recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*gweler Cyfnod clo COVID-19 am ragor o wybodaeth adeg Coronafiws 2020*

Protocol a ddefnyddir mewn carchar, fel arfer, yw **clofa** neu **gyfnod clo**, lle y caiff pobl, gwybodaeth neu gargo eu hatal rhag gadael ardal. Fel rheol dim ond rhywun sydd mewn swydd o awdurdod all gychwyn y protocol. Gellir defnyddio clofa hefyd i amddiffyn pobl y tu mewn i gyfleuster neu, er enghraifft, system gyfrifiadurol, rhag bygythiad neu ddigwyddiad allanol arall. 

Enghraifft diweddar o glofa yw honno yn Rhagfyr 2005 pan gyhoeddodd Heddlu De Cymru Newydd, Awstralia glofa yn Sutherland Shire, ger Bae Botany, oherwydd reiat enfawr. Cyhoeddwyd clofa yn syth wedi Ymosodiadau 11 Medi 2001, ond y tro hwn clofa o'r awyr uwch ben Unol Daleithiau America, er mwyn atal hedfan awyrennau.

Nid annhebyg yw hyn i'r system a roddwyd yn ei lle yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol, gyda chloch y cyrffyw, neu'r 'hwrgloch'  sef yr arwydd i bob Cymro fynd i'w tai. Cosbwyd y rhai hynny nad oedd wedi medru gwneud hynny.

COVID-19 yng Nghymru
--------------------

Yn ystod pandemig y Gofid Mawr (COVID-19) yng Nghymru, defnyddiwyd y term Cyfnod clo am weithredoedd yn ymwneud â chwarantîn torfol. Erbyn dechrau mis Ebrill 2020, roedd 3.9 biliwn o bobl ledled y byd o dan ryw fath o glofa - mwy na hanner poblogaeth y byd. Erbyn diwedd mis Ebrill, roedd tua 300 miliwn o bobl yng nghenhedloedd Ewrop, tra bod tua 200 miliwn o bobl mewn clofa yn America Ladin. Roedd bron i 300 miliwn o bobl, neu tua 90 y cant o'r boblogaeth, o dan ryw fath o glofa yn yr Unol Daleithiau, ac 1.3 biliwn o bobl yn India.

Ym Mawrth 2020 cyhoeddwyd clofa yng Nghymru, gyda'r slogan 'Arhoswch adref' yn cael ei ddefnyddio'n helaeth. Parhaoedd Llywodraethau Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon gyda'r slogan hwn, ond ar 10 Ebrill cyhoeddodd Boris Johnson y bydd Lloegr yn llacio'r clofa, yn defnyddio slogan wahanol (*Stay Alert*) ac yn rhoi'r hawl i'w dinasyddion deithio mor bell ag y dymunent.

Gweler hefyd
------------

* Hunanynysu
* Cyrffyw

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Geiriadur yr Academi; adalwyd 15 Mai 2019.
2. ↑  Resnick, Brian (10 March 2020). "Italy and China used lockdowns to slow the coronavirus. Could we?". *VOX*. Cyrchwyd 25 Mawrth 2020.
3. ↑  "Coronavirus: Half of humanity now on lockdown as 90 countries call for confinement". *Euronews*. 3 Ebrill 2020.
4. ↑  "A third of the global population is on coronavirus lockdown—here's our constantly updated list of countries and restrictions". *Business Insider*. 28 Mawrth 2020.
Mae **Clogwyni Freshwater East** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 25 Chwefror 1998 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 139.73 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Paentiad gan Frans Hals o ddyn yn canu'r liwt (1623–24).
Offeryn tannau yw'r **liwt** a chanddo dannau yn gyfochrog â'r seinfwrdd ac sydd yn rhedeg ar hyd gwddf gyda blwch ebillion wedi ei blygu yn ôl. Roedd mewn bri mawr o'r 14g hyd yr 17g, trwy'r Oesoedd Canol diweddar, y Dadeni, a'r oes faróc.

Cyflwynwyd yr oud i Sbaen gan yr Arabiaid yn y 13g, a chan croesgadwyr a oedd yn dychwelyd o'r Dwyrain Agos. Roedd y liwtiau cynharaf yn Ewrop yn debyg iawn i'r oud: corff ar lun gellygen wedi ei thorri yn hanner ar ei hyd, gwddf a chanddo flwch ebillion wedi ei blygu yn ôl, a phedwar tant a dynnir o'r ebillion hyd at grib ar fola'r offeryn. Cafodd y tannau eu plycio gyda chwilsyn.[1]

Datblygodd y liwt Ewropeaidd i gael twll mawr yn ei fola, ac yn aml darlun tyllog o rosyn wedi ei gerfio yn y pren, ac wyth tant wedi eu rhannu'n barau (pedwar coraid). Yn ystod y 15g, dechrewyd canu'r liwt gyda'r bysedd yn hytrach na chwilsyn, ac ychwanegwyd pâr arall o dannau. Yn yr 16g, ar anterth y Dadeni, roedd gan y liwt chwe choraid (pum pâr ac un tant ar ben ei hun).[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Lute. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 23 Tachwedd 2017.
Roedd **Cloë Elmo** (9 Ebrill, 1910 - 24 Mai, 1962) yn fezzo-soprano operatig o'r Eidal, oedd yn cael ei chysylltu yn arbennig â repertoire'r Eidal.

Cafodd ei geni yn Lecce a dechreuodd ganu yn ifanc. Erbyn iddi fod yn ddwy ar bymtheg oed, roedd wedi dechrau ei hastudiaethau yn Accademia di Santa Cecilia yn Rhufain gyda Edwige Chibaudo, ac yn ddiweddarach gyda Rinolfi a Pedreni. Oherwydd ei hystod leisiol eang, tybiwyd i ddechrau ei bod yn soprano.

Fe wnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn Cagliari fel Santuzza yn *Cavalleria rusticana* yn 1934. Ymhen blwyddyn, ymunodd â Teatro alla Scala ym Milan fel Meg Page yn *Falstaff* Verdi. Yn fuan cafodd y rhan o Azucena yn Il trovatore, a ddaeth yn brif rôl iddi yn fuan. Azucena, hefyd, oedd ei rôl gyntaf yn y Metropolitan Opera ym 1947. Roedd rolau eraill yno yn cynnwys Santuzza, Ulrica yn *Un ballo in maschera*, Mrs Quickly yn *Falstaff* — recordiodd yr olaf yn 1950, gyferbyn â Giuseppe Valdengo — a Herva Nelli, gyda Arturo Toscanini yn arwain.

Canodd rolau Wagneraidd mewn Eidaleg, yn ôl arfer y cyfnod hwn, gan gynnwys Brangaene yn La Scala gyferbyn â Isolde gan Giuseppina Cobelli. Gwnaeth recordiad nodedig (yn canu yn Eidaleg) o wyliadwriaeth Brangaene o Act 2 yr opera. Gwnaeth hefyd recordiadau (hefyd yn Eidaleg) o lieder gan Brahms a Strauss.

Dychwelodd i'r Eidal, a chanodd yn La Scala tan 1954 pan adawodd ei gyrfa llwyfan. Derbyniodd swydd addysgu yn Ankara, lle arhosodd hyd ei marwolaeth ym 1962.

Roedd hi'n adnabyddus am ei llais cynnes a naturiol, gyda'i digon o gofrestr is a nodiadau uchel llawn, yn ogystal ag am ei ardymer ac angerdd mawr.

Cyfeiriadau
-----------

* *The Metropolitan Opera Encyclopedia*, edited by David Hamilton, (Simon & Schuster, 1987), ISBN 0-671-61732-X

1. ↑  Rosenthal, H. (2009, May 15). Elmo, Cloe. Grove Music Online. adalwyd 29 Ebrill 2019,

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 42029739
* LCCN: n86859058
* ISNI: 0000 0000 8376 3118
* GND: 134366859
* SUDOC: 158745817
* BNF: cb13938553n (data)
* BIBSYS: 8061762
* NKC: xx0158099
* The SBN id BVEV088537 is not valid.
* BNE: XX1506553
* CiNii: DA08152705

 |
Clogwyn Du'r Arddu a Llyn Du'r Arddu
Clogwyn ar yr Wyddfa yn Eryri yw **Clogwyn Du'r Arddu**. Saif rhyw 1 km i'r gogledd o gopa'r Wyddfa, gyda Llyn Du'r Arddu wrth ei droed. Enwyd Gorsaf Clogwyn ar Reilffordd yr Wyddfa ar ei ôl.

Mae'r clogwyn yma wedi bod o bwysigrwydd neilltuol yn hanes datblygiad dringo yn Eryri am yn Mhrydain yn gyffredinol. Yma y cofnodir dringo creigiau, yn hytrach na cherdded mynyddoedd, am y tro cyntaf yn 1798 pan fu'r Parchedig Peter Williams a'r Parchedig William Bingley yn dringo Clogwyn Du'r Arddu wrth chwilio am blanhigion arctig-alpaidd. Ysgrifennodd Bingley yn ddiweddarach:

I believe it was the prospect downwards that determined us to brave every difficulty. It happened fortunately that the steep section immediately above us was the only one that presented any material danger. Mr Williams, having a pair of strong shoes with nails in them, which would hold their footing better than mine, requested to make the first attempt, and after some difficulty he succeeded … When he had fixed himself securely to a part of the rock, he took off his belt, and holding it firmly by one end, gave the other to me: I laid hold, and, with a little aid from the stones, fairly pulled myself up by it. After this we got on pretty well, and in about an hour and a quarter from the commencement of our labour, we found ourselves upon the brow of this dreadful precipice, and in possession of all the plants we expected to find.
Mae'r clogwyn yn parhau i fod yn le da i chwilio am y planhigion hyn.

Ymhlith y dringwyr a gysylltir a'r clogwyn mae Jack Longland, Ron James, Colin Kirkus, Joe Brown, Don Whillans a Johnny Dawes.

Llyfryddiaeth
-------------

* Crew, Soper, Wilson (1971), *The Black Cliff (Clogwyn du'r Arddu)*, Kaye Ward. ISBN 0-7182-0790-4
* Paul Williams (1989), *Clogwyn Du'r Arddu*, Climbers' Club. ISBN 0-901601-43-8

Gweler hefyd
------------

* Gŵr Blewog
* Llyn Du'r Arddu
Pentref gwledig bychan yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Clodock** (Seisnigiad o'r enw Cymraeg **Clydog**). Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Longtown.

Bu Clodock yn adnabyddus wrth yr enw Cymraeg **Merthyr Clydog** (gweler isod), enw sy'n dyddio i'r cyfnod pan fu'r rhan hon o Swydd Henffordd yn rhan o gwmwd Cymreig Ewias. Hyd at 1852 roedd y plwyf yn Esgobaeth Tyddewi. Dywedir i'r dyn olaf a siaradai'r Gymraeg yn y pentre farw ym 1883.

Gorwedd y pentref yn y bryniau ar lan Afon Mynwy yn ne-orllewin y sir yn agos i'r ffin â Chymru, tua 10 milltir i'r gogledd o'r Fenni. Fe'i lleolir ar ffordd wledig sy'n dringo o Lanfihangel Crucornau yn Sir Fynwy i bentref Longtown, Swydd Henffordd.

Mae un o siarteri Llyfr Llandaf y gellir ei ddyddio o'r 8g, yn enwi un Clydog, "brenin yn Ewias", ac yn dweud iddo gael ei lofruddio tra'n hela. Roedd merch fonheddig wedi syrthio mewn cariad â Chlydog a chafodd ei ladd gan ei chariad arall, gwrthodedig, wrth iddo hela. Cludwyd ei gorff ar gert i lan Afon Mynwy ond gwrthododd yr ychen fynd dros y rhyd a thorodd echel y cert. Claddwyd Clydog yno. Codwyd creirfa iddo ar y safle ym Merthyr Clydog (safle pentref Clodock heddiw). Tyfodd Merthyr Clydog i fod yn brif ganolfan eglwysig Ewias yn yr Oesoedd Canol.

Mae'r eglwys leol, Sant Clydog (weithiau 'St Clydawg'), yn dyddio i'r 12g ac fe'i cofrestrwyd yn Radd I.

Eglwys Sant Clydog

Gweler hefyd
------------

* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 9 Medi 2020
2. ↑  "Gwefan Vision of Britain". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-09-18. Cyrchwyd 2017-08-19.
3. ↑  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyndŵr, 2000)
Gwrach neu 'wraig hysbys' oedd **Mari Berllan Biter** (m. 4 Tachwedd 1898) a oedd yn byw yn Aberarth, pentref bach ar arfordir Ceredigion, tua 3 milltir i'r gogledd o Aberaeron yng Ngheredigion. Bu farw yn nhy ei chyfnither Mary Anne Davies yn Clifton Terrace, Aberarth ar 4 Tachwedd 1898.

Yn un o’r chwedlau amdani, gwrthododd i Dic y Felin falu ŷd iddi, felly gwnaeth Mari i olwyn y felin droi am yn ôl.

Dro arall bu i ferch ifanc o’r ardal ddwyn afal oddi ar Mari, a chafodd hi ei gorfodi, trwy wrachyddiaeth, i gerdded am yn ôl yr holl ffordd adref.

Dywedir ei bod yn fyr iawn, gydag un ysgwydd yn is na'r llall. Cuddiai ei phen o dan ei shol, ond pan godai ei phen i edrych ar rhywun, dywedir fod ei llygaid fel cyllell yn treiddio'n ddwfn. Arferai gardota, gyda basged wag, ond ni ofynai fyth am fwyd. pe gwrthodwyd hi, byddai'n troi ar ei sowdl ac yn melltithio'r person, neu ei anifeiliaid, neu'n peri i'r llaeth geulo.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  cymunedpennantcommunity.org.uk; Archifwyd 2020-10-22 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 29 Hydref 2019.

* Ceir eu lluniau a'u hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.
Mae **Coed Afon Crewi**, ar lannau Afon Crewi, sy'n un o isafonydd Afon Dulas i'r dwyrain o dref Machynlleth, Powys, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ebrill 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.58 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Milwr a gwleidydd Rhufeinig oedd **Marcus Antonius Primus** (30 – wedi 81). Bu ganddo ran allweddol yn nigwyddiadau Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr yn 69.

Ganed ef yn Tolosa, a daeth yn aelod o Senedd Rhufain yn ystod teyrnasiad Nero, ond taflwyd ef o'r senedd a'i alltudio o Rufain yn 61. Dan yr ymerawdwr Galba, daeth yn aelod o'r senedd eto, a phenodwyd ef yn legad Legio VII Galbiana yn Pannonia.

Wedi marwolaeth Otho, perswadiodd ei leng a llengoedd eraill Pannonia i gefnodi Vespasian, oedd yn hawlio'r orsedd. Aeth a byddin i'r Eidal, lle gorchfygodd fyddin yr ymerawdwr Vitellius yn Ail frwydr Bedriacum ar 24 - 25 Hydref. Aeth ymlaen i feddiannu dinas Rhufain.

Am gyfnod, hyd nes i fyddin arall Vespasian dan Gaius Licinius Mucianus gyrraedd, ef oedd yn rheoli Rhufain, a phenododd y senedd ef yn Gonswl.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Marcus Antonius Primus***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 215147094962025080404
* GND: 1110213468

 |
Leo III a'i fab Cystennin V.
Ymerawdr Bysantaidd rhwng 717 a 741 oedd **Leo III** neu **Leo yr Isawriad**, Groeg: Λέων Γ΄, *Leōn III*, (c. 685 - 18 Mehefin, 741).

Ganed Leo yn Germanikeia (Maraş) yn nhalaith Commagene yn Syria. Ei enw gwreiddiol oedd Konon. Bu yng ngwasanaeth yr ymerawdwr Justinianus II, yna apwyntiwyd ef yn *stratēgos* y thema Atolig gan yr ymerawdwr Anastasios II. Pan ddiorseddwyd Anastasios II, gwnaeth Leo gynghrair ag Artabasdus, *stratēgos* y theme Armeniac, yn erbyn yr ymerawdwr newydd, Theodosios III. Meddiannodd Leo Gaergystennin a dod yn ymerawdwr yn 717.

Yn fuan wedyn daeth Caergystennin dan warchae gan fyddin Arabaidd Ummayad o 80,00 o wŷr 
wedi eu gyrru gan y Califf Sulayman ibn Abd al-Malik. Llwyddodd Leo i amddiffyn y ddinas, a bu raid i'r Arabiaid encilio. Yn ddiweddarach enillodd Leo nifer o fuddugoliaethau dros yr Arabiaid, yn enwedig Brwydr Akroinon yn 740. Bu hefyd yn gyfrifol am ddiwygiadau cymdeithasol, gan droi'r taeogion yn ddosbarth o denantiaid rhyddion.

Cefnogai Leo y mudiad eiconoclastig, oedd yn gwrthwynebu'r defnydd o ddelwau mewn addoliad. Rhwng 726 a 729 cyhoeddodd nifer o orchymynion yn gwahardd y defnydd o ddeilau ac eiconau. Bu cryn dipyn o wrthwynebiad i hyn.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 285128475
* LCCN: no2002039837
* ISNI: 0000 0000 9298 0157
* GND: 118779540
* SELIBR: 233311
* SUDOC: 073339687
* BNF: cb12183014p (data)

 |
Wynebddalen argraffiad 1867, llun gan Gustave Doré
Darlun o Charles Perrault yn yr 17g
Gustave Doré: "Hugan Goch Fach a'r Blaidd"
Casgliad enwog o chwedlau gwerin traddodiadol a addaswyd gan y llenor Ffrengig Charles Perrault a'i gyhoeddi yn ei ffurf derfynol yn 1697 yw ***Contes de ma mère l’Oye, ou Histoires ou contes du temps passé avec des moralités***, a adnabyddir hefyd fel ***Les Contes de ma mère l’Oye*** - sef "Chwedlau fy Mam yr Ŵydd" - ac weithiau fel ***Contes de Perrault***, sef *Chwedlau Perrault*). Casgliad o chwedlau gwerin ydyw, wedi eu casglu o ddeunydd llafar traddodiadol ond yn cael eu hadrodd o newydd gan yr awdur.

Y casgliad
----------

Mae'r chwedlau a geir yn y gyfrol yn cynnwys rhai o'r chwedlau gwerin enwocaf heddiw, diolch, i raddau, i gyfieithiadau ac addasiadau diweddarach. Maent yn cynnwys:

* *La Marquise de Salusses ou la Patience de Griselidis* (cyhoeddwyd yn gyntaf yn 1691)
* *Les Souhaits ridicules* (cyhoeddwyd yn gyntaf yn 1693), cerdd
* *Peau d’Âne* (Croen Mul)
* *La Belle au bois dormant* (cyhoeddwyd yn gyntaf yn 1696) (Y Dywysoges Hir Ei Chwsg neu "*Sleeping Beauty*")
	+ *Le Petit Chaperon rouge* (Hugan Goch Fach)
	+ *La Barbe bleue* (Barf Las)
	+ *Le Maître chat ou le Chat botté* (Pws Esgid Uchel)
	+ *Les Fées* (sef Y Tylwyth Teg)
	+ *Cendrillon ou la petite pantoufle de verre* (Sinderela)
	+ *Riquet à la houppe*
	+ *Le Petit Poucet* (Bawd Bach)

Y deunydd
---------

Mae tarddiad rhai o'r chwedlau hyn yn hynafol ac yn perthyn i'r ystorfa ryngwladol o chwedlau gwerin. Yn achos rhai ohonynt ceir fersiynau ar draws Ewrasia - o Orllewin Ewrop i Tsieina a Siapan yn achos Sinderela, er enghraifft. Mae casgliad Perrault yn bwysig am ei fod yn cynrychioli'r cam cyntaf yn y broses a arweiniodd at droi'r hen chwedlau hyn ac eraill o'r un dosbarth yn ddeunydd "chwedlau Tylwyth Teg" i blant, gan eu hystumio a'u gweddnewid yn y broses (teg dweud nad oedd hynny yn fwriad gan Perrault).

CopÏwyd ac addaswyd chwedlau Perrault gan awduron eraill a chafwyd sawl fersiwn ohonynt. Ond ychydig sy'n cymharu â chwedlau Perrault am symlrwydd naturiol ond urddasol eu naratif, eu diffyg moesoli a'u blas "cyntefig". Mae pawb yn gyfarwydd â hanes Hugan Goch Fach (*Little Red Riding Hood*) diolch i fersiwn y Brodyr Grimm a ffilmiau cartŵn, ond yn chwedl Perrault does dim achubiaeth yn ffurf y coediwr yn lladd y blaidd a'i fwyall: yn y chwedl gan Perrault mae'r nain - a Hugan Goch Fach ei hun hefyd, ym mreichiau'r blaidd ac yng ngwely'r nain druan - yn cael eu bwyta gan y Blaidd Mawr Drwg.

Testunau cyflawn ar Wikisource
------------------------------

**Charles Perrault**

* *Les Contes de ma Mère l'Oye*, éditions Barbin, 1697
* *Contes du temps passé*, édition Léon Curmer de 1843
* *Les Contes de ma Mère l'Oye*, version moderne

Gweler hefyd
------------

* Llên gwerin
Masnachwr Cymreig ac awdur llyfrau ar economeg oedd **Lewis Roberts** (1596 - 1640). Ysgrifennodd sawl llyfr ar fasnach ac economeg ac roedd yn gyfaill i Izaak Walton ac eraill.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Lewis Roberts ym Miwmares, Môn, yn 1596, yn fab i rieni cyfoethog. Teithiodd yn eang. Cafodd swydd gyda'r East India Company gan ddod yn rheolwr arno yn nes ymlaen.

Ysgrifennodd arweinlyfr i fasnachu tramor sef *The Merchantes Mappe of Commerce* (1638), yn seiliedig ar ei brofiad o wahanol wledydd. Yn 1640, blwyddyn ei farwolaeth, cyhoeddodd *The Treasure of Trafficke*. Yn y llyfr hwnnw mae'r awdur yn troi at economeg wleidyddol ac yn annog gwladoli yswiriant masnachol a chael ymyrraeth y wladwriaeth mewn masnach er mwyn ei rheoli.

Llyfryddiaeth
-------------

* *The Merchantes Mappe of Commerce* (Llundain, 1638)
* *The Treasure of Trafficke* (Llundain, 1640)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.
2. ↑  National Library of Wales (1972). *Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru: The National Library of Wales Journal* (yn Saesneg). Council of the National Library of Wales. t. 417.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 24949760
* LCCN: n85112006
* ISNI: 0000 0000 8104 1314
* SELIBR: 348317
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Seneddwr Rhufeinig, sy'n fwyaf enwog am ei ran yn llofruddiaeth Iŵl Cesar, oedd **Marcus Junius Brutus** (85 CC - 42 CC).

Roedd Brutus yn fab i Marcus Junius Brutus yr Hynaf a Servilia Caepionis, a ddaeth yn gariad Cesar yn ddiweddarach. Mabwysiadwyd Brutus gan ei ewythr, Quintus Servilius Caepio. Pan ddatblygodd rhyfel cartref rhwng Pompeius Magnus a Iŵl Cesar, ochrodd gyda Pompeius. Wedi i Gesar ennill buddugoliaeth ym Mrwydr Pharsalus, ysgrifennodd at Gesar i'w gyfiawnhau ei hun, a maddeuodd Cesar iddo. Apwyntiodd Cesar ef yn llywodraethwr Gâl pan aeth ef i Affrica i ddelio a Cato a Metellus Scipio. Yn 45 CC, ysgarodd ei wraig gyntaf i briodi Porcia Catonis, merch Cato.

Erbyn hyn roedd nifer o seneddwyr yn pryderu fod Cesar yn dod yn rhy bwerus, a pherswadiwyd Brutus i ymuno â chynllwyn yn ei erbyn. Llofruddiwyd Cesar ar 15 Mawrth 44 CC. Ymddengys nad oes gwir yn y stori i Gesar ddweud *Et tu, Brute?* ("Tithau hefyd, Brutus?").

Yn dilyn y llofruddiaeth bu ymgipryd am rym yn Rhufain. Gadawodd Brutus y ddinas a byw ar ynys Creta hyd 42 CC, ond yna casglodd fyddin a gyda Gaius Cassius Longinus ymladdodd Frwydr Philippi yn erbyn byddinoedd Marcus Antonius ac Octavianus. Mewn gwirionedd roedd dwy frwydr, gyda thair wythnos rhyngddynt. Ym Mrwydr Gyntaf Philippi ar 3 Hydref, 42 CC, llwyddodd Brutus i orchfygu byddin Octavianus, ond gorchfygwyd byddin Cassius gan Marcus Antonius. Gan gredu fod Brutus hefyd wedi colli'r dydd, lladdodd Cassius ei hun.

Ymladdwyd Ail Frwydr Philippi ar 23 Hydref, a gorchfygwyd Brutus gan Antonius ac Octavianus. Lladdodd Brutus ei hun, ac wedi clywed y newyddion, lladdodd ei wraig Porcia ei hun hefyd.

Brutus mewn llenyddiaeth
------------------------

* Mae Dante Alighieri yn gosod Brutus gyda Cassius a Judas Iscariot yn rhan isaf Uffern yn *Inferno*, rhan o'i *Divina Commedia* (*Inf*. XXXIV, 64-67), yn cael eu cnoi yng ngenau Satan.
* Mae Brutus yn un o'r prif gymeriadau yn y ddrama *Julius Caesar* gan William Shakespeare, lle'r awgrymir fod rhesymau Brutus dros ladd Cesar yn rhai mwy anrhydeddus na rhesymau'r llofruddion eraill. Yn y ddrama, disgrifir ef gan Marcus Antonius fel "the noblest Roman of them all".

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 63975332
* LCCN: n80056883
* ISNI: 0000 0001 2136 2762
* GND: 118516361
* SELIBR: 179992
* SUDOC: 067069037
* BNF: cb125362018 (data)
* BIBSYS: 90282539
* NLA: 35855724
* NKC: jn20000700250
* The SBN id CNCV002092 is not valid.
* BNE: XX1237329

 |
Mae **Coedydd Abergwynant**, ar lan Afon Mawddach rhwng Arthog a Dolgellau, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1957 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 83.87 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae'r **Confensiwn ar Atal Llygredd Morol trwy Dwmpio Gwastraff a Deunyddiau raill,** 1972, a elwir yn gyffredin yn "**Confensiwn Llundain**" neu "LC '72" ac sydd hefyd yn cael ei dalfyrru fel **Dympio Morol**, yn gytundeb i reoli llygredd y môr trwy atal dympio llygredd dynol. Mae'n ymgais hefyd i greu cytundebau mewn gwledydd sy’n atodol i’r confensiwn. Mae'n cynnwys gwaredu gwastraff neu ddefnyddiau eraill o longau, awyrennau a llwyfannau olew yn fwriadol ar y môr. Nid yw'n cynnwys gollyngiadau o ffynonellau tir megis pibellau a gollyngfeydd, gwastraff nad yw o longau. Daeth i rym ym 1975. Ym Medi 2016, roedd 89 o Bartïon i'r confensiwn (gweler y map o lofnodwyr).

Cefndir
-------

Galwyd am y confensiwn gan Gynhadledd y Cenhedloedd Unedig ar yr Amgylchedd Dynol (Mehefin 1972, Stockholm), a drafftiwyd y cytundeb yn y Gynhadledd Rynglywodraethol ar y Confensiwn ar Ddympio Gwastraff ar y Môr (13 Tachwedd 1972, Llundain) ac fe'i hagorwyd i’w lofnodi ar 29 Rhagfyr 1972. Daeth i rym ar 30 Awst 1975 pan gadarnhaodd 15 gwlad. O 1 Hydref 2001, roedd 78 o Bartïon Contractio i'r confensiwn. Mae Gweinyddiaeth Ryngwladol y Confensiwn yn gweithredu trwy Gyfarfodydd Ymgynghorol a gynhelir ym mhencadlys y Sefydliad Morwrol Rhyngwladol (IMO) yn Llundain.

Partïon
-------

*Partïon gwladwriaethau* (87 yn 2013):

Afghanistan, Angola, Antigua a Barbuda, yr Ariannin, Awstralia, Azerbaijan, Barbados, Belarus (a gadarnhawyd fel Byelorussian SSR), Gwlad Belg, Benin, Bolivia, Brasil, Bwlgaria, Canada, Cape Verde, Chile, Gweriniaeth Pobl Tsieina, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Costa Rica, Côte d'Ivoire, Croatia, Ciwba, Cyprus, Denmarc, Gweriniaeth Dominica, yr Aifft, Gini Cyhydeddol, y Ffindir, Ffrainc, Gabon, yr Almaen, Gwlad Groeg, Guatemala, Haiti, Honduras, Hwngari, Gwlad yr Iâ, Iran, Iwerddon, yr Eidal, Jamaica, Japan, Gwlad yr Iorddonen, Kenya, Kiribati, De Korea, Libya, Lwcsembwrg, Malta, Mecsico, Monaco, Montenegro, Moroco, Nauru, yr Iseldiroedd, Seland Newydd, Nigeria, Norwy, Oman, Pacistan, Panama, Papua Gini Newydd, Periw, Philippines, Gwlad Pwyl, Portiwgal, Rwsia (a gadarnhawyd fel yr Undeb Sofietaidd ), Saint Lucia, Saint Vincent a'r Grenadines, Serbia (a gadarnhawyd fel Serbia a Montenegro ), Seychelles, Sierra Leone, Slofenia, Ynysoedd Solomon, De Affrica, Sbaen, Suriname, Sweden, y Swistir, Syria, Tanzania, Tonga, Tunisia, Wcráin (a gadarnhawyd fel SSR Wcreineg), Emiradau Arabaidd Unedig, y Deyrnas Unedig, yr Unol Daleithiau, a Vanuatu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "London Convention". International Maritime Organization. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 3 Mawrth 2019. Cyrchwyd 30 September 2016.
2. ↑  "Status of Conventions". International Maritime Organization. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 14 Medi 2019. Cyrchwyd 30 September 2016.

Dolenni allanol
---------------

* Crynodeb IMO o Gonfensiwn Llundain a diwygiadau Archifwyd 2019-03-03 yn y Peiriant Wayback. Archived
* Gwybodaeth am gytundebau.un.org
* Crynodeb o gonfensiwn yr EPA
* Crynodeb o gonfensiwn NOAA
* Llyfr Ffeithiau'r Byd CIA, argraffiad 2003
Mae **Coedydd Aber** - a leolir ger Abergwyngregyn, Gwynedd, wrth droed y Carneddau, Eryri - wedi'u dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1957 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 415.65 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Rhaeadr Fawr (*Rhaeadr Aber*)
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coed Aber Artro**, ger aber Afon Artro gerllaw Llandanwg yn ne Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 20 Mai 1998 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 9.94 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Codlys y grug** (enw gwyddonol: *Gongylanthus ericetorum*; enw Saesneg: *heath pouchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Codlys y grug** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Gwleidydd, cadfridog a phensaer yn amser yr ymerodwr Augustus oedd **Marcus Vipsanius Agrippa** neu **Agrippa** (63 CC – 12 CC).

Roedd Agrippa'n gyfaill a mab-yng-nghyfraith i Awgwstws. Gwnaeth enw iddo'i hun fel areithydd ac awdur. Ef oedd pennaeth y llynges pan drechwyd Marcus Antonius a Cleopatra ym Mrwydr Actium yn 31 CC, a gwobrwywyd ef gan Augustus.

Dan oruchwyliaeth Agrippa y gorffennwyd yr arolwg mawr o diriogaeth yr Ymerodraeth Rufeinig a gychwynwyd gan Iŵl Cesar yn 44 CC. Gyda chymorth y deunydd a ddaeth i'w law felly gwnaeth Agrippa fap crwn o'r Byd. Tua'r flwyddyn 7 CC, gorchmynodd Awgwstws gael copi ohono mewn marmor a osodwyd i fyny mewn teml yng nghanol Rhufain.

Cafodd y gwaith hwnnw ddylanwad mawr, yn arbennig ar yr Itinerarium ymherodrol (math o lawlyfrau daearyddol ar gyfer y fyddin a'r weinyddiaeth Rufeinig yn dangos y ffyrdd o Rufain i'r taleithiau). Yr unig lyfr gan Agrippa sy'n hysbys yw hwnnw y dechreuodd ysgrifennu ar ganlyniadau'r arolwg. Ar ôl marwolaeth Agrippa cafodd y gwaith ei gwblhau dan orchymyn Awgwstws ac fe'i cyhoeddwyd dan y teitl *Chorographia*.

Roedd Agrippa yn noddwr amlwg hefyd. Ef a fu'n gyfrifol am godi dwy o'r temlau Rhufeinig mwyaf adnabyddus, sef y Maison Carrée yn Nîmes a'r Pantheon yn Rhufain.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 6352894
* LCCN: n85017329
* ISNI: 0000 0001 1590 0069
* GND: 118501097
* SELIBR: 226188
* SUDOC: 028287185
* BNF: cb120153836 (data)
* ULAN: 500240655
* The SBN id RLZV024622 is not valid.
* BNE: XX1412141

 |
Mae **Coed Aberedw** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1967 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 17.28 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Bardd Eingl-Gymreig oedd Syr **Lewis Morris** (23 Ionawr 1833 – 12 Tachwedd 1907).

Ganed ef yng Nghaerfyrddin, yn fab i Lewis Edward William Morris a gor-ŵyr Lewis Morris, un o Forysiaid Môn. Aeth i Goleg Iesu, Rhydychen, lle graddiodd yn y clasuron 1856; ef oedd y myfyriwr cyntaf mewn 30 mlynedd i gael anrhydedd dosbarth cyntaf yn yr arholiadau rhagarweiniol a therfynol. Daeth yn fargyfreithiwr yn 1861. Cyhoeddodd ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, *Songs of Two Worlds* yn 1871, a dilynwyd hi gan nifer eraill. Un o'i gerddi mwyaf adnabyddus yw "Love's Suicide". Bu'n gyd-ysgrifennydd a chyd-drysorydd Coleg Prifysgol Aberystwyth.

Gwnaed ef yn farchog yn 1895. Roedd yn gobethio cael ei ddewis i swydd Bardd Llawryfog (*Poet Laureate*), ond nis cafodd, efallai oherwydd ei fod yn cymdeithasu ag Oscar Wilde.

Claddwyd ef ym mynwent Llangynnwr ger Caerfyrddin.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 47974151
* LCCN: n82117036
* ISNI: 0000 0000 8126 8009
* GND: 13422311X
* SELIBR: 305257
* SUDOC: 122753038
* BNF: cb102823056 (data)
* NLA: 36191117
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Codlys trymsawr** (enw gwyddonol: *Geocalyx graveolens*; enw Saesneg: *turps pouchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ond fe'i ceir ar arfordir gorllewinol yr Alban, Iwerddon a gwledydd eraill, le mae'n tyfu yn aml o dan y grug.

Disgrifiad
----------

Mae'r Codlys trymsawr yn aromatig, afloyw, yn wyrdd golau gydag choesynnau 0.6–3 mm o led. Mae'r dail yn ddeu-labed sy'n 1–1.5 mm o hyd a lled, ac mae'n cael ei rannu'n ddwfn yn 2 llabed tenau, hir.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Codlys trymsawr** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Awdures Cymreig yw **Mari George** (ganed 1973).

Ganed Mari George ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Mynychodd Ysgol Gyfun Llanhari a Choleg Prifysgol Abertawe lle yr astudiodd ar gyfer gradd BA yn y Gymraeg gan fynd ymlaen i astudio gradd MA ar y bardd Wil Ifan. Enillodd Fedal Lenyddiaeth a Chadair Eisteddfod yr Urdd yn ogystal â chadeiriau eraill mewn eisteddfodau lleol. Cyhoeddodd nifer o gerddi mewn cylchgronau fel *Taliesin* a *Barddas* a chyfrolau cymysg ond *Y Nos yn Dal* yn fy Ngwallt yw ei chyfrol unigol cyntaf. Mae'n wyneb adnabyddus yn nosweithiau Stomp yr Eisteddfod ac yn llais cyfarwydd ar Talwrn y Beirdd ar Radio Cymru. Mae'n byw bellach yng Nghaerdydd, ac yn gweithio fel Golygydd Sgriptiau/Awdur yn Adran Ddrama BBC Cymru.

Llyfrau
-------

Mae Mari wedi cyfieithu neu addasu nifer o lyfrau gan gynnwys;

* *Y Nos yn Dal yn fy Ngwallt*
* *Y Ferch Wyllt*
* *Y Gwningen a'r Arth*
* Gwningen a'r Arth, Y: Arferion Od Cwningod (2019)
* Cyfres Amdani: Pass y Sugnydd Llwch Darling (2018)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "www.gwales.com - 9781912261970, Gwningen a'r Arth, Y: Arferion Od Cwningod". *www.gwales.com*. Cyrchwyd 2020-01-16.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 58591024
* LCCN: nb2003047153

 |
Gwleidydd a chadfridog Rhufeinig oedd **Marcus Licinius Crassus**  (tua. 115 CC - 53 CC).

Ymddengys fod Crassus yn drydydd mab I’r conswl Publius Licinius Crassus Dives. Lladdwyd ei dad ac un o’I frodyr yn Rhagfyr 87 CC wedi i Gaius Marius gipio grym yn Rhufain. Ffodd Crassus I Hispania ac yna i Ogledd Affrica. cyn ymuno â Sulla pan ddychwelodd ef i’r Eidal. Roedd yn gadfridog ar ran o fyddin Sulla pan orchfygwyd gweddillion cefnogwyr Marius a'r Samnitiaid tu allan i Rufain

Roedd teulu Crassus eisoes yn gyfoethog, a daeth ef yn gyfoethocach fyth. Dywedir iddo ffurfio math ar frigad dân yn Rhufain. Pan fyddai tŷ ar dân, byddai Crassus yn dod yno ac yn cynnig ei brynu am bris isel; yna byddai ei wŷr yn diffodd y tân. Trwy ei gyfoeth enillodd rym yn Rhufain, a pan wrthryfelodd y caethweision dan Spartacus yn 73 CC, rhoddwyd y gwaith o ddelio a’r gwrthryfel i Crassus. Bu’n ymgyrch hir, ond yn 71 CC gorchfygodd Crassus fyddin Spartacus. croeshoeliodd Crassus chwe mil o garcharorion ar hyd y *Via Appia*.

Yn 60 CC daeth Crassus i gytundeb i rannu grym gyda Iŵl Cesar a Gnaeus Pompeius Magnus. Yn 55 CC roedd yn gonswl am yr ail dro, a rhoddwyd Syria iddo fel talaith. Roedd Crassus yn awyddus am lwyddianau milwrol, i gystadlu a Cesar a Pompeius, a chroesodd Afon Euphrates mewn ymgais i goncro Parthia. Gorchfygwyd ei fyddin gan y Parthiaid ym Mrwydr Carrhae (Harran yn Nhwrci heddiw) yn 53 CC, pan laddwyd mab Crassus. Yn fuan wedi’r frwydr aeth Crassus at y Parthiaid i drafod telerau, ond cipiwyd ef a’i ladd. Mae chwedl i’r Parthiaid ei ladd trwy dywallt aur tawdd i lawr ei wddf, i geisio diwallu ei wanc am aur.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 13101109
* LCCN: n86028327
* ISNI: 0000 0001 1932 453X
* GND: 118670476
* SELIBR: 363292
* SUDOC: 033562229
* BNF: cb12441809h (data)
* NKC: jn20000700337

 |
Syr Lawnslot.
Un o farchogion y brenin Arthur yn y chwedlau Ffrengig a Seisnig amdano yw **Lawnslot** neu **Lancelot**. Yn y rhain, gelwir ef yn aml yn **Lancelot du Lac**, ac fel rheol ef yw'r pennaf o farchogion y Ford Gron. Nid yw'n ymddangos yn y chwedlau Cymreig cynnar am Arthur.

Daeth Lawnslot yn adnabyddus trwy waith Chrétien de Troyes, *Lancelot ou le Chevalier de la charrette*, a ysgrifennwyd rhwng 1177 a 1181. Ffynhonnell bwysig arall oedd y Lawnslot-Greal, gwaith Ffrangeg o ddechrau'r 13g.

Dywedir ei fod yn dod o Lydaw ac yn fab i'r brenin Ban o Benioic, sydd a chastell ger llyn yng nghanol Fforest Broseliawnd. Mae Hector de Maris yn hanner brawd iddo, a'r brenin Bors yn ewythr. Lawnslot yw tad Galahad, un arall o farchogion Arthur.

Yn y fersiynau diweddarach o chwedlau Arthur, cymer Lawnslot ran yn yr ymchwil am y Greal Santaidd, ond gan nad yw'n ddigon pur, dim ond cip ar y Greal a gaiff. Mae Lawnslot yn cynnal carwriaeth a'r frenhines Gwenhwyfar, ac mae hyn yn y pen draw yn arwain at Frwydr Camlan a dinistr y deyrnas.

Credai R. S. Loomis fod cymeriad Lawnslot wedi datblygu o gymeriad Lloch Llawwynnyawc neu Llenlleawg sy'n ymddangos yn chwedl *Culhwch ac Olwen* ac mewn rhai cerddi cynnar, *Pa Gwr yw y porthor* a *Preiddeu Annwfn*, a chredai fod cysylltiad rhyngddo a Lleu Llaw Gyffes a'r duwiau Celtaidd Lugh neu Lugus, ond nid yw'r mwyafrif o ysgolheigion yn derbyn hyn.

Yn y ffilm *King Arthur* (2004), mae Ioan Gruffudd yn chwarae rhan Lawnslot.
Mae **Coedydd Beddgelert a Cheunant Aberglaslyn** ger Beddgelert yn Eryri, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 30 Hydref 1990 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 132.45 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Llanfair Waterdine** (Cymraeg: **Llanfair Dyffryn Tefeidiad**). Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Gorwedd ar ymyl Fforest Clun tua chwarter milltir o'r ffin â Cymru. Saif y pentref ar y B4355, 4 milltir i'r gogledd-orllewin o Dref-y-clawdd a nepell o bentref Cnwclas dros y ffin yng Nghymru. Yn hanesyddol bu'n rhan o Gymru am gyfnod hir ac mae'n gorwedd i'r gorllewin o Glawdd Offa. Yn ogystal mae afon Tefeidiad (*Teme*), sy'n dynodi'r ffin, wedi newid ei chwrs ers cyfnod y Deddfau Uno (1536).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 225.

Ceir sawl cysylltiad Cymreig. Brodor o Lanfair Waterdine oedd Hywel Ap Mathew (m. 1581), un o Feirdd yr Uchelwyr a raddiodd yn Eisteddfod Gyntaf Caerwys (1523). Bu'r cyfrinydd a llenor Morgan Llwyd yn weithgar yno ar ddiwedd y 1630au gyda Walter Cradock.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 16 Ebrill 2021
2. ↑  City Population; adalwyd 16 Ebrill 2021
*Am leoedd eraill o'r enw "Llannerch", gweler Llannerch.*
Pentref bychan yng nhymuned De Maelor ym mwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw **Llannerch Banna** (Saesneg: *Penley*). Gorwedd yn ardal Wrecsam Maelor, ar briffordd yr A539 tua hanner y ffordd rhwng Llangollen a'r Eglwys Wen. Saif bron ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr. Ymddengys ei fod yn cymryd ei enw o Penda, brenin Mersia yn y 7g.

Gorwedd Llannerch Banna yn hen gwmwd Maelor Saesneg, ac roedd yn rhan o'r hen Sir y Fflint cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974. Mae yno ysgol gynradd, Ysgol Madras, ac ysgol uwchradd, Ysgol Maelor.

Mae'n fwyaf adnabyddus am yr Ysbyty Pwylaidd, a sefydlwyd wedi'r Ail Ryfel Byd ar gyfer cyn-filwyr Pwylaidd a'u teuluoedd. Tua dechrau'r 1950au roedd dros 2,000 o gleifion a staff yno, ond lleihaodd y nifer, a chaewyd yr ysbyty yn mis Mawrth 2002.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 9 Gorffennaf 2022

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Wrecsam**

**Trefi**  

Y Waun  **·** Wrecsam
  
**Pentrefi**  

Acrefair  **·** Bangor-is-y-coed  **·** Y Bers  **·** Bronington  **·** Brymbo  **·** Brynhyfryd  **·** Bwlchgwyn  **·** Caego  **·** Cefn Mawr  **·** Coedpoeth  **·** Erbistog  **·** Froncysyllte  **·** Garth  **·** Glanrafon  **·** Glyn Ceiriog  **·** Gresffordd  **·** Gwersyllt  **·** Hanmer  **·** Holt  **·** Llai  **·** Llanarmon Dyffryn Ceiriog  **·** Llannerch Banna  **·** Llan-y-pwll  **·** Llechrydau  **·** Llys Bedydd  **·** Marchwiail  **·** Marford  **·** Y Mwynglawdd  **·** Yr Orsedd  **·** Owrtyn  **·** Y Pandy  **·** Pentre Bychan  **·** Pentredŵr  **·** Pen-y-bryn  **·** Pen-y-cae  **·** Ponciau  **·** Pontfadog  **·** Rhiwabon  **·** Rhos-ddu  **·** Rhosllannerchrugog  **·** Rhostyllen  **·** Rhosymedre  **·** Talwrn Green  **·** Trefor  **·** Tregeiriog  **·** Tre Ioan  **·** Wrddymbre
Cyn bêl-droediwr proffesiynol Cymreig oedd **Leonard "Len" Allchurch** (12 Medi 1933 – 16 Tachwedd 2016). Chwaraeodd yn y Gynghrair Bêl-Droed am bron i ugain mlynedd, yn chwarae ar y brig gyda Sheffield United a threuliodd gyfnodau hir gyda Dinas Abertawe a Stockport County. Fe'i ganwyd yn Abertawe yn frawd i'r pêl-droediwr Ivor Allchurch a chwaraeodd i Gymru yn rhyngwladol. Roedd yn nodedig am beidio derbyn unrhyw rybudd neu gerdyn drwy gydol ei holl yrfa yn y Gynghrair pêl-Droed.

Gyrfa clwb
----------

Cychwynnodd ei yrfa gyda Dinas Abertawe ac ar ôl llofnodi termau proffesiynol yn Hydref 1950, gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn 17 oed. Ar ôl cwblhau ei wasanaeth cenedlaethol, daeth yn chwaraewr tîm cyntaf rheolaidd ar gyfer y clwb, gan ymddangos yn rownd derfynol Cwpan Cymru 1956 a 1957.

Pan oedd rheolwr Sheffield United, John Harris, yn edrych i aildanio eu hymgyrch simsan ar gyfer dyrchafiad, cynigiodd £12,000 ar gyfer Allchurch ond gwrthodwyd y cynnig. Yn y pendraw cytunwyd ar bris o £18000 ym Mawrth 1961. Cafodd Allchurch effaith ar unwaith, gan sgorio ar ei ymddangosiad cyntaf ac ychwanegodd pum gôl pellach yn saith gêm olaf y tymor, gan helpu ei glwb i ennill dyrchafiad. Arhosodd yn rhan bwysig o dîm cyntaf United am y tair blynedd ddilynol gan wneud dros 140 o ymddangosiadau i gyd gan sgorio 37 o gôl.

Ym Mawrth 1965, symudodd i dîm Stockport County yn Adran Pedwar, am £10,000, gan ddod y chwaraewr mwyaf drud i'w arwyddo yn hanes y clwb. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i'r clwb ar 6 Medi 1965 gan guro Tranmere Rovers o 2–1 a helpodd y clwb ennill dyrchafiad i'r Drydedd Adran yn ei ail flwyddyn yn Edgeley Parc. Ar ôl ennill gwobr chwaraewr y flwyddyn y clwb yn ei dymor olaf, dychwelodd i glwb Dinas Abertawe lle gorffennodd ei yrfa broffesiynol.

Gyrfa ryngwladol
----------------

Ymunodd Allchurch a'i frawd Ivor yn nhîm cenedlaethol Cymru am y tro cyntaf yn Ebrill 1955 yn erbyn Iwerddon. Enillodd 11 cap dros ei wlad.

Wedi pêl-droed
--------------

Ar ôl ymddeol aeth Allchurch i redeg gwesty yn Abertawe cyn rhedeg busnes nwyddau lledr. Bu farw yn 83 oed ar 16 Tachwedd 2016.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  Denis Clarebrough & Andrew Kirkham (2008). *Sheffield United Who's Who*. Hallamshire Press. t. 32. ISBN 978-1-874718-69-7.
2. ↑   Past players. Swansea City A.F.C.. Adalwyd ar 15 Mai 2010.
3. ↑   Len Allchurch. Stockport County F.C. (27 Mehefin 2008). Adalwyd ar 15 Mai 2010.
4. ↑  Soccer Who's Who compiled by Maurice Golesworthy The Sportsmans Book Club London 1965
5. ↑   Swansea City legend and former Wales international Len Allchurch dies aged 83. WalesOnline (16 Tachwedd 2016). Adalwyd ar 16 Tachwedd 2016.

| * v
* t
* e
 Carfan Cymru   –  Cwpan y Byd Pêl-droed 1958 |
| --- |
| 
* 1 Kelsey
* 2 Williams
* 3 Hopkins
* 4 Sullivan
* 5 M. Charles
* 6 Bowen (c)
* 7 Medwin
* 8 Hewitt
* 9 J. Charles
* 10 I. Allchurch
* 11 C. Jones
* 12 K. Jones
* 13 Vearncombe
* 14 Edwards
* 15 C. Baker
* 16 Crowe
* 17 Leek
* 18 Vernon
* 19 Webster
* 20 Elsworthy
* 21 L. Allchurch
* 22 G. Baker
* Hyfforddwr: Murphy

 | Cymru |