recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Yn ôl rhai traddodiadau Cymraeg, tad Gwenhwyfar, gwraig Arthur, oedd **Gogfran Gawr**. Cysylltir y cawr â hen deyrnasoedd Powys a Brycheiniog.

Ceir ansicrwydd am y ffurf gywir ar ei enw. *Gogfran* yw'r ffurf fwyaf cyffredin, ond ceir yn ogystal y ffurf **Ogfran**. Ceir hefyd yr amrywiadau **Gogrfran**, **Gogyrfran** ac **Ogrfran**. Gan fod yr enw yn digwydd gan amlaf yn yr enw 'Gwenhwyfar *ferch* G/Ogrfran', mae'n bosibl mai treiglad meddal sy'n gyfrifol am y ffurf heb yr *G* gychwynnol.

Ceir ffrwd o'r enw *Ogran* yn Sir Fynwy, ac ar sail hynny awgrymir mai "llym" yw ystyr yr elfen *ogr-*, os derbynnir y ffurf *Ogrfan*. *Ogrfan* neu *Ogyrfan* a geir yn y pedwar cyfeiriad ato yng ngwaith Beirdd y Tywysogion, mewn cerddi gan Cynddelw Brydydd Mawr, Hywel ab Owain Gwynedd, Prydydd y Moch ac Einion Wan. Cyfeiria Hywel at ei lys, yn drosiadol. Ceir 'Caer Ogyrfan' yn hen enw ar fryngaer 'Hen Ddinas' ger Croesoswallt. Ceir cyfeiriad eraill at Ogrfan mewn cysylltiad â Phowys hefyd. Awgryma Rachel Bromwich mai arwr cynnar o Bowys oedd yr Og(y)rfan hwn.

Ymddengys yn debygol felly fod cymysgedd yn y traddodiad rhwng dau gymeriad gwahanol, un yn arwr o Bowys a'r Gororau a'r llall yn gawr sy'n dad i Wenhwyfar. Yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr *Gogfran* yw'r ffurf arferol ar yr enw, e.e. mewn cywydd gan Siôn Cent:

Mae Gwenwyfar, gwawn hoyw-wedd,
Merch Gogfran Gawr, fawr a fedd?
Daw'n amlwg mai "brân" oedd yr elfen *-fran* yn yr enw i'r cywyddwyr. Gogfran yw'r ffurf a geir yn Nhrioedd Ynys Prydain hefyd, fel rhan o enw Gwenhwyfar.

Yn ei draethawd ar gewri Cymru (tua dechrau'r 17g), cyfeiria Siôn Dafydd Rhys at y cawr dan yr enw Gogfran Gawr a dweud ei fod yn trigo ger Aberhonddu ym Mrycheiniog.

Mae cysylltiad y brenin Arthur â chewri yn y traddodiad Cymreig yn adnabyddus. Cofir hefyd fod cael arwr yn priodi Merch y Cawr yn fotiff llên gwerin cyffredin, e.e. Culhwch yn priodi Olwen ferch Ysbaddaden Bencawr yn y chwedl *Culhwch ac Olwen*.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Gwasg Prifysgol Cymru, 19661; arg. newydd 1991)
Roedd **Elisabeth o Ruddlan** (7 Awst 1282 – 5 Mai 1316) yn wythfed plentyn, a'r ieunegaf, i Frenin Edward I a Brenhines Eleanor o Castile. O'i brodyr a'i chwiorydd i gyd, hi oedd yr agosaf i'w brawd Brenin Edward II, gan mai dim ond dwy flynedd oedd rhyngddynt o ran oed.

Priodas gyntaf
--------------

Priododd Elisabeth, John o Ipswich ar 8 Ionawr 1297. Yn y briodas roedd chwaer Elisbaeth, Margaret, ei thad, Edward I o Loegr, ei brawd Edward, a Humphrey de Bohun. Ar ôl y briodas roedd disgwyl i Elisabeth fynd i'r Iseldiroedd â'i gŵr, ond nid oedd yn dymuno gwneud hynny, gan adael i'w gŵr fynd ei hun. Yn ôl y sôn, gwylltiodd y brenin a thaflu coron ei ferch i'r tân.

Ar ôl amser penderfynwyd y dylai Elisabeth ddilyn ei gŵr a theithiodd ei thad gyda hi, drwy Dde'r Iseldiroedd rhwng, Antwerp, Mechelen, Leuven a Brussels, cyn gorffen yn Ghent. Ar 10 Tachwedd 1299 bu farw John o ddysentri, er fod si ei fod wedi'i lofruddio. Nid oedd ganddynt blant.

Ail briodas
-----------

Ar 14 Tachwedd 1302, priododd Elisabeth Humphrey de Bohun, yn Abaty San Steffan.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  T.H. Turner (ed.), *Manners and Household Expenses of England in the Thirteenth and Fifteenth Centuries, Illustrated by Original Records* (William Nicol/Shakspeare Press, London 1841), pp. lxxvi-vii, note (Internet archive).
Y gofod materol sy'n bodoli rhwng galaethau yw **gofod rhyngalaethol**. Yn rhydd o lwch a mater arall, fel rheol, mae gofod rhyngalaethol yn agos iawn at fod yn faciwm neu wactod perffaith. Mae rhai damcaniaethau yn rhoi dwysedd ar gyfartaledd y Bydysawd yn faint sy'n cyfateb i tuag un atom o hydrogen i bob meter ciwbig. Ond mae'n amlwg, fodd bynnag, nad yw dwysedd y Bydysawd yn wastadol ; mae'n amrywio o ddwysedd gymharol uchel yn y galaethau (yn cynnwys strwythurau dwysedd uchel iawn oddi fewn iddynt, fel planedau, sêr, a thyllau duon) i wagleoedd anferth sydd â dwysedd is o lawer na'r cyfartaledd yn y Bydysawd cyfan. Dim ond tua 2.73 Kelvin yw tymheredd gofod rhyngalaethol. Mesurodd menter COBE (COsmic Background Explorer) NASA dymheredd o 2.725 +/- 0.002 Kelvin.

Yn amgylchynnu galaethau ac yn ymestyn rhyngddynt, ceir plasma gordenau y tybir fod ganddo strwythur edafaidd cosmig sydd a dwysedd fymryn yn uwch na'r cyfartaledd ar gyfer y Bydysawd cyfan. Gelwir y mater hwn yn 'gyfrwng rhyngalaethol' (*intergalactic medium* neu 'IGM') ac mae'n cynnwys, yn bennaf, hydrogen ïoneiddiedig, h.y. plasma sy'n cynnwys nifer gyfartal o electronau a protonau. Credir fod yr IGM yn bodoli gyda dwysedd o rhwng 10 a 100 gwaith dwysedd ar gyfartaledd y Bydysawd (10 i 100 atom hydrogen y meter ciwbig). Mae'n cyrraedd dwyseddau o hyd at 1000 gwaith dwysedd ar gyfartaledd y Bydysawd mewn clysterau galaethau dwys.

Mae gofod rhyngalaethol yn cynnwys sawl anomali na ellir eu hesbonio yn gwbl foddhaol eto, yn cynnwys yr anomali disgyrchiant a elwir yr Atynydd Mawr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Davidson, Keay & Smoot, George. *Wrinkles in Time*. Efrog Newydd: Avon, 2008: 158-163
2. ↑  Silk, Joseph. *Big Bang*. Efrog Newydd: Freeman, 1977: 299.
3. ↑  Gwefan NASA COBE
4. ↑  *The origin of intergalactic magnetic fields due to extragalactic jets*
5. ↑  "*The Universe is 99.999% plasma*". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-07-05. Cyrchwyd 2008-08-07.
6. ↑  *The Universe in Hot Gas*

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Intergalactic Space Archifwyd 2008-01-12 yn y Peiriant Wayback. *Natural History*, Chwefror 1998

|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn cynnwys term neu dermau sydd efallai wedi eu bathu'n newydd sbon: **Atynydd Mawr; gofod rhyngalaethol; cyfrwng rhyngalaethol; strwythur edafaidd cosmig** o'r Saesneg "*Great Attractor; intergalactic space; intergalactic medium; cosmic filamentary structure*". Gallwch helpu trwy safoni'r termau. |
Y **Gugler**, weithiau y **Gügler**, yw'r enw a ddefnyddir am fyddin o farchogion, Ffrengig a Seisnig yn bennaf, a ymosododd ar Alsace a'r Swistir fel hurfilwyr yn cael eu cyflogi gan Enguerrand VII de Coucy yn yr hyn a elwir yn **Rhyfel Gugler** yn 1375. Un o'u harweinwyr oedd Owain Lawgoch. Dywed Barbara Tuchman fod yr enw Gugler yn dod o *Gugle* neu *Gügle*, gair yn Almaeneg y Swistir am gwfl, oherwydd fod y marchogion wedi eu gwisgo ar gyfer y gaeaf.

Yn y cyfnod yma, roedd yr ymladd yn y Rhyfel Can Mlynedd rhwng Ffrainc a Lloegr wedi peidio dros dro, gan adael llawer o hurfilwyr a marchogion eraill heb gyflogaeth. Cyflogodd De Coucy fyddin ohonynt, i geisio ennill ei etifeddiaeth oddi wrth ei berthnasau Habsburg. Cafodd gefnogaeth Siarl V, brenin Ffrainc. Nid oes sicrwydd am faint y fyddin; mae Tuchman yn amcangyfrif ei bod tua 10,000, ond mae dogfen o'r cyfnod o Alsace yn dweud 16,000. Y bwriad oedd cipio Sundgau, Breisgau a sir Ferrette oddi wrth Albrecht III, Dug Awstria a Leopold III, Dug Awstria.

Yn ystod Hydref a Thachwedd 1375, ymosododd y Gugler ar y Sundgau, a dinistriwyd 40 pentref. Gorfodwyd Leopold i encilio i Breisach ar afon Rhein. Ym mis Rhagfyr, croesodd y Gugler fynyddoedd y Jura i ddyffryn Aare. Roedd y fyddin yn dair rhan; Enguerrand de Coucy yn arwain y brif fyddin, oedd yn abaty St. Urban, Jean de Vienne yn arwain yr ail uned, oedd yn abaty Gottstatt, ac Owain Lawgoch yn arwain y drydedd ran, oedd yn abaty Fraubrunnen. Ymosododd y Gugler ar ran orllewinol yr Aargau, gan ddinistrio trefi Fridau ac Altreu.

Gwrthwynebwyd hwy gan y boblogaeth leol, a'u gorchfygodd ger Buttisholz ar 19 Rhagfyr, gan ladd 300 o farchogion, a ffurfiwyd byddin gan drigolion Bern, a laddodd 300 arall y noson cyn y Nadolig. Ar 27 Rhagfyr, ymosodasant ar fyddin Owain yn abaty Fraubrunnen, a'u gorchfygu. Llwyddodd Owain i ddianc, ond lladdwyd 800 o'r marchogion Gugler.

Erbyn Ionawr 1376 roedd byddin y Gugler wedi dychwelyd i Ffrainc ac ymwahanu. Daeth Enguerrand i gytundeb ag Albrecht III yn 1387, gan dderbyn tiriogaethau Büren a rhan o dref Nidau, ond collodd Nidau ymhen blwyddyn i fyddin Bern a Solothurn. Pan holwyd Enguerrand de Coucy gan y croniclydd Froissart lawer blwyddyn wedyn, gwadodd iddo fod yn y Swistir o gwbl.
Mae **gofodau topolegol** yn strwythurau mathemategol, sy'n galluogi dealltwriaeth haniaethol, cyffredinol, a ffurfiol o gysyniadau megis cydgyfeiriant, cysylltiedigrwydd, a di-doredd. Maent yn ymddangos ymhob cangen o fathemateg cyfoes bron, ac yn gysyniad canolog sy'n dod a'r gwanhanol canghennau at ei gilydd. Mewn **topoleg**, fe astudir gofodau topologaidd fel gwrthrychau mathemategol annibynnol.

Diffiniad
---------

Set yw **gofod topolegol**, ynghyd â chasgliad *T* o is-setiau o *X* sy'n bodlonni'r gwirebau canlynol:

1. Mae'r set gwag ac *X* ei hun yn aelodau o *T*.
2. Mae uniad unrhyw gasgliad (feidrol neu anfeidrol) o aelodau o *T*, hefyd yn aelod o *T*.
3. Mae trawsdoriad unrhyw bâr o aelodau o *T* yn aelod o *T*.

Mae'r casgliad *T* yn **dopoleg** ar *X*. Aelodau *T* yw'r **setiau agored**, ac mae cyflenwad yn *X* o bob elfen o "T" yn **set caëdig**. Gelwir elfennau *X* yn *bwyntiau*.

Trwy anwythiad, gwelem fod trawsdoriad unrhyw gasgliad feidrol o setiau agored yn agored. Fe fyddai'n bosib, felly, ailosod yn lle'r trydydd gwireb, fod angen i drawsdoriad nifer feidrol o aelodau o *T* fod yn aelod o *T*. Wedyn, fe allem hepgor y gwireb cyntaf, os derbyniwn y confensiwn mai'r set cyfan (*X*) yw'r trawsdoriad gwag, ac mae'r set gwag yw uniad y casgliad gwag. Fodd bynnag, tueddwn cynnwys y gwireb cyntaf bethbynnag, er eglyrdeb.

Cymharu topolegau
-----------------

Ffwythiannau di-dor
-------------------

Dywedir fod ffwythiant rhwng ofodau topologaidd yn ddi-dor, os yw cyflun gwrthdro pob set agored yn set agored. Ymgais yw hyn i haniaethu'r cysyniad reddfol nad oes "torriad" neu "fwlch" yn y ffwythiant. Os yw ffwythiant yn ddi-dor, yn un-i-un, ac â ffwythiant gwrthdro di-dor, fe ddywedir ei fod yn homeomorffiad. Dywedir fod dau ofod yn *homeomorffig* os fodola homeomorffiad rhyngthynt. O safbwynt topolegol, mae gofodau homeomorffig yn unfath yn y bôn.

Enghreifftiau o ofodau topolegol
--------------------------------


|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn cynnwys term neu dermau sydd efallai wedi eu bathu'n newydd sbon: **Gofod Topolegol, set agored/caëdig, homeomorffiad, homeomorffig** o'r Saesneg "*Topological Space, open/closed set, homeomorphism, homeomorphic*". Gallwch helpu trwy safoni'r termau. |
Arfbais Enguerrand VII de Coucy
Uchelwr Ffrengig oedd **Enguerrand VII de Coucy** (1339 – 1397), seigneur de Coucy. Roedd yn fab i Enguerrand VI de Coucy a'i wraig Catherine o Awstria, merch Leopold I, Dug Awstria.

Cofnodir i Enguerrand fod yn bresennol ym Mrwydr Poitiers yn 1356, pan gymerwyd brenin Ffrainc, Jean II le Bon yn garcharor gan Edward, y Tywysog Du. Pan ddechreuodd y trafodaethau am delerau rhyddhau'r brenin, roedd Enguerrand yn un o'r gwystlon a anfonwyd i Lundain. Enillodd ffafr y brenin Edward III, a roddodd ei ferch Isabelle (1332-1382) iddo mewn priodas.

Daeth i amlygrwydd yn gwrthwynebu gwrthryfel y Jacquerie yn 1358. Roedd ganddo hawl i diriogaethau yn y Swistir ac Awstria fel etifeddiaeth ei fam, ac yn 1375 cyflogodd fyddin o filwyr hur, yn cynnwys Owain Lawgoch a'i gwmni, i geisio eu hennill iddo yn yr hyn a elwir yn Rhyfel y Gugler. Methodd yr ymgais oherwydd gwrthwynebiad ffyrnig y Swisiaid. Yn 1377, roedd yn ymladd dros frenin Ffrainc yn erbyn y Saeson wedi i'r brwydro yn y Rhyfel Can Mlynedd ail-ddechrau.

Yn 1396, aeth ar groesgad gyda Sigismond o Luxembourg yn erbyn y Twrciaid. Gorchfygwyd y Cristionogion gan y Twrciaid dan y Swltan Bayazid I ym Mrwydr Nicopolis, ar y 25 neu 28 Medi, a chymerwyd Enguerrand yn garcharor. Bu farw yn garcharor yn gynnar y flwydduyn ddilynol, un ai o'i gwyfau neu o'r Pla Du.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 70181106
* LCCN: n78009953
* ISNI: 0000 0000 5562 5383
* GND: 118638920
* SUDOC: 081923678
* BNF: cb119527725 (data)
* NLA: 61539902
* NKC: xx0032411
* BNE: XX896614
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Diwinydd ac athro annibynnol oedd **Edward Williams** (14 Tachwedd 1750 – 9 Mawrth 1813). Ganwyd ef yn fab i Thomas ac Anne Williams o Glanclwyd, ger Dinbych. Derbyniodd ei addysg fore yn ysgolion gramadeg yn Llanelwy, Derwen a Caerwys. Roedd Thomas Jones (Dinbych) yn cyd-ddisgybl iddo yng Nghaerwys. Ymunodd a'r Methodistiaid wedi iddo glywed Daniel Rowland o Langeitho yn pregethu, ond erbyn 1770 roedd Williams wedi dechrau pregethu gyda'r Annibynwyr ac ymrestrodd yn fyfyriwr yn academi Y Fenni. Ordeinwyd yn weinidog yn Ross yn 1775 a galwyd ef i Groesoswallt yn 1777. Roedd yn cadw ysgol yno hefyd, ac yn 1782 symudwyd academi Y Fenni i'r dref a bu dan ei ofal tan 1791. Derbyniodd alwad i Carr's Lane, Birmingham, cyn diwedd 1791 ac ym 1792 daeth yn olygydd yr Evangelical Magazine. Ef hefyd oedd un o sylfaenwyr Cymdeithas Genhadol Llundain yn 1795. Daeth yn athro yn academi'r Annibynwyr yn Rotherham yn 1795.

Ffynonellau
-----------

* R. T. Jenkins, 'Williams, Edward (1750-1813), diwinydd ac athro Annibynnol', Y Bywgraffiadur Cymreig

Dolenni Allanol
---------------

* Erthygl ar Edward Williams yn y Bywgraffiadur Cymreig Ar-lein

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 24477451
* LCCN: nr93042590
* ISNI: 0000 0000 6411 696X
* SUDOC: 058603891
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ym mathemateg, mae **gofod metrig** yn set sydd â diffiniad o bellter rhwng ei elfennau. Y gofod metrig sy'n cyd-fynd yn agosaf a'n dealltwriaeth greddfol o ofod yw'r gofod Ewclidaidd 3-dimensiwn. Mae metrig ewclidaidd y gofod hwn yn diffinio'r pellter rhwng dau bwynt fel hyd y linell syth sy'n eu cysylltu. Mae geometreg gofod yn dibynnu ar ba metrig yr ydym yn ei dewis, ac trwy ddefnyddio gwahanol metrigau, gallwn adeiladu geometrigau an-Ewclidaidd, mae'r rhai a defnyddir yn theori cymaroldeb cyffredinol yn enghraifft

Mae gofod metrig yn anwytho priodweddau topologaidd megis setiau agored a setiau cauedig, sy'n arwain i astudiaeth o ofodau topolegol, sydd yn fwy cyffredinol.

Hanes
-----

Cyflwynodd Maurice Fréchet gofodau metrig yn ei waith *Sur quelques points du calcul fonctionnel*, Rendic. Circ. Mat. Palermo 22(1906) 1-74.

Diffiniad
---------

Mae **gofod metrig** yn bâr trefniedig (*X*,*d*), lle mae *X* yn set a *d* yn **fetrig** ar *X*, hynny yw, yn ffwythiant

*d* : *X* × *X* → **R**
sy'n bodlonni

1. *d*(*x*, *y*) ≥ 0     (*an-negatif*)
2. *d*(*x*, *y*) = 0   os, a dim ond os   *x* = *y*     (*unfathiant annirnadwyon*)
3. *d*(*x*, *y*) = *d*(*y*, *x*)     (*cymesuredd*)
4. *d*(*x*, *z*) ≤ *d*(*x*, *y*) + *d*(*y*, *z*)     (*anhafeledd triongl*).

Gelwir *d* hefyd yn *ffwythiant pellter*, neu'n gryno, yn *bellter*. Yn aml, mae natur *d* yn amlwg o'r cyd-destyn, fe ellir hepgorir *d*, gan galw y gofod yn *X*.

Enghreifftiau
-------------

* Mae'r rhifau real a'i ffwythiant pellter *d*(*x*, *y*) = |*y* - *x*| a roddir gan y ffwythiant modwlws, ac yn fwy cyffredinol Gofod Ewclidaidd a'i Pellter Ewclidaidd, yn ofodau metrig "complete".
* Y plân hyperbolig.
* 
* 
* 
* 
*

Gofodau Metrig fel Gofodau topologaidd
--------------------------------------

Mewn unrhyw ofod metrig *M* fe allem ddiffinio'r **peli agored** fel setiau o'r ffurf

B(*x*; *r*) = {*y* yn aelod o *M* fel bod d(*x*,*y*) < *r*},
lle mae *x* yn aelod o *M* ac *r* yn rhif real, positif, a gelwir yn *radiws* y bêl.
Gelwir is-set o *M* sy'n uniad o beli agored (gall fod nifer feidrol neu anfeidrol ohonynt) yn **set agored**.
Gelwir set sy'n gyflenwad o set agored yn set caëdig.
Yn anorfod, mae gofod metrig yn ofod topologaidd, gan gymryd fel topoleg y set o'r setiau agored i gyd. Gelwir gofod topologaidd o'r fath, hynny yw, un y mae'n bosib diffinio metrig arno, yn ofod *medradwy*.

Gan fod ofodau metrig yn ofodau topologaidd, anwythir cysyniad o ffwythiannau di-dor rhwng ofodau metrig. Ond, yn ogystal, mae'n bosib diffinio'r cysyniad o ddi-doredd heb gyfeirio i'r topoleg, trwy ystyried terfannau dilyniannau.

Ffinedigaeth a chrynoder
------------------------

Ffinedigaeth (*boundedness*) a chrynoder (*compactness*).

Cyswllt allanol
---------------

* "Far and near" — sawl enghraifft o ffwythiannau pellter.


|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn cynnwys term neu dermau sydd efallai wedi eu bathu'n newydd sbon: **ffinedigaeth** o'r Saesneg "*boundedness*". Gallwch helpu trwy safoni'r termau. |
Eglwys Fetteresso
Eglwys drawiadol yn Stonehaven, Swydd Aberdeen, Yr Alban, yw **Eglwys Fetteresso**. Adeiladwyd yr eglwys bresennol rhwng 1810-1812 gan gostio 2,000 gini. Ehangwyd yr eglwys ym 1878, ac ychwanegwyd neuadd ar yr ochr orllewinol ym 1970. Lleolwyd yr hen eglwys (a gysegrwyd i Ciaran (sant Gwyddelig o'r 6g) gan David de Birnam, Esgob St Andrews ym 1246) yn Kirktown of Fetteresso. Daeth y lleoliad yno'n anghyfleus i boblogaeth gynnyddol Stonehaven, ac roedd yr hen adeilad wedi dirywio. Cynigiwyd cynllun eglwys newydd gan y pensaer John Paterson ym 1808. Yn ystod 1808, gweithiodd ar estyniadau i Gastell Fetteresso, sydd wedi dylanwadu ar gynllun yr eglwys.

Daeth y gloch, a phanel pren y gadair gymun (sy'n coffáu John Milne, gweinidog episcopalaidd) o'r hen eglwys. Goroesodd panel arall, sy'n dangos moch yn chwarae bagbibau ac yn dawnsio, yn y castell cyfagos, hyd at y pumdegau. Gwnaethpwyd y gloch yn Whitechapel ym 1736 a chostiodd £25. Ceir yma hefyd organ a wnaethpwyd gan gwmni Willis ym 1876, anrheg o'r teulu Baird o Dŷ Ury. Roedd gwrthwynebiad gan rai o'r cynulleidfa ei derbyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan British Listed Buildings; adalwyd 21 Medi 2012
2. ↑  Gwefan Feteresson.org; adalwyd 21 Medi 2012

Dolen allanol
-------------

*
Un o frenhinoedd chwedlonol Tibet oedd **Gri-gum btsan-po**. Er ei fod yn ymddangos mewn rhestri traddodiadol o frenhinoedd (neu ymerodron) Tibet, nid oes unrhyw dystiolaeth i awgrymu ei fod yn frenin cig a gwaed. Cafodd ei lofruddio gan ei weinidog Lo-ngam ar ôl iddo herio eu deiliaid.

Yn ôl traddodiad, cafodd ei enw (*gri* 'cyllell' a *gum* 'lladd') oherwydd i hen wasaenyddes yn y llys gamglywed y cwestiwn pan ofynwyd iddi ddewis enw i'r baban brenhinol. Roedd yn enw a ragolygai'n wael iddo.

Hyd at amser **Gri-gum btsan-po**, yn ôl hanes traddodiadol Tibet, roedd brenhinoedd y wlad wedi aros trwy gydol eu hoes ynghlwm wrth y dmu-thag, y rhaff y disgynasant o'r nefoedd arni. Yn eu henoed, ni byddent yn marw ond yn ail-esgyn i'r nefoedd ar hyd y rhaff honno. Ond un diwrnod torrodd Lo-ngam, gweinidog Gri-gum btsan-po, y rhaff gyda'i gyllell, gan ladd y brenin a dod â chyfnod y brenhinoedd dwyfol i ben, oherwydd ni chafwyd brenin arall o'r nefoedd i gymryd lle Gri-gum btsan-po a meidrolion a reolodd Tibet ar ei ôl ef.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr brenhinoedd Tibet
* Hanes Tibet
Gwleidydd oedd **Godfrey Martin Huggins, Is-iarll 1af Malvern o Rodesia ac o Bexley** (6 Gorffennaf 1883 – 8 Mai 1971) a fu'n Brif Weinidog De Rhodesia o 1933 i 1953 ac yn Brif Weinidog Ffederasiwn Rhodesia a Gwlad Nyasa o 1953 i 1956.

Ganed yn Bexley, Caint. Gweithiodd yn feddyg yn Llundain cyn iddo ymfudo ym 1911 i Salisbury yn neheubarth Rhodesia (bellach Harare, Simbabwe), pan oedd y diriogaeth honno dan reolaeth Cwmni Prydeinig De Affrica. Gweithiodd yn llawfeddyg yn Salisbury, a phan ddaeth De Rhodesia yn wladfa hunanlywodraethol ym 1923 fe'i etholwyd yn aelod o'r Cyngor Deddfwriaethol.

Dan ei arweiniad, enillodd y Blaid Ddiwygio fwyafrif cymharol o seddi'r Cynulliad yn etholiad 1933, a phenodwyd Huggins felly yn Brif Weinidog De Rhodesia. Bu hefyd yn dal swydd ysgrifennydd dros faterion brodorol hyd at 1949. Cafodd ei urddo'n farchog ym 1941, a fe'i elwir yn Syr Godfrey Huggins nes iddo dderbyn ei is-iarllaeth ym 1955.

Huggins oedd y prif arweinydd yn yr ymgyrch i gyfuno gwladfa De Rhodesia â phrotectoriaethau Gogledd Rhodesia a Gwlad Nyasa, ac yn sgil ffurfio Ffederasiwn Rhodesia a Gwlad Nyasa ym 1953 enillodd ei Blaid Ffederal yr etholiad a fe'i penodwyd yn brif weinidog. Fe'i olynwyd yn brif weinidog y ffederasiwn gan Syr Roy Welensky ym 1956.

Bu farw yr Arglwydd Malvern yn Salisbury yn 87 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Godfrey Huggins, 1st Viscount Malvern. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 28 Awst 2020.
Mae **Godre Fynydd** yn gopa mynydd a geir yng Nghadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH756097. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 425m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 508 metr (1667 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Yr ***englyn unodl union*** yw'r mesur *mwyaf poblogaidd* o'r Pedwar mesur ar hugain traddodiadol, ac ynghyd â'r cywydd deuair hirion, ymysg y ddau fesur pwysicaf. Erbyn heddiw, ceir cynghanedd ymhob llinell.

Hanes
-----

Yng Nghanu Llywarch Hen a Chanu Heledd, defnyddir englynion penfyr ac englynion milwr, ond ers cyfnod Beirdd yr Uchelwyr, yr englyn unodl union yw'r englyn mwyaf poblogaidd, a daeth *englyn* yn gyfystyr ag *englyn unodl union* ar lafar.

Dangosodd Alan Llwyd fod y rhan ganlynol o'r Gododdin, a briodolir i Aneirin, bron yn dilyn patrwm englyn unodl union digynghanedd:

*Am drynni drylaw drylenn*  

*Am lwys am difiwys dywarchen*  

*Am gwydaw gwallt e ar benn*  

*Y am wyr eryr gwydyen.*

trwy ei ysgrifennu fel hyn:

*Am drynni drylaw drylenn – am lwys*  

*Am difiwys dywarchen*  

*Am gwydaw gwallt e ar benn*  

*Y am wyr eryr gwydyen.*

Canodd Cynddelw Brydydd Mawr dri englyn unodl union mewn coffa i'w fab, Dygynnelw. Ceisiodd yr ysgolhaig John Rhŷs brofi mai o'r Lladin y daeth y mesur hwn yn wreiddiol.

Nodweddion
----------

Englyn unodl union ar garreg fedd yn Eglwys Crist, Y Bala, Gwynedd.  
'Price anwyl, pur ei wasanaeth...'
Englyn unodl union ar garreg fedd Eglwys Sant Cynog yn Llangynog
Mae'r englyn yn gyfuniad o ddau fesur, sef toddaid byr a'r cywydd deuair hirion. Gelwir y ddwy linell gyntaf, sef y toddaid byr, yn baladr yr englyn, a gelwir y ddwy linell olaf, sef y cywydd deuair hirion, yn esgyll yr englyn.

Rhennir deg sillaf y llinell gyntaf yn 7+3, 8+2 neu 9+1, ac yn dilyn y gwant, ceir y *strac* a'r gair cyrch. Os defnyddir y Gynghanedd draws neu'r Groes yn y rhwng y gair cyrch a'r ail linell, cynganeddir yr ail linell yn bengoll. Fe'i cynganeddir ar ei hyd os defnyddir y Gynghanedd Sain.

Dyma enghraifft gan Dewi Emrys:

*Wele rith fel ymyl rh**od** – o'n cwmpas*  

*Campwaith dewin hyn**od**;*  

*Hen linell bell nad yw'n b**od**,*  

*Hen derfyn nad yw'n darf**od**.*

Dyma englyn unodl union o waith Tudur Aled:

*Mae'n wir y gwelir argoel**yn** – difai*  

*Wrth dyfiad y brig**yn**:*  

*Hysbys y dengys y d**yn***  

*O ba radd y bo'i wreidd**yn**.*

Gellir canu cadwyn, cyfres neu osteg o englynion, ond mae'n fesur sy'n medru sefyll ar ei draed ei hun a cheir miloedd o enghreifftiau o englynion unigol.

Oriel o englynion ar gerrig beddau
----------------------------------

* Englyn gan Trebor Mai ar englyn ym mynwent Eglwys Sant Rhychwyn, Dyffryn Conwy
* Eglwys Sant Cedol, Pentir, Gwynedd
* Rhybudd i ymwelwyr mynwent Penrhyndeudraeth:  
Ti sathrwr, baeddwr, beddau, — ar esgyrn  
O rho ysgafn gamrau;  
Cofia di hyn briddyn brau, Daw dwthwn y sethrir dithau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd (Fersiwn Newydd)*, Cyhoeddiadau Barddas, 2007

Llyfryddiaeth
-------------

* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod*, Rhydychen, 1925
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd (Fersiwn Newydd)*, Cyhoeddiadau Barddas, 2007
* Alan Llwyd (gol.), *Y Flodeugerdd Englynion Newydd*, Cyhoeddiadau Barddas, 2009

Gweler hefyd
------------

* Englyn
* Y pedwar mesur ar hugain
* Cynghanedd (barddoniaeth)
* Paladr
* Esgyll
Mae **Godor** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn rhwng Llandrillo a Llanrhaeadr ym Mochnant; cyfeiriad grid SJ094307. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 654 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 679 metr (2228 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap[*dolen marw*]
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **godre golau**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **godreon golau**; yr enw Saesneg yw *Bordered Beauty*, a'r enw gwyddonol yw *Epione repandaria*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r godre golau yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Dringwr penrhesog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: dringwyr penrhesog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Rhabdornis mysticalis***; yr enw Saesneg arno yw *Stripe-headed creeper*. Mae'n perthyn i deulu'r Dringwyr y Philipinau (Lladin: *Rhabdornithidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *R. mysticalis*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r dringwr penrhesog yn perthyn i deulu'r Dringwyr y Philipinau (Lladin: *Rhabdornithidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Dringwr penrhesog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
llinellau drwy bwynt *P* ac yn asymptotig i linell *R*
Mewn mathemateg, mae **geometreg hyperbolig** (a elwir hefyd yn **geometreg Bolyai–Lobachevskian** neu **geometreg Lobachevskian**) yn geometreg di-Euclid. Disodlir cynosodiad paralel geometreg Euclidaidd gyda:

Am unrhyw linell *R* a phwynt *P* sydd ddim ar *R*, yn y plân sy'n cynnwys llinell yn y plân sy'n cynnwys y llinellau *R* a phwynt *P* ceir o leiaf dwy linell drwy *P* nad ydynt yn croestorri *R*.
(gellir cymharu hyn gyda "Gwireb Playfair", fersiwn modern o gynosodiad paralel - *parallel postulate* - Euclid)
Mae geometreg hyperbolig y plân hefyd yn geometreg plân siâp cyfrwy ceffyl neu arwynebau pseudosfferig. Mae'r defnydd modern ohono yn cynnwys Damcaniaeth perthnasedd arbennig, Einstein, yn enwedig gofod-amser Minkowski a gofod-gyrofector.

Triongl wedi'i drochi mewn plân siâp cyfrwy ceffyl, (paraboloid hyperbolig), a dwy linell ddargyfeiriol, paralel.
Pan sylweddolodd mathemategwyr yn gyntaf eu bod yn gweithio gyda rhywbeth heblaw'r geometreg Ewclidaidd safonol, disgrifiwyd eu geometreg gyda nifer o enwau gwahanol. Yn y diwedd, bathodd Felix Klein yr enw "geometreg hyperbolig" i'r pwnc i'w gynnwys o fewn maes dilyniant geometreg eliptig a ddefnyddir yn anaml y dyddiau hyn. Yn y cyn Undeb Sofietaidd, fe'i gelwir fel arfer yn "geometreg Lobachevskian", a enwyd ar ôl un o'i ddarganfyddwyr, y mathemategydd Rwsiaidd Nikolai Lobachevsky.

Gellir ymestyn geometreg hyperbolig i dri dimensiwn ac uwch-ddimensiwn.

Y cysylltiad gyda geometreg Euclidaidd
--------------------------------------

Mae geometreg hyperbolig yn perthyn yn agosach at geometreg Euclidaidd nag y mae'n ymddangos: yr unig wahaniaeth gwirebol yw'r ynosodiad paralel. Pan dynnir yr elfen hon allan o geometreg Euclidaidd, yna'r hyn sy'n weddill yw geometreg absoliwt. Ceir dau fath o geometreg absoliwt: Euclidaidd a hyperbolig. Mae damcaniaethau geometreg absoliwt yn gywir o fewn geometreg Euclidaidd a hyperbolig. Yn wir mae cynigion 27 a 28 yn Llyfr 1 Euclid yn profi bodolaeth llinellau pararel/di-baralel.

Mae gan y gwahaniaethau lawer o ganlyniadau: nid yw cysyniadau sy'n gyfwerth mewn geometreg Ewclidean yn gyfwerth mewn geometreg hyperbolig; mae angen cyflwyno cysyniadau newydd. Ar ben hynny, oherwydd yr ongl y paralel, mae gan geometreg hyperbolig raddfa absoliwt, sef y berthynas rhwng mesuriadau pellter ac ongl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Curvature of curves on the hyperbolic plane". *math stackexchange*. Cyrchwyd 24 Medi 2017.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gem fforch arian brin**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gemau fforch arian prin**; yr enw Saesneg yw *Scarce Silver Y*, a'r enw gwyddonol yw *Syngrapha interrogationis*. Mae i' ganfod yng ngogledd Hemisffer y Gogledd: o Alaska i Ganada ac i Ynys yr Iâ, Ewrop, Siberia a gogledd-ddwyrain Asia. 

Darlun yn dangos amrywiad ar y prif ddarlun ar y dde.
32–38 mm ydy maint lled yr adenydd agored ac mae'r oedolyn yn hedfan rhwng Mehefin ac Awst, yn ddibynnu ar ei union leoliad.

Prif fwyd y siani flewog ydy dail mathau gwahanol o blanhigion megis: *Vaccinium myrtillus*, *Vaccinium uliginosum*, *Betula*, *Calluna vulgaris*, *Andromeda polifolia* a *Urtica*.

Isrywogaeth
-----------

Ceir dau isrywogaeth:

* *Syngrapha interrogationis interrogationis*
* *Syngrapha interrogationis herschelensis*

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gem fforch arian brin yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Golygiad Isaac Casaubon o'r *Geographica* (Paris, 1620)
Llyfr daearyddiaeth pwysig gan y daearyddwr Groegaidd Strabo (c. 64 CC – c. 19 OC) yw'r ***Geographica***. Mae rhannau o'r testun yn llwgr. Ceir y testun gorau o lyfrau 1–9 yn llawysgrif Paris 1397 (12g) ond mae llawysgrif Paris 1393 (13g–14g) yn well am ran olaf y testun. Mae'r 7fed llyfr yn fylchog iawn.

Cynnwys
-------

Yn y *Geographica* (Groeg: Γεωγραφικά) mae Strabo yn disgrifio gwledydd, pobl, arferion, crefyddau a hanes gwledydd yr Hen Fyd. Mae'n ffynhonnell eithriadol o bwysig am wybodaeth o dopograffi a hanes y cyfnod. Mae Strabo yn amlwg yn tynnu ar ei brofiad personol o rai lleoedd (roedd wedi teithio'n eang) ond mae o'n defnyddio gwaith daearyddwyr a haneswyr eraill hefyd, yn abennig Eratosthenes. Mae ganddo lygad craff am bobl a llefydd ac mae ei arddull yn eglur a deniadol.

Mae'r *Geographica* yn cael ei rannu yn 17 llyfr (*liber*).

* **Liber 1–2**: Beirniadaeth o waith yr hen ddaearyddwyr, o Homer ymlaen, a thraethawd ar seiliau mathemategol daearyddiaeth (adran wanaf y gwaith)
* **Liber 3**: Sbaen
* **Liber 4**: Gâl, Prydain, Iwerddon a'r Alpau
* **Liber 5–6**: Yr Eidal a'r ynysoedd o'i chwmpas
* **Liber 7**: Gogledd a dwyrain Ewrop hyd Afon Daniwb, yn cynnwys Yr Almaen
* **Liber 8–10**: Gwlad Groeg a'r ynysoedd Groegaidd
* **Liber 11–14**: Asia i'r gorllewin o fynyddoedd Taurus
* **Liber 15–16**: Asia y tu draw i'r Taurus, sef Arabia, Syria, Persia ac India a'i gymdogion
* **Liber 17**: Yr Aifft, Carthago a rhannau eraill o Ogledd Affrica

Dylanwad
--------

Y *Geographica* yw'r llyfr daearyddiaeth pwysicaf a ysgrifenywd erioed yn y Gorllewin. Am ganrifoedd roedd ysgolheigion o bob rhan o Ewrop a'r Môr Canoldir yn troi ato am wybodaeth ac ysbrydoliaeth ac fe barhaodd i fod y prif lyfr cyfeiriadol ar y bwnc hyd at ddiwedd yr Oesoedd Canol.

Llyfryddiaeth
-------------

Horace L. Jones (gol.), *Strabo: Geography*, 8 gyfrol (Llundain, 1933). Argraffiad o'r testun Groeg gyda chyfieithiad Saesneg cyferbyn.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 255656584
* LCCN: n84007209
* GND: 4267773-7
* SUDOC: 027358682
* BNF: cb12194250j (data)
* NLA: 35683145
* BNE: XX2016909

 |
Eric Ngalle Charles yn stondin y cylchgrawn Planet yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd yn 2018.
Llenor, bardd a dramodydd yw **Eric Ngalle Charles** (ganwyd 1979/1980). Mae'n enedigol o bentref Wovilla yn Buea, Camerŵn, ac wedi byw yng Nghymru ers iddo deithio yno fel ffoadur ym mis Gorffennaf 1999. Roedd yn cael ei adnabod fel Mosre Mo Ngwa ('Ci y Wawr') ar ôl ei daid ar ochr ei fam tan iddo gael ei fedyddio yn 1980.

Mae Charles ar Fwrdd Cyfarwyddwyr Llenyddiaeth Cymru ac mae wedi'i enwi yn un o'r 'Hay 30' - 30 o bobl ifanc a fydd yn helpu i siapio'r byd yn y tri degawd nesaf. Mae wedi derbyn Gwobr Cymru Greadigol gan Gyngor Celfyddydau Cymru am ei waith ymchwil ar ymfudo, y cof a thrawma, ac mae wedi'i enwi gan Jackie Kay fel un o 10 awdur BAME gorau y Deyrnas Gyfunol. Ers ysgrifennu ei ddrama gyntaf *My Mouth Brought Me Here*, mae ei waith wedi'i berfformio yng Ngwyl y Gelli, Gwyl Llandeilo a'r London Southbank Centre. Mae ei ffilm fer *Eric Ngalle: This is not a Poem* wedi teithio trwy wledydd Prydain a chyhoeddwyd ei hunangofiant *I, Eric Ngalle: One Man's Journey Crossing Continents from Africa to Europe* yn 2019.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Brilliant, Black and Welsh - Wales Online". Cyrchwyd Gorffennaf 22, 2020.
2. ↑  "Gwefan Platforma". Cyrchwyd Gorffennaf 22, 2020.
3. ↑  "Eric Ngalle Charles - Opera Cenedlaethol Cymru". Cyrchwyd Gorffennaf 22, 2020.
4. ↑  "Eric Ngalle Charles - The National Centre for Writing". Cyrchwyd Gorffennaf 22, 2020.
Y **Grŵp Lleol** yw ein galaeth ni (y Llwybr Llaethog) a'r galaethau a chlystyrau sêr agosaf iddo. Ar wahân i'r Llwybr Llaethog y prif wrthrychau yw'r galaethau Andromeda a Triangulum. Mae'r grŵp yn cynnwys dros 30 galaeth, gyda'i chanol disgyrchiant yn gorwedd rhwng y Llwybr Llaethog a Galaeth Andromeda. Mae ganddo dryfesur o dros 10 miliwn blwyddyn golau a siâp dymbel dwbl. Amcangyfrifir fod ei fás yn (1.29 ± 0.14)×1012M☉. Er mor anferth yw hynny, mae'r grŵp ei hun yn un o nifer o fewn yr Uwch Glwstwr Virgo (ein Uwch Glwstwr Lleol).

Aelodau mwyaf y grŵp yw'r Llwybr Llaethog a Galaeth Andromeda. Galaethau troellog bariedig ydynt, gyda'i galaethau lleol eu hunain yn cylchdroi o'u cwmpas.

Mae system lleol y Llwybr Llaethog yn cynnwys Sag DEG, y Cwmwl Magellanig Mawr, y Cwml Magellanig Bach, Canis Major Corrach, Ursa Minor Corrach, Draco Corrach, Carina Corrach, Sextans Corrach, Sculptor Corrach, Fornax Corrach, Leo I, Leo II, Tucana Corrach, ac Ursa Major Corrach.

Mae system Andromeda yn cynnwys M32, M110, NGC 147, NGC 185, And I, And II, And III, And IV, And V, Pegasus dSph, Cassiopeia Corrach, And VIII, And IX, ac And X.

Gallai Galaeth Triangulum, y trydydd mwyaf a'r unig galaeth troellog rheolaidd yn y Grŵp Lleol, fod yn gydymaith i alaeth Andromeda neu beidio, ond yn ôl pob tebyg mae ganddo Pisces Corrach fel galaeth lloeren. Mae aelodau eraill y grŵp lleol yn bodoli ar wahân mewn termau disgyrchiant i'r tri is-grŵp mawr hyn.

Galaeth Sextans A yn y Grŵp Lleol trwy fater rhyngserol y Llwybr Llaethog
Galaethau'r Grŵp Lleol
Mewn daeareg, arferai'r term **Grŵp Llanymddyfri** gyfeirio at raniad isaf y cyfnod Silwraidd (Silwraidd Isaf) ym Mhrydain. Fe'i enwyd yn y 1860au ar ôl creigiau o amgylch tref Llanymddyfri, yng ngogledd-ddwyrain Sir Gaerfyrddin, De Cymru. Yn y 1920au defnyddiwyd y term **Creigiau Llanymddyfri** ac fe'i derbyniwyd fel term daearegol drwy'r byd. Enw arall, nas derbyniwyd oedd *Valentian*, a gynigiwyd gan Charles Lapworth yn 1879. Mae'r grŵp hwn yn cynnwys 'siâl Tarannon' (1,000-1,500 tr.), creigiau 'Llanymddyfri Uchaf' a *May Hill* (tywodfaen; 800 tr.) a *Llanymddyfri Isaf' (600-1,500 tr.).*

Llanymddyfri Isaf
-----------------

Mae creigiau Llanymddyfri Isaf yn cynnwys cruglwythau, tywodfaen a gwlâu o lechi. Yn y dref ei hun, maent yn gorwedd ar greigiau Ordoficaidd, sydd hefyd i'w cael i'r de-orllewin ym Mhenfro, ac sy'n crymu o amgylch y dref tuag at ardal Rhaeadr Gwy ble maent yn eitha trwchus. Fe'u ceir hefyd yng Ngheredigion ac yn Sir Gaerfyrddin.

Llanymddyfri Uchaf
------------------

Calchfaen (neu gerrig calch) sialog a deuamgrwn yw gwneuthuriad creigiau Llanymddyfri Uchaf ynghyd â chalchfaen Norbury, Hollies a Pentamerus. Mae i'w weld fel carreg frig yn Sir Gaerfyrddin, ar waelod y creigiau Silwraidd ac yna'n diflannu o'r golwg dan Hen Dywodfaen Coch tua'r gorllewin cyn ail godi i'r wyneb yn Sir Benfro. Mae'r rhan sy'n ymestyn i'r gogledd-ddwyrain yn anelu tuag at Cefn Hirfynydd (Long Mynd yn Swydd Amwythig, ac mae'r creigiau cruglwythog hyn yn crymu o amgylch Long Mynd ei hun. Mae'r ffosiliau o fewn y garreg yn cynnwys trilobeitiau *Phacops caudata*, *Encrinurus punctatus* a *Calymene blumenbachis*; ceir hefyd y brachiopodau *Pentamerus oblongus*, *Orthis calligramma* a *Atrypa reticularis*; dau fath o gwrel *Favosites* a *Lindostroemia*; a'r *zonal graptolites* *Rastriles maximus* a *Monograptus spinigerus*.

Siâl Tarannon
-------------

Llechi glas, llwyd a llwydlas yw lliw Siâl Tarannon, a enwyd gan Adam Sedgwick; mae'r graig *Paste Rock* yn ymestyn o Lanymddyfri i Gonwy. Yng Ngheredigion, ceir gwlâu grudiog a gerllaw ym Muallt mae'r siâl yn dywyllach ac yn feddalach. Prin iawn yw'r ffosiliau yn Siâl Tarannon, ar wahân i'r graptolitau: *Cyrtograptus grayae* a *Monograptus exiguus*. Mae Siâl Tarannon hefyd i'w weld yn Rhaeadr Gwy ac yng Ngwregys Silwraidd Moffat yn ne'r Alban ger y *Drumyork Flags*, *Bargany Group* a'r *Penkill Group*. Yn Iwerddon, codant i'r wyneb fel Siâl Treveshilly yn Strangford Lough a Siâl Salterstown, Swydd Louth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  britannica.com; adalwyd Tachwedd 2015
Mae'r arwyneb Togliatti hwn yn 'arwyneb algebraidd', gradd pump. Mae'r llun yn cynrychioli cyfran o'i locws real.
Mae **geometreg algebraidd** yn gangen o fathemateg, sy'n astudio seroau ('isradd' neu 'sero'r ffwythiant') polynomialau aml-gyfeiriol. Mae geometreg algebraidd modern yn seiliedig ar y defnydd o dechnegau algebra haniaethol, yn bennaf ar gyfer datrys problemau geometrig am setiau o seros. Amcanion sylfaenol yr astudiaeth o geometreg algebraidd yw 'amrywiaeth algebraidd'. Amrywiaeth algebraidd, felly, yw prif faes astudiaeth geometreg algebraidd.

Ymhlith yr amrywiaeth algebraidd a astudir fwyaf aml mae comliniau algebraidd sy'n cynnwys llinellau, cylchoedd, parabolâu, cromlinau ciwbic a chromlinau cwartig. Mae geometreg algebraidd yn cymryd lle canolog mewn mathemateg fodern ac mae ganddo lawer o gysylltiadau cysyniadol a meysydd mor amrywiol â dadansoddiad cymhleth, topoleg a theori rhif.

Hanes cynnar
------------

Mae gwreiddiau geometreg algebraidd yn mynd yn ôl i fathemategwyr Groegaidd o'r 6g CC. Er enghraifft, nod 'camp Deli' oedd llunio hyd *x* fel bod ciwb ochr *x* yn cynnwys yr un cyfaint a phetryal *a*2*b* ar gyfer yr ochrau *a* a *b*. Ystyriodd Menaechmus (380–320 BC) y broblem yn ddwys iawn, mewn dull geometrig, drwy groestorri y pâr o gonigau plân *ay* = *x*2 a *xy* = *ab*.

Cyfeiriadau
-----------
Cadwyn manwerthu o Iwerddon yw **Dunnes Stores**, a elwir hefyd yn **Dunnes**. Mae'r gadwyn yn bennaf yn gwerthu bwyd, dillad a nwyddau i'r cartref.

Yn ogystal â de Iwerddon, mae gan y cwmni hefyd siopau yng ngogledd Iwerddon, Lloegr, yr Alban a Sbaen.

Hanes
-----

Ar 31 Mawrth, 1944, defnyddiodd Ben Dunne ei gynilion i agor y Dunnes Stores cyntaf erioed ar Patrick Street yn Cork.

### Streic Nwyddau De Affrica

Yn ystod cyfnod apartheid, bu aeth gweithwyr cangen Henry Street, Dulyn, a oedd yn aelodau o'r undeb IDATU (Mantate bellach) ar streic a phicedu'r siop mewn protest yn erbyn y ffaith bod y cwmni'n gwerthu cynnyrch o Dde Affrica. Arhosodd 11 o ferched ar streic am ddwy flynedd a naw mis. Daeth y streic i ben ym mis Ebrill 1987, pan osododd Iwerddon waharddiad ar fewnforio o Dde Affrica - y wlad gyntaf i wneud hynny.

### Sgandal cig ceffyl 2013

Roedd y cwmni ymysg y rhai a effeithwyd gan sgandal cig ceffyl 2013.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Our Story Gwefan y cwmni
2. ↑  Kilfoil, Bethan (Chwefror 2014). *Safiad merched Dunnes Stores*, Rhifyn 613. Barn
Mae cyfeiriadau bondiau cofalent yn amrywio. Er bod yna miliynau o gyfansoddion sy'n bondio'n gofalent ar gael, ond ychydig siapau sydd ar gael.

Mae'r siapau yma yn dibynnu ar y nifer o electronau allanol sydd wedi pario, gelwir y parau sy'n bondio'n gofalent yn **parau bondio**. Mae'r parau bondio yma yn rhoi siapau gwahanol i'r moleciwl oherwydd mae'r parau yn gwrthyrru ei gilydd. Os oes electronau ar ôl heb ei fondio, gelwir y rhain yn **parau unig**. Mae parau unig yn gwrthyrru yn fwy na pharau bondio.

*Mae'r ddelwedd isod yn dangos y siapau a'r onglau gwahanol foleciwlau.*

Siapau Bondiau Cofalent

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Siâp | Llinol | Trigonol | Tetrahedrol | Deubyramid Trigonol | Octahedrol |
| Onglau | 180° | 120° | 109.5° | 90° 120° | 90° 90° |
| Nifer o electronau allanol | 4 | 6 | 8 | 10 | 12 |
| Nifer o barau o electronau | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| Esiamplau | BeF2 | BF3 | CH4, NH4+ | PCl5 | SF6 |

*Mae'r ddelwedd isod yn dangos esiamplau o rhai siapau a'r onglau gwahanol foleciwlau- **Beryliwm fflworid, Boron Trifflworid** a **Methan**.*

Esiamplau
Mae'r gwahanol fathau o barau (parau bondio a pharau unig) yn gwrthyrru ei gilydd ar gryfderau gwahanol. Dyma'r drefn yn ôl gwrthyriad (cryfaf yn gyntaf):

**Par unig- Par unig**
**Par unig- Par bondio**
**Par bondio- Par bondio**
Pan mae moleciwl yn cynnwys **par unig** mae'n lleihau ongl rhwng y bondiau gan 2.5°.

*Mae'r ddelwedd isod yn dangos effaith par unig ar y siapau a'r onglau gwahanol. **Amonia** a **Dŵr** yw'r enghreifftiau.*

Effaith Parau Unig ar ongl
Mae ongl yr NH3 wedi mynd o 109.5° i 107°(1 par unig)  

Mae ongl yr H2O wedi mynd o 109.5° i 104.5° (2 par unig)

Gweler Hefyd
------------

Nodiant E-Z
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Emiw Ynys King** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: emiwiaid Ynys King) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Dromaius ater***; yr enw Saesneg arno yw *King Island emu*. Mae'n perthyn i deulu'r Emiwiaid (Lladin: *Dromaiidae*) sydd yn urdd y *Casuaraiiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *D. ater*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

```
Ni all hedfan, er fod ganddo adenydd.
```

Teulu
-----

Mae'r emiw Ynys King yn perthyn i deulu'r Emiwiaid (Lladin: *Dromaiidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Emiw Ynys King** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
System cyfesurynnau Cartesaidd dau ddimensiwn
Mewn Mathemateg, mae **gofod dau ddimensiwn** (neu **gofod 2-ddimensiwn**) yn lleoliad geometrig lle nodir safle rhyw elfen (e.e. pwynt neu groesbwynt) gan ddau werth a elwir yn "baramedrau". Caiff ei gynrychioli'n gyffredin gan y symbol **ℝ2**. Mae gofod dau ddimensiwn, fel yr awgryma'r enw, yn fath o ddimensiwn.

Gellir ystytried gofod dau ddimensiwn fel dyluniad o'r bydysawd real ar blân ac fel gofod Ewclidaidd. Gelwir y ddau ddimensiwn yn "hyd" a "lled". Mae'r term "Ewclidaidd" yn gwahaniaethu'r mannau hyn o fathau eraill a astudir o fewn geometreg fodern ac maent yn ymwneud â'r dimeniynau uwch e.e. mecaneg Lagrangaidd neu Hamiltonaidd.

Hanes
-----

Mae cyfrol I - IV a VI o *Elfennau* gan Euclid yn ymdrin â geometreg dau ddimensiwn, gan ddatblygu cysyniadau fel tebygrwydd siapiau, Theorem Pythagoras (Gosodiad 47), hafaledd onglau ac arwynebedd, cyfochredd, swm yr onglau mewn triongl, y tri achos lle mae trionglau yn "gyfartal" (sydd â'r un arwynebedd), a nifer o bynciau perthnasol eraill.

Mewn geometreg
--------------

 *Prif erthygl: Plân geometrig*

 *Prif erthygl: Geometreg Ewclidaidd*
### System gyfesurynnol

Mewn mathemateg, mae geometreg ddadansoddol (a elwir hefyd yn "geometreg Cartesaidd") yn disgrifio pob pwynt o fewn lle (neu 'ofod') dau ddimensiwn trwy ddefnyddio dau gyfesuryn.

Dylunnir dwy echelin berpendicwlar sy'n croesi ei gilydd ar y tarddiad. Maent fel arfer yn cael eu labelu ***x*** ac ***y***. Mae lleoliad pob pwynt o fewn y gofod dau ddimensiwn yn cael ei nodi gan bâr o rifau real, gyda phob rhif yn rhoi pellter y pwynt hwnnw o'r tarddiad a fesurwyd ar hyd yr echelin perthnasol.

System gyfesurynnol arall a ddefnyddir yn helaeth yw'r system cyfesurynnol polar, sy'n nodi pwynt o ran ei bellter o'r tarddiad a'i ongl o'i gymharu â phelydryn cyfeiriol.

* System cyfesurynnau CartesaiddSystem cyfesurynnau Cartesaidd
* System cyfesurynnol polarSystem cyfesurynnol polar

Gweler hefyd
------------

* Modelu dau ddimensiwn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  termau.cymru; *Y Termiadur Addysg - Ffiseg a Mathemateg*; adalwyd 11 Medi 2018.