Prifddinas y Deyrnas Unedig a phrifddinas Lloegr yw **Llundain** (Saesneg: *London*). Saif y ddinas ar lan afon Tafwys yn ne-ddwyrain Lloegr, gyda phoblogaeth o tua 8,908,081 (2018). Ceir 130 o filltiroedd rhwng Llundain a Chaerdydd.

Mae'r ddinas wedi bodoli ymhell cyn dyfodiad y Saeson i Loegr: ceir olion Celtaidd a Rhufeinig, ac mae'n debyg bod yr enwau modern arni, drwy'r enw Lladin '*Londinium*, o darddiad Celtaidd. Yn ôl Sieffre o Fynwy yn ei *Historia Regum Britanniae* (12fed ganrif) a'r chwedl Gymraeg *Cyfranc Lludd a Llefelys*, Lludd fab Beli a roddodd ei enw i'r ddinas drwy'r enw "Caer Ludd".

Mae pencadlys a phrif faes rygbi Lloegr yn Twickenham, ardal faestrefol yn ne-orllewin y ddinas. Mae'r ddinas hefyd yn gartref i sawl tîm pêl-droed. Lleolir stadiwm genedlaethol newydd Lloegr yn Wembley ers 2007; fe'i codwyd ar gost o £800,000,000.

Hanes Llundain
--------------

Mae tarddiad yr enw Llundain yn dal i fod yn ddirgelwch. Sieffre o Fynwy oedd yn gyfrifol am darddiad yr enw cynnar gan iddo ysgrifennu hanes y brenin Celtaidd Lludd fab Beli, a gymerodd drosodd y ddinas a'i galw'n Kaerlud. Newidiodd yr enw yma dros amser i *Kaerludien* ac yna *London*. Mae yna ddamcaniaethau eraill dros darddiad y gair, rhai yn dod o'r Frythoneg ac un honiad heb fawr o goel arno yn deillio nôl i'r Eingl-sacsonaidd. Mae tystiolaeth fod aneddiadau Brythonig gwasgaredig yn yr ardal yn deillio nôl cyn y Rhufeiniaid, ond sefydlwyd yr anheddiad sylweddol cyntaf gan y Rhufeiniaid a'i alw'n *Londinium*, yn dilyn concwest y Rhufeiniaid yng ngwledydd Prydain. Goroesodd y *Londinium* yma am 17 mlynedd yn unig oherwydd yn y flwyddyn 61 O. C. ymosododd *Llwyth yr Iceniaid* ar Lundain o dan arweiniad Brenhines Buddug (Boundica). Roedd hon yn fuddugoliaeth ysgubol a llosgwyd Llundain (a oedd eisoes yn datblygu'n brifddinas *de facto* y dalaith) i'r llawr. Mae'r lludw yn dal i gael ei gloddio oddi yno ddwy fil o flynyddoedd yn ddiweddarach.. Ailadeiladwyd Llundain ar ôl yr ymosodiad, a daeth yn brif ddinas ar ôl Colchester. Roedd gan y Llundain Rhufeinig boblogaeth o tua 60,000 erbyn yr amser yma.

Yn 450 O.C. roedd Llundain yn parhau i fod yn nwylo'r Brythoniaid.

Erbyn y 600au, cododd yr Eingl-sacsonaidd adeiladau newydd a galw'r dref yn Lundenwic a oedd tua 1000 troedfedd i fyny’r afon o’r hen ddinas Rufeinig; bellach a elwir yn Covent Garden. Mae'n debygol y byddai harbwr wedi bod ar aber afon Fleet bryd hynny ar gyfer pysgota a masnachu. Tyfodd y masnachu hyd oni chafodd yr ardal ei goresgyn gan Y Llychlynwyr. Bu'n rhaid i’r ddinas ailsefydlu ei hun yn yr hen safle, sef safle Llundain Rufeinig lle'r oedd yna furiau i'w hamddiffyn. Parhaodd yr ymosodiadau gan y Llychlynwyr yn ne-ddwyrain Lloegr tan 886 pan ail-gipiodd Alfred Fawr y ddinas a chreu heddwch efo’r arweinydd Daneg, Guthrum. Daeth y ddinas Sacsonaidd, wreiddiol sef ‘’Lundenwic’’ yn ‘’Ealdwic’’ (Hen Ddinas), enw a oroesodd tan heddiw fel ‘’Aldwych’’ sydd yn Ninas San Steffan.

Map o Lundain yn 1300
Mewn dial, ymosododd byddin y Saeson gan ddymchwel "Pont Llundain". Roedd y Saeson yn ôl, ac yn rheoli mewn safle pwerus. Daeth Canute Fawr i rym yn 1016, arweiniodd y ddinas tan ei farwolaeth yn 1035. Pan fu farw, dychwelodd arweiniad y dalaith i'r Sacsoniaid. Erbyn hyn, roedd Llundain yn un o ddinasoedd mwyaf (a mwyaf ffyniannus) Lloegr er bod pencadlys y llywodraeth yn Winchester. Yn dilyn buddugoliaeth Brwydr Hastings yn 1066, coronwyd Gwilym y Gorchfygwr ac yna Dug Normandi fel Brenin Lloegr mewn abaty newydd yn San Steffan ar ddydd Nadolig 1066. Rhoddodd Gwilym (William) freintiau i’r dinasyddion, ac ar yr un pryd adeiladwyd Tŵr Llundain i gadw trefn ar ei dinasyddion.

Dechreuwyd adeiladu Palas San Steffan yn 1097 yn agos i’r abaty o’r un enw. Mae San Steffan wedi bod yn ardal lywodraethol o’r cyfnod hwnnw hyd heddiw. Tyfodd Llundain mewn cyfoeth a phoblogaeth yn ystod yr Oesoedd Canol. Yn 1100 roedd poblogaeth Llundain tua 18,000; erbyn 1300 tyfodd i bron 100,000. Gwaharddodd Brenin Edward Iddewon o'r ddinas a lleihaodd y boblogaeth.

Tân Mawr Llundain
Daeth trychineb y Pla du yn y 14g. Collodd Llundain traean o’i phoblogaeth. Roedd yn weddol dawel yn ystod y canol oesoedd, oni bai am rhai rhyfeloedd cartref megis Rhyfeloedd y Rhosynnau. Ar ôl trechu'r Armada Sbaeneg yn 1588, cafwyd sefydlogrwydd llywodraethol a gwelwyd twf yn y ddinas. Yn 1603 daeth Iago, brenin Lloegr (I) a'r Alban (VI) yn frenin Lloegr. Roedd ei ddeddfau gwrth-Gatholig yn amhoblogaidd iawn, ac felly cafwyd ymgais i'w lofruddio; adnabyddir hyn fel Cynllwyn y Powdr Gwn ar 5 Tachwedd 1605.

Achosodd y Pla Mawr nifer o broblemau yn Llundain yn gynnar yn yr 17g. Lladdwyd rhwng 70,000 a 100,000 yn y pla rhwng 1665-66. Daeth y pla i ben fwy na thebyg oherwydd i’r dân mawr Llundain, ei glirio yn 1666. Cynnwyd y tân yn y ddinas wreiddiol ac ymledodd drwy’r adeiladau pren a'r toeau gwellt. Cymerodd yr ailadeiladu 10 mlynedd i'w hailadeiladu.

Yn dilyn twf mawr Llundain yn y 18g, fe gafodd yr anrhydedd o'i galw'r ddinas fwyaf yn y byd o 1831 i 1925. Arweiniodd y cynnydd mewn cludiant at adeiladu’r system danddaearol cyflyma'r byd.

Lladdwyd dros 30,000 o bobl yn ystod Y Blitz gan ddinistrio nifer fawr o adeiladau ar draws Llundain.

Daearyddiaeth
-------------

### Ardaloedd

 *Prif erthygl: Bwrdeistref Llundain*
Awdurdodau lleol o fewn Llundain Fwyaf yw **Bwrdeistrefi Llundain** (Saesneg: *London Boroughs*). Ceir 32 o Fwrdeistrefi Llundain ynghyd â Dinas Llundain, nad yw'n cael ei hystyried yn fwrdeistref.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. Dinas Llundain†
2. Dinas Westminster
3. Kensington a Chelsea\*
4. Hammersmith a Fulham
5. Wandsworth
6. Lambeth
7. Southwark
8. Tower Hamlets
9. Hackney
10. Islington
11. Camden
12. Brent
13. Ealing
14. Hounslow
15. Richmond upon Thames
16. Kingston upon Thames\*
17. Merton
 | 

|  |
| --- |
|  |
|  |  |

 | 18. Sutton
19. Croydon
20. Bromley
21. Lewisham
22. Greenwich\*
23. Bexley
24. Havering
25. Barking a Dagenham
26. Redbridge
27. Newham
28. Waltham Forest
29. Haringey
30. Enfield
31. Barnet
32. Harrow
33. Hillingdon
 |
| † dim yn fwrdeistref am ei fod wed'i lywodraethu gan Gorfforaeth Dinas Llundain\* Bwrdeistref Frenhinol |

### Poblogaeth

  

Hanes poblogaeth Llundain (data o Wicidata)

### Hinsawdd

Hinsawdd LlundainHinsawdd Llundain

Cysylltiadau Cymreig
--------------------

 *Prif erthygl: Cymry Llundain*
Yn anad un ddinas arall yn Lloegr mae gan Lundain gysylltiadau hir â Chymru. Mae Cymry Llundain wedi cael eu disgrifio fel "yr hynaf a'r fwyaf o'r holl gymunedau o alltudion o Gymru". O'r Oesoedd Canol Diweddar ymlaen, ceir cofnodion am Gymry yn ymweld â Llundain – ac weithiau'n aros yno – fel milwyr hur, masnachwyr, ac ati. Erbyn canol y 18g roedd cymuned bur sylweddol o Gymry alltud yn byw yno, naill ai dros dro neu'n barhaol. Am fod Cymru yn amddifad o brifddinas a chanolfannau trefol mawr, daeth Llundain yn ganolbwynt i lenorion a hynafiaethwyr hefyd a sefydlwyd sawl cymdeithas ddiwylliannol wladgarol yno, gan gynnwys y Gwyneddigion a'r Cymmrodorion. Sefydlwyd Ysgol Gymraeg Llundain a fu'n gartref dros dro i gasgliad pwysig o lawysgrifau Cymraeg.

Daeth newid pwysig yn y 1950au a'r 1960au gyda chyhoeddi Caerdydd yn brifddinas Cymru a'r cynnydd mewn gwaith gweinyddol a ddaeth yn sgil hynny, a lleihaodd nifer y Cymry a aethai i Lundain er mwyn eu gyrfa broffesiynol. Amcangyfrifir gan rai bod tua 100,000 o bobl a aned yng Nghymru (heb sôn am bobl o dras Gymreig) yn byw yn Llundain heddiw, ond erbyn hyn mae rhwymau cymdeithas wedi llacio a bychan iawn mewn cymhariaeth â'r hen ddyddiau mae cymdeithas Gymraeg/Gymreig y ddinas erbyn heddiw.

Oriel luniau
------------

Golygfa panorama o Lundain fodern, gwelir o Eglwys Gadeiriol Sant PaulGolygfa panorama o Lundain fodern, gwelir o Eglwys Gadeiriol Sant Paul

Golygfa o Greenwich Park, efo Queen's House a hefyd y National Maritime Museum yn y blaendirGolygfa o Greenwich Park, efo Queen's House a hefyd y National Maritime Museum yn y blaendir

Eisteddfod Genedlaethol
-----------------------

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Llundain ym 1887 a 1909:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1887
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1909

Trafnidiaeth
------------

Mae gan Lundain y system trenau dan-ddaear hynaf yn y byd, y London Underground a adnabyddir fel yr "*Underground*" neu'r "*Tube*".

Adeiladau a chofadeiladau
-------------------------

* Yr Arsyllfa Frenhinol, Greenwich
* Palas Buckingham
* Parc Iago Sant
* Porthfa Canary
* San Steffan
* Bryn y Briallu
* Sgwâr Trafalgar
* Uwcheglwys San Bened
* 30 St Mary Axe

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Estimates of the population for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland".
2. ↑  Gweler: Ifor Williams (gol.), Cyfranc Lludd a Llefelys (Bangor 1910; arg. newydd 1922)
3. ↑  Gwefan Saesneg 'Answers.com'
4. ↑  Hanes Cymru gan John Davies, Gwasg Penguin, 1990, tudalen 29
5. ↑  Hanes Cymru gan John Davies, Gwasg Penguin, 1990, tudalen 56

Dolenni allanol
---------------

* Ysgol Gymraeg Llundain Archifwyd 2008-10-06 yn y Peiriant Wayback.
* Cludiant cyhoeddus (Saesneg)

Gweler hefyd
------------

Chwiliwch am ***Llundain***  
yn Wiciadur.

* Canolfan Cymry Llundain
* Llundeinwyr
* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goDinasoedd y DU |
| --- |
|  |
| Baner Yr Alban Yr Alban | 
* Aberdeen
* ★ Caeredin
* Dundee
* Dunfermline
* Glasgow
* Inverness
* Perth
* Stirling

 |
|  |
| Baner Cernyw Cernyw | 
* ★ Truro

 |
|  |
| Baner Cymru Cymru | 
* Abertawe
* Bangor
* ★ Caerdydd
* Casnewydd
* Llanelwy
* Tyddewi
* Wrecsam

 |
|  |
| Baner Gogledd Iwerddon Gogledd Iwerddon | 
* Armagh
* ★ Belffast
* Bangor
* Derry
* Lisburn
* Newry

 |
|  |
| Baner Lloegr Lloegr | 
* Birmingham
* Bradford
* Brighton a Hove
* Bryste
* Caer
* Caerfaddon
* Caergaint
* Caergrawnt
* Caerhirfryn
* Caerliwelydd
* Caerloyw
* Caerlwytgoed
* Caerlŷr
* Caersallog
* Caerwrangon
* Caerwynt
* Caerwysg
* Colchester
* Coventry
* Chelmsford
* Chichester
* Derby
* Doncaster
* Durham
* Efrog
* Ely
* Henffordd
* Kingston upon Hull
* Leeds
* Lerpwl
* Lincoln
* ★ Llundain
	+ Dinas Llundain
	+ Dinas Westminster
* Manceinion
* Milton Keynes
* Newcastle upon Tyne
* Norwich
* Nottingham
* Peterborough
* Plymouth
* Portsmouth
* Preston
* Ripon
* Rhydychen
* St Albans
* Salford
* Sheffield
* Southampton
* Stoke-on-Trent
* Sunderland
* Wakefield
* Wells
* Wolverhampton

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goPrifddinasoedd Ewrop |
| --- |
|  |
| Gorllewin | 
* Baner Galisia *A Coruña* a *Santiago de Compostela*
* Baner Yr Iseldiroedd Amsterdam
* Baner Andorra Andorra la Vella
* Baner Catalwnia *Barcelona*
* *Belffast*
* Baner Yr Almaen Berlin
* Baner Yr Undeb Ewropeaidd Baner Gwlad Belg Brwsel
* Baner Cymru *Caerdydd*
* Baner Yr Alban *Caeredin*
* Baner Ynys Manaw *Douglas*
* Baner Gweriniaeth Iwerddon Dulyn
* Baner Y Deyrnas Unedig Baner Lloegr Llundain
* Baner Ffrainc Paris
* Baner Llydaw *Roazhon*
* *Saint Anne*
* Baner Jersey *Saint Helier*
* Baner Guernsey *St Peter Port*
* Baner Cernyw *Truro*
* Baner Gwlad y Basg *Vitoria-Gasteiz*

 |
|  |
| Gogledd | 
* Baner Denmarc Copenhagen
* Baner Y Ffindir Helsinki
* *Longyearbyen*
* *Mariehamn*
* *Olonkinbyen*
* Baner Norwy Oslo
* Baner Gwlad yr Iâ Reykjavík
* Baner Latfia Riga
* Baner Sweden Stockholm
* Baner Estonia Tallinn
* *Tórshavn*
* Baner Lithwania Vilnius

 |
|  |
| Canolbarth | 
* Baner Y Swistir Bern
* Baner Slofacia Bratislava
* Baner Hwngari Budapest
* Baner Lwcsembwrg Dinas Lwcsembwrg
* Baner Y Weriniaeth Tsiec Prag
* Baner Liechtenstein Vaduz
* Baner Awstria Fienna
* Baner Gwlad Pwyl Warsaw

 |
|  |
| De | 
* Baner Gwlad Groeg Athen
* Baner Serbia Beograd
* Baner Rwmania Bwcarést
* Baner San Marino Dinas San Marino
* Baner Dinas y Fatican Dinas y Fatican
* Baner Gibraltar *Gibraltar*
* *Gogledd Nicosia*
* Baner Portiwgal Lisbon
* Baner Slofenia Ljubljana
* Baner Sbaen Madrid
* Baner Monaco Monaco
* Baner Cyprus Nicosia
* Baner Montenegro Podgorica
* Baner Kosovo *Prishtina*
* Baner Yr Eidal Rhufain
* Baner Bosnia a Hercegovina Sarajevo
* Baner Gogledd Macedonia Skopje
* Baner Bwlgaria Sofia
* Baner Albania Tirana
* Baner Malta Valletta
* Baner Croatia Zagreb

 |
|  |
| Dwyrain | 
* Baner Aserbaijan Baku
* Baner Moldofa Chişinău
* Baner Wcráin Kyiv
* Baner Belarws Minsk
* Baner Rwsia Moscfa
* Baner Nodyn:Alias gwlad Nagorno-Karabakh *Stepanakert*
* *Sukhumi*
* Baner Georgia Tbilisi
* *Tiraspol*
* Baner De Ossetia *Tskhinvali*
* Baner Armenia Yerevan

 |

 |