Tref farchnad a chymuned yng Ngwynedd, yw **Dolgellau**. Saif yn ne'r sir, ger mynydd Cader Idris. Mae afon Wnion, un o lednentydd Afon Mawddach, yn llifo trwy’r dref gan basio dan Y Bont Fawr.

Mae Caerdydd 148.3 km i ffwrdd o Ddolgellau ac mae Llundain yn 292.5 km. Y ddinas agosaf ydy Bangor sy'n 56 km i ffwrdd. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Mabon ap Gwynfor (Plaid Cymru) ac yn Senedd y DU gan Liz Saville Roberts (Plaid Cymru).

Hanes ac economi
----------------

Ffotograff a gymerwyd rhwng 1890 a 1900
Cyn y cyfnod Rhufeinig yr oedd yr ardal y mae Dolgellau yn sefyll ynddi yn rhan o diroedd yr Ordoficiaid, sef un o lwythau Celtaidd Cymru a orchfygwyd gan y Rhufeinwyr yn OC 77/78. Er y darganfuwyd ychydig o darnau arian o gyfnodau yr ymherodwyr Hadrian a Trajan ger Dolgellau, mae’r ardal yn gorsog ac nid oes tystiolaeth iddi gael ei chyfanheddu yn ystod y cyfnod Rhufeinig. Serch hynny, saif tair o fryngaerau ger Dolgellau, er na wyddys yn sicr pwy a'u adeiladodd.

Wedi i’r Rhufeiniaid adael, daeth yr ardal dan rheolaeth cyfres o benaethiaid Cymreig, ond mae’n debyg na fodolodd trigfa sefydledig yno tan ddiwedd y 11eg neu ddechrau’r 12g, pan y’i sefydlwyd yn faerdref, o bosibl gan Gadwgan ap Bleddyn. Tref o daeogion yng ngwasanaeth yr arglwydd neu dywysog lleol oedd maerdref, ac ni newidiwyd y statws hwn ar Ddolgellau tan deyrnasiad Harri VII (1485-1509). 

O hirbell
Adeiladwyd eglwys rywbryd yn y 12g (fe’i chwalwyd a disodli gan yr adeilad presennol ym 1716), er mai Abaty Cymer, a sefydlwyd ym 1198 yn Llanelltyd, oedd y ganolfan grefyddol bwysicaf yn wreiddiol. Dechreuodd pwysigrwydd Dolgellau dyfu yn y cyfnod hwn ac fe’i chrybwyllwyd ym Mesuriad Tir Meirionnydd, a archebwyd gan Edward I (ni chrybwyllwyd Llanelltyd). Ym 1404 cynhaliwyd cyngor penaethiaid yno gan Owain Glyndŵr; saif Senedd-dy Owain Glyndŵr ar hen safle'r senedd wreiddiol.

Wrth i George Fox ymweld a’r dref ym 1657, daeth llawer o drigolion Dolgellau i fod yn Grynwyr. Oherwydd erledigaeth ymfudodd llawer ohonynt i Bennsylfania ym 1686, dan arweiniant Rowland Ellis, ffermwr bonheddig lleol. Enwyd tref Bennsylfaenig Bryn Mawr ar ôl fferm Ellis, ger Dolgellau.

Datblygodd y diwydiant gwlân yn Nolgellau i fod o’r pwysigrwydd eithaf i’r economi lleol; erbyn diwedd y 18g cyfrifwyd bod gwerth blynyddol £50,000 i £100,000 ar allgynnyrch gwlân Dolgellau. Serch hynny, dechreuodd y diwydiant ddirywio yn hanner cyntaf y 19g oherwydd dyfodiad y gwŷdd mecanyddol a diwedd y gaethfasnach. Allforio gwlân Cymreig i wisgo caethweision ym mhlanhigfeydd America oedd un o brif farchnadoedd y diwydiant. Cyfrannydd arall i economi Dolgellau, er yr un cyfnod, oedd barcio; parhaodd hyn tan y 1980au, er ar radd llawer iawn llai.

Pan ddarganfuwyd aur yn ardal Dolgellau yn y 19g, brysiodd llwyth o ymchwilwyr yno. Ar un pryd cyflogwyd mwy na 500 o weithwyr yn y pyllau aur lleol. Pery hyn ar radd llawer iawn llai hyd heddiw ym mhyllau aur Gwynfynydd, un o ffynonellau prin aur Cymru.

Heddiw mae economi Dolgellau yn dibynnu'n bennaf ar dwristiaeth (gweler isod, er bod amaethyddiaeth yn chwarae rhan o hyd; cynhelir marchnad ffermwyr yng nghanol y dref bob mis.

Yr enw "Dolgellau"
------------------

Canol Dolgellau
Ni wyddys dim yn sicr am darddiad enw 'Dolgellau'. Mae’n debyg y tardd o'r geiriau "dol" a "gelli", er yr awgrymwyd deilliannau megis "dol cellïau" neu "dol cellau [mynachod]" hefyd; oherwydd hanes yr enw, fodd bynnag, nid yw rhain mor debygol.

Ceir yr enghreifftiau cynharaf o enw'r dref mewn cofnodion gwladol Seisnig ac felly maent yn llurguniadau o'r Gymraeg. "Dolkelew" yw’r sillafiad cynharaf a wyddys amdano (1253, Mesuriad Tir Meirionnydd, ond gwelir y sillafiad "Dolgethley" ym 1285 (mae’r *thl* yn sicr yn gais i gynrychioli’r sain Gymraeg *ll*). Mewn dogfen a luniwyd ar gyfer Owain Glyndŵr, ceir y ffurf "Dolguelli". Wedi hynny tan y 19g, gwelir sillafiadau megis "Dolgelley", "Dolgelly" neu "Dolgelli". Defnyddiodd Thomas Pennant y ffurf "Dolgelleu" yn ei lyfr *Tours of Wales*, a dyna’r ffurf a ddefnyddiwyd yng Nghofrestri’r Eglwys ym 1723, ond nid oedd y ffurf hon fyth yn gyfredol iawn. Yng Nghofrestri’r Eglwys ym 1825 defnyddir y ffurf "Dolgellau", a mabwysiadodd Robert Vaughan o'r Hengwrt y ffurf hon ym 1836; mae’n bosibl fod y ffurf yn seiliedig ar y rhagdybiaeth mai "Dol Cellau" yw tarddiad yr enw. Hwn yw'r sillafiad safonol heddiw yn y Gymraeg a'r Saesneg fel ei gilydd, ond fe'i dderbyniwyd yn gynharaf yn y naill iaith na'r llall: "Dolgellau" a ysgrifennodd Islwyn Ffowc Elis ym 1949 yng *Nghysgod y Cryman*, ond parhaodd y sillafiad "Dolgelley" ar arwyddion ffordd tan 1958 pan mabwysiadodd y cyngor lleol y sillafiad "Dolgellau" fel enw safonol y dref.

Cysylltiadau llenyddol
----------------------

Yn Nolgellau roedd yr awdur Cymraeg Marion Eames yn byw, a ysgrifennodd y nofel *Y Stafell Ddirgel* sy'n seiliedig ar hanes y Crynwyr a ymfudodd o Ddolgellau i'r Amerig ym 1686.

Cadwodd Robert Vaughan (1592-1667) lyfrgell helaeth yn yr Hengwrt, ger Dolgellau, yn cynnwys trysorau fel Llyfr Taliesin, Llyfr Du Caerfyrddin a Llyfr Gwyn Rhydderch. Adnabyddir ei gasgliad wrth yr enw Llawysgrifau Hengwrt.

Bu sawl bardd a llenor o bwys yn byw yn yr ardal, gan gynnwys Dafydd Ionawr, O. M. Lloyd, Bethan Gwanas, Morus Cyfanedd ac Ioan Bowen Rees.

Yn y byd cerddorol bu Dolgellau yn gartref i ddiwylliant gwerin Cymru. Roedd gwyl werin yno yn y 1950au a ddilynwyd yn y 70au a'r 80au gan yr Wyl Werin Geltaidd, Dilynwyd honno gan y Sesiwn Fawr yn 1990au hyd heddiw, fel a welir isod. Ond hefyd daeth cerddoriaeth werin o'r dref gyda Cilmeri (grwp), Côr Gwerin y Gader, Defaid a Gwerinos dros gyfnod o ugain mlynedd o'r 1980au ymlaen. Bu sesiynau gwerin mewn tafarndai yn rhan naturiol o fywyd y dref hefyd drwy'r cyfnod hwn gyda sefydlu Tŷ Siamas yn benllanw.

Atyniadau lleol
---------------

Dolgellau a Mynydd Moel (Cader Idris i'r dde tu hwnt i'r llun)
Atynna ardal Dolgellau filoedd o dwristiaid bob blwyddyn oherwydd harddwch naturiol yr ardal. Daw rhan helaeth ohonynt er mwyn cerdded, heicio, beicio mynydd, marchogi, rafftio a dringo, yn enwedig ar lethrau Cader Idris.

Mae anturiaethau awyr agored yn boblogaidd yn yr ardal ac yn denu twristiaid. Lleolir Coedwig Dyfi i'r de o'r dref sy'n cynnwys sawl llwybr cerdded a llwybr beicio mynydd.

Agorwyd gorsaf trên Dolgellau – yn rhan o’r *Great Western Railway* - ym 1868. Caewyd y rheilffordd yn y 1960au gan Dr Beeching. Heddiw rhed "Llwybr Mawddach", sef llwybr i gerddwyr a beicwyr, ar hyd yr hen reilffordd.

Mae atyniadau hanesyddol yn cynnwys gweddillion Abaty Cymer, tua hanner milltir o'r dref. Mae hefyd fynwent Crynwyr yn y dref. Yn Ninas Mawddwy, sef pentref ger Dolgellau, mae cae o’r enw Camlan a gysylltir gan rai â'r Brenin Arthur (gweler Camlan).

Digwyddiadau diwylliannol
-------------------------

Sesiwn Fawr 2005
Er 1992 cynhelir gŵyl cerddoriaeth byd "Sesiwn Fawr" yn Nolgellau. Fe’i chynhaliwyd yn wreiddiol ar strydoedd y dref, ond tyfodd yn rhy fawr i ganol Dolgellau. Er 2002 cymer le ar gyrion Dolgellau a chodir tâl am fynediad. Defnyddiwyd yr arian i atynnu perfformwyr megis Cerys Matthews, Steve Earle, Mike Peters, a Super Furry Animals. Daw torfeydd o dros 5,000 o bobl i Sesiwn Fawr yn flynyddol ac honnir bod yr ŵyl yn un o brif wyliau cerddoriaeth byd Ewrop. Er 1995 darlledir yr ŵyl ar BBC Radio Cymru ac er 1997 ar S4C.

Bob haf cynhelir hefyd *Ŵyl Cefn Gwlad* yn Nolgellau, sef cymysg o Sioe Amaethyddol a ffair. Mae mynediad am ddim ond rhoddir yr arian a godir yn y gwahanol stondinau i achosion elusengar.

Ym 1949 cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Nolgellau ac yn fwy ddiweddar ym 1994 Eisteddfod yr Urdd.

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Dolgellau (pob oed) (2,688)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Dolgellau) (1,694)** |    | 64.8% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Dolgellau) (1793)** |    | 66.7% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Dolgellau) (539)** |    | 42.1% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Pobl o Ddolgellau
-----------------

* Idris ap Gwyddno, brenin Teyrnas Meirionnydd (bu farw tua 636). Y dyn go iawn tu ôl i chwedl Idris Gawr, o bosib.
* Y Barwn Lewys ab Owain (bu f 1555) Is-Siamberlen Gogledd Cymru, Barwn y Dysorlys ac erlidiwr Gwylliaid Cochion Mawddwy
* John Elis (1598–1665). Rheithor Dolgellau a noddwr Ysgol Ramadeg y dref
* Rowland Ellis (1650–1731) Crynwr ac un o sylfaenwyr parth Gymreig Pennsylvania
* Henry Owen (1716–1795) , clerigwr, meddyg, ac ysgolhaig
* David Elis (1736–1795), ysgolhaig
* Dafydd Ionawr (1751–1827) Bardd
* Hugh Reveley (1772–1851) tirfeddiannwr ystâd Bryn y Gwin
* Parch Hugh Pugh, Brithdir, (1779–1809) Gweinidog cyntaf Annibynwyr Dolgellau
* Parch Cadwaladr Jones, (Yr Hen Olygydd) Ail weinidog Annibynwyr, Dolgellau a golygydd Y Dysgedydd
* Thomas Richards (1800–1877) Meddyg, newyddiadurwr a llenor yn Hobart, Tasmania
* John Jones (Idrisyn) (1804-1877) Argraffydd ac awdur
* Parch Roger Edwards (1811–1886) awdur
* Eliezer Pugh (1814–1903), dyngarwr
* Robert Oliver Rees, (1818–1881) fferyllydd, llyfrwerthwr, cyhoeddwr a llenor Cymreig.
* Parch Evan Jones (Ieuan Gwynedd) (1820–1854) Bardd, awdur ysgrifau a newyddiadurwr
* Parch Robert Owen (1820-1902) Offeiriad, ac awdur Uchel Eglwysig
* Thomas Jones (Gogrynwr) (1822–1854), Cerddor a meddyg
* John Jones (Idris Fychan) (1825–1887), telynor a llenor, cyfaill i Geiriog
* Y Gwir Barchedig John Pryce (1828-1903) Offeiriad Anglicanaidd ac awdur; deon Bangor.
* Edward Jones (1834–1900)- meddyg ac arweinydd llywodraeth leol
* William Edwards Davies (1851-1927) hanesydd ac eisteddfodwr
* Evan William Evans (1860-1925) cyhoeddwr ac argraffydd
* Peter Price (1864-1940), gweinidog yr Annibynwyr
* Owen John Owen ('John Owen y Fenni'; 1867-1960), argraffydd a chyhoeddwr, arweinydd corawl ac arweinydd eisteddfodol
* Henry Lloyd (ap Hefin) (1870–1946) awdur yr emyn *I bob un sydd ffyddlon*
* Syr Cadwaladr Bryner Jones (1872-1954) athro amaethyddiaeth
* Thomas Peter Ellis (1873 - 1936) barnwr yn yr India awdur *The Story of Two Parishes (Dolgelley and Llanelltyd)*
* Parch O. M. Lloyd (1910–1980) Bardd a gweinidog capel y Tabernacl 1955-1978
* Dilys Elwyn Edwards (1918-2012) cyfansoddwraig
* Ioan Bowen Rees (1929–1999) Prifweithredwr cyntaf Cyngor Sir Gwynedd
* Beryl Williams (1937–2004) actor
* John Elwyn Jones (1921–2008) awdur *Pum Cynnig I Gymro*
* Bethan Gwanas (g. 1962), awdur
* Iwan "Iwcs" Roberts (g. 1967), actor, canwr a thelynegwr
* Martin Phillips Chwaraewr Dartiau

Gefeilldref
-----------

Gefeilliwyd Dolgellau â Gwenrann yn Llydaw (Gwenrann yw'r enw Llydaweg: *Guérande* yw'r enw Ffrangeg).

Oriel
-----

* Pont dros Afon Wnion yn Nolgellau, 1830 gan yr artist Henry G Gastineau, 1791-1876 a'r ysgythrwr Samuel Lacey, 1818-1857Pont dros Afon Wnion yn Nolgellau, 1830 gan yr artist Henry G Gastineau, 1791-1876 a'r ysgythrwr Samuel Lacey, 1818-1857
* 'Dolgelle' 1806 gan William Marshall Craig, bl. 1788-1828'Dolgelle' 1806 gan William Marshall Craig, bl. 1788-1828
* Dynes yn bwydo'r ieir o flaen tŷ fferm mawr yn Nolgellau, 1815 gan Cornelius Varley, 1781-1873 a'r ysgythrwr Francis StevensDynes yn bwydo'r ieir o flaen tŷ fferm mawr yn Nolgellau, 1815 gan Cornelius Varley, 1781-1873 a'r ysgythrwr Francis Stevens
* 'Dolgelley and Cader Idris' tua 1840 gan George Pickering, tua 1794-1857 a'r maenargraffydd George Hawkins, 1819-1852'Dolgelley and Cader Idris' tua 1840 gan George Pickering, tua 1794-1857 a'r maenargraffydd George Hawkins, 1819-1852
* 'Dolgelly, north Wales' 1835?'Dolgelly, north Wales' 1835?
* Odyn y Pandy (Erasmus Walter Ellis tua 1890. Casgliad LlGC)Odyn y Pandy (Erasmus Walter Ellis tua 1890. Casgliad LlGC)
* Odyn y Pandy (William Henry Mander 1880au. Casgliad LlGC)Odyn y Pandy (William Henry Mander 1880au. Casgliad LlGC)
* Dolgelley in 1837 gan William Hughes. (Casgliad LlGC)*Dolgelley in 1837* gan William Hughes. (Casgliad LlGC)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Senedd Cymru
2. ↑  Gwefan Senedd y DU
3. ↑  Evans, C. P. (Chris P.) (2010). *Slave Wales : the Welsh and Atlantic slavery, 1660-1850*. Cardiff: University of Wales Press. ISBN 978-0-7083-2304-5. OCLC 700466934.
4. ↑  Ellis, Thomas Peter *The STORY OF TWO PARISHES DOLGELLEY & LLANELLTYD* The Welsh Outlook Press Newtown 1928 (fersiwn ar lein ) adalwyd 14 Hydref 2013
5. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
6. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
7. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
8. ↑  "JONES, EDWARD (1834-1900), meddyg ac arweinydd llywodraeth leol | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2020-03-19.
9. ↑  OWEN, OWEN JOHN (' John Owen y Fenni '; 1867 - 1960), argraffydd a chyhoeddwr, arweinydd corawl ac arweinydd eisteddfodol. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 12 Medi 2023
10. ↑  JONES, Syr CADWALADR BRYNER (1872 - 1954), gŵr amlwg yn hanes addysg amaethyddol Cymru a gwas sifil o fri. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 12 Medi 2023
11. ↑  ELLIS, THOMAS PETER (1873 - 1936), barnwr I.C.S. (h.y. gwasanaeth gwladol yr India), awdurdod ar gyfreithiau arferiadol y Punjab a chyfreithiau Cymru yn y Canol Oesoedd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 12 Medi 2023

Dolenni allanol
---------------

* Sesiwn Fawr Archifwyd 2017-08-13 yn y Peiriant Wayback.
* Dolgellau.net Archifwyd 2021-01-25 yn y Peiriant Wayback.
* Hanes Dolgellau

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Gwynedd**

**Dinas**  

Bangor
  
**Trefi**  

Abermaw  **·** Y Bala  **·** Bethesda  **·** Blaenau Ffestiniog  **·** Caernarfon  **·** Cricieth  **·** Dolgellau  **·** Harlech  **·** Nefyn  **·** Penrhyndeudraeth  **·** Porthmadog  **·** Pwllheli  **·** Tywyn
  
**Pentrefi**  

Aberangell  **·** Aberdaron  **·** Aberdesach  **·** Aberdyfi  **·** Aber-erch  **·** Abergwyngregyn  **·** Abergynolwyn  **·** Aberllefenni  **·** Abersoch  **·** Afon Wen  **·** Arthog  **·** Beddgelert  **·** Bethania  **·** Bethel  **·** Betws Garmon  **·** Boduan  **·** Y Bont-ddu  **·** Bontnewydd (Arfon)  **·** Bontnewydd (Meirionnydd)  **·** Botwnnog  **·** Brithdir  **·** Bronaber  **·** Bryncir  **·** Bryncroes  **·** Bryn-crug  **·** Brynrefail  **·** Bwlchtocyn  **·** Caeathro  **·** Carmel  **·** Carneddi  **·** Cefnddwysarn  **·** Clynnog Fawr  **·** Corris  **·** Croesor  **·** Crogen  **·** Cwm-y-glo  **·** Chwilog  **·** Deiniolen  **·** Dinas, Llanwnda  **·** Dinas, Llŷn  **·** Dinas Dinlle  **·** Dinas Mawddwy  **·** Dolbenmaen  **·** Dolydd  **·** Dyffryn Ardudwy  **·** Edern  **·** Efailnewydd  **·** Fairbourne  **·** Y Felinheli  **·** Y Ffôr  **·** Y Fron  **·** Fron-goch  **·** Ffestiniog  **·** Ganllwyd  **·** Garndolbenmaen  **·** Garreg  **·** Gellilydan  **·** Glan-y-wern  **·** Glasinfryn  **·** Golan  **·** Groeslon  **·** Llanaber  **·** Llanaelhaearn  **·** Llanarmon  **·** Llanbedr  **·** Llanbedrog  **·** Llanberis  **·** Llandanwg  **·** Llandecwyn  **·** Llandegwning  **·** Llandwrog  **·** Llandygái  **·** Llanddeiniolen  **·** Llandderfel  **·** Llanddwywe  **·** Llanegryn  **·** Llanenddwyn  **·** Llanengan  **·** Llanelltyd  **·** Llanfachreth  **·** Llanfaelrhys  **·** Llanfaglan  **·** Llanfair  **·** Llanfihangel-y-Pennant (Abergynolwyn)  **·** Llanfihangel-y-Pennant (Cwm Pennant)  **·** Llanfihangel-y-traethau  **·** Llanfor  **·** Llanfrothen  **·** Llangelynnin  **·** Llangïan  **·** Llangwnadl  **·** Llwyngwril  **·** Llangybi  **·** Llangywer  **·** Llaniestyn  **·** Llanllechid  **·** Llanllyfni  **·** Llannor  **·** Llanrug  **·** Llanuwchllyn  **·** Llanwnda  **·** Llanymawddwy  **·** Llanystumdwy  **·** Llanycil  **·** Llithfaen  **·** Maentwrog  **·** Mallwyd  **·** Minffordd  **·** Minllyn  **·** Morfa Bychan  **·** Morfa Nefyn  **·** Mynydd Llandygái  **·** Mynytho  **·** Nantlle  **·** Nantmor  **·** Nant Peris  **·** Nasareth  **·** Nebo  **·** Pant Glas  **·** Penmorfa  **·** Pennal  **·** Penrhos  **·** Penrhosgarnedd  **·** Pen-sarn  **·** Pentir  **·** Pentrefelin  **·** Pentre Gwynfryn  **·** Pentreuchaf  **·** Pen-y-groes  **·** Pistyll  **·** Pontllyfni  **·** Portmeirion  **·** Prenteg  **·** Rachub  **·** Y Rhiw  **·** Rhiwlas  **·** Rhos-fawr  **·** Rhosgadfan  **·** Rhoshirwaun  **·** Rhoslan  **·** Rhoslefain  **·** Rhostryfan  **·** Rhos-y-gwaliau  **·** Rhyd  **·** Rhyd-ddu  **·** Rhyduchaf  **·** Rhydyclafdy  **·** Rhydymain  **·** Sarnau  **·** Sarn Mellteyrn  **·** Saron  **·** Sling  **·** Soar  **·** Talsarnau  **·** Tal-y-bont, Abermaw  **·** Tal-y-bont, Bangor  **·** Tal-y-llyn  **·** Tal-y-sarn  **·** Tanygrisiau  **·** Trawsfynydd  **·** Treborth  **·** Trefor  **·** Tre-garth  **·** Tremadog  **·** Tudweiliog  **·** Waunfawr