Porthladd bychain ar arfordir ogleddol Penrhyn Llŷn yw **Porth Colmon** (Porthgolmon) (52.8742°G, 4.6837°Gn cyfeiriad grid OS SH192342) , yn Llangwnnadl sydd heddiw'n cael ei ddefnyddio gan bysgotwyr lleol fel cyrchfan i'w busnesau, bobl lleol i gael dod am dro ac ymwelwyr.

Hanes
-----

Mae gorffennol lliwgar i'r porthladd bach gwledig yma, ar un pryd roedd yn ganolbwynt mewnforio glo, calch a llwch esgyrn, mae'r odyn a ddefnyddwyd yno o hyd  Mae sawl cyfeiriad at Borth Colmon mewn llyfr a ysgrifennwyd gan Griffith Griffiths o'r enw 'Blas Hir Hel' sy'n olrhain hanes cymeriadau lliwgar ardal Llangwnnadl yn ystod hanner cyntaf yr 20fed ganrif a chynt er enghraifft;

"*Yn Llain-fatw Isaf y trigai William Roberts, dyn cloff a bwysai lo ar Wastad Porth Colmon...Wil Llain-fatw oedd peilot Porth Colmon. Â'i allan i'r bae efo'i gwch i gyfarfod â llong, a'i gyfrifoldeb ef wedyn fyddai ei chael yn ddiogel at y graig yn y porth. Ar ôl ei chael i'r fa honno, rhwymid hi wrth y creigiau ar gyfer ei dadlwytho. A Wil wedyn, yn rhinwedd ei swydd fel peilot, fyddai'n gyfrifol am ei chael allan i'r bae drachefn."*

Hefyd o Borth Colmon nôl y 1825, fe adawodd 50 o drigolion yr ardal ar long am fywyd gwell yn America. Cyfeirir at y digwyddiad trist hyn mewn can o'r enw 'Gadael Llŷn' gan ddeuawd adnabyddus lleol o Dudweiliog, John ac Alun 

Ar un adeg bu'r posibilrwydd i ddatblygu Porth Colmon yn borthladd prysur i allforio glo yn dilyn creu cwmni cloddio glo'n lleol yn Hebron tua 1840. Ni fu'r fenter yn un lwyddiannus.

Ffordd Porthgolmon yw'r enw ar y lôn a gysylltai'r porthladd â gweddill yr ardal, ac yn hanesyddol fe'i defnyddid i gludo nwyddau a fewnforwyd i Borth Colmon mewn llongau bach yn ystod yr haf*,*

> *"Ffordd Porthgolmon, mae hon yn cae ei chadw mewn cyflwr da gan y plwyf, gwasanaetha'r wlad canys y mae tipyn o drafnidiaeth yn cael ei chario ymlaen ym Mhorthgolmon. Cludir glo gyda llongau o Lerpwl ac Afon Caer, ac hefyd o'r deheudir, cludir blawd o Lerpwl a mannau eraill megis Caernarvon a Bangor..."* 
> 
> 

Mae'r tir sy'n yn cael ei ddefnyddio fel maes parcio i'r porthladd yn dir preifat ac mae sawl ymdrech wedi ei wneud ar hyd y blynyddoedd gan y perchnogion (yn aflwyddiannus hyd yma) i wahardd pobl rhag cael mynediad yno.

* Carreg Defaid, Porth Colmon.Carreg Defaid, Porth Colmon.
* Gwichiaid pob lliw a llygid meherin, Porth Colmon.Gwichiaid pob lliw a llygid meherin, Porth Colmon.
* Gwastad Porth Colmon.Gwastad Porth Colmon.
* Gwichiaid pen polyn, Porth ColmonGwichiaid pen polyn, Porth Colmon
* Gwymon codog, i'w gweld ar drai'n Mhorth Colmon.Gwymon codog, i'w gweld ar drai'n Mhorth Colmon.

Mae'r porthladd ei hun yn fach o ran maint ac i'w gweld yn union ir dde ar eich cyrhaeddiad i'r maes parcio. Ym mhen pellaf y maes parcio mae pont fach bren tros afon fach cyn cyrraedd giât bren. (Noder: nid yw'r traeth yn addas ar gyfer pobl sy'n ddibynnol ar gadair olwyn.)Tu draw i'r giât mae dwy opsiwn gan gerddwyr, unai i ddringo i fyny'r allt i gerdded ymlaen ar hyd Llwybr Arfordir Cymru i gyfeiriad Porth Tŷ Mawr a Rhwngyddwyborth neu i gerdded ar hyd gwaelod yr allt at rhan a elwid yn Wastad Porth Colmon ac ymlaen at Carreg/Cerrig Defaid yn mhen pellaf Porth Colmon. Nid traeth tywodlyd yw Porth Colmon, yn hytrach mae'n draeth creigiog sy'n aml yn llawn cregyn gwichiaid pob lliw (*Littorina littorea*), llygid meherin (*Patella vulgata*) a gwichiaid pen polyn (*Cypraea chinensis*). Ar drai fel rheol bydd y creigiau'n frith o wymon codog (*Fucus vesiculous*), ymysg rhywogaethau eraill o wymon.

Gweler hefyd o ran diddordeb lleol
----------------------------------

* Penllech
* Porth Gwylan
* Porth Ysgaden
* Porth Tŷ Mawr
* Tudweiliog
* Llangwnnadl
* Porth Ychain
* Traeth Penllech
* Traeth Towyn
* Porth Ysglaig
* Porth Cesyg
* Porth Cychod
* Coetan Arthur/Cromlech Cefnamwlch

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gruffydd, Elfed (1991). *Ar Hyd Ben Ralld*. Pwllheli: Gwasg y Bont. t. 32.
2. ↑  Griffiths, Griffith (1976). *Blas Hir Hel*. Dinbych: Gwasg Ty Ar Y Graig. t. 62.
3. ↑  'Gadel Llŷn' o albwm *'John ac Alun Un Noson Arall'*, John ac Alun, 1997, recordiau Sain.î
4. ↑  Gruffydd, Elfed (1998). *Cyfres Broydd Cymru, Rhif 6, Llyn*. Gwasg Carreg Gwalch. t. 76. ISBN 0863824921 Check `|isbn=` value: checksum (help).
5. ↑  [.com "Rhiw.com"] Check `|url=` value (help).