Anabledd dysgu sy'n achosi anawsterau gyda iaith ysgrifenedig yw **dyslecsia**. Er bod sillafu a darllen yn anodd i bobl ddyslecsig, mae'n gyflwr gwbl wahanol i anawsterau a achosir gan ddiffyg deallusrwydd, nam ar y clyw neu'r golwg, neu ddiffygion addysg llythrennedd. Daw'r gair *dyslecsia* o'r Roeg "δυσ-" ("diffygiol") a *λέξις* ("gair").

Mae'n debyg mai sut y mae'r ymennydd yn prosesu iaith ysgrifenedig a llafar sy'n achosi dyslecsia. Mae dyslecsia'n effeithio pobl ddeallus, anneallus a chanolig eu gallu fel ei gilydd.

Hanes
-----

Bathwyd y term 'dyslecsia' ym 1887 gan Rudolf Berlin, yn Stuttgart, yr Almaen. Gwnaed rhywfaint o ymchwil iddo yn Lloegr o 1896 ymlaen gan W. Pringle Morgan a James Hinshelwood, (*dallineb geiriau* oedd y term a ddefnyddiwyd ganddynt).

Ymchwil wyddonol
----------------

### Y ddamcaniaeth esblygol

Yn ôl y ddamcaniaeth hon, gweithred annaturiol yw darllen, un a wnaed gan ddyn am gyfnod byr iawn o'n hanes esblygol. Yn wir, mae sawl rhan o'r byd lle nad oes gan fwyafrif y boblogaeth gyfle i ddarllen o hyd. Nid oes tystiolaeth bod "patholeg" y tu ôl i ddyslecsia, ond mae llawer o dystiolaeth o amrywiaeth neu wahaniaethau ymenyddol.

### Y ddamcaniaeth ffonolegol

Yn ôl y ddamcaniaeth hon, mae gan bobl ddyslecsig amhariad penodol wrth gynrychioli, storio ac adalw synau llafar. Gall hyn egluro'r anawsterau darllen a geir, gan fod angen dysgu'r gyfatebiaeth rhwng ffonemau a graffemau er mwyn dysgu darllen iaith ysgrifenedig sy'n defnyddio gwyddor.

### Y ddamcaniaeth brosesu clywedol chwim

Yn ôl y ddamcaniaeth hon, deall synau byr sy'n newid yn sydyn yw'r prif anhawster.

### Y ddamcaniaeth weledol

Tardda'r ddamcaniaeth hon o'r arfer o ystyried dyslecsia fel nam ar y golwg, sy'n achosi anawsterau wrth brosesu llythrennau a geiriau.

### Y ddamcaniaeth serebelaidd

Yn ôl y ddamcaniaeth hon, mae nam ar cerebelwm pobl ddyslecsig. Mae gan y cerebelwm ran mewn rheolaeth symud, ac felly mewn cynhyrchu sain: honnir fod nam ar y lleferydd yn gallu achosi nam ar y sillafu. Yn ogystal, mae'r cerebelwm yn ein galluogi i weithredu'n awtomatig wrth yrru, teipio, darllen ac yn y blaen: fe all hyn egluro'r anawsterau wrth ddysgu'r gyfatebiaith graffem/ffonem.

### Y ddamcaniaeth osgoi sŵn gweledol

Yn ôl y ddamcaniaeth hon, mae gan bobl ddyslecsig nam ar eu gallu i osgoi sŵn gweledol (hynny yw, anwybyddu gwrthdyniadau synhwyrol).

### Ffactorau genynnol

Mae ymchwil wedi cysylltu sawl ffurf o ddyslecsia â nodwyr genynnol.

Ers 2007, adnabu ymchwil enynnol naw ardal cromosom a all fod â chysylltiad â dyslecsia.

### Ffisioleg

Cynhyrchwyd tystiolaeth fod gwahaniaethau strwythurol yn ymenyddiau plant sydd ag anawsterau darllen, gan ddefnyddio technegau megis fMRI a PET.

### Effaith orgraff yr ieithoedd a ddysgir

Daeth sawl darn o ymchwil i'r casgliad fod y sawl sy'n siarad ieithoedd sydd â pherthynas cyson iawn rhwng graffem (llythyren) a ffonem (sain) - megis Eidaleg a'r Gymraeg - yn dioddef llai o effeithiau dyslecsia na'r sawl sy'n siarad ieithoedd llai cyson eu horgraff megis Saesneg a Ffrangeg.

Ond nid mympwy'r orgraff sy'n achosi dyslecsia: honnir fod dyslecsia siaradwyr Almaeneg ac Eidaleg yr un fath â dyslecsia siaradwyr Saesneg, gan gyd-fynd ag eglurad biolegol i ddyspracsia. Effeithiau'r cyflwr sy'n dibynnu'n rhannol ar amgylchedd ieithyddol.

Nodweddion
----------

Gwnaed diagnosis ffurfiol gan berson cymwysiedig, megis nwrolegydd neu seicolegydd addysg. Profir gallu darllen, ynghyd â medrau enwi chwim, darllen an-eiriol, a weithiau prawf IQ cyffredinol. Ond awgryma ymchwil na ddylid defnyddio'r cyfeiliornad rhwng IQ a lefel darllen wrth benderfynu ar ddiagnosis. Yn aml, ceir profion rhyngddisgybliaethol er mwyn sicrhau nad oes achos arall i'r anawsterau darllen.

### Pwyntiau cyffredinol

Gall bobl â dyslecsia:

* Fod yn glyfar, deallus a chroyw eu hiaith lafar (ond mae eu lefel darllen, ysgrifennu a sillafu yn is na'r disgwyl).
* Fod â chyflawniad addysgol gwael achos o'u hanawsterau.
* Deimlo'n anneallus a dihyder, a theimlo rhwystredigaeth tuag at waith ysgol.
* Guddio eu gwendidau darllen drwy fabwysiadu strategaethau adfer.
* Ddysgu'n well drwy brofiad ymarferol, arddangos, arbrofi ac arsylwi.
* Ddangos llwyddiant mewn meysydd eraill.
* Gael problemau perthynol gyda thalu sylw mewn cyd-destun ysgol.

### Lleferydd, clywed a gwrando

Gall ohirio ar siarad fod yn arwydd cynnar o ddyspracsia. Mae gan lawer o bobl ddyslecsig broblemau prosesu synau cyn ceisio cynhyrchu'u synau'u hunain. Gall atal dweud a chlystyru fod yn arwydd cynnar yn ogystal. Gall siarad yn glir fod yn broblem i rywun dyslecsig: gallent ddrysu synau mewn geiriau aml-sill (e.e. afinail yn lle anifail, basgeti yn lle sbageti ac yn y blaen).

### Darllen a sillafu

Gwelir:

* Gwallau sillafu.
* Drysu trefn llythrennau.
* Sillafu gor-ffonetig (e.e. sillafu Saesneg yn Gymraeg: try "I should eat" yn "Ai shwd it").
* Cof tymor hir da - gallu cofio cynnwys llyfrau-dysgu-darllen heb allu darllen geiriau unigol.
* Geirfa ysgrifenedig fach o gymharu â'r eirfa lafar.

### Gallu mathemategol

Ni ddylid drysu dyslecsia â dyscalcwla. Gall bobl ddyslecsig fod yn alluog yn fathemategol. Ond fe allent gael trafferth â phroblemau geiriol, cofio ffeithiau mathemategol (megis tablau lluosi), neu gofio trefn rhifau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   A Conversation with Sally Shaywitz, M.D. Author of Overcoming Dyslexia.
2. ↑   *Uber Dyslexie*, Cyfrol 15, tud. 276-278
3. ↑   Margaret J. Snowling (1996-11-02). Dyslexia: a hundred years on. BMJ.
4. ↑  J Hinshelwood (1917). *Congenital Word-blindness*. HK Lewis & Co. Ltd.
5. ↑  J.T. Dalby (1986). *An ultimate view of reading ability*, Cyfrol 30, Rhifyn 3. Gordon and Breach, Science Publishers, Inc. tud. 227-230
6. ↑  Franck Ramus et al (Ebrill 2003). *Theories of developmental dyslexia: insights from a multiple case study of dyslexic adults*, Cyfrol 126, Rhifyn 4. Oxford University Press, tud. 841-865. URL
7. ↑  Beverly Wright et al (1997). *Deficits in auditory temporal and spectral resolution in language-impaired children*, Cyfrol 387, tud. 176-8. URL
8. 1 2  ibid
9. ↑  Anne J. Sperling et al (2006). *Motion-Perception Deficits and Reading Impairment: It's the Noise, Not the Motion*, Cyfrol 17, Rhifyn 12. Association for Psychological Science, tud. 1047-1053. URL
10. ↑   (Ionawr 2001) *Developmental dyslexia: an update on genes, brains, and environments*, Cyfrol 42, Rhifyn 1, tud. 91-125
11. ↑  Johannes Schumacher et al (16 Chwefror 2007). *Genetics of dyslexia: the evolving landscape*, Cyfrol 44. BMJ Publishing Group, tud. 289-297. URL
12. ↑  Fan Cao et al (Tachwedd 2006). *Deficient orthographic and phonological representations in children with dyslexia revealed by brain activation patterns*, Cyfrol 47, tud. 1041-1050. URL
13. ↑  B.A. Shaywitz et al (2006). *The role of functional magnetic resonance imaging in understanding reading and dyslexia*. URL
14. ↑   Scientists Say Severity of Dyslexia Depends on Language. Los Angeles Times (16 Mawrth 2001).
15. ↑  Johannes C. Ziegler et al. *Developmental dyslexia in different languages: Language-specific or universal?*, tud. 169–193. URL
16. ↑  Jack M. Fletcher et al (Tachwedd 1992). *The validity of discrepancy-based definitions of reading disabilities*, Cyfrol 25, Rhifyn 9, tud. 555-61, 573. URL
17. ↑   Questionnaire: Dyslexia & Vision. Stephen Wilcox Optometrists.
18. ↑  Louise Brazeau-Ward (2005). *Dyslexia and University*. ISBN 1-894964-71-3. URL