Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Llandygái** ("Cymorth – Sain" ynganiad ) (weithiau **Llandygai** neu **Llandegai**). Saif ychydig i'r de-ddwyrain o ddinas Bangor ar lan orllewinol Afon Ogwen, gyda phentref Tal-y-bont ar y lan ddwyreiniol. Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Llandygái gan Sant Tegai/Tygái yn y 6g.

Yr adeilad mwyaf yn Llandygái yw Castell Penrhyn, a adeiladwyd gan Arglwydd Penrhyn gyda'r arian a gafodd o dyfu siwgr yn Jamaica a'r elw o Chwarel y Penrhyn. Mae'n awr yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Heb fod ymhell o Landygái mae gwarchodfa adar Aberogwen, ar lan Traeth Lafan.

Treuliodd y bardd Griffith Williams (Gutyn Peris) (1769-1838), un o ddisgyblion Dafydd Ddu Eryri, y rhan helaeth o'i oes yn Llandygái. Gweithiai yn Chwarel y Penrhyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Siân Gwenllian (Plaid Cymru) ac yn Senedd y DU gan Hywel Williams (Plaid Cymru).

Olion hynafol
-------------

Ceir cylch cytiau caeedig Cororion gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd.

Rhwng Llandygái a stad dai Maesgeirchen mae Stad Ddiwydiannol Llandygái. Wrth baratoi'r tir ar gyfer y stad ddiwydiannol yn 1967 darganfuwyd olion tŷ sylweddol o faint o'r cyfnod Neolithig, 6 medr o led wrth 13 medr o hyd, ynghyd ag olion o Oes yr Efydd, Oes yr Haearn, cyfnod y Rhufeiniaid a mynwent o'r Canol Oesoedd cynnar. Mae'r stad ddiwydiannol yn awr yn cael ei ehangu. Cloddiodd Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd Parc Bryn Cegin yn 2006 (cyn yr adeiladu), gan ddarganfod olion tŷ arall yn dyddio o oddeutu 4000CC ac olion neolithig eraill, yn ogystal ag olion dau dŷ crwn o gyfnod y Brythoniaid a'r Rhufeiniaid, amrywiaeth o leiniau gwydr ac arteffactau eraill, a thwmpathau llosg o'r oes efydd.

Mewn llenyddiaeth
-----------------

Sonnir am "glochdy Llandygái" mewn cerdd i "Glychau'r Gog" gan R. Williams Parry:

Mwynach na hwyrol garol
O glochdy Llandygái
Yn rhwyfo yn yr awel
Yw mudion glychau Mai
Yn llenwi'r cof â'u canu;
Och na bai'n ddi-drai!
Yr 'hwyrol garol' yw'r sŵn sy'n dod o'r clychau wrth iddynt gael eu canu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 19 Ionawr 2022
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU
5. ↑
6. ↑  Cyfeillion 24 Friends, Cylchgrawn Ymddiriedolaeth Gwynedd, Gwanwyn 2006, tt. 11-24

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Gwynedd**

**Dinas**  

Bangor
  
**Trefi**  

Abermaw  **·** Y Bala  **·** Bethesda  **·** Blaenau Ffestiniog  **·** Caernarfon  **·** Cricieth  **·** Dolgellau  **·** Harlech  **·** Nefyn  **·** Penrhyndeudraeth  **·** Porthmadog  **·** Pwllheli  **·** Tywyn
  
**Pentrefi**  

Aberangell  **·** Aberdaron  **·** Aberdesach  **·** Aberdyfi  **·** Aber-erch  **·** Abergwyngregyn  **·** Abergynolwyn  **·** Aberllefenni  **·** Abersoch  **·** Afon Wen  **·** Arthog  **·** Beddgelert  **·** Bethania  **·** Bethel  **·** Betws Garmon  **·** Boduan  **·** Y Bont-ddu  **·** Bontnewydd (Arfon)  **·** Bontnewydd (Meirionnydd)  **·** Botwnnog  **·** Brithdir  **·** Bronaber  **·** Bryncir  **·** Bryncroes  **·** Bryn-crug  **·** Brynrefail  **·** Bwlchtocyn  **·** Caeathro  **·** Carmel  **·** Carneddi  **·** Cefnddwysarn  **·** Clynnog Fawr  **·** Corris  **·** Croesor  **·** Crogen  **·** Cwm-y-glo  **·** Chwilog  **·** Deiniolen  **·** Dinas, Llanwnda  **·** Dinas, Llŷn  **·** Dinas Dinlle  **·** Dinas Mawddwy  **·** Dolbenmaen  **·** Dolydd  **·** Dyffryn Ardudwy  **·** Edern  **·** Efailnewydd  **·** Fairbourne  **·** Y Felinheli  **·** Y Ffôr  **·** Y Fron  **·** Fron-goch  **·** Ffestiniog  **·** Ganllwyd  **·** Garndolbenmaen  **·** Garreg  **·** Gellilydan  **·** Glan-y-wern  **·** Glasinfryn  **·** Golan  **·** Groeslon  **·** Llanaber  **·** Llanaelhaearn  **·** Llanarmon  **·** Llanbedr  **·** Llanbedrog  **·** Llanberis  **·** Llandanwg  **·** Llandecwyn  **·** Llandegwning  **·** Llandwrog  **·** Llandygái  **·** Llanddeiniolen  **·** Llandderfel  **·** Llanddwywe  **·** Llanegryn  **·** Llanenddwyn  **·** Llanengan  **·** Llanelltyd  **·** Llanfachreth  **·** Llanfaelrhys  **·** Llanfaglan  **·** Llanfair  **·** Llanfihangel-y-Pennant (Abergynolwyn)  **·** Llanfihangel-y-Pennant (Cwm Pennant)  **·** Llanfihangel-y-traethau  **·** Llanfor  **·** Llanfrothen  **·** Llangelynnin  **·** Llangïan  **·** Llangwnadl  **·** Llwyngwril  **·** Llangybi  **·** Llangywer  **·** Llaniestyn  **·** Llanllechid  **·** Llanllyfni  **·** Llannor  **·** Llanrug  **·** Llanuwchllyn  **·** Llanwnda  **·** Llanymawddwy  **·** Llanystumdwy  **·** Llanycil  **·** Llithfaen  **·** Maentwrog  **·** Mallwyd  **·** Minffordd  **·** Minllyn  **·** Morfa Bychan  **·** Morfa Nefyn  **·** Mynydd Llandygái  **·** Mynytho  **·** Nantlle  **·** Nantmor  **·** Nant Peris  **·** Nasareth  **·** Nebo  **·** Pant Glas  **·** Penmorfa  **·** Pennal  **·** Penrhos  **·** Penrhosgarnedd  **·** Pen-sarn  **·** Pentir  **·** Pentrefelin  **·** Pentre Gwynfryn  **·** Pentreuchaf  **·** Pen-y-groes  **·** Pistyll  **·** Pontllyfni  **·** Portmeirion  **·** Prenteg  **·** Rachub  **·** Y Rhiw  **·** Rhiwlas  **·** Rhos-fawr  **·** Rhosgadfan  **·** Rhoshirwaun  **·** Rhoslan  **·** Rhoslefain  **·** Rhostryfan  **·** Rhos-y-gwaliau  **·** Rhyd  **·** Rhyd-ddu  **·** Rhyduchaf  **·** Rhydyclafdy  **·** Rhydymain  **·** Sarnau  **·** Sarn Mellteyrn  **·** Saron  **·** Sling  **·** Soar  **·** Talsarnau  **·** Tal-y-bont, Abermaw  **·** Tal-y-bont, Bangor  **·** Tal-y-llyn  **·** Tal-y-sarn  **·** Tanygrisiau  **·** Trawsfynydd  **·** Treborth  **·** Trefor  **·** Tre-garth  **·** Tremadog  **·** Tudweiliog  **·** Waunfawr