Darlun olew o Catrin a gedwir yng Nghastell y Waun.
Boneddiges o Gymraes oedd **Catrin o Ferain** (neu **Catrin o'r Berain** ac weithiau **Catrin Tudur**) (1534 – 27 Awst 1591). Ei llysenw oedd **"Mam Cymru"**, ac roedd yn ferch ddeallus a phwerus iawn; bu farw yn 56 mlwydd oed. Nid oes cofeb iddi yn unman ac ni nodir ei henw ar garreg ym mynwent Llanefydd lle claddwyd hi.

Hanes
-----

Unig blentyn Tudur ap Robert Fychan a Jane Velville (merch Syr Rowland Filfel, neu *Roland de Velville*) oedd Catrin. Honwyd bod Rowland Filfel yn fab gordderch i Harri Tudur drwy berthynas â Llydawes ddienw, ond nid yw hyn yn gywir. Roedd Catrin yn berchen ar ystadau eang yn Nyffryn Clwyd, gan gynnwys ei phlasty teuluol yng Nghefn Berain, Sir Ddinbych ger Llanefydd a phlas Penmynydd, hen gartref Tuduriaid Môn.

Roedd Catrin yn adnabyddus fel noddwraig y beirdd. Canodd y bardd Wiliam Cynwal iddi fel 'cannwyll Gwynedd' mewn cwpled sydd bellach yn enwog. Dyma'r cwpled enwog, wedi'i ddilladu mewn orgraff fodern:

Catrin wych, wawr ddistrych wedd,
Cain ei llun, cannwyll Wynedd.
Bu farw ar 27 Awst, 1591 ac fe'i claddwyd yn Llanefydd ar y cyntaf o Fedi.

Priodasau a phlant
------------------

Priododd bedair gwaith:

1. Syr Siôn Salsbri (neu John Salusbury) o Leweni, Aelod Seneddol tros Sir Ddinbych yn 1545-7
2. Syr Rhisiart Clwch (*Richard Clough*) o Ddinbych
3. Maurice Wynn o Wydir
4. Edward Thelwall o Blas-y-ward, Dinbych

### Siôn Salsbri

Priododd John Salusbury (neu Siôn Salbri) pan oedd hi'n 22 oed. Roedd ef yn fab i Syr John Salusbury (m. 1578) o Lewenni a galwyd ef yn 'John yr Iengengaf'. Bu farw ym Mai neu Fehefin 1566, wedi priodas o 9 mlynedd. Roedd ganddynt ddau fab: Thomas (g. c. 1564), a John (g. 1567).

### Rhisiart Clwch

Rhisiart Clwch
Marsiandiwr cyfoethog iawn oedd Rhisiart, a sefydlodd y *Royal Exchange* yn Llundain gyda'i bartner busnes Sir Thomas Gresham. Yn 1567 dychwelodd Rhisiart o Antwerp, lle bu'n gweithio a chododd ddau dŷ: Bachegraig a Phlas Clough. Dyma'r ddau dŷ cyntaf yng Nghymru i gael eu codi allan o frics. Wedi iddo farw, etifeddodd ei fab o'i briodas cyntaf Plas Clough. Cafodd ddwy ferch o'i briodas gyda Chatrin o Ferain: Anne (g. 1568), a briododd Roger Salusbury, a Mary (g. 1569), a briododd William Wynn, Melai.

Wedi chwe mlynedd o briodas gyda Chatrin, bu farw. Mae'n fwy na phosibl iddo gael ei wenwyno gan ei fod yn gwneud gwaith ysbio ar ran Elizabeth I.

### Maurice Wynn

Yn dilyn marwoaeth cynamserol Rhisiart, priododd Catrin Maurice Wynn o Wydir, Dyffryn Conwy. Cawsant ddau o blant: Edward, a Jane. Roedd yn Siryf Sir Gaernarfon a phan fu farw, gadwyd Catrin yn un o bobl cyfoethocaf gwledydd Prydain.

### Edward Thelwall

Y bedwaredd briodas oedd i Edward Thelwall o Blas-y-Ward; ni chawsant blant a bu farw Catrin o flaen Edward. Mab hynaf Simwnt Thelwall o'i briodas gyntaf oedd Edward. Ysgrifennodd y bardd Robert Parry, Henllan, (fl. 1540?-1612?), farwnad i Catrin yn dilyn ei marwolaeth.

Plant
-----

Cafodd chwech o blant ac un-deg-chwech o wyrion ac wyresau:
Dyma'r plant o'r 4 priodas:

1. Thomas (g. c. 1564), a John (g. 1565 neu 1566)
2. Anne (g. 1568), a briododd Roger Salusbury, a Mary (g. 1569), a briododd William Wynn, Melai.
3. Edward, a Jane
4. dim plant

Disgynnydd
* Hester Thrale, ffrind Samuel Johnson

Ffuglen
-------

Ceir tair nofel hanesyddol nodedig am Catrin a'i hoes gan R. Cyril Hughes, sef:

* *Catrin o Ferain* (Gwasg Gomer, 1975)
* *Dinas Ddihenydd* (Gwasg Gomer, 1976)
* *Castell Cyfaddawd* (Gwasg Gomer, 1984)

Storiau a honiadau amdani
-------------------------

Credir i'r bardd Saesneg William Shakespeare ysgrifennu soned am ei mab John. Un chwedl leol arall, o ardal Dinbych yw mai Catrin oedd mam William.

Gweler hefyd
------------

* Teulu Salusbury

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John Davies, *Hanes Cymru* (Penguin, 1992), tud. 259; R. Cyril Hughes, *Catrin o Ferain* (1975); Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.
2. ↑  Y Llyfrgell Genedlaethol
3. 1 2  Gwefan y BBC
4. ↑  cylchgrawnbarn.com;[*dolen marw*] adalwyd 31 Gorffennaf 2016.
5. ↑  Am y sillafiad hwn, gweler  Williams-Ellis, Helen. Catrin o Ferain – Mam Cymru. *Barn*. Adalwyd ar 27 Awst 2015.
6. ↑  (Saesneg) Roberts, Enid. "Katheryn of Berain". *Oxford Dictionary of National Biography* (arg. online). Gwasg Prifysgol Rhydychen. doi:10.1093/ref:odnb/67988.CS1 maint: ref=harv (link) (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl)
7. ↑  Wiliam Cynwal. Dyfynnir gan R. Cyril Hughes ar wynebddalen ei nofel *Catrin o Ferain* (1975).
8. ↑  Ballinger, John. "Katheryn of Berain", *Y Cymmrodor*, Cyfrol XL, Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, Llundain, 1929
9. 1 2  Davies J.M. and DC Davies, D.C. "Why did the 5th earl of derby die?", *The Lancet*, 6 October 2001 (Cyfrol 358, Rhif 9288, Tud. 1187)
10. ↑  "Sir Richard Clough – ‘The Most Complete Man’", *Legacies – North East Wales*, BBC, Chwefror 2004
11. ↑  "Catrin of Berain". BBC Wales North East. Mehefin 2009. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-07-21. Cyrchwyd 2012-12-13.
12. ↑  Y Bywgraffiadur Cymreig Ar-lein; adalwyd 15 Mawrth 2015
13. ↑  The Free Library

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Catrin o Ferain
* (Saesneg) Syr Rhisiart Clwch a Chatrin o Ferain
* (Saesneg) Llun Catrin gan Adriaen van Cronenburgh yn yr Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd Archifwyd 2012-03-06 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |