recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Yr amgueddfa ym Mhorth Amlwch
Porth Amlwch
Mae **Y Deyrnas Gopr** wedi ei lleoli yn nhref Amlwch, Ynys Môn. Amgueddfa yw hi sydd yn rhannu gwybodaeth o gyfnod y diwydiant copr yn Amlwch.

Cefndir
-------

Mae Y Deyrnas Gopr yn cael ei reoli gan Ymddiriedolaeth Etifeddiaeth Ddiwydiannol Amlwch, a gafodd ei sefydlu yn 1997. Yn ystod 19 o flynyddoedd mae'r Ymddririedolaeth wedi goruchwilio nifer o ddatblygiadau pwysig sydd wedi diogelu nifer o adeiladau hanesyddol ac wedi datblygu llwybr treftadaeth ar Fynydd Parys. Yn ogystal â hyn mae wedi creu canolfan ddehongli Y Deyrnas Gopr ym Mhorth Amlwch, yn cynnwys siop (yn yr hen 'fin copr') ag wedi adnewyddu y Lloft Hwyliau gerllaw fel canolfan arddangos a chaffi.

Mae'r Ganolfan a'r Llofft Hwyliau bellach yn denu 8,000 o ymwelwyr y flwyddyn.

Ceiniog Parys

Gweler hefyd
------------

* Amlwch
* Diwydiant copr Cymru
* Mynydd Parys
* Thomas Williams, Llanidan
* Porth Amlwch
* Copar ladis

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Y Deyrnas Gopr". *Y Deyrnas Gopr*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-04-15. Cyrchwyd 8/9/17. Check date values in: `|access-date=` (help)
Ysgol gynradd Gymraeg yn Nhywyn, Gwynedd, yw **Ysgol Penybryn**.

Cyffredinol
-----------

Fel yr awgryma'r enw, saif Ysgol Penybryn ar fryncyn nid nepell o ganol hanesyddol tref Tywyn.

Mae dalgylch yr ysgol yn cynnwys tref Tywyn ac (er Medi 2013) pentref Aberdyfi. Mae'r ysgol yn bwydo Ysgol Uwchradd Tywyn.

Yn 2010, deuai tuag 11% o'r disgyblion o aelwydydd oedd â'r Gymraeg yn brif iaith.

Hanes
-----

Agorwyd yr ysgol yn 1860 dan yr enw 'Towyn British School'. Yr adeilad gwreiddiol yw bloc gogleddol yr ysgol bresennol; adeiladwyd y prif floc arall yn 1900. Yn wreiddiol, tŷ'r prifathro oedd y tŷ sy'n dal i sefyll yn union i'r gogledd i'r ysgol.

Yn ystod y 1860au, defnyddid y 'Welsh stick' (ffurf ar y Welsh Not) er mwyn cosbi plant a gafwyd yn siarad Cymraeg. Ond ymddengys na fu'r ymdrech hon i rwystro plant rhag siarad yr iaith yn llwyddiannus iawn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Adroddiad ar Ysgol Penybryn, Tywyn, 4 Mai 2010, Estyn.
2. ↑  Robert Evans, *Penbryn School, Tywyn, Gwynedd: Archaeological Assessment Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.* (Gwynedd Archaeological Trust Report No.1048, May 2012), p. 6.
3. ↑  Archifdy Meirionnydd, Gwasanaeth Archifau Gwynedd, Llyfr Log Ysgol Brydeinig Towyn, Sir Feirionnydd, 1863-76 Archifwyd 2015-09-24 yn y Peiriant Wayback. Casglu'r Tlysau[*dolen marw*].

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Ysgol Penybryn Archifwyd 2013-05-15 yn y Peiriant Wayback.
Dechreuodd cyfranogiad y Deyrnas Unedig yng **Nghystadleuaeth Junior Eurovision** yn y gystadleuaeth gyntaf yn 2003 a gynhaliwyd yn Copenhagen, Denmarc. ITV, aelod-sefydliad o United Kingdom Independent Broadcasting (UKIB) ac Undeb Darlledu Ewropeaidd (UDE), oedd yn gyfrifol am broses ddethol eu cyfranogiad. Defnyddiodd y Deyrnas Unedig fformat dethol cenedlaethol, gan ddarlledu sioe o'r enw "Junior Eurovision Song Contest: The British Final", am eu cyfranogiad yn y cystadlaethau. Y cynrychiolydd cyntaf i gymryd rhan dros y genedl yng nghystadleuaeth 2003 oedd Tom Morley gyda'r gân "My Song For The World", a orffennodd yn y trydydd safle allan o un ar bymtheg o gynigion a gymerodd ran, gan sicrhau sgôr o gant a deunaw pwynt. Tynnodd y Deyrnas Unedig yn ôl o gystadlu yng Nghystadleuaeth Junior Eurovision yn 2006, ac nid ydyn nhw eto wedi dychwelyd i'r ornest.

Cystadleuwyr
------------

| Blwyddyn | Artist | Cân | Iaith | Safle | Pwyntiau |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Cystadleuaeth Junior Eurovision 2003 | Tom Morley | "My Song for the World" | Saesneg | 3 | 118 |
|
| Cystadleuaeth Junior Eurovision 2004 | Cory Spedding | "The Best is Yet to Come" | Saesneg | 2 | 140 |
|
| Cystadleuaeth Junior Eurovision 2005 | Joni Fuller | "How Does It Feel?" | Saesneg | 14 | 28 |

Cyfeiriadau
-----------

Dolenni allanol
---------------

* United Kingdom in the Junior Eurovision Song Contest Gwefan Swyddogol yr Undeb Darlledu Ewropeaidd
Nodyn:Sport overview

**Undeb Rygbi Liechtenstein** (neu Liechtenstein Rugby Union, LRU, fel yr adnebir yn swyddogol) yw corff swyddogol rygbi yn Nhywysogaeth annibynnol Liechtenstein, meicro-wlad sy'n gorwedd mewn dyffryn rhwng y Swistir ac Awstria.

Hanes byr sydd i Rygbi'r Undeb Liechtenstein ac oherwydd poblogaeth bychan y wlad mae'n anodd iddi ddatblygu nifer o dimau.

Sefydlwyd Undeb Rygbi Liechtenstein ar 10 Rhagfyr 2010. Cafodd cais i ymuno â'r FIRA-AER (a adnebir ers 2014 fel 'Rugby Europe') ei gyflwyno i'r Llywydd, Mr Baque, yn Chwefror 2011 wrth iddo yntau ymweld â Liechtenstein. Ym mis Mai 2011, chwaraeodd y tîm cenedlaethol yn eu twrnament gyntaf, a hwnnw mewn twrnament 7 bob ochr yn Bournemouth, Lloegr.
 
Derbyniwyd Liechtenstein i Gymdeithas Rygbi Ewrop ym mis Rhagfyr 2011 gan yr FIRA-AER mewn cyfarfod ym Mharis.

Roedd yn fwriad gan Liechtenstein gymryd rhan yng nghymalau cynnar Cwpan Clybiau Ewrop, ond ddigwyddodd hyn ddim oherwydd bu'n rhaid i'r Dywysogaeth dynnu nôl oherwydd prinder chwaraewyr. Yn 2013 bu i'r tîm cenedlaethol chwarae yng nghystadleuaeth FIRA Sevens GPS yn Latfia gan golli i Norwy 34-0, Slofacia 26-10 ac Estonia 29-15.
 Wedi ail-frandio yn 2014, adnebir FIRA (Fédération Internationale de Rugby Amateur) bellach fel 'Rugby Europe'.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  European Rugby, retrieved 19 August 2009

Dolen allanol
-------------

 Archifwyd 2017-06-13 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Swyddogol Undeb Rygbi Liechtenstein (yn Almaeneg)
Mae'r **Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur** (Ffrangeg: *Union internationale pour la conservation de la nature* [UICN]; Saesneg: *International Union for Conservation of Nature* (*IUCN*)) yn sefydliad byd-eang sydd a'i fryd ar "ddarganfod atebion mwyaf pragmatig i broblemau cyfnewidiol yr amgylchedd". Dyma'r corff sy'n cyhoeddi Rhestr Goch yr IUCN o greaduriaid sydd dan fygythiad, sef rhestr sy'n asesiad cyfoes o statws gadwriaethol creduriaid ledled y byd.

Mae'r IUCN yn cefnogi ymchwil ac yn rheoli prosiectau maes drwy'r byd, ac yn ddull o uno mudiadau di-lywodraeth (fel yr awgryma'r enw "Undeb") ac asiantaethau'r Cenhedloedd Unedig, cwmniau a chymunedau lleol gan gydlynu'u holl weithgareddau a chreu polisiau. Dyma rwydwaith amgylcheddol hyna'r byd ac mae ganddo aelodaeth ddemocrataidd o dros 1,000 o sefydliadau a thros 11,000 o wyddonwyr gwirfoddol mewn dros 160 o wledydd. Mae ganddyn nhw dros 1,000 o staff proffesiynol a channoedd o bartneriaid ym mhob sector ar hyd a lled y byd. Mae pencadlys yr undeb yn Gland, Swistir.

Gweledigaeth IUCN yw byd cyfiawn sy'n "rhoi gwerth ar natur ac yn ei warchod".

Gweler hefyd
------------

* Categori:Rhywogaethau mewn perygl yn ôl Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "International Union for Conservation of Nature". *iucn.org*. IUCN. Cyrchwyd 20 Mai 2010.
2. ↑  "*Planet Of No Apes? Experts Warn It's Close*". *cbsnews.com*. CBS News Online. 12 Medi 2007. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-07-10. Cyrchwyd 22 Mawrth 2008. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help)
3. ↑  
"About IUCN". *iucn.org*. IUCN. Cyrchwyd 28 Awst 2011.
Peintiwr a dyluniwr o Hwngari oedd **Vilmos Huszár** (5 Ionawr 1884 – 8 Medi 1960). Adnabyddir ef orau am fod yn un o sefydlwyr symudiad arlunio'r Iseldiroedd, De Stijl.

Ganwyd yn Bwdapest, Hwngari ac ymfudodd i'r Iseldiroedd yn 1905, gan fyw yn Voorburg gyntaf, dylanwadwyd gan arlunwaith Ciwbiaeth a Dyfodiaeth. Cyfarfu nifer o arlunwyr dylanwadol megis Piet Mondrian a Theo van Doesburg, y ddau yn ganolig yn sefydliad symudiad De Stijl gyda Huszár yn 1917. Cyd-sefydlodd gylchgrawn *De Stijl* yn ogystal, a dyluniodd glawr y rhifyn cyntaf.

Yn 1918 dyluniodd gynllun lliw mewnol ar gyfer lloft Tŷ Bruynzeel yn Voorburg. Rhwng 1920 a 1921 cydweithiodd gyda Piet Zwart ar ddyluniadau dodrefn. Gadawodd y grŵp De Stijl yn 1923 a chyd-weithiodd gyda Gerrit Rietveld ar arddangosfa mewnol ar gyfer Arddangosfa Alrunio Berlin Fwyaf. Rhwng 1925, Huszár canolbwyntiodd ar ddylunio graffeg a phaentio.

Yn 1926 creodd hunaniaeth gweledol cyflawn ar gyfer cwmni sigaret Miss Blanche Virginia, a gynhwysodd pecynnu, hysbysebu, a deunudd arddangos man gwethiant. Tynnodd y gysyniad elfennau o'r lluniau a oedd yn gysylltiedig â "Merched Newydd", neu *Flappers*, a oedd yn dechrau ymddangos yn yr 1920au. Cafodd y Flappers eu cael eu gweld fel merched ifanc, sengl, dinesig, a chyflogedig, gyda syniadau annibynnol a dirmyg arbennig tuag at awdurdod ac arferion cymdeithasol. Cafodd ysmygu sigaret ei gysylltu â'r annibyniaeth newydd yma.

Ni wyddwn leoliad y rhan fwyaf o waith Huszár, mae nifer o'i beintiadau a'i gerfluniau yn wybyddus i ni yn unig oherwydd y ffotograffau a welwyd yng nghylchgrawn *De Stijl*, neu o ffotograffau'r arluniwr ei hun. Mae'r gweithiau sydd wedi mynd ar goll yn cynnwys y *Dancing mechanical doll*, teclyn a allai portreadu nifer o stumiau a fe'i ddefnyddiwyd yng nghynhadleoedd cynnar Dada yn y 1920au cynnar.

Bu farw Huszár yn Hierden, Yr Iseldiroedd, yn 1960. Rhwng 8 Mawrth a 19 Mai 1985, cynhaliwyd arddangosfe adolygol mawr o waith Huszár yn y Gemeentemuseum yn Y Hague.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Vilmos Huszár***

* (Saesneg) Artcyclopedia
* (Saesneg) Bywgraffiad Byr Archifwyd 2005-08-30 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 27968832
* LCCN: n84222126
* ISNI: 0000 0000 6681 3312
* GND: 123044286
* SUDOC: 112493815
* BNF: cb11962896n (data)
* BPN: 20175849
* ULAN: 500012149

 |
Theatr y Stiwt
Agorwyd **Y Stiwt**, Rhosllannerchrugog ym 1926. Rhwng 1924 a 1926 penderfynodd Sefydliad Lles y Glowyr fod ceiniog yn cael ei chodi am bob tunnell o lo oedd yn cael ei godi o lofeydd lleol, a chodwyd bron i £18,000 ar gyfer codi'r adeilad. Ar ôl hynny roedd cost cynnal a chadw'r Stwit yn dod drwy dynnu dwy geiniog yr wythnos o gyflogau'r glowyr.

Hyd at 1977 roedd iddo sawl pwrpas gwahanol: sinema, theatr, neuadd gyngerdd, canolfan snwcer, ddawnsio ac yn glwb cymdeithasol. Caewyd y Stiwt ym 1977 a phenderfynodd Cyngor Bwrdeistref Wrecsam ddymwchel yr adeilad ym 1985, ond cafwyd ymgyrch i'w achub ac ailagorwyd y Stiwt ar ôl ymdrechion lleol a grant o £2.1 miliwn gan Gronfa Etifeddiaeth y Loteri ym 1999.

Mae'n adeilad rhestredig (Gradd II\*).

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| Jamie Smith's Mabon yn y Stiwt |
| Jamie Smith's Mabon yn y Stiwt  |

|  |
| --- |
| Y Stiwt gyda'r nos |
| Y Stiwt gyda'r nos  |

|  |
| --- |
| Band Daniel Lloyd yn y Stiwt |
| Band Daniel Lloyd yn y Stiwt  |

 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan northeastwales". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-11. Cyrchwyd 2016-02-05.
2. 1 2  Gwefan BBC Cymru fyw
3. ↑  lemonrock.com;[*dolen marw*] adalwyd 7 Chwefror 2016

Dolen allanol
-------------

* Gwefan y Stiwt
Pwyllgor chwarelwyr Chwarel y Penrhyn yn cyfarfod Barwn Penrhyn (ar y dde) yn 1874.
**Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru** oedd yr undeb llafur oedd yn gwarchod buddiannau gweithwyr yn y diwydiant llechi yng Ngogledd Cymru.

Sefydlwyd yr Undeb yn 1874 mewn ymateb i anfodlonrwydd cynyddol ymysg y chwarelwyr, yn enwedig gweithwyr Chwarel y Penrhyn a Chwarel Dinorwig. Ar 27 Ebrill y flwyddyn honno cynhaliwyd cyfarfod yn y Queen's Head, Caernarfon, a lansiwyd yr undeb. Apwyntiwyd W.J. Parry, Coetmor, Bethesda yn Ysgrifennydd Cyffredinol. Roedd nifer o berchenogion y chwareli yn amharod i dderbyn bodolaeth yr undeb. Cafodd tua 2,200 o chwarelwyr eu cloi allan o Chwarel Dinorwig ym mis Mehefin, ond ar ôl pum wythnos cytunodd y rheolwyr i dderbyn bodolaeth yr undeb. Dilynwyd hyn gan anghydfod yn Chwarel y Penrhyn, a fu'n fuddugoliaeth fawr i'r gweithwyr a'r undeb newydd. Cytunodd Barwn Penrhyn i dderbyn pwyllgor i negodi ar ran y gweithwyr, ac ymddiswyddodd tri o'r rheolwyr.

Roedd yr undeb gryfaf yn chwareli ardal Bethesda a Llanberis; ychydig o ddylanwad oedd ganddo yn Nyffryn Nantlle ac ardal Corris. Erbyn Mai 1878 roedd 8,368 o aelodau, ond erbyn 1894 roedd y nifer wedi gostwng i 1,652. Effeithiwyd yr undeb yn ddifrifol gan yr helyntion yn Chwarel y Penrhyn yn 1896-7 ac wedyn streic fawr 1900-1903, gan nad oedd adnoddau'r undeb yn ddigon i dalu tâl streic digonol am gyfnod cyn hired. Llyncwyd yr undeb gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol (TGWU) yn y 1950au.

Baner Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru

Llyfryddiaeth
-------------

* Jones, R. Merfyn. 1981. *The North Wales quarrymen, 1874-1922* Studies in Welsh history 4. Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0776-0
* Parry, W.J. 1897. *Chwareli a chwarelwyr*. Cwmni'r Wasg Genedlaethol Gymreig.
*Gweler hefyd Tŷ Gwyn (gwahaniaethu).*
Tŷ canoloesol yn Abermaw, Gwynedd yw'r **Tŷ Gwyn**. Cafodd ei godi tua'r flwyddyn 1445 ac mae'n adnabyddus yn bennaf oherwydd ei gysylltiad â Siasbar Tudur, ewythr Harri Tudur, a'i ymgyrchoedd yng Nghymru yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau. Erbyn 1565 dim ond pedwar tŷ oedd yn Abermaw a'r Tŷ Gwyn oedd un ohonynt. Saif yn ymyl yr harbwr ger y traeth ar lan Bae Ceredigion. Erbyn heddiw dyma'r adeilad hynaf yn y dref sydd wedi goroesi.

Hanes
-----

Codwyd y Tŷ Gwyn tua 1445 neu'n fuan wedyn gan yr uchelwr lleol Gruffudd Fychan o blas Corsygedol yn Ardudwy. Roedd hynny yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau ac adeiladwyd y tŷ er mwyn hwyluso'r ffordd i Siasbar Tudur fynd a dod i'r rhan honno o Gymru (yr oedd mam Gruffudd yn nith i Owain Glyn Dŵr ac yn gyfyrdyres i Siasbar Tudur). Pan gafodd ei godi, roedd y tŷ yn sefyll ar ymyl y traeth (mae ffordd rhyngddo a'r traeth erbyn heddiw) gyda'r rhan isaf, sy'n cynnwys tŷ cychod, ar y traeth ei hun gan alluogi rhywun i lanio neu ymadael ohono heb dynnu sylw.

Tŷ carreg ydyw, a'r cerrig o liw glas, gyda seler a thri llawr iddo. Roedd yn wyngalchog yn yr Oesoedd Canol. Roedd ei ffenestri gwydr yn destun rhyfeddod am fod gwydr mor ddrud yn y cyfnod hwnnw ac felly'n anghyffredin.

Roedd y Tŷ Gwyn yn un o gyrchfannau Beirdd yr Uchelwyr yn ail hanner y 15g. Cedwir ar glawr cywydd iddo gan y bardd Tudur Penllyn.

Llyfryddiaeth
-------------

* Tudur Penllyn, 'I'r Tŷ Gwyn yn Abermo'. Thomas Roberts (gol.), *Gwaith Tudur Penllyn ac Ieaun ap Tudur Penllyn* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1958). Cerdd 16.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "BarmouthBreaks.co.uk". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-04-18. Cyrchwyd 2015-01-27.
2. 1 2 3  Enid Roberts, *Tai Uchelwyr y Beirdd 1350-1650* (Cyhoeddiadau Barddas, 1986).
Adeiladwyr ysgol "fonedd" Rhuthun yn 1892.
Mae **Ysgol Rhuthun** yn ysgol breifat yn nhref Rhuthun, Sir Ddinbych. Mae'r adeilad presennol dros gant oed, ond mae'r ysgol yn un o'r hynaf yng ngwledydd Prydain: dros 700 o flynyddoedd.

Hanes
-----

Ni wyddom yr union ddyddiad y sefydlwyd yr ysgol, rhywdro ar ôl 1282. Y dyddiad a dderbynir yn fwyaf cyffredin ydy 1284, a hynny efo arian Reginald de Grey. Sonir yn Taxatio 1291 fod yma goleg llewyrchus wed'i gysylltu â'r eglwys.

### Gabriel Goodman

Yn 1574, cododd Gabriel Goodman, Deon Westminster, adeilad deulawr o galchfaen fel adeilad pwrpasol yng nghysgod Eglwys Sant Pedr. Yn 1595 neu 1561, o dan gyfarwyddyd Goodman, cyfeiriwyd arian y Degwm o blwyf Llanelidan ac at ddefnydd yr ysgol.

Addysg
------

Ymarfer côr
Cafwyd adroddiad yn ddiweddar gan Estyn, i safonau'r addysg yn yr ysgol; ymateb y pennaeth, Mr. Belfield, oedd: *"The Independent Schools' Inspectorate report was very favourable and commented most positively on not only the academic achievements, but also the demeanour and positive attitude of the pupils."*

Pobl addysgwyd yn Ysgol Rhuthun
-------------------------------

* John Williams (1582 – 1650) Archesgob Efrog.
* John Wynne (1665/7 – 1743) Esgob Llanelwy ac Esgob Caerfaddon.
* Evan Lloyd (1735 – 1776) offeiriad Eglwys Loegr a bardd Cymreig yn yr iaith Saesneg
* Rowland Williams (1779 – 1854) Clerigwr
* Edward Pugh (1761 – 1813) Arlunydd, awdur *Cambria Depicta*
* Gwilym Owen (1880 – 1940) Ffisegydd
* Julian Lennon (geni 1963) Cerddor

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "*Ruthin School: The First Seven Centuries*", awdur: Keith Kenyon-Thompson]
2. ↑  "www.ruthinschool website; accessed 11/06/2014". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-06-24. Cyrchwyd 2014-07-12.
Etholaeth seneddol ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Wythenshawe a Dwyrain Sale** (Saesneg: *Wythenshawe and Sale East*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Wythenshawe a Dwyrain Sale ym Manceinion FwyafEtholaeth Wythenshawe a Dwyrain Sale ym Manceinion Fwyaf
* Manceinion Fwyaf yn LloegrManceinion Fwyaf yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2014: Paul Goggins (Llafur)
* 2014–presennol: Mike Kane (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Newyddiadurwr Cymreig yw **Wyre Davies** a gohebydd Y Dwyrain Canol ar gyfer y BBC. Mae'n siarad Cymraeg a Sbaeneg yn rhugl.

Cefndir
-------

Roedd tad-cu ei fam, Capten Evan Rowlands o Lanon, yn gapten ar long yr *Harmanteh*. Wrth i'r llong weithio ei ffordd rhwng Brasil ac Arfordir Gorllewinol Canada, ar 22 Mai 1938 fe aeth yn sownd ar Ynys Zealous, Sianel Messier, Chile pan oedd dan reolaeth beilot leol. Gadawodd y llong gan ei chriw a daeth ymdrechion i achub y llong i ben ar 6 Mehefin. Yn ddiweddarach, roedd yn gapten y *Stangrant*, a gymerodd rhan ym Mrwydr yr Iwerydd pan drawyd y llong gan dorpido o U-37 gan suddo i'r gorllewin o'r Hebrides Allanol (58°27′N 12°36′W﻿ / ﻿58.450°N 12.600°W﻿ / 58.450; -12.600) â cholli wyth o'r 38 yn y criw. Cafodd y goroeswyr, gan gynnwys Capten Rowlands eu hachub gan awyren Short Sunderland o 10 Sgwadron, Awyrlu Brenhinol Awstralia. Yn ddiweddarach ymddeolodd Rowlands i Lanrhystud, lle ganwyd Davies.

Gyrfa
-----

Ar ôl astudio gwleidyddiaeth America Ladin yn y brifysgol, ymunodd â Newyddion y BBC lle, ar ôl hyfforddiant, daeth yn ohebydd tramor yn America Ladin. Yn 2000 trosglwyddodd i swydd fel gohebydd gyda BBC Cymru, yn gohebu ar straeon ar draws Cymru ac yn ymddangos ar Wales Today ynghyd â rhaglen newyddion Chwech a Deg y BBC. Gohebodd hefyd ar storïau chwaraeon.

Yn 2005, gofynnwyd iddo lenwi ar gyfer Katya Adler am chwe mis tra roedd hi'n cymryd absenoldeb mamolaeth. Ers hynny, mae wedi ymgymryd aseiniadau achlysurol i Balesteina ac Israel, ac ym mis Ebrill 2010 fe'i penodwyd yn ohebydd parhaol yn yDwyrain Canol, o dan gyd-Gymro, golygydd Dwyrain Canol y BBC Jeremy Bowen. Bu'n gohebu yn ystod Chwyldro'r Aifft yn 2011 o du fewn Tahrir Sgwâr.

Ers canol 2013, mae Davies wedi ei leoli yn Rio de Janeiro, Brasil gyda'i deulu, ac yn ohebydd De America'r BBC.

Bywyd personol
--------------

Mae Davies yn briod, gyda thair merch. Mae ei ffrindiau agos yn cynnwys gohebydd y BBC Alan Johnston, a chafodd ei herwgipio yn Gaza yn 2007.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3   *Gohebwyr - Wyre Davies*. S4C. 22 Mehefin 2014.
2. ↑  Rachael Misstear (22 June 2014). "Wyre Davies has escaped injury in war zones several times but his desire for adventure just might be in his genes". South Wales Echo. Cyrchwyd 22 June 2014.
3. ↑   "British steamer wrecked" *The Times* (London).
4. ↑   "Casualty Reports" *The Times* (London).
5. ↑  "SS Stangrant (+1940)". Wrecksite. Cyrchwyd 14 November 2011.
6. ↑  "Stangrant". Uboat. Cyrchwyd 12 February 2012.
7. ↑  "Wyre Davies". BBC Raise Your Game. Cyrchwyd 2010-06-01.
8. 1 2 3  Martin Shipton (2010-04-01). "BBC's Wyre off to Middle East with young family". Western Mail. Cyrchwyd 2010-06-01.
9. ↑  Wyre Davies (14 Hydref 2013). "Don't mention the 'F' word". BBC. Cyrchwyd 13 Chwefror 2014.

Dolenni allanol
---------------

* Wyre Davies ar wefan Internet Movie Database
* Wyre Davies @ journalisted
Ymchwiliad gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig i'r rhesymau pam yr aeth Prydain i ryfel yn Irac yw **Ymchwiliad Chilcot i Ryfel Irac**, a gyhoeddwyd ar 15 Mehefin 2009 gan y Prif Weinidog Gordon Brown. Cadeirydd yr ymchwiliad yw Syr John Chilcot, a gelwir yr ymchwiliad yn answyddogol ar ei ôl. Roedd cyhoeddiad gwreiddiol Brown yn cynnwys y cymal mai ymchwiliad preifat ydoedd, ond buan iawn y newidiwyd hynny yn dilyn beirniadaeth hallt gan wleidyddion a'r cyhoedd ar y cyfryngau.

Mae'r adroddiad yn canolbwyntio ar y cyfnod rhwng canol 2001 a Gorffennaf 2009.

Cefnogir yr ymchwiliad gan Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig er mwyn ymchwilio i'r hyn a arweiniodd i'r gwarthdaro, yr ymosodiad militaraidd ei hun a'r hyn a ddarganfuwyd ar ôl y brwydro, er mwyn canfod y modd y cafodd penderfyniadau (gan y gwleidyddion) eu gwneud. Yn ogystal â hyn, un o brif amcanion Pwyllgor yr Ymchwiliad yw canfod a nodi gwersi pwysig, er mwyn sicrhau trefn ac ymateb mwy effeithiol yn y dyfodol i wrthdaro tebyg, er budd "y wlad". Dechreuodd sesiynau agored yr ymchwiliad ar 24 Tachwedd 2009 a daeth i ben ar 2 Chwefror 2011.

Cynhaliwyd gwrandawiad olaf yr ymchwiliad yn 2011, ond yn Chwefror 2015 (ddeufis cyn yr Etholiad Cyffredinol) nid oedd yr adroddiad wedi gweld golau dydd. Yn ôl rhai, roedd y penderfyniad i beidio a chyhoeddi cynnwys yr Adroddiad yn un gwleidyddol, gan ei fod, o bosib, yn pwyntio bys at Tony Blair, y Blaid Lafur a'r Ceidwadwyr. Yn ôl Elfyn Llwyd AS, ar lawr Tŷ'r Cyffredin, "roedd yr oedi yn ffars ac yn sarhad i ddemocratiaeth". Disgrifiodd Caroline Lucas o'r Blaid Werdd yr oedi fel penderfyniad "cywilyddus".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *My alternative to another round of Iraq whitewashing*, *The Guardian*, 31 Gorffennaf 2009
2. ↑  *Investigate UK abuses in Iraq* *The Guardian*, 14 Awst 2009
3. ↑  Iraq war inquiry to be in private Newyddion y BBC, 15 Mehefin 2009
4. ↑  *UK PM announces Iraq war inquiry* Al Jazeera, 15 Mehefin 2009
5. ↑  Siddique, Haroon (22 Mehefin 2009). "*Public Iraq war inquiry 'essential', says chairman*". London: The Guardian. Cyrchwyd 24 Tachwedd 2009.
6. ↑  "The key points of the Iraq war inquiry explained". BBC News. 5 March 2010.
7. ↑  Papur newydd The Independent; adalwyd 5 Chwefror 2015
8. ↑  Sianel 4; adalwyd 5 Chwefror 2015
9. ↑  Gwefan y Blaid Werdd; *"The catastrophic effects of the Iraq war are being felt to this day. That's why, for all its delays, this remains an essential report – and we must continue to press for it to be what it was always meant to be: a full and transparent public record of the events that led to the illegal invasion of Iraq, and the role of those involved."* ; adalwyd 5 Chwefror 2016
Cystadleuydd mewn triathlon yn Catoctin Mountain yn 2005
Plant Ysgol Eglwys Llanfyllin mewn gwers ymarfer corff. Ffotograff gan Geoff Charles (1940).
Cyfeiria **ymarfer corfforol** at unrhyw weithgarwch corfforol sy'n datblygu neu'n cynnal ffitrwydd ac iechyd yn gyffredinol. Caiff ei wneud am nifer o resymau gan gynnwys cryfhau'r cyhyrau a'r system cardiofasgiwlar, gwella sgiliau athletaidd, colli pwysau yn ogystal ag am bleser. Mae ymarfer cyson a rheolaidd yn hybu's system imiwnedd ac yn helpu i leihau clefydau megis clefyd y galon, clefyd cardiofasgiwlar, clefyd y siwgr a gordewdra. Mae hefyd yn gwella iechyd meddyliol, yn atal iselder, ac yn helpu hybu a chynnal hunanddelwedd gadarnhaol. Mae gordewdra ymysg plant yn broblem gynyddol yn fyd-eang a gallai ymarfer corfforol helpu leihau effaith gordewdra ymysg pobl ifanc mewn gwledydd datblygedig.

Mae diffyg **ymarfer corff** yn gwanhau'r cyhyrau, gan gynnwys y galon a'r ysgyfaint.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Stampfer, M. J.; Hu, F. B.; Manson, J. E.; Rimm, E. B.; Willett, W. C. (2000). "Primary Prevention of Coronary Heart Disease in Women through Diet and Lifestyle". New England Journal of Medicine 343 (1): 16. doi:10.1056/NEJM200007063430103. PMID 10882764.
2. ↑  Hu. F. Manson, J. Stampfer, M. Graham, C. et al. (2001). Diet, lifestyle, and the risk of type 2 diabetes mellitus in women. *The New England Journal of Medicine, 345*(11), 790–797. Adalwyd ar 5 Hydref, 2006, o gronfa ddata ProQuest.
3. ↑   Strengthening exercise: (...) *"Strengthening exercise increases muscle strength and mass, bone strength, and the body's metabolism. It can help attain and maintain proper weight and improve body image and self esteem"* (...). medical-dictionary.thefreedictionary.com.
4. ↑   WHO: Obesity and overweight. who.int.
Menter i gynllunio, codi a threfnu trefi, pentrefi a maestrefi gwell yng Nghymru, sefydlwyd yn 1913 gan y teulu Davies o Landinam, oedd yr **Ymddiriedolaeth Cynllunio a Thai Cymru** (*Welsh Town Planning and Housing Trust*).

Cafodd yr ymddiriedolaeth ei sefydlu yn 1913 gan David Davies, Barwn 1af Davies ac AS ar gyfer Sir Drefaldwyn, a'i chwiorydd, Gwendoline a Margaret Davies, i hyrwyddo amodau tai gwell yng Nghymru a mannau eraill. Yn ôl y teulu Davies, byddai'r problemau hynny yn gallu cael ei datrys gan berchnogion preifat yn gweithredu trwy gwmni cyfyngedig cyhoeddus. Roedd bwrdd cyfarwyddwyr yr ymddiriedolaeth yn cynnwys (heblaw David, Gwendoline a Margaret Davies) Lord Kenyon, Lord Treowen, Aneurin Williams, AS, a Daniel Lleufer Thomas. Cafodd George Maitland Lloyd Davies (cefnder i'r teulu Davies) ei benodi fel ysgrifennydd yr ymddiriedolaeth.

Gweithiodd yr ymddiriedolaeth mewn cydweithrediad gyda chymdeithasau cydweithredol lleol. Cafodd safonau gofynnol ei sefydlu ar gyfer ansawdd yr adeiladu, y nifer o dai gallai eu codi mewn erw ac ar gyfer dulliau pensaernïaeth.

Er bod y llywodraeth leol a chenedlaethol wedi darparu cymorth ymarferol ac ariannol, cafodd maint y gwaith ei chyfyngu gan ei dibyniaeth ar fuddsoddiad preifat. Ymgymerwyd â llawer o'r prosiectau gan yr ymddiriedolaeth yn gweithredu ar ei phen ei hun (er enghraifft yn Wrecsam, Machynlleth, Weston Rhyn (Swydd Amwythig) a'r Barri). Cafodd prosiectau eraill ei etifeddu oddi wrth elusennau (yn Rhiwbeina), neu ddatblygu gydag awdurdodau lleol (yn y Drenewydd a'r Trallwng, ac yn Braintree a Woodford, Lloegr), adrannau llywodraeth ganolog (ym Mhorth Tywyn), neu gyda chwmnïau preifat fel y Taff Merthyr Steam Coal Company (yn Nhrelewis) neu yn enwedig gyda chwmnïau rheilffordd fel y Barry Railway Company ac y Great Western Railway (yng Nghyffordd Twnnel Hafren, Abertawe, Caerffili, y Barri a Llanelli, ac yn Lloegr hefyd, yn lleoedd fel Truro, Penzance a Banbury).

Dros y blynyddoedd, roedd rhai o'r cymdeithasau tai lleol a oedd yn gweithio gyda'r ymddiriedolaeth yn gwerthu eu tai i'r deiliaid ac yn gadael yr ymddiriedolaeth (er enghraifft ym Machynlleth, Llanidloes, Wrecsam a Weston Rhyn).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "welsh-town-planning-and-housing-trust-records-2-pdf" (PDF). *Llyfrgell Genedlaethol Cymru*. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2022-05-26. Cyrchwyd 26 Mai 2022.
*Am y cylchgrawn cynharach o'r un enw, gweler Y Llenor (1895-98).*
Prif gylchgrawn beirniadaeth lenyddol Cymru yn ail charter yr 20g oedd ***Y Llenor***. Cafodd ei sefydlu yn 1922 gyda'r ysgolhaig William John Gruffydd yn olygydd. Daeth i chwarae rhan allweddol yn natblygiad llenyddiaeth Gymraeg y cyfnod. Cyhoeddwyd y rhifyn olaf yn 1955.

Cyhoeddwyd saith rhifyn cyntaf y cylchgrawn gan Y Cwmni Cyhoeddi Addysgol, Caerdydd, ac ar ôl hynny gan Hughes a'i Fab, Wrecsam.

Amcan *Y Llenor*, yn ôl W. J. Gruffydd, oedd "darparu a hyrwyddo'r diwylliant llenyddol uchaf, a rhoddi i lenorion Cymru le y cyhoeddir eu gwaith ar un amod yn unig, sef teilyngdod llenyddol". I'r perwyl hwnnw, cyhoeddwyd llu o erthyglau beirniadol a chreadigol gan rai o lenorion amlycaf y cyfnod, yn cynnwys Ambrose Bebb, R. G. Berry, Saunders Lewis, R. T. Jenkins, D. Myrddin Lloyd, D. Tecwyn Lloyd, T. H. Parry-Williams, Ffransis G Payne, Iorwerth C. Peate, Kate Roberts, a G. J. Williams, yn ogystal â W. J. Gruffydd ei hun.

Gadawodd *Y Llenor* fwlch mawr ym mywyd llenyddol y wlad ar ei ôl pan ddaeth i ben yn 1955. Yn 1961, fodd bynnag, dechreuwyd cyhoeddi *Taliesin* fel olynydd teilwng iddo.

Digidir Y Llenor gan brosiect Cylchgronau Cymru yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar hyn o bryd.

Gweler hefyd
------------

* *Y Beirniad* (1911-1921)
* *Taliesin*
Dathliad Protestannaidd blynyddol yw'r **Deuddegfed Gogoneddus** neu'r **Deuddegfed** (Saesneg: *The Glorious Twelfth*, *The Twelfth* neu *Orangemen's Day*) a gynhelir ar 12 Gorffennaf. Cychwynnodd yn Iwerddon yn y 18g, ac mae'n dathlu Chwyldro Gogoneddus 1688 a buddugoliaeth Wiliam o Oren dros Iago II ym Mrwydr y Boyne ym 1690. Mae aelodau'r Urdd Oren a bandiau Protestannaidd yn gorymdeithio ar led Gogledd Iwerddon, ac hefyd mewn mannau eraill o'r byd. Mae'r Deuddegfed yn ŵyl cyhoeddus yng Ngogledd Iwerddon.

Cysylltir trais â dathliadau'r Deuddegfed yn Wlster ers ei gychwyn. Mae nifer yn y gymuned Gatholig a chenedlaetholwyr Gwyddelig yn ystyried gorymdeithiau'r Urdd Oren yn enwadol, gorchestaidd, a phryfoclyd. Bu anghydfod ar ei anterth yn ystod yr Helyntion, ond yn ddiweddar gwneir ymdrechion i fychanu agweddau gwleidyddol yr ŵyl ac ei wneud yn ddigwyddiad diwylliannol i deuluoedd a thwristiaid.

Gweler hefyd
------------

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Y Deuddegfed Gogoneddus***

* Teyrngaredd Wlster

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]), t. 1544 [the Glorious Twelfth].
2. 1 2  Bank holidays Archifwyd 2010-11-22 yn y Peiriant Wayback. NI Direct
Pentref yng Nghenia yw **Umoja Uaso**. Fe’i sefydlwyd fel pentref i ferched yn unig yn 1990, gan Rebecca Lolosoli, gwraig o lwyth y Sambwrw, fel lloches i ferched sydd wedi goroesi trais neu sy’n dianc o briodasau dan orfod.

Hanes
-----

Yn draddodiadol mae statws merched yn israddol yng nghymdeithas y Sambwrw. Nid oes hawl ganddynt i fod yn berchen ar dir nac eiddo; yn wir, gwelir merched fel eiddo eu gwŷr. Gall merched ddiodde anffurfio eu horganau cenhedlu, priodas dan orfod gyda’r henuriaid, treisio a thrais yn y cartref. Ddechrau’r nawdegau, cafwyd adroddiadau am dros 600 o ferched Cenia wedi’u treisio gan filwyr Prydain. Cafodd y merched hyn eu gadael gan eu gwŷr oedd o’r farn eu bod wedi eu "difwyno", ac roedd pryderon hefyd am heintiau a drosglwyddir yn rhywiol.

Ar ôl i lawer o ferched gael eu hunain heb gartref, penderfynwyd creu Umoja. Rebecca Lolosoli gafodd y syniad o greu pentref ar gyfer merched pan oedd yn dadebru ar ôl cael ei churo am siarad allan am statws merched. Yn y pen draw, daeth pymtheg o ferched at ei gilydd i sefydlu’r pentref gwreiddiol yn 1990. Mae merched Umoja yn ymwrthod â'r safle israddol sydd gan ferched yn draddodiadol yng nghymdeithas y Sambwrw.

Y Pentref
---------

Mae'r pentref yng nghanol gogledd Cenia, yn nhalaith Sambwrw, tua 240 milltir o Nairobi, prifddinas Cenia.

### Poblogaeth

Nid yw dynion yn cael byw yn Umoja, ond maent yn gallu ymweld. Dim ond dynion sydd wedi’u magu yn Umoja fel plant sy’n cael cysgu yn y pentref. Yn 2005 roedd 30 o ferched a 50 o blant yn byw yn Umoja; erbyn 2015, roedd 47 o ferched a 200 o blant.

### Addysg

Yn draddodiadol, mae plant y Sambwrw yn gweithio fel bugeiliaid gyda’r anifeiliaid, ond yn Umoja mae pawb yn cael mynd i’r ysgol. Mae ysgol gynradd gyda lle i 50 o blant yn y pentref, ac yn fwy diweddar agorwyd ysgol feithrin. Mae’r pentrefwyr hefyd yn mynd i bentrefi eraill i hybu hawliau merched ac i ymgyrchu yn erbyn enwaedu merched.

### Economi

Mae’r merched yn gwerthu crefftau traddodiadol i ymwelwyr er mwyn gwneud arian. Mae pawb yn cyfrannu deg y cant o’u henillion i’r pentref i gefnogi'r ysgol a gwasanaethau cyffredinol eraill.

### Llywodraethu

Mae merched y pentref yn ymgynnull o dan goeden benodol er mwyn gwneud penderfyniadau o bwys. Rebecca Lolosoli yw cadeirydd y pentref, ac mae gan bob merch statws cyfartal.
Am ddefnyddiau eraill, gweler Tŷ Gwyn (gwahaniaethu).

Cartref swyddogol a phrif weithle Arlywydd yr Unol Daleithiau yw'r **Tŷ Gwyn** (Saesneg: *The White House*). Lleolir y Tŷ Gwyn yn 1600 Pennsylvania Avenue NW, Washington, DC, ac fe'i cynlluniwyd gan y pensaer Gwyddelig James Hoban. Mae e wedi bod yn gartref i bob Arlywydd yr Unol Daleithiau heblaw arlywyddiaeth John Adams.

Ym 1814, yn ystod Rhyfel 1812, cyneuwyd y plas gan y Fyddin Brydeinig, yn dinistrio'r tu mewn i'r Tŷ ac yn golosgi llawer o'r tu allan. Dechreuwyd ailadeiladu bron yn syth, a symudodd yr Arlywydd James Monroe i mewn i'r tŷ, roedd yn rhannol wedi'i ailadeiladu ar y pryd, ym mis Hydref 1817. Aeth adeiladu yn bellach gydag ychwanegu Portico'r De ym 1824, a Phortico'r Gogledd ym 1829. Oherwydd nid oedd dim llawer o le ar gael o fewn y plas ei hun, symudodd yr Arlywydd Theodore Roosevelt bron yr holl swyddfeydd gweithio i Adain Chwith yr adeilad ym 1901. Wyth mlynedd yn ddiweddarach, ehangodd yr Arlywydd William Howard Taft yr Adain Chwith, a chreodd y Swyddfa Hirgrwn cyntaf.

Heddiw, mae Cyfadeilad y Tŷ Gwyn yn cynnwys Preswylfa'r Adran Weithredol, yr Adain Chwith, Ystafell y Cabinet, Ystafell Roosevelt, Adain y Dwyrain, ac Adeilad yr Hen Swyddfa'r Gweithredwr, sydd yn gartref i swyddfeydd gweithredol yr Arlywydd ac Is-Lywydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hanes y Tŷ Gwyn,

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol Llywodraeth UDA
* (Saesneg) Hanes y Tŷ Gwyn
Clawr *Deffynniad Ffydd Eglwys Loegr...*; argraffwyd yn Llundain, 1595 gan Richard Field.
Milwr a llenor o Gymro yn yr iaith Gymraeg a'r iaith Saesneg oedd **Morris Kyffin** (c.1555 – 2 Ionawr 1598). Roedd yn frawd i'r bardd Edward Kyffin ac yn ddisgybl i Wiliam Llŷn.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Morris Kyffin tua 1555 yn ardal Croesoswallt, Swydd Amwythig, ar adeg pan oedd yn ardal Gymraeg. Dyma filltir sgwâr y beirdd Cymraeg Rhys Cain a Wiliam Llŷn a daeth Morris yn ddisgybl barddol i'r olaf. Roedd yn hannu o hen deuluoedd uchelwrol Powys.

Aeth i Lundain pan oedd yn ifanc. Yn 1578 roedd yn athro yn nheulu'r Arglwydd Buckhurst. Cafodd ei addysg yn yr ieithoedd Groeg a Lladin, ond ni wyddom ble. Gwasanaethodd fel trysorydd a swyddi eraill gyda'r fyddin am gyfnod. Bu farw yn Iwerddon ar yr ail o Ionawr 1598 a chafodd ei gladdu yn Eglwys Crist yn Nulyn.

Gwaith llenyddol
----------------

Yn Llundain daeth i adnabod rhai o lenorion mawr yr oes, pobl fel Edmund Spenser, William Camden a'r Cymro David Powel. Cyfieithodd un o ddramau Terens o'r Lladin i Saesneg (1588). Ceir penillion annerch i Morris gan y Dr William Morgan, cyfieithydd y Beibl, ac mae'n bur debygol felly eu bod yn adnabod eu gilydd.

Fe'i cofir yn bennaf heddiw fel awdur *Deffynniad Ffydd Eglwys Lloegr* a orffenwyd ganddo yn 1594 ac sy'n gyfieithiad rhydd neu addasiad o waith Saesneg gwreiddiol.

Llyfryddiaeth
-------------

* *The Blessedness of Britayne* (1587)
* *Deffyniad Ffydd Eglwys Lloegr* (1594).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein; Llyfrgell Genedlaethol Cymru; awdur: Syr Glanmor Williams, M.A. Abertawe; 
Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54)
2. 1 2 3 4  W. J. Gruffydd, *Llenyddiaeth Cymru[:] Rhyddiaith o 1540 hyd 1560* (Wrecsam, 1925), tt. 85-88,

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Cerdd o naws chwedlonol am hanes cynnar Cymru yw **Ymddiddan Myrddin a Thaliesin**. Hon yw'r gân gyntaf yn Llyfr Du Caerfyrddin.

Mae ar ffurf deialog rhwng Taliesin a Myrddin, dau fardd cynnar a drowyd yn ffigurau mytholegol yn nhraddodiad yr Oesoedd Canol ac yn awduron nifer o gerddi darogan. Mae hi'n gerdd 38 llinell sy'n llenwi chwe thudalen cyntaf y llawysgrif. Credir fod Llyfr Du Caerfyrddin wedi'i ysgrifennu tua chanol y 12g a bod y gerdd yn perthyn i'r 11g.

Cyfres o sylwadau am arwyr a brwydrau a wneir bob yn ail gan Myrddin a Thaliesin ydyw. Ceir disgrifiadau byrion o'r brwydrau ac yna alaru am yr arwyr a gollwyd. Yr arwyr a enwir yw Cedfyw, Cadfan, Cyndur, Cynfelyn, Dywel ab Erbin, Elgan, Eliffer, Errith, Gwrrith, Maelgwn (Maelgwn Gwynedd), Rhys Undant, a'r ffigwr chwedlonol Gofannon. Cyfeirir at ddau le, sef Arfderydd a Choed Celyddon.

Mae'n destun llawn o gyfeiriadau tywyll sy'n anodd eu dehongli, ond serch hynny mae'n ffynhonnell bwysig am hanes cynnar Cymru a'r Hen Ogledd. Ymddengys fod y gerdd i'w hymrannu'n ddwy ran, neu'n gyfuniad o ddau destun annibynnol (er bod hynny'n annhebygol). Yn y rhan gyntaf ceir hanes ymosodiad ar Ddyfed gan Faelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd, gyda Myrddin yn cymryd safbwynt rhyfelwyr Dyfed (fe'i cysylltir â Chaerfyrddin) a Thaliesin yn cynrychioli'r Gogledd (fe'i cysylltir fel ffigwr chwedlonol â llys Maelgwn Gwynedd yn Negannwy). Yn yr ail ran ceir darogan am frwydr Arfderydd.

Mae lle i gredu fod Sieffre o Fynwy wedi tynnu ar y gerdd neu destun tebyg i lunio'r *Vita Merlini*.

Llyfryddiaeth
-------------

Fersiwn 1967; Gwasg Prifysgol Cymru
Ceir testun golygedig gyda rhagymadrodd a nodiadau yn,

* A. O. H. Jarman (gol.), *Ymddiddan Myrddin a Thaliesin* (Caerdydd, 1951)

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |
Gwrthdystwyr wedi'u hamgylchynu gan filwyr yn ystod Streic tecstil Lawrence ym 1912.
Mudiad o weithwyr sydd wedi dod ynghyd er mwyn gwireddu amcanion cyffredin megis gwell amodau gwaith yw **undeb llafur**. Trwy'r arweinyddiaeth, bydd undeb llafur yn bargeinio gyda chyflogwyr ar ran aelodau'r undeb ac yn negydu cytundebau llafur (cydfargeinio) gyda chyflogwyr. Gall hyn gynnwys negydu am gyflogau, rheolau gwaith, dull gweithredu cwynion, rheolau'n ymwneud â chyflogi, diswyddo a dyrchafu gweithwyr, budd-daliadau, diogelwch yn y gweithle a pholisïau. Mae'r cytundebau a negydir gan arweinwyr yr undebau yn rhwym i'r aelodau a'r cyflogwr ac mewn rhai achosion i weithwyr eraill nad ydynt yn aelodau.

Dechreuodd yr undebau yn Ewrop, a daethant yn boblogaidd mewn nifer o wledydd yn ystod y Chwyldro Diwydiannol, pan nad oedd angen sgiliau penodol i wneud nifer o swyddi. O ganlyniad roedd y pŵer bargeinio ar ochr y cyflogwyr bron yn gyfan gwbl ac arweiniodd hyn at nifer o weithwyr yn cael eu camdrin a'u talu'n wael. Gall undebau llafur gynnwys gweithwyr unigol, pobl broffesiynol, cyn-weithwyr neu bobl diwaith. Prif bwrpas y mudiadau hyn yw "cynnal neu wella amodau eu cyflogaeth"[1] er eu bod yn gwneud llawer mwy yn ogystal â hyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   (1920) *History of Trade Unionism*. Longmans and Co. London

 ch. I
Safle archaeolegol yn Armenia yw **Zorats Karer** (hefyd *Zorac' K'arer*, *Zorac Qarer*, *Zorakarer*, *Zorakar*, Armeneg: Զորաց Քարեր), a leolir ger dinas Sisian yn ucheldiroedd talaith Syunik, yn ne-ddwyrain Armenia.

Disgrifiad
----------

Un o'r meini sydd â thwll ynddo, yn y mur o gwmpas y safle.
Lleolir Zorats Karer ar ddarn o dir uchel creigiog yn y mynyddoedd ger Sistian. Ceir 223 beddrodau carreg mawr yn yr ardal. Archwilwyd y safle gan dîm o archaeolegwyr o'r *Institut für Vorderasiatische Archäologie*, Prifysgol München a chyhoeddwyd eu darganfyddiadau yn 2000. Daethont i'r casgliad y bu Zorats Karer "yn *necropolis* o ganol cyfnod Oes yr Efydd hyd Oes yr Haearn." Ychwanegant y gallai fod "yn noddfa ar adegau rhyfel", efallai yn y cyfnod Helenistaidd - Rhufeinig (tua 300 CC - 300 OC). Codwyd mur o gerrig a phridd cadarn oddi amgylch y safle gyda cherrig wedi'u gosod i mewn iddo i'w atgyfnerthu: erbyn heddiw dim ond y cerrig hyn sy'n weddill o'r mur hwnnw. Ceir tyllau crwn mewn tua 80 o'r meini hynny.

Yn ninas Sisian ceir amgueddfa fechan lle arddangosir gwrthrychau archaeolegol o'r safle, sy'n cynnwys cerfiadau-ar-garreg (*petroglyphs*) hynafol o ogofâu yn y cylch, a nifer o wrthrychau a adawyd yn y beddrodau ar y safle.

Damcaniaethau ffug-archaeolegol
-------------------------------

Mae'r tyllau yn y meini wedi bod yn destun sawl damcaniaeth ddadleuol gan ymchwilwyr archaeoseryddol Rwsiaidd ac Armeniaidd sydd wedi awgrymu bod y safle yn cael ei defnyddio ar gyfer seryddiaeth, yn bennaf am fod pedwar o'r tyllau yn cyfeirio at y man lle mae'r haul yn codi ar gyhydedd yr haf tra bod pedwar arall yn pwyntio at y man lle mae'r haul yn machlud ar y diwrnod hwnnw. Fodd bynnag, mae'n debygol fod y tyllau hynny yn ddiweddarach na'r cerrig a godwyd.

Mae'r ymchwilwyr hyn yn cyfeirio at Zorats Karer wrth yr enw *Carahunge* (hefyd *Karahoonj* a sillafiadau tebyg), ar ôl y pentref o'r un enw gerllaw. Yn ôl y seryddwr Armeniaidd Paris Herouni, roedd Zorats Karer "yn deml gydag arsyllfa seryddol mawr a phrifysgol", ac mae'n honni hefyd fod y safle yn dyddio yn ôl tua 7600-4500 o flynyddoedd. Fodd bynnag, dydy Herouni ddim yn archaeolegwr ac mae ei waith cyhoeddedig ar y pwnc yn cynnwys nifer o honiadau sy'n perthyn i ffug-archaeoleg yn hytrach nag archaeoleg wyddonol, gonfensiynol. Serch hynny, mae'n bennaf trwy waith Herouni fod Zorats Karer - wrth yr enw *Carahunge* - yn adnabyddus y tu allan i Armenia.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Institut für Vorderasiatische Archäologie, Prifysgol Munchen". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-12-23. Cyrchwyd 2009-07-27.
2. ↑  Clive Ruggles, *Ancient Astronomy*, tud. 67
3. ↑  "Gwefan lle ceir rhai o ddamcaniaethau Herouni". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-08-28. Cyrchwyd 2009-07-27.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Oriel o luniau
Ymerawdwr Rhufeinig oedd **Flavius Iulius Valens** (Lladin: IMPERATOR CAESAR FLAVIVS IVLIVS VALENS AVGVSTVS; 328 – 9 Awst 378).

Ganed ef yn Cibalae (Vinkovci yn Serbia heddiw) yn fab i Gratian yr Hynaf. Credir iddo ymuno a'r fyddin yn y 360au, gan gymeryd rhan gyda'i frawd Flavius Valentinianus yn ymgyrch yr ymerawdwr Julian yn erbyn y Persiaid.

Pan lofruddwiyd yr ymerawdwr Jovianus, cyhoeddwyd Valentinianus yn Augustus ar 26 Chwefror 364. Cyhoeddodd yntau ei frawd Valens yn gyd-ymerawdwr ar 28 Mawrth. Rhoddwyd rhan ddwyreiniol yr ymerodraeth iddo i'w llywodraethu. Bu raid iddo ddelio ag ymgais gan berthynas i'r ymerawdwr Julian, Procopius, i hawlio'r orsedd, a dim ond yn 366 y gallodd Valens ei orchfygu a'i ddienyddio.

Bu Valens yn ymladd yn erbyn y Gothiaid ac yn erbyn y Persiaid. Roedd yn cynllunio ymgyrch yn y dwyrain pan symudodd nifer fawr o Fisigothiaid i mewn i'r ymerodraeth yn Moesia a of Dacia oherwydd fod yr Hyniaid yn ymosod arnynt. Ar y cyntaf fe'u derbyniwyd yn heddychlon, ond yn fuan dechreuodd ymladd. Enillodd y Gothiaid nifer o frwydrau lleol, ac yn 378 daeth Valens ei hun i'w gwrthwynebu. Roedd ei nai, Gratian, oedd wedi olynu Valentinianus, ar y ffordd gyda byddin i gynorthwyo, ond mynnodd Valens ymladd cyn iddo gyrraedd. Ym Mrwydr Adrianople ar 9 Awst 378, gorchfygwyd ef gan y Gothiaid a'u cyngheiriaid a'i ladd. Olynwyd ef gan Theodosius I.

Gwnanychwyd yr ymerodareth Rufeinig yn fawr gan ei cholledion ym Mrwydr Adrianople. Canlyniad arall y frwydr a marwolaeth Valens oedd gwanhau Ariadaeth yn yr ymerodraeth; roedd Valens yn Ariad ond roedd ei olynwyr yn dilyn Credo Nicea.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Jovian** | **Ymerawdwr Rhufain**364 – 378*gyda* Valentinian I | Olynydd:**Gratianus a Valentinian II** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 64806218
* LCCN: n97033019
* ISNI: 0000 0000 6138 3982
* GND: 118913158
* SELIBR: 227498
* SUDOC: 031866905
* BNF: cb123002088 (data)
* BIBSYS: 5018950
* NKC: jx20081002010
* BNE: XX1650868

 |
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Nanabhai Bhatt yw ***Veer Ghatotkach*** a gyhoeddwyd yn 1949. Fe'i cynhyrchwyd yn India. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Hindi a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan S. N. Tripathi. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Meena Kumari. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1949. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *White Heat* sy’n ffilm drosedd ac antur gan cyfarwyddwr ffilm oedd yr actores Raoul Walsh. Hyd at 2022 roedd o leiaf wyth mil o ffilmiau Hindi wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Nanabhai Bhatt ar 12 Mehefin 1915 yn Porbandar a bu farw ym Mumbai ar 18 Ebrill 2012. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1942 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Nanabhai Bhatt nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Aadhi Raat Ke Baad* |  | India | Hindi | 1965-01-01 |
| *Balak Aur Janwar* |  | India | Hindi | 1975-01-01 |
| *Chaalbaaz* |  |  | Hindi | 1958-01-01 |
| Chalis Karod |  | yr oruchwyliaeth Brydeinig yn India | Hindi | 1946-01-01 |
| Hunterwali Ki Beti |  | yr oruchwyliaeth Brydeinig yn India | Hindi | 1943-01-01 |
| *Maa Baap Ki Laaj* |  | yr oruchwyliaeth Brydeinig yn India | Hindi | 1946-01-01 |
| *Mauj* |  | yr oruchwyliaeth Brydeinig yn India | Hindi | 1943-01-01 |
| *Muqabala* |  | yr oruchwyliaeth Brydeinig yn India | Hindi | 1942-01-01 |
| *Ram Janma* |  | India | Hindi | 1951-01-01 |
| *मिस्टर एक्स (1957 फ़िल्म)* |  | India | Hindi | 1957-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------