Mae **Treowen** (neu **Tre-owen** ) yn dŷ a adeiladwyd ar ddechrau'r 17g yn Sir Fynwy, Cymru, a ystyrir fel "y tŷ bonedd pwysicaf (o'i ddyddiad) yn y sir".

Mae wedi'i leoli yng nghefn gwlad, ym mhlwyf Llanwarw, tua ½ milltir (1 km) i'r gogledd-ddwyrain o bentref Llanddingad, a 3 milltir i'r de-orllewin o Fynwy. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I, ac, ar ôl cael ei ddefnyddio fel ffermdy am dair canrif, mae bellach yn lleoliad cynadleddau a digwyddiadau a dyma leoliad Ŵyl flynyddol Gerdd Siambr Dyffryn Gwy.

Hanes
-----


There is something very moving about the distant view of Treowen, rising suddenly, high and lonely, out of the fields. It has no park, for it has been a farm since the 17th century, but the lack of elaborate setting suits its character. It is not a sophisticated building but strong, massive and generous. The depredations of time and fallen fortune have removed a good deal, but nothing has been added: everything that is there is genuine, unaltered work of its age. - Mark Girouard, 1960

 
 Adeiladwyd y tŷ tua 1623–27 ar gyfer William Jones, ar safle adeilad o'r 15g. Bu Jones yn Aelod Seneddol dros Sir Fynwy yn am gyfnod byr yn 1614, a bu'n Uchel Siryf Sir Fynwy yn 1615. Yn ddiweddarach, etifeddodd ffortiwn gan ei ewythr, masnachwr yn Llundain.

Symudodd y teulu Jones o'r tŷ yn y 1670au, a'i roi ar osod fel ffermdy. Ni addaswyd yr adeilad ei hun lawer, heblaw am gael gwared â llawr uchaf ar flaen yr adeilad yn y 18g.   Gwerthwyd y tŷ i'r tenantiaid meddiannol ym 1945, a pharhawyd i'w ddefnyddio fel ffermdy tan 1993. Yn 1960, disgrifiodd yr hanesydd pensaernïol Mark Girouard y tŷ mewn erthygl yn *Country Life* (gweler y blwch dyfynnu). Mae gerddi'r tŷ yn cynnwys olion gardd Duduraidd, gan gynnwys clawdd hirsgwar ar ochr ogleddol y tŷ, rhodfa a phyllau pysgod addurnol.

Mae'r tŷ bellach yn cael ei ddefnyddio fel canolfan ar gyfer cynadleddau a gwyliau, ac fel lleoliad ar gyfer priodasau ac achlysuron eraill. Fe'i ddefnyddiwyd hefyd ar gyfer ffilmio rhaglenni teledu, gan gynnwys *Doctor Who*. Mae Treowen yn gartref i Ŵyl Gerddoriaeth Siambr Dyffryn Gwy, a gynhelir yn flynyddol ym mis Ionawr a mis Gorffennaf.

Pensaernïaeth a disgrifiad
--------------------------

Mae'r hanesydd pensaernïol John Newman yn ystyried Treowen fel y "tŷ bonedd pwysicaf o'r 17eg ganrif" yn Sir Fynwy.  Mae wedi'i adeiladu i gynllun pentwr dwbl  ac o Hen Dywodfaen Coch Coch, gyda blociau carreg lliw caramel a naddiad tywodfaen werdd o Pen-y-bont ar Ogwr. Roedd y tŷ yn fawr iawn yn ôl safonau lleol yr oes, gyda golygfeydd helaeth. Ysgrifennodd Newman "pan adeiladwyd y tŷ yn wreiddiol, mae'n rhaid bod ei uchder wedi bod yr un mor frawychus a'i ddyluniad ailadroddus".  Newidiwyd y ffasâd diaddurn gwreiddiol yn gynnar yn ei hanes trwy ychwanegu cyntedd, gyda "rhagwedd glasurol o ddiffyg coethder",  ac arfbais Jones.

Y tu mewn i'r tŷ, mae'r ystafelloedd ar y llawr gwaelod yn codi i uchder o 17 troedfedd. Mae yna ystafell banel derw gyda nenfwd plastr a lle tân Jacobeaidd, a grisiau mawreddog gyda 72 gris. Dyma'r grisiau ffynnon agored cynharaf y gellir eu cofnodi ar gyfer Sir Fynwy.  Yn wreiddiol, roedd y neuadd fawr, neu wledda hon, yn dal "sgrin wedi'i cherfio'n hardd" ond mae'r hynefydd o Sir Fynwy, Joseph Bradney, yn ei aml-gyfrol *A History of Monmouthshire from the Coming of the Normans into Wales down to the Present Time*, yn cofnodi bod y sgrin wedi'i symud i Lys Llanarth, eiddo arall teulu Herbert, ym 1898.  Ysgrifennod Newman, yn 2000, fod y sgrin "yn debygol o gael ei dychwelyd",  safbwynt oedd yn adleisio barn Fred Hando, a ysgrifennodd 30 mlynedd ynghynt; "trosglwyddwyd y sgrin dderw dyddiedig 1627 o Dreowen lle, yn fy marn i, byddai'n cymryd ei lle'n well". 

Yn ei astudiaeth, *Houses of the Welsh Countryside*, (cyhoeddwyd 1975, ail argraffiad 1988), mae Peter Smith yn datgan bod Treowen "yn adeilad godidog iawn".  Disgrifiodd Tyerman a Warner, yn astudiaeth aml-gyfrol Arthur Mee *The King's England*, ei fod yn "un o'r tai gorau yn Sir Fynwy".  Mae Treowen yn adeilad rhestredig Gradd I.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  History, at Treowen website Archifwyd 2007-10-21 yn y Peiriant Wayback.. Accessed 2 February 2012
2. 1 2  Tre-Owen at British Listed Buildings. Accessed 2 February 2012
3. 1 2 3 4 5 6  Newman 2000.
4. ↑  Treowen garden at RCAHMW Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.. Accessed 3 February 2012
5. ↑  Treowen website. Accessed 2 February 2012
6. ↑  "Wye Valley Chamber Music". wyevalleyfestival.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-09-26. Cyrchwyd 14 April 2017.
7. 1 2  Smith 1988.
8. 1 2  "Listed Buildings - Full Report - HeritageBill Cadw Assets - Reports". Cadwpublic-api.azurewebsites.net. 2001-09-27. Cyrchwyd 2017-08-30.
9. ↑  Bradney 1991.
10. ↑  Hando 1964.
11. ↑  Tyerman & Warner 1951.

Ffynonellau
-----------

* Bradney, Joseph (1991). *A History of Monmouthshire: The Hundred of Skenfrith, Volume 1 Part 1*. Academy Books. ISBN 1873361092. OCLC 669714197.
* Hando, Fred (1964). *Here and There in Monmouthshire*. Newport: R.H.Johns Ltd. OCLC 30295639.
* Newman, John (2000). *Gwent/Monmouthshire*. The Buildings of Wales. London: Penguin. ISBN 0-14-071053-1.
* Smith, Peter (1988). *Houses of the Welsh Countryside*. London: Her Majesty's Stationery Office. ISBN 9-78011-300012-8.
* Tyerman, Hugo; Warner, Sydney (1951). Arthur Mee (gol.). *Monmouthshire*. The King's England. London: Hodder and Staughton. OCLC 764861.

Dolenni allanol
---------------

* Treowen yn y Comisiwn Brenhinol ar Henebion a Hynafol Cymru Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.