Cyhoeddwr, perchennog newyddiaduron a golygydd Cymreig oedd **Thomas Gee** (24 Ionawr 1815 – 28 Medi 1898), ganwyd yn Ninbych. Datblygodd Wasg Gee i fod yn un o'r gweisg pwysicaf yn hanes Cymru. Roedd Gwasg Gee yn ddylanwadol iawn am bron i ddwy ganrif, ers ei sefydlu yn nhref Rhuthun mewn man a elwir heddiw yn 'Siop Gwen', ar draws y ffordd i Westy'r Wynnstay a hen swyddfa 'Cyfrifiaduron Sycharth'). Symudwyd y wasg i Ddinbych, ac yno y bu Gee farw yn ei gartref 'Bronant', Stryd y Dyffryn, yn 1898.

Ymhlith y clasuron a ddaeth o'r wasg yr oedd deg cyfrol o'r Gwyddoniadur Cymreig (1854-1878) a gostiodd tuag £20,000 i'w gyhoeddi a'r Faner, prif bapur newydd Cymraeg Cymru am dros gant a hanner o flynyddoedd.

Bywyd personol
--------------

Roedd yn fab i Thomas Gee, argraffydd, a Mary Foulkes o Hendrerwydd. Cafodd ei addysg yn Ysgol Grove Park, Wrecsam, ac yna yn Ysgol Ramadeg Dinbych, a phrentisiwyd ef yn argraffydd yng ngwaith ei dad pan yn 14 oed yn Ninbych. Treuliodd gyfnod byr yn Llundain - rhwng 1836 ac 1838 yn swyddfa 'Eyre a Spottiswoode' cyn dychwelyd i Ddinbych i gymryd yr awenau. Priododd â Susannah, merch Plas Coch, Llanychan. Mae'r *Bywgraffiadur* yn dweud mai yn Llangynhafal mae Plas Coch, ond mae hyn yn anghywir. Cafodd y ddau wyth o blant. Cafodd ei fagu fel eglwyswr, ond yn 1830 ymunodd â'r Methodistiaid Calfinaidd. Credodd a hyrwyddodd y syniad o ddirwest a sefydlodd system i wobrwyo aelodau ffyddlon o'r capel gyda'r hyn a adnabyddir heddiw fel 'Medalau Gee'. Pan symudodd yn ôl i Ddinbych yn 1838, dechreuodd bregethu gyda'r Methodistiaid Calfinaidd, ond ni chymerodd ofalaeth ar gapel. Bu farw ei dad yn ei freichiau yn 1845.

Cyhoeddi
--------

Yn 1845 torrodd dir newydd yn hanes cyhoeddi Cymraeg pan gyhoeddodd *Y Traethodydd*, gan mai ef oedd y cyntaf yng Nghymru i ddefnyddio peiriant argraffu stêm. Cyhoeddodd *Y Traethodydd* yn chwarterol, gyda Dr. Lewis Edwards, y Bala'n olygydd. Cyhoeddodd gryn nifer o lyfrau: rhai'n ymwneud â materion ymarferol, pob-dydd, ac eraill yn fwy academaidd (e.e. *Myvyrian Archaiology* (1870), a'r rhelyw yn ymwneud â chrefydd. Yn 1859 ailenwyd *Baner Cymru* yn *Faner ac Amserau Cymru*, wedi iddo brynu *Yr Amserau* a'u huno'n un arf grymus. Yn 1896 cyhoeddodd ail argraffiad o'r Gwyddoniadur Cymreig. Dywedodd y newyddiadurwr Edward Morgan Humphreys, O.B.E. M.A. amdano: *"Nid oedd yn llenor mawr, ond casglodd nifer o ysgrifenwyr galluog o'i gwmpas a chreodd bapur newydd a chanddo gymeriad nodweddiadol a neges."*

Gwleidyddiaeth
--------------

Ymladdodd ar hyd ei oes dros y dyn cyffredin, ac yn erbyn Torïaeth a gwnaeth lawer i dorri gafael y meistri tir ar eu tenantiaid - ffermwyr tlawd fel arfer. Yn gefn i'w ymgyrchoedd gwleidyddol yr oedd ei gyhoeddiad *Baner Cymru*, o 1857 ymlaen, sef prif lais radicaliaeth anghydffurfiol Cymru. Daeth *Y Faner* (a welodd olau dydd gynat ar 4 Mawrth 1857) yn llais pwerus iawn yn ei ymgyrch i ddiddymu breintiau annheg yr Eglwys yn yr hyn a elwir yn Ryfel y Degwm, fel ag yr oedd hefyd i ymgyrchoedd eraill Gee e.e. ei weledigaeth o Brifysgol Cymreig a ddarparai addysg Gymraeg. O Orffennaf 1861 ymlaen roedd y Faner yn bapur a ddeuai allan o'r wasg ddwywaith yr wythnos.

Roedd Thomas Gee'n chwyrn dros annibyniaeth i Gymru a chefnogai Cymru Fydd i'r carn. Ond un feirniadaeth arno, efallai, oedd nad oedd ei ymgyrchoedd yn berthnasol i'r Gymru ddiwydiannol. Gee oedd Cadeirydd cyntaf Sir Ddinbych.

Cofiannau
---------

Cyhoeddwyd cofiant iddo yn 1913 gan T. Gwynn Jones, sy'n cael ei ystyried yn glasur Cymraeg.

Hefyd y Llinyn Arian (1998) gan Ieuan Wyn Jones

Gweler hefyd
------------

* Seren Gomer, a gyhoeddwyd yn gyntaf yn 1814

Llyfryddiaeth
-------------

* Thomas Gwynn Jones, *Cofiant Thomas Gee* (Dinbych, 1913)
* Ieuan Wyn Jones, *Y Llinyn Arian: Agweddau o Fywyd a Chyfnod Thomas Gee (1815-1898)* (Gwasg Gee, 1998)
* Isoline Greenhalgh, *Thomas Gee: Cyhoeddwr ac Argraffwr* (Gwasg Gee, 2001)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Y Bywgraffiadur Cymreig Ar-lein; adalwyd 9 Ionawr 2015
2. ↑  Hafina Clwyd, *Rhywbeth Bob Dydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 2008)
3. ↑  *Eminent Welshmen*, t.130  adalwyd 30 Awst 2015
4. ↑  Gwyddoniadur Cymru; Gwasg Prifysgol Cymru; 2008
5. ↑  Hunan

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 62806482
* LCCN: n78068438
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |