Bardd o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Delmira Agustini** (24 Hydref 1886 – 6 Gorffennaf 1914) sy'n nodedig am ei barddoniaeth ramantus yn nechrau'r 20g.

Ganwyd ym Montevideo, prifddinas Wrwgwái. Er nad oedd yn aelod weithgar o fudiadau deallusol y wlad, cysylltir Agustini â *La Generación del 900*, cenhedlaeth o lenorion Wrwgwaiaidd yn nechrau'r 20g oedd yn cynnwys Julio Herrera y Reissig, María Eugenia Vaz Ferreira, Alberto Zum Felde, ac Angel Falco.

Yn ystod ei gyrfa lenyddol fer, cyhoeddodd *El libro blanco (Frágil)* (1907), *Cantos de la mañana* (1910), a *Los cálices vacíos* (1913). Dylanwadwyd ar ei cherddi cynnar, a gyhoeddwyd mewn cylchgronau llenyddol, gan *modernismo* llên America Ladin. Mae ei gwaith diweddarach yn enghraifft gynnar o'r themâu erotig a thanbaid sydd yn nodweddiadol o feirdd benywaidd Sbaeneg yr 20g.

Priododd Enrique Job Reyes yn 1913, a chawsant ysgariad ar ôl rhyw 10 mis. Cafodd Agustini ei llofruddio yn 27 oed gan Reyes. Wedi ei marwolaeth, cyhoeddwyd *Obras completas* (1924), sy'n cynnwys y cylch anorffenedig o gerddi *El rosarío del Eros*.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Delmira Agustini ar 24 Hydref 1886 ym Montevideo, yn ferch i rieni dosbarth canol. Wrwgwaiad o'r enw Santiago Agustini (m. 8 Gorffennaf 1925) oedd ei thad, ac Archentwraig a aned yn Buenos Aires, María Murtfeld Triaca (24 Awst 1859 – 18 Gorffennaf 1934), oedd ei mam. Agweddau ceidwadol a disgyblaeth oedd y drefn yn y tŷ, ond roedd gan Delmira berthynas glos a'i mam a chyfleoedd i ddatblygu ei ddiddordebau creadigol. Dysgodd Ffrangeg, cerdd, a phaentio, a dechreuodd ysgrifennu barddoniaeth yn 10 oed.

Gyrfa lenyddol
--------------

Cyhoeddodd ei cherddi cyntaf yn ystod ei harddegau, ac ymddangosodd rai ohonynt yn y cylchgronau *La Alborada* ac *Apolo* (1905–09). Defnyddiodd y ffugenw Joujou (gair Ffrangeg am degan).

Dylanwad arni oedd y bardd Rubén Darío o Nicaragwa, y cyntaf o fudiad *modernismo* yn llên America Ladin, a oedd ei hunan yn edmygwr ohoni. Meddai Darío taw Agustini yw'r unig lenores, ac eithrio'r Santes Teresa o Ávila, i fynegi ei gwaith o safbwynt gwir fenywaidd. Yn ôl ei chyfaill, yr awdur Archentaidd Manuel Ugarte, hi oedd sylfaenydd y traddodiad o lên gan ferched yn America Ladin ar ddechrau'r 20g.

Efelychwyd dulliau a themâu modernaidd gan Agustini yn ei barddoniaeth. Yn ei thrydedd gyfrol, *Los cálices vacíos* (1913), gwelir elfennau'r *avant-garde*. Mynegir erotiaeth a rhamant y fenyw a themâu ffantasi a'r dieithr yn ei cherddi, Cymeriad cyffredin yn ei gwaith ydy Eros, duw serch ym mytholeg Roeg, sy'n symboleiddio'r wefr erotig a phleserau'r cnawd.

Priodas a marwolaeth
--------------------

Seremoni briodas Delmira Agustini ac Enrique Job Reyes.
Priododd Delmira fasnachwr ceffylau ac arwerthwr o'r enw Enrique Job Reyes ar 14 Awst 1913. Chwe wythnos yn ddiweddarach, gadawodd ei gŵr a chychwynnodd ar y broses o'i ysgaru, a gyflawynwyd ar 5 Mehefin 1915. Er iddynt wahanu, parhasant i gwrdd â'i gilydd. Ar 6 Gorffennaf 1914, bu farw Delmira ac Enrique yn yr un ystafell yn 1206 calle Andes, Montevideo, y ddau wedi eu saethu.

Nid yw'n sicr os cytundeb hunanleiddiaid oedd, neu lofruddiaeth Delmira a hunanladdiad Enrique. Ar y pryd, y farn gyffredin oedd taw *crimen pasional* (trosedd serch) ydoedd, a bod Reyes wedi saethu Delmira yn farw cyn iddo ladd ei hunan. Cyhoeddwyd ffotograffau o olygfa'r trosedd yn y wasg, a bu colofnwyr y dydd yn dyfalu ynghylch achosion yr hyn a ddigwyddodd. Mewn ysgrif hir a gyhoeddwyd ym mhapur newydd *El Día* (Montevideo) ar 7 Gorffennaf 1914, bwriasai Alberto Lasplaces yr amcan taw *loco de amor* ("gwallgof gariad") oedd sefyllfa feddyliol Reyes. Mi oedd newyddiadurwyr eraill, er enghraifft yn *El amigo del obrero*, yn defnyddio'r trosedd fel esiampl o ddrygioni'r byd seciwlar a oedd yn tarddu o anfoesoldeb megis ysgariad.

Mae ei charwriaeth dymhestlog â Reyes ac amodau syfrdanol ei marwolaeth wedi lliwio'r ddelwedd draddodiadol o'i gwaith. Yn y ffilm ddogfen *El siglo del viento* (1999), a ysgrifennwyd gan Eduardo Galeano, ceir atgrynhoad dramataidd sy'n cyfosod ei llofruddiaeth a'i barddoniaeth erotig.

Llyfryddiaeth
-------------

### Barddoniaeth

* *El libro blanco* (Montevideo: O.M.Bertani, 1907)
* *Cantos de la mañana* (Montevideo: O.M. Bertani, 1910)
* *Los cálices vacíos* (Montevideo: O.M. Bertani, 1913)
* *Los astros del abismo* (Montevideo: M. García, 1924)
* *El rosario de Eros* (Montevideo: M. García, 1924)

### Detholiadau

* *Poesías completas*, cyflwyniad gan Alberto Zum Felde (Buenos Aires: Losada, 1944)
* *Poesías completas*, golygwyd gan Magdalena García Pinto (Madrid: Cátedra, 1993)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Magdalena García Pinto, "Agustini, Delmira (1886–1914)", *Encyclopedia of Latin American History and Culture* (Gale, 2008). Adalwyd ar 23 Ebrill 2019.
2. ↑  (Saesneg) Delmira Agustini. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 23 Ebrill 2019.
3. 1 2 3 4 5  (Sbaeneg) Juan Carlos Fernández, "La trágica muerte de la poetisa Delmira Agustini", *El Editor* (1 Mai 2018). Adalwyd ar 30 Mai 2019.
4. ↑  Renée Scott, "Delmira Agustini 1886–1914", *Encyclopedia of Latin American Literature*, gol. Verity Smith (Chicago: Fitzroy Dearborn, 1997), tt.33–35.
5. 1 2  Gwen Kirkpatrick, "Agustini, Delmira", *Encyclopedia of Latin American and Caribbean Literature 1900–2003*, gol. Daniel Balderston a Mike Gonzalez (Llundain: Routledge, 2004), tt.5–6

Darllen pellach
---------------

* T. Escaja (gol.), *Delmira Agustini y el Modernismo: Nuevas propuestas de género* (Rosario: Beatriz Viterbo, 2000).
* T. Escaja, *Salomé decapitada. Delmira Agustini y la estética finisecular de la fragmentación* (Amsterdam: Rodopi, 2001).
* Luzmaría Jiménez Faro, *Delmira Agustini: Manantial de la brasa* (Madrid: Torremozas, 1991).
* Clara Silva, *Genio y figura de Delmira Agustini* (Buenos Aires: Editorial Universitaria de Buenos Aires, 1968).
* Clara Silva, *Pasión y gloria de Delmira Agustini* (Buenos Aires: Editorial Losada, 1972).
* Doris T. Stephens, *Delmira Agustini and the Quest for Transcendence* (Montevideo: Ediciones Geminis, 1975).