recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Engrafiad gan Albert Dürer o *Sant Sierôm yn ei Fyfyrgell* (1514).
Proses brintio drwy endorri'r ddelwedd gyda phwyntil torri (o'r enw biwrin) ar wyneb metel, copr gan amlaf, yw **engrafio** neu **engrafu**. Gelwir y broses weithiau'n **llin-engrafio**, gan ei bod ond yn ailgynhyrchu marciau llinellog, er y gellir creu awgrym o arlliw a graddliw drwy dechnegau megis tynnu llinellau cyfochrog, croeslinellau, a smotiau mân.

Gelwir proses debyg, sy'n defnyddio asid i endorri'r ddelwedd ar wyneb metel, yn ysgythru.

Hanes
-----

Dyfeisiwyd llin-engrafio yn y Rheindir ac yng ngogledd yr Eidal tua'r un pryd, yng nghanol y 15g. Gofaint aur oedd yr engrafwyr Almaenig cyntaf, a llofnodasant eu gwaith gyda blaenlythrennau eu henwau neu ffugenwau. Yr engrafwr cyntaf o'r Almaen yr ydym yn gwybod amdano'i fywyd yw'r gof aur a phaentiwr Martin Schongauer. Yn yr Eidal, mi oedd yr engrafwyr yn ofaint aur a hefyd yn weithwyr metel nielo. Un o'r cyntaf oedd Maso Finiguerra o Fflorens. Yn fuan cofleidiwyd dulliau engrafio gan baentwyr Eidalaidd, megis Andrea Mantegna ac Antonio Pollaiuolo. Erbyn yr 16g, ailgynhyrchu paentiadau oedd prif ddiben yr engrafwyr yn yr Eidal, ac yn wir mae meistr enwocaf y grefft o'r wlad honno, Marcantonio Raimondi yn adnabyddus yn bennaf am ei gopïau o baentiadau Raffael.

Y tu hwnt i'r Eidal, ymledodd dulliau engrafio ar draws y gwledydd Almaeneg, y Gwledydd Isel, a mannau eraill yng Ngogledd Ewrop. Ymhlith meistri'r grefft yn y 16g oedd Albrecht Dürer ac Hendrik Goltzius. Yn yr 17g a'r 18g datblygwyd technegau dotweithio ac engrafio creon, hynny yw britho'r wyneb metel gyda rhiciau mân. Dyfeisiwyd mesotintio yn yr 17g gan Ludwig von Siegen. Adferwyd yr hen lin-engrafio yn yr 20g gan yr arlunydd Ffrengig Jacques Villon a'r Saeson Eric Gill a Stanley William Hayter.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Engraving. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 8 Chwefror 2019.
**Englynion y Beddau** yw'r enw traddodiadol a roddir ar gasgliad o englynion sy'n ymwneud â lleoliad beddau hen arwyr Cymreig. Ceir y testun hynaf a helaethaf yn Llyfr Du Caerfyrddin. Mae englynion eraill sy'n perthyn i'r gyfres i'w cael ar wasgar mewn testunau eraill. Amcangyfrifir fod casgliad y Llyfr Du yn dyddio o'r nawfed neu'r ddegfed ganrif ac felly'n perthyn i lenyddiaeth Canu'r Bwlch. Diau fod englynion eraill yn cael eu hychwanegu i'r traddodiad o bryd i'w gilydd.

Mae'r englynion yn cyfuno lleoliad (yn aml yn amwys) beddau arwyr (gelwir y *genre* yn Llên enwau lleoedd) â rhestri o arwyr. Mae'r cyfeiriadau'n foel ond awgrymiadol a hynod Geltaidd eu naws; ceir rhestrau cyffelyb yn y traddodiad Gwyddeleg yn ogystal. Mae beddau'r arwyr yn tueddu i gael eu cysylltu a mannau claddu hynafol, fel twmpathau a chromlechi, neu lleoliadau anghysbell, amhendant, fel bryn uwch tonnau'r môr.

Dyma enghraifft o un o'r englynion, sy'n sôn am feddau Tydai Tad Awen a Dylan, mab Arianrhod ym Mhedair Cainc y Mabinogi:

Bedd Tydai Tad Awen,  

yng ngodir Bryn Aren.  

Yn ydd wna ton tolo,  

Bedd Dylan Llan Beuno.

Er eu symlrwydd cymharol ddiaddurn mae'r englynion yn delynegol iawn, yn arbennig o'u darllen fel cyfres, ac yn cynnwys rhai o'r disgrifiadau gorau o natur yn y canu cynnar.

Llyfryddiaeth
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Englynion y Beddau** |

### Y testun

* A.O.H. Jarman (gol.), *Llyfr Du Caerfyrddin* (Caerdydd, 1982)
* Jones, Thomas (gol.). "The Black Book of Carmarthen 'Stanzas of the Graves'." *Proceedings of the British Academy* 53 (1967). tt. 97–137. dolen Archifwyd 2011-07-16 yn y Peiriant Wayback..

### Astudiaethau

* Rowland, Jenny. *Early Welsh Saga Poetry: a Study and Edition of the Englynion*. Caergrawnt, 1990.
* Sims-Williams, Patrick. "The Early Welsh Arthurian Poems", yn *The Arthur of the Welsh: The Arthurian Legend in Medieval Welsh Literature*, gol. Rachel Bromwich, et al. Caerdydd, 1991. tt. 33-71.
Peilon a cheblau 400 kV yn Swydd Gaer
Y trydan a gynhyrchwyd ac a ddosbarthwyd gan y grid rhwng 1920 a 2014
Rhwydwaith dargludo trydan foltedd uchel yw'r **Grid Trydan Cenedlaethol**. Mae'n cysylltu gorsafoedd ynni ac is-orsafoedd trydan i'r defnyddiwr yn yr Alban, Cymru a Lloegr. Ceir cysylltiadau o dan y môr i ogledd Iwerddon (*HVDC Moyle*), Gweriniaeth Iwerddon (*EirGrid*), Ynys Manaw (*Isle of Man to England Interconnector*) a Ffrainc (*HVDC Cross-Channel*).

Pan ddad-genedlaetholwyd y Bwrdd Trydan Canolog yn 1990, trosglwyddwyd ei perchnogaeth y Grid Cenedlaethol i'r *National Grid Company plc*, a newididodd ei enw'n ddiweddarach i *National Grid Transco*, ac wedyn i *National Grid plc*. Holltwyd y grid yn ddau yn yr Alban: un i dde a chanol yr Alban (*SP Energy Networks*, un o isgwmniau *Scottish Power*) a'r llall i ogledd yr Alban (*SSE plc*); o ran gweinyddu a goruchwylio, mae'r *National Grid plc* yn gyfrifol am yr Alban a gweddill gwledydd Prydain.

Rheolaeth
---------

Mae rhan Cymru a Lloegr o'r grid yn cael ei rheoli gan Ganolfan Rheoli'r Grid Cenedlaethol yn 'St Catherine's Lodge', Sindlesham, Wokingham yn Berkshire.

Symudiad y trydan
-----------------

Mae'r diagram isod yn dangos rhwydwaith dosbarthu trydan sy'n debyg i'r grid cenedlaethol.

Egni cinetig sydd ei angen i greu trydan. Y ffordd fwyaf effeithlon o gynhyrchu egni cinetig ar hyn o bryd yw i wresogi dŵr i greu ager sydd wedyn yn gyrru tyrbin. Wrth i tua 25,000 V o drydan adael y pŵerdŷ neu'r felin wynt mae'n troi'r foltedd i tua 400,000 V (400 kV) ar y peilonau uwchben oherwydd mae foltedd uchel yn lleihau'r cerrynt ac felly mae yna lai o wres yn cael ei golli. Mae 'newidydd gostwng' yn newid y foltedd i lawr i 230 V yn nes at gartrefi'r cwsmeriad.

Mae'r folteddau yn amrywio o wlad i wlad; yng ngwledydd Prydain mae oddeutu 240v.

Cymru
-----

Yng Nghymru mae'r grid dosbarthu trydan wedi cyrraedd ei uchafswm mewn rhai mannau o gefn gwlad, gyda nifer o gwmniau creu trydan yn cael eu gwrthod. Yn ôl Chris Blake, Cyfarwyddwr Cymoedd Gwyrdd, "Mae rhannau maith o ganolbarth a gorllewin Cymru a llefydd fel Dyfnaint a Chernyw a Gwlad yr Haf i bob pwrpas ar gau i adfywiad ynni adnewyddol am fod y grid yn llawn".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Digest of UK energy statistics: 60th Anniversary Report". Cyrchwyd 16 Rhagfyr 2013.
2. ↑  "Agenda 22 May 2007" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2010-11-03. Cyrchwyd 3 Tachwedd 2010.
3. ↑  "NETA Despatch Instruction Guide" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2010-11-03. Cyrchwyd 3 Tachwedd 2010.
4. ↑  Golwg tud 4; Cyfrol 27 Rhif 42; 2 Gorffennaf 2015
Mae **Griff Rowland** (ganwyd 12 Gorffennaf 1969) yn gyfarwyddwr drama o Gymru sy'n gweithio ar sioeau teledu gan gynnwys *Y Gwyll*, *Holby City*, *Coronation Street* a *Hollyoaks*.

Ganwyd a magwyd Gruffudd Rowland Williams ym Mangor, yn fab i'r athrawes Beryl Stafford Williams a'r hanesydd J. Gwynn Williams. Aeth i Ysgol Tryfan.

Roedd yn gyfarwyddwr ar *Coronation Street* rhwng Medi 2010 a Mehefin 2014, gan gyfrannu 62 pennod gan gynnwys un bennod ddwbl.

Yn enedigol o Gymru, mae wedi bod yn gyflwynydd i S4C ac wedi cynhyrchu a chyfarwyddo *Doctor Who Confidential* ar gyfer y BBC. Mae hefyd wedi cyfarwyddo *Wizards vs Aliens*, *Ruth Jones’ Christmas Cracker*, *Beryl, Cheryl a Meryl*, *Cowbois ac Injans*, *Pobol y Cwm*, *Hollyoaks*, *Holby City* a rhaglenni dogfen gan gynnwys Miami West Wales, Hardeep Singh Kholi yn yr Eisteddfod Genedlaethol ac A Taste of Hay.

Yn 2013 cyhoeddodd nofel ddigrif *The Search for Mister Lloyd* gan enill Wobr Tir Na N-Og amdano yn 2016.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "www.gwales.com - 9790000000000, 0". *www.gwales.com*. Cyrchwyd 2020-01-10.
2. ↑  (Saesneg) Griff Rowland Wins Tir na n-Og for Children and Young Adult Books.  Mai 2016).
3. ↑  "Nabod yr Awdur - Cyngor Llyfrau". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-01-11. Cyrchwyd 2020-01-11.
4. ↑  "'The Search For Mister Lloyd' announced as winner of 2016 Tir na n-Og Award". *News Powered by Cision*. Cyrchwyd 2020-01-11.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 11155189883582131152

 |
Roedd **Gino Bechi** (16 Hydref 1913 - 2 Chwefror 1993) yn ganwr opera bariton o'r Eidal. Ganwyd Bechi yn Fflorens. Astudiodd canu yn Fflorens o dan hyfforddiant Raul Frazzi a Di Giorgi. Fe wnaeth ei ymddangosiad proffesiynol cyntaf yn Empoli, Toscana ym 1936 yn chware rhan Germont yn *La traviata*, Verdi.

Bu'n canu'n rheolaidd yn Rhufain rhwng 1938 a 1952 ac yn La Scala rhwng 1939 a 1953, gan gynnwys canu cymeriad y teitl yn Nabucco wrth i La Scala ail agor ym 1946 wedi'r Ail Ryfel Byd. Sefydlodd ei hun fel y bariton dramatig mwyaf flaenllaw yn yr Eidaleg, yn enwedig yn operâu Verdi. Roedd ei rolau hefyd yn cynnwys Gérard, Scarpia, Jack Rance, Tonio a Hamlet. Yn Llundain, fe ymddangosodd gyda chwmni La Scala yn y Tŷ Opera Brenhinol, Covent Garden ym 1950 fel Iago a Falstaff, ac yn Drury Lane fel William Tell ym 1958. Roedd yn canu yn y premières o *Rocca* gan Monte Ivnor ym 1939 yn Rhufain a *Don Juan de Manara* gan Franco Alfano yn Fflorens ym 1941. Parhaodd Bechi i ganu hyd 1961, pan ymddangosodd fel Falstaff yn Siena ac yn *Barbwr Sevilla* yn Adria.

Bu farw yn Fflorens yn 79 mlwydd oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *The Great Book of Opera Singers*, gol. Laura Macy (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2008), t.33
2. ↑  Independent 16 Chwefror 1993 - Obituary: Gino Bechi Archifwyd 2017-10-07 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 30 Hydref 2018

Dolenni allanol
---------------

* Fideo YouTube o Gino Bechi yn canu Can y Toreador o *Carmen*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 7576342
* LCCN: no92004465
* ISNI: 0000 0000 5919 4955
* GND: 118917838
* SUDOC: 224390155
* BNF: cb13924349p (data)
* BIBSYS: 5058285
* NKC: xx0240963
* The SBN id TO0V255154 is not valid.
* BNE: XX1017365
* CiNii: DA13249872

 |
**Dysgu** **peirianyddol** yw'r astudiaeth wyddonol o algorithmau a modelau ystadegol sy'n cael eu defnyddio gan systemau cyfrifiadurol i gyflawni tasg benodol, gan ddibynnu ar batrymau a chasgliadau yn lle cyfarwyddiadau penodol. Mae'n cael ei weld fel is-set o ddeallusrwydd artiffisial.

Mae algorithmau dysgu peirianyddol yn adeiladu model mathemategol o ddata sampl a elwir yn "ddata hyfforddi "er mwyn gwneud rhagfynegiadau neu benderfyniadau heb fod wedi'u rhaglennu'n benodol i gyflawni'r dasg. Defnyddir yr algorithmau hyn mewn amrywiaeth eang o gymwysiadau, fel hidlo e-bost a golwg gyfrifiadurol, lle nad yw'n ddichonol i ddatblygu algorithm o gyfarwyddiadau penodol ar gyfer cyflawni'r dasg.

Ceir cysylltiad agos rhwng dysgu peirianyddol ac ystadegaeth gyfrifiadol, sy'n canolbwyntio ar wneud rhagfynegiadau gan ddefnyddio cyfrifiaduron.

Mae'r astudiaeth o optimeiddio mathemategol yn cyflwyno dulliau, theori a meysydd cymhwyso i faes dysgu peirianyddol.

Mae cloddio data yn faes astudiaeth o fewn i ddysgu peirianyddol, ac mae'n canolbwyntio ar ddadansoddi data archwiliadol trwy ddysgu heb oruchwyliaeth.

Yn ei gymhwysiad ar draws problemau busnes, cyfeirir at ddysgu peirianyddol hefyd fel 'dadansoddi rhagfynegol'.

Cyfeiriadau
-----------

1. Bishop, C. M. (2006), *Pattern Recognition and Machine Learning*, Springer, ISBN 978-0-387-31073-2
2. ↑  Machine learning and pattern recognition "can be viewed as two facets of the same field."
3. ↑  Friedman, Jerome H. (1998). "Data Mining and Statistics: What's the connection?". *Computing Science and Statistics* **29** (1): 3–9.
Ffermwr a bardd o Gymro oedd **Emyr Jones** (1 Ebrill 1932 – 16 Ebrill 2018) a adwaenid fel **Emyr Oernant**.

Cafodd ei fagu yn Llwyncelyn ger Aberaeron cyn i'w deulu symud i fferm Oernant ar gyrion Aberteifi, pan oedd yn ei arddegau. Bu'n ffermio yno gyda'i fab Richard hyd ei farwolaeth.

Mynychodd ddosbarthiadau cerdd dafod T. Llew Jones. Un o'i gyd-aelodau yn y gwersi yn yr 1980au oedd Ceri Wyn Jones, a ddywedodd amdano "…mi synhwyrais yn syth fod hwn yn ddyn ffraeth a galluog, a chanddo ffordd wreiddiol – a digyfaddawd – o fynd at ei bethau,".

Daeth yn enw cyfarwydd fel aelod o dîm Tan-y-groes – un o dimau gwreiddiol cyfres radio *Talwrn y Beirdd* ddiwedd y 1970au. Ymfalchiodd fod ei dîm wedi dod yn Bencampwyr y Talwrn yn 1997.

Roedd yn briod a Mary Emily Jones a fu farw yn 76 mlwydd oed ar 4 Medi 2010. Roedd ganddynt ddau o blant, Elin a Richard.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Tanygroes v Y Glêr. BBC Cymru Fyw. Adalwyd ar 18 Ebrill 2018.
2. ↑  *Y bardd Emyr Oernant Jones wedi marw'n 86 oed*  , BBC Cymru Fyw, 18 Ebrill 2018.
3. ↑  *Meuryn y Talwrn yn cofio "cymeriad unigryw"*  , Golwg360, 18 Ebrill 2018.
4. ↑  *Marw’r bardd a’r ffermwr, Emyr Oernant*  , Golwg360, 18 Ebrill 2018.
5. ↑   MARY JONES : Obituary. Media Wales (8 Medi 2010). Adalwyd ar 18 Ebrill 2018.
***Emyn yr Undeb Sofietaidd*** (Rwseg : Гимн Советского Союза ; ***Guimn Sovietskovo Soïouza***) oedd anthem genedlaethol yr Undeb Sofietaidd o 15 Mawrth 1944, pan ddisodlodd yr *Internationale*, hyd at gwymp yr undeb yn 1991. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Alexandr Alexandrov a'r geiriau gan Sergueï Mikhalkov.

Geiriau
-------

Perfformiad gan Gôr y Fyddin Goch
 **Cyfieithwch y geiriau i'r gân hon.**   
**Please translate the lyrics of this song.**  
**Por favor traduzca la letra de esta canción.**  
**Merci de traduire les paroles de cette chanson.**  
**Mar plij treiñ an gerioù a mañ kan.**  

Helpwch os gallwch chi siarad Cymraeg da.

Ceir dau fersiwn o eiriau'r anthem, o 1944 a 1977. Newidiodd Sergueï Mikhalkov y geiriau yn 1977 er mwyn cael gwared o gyfeiriad canmoliaethus at Stalin. Rhoddir isod geiriau Rwseg (trawslythreniad) fersiwn 1977.

1.
Soiuz neruiximi respublik svobodnikh
Splotila naveki velikaya Rus!
Da jravstvuiet sozdanni volei narodov
Iedini, moguchi Sovetsky Soyuz!
Cytgan
Slavsia, Otetxestvo naxe svobodnoie,
Drujbi narodov nadiojni oplot,
Partiia Lenina — sila narodnaia
Nas k torjestvu kommunizma vediot!
2.
Skvoz grozi siialo nam solntse svobodi,
I Lenin veliki nam put ozaril,
Na pravoie delo on podnial narodi,
Na trud i na podvigi nas vdokhnovil!
Cytgan
3.
V pobede bessmertnikh idei kommunizma
Mi vidim griadusxeie nashei strani,
I krasnomu znameni slavnoi ottxizni
Mi budem vsegda bezzavetno verni!
Cytgan

Gweler hefyd
------------

* *Gimn Rossiyskoy Federatsii*
Fforiwr a milwr Sbaenaidd oedd **Francisco de Orellana** (1511 – 1546). Ef oedd y cyntaf i deithio ar hyd Afon Amazonas, ac ef a roddodd ei henw iddi. Ef hefyd a sefydlodd ddinas Guayaquil.

Ganed Orellana yn Trujillo yn Extremadura yn 1511. Roedd yn gyfaill i deulu Francisco Pizarro, ac efallai'n perthyn iddynt. Teithiodd i'r America pan oedd yn ieuanc, gan wasanaethu yn Nicaragwa. Yn 1535 daeth a milwyr i atgyfnerthu Pizzaro yn ei ymgyrchoedd ym Mheriw; collodd lygad yn un o'r brwydrau.

Yn 1540, trefnodd Gonzalo Pizarro, brawd Francisco Pizarro, ymgyrch tua'r dwyrain gydag Orellana fel dirprwy. Wedi croesi'r Andes, adeiladodd Pizarro ac Orellana long hwyliau, y *San Pedro*, i deithio ar afonydd Coca a Napo. Yn Chwefror 1542) cytunwyd y byddai Orellana yn mynd i lawr yr afon yn y llong gyda tua 50 o ddynion i chwilio am fwyd. Ni allai Orellana ddychwelyd i fyny'r afon yn erbyn y llif, felly gyrroedd negeseuwyr i hysbysu Pizarro a ac adeiladodd long arall, y *Victoria*. Wedi taith o 4800 km mewn chwe mis, cyrhaeddodd aber yr Amazonas ar (26 Awst 1542), cyn hwylio tua'r gogledd i'r trefedigaethau Sbaenig.

Bu farw Orellana wrth fforio'r ardaloedd hyn ymhellach ym mis Tachwedd 1546.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 71359821
* LCCN: n85092981
* ISNI: 0000 0000 5193 0719
* GND: 12191948X
* SELIBR: 174644
* SUDOC: 137157878
* BNF: cb12337555x (data)
* NKC: jo20211117337
* BNE: XX889307

 |
Papur newydd myfyrwyr Prifysgol Caerdydd yw ***Gair rhydd***. Mae'n gyhoeddiad wythnosol, maint tabloid sydd yn rhad ac am ddim. Fe'i sefydlwyd ym 1972 ac fe'i olygir gan swyddog sabothol llawn amser yr Undeb Myfyrwyr. Mae adrannau'r papur yn cynnwys: Newyddion, Newyddion Bydol, Iechyd, Gwyddoniaeth, Swyddi ac Arian, Gwleidyddiaeth, Chwaraeon, Erthygl Olygyddol a Barn, colofnydd neu ddwy, tudalen "Problem" gwatwarus, 'Five minute Fun' (posau), ac amserlenni teledu. Ysgrifennir y papur yn Saesneg, ond mae yna adran fechan (fel arfer nid mwy na dwy dudalen) Cymraeg o'r enw Taf-Od.

Etholwyd y golygydd cyntaf i gael ei dalu, Meirion Jones (nawr ar y rhaglen BBC *Newsnight*), ym 1980.

Yn 2003, dechreuodd *gair rhydd* cylchgrawn pythefnosol o'r enw *Quench*, a enillodd "Student Publication of the Year 2005" yn yr EMAP Fanzine Awards.

Y golygyddyion cyfredol yw Tom Eden a'r dirprwy yw Michael O'Connell-Davidson (2014-2015).

Adeg Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018, cyhoeddwyd rhifyn yn gyfan gwbl yn Gymraeg am y tro cyntaf.

Gwobrwyon
---------

Mae *gair rhydd* wedi ennill nifer o wobrau cyfryngau myfyrwyr, y rhan fwyaf ohonynt ar ddechrau'r 1990au ac yn mwy ddiweddar fel enillwr "Best Paper" y *NUS/Daily Mirror National Student Journalism Awards*. Enillodd *gair rhydd* "Newspaper and Magazine of the Year" yn y *Guardian Student Media Awards* 2005 hefyd, ac enillodd y dirprwy olygydd James Anthony "Student Journalist of the Year".

Cartwnau Muhammad
-----------------

Gwaharddwyd y golygydd ar 4 Chwefror 2006 pan, yn argraffiad rhif 804, ailargraffodd *gair rhydd* un o'r cartwnau dadleuol o'r Proffwyd Muhammad yr oedd nifer o Fwslimiaid ar draws y byd yn credu i fod yn gableddus. Tynwyd yr argraffiad allan o gyhoeddiad o fewn diwrnod i'w ryddhau, a chyhoeddodd y golygydd ymddiheuriad yn y rhifyn dilynol.

Taf-Od
------

Adran Gymraeg y papur yw Taf-Od. Ei golygyddion presennol (2019-2020) yw Llion Carbis, Aled Biston, Deio Jones a Rhodri Davies.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Cyhoeddi papur newydd yn uniaith Gymraeg", Golwg360 (10 Awst 2018). Adalwyd ar 10 Awst 2018.
2. ↑   Mohamed: Gwahardd golygydd. BBC (7 Chwefror 2006). Adalwyd ar 5 Hydref 2012.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
* *Quench*
* Prifysgol Caerdydd
* Undeb Myfyrwyr Prifysgol Caerdydd Archifwyd 2006-02-08 yn y Peiriant Wayback.
Roedd **Emrys Wledig** (Lladin **Ambrosius Aurelianus**, a elwir yn **Aurelius Ambrosius** yn yr *Historia Regum Britanniae*) yn arweinydd y Brythoniaid yn y 5g a enillodd fuddugoliaethau pwysig dros y Saeson.

Ceir y wybodaeth gyntaf am Emrys gan Gildas yn ei draethawd *De Excidio Britanniae*. Dywed Gildas fod Emrys o deulu Rhufeinig, a'i fod wedi casglu lluoedd ynghyd i wrthwynebu'r Saeson, gan ennill buddugoliaethau yn eu herbyn. Roedd Gildas, yn ysgrifennu o leiaf genhedlaeth ar ôl Emrys, yn ei ganmol yn fawr; yn wahanol iawn i'w gondemniad hallt o arweinwyr y Brythoniaid yn ei oes ef ei hun. Ymhlith y manylion y mae Gildas yn ei roi am Emrys yw ei fod o deulu "oedd wedi gwisgo'r porffor". Mae rhai wedi awgrymu fod hyn yn golygu fod gan y teulu gysylltiad a rhyw ymerawdwr.

Awgryma rhai ysgolheigion, o astudiaeth o'r brif lawysgrif o'r *De Excidio Britanniae*, "British Library, Cotton Vitellius A.vi", fod Gildas mewn gwirionedd yn priodoli'r fuddugoliaeth ym Mrwydr Mynydd Baddon i Emrys.[1]

Mae rhywfaint mwy o fanylion am Emrys gan Nennius yn ei *Historia Britonum*. Ef sy'n adrodd y chwedl adnabyddus sy'n gysylltiedig a Dinas Emrys, sef bod Gwrtheyrn yn ceisio adeiladu caer ond yn methu. Dywedodd ei wŷr doeth wrtho fod rhaid arllwys gwaed bachgen heb dad dros y seiliau. Ceir hyd i fachgen felly yng Nghaerfyrddin, a phan ddygir ef at y brenin, dywed mai Ambrosius yw ei enw. Mae'r bachgen yn dangos i'r brenin fod llyn oddi tan y gaer lle mae dwy ddraig yn byw, draig goch a draig wen, ac mai hwy sy'n achosi i'r seiliau gwympo.

Newidiwyd yr hanes gryn dipyn gan Sieffre o Fynwy yn ei *Historiae Regum Britanniae*, lle rhoir yn enw Myrddin i'r bachgen yn y chwedl am y ddwy ddraig. Mae Emrys yn ymddangos yng ngwaith Sieffre hefyd, dan yr enw *Aurelius Ambrosius*, fel mab y Brenin Cystennin a brawd Uther Wledig (Uthr Bendragon).

Mewn llenyddiaeth ddiweddarach, mae Emrys Wledig yn un o'r cymeriadau yn y ddrama *Buchedd Garmon* gan Saunders Lewis.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*; gol. Meic Stephens. (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986) ISBN 0-7083-0915-1

Nodiadau
--------

1. ↑  Thomas Green (2008) *Concepts of Arthur* tt. 31-21
Diwinydd Catholig ac athronydd gwleidyddol o Sbaen oedd **Francisco Suárez** (5 Ionawr 1548 – 25 Medi 1617). Efe oedd un o brif feddylwyr y Gwrth-Ddiwygiad, ac ymdriniasai ei waith â phynciau'r ddeddf naturiol, hawliau dynol, sofraniaeth, a brenhiniaeth. Yn ei ysgrifau ceir cyfraniad pwysig at athroniaeth y gyfraith a datblygiad cynnar cyfraith ryngwladol. Tynna llawer o'i waith ar ddysgeidiaeth Sant Tomos o Acwin, ac os Tomos oedd y cyntaf a'r pwysicaf o'r athronwyr ysgolaidd gellir ystyried Suárez yn yr olaf o'r traddodiad hwnnw ac olynydd mwyaf y Brawd Du o Acwin.

Roedd Suárez yn awdur hynod o doreithiog, a seiliai'r mwyafrif o'i gyhoeddiadau ar ei ddarlithoedd. Fe'i ystyrir yn ysgolhaig hyddysg a manwl yn ei ddadleuon. Ymhlith ei brif weithiau mae sylwebaeth mewn pum cyfrol ar y *Summa Theologica* gan Domos o Acwin (1590–1603), *Disputationes Metaphysicae* (2 chyfrol, 1597), *De Legibus* (1612), a *De Divina Gratia* (cyhoeddwyd yn 1620 wedi ei farw).

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd yn Granada yn fab i gyfreithiwr cefnog. Cafodd ei addysg yn y gyfraith ganonaidd yn Salamanca o 1561 i 1564, pryd ymunodd â'r Iesuwyr. Fe barhaodd i astudio diwinyddiaeth ac athroniaeth ar ben ei hun. O 1571 i 1580 fe addysgai diwinyddiaeth yng ngholegau'r Iesuwyr yn Ávila, Segovia, a Valladolid. Aeth i Rufain yn 1580 i addysgu yn y Coleg Rhufeinig am bum mlynedd. Dychwelodd i Sbaen yn 1585 i addysgu yn Alcalá a Salamanca. Fe gafodd ei benodi'n athro gan y Brenin Felipe II yn 1593, ac enillodd doethuriaeth o Évora yn 1597. Y flwyddyn honno, fe'i benodwyd i'r broffesoriaeth ddiwinyddol ym Mhrifysgol Coimbra ym Mhortiwgal, a daliai'r swydd honno hyd 1616. Bu farw yn Coimbra yn 69 oed.

Darllen pellach
---------------

* J.H. Fichter, *Man of Spain* (1940).
* Thomas U. Mullaney, *Suárez on Human Freedom* (1950).
* Reijo Wilenius, *The Social and Political Theory of Francisco Suárez* (Helsinki: 1963).
Clawr y llyfr ar Enid Wyn Jones gan Emyr Wyn Jones
Roedd **Enid Wyn Jones** (17 Ionawr 1909 – 15 Medi 1967) yn amlwg mewn bywyd cyhoeddus yng Nghymru a Lloegr, yn lladmerydd cymdeithasol ar nifer o gyrff fel Y.W.C.A. ( *World Young Women’s Christian Association*.

Bu'n llywydd Cyngor Cymru ac is-lywydd Cyngor o 1959 hyd 1967 o'r YWCA ac yr oedd yn aelod o gyngor byd y mudiad gan gynrychioli Cymru mewn cynadleddau tramor. Roedd ganddi ddiddordeb mawr mewn crefydd hefyd, ac roedd yn llywydd Cyngor Cenedlaethol Merched Eglwysi Rhyddion Lloegr a Chymru rhwng 1958 a 1959. Bu'n llywydd Adran y Merched o Undeb Cymru Fydd yn 1966-67. Roedd yn ynad heddwch yn Sir Ddinbych o 1955 hyd 1967. Bu farw mewn awyren wrth ddychwelyd i Gymru o Gynhadledd Byd y Y.W.C.A. ym Melbourne, Awstralia, ac fe'i claddwyd yn Llansannan.

Bu'n weithgar hefyd yn y maes meddygol fel is-gadeirydd Pwyllgor Gweinyddesau Bwrdd Ysbytai Cymru; fel aelod o Fwrdd Rheolaeth Ysbytai Clwyd a Dyfrdwy; o Bwyllgor Gweinyddol Meddygon Dinbych a Fflint ac o Bwyllgor Canolog Cronfa Elusennol Frenhinol y Meddygon. Roedd pynciau crefyddol a chymdeithasol a heddychaeth yn agos at ei chalon, a bu'n annerch cymdeithasau'n gyson ar y pynciau hyn.

O ran crefydd, roedd yn aelod gyda'r Crynwyr yn ogystal â'r Presbyteriaid Cymreig a bu hefyd yn aelod o Bwyllgor Crefyddol y B.B.C.

Magwraeth
---------

Ganed Enid Wyn (née Williams) yn Wrecsam, yn ferch i'r Dr. David Llewelyn Williams a Margaret Williams. Symudodd y teulu i Gaerdydd ychydig cyn y Rhyfel Byd Cyntaf, ond yn ystod y rhyfel fe'i magwyd hi yn y Rhyl. Derbyniodd ei haddysg yn y *Welsh Girls’ School*, Ashford, ac yna fel gweinyddes yn Ysbyty Brenhinol Caerdydd.

Priodi
------

Ar 9 Medi 1936 priododd ag Emyr Wyn Jones o'r Waunfawr, Caernarfon oedd yn ffysigwr yn Lerpwl, a chawsant ddau o blant. Cartrefodd y teulu yn "Llety'r Eos", Llansannan.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein; Y Llyfrgell Genedlaethol; adalwyd 15 Medi 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Fersiwn 2014
Awdur a addasodd y nofel *Gwaed Gwirion* oedd **Emyr Jones** (1914 – 1999). Fe'i ganwyd yn y Waunfawr. Cyhoeddwyd *Gwaed Gwirion* gyntaf yn 1965 gan Wasg y Brython, Lerpwl. Credwyd hyd at Awst 2014 mai *Emyr Jones* oedd yr awdur; yn araith flynyddol y Coleg Cymraeg Cenedlaethol yn y Babell Lên datgelodd y bardd a'r Athro Gerwyn Williams i Emyr Jones gyfieithu rhannau o *Gwaed Gwirion* o lyfr Saesneg *Hell on Earth* gan F Haydn Hornsey. Wedi gadael yr ysgol aeth Emyr Jones yn chwarelwr i Chwarel Dinorwig cyn mynychu Coleg Hyfforddi Cartrefle, Wrecsam; yna bu'n athro cynradd yn Abergele ac yn brifathro ym Metws-yn-Rhos.

Cyhoeddwyd y nofel gyda rhagymadrodd ar ffurf e-lyfr gan Gerwyn Williams yn 2014, gyda sêl bendith y teulu (Gwasg Gomer, ISBN 9781848518025). Ar y clawr nodir mai 'addasiad' ydyw. Yn ei araith dywedodd Williams *"...mi ddaeth yn glir bod Emyr Jones wedi cyplysu rhai o benodau Hell on Earth, mae o wedi cwtogi ac ail-drefnu yma a thraw ac wedi ychwanegu ambell bwt."*

Ni ellir dweud mai twyll na 'lladrad' oedd hyn, gan i Jones roi cydnabyddiaeth i'r nofel Saesneg *Hell on Earth* yn rhagymadrodd ei nofel.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.goodreads.com; adalwyd 27 Tachwedd 2014
2. ↑  Gwefan www.bbc.co.uk; adalwyd 27 Tachwedd 2014
Y gollffwraig Americanaidd Morgan Pressel, 2009.
Clwb Goll Llafair ym Muallt yn y 1910au.
Mae **golff** yn gêm pêl-a-chlwb i ddau neu bedwar o chwareuwyr sy'n cael ei chwarae ar gwrs golff. Credir ei bod yn dod o'r Alban yn wreiddiol. Mae pobl wedi bod yn chwarae golff o ryw fath ers y 15g. Erbyn heddiw mae'n un o'r gemau torfol mwyaf poblogaidd yn y byd gorllewinol.

Effaith amgylcheddol a chymdeithasol
------------------------------------

Mae pryderon amgylcheddol wedi codi ynglŷn â defnydd tir am golff. Ymysg y pryderon penodol, yw effaith y gwrtaiith a chwynladdwyr a defnyddir, y maint o ddŵr sydd ei angen i gynnal y gwair, a dinistr gwlyptir neu ardaloedd o bwysigrwydd amgylcheddol wrth adeiladu cyrsiau golff. Yn ogystal, mae ungnydedd di-gynhenid yn didymu bioamrywiaeth. Bu ymdrechion yn ddiweddar i leihau'r defnydd o ddŵr a chemegion wrth gynnal cyrsiau golff, ond erys lawer o bryderon.

Mewn rhai rhannau o'r byd, mae ymdrechion i adeiladu cyrsiau golff wedi arwain at wrthdystio sylweddol, ynghyd â fandaliaeth a thrais o'r ddwy ochr. Er fod golff yn mater bach o'i gymharu â materion moesol eraill yn ymwneud â thir, mae iddo arwyddocád arbennig i lawer, gan iddo fod yn gysylltiedig â chyfoeth ac imperialaeth gorllewinol. Mae gwrthsefyll ehangiad golff yn un o amcanion mudiadau diwygiad-tir yn y Philipinau ac Indonesia.

Stacy Prammanasudh yn ymarefr yn 2008
Mathemategydd a seryddwr o'r Iseldiroedd oedd **Elisabeth Vreede** (16 Gorffennaf 1879 – 31 Awst 1943), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel mathemategydd ac awdur.

Manylion personol
-----------------

Ganed Elisabeth Vreede yn yr Hague ar 16 Gorffennaf 1879. Roedd ei thad yn gyfreithiwr a neilltuodd ei mam ei hamser i waith elusennol. Roedd hi'n berson sensitif ac yn ddiweddarach chwaraeodd ran bwysig yn y bywyd Anthroposophical yn yr Iseldiroedd. Ym Mhrifysgol Leyden bu'n astudio mathemateg, seryddiaeth, athroniaeth (yn enwedig Hegel) a Sansgrit. Roedd hefyd yn cymryd rhan weithgar ym mywyd myfyrwyr, gan sefydlu clwb cychod, ac roedd yn aelod o undeb y myfyrwyr.

Ar ôl derbyn ei diploma yn 1906, dysgodd fathemateg mathemateg mewn ysgol i ferched - tan 1910. O 1910, bu'n byw yn Berlin, gan weithio ar ei thraethawd hir ac weithiau'n gweithio fel ysgrifennydd i Rudolf Steiner. Ym mis Ebrill 1914 symudodd i Dornach i helpu yn y gwaith ar gyfer y Goetheanum cyntaf, lle byddai'n aml yn cerfio'r coed ar gyfer yr adeilad.

Gyrfa
-----

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

Gweler hefyd
------------

* Mathemateg bur
* Ystadegaeth
* Geometreg
* Rhestr o wyddonwyr o Gymru

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 25398396
* LCCN: n85802699
* ISNI: 0000 0000 2452 7609
* GND: 118770438
* SUDOC: 161860648
* HDS: 027524

 |
Dafydd yn gorchfygu Goliath, paentiad gan Michelangelo
Cawr o Philistiad y ceir hanes ei orchfygu gan y Brenin Dafydd yn yr Hen Destament oedd **Goliath**. Yn ôl yr hanes roedd yn 6 cwfyd o daldra. Ceir yr hanes yn *Llyfr Cyntaf Samuel*.

Goliath oedd pencampwr mawr byddin y Philistiaid a wynebodd fyddin y Brenin Sawl yn Nyffryn Elah. Roedd nerth y ddwy fyddin yn gyfartal ac roeddent yn ofni ymosod. Felly bob diwrnod byddai Goliath yn sefyll rhwng y ddwy fyddin a herio un o ryfelwyr yr Hebreaid i ymladd ag ef. Gorchfygodd bob rhyfelwr a dderbyniodd yr her. O'r diwedd, daeth Dafydd, bugail ifanc a ddaeth yno i wylio'r frwydr, i fyny a gofyn caniatad i ymladd â Goliath. Gwrthododd wisgo arfwisg Sawl gan ymddiried yn Nuw am ei fuddugoliaeth. Cerddodd allan rhwng y ddwy fyddin i wyneb'r cawr, a wisgai arfwisg gryf amdano, gyda dim byd ond ffon dafl fel arf. Dirmygwyd ef gan Goliath fel wrthwynebydd pitw. Ond rhedodd Dafydd o gwmpas y cawr yn wisgi gan osgoi ei gleddyf mawr. Yna tarodd ef yn ei dalcen â charreg o'i ffon dafl a syrthiodd Goliath i'r llawr. Cyn iddo gael y cyfle i ddadebru, cymerodd Dafydd y cleddyf anferth a thorri ei ben.

Ffôdd y Philistiaid mewn dychryn mawr. Cymerodd Dafydd ben Goliath a'i roi i Sawl yn ei babell. Daeth merched yr Hebreaid i ddawnsio a dathlu'r fuddugoliaeth.

Er na wyddom faint o sail hanesyddol sydd i'r hanes, gwyddys fod ymladd rhwng rhyfelwyr unigol rhwng dwy fyddin fel hyn yn digwydd yn yr Henfyd, fel y tyst hanes Rhyfel Caerdroea fel y'i ceir yn yr *Iliad*.

Mae chwedl Dafydd a Goliath wedi ysbrydoli sawl artist a llenor. Yn symbolaidd, mae'r stori yn cynrychioli buddugoliaeth y gweinion gyda Duw o'u plaid yn erbyn trahawster cryfion y byd (fel Crist yn gorchfygu'r Diafol).

Ffynonellau
-----------

* *Y Geiriadur Beiblaidd* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1926).
* J. C. J. Mitford, *Dictionary of Christian Lore and Legend* (Llundain, 1983).
Gwleidydd i'r Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig yw **Eluned Parrott** (ganwyd 1974). Roedd hi'n Aelod Cynulliad (AC) rhwng 2011 a 2016.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Eluned yn Y Fenni. Astudiodd yn Ysgol Golegol San Pedr, yn Wolverhampton. Cafodd radd mewn Cerddoriaeth ym Mhrifysgol Caerdydd, ac mae ganddi ddiploma ôl-raddedig mewn marchnata o'r Sefydliad Siartredig Marchnata.

Cyn dod yn Aelod Cynulliad, gweithiodd fel rheolwr ymgysylltu cymunedol i Brifysgol Caerdydd, yn arwain tîm a oedd yn trefnu allgymorth addysgol a digwyddiadau cymunedol ar gyfer y cyhoedd. Mae hi wedi byw yn rhanbarth Canol De Cymru ers 1993; deng mlynedd yn etholaethau Canol Caerdydd a Gorllewin Caerdydd, ac yna deng mlynedd ym Mro Morgannwg.

Cystadlodd Eluned am sedd Bro Morgannwg yn etholiad cyffredinol 2010. Does gan y Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig fawr o hanes o lwyddiant yn y sedd hon. Derbyniodd 15.2 y cant o'r bleidlais, y rhaniad pleidlais mwyaf i'r Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig ar gyfer y sedd ers degawdau.

Hi oedd y Democratiad Rhyddfrydol Cymreig cyntaf i gael ei hethol i Ranbarth Canol De Cymru yn 2011 ar ôl i'r ymgeisydd cyntaf, John Dixon, fethu ag ailennill ei sedd ar ôl cael ei wahardd. Cafodd ei wahardd gan ei fod yn aelod o Gyngor Gofal Cymru. Ym mis Gorffennaf 2011, cafodd y portffolios Menter, Cludiant, Ewrop a Busnes gan yr arweinydd Kirsty Williams. O ganlyniad, yn y Cynulliad roedd hi'n eistedd ar y Pwyllgor Menter a Busnes a'r Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol.

Mae Eluned yn byw yn y Rhws, ym Mro Morgannwg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Vale of Glamorgan results, 2010". The Guardian. Cyrchwyd 14 Mawrth 2012.
2. ↑  "Eluned Parrott". Welsh Liberal Democrats. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-07-27. Cyrchwyd 14 Mawrth 2012.
3. ↑  "No return to Welsh assembly for Lib Dems' John Dixon". BBC News. 5 Gorffennaf 2011.
4. ↑  "Welsh Liberal Democrat Shadow Ministers announced". Freedom Central. 11 Gorffennaf 2011. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-11-04. Cyrchwyd 2018-04-26.
Cerddor y Tir Glas o Americanwr oedd **Earl Eugene Scruggs** (6 Ionawr 1924 – 28 Mawrth 2012) a boblogeiddiodd arddull Scruggs, sef canu'r banjo trwy ei blicio â thri bys.

Dechreuodd Scruggs canu'r banjo'n bedwar mlwydd oed yng nghefn gwlad Gogledd Carolina. Pan oedd yn 10, dechreuodd blicio â'i fawd a'i fysedd blaen a chanol, techneg oedd i'w chael yng Ngogledd Carolina ond nid oedd mor boblogaidd â dull clawhammer. Dysgodd Scruggs i bwysleisio'r felodi â'r bawd ac i ganu'r harmoni â'r ddau fys.

Ymunodd Scruggs â'r Blue Grass Boys dan Bill Monroe ym 1945, y band a arloesodd canu'r Tir Glas. Ar ôl gadael y band ym 1948, cydweithiodd Scruggs â'r gitarydd Lester Flatt, gan flaenu'r Foggy Mountain Boys. Recordiodd y ddau "Foggy Mountain Breakdown" ym 1949, a "The Ballad of Jed Clampett", sef arwyddgan y comedi sefyllfa *The Beverly Hillbillies*. Ym 1969 sefydlodd Scruggs yr Earl Scruggs Revue â'i feibion, gan ddod â therfyn i'w waith â Flatt. Hyd ei oes, roedd Scruggs yn agored i bob math o gerddoriaeth. Perfformiodd a recordiodd â nifer o gantorion a cherddorion gan gynnwys Bob Dylan, Joan Baez, Ravi Shankar, Leonard Cohen, Billy Joel, Steppenwolf, Sting, Elton John, Don Henley, a Johnny Cash.

Ystyrir Scruggs yn un o oreuon offerynwyr canu'r Tir Glas, ac yn aml yn y banjöwr gorau erioed. Mae gwaith Scruggs a'i lyfr *Earl Scruggs and the Five-String Banjo* wedi ysbrydoli miliynau o fanjöwyr ar draws y byd. Dywedodd Béla Fleck, "cymerodd [Scruggs] y banjo a'i wneud yn offeryn cerdd blaenllaw yn y byd". Ar ôl marwolaeth Scruggs, ysgrifennodd yr actor a'r banjöwr Steve Martin mewn teyrnged iddo: "Mae ar ran fawr o gerddoriaeth Americanaidd ddyled i Earl Scruggs. Ychydig yw'r cerddorion sydd wedi newid y ffordd rydym yn clywed offeryn yn y ffordd mae Earl wedi, gan ei roi mewn categori gyda Miles Davis, Louis Armstrong, Chet Atkins, a Jimi Hendrix."

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Lehmann-Haupt, Christopher (29 Mawrth 2012). Earl Scruggs, Bluegrass Pioneer, Dies at 88. *The New York Times*. Adalwyd ar 6 Awst 2012.
2. 1 2  (Saesneg) Russell, Tony (29 Mawrth 2012). Earl Scruggs obituary. *The Guardian*. Adalwyd ar 6 Awst 2012.
3. ↑  (Saesneg) Cooper, Peter (28 Mawrth 2012). Earl Scruggs, Country Music Hall of Famer and bluegrass innovator, dies at age 88. *The Tennessean*. Adalwyd ar 6 Awst 2012.
4. ↑  (Saesneg) Banjo musician Earl Scruggs dies aged 8. BBC (29 Mawrth 2012). Adalwyd ar 6 Awst 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 42026602
* LCCN: n82096233
* ISNI: 0000 0000 5514 1960
* GND: 129230723
* SUDOC: 160319498
* BNF: cb13899610z (data)
* BIBSYS: 56721
* NKC: jn20040102006
* The SBN id MODV651053 is not valid.

 |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Dulys tywyll** (enw gwyddonol: *Southbya nigrella*; enw Saesneg: *blackwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Dulys tywyll** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Roedd **Edward Perkins Alexander** (7 Awst, 1863 - 26 Hydref, 1931) yn flaenwr rygbi'r undeb Gymreig rhyngwladol, oedd yn chwarae rygbi clwb dros Brifysgol Caergrawnt a Chymry Llundain a rygbi rhyngwladol i Gymru. Roedd Alexander hefyd yn cynrychioli sawl tîm criced, gan gynnwys Coleg Llanymddyfri.

Cefndir
-------

Ganed Alexander ym 1863 ym Sain Dunwyd, yn fab i Thomas Alexander, ffarmwr ac Elizabeth (née Huntley) ei wraig. Addysgwyd ef yng Ngholeg Llanymddyfri ac ym 1883 graddiodd o Goleg yr Iesu, Caergrawnt. Wedi ymadael a'r coleg fu'n gweithio ar y fferm gyda'i dad. Wedi marwolaeth ei dad ym 1891 symudodd y teulu i bentref Holt, ger Bradford, lle fuont yn ffarmio gwartheg godro ar fferm o'r enw Glan yr Afon. Ym 1893 priododd â Lucy Tucker Mackay bu iddynt fab a merch. Bu farw yng Nglan yr Afon yn 68 mlwydd oed.

Gyrfa rygbi
-----------

Daeth Alexander i amlygrwydd fel chwaraewr rygbi gyntaf pan gafodd ei ddewis ar gyfer tîm Prifysgol Caergrawnt. Enillodd dri chrys glas am chwaraeon, gan chwarae mewn gemau Caergrawnt v Rhydychen ym 1884, 1885 a 1886. Ym 1885, tra oedd yn dal yn fyfyriwr yng Nghaergrawnt, cafodd ei ddewis ar gyfer tîm cenedlaethol Cymru yn eu gêm ym Mhencampwriaeth y Pedwar Gwlad yn erbyn yr Alban. Daeth i mewn i'r garfan i gymryd lle John Sidney Smith, roedd Alexander yn rhan o becyn naw dyn a oedd yn cynnwys pedwar chwaraewr a fyddai wedyn yn dod yn gapteiniaid tîm Cymru, Bob Gould, Tom Clapp, Willie Thomas a Frank Hill. Daeth y gêm i ben yn gyfartal 0-0, canlyniad gorau Cymru yn erbyn yr Alban hyd hynny. Ail-ddewiswyd Alexander ar gyfer dwy gêm ryngwladol nesaf Cymru, yn erbyn Lloegr a'r Alban ym Mhencampwriaeth y Pedair Gwlad 1886; a welodd Cymru yn defnyddio trefniant pedwar tri chwarter yn y gêm yn yr Alban, y tîm cyntaf i wneud hynny ar lefel ryngwladol. Er i Gymru golli'r ddwy gêm, cadwodd y dewiswyr ffydd gydag Alexander a chwaraeodd yng ngemau agoriadol a chau twrnamaint 1887. O dan gapteiniaeth Charlie Newman, bu Cymru’n gyfartal yn y gêm gyntaf yn erbyn Lloegr, ond disodlwyd Alexander ar gyfer gêm yr Alban gan Evan Richards. Roedd gêm yr Alban yn drychineb i Gymru, gyda thîm yr Alban yn sgorio 12 cais i ddim gan Gymru. Adenillodd Alexander ei safle ar gyfer gêm olaf y gyfres, pan oedd yn chwarae i Glwb Rygbi Aberhonddu, a welodd Cymru yn ennill diolch i gic is gan Arthur Gould.

### Gemau rhyngwladol

**Cymru**

* Lloegr 1886, 1887
* Iwerddon 1887
* yr Alban 1885, 1886

Llyfryddiaeth
-------------

* Godwin, Terry (1984). *The International Rugby Championship 1883-1983*. London: Willows Books. ISBN 0-00-218060-X.
* Smith, David; Williams, Gareth (1980). *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union*. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0766-3.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "FOOTBALL - Weekly Mail". Henry Mackenzie Thomas. 1885-01-17. Cyrchwyd 2020-10-10.
2. ↑  Smith (1980), pg 463.
Cymdeithaswraig Gymreig yw **Joan Elizabeth Rees-Williams, Yr Anrh. Mrs Aitken** (ganed 1 Mai 1936). Roedd ganddi ddau ran mewn ffilm yn y 1940au cynnar.

Cafodd ei geni yng Nghaerdydd, yn ferch i Alice Alexandra Constance (née Wills) a'r gwleidydd David Rees-Williams, Barwn 1af Ogwr.
Mae ganddi dri o blant o'i phriodas gyntaf gydag o leiaf wyth o lysblant o'r priodasau hwyrach.

Priodasau a phlant
------------------

Mae hi wedi bod yn briod bedair gwaith.

Priododd yr actor Richard Harris yn 1957, a chafodd dri mab gydag e (Jared Harris, Jamie Harris, a Damian Harris). Ysgarodd y cwpl yn 1969. Syr Rex Harrison oedd ei hail ŵr o 1971 i 1975, a chafodd ddau fab (Noel Harrison a Carey Harrison). Ei trydydd gŵr oedd Peter Michael Aitken gan briodi yn 1980 ac ysgaru yn 1985. Mae gan Aitken ddau fab, (James a Jason Aitken) ac mae'n gefnder i'w gŵr presennol, Jonathan.

Jonathan Aitken yw ei gŵr presennol, ac fe briododd y ddau ar 25 Mehefin 2003. Mae gan Aitken blant o'i briodas gyntaf - tair merch ac un mab, (Alexandra Aitken, Victoria Aitken, Petrina Khashoggi, a William Aitken).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Elizabeth Rees
2. ↑  Ridley, Yvonne (10 January 1999). "Family rallies round Aitken's secret Khashoggi love child". *The Guardian*. London. Cyrchwyd 26 March 2010.
3. ↑  Edwardes, Charlotte; Syal, Rajeev (12 Awst 2001). "Aitken children in fight to keep share of estate". *The Daily Telegraph*. London. More than one of `|last1=` a `|last=` specified (help); More than one of `|first1=` a `|first=` specified (help)
Ffilm wyddonias gyffrous 3D o 2013 yw ***Gravity***, sy'n gyd-gynhyrchiad Prydeinig ac Americanaidd. Mae rhai wedi ei disgrifio'n ffilm ddrama a leolir yn y gofod yn hytrach na ffilm wyddonias. Cyfarwyddodd Alfonso Cuarón y ffilm yn ogystal â'i chyd-ysgrifennu, cyd-gynhyrchu a chyd-olygu, ac mae'n serennu Sandra Bullock a George Clooney fel gofodwyr sy'n ceisio dychwelyd i'r Ddaear wedi dinistriad gwennol ofod tra mewn orbit.

Ysgrifennodd Cuarón y sgript gyda'i fab Jonás gan gynnig y syniad i Universal Studios. Gwerthwyd hawliau'r prosiect i Warner Bros. yn y bôn. Cynigodd y stiwdio'r brif ran fenywaidd i nifer o actoresau cyn dewis Bullock. Robert Downey, Jr. oedd y prif actor cyn iddo adael y prosiect a chymerodd Clooney'r rhan. Cynhyrchwyd y ffilm gan Cuarón a David Heyman, a weithiodd ynghynt gyda Cuarón ar *Harry Potter and the Prisoner of Azkaban*. Creodd y cwmni Framestore yn Llundain y mwyafrif o'r effeithiau gweledol ar gyfer y ffilm, sy'n llenwi dros 80 munud o'r amser rhedeg.

*Gravity* oedd ffilm agoriadol y ddegfed Ŵyl Ffilm Fenis ar drigain ym mis Awst 2013. Dangoswyd y ffilm yn gyntaf yng Ngogledd America tridiau'n ddiweddarach yng Ngŵyl Ffilm Telluride. Rhyddhawyd ar led yr Unol Daleithiau a Chanada ar 4 Hydref 2013, ac yn y Deyrnas Unedig ar 8 Tachwedd 2013. Cafodd y ffilm clod gan feirniaid a chynulleidfaoedd, gan dderbyn canmoliaeth am waith y sinematograffydd Emmanuel Lubezki, sgôr gerddorol Steven Price, y cyfarwyddo gan Cuarón, perfformiad Bullock, a'r effeithiau gweledol gan Framestore.

Cafodd y ffilm ei enwebu am 10 o Wobrau'r Academi, gan gynnwys y Ffilm Orau, y Cyfarwyddwr Gorau am Cuarón a'r Actores Orau am Bullock. Enillodd y ffilm saith o'r Critics Choice Awards a Gwobr Golden Globe am y Cyfarwyddwr Gorau i Cuarón.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "*GRAVITY* (12A)". *Warner Bros.* British Board of Film Classification. August 23, 2013. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-05. Cyrchwyd August 23, 2013.
2. 1 2  "Gravity". Toronto International Film Festival. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-08-25. Cyrchwyd 2014-01-29.
3. 1 2 3  Staff (16 Ionawr 2014). "Gravity". *Box Office Mojo*. Cyrchwyd 28 Ionawr 2014.
4. ↑  Berardinelli, James (3 Hydref 2013). "Gravity – A Movie Review". *ReelViews*. Cyrchwyd 7 Hydref 2013.
5. ↑  Chris Lackner (27 Medi 2013). "Pop Forecast: Gravity is gripping space drama and it's gimmick free". *The Vancouver Sun*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-10-30. Cyrchwyd 3 Hydref 2013.
6. ↑  "Girl on a wire: Sandra Bullock talks about her new space drama, Gravity". *South China Morning Post*. Cyrchwyd 3 Hydref 2013.
7. ↑  "George Clooney and Sandra Bullock to open Venice film festival". BBC News.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) (Saesneg) *Gravity*  ar wefan Internet Movie Database
Ymgyrchwr gwleidyddol Cymreig yw **Emyr Llywelyn** (ganwyd 26 Chwefror 1941), a oedd yn weithgar yn ystod y 1960au a'r 1970au, sefydlwyd Mudiad Adfer ar sail ei athroniaeth ef, Owain Owain a'r Athro J. R. Jones. Mae'n cael ei adnabod hefyd gan ei lysenw **Emyr Llew**. Mae'n fab i'r nofelydd a'r bardd T. Llew Jones, ac yn frawd i'r chwaraewr gwyddbwyll rhyngwladol Iolo Ceredig Jones.

Fe'i ganed yn 1941 yn Sir Aberteifi. Cafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Coed-y-bryn, Ysgol Ramadeg Llandysul, a Phrifysgol Cymru, Aberystwyth.

Mae'n un o sefydlwyr a golygyddion y misolyn Cymraeg *Y Faner Newydd*.

Fe'i carcharwyd yn 1963 am wneud difrod i safle adeiladu argae Tryweryn; dedfryd o 12 mis o garchar. Cyhoeddodd ar unwaith na fyddai'n defnyddio trais eto. Tra'n Gadeirydd Cymdeithas yr Iaith sicrhaodd fod y Gymdeithas yn mabwysiadu polisi di-drais.

Bu'n gweithio fel athro Cymraeg am sawl degawd, ym Mhort Talbot ac Aberaeron, ac mae'n byw yn Ffostrasol, Ceredigion erbyn hyn.

Emyr Llew yn annerch y brotest yn erbyn Arwisgiad Siarl o Loegr yng Nghilmeri, 1969. Llun: J. I. Daniel.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Adfer a'r Fro Gymraeg* (Lerpwl a Phontypridd: Cyhoediadau Modern Cymreig, 1976)
* *Llwybrau Llên* (Y Lolfa, 2005)
* *Cyfres Ti'n Jocan: Hiwmor y Cardi* (Y Lolfa, 2006)
* *Themâu ein Llên: Blas ar Themâu ein Llenorion* (Y Lolfa:2007)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Manylion cyfarwyddwr Cymdeithas Y Faner Newydd - Ty'r Cwmnniau. Adalwyd ar 3 Mawrth 2016.
2. ↑   Tryweryn. Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
3. ↑   Boddi cwm yn newid hanes?. BBC (12 Chwefror 2003).
4. ↑   E. Wyn James (2005 Annual). Painting the world green: Dafydd Iwan and the Welsh protest ballad. Folk Music Journal.
Eisteddfod werinol oedd **Eisteddfod Hyd y Gannwyll**, a gynhelid ym mhlwyf Rhoshirwaun ym Mhen Llŷn, Gwynedd, yn ystod y 19g. Roedd yr eisteddfod hon yn adlewyrchu diwylliant trwyadl Gymraeg Rhoshirwaun yn y cyfnod hwnnw.

Arferid cynnal y cwrdd llenyddol hwn mewn un o ysguborau plwyf Rhoshirwaun. Cryddion a chrefftwyr lleol eraill oedd ei phrif gynheiliaid. Byddai'r beirdd gwlad hyn yn cwrdd mewn sgubor gyda'r nos. Byddai cannwyll yn cael ei goleuo ar ddechrau'r cwrdd a'r drefn oedd mai tra parhâi'r gannwyll honno i losgi y parhâi'r eisteddfod; o ganlyniad byddai'r cyfarfod yn hwy ar noson dawel nag ar noson wyntog gan fod drafftiau'r ysgubor yn peri i wêr y gannwyll redeg ac iddi losgi'n gynt.

Cofnodwyd y cerddi buddugol - yn englynion, penillion a rhigymau - mewn llyfrau a gedwid yn Nhŷ'n y Pwll, Rhoshirwaun, gyda chroeso i bawb a'i fynno eu darllen. Ar ddiwedd y 1950au roedd y llyfrau hynny ar gael o hyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Gruffudd Parry, *Crwydro Llŷn ac Eifionydd* (Cyfres Crwydro Cymru, 1960).
Awdur, llenor ac actores o G18 oedd **Elizabeth Griffith** (née **Griffith**) (1727 – 5 Ionawr 1793), a enwyd weithiau yn **Elizabeth Griffiths.**

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Elizabeth Griffith ym Morgannwg, yn ferch i reolwr Theatr Dulyn, Thomas Griffith a'i wraig Jane Foxcroft Griffith ar 11 hydref, 1727. Yn ogystal â rhoi iddi fynediad i theatr y byd, addysgwyd Elizabeth mewn Ffrangeg a llenyddiaeth Saesneg. Bu ei thad farw yn 1744, a syrthiodd y teulu i dlodi.

Ar 13 Hydref 1749 y perfformiodd ar lwyfan am y tro cyntaf, pan chwaraeodd ran Juliet gyda Thomas Sheridan yn actio rhan Romeo. Arbenigodd mewn trasiediau e.e. Jane Lan yn The Tragedy of Jane Shore gan Nicholas Rowe a Cordelia yn *King Lear*.

Cyfarfu â'i darpar ŵr Richard Griffith, yn 1746. Ar 12 Mai 1751, priododd y ddau yn y dirgel a ganwyd dau o blant iddynt: Catherine a Richard.

Seiliwyd ei gwaith llenyddol cyntaf ar eu partneriaeth pum mlynedd, a chyhoeddwyd *A Series of Genuine Letters Between Henry and Frances*mewn chwe chyfrol rhwng 1757 a 1770. Mae'r llythyrau hyn yn cynnwys llawer o gyfeiriadau at "llenyddol ac athronyddol bynciau o ddiddordeb i'r ddwy ochr, fel llythyrau Jonathan Swift ac Alexander Pope neu *Swyddfeydd*Cicero*"*. Daeth *Letters between Henry and Frances* yn llwyddiant ar unwaith.

Benthyciodd Richard, swm mawr o arian i ddatblygu  ffatri gwneud lliain ond aeth yr hwch drwy'r siop yn 1756. Yn ystod y cyfnod hwn, a tra roedd Richard yn osgoi dyledwyr y llys, incwm Griffith, drwy ysgrifennu oedd yn cynnal y teulu. Parhaodd ei gyrfa actio yn Covent Garden, yn Llundain, o 1753 i 1755, er mai mân gymeriadau oedd yn eu hactio, fel arfer.

Dolenni allanol
---------------

* Millicent Tŷ, Kildare, Iwerddon
* Elizabeth Eger, 'Griffith, Elizabeth (1727-1793)', *Oxford Dictionary of National Biography*, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2004, adalwyd 11 Tach 2006

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Bell's British theatre: consisting of the most esteemed English plays*, Volume 30
2. ↑  Staves, Susan.
3. ↑  Napier, Elizabeth R. "Elizabeth Griffith."