Roedd **Syr Thomas Frankland Lewis** (14 Mai, 1780 - 22 Ionawr, 1855) yn dirfeddiannwr ac yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Biwmares, etholaeth Ennis yng Ngogledd yr Iwerddon, Sir Faesyfed a Bwrdeistref Maesyfed

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Lewis yn Great Ormond Street, Llundain yn unig fab John Lewis, bargyfreithiwr a thirfeddiannwr o ystâd Harpton Court, Sir Faesyfed ac Ann ei ail wraig, roedd hi'n ferch i Syr Thomas Frankland o Thirkleby Park, Swydd Efrog.

Cafodd Lewis ei addysgu yng Ngholeg Eton ac yng Ngholeg Eglwys Crist, Rhydychen; ymadawodd o'r brifysgol heb dderbyn gradd, gan fod ei dad wedi marw ym 1797 a bu'n rhaid i Lewis gymryd cyfrifoldeb am yr ystâd sylweddol bu iddo etifeddu yn Sir Faesyfed.

Priododd Harriett Cornewall ym 1805, bu iddynt dau fab, y mab hynaf oedd George Cornewall Lewis a'i olynodd fel AS Bwrdeistref Maesyfed.

Ym 1839 priododd ei ail wraig Marianne merch y Capten John Asheton.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

### Aelod Biwmares

Bu nifer o gyndeidiau Lewis yn cynrychioli, Maesyfed yn y Senedd, gan gynnwys Thomas Lewis, ei hen, hen, hen, daid ac AS cyntaf etholaeth y fwrdeistref, Thomas Lewis ei daid, a John Lewis ei dad. Roedd Frankland Lewis yn awyddus iawn i ddilyn eu trywydd, ond gan nad oedd gwagle ar ei gyfer derbyniodd gwahoddiad yr Arglwydd Bulkeley i gynrychioli Bwrdeistref Biwmares (sedd oedd ym mhoced teulu Bulckley) gan gynrychioli'r etholaeth o 1812 i 1826. Yn ystod y cyfnod hwn o'i yrfa Seneddol fe fu'n dilyn ei noddwr, Thomas Bulkeley trwy gefnogi Chwigiaid yr Arglwydd Grenville ac yn ymddiddori'n fawr ar bolisïau a oedd yn ymwneud â thlodi ac â materion ariannol. Un o'i weithgareddau mwyaf nodedig oedd sicrhau bod ymchwiliad i'r cysyniad o Wledydd Prydain yn mabwysiadu system ariannol ddegol yn cael ei ohirio ym 1824 (gohiriwyd y cysyniad am 150 mlynedd!).

### Aelod Ennis

Er mwyn ryddhau ei hun oddi wrth ddylanwad Bulkeley a Greneville derbyniodd Lewis wahoddiad gan Syr Edward O'Brian i gynrychioli etholaeth Bwrdeistref Ennis yn Swydd Clare, bu newid etholaeth yn rhoi iddo'r rhyddid i gefnogi llywodraethau Torïaidd Iarll Lerpwl a George Canning. Ym mis Medi 1827 cafodd ei benodi yn Is ysgrifennydd y Trysorlys ac ym 1828 cafodd ei benodi yn Is Lywydd y Bwrdd Masnach a'i godi'n aelod o'r Cyfrin Gyngor.

### Aelod Sir Faesyfed

Ym mis Mawrth 1828 bu farw Walter Wilkins, Aelod Seneddol Sir Faesyfed, er ei fod yn awchu i gynrychioli'r Bwrdeistref, fel ei gyndadau, roedd swydd wag yn y Sir yn creu cyfle ail orau rhy dda i'w gwrthod, ymddiswyddodd fel AS Ennis a chafodd ei ethol fel AS Sir Faesyfed.

Ym 1828 fe ymddiswyddodd William Huskinsson, Llywydd y Bwrdd Masnach o Gabinet yr Arglwydd Wellington wedi anghytundeb parthed y Ddeddfau Ŷd, er iddo gael cynnig i aros yn y Llywodraeth fel Brif Ysgrifennydd yr Iwerddon, penderfynodd Lewis i ymddiswyddo gyda Huskinsson.

Ym 1830 cafodd ei adfer i Lywodraeth Wellington fel Trysorydd y Morlys, swydd segur, cafodd ei feirniadu'n hallt gan y Chwigiaid.

Wedi colli ei swydd pan gwympodd Llywodraeth Wellington ym 1830 bu Lewis yn gwrthwynebu polisïau Llywodraeth Chwig Iarll Grey ar ddiwygio'r bleidlais o feinciau cefn y Torïaid.

### Comisiynydd

Digriflun o'r *London Illustrated News* yn dangos Merched Beca yn ymosod ar dollborthYm mis Awst 1834 cafodd Lewis ei benodi fel Cadeirydd cyntaf Comisiwn Deddf y Tlodion dros Gymru a Lloegr. Gan ei fod yn swydd all lywodraethol a oedd yn derbyn cyflog gan y llywodraeth bu'n rhaid i Lewis ildio ei sedd Seneddol. Yn ystod ei gyfnod ar y Comisiwn bu mewn anghydfod parhaus a Edwin Chadwick, Ysgrifennydd y Comisiwn. Ymddiswyddodd o'r corff, oherwydd resymau iechyd, ym 1839.

Ym 1841 cafodd ei benodi'n gadeirydd y comisiwn i ymchwilio i Helyntion Beca a'r comisiwn olynol a fu'n gyfrifol am ddiddymu'r ymddiriedolaethau tyrpeg.

Ym 1846 fe'i crëwyd yn farwnig fel cydnabyddiaeth am waith gyhoeddus ef a'i etifedd.

### Aelod Bwrdeistref Maesyfed

Ym 1847 ymneilltuodd Richard Price, AS Bwrdeistref Maesyfed ers bron i hanner canrif, o'r Senedd; gan gael gwared â rhwystr oes Lewis o gael gwireddu ei freuddwyd o gynrychioli sedd ei hynafiaid. Etholwyd Lewis yn ddiwrthwynebiad a llwyddodd i ddal ei afael ar y sedd am wyth mlynedd fel aelod Rhyddfrydol, mewn enw, ond heb gyfrannu lawer i waith y Senedd.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn neuadd ei ystâd, Harpton Court yn 74 mlwydd oed a rhoddwyd ei weddillion i orwedd yn Eglwys Maesyfed. Fe'i olynwyd yn y farwnigaeth ac fel AS Bwrdeistref Maesyfed gan George, ei fab hynaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur arlein *LEWIS , Syr THOMAS FRANKLAND*  adalwyd 4 Rhagfyr 20015
2. ↑  Peter Mandler, ‘Lewis, Sir Thomas Frankland, first baronet (1780–1855)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004 adalwyd 4 Rhagfyr, 2015
3. ↑  "Parliamentary History of Radnor - The Cardiff Times". David Duncan and William Ward. 1893-12-30. Cyrchwyd 2015-12-04.
4. ↑  The History of Parliament: the House of Commons 1820-1832, ed. D.R. Fisher, 2009 *LEWIS, Thomas Frankland (1780-1855), of Harpton Court, Rad.* adalwyd 4 Rhagfyr 2015
5. ↑  "FROM TUESDAY'S LONDON GAZETTE - The Glamorgan Monmouth and Brecon Gazette and Merthyr Guardian". William Mallalieu. 1834-08-23. Cyrchwyd 2015-12-04.
6. ↑  "COMMISSION FOR ENQUIRING INTO WELSH GRIEVANCES - Monmouthshire Merlin". Charles Hough. 1843-11-04. Cyrchwyd 2015-12-04.
7. ↑  "THE CHIEF MAGISTRACY OF LAUGHARNE - The Welshman". J. L. Brigstocke. 1844-10-04. Cyrchwyd 2015-12-04.
8. ↑  "Notitle - The Welshman". J. L. Brigstocke. 1846-07-03. Cyrchwyd 2015-12-04.
9. ↑  The Cardiff and Merthyr Guardian Glamorgan Monmouth and Brecon Gazette adalwyd 4 Rhagfyr 2015
10. ↑  "No title - The Pembrokeshire Herald and General Advertiser". Joseph Potter. 1855-02-02. Cyrchwyd 2015-12-04.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Edward Pryce Lloyd** | **Aelod Seneddol Biwmares**1812 – 1826 | Olynydd:**Syr Robert Williams** |
| Senedd y Deyrnas Unedig |
|
| Rhagflaenydd:**Richard Wellesley** | **Aelod Seneddol Ennis**1826 – 1828 | Olynydd:**William Smith O'Brian** |
| Senedd y Deyrnas Unedig |
|
| Rhagflaenydd:**Walter Wilkins** | **Aelod Seneddol Sir Faesyfed**1828 – 1835 | Olynydd:**Walter Wilkins** |
| Senedd y Deyrnas Unedig |
|
| Rhagflaenydd:**Richard Price** | **Aelod Seneddol Bwrdeistref Maesyfed**1847 – 1855 | Olynydd:**George Cornewall Lewis** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 315644114
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |