recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr José Mojica Marins yw ***A Virgem E o Machão*** a gyhoeddwyd yn 1974. Fe'i cynhyrchwyd ym Mrasil. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Portiwgaleg. 

 Mae'r ffilm *A Virgem E o Machão* yn 90 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1974. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Godfather Part II* sef rhan dau y gyfres Americanaidd boblogaidd gan Francis Ford Coppola. Hyd at 2022 roedd o leiaf tair mil o ffilmiau Portiwgaleg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm José Mojica Marins ar 13 Mawrth 1936 yn São Paulo a bu farw yn yr un ardal ar 11 Medi 2017. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1951 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Urdd Teilyngdod Diwylliant

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd José Mojica Marins nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.
Dyma eirfa o derminoleg gemau cardiau.


|  |
| --- |
| A B C Ch D Dd E F Ff G Ng H I J L Ll M N O P Ph R Rh S T Th U W Y |

B
-

 **banc**

Nifer benodol o tsips neu docynnau a osodir gan y bancer i chwaraewyr eraill fetio yn ei herbyn.[1]
 **bancer**

Y person sy'n gofalu am y banc neu sy'n cynrychioli'r banc. Mewn casino, y person sy'n cynrychioli'r casino.[1]
 **blyffio** (berf), **blỳff** (enw)[2]

Ceisio twyllo chwaraewyr eraill trwy eich modd o fetio, i wneud i eraill feddwl bod gennych ddyrnaid sy'n gryfach neu'n wanach na'r hyn sydd wir gennych.[3]

C
-

 **cynnig**

Cynnig gan chwaraewr i wneud nifer benodol o driciau neu bwyntiau wrth chwarae.[1]

D
-

 **dyrnaid**[4]

Y set o gardiau sydd gan chwaraewr mewn un rhaniad.[5]

G
-

 **gweddw, cerdyn**[6]

Dyrnaid ychwanegol.[7]

O
-

 **ocsiwn**

Y cyfnod o gynnig.[1]

Rh
--

 **rhaniad**, **deliad**[8]

Y cyfnod chwarae o un rhaniad i'r un nesaf, gan gynnwys cynigion, chwarae, sgorio, ayyb.[9]
 **rhannu**, **delio**[8]

Rhoi cardiau i bob chwaraewr.[9]
 **rhannwr**, **deliwr**[8]

Y person sy'n rhannu'r cardiau. Weithiau mae chwaraewyr yn cymryd eu tro wrth rannu.[9]

T
-

 **tric**[10]

1. Rownd lle mae pob chwaraewr yn cyfrannu un cerdyn yr un.[7]
2. Y cardiau a chwareir mewn rownd dric, a gaiff eu cymryd gan enillydd y rownd.[7]

 **tsipsen** (lluosog: tsips), **tshipsen** (tships)[11]

Tocyn, gan amlaf o bren neu blastig, a ddefnyddir i gynrychioli arian.[12]

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Arnold, t. 385.
2. ↑  Griffiths a Jones, t. 147 [bluff].
3. ↑  Arnold, t. 386.
4. ↑  Griffiths a Jones, t. 649 [hand].
5. ↑  Arnold, t. 390.
6. ↑  Griffiths a Jones, t. 1673 [widow].
7. 1 2 3  Arnold, t. 396.
8. 1 2 3  Griffiths a Jones, t. 355 [deal, dealer].
9. 1 2 3  Arnold, t. 388.
10. ↑  Griffiths a Jones, t. 1524 [trick].
11. ↑  Griffiths a Jones, t. 233 [chip].
12. ↑  Arnold, t. 387.

Ffynonellau
-----------

* Arnold, Peter. *Chambers Card Games* (Caeredin, Chambers, 2007).
* Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]).
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr João Canijo yw ***Fátima*** a gyhoeddwyd yn 2017. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Fátima*** ac fe'i cynhyrchwyd yn Portiwgal; y cwmni cynhyrchu oedd Cinemas NOS. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Portiwgaleg. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Cinemas NOS, Q60965606.

 Mae'r ffilm *Fátima (ffilm o 2017)* yn 153 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2017. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Blade Runner 2049* sef ffilm wyddonias gan Denis Villeneuve. Hyd at 2022 roedd o leiaf tair mil o ffilmiau Portiwgaleg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm João Canijo ar 10 Rhagfyr 1957 yn Porto. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1980 ac mae ganddo o leiaf 42 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Porto.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd João Canijo nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 26 Mai 2019.
Ardal isel yn Ne Swydd Efrog a Gogledd Swydd Lincoln, yng ngogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Hatfield Chase**. Mae'n ffinio â traffordd yr M18 i'r gorllewin, Afon Ouse i'r gogledd, Afon Idle i'r de, a ffordd yr A161 i'r dwyrain. Mae'n cynnwys ardal o oddeutu 110 milltir sgwâr (280 km²).

Yn y gorffennol roedd yn dir hela brenhinol. Oherwydd ei bod yn aml dan ddŵr, ym 1626 penododd Siarl I Cornelius Vermuyden, peiriannydd o'r Iseldiroedd, i'w draenio. Cafodd yr afonydd Don, Idle a Torne, eu dargyfeirio ac adeiladwyd sianeli draenio. Nid oedd y gwaith yn gwbl lwyddiannus, ond newidiodd holl natur darn eang o dir, ac achosodd anghydfodau cyfreithiol am weddill y ganrif.

Roedd mwy o waith adfer yn y 1760au, ac ym 1813 penodwyd gomisiynwyr gan y Senedd i wneud gwelliannau i'r draeniad. Fe wnaethant osod y pwmp stêm gyntaf. Sefydlwyd *The Corporation of the Level of Hatfield Chase* ym 1862. Gosododd y Gorfforaeth beiriant arall. Parhaodd mwy o waith peirianneg trwy'r 20g. Disodlwyd pympiau stêm gan beiriannau disel a phympiau trydan diweddarach. Ar hyn o bryd mae Asiantaeth yr Amgylchedd yn cynnal wyth gorsaf bwmpio ar y Chase.

Mae'n debyg mai Hadfield Chase oedd lleoliad Brwydr Meicen oddeutu'r flwyddyn 632.

Gorsaf bwmpio yn Bull Hassocks, Hatfield Chase
Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol yw **germaniwm** gyda'r symbol **Ge** a'r rhif atomig 32. Mae'n lled-fetel sgleiniog, caled ac arianaidd sy'n debyg yn gemegol i dun. Mae germaniwm yn ffurfio nifer sylweddol o gyfansoddion organometalig ac yn ddeunydd pwysig yn y diwidiant electroneg. Mae'n perthyn i'r grŵp a elwir yn fetaloidau.

Hanes
-----

Yn 1871 darganfuwyd germaniwm (Lladin *Germania* ar gyfer Yr Almaen) gan Clemens Winkler. Un o'r elfennau a ragwelodd Dmitri Mendeleev oedd germaniwm i lenwi bylchau yn ei dabl cyfnodol. Gan ei fod o dan silicon yn y tabl, fe enwodd yr elfen yn eka-silicon ac roedd canlyniadau'r astudiaethau o'r elfen newydd yn un o'r camau pwysicaf i brofi pwysigrwydd y tabl cyfnodol a chyfnodedd.

| Priodwedd | Eka-silicon | Germaniwm |
| --- | --- | --- |
| Rhif atomig | 72 | 72.59 |
| Dwysedd(g/cm3) | 5.5 | 5.35 |
| Ymdoddbwynt (°C) | uchel | 947 |
| lliw | llwyd | llwyd |

Dolenni allanol
---------------

* Los Alamos National Laboratory – Germanium Archifwyd 2008-06-10 yn y Peiriant Wayback.
* WebElements.com – Germaniwm

Chwiliwch am ***germaniwm***  
yn Wiciadur.
*Geiriadur yr Academi*
***Geiriadur yr Academi*** (Saesneg: *The Welsh Academy English-Welsh Dictionary*) yw'r geiriadur Saesneg-Cymraeg mwyaf cynhwysfawr erioed. Ffrwyth blynyddoedd o waith gan y golygyddion Bruce Griffiths a Dafydd Glyn Jones ydyw. Fe'i cyhoeddwyd yn 1995 a chafodd ail gyhoeddi fel fersiwn diwygiedig ym Medi 2003.

Mae'n gyfrol swmpus o dros 1,700 tudalen (tt. lxxxi + 1716) a gyhoeddir gan Gwasg Prifysgol Cymru ar ran Yr Academi Gymreig. Cynhwysir llu o enwau Cymraeg am dermau newydd ym meysydd gwyddoniaeth, technoleg, cyfrifiadureg, masnach, cyfryngau torfol, addysg, a.y.b.

Yn ôl Bruce Griffiths, nid yw'n dechnegol bosibl ychwanegu at y geiriadur, ers tua 2008, gan nad yw'r wasg yn gallu newid y prif destun. Dywedodd yn *Golwg*, "Mi wnaethon nhw brintio cywiriadau fel atodiad i'r prif destun. Ond yn anffodus, mae'r fersiwn ar-lein wedi'i gynnwys heb yr atodiad. Er enghraifft, dydy'r gair *website* ddim yno (ar-lein) ond mae yn yr atodiad papur."

Fersiwn ar-lein
---------------

Lansiwyd fersiwn ar-lein o'r geiriadur ym mis Chwefror 2012. Nid yw'n cynnwys y diweddariad a argraffwyd fel atodiad. Fe'i trosglwyddwyd cyfrifoldeb y fersiwn arlein i Fwrdd yr Iaith (a drodd yn Gomisiynydd y Gymraeg) a oedd a chyfrifoldeb i "addasu ac adnewyddu'r geiriadur". Datblygwyd y fersiwn arlein gan Uned Technolegau Iaith, Canolfan Bedwyr, Prifysgol Bangor ar ran Comisiynydd y Gymraeg. Mae'n bosib chwilio’r fersiwn ar-lein gyda rhyngwyneb Gymraeg neu Saesneg.

Yn 2018 roedd cyfartaledd o 9,735 o bobl yn ymweld â'r Geiriadur Arlein (geiriaduracademi.org) yn ôl Alexa Rank.

Manylion cyhoeddi
-----------------

*Geiriadur yr Academi* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1995; argraffiad newydd Medi 2003). ISBN 978-0-7083-1186-8

Broliant - *Y geiriadur Saesneg-Cymraeg mwyaf cynhwysfawr erioed yn cynnwys cyfystyron, dyfyniadau eglurhaol, priod-ddulliau, termau arbenigol a thechnegol ac ati ynghyd â disgrifiad gramadegol cryno o'r iaith. Cyhoeddwyd gyntaf yn 1995. Argraffiad gyda diwygiadau ac ychwanegiadau.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Pryderu am ddyfodol Geiriadur yr Academi", *Golwg* **24** (34): 5, 2012
2. ↑   Geiriadur yr Academi yn ddigidol. BBC Cymru (28 Chwefror 2012).
3. ↑   Geiriadur Yr Academi bellach ar gael ar y we. BBC Cymru (28 Chwefror 2012).
4. ↑  bbc.co.uk; adalwyd 30 Ebrill 2018.
5. ↑  geiriaduracademi.org; adalwyd 30 Ebrill 2018.
6. ↑  gwales.com; adalwyd 30 Mai 2018.

Dolenni allanol
---------------

* Fersiwn ar-lein
Ffeminist a swffragét o'r Alban oedd **Helen Ogston** (ganwyd 1883) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am dorri ar draws y Prif Weinidog David Lloyd George mewn cyfarfod yn yr Albert Hall, gan atal stiwardiaid y digwyddiad rhag ei thaflu allan, drwy eu chwipio gyda chwip ci.

Fe'i ganed yn Aberdeen yn 1883, yn ferch i athro yn y brifysgol leol.
 Bu'n briod ddwywaith: y tro cyntaf i Dr Eugene Dunbar Townroe ar 4 Mai 1912 yng Ngholeg y Brenin, Old Aberdeen a'r ail dro i Granville Havelock Bullimore ar 3 Ionawr 1929 yn Norwich NorfolK. Adnabyddid hi am gyfnod fel Helen Charlotte Townroe ac fel Helen Charlotte Bullimore.

Graddiodd mewn gwyddoniaeth ym Mhrifysgol Aberdeen cyn symud i'r de gyda'i chwaer iau. Daeth y ddau ohonynt yn aelodau o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod (*Women's Social and Political Union*) ym 1906.

Yr ymgyrchydd
-------------

Ar 5 Rhagfyr 1908 mynychodd gyfarfod cyhoeddus lle'r oedd David Lloyd George yn siarad yn yr Albert Hall. Trefnwyd y cyfarfod gan Ffederasiwn Rhyddfrydol y Menywod ac er bod Lloyd George yn siarad, roedd amheuaeth y byddai'n osgoi mynd i'r afael â'r mater pwysicaf y dydd, sef yr hawl i fenywod bleidleisio.

Ceisiodd y stiwardiaid ei throi allan ond tynnodd chwip ci a oedd wedi'i guddio o dan ei chot. Ymddangosodd y stori yn y papurau newydd lleol ac o ganlyniad i'r digwyddiad hwn ataliwyd menywod rhag mynychu cyfarfodydd areithio Lloyd George. Nododd Ogston ei rhesymau dros ddefnyddio'r chwip:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *"a man put the lighted end of his cigar on my wrist; another struck me in the chest. The stewards rushed into the box and knocked me down. I said I would walk out quietly, but I would not submit to their handling. They all struck at me. I could not endure it. I do not think we should submit to such violence. It is not a question of being thrown out; we are set up on and beaten."* | "|

Aelodaeth
---------

Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Leah. Leneman, (1991). *A guid cause : the women's suffrage movement in Scotland*. [Aberdeen]: Aberdeen University Press. ISBN 0080412017. OCLC 24510440.CS1 maint: extra punctuation (link)
2. ↑  ""The woman with the whip" - Suffragette Helen Ogston causes an international stir | Royal Albert Hall". *Royal Albert Hall* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-12-06.
3. ↑  "The sexual assault faced by the Suffragettes". *politics.co.uk* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-12-06.
4. ↑  9-, Kent, Susan Kingsley, 1952 May (1995). *Sex and suffrage in Britain 1860-1914*. London: Routledge. ISBN 0415055202. OCLC 264468874.CS1 maint: numeric names: authors list (link)
Dalai Lama cyntaf Tibet oedd **Gendun Drup** (Tibeteg: དགེ་འདུན་གྲུབ་ *dge ’dun grub*) (1391 – 1474). Mae Tibetiaid yn credu ei fod, fel ei olynwyr, yn ymgnawdoliad o Chenresig (Sansgrit: Avalokiteshvara), Bodhisattva Trugaredd.

Cafodd Gendun Drup ei eni mewn teulu o fugeiliaid nomadig a gweithiodd fel bugail yn blentyn. Ei enw genedigol oedd **Pema Dorje** (Tibeteg པད་མ་རྡོ་རྗེ་ *pad ma rdo rje*). Aeth yn fynach yn Mynachlog Narthang, ac erbyn ei ganol oed roedd yn cael ei barchu fel sant ac ysgolhaig mawr. Roedd yn nai i'r sant-ysgolhaig enwog Tsongkhapa.

Er na chafodd ei adnabod yn Ddalai Lama yn ystod ei oes, cyhoeddodd yr ail Dalai Lama, Gendun Gyatso, ei fod yn olynydd iddo.

Yn 1447, sefydlodd Gendun Drup fynachlog fawr Tashilhunpo (Tashilunpo) yn Shigatse, a ddaeth yn nes ymlaen yn sedd i'r Panchen Lamas.

Doedd gan Gendun Drup ddim grym gwleidyddol. Rheolwyd Tibet ranedig gan llywodraethwyr fel y Sakyas, Tywysog Tsang a Khan Mongolia. Ni fyddai rhol gwleidyddol y Dalai Lama yn cychwyn tan deyrnasiad y 5ed Dalai Lama.

Gwaith llenyddol
----------------

Ysgrifennodd draethawd ar yr Abhidharma-kosa, cerdd hir epig ar fywyd y Bwdha Shakyamuni, cerdd gyflwynedig i Je Tsongkhapa (Btsong-ka-pa), a cherdd ddefosiynol gysegredig i'r dduwies Fwdhaidd Tara.

|
|  |
| Rhagflaenydd:***dechrau'r llinach*** | **Dalai Lama**1391 – 1472 | Olynydd:**Gendun Gyatso** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 10645178
* LCCN: n80079448
* ISNI: 0000 0000 8090 3955
* GND: 118945890
* SUDOC: 061726028
* BNF: cb12546809w (data)
* BIBSYS: 97017815
* NLA: 36632364
* NDL: 001275938
* NKC: jn20010525438

 |
Roedd **Hugh Price** (tua 1495–1574) yn gyfreithiwr a chlerigwr Cymreig o Aberhonddu ac yn un o brif sefydlwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen, y coleg cyntaf i'w sefydlu yn Rhydychen ar ôl y Diwygiad Protestannaidd. Cofnodir ei enw ar adegau fel 'Hugh Aprice'. Yn 1571 perswadiodd y frenhines Elisabeth I i roi siarter brenhinol i'r sefydliad a daeth hwnnw i rym ar 27 Mehefin 1571. Noda'r siarter hon mai'r frenhines yw sefydlydd y coleg, a chyfeirir at Hugh Price fel 'y noddwr cyntaf'.

Cyfrannodd yn ariannol at godi'r coleg hwnnw; ar ei farwolaeth gadawodd hefyd 100 Marc a £60 y flwyddyn (a'i lyfrgell), ar yr amod y cydnabyddir ef (yn hytrach na'r frenhines) yn 'Sefydlydd y Coleg'. Amod arall oedd ei hawl i benodi Prifathrawon, Cymrodorion a myfyrwyr i'r coleg. Pan y bu farw, rhan o'r coleg oedd wedi'i godi; cychwynwyd ar y gwaith o adeiladu'r 'cwod' yn 1571.

Y blynyddoedd cynnar
--------------------

Ganwyd Hugh Price yn Aberhonddu, yn fab i gigydd lleol, Rhys ap Rhys. Nid oes sicrwydd ym mhle y cafodd ei addysg cynnar: naill ai yn Aberhonddu ei hun neu yn Osney Abbey ger Rhydychen. Aeth yn ei flaen i Brifysgol Rhydychen ble y derbyniodd radd Bachellor mewn Cyfraith Sifil (BCL) ac yna Bachellor yng Nghyfraith yr Egwlys (neu 'Gyfraith Ganon'). Yn 1526 gorffennodd ddoethuriaeth mewn Cyfraith Ganon.

Gwaith
------

Gwyddom iddo fod yn un o farnwyr a ddyfarnodd James Bainham i farwolaeth am heresi yn 1532. Yn 1541 fe'i penodwyd yn Drysorydd dwy gadeirlan: Tyddewi a Rochdale ac erbyn 1572 gwyddom iddo ddychwelyd i Aberhonddu i fyw. Parhaodd yn y swydd yn brebendari eglwys Rochdale am weddill ei oes.

Dolennau allanol
----------------

* Y Bywgraffiadur Cymreig Ar-lein
* Gwefan Saesneg jesus.ox.ac.uk Archifwyd 2015-04-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 25 Mawrth 2015
2. ↑  www.exclassics.com; adalwyd 25 mawrth 2015

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **Iago ap Beli** (560? - 615) (Lladin : *Iacobus*) yn frenin Gwynedd.

Hanes
-----

Nid oes llawer o wybodaeth ar gael am deyrnasiad Iago. Yn wleidyddol roedd yn gyfnod pan oedd y teyrnasoedd Seisnig megis Mersia a Brynaich, yn cynyddu mewn grym, yn enwedig Pybba brenin Mersia a'i fab Penda. Mae'n ymddangos fod Iago wedi dod i gytundeb a Pybba, na fydda Pybba yn ymosod ar Wynedd os byddai Gwynedd yn ei gynorthwyo, os byddai angen, yn erbyn Northumbria. Dywedir i Edwin o deyrnas Deifr gael lloches gyda Iago yn 604 ar ôl cael ei ddiorseddu gan Æthelfrith. Arweiniodd hyn at ymosodiad ar Gymru gan Æthelfrith a brwydr Caer (tua 615) lle lladdwyd Selyf ap Cynan brenin Teyrnas Powys a llawer o fynachod o fynachlog Bangor Is-y-Coed.

Nid oes cofnod fod byddin Gwynedd wedi cymryd rhan yn y frwydr yma. Cofnodir marw Iago ap Beli yn 613, a thybir weithiau ei fod ef wedi ei ladd yn y frwydr. Mae'r cofnod am farwolaeth Iago yn y cronicl (Harleian MS 3859) yn defnyddio'r gair *dormitatio* (syrthio i gysgu) am ei farwolaeth; nid y gair a ddefnyddid am farwolaeth mewn brwydr. Defnyddir *dormitatio* fel rheol am farwolaeth gwr eglwysig, felly gall fod yn awgrym fod Iago wedi ymneilltuo i fynachlog. Mae cofnod ei fod wedi rhoi rhodd i eglwys gadeiriol Bangor. Dilynwyd ef gan ei fab Cadfan ap Iago.

Cyfeiriadau
-----------

* J.E. Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co. 1911)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :**Beli ap Rhun | **Brenhinoedd Gwynedd** | **Olynydd :**Cadfan ap Iago |
Bedd Syr Hugh Rowlands
Roedd y Cadfridog Syr **Hugh Rowlands** VC, KCB (6 Mai 1828 - 1 Awst 1909) yn fonheddwr Cymreig ac yn filwr a oedd ymysg y Cymry cyntaf i dderbyn medal Croes Fictoria, y wobr uchaf a mwyaf mawreddog am ddewrder yn wyneb y gelyn y gellir ei dyfarnu i aelodau o luoedd Prydain a'r Gymanwlad.

Mae rhai ffynonellau'n honni mai Syr Hugh oedd y Cymro Cyntaf i dderbyn y VC ond fel arfer mae'r clod yna'n cael ei roi i Robert Shields. Cyflawnwyd y weithred o ddewrder a arweiniodd at fedal Rowlands ym mis Tachwedd 1854 tra bu gweithred Sheilds ym mis Medi'r flwyddyn ganlynol. Rhif Medal Rowlands yw VC43, a rhif medal Shields yw VC104, ond cyflwynwyd medal Sheilds iddo ar 26 Mehefin 1857 tra bu'n rhaid i Rowlands ddisgwyl hyd 5 Awst 1857 i dderbyn ei fedal yntau.

Cefndir
-------

Roedd Syr Hugh yn ail fab i John Rowlands, Ystâd Plastirion, Llanrug, Uchel Siryf Sir Gaernarfon ac Elizabeth ei wraig. Roedd y teulu yn ddisgynyddion Bleddyn ap Cynfyn, Tywysog Powys, a Dafydd ap Llywelyn, Tywysog Gwynedd.
Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Biwmares ac yn Academi John Taylor yn Woolwich.

Gyrfa Milwrol
-------------

Ym 1849 pan oedd yn 21ain oed prynodd gomisiwn yn y *41st (Welsh) Regiment of Foot*. Cyflawnodd wasanaethau milwrol yn Iwerddon ac yng Ngwlad Groeg cyn ymuno â'r lluoedd a oedd yn ymladd yn Rhyfel y Crimea ym 1854. Ym mis Tachwedd 1854 bu'n ymladd ym Mrwydr Inkerman pan glwyfwyd *Cyrnol Hayly* un o'i uwch swyddogion, aeth Rowlands allan o dir diogel, i'w achub rhag llid y gelyn (Nodwedd y VC hyd ganol y Rhyfel Byd Cyntaf, oedd bod *gwroldeb* yn cyfateb a pheryglu bywyd dros un o radd uwch) a dyfarnwyd Croes Fictoria iddo am ei ddewrder.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur ar-lein ROWLANDS , Syr HUGH (1828 - 1909) adalwyd Tachwedd 18 2014
2. ↑  Memorials to Valour - Sir Hugh Rowlands adalwyd Tach 18 2014
3. ↑  Memorials to Valour Robert Sheilds adalwyd Tach 17 2014
4. ↑  
J. E. Griffith, *Pedigrees of Anglesey and Carnarvonshire Familes with their collateral branches in Denbighshire, Merionethshire and other parts* 1914

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
*Am y gymuned fodern yng Ngheredigion, gweler Geneu'r Glyn.*
Cwmwd yng ngogledd eithaf teyrnas Ceredigion ar lan Bae Ceredigion oedd **Genau'r Glyn** yn yr Oesoedd Canol a defnyddir yr enw heddiw am y gymuned. Mae'r gymuned yn cynnwys: Llandre, Dôl-y-bont a Rhydypennau. Gyda chymydau Perfedd a Chreuddyn roedd yn rhan o gantref Penweddig.

Ei ffin naturiol yn y gogledd oedd aber Afon Dyfi, lle wynebai Ystumanner, cwmwd deheuol cantref Meirionnydd dros y dŵr. Yn y dwyrain ffiniai â chantref Cyfeiliog ym Mhowys ac â chwmwd Perfedd yn y de dros Afon Clarach. Dyma gwmwd mwyaf gogleddol cantref Penweddig.

Mae gan Genau'r Glyn nifer o hynafiaethau ac mae'n ardal gyfoethog ei llên gwerin. Ceir cysylltiadau â Hanes Taliesin a goffheir yn enwau lleol fel pentref Tre Taliesin a chromlech Bedd Taliesin. Yma hefyd y lleolir chwedl Cantre'r Gwaelod. Mae Cors Fochno, ar lan Afon Dyfi, yn cael ei chrybwyll yn aml yn y brudiau fel safle brwydr dynghedfennol rhwng y Cymry a'u cynghreiriad Celtaidd a'r Saeson. Cysylltir y sant Cynfelin â'r cwmwd hefyd. Gerllaw, saif Castell Gwallter a adeiladwyd gan Walter de Bec yn ystod arhosiad byr y Normaniaid yng Ngheredigion.

Roedd y bardd Deio ab Ieuan Du (fl. tua 1450 - 1480) yn frodor o blwyf Llangynfelyn, a chafodd ei gladdu yno. Trigai mam Edward Llwyd, sef Bridget Pryse, yng Nglanffraid (Glanffred) am gyfnod.

Mae'r enw **Genau'r Glyn** yn dal i gael ei ddefnyddio heddiw i gyfeirio at yr ardal hanesyddol hon. Cedwir yr enw o hyd yn enw pentref Llanfihangel Genau'r Glyn.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Gwyddoniadur Cymru; Gwasg Prifysgol Cymru; Cyhoeddwyd 2007; tud. 371
*Ni ddylid cymysgu Hugh Jones â'r baledwr ac anterliwtwr o'r un cyfnod, Huw Jones.*
Emynwr, awdwr, bardd a chyfieithydd oedd **Hugh Jones** (tua Hydref 1749 - 16 Ebrill 1825), y cyfeirir ato'n aml fel **Hugh Jones o Faesglasau**.

Gyrfa
-----

Ganwyd Hugh yn fab i William ac Elisabeth Jones yn eu tyddyn o'r enw Maesglasau, yng nghysgod Craig Maesglasau, plwyf Mallwyd, ger Dinas Mawddwy. Mae dyddiad ei eni yn anhysbys, ond cafodd ei fedyddio ar 24 Tachwedd, 1749.

Cafodd ei addysg elfennol gan gurad y plwyf. Aeth i Lundain lle cafodd swydd fel athro ysgol cynorthwyol. Ni arosodd yno'n hir a daeth adref yn 1774 i fugeilio ym Maesglasau. Yn ddiweddarach bu'n cadw ysgol yn Sir Feirionnydd (Dinas Mawddwy, Abercywarch, Mallwyd) a Sir Drefaldwyn.

Ar ôl rhoi'r gorau i'w swydd fel athro treuliodd weddill ei oes fel cyfieithydd yng ngwasanaeth cyhoeddwyr gogledd Cymru, yn cynnwys Richard Jones, Dolgellau, Lewis Evan Jones, Caernarfon, a Thomas Gee'r hynaf (tad Thomas Gee) yn Ninbych. Bu farw ar 16 Ebrill, 1825, ac fe'i claddwyd ym mynwent Henllan, ger Dinbych.

Gwaith llenyddol
----------------

Gwaith cyntaf Hugh Jones yw ei lyfr mwyaf adnabyddus o lawer, sef *Cydymaith i'r Hwsmon*, a gyhoeddwyd ganddo yn Llundain yn 1774. Cyfres o fyfyrdodau gan Gristion ar y pedwar tymor a bywyd yr hwsmon yw'r llyfr. Er bod yr awdur yn tynnu nifer o foeswersi Beiblaidd mae'r gyfrol fechan yn cynnwys enghreifftiau o ryddiaith gaboledig ac arddull naturiol gyda gorau'r ganrif. Dyma ran o'i ddisgrifiad o'r Gaeaf, er enghraifft:

'Wele'r gaeaf wedi dyfod, ac yn dechrau tywallt ei ystormydd am ein pennau. Y ddaear fel gweddw alaethus, sydd yn gorwedd yn ei galarwisg, wedi ei diosg o'i holl wychder a'i thegwch gynt. Nid oes yn awr yn lle claearwch twymyn i'w thymheru, ond rhew caled, afrywiog yn llochesu yn ei mynwes; a'r eira megis cynfas wen, yn ymdannu drosti; fel na adwaenir ond prin y naill le oddi ar y llall. // Brigau'r coed a wisgir â lasiau gwynion, a'r bargodydd â chleddyfau llymion.'
Mae ei weithiau rhyddiaith eraill yn cynnwys cyfieithiad o waith Josephus (1,200 tudalen) ac *Y Byd a Ddaw* o waith y Dr Isaac Watts.

Fel bardd ac emynydd fe'i cofir yn bennaf am ei emyn 'O tyn y gorchudd yn y mynydd hyn', a ddisgrifwyd gan O. M. Edwards fel "yr emyn gorau yn yr iaith Gymraeg." Cyhoeddodd yn ogystal ddwy gyfrol o gerddi ac emynau, *Gardd y Caniadau* (1776) a *Hymnau Newyddion* (1797).

Dywedir fod Hugh Jones wedi ymddiddori yn yr anterliwtiau yn ei ieuenctid ac wedi ysgrifennu rhai, ond nid oes yr un i'w cael heddiw. Yn ôl yr hanes trôdd ei gefn arnynt dan ddylanwad Methodistiaeth.

Llyfrau Hugh Jones (detholiad)
------------------------------

* *Cydymaith i'r Hwsmon* (1774). Golygwyd gan Henry Lewis, Gwasg Prifysgol Cymru, 1949.
* *Gardd y Caniadau* (1776)
* *Hymnau Newyddion* (1797)

Ffynonellau
-----------

* Charles Ashton, *Hanes Llenyddiaeth Gymreig o 1650 hyd 1850* (Lerpwl, 1893)
* Henry Lewis (gol.), *Cydymaith i'r Hwsmon* (Caerdydd, 1949)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 68797522
* LCCN: nr92041031
* ISNI: 0000 0000 4990 5522

 |
Cyn bêl-droediwr Cymreig oedd **Hugh Morgan-Owen** (1882 – 6 Mawrth 1953). Llwyddodd i ennill 5 cap dros Gymru rhwng 1900 a 1907 ac roedd yn aelod o glwb pêl-droed amatur Corinthian.

Bywyd Cynnar
------------

Cafodd Morgan-Owen ei eni yn Y Rhyl y pedwerydd o chwech o blant i Timothy Morgan-Owen, Arolygwr Ysgolion, ac Emma Maddox. Cafodd ei addysg yn Ysgol Amwythig a Choleg Hertford, Rhydychen gan gynrychioli tîm pêl-droed Prifysgol Rhydychen yn eu gêm flynyddol yn erbyn Prifysgol Caergrawnt ar dair achlysur - ym 1902, 1903 a 1904. Roedd yn frawd i Morgan Maddox Morgan-Owen.

Gyrfa Bêl-droed
---------------

Gwnaeth Morgan-Owen ei ymddangosiad cyntaf dros Gymru ym 1900 yn erbyn Lloegr tra ym Mhrifysgol Rhydychen ac wedi gadael y Brifysgol, chwaraeodd i dîm amatur enwog Corinthian ac i'r Trallwng.

Ym 1903, er cael ei ddewis i chwarae dros Gymru yn erbyn Lloegr, penderfynnodd Morgan-Owen, a'i frawd Morgan Maddox Morgan-Owen, oedd hefyd yn chwaraewr rhyngwladol, i chwarae i dîm yr Old Salopians yn erbyn yr Old Carthusians yn rownd derfynol Cwpan Arthur Dunn - cystadleuaeth i dimau cyn ddisgyblion Ysgolion Bonedd - ar yr un prynhawn.

Teithiodd Morgan-Owen gyda thîm Corinthian i Baris ym 1908 gyda'i frawd, Morgan.

Nigeria
-------

Ym 1909, ymunodd Morgan-Owen â Gwasanaeth Sifil Nigeria gan ddod yn Gomisiynydd Rhanbarthol ym 1925 hyd nes ei ymddeoliad ym 1931.

Bu farw yn Repton, Swydd Derby ar 6 Mawrth 1953.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "James Owen of Penrhos and his descendants". *Owen Cholerton*. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
2. ↑  "Varsity Matches: Hugh Morgan-Owen". *ouafc.com*.[*dolen marw*]
3. 1 2  Davies, Gareth M.; Garland, Ian (1991). *Who's Who of Welsh International Soccer Players*. Bridge Books. t. 143. ISBN 1 872424 11 2.
4. ↑  "Varsity Match 1899/1900". *ouafc.com*.[*dolen marw*]
5. ↑  "History of the Old Salopian Football Club". *Old Salopian FC*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-05-28. Cyrchwyd 2016-03-13.
6. ↑  "Corinthians - Taking the Beautiful Game Across the Globe". *Corinthian-Casuals.com*.
7. ↑  "Hugh Morgan-Owen (1882 - 1953)". *Owen Cholerton*. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
Ffilm ffuglen dditectif gan y cyfarwyddwr Mario Bonnard yw ***Il Trattato Scomparso*** a gyhoeddwyd yn 1933. Fe'i cynhyrchwyd gan Cines a Mario Bonnard yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Mario Bonnard a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Giulio Bonnard. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Società Anonima Stefano Pittaluga.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Giuditta Rissone, Memo Benassi, Leda Gloria, Mino Doro, Alexandre Mihalesco, Fosco Giachetti, Lamberto Picasso ac Oreste Fares. Mae'r ffilm *Il Trattato Scomparso* yn 78 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1933. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *King Kong* ffilm antur enwog gan y cyfarwyddwyr Merian C. Cooper ac Ernest B. Schoedsack. 
Carlo Montuori oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Mario Bonnard sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mario Bonnard ar 21 Mehefin 1889 yn Rhufain a bu farw yn yr un ardal ar 9 Rhagfyr 2013. Mae ganddo o leiaf 6 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Mario Bonnard nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 26 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 26 Mai 2016.
Llechen goffa i Hugh d'Avranches yn Avranches
Iarll cyntaf Caer oedd **Hugh d'Avranches** (Ffrangeg Normanaidd: ***Hugues d'Avranches***) (bu farw 27 Gorffennaf 1101), a elwid hefyd **Huw Flaidd** (*Hugues le Loup*) a **Huw Fras** (*Hugues Goz*). Roedd yn un o uchelwyr pwysicaf Lloegr yn dilyn y Goncwest Normanaidd.

Hanes
-----

Roedd yn fab i Richard Goz, Vicomte d'Avranches, yn ne-orllewin Normandi, ac etifeddodd diroedd helaeth oddi wrth ei dad. Daeth yn un o gynghorwyr pwysicaf Wiliam, dug Normandi, a chyfrannodd 60 llong i ymgyrch Wiliam yn erbyn Lloegr yn 1066, er na chroesodd ef i Loegr.

Wedi i Wiliam goncro Loegr, gwnaed Hugh yn Iarll Caer yn 1070. Bu ef a'i gefnder, Robert o Ruddlan, yn ymladd yn erbyn y Cymry. Yn 1081 cipiodd y ddau frenin Gwynedd, Gruffudd ap Cynan, trwy frad mewn cyfarfod ger Corwen. Carcharwyd Gruffudd gan Hugh yng Nghaer, tra cymerodd Robert feddiant ar Wynedd. Pan laddwyd Robert gan y Cymry yn 1088, cymerodd Hugh ei diroedd. Llwyddodd Gruffudd ap Cynan i ddianc o Gaer, ac yn 1094, collodd Hugh y rhan fwyaf o'i diroedd yng Ngwynedd i'r Cymry.

Yn 1098, ymunodd Hugh a Hugh, Iarll Amwythig i geisio adennill Gwynedd, ond bu raid i'r Normaniaid encilio wedi i Iarll Amwythig gael ei ladd gan Magnus III, brenin Norwy mewn brwydr ar Afon Menai. Olynwyd Hugh fel Iarll Caer gan ei fab, Richard.

Cyfeiriadau
-----------
Caneuon yr Hugan o Ynys Gwales, Sir Benfro
*Morus bassanus*
Mae'r **Hugan** (***Morus bassanus***) (hefyd **Mulfran wen** neu **Gwylanwydd**) yn aderyn cyffredin sy'n aelod o deulu'r Sulidae ac yn adnabyddus o gwmpas glannau Môr Iwerydd, lle gellir ei weld yn pysgota yn arbennig yn yr haf.

Mae'r oedolyn yn aderyn hawdd ei adnabod, gyda phlu gwyn, heblaw am flaen yr adenydd, sy'n ddu. Mae'r pig yn las golau gyda darn o groen du heb blu arno o'i gwmpas, ac yn ystod y tymor nythu mae gwawr felen ar y pen a'r gwddf. Brown yw lliw yr adar ieuanc, ac maent yn troi'n wyn yn raddol dros gyfnod o bum mlynedd. Mae'r oedolion rhwng 87 a 100 cm o hyd a 165–180 cm ar draws yr adenydd.

Dosbarthiad yr Hugan
Maent yn nythu gyda'i gilydd, weithiau filoedd ohonynt, fel rheol ar ynysoedd bychain yn y môr. Mae'r nifer fwyaf yn nythu ar Ynys Bonaventure yn nhalaith Quebec, Canada, lle mae dros 60,000 ohonynt, ond mae 68% o boblogaeth y byd yn nythu ar Ynysoedd Prydain, er enghraifft tua 40,000 o barau ar ynys Boraraigh, rhan o ynysoedd Sant Kilda. Mae'r boblogaeth wedi cynyddu'n sylweddol yn y blynyddoedd diwethaf. Yn y gaeaf maent yn symud tua'r de.

Eu prif fwyd yw pysgod, sy'n cael ei dal trwy blymio i'r môr o'r awyr. Gallant blymio o uchder o tua 30m a tharo'r dŵr gyda chyflymdra o 100 km yr awr, ac mae ganddynt rai nodweddion corfforol sy'n eu galluogi i wneud hyn heb niwed, er enghraifft nid oes ganddynt ffroenau allanol.

Enwau
-----

HUGAN 
*Morus bassanus* (enw gwyddonol diweddar),
*Sula bassana* (enw gwyddonol a ddisodlwyd).

Enwau Cymraeg eraill a gasglodd Dewi Lewis:  

y gan, gwylan fawr, mulfran wen, mulfran lwyd, gŵydd y weilgi, gwylanwydd, gwylan dydd, gŵydd lygadlan, gans, gandan, hucan, garnet, garnat, gander, gŵydd wyllt (Aberdaron)

### Ieithoedd eraill

*sethor* (Cernyweg: saethwr?)
*morskoul* (Llydaweg: morheliwr)
*fou de Bassan* (Ffrangeg: twpsyn craig y Bass)
*gannet* (Saesneg: ystyr, bolgi)

Ynys Gwales
-----------

Er bod yr Hugan yn aderyn cyffredin iawn o gwmpas glannau Cymru, dim ond mewn un lle yng Nghymru mae'n nythu: ar Ynys Gwales oddi ar arfordir Sir Benfro lle ceir 32,409 o barau yn 2004, sef tua 8% o boblogaeth y byd. Dyma'r trydydd nifer mwyaf drwy Ewrop a'r 4ydd drwy'r byd.

Gweler hefyd
------------

* Suliformes

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dewi Lewis, *Enwau Adar* (Llyfrau Llafar Gwlad)

Dolen allanol
-------------

* Ynys Gwales o’r awyr. Huganod yw’r darn mawr gwyn. Archifwyd 2007-03-10 yn y Peiriant Wayback.
Cofeb Hugh Davies yn Eglwys Biwmares
Roedd **Hugh Davies** (3 Ebrill 1739 – 16 Chwefror 1821) yn fotanegwr ac yn offeiriad Eglwys Lloegr. Brodor o Ynys Môn oedd o, ac yn awdur y llyfr *Welsh Botanology*, y llyfr gwyddonol cyntaf i restru enwau Cymraeg am blanhigion ag y rhai Lladin.

Bywyd
-----

Cafodd ei eni yn Llandyfrydog, Ynys Môn, Cymru, ac roedd ei dad yn rheithor Eglwys Tyfrydog, Llandyfrydog. Cafodd ei addysgu yn Ysgol David Hughes ym Meaumaris. Aeth ymlaen i Goleg yr Iesu yn Rhydychen fel ei dad o'i flaen. Graddiodd ym 1757 a daeth yn offeiriad. Wedi ei ordeinio, aeth yn gurad Llangefni (1763–1766), Llanfaes, Penmon (1766–1785) a Phenmynydd (1775–1778). Wedyn yn rheithor Llandegfan a Beaumaris ym 1778, ac wedyn yn rheithor Aber, Sir Gaernarfon ym 1787. Bu farw ym Meaumaris ym 1821 lle y'i claddwyd.

Botaneg
-------

Roedd Hugh Davies yn gyfaill Thomas Pennant ac anfonodd sbesimenau a nodiadau. Aeth i Ynys Manaw ym 1774 gyda Pennant, a dychwelodd i Fanaw y flwyddyn wedyn i astudio planhigion yr ynys. Cyfrannodd yn helaeth i lyfrau Pennant (British Zoology, Indian Zoology a Journey to Snowdon). Cyfrannodd hefyd i lyfr William Hudson *Flora Anglica*, ac *English Botany* gan James Sowerby a James Edward Smith, *Flora Britannica* gan Smith, a'r *The Botanist's Guide through England and Wales* gan Dawson Turner a'r Cymro Lewis Weston Dillwyn. Etholwyd ef yn Gymrawd y Linnean Society ym 1790, a chyhoeddwyd pedair erthygl yn ei gylchgrawn.

Daeth ei "opus magum" (*gwaith gorau*) *Welsh Botanology* ym 1813, a'i astudiaeth o Sir Fôn yn arbennig o werthfawr fel model o Fflora Sir.

Enwyd y genws *Daviesia (Leguminosae)*, ar ei ôl gan Smith ym 1798.

Llyfryddiaeth
-------------

* (Saesneg) Davies, Raymond B. (2004). "Davies, Hugh (1739–1821)". *Oxford Dictionary of National Biography* (arg. online). Gwasg Prifysgol Rhydychen. doi:10.1093/ref:odnb/7239.CS1 maint: ref=harv (link) (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl)
* Thomas Pennant *British Zoology* 1766, *Indian Zoology* a *Journey to Snowdon* 1781.
* Gwefan aber.ac.uk *The "Ffungi" of Welsh Botanology, H. Davies 1813*; adalwyd 24 Chwefror 2020.</ref>

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 13809986
* LCCN: n86844453
* ISNI: 0000 0000 8358 681X
* GND: 142014842
* SUDOC: 077050304
* NKC: mzk2010577427
* Botanist: Davies
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Bardd a brudiwr yn y canu darogan Cymraeg oedd **Heilyn Fardd** neu **Hywel Heilyn**. Mae rhai llawysgrifau yn awgrymu y gellid ei uniaethu â'r bardd Hillyn (bl. ail chwarter y 14g) ond mae'r brudiau a dadogir arno yn fwy diweddar.

Cefndir
-------

Cysylltir Hillyn ag ardal Llangeitho, Ceredigion, ond ceir awgrym mewn un o'i gerddi ei fod yn enedigol o Ynys Môn. Cofnodir hefyd un 'Heilin varth' (Heilyn Fardd) ym Môn mewn dogfen o 1351/2. Os oedd Hillyn yn frodor o'r ynys mae'n bosibl felly mai'r un oedd ef a Heilyn, ond gwrthodir hynny yn y golygiad safonol diweddar o waith Hillyn gan Ann Parry Owen.

Gellir dadlau hefyd mai bardd dychmygol y priodolir cerddi iddo yn y canu darogan yw 'Heilyn Fardd' neu fod brudiau diweddarach gan feirdd anhysbys yn cael eu tadogi ar (Hywel) Heilyn am fod ganddo enw fel brudiwr.

Cerddi
------

O'r cerddi a dadogir ar Heilyn Fardd ac eraill yn y llawysgrifau mae'r rhai a dadogir arno fo a neb arall yn perthyn i ganol y 15g, yn ôl pob tebyg. Maent yn cynnwys fersiwn o'r gyfres o englynion sy'n dechrau gyda'r geiriau cyrch 'Coronog Faban...'; priodolir fersiynau eraill i frudwyr eraill yn cynnwys Taliesin Ben Beirdd.

Llyfryddiaeth
-------------

* Ann Parry Owen (gol.), *Gwaith Llywelyn Brydydd Hoddnant, Dafydd ap Gwilym, Hillyn ac eraill* (Aberystwyth, 1996). ISBN 0-947531-39-4

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  *Gwaith Llywelyn Brydydd Hoddnant, Dafydd ap Gwilym, Hillyn ac eraill* (Aberystwyth, 1996).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Hen sinema a agorwyd ar Stryd Fawr Abertawe ar 11 Ebrill, 1914 ydy **Adeilad yr Elysium**. Eisteddle sengl a gynlluniwyd gan gwmni Ward & Ward o'r Strand, Llundain ydoedd ac roedd ganddo ffasâd Edwardaidd. Roedd yno 900 o seddau ynddo. Lleolwyd Neuadd Gweithwyr Dociau Abertawe yn yr adeilad, a bu'n gartref i'r Blaid Lafur lleol.

Yn ystod y 1920au a'r 30au, roedd neuadd ddawns yr adeilad yn fan poblogaidd ar gyfer cerddoriaeth dawnsio band, tra bo'r sinema'n parhau i fod yn llwyddiannus uwch ben. Arhosodd y sinema a'r neuadd lafur ar agor trwy gydol yr Ail Rhyfel Byd, gan gynnwys pan gafodd y ddinas ei bomio'n drwm gan y Luftwaffe. Y Stryd Fawr oedd canolbwynt y ddinas bryd hynny, ac ar ôl cyfnod o dridiau o fomio, dim ond yr Elysium ac un adeilad arall oedd wedi goroesi. Pan ddaeth y rhyfel i ben, ail-ddatblygwyd canol y ddinas gan ei symud i Ffordd y Brenin gan adael yr Elysium ar gyrion y ddinas. Oherwydd hyn, lleihaodd y nifer o bobl a aeth i'r Elysium. O ganlyniad, caeodd y sinema ym 1960 a daeth yn neuadd fingo annibynnol tan 1994. Parhaodd y Blaid Lafur ar lawr waelod yr adeilad tan 1998. Ers hynny, mae'r adeilad wedi cael ei fordio er mwyn atal tresmaswyr.

Mae gan yr adeilad baneli Larvikite du ar ei du blaen.

Dolenni allanol
---------------

* Urbex Forums[*dolen marw*]
* Forlorn Britain Archifwyd 2011-09-20 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   [2008] "1", *Swansea's Heritage* (yn Saesneg). The History Press, tud. 25. ISBN 9780752445595
 "Moving further along High Street one sees the currently forlorn shell of the Elysium Building. Formerly the Rialto Cinema, a bingo hall and latterly the headquarters of the Labour Party in Swansea it is of interest to the urban geologist. This is because of a panel of black Larvikite in its frontage."
Mae **Peter Hugh Dennis** (ganed 13 Chwefror 1962) yn gomedïwr, actor, ysgrifennwr, dynwaredwr a throsleisydd Seisnig. Fe'i adnabyddir fel un hanner y ddeuawd gomedi Punt and Dennis gyda'i bartner comedi Steve Punt, a fel Pete Brockman, y tad yn y comedi sefyllfa BBC One *Outnumbered*. Ers 2005, mae Dennis wedi bod yn banelydd rheolaidd ar y rhaglen gomedi dychanol BBC Two *Mock the Week*.

Ganwyd Dennis yn Kettering, Swydd Northampton, yn fab i'r athrawes Dorothy M. Dennis (yn gynt, Hinnels) a John Dennis. Mae ganddo un brawd, hefyd o'r enw John, sydd ar hyn o bryd yn gweithio fel Llysgennad Prydain i Angola. Yn fuan ar ôl genediaeth Dennis, symudodd y teulu i Mill Hill yng Ngogledd Llundain wedi apwyntiad ei dad fel offeiriad mewn plwyf yn yr ardal. Aeth ei dad yn ei flaen i ddod yn Esgob Knaresborough, ac wedyn Saint Edmundsbury ac Ipsiwch. Addysgwyd Dennis yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt. Yn ystod ei amser yno, chwaraeoedd rygbi gyda'r comedïwr Will Self, ac roedd yn brif bachgen yn ei flwyddyn derfynol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Sheridan, Peter (19 Chwefror 2011). "Hugh Dennis was so boring I divorced him: Ex-wife reveals the ups and downs of being married to Outnumbered star". *Daily Mail*. Cyrchwyd 5 Ionawr 2015.
2. 1 2  "Hugh Dennis: My family values". *The Guardian*. 16 Ionawr 2015.
3. ↑  "Hugh Dennis on working with the kids of Outnumbered". *Daily Record*. 26 December 2009.
4. ↑   *Have I Got News for You*. Season 13. Episode 2. 25 April 1997. BBC Two.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 151154981841367741799
* SUDOC: 233308652

 |
Plasdy Cymreig a godwyd yn yr Oesoedd Canol ar safle sy'n gorwedd yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, bellach yw **Hergest**. Fe'i lleolir ym mhlwyf Ceintun (Saesneg: *Kington*), tua 3 milltir yr ochr draw i'r ffin rhwng Maesyfed (Powys), Cymru a Swydd Henffordd. Mae'n enwog fel y man lle diogelwyd *Llyfr Coch Hergest*, un o'r llawysgrifau Cymraeg pwysicaf, sy'n cynnwys testunau cynnar o chwedlau'r Mabinogion.

Roedd Hergest yn gartref i un o ganghennau teulu'r Fychaniaid. Sylfaenwyd y plas yn y 15g gan Tomas ap Rosier Fychan, un o feibion Rhosier Fychan o blas Brodorddyn. Roedd yn frawd i Roger Vaughan o Dretŵr, Brycheiniog.

Awyrlun o'r adeilad; gaeaf 2023.
Daeth aelwyd Tomas a'i wraig Elen Gethin yn adnabyddus fel cyrchfan rhai o feirdd mawr y cyfnod, yn cynnwys Lewys Glyn Cothi a Guto'r Glyn.

Credir fod *Llyfr Coch Hergest* wedi ei ysgrifennu tua diwedd y 14g neu ddechrau'r 15fed ar gyfer Hopcyn ap Tomas o Ynys Dawe ac Ynysforgan, ar benrhyn Gŵyr. Ymddengys iddo ddod i feddiant John Vaughan o Dretŵr yn 1465 ac iddo fynd oddi yno i Hergest. Bu ym meddiant y teulu hyd ddechrau'r 17g a dyna pam y cafodd yr enw (mae *coch* yn cyfeirio at liw ei gloriau). Ceir testunau o chwedlau'r Mabinogion, y Brutiau a detholiad o gerddi cynnar ynddo.

Llawysgrif arall a gysylltir â Hergest yw Llyfr Gwyn Hergest. Collwyd y llyfr ar ddechrau'r 19g ond mae rhan o'r cynnwys ar glawr diolch i waith copïwyr, yn cynnwys rhai o gerddi Lewys Glyn Cothi.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Caerdydd, 1986; sawl argraffiad ers hynny), d.g. Hergest a Llyfr Coch Hergest.
2. ↑  Dafydd Johnston (gol.), *Gwaith Lewys Glyn Cothi* (Caerdydd, 1995), tud. xxx.
Grŵp o ASau Llafur oedd y **Gang o Chwech** a arweiniodd yr ymgyrch yn erbyn sefydlu Cynulliad i Gymru yn 1978-79. Bathwyd yr enw dirmygus Gang o Chwech (Saesneg: *Gang of Six*) ar lafar i ddisgrifio'r ASau hyn o etholaethau De Cymru, sef Neil Kinnock, Leo Abse, Ifor Davies, Donald Anderson, Alfred Evans a Ioan Evans. Roedd eu penderfyniad i sefyll yn gyhoeddus dros bleidlais nacaol yn mynd yn groes i bolisi swyddogol eu plaid a'u llywodraeth eu hunain.

Credir fod gweithred y Gang o Chwech wedi perswadio nifer fawr o bleidleiswyr Llafur traddodiadol i fwrw eu pleidlais yn erbyn sefydlu cynulliad ac felly wedi cyfrannu'n sylweddol at y pleidlais 'Na'. Buont yn chwarae ar ofnau y Cymry di-Gymraeg, yn enwedig yn y De, y byddai sefydlu Cynulliad yn eu gwneud yn fath ar ddinasyddion eilradd am nad oeddent yn medru'r Gymraeg. Cynorthwywyd Neil Kinnock yn gyhoeddus gan ei wraig Glenys, er ei bod yn siaradwr Cymraeg ei hun. Ar wahân i'r Kinnocks, y gwleidydd a roddai'r amlygrwydd huotlaf i'r "bygythiad" i fuddiannau'r di-Gymraeg oedd Leo Abse.

Roedd gweddill ymgyrch y Gang o Chwech yn canolbwyntio ar gost sefydlu Cynulliad, gorlywodraethu a'r bygythiad i undod y Deyrnas Unedig.

Cafodd ymgyrch pleidlais nacaol y Gang o Chwech effaith ar y canlyniad yn yr Alban hefyd. Mae rhai sylwebyddion a haneswyr o'r farn fod yr ymgyrchu cyhoeddus hyn yn erbyn un o bolisïau pwysicaf Llywodraeth Lafur James Callaghan wedi bod yn ffactor pwysig mewn tanseilio hygrededd y Blaid Lafur ar draws gwledydd Prydain ac felly wedi cyfrannu at fuddugoliaeth Margaret Thatcher yn etholiad cyffredinol 1979 a adawodd y Blaid Lafur "yn yr anialwch gwleidyddol" am ddau ddegawd bron.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John Davies, *Hanes Cymru* (Penguin, 1992), tud. 651.
2. ↑  *Hanes Cymru*, tud. 651.
Llwythau Cymru tua 48 O.C.. Nid oes sicrwydd am yr union ffiniau.
Roedd y **Gangani** yn llwyth Celtaidd oedd a'u tiriogaeth ar benrhyn Llŷn, Gwynedd. Ychydig iawn a wyddis amdanynt, ond mae'n bosibl eu bod yn is-lwyth o'r Ordoficiaid. Crybwyllir y llwyth gan y daearyddwr Groegaidd Ptolemi, sy'n rhoi enw penrhyn Llŷn fel *Ganganorum Promontorium* (Penrhyn y Gangani). Mae Ptolemi'n cyfeirio at lwyth o'r un enw yng ngogledd-orllewin Iwerddon yn ogystal. Ni wyddom pa mor agos oedd y cysylltiad Gwyddelig, ond mae'n awgrymiadol gan fod y rhan hon o Gymru'n mwynhau perthynas agos gyda'r Gwyddelod yn yr Oesoedd Canol Cynnar (fel yn achos Dyfed yn y de-orllewin).

Efallai fod y gaer Rufeinig ym Mhen Llystyn yn nhiriogaeth y llwyth yma, efallai ar y ffin rhyngddynt hwy a'r Ordoficiaid i'r dwyrain. Rhedai ffordd Rufeinig trwy Ben Llystyn sy'n cysylltu Segontiwm, prif gaer y Rhufeiniaid yn y gogledd-orllewin, a Tomen y Mur (ger Trawsfynydd). Mae nifer o fryngeiri yn nhiriogaeth y llwyth, gan gynnwys Tre'r Ceiri rhwng Trefor a Nefyn, Carn Fadryn a Chastell Odo ym mhen eithaf Llŷn.

  



| Sbiral triphlyg | Llwythau Celtaidd Cymru | Llwythau Celtaidd |
| --- | --- | --- |
| Deceangli |
Demetae |
Gangani |
Ordoficiaid |
Silwriaid |  |
| ***Gwelwch hefyd:** Y Celtiaid* |
Sant Cymreig oedd **Idloes** (fl. 6g neu'r 7fed?). Yn ôl traddodiad, ef a sefydlodd eglwys Llanidloes ym Maldwyn, Powys.

Hanes a thraddodiad
-------------------

Yn ôl yr achau ym *Mucheddau'r Saint*, roedd Idloes yn fab i *Gwydnabi* (Gwyddnau), mab Llawfrodedd Farfog (Llawfrodedd Farchog). Mae'n bosibl fod Llawfrodedd yn un o Wŷr y Gogledd, ond ychydig a wyddys amdano.

Sefydlodd gell neu llan yn Llanidloes, a enwir ar ei ôl. Dyma'r unig le yng Nghymru a gysylltir ag ef. Ceir Ffynnon Idloes yn Stryd Hafren, Llanidloes.

Dywedir y bu gan Idloes ferch o'r enw Meddwid.

Priodolir dihareb i Idloes yn *Englynion y Clywaid* (12fed-13g):

A glyweist-di a gant Idloes,
Gŵr gwar, hygar ei einioes?
'Goreu cynnydd cadwyd moes'.
Dethlir gŵyl Idloes ar 6 Medi.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978; arg. newydd 1991), tud. 418.
2. 1 2 3  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyndŵr, 2000), tud. 330.
3. ↑  Marged Haycock (gol.), 'Englynion y Clywaid', *Blodeugerdd Barddas o Ganu Crefyddol Cynnar* (Cyhoeddiadau Barddas, 1994), tud. 317.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o seintiau Cymru
Term sosioieithyddiaeth ydy **ieithoedd lleiafrifedig** sydd yn cyfeirio at ieithoedd sydd wedi dioddef gwahaniaethu yn eu herbyn, erledigaeth neu waharddiad yn ystod eu hanesion.

Mae hi'n gysyniad sydd yn canolbwyntio ar weithred sydd wedi arwain at lai o ddefnydd o iaith. Mae hi'n wahanol i'r term iaith leiafrifol sydd yn cyfeirio at nifer cymharol isel o siaradwyr neu ddefnyddwyr. Nid yw'r ddau derm wastad yn gyfystyr.

Mae'r ieithoedd Ös a Tofa yn enghreifftiau o ieithoedd lleiafrifedig oherwydd mae siaradwyr yr ieithoedd wedi cael eu gwawdio neu eu banio am siarad yr ieithoedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. 1 2  "Planificación lingüística de la lengua de los signos español (LSE). Pág 63" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2007-05-08. Cyrchwyd 2017-06-26.
3. ↑  Hornsby, Michael (2012). "The End of Minority Languages? Europe's Regional Languages in Perspective". *Journal on Ethnopolitics and Minority Issues in Europe* **11**: 88-116. .
4. ↑  Harrison, David K. (2008). *When Languages Die*. Oxford University Press. tt. 20–21. ISBN 0195372069.
Mae **Garth-eryr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 27 Tachwedd 1992 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.46 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol