recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Tibeteg**, iaith frodorol Tibet, yn iaith sy'n perthyn i'r gangen Dibeto-Bwrmaidd o'r teulu ieithyddol Sino-Tibetaidd. Ceir nifer o dafodieithoedd rhanbarthol yn Tibet ei hun: "Pob rhanbarth ei thafodiaith; / Pob lama ei ddysgeidiaeth!" (hen ddihareb Dibeteg). Yn ogystal mae'r rhan fwyaf o'r bobl yn deall Tibeteg safonol, sydd wedi datblygu o dafodiaith Lhasa dan ddylanwad yr iaith lenyddol glasurol.

Y Dibeteg y tu allan i Dibet
----------------------------

Tudalen o lyfr Tibeteg traddodiadol
Mae Ladaceg, a sieredir yn Ladakh a Zanskar, gogledd-orllewin India, yn dafodiaith Dibeteg debycach i Dibeteg Ganoloesol nag i Dibeteg Ddiweddar. Yn India hefyd sieredir tafodieithoedd Tibeteg mewn rhai ardaloedd yng ngogledd Lahul a Spiti, Himachal Pradesh. Mae ychydig o siaradwyr Tibeteg yn byw yng nghymoedd anghysbell gogledd Nepal hefyd, yn arbennig yn nyffryn Mustang, a fu ar un adeg yn frenhiniaeth lled-annibynnol. Yng ngogledd a chanolbarth Sikkim mae rhai pobl yn siarad y dafodiaith Dibeteg Bhotiaeg ac mae Tibeteg lenyddol yn gyfarwydd hefyd. Yn Bhwtan mae'r iaith genedlaethol Dzongkha, sy'n perthyn yn agos i'r Dibeteg, yn iaith swyddogol; mae'r iaith lafar yn eithaf tebyg i'r Dibeteg ei hun ac mae'r sgript Dibeteg arferol yn cael ei defnyddio i'w sgwennu. Gellid nodi yn ogystal fod sawl tref ac ardal yn India yn gartref i ffoaduriaid o Dibet; y canolfannau pwysicaf yw Dharamsala (Himachal Pradesh) a Darjeeling (Gorllewin Bengal).

Gwyddor a Gramadeg Tibeteg Ddiweddar
------------------------------------

Y Cytseiniau Tibeteg
Y Llafariaid Tibeteg
Ceir 30 cytsain a 4 llafariad yn yr iaith ysgrifenedig heddiw, ynghyd ag un llafariad ymhlyg nas ysgrifennir. Yn yr iaith lafar ceir 35 cytsain a naw llafariad ac mae ynganiad safonol Tibeteg ysgrifenedig yn galw am ddefnyddio pob un ohonynt. Nid yw Tibeteg Ddiwedar yn iaith ffonetig; mae'r ynganiad yn dibynnu ar gyfuniad llythrennau gair. Y rheswm am hynny yw bod Tibeteg wedi tyfu'n iaith donaidd yng nghanolbarth Tibet, ond cedwir sillafiad gwreiddiol geiriau a yngenid fesul sillaf ar un adeg (mae rhai tafodieithoedd yn dal i wneud hynny, e.e. Ladaceg).

Rhai Geiriau ac Ymadroddion
---------------------------

* **Tashi Delek** *Croeso*
* **sem-tjen** *anifail*
* **pe-tja** *llyfr*
* **da-wa** *mis*
* **gom-ba** *mynachlog*
* **nyom-pa** *gwallgof*
* **tja** *te*

Llyfryddiaeth
-------------

* C. A. Bell, *English-Tibetan Colloquial Dictionary* (1905; adargraffiad, Calcutta, 1986)
* Sarat Chandra Das, *A Tibetan English Dictionary* (1902; arg. newydd, Delhi, 1995). ISBN 81-208-0887-8
* Melvyn C. Goldstein, *Essentials of Modern Literary Tibetan* (arg. newydd, Delhi, 1993). ISBN 81-215-0581-X
* Lhamo Pemba (gol.), *Tibetan Proverbs* (Dharamsala, 1996). ISBN 81-86470-01-8

WikipediaWikipedia
 ***Argraffiad Tibeteg*** Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd
*Tringa ochropus*
Mae'r **Pibydd Gwyrdd** (***Tringa ochropus***) yn aelod o deulu'r rhydyddion.

Mae'r Pibydd Coesgoch yn nythu ar draws gogledd Ewrop a gogledd Asia. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de a'r gorllewin ac yn gaeafu o gwmpas Môr y Canoldir, de Asia ac Affrica.

Nid yw'r Pibydd Gwyrdd yn hel at ei gilydd yn heidiau y tu allan i'r tymor nythu fel llawer o rydyddion, ac fel rheol dim ond nifer bach, hyd at 6 neu 7, sydd i'w gweld gyda'i gilydd. Mae'n well ganddo ddŵr croyw na glannau'r môr, ac mae'n aml i'w weld ar llan llyn neu bwll llai, neu hyd yn oed mewn ffôs. 

Mae ganddo gefn gwyrdd tywyll, sy'n edrych bron yn ddu fel rheol, pen a bron llwydddu a bol gwyn. Mae smotiau gwyn ar y cefn, ac mae llinell wen fer uwchben y llygad, ond heb ymestyn tu draw iddi. Pan mae'n hedfan gellir gweld y darn mawr gwyn uwchben y gynffon.

Mae'r Pibydd Gwyrdd yn dodwy eu wyau mewn hen nythod wedi eu hadeiladu gan adar eraill, er enghraifft y Socan Eira. Dodwyir 3 neu 4 wy. Eu prif fwyd yw unrhyw greaduriad bychain sy'n byw ar y mwd o gwmpas y glannau.

Nid yw'r Pibydd Gwyrdd yn nythu yng Nghymru, ond mae'n weddol gyffredin wrth iddo fudo tua'r de ar ôl nythu, yn enwedig tua diwedd Gorffennaf a thrwy Awst. Mae nifer fychan yn treulio'r gaeaf yma.
**Bilad al-Sham** (hefyd *bilad-ush-shem*, *bilad-ash-cham*, etc.) (Arabeg: بلاد الشام ) yw'r enw Arabeg traddodiadol ar ardal y Lefant (yn ei hystyr ehangaf) neu Syria Fawr, sy'n cynnwys y gwledydd modern Syria, Gwlad Iorddonen, Libanus, Israel, a'r tiriogaethau Palesteinaidd (weithiau heb gynnwys ardal Al-Jazira yng ngogledd-ddwyrain Syria heddiw). Ystyr y term yw "gwlad y llaw chwith", gan fod rhywun yn yr Hejaz a wynebai'r dwyrain yn ystyried y gogledd fel y chwith (yn yr un modd mae Iemen yn golygu "gwlad y llaw dde"). Yn ogystal mae dinas Damascus (Arabeg: *al-Sham* الشام ) yn dominyddu'r ardal mewn hanes fel canolfan diwyllianol, gwleidyddol a masnachol.

Nid yw'r term 'Bilad al-Sham' yn cyfateb yn union i "Syria Fawr" neu'r "Lefant", am fod Syria Fawr yn gallu cyfeirio at ardal fwy cyfyng, tra bod y Lefant yn ei dro yn gallu cyfeirio at ardal ehangach. Defnyddir yr enw gan haneswyr yn bennaf erbyn heddiw. Am lawer o hanes y Dwyrain Canol, rhannai Bilad al-Sham ddiwylliant ac economi integreiddiedig a'i chanolfan yn Damascus. Daeth yr undod hwnnw i ben yn y cyfnod trefedigaethol ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf pan ffurfiwyd y gwladwriaethau modern yn yr ardal.

Mae'r ansoddair Arabeg *shami* ( شامي ) yn golygu brodor o'r ardal hon. Nid oes unrhyw gysylltiad etymolegol â'r enw personol Beiblaidd Shem (mab Noah) nac â'r gair Arabeg am yr Haul *shams* chwaith.

Cyfeiriadau
-----------

* "Al-Sham" yn, *Encyclopedia of Islam*, gol. C. E. Bosworth, cyf. 9, t. 261 (1997)

Gweler hefyd
------------

* Mashriq
* Lefant
* Syria Fawr
* Jund al-Sham
|  |  |
| --- | --- |
|  Rhybudd!  | **Mae angen cywiro iaith yr erthygl hon.**   Beth am fynd ati i'w chywiro?
Dyma restr o erthyglau i'w cywiro: Tudalennau â phroblemau ieithyddol. |


Mae **Twfa** (/ˈtuːvə/; Rwsieg: Тува́) neu Tyfa (Twfeg: Тыва), yn swyddogol Gweriniaeth Twfa (Rwseg: Респу́блика Тыва́) (Twfeg: Тыва Республика), yn weriniaeth ffederal yn Rwsia.

Twfeg yw iaith brodorol y mwyafrif, gyda lleiafrif Rwseg eu hiaith; mae'r ddwy yn ieithoedd swyddogol a ddefnyddir yn y Weriniaeth.

Prifddinas Twfa yw Kyzyl, gyda phoblogaeth o 109,918 yn 2020.

Hanes
-----

Roedd y rhanbarth yn rhan o'r amryw o'r khaniau Twrcaidd tan 1207, pan gafodd ei atodi gan yr Ymerodraeth y Mongol.

Yn y 18g, ymgorfforwyd y rhanbarth i'r Ymerodraeth Manchu. Newidiwyd enw'r rhanbarth i Tannu Uriankhai (wedi'i gyfieithu i'r Tsieinëeg: 唐努 乌梁海; pinyin: tángnǔ wūliánghǎi).

Ym 1911, ar ddiwedd cyfnod yr Ymerodraeth Manchu gyda chwyldro Xinhai, daeth y rhanbarth yn rhan o Ymerodraeth Rwsia o dan yr enw Krai ouriankhaï (Rwsieg: Урянхайский край).

Yn dilyn y chwyldro comiwnyddol yn Ymerodraeth Rwsia, yn 1917, cafodd y rhanbarth ei meiddiannu rhwng Gorffennaf 1918 a Gorffennaf 1919 gan fyddinoedd yr Ymerodraeth o dan reolaeth yr arweinydd milwrol Alexander Kolchak.

Yn 1921, cyhoeddodd y Twfiaid, un o bobl Twrcig o ddiwylliant Mongolia o'r Altai eu hunain yn annibynnol trwy greu Gweriniaeth Pobl Tanw-Twfa.

Ym 1944, ymunodd Tanw-Twfa â'r Undeb Sofietaidd fel oblast ymreolaethol Twfa, yna, ym 1961, daeth yn weriniaeth ymreolaethol yng Ngweriniaeth Sosialaidd Ffederal Sofietaidd Rwsia, dan yr enw Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Ymreolaethol Tuva.

Ar ddiwedd y Rhyfel Oer, enillodd Tuva fwy o ymreolaeth ac felly ym 1990, datganodd y wlad ei sofraniaeth, wrth fod yn rhan o Ffederasiwn Rwsia.

Daearyddiaeth
-------------

Mae Twfa wedi'i leoli yn ne Rwsia ar ffin ogledd-orllewinol Mongolia ac mae mynyddoedd gorllewinol Sayan yn y gogledd a Tanw-ola yn y de a'r Altai yn y gorllewin.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "ВПН-2010". *rosstat.gov.ru*. Cyrchwyd 2020-12-23.
2. ↑  "Wayback Machine" (PDF). *web.archive.org*. 2015-05-18. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-05-18. Cyrchwyd 2020-12-23.CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link)
3. ↑  "Tyva | republic, Russia". *Encyclopedia Britannica* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-12-23.
Cyfadeilad amgylcheddol ar thema natur a datblygu cynaliadwy yw **Prosiect Eden** (Saesneg: *The Eden Project*; Cernyweg: *Edenva*). Fe'i lleolir y tu mewn cyn-weithfeydd caolin, ychydig i'r gorllewin o bentrefan Bodelva ger tref St Blazey.

Cafodd y dyn busnes Tim Smit syniad y prosiect, a gynlluniwyd gan y pensaer Nicholas Grimshaw. Parhaodd y gwaith adeiladu ddwy flynedd a hanner. 
Agorwyd y ganolfan, sy'n denu llawer o ymwelwyr i'r ardal, ym mis Mai 2000.

Mae gan y safle ddau strwythur enfawr sy'n cynnwys cromenni geodesig cyfagos sy'n gartref i filoedd o rywogaethau planhigion. 
Mae pob strwythur yn efelychu bïom naturiol: mae'r mwyaf o'r ddwy fïom yn efelychu amgylchedd coedwig law, a'r ail, amgylchedd hinsawdd y Canoldir.
Y tu allan mae gardd fotaneg fawr ac amrywiol.
Mae'r biomau a'r gerddi gyda'i gilydd yn llenwi tua 13 hectr (32 erw).

Y cromenni geodesig sy'n gartref i'r biomau

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Yn ôl ystadegau swyddogol, roedd 1,006,928 o ymwelwyr i Brosiect Eden yn ystod 2018: "Latest Visitor Figures", Association of Leading Visitor Attractions; adalwyd 20 Mai 2019.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol
Castell mwnt a beili a godwyd gan Owain Gwynedd i amddiffyn gororau Gwynedd Is Conwy yw **Tomen y Rhodwydd**. Saif mewn ardal o gaeau a bryniau isel i'r de o Landegla yn Iâl (de-ddwyrain Sir Ddinbych heddiw).

Hwn, mae'n ymddangos, oedd y 'Castell yn Iâl' a godwyd gan Owain Gwynedd yn 1149, yn ôl *Brut y Tywysogion*, pan gipiodd gantref Iâl oddi ar frenhinoedd Powys. Safodd y castell cyntaf hwnnw hyd 1157 pan gafodd ei losgi'n ulw gan Iorwerth Goch ap Maredudd (Iorwerth Goch) o Bowys yn sgîl cyrch gan Harri II o Loegr ar Wynedd. Ceir cofnod arall mewn dogfen Seisnig o 1212 sy'n cyfeirio at drwsio 'castell Iâl', ond mae'n debyg mai castell arall yn yr un ardal a olygir, sef Tomen y Faerdre, 3 milltir i lawr y dyffryn ger Llanarmon-yn-Iâl.

Awyrlun o'r enghraifft orau o gastell mwnt a beili drwy Gymru: Castell y Rhodwydd
Mae'r castell yn sefyll ar dir preifat ond gellir ei weld o'r ffordd A525 rhwng Wrecsam a Rhiwabon, tua milltir a hanner i'r de-orllewin o Landegla.

Llyfryddiaeth
-------------

* Richard Avent, *Cestyll Tywysogion Cymru* (Caerdydd, 1983)
* Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Gwynedd |
| --- |
| 
* Abergwyngregyn
* Castell Caergwrle
* Castell Carndochan
* Castell Carn Fadryn
* Castell Prysor
* Castell y Bere
* Castell Cricieth
* Castell Cynfael
* Castell Degannwy
* Castell Dinas Brân
* Castell Dinbych
* Castell Deudraeth
* Dinas Emrys
* Castell Dolbadarn
* Castell Dolforwyn
* Castell Dolwyddelan
* Castell Ewlo
* Tomen y Rhodwydd

 |  |
Ffilm ar gerddoriaeth gan y cyfarwyddwr Kurt Nachmann yw ***Täusche Dich Nicht Mit Mir*** a gyhoeddwyd yn 1963. Fe'i cynhyrchwyd yn Awstria. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Johannes Fehring. 

 Mae'r ffilm *Täusche Dich Nicht Mit Mir* yn 91 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1963. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *From Russia with Love* sef yr ail ffilm yn y gyfres James Bond. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Hanns Matula oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Hermine Diethelm sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Kurt Nachmann ar 13 Mai 1915 yn Fienna a bu farw yn yr un ardal ar 16 Gorffennaf 1981. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1946 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Kurt Nachmann nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Giovanni Paolucci yw ***Preludio D'amore*** a gyhoeddwyd yn 1946. Fe'i cynhyrchwyd gan Albatrosiaid yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Giovanni Paolucci a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Valentino Bucchi. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Vittorio Gassman, Claudio Gora, Marina Berti, Leopoldo Trieste, Massimo Girotti, Silverio Blasi, Lauro Gazzolo, Maria Michi a Vira Silenti. Mae'r ffilm *Preludio D'amore* yn 95 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1946. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Yearling* ffilm am fachgen yn ei lasoed yn mabwysiadu ewig, gan Clarence Brown. 
Piero Portalupi oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Giovanni Paolucci ar 24 Mehefin 1912 yn Pallanza a bu farw yn Rhufain ar 28 Medi 2005.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Giovanni Paolucci nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 13 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 13 Mai 2016.
Ffilm ddrama a chomedi gan y cyfarwyddwr Florian Dietrich yw ***Toubab*** a gyhoeddwyd yn 2020. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Toubab*** ac fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen. Lleolwyd y stori yn Senegal a Frankfurt am Main. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Michael Maertens, Burak Yiğit, Nina Gummich, Gerdy Zint, Valerie Koch, Thelma Buabeng, Julius Nitschkoff, Uwe Preuss, Tamer Arslan, Ibrahima Sanogo, Paul Wollin, Seyneb Saleh, Mehmet Ateşçi a Farba Dieng. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2020. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Run*. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Florian Dietrich nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   (yn de) *Toubab*, Director: Florian Dietrich, 2020, Wikidata Q100984113
2. ↑  Prif bwnc y ffilm:  (yn de) *Toubab*, Director: Florian Dietrich, 2020, Wikidata Q100984113  (yn de) *Toubab*, Director: Florian Dietrich, 2020, Wikidata Q100984113
3. ↑  Iaith wreiddiol:  (yn de) *Toubab*, Director: Florian Dietrich, 2020, Wikidata Q100984113
Ffoledd neo-Gothig ar ben bryn ger pentref Llanarthne, Sir Gaerfyrddin, yw **Tŵr Paxton** (weithiau **Cofeb Nelson**). Mae'n adeilad rhestredig Gradd II\* dan ofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Mae'r safle'n rhoi golygfa o Ardd Fotaneg Genedlaethol Cymru a Dyffryn Tywi.

Adeiladwyd y tŵr yn fuan ar ôl 1805 gan Syr William Paxton (1844–1824) fel cofeb i'r arwr cenedlaethol Horatio Nelson (1758–1805). Y pensaer oedd Samuel Pepys Cockerell (1753–1827). Mae'r llawrgynllun yn drionglog gyda thwr crwn ym mhob cornel. Y bwriad oedd defnyddio'r llawr cyntaf fel neuadd wledda. Ar ben y prif strwythur trionglog â thri llawr saif tyred chweonglog; roedd y tyred hwn gynt yn wylfa, er bod ei ffenestri bellach wedi'u blocio gan feini. Yn wreiddiol roedd placiau ag arysgrifau yn Gymraeg, Lladin a Saesneg ar y tri wyneb, ond mae'r rhain bellach wedi diflannu.

Dolenni allanol
---------------

* "Cofnod Safle: Nelson's Tower"; Coflein
* (Saesneg) "Feel on top of the world at Paxton’s Tower"; National Trust
* (Saesneg) "The Nelson Monument", British Listed Buildings

Golygfa o Ddyffryn Tywi o Tŵr Paxton
Roedd **Syr Thomas Jones** (1554 -1604) Yn fonheddwr Cymreig a wasanaethodd Aelod Seneddol ac Uchel Siryf.

Teulu ac addysg
---------------

Ganwyd Jones rhwng misoedd Chwefror ac Ebrill 1554 (mae'r union ddyddiad yn anhysbys) yn fab hynaf i Syr Henry Jones, Abermarlais ac Elizabeth merch Mathew Herbert, Cogan Pill, Penarth ei wraig.

Derbyniodd ei addysg yn Ysgol yr Amwythig cyn mynd ymlaen i'w hyfforddi'n fargyfreithiwr yn Gray's Inn. Priododd Jane ferch ac etifedd Rowland Puleston, Caernarfon bu iddynt pum mab a dwy ferch. Etifeddodd ystadau ei dad ym 1586

Gwasanaeth Cyhoeddus
--------------------

Bu Jones yn Ynad Heddwch ar feinciau Ceredigion a Sir Gaerfyrddin o 1583 Bu'n Custos Rotulorum Sir Gaerfyrddin 1586-1594 a 1595-1604 Bu'n Uchel Siryf Sir Gaerfyrddin ym 1589 Uchel Siryf Sir Aberteifi ym 1602 ac Uchel Siryf Sir Gaerfyrddin eto ym 1603. Bu'n Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin yn seneddau 1586 a 1597. Dyrchafwyd Jones yn farchog ym 1584

Marwolaeth
----------

Bu farw Jones rhywbryd rhwng ysgrifennu ei ewyllys ar 7 Mawrth 1604 a'i brofi ar 18 Mai 1604. Claddwyd ei weddillion yn Llansadwrn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  JONES, Sir Thomas (1554-1604), of Abermarlais, Carm.*The History of Parliament: the House of Commons* adalwyd 16 Mehefin 2016
2. ↑  W R Williams ''The Parliamentary History of the Principality of Wales'' adalwyd 16 Mehefin 2016

| Senedd Lloegr |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Walter Rice** | **Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin**1584 – 1586 | Olynydd:**Herbert Croft** |
|
| Rhagflaenydd:**Walter Vaughan** | **Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin**1597 – 1601 | Olynydd:**John Vaughan** |
Sefydliad i fenywod ym Mhalesteina oedd **Pwyllgor Gweithredol Merched Arabaidd (AWE)**, a sefydlwyd ym 1929. Hwn oedd y sefydliad menywod cyntaf ym Mhalestiena, a man cychwyn mudiad menywod Palestina.

Fe'i ffurfiwyd yn Jeriwsalem ym 1929. Ei bwrpas oedd ymgyrch dros fenywod Palesteinaidd. Sefydlwyd y mudiad gan Wahida al-Khalidi (llywydd), Matiel Mogannam a Katrin Deeb (ysgrifenyddion), Shahinda Duzdar (trysorydd), Tarab Abdul Hadi , Naʿimiti al-Husayni, Tarab Abd al-Hadi, Mary Shihada, Anisa al-Khadra, Khadija al-Husayni, Diya alNashashibi, Melia Sakakini, Zlikha al-Shihabi, Kamil Budayri, Fatima al-Husayni, Zahiya alNashashibi, a Saʿdiyya al-Alami .

Trefnodd a chynhaliodd Gyngres Gyntaf Merched Arabaidd Palesteina (a elwid hefyd yn Gyngres Gyntaf Merched Arabaidd Jeriwsalem ym 1929, sef y gynhadledd ryngwladol gyntaf i ferched yn y byd Arabaidd ac yn rhagflaenydd i Gyngres Gyntaf Merched y Dwyrain .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fleischmann, E. (2000). The Emergence of the Palestinian Women's Movement, 1929-39. Journal of Palestine Studies, 29(3), 16-32. doi:10.2307/2676453 (Saesneg)
Tŵr Eiffel
Tŵr mawr haearn yng nghanol Paris yw **Tŵr Eiffel** (Ffrangeg *tour Eiffel* ynganiad: [/tuʀ ɛfɛl/]). Saif ar y Champs de Mars ar lan Afon Seine. Cwblhawyd y tŵr yn 1889 yn ôl dyluniad gan y peiriannydd Gustave Eiffel. Pan gafodd ei adeiladu, Tŵr Eiffel oedd y strwythur uchaf yn y byd. Arhosodd felly tan 1930, pan adeiladwyd Adeilad Chrysler yn Efrog Newydd. Mae'n enwog heddiw fel delwedd symbolaidd o Baris ac o Ffrainc yn rhyngwladol.

Uchder gwreiddiol y tŵr oedd 312 metr, ond gan gynnwys y mast radio ar ei ben mae'n 324 metr (7 metr yn dalach na Pholyn Nebo, y strwythur uchaf yng Nghymru). Erbyn hyn, mae strwythur uwch i'w gael yn Ffrainc, polyn radio y llynges ger Rosnay sydd 357 metr o uchder. Gan mai mast yw tŵr Eiffel, yn hytrach nag adeilad fel y cyfryw, nid yw fel arfer yn ymddangos ar restrau o'r adeiladau uchaf yn y byd. Er enghraifft, yr entrychdy uchaf yn Ffrainc (ers 2011) yw *Tour First* yn ardal La Défense yn Courbevoie ar gyrion Paris, sydd 231 metr o uchder yn unig.
  

* Adelewyrchiad mewn pyllau dŵrAdelewyrchiad mewn pyllau dŵr
* Tân gwyllt 14 Gorffennaf 2006Tân gwyllt 14 Gorffennaf 2006
* Y tŵr yng ngolau'r nosY tŵr yng ngolau'r nos
Sefydliad yr Undeb Ewropeaidd (UE) yw **Pwyllgor y Rhanbarthau**. Fe'i crëwyd ym 1994 o dan Gytundeb Maastricht ac mae'n amcanu at gynyddu cyfranogiad rhanbarthau Ewrop ym mywyd yr UE. Mae Pwyllgor y Rhanbarthau, sydd wedi'i leoli ym Mrwsel, yn cynnwys 344 o gynrychiolwyr o lywodraethau rhanbarthol a lleol.

Sefydlwyd Pwyllgor y Rhanbarthau er mwyn rhoi llais i gynrychiolwyr rhanbarthol a lleol yn natblygiad deddfau newydd yr Undeb. Mae hyn yn synhwyrol gan fod tua thri chwarter o ddeddfwriaeth yr UE yn cael ei gweithredu ar lefel ranbarthol neu leol.

Mae'r Cytundebau yn rhwymo'r Comisiwn a'r Cyngor i ymgynghori â Phwyllgor y Rhanbarthau bryd bynnag y gwneir cynigion newydd mewn meysydd sydd ag effeithiau rhanbarthol neu leol. Nododd Cytundeb Maastricht bum maes o'r fath: cydlyniad economaidd a chymdeithasol, rhwydweithiau seilwaith traws-Ewropeaidd, iechyd, addysg, a diwylliant. Ychwanegodd Cytundeb Amsterdam bum maes arall at y rhestr: polisi cyflogaeth, polisi cymdeithasol, yr amgylchedd, hyfforddiant galwedigaethol, a thrafnidiaeth.

Y tu allan i'r meysydd hyn, mae gan y Comisiwn, y Cyngor a Senedd Ewrop y dewis i ymgynghori â'r pwyllgor os ydynt yn gweld goblygiadau rhanbarthol neu leol pwysig i gynnig. Gall Pwyllgor y Rhanbarthau lunio barn ar ei fenter ei hun, sy'n ei alluogi i roi materion ar agenda'r UE.

Mae gan Bwyllgor y Rhanbarthau 344 o aelodau, sy'n cael eu rhannu ymysg aelod-wladwriaethau'r UE fel a ganlyn:

|  |  |
| --- | --- |
| **Aelod-wladwriaethau** | **Nifer o aelodau** |
| Yr Almaen, y Deyrnas Unedig, Ffrainc, yr Eidal | 24 |
| Sbaen, Gwlad Pwyl | 21 |
| Rwmania | 15 |
| Yr Iseldiroedd, Gwlad Groeg, y Weriniaeth Tsiec, Gwlad Belg, Hwngari, Portiwgal, Sweden, Bwlgaria, Awstria | 12 |
| Slofacia, Denmarc, y Ffindir, Iwerddon, Lithwania | 9 |
| Latfia, Slofenia, Estonia | 7 |
| Cyprus, Lwcsembwrg | 6 |
| Malta | 5 |
| **Cyfanswm** | **344** |

Dolen allanol
-------------

* Gwefan swyddogol Pwyllgor y Rhanbarthau
Athletwr Cymreig yw **Timothy Benjamin** (ganwyd 2 Mai 1982, Caerdydd) sy'n arbenigo fel rhedwr 400 medr. Fel glaslanc, hyfforddwyd gan Jock Anderson, a bu'n ymarfer yn yr un grŵp a Christian Malcolm. Symudodd i fyw i Slough lle cafodd ei hyfforddi gan Tony Lester; roedd Marlon Devonish ymysg ei bartneriaid ymarfer yno.

Enillodd nifer o deitlau iau, gan gynnwys ym Mhencampwriaethau Athletau Iau y Byd ym 1999. Yn fuan wedyn, dechreuodd ganolbwyntio ar y ras 400 medr, a dewiswyd ef fel rhan o dim ras gyfnewid ar gyfer Pencampwriaethau Athletau'r Byd yn Edmonton, Canada yn 2001.

Erbyn 2002, roedd wedi sefydlu ei hun fel un o athletwyr gorau Prydain, gan ennill y deitl Prydainig AAA, a rhedeg fel rhan o sgwad llwyddiannus Prydain yn y Cwpan Ewropeaidd. Enillodd fedal arian fel aelod o dîm Cymru yn y ras gyfnewid 4x400m yng Ngemau'r Gymanwlad ym Manceinion yn 2002 (gyda Iwan Thomas, Jamie Baulch a Matthew Elias). Roedd y canlyniad yn un dadleuol rhwng yr athletwyr eu hunain yn ogystal a'r swyddogion a oedd yn dyfarnu. Yr un flwyddyn, anillodd fedal arian ym Mhencampwriaethau Athletau Ewropeaidd Odan 23 yng Ngwlad Pŵyl.

Cyrhaeddodd y rownd gyn-derfynnol yng Ngemau Olympaidd 2044 yn Athen. Daeth yn bumed ym Mhencampwriaethau'r Byd yn 2005, a chweched ym Mhencampwriaethau Ewrop 2006. Bu rhaid iddo dynnu allan oherwydd anafiad o Gemau'r Gymanwlad ym Melbourne (2006), lle disgwylwyd iddo fod yn heriwr cryf dros fedal aur.

Ym Mhencampwriaethau Athletau Ewropaidd 2006 yn Gothenburg, enillodd fedal arian yn y rag gyfnewid 4x400m ynghyd â Robert Tobin, Rhys Williams a Graham Hedman, mewn amser o 3:01.63. Fe orffenodd yn chweched yn y rownd derfynol o'r gystadleuaeth unigol.

Ar ddiwedd 2006, datganodd y byddai'n dychwelyd i fyw i Gaerdydd i gael ei hyfforddi gan Colin Jackson, ynghyd â'i gyd-Gymro Rhys Williams a oedd hefyd am symud yn ôl o Loughborough.

Priododd Benjamin â'r athletwraig Natalie Lewis ym mis Tachwedd 2007.
Pentrefan yng nghymuned Tregaron, Ceredigion, Cymru yw **Ty'n-yr-eithin**, sydd 62.4 milltir (100.4 km) o Gaerdydd a 171.2 milltir (275.4 km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Elin Jones (Plaid Cymru) ac yn Senedd y DU gan Ben Lake (Plaid Cymru).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Senedd Cymru
2. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ceredigion**

**Trefi**  

Aberaeron  **·** Aberteifi  **·** Aberystwyth  **·** Ceinewydd  **·** Llanbedr Pont Steffan  **·** Llandysul  **·** Tregaron
  
**Pentrefi**  

Aberarth  **·** Aber-banc  **·** Aber-ffrwd  **·** Abermagwr  **·** Abermeurig  **·** Aber-porth  **·** Adpar **·** Alltyblaca  **·** Betws Bledrws  **·** Betws Ifan  **·** Betws Leucu  **·** Bethania  **·** Beulah  **·** Blaenannerch  **·** Blaenpennal  **·** Blaenplwyf  **·** Blaen-porth  **·** Y Borth **·** Bow Street  **·** Bronant  **·** Bwlch-llan  **·** Capel Bangor  **·** Capel Cynon  **·** Capel Dewi  **·** Capel Seion  **·** Caerwedros  **·** Castellhywel  **·** Cellan  **·** Cilcennin  **·** Ciliau Aeron  **·** Clarach  **·** Cnwch Coch  **·** Comins Coch  **·** Cribyn  **·** Cross Inn (1)  **·** Cross Inn (2)  **·** Cwm-cou  **·** Cwmystwyth  **·** Cwrtnewydd  **·** Dihewyd  **·** Dôl-y-bont  **·** Eglwys Fach  **·** Felinfach  **·** Y Ferwig  **·** Ffair-rhos  **·** Ffostrasol  **·** Ffos-y-ffin  **·** Ffwrnais  **·** Gartheli  **·** Goginan  **·** Y Gors  **·** Gwbert  **·** Henfynyw  **·** Henllan  **·** Horeb  **·** Llanafan  **·** Llanarth  **·** Llanbadarn Fawr  **·** Llandre  **·** Llandyfrïog  **·** Llanddeiniol  **·** Llanddewi Brefi  **·** Llanfair Clydogau  **·** Llanfarian  **·** Llanfihangel y Creuddyn  **·** Llangeitho  **·** Llangoedmor  **·** Llangrannog  **·** Llangwyryfon  **·** Llangybi  **·** Llangynfelyn  **·** Llangynllo  **·** Llanilar  **·** Llanio  **·** Llan-non  **·** Llanrhystud  **·** Llansantffraid  **·** Llanwenog  **·** Llanwnnen  **·** Llechryd  **·** Lledrod  **·** Llundain-fach  **·** Llwyncelyn  **·** Llwyndafydd  **·** Llwyn-y-groes  **·** Morfa  **·** Mwnt  **·** Nanternis  **·** Penbryn  **·** Penparc  **·** Penrhiw-llan  **·** Penrhyn-coch  **·** Penuwch  **·** Pen-y-garn  **·** Plwmp  **·** Pontarfynach  **·** Ponterwyd  **·** Pontgarreg  **·** Pontrhydfendigaid  **·** Pontrhydygroes  **·** Pontsiân  **·** Rhydlewis  **·** Rhydowen, Ceredigion  **·** Rhydyfelin  **·** Rhydypennau  **·** Salem  **·** Sarnau  **·** Southgate  **·** Swyddffynnon  **·** Synod Inn  **·** Talgarreg  **·** Tal-y-bont **·** Temple Bar **·** Trefenter  **·** Trefilan  **·** Tremain  **·** Tre-saith  **·** Tre Taliesin  **·** Troedyraur  **·** Ysbyty Ystwyth  **·** Ystrad Aeron  **·** Ystrad Meurig  **·** Ystumtuen
**Tōtaranui** (Saesneg: *Queen Charlotte Sound*) yw’r swnt mwyaf dwyreiniol yn nhalaith Marlborough, Ynys y De, Seland Newydd. Mae Picton, terminws i’r fferiau o Wellington a hefyd i reilffyrdd a ffyrdd yr ynys.

Cyrhaeddodd Captain James Cook Meretoto (Saeseg: *ShipCove*), rhan o Tōtaranui, ar 16 Ionawr 1770, ac ymwelodd pump o weithiau yn ystod ei deithiau i gyd. Dywedodd fod rhwng 300 a 400 o bobl gynhenid yn byw yn yr ardal.

Enw Maori’r culfor yw "Tōtaranui", ond newidiwyd yr enw’n swyddogol ym mis Awst 2014 i "Queen Charlotte Sound / Tōtaranui" Fel rhan o gytundeb Tribiwnlys Waitangi gyda Te Āti Awa, sydd yn gymuned fawr o bobl Maori yn nhalaith Marlborough.

Gwelir morlo, dolffin, hugan, pengwin ac adar drycin yno.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan The Prow
2. ↑  "NZGB decisions". Land Information New Zealand. Awst 2014. Cyrchwyd 7 Tachwedd 2015.[*dolen marw*]
3. ↑  Nicoll, Jared (24 Rhagfyr 2012). "Iwi looks for co-operation with settlement". *Marlborough Express*. Stuff Limited. Cyrchwyd 4 Mehefin 2018.
4. ↑  Gwefan tourism.net.nz
Cyflwyniad i hanes llenyddiaeth Gymraeg hyd at gyfnod y Dadeni gan Saunders Lewis yw ***Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg*** (cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn 1932). Ystyrir y llyfr yn garreg filltir yn hanes datblygiad ysgolheictod Cymraeg. Er gwaethaf yr enw, mae'r gyfrol yn ymdrin â hanes llenyddiaeth Gymraeg o'r 6g hyd tua'r flwyddyn 1535, sef cyfnod yr Hengerdd, Beirdd y Tywysogion, Rhyddiaith Cymraeg Canol, a Beirdd yr Uchelwyr.

Cynnwys
-------

Ceir penodau ar waith Aneirin a Taliesin, gwaith Beirdd y Tywysogion (neu'r Gogynfeirdd), arolwg treiddgar o ryddiaith Cymraeg Canol, yn cynnwys Pedair Cainc y Mabinogi a'r Tair Rhamant. Ond mae'r llyfr yn canolbwyntio ar waith y beirdd Cymraeg rhwng tua 1300 a 1535, gyda phennod gyfan ar waith Dafydd ap Gwilym.

Ystyriai Saunders Lewis fod Beirdd yr Uchelwyr (neu'r Cywyddwyr) a'u noddwyr yn cynrychioli'r diwylliant Cymraeg ar ei berffeithiaf. Mae ei feirniadaeth o'r canu hwnnw a'r dadansoddiad o'i gyd-destun cymdeithasol ymhlith y mwyaf dylanwadol o'r gwaith ysgolheigaidd ar ganu Beirdd yr Uchelwyr. Pwysleisia'r beirniad natur gymdeithasol y farddoniaeth a'r modd y cynhaliai seiliau cymdeithas yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol Diweddar. Cymdeithas bendefigaidd ydoedd yn ei hanfod, ac mae'r awdur yn pwysleisio'r berthynas organaidd rhwng y bardd a'i noddwr uchelwrol. Mae'n cymharu twf Cyfundrefn y Beirdd neu'r Traddodiad Barddol i eglwys gadeiriol ganolesol, gyda chapeli newydd ac addurniadau eraill yn cael ei hychwanegu i gorff yr eglwys honno gyda threiglad amser, ond mae'r ychwanegiadau hyn yn tyfu o gorff gwreiddiol yr eglwys ac yn cydweddu iddi. Nodwedd arall ar y gwaith yw bod Saunders Lewis yn pwysleisio'r ffaith fod Cymru yn wlad drwyadl Gatholig yn y cyfnod hwnnw a bod hynny i'w weld yn ei llenyddiaeth a'i chrefydd, nodwedd a gawsai ei hesgeuluso gan ysgolheigion Cymreig cyn hynny, gan fod Cymru wedyn yn troi'n wlad Brotestannaidd.

Nodwedd arloesol arall o'r gyfrol yw'r modd y mae'r awdur yn pwysleisio'r cyd-destun Ewropeaidd.

Llyfryddiaeth
-------------

* Saunders Lewis, *Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1932; argraffiad newydd, 1986)

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goGwaith Saunders Lewis |
| --- |
|  |
| 
* *Amlyn ac Amig*
* *Blodeuwedd*
* *Brad*
* *Branwen*
* *Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg*
* *Buchedd Garmon*
* *Cell y Grog*
* *Cerddi*
* *Cymru Fydd*
* *Dwy Briodas Ann*
* *Eisteddfod Bodran*
* *Esther*
* *The Eve of St. John*
* *Excelsior*
* *Gan Bwyll*
* *Gymerwch Chi Sigaret?*
* *Meistri a'u Crefft*
* *Meistri'r Canrifoedd*
* *Monica*
* *Problemau Prifysgol*
* *Serch yw'r Doctor*
* *Siwan*
* *Tynged yr Iaith*
* *Yn y Trên*
* *Ysgrifau Dydd Mercher*

 | Saunders Lewis |

 |
Actor a aned yng Nghymru oedd **William Simons** (17 Tachwedd 1940 – 21 Mehefin 2019). Roedd yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel PC Alf Ventress yn *Heartbeat*, rôl a chwaraeodd am 18 mlynedd rhwng 1992 a 2010.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Simons yn Abertawe lle roedd ei dad wedi'i leoli yn ystod yr Ail Ryfel Byd a chafodd ei fagu yn Ne Cymru nes i'r teulu symud i Ogledd Llundain. Dechreuodd actio fel plentyn, gan ymddangos yn y ffilmiau *No Place for Jennifer* (1950), *Where No Vultures Fly* (1951) a *West of Zanzibar* (1954). Yna dioddefodd o acne difrifol a gweithiodd fel rheolwr llwyfan am bedair blynedd cyn penderfynu dod yn actor fel oedolyn.

Heartbeat
---------

Chwaraeodd PC Ventress drwy gydol yr 18 mlynedd o gyfres *Heartbeat*. Er ei fod yn chwarae ysmygwr trwm, nid oedd Simons yn ysmygu mewn bywyd go iawn a rhoddwyd sigaréts llysieuol iddo i chwarae y rhan. Mae'r cymeriad yn blismon sydd yn ddiffygiol o ran yr ochr gorfforol ond yn gwneud yn iawn am hynny gyda'i 'wybodaeth leol'. Ventress yw'r swyddog sydd wedi gwasanaethu hiraf am lawer o'r ddrama ac yn aml mewn rôl fel rhingyll dros dro pan mae Blaketon, Craddock a Merton yn absennol. Mewn cyfresi hwyrach o'r ddrama, mae Ventress yn cael ei orfodi i ymddeol o'r heddlu ond mae'n parhau fel aelod sifil o'r tîm ac mae hefyd yn helpu Oscar Blaketon ( Derek Fowlds) mewn rôl ymchwil breifat.

Rhannau actio eraill
--------------------

Roedd rhannau eraill yn cynnwys rôl yn *Crown Court* fel y bargyfreithiwr Martin O'Connor QC, *The Inspector Alleyn Mysteries* fel yr Arolygydd Fox, *Cribb* fel Cwnstabl Thackeray a'r stori *Doctor Who*, "The Sun Makers", fel Mandrel. Ymddangosodd hefyd yn *Auf Wiedersehen Pet*, *Coronation Street*, *The Sweeney*, *Minder*, *Dempsey &amp; Makepeace*, *Last of the Summer Wine*, *The Darling Buds of May*, *Wish Me Luck*, *Bergerac*, *Casualty* a *Lovejoy*.

Gwaith elusennol
----------------

Roedd yn noddwr i'r elusen *Changing Faces* sy'n helpu pobl sydd wedi dioddef anffurfiadau gwyneb.

Ffilmyddiaeth rhannol
---------------------

* *No Place for Jennifer* (1950) - Jeremy
* *Where No Vultures Fly* (1951) – Tim Payton
* *West of Zanzibar* (1954) – Tim Payton
* *Not So Dusty* (1956) – Derek Clark
* *On the Fiddle* (1961) – Private (uncredited)
* *Mystery Submarine* (1963) – Leading Seaman Grant
* *Clash by Night* (1964) – Guard Outside Barn (uncredited)
* *Pope John Paul II* (1984, TV film) – Foreman Krauze
* *The Woman in Black* (1989, TV film) – John Keckwick

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "In memory of Yorkshire actor William Simons who starred in every Heartbeat series". *The Yorkshire Post* (yn Saesneg). 22 Mehefin 2019. Cyrchwyd 22 Mehefin 2019.
2. ↑
3. 1 2 3  Padman, Tony (7 September 2013). "Whatever happened to Heartbeats PC Alf Ventress" (yn Saesneg). The Sunday Express. Cyrchwyd 10 August 2014. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help)
4. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-06-29. Cyrchwyd 2019-06-23.

Cysylltiadau allanol
--------------------

* William Simons ar wefan Internet Movie Database

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 71080036
* LCCN: no2003056081

 |
Roedd **William Speirs Bruce** (1861–1921) yn archwiliwr pegynol Prydeinig ac yn eigioneg. Trefnodd ac arwainodd Ymgyrch Cenedlaethol yr Alban i’r Antarctig rhwng 1902 a 1904.

Ganwyd Bruce yn Llundain ar 1 Awst 1867. Daeth ei dad, Samuel Noble Bruce, o’r Alban, ei mam, Mary, o Gymru. Cafodd ei addysg yn Swydd Norfolk. Astudiodd wyddoniaeth natur yn Granton yn 1887, ac wedyn meddyginiaeth ym Mhrifysgol Caeredin. Aeth o i’r Antarctig ym 1892-93, yn hela morfilod gyda ymgyrch o Dundee. Ym 1895 a 1896, gweithiodd yn arsyllfa ar gopa Ben Nevis, wedyn aeth ar ymgyrchoedd i Novaya Zemlya a Svalbard.

Methodd gael le ar ymgyrch cenedlaethol i’r Antarctig gyda Scott a Shackleton, felly cynlluniodd Ymgyrch Cenedlaethol yr Alban i’r Antarctig. Hwyliasant o Troon ar 2 Tachwedd 1902, a treuliasant 21 mis yn gwneud waith ymchwyl. Sefydlodd orsaf dywydd ar Ynysoedd De Erch sy'n bodoli hyd at heddiw.

Aeth o i Svalbard ym 1912 i chwylio am lo ac olew, ond rhwystrwyd gan ddechrau rhyfel ym 1914.

Bu farw yng Nghaeredin ar 28 Hydref 1921.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Gwefan undiscoveredscotland.co.uk
2. 1 2  Geographical Journal, Rhagfyr 1921
Pentref bychan yng nghymuned Rhydri, bwrdeisdref sirol Caerffili, Cymru, yw **Ty'n-y-coedcae** (Saesneg: *Waterloo*). Saif i'r dwyrain o dref Caerffili.

Ar un adeg roedd gwaith tunplat mawr yma, oedd yn gwneud offer ar gyfer awyrennau, yn arbrennig i'r gwaith awyrennau a arferai fod yn Machen. Caeodd y gwaith tunplat tua 1943. Roedd hefyd waith paent mawr Coates Brothers, a gaeodd yn y 1990au, a phwll glo.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Hefin David (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Wayne David (Llafur).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 9 Ionawr 2022
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Caerffili**

**Trefi**  

Aber-carn  **·** Bargod  **·** Bedwas  **·** Caerffili  **·** Coed-duon  **·** Crymlyn  **·** Rhisga  **·** Rhymni  **·** Ystrad Mynach
  
**Pentrefi**  

Aberbargoed  **·** Abertridwr  **·** Abertyswg  **·** Argoed  **·** Bedwellte  **·** Brithdir  **·** Cefn Hengoed  **·** Cwm-carn  **·** Draethen  **·** Fochriw  **·** Gelli-gaer  **·** Y Groes-wen  **·** Hengoed  **·** Llanbradach  **·** Machen  **·** Maesycwmer  **·** Nelson  **·** Pengam  **·** Penpedairheol  **·** Pontlotyn  **·** Pontllan-fraith  **·** Pont-y-meistr  **·** Rhydri  **·** Senghennydd  **·** Trecelyn  **·** Tredegar Newydd  **·** Tretomos  **·** Ty'n-y-coedcae  **·** Wyllie  **·** Ynys-ddu
Portread William Stukeley a briodolir i Richard Collins (tua 1728)
Roedd **y Parch. Ddr. William Stukeley** FRS, FRCP, FSA (7 Tachwedd 1687 – 3 Mawrth 1765) yn hynafiaethydd o Sais a oedd y cyntaf i wneud astudiaeth ysgolheigaidd o hynafiaethau megis Côr y Cewri ac Avebury, ac a ystyrir fel un o sylfaenwyr archaeoleg yn y maes. Roedd hefyd yn un o brif hyrwyddwyr y diddordeb newydd yn y Celtiaid yn ystod hanner cyntaf y 18g.

Mae lluniau Stukeley o hynafiaethau sydd bellach wedi ei difrodi, megis Kit's Coty House yma, yn rhoi gwybodaeth werthfawr am eu ffurf wreiddiol.
Ganed Stukeley yn Holbeach, Swydd Lincoln, yn fab i gyfreithiwr. Graddiodd yng Ngholeg Corpus Christi, Caergrawnt cyn mynd ymlaen i astudio meddygaeth. Bu'n gweithio fel meddyg mewn nifer o leoedd. Ymddangosodd ei weithiau enwocaf ar Gôr y Cewri ac Avebury yn 1740 a 1743. Syniad Stukeley oedd fod gan ddynoliaeth un grefydd "batriarchaidd" ar y cychwyn, oedd wedi dirywio yn ddiweddarach gyda datblygiad eilun-addoliaeth. Credai fod y Derwyddon a'r Cristionogion cynnar yn esiampl o'r grefydd yma. Ysgrifennodd lawer ar y derwyddon, gan ennill y llysenw *the Arch-Druid.* Yn 1729 daeth yn offeiriad, a bu'n dal dwy fywiolaeth yn Swydd Lincoln ac yn ddiweddarach yn Llundain lle bu farw ar y 3ydd o Fawrth, 1765.

Llyfryddiaeth
-------------

* Stuart Piggott *William Stukeley: An Eighteenth-Century Antiquary* (1985) ISBN 0-500-01360-8
* David Boyd Haycock *William Stukeley : science, religion and archaeology in eighteenth-century England* (2002) ISBN 0-85115-864-1
* Aubrey Burl and Neil Mortimer (eds) "Stukeley's Stonehenge: An Unpublished Manuscript 1721-1724" (2005) ISBN 0-300-09895-2
* Neil Mortimer "Stukeley Illustrated: William Stukeley's Rediscovery of Britain's Ancient Sites" (2003) ISBN 0-9542963-3-8

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 69060428
* LCCN: n83151857
* ISNI: 0000 0001 2138 1891
* GND: 122149610
* SUDOC: 069033579
* BNF: cb15366635c (data)
* ULAN: 500001185
* NLA: 35530256
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Am y seremoni, gweler seremoni briodas.
Y priodfab a'r briodferch ym Mwlch-y-cibau. Ffotograff gan Geoff Charles (1954).
Uniad ffurfiol rhwng dau berson neu ragor fel arfer er mwyn byw gyda'i gilydd ac yn aml i gael plant yw **priodas** (neu weithiau mewn cyd-destun cyfreithiol **y stad briodasol**). Mae cyfraith briodasol yn rheoli'r hawliau a dyletswyddau sydd gan barau priod, ac eu statws cyfreithiol parthed ei gilydd a'u plant.

Mae'r cysyniad o briodas yn gyffredin i gymdeithasau ar draws y byd, gan ei fod yn darparu strwythur ar gyfer sylfaen gymdeithasol a phersonol, sy'n cynnwys anghenion rhywiol a chariadol, rhannu llafur rhwng y ddau rywedd, ac annog cenhedlu a magu plant.

Gelwir dyn priod yn ŵr a menyw briod yn wraig. Gelwir y ddefod sy'n nodi dechrau priodas hefyd yn briodas neu'n seremoni briodas. Mae nifer yn gweld priodas fel uniad rhwng dau deulu er mwyn creu teulu newydd, hynny yw y teulu niwclear sy'n cynnwys rhieni a'u plant. Gelwir teulu'r priod yn deulu-yng-nghyfraith. Mewn rhai diwylliannau mae priodas yn uniad am weddill oes na ellir ei derfynu, ond mewn cymdeithasau eraill mae modd dod â phriodas i ben drwy ymwahaniad, dirymiad, neu ysgariad.

Mewn rhai diwylliannau mae'n bosib i unigolion briodi mwy nag un gŵr neu wraig, ond mewn diwylliannau eraill mae amlbriodas yn drosedd. Yn draddodiadol ar draws y byd, uniad rhwng dyn a menyw yw priodas. Yn yr 21g mae nifer o wledydd wedi cyfreithloni priodas gyfunryw sy'n caniatáu priodas rhwng dau ddyn neu ddwy fenyw.

Gweler hefyd
------------

* Priodas gyfraith gyffredin

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Haviland, William A.; Prins, Harald E. L.; McBride, Bunny; Walrath, Dana (2011). *Cultural Anthropology: The Human Challenge* (13eg argraffiad). Cengage Learning. ISBN 978-0-495-81178-7. "*A nonethnocentric definition of marriage is a culturally sanctioned union between two or more people that establishes certain rights and obligations between the people, between them and their children, and between them and their in-laws.*"
2. ↑   priodas. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 1 Ionawr 2015.
3. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [wedlock].
4. ↑  (Saesneg) marriage. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 1 Ionawr 2015.
Roedd **William Tudor Howell** (19 Hydref 1862 – 3 Hydref 1911) yn fargyfreithiwr Cymreig a gwleidydd Ceidwadol a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Bwrdeistref Dinbych rhwng 1895 a 1900.

Ganwyd Howell ym Mhwllheli yn fab i'r Gwir Barchedig David Howell, (Llawdden), Deon Tŷ Ddewi (Ficer Pwllheli ar adeg geni ei fab) ac Anne Powell, Pencoed ei wraig.

Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Wrecsam, Ysgol yr Amwythig a Choleg Newydd, Rhydychen lle raddiodd BA ym 1885.

Astudiodd y gyfraith yn y Deml Ganol gan gael ei alw i'r Bar ym 1887. Fe fu'n gweithio mewn siambrau yn Llundain yn gwasanaethu Cylchdaith Cyfreithiol De Cymru.

Roedd yn aelod amlwg o Gymry Llundain ei ddydd, yn ddarlithydd poblogaidd yng nghyfarfodydd y Cymmrodorion ac yn un o sylfaenwyr *Pwyllgor Cymru Llundain i achub yr Eglwys Gymreig*, mudiad a oedd yn gwrthwynebu'r ymgyrch i ddatgysylltu Eglwys Lloegr yng Nghymru.

Ar ymddiswyddiad y cyn AS Ceidwadol George Thomas Kenyon o'r senedd yn etholiad Cyffredinol 1895 safodd Howell fel yr ymgeisydd Ceidwadol yn etholaeth Bwrdeistref Dinbych, erbyn etholiad cyffredinol 1900 penderfynodd Kenyon bod o eisiau ei sedd y nôl a dad ddewiswyd Howell gan y Ceidwadwyr lleol.

Dychwelodd Howell i'w gwaith fel bargyfreithiwr ond mae ei hanes yn niwlog wedi hynny. Yng nghyfrifiad 1901 mae o'n byw yn Brighton gyda'i wraig Louise May, dynes 30 oed a anwyd yn Nice Ffrainc. Yn ôl cyfrifiad 1911  mae o'n dal i fyw yn Brighton ond ar wahan i'w wraig ond mae'n nodi ei bod wedi bod yn briod ers 1900 ac yr oedd ganddo 2 blentyn. Ychydig fisoedd ar ôl y cyfrifiad ceir cofnod yn Calendr Profiant Cenedlaethol Lloegr a Chymru ei fod wedi marw yn Jesmond Ranch, Kooteney British Columbia Canada. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Nelson BC.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "*Wm.Tudor Howell Esq New Conservative Candidate For Denbigh Boroughs* - Denbighshire Free Press". Charles Cottom & Co. 1894-04-14. Cyrchwyd 2020-02-27.
2. ↑  "YSTAD DEON HOWELL - Y Negesydd". Cwmni Gwasg Idris. 1903-03-19. Cyrchwyd 2020-02-27.
3. ↑  Yr Archif Genedlaethol Cyfrifiad 1901 RG13; Piece: 929; Folio: 6; Page: 4
4. ↑  Yr Archif Genedlaethol Cyfrifiad 1911 RG14; Piece: 5146; Schedule Number: 67
5. ↑  *18 Hydref 1912 Howell, William Tudor* Principal Probate Registry. Calendar of the Grants of Probate and Letters of Administration made in the Probate Registries of the High Court of Justice in England. London, England
6. ↑  William tudor Howell yn *Find a Grave*  adalwyd 14 Ebrill 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**George Thomas Kenyon** | **Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Dinbych**1895 – 1900 | Olynydd:**George Thomas Kenyon** |
Roedd Syr **William Wallace** (tua 1270 – 23 Awst 1305; Gaeleg yr Alban: *Uilleam Uallas*) yn ffigwr allweddol yn y gwrthwynebiad Albanaidd i ymgais brenin Lloegr, Edward I, i goncro'r Alban.

Mae ansicrwydd lle ganed Wallace; yn ôl y traddodiad fe'i ganed yn Elderslie, gerllaw Paisley. Ymddengys ei fod o deulu o'r boneddigion llai; yn ôl traddodiad roedd yn fab i Syr Malcolm Wallace o Elderslie, ond enwir ei dad fel Alan Wallace hefyd. Awgrymwyd fod y cyfenw "Wallace" yn dynodi fod y teulu yn ddisgynyddion aelodau o un o deyrnasoedd Brythonaidd yr Hen Ogledd.

Pan fu farw Alexander III, brenin yr Alban yn 1286, dechreuodd cyfnod o ansicrwydd yn yr Alban. Ei aeres oedd ei wyres Margaret, nad oedd ond pedair oed ac yn byw yn Norwy. Bu Margaret farw yn 1290 ar ei ffordd i'r Alban o Norwy. Roedd nifer o bobl yn hawlio'r orsedd ar farwolaeth Margaret, a gofynnwyd i Edward I, brenin Loegr, farnu rhyngddynt. Dewisodd ef John Balliol, a choronwyd ef yn frenin. Fodd bynnag manteisiodd Edward ar y cyfle i ymosod ar yr Alban. Erbyn Gorffennaf 1296 yr oedd wedi goresgyn y wlad, a gorfododd Balliol i ildio'r goron.

Rywbryd tua'r adeg yma, dechreuodd Wallace ei ymgyrchoedd. Lladdodd ef a'i deulu William Heselrig, Siryf Seisnig Lanark, ym mis Mai 1297, ac enillodd nifer o fuddugoliaethau yn ystod y flwyddyn. Ar 11 Medi 1297, enillodd Wallace fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mrwydr Pont Stirling, pan geisiodd y cadfridog Seisnig, Iarll Surrey, groesi pont gul. Ymosododd Wallace pan oedd y fyddin Seisnig ar hanner croesi, a bu lladdfa fawr.

Cofgolofn William Wallace yn Stirling
Yn 1298 gorchfygwyd Wallace gan y Saeson ym Mrwydr Falkirk. Llwyddodd Wallace ei hun i ddianc, ond penderfynodd ymddiswyddo fel Gwarcheidwad yr Alban. Ymddengys iddo fynd i Ffrainc tua diwedd 1298 i geisio cefnogaeth gan frenin Ffrainc. Dychwelodd i'r Alban yn 1303. Roedd yr Alban yn llwyr ym meddiant Edward I, a bu'r Saeson yn ymdrechu'n ddyfal i ddal Wallace. Ar 5 Awst 1305 daliwyd ef trwy frad, a throsglwyddodd John de Menteith ef i ddwylo Edward. Aed ag ef i Lundain a'i roi ar brawf am deyrnfradwriaeth. Ateb Wallace oedd na allai fod yn fradwr i Edward, gan na fu Edward erioed yn frenin arno. Cafwyd ef yn euog, ac ar 22 Awst 1305, dienyddiwyd ef yn Smithfield. Chwarterwyd ei gorff a gyrru'r rhannau i'w harddangos yn Newcastle, Berwick, Stirling, ac Aberdeen, tra gosodwyd ei ben ar bicell ar Bont Llundain.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 60323277
* LCCN: n50024248
* ISNI: 0000 0000 8386 9676
* GND: 119287773
* SUDOC: 085236969
* BNF: cb12045568g (data)
* NKC: jx20090427005
* BNE: XX5008448
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gweinidog Ymneilltuol a bardd Cymraeg oedd **William Theophilus Thomas** (1824 – 11 Mai 1899), a adnabyddid gan amlaf wrth ei enw barddol **Gwilym Gwenffrwd**.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Gwilym yn Nhreffynnon, Sir y Fflint, rywbryd yn 1824. Aeth i fyw ym Manceinion yn ddyn ifanc. Yno ymunodd â'r eglwys Annibynnol Gymraeg yn Gartside. Dechreuodd bregethu fel pregethwr cynorthwyol ac yn 1851 fe'i ordeiniwyd yn weinidog yng nghapel Cana yn Llanddaniel Fab, Sir Fôn.

Ar ôl ymddeol am dymor byr oherwydd cyflwr bregus ei iechyd, symudodd i'r Wyddgrug lle treuliodd gyfnod yn weinidog eglwysi Annibynnol Soar a Jerusalem. Bu farw ar yr 11eg o Fai 1899 yn yr Wyddgrug.

Llenydda
--------

Yn ei gyfnod ym Manceinion daeth i adnabod beirdd a llenorion Cymraeg y ddinas honno a dechrau llenydda a barddoni. Cyfrannodd nifer o erthyglau a cherddi i'r newyddiaduron a'r cylchgronau Cymraeg a daeth yn bur adnabyddus felly. Cyhoeddodd gyfrol o ddiwinyddiaeth, *Sylwadau ar Fodolaeth Enaid*, yn 1883.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Y Trefniedydd Cyfreithiol* (1863)
* *Sylwadau ar Fodolaeth Enaid* (1883)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Y Bywgraffiadur Cymreig ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***William Theophilus Thomas (Gwilym Gwenffrwd)***
Ymladdwyd **Brwydr Maes Maidog** ar Faes Maidog (neu Faes Meidiog; *Moydog* fel rheol mewn ffynonellau Saesneg), yng nghantref Caereinion, Powys ar 5 Mawrth 1295 rhwng gwrthryfelwyr Cymreig dan Madog ap Llywelyn a llu Iarll Warwig.

Hanes
-----

Roedd byddin Madog ar ei ffordd i lawr i Bowys, naill ai i ymosod ar y Saeson ar y Gororau neu i geisio ymuno â'r gwrthryfelwyr eraill dan Cynan ap Maredudd yn y Canolbarth a Maelgwn ap Rhys yn y De, pan gafodd ei ddal yn annisgwyl gan luoedd Warwig ym Maes Meidiog, ger Llanfair Caereinion. Trechwyd Madog a'i ddilynwyr yn llwyr a dyna ddiwedd ar y gwrthryfel i bob pwrpas.

Wedi clywed fod byddin Madog yn gorwedd mewn cwm o fewn cyrraedd i'w gastell yn Y Trallwng, ymdeithiodd Iarll Warwig a'i filwyr trwy'r nos o 4 Mawrth a llwyddasant i amgylchynu'r Cymry. Trefnodd Madog ei wŷr gwaywffon mewn sgwâr amddiffynnol a llwyddodd i wrthsefyll cyrch gan farchoglu'r Saeson a'u gyrru yn eu holau. Ond defnyddiodd Warwig y saethwyr bwa a bwa croes yn ei lu yn ddeheuig. Lladdwyd nifer o'r Cymry ond llwyddodd Madog a gweddill y fyddin i ddianc trwy rydio afon Banwy. Bu ymladd pellach mewn lle y cyfeirir ato yn y cofnodion Seisnig fel 'Thesseweit' (lleoliad anhysbys) a chollwyd cyflenwadau byddin Madog. Yn ôl y cofnodion Seisnig, lladdwyd tua chant o Saeson ond tua saith cant o Gymry. Gan nad oes tystiolaeth o'r ochr Gymreig mae'n bosibl bod nifer y colledion Cymreig wedi ei chwyddo, ond cafodd y frwydr effaith ar y gwrthryfel a ddirwynodd yn araf i ben. Ffoes Madog ond cafodd ei ddal gan y Saeson yng Ngorffennaf yr un flwyddyn.

Darllen pellach
---------------

* John Griffiths, "The Revolt of Madog ap Llywelyn, 1294-5", yn *Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon* (cyf. 16, 1955)