*Am y cyngor oedd yn llywodraethu Cymru rhwng 1473 a 1689, gweler Cyngor Cymru a'r Gororau.*
Roedd **Cyngor Cymru a Mynwy** (Saesneg: *Council for Wales and Monmouthshire*) yn gorff ymgynghorol gydag aelodau penodedig a gyhoeddwyd ym 1948 ac a sefydlwyd ym 1949 gan Lywodraeth y DU o dan Brif Weinidog Llafur Clement Attlee, i gynghori'r llywodraeth ar faterion o ddiddordeb Cymreig. Fe'i diddymwyd gyda sefydlu swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru a ffurfio'r Swyddfa Gymreig ym 1964/65. Fe'i gelwid yn gyffredinol yn "Gyngor Cymru".

Hanes
-----

Ffurfiwyd y Cyngor yn rhannol mewn ymateb i ddylanwad cynyddol Plaid Cymru yn dilyn yr Ail Ryfel Byd. Roedd rhai gwleidyddion Llafur dylanwadol fel Aneurin Bevan, Morgan Phillips a Clement Attlee ei hun yn erbyn datganoli pwerau i Gymru, neu sefydlu swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru gan y byddai'n annog cenedlaetholdeb Cymreig. Credai Bevan, AS Cymru mwyaf dylanwadol a di-flewyn-ar-dafod ei ddydd, y byddai unrhyw fath o ddatganoli yn tynnu sylw Cymru oddi wrth brif ffrwd wleidyddol gwleidyddiaeth y DU ac yn niweidiol i fuddiannau'r wlad. Fodd bynnag, roedd rhai Aelodau Seneddol meincwyr cefn Cymru fel D. R. Grenfell, W. H. Mainwaring a James Griffiths yn cefnogi sefydlu swydd Ysgrifennydd Gwladol. Fel cyfaddawd, cytunodd y Llywodraeth i sefydlu Cyngor Cymru a Mynwy ond brif swyddogaeth y cyngor oedd i gynghori llywodraeth y DU ar faterion o ddiddordeb Cymreig.

Cyhoeddwyd y cynnig i sefydlu Cyngor Cymru Mynwy yn Nhŷ’r Cyffredin ar 24 Tachwedd 1948. Roedd ei gyfarfod agoriadol ym mis Mai 1949, a’i gyfarfod busnes cyntaf y mis canlynol. Ei gylch gorchwyl oedd:

* cyfarfod o bryd i'w gilydd ac o leiaf bob chwarter i gyfnewid barn a gwybodaeth am ddatblygiad a thueddiadau yn y meysydd economaidd a diwylliannol yng Nghymru a Sir Fynwy; a
* sicrhau bod y llywodraeth yn cael gwybodaeth ddigonol am effaith gweithgareddau'r llywodraeth ar fywyd cyffredinol pobl Cymru a Sir Fynwy.

Cafodd 27 aelod eu penodi i'r cyngor: enwebwyd 12 gan awdurdodau lleol Cymru ac roedd Cyd-bwyllgor Addysg Cymru, Prifysgol Cymru, Cyngor Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Bwrdd Croeso a Gwyliau Cymru, a'r ochrau rheolwyr ac undebau diwydiant ac amaeth Cymru. Y cadeirydd oedd Huw T. Edwards, arweinydd undeb llafur. Cynhaliwyd cyfarfodydd y Cyngor yn breifat, ffynhonnell o ddadlau.

Sefydlodd y cyngor baneli a phwyllgorau amrywiol i ymchwilio i faterion sy'n effeithio ar Gymru, gan gynnwys panel i astudio ac adrodd ar sefyllfa yr Iaith Gymraeg; Panel Gweinyddu Llywodraeth; Panel Diwydiannol; Panel Datblygu Gwledig; Panel Trafnidiaeth; a Phanel Diwydiant Twristiaeth.

Cafodd Huw T Edwards ei adnabod fel Prif Weinidog Answyddogol Cymru.

**Diddymu**

Gyda thwf dylanwad Plaid Cymru yn y 1950au, argymhellodd y Cyngor y dylid creu Swyddfa Gymreig ac Ysgrifennydd Gwladol i Cymru yn gynnar ym 1957 ond nid oeddhwn yn mynd yn ddigon pell i gadeirydd y Cyngor, Huw T. Edwards. Ymddiswyddodd Edwards a phedwar aelod arall o Gyngor Cymru ym 1958 dros yr hyn a ddisgrifiodd Edwards fel "Whitehallism." Yn ddiweddarach y flwyddyn honno ymunodd Edwards â Plaid Cymru. Collodd y Cyngor ddylanwad , ond cadwodd statws ffurfiol tan 1966.

Sefydlodd Swyddfa Gymreig ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn 1964 gan Lywodraeth Llafur Harold Wilson, gyda James Griffiths yn cael ei benodi i'r swydd.

Dolenni allanol
---------------

* Records of the Council for Wales and Monmouthshire yn yr Archifdy Gwladol
* Council for Wales and Monmouthshire Records yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Arddangosfa arlein *Ymgyrchu!*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Davies, John, 1938- (2007). *A history of Wales* (arg. Rev. ed). London: Penguin. ISBN 0-14-028475-3. OCLC 82452313.CS1 maint: multiple names: authors list (link) CS1 maint: extra text (link)
2. 1 2  Archives, The National. "The Discovery Service". *discovery.nationalarchives.gov.uk* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-05-07.
3. ↑  "COUNCIL FOR WALES (MEMBERSHIP) (Hansard, 26 April 1949)". *api.parliament.uk*. Cyrchwyd 2020-05-07.
4. ↑  "Council for Wales and Monmouthshire Records, - National Library of Wales Archives and Manuscripts". *archives.library.wales*. Cyrchwyd 2020-05-07.
5. ↑  "WALES (COUNCIL) (Hansard, 20 January 1949)". *api.parliament.uk*. Cyrchwyd 2020-05-07.
6. ↑  Jenkins, Gwyn. (2007). *Prif weinidog answyddogol Cymru : cofiant Huw T. Edwards*. Talybont, Ceredigion: Y Lolfa. ISBN 978-0-86243-964-4. OCLC 236119437.
7. ↑  Melding, David. (2009). *Will Britain survive beyond 2020?*. Cardiff: Institute of Welsh Affairs. ISBN 978-1-904773-43-6. OCLC 437082253.
8. ↑  "copi archif". *www.webarchive.org.uk*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-09-14. Cyrchwyd 2020-05-07.CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link)