recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Chwaraewr Rygbi'r Undeb i dîm y Gweilch a Chymru yw **James William Hook** (ganed 27 Mehefin 1985).

Ganed ef ym Mhort Talbot. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Gyfun Glan Afan. Bu'n chwarae rygbi i dîm Castell Nedd cyn ymuno â'r Gweilch. Enillodd ei le yn y tîm cyntaf yn nhymor 2006-07. Bu'n chwarae dros Gymru ar lefel dan-21, cyn ennill ei gap cyntaf dros Gymru mewn gêm yn erbyn yr Ariannin yn 2006, pan sgoriodd gais.

Yn ystod Pencampwriaeth y Chwe Gwlad yn 2007, chwaraeodd Hook ymhob un o gemau Cymru, ond fel canolwr yn hytrach nag yn ei safle arferol fel maswr, lle roedd Stephen Jones yn ddewis cyntaf. Yn ystod Cwpan y Byd 2007, dechreuodd Hook y gêm gyntaf fel maswr, ond Stephen Jones a ffafriwyd yn y safle yma am weddill y gemau.

Yn ystod Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2008, ef ddechreuodd y gemau yn erbyn Lloegr (pan enwyd ef yn chwaraewr gorau y gêm), yr Alban a'r Eidal yn safle maswr, er i Stephen Jones ddechrau'r gêm yn erbyn Iwerddon, gyda Hook yn dod ar y cae yn ddiweddarach.
Roedd **James Frederick Dudley Crichton-Stuart** (17 Chwefror 1824 – 24 Hydref 1891) yn filwr Prydeinig ac yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Caerdydd rhwng 1857 a 1880

Cefndir
-------

Ganwyd Crichton-Stuart yn Llundain yn fab i’r Arglwydd Patrick Crichton-Stuart a’i wraig Hannah merch William Tigh Arglwydd Raglaw Kilkenny. Gwasanaethodd ei dad fel AS Caerdydd ar ddau achlysur rhwng 1826 a 1832.

Priododd Gertrude Frances merch Sir George Hamilton Seymour ym 1864. Bu iddynt bedwar o blant.

Roedd teulu Crichton-Stuart yn ddisgynyddion o Robert II, brenin yr Alban .

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton a Choleg y Drindod, Caergrawnt

Tra’n fyfyriwr yng Nghaergrawnt bu’n rasio ceffyl yn erbyn cyd fyfyriwr a chyfaill iddo, John Nichol Luxmoore, mab Esgob Llanelwy. O herwydd natur gwyllt y ras syrthiodd Luxmoore oddi ar ei geffyl, gan gael ei ladd.

Gyrfa
-----

Wedi ymadael ar brifysgol ymunodd â Gwarchodlu'r Grenadwyr gan ymddeol o’r gatrawd ym 1862 yn Is-gyrnol.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Ym 1857 penderfynodd AS Rhyddfrydol Caerdydd Walter Coffin i ymddeol o’r Senedd. Dewiswyd Crichton-Stuart gan Blaid Ryddfrydol i sefyll fel ei ddarpar olynydd. Llwyddodd i gadw’r sedd i’r Rhyddfrydwyr hyd ei ymneilltuad o’r Senedd ar adeg etholiad cyffredinol 1880. Yn ystod ei gyfnod fel AS ni ynganodd air ar lawr Tŷ’r Cyffredin o blaid nac yn erbyn unrhyw bwnc, ond fe bleidleisiodd yn driw i’r achos Rhyddfrydol. Awgrymwyd yn y wasg ei fod wedi ymneilltuo o’r Senedd gan nad oedd am bleidleisio gyda’r Rhyddfrydwyr ar achos rheolaeth gartref i’r Iwerddon ond dim yn ddigon dewr i bleidleisio nac areithio yn erbyn polisi ei blaid.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn 67 mlwydd oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "THE MARRIAGE OF COLONEL STUART MP - The Cardiff Times". David Duncan and William Ward. 1864-07-29. Cyrchwyd 2017-08-28.
2. ↑  "THE BUTE FAMILY - The Cardiff Times". David Duncan and William Ward. 1881-06-25. Cyrchwyd 2017-08-28.
3. ↑  John Venn Alumni Cantabrigienses: A Biographical List of All Known Students, Graduates and Holders of Office at the University of Cambridge, from the Earliest Times to 1900, Volume 2
4. ↑  "THE FATAL ACCIDENT NEAR CAMBRIDGE - The North Wales Chronicle and Advertiser for the Principality". Kenmuir Whitworth Douglas. 1849-06-12. Cyrchwyd 2017-08-28.
5. 1 2  "DEATH OF COL STUART - South Wales Daily News". David Duncan and Sons. 1891-10-27. Cyrchwyd 2017-08-28.

Dolenni allanol
---------------

* Llun o Crichton Stuart yn y National Portrait Gallery

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Walter Coffin** | **Aelod Seneddol Caerdydd**1857-1880 | Olynydd:**Edward James Reed** |
Hawlydd gorsedd Lloegr a'r Alban oedd **James Francis Edward Stuart** (10 Mehefin 1688 - 1 Ionawr 1766). Roedd yn fab i Iago II & VII, brenin Lloegr a'r Alban, a hawliai ef ei hun yr orsedd fel Iago III / VIII.

Bywgraffiad
-----------

Tywysog James Francis Edward Stuart
Diorseddwyd ei dad yn 1688, yn fuan ar ôl genedigaeth y mab. Yn ei le, daeth ei ferch, Mari II a'i gŵr Wiliam III (Wiliam o Orange) i'r orsedd. Wedi ei marwolaeth hwy, daeth Anne, un arall o ferched Iago II/ VII, yn frenhines. Magwyd James yn Ffrainc, lle roedd Louis XIV, brenin Ffrainc yn ei gydnabod fel gwir frenin yr Alban a Lloegr.

Bu'r frenhines Anne farw yn 1714, a daeth Etholwr Hannover yn frenin fel Siôr I. Erbyn hyn roedd deddf *Act of Settlement 1701* yn mynny fod rhaid i'w holynydd fod yn Brotestant. Gan fod James Stuart yn Gatholig, caewyd ef allan o'r olyniaeth. 

Arfau Iago
Roedd cefnogaeth i deulu'r Stiwartiaid yn parhau yn gryf yn Iwerddon, Ucheldiroedd yr Alban a rhannau o Ogledd Lloegr. Gelwid pleidwyr y Stiwartiaid yn Jacobitiaid, o'r ffurf Ladin o "Iago". Gwnaed ymgais i roi James ar yr orsedd yn 1715, ond methodd yr ymdrech wedi i'r fyddin Jacobitaidd fethu gorchfygu byddin y llywodraeth ym Mrwydr Sheriffmuir; roedd gwrthryfel byrhoedlog yn 1719 yn aflwyddiannus hefyd. Bu ymgyrch arall yn 1745, pan laniodd mab James Stuart, Charles Edward Stuart (*Bonnie Prince Charlie*), yn Ucheldiroedd yr Alban a chodi byddin i geisio rhoi ei dad ar yr orsedd. Cafodd ei ddilynwyr nifer o lwyddiannau, ond gorchfygwyd hwy ym Mrwydr Culloden.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 2446184
* LCCN: n50028952
* ISNI: 0000 0000 8014 7811
* GND: 100262554
* SELIBR: 240466
* SUDOC: 032469012
* BNF: cb12349335f (data)
* BPN: 00262050
* BIBSYS: 11084013
* ULAN: 500354112
* NKC: mzk2004244307
* The SBN id LO1V418314 is not valid.
* BNE: XX1798862
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **John Forrester-Clack** yn artist a aned yng Nghymru ond a fudodd i Awstralia. Enillodd Wobr Gelf Cemegydd Cyfalaf 2009 (Gwobr Gelf Brindabella gynt) a chyrhaeddodd rownd derfynol Gwobr Dobell 2011 a 2012.

Llofnod Clack yw arwydd y groes a'r gair Amen, weithiau gydag arwyddlun bach siâp calon arno. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei bortreadau o'r pen dynol.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd John Forrester-Clack ym mhentref Nant-y-moel, Cwm Ogwr. Graddiodd gyda Meistr yn y Celfyddydau yn y Coleg Celf Brenhinol ym 1986. Yna symudodd i Awstralia, ym mhentrefan bach Gundaroo ar gyrion y prifddinas, Canberra, lle sefydlodd ei stiwdio a dysgu darlunio yn Ysgol Gelf Prifysgol Genedlaethol Awstralia.

Gwobrau a gwobrau
-----------------

Enillodd y paentiad *Dan the Green Knight* Wobr Gelf y Cemegydd Cyfalaf (Gwobr Gelf Brindabella gynt) yn 2009  ac roedd ei ddarluniau 'Head' yn rownd derfynol Gwobr Dobell yn 2011 a 2012.

Casgliadau
----------

Mae gweithiau nodedig mewn casgliadau yn cynnwys lluniadau 'Born of the Spirit', 'Hurt' a 'Dyn Gweddi' a gaffaelwyd yn 2001 gan Garry Shead ac Ymddiriedolwyr Casgliad Kedumba cyhoeddus Darluniau Awstralia.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Marking the Spirit by John Forrester Clack at Nishi Gallery". canberratimes.com.au. 29 August 2016. Cyrchwyd 2016-02-22.
2. ↑  "John Forrester Clack's 'Works – Paintings and Drawings' reviewed". smh.com.au. 25 March 2015. Cyrchwyd 2016-01-19.
3. 1 2 3  "John Forrester Clack Receives Award". YASSarts. 24 January 2013. Cyrchwyd 2013-09-08.
4. 1 2  "John Forrester-Clack | The Kedumba Collection of Australian Drawings". Kedumba.org.au. 15 September 2012. Cyrchwyd 2013-09-08.
5. ↑  "John Forrester Clack: Head :: Dobell Prize for Drawing 2011". Art Gallery NSW. Cyrchwyd 2013-09-08.
6. ↑  "John Forrester Clack: Head :: Dobell Prize for Drawing 2012". Art Gallery NSW. Cyrchwyd 2013-09-08.

Dolenni allanol
---------------

* Official website Archifwyd 2019-06-20 yn y Peiriant Wayback.
* Australiangalleries.com.au
* Soa.anu.edu.au
Cymeriad hynod a rhigymwr unigryw oedd **John Evans** neu **Y Bardd Cocos** (1826 – 1888), a aned ym Mhorthaethwy ar Ynys Môn. Roedd yn hel cocos o'r traeth i ennill ei damaid a dyna a barwyd iddo gael ei lys enw ar ôl iddo ddod yn adnabyddus am ei gerddi anfwriadol ddigrif ac ysmala. Roedd ganddo feddwl mawr ohoni'i hun fel bardd yn arbennig ar bynciau mawr y dydd fel 'Suddo'r Royal Charter' (mewn hyn o beth roedd yn dilyn ffasiwn beirdd eisteddfodol ei ddydd). Roedd y llewod ar y Bont Britannia newydd er enghraifft yn,

Pedwar llew tew
Heb ddim blew,
Dau ochr yma
A dau ochr drew.
Ymarddelai'r teitl rhwysgfawr 'Archfardd Cocysaidd Tywysogol'. Yn ei draethawd 'Gwaith yr Awen Rydd a Chaeth' mae'n esbonio fod 'gwaith yr archfardd yn waith caled, fel gwaith ceffyl, yn yr oes bresennol' gan fod neb llawer yn gwerthfawrogi ei ddoniau. Serch hynny roedd ganddo wir athrylith ddiniwed ac mae rhai o'i rigymau yn haeddianol enwog. Dyma enghraifft arall o'i waith, pennill agoriadol ei 'Gân Newydd ar Briodas y Prince of Wales':

Mae Prince of Wales wedi priodi
A miloedd heddyw'n byw mewn tlodi;
Gobeithio y ceiff hir oes,
Heb ddyodde'r un loes,
I fyw yn llawen ac yn llon
Efo'i fenw gron,
A handlo ffon, yn bur llon, o don i don,
Cyn rhoddi ffarwel i'r ddaear hon.
Daeth sawl rhigymwr arall i herio ei deitl, fel Elias Jones (Cocosfardd y De) er enghraifft, ac enillodd y geiriau 'cocosfardd' 'cocoswaith' a 'cocosaidd' eu lle yn y geiriaduron, ond ni all neb gystadlu a'r Archfardd ei hun.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Alaw Ceris (Thomas Roberts), *"Bardd Cocos": Ei Hanes, Ei Swydd, ynghyd a'i Weithiau Barddonol* (Porthaethwy, 1923).
2. ↑  *"Bardd Cocos": Ei Hanes, Ei Swydd, ynghyd a'i Weithiau Barddonol*.

Llyfryddiaeth
-------------

* Alaw Ceris (Thomas Roberts), *"Bardd Cocos": Ei Hanes, Ei Swydd, ynghyd a'i Weithiau Barddonol* (Porthaethwy, 1923)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 36411735
* LCCN: nb98092739

 |
Cyfansoddwr o Wyddel oedd **John Field** (26 Gorffennaf 1782 - 23 Ionawr 1837), a aned yn Nulyn. Daeth yn enwog fel un o'r prif gyfansoddwyr i'r piano yn ei ddydd a edmygid gan Haydn a Schumann.

Gyrfa
-----

Roedd ei daid yn organydd a phianydd yn Nulyn a'i dad yn fiolinydd mewn cerddorfa yn yr un ddinas. Rhoddodd ei berfformiad cyntaf yn wyth oed, wedi ei hyfforddi gan Giordani. Yn llanc 11 oed, aeth gyda'i dad i fyw yn Llundain. Cafodd ei hyfforddi ymhellach yno gan Clementi. Perfformiodd o flaen cynulleidfa a oedd yn cynnwys Haydn, a ganmolodd ei berfformiad a darogan dyfodol llewyrchus iddo.

Aeth i St Petersburg, Rwsia, gyda Clementi. Arhosodd yno a daeth yn ffefryn yng nghylchoedd aristocrataidd y ddinas. Ymhlith ei ddisgyblion achlysurol roedd y Glinka ifanc. Teithiodd Ewrop wedyn fel pianydd *virtuoso*. Bu farw yn St Petersburg.

Ei waith
--------

Fel cyfansoddwr cerddoriaeth i'r piano, daeth yn adnabyddus ledled y cyfandir. Dyfeisiodd ac enwodd y *Nocturne* i'r piano; mae Chopin yn ddyledus iddo am y rhain. Cyhoeddodd Liszt argraffiad o *nocturnes* Field gyda rhagair canmoliaethus.

Cyfeiriadau
-----------

* Percy A. Scholes, *The Oxford Companion to Music* (Rhydychen, 10fed argraffiad, 1995)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 56796078
* LCCN: n50005195
* ISNI: 0000 0001 0904 5182
* GND: 118683578
* SELIBR: 186857
* SUDOC: 121486958
* BNF: cb13893916d (data)
* BIBSYS: 97045303
* NDL: 00960624
* NKC: jn20010601286
* The SBN id LO1V130616 is not valid.
* BNE: XX1506255
* CiNii: DA08181736
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Pensaer Seisnig oedd **John Gibson** (2 Mehefin 1817 – 23 Rhagfyr 1892), a aned yn Swydd Warwick, Lloegr.

Roedd Gibson yn gymorthwywr i Syr Charles Barry a gweithiodd gyda fo ar gynllunio San Steffan. Cynlluniodd Gibson sawl banc, yn cynnwys adeilad y National Bank of Scotland yn Glasgow yn 1864 a'r National Provincial Bank yn Bishopsgate, Llundain, yn 1865 a adwaenir hefyd fel 'Neuadd Gibson' (*Gibson Hall*).

Gweithiodd Gibson ar gynlluniau sawl eglwys, hen a newydd, yng ngogledd Cymru. Ei waith mwyaf adnabyddus yw'r Eglwys Farmor, ym Modelwyddan, Sir Ddinbych, sy'n nodwedd amlwg yn nhirwedd rhan isaf Dyffryn Clwyd.

Yn 1890, rhoddwyd y Fedal Aur Frenhinol (*Royal Gold Medal*) iddo am ei wasanaeth i bensaernïaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Bywgraffiad Gibson ar glasgowsculpture.com.

Gweler hefyd
------------

* John Gibson (cerflunydd)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 95736225
* LCCN: no2018110335
* ULAN: 500009039
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Geiriadurwr a chyfieithydd Cymreig oedd **John Evans** (23 Gorffennaf 1814 - 4 Mawrth 1875), sy'n fwy adnabyddus wrth ei lysenw **I. D. Ffraid** (hefyd: **Adda Jones**).

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd John Evans yn y Tŷ Mawr Llansanffraid Glan Conwy ar 23 Gorffennaf 1814 yn fab hynaf i David Evans, siopwr, a Grace (née Roberts) ei wraig. Cafodd ei fedyddio yn Eglwys y plwyf ar 27in o'r un mis.. Cafodd rhywfaint o addysg yn ysgol Thomas Hughes Abergele yn ystod 1824 ond erbyn 1825 roedd wedi ddychwelyd i Lansanffraid i weithio yn siop ei ewythr. Ym 1830 fe fu am dymor yn ddisgybl yn ysgol y Parch John Hughes yn Wrecsam, ysgol oedd yn rhoi rhywfaint o hyfforddiant i ddarpar weinidogion Methodistaidd yn y cyfnod cyn bod gan yr enwad athrofa swyddogol, ond ni ddechreuodd pregethu tan 1840. Cafodd ei ordeinio yn weinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd ym 1853 (er na fu'n weinidog ar gapel erioed).

Priododd am y tro cyntaf ar y 9fed o Dachwedd 1836 ag Ann Williams a bu iddynt chwech o blant. Bu farw Ann ym 1850. Fe briododd am yr ail waith a Hanna (1812-1896) ym 1853.

Bedd I D Ffraid Eglwys San Ffraid, Glan Conwy
Bu farw ar 4ydd Mawrth 1875 yn ei gartref yn Llansanffraid Glan Conwy a chladdwyd ei weddillion ym mynwent eglwys y plwyf. Cafwyd tanysgrifiad cenedlaethol o dan arweinyddiaeth Thomas Gee i godi cofadail ar ei fedd.

Bywyd Cyhoeddus
---------------

Daeth yn adnabyddus trwy Gymru fel cyfieithydd *Paradise Lost* John Milton (*Coll Gwynfa*, 1865). Roedd hwn yn llyfr dylanwadol iawn yn ei gyfnod a ysbardunodd sawl bardd i gyfansoddi cerddi ar y mesur moel di-odl.

Cefnogai'r ymgyrch dros ryddid addoliad ac ysgrifennodd gyfres hir o dros 500 o lythyrau ar hyn a phynciau eraill dan y llysenw "Adda Jones" a gyhoeddwyd yn *Baner ac Amserau Cymru* rhwng 1869 ac 1874.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Hanes yr Iddewon* (1831)
* (cyfieithydd) *Hanes yr erledigaeth ar grefydd a fu yn diweddar yn Jamaica* (1833)
* (cyfieithydd) *Bywyd Turpin Leidr* (John Jones, Llanrwst 1835). Hanes Dick Turpin.
* *Geiriadur Saesneg-Cymraeg* (1847)
* (golygydd a chyfrannydd) *Difyrrwch Bechgyn Glan Conwy* (1855)
* (cyfieithydd) *Coll Gwynfa* (1865)
* *Pennau Teuluol a'r Ysgol Sabothol* (1870)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*
2. ↑  Cofnodion bedydd plwyf Llansanffraid blwyddyn 1814 rhif 54 (yng ngofal Archifdy Sir Ddinbych)
3. ↑  MARWOLAETH Y PARCH JOHN T EVANS (I. D. FFRAID) yn Seren Cymru 19 Mawrth 1875  adalwyd 19 Chwef 2014
4. ↑  Genedigaethau, Priodasau, Marwolaethau yn Y Cymro 11 Mehefin 1896 adalwyd 19 Chwef 2014
5. ↑  Cofrestr Claddu Llansanffraid Glan Conwy tudalen 39 Rhif 311(yng ngofal Archifdy Sir Ddimbych)
6. ↑  The late I D Ffraid yn y Llangollen Advertiser, Denbighshire, Merionethshire, and North Wales Journal 19 Mawrth 1875  adalwyd 19 Chwef 2014
7. ↑  D. Ambrose Jones, *Llenyddiaeth a Llenorion Cymraeg y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg* (Lerpwl, 1922), tud. 89.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 120568264
* LCCN: no2010064589
* SUDOC: 257870571
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuidae yn urdd y Lepidoptera yw **isadain felen amryliw**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **isadenydd melyn amryliw**; yr enw Saesneg yw *Broad-bordered Yellow Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Noctua fimbriata*. Mae i'w ganfod yn Ewrop, Anatolia, y Cawcasws a Gogledd Affrica.

45–55 mm ydy lled yr adenydd gyda'r adain flaen rhwng 22–27 mm o hyd. Tua diwedd Mehefin hyd at fis Medi mae'r oedolyn yn hedfan.

Bwyd
----

Prif fwyd y siani flewog ydy dail tafol (*rumex*), danadl poethion a phlanhigion byr eraill.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r isadain felen amryliw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuoidea yn urdd y Lepidoptera yw **isadain felen dywyll**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **isadenydd melyn tywyll**; yr enw Saesneg yw *Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Noctua janthe*. Gellir ei ganfod yn Ewrop a Gogledd Affrica.

*Noctua janthe* Cyferbyniad Big dan adenydd awyrennau
30–40 mm ydy lled yr adenydd ac mae'r adain flaen yn 16–20 mm o hyd. Un genhedlaeth sydd ac maent yn hedfan rhwng diwedd Mehefin a Medi.

Bwyd
----

Bwyd y siani flewog ydy amrywiaeth o goed collddail a llysiau.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r isadain felen dywyll yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Jordi Sànchez i Picanyol**, (ganwyd 1 Hydref,1964) yn academydd a gwleidydd o Gatalwnia

Bywgraffiad
-----------

Yn enedigol o Barcelona, graddiodd gyda gradd mewn Gwyddor Gwleidyddiaeth o brifysgol y ddinas ym 1991.

Gyrfa
-----

Bu Sànchez yn Athro ym Mhrifysgol Barcelona ac mae o wedi dysgu mewn prifysgolion eraill. Rhwng 1996 a 2004 bu'n gyfarwyddwr Cwmni Radio a Theledu Catalwnia. Ym 1996 cafodd ei apwyntio yn ddirprwy gyfarwyddwr *Ymddiriedolaeth Jaume Bonfill*, melin drafod (*think tank*) sy'n ymchwilio i achosion o annhegwch cymdeithasol a'r moddion i'w trechu, yn 2001 daeth yn gyfarwyddwr yr ymddiriedolaeth gan gadw'r swydd hyd 2010 pan gafodd ei benodi'n ddirprwy ombwdsman Catalwnia. Bu'n gyfrifol am ysgrifennu papurau cefndir i bolisïau cymdeithasol Catalwnia megis y *Cytundeb Cenedlaethol ar Addysg* (2006) a'r *Cytundeb Cenedlaethol ar Fewnfudo* (2008).

Ymgyrchydd gwleidyddol
----------------------

O 1983 hyd ddiddymu'r mudiad ym 1993 bu'n un o arweinyddion *Crida a la Solidaritat ên Defensa de la Llengua, la Cultura i la Nació Catalanes* (Galwad am Undod i Amddiffyn Iaith, Diwylliant a Chenedl Catalwnia)*,* mudiad eithaf tebyg i Gymdeithas yr Iaith, oedd yn defnyddio anufudd-dod sifil i gefnogi iaith, diwylliant a chenedlgarwch Catalaneg.

Ar 16 Mai 2015 etholwyd Sànchez yn llywydd *Assemblea Nacional Catalana* (Cyngres Genedlaethol Catalwnia). Fel llywydd y Gyngres bu'n dadlau achos cenedlaetholdeb fel modd i greu cymdeithas decach a mwy cymdeithasol na'r hyn oedd ar gynnig gan lywodraeth asgell dde Sbaen. Bu'n rhan o'r ymgyrch *Junts pel Sí* (Unedig dros Ie) i gael ymgeiswyr o wahanol bleidiau cenedlaetholgar i gyd sefyll yn etholiadau Llywodraeth Catalwnia, 2015.

Carcharu
--------

Ar 4 Hydref, 2017, cyhuddwyd Sànchez a Jordi Cuixart i Navarro (llywydd Òmnium Cultural) am eu rhan yn trefnu refferendwm Annibyniaeth Catalwnia, 1 Hydref 2017 ae gyhuddiad o greu cynnwrf yn erbyn y wladwriaeth. Ar 16 Hydref, 2017 cafodd y ddau eu carcharu am gyfnod ataliol er mwyn i'r awdurdodau allu chwilio am brawf o'u troseddau honedig. Arweiniodd eu carchariad at brotestiadau enfawr yng Nghatalwnia a chafodd eu carchariad ei feirniadu gan Amnest Rhyngwladol am fod yn rhy llawdrwm.

Ar 1 Rhagfyr 2018 cyhoeddodd Sànchez a Jordi Turull eu bod am ddechrau streic newyn mewn protest at y bloc ar gyfiawnder Ewropeaidd a osodwyd arnynt gan Lys Cyfansoddiadol Sbaen.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Jordi Sànchez i Maria Jesús Larios, nous adjunts al Síndic* adalwyd 19 Hydref 2017
2. ↑  El Pais *Jordi Sànchez, nuevo presidente de la ANC* adalwyd 19 Hydref 2017
3. ↑  Golwg360 *Mariano Rajoy yn rhybuddio Catalwnia i "ymddwyn yn synhwyrol"* adalwyd 19 Hydref 2017
4. ↑  gwefan Amnest *SPAIN: CHARGES FOR SEDITION AND PRE-TRIAL DETENTION AGAINST JORDI CUIXART AND JORDI SANCHEZ ARE EXCESSIVE* adalwyd 19 Hydref 2017
5. ↑  Gwefan #Vagadefam (#StreicNewyn) adalwyd 1 Rhagfyr 2018

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 11812119
* LCCN: nb2002007861
* ISNI: 0000 0000 5928 5152
* GND: 1053186444
* SUDOC: 156641836
* BNE: XX1195200

 |

‎
Jiwcbocs Rock-Ola o 1960.
Peiriant sydd yn derbyn arian i chwarae cerddoriaeth wedi ei recordio yw **jiwcbocs** neu **sgrechflwch**. Datblygodd y ddyfais hon o'r pianos peiriannol a oedd yn boblogaidd yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g. Ymddangosodd y jiwcbocsys cyntaf yn Unol Daleithiau America yn y 1930au, a daethant yn boblogaidd wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd fel modd i gwsmeriaid ddewis recordiau i'w chwarae mewn busnesau yfed a bwyta. Dodasai'r cwsmer ei ddarn arian yn y twll arian cyn pwyso botymau i ddewis y gân. Roedd golwg a dyluniad y ddyfais ei hun yn rhan bwysig o'i hapêl: byddai'r cwsmeriaid yn edmygu nodweddion megis pibelli crynion, colofnau tro i arddangos enwau'r caneuon, goleuadau lliwgar, a chipolwg ar fecanwaith y peiriant wrth iddo newid y recordiau. Buont yn gyffredin iawn mewn barrau a thafarnau, caffis, tai bwyta a siopau soda ar draws yr Unol Daleithiau, a nifer o wledydd eraill, hyd at ddiwedd y 1960au. Ymhlith y prif gwmnïau a gynhyrchai jiwcbocsys oedd Wurlitzer a Rock-Ola. Dechreuwyd cynhyrchu jiwcbocsys newydd yn niwedd yr 20g i chwarae crynoddisgiau yn hytrach na'r hen recordiau, ac fel symbol hiraethus o ddiwylliant poblogaidd y 1950au a'r 1960au.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   jiwcbocs. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 10 Mawrth 2021.
2. ↑   sgrechflwch. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 10 Mawrth 2021.
3. ↑  Edward Miller, "Jukeboxes" yn *Encyclopedia of Contemporary American Culture*, golygwyd gan Gary W. McDonogh, Robert Gregg, a Cindy H. Wong (Llundain: Routledge, 2001), tt. 619–20.
Gwleidydd a pheiriannydd Cirgistanaidd oedd **Jumabek Ibraimovich Ibraimov** (1 Ionawr 1944 – 4 Ebrill 1999) a wasanaethodd yn Brif Weinidog Cirgistan o 1998 i 1999.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganed Jumabek Ibraimovich Ibraimov ar 1 Ionawr 1944 i deulu o werinwyr yn Jany-Alysh, ardal Kemin, yn rhanbarth Chui yng ngogledd Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Cirgisia, a oedd ar y pryd yn rhan o'r Undeb Sofietaidd. Wedi iddo adael yr ysgol yn 1960, gweithiodd yn brentis i saer glo mewn ffatri yn Frunze (hen enw prifddinas y weriniaeth, Bishkek). Fe'i hyfforddwyd yn beiriannydd yn Sefydliad Polytechnig Frunze yn 1963, a chafodd saib yn ei addysg i wasanaethu yn y lluoedd awyrennol Sofietaidd ger dinas Tula. Cychwynnodd ar ei astudiaethau ôl-raddedig yn 1971, a gweithiodd yn ddarlithydd yng nghyfadran adeiladau peiriannau Sefydliad Polytechnig Frunze. Aeth ar gwrs arbennig yn Sefydliad Adeiladu Offer Peiriannau ym Moscfa yn 1976. Gweithiodd mewn ffatri peiriannau amaethyddol yn Frunze cyn iddo symud i ffatri yn Rybachy, gogledd-orllewin Cirgisia, yn Ionawr 1977. Yn ddiweddarach fe'i dyrchafwyd yn gyfarwyddwr y ffatri honno.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Dechreuodd Ibraimov weithio i'r Blaid Gomiwnyddol yn 1985, ac yn Rhagfyr fe'i benodwyd yn brif ysgrifennydd y blaid yn Rybachy. Ymunodd â rhengoedd uchaf y blaid yng Nghirgisia yn Ionawr 1988 pryd gafodd ei benodi'n brif ddirprwy bennaeth ar adran gweithgareddau cyfundrefnol y blaid, un o adrannau'r Pwyllgor Canolog. Ym Mawrth 1991 fe'i dyrchafwyd yn ail ysgrifennydd y blaid yn rhanbarth Chui. Yn Nhachwedd 1991, ar fin cwymp yr Undeb Sofietaidd, penodwyd Ibraimov yn ddirprwy gadeirydd Pwyllgor Diogelwch ac Amddiffyn y Sofiet Oruchaf ym Moscfa.

Yn sgil datgymalu'r gweriniaethau Sofietaidd, trodd Ibraimov at fyd busnes. Daeth yn gyfarwyddwr y cwmni cydgyfalaf Janash yn 1992, ac yn ddiweddarach fe'i penodwyd yn gadeirydd Kyrgyzstan Aba Joldoru. Parhaodd yn wleidyddol weithgar, a chafodd ei ethol i'r senedd ddwywaith. Penodwyd yn faer Bishkek yn Ionawr 1993, ac yn ysgrifennydd gwladol i'r Arlywydd Askar Akaev yn Ionawr 1995. Fe'i penodwyd yn gynghorydd economaidd i'r arlywydd ac yn gynrychiolydd llawnalluog yr arlywydd i Gynulliad y Bobl, uwch siambr y senedd, ym Mawrth 1996. Bu'n rhaid iddo roi'r gorau i'w waith am gyfnod oherwydd afiechyd, a dychwelodd i fywyd cyhoeddus yn Rhagfyr 1997 yn gadeirydd y Gronfa Eiddo Wladwriaethol, swydd a chanddi statws gweinidog yn y llywodraeth.

Ar 25 Rhagfyr 1998 penodwyd Ibraimov yn brif weinidog Cirgistan gan yr Arlywydd Akaev wedi iddo ddiswyddo'r holl gabinet. Ymdrechodd Ybraimov i gychwyn ar breifateiddio cwmnïau cyhoeddus er mwyn gwella'r sefyllfa economaidd ac i mynd i'r afael â llygredigaeth yn y wlad. Wedi deufis yn y swydd, bu'n rhaid iddo gael llawdriniaeth ym Moscfa i drin canser y stumog. Dychwelodd i'w waith yn niwedd Mawrth 1999, ond bu farw o'i afiechyd ar 4 Ebrill 1999 yn Bishkek yn 55 oed. Bu'n briod a chafodd bedwar plentyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  (Saesneg) Felix Corley, "Obituary: Jumabek Ibraimov Archifwyd 2021-06-05 yn y Peiriant Wayback.", *The Independent* (8 Ebrill 1999). Adalwyd ar 7 Ionawr 2020.
Brenin Numidia oedd **Jugurtha**, (tua 160 CC - 104 CC). Ein prif ffynhonnell amdano yw gwaith yr awdur Rhufeinig Sallust.

Ganed ef yn Cirta, dinas hynafol a safai ar safle dinas Constantine yn Algeria heddiw. Roedd yn ŵyr i Masinissa, oedd wedi creu teyrnas Numidia, ac wedi gwneud cynghrair a Gweriniaeth Rhufain. Yn 148 CC dilynwyd ef gan ei fab Micipsa. Roedd Jugurtha, oedd yn nai i’r brenin, mor boblogaidd ymysg y bobl nes i Micipsa ei yrru i Sbaen i’w gael o’r ffordd. Yno, ymladdodd gyda’r Rhufeiniaid dan Gaius Marius yn y gwarchae ar Numantia.

Pan fu farw Micipsa yn 118 CC, dilynwyd ef gan ei ddau fab, Hiempsal ac Adherbal. Bu cweryl rhwng Hiempsal a Jugurtha, a lladdwyd Hiempsal ar orchymyn Jugurtha. Canlyniad hyn oedd rhyfel rhyngddo ef ac Adherbal. Wedi i Jugurtha ei orchfygu mewn brwydr, ffodd Adherbal i Rufain i ofyn cymorth. Penderfynodd Rhufain rannu’r deyrnas yn ddwy, gyda Jugurtha yn frenin y rhan orllewinol.

Erbyn 112 CC roedd Jugurtha ac Adherbal yn ymladd eto. Lladdodd Jugurtha nifer o wyr busnes o’r Eidal oedd wedi helpu Adherbal, a bu rhyfel yn erbyn Rhufain. Ildiodd Jugurtha heb fawr o ymladd, a gwnaed cytundeb heddwch ffafriol iawn, gan godi amheuon ei fod wedi llwgrwobrwyo y cadfridog Rhufeinig.

Yn fuan, bu rhyfel arall rhwng Numidia a Rhufain, a gyrrwyd nifer o lengoedd i Ogledd Affrica dan y conswl Quintus Caecilius Metellus, gyda Gaius Marius fel un o’i brif swyddogion. Wrth i’r rhyfel lusgo ymlaen heb fuddugoliaeth derfynol, dychwelodd Marius i Rufain, lle’r etholwyd ef yn gonswl. Dychwelodd i Numidia i gymeryd lle Metellus fel cadfridog. Y flwyddyn ddilynodd, teithiodd ei swyddog Lucius Cornelius Sulla i Mauretania, lle gallodd berswadio’r brenin Bocchus I i drosglwyddo Jugurtha iddo fel carcharor.

Aed a Jugurtha yn garcharor i Rufain, ac wedi i Marius ddathlu ei fuddugoliaeth dros Numidia yn 104 CC, dienyddiwyd ef.

Ymestynnai teyrnas Jugurtha i gynnwys rhai ardaloedd sydd yng ngogledd-orllewin Tiwnisia heddiw, gan gynnwys Sicca Veneria (El Kef). I'r de-orllewin o'r ddinas honno ceir mynydd uchel trawiadol gyda chopa gwastad eang a elwir hyd heddiw yn Fwrdd Jugurtha (*Table de Jugurtha*, 1271 m).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 8185245
* LCCN: nr91030863
* ISNI: 0000 0001 0060 6422
* GND: 118864297
* SUDOC: 073366862
* BNF: cb135116058 (data)
* BIBSYS: 1656998781502
* ULAN: 500355375
* NKC: jn20000700837
* BNE: XX865716

 |
Bardd a llenor Cymraeg a golygydd oedd **John James Hughes** (1842 – 8 Ionawr 1875), a adnabyddid gan amlaf wrth ei enw barddol **Alfardd**. Roedd yn amddiffynnydd pybyr i'r iaith Gymraeg, a hawliau Cymru a'i gwerin. Roedd yn frodor o Ynys Môn.

Bywgraffiad
-----------

Ganed John James mewn bwthyn gerllaw Carreglefn, ym mhlwyf Llanbadrig yn y flwyddyn 1842. Bu farw ei dad cyn ei eni. Cafodd addysg ddyddiol o saith hyd ddeuddeng mlwydd oed. Wedi hynny, gwasanaethodd am rai tymhorau fel gwas fferm gydag amaethyddwyr yr ardal. Pan yn 16 mlwydd oed symudodd i Fangor, lle y bu am dair blynedd yn gertiwr i adeiladydd, ac wedi hynny am bum mlynedd yn gweini ar seiri meini.

Yn 1866 ymunodd â'r heddlu lle daeth yn argyhoeddedig o anghyfiawnder y drefn Seisnig yng Nghymru a dechreuodd ysgrifennu erthyglau ar bynciau llosg y dydd gan ennill sylw iddo'i hun. Yn 1870 cafodd ei benodi'n is-olygydd yr *Herald Cymraeg*. Bu farw yn Ionawr 1875, yn 33 mlwydd oed, a chladdwyd ef ym mynwent Glanadda, Bangor.

Gwleidyddiaeth
--------------

Yn ôl ei fywgraffydd, R. Môn Williams: 

"Yr oedd ei sêl dros bopeth Cymreig yn angherddol, a chynhyrfodd y wlad yn erbyn penodiad barnwyr Seisnig i'r llysoedd yng Nghymru. Dinoethodd anghyfiawnder a gorthrwm ymhob cylch, ac amcanodd dros ddylanwad y Wasg er daioni y werin."

Llenor
------

Cyfranodd Alfardd nifer o gerddi ac erthyglau i gylchgronau Cymraeg y cyfnod. Yn ogystal, ysgrifennodd ddwy nofel yn Gymraeg, sef *Yr Hafoty Gwyn* ac *Ifor Wyn*; themâu moesol a dirwestol yn arddull gweddill nofelau Cymraeg y cyfnod a geir ynddynt.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Ifor Owen*. Nofel.
* *Yr Hafoty Gwyn*. Nofel.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  R. Môn Williams, *Enwogion Môn* (Bangor, 1913)
Mam Myrddin Fardd tu allan i'w cartref, Llanbedrog, c.1885
Llenor, casglwr llên gwerin Gymraeg a hynafieithydd o Gymro oedd **John Jones** (1835 - 27 Gorffennaf 1921), sy'n fwy adnabyddus wrth ei ffugenw llenyddol "Myrddin Fardd".

Bywgraffiad
-----------

Cartref Myrddin Fardd yng Nglanywern, Chwilog
Ganwyd John Jones yn nhyddyn Tan-y-Ffordd, Mynytho, plwyf Llangïan, Llŷn, ac fe'i bedyddiwyd yn Eglwys Llangïan ar 8fed o Fedi 1835, yn fab i John ac Ann Owen. Roedd ei frawd hŷn, Owain, yn ysgolhaig a llenor a dreuliai lawer o amser yn y Llyfrgell Brydeinig tra'n gweithio yn Llundain, yn chwilota am ddeunydd ar gyfer ei erthyglau i gylchgronau fel *Y Brython* a *Golud yr Oes*. Etifeddodd John nodiadau ei frawd ar ôl ei farwolaeth yn 1866. Dysgodd ei grefft fel gof yng ngefail Y Pandy, Chwilog. Er na dderbyniodd ond ychydig o addysg (yn Ysgol Elfennol y Foel Gron, Mynytho), roedd yn ymchwilydd brwdfrydig a ymddiddorai yn hanes a thraddodiadau ei fro a'r hen Sir Gaernarfon. Bu farw'n sydyn yn ei gartref yn Chwilog, 27 Gorffennaf 1921 yn 85 oed, ac fe'i claddwyd ym mynwent gyhoeddus Chwilog.

Gwaith llenyddol
----------------

Wynebddalen *Llên Gwerin Sir Gaernarfon* (Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig, Caernarfon, d.d.=1908)
Llyfr cyntaf John Jones oedd *Golygawd o Ben Carreg yr Imbill, Gerllaw Pwllheli* (1858). Ysgrifennodd nifer o erthyglau a phytiau i gylchgronau yn ystod ei oes. Ei gampwaith, efallai, yw *Llên Gwerin Sir Gaernarfon* (1908). Ymhlith ei lyfrau eraill mae *Enwogion Sir Gaernarfon* (1922), *Adgof Uwch Anghof* (1883), *Gleanings from God's Acre* (1903), *Gwerin-Eiriau Sir Gaernarfon* (1907). Golygodd hefyd *Cynfeirdd Lleyn* (1905), cyfrol swmpus sy'n cynnwys gwaith Wiliam Llŷn a beirdd eraill o ardal Llŷn.

Llyfryddiaeth ddethol
---------------------

### Gwaith Myrddin Fardd

* *Golygawd o Ben Carreg yr Imbill, Gerllaw Pwllheli* (1858)
* *Adgof Uwch Anghof* (1883)
* *Gleanings from God's Acre* (1903)
* (gol.), *Cynfeirdd Lleyn* (1905)
* *Gwerin-Eiriau Sir Gaernarfon* (1907)
* *Llên Gwerin Sir Gaernarfon* (1908)
* *Enwogion Sir Gaernarfon* (1922)

### Llyfrau amdano

* Cybi, *Cymeriadau Hynod Sir Gaernarfon* (1923).
* Cybi, *John Jones (Myrddin Fardd)* (Llandysul, 1945).
* John Jones yn Y Bywgraffiadur Cymreig

Cyfeiriadau
-----------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***John Jones (Myrddin Fardd)***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 77974708
* LCCN: n92057643
* ISNI: 0000 0000 3220 7779
* SUDOC: 133312542

 |
Cyfreithiwr a barnwr Americanaidd oedd **Louis Dembitz Brandeis** (13 Tachwedd 1856 – 5 Hydref 1941) a fu'n un o ustusiaid Goruchaf Lys yr Unol Daleithiau o 1916 i 1939.

Ganed yn Louisville, Kentucky, i fewnfudwyr Iddewig o Brag. Mynychodd yr ysgolion cyhoeddus yn Louisville a'r Annen Realschule yn Dresden, yr Almaen. Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Harvard a derbyniodd ei radd, ar flaen ei ddosbarth, ym 1877. Aeth i St. Louis, Missouri, i drin y gyfraith am flwyddyn cyn iddo ymsefydlu yn Boston, lle'r oedd yn gweithio nes iddo gael ei benodi i'r Goruchaf Lys gan yr Arlywydd Woodrow Wilson ym 1916. Brandeis oedd yr Americanwr Iddewig cyntaf i eistedd ar fainc y llys. Ymddiswyddodd o'r llys ar 13 Chwefror 1939, a bu farw yn Washington, D.C. yn 84 oed.

Enwir Prifysgol Brandeis yn Waltham, Massachusetts, ar ei ôl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Louis Brandeis. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 9 Tachwedd 2020.

Darllen pellach
---------------

* Jeffrey Rosen, *Louis D. Brandeis: American Prophet* (New Haven, Connecticut: Yale University Press, 2016).
Nofelydd. awdur straeon byrion, a bardd yn yr iaith Ddaneg a botanegydd Danaidd oedd **Jens Peter Jacobsen** (7 Ebrill 1847 – 30 Ebrill 1885).

Ganwyd yn Thisted yng ngogledd Jylland yn fab i farsiandïwr. Astudiodd y gwyddorau naturiol ym Mhrifysgol Copenhagen. Cyfieithodd ddau brif waith Charles Darwin i'r Ddaneg: *On the Origin of Species* yn 1871–73 a *The Descent of Man* yn 1874.

Dan ddylanwad y beirniad ac ysgolhaig llenyddol Georg Brandes, un o'i ddarlithwyr yn Copenhagen, daeth Jacobsen i flaen y gad yn y mudiad Naturiolaidd yn llên Denmarc. Cyhoeddodd ei waith cyntaf, y nofel fer *Mogens*, yn 1872. Ysgrifennodd ddwy nofel, *Fru Marie Grubbe* (1876) a *Niels Lyhne* (1880), ac un gyfrol o straeon byrion, *Mogens og andre Noveller* (1882).

Teithiodd i'r Eidal tua 1873 ac yno cafodd dwbercwlosis, afiechyd a fu Jacobsen yn dioddef hyd nes ei farwolaeth. Treuliodd ddeuddeng mlynedd olaf ei oes yn gweithio yn ei boen beunyddiol ac ysgrifennu'n araf iawn. Bu farw o dwbercwlosis yn Thisted yn 38 oed. Wedi ei farwolaeth, cesglid ei farddoniaeth yn y gyfrol *Digte og udkast* (1886).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Jens Peter Jacobsen. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 21 Hydref 2019.
Clerigwr Anglicanaidd o Gymro oedd **John Evans** (1651? – 22 Mawrth 1724).

Roedd yn enedigol o'r Plas Du, plwyf Llanarmon, Eifionydd. Cafodd ei addysg yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Cafodd reithoriaeth Llanaelhaearn yn ei fro enedigol. Ar y 4ydd o Ionawr, 1701, fe urddwyd yn Esgob Bangor.

Yn 1715 cafodd ei symud i fod yn Esgob Meath yn Iwerddon. Ceisiodd ddiwygio'r drefn eglwysig yn yr esgobaeth. Enynnodd hynny aflonyddwch gan rai a wrthwynebai newid y drefn, yn cynnwys Jonathan Swift - awdur *Gulliver's Travels* - a ddaliai ddeoniaeth ym Meath. Ymosododd y Deon Swift ar Evans mewn cyfres o lythyrau dychanol a gyhoeddwyd ganddo yn y cylchgronau; daethant yn adnabyddus iawn ac maent yn cael eu hystyried yn enghreifftiau gwych o ddychan Swift.

Ar farwolaeth Evans ym Mawrth 1724, gadawodd ei holl eiddo at waith eglwysig yng Nghymru, Lloegr ac Iwerddon.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Am y dramodydd Seisnig, gweler John Ford.

Cyfarwyddwr ffilm Americanaidd oedd **John Ford** (ganed John Martin Feeny; 1 Chwefror 1894 – 31 Awst 1973) sydd yn nodedig am ei ffilmiau yn genre'r Gorllewin Gwyllt, gan gynnwys *Stagecoach* (1939) a *The Searchers* (1956), a'i addasiadau o nofelau megis *The Grapes of Wrath* (1940) a *How Green Was My Valley* (1941). Gweithiodd yn aml gyda'r actor John Wayne.

Enillodd bedair Gwobr yr Academi am Gyfarwyddwr Gorau: *The Informer* (1935), *The Grapes of Wrath*, *How Green Was My Valley*, a *The Quiet Man* (1952).

Bywyd cynnar
------------

Ganed John Martin Feeny ar 1 Chwefror 1894 yn Cape Elizabeth, Maine, yn fab i Sean O'Feeney a'i wraig Barbara (Curran gynt). Ymfudwyr o Galway oedd ei rieni, a llongwr oedd Sean. Yn ddiweddarach yn ei fywyd, bu'n aml yn Gwyddeleiddio'i enw i Sean Aloysius O'Feeney neu O'Fearna. Fe'i magwyd yn Portland, Maine, ac yn ei arddegau gweithiodd ar lwythlongau yn ystod gwyliau'r haf. Graddiodd o'r uwchysgol ym 1913 ac astudiodd ym Mhrifysgol Maine am gyfnod. Methodd â'i derbyn i Academi Lyngesol yr Unol Daleithiau yn Annapolis, Maryland, felly aeth ym 1914 aeth i Hollywood lle'r oedd ei frawd hŷn yn gyfarwyddwr ac yn actor dan yr enw Francis Ford.

Gweithiodd John yn arolygwr celfi, styntiwr beic modur, dyn camera cynorthwyol, a grip ar setiau ffilmiau Francis, a bu hefyd yn chwarae mân rannau ac yn cyfrannu at sgriptiau, a dysgodd grefft y sinema, yn enwedig gwaith camera a thechnegau golygu. Cafodd ei alw yn Jack Ford, ac felly mabwysiadodd yr enw John Ford pan ddechreuodd wneuthur ffilmiau ei hun.

Y cyfnod mud
------------

Y ffilm gyntaf i John Ford ei chyfarwyddo oedd *The Tornado* (1917), gwaith sydd bellach ar goll. O'r cychwyn yr oedd yn gyfarwyddwr toreithiog o ffilmiau dau-rolyn y sinema fud, a rhyddhawyd rhwng pump a deg o ffilmiau dan ei enw pob blwyddyn, mwy na 50 ohonynt i gyd yn y cyfnod o 1917 i 1928. Fodd bynnag, dim ond ychydig ohonynt sydd yn goroesi. Daeth Ford yn adnabyddus yn sgil llwyddiant *The Iron Horse* (1924), un o'r ffilmiau epig cyntaf yn genre'r Gorllewin Gwynt, a'r ffilm ddrama *Four Sons* (1928).

Diwedd ei oes
-------------

Bu farw John Ford ar 31 Awst 1973 o ganser yn ei gartref yn Palm Desert yn ne Califfornia, yn 79 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) John Ford (American director). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 7 Tachwedd 2020.
2. 1 2 3 4  (Saesneg) Albin Krebs, "John Ford, the Movie Director Who Won 5 Oscars, Dies at 78", *The New York Times* (1 Medi 1973). Adalwyd ar 8 Tachwedd 2020.
3. ↑  (Saesneg) "John Sean O'Feeney Ford", *Encyclopedia of World Biography*. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 23 Ionawr 2023.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **isadain felen Langmaid**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **isadenydd melyn Langmaid**; yr enw Saesneg yw *Lesser Broad-bordered Yellow Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Noctua janthina*. Mae i'w ganfod yng nghanol a de Ewrop a de Sweden.

Maint yr adenydd o'r naill i'r llall ydy 34–44 mm. Mae'r oedolyn i'w weld ar ei adain rhwng diwedd Gorffennaf ac Awst. Cânt eu dennu at olau ac at siwgwr a neithdar.

 *Noctua janthina*

Bwyd y siani flewog
-------------------

* *Arum*
* *Crataegus*
* *Hedera* – Eiddew
* *Primula*
* *Prunus* – Draenen ddu
* *Rubus*
* *Rumex*
* *Salix* – Helygen
* *Ulmus*
* *Urtica* – Danadl poethion

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r isadain felen Langmaid yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
3. ↑  Gwybodaeth ar Noctua janthina; adalwyd 25 Medi 2012
Roedd **Julius Nepos** (c. 430–480) yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin (474–475 neu –480); yn ôl rhai ef oedd yr ymerawdwr *De jure* olaf.

Roedd Nepos yn ŵr i nith yr ymerawdwr yn y dwyrain, Leo, a dyma sut y cafodd yr enw *nepos* — "nai". Penododd Leo ef yn ymerawdwr yn y gorllewin yn 474, i roi diwedd ar deyrnasiad Glycerius.

Llwyddodd Nepos i ddod i gytundeb ag Euric, brenin y Fisigothiaid, ond roedd ei drafodaethau a Geiseric, brenin y Fandaliaid, yn llai llwyddiannus. Roedd Nepos yn ymerawdwr eithaf galluog, ond roedd yn amhoblogaidd gyda Senedd Rhufain oherwydd ei fod wedi ei apwyntio gan Leo. Ar 28 Awst, 475, cipiodd Orestes y *magister militum*, yr awenau, a gorfododd Nepos i ffoi i Dalmatia. Enwodd Orestes ei fab ei hun, Romulus Augustus, yn ymerawdwr.

Parhaodd Nepos i deyrnasu fel ymerawdwr yn Dalmatia, ac ef oedd yn cael ei ystyried fel y gwir ymerawdwr gan yr ymerodraeth yn y dwyrain.Pan gipiodd Odoacer ddinas Ravenna, gan ladd Orestes a diorseddu Romulus at 4 Medi, 476, cytunodd yr ymerawdwr yn y dwyrain, Zeno i'w dderbyn fel *patricius* yr ymerodraeth ar yr amod ei fod yn cydnabod Nepos fel ymerawdwr yn y gorllewin.

Tua 479, dechreuodd Nepos gynllwynio yn erbyn Odoacer, gan obeithio adennill rheolaeth ar yr Eidal, Llofruddiwyd ef gan ei filwyr ei hun yn 480.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Glycerius** | **Ymerodron Rhufain yn y gorllewin** | Olynydd:**Romulus Augustus** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 89202857
* ISNI: 0000 0000 6278 1042
* BNF: cb171689259 (data)

 |
Offeiriad a geiriadurwr a adwaenir fel "Apostol Llydaw" oedd **Juluan Maner** (Ffrangeg: **Julien Maunoir**) (1 Hydref 1606 - 28 Ionawr 1683).

Ganed ef yn Saint-Georges-de-Reintembault yn Ille-et-Vilaine (Ffrainc). Astudiodd yng ngholeg Cymdeithas yr Iesu yn Roazhon o 1621 ymlaen, a gwnaeth ei addunedau cyntaf yn 1627. Yn 1630, ymwelwyd ag ef gan Dom Michel Le Nobletz, a ofynnodd iddo ei olynu fel cenhadwr i ardaloedd cefn gwlad LLydaw. Dechreuodd ddysgu Llydaweg, a dechreuodd ei genhadaeth yn Douarnenez yn 1641. Treuliodd 43 mlynedd yn teithio trwy Lydaw yn efengylu.

Cyhoeddiadau
------------

* *Le Sacré-Collège de Jésus* (catéchisme yn Llydaweg, gyda geiriadur a gramadeg), 1659
* *La Vie de Michel Le Nobletz*
* *Vie de Père Bernard*
* *Missions en bretagne,(1631-1650)*
* *Les Dictionnaires Français-Breton Et Breton-Français Du R - P - Julien Maunoir*, 1659

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Julien Maunoir***


|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 7490410
* LCCN: nr98023899
* ISNI: 0000 0001 1037 0177
* GND: 121366294
* SUDOC: 034016678
* BNF: cb124815174 (data)
* The SBN id PBEV030237 is not valid.

 |
Awdur pamffledau gwleidyddol a bardd dychanol oedd **John Jones** (**Jac Glan-y-gors**) (10 Tachwedd 1766 – 21 Mai 1821), a anwyd yng Ngherrigydrudion, yn yr hen Sir Ddinbych (Sir Conwy).

Ei fywyd
--------

Ganwyd a magwyd Jac Glan-y-gors yn ffermdy Glan-y-gors ym mhlwyf Cerrigydrudion, yn fab i Margaret a Laurence Jones. Treuliodd ei lencyndod yn gweithio ar y fferm deuluol, hyd yn 23 oed. Fe'i addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Llanrwst (Ysgol Rad Llanrwst) am gyfnod.

Symudodd i Lundain yn 1789 i weithio mewn siop yn y dref honno. Yn ôl un ffynhonnell, ffodd yno oddi wrth gwŷr y gyfraith, wedi iddo wrthod ymuno â'r milisia lleol, un o ugeiniau a godwyd yng Nghymru yr adeg honno am fod yr awdurdodau'n ofni goresgyniad y Ffrancod, a bygwth torri tŷ'r person lleol, un o'r enw Rowlands, ar ei ben. Yn 1793 roedd yn rhedeg tafarn y Canterbury Arms, Southwark. Ar 23 Gorffennaf 1816 priododd â Jane Jones (née Mondel; merch o Whitehaven) yn eglwys y plwyf, Bermondsey.

Yn 1818 cymerodd denantiaeth y *King's Head* yn Stryd Ludgate yn 1818, a fu'n gyrchfan i Gymry Llundain a bu farw yno yn 1821.

Cymdeithasau llenyddol Llundain
-------------------------------

Yn Llundain daeth yn aelod blaengar o Gymdeithas y Gwyneddigion yn 1790, yn yr un flwyddyn â Twm o'r Nant ac Edward Charles. Roedd yn un o sylfaenwyr Cymdeithas y Cymreigyddion er hyrwyddo'r Gymraeg. Ef hefyd oedd un o gychwynwyr *Y Greal*, ar ran y Gymdeithas honno.

Ei waith llenyddol
------------------

Yn ôl traddodiad lleol arferai Glan-y-gors eistedd ar garreg fawr ar lan ffrwd ger y fferm i brydyddu. Perthyn i draddodiad y bardd gwlad mae ei gerddi cyntaf, yn gerddi mawl neu ddiolch i ffrindiau a chymdogion; "cerddi achlysurol".

Cyflwynodd syniadau radicalaidd Thomas Paine i'r Cymry drwy'i ddau lyfryn enwog *Seren Tan Gwmmwl* (1795) a *Toriad y Dydd* (1797). Bu rhaid iddo ffoi o Lundain a llechu yng nghymdogaeth Cerrigydrudion am gyfnod mewn canlyniad; roedd yr awdurdodau'n llawdrwm ar unrhyw un a gefnogai syniadau'r Chwyldro Ffrengig.

Ysgrifennodd nifer helaeth o faledi hefyd, gan gynnwys *Hanes offeiriad wedi meddwi* (*Person Sir Aberteifi*), *Yr hen amser gynt* (addasiad o Auld Lang Syne) a *Cerdd Dic Siôn Dafydd* sy'n dychanu Cymry Llundain am droi eu cefn ar yr iaith Gymraeg.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Seren Tan Gwmmwl a Toriad y Dydd*, (Lerpwl, 1923). Adargraffiad o'r testunau gwreiddiol gyda rhagymadrodd gan Hugh Evans.
* Richard Griffith (gol.), *Gwaith Glan y Gors* (Llanuwchllyn, 1905). Detholiad o'i gerddi yng Nghyfres y Fil gyda rhagymadrodd gan Carneddog.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**John Jones (Jac Glan-y-gors)** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  bywgraffiadur.cymru; adalwyd 31 Hydref 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 2339659
* LCCN: nr93016622
* ISNI: 0000 0000 5401 4556
* GND: 1057656100
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Logo Ixquick
Peiriant metachwilio yw **Ixquick**, sy'n gweithio trwy harnesu sawl peiriant chwilio arall ar y rhyngrwyd. Lleolir Ixquick yn Ninas Efrog Newydd, UDA a'r Iseldiroedd ac mae wedi cyflenwi 120 miliwn o chwiliadau gwe ers 2004. Sefydlwyd Ixquick gan David Bodnick yn 1998, yn Efrog Newydd. Ers 2000 mae'n perthyn i gwmni Iseldiraidd, sef Surfboard Holding BV.

Mae Ixquick yn dangos yn nodi'r deg canlyniad uchaf a geir trwy sawl peiriant chwilio trwy roi seren i ddynodi faint o beiriannau chwilio sy'n rhoi canlyniadau a'u trefnu yn ôl nifer y sêr. Gellir chwilio gyda Ixquick mewn 17 o ieithoedd, gyda fersiwn o'r peiriant ei hun ar gyfer pob un ohonynt (does dim gwasanaeth Cymraeg eto).

Preifatrwydd
------------

Mae'r peiriannau chwilio mawr fel Google i gyd yn cadw manylion personol heb wybod i'r defnyddiwr ac yn barod i'w trosglwyddo i gwmnïau neu hyd yn oed i lywodraethau. Mae Ixquick wedi chwarae rhan arloesol yn y symudiad i gael diogelu preifatrwydd defnyddwyr peiriannau chwilio ar y we (gweler hefyd Scroogle) ac erbyn heddiw mae'n un o'r peiriannau diogelach.

Ers 27 Mehefin 2006 dydy Ixquick ddim yn cadw manylion personol defnyddwyr. Ceiff cyfeiriadau IP a manylion eraill eu dileu o fewn 48 awr ar ôl chwilio. Yn ogystal dydy Ixquick ddim yn rhannu gwybodaeth bersonol o unrhyw fath gyda pheiriannu chwilio eraill na chwaith gyda noddwyr masnachol canlyniadau chwilio.

Enillodd Ixquick y Sêl Breifatrwydd Ewropeaidd gyntaf (gweler EuroPriSe) am ei ymarferion preifatrwydd ar 14 o Orffennaf, 2008. 

Ers y 29fed o Ionawr 2009 dydy Ixquick ddim yn cofnodi cyfeiriadau IP defnyddwyr o gwbl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ixquick Search metamend.com Archifwyd 2012-03-29 yn y Peiriant Wayback..
2. ↑  "New Ixquick International Search Engine Unveiled hventure.nl". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-09-27. Cyrchwyd 2009-06-04.
3. ↑  Ixquick.com Eliminates 'Big Brother'
4. ↑  Ixquick: Privacy Q&A
5. ↑  "Ixquick: Privacy Policy"
6. ↑  www.wislawjournal.com: "Search engines besides Google Who knew", *Wisconsin Law Journal* 2009-05-05

Dolen allanol
-------------

* Ixquick Archifwyd 2009-07-07 yn y Peiriant Wayback. (17 iaith)
* Polisi Preifatrwydd Ixquick Archifwyd 2009-07-14 yn y Peiriant Wayback.