Capel yr Annibynwyr wedi'i godi mewn dull clasurol, Eidalaidd ydy **Tŷ Glyn Dŵr**, sydd bellach yn dŷ annedd. Saif mewn stryd o'r un enw (Heol Glyn Dŵr) yn Nhrefynwy, Sir Fynwy, de-ddwyrain Cymru. Mae Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru yn disgrifio'r adeilad fel "*a chapel of exceptional sophistication and elaboration of design and one of the earliest Italianate chapels in Wales*". Enwyd y tŷ Fictoraidd hwn ar ôl y Tywysog Owain Glyn Dŵr.

Hanes
-----

### Y cefndir

Credir mai Annibynnwr cyntaf Cymru oedd John Penri, Piwritan o Frycheiniog a ddienyddiwyd yn 1593 am herio’r drefn eglwysig, ond tua chanol yr 17g y dechreuodd Piwritaniaeth fwrw ei gwreiddiau yng Nghymru. Corfforwyd yr eglwys gynulleidfaol gyntaf ar dir Cymru yn eglwys blwyf Llanfaches, Sir Fynwy, yn Nhachwedd 1639. Cyfarfu’r gynulleidfa fechan honno o dan weinidogaeth Walter Cradoc, Piwritan dysgedig o Fynwy, ac yn ôl atgofion ei gyd-Biwritaniaid, Morgan Llwyd o Wynedd a William Erbury, yr oedd yno gymdeithas wresog, seiadau brwd a chanu salmau nwyfus. Byrhoedlog fu'r sefyllfa hynny. Ym 1642, dechreuodd Rhyfeloedd Cartref Lloegr rhwng Siarl I a’i Senedd, a chan mai gyda’r brenin yr oedd cydymdeimlad y rhelyw o bobl Cymru, bu’n rhaid i nifer o’r Piwritaniaid ffoi i Loegr.

### Annibynwyr Trefynwy

Roedd yr Annibynwyr wedi bod yn addoli yn Gât Dixton hyd at 1822, pan symudasant hwy i Heol y Santes Fair, i adeilad a alwyd yn Dŷ'r Dyffryn. Ym 1844 codwyd eu pac a symudwyd eto i Heol Glyn Dŵr. Aelodau'r capel hwn oedd y dinasyddion cyfoethocaf yn y dref ac yn ail hanner y 19g fe ddechreuasant hwy hefyd gymryd rhan flaenllaw iawn yn gymdeithasol yn enwedig yn niwylliant y gymdeithas e.e. yn eisteddfod y dref. Roedd cyfoeth yr aelodau i'w weld yng ngwaith cywrain a chelfyddyd *facade* y capel. Mae yma hefyd nifer o ffenestri coffa, lliwgar iawn, sy'n brawf o'u cyfoeth. Gwnaed y ffenestri hyn gan y brodyr Camm o Smethwick.

### Yr adeilad

Codwyd y capel yn 1843-44 gan ddilyn cynlluniau'r pensaer William Armstrong o Fryste (sef Pont Caerodor). Diffinnir y brif ystafell gan golofnau Corinthaidd enfawr. Mae'n fersiwn llai o adeilad tebyg a godwyd gan Armstrong ym Mryste, sef Capel Brunswick. Cofrestrwyd yr adeilad fel Gradd II\* yn Hydref 1965. Bu bron yn adfail am gyfnod, hyd nes y derbyniodd y perchennog nawdd gan Gadw i'w adfer, yn 2002.

Gweler hefyd
------------

* Wicipedia:Pedia Trefynwy
* Llwybr Treftadaeth Trefynwy
* Pont Trefynwy

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  The Buildings of Wales: Gwent/Monmouthshire, page 409
2. 1 2  [ RCAHMW: Glendower House, Monmouth; Gwefan Coflein]. Cyrchwyd 26 Ionawr 2012
3. ↑  Keith Kissack, *Nonconformity in Monmouth* Archifwyd 2015-02-12 yn y Peiriant Wayback. Capel: The Chapels Heritage Society Newsletter, rhif 29, 1997
4. ↑  ""T W Camm, Stained Glass Artist, Smethwick" ar blackcountryhistory.org". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-02-20. Cyrchwyd 2012-04-14.
5. ↑  John Newman, *The Buildings of Wales: Gwent/Monmouthshire*, tud. 399
6. ↑  Good Stuff IT Services (1965-10-27). "Glendower House - Monmouth - Monmouthshire - Wales". British Listed Buildings. Cyrchwyd 2012-01-26.

* J. Newman, *The Buildings of Wales: Gwent/Monmouthshire* (Penguin Books, 2000)