recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhesog y taglys**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhesogion y taglys**; yr enw Saesneg yw *Spotted Sulphur*, a'r enw gwyddonol yw *Emmelia trabealis*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop ac arferid ei weld yng ngwledydd Prydain; gwelwyd yr olaf yno ar 25 Mehefin 1960.

18–24 mm ydy lled ei adenydd agored ac fe'i welir yn hedfan o Fai hyd at Awst, yn ddibynol ar ei leoliad.

Prif fwyd y lindys: taglys.
Rhesog y taglys: y ddwy ochr
Prif fwyd y siani flewog, fel yr awgryma'r enw, ydy taglys.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhesog y taglys yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
3. 1 2  Waring, Paul, Martin Townsend and Richard Lewington (2003) *Field Guide to the Moths of Great britain and Ireland*. British Wildlife Publishing, Hook, UK (page 378).
Paentiad o Frwydr Fontenoy (1745) gan Pierre L'Enfant.
Cyfres o ryfeloedd rhwng gwledydd Ewrop yn y cyfnod 1740–8 a sbardunwyd gan farwolaeth Siarl VI, Ymerawdwr Glân Rhufeinig a phennaeth brenhinllin y Hapsbwrgiaid, oedd **Rhyfel Olyniaeth Awstria** (Almaeneg: *Österreichischer Erbfolgekrieg*).

Bu farw'r Ymerawdwr Siarl VI ar 20 Hydref 1740, a chafodd ei olynu yn bennaeth ar y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd, hynny yw Awstria a'i thiriogaethau, gan ei ferch Maria Theresa. Gwrthwynebwyd ei hawl i'r goron gan sawl ymhonnwr, yn bennaf Philip V, brenin Sbaen, Awgwstws III, brenin Gwlad Pwyl, a Charles Albert, Etholydd Bafaria. Cefnogwyd hawl Charles Albert i goron yr Ymerodraeth Lân Rufeinig gan Deyrnas Ffrainc, mewn ymgais i lyffetheirio grym y Hapsbwrgiaid yn Ewrop.

Cychwynnodd yr ymladd yn sgil goresgyniad Silesia, un o daleithiau'r Hapsbwrgiaid, gan Deyrnas Prwsia ar 16 Rhagfyr 1740. Bu byddin Ffredrig II, brenin Prwsia, yn drech na lluoedd Awstria ym Mrwydr Mollwitz ar 10 Ebrill 1741, ac yn ôl Cytundeb Berlin (Gorffennaf 1742) ildiodd Maria Theresa diroedd Silesia i Brwsia gan ddod â diwedd i Ryfel Cyntaf Silesia. Wedi i'r Prwsiaid heidio dros Silesia, ymochrodd Ffrainc, Etholyddiaeth Bafaria, a Theyrnas Sbaen yn erbyn Awstria, ac yn ddiweddarach ymunodd Prwsia ac Etholyddiaeth Sachsen â'r gynghrair honno. Cipiwyd Prâg gan Charles Albert, gyda chymorth y Ffrancod, yn 1741.

Methodd goresgyniad Awstria a Bohemia gan luoedd Ffrainc a Bafaria, a lansiwyd gwrthgyrch gan Maria Theresa, gyda chymorth Prydain Fawr ac Hwngari, yn 1742 i orchfygu Bafaria. Prif nod y Prydeinwyr wrth ymuno â'r ffrae oedd i atal y Ffrancod rhag ennill tra-arglwyddiaeth dros y cyfandir, a fyddai ar draul diddordebau masnachol a threfedigaethol yr Ymerodraeth Brydeinig. Ymunodd Etholyddiaeth Hannover a'r Hesiaid hefyd ar ochr Awstria, a buont, dan arweiniad Siôr II, brenin Prydain Fawr, yn drech na'r Ffrancod ym Mrwydr Dettingen ar 27 Mehefin 1743. Ymgynghreiriodd Dugiaeth Safwy â'r Awstriaid ym Medi 1743, ac enciliodd lluoedd y Ffrancod yn ôl i ffiniau Teyrnas Ffrainc. Cychwynnodd Ail Ryfel Silesia yn 1744, a methiant fu ymdrechion Awstria i adennill Silesia.

Bu farw Charles Albert yn Ionawr 1745, a gwrthododd ei fab, Maximilian III Joseph, hawlio coron Awstria. Llwyddiant a fu ymgyrch y Ffrancod yn nhiriogaethau Awstriaidd yr Iseldiroedd yn 1745–46. Ymladdwyd rhyfeloedd hefyd rhwng y Ffrancod a'r Prydeinwyr yng Ngogledd America (Rhyfel y Brenin Siôr, 1744–48) a'r India (yr Ail Ryfel Carnatig, 1746–48). Bu hynt y rhyfel yn amhendant nes i'r pwerau wynebu trafferthion ariannol a galw am drafodaethau heddwch. Daeth y gwrthdaro dros olyniaeth y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd i ben yn sgil Cytundeb Aix-la-Chapelle ar 18 Hydref 1748, er i Silesia barhau'n rhan o Brwsia.
Mae **Red Daren** yn gopa mynydd a geir yn y Mynydd Du rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO281307. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 610 metr (2001 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Gro Ty'n yr Helyg** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ionawr 2000 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.96 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Chwith i dde: Lowri, Rhys a'u mab Rhobert. Cafodd y cerfluniau eu creu tua 1483. Gwelir cadwen a chroes am wddf Rhys.
Milwr Cymreig ac uchelwr a frwydrodd ar ochr Harri Tudur ym Mrwydr Maes Bosworth oedd **Rhys Fawr ap Maredudd** neu **Rhys Fawr ap Maredydd o Hiraethog**, a dyn o gryfder a maint aruthrol. Dywedir iddo fod yn gyfrifol am faner y Ddraig Goch ar faes y gad, yn dilyn marwolaeth Syr Henry Brandon. Ef yn fwy na neb arall oedd arweinydd Cymry Gwynedd a Chonwy ym mrwydr Maes Bosworth.

Cefndir
-------

Roedd yn byw ym Mhlas Iolyn yn Ysbyty Ifan (Sir Conwy heddiw) a gellir gweld cofeb iddo ef a'i wraig Lowri a'u mab Rhobert ap Rhys yng Nghapel Pantglas, yn eglwys y plwyf, lle cafodd ei gladdu. Roedd yn dal yn fyw yn 1510, ond ni wyddys union ddyddiad ei farwolaeth.

Roedd o linach uchelwrol ac ymfalchiai y gallai olrhain ei gyndadau 500 mlynedd, i Marchweithian - un o sefydlwyr pymtheg llwyth Gwynedd. Cadarnhaodd Edward Lhuyd yn Rhydychen yn 1707 ac eraill wedyn ddilysrwydd ei linach ddi-dor. Roedd Rhys hefyd yn gyfoethog iawn. Cafodd Lowri a Rhys bump mab a chwech o ferched.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Teulu Plas Iolyn* gan Dr. Enid Pierce Roberts.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *History of Powys Fadog'* gan J. Y. W. Lloyd, 1882; cyfrol 3 tud 341-2
2. ↑  *Bosworth Field* gan Emyr Wyn Jones, Modern Welsh Publications, 1984; tud 28-29.
Hyfforddwr Tîm cenedlaethol rygbi'r undeb Seland Newydd a chyn-hyfforddwr Cymru yw **Graham Henry** (ganed 8 Mehefin 1946).

Ganed ef yn Christchurch, Seland Newydd, ac astudiodd ym Mhrifysgol Otago cyn mynd yn athro addysg gorfforol ac yn ddiweddarach yn brifathro Ysgol Uwchradd y Bechgyn Kelstons.

Cafodd ei brofiad cyntaf fel hyfforddwr gyda tîm Auckland o 1992 hyd 1997. Enillodd bencampwriaeth y Super 12 gyda Auckland Blues yn 1996 a 1997.

Yn 1998 daeth Henry yn hyfforddwr Cymru; ar y pryd dywedid fod ei goflog yr uchaf o unrhyw hyfforddwr rygbi yn y byd. Gwelwyd gwelliant sylweddol yn y canlyniadau yn ystod ei dymor ef. Apwyntiwyd ef yn hyfforddwr tîm y Llewod ar gyfer y daith i Awstralia yn 2001. Ymddiswyddodd wedi i Gymru golli 54 - 10 i Iwerddon yn 2002, a dychwelodd i Seland Newydd ac Auckland.

Yn 2003, apwyntiwyd ef yn hyfforddwr y Crysau Duon. Curwyd Lloegr, pencampwyr y byd ar y pryd, yn drwm yn ei ddwy gêm gyntaf, ond roedd Seland Newydd yn llai llwyddiannus ym Mhencampwriaeth y Tair Gwlad yn 2004. Gwellodd y canlyniadau y tynoe wedyn, a churwyd y Llewod ymhob un o'r tair gêm brawf yn 2005. Enillodd y Crysau Duon Bencampwriaeth y Tair Gwlad yn 2006.

Disgwylai llawer i Seland Newydd ennill Cwpan Rygbi'r Byd yn 2007, ond curwyd hwy yn annisgwyl gan Ffrainc, 20 - 18. Er i Henry gael ei feirniadu gan rai, ail-apwyntiwyd ef fel hyfforddwr.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 6890066
* LCCN: nb99080733
* ISNI: 0000 0000 5222 3389

 |
Mae dadansoddiad rhyngblethol yn ystyried yr holl ffactorau sy'n berthnasol i unigolyn gyda'i gilydd, yn hytrach nag ystyried pob ffactor ar wahân.
Cysyniad yw **rhyngblethedd** neu **ryngblethu** sy'n helpu i esbonio sut mae hunaniaethau cymdeithasol a gwleidyddol rhywun yn cyfuno i greu gwahanol lefelau o wahaniaethu a braint. Cafodd y cysyniad ei greu yn 1989 gan Kimberlé Williams Crenshaw, a esboniodd fod ffactorau fel rhywedd, hil, dosbarth cymdeithasol, rhywioldeb ac anabledd yn **rhyngblethu** mewn unigolyn gan arwain at fathau gwahanol o wahaniaethu neu fraint. Er enghraifft, gallai hi fel menyw ddu wynebu gwahaniaethu nad yw menywod gwynion yn ei wynebu fel arfer, ac nad yw dynion duon yn ei wynebu fel arfer chwaith: mae ei hil a'i rhywedd yn rhyngblethu ac mae'r gwahaniaethu penodol mae hi'n ei wynebu yn deillio o hynny. Yn yr un modd, mae dynion yn fwy breintiedig na menywod ar y cyfan, a phobl wynion yn fwy breintiedig na phobl dduon; i ddynion gwynion, mae eu hil a'u rhywedd yn rhyngblethu i'w gwneud yn fwy breintiedig eto na dynion yn gyffredinol a phobl wynion yn gyffredinol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Chwiliwch am derm, gair neu ymadrodd". *LLYW.CYMRU*. Cyrchwyd 2021-06-24.
2. ↑  anarchwaethus (2016-12-08). "Beth yw "intersectionality" yn Gymraeg?". *anarchwaethus / gwefan anarchaidd yn y Gymraeg*. Cyrchwyd 2021-06-24.
3. ↑  Runyan, Anne Sisson (2018). "What Is Intersectionality and Why Is It Important?". *American Association of University Professors* (yn Saesneg). Cyrchwyd 24 Mehefin 2021.
Montgomery AOS
Safle natur sy'n dod dan lefel isaf cadwraeth yng ngwledydd Prydain yw Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (neu SoDdGA; Saesneg: *SSSI*) a chânt eu dosbarthu i Ardaloedd Ymchwil. Mae pob SoDdGA yn dynodi safle sydd â bywyd gwyllt bregys (planhigion, anifeiliaid prin), daeareg neu forffoleg arbennig neu gyfuniad o'r ddau hyn: natur gwyllt a nodweddion daearegol. Yn 2006 roedd 1,019 SoDdGA yng Nghymru: cyfanswm o 257,251 hectar (12.1% o holl arwynebedd Cymru).

Datblygwyd y dull hwn o glystyru SoDdGAau rhwng 1975 a 1970, yn wreiddiol gan y *Nature Conservancy Council (NCC)*, gan gadw at ffiniau Deddf Llywodraeth Leol 1972. Cadwyd at ffiniau siroedd Lloegr ond yng Nghymru cymhlethwyd y sefyllfa drwy ychwanegu cynghorau dosbarth at rai siroedd a rhannu eraill. Unwyd Canol a De Morgannwg, holltwyd Gwynedd a Phowys ac unwyd Llanelli gyda Gorllewin Morgannwg.

Ers 1972 cafwyd llawer o ailenwi, uno a rhannu siroedd, cynghorau dosbarth a chymuned. Er mwyn symlhau'r ardaloedd hyn, ailddiffiniwyd hwy gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994 yn Ebrill 1996.

Mae Trefaldwyn o fewn y Powys presennol a cheir rhestr o'r safleoedd yma.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Joint Nature Conservation Committee (1998 revision); *Guidelines for the Selection of Biological SSSIs*, section 4.11, p. 17. ISBN 1873701721.
2. ↑  *Joint Nature Conservation Committee (1998 revision)*; *Guidelines for the Selection of Biological SSSIs*, rhan 4.5, tud. 14–15. ISBN 1873701721.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwaswyfyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwaswyfynod**; yr enw Saesneg yw *Lackey*, a'r enw gwyddonol yw *Malacosoma neustria*. Gellir ei ganfod yng ngwledydd Prydain a rhannau o Ewrop.

* Caterpillar, Julian Alps, Slofenia
* Wyau

* ♂
* ♀

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwaswyfyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cyfarwyddwr a sefydlydd Canolfan y Dwyrain Canol ym Mhrifysgol Manceinion yw **Randa Bessiso**. Mae hi'n ddinesydd o Libanus sydd o darddiad Palesteinaidd.

Dechreuodd Bessiso weithio ym maes addysg fusnes fel Is-lywydd Hyfforddiant ac Ymgynghoriaeth yn PROJACS Rhyngwladol. Wedi hynny, gweithiodd gyda menter eUniversities y DU. Yn 2006, sefydlodd Ganolfan Dwyrain Canol Prifysgol Manceinion yn Dubai, ac mae hi ar hyn o bryd yno'n Gyfarwyddwr.

Mae'r ganolfan yn rhan o raglen MBA ran-amser dwy flynedd *Manchester Global*, oedd yn 2019 wedi dysgu mwy na 2,500 o fyfyrwyr. Y ganolfan hon yw'r fwyaf a'r un sy'n tyfu gyflymaf o'r chwe chanolfan yn rhaglen MBA Manchester Global, ac sy'n cynrychioli mwy na hanner y myfyrwyr yn y rhaglen ledled y byd. Yn 2019, enwyd Prifysgol Manceinion yn Rhaglen MBA Orau gan Wobrau Addysg Uwch y Dwyrain Canol, Forbes. Mae Bessiso hefyd yn Gadeirydd Grŵp Addysg Uwch Cyngor Busnes yr Emiradau Arabaidd Unedig-DU.

Cydnabu Bessiso fel un o 100 o Fenywod Arabaidd Mwyaf Pwerus Forbes yn y Dwyrain Canol, a hynny bob blwyddyn rhwng 2014 a 2018. Yn 2019, cafodd ei henwi’n un o’r 30 o Fenywod Mwyaf Dylanwadol yn y Byd Arabaidd gan Fusnesau Arabia, a derbyniodd wobr Cyflawniad Merched 2019 Entrepreneur y Dwyrain Canol mewn Addysg.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Gwaun Cerrig Llwydion (Craig Cwareli)** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO041196. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 715.8 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 730 metr (2395 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Gwaun Garthenor a Llanio-isaf** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 24 Chwefror 1987 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 18.61 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Gwaun Gledyr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Hydref 2009 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 28.25 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Gwaun Cilgwyn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1969 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.23 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Etholaeth seneddol yn nwyrain Swydd Gaerwrangon, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Redditch**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Redditch yn Swydd GaerwrangonEtholaeth Redditch yn Swydd Gaerwrangon
* Swydd Gaerwrangon yn LloegrSwydd Gaerwrangon yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997. Mae'n cynnwys Bwrdeistref Redditch gyfan a rhannau o Ardal Wychavon.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Jacqui Smith (Llafur)
* 2010–2017: Karen Lumley (Ceidwadol)
* 2017–presennol: Rachel Maclean (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Print Almaenig o'r 17eg ganrif yn dangos dienyddiad Siarl I
Defnyddir y term **Rhyfeloedd y Tair Teyrnas** i gyfeirio at gyfres o ryfeloedd rhwng 1639 a 1651 yn nheyrnasoedd yr Alban, Lloegr ac Iwerddon. Roedd Cymru wedi ei hymgorffori yn nheyrnas Lloger ar y pryd, o ganlyniad i Ddeddfau Uno 1536 a 1543. Roedd y rhyfeloedd yn ganlyniad anghydfod rhwng y brenin Siarl I o Loegr a'r Alban a'i ddeiliaid, ynghylch crefydd ac ynghylch hawliau'r brenin.

Roedd y rhyfeloedd yma yn cynnwys Rhyfeloedd yr Esgobion (1639 a 1640), Rhyfel Cartref yr Alban (1644–1645); Gwrthryfel Gwyddelig 1641, Rhyfel Cyngheiriaid Iwerddon (1642–9) a Rhyfel Cartref Lloegr, mewn gwirionedd tri rhyfel, Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr (1642–6), Ail Ryfel Cartref Lloegr (1648–9) a Trydydd Rhyfel Cartref Lloegr Rhyfel (1650–51). Ystyrir yr ymladd yng Nghymru yn rhan o Ryfel Cartref Lloegr.

Y canlyniad oedd buddugoliaeth y blaid Seneddol yn Lloegr, dan Oliver Cromwell yn y pen draw, dros y Brenhinwyr yn Lloegr, yna yn yr Alban ac Iwerddon. Bu nifer o ryfeoledd eraill tebyg yn Ewrop yn y cyfnod yma; y Fronde yn Ffrainc a gwrthryfeloedd Yr Iseldiroedd, Catalonia a Portiwgal yn erbyn llywodraeth Sbaen.

Cyfeiriadau
-----------
Gêm o bêl-droed pump-bob-ochr ar gael artiffisial yn Singapôr
Mae **pêl-droed pump-bob-ochr** yn fath o bêl-droed gyda phum chwaraewr gan bob tim (pedwar chwaraewr allan ar y cae ac un gôl-geidwad). Mae gwahaniaethau yn y gêm yn cynnwys cae llai o faint, goliau llai, a llai o amser chwarae. Mae gemau yn cael eu chwarae dan-do neu yn yr awyr agored, ar astroturf, 'tywarch plastig' neu 'lawnt artiffisial' o fewn i furiau neu "gawell" i atal y bêl rhag gadael y maes chwarae a chadw'r gêm yn llifo. 

Mae pêl-droed pum-bob-ochr yn debyg i gêm Futsal a ddatblygodd yn Wrwgwái ond sydd nawr â strwythur byd-eang ac o dan ymbarél UEFA a FIFA. Ceir strwythur Cymreig i Futsal o dan reaolaeth Cymdeithas Bêl-droed Cymru.

Rheolau
-------

Mae'r cwrt cosbi yn wahanol iawn i bêl-droed: mae'n siap hanner cylch, dim ond y gôl-geidwad sy'n cael cyffwrdd y bêl o fewn iddo, ac nid oes ganddo neu ganddi hawl i adael y cwrt. Rhaid i'r gôl-geidwad ddefnyddio'r dwylo i roi'r bêl i chwaraewr arall. Dim ond wrth arbed y bêl rhag mynd i'r gôl y caiff gicio'r bêl. Nid oes rheol camsefyll. Mae chwaraewyr yn cael penio'r bêl. Nid oes protocol ar gyfer llawio bwriadol a damweiniol - rhaid i'r dyfarnwr wneud penderfyniad ar sail y pellter y cafodd y bêl ei tharo. Gall cerdyn melyn olygu bod rhaid i'r troseddwr dreulio cyfnod yn y cell cosb.  Mae cardiau coch yn gweithio yn yr un ffordd a gêm 11-bob-ochr. Mae taclo trwy siarsio neu sleidio yn cael eu cosbi gyda cherdyn melyn.

Nid yw esgidiau gyda styds metel neu lafnau wedi'u caniatau am eu bod yn difrodi arwyneb y maes chwarae. Gwaherddir hefyd esgidiau â stydiau metal neu esgyll rhag eu gwisgo gan y byddai hynny'n niweidio'r arwyneb. Annogir y chwaraewyr fel rheol i wisgo padiau ffer ond mae hynny yn ôl barn y dyfarnwr.

Mae pêl-droed pump-bob-ochr fel arfer yn cael ei chwarae yn anffurfiol, ac felly mae'r rheolau yn hyblyg ac weithiau'n cael eu penderfynu yn syth cyn dechrau chwarae; mae hynny'n wahanol i futsal, sydd a rheolau swyddogol wedi'u cyhoeddi gan FIFA.  

Mae Cymdeithas Bêl-droed Lloegr wedi llunio rhestr lawn o reolau ar gyfer y gêm pump-bob-ochr sy'n ymhelaethu ar y rheolau uchod ac yn gosod isafswm ac uchafswm maint y cae chwarae ynghyd â manylion technegol ar gyfer ciciau rhydd ac agweddau eraill o'r gêm. Mae amrywiadau o bêl-droed pump-bob-ochr yn cynnwys Futsal, pêl-droed dan-do, pêl-droed y traeth, pêl-droed chwech neu saith-bob-ochr, a phêl-droed SUB.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "TheFA.com - Small Sided Football - Laws of the Game". The FA. Cyrchwyd 2016-05-20.
2. ↑  David Conn (2012-05-28). "FA votes for smaller-sided matches for young footballers | Football". London: The Guardian. Cyrchwyd 2012-07-16.
3. ↑  Football (2012-05-28). "Football Association make historic decision on future of youth football for the future good of England". London: Telegraph. Cyrchwyd 2012-07-16.
4. ↑  Roan, Dan (2012-05-28). "BBC Sport - Football Association vote in favour of youth football changes". Bbc.co.uk. Cyrchwyd 2012-07-16.
Mae **Gwaun Lydan** yn gopa mynydd a geir yn y ddwy Aran, tua cilometr i'r gogledd-orllewin o Lanymawddwy, rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SH880211. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 617 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 632 metr (2073 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Gwaun Llan** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 31 Hydref 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.12 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae'r **gwawdodyn hir** yn un o'r pedwar mesur ar hugain ac, felly, yn fesur caeth. Mae'n perthyn yn agos i'r gwawdodyn byr, ond bod dwy linell ychwanegol o gyhydedd nawban o flaen y toddaid. Mae diwedd pob llinell yn odli, a cheir odl gyrch rhwng y gair cyrch a gorffwysfa'r llinell glo. Ni chaniateir defnyddio'r gynghanedd lusg yn y llinell glo.

Dyma enghraifft allan o "Cwm Carnedd" gan Gwilym R Tilsley:

*Do, bu yno brysurdeb unwaith,*
*A sŵn o gaban a sain gobaith;*
*Fel clychau'n tincian clyweyd ganwaith*
*Gleb pedolau'r hogiau foregwaith,*
*A'u gweld yn eu dillad gwaith - trwy'r oriau*
*Yn rhwygo o greigiau eu goreugwaith.*
Dyma'r enghraifft a ganodd Dafydd Nanmor yn ei awdl enghreifftiol i Ddafydd ap Tomas ap Dafydd:

*Anos yw d'aros, a'th wayw diri**og***
*Wrth gastell no'r wiber asgell**og**;*
*A'th ofn ar feilch, a'th faner fylchi**og***
*Yn dilyn gwaedwyr hyd Lan Gad**og**,*
*O'r bron, uwch afon, a chyf**og** - bob dr**i***
*Y gwŷr, a'u torr**i** yn gwarter**og**.*
Mae'n berthynas agos i'r hir-a-thoddaid, a thueddwyd yn ddiweddar i ganu mwy ar fesur yr hir-a-thoddaid na'r gwawdodyn hir.

Gweler hefyd
------------

* Cerdd Dafod
* Y pedwar mesur ar hugain
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybedysydd gwinau** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybedysyddion gwinau) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Conopophaga lineata***; yr enw Saesneg arno yw *Rufous gnateater*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybedysyddion (Lladin: *Conopophagidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. lineata*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gwybedysydd gwinau yn perthyn i deulu'r Gwybedysyddion (Lladin: *Conopophagidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gwybedysydd bochddu | Conopophaga melanops |  |
|
| Gwybedysydd brongoch | Conopophaga aurita |  |
|
| Gwybedysydd corunwinau | Conopophaga castaneiceps |  |
|
| Gwybedysydd cycyllog | Conopophaga roberti |  |
|
| Gwybedysydd gwinau | Conopophaga lineata |  |
|
| Gwybedysydd gyddflwyd | Conopophaga peruviana |  |
|
| Gwybedysydd llwyd | Conopophaga ardesiaca |  |
|
| Gwybedysydd torddu | Conopophaga melanogaster |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybedysydd gwinau** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Ffermdy o'r 18g yng nghymuned Llanelidan, Sir Ddinbych, yw **Rhyd-y-Marchogion** sydd bellach wedi ei rhannu'n ddau gartref modern. Cofrestrwyd adeiladau'r fferm ar 21 Mawrth 2001 gan Cadw, ar Radd II (Cyfeirnod: 24988). Carreg leol yw gwneuthuriad y tŷ, gyda dwy simne o frics.

Safai adeiladau a buarth yr hen fferm ar hen groesffordd ger Afon Hesbin. Erbyn hyn, mae'r B5429 yn dal i groesi'r afon yno tra bod hefyd modd croesi drwy'r afon ar droed wrth ddilyn beth sydd erbyn hyn yn ffordd fain nad yw'n cael ei defnyddio.

Mae'r ffermdy, yr hoewal gysylltiedig a wal yr ardd yn gofrestredig am eu bod yn enghreifftiau da o'r math hyn o adeiladau ac mae gweddill adeiladau'r fferm hefyd yn gofrestredig gan eu bod yn cyflawni'r grŵp o adeiladau nodedig.

Cafodd yr emyn Gymraeg boblogaidd *Er nad yw 'nghnawd ond gwellt* ei chyfansoddi ym mherllan y fferm gan William Jones (Ehedydd Iâl).

Yr emyn 'Er nad yw 'nghnawd ond gwellt'
---------------------------------------

Y nefoedd uwch fy mhen  

A dduodd fel y nos,  

Heb haul na lleuad wen  

Nac unrhyw seren dlos  

A llym gyfiawnder oddi fry  

Yn saethu mellt o'r cwmwl du.  

  

Cydwybod euog oedd  

Yn rhuo dan fy mron  

Mi gofia'i chwerw floedd  

Tra ar y ddaear hon -  

Ac yn fy ing ymdrechais ffoi,  

Heb wybod am un lle i droi.  

  

Mi drois at ddrws y Ddeddf  

Gan ddisgwyl cael rhyddhad;  

Gofynnais iddi'n lleddf  

Roi imi esmwythâd:  

'Ffo am dy einioes', ebe hi,  

'At Fab y Dyn i Galfari!'  

  

Gan ffoi, ymdrechais ffoi  

Yn sŵn taranau ffroch,  

Tra'r mellt yn chwyrn gyffroi  

O'm hôl fel byddin goch;  

Cyrhaeddais ben Calfaria fryn,  

Ac yno gwelais Iesu gwyn.  

  

Er nad yw 'nghnawd ond gwellt  

A'm hesgyrn ddim ond clai,  

Mi ganaf yn y mellt  

Maddeuodd Duw fy mai:  

Mae craig yr oesoedd dan fy nhraed  

A'r mellt yn diffodd yn y gwaed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.britishlistedbuildings.co.uk; adalwyd 22 Mai 2014
Actor awdur o Gymro yw **Rhys Parry Jones** (ganwyd 18 Chwefror 1960) sydd yn adnabyddus am chwarae rhan Llew yn *Pobol y Cwm*. Mae Rhys wedi ymddangos mewn penodau o *EastEnders*, Tracy Beaker, a'r sitcom *High Hopes* ar BBC Cymru.

Bywyd cynnar
------------

Magwyd Rhys yng Nghrymych, Sir Benfro. Aeth i Ysgol Gyfun Ystalyfera ac astudiodd ddrama yn Ngholeg Cerdd a Drama Caerdydd.

Gyrfa
-----

Roedd yn aelod o Theatr Gorllewin Morgannwg yn gynnar yn ei yrfa. Yn yr 1980au roedd yn un o actorion craidd y gyfres deledu hanes, i blant - *Tocyn Diwrnod*. Ysgrifennwyd a pherfformiwyd y gyfres gan y cwmni theatr a'i cynhyrchwyd gan HTV Cymru i S4C.

Yn 2007, ymddangosodd yn y ffilm arswyd Gymreig *Flick*, oedd yn cyd-serennu Faye Dunaway, Hugh O'Conor a Michelle Ryan.

Yn 2008 fe ymddangosodd yn y ffilm *Arwyr*. Mae'n serennu yn *Patagonia* gan Marc Evans, drama wedi ei gosod yn *Y Wladfa*, a ddangoswyd am y tro cyntaf yng Ngŵyl Ffilm Ryngwladol Seattle ar 10 Mehefin 2010.

Mae'n chwarae rhan Tim Gibson yn ail gyfres y ddrama ddirgelwch *35 Diwrnod*.

Bywyd personol
--------------

Mae'n briod a'r actores Lydia Lloyd Parry. Mae'n gefnder i Dafydd Iwan a'i frodyr.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Rhys Parry Jones ar wefan Internet Movie Database
* Rhys Parry Jones ar Twitter

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Theatr Bara Caws - Garw (15 Medi 2014).
2. ↑   Ffrind yn cofio Cymro fu farw ar Fedi 11 (10 Medi 2011). Adalwyd ar 25 Ionawr 2016.
3. ↑  Urddas Cenedl a Theatr, Cylchgrawn bARN, Awst 2006; Adalwyd 2015-12-15
4. ↑  Cofnod Tocyn Diwrnod ar S4/Clic[*dolen marw*], 3 Mehefin 2012; Adalwyd o y Bydysawd, 2015-12-15
5. ↑   Sgrin Rhifyn 6, S4C. S4C (2008). Adalwyd ar 25 Ionawr 2016.
6. ↑  *Pals pay tribute to 'one of the greats' at farewell service*  , South Wales Evening Post, 23 Awst 2011.  Cyrchwyd ar 30 Awst 2016.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybedysydd torddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybedysyddion torddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Conopophaga melanogaster***; yr enw Saesneg arno yw *Black-bellied gnateater*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybedysyddion (Lladin: *Conopophagidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. melanogaster*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gwybedysydd torddu yn perthyn i deulu'r Gwybedysyddion (Lladin: *Conopophagidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gwybedysydd bochddu | Conopophaga melanops |  |
|
| Gwybedysydd brongoch | Conopophaga aurita |  |
|
| Gwybedysydd corunwinau | Conopophaga castaneiceps |  |
|
| Gwybedysydd cycyllog | Conopophaga roberti |  |
|
| Gwybedysydd gwinau | Conopophaga lineata |  |
|
| Gwybedysydd gyddflwyd | Conopophaga peruviana |  |
|
| Gwybedysydd llwyd | Conopophaga ardesiaca |  |
|
| Gwybedysydd torddu | Conopophaga melanogaster |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybedysydd torddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
*Mae hon yn erthygl am yr uchelwr o Lansadwrn. Am yr Arglwydd Rhys, gweler Rhys ap Gruffudd. Gweler hefyd Rhys ap Gruffudd (gwahaniaethu).*
Syr **Rhys ap Gruffudd** o Lansadwrn (c. 1283-1356) oedd un o uchelwyr blaenaf de-orllewin Cymru ar ddiwedd y 13eg a dechrau'r 14g.

Bywgraffiad
-----------

Mab i Ruffudd ap Hywel, cefnder y swyddog grymus Gruffudd Llwyd, oedd Syr Rhys, ac felly'n ddisgynnydd uniongyrchol yn y bedwaredd genhedlaeth i Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr. Yn y cyfnod 1310-1340 bu'n dal amryw o swyddi a theitlau yng ngwasanaeth brenin Lloegr yn y dde-orllewin, a chwaraeodd ran bwysig yn y gwaith o recriwtio Cymry lleol ar gyfer rhyfeloedd brenhinoedd Lloegr yn Ffrainc a llefydd eraill. Arweiniodd Syr Rhys filwyr o'r de-orllewin i ryfela yn yr Alban a Ffrainc. Roedd yn un o arweinwyr y Cymru ym Mrwydr Crécy yn 1346, ac efallai mai ar ôl y frwydr yma y'i gwnaed yn farchog. Rhoddwyd march du iddo gan y Tywysog Du yn Normandi yn 1349. I bob pwrpas, Syr Rhys oedd llywodraethwr de-orllewin Cymru yn hanner cyntaf y 14g. Cafodd ei apwyntio'n Ddirpwy Ustus Tywysogaeth De Cymru deirgwaith.

Roedd ganddo diroedd bras yn ardal Dyffryn Teifi ac Ystrad Tywi ac ystad yn Llanrhystud. Mae'n bosibl mai ef a adeiladodd blasdy Abermarlais.

Roedd yn noddwr i'r bardd a gramadegydd o glerigwr Einion Offeiriad (c.1300-1349); mae lle i gredu mai er anrhydedd i Rys y lluniodd Einion ei ramadeg barddol enwog. Canodd awdl iddo yn ogystal.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John Davies, *Hanes Cymru* (Penguin, Llundain, 1990), tud. 172.
2. 1 2  R. R. Davies, *The Age of Conquest: Wales 1063-1415* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1991).
3. ↑  R. Geraint Gruffudd a Rhiannon Ifans (gol.), *Gwaith Einion Offeiriad a Dafydd Ddu o Hiraddug* (Aberystwyth, 1997).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd yr Arglwydd **Rhys ap Maredudd** (m. 1292) yn arglwydd y Dryslwyn ac Ystrad Tywi. Yn ystod rhyfel 1282-3 bu'n deyrngar i Edward I ond arweiniodd wrthryfel yn ne Cymru ar 8 Mehefin 1287 a barhaodd hyd at 20 Ionawr 1288 ond ni chafodd fawr o gefnogaeth; crogwyd ef gan y Saeson yng Nghaerefrog yn 1292 ar ôl iddo gael ei fradychu gan ei bobl ei hun.

Castell Dryslwyn a Bryn Gronger
Maredudd ap Rhys Gryg o Ddryslwyn (bu f. 1271 ), Tywysog Deheubarth oedd ei dad, gŵr a fu'n gwrthwynebu Llywelyn ap Gruffudd. Ei hen daid oedd Rhys ap Gruffudd (1132 – 28 Ebrill 1197) a adnabyddid hefyd fel 'yr Arglwydd Rhys'.

Wedi 1283 cydnabyddid ef fel *dominus de Estretewy*, a gorfodwyd y penaethiaid Cymreig yng ngogledd Sir Gaerfyrddin i dalu gwrogaeth iddo. Yn 1285 priododd Ada de Hastings, a daeth castell Castell Newydd Emlyn yn rhan o'i diriogaeth, fel gwaddol.

Gwrthryfelodd yn erbyn Edward ar 8 Mehefin 1287 pan oresgynnodd Iscennen ac anrheithiodd lawer o diroedd yng ngorllewin Cymru cyn belled â Llanbadarn. Danfonodd Edward I, brenin Lloegr y rhaglyw, iarll Cernyw, i'w atal ac ymosododd yntau a milwyr y brenin ar y Dryslwyn, o wahanol gyfeiriadau, ar 5 Medi. Ni ddaliwyd Rhys, fodd bynnag, a pharhaodd y gwrthryfel nes y syrthiodd Castell Newydd Emlyn hefyd ar 20 Ionawr 1288. Cofnodir gwrit ynglŷn â'i achos iddo geisio dianc i'r Iwerddon, ond nid yw hynny'n sicr. Bradychwyd ef gan ei filwyr ei hun a daliwyd ef yng nghoedwigoedd cwmwd Mallaen yng ngogledd Sir Gaerfyrddin yn 1291. Dienyddiwyd ef yng Nghaerefrog.

Dair mlynedd yn ddiweddarach cododd Madog ap Llywelyn gan arwain gwrthryfel 1294–95 a oedd yn cynnwys Brwydr Maes Maidog.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bywgraffiadur Cymreig ar wefan y Llyfrgell Genedlaethol.
2. ↑  *Gwyddoniadur Cymru*; Gwasg Prifysgol Cymru; 2008; tud. 823.
3. ↑  Brut y Tywysogion yn llsgr. Pen. 20

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 309793559
* GND: 1056941332
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Actor o Gymro oedd **Robin Griffith** (Medi 1946 – 18 Awst 2017) a gafodd yrfa hir ar lwyfan, ffilm a theledu.

Fe'i magwyd yn Llangoed ar Ynys Môn ond roedd wedi byw yn Llundain ers blynyddoedd. Bu farw yn 70 mlwydd oed.

Gyrfa
-----

Ymddangosodd ar nifer o raglenni plant yn y 1970au gan gynnwys *Miri Mawr* yn lleisio'r cymeriad 'Blodyn Tatws' a *Siop Siafins* (BBC Cymru) yn chwarae 'Y Barwn Coch'. Bu'n actio yn y rhaglen comedi *Newydd Bob Nos* ar S4C yn y 1980au (a'i fersiwn Saesneg *Night Beat News*).

Chwaraeodd Yncl Wil yn y ffilm *Un Nos Ola Leuad*. Yn y 2000au ymddangosodd yng nghyfresi teledu *Mine All Mine* a *High Hopes*, *Torchwood* ymysg eraill.

Yn 2012 perfformiodd ar lwyfan yn *Sgint* gan Bethan Marlow, a gyfarwyddwyd gan Arwel Gruffydd mewn cyd-cynhyrchiad Theatr Genedlaethol Cymru a Sherman Cymru ac yn 2016 perfformiodd yn *Chwalfa*, addasiad Gareth Miles o nofel T Rowland Hughes a gynhyrchwyd gan Theatr Genedlaethol Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwestai Penblwydd - Robin Griffith. BBC Cymru (18 Medi 2016).
2. ↑  *Marw’r actor Robin Griffith, llais Blodyn Tatws*  , Golwg360, 18 Awst 2017.
3. ↑   Hysbysiad marwolaeth. Western Mail (26 Awst 2017).

Dolenni allanol
---------------

* Robin Griffith ar wefan Internet Movie Database
Mae 16 o beli'n ffurfio sgwâr.
Mewn mathemateg, **rhif sgwâr** neu'r **sgwâr perffaith** yw cyfanrif sy'n gyfanrif wedi'i sgwario, neu mewn geiriau eraill, mae'n lluoswm yn gyfanrif a luoswyd gydag ef ei hun. Mae 9 (n) yn rhif sgwâr, gan ei fod yn lluosm 3 × 3. Y nodiant mathemategol arferol, fodd bynnag, yw drwy ddefnyddio'r Esbonydd *n*2 a gaiff ei ynganu fel "n wedi'i sgwario". "Rhif indecs", neu "bŵer", yw’r 2 bach yma ac mae'n dweud wrthon ni sawl gwaith i luosi n ag ef ei hun.

Daw'r gair "sgwâr" o'r siâp o'r un enw, sef y sgwâr. Caiff uned yr arwynebedd ei ddiffinio fel arwynebedd yr uned sgwâr (1 × 1); felly, mae gan sgwâr gydag ochrau a'u hyd yn n arwynebedd *n*2.

Ni all rhifau sgwâr fod yn negatif. Mae √9 = 3, felly 9 yw'r rhif sgwâr.

Enghreifftiau
-------------

Y rhifau sgwâr (cyfres A000290 yn yr *On-Line Encyclopedia of Integer Sequences* (OEIS)) llai na 602 = 3600 ceir:

02 = 0
12 = 1
22 = 4
32 = 9
42 = 16
52 = 25
62 = 36
72 = 49
82 = 64
92 = 81

102 = 100
112 = 121
122 = 144
132 = 169
142 = 196
152 = 225
162 = 256
172 = 289
182 = 324
192 = 361

202 = 400
212 = 441
222 = 484
232 = 529
242 = 576
252 = 625
262 = 676
272 = 729
282 = 784
292 = 841

302 = 900
312 = 961
322 = 1024
332 = 1089
342 = 1156
352 = 1225
362 = 1296
372 = 1369
382 = 1444
392 = 1521

402 = 1600
412 = 1681
422 = 1764
432 = 1849
442 = 1936
452 = 2025
462 = 2116
472 = 2209
482 = 2304
492 = 2401

502 = 2500
512 = 2601
522 = 2704
532 = 2809
542 = 2916
552 = 3025
562 = 3136
572 = 3249
582 = 3364
592 = 3481

Mae'r gwahaniaeth rhwng unrhyw un o'r sgwariau perffaith a'i ragflaenydd yn cael ei nodi gan *n*2 − (*n* − 1)2 = 2*n* − 1. Yn yr un modd, mae'n bosibl cyfri rhifau sgwâr drwy adio'r sgwâr olaf, yr ail isradd olaf a'r isradd cychwnyol; hynny yw: *n*2 = (*n* − 1)2 + (*n* − 1) + *n*.

Nodweddion
----------

Mae'r rhif m yn rhif sgwâr os a dim ond os y gellir gosod y pwyntiau m mewn sgwâr:

|  |  |
| --- | --- |
| *m* = 12 = 1 |  |
| *m* = 22 = 4 |  |
| *m* = 32 = 9 |  |
| *m* = 42 = 16 |  |
| *m* = 52 = 25 |  |

Y mynegiad ar gyfer yr ned rhif sgwâr yw *n*2. Mae hyn yn hafal i gyfanswm yr n rhifau sgwar odrif cyntaf, fel y gwelir o'r diagram uchod. Yma, mae sgwario canlyniad y rhagflaenydd drwy adio nifer odrif o bwyntiau (mewn magenta). Mae'r fformiwla canlynol felly yn dilyn:

{\displaystyle n^{2}=\sum \_{k=1}^{n}(2k-1).}
Felly, e.e. 52 = 25 = 1 + 3 + 5 + 7 + 9.

Gweler hefyd
------------

* Rhif ciwb

Cyfeiriadau
-----------
Mae'r Thermomedr hwn yn dangos tymheredd negyddol gan ei bod yn rhewiL −4°F Fahrenheit.
Mewn mathemateg, **rhif negatif** yw rhif real sy'n llai na sero.

Mae rhifau negatif yn rhan o ddau beth sy'n cwbwl groes i'w gilydd: y positif a'r negatif (hefyd 'negyddol' neu 'minws'). Os yw positif yn cynrychioli symud i'r dde, mae'r negydd yn cynrychioli symud i'r chwith. Os yw positif yn cynrychioli lefel uwch y môr, yna mae negatif yn cynrychioli lefel islaw'r môr. Fe'u defnyddir yn aml i gynrychioli maint colledion ariannol neu ddiffyg arian. Gellir ystyried bod swm o arian sy'n ddyledus yn 'ased negatif', a bod gostyngiad o hyn-a-hyn yn cael ei ystyried fel 'cynnydd negatif'.

Yn y diagram a ganlyn, mae'r rhifau negatif mewn coch, i'r chwith o'r sero (*0*), yn dynodi minws

The number lineThe number line
Mae dau beth gwahanol yn aml yn cael ei ystyried fel positif a negatif. Yn y cyd-destun meddygol o ymladd tiwmor, gellid ystyried twf y tiwmor fel 'crebachu negatif'. Defnyddir niferoedd negatif i ddisgrifio gwerthoedd ar raddfa sy'n mynd islaw sero, megis graddfeydd Celsius a Fahrenheit ar thermomedr. Mae cyfreithiau rhifyddeg ar gyfer rhifau negatif yn sicrhau bod y cysyniad o synnwyr cyffredin yn cael ei adlewyrchu mewn rhifyddeg. Er enghraifft, - (- 3) = 3 oherwydd y gwrthwyneb y gwrthwyneb yw'r rhif gwreiddiol.

Terminoleg
----------

Defnyddir y gair **negatif** yn hytrach na 'negyddol' gan *Eiriadur Termau'r* Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  colegcymraeg.ac.uk; Archifwyd 2017-07-29 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 20 Awst 2018.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybedysydd llwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybedysyddion llwydion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Conopophaga ardesiaca***; yr enw Saesneg arno yw *Slaty gnateater*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybedysyddion (Lladin: *Conopophagidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. ardesiaca*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gwybedysydd llwyd yn perthyn i deulu'r Gwybedysyddion (Lladin: *Conopophagidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gwybedysydd bochddu | Conopophaga melanops |  |
|
| Gwybedysydd brongoch | Conopophaga aurita |  |
|
| Gwybedysydd corunwinau | Conopophaga castaneiceps |  |
|
| Gwybedysydd cycyllog | Conopophaga roberti |  |
|
| Gwybedysydd gwinau | Conopophaga lineata |  |
|
| Gwybedysydd gyddflwyd | Conopophaga peruviana |  |
|
| Gwybedysydd llwyd | Conopophaga ardesiaca |  |
|
| Gwybedysydd torddu | Conopophaga melanogaster |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybedysydd llwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*