recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Susan Boyle** (ganed 1 Ebrill 1961) yn gantores o'r Alban a ddaeth i sylw'r cyhoedd ar yr 11eg o Ebrill pan ymddangosodd fel cystadleuydd yn y drydedd gyfres o'r rhaglen deledu *Britain's Got Talent*. Derbyniodd lawer o sylw gan y Wasg pan ganodd "I Dreamed a Dream" o'r sioe gerdd "Les Misérables" yn rownd gyntaf y gystadleuaeth.

Cyn iddi ganu, edrychai'r beirniaid a'r gynulleidfa yn amheus arni oherwydd ei phryd a'i gwedd. Fodd bynnag, ystyriwyd ei pherfformiad lleisiol mor llwyddiannus nes iddi gael ei hystyried fel "Y Wraig a Gaeodd Pen Simon Cowell." Recordiwyd y clyweliad ym mis Ionawr 2009, yn Awditoriwm Clyde yn Glasgow, yr Alban.

Yn sgîl y cyferbyniad rhwng argraff gyntaf y gynulleidfa ohoni a'i llais, derbyniodd sylw yn fyd-eang. Ymddangosodd erthyglau amdani mewn papurau newydd ledled y byd, tra bod y nifer o bobl a wyliodd fideos o'i chlyweliad ar y wê wedi gosod record newydd. Erbyn yr 20fed o Ebrill, 9 diwrnod yn unig ar ôl ei hymddangosiad cyntaf ar y teledu, roedd fideos firol, cyfweliadau â Boyle a'i fersiwn 1999 o "Cry Me a River" wedi cael eu gwylio dros 100 miliwn o weithiau ar y wê. Dywedir fod Simon Cowell yn creu cytundeb iddi gyda'i label recordio Syco Music, is-gwmni Sony Music.

Dolenni Allanol
---------------

* Clyweliad Susan Boyle ar *Britain's Got Talent* Archifwyd 2009-06-09 yn y Peiriant Wayback. ar itv.com

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  [ New Register House yng Nghaeredin. Adalwyd 25-04-2009
2. ↑  "The Woman Who Shut Up Simon Cowell". ABC News. 2009-04-14. Adalwyd ar 2009-04-19
3. ↑  "Scottish Singer's Audition Video Sets Online Record" The Washington Post. 19 Ebrill 2009. Adalwyd ar 2009-04-19.
4. ↑  Susan Boyle breaks past 100 million online views Archifwyd 2009-04-26 yn y Peiriant Wayback. Reuters. 20 Ebrill 2009. Adalwyd ar 25-04-2009
5. ↑  ‘Never been kissed’ singer, 47, wows Cowell Archifwyd 2009-06-16 yn y Peiriant Wayback. MSNBC. Adalwyd ar 25-04-2009

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 102640881
* LCCN: no2009186090
* ISNI: 0000 0001 1479 0611
* GND: 139794700
* SUDOC: 159213274
* BNF: cb16185940r (data)
* BIBSYS: 14013092
* NKC: xx0119642

 |
Americanwr o dras gymysg a ddaeth yn gomiwnydd, yna'n Babydd, wedyn yn fynach Trapydd, ac yn olaf yn Fwdhydd Zen oedd **Thomas Merton** (31 Ionawr 1915 – 10 Rhagfyr 1968).

Ganed Thomas Merton yn Ffrainc ar 31 Ionawr 1915, yn nhref Prades (Pyrénées-Orientales). Gŵr o Seland Newydd oedd ei dad ac Americanes o dras Seisnig oedd ei fam.

Mae'n oleuol hyd synedigaeth i siarad â Bwdhydd Zen o Japan a darganfod fod gen ti fwy yn gyffredin gydag ef na chyda dy gydwladwyr dy hun sydd heb lawer iawn o ddiddordeb mewn crefydd, neu sydd ddim ond yn ymddiddori mewn arferion allanol crefydd.
Mewn gwirionedd doedd Thomas Merton byth yn feudwy. Roedd ganddo gyfeillion ar hyd a lled y byd - Bwdhyddion o Fietnam, mynachod Hindŵ, Meistri Zen o Japan, cyfrinwyr Swffi Mwslemaidd, athrawon crefydd a chyfriniaeth o Brifysgol Caersalem, athronwyr Ffrengig, celfyddwyr a beirdd o Ewrop, De America a'r Unol Daleithiau, ysgolheigion Arabaidd, cymdeithasegwyr Mecsicanaidd, ac yn y blaen. Ysgrifennai'r rhain ato yn rheolaidd gan ymddangos wrth ei ddrws ar ôl cerdded miloedd o filltiroedd i'w weld. Er fod profiad a safwbynt gwahanol gan gyfrinwyr Cristnogol, Bwdhyddion Zen, Mwslemiaid Swffi, dedlir y dengys digwyddiadau o'r fath eu bod yn gallu croesi ffiniau archddyfarniadau, trosgynnu dogma diwinyddiaeth, ac ennill y gallu i weld Duw trwy fyw, caru a bod, a chanfod Duw ym mhopeth.

Llyfrau Thomas Merton
---------------------

Plac er cof am Merton yn Louisville, UDA
Detholiad:

* *The Seven Storey Mountain* (1948)
* *Mystics and Zen Masters* (1967)
* *Zen and the Birds of Appetite* (1968)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thomas Merton, *Mystics and Zen Masters*, t. 209.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 54151446
* LCCN: n80005353
* ISNI: 0000 0001 2133 4008
* GND: 118581236
* SELIBR: 227603
* SUDOC: 027024776
* BNF: cb119157188 (data)
* BIBSYS: 90052903
* ULAN: 500460824
* NLA: 35348002
* NDL: 00449816
* NKC: jn19990005627
* The SBN id CFIV002434 is not valid.
* BNE: XX964080
* CiNii: DA01769128

 |
Mae **Beinn a'Chlachain** , **Beinn a' Chlachain**  neu **Meall an Doireachain** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Applecross i Achnasheen yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG724490. Ceir piler triongl yr OS ger y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Bardd o Gymro oedd **Thomas Lloyd Jones** (1810 – 16 Awst 1834), a oedd yn fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Gwenffrwd**. Roedd yn llenor addawol ond bu farw'n ifanc.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd ef yn Nhreffynnon, Sir y Fflint, yn 1810. Clerc yn swyddfa cyfreithiwr lleol oedd ar ddechrau ei yrfa. Dechreuodd gyfansoddi cerddi yn ifanc, gan ddewis yr enw barddol 'Gwenffrwd' ar ôl Gwenffrwd, nawddsantes ei dref enedigol. Cyn ei fod yn ugain oed, cyfansoddodd bryddest fuddugol ar y testun 'Llongdrylliad', gan guro rhai o feirdd mwyaf adnabyddus y cyfnod, a daeth hyn a'i enw i sylw'r cyhoedd.

Symudodd i swyddfa cyfreithiwr arall, yn nhref Dinbych. Yn ystod ei dymor yno cyhoeddodd y gyfrol *Ceinion Awen*.

Ond fel nifer o Gymry eraill yn y Gogledd, roedd amgylchiadau bywyd yn gwasgu arno ac fe symudodd i Lerpwl am gyfnod byr ac oddi yno ymfudodd i geisio gwaith yn yr Unol Daleithiau. Cychwynodd gawd ysgol yno ond bu farw o fewn ychydig o fisoedd o'r dwymyn felen yn nhloty'r plwyf, yn unig a heb gyfaill i'w ymgeledd.

Yn ogystal a'i waith barddonol ei hun, cyfieithodd gerddi gan sawl llenor Saesneg, yn cynnwys darnau o waith Felicia Hemans a William Goldsmith.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Thomas Lloyd Jones (Gwenffrwd)** |

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  D. Ambrose Jones, *Llenyddiaeth a llenorion Cymreig y bedwaredd ganrif ar bymtheg* (Lerpwl, 1922).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 12184566
* LCCN: nr93043589
* ISNI: 0000 0000 4805 6514
* GND: 1055087516

 |
Roedd **Thomas Mansel, Barwn 1af Mansel o Fargam** (neu Mansell) (c 1668 -10 Rhagfyr, 1723) yn Aelod Seneddol dros Gaerdydd a Morgannwg ac yna'n bendefig Cymreig.

Hanes personol
--------------

Roedd Mansel yn fab i Syr Edward Mansel, 4ydd Barwnig, o Abaty Margam, Morgannwg, Aelod Seneddol Morgannwg ar dri achlysur rhwng 1660 a 1689, a Martha Carne, ei wraig. Hen daid Mansel oedd Henry Montagu, Iarll 1af Manceinion.

Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, lle a graddiodd BA ym 1686 ac MA ym 1699.

Priododd Martha Millington ym 1686, a bu iddynt chwech o blant, gan gynnwys Christopher Mansel, 3ydd Barwn Mansel a Bussy Mansel, 4ydd Barwn Mansel.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Ym 1689 safodd Mansel fel ymgeisydd yn etholaeth Caerdydd gan gael ei ethol fel Aelod Seneddol Torïaidd. Daliodd y sedd hyd 1698, pan enillodd sedd Sir Forgannwg.

Ym 1704 fe'i penodwyd i swydd Is-Lyngesydd Deheubarth Cymru ac yn yr un flwyddyn fe'i penodwyd yn Rheolwr yr Aelwyd i'r Frenhines Anne, swydd y bu ynddi hyd 1708. Yn rhinwedd ei swydd fel Goruchwyliwr yr Aelwyd, fe'i urddwyd yn aelod o’r Cyfrin Gyngor. O 1710-1711 bu'n Gomisiynydd y Trysorlys, ac o 1712 hyd 1714, bu'n Gyfrifydd y Trysorlys.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Morgannwg yn 1701. Ar 17 Tachwedd, 1706, ar farwolaeth ei dad Edward, daeth Mansel yn 5ed Barwnig Mansel o Fargam. Ar 1 Ionawr 1712 fe'i dyrchafwyd i'r bendefigaeth fel y Barwn 1af Mansel o Fargam, gan ganiatáu iddo gymryd sedd yn Nhŷ'r Arglwyddi.

Dolenni allanol
---------------

Portread o Thomas Mansel gan Michael Dahl I ar BBC Your Paintings  Archifwyd 2015-08-19 yn Archive.is

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Cymreig, *MANSEL (TEULU), Oxwich, Penrice, a Margam, Sir Forgannwg* adalwyd 19 Awst 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Francis Gwyn** | **Aelod Seneddol Caerdydd**1689 – 1698 | Olynydd:**Edward Stradling** |
|
| Rhagflaenydd:**Bussy Mansel** | **Aelod Seneddol Sir Forgannwg**1699 – 1712 | Olynydd:**Robert Jones (AS Morgannwg)** |
| Teitlau Anrhydeddus
 |
|
| Rhagflaenydd:**Syr John Thomas, Gwenfô** | **Uchel Siryf Morgannwg**1701 | Olynydd:**Oliver St.John** |
| Teitlau Pendefigaeth/Bonheddig |
|
| Rhagflaenydd:**Barwniaeth newydd** | **Barwn Mansel**1712 - 1723 | Olynydd:**Thomas Mansel** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 53982664
* LCCN: no2009006490
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Awdur o Ffrainc yw **Valérie Trierweiler** (née Massonneau; ganwyd 16 Chwefror 1965) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr a gwleidydd. Mae wedi cadeirio rhaglenni teledu gwleidyddol ac wedi cyfrannu i'r cylchgrawn 'Paris Match'. Hyd at Ionawr 2014 hi oedd parter François Hollande, Arlywydd Ffrainc.

Fe'i ganed yn Angers ac wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Pantheon-Sorbonne, Prifysgol Gorllewin Paris a Nanterre La Défense. Priododd Denis Trierweiler ac mae Léonard Trierweiler yn blentyn iddi.

Magwraeth
---------

Ganwyd Valérie Massonneau yn Angers, y pumed plentyn o chwech. Roedd ei thad, Jean-Noël Massonneau, wedi colli ei goes ar ffrwydryn-tir yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan oedd yn 13, a bu farw yn 53 oed, pan oedd Valérie yn 21 oed. Roedd ei mam yn gweithio mewn derbynfa canolfan sglefrio iâ yn Angers yn dilyn marwolaeth ei gŵr.

Valérie Trierweiler yn seremoni urddo Arlywydd Ffrainc yn 2012, yn y Palas Élysée, Paris
Astudiodd Hanes a Gwyddor Gwleidyddol a chafodd radd Meistr mewn gwyddoniaeth wleidyddol gan Brifysgol Paris 1 Pantheon-Sorbonne.

Gyrfa
-----

Yn 2005, dechreuodd gynnal sioeau siarad gwleidyddol, yn enwedig cyfweliadau, ar sianel deledu Direct 8. Cyflwynodd y sioe siarad wleidyddol wythnosol *Le Grand 8* tan 2007, a gyda Mikaël Guedj mae wedi cyd-gynnal y sioe wythnosol *Politiquement parlant* ("siarad yn wleidyddol") ers mis Medi'r flwyddyn honno.

Yn 2012, cyhoeddodd y byddai'n cadw ei chytundeb fel newyddiadurwr gyda'r cylchgrawn *Paris Match* er gwaethaf i'w chariad gael ei hethol yn Arlywydd Ffrainc.

Anrhydeddau
-----------

* Dros y blynyddoedd, derbyniodd nifer o anrhydeddau, gan gynnwys: Grand Cordon of the Order of the Precious Crown (2013) .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Valérie Trierweiler, la femme discrète, *Le Point*, 24 Chwefror 2011
2. ↑  Cyffredinol:. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
3. ↑  Rhyw:. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
4. ↑  Dyddiad geni: *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 17 Hydref 2015. "Valérie Trierweiler".
5. ↑  "François Hollande officialise sa séparation avec Valérie Trierweiler". *Le Monde*. Cyrchwyd 26 Ionawr 2014.
6. ↑  Anrhydeddau: .
7. ↑  ""Valérie Trierweiler sort de l'ombre" par Marion Van Renterghem". *Le Monde*. 21 Hydref 2011. Cyrchwyd 16 Mai 2013.
8. ↑  "Valérie Trierweiler, la femme discrète". Le Point. 24 Feb 2011. Cyrchwyd 2 Ebrill 2014.
9. ↑  "Valérie Trierweiler, partner of new French President François Hollande: What you need to know". *The Periscope Post*. 15 Mai 2012. Cyrchwyd 16 Mai 2013.
10. ↑  .
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Annelise Reenberg yw ***Peters Baby*** a gyhoeddwyd yn 1961. Fe'i cynhyrchwyd gan Poul Bang yn Nenmarc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Daneg a hynny gan Børge Müller a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Sven Gyldmark. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Ghita Nørby, Gabriel Axel, Dario Campeotto, Dirch Passer, Judy Gringer, Paul Hagen, Bjørn Puggaard-Müller, Ebbe Langberg, Emil Hass Christensen, Mogens Brandt ac Inger Stender. Mae'r ffilm *Peters Baby* yn 100 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1961. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Breakfast at Tiffany's* sy’n glasur o ffilm, yn gomedi rhamantus gan Blake Edwards ac yn addasiad o lyfr o’r un enw. Hyd at 2022 roedd dros fil o ffilmiau Daneg wedi gweld golau dydd. 
Ole Lytken oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Edith Nisted Nielsen sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Annelise Reenberg ar 16 Medi 1919 yn Copenhagen. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1950 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Annelise Reenberg nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Alt For Kvinden |  | Denmarc |  | 1964-07-24 |
| Barwnesen Fra Benzintanken |  | Denmarc | Daneg | 1960-09-05 |
| Frøken Nitouche |  | Denmarc | Daneg | 1963-08-16 |
| Han, Hun, Dirch Og Dario |  | Denmarc | Daneg | 1962-03-23 |
| *Hendes store aften* |  | Denmarc | Daneg | 1954-03-12 |
| Min Søsters Børn Vælter Byen |  | Denmarc | Daneg | 1968-10-11 |
| Min søsters børn når de er værst |  | Denmarc | Daneg | 1971-10-15 |
| Peters Baby |  | Denmarc | Daneg | 1961-07-28 |
| Styrmand Karlsen |  | Denmarc | Daneg | 1958-10-30 |
| Venus Fra Vestø |  | Denmarc | Daneg | 1962-12-21 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.
hen Bencadlys Tenis Cymru, East Moors, Caerdydd
**Tenis Cymru** (Saesneg: *Tennis Wales*) yw corff llywodraethol tenis yng Nghymru. Mae'n rhan o gorff llywodraethol Brydeinig, y *Lawn Tennis Association*.

Aelodaeth a Threfniadaeth
-------------------------

Mae 90 clwb yn aelod o Tenis Cymru gydag oddeutu 15,000 aelod unigol. Mae Tenis Cymru yn trefnu twrnameintiau ieuenctid, agored a veterans. Trefnir hefyd cynghreiriau lleol a rhanbarthol - Gogledd Cymru a De Cymru - a thimau sirol.

Mae Tenis Cymru yn cydlynu tua 250 twrnament bob blwyddyn. Mae'r cystadlaethau yma ar gyfer bob oed o chwech i dros 70 oed.

Prif bartneriaid cyllidol Tenis Cymru yw: Chwaraeon Cymru, y LTA a'r Tennis Foundation. Mae Tenis Cymru hefyd yn gweithio'n agos mewn partneriaeth gyda Chwaraeon Anabledd Cymru ac eraill.

Pencadlys
---------

Cyflwyno deiseb yn y Senedd - Achub Canolfan Tenis Genedlaethol Cymru, 2013
Hyd nes 2013 fe lleolwyd Tenis Cymru yng Nghanolfan Tenis Genedlaethol Cymru yn East Moors, Caerdydd. Cauwyd y Ganolfan ar fyr-rybudd gan ei rheolwyr, Virgin Active. Mae pencadlys Tenis Cymru bellach wedi ei lleoli yn Francis House, Drake Walk, Caerdydd a cheir swyddfa rhanbarthol ar Ffordd Plas Coch, Wrecsam.

Dolenni
-------

* Gwefan Tenis Cymru
* Gwefan Lawn Tennis Association
* Gwefan Chwaraeon Cymru/Sport Wales Archifwyd 2015-10-03 yn y Peiriant Wayback.
* Gwefan Chwaraeon Anabledd Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "NGB websites:About us:Sport Wales-Chwaraeon Cymru". *Sport Wales-Chwaraeon Cymru website*. Sport Wales. 2010. Cyrchwyd 22 January 2011.
2. 1 2  "Tennis Wales - the governing body for tennis in wales". *Tennis Wales Tenis Cymru website*. LTA. 2009. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-04-25. Cyrchwyd 2009-07-21.
3. ↑  "Tennis Wales". *Tennis Wales Tenis Cymru website*. LTA. 2009. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-03-03. Cyrchwyd 2009-07-21.
4. ↑
Prawf gweledol o gyfathiant Pythagoraidd. Ar gyfer unrhyw ongl θ, mae'r pwynt (cos(θ),sin(θ)) yn gorwedd ar y cylch, sy'n bodloni yr hafaliad *x*2+*y*2=1. Felly, cos2(θ)+sin2(θ)=1.
Mewn mathemateg **unfathiant** (Saesneg: *identity*) yw perthynas yr hafaledd *A* = *B*, fel bod *A* a *B* yn cynnwys rhai newidynnau a lle mae *A* a *B* yn rhoi'r un gwerthoedd a'i gilydd, ni waeth be fo'r gwerthoedd (rhifau, fel arfer) a gaiff eu cyfnewid am newidynnau. Mewn geiriau eraill, mae *A* = *B* yn unfathiant os yw *A* a *B* yn diffinio yr un ffwythiannau. Golyga hyn fod yr 'unfathiant' yn 'hafaledd' (*equality*) rhwng ffwythiannau a ddiffiniwyd yn wahanol. Er enghraifft, mae (*a* + *b*)2  =  *a*2 + 2*ab* + *b*2 a cos2(*x*) + sin2(*x*) = 1 yn unfathiannau.

Caiff unfathiannau eu dynodi gan y symbol ≡ (bariau triphlyg ), yn hytrach na =, sef yr hafaliad.

Unfathiant trigonometrig
------------------------

Mae'r unfathiannau hyn yn ymwenud ag un neu ragor o ffwythiannau onglau. Sylwer nad oes gan y rhain ddim oll i wneud ag 'unfathiant y triongl', sy'n ymwenud ag onglau ac ochrau'r triongl. Mae unfathiannau trigonometrig yn ddefnyddiol pan fo angen symlhau mynegiannau perthnasol. Un o'r prif gymwysiadau yw integrynnau'r ffwythiannau an-nhrigonometrig.

Er enghraifft: {\displaystyle \sin ^{2}\theta +\cos ^{2}\theta =1,}
sy'n wir am bob gwerth cymhlyg o {\displaystyle \theta } (gan mai'r rhifau cymhlyg {\displaystyle \mathbb {C} } yw parth sin a cos), sef y gwrthwyneb i

{\displaystyle \cos \theta =1,}
sy'n wir am rai gwerthoedd yn unig o {\displaystyle \theta }, ond nid y cyfan e.e. mae'r hafaliad olaf hwn yn wir pan fo {\displaystyle \theta =0,} ac yn anghywir pan fo {\displaystyle \theta =2}.

Unfathiant esbonyddol
---------------------

 *Prif erthygl: Esbonydd*
Mae'r unfathiannau canlynol yn gywir am yr holl esbonyddion cyfanrifol (*integer exponents*), cyn belled a bod y sail yn ansero:

{\displaystyle {\begin{aligned}b^{m+n}&=b^{m}\cdot b^{n}\\(b^{m})^{n}&=b^{m\cdot n}\\(b\cdot c)^{n}&=b^{n}\cdot c^{n}\end{aligned}}}
Nid yw'r esbonydd yn gymudol. Mae hyn yn groes i adio a lluosi. Er enghraifft, 2 + 3 = 3 + 2 = 5 a 2 · 3 = 3 · 2 = 6, ond 23 = 8, tra bod 32 = 9.

Nid yw'r esbonydd ychwaith yn gysylltiadol; ond mae adio a lluosi. Er enghraifft, 
(2 + 3) + 4 = 2 + (3 + 4) = 9 a (2 · 3) · 4 = 2 · (3 · 4) = 24, ond mae 23 i 4 yn 84 neu'n 4,096, tra bod 2 i'r 34 yn 281 neu'n 2,417,851,639,229,258,349,412,352. Heb gromfachau i addasu trefn y cyfrifiad, y drefn yw (top-i-lawr, nid gwaelod-i-fyny: 

{\displaystyle b^{p^{q}}=b^{(p^{q})}\neq (b^{p})^{q}=b^{(p\cdot q)}=b^{p\cdot q}.}

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Weiner, Joan (2004).*Frege Explained*. Open Court.
Athro, cyfrifydd, bardd a beirniad o Gymro oedd **Thomas Gwilym Pritchard** (23 Tachwedd 1846 – 12 Medi 1924). Fe'i ganwyd yn ffermdy Dugoedydd ar lannau Afon Tywi ym mhlwyf Llanfair-ar-y-bryn, Sir Gaerfyrddin. Roedd yn un o saith o blant a anwyd i David ac Annie Pritchard. 

Tua 1862 ymfudodd y teulu i'r Unol Daleithiau ond yn 1875 dychwelodd Thomas Gwilym Pritchard i Gymru gyda'i gefnder D.B. Williams. Buont yn teithio i sawl gwahanol rhan o Gymru cyn mynd i Lerpwl i ymuno â grŵp Edwin Cynrig Roberts ac hwylio i Batagonia ar y llong *Vandyke*. Ar 25 Tachwedd 1875 ymadawont â Lerpwl gan gyrraedd Buenos Aires ar fore Dydd Nadolig ac hwylio ymlaen ar y *Santa Rosa* ar yr un diwrnod i Chubut. 

Dyn hunan-ddisgedig oedd Thomas Gwilym Pritchard, yn ddarllenydd mawr ac yn ddyn pwyllog, gyda barn ystyriol. Roedd yn gryf ei ewyllys ac yn driw i'w gred. Bu'n ysgolfeistr yn ysgol ddydd Rawson ac yn ôl pob tebyg roedd yn athro da iawn. Ar ôl hynny bu'n athro yng Nglyn Du ac mewn rhai blynyddoedd rhwng dysgu yn yr ysgolion yng Nglyn Du a Bro Hydref bu'n gyfrifydd i John Murray Thomas yn Ystordy Pen-y-bont yn Rawson. Ar ôl dychwelyd o Fro Hydref, cafodd Thomas Gwilym Pritchard ei benodi yn gyfrifydd cyntaf Cwmni Masnachol Chubut ac fe wasanaethodd y cwmni o bryd i'w gilydd am lawer o flynyddoedd. Bu'n gweinyddu fel Dirprwy Archwiliwr yn absenoldeb y Prif Archwiliwr ac fe'i adnabyddwyd fel un o'r cyfrifyddion gorau. Yn ysgolheigaidd roedd yn ysgrifennu yn rhwydd a naturiol mewn dull hyfryd. Ei enw barddol oedd "Glan Tywi" ac roedd yn feistr ar gyfansoddi barddoniaeth yn y mesur caeth a rhydd, yn ogystal â chyfansoddi cerddi digrif a dychanol. Enillodd y Gadair yn yr eisteddfod gyntaf yn ardal Treorcki a dilynwyd y llwyddiant yma gyda'r prif wobrau am gywydd, pryddest ac englynion yn Eisteddfodau Rawson, Fron Deg a'r Gaiman. Bu farw yng nghartref ei gefnder D.B. Williams ar 12 Medi 1924 yn 78 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Eirionedd A. Baskerville, *Companion to the Welsh Settlement in Patagonia* Archifwyd 2022-06-09 yn y Peiriant Wayback. (Cymdeithas Cymru Ariannin, 2014)
Athronydd gwleidyddol ac awdur o Sais oedd **Thomas Hobbes** (5 Ebrill 1588 – 4 Rhagfyr 1679), a oedd yn byw yn ystod cyfnod Rhyfeloedd Cartref Lloegr. Sefydlodd ei lyfr *Leviathan* (1651) seiliau y rhan fwyaf o athroniaeth wleidyddol y Gorllewin. Yn ogystal â'r *Lefiathan*, un o'i weithiau eraill sy'n trafod yr un themau yw *De Cive* ("Y Dinesydd"). Mae gwaith Hobbes yn trafod natur dyn a'r angen am lywodraeth i'w reoli.

Syniadau Hobbes ar Ddyn
-----------------------

Yn ôl Hobbes ein teimladau/nwydau ni sy'n ein rheoli, mae chwantau yn codi o'n natur ni. Casgliad pennaf Hobbes am ein natur ydy ein bod ni yn gyfartal yn gorfforol. Yr hyn a olyga yw ei bod hi'n bosib i'r gwanaf o ddyn drechu'r cryfaf drwy fod yn gyfrwys neu drwy dwyllo. Cred fod pawb ar yr run raddfa yn y cyflwr naturiol, yn gorfforol ac yn ddeallusol. Does neb yn derbyn rhagoriaeth neb arall drostynt. Felly yn y cyflwr naturiol cred pawb y gallent lwyddo cystal ar llall. Dydy hyn ddim yn broblem ond os ydyn nhw eisiau run peth, gyda'r chwant ar yr un gwrthrych, mae ymryson yn siŵr o ddigwydd. Yn *De Cive* mae Hobbes yn dweud na thro pobl yn syth at drais ond mae'n rhybuddio y gallasech redeg fewn i rywun or-falch felly y dylech fod yn barod am ymryson bob amser.

Syniadau Hobbes am lywodraeth
-----------------------------

Oherwydd y natur ddynol a'r tensiynau rhwng dynion noda Hobbes fod angen y *Lefiathan*. Mae'r enw *Lefiathan* yn dod o *Lyfr Job* a llyfrau eraill yn y Beibl, lle sonnir am Lefiathan - anifail anhygoel o fawr a greuwyd gan Dduw i greu ofn ar bobl, yn enwedig y balch; cyfeirir at Lefiathan fel duw meidrol. Mae *Lefiathan* Hobbes yn dod i fodolaeth ar sail cytundeb. Cydnabod y bydd natur dyn yn drech arnom ni i gyd, a chytuno felly i greu bwystfil mawr i ofalu amdanom ni. Mae *Lefiathan* yn gytundeb i greu trydydd person sydd uwchlaw ni i gyd. Mae'r *Lefiathan* uwchlaw’r gyfraith, does dim modd dwyn y *Lefiathan* o flaen y gyfraith, does dim hawl beirniadu’r *Lefiathan* yn gyhoeddus a does dim rhaniad grym i ddigwydd, y *Lefiathan* yw'r sofran yn unig.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 59083895
* LCCN: n79059190
* ISNI: 0000 0001 2134 7861
* GND: 118551698
* SELIBR: 209273
* SUDOC: 026922932
* BNF: cb11907586g (data)
* BIBSYS: 90112326
* NLA: 35198644
* NDL: 00443458
* NKC: jn20000700723
* The SBN id CFIV043510 is not valid.
* RLS: 000083096
* BNE: XX856588
* CiNii: DA00019916
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Amddiffynfa canoloesol yn Sir Ddinbych yw **Tomen y Faerdre**, a leolir ar gwr deheuol pentref Llanarmon-yn-Iâl yn ne-ddwyrain y sir.

Ni wyddys dim am hanes cynnar yr amddiffynfa. Mae'n sefyll ar ben bryn isel ar lan ddwyreiniol Afon Alun. Cwta milltir a hanner i'r gorllewin ceir rhan o Glawdd Offa ond nid yw'n debyg fod yr amddiffynfa yn perthyn i gyfnod codi'r Clawdd, sef yr 8g. Mae'n dominyddu'r rhan yma o ddyffryn Alun.

Yn ôl pob tebyg, mae'n perthyn i'r 12g. Codwyd mwnt ar y bryn gan ddefnyddio'r clogwyn ar ochr afon Alun fel amddiffynwaith naturiol a chloddio ffos ar y tair ochr arall. Mae'r mwnt yn mesur 25 metr ar draws ac yn 6 metr o uchder. Does dim olion beili.

Ni wyddom pwy gododd y castell hwn. Dichon mai gwaith y Normaniaid ydyw ond ni ellir diystyru'r posiblrwydd mai gwaith tywysogion Powys neu Wynedd ydyw: saif Castell y Rhodwydd, a godwyd gan Owain Gwynedd yn 1149, tua 3 milltir i fyny'r dyffryn. Yr unig gofnod hanesyddol yw iddo gael ei atgyfnerthu gan filwyr y brenin John o Loegr yn ei gyrch yn erbyn Llywelyn Fawr o Wynedd yn 1212.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Helen Fulham, *Clwyd and Powys*. A Guide to Ancient and Historic Wales. (HMSO, 1995), tud. 139.
2. ↑  *Clwyd and Powys*, tud. 139.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Tomen y Gwyddel**, yng nghymuned Ceiriog Ucha, Sir Wrecsam; cyfeiriad grid SJ175355. Mae'n mesur 9 metr wrth 0.6m gydag olion ffos yn ei amgylchynnu. Cafodd ei rannol ddinistrio tuag 1854.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE171. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Tomen y Gwyddel ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Cerflunydd a cherfiwr coed Almaenig oedd **Tilman Riemenschneider** (tua 1460 – 7 Gorffennaf 1531) sydd yn nodedig am ei gerfluniau pisgwydd o olygfeydd Beiblaidd a bucheddau'r saint. Bu hefyd yn arfer ei grefft drwy gyfrwng marmor, calchfaen, ac alabastr.

Ganed yn Heiligenstadt yn rhanbarth Thwringia, a oedd ar y pryd dan reolaeth y Marchogion Tiwtonaidd ac yn rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Roedd ei dad yn feistr ar y bathdy yn Würzburg yn rhanbarth Ffranconia. Ymsefydlodd Tilman yn Würzburg erbyn 1479 ac yno sefydlodd gweithdy mawr ar gyfer cerfluniaeth garreg a phren ym 1483.

Bu'n weithgar ym mywyd dinesig Würzburg, a gwasanaethodd yn gynghorwr o 1504 i 1520 ac yn fwrgfeistr o 1520 i 1525. Rhodd ei gefnogaeth i'r chwyldroadwyr yn ystod Rhyfel y Gwerinwyr (1524–25) ac am y rheswm honno fe'i carcharwyd am dro, a chollodd ei ddyletswyddau gwleidyddol a'i nawddogaeth am gyfnod.

Ymhlith ei weithiau mae allor bren y Forwyn Fair (c. 1505–10) yn Eglwys Herrgotts, Creglingen; maen-ffurfiau Adda ac Efa yn y Marienkapelle, Würzburg; Allor y Gwaed Sanctaidd (1501–05) yn Eglwys St Jakob, Rothenburg; a Beddrod yr Ymerawdwr Harri II a'r Ymerodres Cunigunde (1499–1513) yn Eglwys Gadeiriol Bamberg.

Bu farw Tilman Riemenschneider yn Würzburg, tua 71 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Claudia Lichte; Mainfränkisches Museum Würzburg (1999). *Mainfränkisches Museum Würzburg: Riemenschneider Collection* (yn Saesneg). Prestel. t. 11. ISBN 978-3-7913-2211-7.
2. ↑  (Saesneg) Tilman Riemenschneider. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 24 Awst 2020.
Mae **Pared y Cefn-hir** yn gopa mynydd a geir yng Nghadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH662149. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 343m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn wedi'i gofrestru, bellach. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 383 metr (1257 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cyfrol o gerddi gan Eifion Wyn (1867–1926) yw ***Telynegion Maes a Môr***, a gyhoeddwyd gan yr Educational Publishing Co. Caerdydd, yn 1908. Dyma lyfr enwocaf y bardd, a wnaeth enw iddo fel telynegwr ac a ddaeth yn un o lyfrau mwyaf poblogaidd ei ddydd gyda llawer o'r cerddi yn ddarnau adrodd cyfarwydd ledled y wlad.

Mae'r gyfrol yn ymrannu'n saith adran o gerddi:

Telynegion Bywyd
Telynegion Men
Telynegion Serch
Telynegion y Misoedd
Telynegion y Maes
Telynegion y Môr
Telynegion Cymru
Dyma un o gerddi yn yr adran "Telynegion y Misoedd"
MAI
Gwn ei ddyfod, fis y mêl,
Gyda'i firi yn yr helyg,
Gyda'i flodau fel y barrug -
Gwyn fy myd bob tro y dêl.
Eis yn fore tua'r waen,
Er mwyn gweld y gwlith ar wasgar,
Ond yr oedd y gwersyll cynnar
Wedi codi o fy mlaen.
Eistedd wnes tan brennau'r Glôg,
Ar ddyfodiad y deheuwynt;
Edn glâs ddisgynnodd arnynt
Gan barablu enw'r gôg.
Ni rois gam ar lawr y wig
Heb fod clychau'r haf o tano,
Fel diferion o ryw lasfro
Wedi disgyn rhwng y brig.
Gwn ei ddyfod, fis y mêl,
Gyda'i firi, gyda'i flodau,
Gyda dydd fy ngeni innau -
Gwyn fy myd bob tro y dêl.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Telynegion Maes a Môr** |
**Teml Dendera** (Hen Eiffteg: *Iunet* neu *Tantere*; Groeg *Dendera*), a leolir tua 2.5 km i'r de o dref Dendera, yng nghanolbarth Yr Aifft, yw un o'r enghreifftiau gorau o deml Eifftaidd a'i hadeiladau atodol yn yr Aifft. Fe'i lleolir yn yr Aifft Uchaf, i'r de o Abydos ac i'r gogledd o Thebes a Luxor, ar lan orllewinol Afon Nîl. Roedd yn ganolfan fawr i gwlt y dduwies Hathor.

Teml Hathor, DenderaMae'r safle yn cynnwys 40,000 medr sgwar o dir a amgylchynnir gan fur o friciau mwd sych. Ymddengys mai'r brenin Pepi I (c. 2250 CC) a gododd un o'r temlau cyntaf ar y safel a cheir tystiolaeth hefyd am adeiladu arno yn ystod Deunawfed Frenhinllin yr Aifft (c. 1500 CC). Ond yr adeilad hynaf sy'n dal i sefyll yno heddiw yw'r *Mammisi* a godwyd gan y brenin Nectanebo II – yr olaf o'r pharaohs brodorol (360 CC-343 CC). Mae'r safle yn cynnwys,

* Teml Hathor (y prif deml),
* Teml Genedigaeth Isis,
* Y Llyn Sanctaidd,
* Sanatoriwm,
* *Mammisi* Nectanebo II,
* Basilica Goptaidd,
* *Mammisi* Rhufeinig
* Pyrth Domitian & Trajan
Ffiniau modern Thrace yng Ngwlad Groeg, Twrci a Bwlgaria
Mae **Thrace** (Groeg: Θράκη, *Thráki*; Groeg Attig: Θρᾴκη *Thrāíkē* neu Θρῄκη *Thrēíkē*; Lladin: *Thracia*) yn ardal yn ne-ddwyrain Ewrop. Heddiw defnyddir Thrace am diriogaeth sy'n ymestyn dros dde-ddwyrain Bwlgaria (Gogledd Thrace), gogledd-ddwyrain Gwlad Groeg (Gorllewin Thrace), a rhan Ewropeaidd Twrci (Dwyrain Thrace). Gelwir y rhan yn Nhwrci hefyd yn "Rumeli". Roedd yr hen Thrace (y tiriogaethau lle roedd y Thraciaid yn byw) hefyd yn cynnwys rhan o ddwyrain Serbia a dwyrain Gweriniaeth Macedonia.

Roedd y Thraciaid wedi ei rhannu yn nifer o lwythau, heb fod wedi uno yn un wladwriaeth. Ymsefydlodd rhai Groegiaid yno o'r 6g CC. ymlaen, a chafodd diwylliant Groeg gryn ddylanwad yn yr ardal. Ymddangosodd rhai Thraciaid, megis Orpheus, ym mytholeg Roeg. Daeth yr ardal yn rhan o Ymerodraeth Persia wedi iddi gael ei choncro gan Darius Fawr yn 513 cC - 512 CC. Wedi i'r Persiaid encilio, rhannwyd Thrace yn dair rhan. Yn y 4g CC. concrwyd Thrace gan Philip II, brenin Macedon a bu dan reolaeth y Macedoniaid hyd nes i'r Rhufeiniaid eu gorchfygu ym Mrwydr Pydna yn 168 CC. a chymeryd meddiant o Thrace. Yn 279 CC, symudodd Celtiaid o Gâl i Thrace ac ymsefydlu yno hyd ddiwedd y ganrif.

Am gyfnod, roedd Thrace yn nifer o deyrnasoedd hanner-annibynnol dan reolaeth Rhufain, ond wedi cyfnod o derfysg daeth yn dalaith Rufeinig Thracia yn 46. Roedd y llengoedd yn Moesia yn gyfrifol am ddiogelwch y dalaith. Yn ddiweddarach bu ymladd am Thrace rhwng yr Ymerodraeth Fysantaidd a Bwlgaria, nes i'r Ymerodraeth Otomanaidd gymeryd meddiant o'r ardal yn y 14g a dal gafael arni am bum canrif.

Thraciaid enwog
---------------

* Orpheus mewn mytholeg.
* Democritus athronydd a mathemategydd Groegaidd o Abdera, Thrace
* Protagoras athronydd Groegaidd o Abdera.
* Spartacus arweinydd gwrthryfel y caethweision yn erbyn Rhufain.
* Maximinus Thrax, Ymerawdwr Rhufeinig.

Llyfryddiaeth
-------------

* Hoddinott, R.F. *The Thracians*, 1981.
* Ilieva, Sonya, *Thracology*, 2001
Dramodydd ac actor Seisnig oedd **Thomas Heywood** (tua 1574 – 16 Awst 1641) a flodeuai yn ystod oes y theatr Elisabethaidd ac Iagoaidd.

Ni wyddys llawer am fywyd cynnar Heywood. Credir iddo hanu o Swydd Lincoln, ac astudiodd ym Mhrifysgol Caergrawnt, er nad oes cofnod ohono. Ysgrifennai i'r Lord Admiral's Men, cwmni theatr dan arweiniad Philip Henslowe, erbyn 1596, ac yn ddiweddarach bu'n un o ddramodwyr blaenllaw y Queen Anne's a'r Lady Elizabeth's Men yn chwaraedai'r Red Bull a'r Cockpit.

Honnodd Heywood ysgrifennu 220 o ddramâu, ond dim ond tua 30 ohonynt sydd yn goroesi heddiw. Y ddrama gartref oedd ei gryfder. Ymhlith ei weithiau gorau mae *A Woman Killed with Kindness* (perfformiwyd 1603, argraffwyd 1607), *The Fair Maid of the West* (argr. 1631). a *The English Traveller* (argr. 1633). Mae ei ddramâu amlwg eraill yn cynnwys *The Four Prentices of London* (perff. tua 1600, argr. 1615), a ddychanir yn *The Knight of the Burning Pestle* gan Francis Beaumont; *Edward IV* (dwy ran, 1599); *The Rape of Lucrece* (1608); *The Royal King and the Loyal Subject* (argr. 1637); *The Wise Woman of Hogsdon* (tua 1604, argr. 1638); ac o bosib *Fair Maid of the Exchange* (argr. 1607), o awduraeth ansicr. Yn *The Golden Age* (1611), *The Brazen Age* (1613), *The Silver Age* (1613), a *The Iron Age*(dwy ran, 1632) ceir dramateiddiad panoramaidd o fytholeg glasurol. Ystyrir *An Apology for Actors* (1612) yn grynodeb gwych o'r dadleuon traddodiadol o blaid y theatr, a cheir sawl anecdot da o fywyd theatraidd Oes Iago.

Cyhoeddodd Heywood hefyd farddoniaeth (gan gynnwys *The Hierarchy of the Blessed Angels*, 1635), cyfieithiadau, a phasiantau ar gyfer saith Sioe'r Arglwydd Faer. Ceir dwy ddrama, *The Captives* (1624) a *The Escape of Jupiter* (fersiwn erotig i raddau o'r *Golden* a *Silver Ages*) yn goroesi yn ei law ei hun.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Thomas Heywood. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 16 Hydref 2022.
2. 1 2 3  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1995), t. 466.
Amrywiad
Asana, neu osgo mewn ymarferion ioga yw **Tittibhasana** (Sansgrit: टिट्टिभासन *Ṭiṭṭibhāsana*) neu (**y Pry Tân**). Asana cydbwyso ydyw, gyda holl bwysau'r corff ar y breichiau, y garddyrnau a'r dwylo. Fe'i defnyddir mewn ymarferiadau ioga hatha ac ioga modern fel ymarfer corff.

Geirdarddiad
------------

*Daw enw'r ystum* hwn o Sansgrit: Ṭiṭṭibha, "pryfetach bach, pryf tân", ac *āsana*, "osgo'r corff" neu "siap".

Ceir geirdardd amgen mewn stori pâr o adar *Tittibha* oedd yn nythu ger y môr; ysgubodd y cefnfor eu hwyau, a chwynodd yr adar wrth Vishnu, gan ofyn am i'r wyau gael eu dychwelyd. Rhoddodd y duw y gorchymyn, a rhoddodd y môr yr wyau yn ôl. Dywedir bod effeithiolrwydd yr adar gwan bach yn cael ei ddefnyddio fel symbol o ioga, yn gallu goresgyn pŵer y byd.

Disgrifir a darlunnir yr asana yma yn nhestun y *Sritattvanidhi* yn y 19g fel Mālāsana. Ond mae'r enw hwn yn cael ei roi i asana tra gwahanol yn *Light on Yoga*.

Disgrifiad
----------

Disgrifir Tittibhasana yn *Light on Yoga* fel asana sy'n dilyn yr Yoganidrasana (Iogi'n Cysgu), ystum eistedd anodd gyda'r coesau wedi'u croesi y tu ôl i'r pen, sydd yng ngeiriau BKS Iyengar "yn gofyn am gryn ymarfer", trwy ddadgroesi'r fferau, ymestyn y coesau yn syth i fyny, a gwthio i lawr ar y dwylo i gydbwyso.

Dywedir bod yr ystum yn hybuu'r chakra manipura yn y plecsws solar.

Gweler hefyd
------------

* Bhujapidasana, ystum cydbwyso arall gyda'r coesau o flaen y corff

Llyfryddiaeth
-------------

* Iyengar, B. K. S. (1979) [1966]. *Light on Yoga: Yoga Dipika*. Unwin Paperbacks. ISBN 978-1855381667.
* Sjoman, Norman E. (1999). *The Yoga Tradition of the Mysore Palace*. Abhinav Publications. ISBN 81-7017-389-2.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Sell, Christina. "A Challenging Balance Pose: Tittibhasana (Firefly Pose)". Yoga International. Cyrchwyd 20 Ionawr 2019.
2. ↑  "Firefly Pose - Tittibhasana - Yoga Pose". 28 Awst 2007.
3. ↑  "Tittibhasana [A]". Ashtanga Yoga. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-04-18. Cyrchwyd 20 Ionawr 2019.
4. ↑  Sjoman 1999, t. 72.
5. ↑  Iyengar 1979.
6. ↑  "Tittibhasana". Yogapedia. Cyrchwyd 20 Ionawr 2019.
Gweinidog oedd **Thomas Johns** (26 Tachwedd 1836 – Medi 1914). Bu'n weinidog Capel Als, Llanelli, o 1869 hyd ei farwolaeth ym 1914.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd Thomas Johns yn Llanwrda, Sir Gaerfyrddin ar 26 Tachwedd 1836. Yn 13 oed fe'i dderbyniwyd yn aelod o gapel Tabor, Llanwrda, gan Thomas Jones, tad David Brynmor Jones. Cychwynodd bregethu yn 1858 a'r flwyddyn ganlynol aeth i Ysgol Llanymddyfri cyn hyfforddi i'r weinidogaeth yng Ngholeg Diwinyddol Aberhonddu. Roedd ei fugeiliaeth cyntaf yn Ebenezer, Sir Gaernarfon, adwaenir heddiw fel Deiniolen.

Gweinidogaeth yn Llanelli
-------------------------

Yn 1869, derbyniodd wahoddiad unfrydol i olynu David Rees yng Nghapel Als. Derbyniwyd y gwahoddiad a dyna gychwyn ar gysylltiad â Llanelli hyd ei farwolaeth.

Adeiladwyd ystafell ysgol yn gynnar yn ei fugeiliaeth, ac yn 1875 rhyddhawd grŵp o aelodau i ffurfio capel newydd yn Tabernacl Llanelli, a cyfrannwyd swm sylweddol gan Capel Als. Yn 1895, ail-adeiladwyd Capel Als ei hun ar gost o £5,000. Chwaraeodd Johns ran blaenllaw yn sefydlu Undeb Cynulleidfawyr Cymru, a daeth yn lywydd yn 1890.

Bywyd cyhoeddus
---------------

Roedd gweithgareddau Johns yn ymestyn tu allan i fywyd y capel, a daeth yn aelod blaenllaw o Fwrdd Ysgol Llanelli a Chyngor Sir Gaerfyrddin.

Bu farw Johns yn Medi 1914, yn fuan wedi cychwyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Un o'i weithredoedd cyhoeddus olaf oedd datgan ei gefnogaeth dros achos y rhyfel. Fe;i gladdwyd yn Mynwent Llanelli.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  "Dr Johns, Capel Als. Death of Famous Welsh Congregationalist Divine at Llanelly". Cambria Daily Leader. 19 Medi 1914. Cyrchwyd 14 Mai 2016.
2. ↑  "Cyfarfod Ymadawol y Parch T. Johns, Ebenezer, Llandinorwig". *Y Dydd*. 8 Tachwedd 1869. tt. 4–5. Cyrchwyd 16 Mai 2016.
3. 1 2 3 4  "Johns, Capel Als. Death of the Veteran Preacher". *Llanelly Star*. 19 Medi 1914. t. 1. Cyrchwyd 16 Mai 2016.
Hanesydd Rhufeinig oedd **Titus Livius** neu yn Gymraeg **Lifi** (tua 59 CC - 17 OC). Mae'n enwog am ei waith ar hanes Rhufain, *Ab Urbe Condita*, sy'n trafod hanes y ddinas o'i dechreuad, yn 753 CC yn ôl traddodiad, hyd at gyfnod Livius ei hun yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Augustus.

Ganed Livius yn Patavium yn nhalaith Gallia Cisalpina (Padova yn yr Eidal heddiw). Gwyddir iddo briodi a bod ganddo o leiaf ddau blentyn. Enillodd ffafr Augustus a bu'n diwtor i Claudius, a ddaeth yn ymerawdwr yn ddiweddarach. Bu farw yn Patavium.

Roedd *Ab Urbe Condita* yn cynnwys 142 llyfr, ond dim ond 35 o'r rhain sydd wedi goroesi, sef 1-10 a 21-45 (gyda rhannau ar goll o 40-45). Cafwyd hyd i rannau o rai o'r llyfrau eraill neu grynodebau ohonynt. Roedd y gwaith yn boblogaidd iawn o'r cychwyn, ac mae'r rhannau sydd wedi goroesi yn parhau'n boblogaidd, yn enwedig 1-10, sy'n trafod dyddiau cynnar Rhufain, a 21-30, sy'n rhoi hanes y rhyfel yn erbyn Hannibal.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [Livy].

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 99942145
* LCCN: n79015690
* ISNI: 0000 0001 2283 4055
* GND: 118573624
* SELIBR: 207917
* SUDOC: 026662019
* BNF: cb11886799m (data)
* BIBSYS: 90121378
* ULAN: 500404165
* NLA: 35309107
* NDL: 01085697
* NKC: jn19981001759
* The SBN id CFIV021177 is not valid.
* BNE: XX1131412
* CiNii: DA01827541

 |
Ffotograff gan John Dillwyn Llewelyn, 1852
Cymuned yn sir Abertawe yw **Penlle'r-gaer**, hefyd **Penllergaer**. Saif tua chwe milltir i'r gogledd-orllewin o ganol dinas Abertawe, a bron yn cyffwrdd Gorseinon. Mae'n agos at Gyffordd 47 o'r draffordd M4.

Daw'r enw o enw Plasdy Penlle'r-gaer, a oedd ar un adeg yn gartref i Lewis Weston Dillwyn a'i fab John Dillwyn-Llewelyn. Daeth y plasdy'n ddiweddarach yn bencadlys hen Gyngor Dosbarth Dyffryn Lliw, ac mae'n awr yn lleoliad swyddfeydd yn perthyn i Gyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot.

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 2,434.

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Penlle'r-gaer (pob oed) (2,868)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Penlle'r-gaer) (422)** |    | 15.3% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Penlle'r-gaer) (2357)** |    | 82.2% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Penlle'r-gaer) (427)** |    | 35.6% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
2. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
3. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Abertawe**

**Dinas**  

Abertawe
  
**Trefi**  

Casllwchwr  **·** Clydach  **·** Gorseinon  **·** Pontarddulais  **·** Treforys  **·** Tre-gŵyr
  
**Pentrefi**  

Burry Green  **·** Cadle  **·** Crofty  **·** Dyfnant  **·** Fforest-fach  **·** Garnswllt  **·** Y Gellifedw  **·** Y Glais  **·** Llandeilo Ferwallt  **·** Llanddewi  **·** Llangyfelach  **·** Llangynydd  **·** Llanilltud Gŵyr  **·** Llanmorlais  **·** Llanrhidian  **·** Llan-y-tair-mair  **·** Y Mwmbwls  **·** Nicholaston  **·** Oxwich  **·** Pen-clawdd  **·** Pengelli  **·** Pennard  **·** Pentre Poeth  **·** Pont-lliw  **·** Port Einon  **·** Reynoldston  **·** Rhosili  **·** Sgeti  **·** Y Crwys  **·** Ynysdawe  **·** Ynysforgan  **·** Ystumllwynarth
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Bermondsey a Hen Southwark** (Saesneg: *Bermondsey and Old Southwark*. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Bermondsey a Hen Southwark yn Llundain FwyafEtholaeth Bermondsey a Hen Southwark yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–2015: Simon Hughes (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: Neil Coyle (Llafur, wedyn Annibynnwr)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Actor a diddanwr oedd **Trefor Selway** (1931 – 25 Chwefror 2018). Roedd yn athro yn y 1950au ac yn yr 1980au daeth yn actor llawn amser.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd Selway ym Mhandy Tudur, Sir Conwy a magwyd yn ardal Penygroes. Astudiodd yng Ngholeg y Normal, Bangor.

Gyrfa
-----

Bu'n athro ac yna'n brifathro yn Eglwysbach, Ysgol Glanadda ym Mangor ac Ysgol Deganwy. Yn ystod y cyfnod yma roedd hefyd yn actio ar radio ac ar lwyfan.

Yn yr 1980au cynnar, aeth i weithio fel actor yn llawn amser. Bu'n cyflwyno'r rhaglen *Noson Lawen* ar y radio a cyflwynodd y rhifyn teledu cyntaf o'r gyfres *Noson Lawen* ar S4C.

Bywyd personol
--------------

Roedd yn briod a Liz ac roedd ganddynt ddau o blant, Alwen ac Owain a berfformiodd fel deuawd yn y 1960au. Bu farw Owain Selway ar 16 Rhagfyr 2005 wedi tân difrifol yn ei dŷ yn Eglwysbach. Fe'i achubwyd o ystafell wely gan swyddogion tân ac fe'i gludwyd i Ysbyty Glan Clwyd lle bu farw yn ddiweddarach. Roedd hyn yn dilyn tân yn ei dŷ yn Eglwysbach.

Roedd wedi bod yn dioddef o glefyd lymffoma a bu farw yn yr ysbyty yn 86 oed.

Gwaith
------

### Teledu

* *Dawn Dweud* - perfformiwr ar y sioe adloniant (1985–1989)
* *Breian* - comedi sefyllfa (1989–1990)
* *Porc Peis Bach*
* *Yr Heliwr* (1991)
* *Paradwys Ffŵl* (1993)
* *Y Palmant Aur* fel William Jones (1996–1997)
* *Hafod Haidd* fel Evan (1998–1999)

### Ffilm

* *Stormydd Awst* (1988)
* *Wild Justice* fel Samuel Hughes (1994)
* *Y Mynydd Grug* (1997)
* *Oed yr Addewid* (2002)

Dolenni allanol
---------------

* Trefor Selway ar wefan Internet Movie Database

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Yr actor Trefor Selway wedi marw yn 86 oed*  , BBC Cymru Fyw, 25 Chwefror 2018.
2. ↑  Cofnod FreeBMD
3. ↑  *"Dim ond gwenu a chwerthin" wrth feddwl am Trefor Selway*  , Golwg360, 25 Chwefror 2018.
4. ↑  *Teyrngedau i’r actor Trefor Selway*  , Golwg360, 25 Chwefror 2018.