedd hynafol fel y Panthalassa a'r Môr Tethys. Drwy'r astudiaeth hyn, gall gwyddonwyr ail-greu model o gyfandiroedd a chefnforoedd y Ddaear cynhanes.

Gweler hefyd
------------

* Yr uwchgyfandiroedd: Gondwana, Lawrasia a Pangaea.
* Gweler hefyd y cyfnodau: Permaidd, Triasig, Jwrasig a'r Cretasaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriadur Bangor; adalwyd 21 Awst 2016.

Llyfryddiaeth
-------------

Irving, Edward (February 8, 2005). "The Role of Latitude in Mobilism Debates". *PNAS* **102** (6): 1821–1828. Bibcode 2005PNAS..102.1821I. doi:10.1073/pnas.0408162101.

| * v
* t
* e
Cyfandiroedd y Ddaear |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
Affrica
 | 
Yr Antarctig
 | 
Asia
 | 
Awstralia
 | 
Ewrop
 | 
Gogledd America
 | 
De America
 |

 |

 |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
Affrica-Ewrasia
 | 
Yr Amerig
 | 
Ewrasia
 | 
Oceania
 |

 |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|     | 
* **Cyn-uwchgyfandiroedd**Gondwana
* Laurasia
* Pangaea
* Pannotia
* Rodinia
* Columbia
* Kenorland
* Nena
* Sclavia
* Ur
* Vaalbara

 | 
* **Cyfandiroedd Hanesyddol**Amazonia
* Arctica
* Asiamerica
* Atlantica
* Avalonia
* Baltica
* Cimmeria
* Craton Congo
* Ewramerica
* Kalaharia
* Kazakhstania
* Laurentia
* Gogledd Tsieina
* Siberia
* De Tsieina
* India

 |

 |

 |
| ** Gweler hefyd Rhanbarthau'r Ddaear*
* **Categori**
 |
Prifddinas a dinas fwyaf Swrinam yng ngogledd-ddwyrain cyfandir De America yw **Paramaribo** (llysenw: **Par'bo**). Gorwedd ar lannau Afon Swrinam yn Ardal Paramaribo, tua 15 km o lan y Cefnfor Iwerydd. Mae gan Paramaribo boblogaeth o tua 250,000 o bobl, tua hanner poblogaeth y wlad ei hun. Mae hen ddinas Paramaribo, o fewn y ddinas ei hun, ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO ers 2002.

Dechreuodd Paramaribo gan yr Iseldirwyr fel gwersyll fasnachu. Fe'i cipwyd gan Brydain yn 1630, ac yn 1650 daeth yn brifddinas y wladfa Brydeinig newydd. Ond cipwyd y dref gan yr Iseldiroedd yn 1667 a bu dan reolaeth y wlad honno fel rhan o wladfa Swrinam o 1815 hyd annibyniaeth Swrinam yn 1975. Mae'r trigolion yn hanu o India, Swrinam ei hun, Affrica, a'r Iseldiroedd.

Yn Ionawr 1821 cafwyd tân mawr yng nghanol y ddinas a ddinistriodd tua 400 o dai ac adeiladau eraill, i gyd yn adeiladau pren. Dinistriwyd tua 46 o dai gan dân arall ym Medi 1832 yn y rhan o'r hen ddinas a adanbyddir fel y *Waterkant*.

Ceir nifer o adeiladau hanesyddol o'r cyfnod trefedigaethol yng nghanol y ddinas. Lleolir unig sinema y wlad yn Paramaribo.

Stryd Waterkant yn Paramaribo, ar lan Afon Swrinam

Adeiladau a chofadeiladau
-------------------------

* Mosg Swriname
* Senedd Swrinam
* Teml Arya Dewaker

Enwogion
--------

* Anton de Kom (1898–1945), awdur
* Lieve Hugo (1934–1975), canwr
* Ronald Snijders (g. 1951), cerddor ac awdur
Sant cynnar oedd **Peblig** (Lladin, *Publicius*) (fl. diwedd y 4g - dechrau'r 5g OC). Yn ôl traddodiad roedd yn un o feibion yr ymerawdwr Rhufeinig Macsen Wledig ac Elen Luyddog ferch Eudaf.

Hanes a thraddodiad
-------------------

Yn ôl traddodiad roedd Peblig yn frawd i Owain fab Macsen Wledig a Cystennin (*Constantinus*). Cyfeiria Nennius (9g) at fedd Cystennin yng "Nghaer Seint". Trosglwyddwyd y gistfaen i eglwys Llanbeblig ar orchymyn Edward I o Loegr yn 1283.

Cysegrir eglwys Llanbeblig, ger caer Rufeinig Segontium (Caernarfon) i Beblig. Mae hyn, ynghyd â'r ffaith fod ei enw yn Gymreigiad o'r enw personol Lladin *Publicius*, yn tueddu i gadarnhau'r cysylltiad Rhufeinig er na ellir profi ei fod yn fab i Elen a Macsen.

Dethlir gwylmabsant Peblig ar 3 Gorffennaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000).
2. ↑  Arthur Morris (gol.), *Nennius* (Phillimore, 1980), pen. 25.

Gweler hefyd
------------

* *Llyfr Oriau Llanbeblig*
Pentref a chymuned yn Rhondda Cynon Taf ydy **Pen-y-waun** (neu: *Penywaun*). Saif rhwng Aberdâr a Hirwaun, ar Afon Cynon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Vikki Howells (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Beth Winter (Llafur).

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Pen-y-waun (pob oed) (3,063)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Pen-y-waun) (305)** |    | 10.5% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Pen-y-waun) (2745)** |    | 89.6% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Pen-y-waun) (680)** |    | 54.4% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
2. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014
3. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
5. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
6. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Rhondda Cynon Taf**

**Trefi**  

Aberdâr  **·** Aberpennar  **·** Glynrhedynog  **·** Llantrisant  **·** Pontypridd  **·** Y Porth  **·** Tonypandy  **·** Treorci
  
**Pentrefi**  

Aberaman  **·** Abercwmboi  **·** Abercynon  **·** Abernant  **·** Y Beddau  **·** Blaenclydach  **·** Blaencwm  **·** Blaenllechau  **·** Blaenrhondda  **·** Brynna  **·** Brynsadler  **·** Cefn Rhigos  **·** Cefnpennar  **·** Cilfynydd  **·** Coed-elái  **·** Coed-y-cwm  **·** Cwmaman  **·** Cwm-bach  **·** Cwm Clydach  **·** Cwmdâr  **·** Cwm-parc  **·** Cwmpennar  **·** Y Cymer  **·** Dinas Rhondda  **·** Y Ddraenen Wen  **·** Efail Isaf  **·** Fernhill  **·** Ffynnon Taf  **·** Y Gelli  **·** Gilfach Goch  **·** Glan-bad  **·** Glyn-coch  **·** Glyn-taf  **·** Y Groes-faen  **·** Hirwaun  **·** Llanharan  **·** Llanhari  **·** Llanilltud Faerdref  **·** Llanwynno  **·** Llwydcoed  **·** Llwynypïa  **·** Y Maerdy  **·** Meisgyn  **·** Nantgarw  **·** Penderyn  **·** Pendyrus  **·** Penrhiw-ceibr  **·** Penrhiw-fer  **·** Penrhys  **·** Pentre  **·** Pentre'r Eglwys  **·** Pen-yr-englyn  **·** Pen-y-graig  **·** Pen-y-waun  **·** Pont-y-clun  **·** Pont-y-gwaith  **·** Y Rhigos  **·** Rhydyfelin  **·** Ton Pentre  **·** Ton-teg  **·** Tonyrefail  **·** Tonysguboriau  **·** Trealaw  **·** Trebanog  **·** Trecynon  **·** Trefforest  **·** Trehafod  **·** Treherbert  **·** Trehopcyn  **·** Trewiliam  **·** Tynewydd  **·** Wattstown  **·** Ynys-hir  **·** Ynysmaerdy  **·** Ynysybŵl  **·** Ystrad Rhondda
Tyfu **opiwm** yn ardal Malwa, gorllewin India
Cyffur poenliniarol narcotig yw **opiwm** a geir o godennau aeddfed y pabi opiwm wedi i'w betalau cwympo (*Papaver somniferum L.* neu *paeoniflorum*).

Mae tyfu cnydau opiwm wedi bod yn bwysig mewn rhai ardaloedd gwledig yn ne Asia ers canrifoedd lawer. Mae canran uchel iawn o opiwm y byd yn dod o Affganistan, er enghraifft. Mae cnydau sylweddol yn cael eu tyfu ym Mhacistan, y Triongl Aur yn Ne-ddwyrain Asia (yn arbennig ym Myanmar), Colombia a Mecsico hefyd.

Defnyddir y cyffur at ddibenion meddygol ac fel cyffur adloniadol. Fel cyffur naturiol roedd yn rhan o ddiwylliant de a dwyrain Asia am ganrifoedd, a chan amlaf yn cael ei ysmygu neu ei fwyta er mwyn yr effeithiau narcotig, pleserus. Roedd hefyd yn cael ei ddefnyddio'n gyfreithlon yn Ewrop a gogledd America ac roedd yn gyffur poblogaidd iawn yn y 18g. Ymhlith ei ddefnyddwyr enwocaf mae De Quincey, Tennyson, Iolo Morganwg ac Edgar Allan Poe. Ond erbyn heddiw mae'n cael ei brosesu mewn ffatrïoedd anghyfreithlon i gynhyrchu heroin - cyffur cryfach o lawer - ac wedyn yn cael allforio'n ddirgel.

Defnydd hanesyddol yng Nghymru
------------------------------

Cofnododd William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell fel hyn tra roedd yn aros yn Nulyn ar 25 Hydref 1735:

*The wind S.W.; rained almost all day. Paid 6/- for a pair of shoes ; paid 4d. for 1/4 dr. of opium; paid at my lodging house 4/6 for Punch.*
Meddai Twm Elias[1]: "roedd ‘na ddefnyddiau meddygol pwysig iawn i opiwm (sug y pabi gwyn) ac fe’i ceid fel soled wedi ei sychu o sug y ffrwyth. Neu gellid ei doddi mewn alcohol a dŵr (cyfartaledd 1 : 1 : 1) i greu Laudanum, oedd yn fwy cyfleus ac yn gweithio’n gynt. Fel hypnotig a thawelydd (‘sedative’) roedd yn ddefnyddiol iawn i leddfu poen a thawelu rhywun oedd wedi gor- gynhyrfu. Roedd ei effeithiau *astringent* yn dda ar gyfer y dolur rhydd a dysentri a’i effeithiau expectorant, diafforetig, tawelyddol a gwrth-spasmodig yn ei wneud yn dda ar gyfer rhai mathau o beswch. Mae ‘na dros 20 o wahanol alcaloidiau mewn opiwm, a’r ddau fwyaf cyfarwydd erbyn heddiw ydi Codeine a Morphine. Mae’n cael ei dyfu dan drwydded mewn sawl gwlad i gyflenwi’r cyffuriau meddygol hyn ond mae ‘na gryn dyfu arno fo hefyd i gyflenwi’r farchnad gyffuriau anghyfreithlon! ‘Swn i’n feddwl mai i bwrpas meddygol yr oedd Bulkeley yn ei brynu...?

Datgelwyd yn ddiweddar bod tad yr actor enwog Kenneth Williams yn gaeth i heroine ar ffurf y moddion cyffredin Gee’s Linctus[2]


1. ↑  Twm Elias (cys. personol DB
2. ↑  sylw personol
Tref fechan yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw **Paso de Indios**. Yr enw Cymraeg yn nyddiau cynnar y Wladfa oedd **Rhyd yr Indiaid**. Mae'n brif dref yn *departmento* o'r un enw. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,087.

Cysylltir Paso de Indios a dinasoedd Trelew ac Esquel gan y briffordd RN 25. Y sefydliad cyntaf yn yr ardal oedd Manantiales. Rhoddwyd yr enw "Paso de Indios" i fan ar Afon Camwy rhyw 12 km o Manantiales gan y criw fu'n fforio'r ardal dan Luis Jorge Fontana, a groesodd yr afon yma ar 4 Tachwedd 1885. Ceir disgrifiad o'r fan gan Eluned Morgan yn 1899.

 gw • sg • go**Aneddiadau Talaith Chubut**

Aldea Apeleg **·** 
Cerro Cóndor **·** 
Comodoro Rivadavia **·** 
Dolavon **·** 
Esquel **·** 
Gaiman **·** 
José de San Martín **·** 
Lago Blanco **·** 
Lago Puelo **·** 
Lagunita Salada **·** 
Las Plumas **·** 
Los Altares **·** 
Paso de Indios **·** 
Paso del Sapo **·** 
Porth Madryn **·** 
Puerto Pirámides **·** 
Rada Tilly **·** 
Rawson **·** 
Río Mayo **·** 
Río Pico **·** 
Sarmiento **·** 
Tecka **·** 
Telsen **·** 
Trelew **·** 
Trevelin **·** 
Veintiocho de Julio
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Ysgol-lys breidler** (enw gwyddonol: *Nardia breidleri*; enw Saesneg: *book flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, Lloegr ac Iwerddon ond mae'n eitha cyffredin yn yr Alban.

Planhigyn bach, sy'n ffurfio matiau tenau, sydd wedi'u herydu'n aml, ond yn aml yn ymgripiol trwy neu dros lysiau'r afu eraill. Fel arfer mae o liw tywyll, yn amrywio o borffor-frown i liw sydd bron yn ddu.

Mae'r egin hyd at 0.5 mm o led ac 1 cm o hyd, ond fel arfer yn fyrrach na hyn, gyda dail yn codi ar i fyny o'r coesyn. Mae'r dail yn llai na 0.5 mm o led a hyd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Ysgol-lys Breidler** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 25 Hydref 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Ysgol-lys gwasgfain** (enw gwyddonol: *Nardia insecta*; enw Saesneg: *bug flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, ond fe'i ceir yn Lloegr mewn dau neu dri lle ger y ffin gyda'r Alban.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Ysgol-lys gwasgfain** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Parc Gwledig y Morglawdd** wedi'i leoli yng Nghaergybi, Ynys Môn.
Cafodd Parc Gwledig Morglawdd Caergybi ei agor ym 1990 ac mae wedi’i leoli ar safle hen chwarel. Adeiladwyd rhwng 1846 a 1873.

Mi wnaeth agor yn 1990 ac ar safle hen chwarel ble roedd y cerrig yno ar un adeg yn cael eu defnyddio i adeiladu morglawdd Caergybi.

Gallwch bysgota wrth Llyn Llwynog a gwylio cychod bach yno neu ymlacio efo picnic hefyd.Mae byd natur ar eiorau yno ac mae'n barchyfryd I fynd am dro.

Hyd y Morglawdd ydi 2.3 km sef yr hiraf yn Ewrop.Mae llwybr cerdded yno ble gallwch fwynhau golygfeydd Arfordir Creigiog, a chael mynediad i Mynydd Twr ac Ynys Lawd.

Mae Canolfan Gwybodaeth yno ble gallwch dderbyn yn gwybodaeth bellach am fywyd gwyllt y parc.

Cyfleusterau
------------

Mae yna bwll i hwylio cychod, llwybr cyfeiriannu, llwybr natur, ardal bicnic, toiledau a chae chwarae ar dir y caffi.

Mae maes parcio talu ac arddangos yno.

Os hoffech gael tamaid i'w fwyta neu baned, ewch i weld y caffi yno, cewch groeso mawr!

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Mon - Dewch i chwarae*. Cyngor Mon. 2017. t. 11.
Mae **Owino Uhuru** yn dref sianti o tua 3,000 o bobl yn Jomvu, ym Mombasa, Cenia, sy'n adnabyddus am y llygredd plwm a achosir gan y cwmni Indiaidd Metal Purfa EPZ. Mae Owino Uhuru wedi'i leoli ar hyd y brifffordd rhwng Mombasa a Nairobi.

Yn 2020 dyfarnodd Llys barn o blaid y trigolion. Craidd y dyfarniad oedd bod y cwmni MRL wedi bod yn esgeulus yn y modd roedd wedi trin (neu beidio a thrin) yr allyriadau, neu'r elifion tocsig o'i ffatrioedd ailgylchu plwm, a bod hynny wedi achosi amlygiad gwenwynig gan arwain at afiechydon a marwolaethau ymhlith brodorion Owino.

Llygredd plwm
-------------

Wrth ymyl y gymdogaeth mae cwmni Metal Purfa EPZ wedi hen sefydlu, cwmni sy'n ymroddedig i echdynnu plwm o fatris ceir.

Dechreuodd y problemau amgylcheddol yn 2007 pan ddechreuodd y cyfleuster ailgylchu batris weithredu heb drwydded amgylcheddol, gyda gollyngiadau i ddŵr ac aer y gymuned. Talwyd y trigolion un ewro a hanner y dydd am eu trafferth.

Achos llys
----------

Yn 2018, roedd trigolion Owino Uhuru yn y llys yn ceisio iawndal yn dilyn gwenwyn plwm. Roedd y 3,000 o drigolion naill ai'n gweithio neu'n ffinio â'r gwaith mwyndoddi sydd bellach wedi darfod, Metal Refinery EPZ Ltd...Mae'r achos, a ffeiliwyd yn 2015, wedi llusgo ymlaen yn y llys. Ar 24 a 25 Gorffennaf yn 2018, tystiodd pum tyst.

Mewn buddugoliaeth i iechyd yr amgylchedd, a thrigolion Owino Uhuru yng Ngorffennaf 2020, dyfarnodd Llys yn Cenia $1.3 biliwn Ksh (USD12 miliwn) i drigolion Owino Uhuru, fel iawndal yn ymwneud â'r llygredd. Dyfarnodd y llys fod yn rhaid i asiantaethau'r llywodraeth sy'n gyfrifol am orfodi rheoliadau yn y ffatri dalu iawndal o fewn 90 diwrnod a glanhau'r safle o fewn pedwar mis.

Gweler hefyd
------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Bioamrywiaeth a hawliau dynol
* Colli bioamrywiaeth
* Cyfiawnder newid hinsawdd
* Cyfiawnder hinsawdd
* Cyfreitha newid hinsawdd
* Confensiwn Basel
* Cytundeb Escazú
* Datganiad Malé ar Newid Hinsawdd Byd-eang o ran y Ddynoliaeth
 |    | * Halogi'r pridd
* Cymuned La Oroya v. Periw
* Effaith mwyngloddio ar yr amgylchedd
* Egwyddorion Arweiniol y Cenhedloedd Unedig ar Fusnes a Hawliau Dynol
* Hawliau dynol a datblygiad
* Hawliau dynol a newid hinsawdd
* Hawl i amgylchedd iach
* Yr hawl i gartref
* Yr hawl i iechyd
 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  business-humanrights.org; teitl: *Lead victims from Owino Uhuru slum still seeking justice*; adalwyd 18 Mai 2023.
2. ↑  hrw.org; adalwyd 18 Mai 2023.
Stadiwm chwaraeon yn nhref Y Drenewydd, Powys, ydy **Parc Latham** sy'n cael ei adnabod, am resymau nawdd, fel **Paveways Parc Latham**. Mae'n gartref i Glwb Pêl-droed Y Drenewydd ers y gêm agoriadol ar 21 Awst 1951 yn erbyn Aberystwyth.

Mae'r maes wedi ei enwi ar ôl George Latham, brodor o'r Drenewydd oedd yn gyn chwaraewr rhyngwladol Cymru ac yn hyfforddwr ar dîm Caerdydd pan enillodd yr Adar Gleision Gwpan FA Lloegr ym 1927.

Y stadiwm
---------

Ym 1979 cafodd Parc Latham lifoleadau er mwyn caniatau'r clwb i geisio am y fraint o gynnal gemau ieuenctid rhyngwladol a chafodd Wrecsam wahoddiad i chwarae gêm o dan y llifoleadau newydd er mwyn dathlu'r datblygiad.

Cwblhawyd eisteddle newydd gyda 400 sedd yn ystod tymor 1997-98 er mwyn dod ag uchafswm torf y maes i 5,000 ac yn 2004 cafodd Y Drenewydd Drwydded Uefa ar gyfer cystadlu yng nghystadlaethau Uefa - y clwb cyntaf yn Uwch Gynghrair Cymru i sicrhau'r drwydded.

Yn 2013 cyhoeddodd y clwb eu bod wedi sicrhau arian gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru i osod maes 3G ym Mharc Latham gyda'r maes yn cael ei osod mewn pryd ar gyfer tymor 2-14-15.

Mae'r stadiwm yn dal uchafswm torf o 5,000 ond ar gyfer gemau yng nghystadlaethau Uefa mae'n rhaid cyfyngu'r uchafswm i'r 1,420 sedd.

Gemau cofiadwy
--------------

Cafwyd y torf uchaf erioed ar Barc Latham ar 28 Ionawr 1956 mewn gêm yng Nghwpan Cymru wrth i 5,004 wylio Abertawe yn curo Y Drenewydd 9-4..

Mae Parc Latham wedi cynnal rownd derfynol Cwpan Cymru ar bedair achlysur, yn 2003-04, 2007-08, 2014-15 ac yn 2017-18 yn ogystal â phedair gêm yng nghystadlaethau Uefa.

Yn 2015-16 llwyddodd Y Drenewydd i sicrhau eu buddugoliaeth gyntaf erioed yn Ewrop wrth drechu Valletta o Malta yn Rownd Rhagbrofol Gyntaf Cynghrair Europa ar Barc Latham.

Gweler hefyd
------------

* C.P.D. Y Drenewydd

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Keith Harding Selection". *Penmon.org*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-08-17. Cyrchwyd 2016-04-01.
2. 1 2  "Newtown AFC: Ground". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 2016-04-01. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
3. ↑  "Manager hero of 1927 FA Cup win". *BBC Cymru*. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
4. ↑  "Newtown AFC: About". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 2016-04-01. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
5. ↑  "Major Investment from FAW into 3G pitch at Newtown". *Football Association of Wales*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-03-12. Cyrchwyd 2016-04-01. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
6. 1 2  "Y Drenewydd 2-1 Valletta". *Sgorio*. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
7. ↑  "Programme & Cards". *Penmon.org*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-30. Cyrchwyd 2016-04-01."Welsh Cup 1955-56". *Welsh Football Data Archive*.
Mae **Parc Seymour Woods** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1971 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 22.79 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Pen y Garn** ("Cymorth – Sain" ynganiad ) yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN798770. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 417 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 610 metr (2001 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap[*dolen marw*]
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cadfridog, amaethwr ac Aelod Seneddol Cymreig oedd Syr **Owen Thomas** (18 Rhagfyr 1858 - 6 Mawrth 1923).

Ganed ef yng Ngharrog, Llanbadrig, Ynys Môn. Wedi ei addysgu yn Lerpwl, bu'n oruchwyliwr ar stadau Plas Coch a'r Brynddu, yna yn aelod o Gomisiwn brenhinol ar y dirwasgiad amaethyddol. Yn 1899, roedd ar ymweliad a De Affrica pan ddechreuodd Rhyfel y Boer, a gwnaed ef yn Gyrnol. Dywedir iddo ymladd mewn dros gant o frwydrau yn y rhyfel.

Pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf yn 1914, gwnaed ef yn Frigadydd-Gadfridog yn gyfrifol am godi a hyfforddi milwyr yng Ngogledd Cymru. Gwnaed ef yn farchog yn 1917. Collodd dri mab yn y rhyfel hwn.

Ar ddiwedd y rhyfel, rhoddodd ei enw ymlaen fel ymgeisydd Llafur dros Ynys Môn, ac enillodd y sedd yn Etholiad Cyffredinol Rhagfyr 1918, gan guro'r Aelod blaenorol, E. J. Ellis-Griffith. Yn 1922, safodd fel ymgeisydd annibynnol yn erbyn y Rhyddfrydwr, ac enillodd eto. Claddwyd ef yn Llanfechell.

Llyfryddiaeth
-------------

* David A. Pretty, *Rhyfelwr Môn: Y Brigadydd-Gadfridog Syr Owen Thomas, A.S.. , 1858-1923* (Dinbych: Gwasg Gee, 1989)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Richards, T. (1970). THOMAS, Syr OWEN (1858 - 1923), awdurdod ar ffermio, brigadydd, aelod seneddol. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 31 Gor 2019

Dolenni allanol
---------------

* Syr Owen Thomas, Cymdeithas Hanes Mechell Archifwyd 2012-05-15 yn y Peiriant Wayback.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Ellis Jones Ellis-Griffith** | **Aelod Seneddol Ynys Môn**1918 – 1923 | Olynydd:**Syr Robert John Thomas** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 185411233
* LCCN: no2011150032

 |
Mae **Pentregwyn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 17 Chwefror 1992 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 14.13 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Bedd Glasynys yn Eglwys Llandwrog lle'i claddwyd.
Bardd ac awdur oedd **Owen Wynne Jones**, sy'n fwy adnabyddus dan ei enw barddol **Glasynys** (4 Mawrth 1828 – 4 Ebrill 1870). Fe'i claddwyd ym mynwent Eglwys Llandwrog.

Bywgraffiad
-----------

Cafodd ei eni yn Nhŷ'n y Ffrwd, Rhostryfan, plwyf Llanwnda, ger Caernarfon yn un o bum plentyn. Dechreuodd ei yrfa fel chwarelwr yn 10 oed ond yn ddiweddarach daeth yn athro ysgol yng Nghlynnog, Llanfachreth a Beddgelert. Ar ôl hynny cafodd ei urddo'n ddiacon a gwasanaethodd fel curad yn Llangristiolus a Llanfaethlu ym Môn gan orffen ei yrfa yn y De yn gurad Pontlotyn, Morgannwg. Bu farw yn Nhywyn, Meirionnydd.

Gwaith llenyddol
----------------

Ysgrifennodd nifer o lyfrau poblogaidd, yn cynnwys sawl casgliad o gerddi. Ceir ei waith orau yn ei ryddiaith sy'n cofnodi chwedlau llên gwerin ac arferion cefn gwlad Cymru; cyhoeddodd y rhain dan y ffugenw **Salmon Llwyd**.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Fy Oriau Hamddenol* (1854)
* *Lleucu Llwyd* (1858)
* *Yr Wyddfa* (1877)
* *Dafydd Llwyd* (1857)
* *Dafydd Gruffydd, pa beth wyt ti yn ei feddwl o'r Ddwy Fil a'r dydd hwnnw?* (1894)
* *Straeon Glasynys* (Y Clwb Llyfrau Cymreig, 1943), golygwyd gan Saunders Lewis.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  papuraunewydd.llyfrgell.cymru; Llyfrgell Genedlaethol Cymru;[*dolen marw*] adalwyd 4 Ebrill 2017.

Dolenni allanol
---------------

* Y Bywgraffiadur Arlein
* |  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Owen Wynne Jones (Glasynys)** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 73364301
* LCCN: nb2003023690

 |
*Erthygl am y cwmwd canoloesol yw hon. Am y pentref o'r un enw gweler Penarlâg.*
Cwmwd canoloesol oedd **Penarlâg**, yng ngogledd-ddwyrain Cymru am y ffin â Lloegr.

Yn wreiddiol, roedd y cwmwd yn rhan o gantref Ystrad Alun, yn nheyrnas Powys. Bu Ystrad Alun ym meddiant Powys Fadog am gyfnodau yn y 12g ond bu hefyd dan reolaeth teyrnas Gwynedd fel rhan o'r Berfeddwlad (Gwynedd Is Conwy).

Roedd Penarlâg yn ffinio â chwmwd Cwnsyllt, cantref Tegeingl a chwmwd Ystrad Alun (Yr Wyddgrug) i'r gorllewin, a'r Hob i'r de. Dynodai Afon Dyfrdwy'r ffin rhwng Penarlâg ac Iarllaeth Caer.

Prif ganolfannau'r cwmwd oedd Penarlâg ei hun, gyda'i gastell, a Chastell Ewlo. Dechreuodd Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru ar Sul y Blodau 1282 pan ymosododd Dafydd ap Gruffudd ar gastell Penarlâg

Am ddwy ganrif ar ôl y goresgyniad, bu'r cwmwd yn arglwyddiaeth ym meddiant teuluoedd Salbri a Stanley, heb fod yn rhan o'r Sir y Fflint a grëwyd yn 1282, ond yn ddiweddarach daeth yr ardal yn rhan o Sir y Fflint ei hun.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Y Berfeddwlad
Plentyn ofnus mewn amgylchedd ansicr.
Emosiwn neu deimlad cryf ac annymunol a achosir gan berygl y credir ei fod ar ddigwydd yw **ofn**. Mae'n un o'r emosiynau mwyaf gwaelodol yn y meddwl dynol. Ar lefel seicosomatig gellid ei ystyried yn fecanwaith amddiffyn mewn dyn, ac mewn anifeiliaid hefyd.

Mae ofn wedi chwarae rhan ganolog mewn sawl damcaniaeth athronyddol, o ddyddiau Plato ymlaen. Yn ei *Glaucon*, mae Plato yn dadlau fod ofn canlyniadau ein gweithredoedd yn ein hatal rhag cyflawni drygioni ac felly yn beth da mewn cymdeithas. Ond mae Aristotlys yn dilyn trwydded arall gan ddadlau fod gormod o ofn mewn dyn a chymdeithas yn creu llyfndra a gwaseidd-dra, tra bod diffyg ofn yn arwain at weithredoedd gorffwyll; dylai dewrder gael ei fesuro yn ôl y ffordd mae rhywun yn ymdopi ag ofn oherwydd nid yw osgoi ofn yn bosibl mewn bod rhesymol.

Dadleuodd yr athronydd gwleidyddol Thomas Hobbes fod ofn ein gilydd ac, yn nes ymlaen, ofn pennaeth neu frenin, yn creu cymdeithas. Dadleuir hefyd fod ofn yn deimlad sydd wedi esblygu dros miloedd o flynyddoedd er mwyn cadw pobl mewn trefn ac i fihafio.

Mewn crefydd, yn arbennig yn y crefyddau mawr undduwiaethol, mae "parchedig ofn" at Dduw yn elfen sylfaenol. Yn Llyfr Job a rhai llyfrau eraill yn y Beibl, sonnir am Lefiathan, yr anifail anhygoel o fawr a grëwyd gan Dduw i greu ofn ar bobl, yn enwedig y balch; cyfeirir at Lefiathan fel duw meidrol.

Gweler hefyd
------------

* Ffobia, ofn afresymol rhywbeth
* Ffilm arswyd

Cyfeiriadau
-----------

* Ted Honderich (gol.), *The Oxford Companion to Philosophy* (Rhydychen, 1995), d.g. *Fear*.

Chwiliwch am ***ofn***  
yn Wiciadur.

1. ↑  doi:10.1038/nn1968  
This citation will be automatically completed in the next few minutes. You can jump the queue or expand by hand
Actores a chantores o Gymraes yw **Olwen Eluned Rees** (ganwyd 8 Rhagfyr 1945).

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Olwen Rees yng Nghaernarfon yn ferch i Sassie Rees, cantores oedd yn ymddangos ar raglenni radio i blant yn y 1950au a 1960au. Fe astudiodd drama a cherddoriaeth yng Ngholeg y Normal, Bangor. Ar ôl blwyddyn yn dysgu yn Llandudno dilynodd Olwen ôl-traed ei mam drwy ddod yn actores a chantores broffesiynol.

Mae hi'n briod a'r actor a chantor Johnny Tudor.

Gyrfa
-----

Mae wedi ymddangos yn nifer o gynyrchiadau Cymraeg ar gyfer y BBC a S4C yn cynnwys *Y Stafell Ddirgel*, *Y Rhandir Mwyn*, *Gwen Tomos* a *Y Wisg Sidan*. Yn Saesneg mae wedi cymryd rhan yn rhaglenni teledu *Tartuffe*, *Strife*, *Sticky Wicket*, *Lloyd George* a *Dylan* i'r BBC a *Fallen Hero* ar gyfer Granada. Yn fwy diweddar mae wedi ymddangos fel Mrs Hargreaves yn *Doctors* a Nerys, y fam annifyr yn *My Family*.

Rhwng 2003 a 2014 roedd yn chwarae rhan Lena yn y sebon i bobl ifanc *Rownd a Rownd*. Fe chwaraeodd ran Muriel yng nghyfres *Porthpenwaig* a Beti Morris yng nghyfres cyntaf y ddrama *35 Diwrnod*.

Mae hi'n aelod sylfaen o gwmni Theatr Pena ac yn gadeirydd y bwrdd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Manylion cyfarwyddwr Ty'r Cwmniau. FindTheCompany. Adalwyd ar 20 Mai 2016.
2. ↑  Proffil Theatr Pena[*dolen marw*]; Adalwyd ar 2015-12-02
3. ↑   Theatr Pena - Who we are. Adalwyd ar 20 Mai 2016.

Dolenni allanol
---------------

* Olwen Rees ar wefan Internet Movie Database
* CV yn asiantaeth Cinel GabranArchifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* CV ar wefan Spotlight
* Theatr Pena Archifwyd 2016-03-03 yn y Peiriant Wayback.
Morwyn chwedlonol yn y chwedl Gymraeg Canol *Culhwch ac Olwen* yw **Olwen**. Mae hi'n ferch i'r cawr Ysbaddaden Bencawr.

Ceir chwedl onomastig o fewn y prif chwedl sy'n esbonio'r enw Olwen. Wrth iddi gerdded mae pedair meillionen wen yn tyfu yn ôl ei thraed. Mae'r disgrifiad coeth o Olwen a rydd y cyfarwydd ohoni ymhlith y darnau rhyddiaith Cymraeg Canol enwocaf.

Yn y chwedl mae Culhwch yn ceisio ennill llaw Olwen ferch y cawr Ysbaddaden Bencawr. Am fod llysfam Culhwch wedi tynghedu na cheiff briodi neb ond Olwen - "y forwyn decaf erioed" - mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder Arthur i gael ei gymorth a'i gynghor. Mae Arthur a'i wŷr, gan gynnwys Cai a Bedwyr, yn penderfynu mynd gyda Chulhwch i lys Ysbaddaden i'w gynorthwyo. Mae'r cawr yn cytuno i roi Olwen i Culhwch ar yr amod ei fod yn cyflawni deugain o dasgau (neu *anoethau*) anodd os nad amhosibl. Ni ddisgrifir pob un o'r ddeugain antur yn y ffurf ar y chwedl sydd gennym ni heddiw, ond o blith y rhai a ddisgrifir (tua 50 ohonynt) mae darganfod Mabon fab Modron a hela'r Twrch Trwyth yn dasgau enwog. Mae'r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.

Cyfeiriadau
-----------

* Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Caerdydd, 1988).
Mae **Pen Allt-mawr** yn gopa mynydd a geir yn y Mynydd Du rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO206243. Enw'r fam-fynydd ydy Waun Fach.

Hen garnedd lwyfan
------------------

Ceir Carnedd lwyfan sy'n dyddio'n ôl i Oes yr Efydd; cyfeiriad grid SO206243 ar y mynydd. Dylid cofio nad cylch cerrig fel y cyfryw yw carneddi llwyfan, fodd bynnag, gan fod y rheiny o oes wahanol ac yn cael eu defnyddio i bwrpas gwahanol. Mae'n bosibl i seremoniau neu ddefodau gael eu cynnal ar y safle yn ogystal â chladdedigaeth.

Mae'r heneb hon wedi'i chofrestru gan Cadw gyda'r rhif SAM: BR305.

Dosbarthiad y mynydd
--------------------

Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 618metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 720 metr (2362 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Data Cymru Gyfan, CADW
2. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Am yr ardal o Aberystwyth, gweler Penglais, Ceredigion*
Mae **Penglais** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN595831. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 48metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 151 metr (495 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Yr enw 'Moses' mewn Hebraeg, priodolir pum llyfr iddo yn y Talmwnd
Casgliad awdurdodol o gyfreithiau sifil a chrefyddol yr Iddewon yw'r **Talmwd**.

Hanes
-----

Ceir gwreiddiau'r Talmwd yn natblygiad y Tora deuol a dechreuad traddodiad Iddewiaeth rabinaidd. Yn ogystal â'r Tora ysgrifenedig, y pumllyfr a briodolir i Foses, honnir i'r Tora llafar gael ei drosglwyddo o un genhedlaeth i'r llall ers oes Moses. Tua'r 2g, penderfynai'r rabïaid Yohanan ben Zakkai, Hillel, ac Akiva i ysgrifennu'r Tora llafar a gelwir y corff o destunau hyn yn y Mishnah.

### Y Talmwd Palesteinaidd

Ffurfiwyd y Talmwd Palesteinaidd, neu Dalmwd Caersalem (*Yerushalmi*), tua 400 OC pan gyfunwyd y Mishnah a'r Gemara.

### Y Talmwd Babilonaidd

Datblygwyd y Talmwd Babilonaidd (*Bavli*) tua 500 OC.

Strwythur
---------

Datblygodd lunwedd nodweddiadol ar y Talmwd yn yr ail fileniwm OC. Rhoddir teitl y bennod ar frig y dudalen a'r Mishnah a'r Gemara yng nghanol y dudalen. Ar y chwith mae sylwadau Rashi, y Rabi Shelomo ben Yitzhak o Ffrainc (1040–1105), ac ar y dde mae'r Tosafot, sef atodiadau i esboniadau Rashi. Ar ymylon chwith y dudalen argraffir croesgyfeiriadau at ffynonellau a thestunau cyffelyb, ac yn yr ymylon ar y dde rhestrir cyfeiriadau at gyfreithiau'r Oesoedd Canol, er enghraifft Maimonides.

### Mishnah

 *Prif erthygl: Mishnah*
Rhennir y Mishnah yn chwech adran: Zeraim ("hadau"), yn ymwneud â chnydau; Moed ("amserau penodol"), yn ymwneud â gwyliau crefyddol; Nashim ("merched"), yn ymwneud â'r teulu, y gartref a safle'r unigolyn; Nezikin ("iawndal"), y cyfreithiau sifil a throseddol; Kodashim ("pethau sanctaidd"), yn ymwneud â'r Deml ac aberth; a Tohorot ("purdebau"), yn ymwneud ag halogiad a phuredigaeth.

### Gemara

Estyniadau ac esboniadau ar y Mishnah ydy'r Gemara.

### Halakah

Yr enw ar y traddodiad cyfreithiol yn y Talmwd ydy'r Halakah. Mae'n cynnwys cyfreitheg ddisgrifiadol a chyfarwyddol ynghylch ymddygiad cymdeithasol.

### Haggada

Yr enw ar draddodiad traethiadol y Talmwd ydy'r Haggada. Mae'n cynnwys chwedlau, straeon gwerin, ac hanes traddodiadol yr Iddewon, yn ogystal â llên ddoethineb, dealltwriaeth gynnar o wyddoniaeth, diwinyddiaeth, a moeseg.

Argraffiadau a chyfieithiadau
-----------------------------

Argraffwyd y Talmwd Babilonaidd a'r Talmwd Palesteinaidd am y tro cyntaf yn 1520–23 yn Fenis gan Daniel Bomberg. Ceir ugain o draethodau'r Talmwd Palesteinaidd wedi eu cyfieithu i Ladin yn *Thesaurus Antiquitatum Sacrarum* (1744–69) gan Blasio Ugolino.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Talmwd. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 3 Hydref 2018.
Llyfr misol yw ***Pathfinder***, a gyhoeddir gan Paizo Publishing ers Awst 2007. 
Mae'n barhad o syniad Adventure Path o gylchgrawn *Dungeon*, a ddaeth i ben ym mis Medi 2007, bydd gwerth pob blwyddyn o *Pathfinder* yn cyhoeddi dau gyfres Adventure Paths cyfan mewn arch o chwe cyfrol, gyda erthyglau ategol i lenwi pob cyfrol 96 tudalen. Mae'n cael ei olygu dan oruchwyliaeth James Jacobs, cyn bennaeth golygu *Dungeon*.

Cyhoeddir *Pathfinder* o dan amodau'r Open Gaming License (OGL). 
Tra cyhoeddwyd *Dragon* a *Dungeon* o dan drwydded er mwyn gwneud defnydd o rhai elfennau eiconig o eiddo deallusol *Dungeons & Dragons*, gan gynnwys deunydd a dynnwyd o'r gosodiadau swyddogol a gyhoeddwyd gan Wizards of the Coast a bwystfilod unigryw megis illithid, gan fod termau OGL yn gwahardd defnydd o elfennau IP "caëdig" fel hynny. I'r gwrthwyneb, gall defnyddio deunydd OGL o gêmau chwarae rôl cyhoeddwyr eraill (megis Necromancer Games neu Green Ronin Publishing) yn *Pathfinder*, ond mae termau trwydded Paizo gyda Wizards of the Coast wedi eu atal rhag defnyddio deunydd OGL trydydd person yn *Dragon* neu *Dungeon*.

Cyhoeddir pob cyfrol o *Pathfinder* wedi ei argraffu ac ar ffurf PDF, ac mae tanysgrifwyr i'r fersiwn sydd wedi ei argraffu yn derbyn copi PDF o pob rhifyn yn rhad ac am ddim.

Mae'r Adventure Paths a gyhoeddir yng nghyfres *Pathfinder* wedi eu gosod ym myd Golarion, sef byd y lleoliad ymgyrch newydd *Pathfinder Chronicles* a ddatblygwyd gan staff Paizo, yn hytrach nag yn lleoliad *Dungeons & Dragons* arferol sy'n eiddo i Wizards of the Coast, fel yr oedd nifer yn *Dungeon*. Mae cynnyrch arall Paizo, yn cynnwys cyfres *GameMastery* o antur ac ategolion, hefyd ynghlwm a'r lleoliad hwn.

Gwelir yr erthyglau : Pathfinder RPG - Gêm Chwarae Rôl, Termau Pathfinder RPG

Ffynonellau
-----------

1. 1 2 3   Ian Randal Strock (2007-04-20). Paizo's Pathfinder to debut in August. SFScope.
2. ↑  Steven Marsh (2007-09-28). *Pyramid Review: Pathfinder #1: Rise of the Runelords Chapter 1: Burnt Offerings (for d20 System) and Pathfinder: Rise of the Runelords Player's Guide*. Steve Jackson Games. URL
3. ↑   Scott Hall (2007-10-12). Review of Pathfinder #1-Rise of the Runelords Chapter 1: "Burnt Offerings". RPGnet.
4. 1 2   Varianor Abroad. Review of Pathfinder #1 - "Burnt Offerings". ENWorld.

Dolenni Allanol
---------------

* Gwefan swyddogoll *Pathfinder*
* Wici *Pathfinder* Archifwyd 2008-06-06 yn y Peiriant Wayback.