Mudiad chwyldroadol herwfilwrol ym Mheriw yw ***Sendero Luminoso*** (Sbaeneg am "[y] Llwybr Disglair"), yn swyddogol **Plaid Gomiwnyddol Periw** (*Partido Comunista del Perú*, PCP) sydd yn arddel Marcsiaeth–Leniniaeth–Maoaeth a *Pensamiento Gonzalo* ("Meddwl Gonzalo"). Cyfeirir ati yn aml gan ysgolheigion fel **Plaid Gomiwnyddol Periw – *Sendero Luminoso*** (PCP-SL) i'w gwahaniaethu oddi ar bleidiau comiwnyddol eraill yn y wlad. Fe'i sefydlwyd gan Abimael Guzmán ym 1969, a lansiodd wrthryfel yn erbyn llywodraeth Periw ym 1980, gwrthdaro sydd yn parhau ar raddfa isel hyd heddiw.

Athro ym Mhrifysgol Genedlaethol San Cristóbal del Huamanga, yn Ayacucho, oedd Guzmán, a ddaeth i'r amlwg fel arweinydd ar garfan o Faöyddion a oedd yn cynnal trafodaethau wythnosol rhwng myfyrwyr ac academyddion ynglŷn â sut i ddwyn ymwybyddiaeth o ddosbarth i feddwl y gwerinwyr ym Mheriw. Datblygodd y cyfarfodydd yn fudiad dan yr enw Plaid Gomiwnyddol Periw—yn wahanol i'r blaid gomiwnyddol swyddogol—a honnodd Guzmán ei fod yn olynydd i Marx, Lenin, a Mao. Gadawodd Guzmán y brifysgol yn Ayacucho yng nghanol y 1970au, wrth i'w blaid ddatblygu'n fyddin herwfilwrol. Mabwysiadwyd yr enw ar sail disgrifiad José Carlos Mariátegui o Farcsiaeth, *sendero luminoso al futuro* ("llwybr disglair i'r dyfodol"). Aeth Guzmán a'i ddilynwyr, y *Senderistas*, ar herw yn y cefn gwlad, i gynllunio'u gwrthryfel yn ddirgel. Datblygodd *Sendero Luminoso* yn fudiad herwfilwrol hynod o ddisgybledig, ffanatigaidd, ac hierarchaidd, ac yn llym yn ei ymgyrchoedd yn erbyn yr awdurdodau, yr adain chwith a oedd yn gwyro oddi ar Faoaeth, ac unrhyw un arall a ystyriwyd yn rhan o'r fwrdeisiaeth neu yn elyn i'r chwyldro.

Cyhoeddwyd dechrau'r gwrthryfel yn ystod etholiad cyffredinol Mai 1980, ac un o weithredoedd cychwynnol y *Senderistas* oedd llosgi blychau pleidleisio. Ymhen fawr o dro, llwyddasai *Sendero Luminoso* i gipio rhannau mawr o diriogaeth Periw, a throdd yn wrthdaro gwaedlyd gan gynnwys terfysgaeth yn erbyn y bobl gan y *Senderistas* a lluoedd diogelwch y llywodraeth. Ar y cychwyn cafodd Guzmán gefnogaeth nifer o'r gwerinwyr, am iddo ddisodli a lladd nifer o swyddogion llygredig a gormesol. Yn y pen draw, trodd trwch y boblogaeth yn erbyn *Sendero Luminoso* wrth i Guzmán orfodi trefn biwritanaidd newydd yn ei diriogaeth, gan gynnwys dirwest gorfodol. Mae'r mudiad yn gyfrifol am nifer o droseddau ac ymosodiadau terfysgol, gan gynnwys cyflafan Lucanamarca ym 1983 a ffrwydrad Lima ym 1992. Yn ôl comisiwn llywodraethol yn 2003, *Sendero Luminoso* sydd ar fai am 54 y cant o'r 50,000–70,000 o farwolaethau treisiol yn y rhyfel yn y cyfnod o 1980 i 2003.

Cafwyd hyd i Guzmán gan lu gwrth-derfysgaeth ym 1992, a fe'i olynwyd yn arweinydd y Sendero luminoso gan Óscar Ramírez. Cafodd Ramírez ei arestio ym 1999, ac enciliodd olion *Sendero Luminoso* i Ddyffryn Afonydd Apurímac, Ene a Mantaro (VRAEM). Bu cyfnod o heddwch i raddau nes i'r *Senderistas* ailddechrau'r gwrthryfel yn 2002.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, "shining > the Shining Path".
2. ↑  (Saesneg) "Profile: Peru's Shining Path", BBC (5 Tachwedd 2004). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 20 Gorffennaf 2012.