recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Un o'r addurniadau ar Borth Ishtar
Dinas-wladwriaeth ym Mesopotamia, yn yr hyn sy' nawr yn Irac, oedd **Babilon**, hefyd **Babylon** (Groeg: *Βαβυλώνα*, o'r Acadeg **Babilu**, efallai "Porth y duwiau". Saif tref Al Hillah ar y safle heddiw; ar lan Afon Ewffrates, tua 85 km (55 milltir) i'r de o Baghdad. Enwir talaith Bābil, y mae Al Hillah yn brifddinas iddi, ar ôl Babilon.

Ceir y cofnod cyntaf am ddinas Babilon yn nheyrnasiad Sargon o Akkad, tua'r 24ain ganrif CC. O tua'r 20g CC, meddiannwyd hi gan yr Amoriaid. Sefydlwyd Brenhinllin Gyntaf Babilon gan Sumu-abum, ond ni ddaeth yn bwerus nes iddi ddod yn brifddinas ymerodraeth Hammurabi tua'r 18fed ganrif CC. Dinistriwyd y ddinas gan Sennacherib, brenin Assyria yn 689 CC, ond ail-adeiladwyd hi gan ei olynydd Esarhaddon.

Enillodd Babilon ei hannibyniaeth oddi wrth Assyria dan Nabopolassar yn 626 CC, a dath yn brifddinas Ymerodraeth Newydd Babilon. Dan ei fab, Nebuchodonosor II (604–561 CC) daeth y ddinas yn un o ryfeddodau y byd. Ymhlith yr enwocaf o'r hyn a adeiladodd Nebuchodonosor roedd Porth Ishtar a Gerddi Crog Babilon.

Gorchfygwyd Ymerodraeth Babilon gan y Persiaid dan Cyrus Fawr yn 539 CC. Llwyddodd Cyrus i feddiannu'r ddinas trwy newid cwrs Afon Ewffrates i alluogi ei filwyr i fynd i mewn iddi. Bu'n rhan o Ymerodraeth Persia nes i Alecsander Fawr ei chipio yn 331 CC. Yma y bu farw Alecsander yn 323 CC, ac y rhannwyd ei ymerodraeth rhwng ei gadfridogion yn ôl telerau Rhaniad Babilon. O hynny ymlaen, dirywiodd y ddinas yn raddol.

Babilonia yng nghyfnod Hammurabi

Gweler hefyd
------------

* Bābil
* Mesopotamia
* Tŵr Babel
Etholaeth seneddol yn Nwyrain Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Beverley a Holderness** (Saesneg: *Beverley and Holderness*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Beverley a Holderness yn HumbersideEtholaeth Beverley a Holderness yn Humberside
* Humberside yn LloegrHumberside yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2005: James Cran (Ceidwadol)
* 2005–presennol: Graham Stuart (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Swydd Efrog a'r Humber**

Batley a Spen **·** 
Beverley a Holderness **·** 
Brigg a Goole **·** 
Calder Valley **·** 
Canol Barnsley **·** 
Canol Doncaster **·** 
Canol Efrog **·** 
Canol Leeds **·** 
Canol Sheffield **·** 
Cleethorpes **·** 
Colne Valley **·** 
De Bradford **·** 
De-ddwyrain Sheffield **·** 
Dewsbury **·** 
Don Valley **·** 
Dwyrain Barnsley **·** 
Dwyrain Bradford **·** 
Dwyrain Kingston upon Hull **·** 
Dwyrain Leeds **·** 
Dwyrain Swydd Efrog **·** 
Efrog Allanol **·** 
Elmet a Rothwell **·** 
Gogledd Doncaster **·** 
Gogledd Kingston upon Hull **·** 
Gogledd-ddwyrain Leeds **·** 
Gogledd-orllewin Leeds **·** 
Gorllewin Bradford **·** 
Gorllewin Kingston upon Hull a Hessle **·** 
Gorllewin Leeds **·** 
Great Grimsby **·** 
Halifax **·** 
Haltemprice a Howden **·** 
Harrogate a Knaresborough **·** 
Hemsworth **·** 
Huddersfield **·** 
Keighley **·** 
Morley ac Outwood **·** 
Normanton, Pontefract a Castleford **·** 
Penistone a Stocksbridge **·** 
Pudsey **·** 
Richmond (Swydd Efrog) **·** 
Rother Valley **·** 
Rotherham **·** 
Scarborough a Whitby **·** 
Scunthorpe **·** 
Selby ac Ainsty **·** 
Sheffield Brightside a Hillsborough **·** 
Sheffield Hallam **·** 
Sheffield Heeley **·** 
Shipley **·** 
Skipton a Ripon **·** 
Thirsk a Malton **·** 
Wakefield **·** 
Wentworth a Dearne
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys y migwyn** (enw gwyddonol: *Cephaloziella hampeana*; enw Saesneg: *Hampe's threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth cyffredin iawn yng Nghymru, gogledd, de a gorllewin Lloegr, ac yn yr Alban. Tyf hefyd mewn mannau arfordirol yn Iwerddon.

Disgrifiad
----------

Mae angen chwyddwydr er mwyn adnabod y rhywogaeth, ac er mwyn ei wahaniaethu oddi wrth aelodau eraill o *Cephaloziella*.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma. Mae'r coesynnau'n llai na 0.5 mm o led ac mae'r dail bychan yn 0.3 mm neu lai. Mae Edeulys y mwynbridd (*C. stellulifera*) ychydig yn fwy nac Edeulys y migwyn, gyda'i llabedau a'i fractau yn plygu am yn ôl, o'r coesyn. Mae ganddo flagur.

Cynefin
-------

Mae'r rhywogaeth hon yn tyfu mewn ystod eang o gynefinoedd llaith, asidig neu niwtral ac mae'n hoff o dir priddlyd, mawn, migwyn (*sphagnum*), boncyffion pwdwr a rwbel mwyngloddio.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys y migwyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
2. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 24 Mai 2019.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys y sialc** (enw gwyddonol: *Cephaloziella baumgartneri*; enw Saesneg: *chalk threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ond mae i'w chael ar arfordir deheuol Lloegr - rhwng Weymouth a Dover. Fe'i ceir hefyd ar arfordir deheuol Ffrainc a rhai mannau eraill yn Ewrop.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys y sialc** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  species.nbnatlas.org; adalwyd 17 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuidae yn urdd y Lepidoptera yw **bachadain y cen**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **bachadenydd y cen**; yr enw Saesneg yw *Beautiful Hook-tip*, a'r enw gwyddonol yw *Laspeyria flexula*.

Mae adenydd yr oedolyn rhwng 23-27 mm ac mae'n hedfan rhwng Mai a Mehefin, yn ddibynol ar leoliad.

Prif fwyd y siani flewog ydy dail yr helygen a phoplys (*Populus tremula*).

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r bachadain y cen yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Rhaglen gylchgrawn i blant oedd ***Bilidowcar*** a ddarlledwyd ar BBC Cymru yn wreiddiol. Cafodd ei greu yn 1975 fel ymateb BBC Cymru i raglen blant *Blue Peter*. Fe drosglwyddodd y rhaglen i S4C ar ôl lansio'r sianel yn 1982 ac fe barhaodd hyd 1988. Roedd y rhaglen yn cyflwyno nifer o bynciau amrywiol gydag eitemau yn y stiwdio ac ar ffilm. Roedd y cyflwynwyr hefyd yn teithio i nifer o wledydd o gwmpas y byd i ddangos hanesion o lefydd fel America, Indonesia, Bangkok ymysg eraill.

Fe'i cyflwynwyd gan nifer o unigolion dros y blynyddoedd. Y cyflwynwyr cyntaf oedd Hywel Gwynfryn a Marged Esli a roedd nifer o gyflwynwyr eraill yn cynnwys, Naomi Jones, a Caryl Parry Jones a ymunodd yn 1979 ar ôl graddio.

Wedi symud i S4C cafwyd cyflwynwyr newydd Emyr Davies, Dewi Williams, Angharad Mair ac Ynyr Williams. Ar ôl i Angharad adael i fynd i ddarllen y newyddion fe ymunodd Liz Scourfield a'r criw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Bilidowcar yn dathlu'r 40*  , BBC Cymru Fyw, 22 Ebrill 2015.  Cyrchwyd ar 22 Mawrth 2016.

Dolenni allanol
---------------
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys y rhosydd** (enw gwyddonol: *Cephaloziella stellulifera*; enw Saesneg: *heath threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru (de Sir Benfro a Sir Fynwy), yn Iwerddon, gwledydd Prydain (yn brin ar wahan i Gernyw) ac yn Ffrainc.

Disgrifiad
----------

Dyma un o'n llysiau'r afu mwyaf prydferth, yn ôl llawer. Mae'r dail tua 0.25 mm o hyd, ac mae ganddynt 2 labed o faint anghyfartal, pob un gyda llawer o ddannedd sydd i'w gweld yn glir trwy chwyddwydr. Mae'n llai na
0.5 mm o led), mae goesynnau gwyrdd yn ymlusgo ymysg mwsoglau bach neu weithiau yn ffurfio clytwaith, bychan trwchus, ac yn aml gydag egin gwyrdd golau.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys y rhosydd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 24 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae ***Ugly Betty*** yn gyfres deledu gomedi ddramatig Americanaidd sydd yn serennu America Ferrera yn y prif rôl Betty Suarez, gydag Eric Mabius, Judith Light, Rebecca Romijn a Vanessa Williams. Darlledwyd y gyfres gyntaf yn UDA a Chanada ar 28 Medi, 2006 ar ABC a CityTV. Mae'r gyfres yn dilyn bywyd y ferch gymwynasagar a di-ffasiwn, Betty Suarez a'i swydd anghydweddol yn y cylchgrawn ffasiwn *Mode*, yn Efrog Newydd.

Mae'r gyfres yn addasiad o'r telenovela Colombaidd *Yo soy Betty, la fea* (*Rwy'n Betty, y ferch hyll*). Addaswyd gan Silvio Horta, Salma Hayek a Ben Silverman fel bod y gyfres wedi ei gosod yn Efrog Newydd. Mae Salma Hayek wedi ymddangos ar y ddrama ei hun fel Sofia Reyes yn ogystal â chwarae rôlau ar y telenovela ffuglennol sy'n ymddangos ar y teledu a wylir gan y cymeriadau ar y ddrama.

Mor belled mae'r ddwy gyfres gyntaf wedi eu darlledu yn y Deyrnas Unedig gydag 8 rhaglen olaf yr ail gyfres yn cael eu dangos ym mis Medi a Hydref 2008 (blwyddyn ar ôl 10 pennod gyntaf y gyfres) oherwydd streic yr ysgrifenwyr.

Prif Cast
---------

* America Ferrera - Betty Suarez
* Eric Mabius - Daniel Meade
* Rebecca Romijn - Alexis Meade
* Vanessa Williams - Wilhelmina Slater
* Becki Newton - Amanda Tanen
* Ana Ortiz - Hilda Suarez
* Ashley Jensen - Christina McKinney
* Tony Plana - Ignacio Suarez
* Michael Urie - Marc St. James
* Mark Indelicato - Justin Suarez
* Kevin Sussman - Walter
* Christopher Gorham - Henry Grubstick
* Alan Dale - Bradford Meade
* Judith Light - Claire Meade

Dolen Allanol
-------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol Archifwyd 2008-02-29 yn y Peiriant Wayback.
Cês Trunki
Brand o fagiau llaw i blant yw **Trunki**. Mae'n gês caled ac mae ganddo strap ac olwynion, sy'n golygu y gall plant naill ai ei dynnu eu hunain neu eistedd arno a chael eu tynnu o un lle i'r llall. Cafodd y Trunki ei gynllunio gan Rob Law a daeth yn adnabyddus ar ôl ymddangos ar gyfres deledu *Dragons' Den* yn 2006. 

Mae Trunki wedi ennill dros gant o wobrau cynnyrch a dylunio, gan gynnwys nifer gan *Design Week* , *Progressive Preschool*, *Mother and Baby Magazine*, *D & AD*, y manwerthwr i blant Right Start, y cylchgrawn *Practical Parenting* a'r sianel deledu Nick Jr. 

Ffurfiwyd Magmatic, y cwmni sy'n cynhyrchu'r Trunki, ar 5 Mai 2006. 

Daeth y dyfeisiwr Rob Law i sylw'r cyhoedd yn 2006 yn dilyn ymddangosiad ar raglen *Dragons' Den* ar BBC2. Yn y rhaglen honno, tynnodd y panelwr, Theo Paphitis, y Trunki a thorri'r strap. Yna gwnaeth Richard Farleigh gynnig o £100,000 ar gyfer 50% o'r cwmni, cynnig a wrthodwyd gan Law. 

Dathlodd Trunki ei 10fed pen-blwydd yn 2016 - mae Magmaic wedi gwerthu dros 3,000,000 o gesys dillad Trunki, mewn dros 100 o wledydd ledled y byd, trwy fanwerthwyr sy'n cynnwys John Lewis, Argos, Harrod's, Tesco a Next ers mis Mai 2006.
Hen ddinas Rufeinig a thref bresennol yn ne-orllewin Twrci yw **Effesus** (neu **Ephesus** neu **Ephessos**).

Fe'i sefydlwyd gan y Groegiaid ar arfordir Ionia yn Asia Leiaf ac yn fuan daeth yn ddinas gyfoethog a flodeuai oherwydd ei safle manteisiol ar gyfer masnach. Roedd hi'n ganolfan grefyddol bwysig yn ogystal, yn arbennig ar gyfer cwlt y dduwies Artemis (Lladin: Diana); roedd Teml Artemis yn Effesus yn un o Saith Rhyfeddod yr Henfyd. Ganwyd yr athronydd Heraclitus yn y ddinas tua 500 CC.

Cipiwyd y ddinas gan y brenin Croesus o Lydia yn y flwyddyn 550 CC. Parahaodd Effesus i ffynnu dan Alecsander Fawr o Facedon a'r Ymerodraeth Bersiaidd. Erbyn i'r Rhufeiniaid ei hymgorffori yn eu hymerodraeth dim ond Alecsandria yn yr Aifft oedd yn medru cystadlu ag Effesus fel canolfan fasnach.

Tua diwedd hanner cyntaf 1g OC ymwelodd Sant Paul ag Effesus. Un o lyfrau'r Testament Newydd yn y Beibl yw *Llythyr Paul at yr Effesiaid*.

Cafodd ei difrodi gan y Gothiaid yn OC 262 a dirywio fu ei hanes wedi hynny.

Yn y bryniau gerllaw'r ddinas mae Tŷ'r Forwyn Fair yn sefyll; dywedir iddi dreulio ei dyddiau olaf yn Effesus. Yn ôl traddodiad bu farw Sant Ioan yn y ddinas hefyd.

Amffitheatr Effesus
Nymphaeum Trajan yn Effesus
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Boston a Skegness** (Saesneg: *Boston and Skegness*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Boston a Skegness yn Swydd LincolnEtholaeth Boston a Skegness yn Swydd Lincoln
* Swydd Lincoln yn LloegrSwydd Lincoln yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn etholaeth sirol yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2001: Richard Body (Ceidwadol)
* 2001–2015: Mark Simmonds (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Matt Warman (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Gaerlŷr, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Bosworth**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Bosworth yn Swydd GaerlŷrEtholaeth Bosworth yn Swydd Gaerlŷr
* Swydd Gaerlŷr yn LloegrSwydd Gaerlŷr yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn etholaeth sirol yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1892: James Ellis (Rhyddfrydol)
* 1892–1910: Charles McLaren (Rhyddfrydol)
* 1910–1922: Henry McLaren (Rhyddfrydol)
* 1922–1923: Guy Paget (Unoliaethol)
* 1923–1924: George Ward (Rhyddfrydol)
* 1924–1927: Robert Gee (Unoliaethol)
* 1927–1945: William Edge (Rhyddfrydol, wedyn Rhyddfrydol Cenedlaethol)
* 1945–1959: Arthur Allen (Llafur)
* 1959–1970: Woodrow Wyatt (Llafur)
* 1970–1987: Adam Butler (Ceidwadol)
* 1987–2019: David Tredinnick (Ceidwadol)
* 2019–presennol: Luke Evans (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
Yr effaith ffotodrydanol yw allyriad electronau pan fydd ymbelydredd electromagnetig, fel golau, yn taro deunydd. Gelwir electronau a allyrrir yn y modd hwn yn ffotoelectronau. Astudir y ffenomen mewn ffiseg mater cyddwys, a chemeg cwantwm a chyflwr-solet, i ddod i gasgliadau am briodweddau atomau, moleciwlau a solidau. Cymhwysir yr effaith mewn dyfeisiau electronig sy'n arbenigo mewn canfod golau ac allyriadau electronau wedi'u hamseru'n fanwl gywir.

  

Mae electronau mewn metel yn rhydd ond mae yna rymoedd electrostatig yn glynu nhw i'r metel. Er mwyn i'r electronau ddianc mae'n rhaid iddynt weithio yn erbyn y grymoedd atynnol hyn. I wneud hyn mae angen y cyfanswm gywir o egni.

Ffwythiant gwaith- **Ф** yw'r swm o egni minimwm sydd angen i electron i fedru dianc o arwyneb y metel.

Darganfodd Albert Einstein bod un ffoton yn medru taro electron mewn arwyneb metel. Os yw'r egni ffoton yn hafal a'r ffwythiant gwaith sef yr egni minimwm, mae egni'r ffoton yn cael ei drosglwyddo i'r electron i'r electron ddianc i'r arwyneb. Wrth i'r electron cyrraedd yr arwyneb, mae'r holl egni wedi cael ei drosglwyddo i'r electron ac nid yw'n bodoli mwyach.

Sefyllfaoedd Gwahanol
---------------------

### Pan mae Egni'r ffoton yn hafal i'r ffwythiant gwaith

* Mae egni'r ffoton yn ddigon i allyrru'r electron i arwyneb y metel.
* Nid oes gan y ffoton egni cinetig.
* Mae amledd y ffoton ar ei finimwm, gelwir hyn yn amledd trothwy- **f0**.

### Pan mae Egni'r ffoton yn fwy na'r ffwythiant gwaith

* Mae gan y ffoton digon o egni i achosi allyriad.
* Mae'r ffotoelectron yn dianc gyda gweddill egni'r ffoton yn cael ei drosglwyddo i egni cinetig.
* Gelwir yr egni cinetig sydd ar ôl yn **EKmacs**.

### Pan mae'r Egni ffoton yn llai na'r ffwythiant gwaith

* Nid oes yna digon o egni i allyrru electron.
* Amledd y ffoton yn llai na'r amledd trothwy- **f0**.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **arennog yr helyg**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **arenogion yr helyg**; yr enw Saesneg yw *Double kidney*, a'r enw gwyddonol yw *Ipimorpha retusa*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop, Twrci, Siberia, Mongolia a Tsieina hyd at Corea a Japan.

28–32 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan o Orffennaf i Fedi, yn ddibynol ar ei leoliad.

Prif fwyd y lindys ydy'r helygen a'r boplysen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae arennog yr helyg yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Ipimorpha retusa***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fauna Europaea
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur; adalwyd 13/12/2012.
Urdd farchogaidd a sefydlwyd yn Nheyrnas Lloegr gan y Brenin Edward III ym 1348 yw **Ardderchocaf Urdd y Gardas** (Saesneg: *the Most Noble Order of the Garter*), neu weithiau yn Gymraeg **Urdd y Gardas Aur**. Hon yw'r bennaf urdd o farchogion yng nghyfundrefn anrhydeddau'r Deyrnas Unedig, a'r urdd hynaf o'i math yn Ewrop. Yn ôl trefn blaenoriaeth y Deyrnas Unedig, dim ond Croes Fictoria a Chroes Siôr sydd yn uwch nag Urdd y Gardas. Mae teyrn y Deyrnas Unedig—ar hyn o bryd, y Brenin Siarl III—yn dwyn y teitl Uchel Feistr Urdd y Gardas, ac yn bennaeth ar 25 o farchogion, gan gynnwys Tywysog Cymru.

Mae gwisg yr urdd yn cynnwys gardas melfed glas, gyda'r arwyddair mewn llythrennau euraid—a wisgir ar y goes chwith o dan y pen-glin—mantell felfed las gyda llen fewnol o sidan gwyn, a swrcot â chwfl a choler euraid ac enamel. Mae menywod hefyd yn gwisgo gwregys ar draws yr ysgwydd chwith. Mae arwyddlun yr urdd yn cynnwys croes San Siôr ar darian, wedi ei hamgylchynu gan y gardas glas ei hun ac arni'r arwyddair *Honi soit qui mal y pense* (Ffrangeg Canol am "cywilydd ar yr un sydd yn meddwl drwg ohono").

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Chris Cook, *Macmillan Dictionary of Historical Terms*, ail argraffiad (Llundain: Macmillan, 1990), t. 146.
Y cwmwl madarch wedi ffrwydrad niwclar
**Arf niwclear** yw dyfais ffrwydrol sy'n defnyddio adwaith niwclar, un ai ymholltiad niwclar neu gyfuniad o ymholltiad niwclar ac ymasiad niwclar. Mae'r ddau fath o adwaith yn rhyddhau maint aruthrol o ynni o faint cymharol fychan o fater. Gall arf niwclear fod yn daflegryn, bom, siel neu ffrwydryn tir. Ceir tri math gwahanol o ddyfais niwclear: dyfais atomig, dyfais hydrogen a dyfais niwtron.

Dim ond dau arf niwclar sydd wedi eu defnyddio mewn rhyfel erioed, gan yr Unol Daleithiau - a hynny tua diwedd yr Ail Ryfel Byd. Ar 6 Awst 1945, gollyngwyd bom atomig ar ddinas Hiroshima yn Japan, a thridiau'n ddiweddarch, gollyngwyd un arall ar ddinas Nagasaki. Rhwng y ddau, lladdwyd tua 120,000 yn y tymor byr, gyda mwy yn marw yn y tymor hir o effeithiau ymbelydredd, cansar gan fwyaf.

Ers hynny, mae dros dwy fil o arfau niwclar wedi eu ffrwydro mewn profion. Y gwledydd y gwyddir i sicrwydd fod ganddynt arfau niwclar yw'r Unol Daleithiau, Rwsia, Tsieina, y Deyrnas Unedig, Ffrainc, India, Pacistan a Gogledd Corea. Credir fod gan Israel arfau niwclar, ond nid yw llywodraeth Israel wedi cadarnhau hyn. Ar hyn o bryd,cyhuddir Iran gan yr Unol Daleithiau o fod yn y broses o ddatblygu arfau niwclar, ond gwedir hyn gan lywodraeth Iran.

Mae arfau niwclear diweddar yn cynnwys y daflegryn Cruise. Arweiniodd cynlluniau UDA i osod Cruise ar safleoedd ym Mhrydain a'r Almaen at argyfwng gwleidyddol ar ddechrau'r 1980au. Cynhalid llu o brotestiadau mawr dros heddwch, er enghraifft yn Greenham Common yn ne Lloegr a ger Mur Berlin yn yr Almaen.

Gweler hefyd
------------

* Cytundeb Gwahardd Arbrofi Niwclear
* SALT
* Ymgyrch Diarfogi Niwclear (CND)
* Ynni niwclear
* Ymbelydredd
* Rhestr o wledydd sydd ag arfau niwclear
*Gweler hefyd Tudno (gwahaniaethu)*.
**Tudno** (bl. 6g efallai) yw nawddsant Llandudno yng ngogledd Cymru. Ceir eglwys a gysegrwyd iddo ar Y Gogarth, ger Llandudno. Dethlir Ŵyl Mabsant ar 5 Mehefin.

Hanes a thraddodiad
-------------------

Ychydig a wyddys amdano. Yn ôl traddodiad roedd yn un o saith mab Seithenyn, porthor llys Gwyddno Garanhir. Pan foddwyd Cantre'r Gwaelod oherwydd esgeulustra Seithenyn aeth ei feibion yn fynachod ym Mangor Is-Coed. Yno yn y clas roedd Tudno yn ddisgybl i Dunawd Sant.

O Fangor Is-Coed aeth Tudno i Ben y Gogarth a sefydlodd eglwys yno a elwir Eglwys Tudno ar ei ôl. Ceir llefydd eraill cysylltiedig â'r sant ar y Gogarth, fel 'Ffynnon Tudno'. Yn ôl traddodiad roedd yn byw am gyfnod fel meudwy yn 'Ogof Llech'. Mae 'Crud Tudno' yn enw ar faen sigl ar y Gogarth yn ogystal.

Llongau *Tudno*
---------------

Enwyd dwy long ar ôl y sant, sef yr USS *Tudno* a'r *St Tudno*. Roedd yr olaf yn gweithio hyd dechrau'r 1960au ar y gwasanaeth fferi rhwng Llandudno ac Ynys Manaw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  T. D. Breverton, *The Book of welsh Saints* (Caerdydd, 2001).
2. ↑  E. D. Rowland, *Dyffryn Conwy a'r Creuddyn* (Lerpwl, 1947).
*Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym*: yr ail argraffiad (Lerpel, 1873).
Casgliad arloesol o gerddi gan Dafydd ap Gwilym yw ***Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym*** (*sic*) a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1789. Dyma'r tro cyntaf i olygiad o waith y bardd canoloesol enwog gael ei gyhoeddi, er bod rhai cerddi unigol wedi ymddangos mewn print cyn hynny, er enghraifft yn y flodeugerdd *Gorchestion Beirdd Cymru*. Y golygyddion oedd Owain Myfyr, William Owen Pughe a Iolo Morganwg ar ran y Gwyneddigion.

Mae'r gyfrol yn garreg filltir yn hanes ysgolheictod llenyddiaeth Gymraeg. Cafodd testunau mwyafrif y cerddi dilys o lawysgrifau Cymraeg a gasglwyd gan Morysiaid Môn. Ond andwyir gwerth y gyfrol gan y ffaith ei fod yn cynnwys cerddi ffug a dadogwyd ar Ddafydd ap Gwilym gan Iolo Morganwg. Ni ddaeth hynny'n amlwg tan yr 20g, er bod rhai beirniaid yn amheus cyn hynny. Er mai ffugiadau ydynt, erbyn hyn mae sawl beirniad yn cydnabod gwerth llenyddol cerddi "ap Gwilymaidd" Iolo fel rhai o gerddi Cymraeg gorau'r 18g.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym* (Llundain, 1789)
* *Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym*, dan olygiad Cynddelw (Isaac Foulkes, Lerpwl, 1873)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym* (1873), tud. xxx.
Barddoniaeth a genir ym mesur y cwpled elegeiog, sef llinell chwebannog wedi ei dilyn gan linell bumban, yw **barddoniaeth elegeiog** a ddefnyddir gan amlaf mewn galargerddi'r Groegwyr a Rhufeiniaid hynafol.

Barddoniaeth Hen Roeg
---------------------

Gellir olrhain y mesur elegeiog yn ôl i gyfnod Archäig gwareiddiad Groeg yr Henfyd. Erbyn canol y 7g CC, roedd beirdd yn cyfansoddi drwy'r cyfrwng elegeiog ar naill ochr y Môr Aegeaidd, yn eu plith Archilochus, Callinus o Effesws, a Tyrtaeus. Bu barddoniaeth elegeiog ar ei hanterth hyd at ddiwedd y 5g CC, a ambell fardd yn defnyddio'r mesur hwnnw a dim arall. Defnyddiwyd i gyfansoddi galargerddi (*elegos*) yn ogystal ag epigramau. Enghraifft o farddoniaeth lafar oedd yr *elegos*, i'w canu i gynulleidfa ar achlysuron cymdeithasol. Arysgrifau i nodi gwybodaeth oedd epigramau yn y cyfnod Archäig, a ysgrifennwyd ar gerrig beddau, er enghraifft. Wedi'r 4g CC, ymddengys yr epigram elegeiog yn fwyfwy fel ffurf lenyddol.

Priodolir rhyw 1,400 o linellau elegeiog, sydd yn dyddio o'r 7g CC i ddechrau'r 5g CC, i Theognis. Nid gwaith un bardd yn unig yw traddodiad Theognis, er mae'n ddigon tebyg i ddyn o Megara o'r enw hwnnw a flodeuai yn y 6g CC gyfrannu at y corff hwn.
Roedd **Elfael** yn gantref yn hen ranbarth Rhwng Gwy a Hafren yn ne-ddwyrain canolbarth Cymru, ar y ffin â Lloegr. Roedd yn gorwedd mewn ardal ar y ffin rhwng teyrnas Powys i'r gogledd a theyrnas Brycheiniog i'r de. Rhed Afon Gwy hyd ymyl ogleddol y cantref.

Roedd y cantref yn ffinio â Swydd Henffordd yn Lloegr i'r dwyrain, Brycheiniog i'r de, cantref Buellt i'r gorllewin, a Maelienydd a chwmwd bychan Llwythyfnwg i'r gogledd. Ardal o fryniau niferus a fuasai'n goediog ac anghysbell yn yr Oesoedd Canol oedd Elfael. Ar ryw bwynt yn yr Oesoedd Canol cafodd ei rhannu yn ddau gwmwd, sef

* Elfael Uwch Mynydd, ac
* Elfael Is Mynydd.

Canolfan grefyddol ac eglwysig Elfael oedd Glascwm, lle sefydlwyd clas gan Dewi Sant neu un o'i ddisgyblion.

Hanes
-----

Mae canolfannau gwleidyddol Elfael yn anhysbys, ond roedd Elfael ym meddiant disgynyddion Elystan Glodrydd, hendaid i'r pumed o Lwythau Brenhinol Cymru. Mae'n bosibl felly fod Elfael yn fân deyrnas neu is-deyrnas yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Ymddengys fod Elfael wedi mwynhau cryn elfen o annibyniaeth fel arglwyddiaeth leol hyd cyfnod y Normaniaid.

Yn y 1070au a'r 1080au dioddefodd ymosodiadau gan yr arglwyddi Normanaidd. Erbyn chwarter olaf y 12g roedd Elfael wedi dod dan ddylanwad yr Arglwydd Rhys trwy briodasau brenhinol. Erbyn 1248 daethai Elfael Uwch Mynydd i feddiant yr arglwydd Owain ap Maredudd. Yn 1260 daeth Owain i deyrngarwch Llywelyn ap Gruffudd, a oedd yn ymestyn ei awdurdod yn y rhan honno o'r wlad, ond arosodd cwmwd Elfael Is Mynydd ym meddiant y teulu Normanaidd de Toni. Ond erbyn 1263 roedd deiliad Cymreig de Toni wedi troi at Lywelyn hefyd. Llwyddodd Llywelyn, fel Tywysog Cymru, i ddal ei awdurdod yn yr ardal tan 1276.

Yn 1276, fel rhan o Gytundeb Trefaldwyn, daeth i feddiant y Normaniad Ralph de Toni ac yna trwy ddisgynyddion yr arglwydd hwnnw i feddiant Ieirll Warwick. Codwyd castell Normanaidd yn Llanfair Castell Paun a fu un o gaerau pwysicaf y Mers.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau
-----------

* John Davies, *Hanes Cymru* (Llundain, 1990). D.g. Elfael.
* J. E. Lloyd, *A History of Wales...* (Longmans, 3ydd arg. 1939)
* J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Caerdydd, 1986). tud. 122 *et passim*.
Gwleidydd o'r Alban yw **Brendan O'Hara** (ganwyd 27 Ebrill 1963; Glasgow) a etholwyd yn Aelod Seneddol yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 dros Argyll a Bute; mae'r etholaeth yn Argyll a Bute, yr Alban. Mae Brendan O'Hara yn cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin. ef yw llefarydd yr SNP dros Amddiffyn.

Cafodd yrfa lwyddiannus fel cynhyrchydd rhaglenni teledu a chynigiwyd ei enw am wobr BAFTA'r Alban. Ef sgwennodd, cynhyrchodd a chyfarwyddodd y rhaglen ddogfen *"Road To Referendum"* a ddarlledwyd ar STV yn 2013. Mae wedi gweithio i STV, Sky Sports a'r BBC.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Brendan O'Hara 22959 o bleidleisiau, sef 44.3% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o +25.3 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 8473 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
2. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban
Cwmwd yng ngogledd Teyrnas Gwynedd, ac un o dri chwmwd cantref Arllechwedd, gydag Arllechwedd Isaf a Nant Conwy, oedd **Arllechwedd Uchaf**. Fel gweddill y cantref, roedd yn rhan o Esgobaeth Bangor.

Tirwedd hanesyddol
------------------

Mae Arllechwedd Uchaf yn ardal fynyddig a garw a ddominyddir gan gadwyn hir y Carneddau, ond mae'n cynnwys llain o dir isel ffrwythlon ar hyd yr arfordir yn y gogledd, yn wynebu Bae Conwy rhwng Bangor a Penmaenmawr. Lleolid canolfan y cwmwd a phrif lys y cantref ei hun yn Garth Celyn, Abergwyngregin, efallai ar safle plasdy Pen y Bryn. Yn ddiweddarach tyfodd Abergwyngregin yn brif lys i Wynedd gyfan yn oes Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd.

Arllechwedd Uchaf o Ynys Môn
Ffiniai'r cwmwd a chymydau Arllechwedd Isaf i'r dwyrain a Nant Conwy i'r de, ac â chantref Arfon (cwmwd Arfon Is Gwyrfai) i'r gorllewin gyda chwrs afon Ogwen a'r Glyderau yn dynodi'r ffin, a ymestynnai mor bell i'r de â Pen-y-gwryd yng nghanol Eryri. Gorweddai Capel Curig ar y ffin rhwng Arllechwedd Uchaf a Nant Conwy. Rhedai'r ffin rhwng Arllechwedd Uchaf ac Arllechwedd Isaf dros gymoedd dwyreiniol y Carneddau hyd lethrau Tal y Fan, gan gyrraedd y môr yn y Penmaen-bach (y penrhyn sydd rhwng Penmaenmawr a Morfa Conwy heddiw.

Roedd fferi brysur yn cysylltu'r cwmwd ag ardal Penmon ar Ynys Môn; rhaid oedd croesi Traeth Lafan gyda'r llanw allan i'w defnyddio. Rhedai'r hen ffordd Rufeinig rhwng Caer a Segontiwm dros Fwlch y Ddeufaen. Parheai'r ffordd yn llwybr pwysig yn yr Oesoedd Canol. Rhedai llwybr pwysig arall i fyny Dyffryn Ogwen i Gapel Curig. Mae'n ardal gyfoethog ei henebion, gan gynnwys safle bryngaer diflanedig Braich-y-Dinas a chylch cerrig y Meini Hirion ger llaw. Roedd y prif "drefi" canoloesol i gyd yn gorwedd ar y llain arfordirol ac yn cynnwys Cororion, Y Wig a Bodsilin, yn ogystal ag Abergwyngregin ei hun.

Pen y Bryn, Aber, safle tybiedig Garth Celyn, prif lys Arllechwedd Uchaf.

Yr ardal heddiw
---------------

Erbyn heddiw mae rhan ddwyreiniol yr ardal yn gorwedd yn Sir Conwy tra bod y rhan ddwyreiniol yn gorwedd yn sir Gwynedd. Mae rhan helaeth y tir yn gorwedd o fewn Parc Cenedlaethol Eryri. Mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn byw ar y llain arfordirol.

Plwyfi
------

* Abergwyngregin
* Capel Curig
* Dwygyfylchi
* Llandygai
* Llanfairfechan
* Llanllechid

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau
-----------

* A. D. Carr, 'Medieval Administrative Divisions', yn *Atlas of Caernarvonshire* (Caernarfon, 1976)

Llyfryddiaeth
-------------

* Herbert L. North, *The Old Churches of Arllechwedd* (1906)

Dolenni allanol
---------------

* Tirwedd hanesyddol Arllechwedd Uchaf[*dolen marw*] ar wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru
* Map o'r ardal[*dolen marw*] (sylwer nad ydyw'r map yn dangos ffin yr hen gantref).
Gorsaf ynni Bae Baglan
Bae ar arfordir de Cymru ac enw cymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-Nedd Port Talbot, Cymru, yw **Bae Baglan** (Saesneg: *Baglan Bay*). Mae'n ardal ddiwydiannol, ac nid oes unrhyw boblogaeth barhaol o fewn y gymuned.

Datblygodd diwydiant yn yr ardal yn y 19g, pan allforid glo, tunplat a chrochenwaith yma. Yn 1963, agorodd cwmni olew BP waith petrcemegol yma, ac erbyn 1968 roedd BP Bae Baglan yn un o safleoedd petrocemegol mwyaf Ewrop, yn cyflogi 2500 o weithwyr yn 1974. Caewyd y gwaith yn raddol rhwng 1994 a 2004.

Wedi i'r safle gau yn derfynol yn 2004, datblygwyd y safle gan BP, Awdurdod Datblygu Cymru a'r cyngor sir fel Parc Ynni Baglan, yn cynnwys gorsaf ynni Bae Baglan.

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Bae Baglan (pob oed) (-)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Bae Baglan) (-)** |    | -% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Bae Baglan) (-)** |    | -% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Bae Baglan) (-)** |    | -% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
2. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
3. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Castell-nedd Port Talbot**

**Trefi**  

Aberafan  **·** Castell-nedd  **·** Glyn-nedd  **·** Llansawel  **·** Pontardawe  **·** Port Talbot
  
**Pentrefi**  

Aberdulais  **·** Abergwynfi  **·** Alltwen  **·** Baglan  **·** Banwen  **·** Bedd y Cawr  **·** Blaendulais  **·** Blaen-gwrach  **·** Blaengwynfi  **·** Bryn  **·** Cil-ffriw  **·** Cilmaengwyn  **·** Cilybebyll  **·** Y Clun  **·** Y Creunant  **·** Cwmafan  **·** Cymer  **·** Cwm-gors  **·** Cwmllynfell  **·** Dyffryn Cellwen  **·** Efail-fach  **·** Glyncorrwg  **·** Godre'r-graig  **·** Gwauncaegurwen  **·** Llandarcy  **·** Llangatwg  **·** Llan-giwg  **·** Margam  **·** Melin-cwrt  **·** Morfa Glas  **·** Onllwyn  **·** Pentreclwydau  **·** Pontrhydyfen  **·** Pwll-y-glaw  **·** Resolfen  **·** Rheola  **·** Rhos  **·** Rhyd-y-fro  **·** Sgiwen  **·** Tai-bach  **·** Ton-mawr  **·** Tonna  **·** Trebannws  **·** Ynysmeudwy  **·** Ystalyfera
Mae tref fechan **Bala** yn Muskoka Lakes Township, yn nhalaith Ontario, Canada, yn efeilldref i'r Bala yng Ngwynedd.

Mae'n sefyll ar aber Afon Moon ar lan Llyn Muskoka, i'r gogledd o Toronto. Mae'n ganolfan gwyliau poblogaidd; yn yr haf mae ei phoblogaeth o ychydig o gannoedd yn cynyddu'n sylweddol wrth i filoedd o ymwelwyr heidio yno am y diwrnod, neu am y tymor i aros mewn tai haf.

Hanes
-----

Cafodd ei henw gan Thomas Burgess, yr ymsefydlwr cyntaf yno yn y flwyddyn 1868. Gobaith Burgess a'i debyg oedd ennill bywiolaeth o ffermio, ond mae Bala ar Darian Canada ac o ganlyniad nid yw'n addas iawn ar gyfer amaethu. Dirywiodd y diwydiant coedwigaeth yn ogystal ac erbyn heddiw twristiaeth yw'r prif ffynhonnell incwm.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Bala, Ontario***

* Bala Gwefan lled-swyddogol y dref Archifwyd 2019-12-04 yn y Peiriant Wayback.
* Gwefan answyddogol y dref
* Amgueddfa Bala Archifwyd 2006-01-25 yn y Peiriant Wayback.
Cwmwd yng ngogledd Teyrnas Gwynedd, ac un o dri chwmwd cantref Arllechwedd, gydag Arllechwedd Uchaf a Nant Conwy, oedd **Arllechwedd Isaf**. Fel gweddill y cantref, roedd yn rhan o Esgobaeth Bangor ac yn parhau felly hyd heddiw.

Roedd y cwmwd yn cynnwys rhan ogleddol Dyffryn Conwy a chymoedd dwyreiniol y Carneddau. Ffiniai ag Arllechwedd Uchaf i'r gorllewin, gyda'r ffin yn rhedeg o benrhyn y Penmaen-bach (rhwng Penmaenmawr a Morfa Conwy heddiw) yn y gogledd i'r Creigiau Gleision ger Capel Curig yn y de. I'r de ffiniai â chwmwd Nant Conwy gyda llinell y ffin yn rhedeg o'r Creigiau Gleision trwy Lyn Cowlyd ac i lawr i Ddyfryn Conwy ger Abaty Maenan. Roedd yn cynnwys llecyn o dir yr ochr arall i'r afon (plwyf Maenan), ond fel arall dynodai afon Conwy'r ffin â chantref Rhos yn y Berfeddwlad.

Roedd canolfan bwysig yn Aberconwy, safle'r abaty Sistersiaidd a sefydlwyd gan Llywelyn Fawr (Abaty Aberconwy).

Roedd fferis bwysig ger Tal-y-Cafn a Threfriw. Cysylltir caer Rufeinig Caerhun â Rhun ap Maelgwn Gwynedd. Rhedai ffordd Rufeinig o Gaerhun dros Fwlch y Ddeufaen i Abergwyngregyn; dyma'r brif dramwyfa yn yr Oesoedd Canol hefyd.

Plwyfi
------

* Caerhun
* Gyffin
* Llangelynnin
* Llanbedr-y-cennin

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau a darllen pellach
-----------------------------

* A. D. Carr, 'Medieaval Administrative Divisions', yn *Atlas of Caernarvonshire* (Caernarfon, 1974)
* E. D. Rowlands, *Dyffryn Conwy a'r Creuddyn* (Gwasg y Brython, Lerpwl, 1947)
* Herbert L. North, *The Old Churches of Arllechwedd* (1906)
Sefydlwyd yr Undeb Ewropeaidd (UE) ym 1957 gan chwe gwladwriaeth (yn dilyn sefydliad cynharach y Gymuned Glo a Dur Ewropeaidd gan yr un chwe gwladwriaeth ym 1952), ac mae ef wedi tyfu i gynnwys 28 aelod-wladwriaeth. Ehangwyd yr UE pum gwaith; digwyddodd yr ehangiad mwyaf ar 1 Mai 2004, pan ymunodd 10 gwladwriaeth, a'r ehangiad diweddaraf ar 1 Gorffennaf 2013, pan ymunodd Croatia.

Ar hyn o bryd, mae trafodaethau ymaelodi yn mynd rhagddo gyda sawl gwladwriaeth. Cyfeirir weithiau at y broses ehangu fel integreiddio Ewropeaidd. Serch hynny, defnyddir y term hwn hefyd i gyfeirio at ddwysáu cydweithrediad ymhlith aelod-wladwriaethau'r UE.

Er mwyn ymuno â'r Undeb Ewropeaidd, mae rhaid i wladwriaeth fodloni'r amodau economaidd a gwleidyddol a adwaenir yn gyffredinol fel "meini prawf Copenhagen" (ar ôl uwch-gynhadledd Copenhagen ym Mehefin 1993). Mae'r amodau hyn yn cynnwys llywodraeth fydol a democrataidd, rheolaeth cyfraith, a rhyddid a sefydliadau cyfatebol. Yn ôl Cytundeb yr UE, mae rhaid i bob aelod-wladwriaeth presennol, yn ogystal â Senedd Ewrop, gytuno i unrhyw ehangiad.

Dan Gytundeb yr UE presennol, nid oes darpariaeth ar gyfer addasu'r trefniadau pleidleisio ar gyfer mwy na'r 28 aelod presennol. Er i'r Cyfansoddiad Ewropeaidd arfaethedig ddarparu mecanwaith o'r fath, mae cadarnhad y Cyfansoddiad wedi ei atal dros dro. O ganlyniad, byddai angen cytuno ar drefniadau newydd cyn ehangu'r UE ymhellach.

Gweler hefyd
------------

* Hanes yr Undeb Ewropeaidd
Mae **Bae Gwydir** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 20 Hydref 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 54.77 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Brwydr bwysig a ymladdwyd yn y flwyddyn 1081. Mae ei hunion leoliad yn ansicr, er bod gogledd Sir Benfro yn ymddangos yn dra thebygol, efallai yng nghyffiniau Carn Ingli yn y Preseli.

Hanes
-----

Wedi marw Gruffudd ap Llywelyn yn 1063 bu Gwynedd yn nwylo brenhinoedd eraill am ddeunaw mlynedd, sef Bleddyn ap Cynfyn o Bowys hyd 1075, a Thrahaearn ap Caradog o Arwystli hyd 1081. O 1075 ymlaen brwydrodd Gruffudd ap Cynan i geisio adennill ei deyrnas. Yn 1081 ffurfiodd gynghrair â Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth a llwyddodd i drechu Trahaearn a Charadog ap Gruffudd rheolwr Gwynllŵg) ym Mrwydr Mynydd Carn. Trwy hyn, sefydlwyd y ddwy linach a fu'n teyrnasu drwy Wynedd a Deheubarth.

Yn ôl Brut y Tywysogion (fersiwn Peniarth 20),

Blwyddyn wedy hyny y bu ymlad mynydd karn ac yno y llas trahayarn ap karadawc a charadawc a gruffudd a meilyr meibyon riwallawn... ac yn ol ynteu y doeth gruffudd wyr y yago ac ysgottyeid yn borth iddaw ac y llas gwrgeneu vab seissyll ygan veibyon rys seis.
Yn *Hanes Gruffudd ap Cynan*, dywedir am Fynydd Carn,

Sef yw hynny mynydd y garnedd; canys yno y mae dirfawr garnedd o fein[i], o dan yr hon y claddwyd rhyssw[y]r yng nghynoesedd gynt.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr brwydrau Cymru
* Arglwyddi Afan

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Historia Gruffud vab Kenan*, gol. D. Simon Evans (Caerdydd, 1977)
2. ↑  *Gwyddoniadur Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2008)
3. ↑  *Brut y Tywysogion (Peniarth MS. 20)*, gol. Thomas Jones (Caerdydd, 1941).
4. ↑  *Historia Gruffud vab Kenan*, gol. D. Simon Evans (Caerdydd, 1977). Orgraff ddiweddar.
Dan Stevens yn Premiere *Beauty and the Beast*, 2 Mawrth 2017
Ffilm ffantasi gerddorol Americanaidd yw ***Beauty and the Beast*** a ysgrifennwyd gan Bill Condon o sgrin sgript a ysgrifennwyd gan Stephen Chbosky ac Evan Spiliotopoulos, a chyd-gynhyrchwyd gan Walt Disney Pictures a Mandeville Films, **Beauty yw Beauty and the Beast**.

Prif Gast
---------

Mae'r ffilm yn ail-lunio ffilm animeiddiedig Disney o'r un enw, yn ei hun, yn addasiad o stori ffeithiol 18g Jeanne-Marie Leprince de Beaumont. Mae'r ffilm yn cynnwys cast ensemble sy'n cynnwys Emma Watson a Dan Stevens fel y cymeriadau enwog gyda Luke Evans, Kevin Kline, Josh Gad, Ewan McGregor, Stanley Tucci, Audra McDonald, Gugu Mbatha-Raw, Ian McKellen, ac Emma Thompson mewn rolau ategol .

Ymateb
------

Cafodd y ffilm adolygiadau ffafriol yn gyffredinol, gyda llawer yn canmol y perfformiadau a'i ffyddlondeb i'r ffilm animeiddiedig wreiddiol, yn ogystal ag elfennau o gerddorol, arddull weledol, gwerthoedd cynhyrchu a sgôr Broadway, er ei fod yn derbyn beirniadaeth ar gyfer rhai o'r dyluniadau cymeriad a ei gormod o debygrwydd i'r gwreiddiol. Gostiodd y ffilm dros $1.2 biliwn yn fyd-eang, gan ddod yn ffilm gerddorol fyw-weithredol uchaf, a'i gwneud yn ffilm ail-gyflym o 2017, y ffilm degfed uchaf erioed yng Ngogledd America a'r 14eg uchaf- ffilm gros o bob amser. Derbyniodd y ffilm bedwar enwebiad yn y 23ain Gwobr Gwobrau Beirniaid a dau enwebiad yn y 71ain Gwobr Ffilm Academi Brydeinig. Derbyniodd hefyd enwebiadau Gwobrau'r Academi ar gyfer y Dylunio Cynhyrchu Gorau a'r Dylunio Gwisgoedd Gorau yn y 90fed Gwobr Academi.

Plot
----

Mae yna enchantress hardd sy'n cael ei chuddio fel hen ddyngarw yn cyrraedd castell yn ystod bêl ac yn cynnig y llu, tywysog a dynol, rhosyn yn gyfnewid am gysgod rhag storm. Pan fydd yn gwrthod, mae'n datgelu ei hunaniaeth. Er mwyn cosbi y tywysog am ei ddiffyg tosturi, mae'r enchantress yn ei drawsnewid i anifail a'i weision i mewn i wrthrychau cartref, yna yn diddymu'r castell, y tywysog a'i weision o atgofion eu hanwyliaid. Mae hi'n colli sillafu ar y rhosyn ac yn rhybuddio'r tywysog y bydd y melltith yn cael ei dorri dim ond os yw'n dysgu caru un arall, ac yn ennill eu cariad yn ôl, cyn i'r petal olaf ddod i ben.

Ymateb
------

Cafodd y ffilm ymateb ffafriol gan y beirniaid a'r cyhoedd. Nododd y wefan *Rotten Tomoatoes* sgôr cymharol uchel o 71% i'r ffilm, tra cafodd y ffilm sgôr o 81% gan y gynulleidfa.

Dolenni
-------

* Beauty and the Beast ar IMDb
* Gwefan Disney

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
Stori gan Eirug Wyn yw ***United!***. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

Disgrifiad byr
--------------

Nofel fer ar gyfer disgyblion ail iaith yn CA 3 a 4 am anturiaethau dau fachgen sydd mewn trwbl yn yr ysgol byth a beunydd. Cyhoeddwyd yn wreiddiol ym 1996 gyda chefnogaeth ACCAC fel rhan o Gyfres y Dolffin. Mae'n sôn am ddau o hogiau sydd mynd i drwbl yn yr ysgol a beth sydd yn digwydd iddyn nhw wedyn. Mae'r stori yn dechrau yn y wers gwyddoniaeth. Mae Dingo a Wayne yn chwarae cardiau tra mae'r athro yn siarad Enw'r athro ydi Mr Ifor 'yr injan' Williams neu Ifor yr injan fel mae'r disgyblion yn ei alw. Mae Mr Ifor Wyn yn gyrru at y prifathro i gael cosb. Mae Mr Wynne yn cael sioc pan mae o yn cychwyn y car achos mae 'na ffrwydriaid. Mae Dingo a Waynne yn mynd o flaen y Prifathro eto.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013