recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd **Cynan ab Iago** (fl. tua 1040 - 1060) yn fab i Iago ab Idwal ap Meurig (974? — 1039), brenin Gwynedd, ac yn dad Gruffudd ap Cynan, a ddaeth yn ei dro yn frenin Gwynedd.

Bywgraffiad
-----------

Daeth Iago, oedd o linach Idwal Foel, yn frenin ar Wynedd ar farwolaeth Llywelyn ap Seisyll yn 1023. Fodd bynnag, lladdwyd ef gan ei ŵyr ei hun yn 1039, a dilynwyd ef gan fab Llywelyn ap Seisyll, Gruffudd ap Llywelyn. Gorfodwyd Cynan ab Iago i ffoi i Iwerddon.

Yn Iwerddon, priododd Cynan y dywysoges Lychlynnaidd Ragnell (neu Ragnallt), merch i Olaf Arnaid (bu farw 1012), un o feibion Dubhgall, brenin Dulyn. Yn Hanes Gruffudd ap Cynan wrth drafod achau Gruffudd, dywedir:

*Ei dad oedd Cynan, frenin Gwynedd, a'i fam oedd Ragnell ferch Afloedd (Olaf Arnaid), frenin dinas Dulyn a phumed ran Iwerddon* (orgraff ddiweddar).
Fodd bynnag, nid oes cofnod arall i Gynan deyrnasu ar Wynedd. Yn ôl *Historie of Cambria* (1584) gan David Powel, ceisiodd ddwywaith i ennill y deyrnas gyda chymorth llynges o Ddulyn. Yn 1041, llwyddodd i gymeryd Gruffudd ap Llywelyn yn garcharor, ond gallodd gwŷr Gruffudd ei ryddhau yn fuan. Yn 1052, gwasgarwyd ei longau gan storm fawr. Lladdwyd Gruffudd ap Llywelyn gan ei ŵyr ei hun yn 1063 yn ôl y rhan fwyaf o ffynonellau, ond dywed Brut Wlster mai Cynan ab Iago a'i lladdodd yn 1064.

Gellir casglu o Hanes Gruffudd ap Cynan fod Cynan wedi marw pan oedd Gruffudd yn ieuanc. Dywedir i'w fam egluro iddo mai ef oedd gwir etifedd teyrnas Gwynedd, ond nid oes sôn am ei dad yn y cyswllt yma. Pan ddychwelodd Gruffudd ap Cynan i hawlio teyrnas Gwynedd yn ddiweddarach, cyfeirid ato fel "wyr Iago" yn hytrach na "Mab Cynan", sy'n awgrymu nad oedd Cynan yn adnabyddus yng Nghymru .

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Dociau Casnewydd yn 2010
Yn hanesyddol diwydiant trwm, yn enwedig cynhyrchu dur, oedd sail **economi Casnewydd**. Tyfodd y dref yn gyflym yn ystod y Chwyldro Diwydiannol, ac erbyn hanner cyntaf y 19g Casnewydd oedd brif dref y De gyda mwy o gyfoeth na Chaerdydd ac Abertawe gyda'i gilydd. Ar ôl eu gorffen, Dociau'r Hen Dref oedd y dociau mwyaf yn Ewrop yn anterth y diwydiant llongau. Yn y cyfnod ôl-ddiwydiannol mae'r ddinas wedi teimlo ergydion cau a lleihau'r gweithlu mewn gweithfeydd diwydiannol.

Heddiw saif Casnewydd ar Goridor yr M4, rhwng prifddinas Cymru, Caerdydd, a Bryste yn Lloegr. Ym mlynyddoedd diweddar mae'r ddinas wedi buddsoddi'n uchel mewn sectorau economaidd modern, yn bennaf diwydiannau gwasanaethau ac uwch-dechnoleg. Yn y degawd diwethaf bu mwy na £3 biliwn o fuddsoddiad preifat a chrewyd dros 10 000 o swyddi. Mae Casnewydd ymhlith y pum lleoliad uchaf o ran sefydlu busnesau yn y Deyrnas Unedig.

Casnewydd fydd yn cynnal Cwpan Ryder 2010 ar gwrs golff y Celtic Manor. Ystyrid y fydd hyn yn hwb i economi Casnewydd a Chymru i gyd, yn enwedig y diwydiant twristiaeth; rhagwelir y bydd y gystadleuaeth golff yn denu 30 000 o ymwelwyr ychwanegol i Gymru. Yn ôl gwefan swyddogol y gystadleuaeth, "amcangyfrifir bod cynnal y digwyddiad yng Nghymru (gwerth) dros £40m mewn mewnlif arian uniongyrchol, gyda chyfanswm effaith gwariant o £67m o bosibl".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwnaed Casnewydd yn ddinas yn 2002.
2. 1 2   Strategaeth Gymunedol Casnewydd – llunio'r dyfodol gyda'n gilydd 2005 - 2015. Adalwyd ar 26 Medi, 2008.
3. ↑   Cwpan Ryder Cymru 2010. Llywodraeth Cynulliad Cymru. Adalwyd ar 26 Medi, 2008.
4. ↑   Busnes. Cwpan Ryder Cymru 2010. Adalwyd ar 26 Medi, 2008.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Cyngor Dinas Casnewydd – Busnes Archifwyd 2008-10-17 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Cyngor Dinas Casnewydd – Ailddatblygiad Canol y Ddinas Archifwyd 2008-09-20 yn y Peiriant Wayback.

| * v
* t
* e
 Economi Cymru |
| --- |
| Cymru |
| Diwydiant | 
* Ynni
	+ adnewyddadwy
* Amaeth
* Copr
* Glo
* Gweithgynhyrchu
* Gwlân
* Haearn
* Llechi
* Twristiaeth
* Trafnidiaeth
* Addysg
* Gwyddoniaeth a thechnoleg
* Cyfryngau
* Iechyd Cymru
* Argyfwng tai

 |
| Cyllid a Busnes | 
* Banciau
* Trethiant
* Cwmnïau
	+ Ystâd y Goron

 |
| Rhanbarth | 
* Daearyddiaeth economaidd
* Abertawe
* Caerdydd
* Casnewydd

 |
| Llywodraethiant | 
* Prif Weinidog Cymru
* Llywodraeth Cymru
* Gweinidog yr Economi: Vaughan Gething
* Awdurdod Cyllid Cymru
* Swyddfa Archwilio Cymru
* Archwilydd Cyffredinol Cymru

 |
| Hanes | 
* Hanes economaidd
* Darganfyddiadau a dyfeisiau

 |
| Theori | 
* Canolfan Llywodraethiant Cymru
* Datganoli
* Pwerau cyllid
* Annibynniaeth

 |
| Categorïau | 
* Banciau
* Busnes
* Cwmnïau
* Daearyddiaeth economaidd
* Diwydiant
* Hanes economaidd

 |
Cap Mai (Nova Jersey, USA), gan ddangos y briodas rhwng tirffurfiau naturiol a rhai dinesig.
Y wyddoniaeth a'r astudiaeth o sut i wella'r berthynas rhwng y prosesau ecolegol yn yr amgylchedd ac ecosystem arbennig yw **Ecoleg tirffurfiau**. Gwneir hyn o fewn gwahanol fathau o dirffurfiau, datblygiadau, patrymau gofodol, ymchwil a pholisi.

Mae'n faes hynod o ryngddisgyblaethol o fewn gwyddoniaeth systemau ac yn cyfanu'r bioffisegol a'r gwyddorau cymdeithasol. Mae tirffurfiau, o ran gofod, yn ardaloedd daearyddol hynod o anghydryw (*heterogeneous*) a'r hyn sy'n nodweddiadol ohonynt yw'r amrywiaeth eang o ecosystemau, fel clytwaith, yn amrywio o systemau gymharol naturiol megis coedwigoedd a llynnoedd i amgylcheddau annaturiol a grewyd gan ddyn, gan gynnwys caeau enfawr o weiriau a threfi. Pwysleisia ecoleg tirffurfiol ar ei waethaf (a mwyaf amlwg) y berthynas rhwng patrymau, prosesau a graddfa, a'r ffocws mae'n ei roi ar bynciau llosg ecoleg a'r amgylchedd. Drwy hyn, priodir dau fath o wyddoniaeth: y bioffisegol a'r cymdeithaol-economaidd. Ymhlith y pynciau ymchwil mwyaf poblogaidd y mae llif ecoleg drwy glytwaith tirffurfiau, y defnydd o dir, graddfeydd, analeiddio gwahanol batrymau o fewn y tirffurfiau a chadwraeth tirffurfiau a chynaliadwyedd.

Terminoleg
----------

Bathwyd y term Almaeneg *Landschaftsökologie* sef *tirffurfiau ecolegol* –gan y daearyddwr Carl Troll yn 1939. Datblygodd dermau addas ar gyfer y maes, ynghyd â sawl cysyniad cynnar am y maes, fel rhan o'i waith gyda ffotograffau o awyrennau er mwyn iddo weld y berthynas rhwng natur a thirffurfiau dinesig.

Gweler hefyd
------------

* Tirffurf ffrwdrewlifol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wu, J. 2006. Cross-disciplinarity, landscape ecology, and sustainability science. Landscape Ecology 21:1-4.
2. 1 2  Wu, J. a R. Hobbs (Eds). 2007. *Key Topics in Landscape Ecology*. Cambridge University Press, Cambridge.
3. ↑  Wu, J. 2008. Landscape ecology. In: S. E. Jorgensen (ed), Encyclopedia of Ecology. Elsevier, Rhydychen.
4. ↑  Turner, M.G. R. H. Gardner a R. V. O'Neill 2001. *Landscape Ecology in Theory and Practice*. Springer-Verlag, Efrog Newydd, NY, USA.
5. ↑  Forman, R.T.T. 1995. *Land Mosaics: The Ecology of Landscapes and Regions*. Gwasg Prifysgol Caergrawnt.
6. ↑  Wu & Hobbs 2002
7. ↑  Troll, C. 1939. Luftbildplan und ökologische Bodenforschung. Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde, Berlin: 241-298.
Roedd **Cynan ap Maredudd** (bu farw 1295), yn uchelwr Cymreig o Bowys ac yn arweinwr Gwrthryfel Cymreig 1294-95 yn y Canolbarth o 1294 hyd 1295. Gyda Maelgwn ap Rhys y De a Madog ap Llywelyn yn y Gogledd, roedd yn un o arweinwyr y gwrthryfel cenedlaethol yn erbyn rheolaeth y Saeson yng Nghymru.

Hanes
-----

Cofnodir yn y cronicl canoloesol *Brut y Tywysogion* fod Cynan wedi cydarwain y gwrthryfel yn y De gyda Maelgwn ap Rhys, ond er ei fod yn bosibl ei fod wedi cynorthwyo Maelgwn yn y de, mae'r cyrchoedd a gysylltir a'i enw i gyd wedi eu lleoli yn y Canolbarth. Gwyddys iddo ymosod ar gastell Buallt, ac yn nes ymlaen ceisiodd gipio castell Cefnllys.

Pan ddiffygiodd y gwrthryfel cenedlaethol yn 1295, cafodd Cynan ei ddal a'i ddienyddio wedyn gan y Saeson yn Amwythig.

Gweler hefyd
------------

* Gwrthryfel Cymreig 1294-95
* Madog ap Llywelyn

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Cynan ap Maredudd** |

Cyfeiriadau
-----------

* John Davies, *Hanes Cymru* (Penguin, 1992)
* Thomas Jones (gol.), *Brut y Tywysogyon* (Peniarth Ms. 20) *(Gwasg Prifysgol Cymru, 1941).*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Carreg derfyn o Sbaen, yn nodi'r ffîn rhwng tiroedd dinas Juliobriga a thiroedd Legio IV Macedonica
Lleng Rufeinig oedd **Legio IV *Macedonica***. Ffurfiwyd y lleng gan Iŵl Cesar yn 48 CC yn yr Eidal. Ei symbolau oedd y tarw a'r capricorn.

Ymladdodd y lleng dros Cesar yn erbyn Pompeius ym mrwydrau Dyrrhachium a Pharsalus. Wedi diwedd y rhyfel cartref, symudodd y lleng i dalaith Macedonia, lle cafodd ei henw.

Ymladdodd y lleng dros Augustus (Octavianus bryd hynny) ym Mrwydr Philippi yn erbyn llofruddion Iŵl Cesar ac ym Mrwydr Actium yn erbyn Marcus Antonius. Wedi diwedd y rhyfeloedd hyn, gyrrodd Augustus y lleng i Hispania Tarraconensis yn 30 CC. Yn 43 O.C. trosglwyddwyd y lleng i dalaith Germania Superior, i gymeryd lle XIV *Gemina* fel garsiwn *Moguntiacum* (Mainz heddiw). Cefnogodd y lleng Vitellius, llywodraethwr Germania Superior, yn ei ymgais llwyddiannus i ddod yn ymerawdwr yn 69, Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr.

Wedi i Vespasian orchfygu Vitellius, buont yn ymladd yn erbyn y Batafiaid oedd wedi gwrthryfela. Yn 70, chwalodd Vespasian y lleng, gan ei hail-greu fel **Legio IIII *Flavia Felix***.
Lleng Rufeinig oedd **Legio XIII Gemina** ("Efaill"). Codwyd y lleng gan Iŵl Cesar yn 57 CC ar gyfer ei ymgyrch yng Ngâl, a'i symbol oedd y llew. Hon oedd y lleng oedd gyda Cesar pan groesodd afon Rubicon i'r Eidal yn 49 CC, gan ddechrau y rhyfel cartref yn erbyn Pompeius.

Ymladdasant dros Cesar ym mrwydrau Dyrrhachium a Pharsalus. Wedi'r fuddugoliaeth yn erbyn Pompeius. chwalwyd y lleng a rhoddwyd tiroedd i'r hen filwyr, on yn 46 CC, fe'i hail-ffurfiwyd i ymladd yn Affrica. Wedi ennill brwydrau Thapsus a Munda, chwalwyd y lleng eto.

Ail-ffurfiwyd y lleng gan Octavianus, yr ymerawdr Augustus yn ddiweddarach, yn 41 CC. a chafodd yr enw *Gemina*. Yn 16 CC, symudwyd y lleng i dalaith Pannonia. Wedi i Publius Quinctilius Varus gael ei orchfygu gan y llwythau Almaenaidd ym Mrwydr Fforest Teutoburg yn 9 OC, symudwyd y lleng i Augusta Vindelicorum (Augsburg heddiw). Yn 45, gyrrodd yr ymerawdr Claudius y lleng yn ôl i Pannonia.

Ym Mlwyddyn y Pedwar Ymerawdr, 69, cefnogodd y lleng Otho, ac ymladdasant drosto ym Mrwydr gyntaf Bedriacum yn erbyn byddin Vitellius. Wedi i Otho gael ei orchfygu, cefnogodd y lleng Vespasian yn erbyn Vitellius, gan ymladd yn Ail frwydr Bedriacum yn erbyn byddin Vitellius, yn fuddugol y tro hwn.

Dan yr ymerawdwr Trajan, ymladdasantt yn erbyn y Daciaid. Ceir y cofnod olaf am y lleng yn y *Notitia Dignitatum*, tua 400, pan oedd ar afon Ewffrates.
Lleng Rufeinig oedd **Legio XV Primigenia** ("Y Cyntafanedig"). Ffurfiwyd y lleng gan yr ymerawdwr Caligula yn 39 O.C..

Ffurfiwyd y lleng yma a Legio XXII Primigenia gan Caligula ar gyfer ymgyrch newydd yn yr Almaen. Daw'r enw "Primigenia" o um o enwau'r dduwies Fortuna. Wedi'r ymgyrch yma, lleolwyd y lleng ym Mogontiacum (Mainz heddiw). Yn 43, symudwyd hi i Castra Vetera (Xanten heddiw), gyda Legio V Alaudae. Yn 47, ymladdodd dan Corbulo yn erbyn y Ffrisiaid.

Yn 69, Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr, cefnogodd y lleng Vitellius fel ymerawdwr, fel y gweddill o'r llengoedd ar afon Rhein. Gyrrwyd rhan o'r lleng i'r Eidal i'w gefnogi, ond wedi iddo gael ei orchfygu gan Vespasian, gyrrwyd hi yn ôl i'r Almaen. Pan wrthryfelodd y Batafiaid yr un flwyddyn, rhoddwyd gwarechae ar Castra Vetera gan fyddin Julius Civilis, ac ym Mawrth 70 ildiodd y gaer iddo ar addewid y byddai'r milwyr yn cael gadael y gwersyll yn ddiogel. Torrwyd yr addewid, fodd bynnag, a lladdwyd tua 5,000 o filwyr y 5ed a'r 15fed lleng gan y Batafiaid. Penderfynodd Vespasian beidio ail-ffurfio'r lleng.
Un o arweinwyr yr ymfudwyr Brythonig i Lydaw oedd **Cynan Meiriadog** (Llydaweg: **Konan Meriadeg**) (bu farw tua 426). Nid oes sicrwydd a oedd yn gymeriad hanesyddol ai peidio. Dywedir ei fod yn fab i Eudaf Hen ac yn frawd i Elen Luyddog.

Mewn rhai ffynonellau Cymreig (er enghraifft *Breuddwyd Macsen Wledig* ac yng ngwaith Sieffre o Fynwy), roedd Cynan Meiriadog yn gefnder trwy briodas i Macsen Wledig ac yn nai i Octavius. Pan adawodd Macsen am Rufain, gadawodd lywodraeth Llydaw i ofal Cynan a'i filwyr Cymreig.

Mae Cynan yn ymddangos yn stori'r Santes Ursula fel ei darpar ŵr. Dywedir bod Ursula yn dywysoges o deyrnas Dumnonia (Dyfnaint). Ar gais ei thad, hwyliodd am Lydaw i briodi Cynan Meiriadog, gyda 11,000 o wyryfon fel gweinyddesau. Gyrrodd storm wyrthiol hwy'r holl ffordd i draethau Gâl mewn diwrnod, a phenderfynodd Ursula fynd ar bererindod. Merthyrwyd hwy gan yr Hyniaid yn nias Cwlen yn yr Almaen. Dywedir i hyn ddigwydd tua 383.

Cynan yw sylfaenydd traddodiadol Llinach Rohan yn Llydaw.

Yn y traddodiad Cymraeg, datblygodd gymeriad Cynan Meiriadog fel un o'r arweinwyr a uniaethid â'r Mab Darogan, gan amlaf mewn cyplysiad â Chadwaladr. Cyfeirir ato gyda Chadwaladr yn arwain y Cymry a'u cynghreiriaid Celtaidd i fuddugoliaeth ar y Saeson yn y gerdd ddarogan *Armes Prydein* (tua chanol y 10g) ac mae'n ffigwr amlwg yn y canu darogan canoloesol diweddarach hefyd.
Cronfa ddata ar-lein o wybodaeth meddygol ydy eMedicine a sefydlwyd yn 1996 gan Scott Plantz a Richard Lavely, dau feddyg. Fe'i gwerthwyd yn Ionawr 2006.

Yn y wefan hon, disgrifir llawer iawn o glefydau gan arbenigwyr yn y maes. Ceir 62 maes arbenigol gyda phob erthygl ynddynt wedi eu golygu gan dri arbenigwr sydd â thystysgrif cyfredol gan EMedicine ac un golygydd o'r adran fferyllaeth. Mae'r arbenigwyr hyn yn cael eu henwi, er mwyn dilysrwydd y wefan. Ceir oddeutu 10,000 o feddygon led-led y byd wedi cyfrannu iddi ac mae'r erthyglau'n cael eu hailwampio'n ddyddiol wrth i wybodaeth newydd ddod i'r fei.

Astudiaethau academig
---------------------

Dengys ymchwil diweddar fod 12% o fyfyrwyr radioleg yn defnyddio'r wefan hon yn gyntaf, cyn unrhyw ffynhonnell wybodaeth arall.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  [Learning radiology a survey investigating radiology resident use of textbooks, journals, and the internet gan Dr K E Applegate; cylchgrawn: Learning radiology; Rhif 14; 2007]

Dolen allanol
-------------

* Gwefan Saesneg eMedicine
Gwleidydd Pwylaidd a Phrif Weinidog Gwlad Pwyl ers 16 Tachwedd 2015 - 11 Rhagfyr 2017 yw **Beata Maria Szydło** (ganwyd 15 Ebrill 1963).

Ganwyd Beata Maria Kusinska yn Oświęcim, 50 kilometr (31 mi) i'r gorllewin o Kraków, yn ferch i löwr, a chafodd ei magu yn Brzeszcze gerllaw. Mynychodd Brifysgol Jagiełło yng Nghracof, ac yno y cyfarfu â'i gŵr Edward Szydło. Astudiodd am ddoethuriaeth o 1989 i 1995, a gweithiodd yn Ysgol Economeg Warsaw, Prifysgol Economeg Kraków, ac yng nghanolfannau diwylliannol Libiąż a Brzeszcze.

Ym 1998, cafodd ei hethol yn faer Brzeszcze. Yn 2005, ymddiswyddodd yn faer ac ymunodd â'r blaid Cyfraith a Chyfiawnder (*Prawo i Sprawiedliwość*; PiS) a chafodd ei hethol i'r Sejm, a'i hailethol yn 2007 a 2011. Cafodd ei hethol yn is-lywydd y blaid yn 2010, ac yn 2015 rheolodd ymgyrch arlywyddol lwyddiannus Andrzej Duda. Cafodd ei dewis yn ymgeisydd PiS am brif weinidog ar gyfer etholiad 2015. Enillodd PiS fwyafrif o seddi'r Sejm, a daeth Szydło yn bennaeth ar lywodraeth unblaid gyntaf y wlad ers cwymp y drefn gomiwnyddol ym 1989.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Adam Easton (26 October 2015). "Beata Szydlo: Polish miner's daughter set to be PM". BBC Online. Cyrchwyd 29 Hydref 2015.
2. ↑  Polish Press Agency (16 Tachwedd 2015). "Beata Szydło – premier" (yn Pwyleg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-03-21. Cyrchwyd 2017-08-16.
Map o Tsile
Dominyddir **daearyddiaeth Tsile** gan y ffaith ei bod yn stribyn hir o wlad sy'n gorwedd yn ne-orllewin De America rhwng arfordir y Cefnfor Tawel a chadwyn hir yr Andes. Mae'n ymestyn dros 4,630 kilomedr o'r gogledd i'r de, ond dim ond 430 km ar y mwyaf o'r ddwyrain i'r gorllewin. Mae hi'n ffinio â'r Ariannin i'r dwyrain (ei ffin hiraf o lawer), Bolifia i'r gogledd-ddwyrain a Periw i'r gogledd.

Yr Andes uwchben Santiago de Chile
Ceir cyfoeth mwynol yn Anialwch Atacama (Sbaeneg: *Deserto do Atacama*) yn y gogledd. Rhed Afon Loa (yr hiraf yn y wlad) trwyddo. Mae llawer o boblogaeth ac adnoddau amaethyddol y wlad i'w cael yn Nyffryn y Canolbarth, sy'n cynnwys y brifddinas Santiago de Chile. Ceir coedwigoedd, tir pori, llosgfynyddoedd ac afonydd (gan gynnwys Afon Biobío), yn y De. Mae'r arfordir deheuol i lawr hyd at Tierra del Fuego yn frith o forlynoedd, cilfachau, sianeli, penrhynoedd ac ynysoedd. Lleolir mynyddoedd yr Andes ar hyd y ffin dwyreiniol.

Mynyddoedd
----------

Mae cadwyn hir yr Andes yn rhedeg ar hyd ochr ddwyreiniol Chile am dros 4,000 cilomedr.

Ynysoedd
--------

Mae Ynysoedd Juan Fernández, Ynys y Pasg ac Ynysoedd y Desventuradas, yn y Cefnor Tawel ymhell i'r gorllewin o'r tir mawr, yn perthyn i Tsile. Yn ne'r wlad ceir nifer fawr o ynysoedd arfordirol sy'n ymestyn i lawr i Tierra del Fuego.
Cynhaliwyd y seremoni i goroni'r Brenin Siarl III a'r Frenhines Camilla ar 6 Mai 2023 yn Abaty Westminster, Llundain, y Deyrnas Unedig. Esgynnodd Siarl i'r orsedd ym mhymtheg teyrnas y Gymanwlad yn sgil marwolaeth ei fam, Elisabeth II, ar 8 Medi 2022, a chynhaliwyd y seremoni ffurfiol i dderbyn Siarl yn frenin yn symbolaidd, a'i wraig yn frenhines gydweddog, a'u harwisgo â theyrndlysau a choronau, yn unol â thraddodiadau brenhinol y Deyrnas Unedig.

Cynlluniwyd y seremoni ar sail gwasanaeth Anglicanaidd y Cymun Bendigaid. Cafodd Siarl ei eneinio gydag olew sanctaidd, derbyniodd dlysau'r goron, a dodwyd y goron ar ei ben, defod urddo sydd yn pwysleisio ei swyddogaeth ysbrydol fel Amddiffynnydd y Ffydd—hynny yw, penlywodraethwr Eglwys Loegr—a'i chyfrifoldebau seciwlar. Datganwyd teyrnged iddo gan gynrychiolwyr o Eglwys Loegr a'r teulu brenhinol, a gwahoddwyd deiliaid y teyrnasoedd i wneud hynny hefyd. Coronwyd Camilla hefyd, mewn seremoni fyrrach a symlach. Wedi'r gwasanaeth, teithiodd aelodau o'r teulu brenhinol mewn gorymdaith wladol i Balas Buckingham, ac ymddangosant ar y balconïau yn y blaen a'r cefn. Cafodd nifer o agweddau'r coroniad eu newid o'r arfer hanesyddol, gyda'r nod o gynrychioli crefyddau a diwylliannau ar draws y Deyrnas Unedig, a chwtogwyd ar hyd y seremoni o gymharu â choroni Elisabeth II ym 1953. Hwn oedd y tro cyntaf i'r iaith Gymraeg gael ei chlywed wrth goroni teyrn yn Abaty Westminster: canodd Syr Bryn Terfel a Chôr Abaty Westminster weddi'r *Kyrie* yn Gymraeg, wedi ei cyfansoddi gan Paul Mealor.

Cynhaliwyd dathliadau i nodi'r coroniad ar draws y Deyrnas Unedig, a theyrnasoedd eraill y Gymanwlad, gan gynnwys partïon stryd, ymgyrchoedd gwirfoddoli, gwasanaethau eglwysig, a chyngerdd yng Nghastell Windsor ar 7 Mai. Yn ôl arolygon o Ebrill 2023, amwys oedd barn y cyhoedd am y coroniad, a rhannwyd y boblogaeth yn gyffredinol yn ôl oedran: yr oedd y cenedlaethau hŷn yn gefnogol o'r coroni, tra bo'r ieuenctid yn ddifater neu yn wrthwynebol iddo. Aeth torfeydd mawr i Lundain i wylio'r orymdaith ac i sbïo ar y brenin a'r frenhines, ac ymgynulliodd eraill ar draws y wlad i wylio darllediadau o'r digwyddiadau. Aeth eraill i Lundain i brotestio, a chafwyd gwrthdystiadau gan weriniaethwyr mewn nifer o ddinasoedd, gan gynnwys Caerdydd. Cynhaliwyd hefyd dathliadau yng Nghanada, Awstralia, Seland Newydd, Antigwa a Barbiwda, a gwledydd eraill. Defnyddiodd rhai yr achlysur i dynnu sylw at hanes gwladychiaeth gan yr Ymerodraeth Brydeinig a'i effaith ar gyn-drefedigaethau heddiw.

Hwn oedd y coroniad cyntaf o deyrn Prydeinig yn yr 21g, a'r 40fed i'w gynnal yn Abaty Westminster ers coroni Wiliam I ym 1066.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Bryn Terfel yn canu yn y Gymraeg yn seremoni'r Coroni". *BBC Cymru Fyw*. Cyrchwyd 8 Mai 2023.
2. ↑  "A history of coronations". *www.westminster-abbey.org*. Dean and Chapter of Westminster. 2023. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 15 March 2023. Cyrchwyd 19 March 2023.
Gwleidydd Llafur o Saesnes oedd **Elizabeth Margaret Braddock** YH (24 Medi 1899 – 13 Tachwedd 1970), a adnabyddir yn well fel **Bessie Braddock**.

Yn enedigol o Lerpwl, ymaelododd â'r Blaid Lafur yn 1925 ar ôl cyfnod byr fel aelod o'r Blaid Gomiwnyddol. Daeth yn ffigwr amlwg yng ngwleidyddiaeth leol Lerpwl a gwasanaethodd fel arweinydd Cyngor Dinas Lerpwl o 1955 hyd 1961 ac eto ym Mai 1963.

Cafodd ei hethol yn AS dros Gyfnewidfa Lerpwl (*Liverpool Exchange*) yn etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1945, a daliodd y swydd am 24 mlynedd. Roedd hi'n sosialydd brwd a adnabyddid fel "Battling Bessie". Rhoddwyd 'Rhyddid Dinas Lerpwl' i Braddock gan gyngor y ddinas yn 1970, ychydig cyn ei marwolaeth.

Cofir Braddock yng Nghymru hyd heddiw fel un o brif arweinwyr y cynllun gan Gorfforaeth Lerpwl i foddi Cwm Tryweryn yng ngogledd Cymru, a hynny yn wyneb gwrthwynebiad bron pob AS Cymreig.

Wrth sôn am y cynllun arfaethedig i foddi Capel Celyn dwedodd Braddock yn Nhŷ'r Cyffredin yn 1957:

Some disturbance of the inhabitants is, of course, inevitable. Everyone deplores the fact that in the interests of progress sometimes some people must suffer, but that is progress.
Fe'i cofir hefyd fel gwrthrych un o *ripostes* enwocaf Winston Churchill:

Braddock: "Mr. Churchill, this is a disgrace. You are quite drunk."
Churchill: "My dear, you are ugly, and what's more, you are disgustingly ugly. But tomorrow I shall be sober and you will still be disgustingly ugly."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofnodion Tŷ'r Cyffredin 1957
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-10-06. Cyrchwyd 2015-10-19.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 315533695
* LCCN: nb2013005256
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **corrach smotiog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **corachod smotiog**; yr enw Saesneg yw *Small Dotted Buff*, a'r enw gwyddonol yw *Photedes minima*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r corrach smotiog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ffilm llawn cyffro llawn antur gan y cyfarwyddwr Jack Cardiff yw ***Dark of The Sun*** a gyhoeddwyd yn 1968. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America a'r Deyrnas Gyfunol. Lleolwyd y stori yn Affrica. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Ranald MacDougall a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Jacques Loussier.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Peter Carsten, Rod Taylor, Yvette Mimieux, André Morell, William Modisane, Kenneth More, Jim Brown, Olivier Despax a Calvin Lockhart. Mae'r ffilm *Dark of The Sun* yn 95 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1968. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *2001: A Space Odyssey* sef ffilm wyddonias gan Stanley Kubrick. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Edward Scaife oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jack Cardiff ar 18 Medi 1914 yn Great Yarmouth a bu farw yn Llundain ar 1 Mai 1997. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1918 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* OBE
 * Gwobr yr Academi ar gyfer Sinematograffi Gorau, Lliw
 * Gwobr y Bwrdd Adolygu Cenedlaethol am y Ffilm Orau
 * Gwobr Anrhydeddus yr Academi

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 67% (Rotten Tomatoes)
* 6.9/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jack Cardiff nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Dark of the Sun". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 5 Hydref 2021.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **corrach bychan**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **corachod bychan**; yr enw Saesneg yw *Least Minor*, a'r enw gwyddonol yw *Photedes captiuncula*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r corrach bychan yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Llyfr ac astudiaeth lenyddol yn Gymraeg gan Heather Williams yw **Barddoniaeth i Bawb?: Stephane Mallarme**. Cronfa Goffa Saunders Lewis a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 31 Gorffennaf 1998. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

Mae'r gyfrol yn arweiniad cryno i feddwl a gwaith y bardd Ffrengig Stéphane Mallarmé, 1842-98, nawddsant y mudiad Symbolaidd a ddylanwadodd yn fawr ar farddoniaeth yr 20g. Noddwyd yr ymchwil a'r cyhoeddiad gan Ymddiriedolaeth Saunders Lewis.
Wedi ei anelu at y darllenydd Cymraeg sydd a chefndir mewn llenyddiaeth Gymraeg, mae'r astudiaeth yma o Stephane Mallarme hefyd yn codi cwestiynau cyffredinol am sut i ddarllen barddoniaeth. Mae'r cwestiwn 'Barddoniaeth i Bawb?' yn y teitl yn arwain at gwestiwn cyffredinol iawn, ond sydd hefyd yn arbennig i Marllarme, sef 'beth yw barddoniaeth?'. 

Cyhoeddwyd y llyfr yn rhannol er mwyn nodi canmlwyddiant marwolaeth y bardd. Mae'r bennod gyntaf yn trafod bywyd llenyddol Paris ddiwedd y 19g. Mae'r ail bennod yn trafod cyfraniad Mallarme i lenyddiaeth Gymraeg, gan fanylu ar y defnyddd a wnaed ohono gan Saunders Lewis, a chan gyfeirio hefyd at y bardd Euros Bowen, a gyfieithodd rai o gerddi Mallarme i'r Gymraeg. Yn ogystal â hyn mae'r llyfr yn ceisio gofyn beth sydd gan Mallarme i'w gynnig i'r gynulleidfa Gymraeg heddiw. Mae'r drydedd bennod yn trafod y berthynas rhwng barddoniaeth ac athroniaeth yng ngwaith aeddfed Mallarme, ac yn cynnwys rhai cyfieithiadau Cymraeg o'i gerddi gan Heather Williams.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013
Cŵn goruwchnaturiol yn llên gwerin Cymru a gysylltir ag Annwn, yr Arallfyd Gymreig, yw **Cŵn Annwn**. Mae'r enwau eraill arnyn nhw yn cynnwys **Cŵn Cyrff**, **Cŵn Wybr**, a **Cŵn (y) Mamau** neu **Cŵn Bendith y Mamau** (cyfeiria 'Bendith y Mamau' at y Tylwyth Teg).

Yn y chwedl gynnar *Branwen ferch Llŷr*, y gyntaf o Bedair Cainc y Mabinogi, Arawn yw brenin Annwn. Pan ddaw Pwyll ar draws helgwn Arawn yn y chwedl honno fe'u disgrifir fel cŵn o liw gwyn llachar gyda chlustiau coch, ond does dim byd i awgrymu cysylltiad ag angau a'r Isfyd. Mewn chwedlau llên gwerin diweddarach mae Gwyn ap Nudd yn cymryd lle Arawn ac yn arwain Cŵn Annwn ar eu helfa wyllt trwy'r nos i hela eneidiau. Ond ymddengys mai diweddar yw'r traddodiad hwnnw a bod y traddodiad(au) gwreiddiol wedi cael ei Gristioneiddo gan droi Annwn, sy'n Arallfyd paradwysaidd yn y chwedl gynnar, yn ffurf ar yr Uffern Beiblaidd.

Disgrifir Cŵn Annwn yn y traddodiad diweddarach fel cŵn bychain o liw llwyd neu gochaidd a arweinir gan ffigwr du corniog. Ond er bod sawl adroddiad yn pwysleisio eu natur "uffernol", ceir adroddiadau eraill sy'n honni eu bod yn ddiniwed, ond i'w hosgoi os posibl am eu bod yn perthyn i'r Tylwyth Teg.

Ceir traddodiadau cyffelyb am helgwn o'r math ym mytholeg a llên gwerin sawl gwlad arall, er enghraifft y Dip yng Nghatalwnia. Fel arfer mae'r fath creaduriaid yn gysylltiedig â'r Helfa Wyllt.

Cyfeiriadau
-----------

* T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-custom* (1930; arg. newydd 1979)
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cwmwl arian**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cymylau arian**; yr enw Saesneg yw *Silver Cloud*, a'r enw gwyddonol yw *Egira conspicullaris*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r cwmwl arian yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Llofruddiaeth drefniedig nifer o Ddaniaid yn nheyrnas Lloegr yn y flwyddyn 1002 ar orchymyn y brenin Ethelred yr Amharod oedd **Cyflafan Gŵyl Sant Bricius**.

Roedd y Llychlyniaid wedi ymosod ar Loegr bob blwyddyn o 997 hyd 1001. Roedd nifer o bobl o wledydd Llychlyn eisoes yn byw yn Lloegr, a chredodd Ethelred eu bod yn rhoi cymorth i'r Vikingiaid hyn. Penderfynodd gael gwared arnynt ei gyd er mwyn atal yr ymosodiadau a gorchmynodd "ladd pob Daniad (yn ddynion, merched a phlant) yn Lloegr". Adnabyddir hyn fel Cyflafan Gŵyl Sant Bricius am iddo ddigwydd ar yr 2il o Ragfyr, dydd gŵyl Sant Bricius o Tours.

Er na lladdwyd pob Daniad yn y deyrnas, credir fod nifer wedi cael eu llofruddio, yn enwedig yn y trefi. Mae rhai haneswyr yn cyfeirio at hyn fel polisi o lanhau ethnig gan y brenin.

Cofnodir y gyflafan yn nhref Rhydychen yng nghronicl John o Wallingford lle dywedir fod y trigolion Danaidd wedi ceisio noddfa mewn eglwys a losgwyd yn ulw gan y dorf. Ymhlith y rhai a laddwyd yr oedd Gunhilde, chwaer Sweyn I, brenin Denmarc, ei gŵr Pada a'i merch.

Arweiniodd ysfa Sweyn i ddial ar y Saeson at ymgais i oresgyn Lloegr yn 1003/04, a 10 mlynedd yn nes ymlaen gorfodwyd Ethelred i ffoi i Normandi, gan adael yr orsedd i Sweyn, a reolodd Loegr o am rai misoedd ar ddiwedd 1013 a dechrau 1014.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) "A Brief History Of The Anglo-Danes"
Cerflun yr Arglwyddes Gyfiawn, symbol cyfiawnder.
Cysyniad ym meysydd cyfreitheg, athroniaeth wleidyddol a moeseg yw **cyfiawnder** sy'n ymwneud â thrin person yn deg, yn foesol, ac yn amhleidiol. Yr ystyr athronyddol yw cymesuredd briodol rhwng haeddiant yr unigolyn a'r pethau drwg a da mae'r unigolyn yn ei dderbyn. Mae cyfiawnder yn gysyniad sylfaenol o fewn y rhan fwyaf o systemau cyfreithiol gan ddilyn gwerthoedd a thraddodiadau cymdeithasol. Mae cyfiawnder cymdeithasol yn crybwyll trefn gyfiawn y tu allan i'r llysoedd barn. Ystyrir cyfiawnder yn nodwedd neu amcan hanfodol i'r wladwriaeth. O safbwynt y pragmatydd, cyfiawnder yw'r enw am ganlyniad teg. Yn ei gyd-destun crefyddol, cydymffurfio â deddf Duw yw ystyr cyfiawnder sy'n cynnwys uniondeb rhwng dyn a'i gymydog.

Syniadaeth Aristotlys sy'n sail i'r mwyafrif o drafodaethau Gorllewinol am gyfiawnder. Disgrifiodd natur rinweddol a dibenyddol cyfiawnder. Aeth meddylwyr ers hynny i'r afael â chyfiawnder drwy wahanol ddulliau ac agweddau, ac yn adlewyrchu amryw o ideolegau a systemau meddwl. Pwysleisiodd rhinwedd cyfiawnder gan nifer o ddilynwyr Aristotlys a cheidwadwyr. Datblygodd Immanuel Kant athroniaeth dyletswyddeg a'r gorchymyn diamod: rheol foesol mae'n rhaid i bawb ufuddhau iddi er gwaethaf y cymhelliad neu'r canlyniad. Dadleuodd y defnyddiolwyr cyntaf, Jeremy Bentham a John Stuart Mill, taw'r lles cyffredin yw'r unig ystyriaeth parthed cyfiawnder. Lluniodd John Rawls yr egwyddor wahaniaethol, sy'n gosod tegwch yn sail i'w drefn gyfiawnder. Nod syniadau rhyddfrydol a chymunedol megis gwaith Rawls yw ceisio gwrthbwyso'r effaith sydd gan ffawd economaidd a grym gwleidyddol ar ein cymdeithas. Gwrthodwyd hyn gan rhyddewyllyswyr megis Robert Nozick: rhyddid yr unigolyn a hunanberchenogaeth yw sail cymdeithas ac felly'r drefn gyfiawnder yn ôl nhw.

Ceir nifer o fathau o gyfiawnder mewn penydeg a damcaniaeth gyfreithiol. Atal ail-droseddu yw amcan cyfiawnder adferol, a thrin y drosedd o safbwynt y dioddefwr a'r gymuned yn hytrach na'r wladwriaeth. Pwrpas y system gyfiawnder yw i gosbi'r drwgweithredwr yn ôl cyfiawnder dialgar.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   cyfiawnder. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 29 Tachwedd 2016.
2. ↑  (Saesneg) justice (social concept). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 29 Tachwedd 2016.

Darllen pellach
---------------

* Michael J. Sandel. *Justice: A Reader* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2007).
* Michael J. Sandel. *Justice: What's the Right Thing to Do?* (Penguin, 2010).

Dolenni allanol
---------------

Chwiliwch am ***cyfiawnder***  
yn Wiciadur.

* (Saesneg) Cwrs Michael Sandel ar gyfiawnder Archifwyd 2014-04-27 yn y Peiriant Wayback. Prifysgol Harvard.
*Gofal: erthygl ar y sant o Gernyw a Llydaw yw hon; am y Sant sy'n gysylltiedig â Llangefni, gweler Cyngar ap Geraint.*
Sant Cymreig cynnar oedd **Cyngar**, **Cumgar** neu **Cungar** (Lladin: Concarius) a aned c. 470 ac a fu farw o bosib ar 27 Tachwedd 520. Daeth i Gymru o Wlad yr Haf (rhan o Hen Deyrnas Cernyw). Enwir 27 Tachwedd fel dydd gŵyl Cyngar Sant. Dywedir ei fod yn esgob yng Ngwlad yr Haf. Ceir pentref ger Tyddewi, Sir Benfro o'r enw Llanungar (neu Llanwngar) a chredir iddo gael ei fagu yno.

Yn y 9g nododd Asser mae ei ddydd gŵyl oedd 27 Tachwedd.

Ceir dwy fersiwn o 'fuchedd' Cyngar Sant:

1. fersiwn a gyfansoddwyd tua'r 12g yn Wells yng Ngwlad yr Haf ac a ganfudwyd yn y 1940au
2. fersiwn ddiweddarach, sef ychwanegiad at argraffiad 1516 o *Vitae SS.* John o Teignmouth.

Dywedir i Gyngar Sant, wedi iddo sefydlu mynachdy ger Congresbury yng Ngwlad yr Haf, groesi i Forgannwg, lle y glaniodd ar lannau Dawan. Ym Morgannwg sefydlodd ddwy fynachlog ond ni wyddys ym mhle, a daeth Cyngar i gysylltiad â'r brenin Poulentus ac â thywysog o'r enw Pebiau. Sylwer ar y tebygrwydd yn yr enwau: 'Cwngar' ('Congar' yn Saesneg) a Congr-esbury.

Yn ôl 'buchedd' Cybi Sant roedd Cybi a Chyngar yn perthyn i'w gilydd; cyd-deithiodd Cyngar gyda Chybi — yn gyntaf i Iwerddon ac wedyn i Fôn. Dywedir iddo farw ar ei bererindod i Gaersalem, a'i gladdu yn Congresbury.

Eglwysi
-------

Cyngar yw enw nawddsant eglwys Llangefni ym Môn ac eglwys yr Hôb yn Sir Fflint, ond Cyngar arall yw hwn: Cyngar ap Geraint.

Dywedir ym Muchedd Cyngar Sant mai yr un oedd ef â Doccuinus Sant, ond mae hyn yn amheus. Anrhydeddir Cyngar Sant hefyd yng Ngwlad yr Haf, Cernyw lle ceir pentrefan St Ingunger ym mhlwyf Lanivet, ac yn Llydaw.

Llyfryddiaeth
-------------

* *The Lives of the British Saints*, ii, 248-53;
* *Horstman (ed.), Nova legenda Anglie as collected by John of Tynemouth, John Capgrave, and others, and first printed, with new lives, now re-edited with fresh material from MS and printed sources by C. Horstman,* 1901, i, 248-54;
* *Journal of Theological Studies*, 1900 ff, xx, 97-108; xxiii, 15-22;
* *Analecta Bollandiana*, xlii, 100-20;
* *Antiquity*, 1945, 32-43, 85-95.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  G.H.Doble, The Saints of Cornwall, V.5.
2. ↑  Doble, G. H. (1970) The Saints of Cornwall: part 5. Truro: Dean and Chapter; tt. 3–29

* Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein; Llyfrgell Genedlaethol Cymru

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cwmwl porffor**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cymylau porffor**; yr enw Saesneg yw *Purple Cloud*, a'r enw gwyddonol yw *Actinotia polyodon*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r cwmwl porffor yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Cwningar Niwbwrch - Ynys Llanddwyn**, sy'n cynnwys Cwningar Niwbwrch ac Ynys Llanddwyn ger Niwbwrch ar arfordir de-orllewinol Ynys Môn, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1957 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2315.24 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cripiau (copa deheuol)** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN802828. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 493 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 524 metr (1719 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
|  |  |
| --- | --- |
|  Rhybudd!  | **Mae safon iaith a mynegiant yr erthygl hon yn annerbyniol ac mae angen ei gwella.**  Gallai rhannau o'r erthygl, neu'r erthygl gyfan, fod yn anodd i'w deall oherwydd camgymeriadau gramadegol, camsillafu, termau anghywir neu wallau ieithyddol eraill. Mae croeso i chi fynd ati i gywiro'r gwallau hyn. Mae'r nodyn yma yn rhoi'r erthygl yn y categori Tudalennau â phroblemau ieithyddol. |

DC United yn dîm pêl-droed Americanaidd lleoli yn Washington, DC Mae'r clwb yn cymryd rhan mewn Major League Pêl-droed ( MLS ), yr is-adran uchaf pêl-droed Americanaidd .

Hanes
-----

Hanes DC United rhychwantu 18 mlynedd, gan ddechrau yn 1995 pan ddyfarnwyd Major League Soccer masnachfraint i'r ardal fetropolitanaidd Washington, DC. Ers ei sefydlu, DC United wedi chwarae yn Stadiwm RFK lleoli yn seithfed ward y ddinas ger y gymdogaeth Gerddi Eastland a DC Armory .

Roedd DC United y fasnachfraint gyntaf a ddyfarnwyd gan MLS, ac roedd y tîm amlwg yn MLS yn ystod blynyddoedd cyntaf y gynghrair o fodolaeth. Am y rhesymau hynny, United cael ei ystyried yn aml fel MLS yw "blaenllaw masnachfraint".
Clwb pêl-droed yn yr Alban yw **Livingston Football Club**.

Hanes
-----

### Ferranti Thistle (1943-1974)

Sefydlwyd y clwb o dan yr enw **Ferranti Thistle** yn 1943. Tim gweithle a gystadlodd yng nghyngrair dwyrain yr Alba oedd hi'n wreiddiol a chwaraeodd yn City Park, Caeredin. Yn dilyn diddymiad Third Lanark, daeth cyfle i fyned i'r ail adran yng Nghyngrair Pêl-droed yr Alban. Ar ôl curo pedwar o dimau Highland League, Hawick Royal Albert a Gateshead United, derbyniwyd Ferranti Thistle i'r gynghrair o 21-16 pleidlais dros Inverness Thistle. Oherwydd rheolau llym y Gyngrhair ar y pryd ynglŷn â noddi timau, roedd yn rhaid newid yr enw er mwyn gallu cymryd rhan. Yn dilyn ymgyrch gan yr *Edinburgh Evening News* i ganfod enw newydd i'r clwb, dewiswyd **Meadowbank Thistle**, a chymeradwywyd ef gan y Gyngrhair mewn pryd ar gyfer y tymor newydd.

### Meadowbank Thistle (1974-1995)

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*
Prin y cawsont unrhyw amser i greu sgwad felly roedd yn gryn sialens i reolwr cyntaf Meadowbank Thistle, John Bain, adeiladu sgwad cystadleuol ar gyfer y tymor newydd. Chwaraewyd eu gêm gystadleuol gyntaf ar 9 Awst 1974 yn erbyn Albion Rovers yng nghystadleuaeth Cwpan y Gyngrhair, gan golli 1-0 er holl ymdrechion y dawnsiwr go-go a logwyd i ddathlu'r digwyddiad.

### Noddwyr

| Blwyddyn | Noddwyr cit | Prif noddwr |
| --- | --- | --- |
| 1995–1998 | Russell Athletic | Mitsubishi |
| 1998–2001 | Motorola |
| 2001–2002 | Jerzeez |
| 2002–2004 | Intelligent Finance |
| 2004–2007 | Xara |
| 2007–2008 | Nike | Smarter Loans |
| 2008–2009 | Macron | RDF Group |
| 2009–2010 | Umbro | Fasteq |
| 2010–2011 | Erreà |
| 2011–2012 | Umbro |
| 2012–2013 | Adidas |
| 2013–2014 | Energy Assets |
| 2014–2015 | Joma |
Awdures a bardd Americanaidd oedd **Dorothy Parker** (22 Awst 1893 – 7 Mehefin 1967), a oedd mwyaf adnabyddus am ei hiwmor a'i ffraethineb ynghyd â'i sylwadau bachog am ffolineb yr 20g.

Ar ôl plentyndod trist a chythryblus, daeth Parker yn enwog am ei gweithiau llenyddol mewn cyhoeddiadau fel *The New Yorker* ac roedd yn un o'r bobl a sefydlodd y Algonquin Round Table, grŵp a gasaodd yn hwyrach yn ei bywyd. Pan chwalodd y cylch hwnnw, teithiodd Parker i Hollywood i ddilyn gyrfa fel sgriptiwr. Cafodd lwyddiant yno, gan gynnwys dau enwebiad am Wobrau'r Academi, ond daeth ei llwyddiant i ben o ganlyniad i'w gwleidyddiaeth adain chwith, a arweiniodd iddi gael ei rhoi ar restr ddu Hollywood.

Bu Parker yn briod deirgwaith, (dwywaith i'r un dyn) a goroesodd sawl ymgais i gyflawni hunanladdiad, ond daeth yn gynyddol ddibynol ar alcohol. Fodd bynnag, mae ei gweithiau llenyddol a'i ffraethineb wedi goroesi.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 7395211
* LCCN: n50050331
* ISNI: 0000 0001 2119 2601
* GND: 118789651
* SELIBR: 219875
* SUDOC: 027058603
* BNF: cb14025341r (data)
* NDL: 01060855
* NKC: mzk2002162635
* BNE: XX1095660

 |
Seiclwr ffordd proffesiynol Seisnig ydy **Dean Downing** (ganwyd 24 Ionawr 1975). Reidiodd dros dim DFL-Cyclingnews-Litespeed yn 2006, a thros dim Rapha Condor yn 2007. Mae Dean yn frawd hyn i'r cyn Bencampwr Cenedlaethol, Russell Downing. Yn 2004, cynrychiolodd Brydain ym Mhencampwriaethau Trac y Byd.

Canlyniadau
-----------

2001
1af Aalst Kermes, Gwlad Belg
2il Chwe diwrnod Amatur Ghent (trac)
1af Trydydd noson ras chwe diwrnod Amatur Ghent
2il De Drie Zustersteden
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Prydain
2il Boussu Criterium
2il Sinaai Kermes
2002
1af Baner Prydain Fawr Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Prydain
1af Melsele Kermes
1af Cystadleuaeth Brenin y Mynyddoedd, Ronde van zuid oost Vlaanderen
2il Landskouter Kermes
2il Wondelgem Kermes
2il Sinaai Criterium
3ydd Kuurne Criterium
2003
1af Schellebelle Criterium
1af Landskouter Kermes
1af Sinaai Kermes
1af Baner Prydain Fawr Madison, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
1af Cymal 1, ras Ynys Wyth
1af Cystadleuaeth Brenin y Mynyddoedd, Havant Grand Prix
1af Cystadleuaeth Brenin y Mynyddoedd, Ronde van zuid oost Vlaanderen.
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Prydain
3ydd Wolvertem Kermes
4ydd GP Chamont–Gistoux
2004
1af Ras ffordd Metaltek Grand Prix
1af Cymal 1, Tour of Munster International
1af Ras Bungay, Cyfres Rasys Cylchffordd Cenedlaethol Prydain
1af Ras ffordd Don Despatch
1af Presten Arena Criterium
1af Ras ffordd goffa Mike Binks
1af Ras ffordd Seacroft wheelers
1af Ras ffordd York Cycle Works
1af Ras yng Nghyfres Rasys Ffordd Cenedlaethol Prydain
2il Ras Scratch, cymal Sydney, Cwpan y Byd Trac, UCI
2il Ras yng Nghyfres Rasus Ffordd Cenedlaethol Prydain
2il Bob Chicken Criterium, Llundain
2005
1af Cyfres Rasys Cylchffordd Cenedlaethol Prydain
1af Ras Stoneleigh, Cyfres Rasys Cylchffordd Cenedlaethol Prydain
1af Ras Milton Keynes, Cyfres Rasys Cylchffordd Cenedlaethol Prydain
1af Ras ffordd Tour of Resevior
1af Ras ffordd Metaltek Grand Prix
1af Cymal 3, Bermuda GP
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
2il Ras Glasgow, Cyfres Rasys Cylchffordd Cenedlaethol Prydain
2il Ras ffordd Eddie Soens Handicap
2il Lincoln International
3ydd Warwick, Cyfres Rasys Cylchffordd Cenedlaethol Prydain
3ydd Bermuda GP
2006
2007
1af Tour of the Reservoir
1af Lincoln Grand Prix
1af Stage 4, Girvan Stage Race
4th Ras ffordd 2 ddiwrnod Bikeline
1af Cymal 2 Bikeline
1af Cymal 3 Bikeline

Dolenni Allanol
---------------

* Gwefan Swyddogol Archifwyd 2007-09-28 yn y Peiriant Wayback.
Cannwyll a wneir o gwyr.
Sylwedd ystwyth ac anhydraidd a chanddo gyfernod ffrithiant isel yw **cwyr**. Mae dau brif fath: cwyrau mwynol, sydd yn hydrocarbonau o bwysau molecylaidd uchel a chanddynt strwythur ficrogrisialaidd; a chwyrau planhigion ac anifeiliaid sydd yn esterau o asidau brasterog sydd yn cyflawni ffwythiant amddiffynnol. Mae hefyd cwyrau organig synthetig sydd yn gyffredinol yn rhannu'r un gyfansoddiad cemegol â chwyrau naturiol.

Mae cwyrau yn debyg i frasterau, er enghraifft mae'r ddau fath o sylwedd yn hydawdd yn yr un sylweddau ac yn gadael marciau saim ar bapur. Mae cwyrau yn tueddu i fod yn llai seimllyd, yn galetach, ac yn freuach na brasterau.

Geirdarddiad
------------

Daw bôn y gair Cymraeg "cwyr" o'r gair Lladin *cēra*.

Gweler hefyd
------------

* Cap cwyr: (*Hygrocybe*) genws o ffwng
* Cwyrwaith
* Cwyr esgidiau
* Cwyr gwenyn
* Cwyr paraffin
* Cwyr planhigion
* Cwyr selio

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Crystal, David (gol.). *The Penguin Encyclopedia* (Llundain, Penguin, 2004), t. 1630.
2. ↑  (Saesneg) wax. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 28 Hydref 2014.
3. ↑   cwyr. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 28 Hydref 2014.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***gwyr***