recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Tafarn hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw'r **Royal Oak**.

Lleoliad
--------

Mae'r Royal Oak yn sefyll ar ochr ddeheuol y Stryt Fawr, ymhlith nifer o adeiladau hanesyddol, fel Rhif 29 (yr adeilad Alliance Assurance), Rhiff 33 (yr hen Fanc Martins) a Rhif 43 (yr hen Fanc Cynilion Ymddiriedolwyr).

Hanes
-----

Adeiladwyd Rhif 35 Stryt Fawr yn 1912/13 fel tafarn i amnewid adeilad ffrâm bren hŷn.  Rhwng 1984 a 1992 roedd y dafarn yn cael ei adnabod fel yr Embassey, ond ar ôl hynny cafodd hi ei ail-enwi fel y Royal Oak.

Disgrifiad
----------

Mae'r Royal Oak yn adeilad tri llawr. Mae'r llawr gwaelod o dywodfaen coch, gyda chyntedd addurnedig a ffenestri mwliwn. Ar y lloriau uchaf mae elfennau neo-Duduraidd. Mae'r dafarn yn hir a chul – dim ond pedair llath a hanner o led. Mae'r perchennog presennol wedi adnewyddu'r dafarn.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Royal Oak Public House, Formerly The Embassey, High Street, Wrexham". *Coflein*. Cyrchwyd 14 Rhagfyr 2022.
2. ↑  "Clwyd FHS - Historic Wrexham Inns". *Cymdeithas Hanes Teuluoedd Clwyd*. 12 Medi 2013. Cyrchwyd 14 Rhagfyr 2022.
3. ↑  "Royal Oak, Wrexham - Joules Brewery". *joulesbrewery.co,uk*. Cyrchwyd 14 Rhagfyr 2022.
Pwyntiau o fewn y system cyfesurynnau polar, gyda tarddiad *O* ac echelin begynol *L*. Mewn gwyrdd, mae'r pwynt gyda chyfesuryn rheiddiol 3 a chyfesuryn onglaidd o 60 gradd neu (3, 60°). Mewn glas, ceir y pwynt (4, 210°).
Mewn mathemateg, mae'r **system cyfesurynnau polar** yn system o gyfesurynnau o fewn y gofod dau ddimensiwn lle mae pob pwynt ar y plân yn cael ei bennu gan bellter o bwynt cyfeiriol ac ongl. Defnyddir yr un termau ag a ddefnyddir o fewn y system gyfesurynnol Cartesaidd: 

* y tarddiad, sef y pwynt cyfeiriol a'r
* echelin begynol (*polar axis*)

Gelwir y pellter o'r tarddiad yn "gyfesuryn rheiddiol", neu "radiws", a'r ongl yn "gyfesuryn onglaidd", "ongl begynol" neu'n "asimwth".

Hanes
-----

Creeodd y seryddwr Hipparchus (190–120 BC) dabl o ffwythiannau'r cord (*table of chord functions*) gan roi hyd cord pob ongl, a cheir tystiolaeth iddo ddefnyddio cyfesurynnau pegynol wrth nodi lleoliad y sêr. Yn ei lyfr *Ar Sbiralau*, disgrifiodd Archimedes yr hyn a elwir heddiw yn sbiral Archimedes, ffwythiant ble mae'r radiws yn dibynnu ar yr ongl; fodd bynnag ni ddisgrifiodd y system cyfesurynnau polar llawn, na'i ddiffinio. Yn y 17g cyflwynwyd y cysyniad o system cyfesurynnau polar gan ddau fathemategydd, yn annibynnol o'i gilydd: Grégoire de Saint-Vincent a Bonaventura Cavalieri.

Confensiynau
------------

Grid polar (neu 'begynol') gyda sawl ongl, sy'n cynyddu fel cyfeiriad ccw, wedi'u labelu mewn graddau.
Dynodir y cyfesuryn rheiddiol yn aml gan *r* neu *ρ*, a'r cyfesuryn onglaidd gan *φ*, *θ*, neu *t*. Mae ISO 31-11 yn dynodi'r cyfesuryn onglaidd fel *φ* ond o fewn llenyddiaeth mathemategol, bron yn ddieithriad, defnyddir &theta yn hytrach na *φ*.

Y mynegiant arferol ar gyfer onglau yw naill ai 'gradd' neu 'radian' (2π rad = 360°). Defnyddir graddau o fewn fforio a mapio, defnyddir radianau o fewn mathemateg a ffiseg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  geiriadur.bangor.ac.uk; Y Termiadur Addysg; adalwyd 16 Rhagfyr 2018.
2. ↑  Brown, Richard G. (1997). Andrew M. Gleason (gol.). *Advanced Mathematics: Precalculus with Discrete Mathematics and Data Analysis*. Evanston, Illinois: McDougal Littell. ISBN 0-395-77114-5.
3. ↑  Friendly, Michael (24 Awst 2009). "Milestones in the History of Thematic Cartography, Statistical Graphics, and Data Visualization" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2018-09-26. Cyrchwyd 2018-12-16.
4. ↑  Serway, Raymond A.; Jewett, Jr. John W. (2005). *Principles of Physics*. Brooks/Cole—Thomson Learning. ISBN 0-534-49143-X.CS1 maint: multiple names: authors list (link)
System o ysgrifennu rhifau gan ddefnyddio llythrennau'r wyddor Roeg yw **system rhifolion Groegaidd**. Dyma oedd y dull o nodi rhifau a ddefnyddiwyd yng Ngroeg yr Henfyd, ond yng Ngwlad Groeg fodern, mae'r rhifau yn dal i gael eu defnyddio ar gyfer trefnolion ac mewn cyd-destunau tebyg i'r rhai lle mae rhifolion Rhufeinig yn dal i gael eu defnyddio mewn rhannau eraill o'r Gorllewin. Fodd bynnag, ar gyfer rhifau prifol cyffredin, mae Gwlad Groeg yn defnyddio rhifolion Arabaidd.

Mae rhifolion Groegaidd yn ddegol, yn seiliedig ar bwerau 10.
Yn lle rhoi symbolau penodol eu hunain i rifau, ailddefnyddiodd lythrennau'r wyddor Roeg.

Braslun o'r system
------------------

Dros ganrifoedd, roedd amrywiad mawr yn ffurfiau'r llythrennau, a'r ffordd yr oeddent yn cael eu harddangos. Dim ond braslun o'r system yw'r canlynol.

Mae'r unedau o 1 i 9 yn cael eu neilltuo i naw llythyren gyntaf yr wyddor o *alffa* (α) i *theta* (θ).
Yn lle ailddefnyddio'r rhifau hyn i ffurfio lluosrifau o'r pwerau uwch o ddeg (fel sy'n wir gyda rhifolion Arabaidd sy'n cael eu defnyddio heddiw), mae pob lluosrif o deg, o 10 i 90, yn cael eu neilltuo i naw llythyren nesaf yr wyddor o *iota* (ι) i *koppa* (ϟ).
Mae pob lluosrif o gant, o 100 i 900, yn cael eu neilltuo i naw llythyren o *rho* (ρ) i *sampi* (ϡ).
Mae acen (*keraia*) ar ochr chwith isaf llythyren yn golygu ei fod yn cael ei luosi â 1000.
Cyfunir y llythyrau hyn i ffurfio'r rhifau yn ôl yr angen. Er enghraifft, 365 = 300 + 60 + 5 = τξε .

| α | β | γ | δ | ε | ϛ | ζ | η | θ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| ι | κ | λ | μ | ν | ξ | ο | π | ϟ |
| 10 | 20 | 30 | 40 | 50 | 60 | 70 | 80 | 90 |
| ρ | σ | τ | υ | φ | χ | ψ | ω | ϡ |
| 100 | 200 | 300 | 400 | 500 | 600 | 700 | 800 | 900 |
| ͵α | ͵β | ͵γ | ͵δ | ͵ε | ͵ϛ | ͵ζ | ͵η | ͵θ |
| 1000 | 2000 | 3000 | 4000 | 5000 | 6000 | 7000 | 8000 | 9000 |

Enghraifft
----------

Darn o destun o *Metrica* gan Hero o Alexandria (1g CC) mewn llawysgrif sy'n dyddio o tua 1100 OC (Codex Constantinopolitanus Veteris Palatii 1, fol. 96r)
Dyma drawsgrifiad o'r testun yn yr enghraifft a ddangosir uchod:

[…] γίγνεται ͵θϡϟϛ δʹ ϛʹ […]
[…] ἔσται τὸ στερεὸν […]
Mae'r testun yn cynnwys y rhif "͵θϡϟϛ δʹ ϛʹ", h.y. "9,996 + 1⁄4 + 1⁄6". Mae'r llinell uwchben y llythrennau yn dangos eu bod yn cynrychioli rhif.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Rhifolion Groegaidd***
Cyfansoddwr ac arweinydd cerddorfaol o Gymro oedd Dr **Thomas Terry James** (1933 – 22 Hydref 2016).

Bywgraffiad
-----------

Roedd Terry James yn enedigol o Gydweli ac aeth i Brifysgol Rhydychen lle enillodd ei radd a doethuriaeth. Wedi graddio bu'n byw ac astudio am gyfnodau yn Llundain a Rhufain ond treuliodd ran helaethaf ei fywyd yn Unol Daleithiau America. Bu'n byw yng Ngwesty'r Savoy yn Llundain am bron i bymtheg mlynedd yn ogystal â chyfnodau yn Los Angeles.

Gyrfa
-----

Yn 1973, cyfansoddodd ac arweiniodd y gerddoriaeth ar gyfer record sain o'r llyfr *Jonathan Livingston Seagull*, gyda Richard Harris yn adrodd y stori, a daeth yn gyfaill iddo wedi hyn. Gwerthodd y record dros filiwn o gopiau gan dderbyn record aur a gwobr Grammy. Agorodd hyn y drws iddo weithio fel arweinydd cerddorol yn Hollywood ac ar Broadway. Cydweithiodd gyda rai o ser mwyaf Hollywod yn cynnwys Michael Douglas, Jodie Foster a Kris Kristofferson. Cyfansoddodd gerddoriaeth ar gyfer y ffilmiau *Echoes of Summer*, *The Dark Sun*, *Freedom Road*, a *The Minstrel*, ymysg eraill.

Roedd yn gyfarwyddwr cerdd ac arweinydd ar gyfer cynhyrchiad Broadway o Camelot, a roedd wedi arwain Cerddorfa Siambr Prag.

Yn 1988 derbyniodd gradd er anhrydedd gan Brifysgol Scranton, U.D.A.

Ymddeoliad
----------

Wedi ymddeol daeth yn ol i Gymru i fyw yng Nghaerfyrddin gan barhau i fod yn weithgar ym myd cerddoriaeth. Bu'n darlithio'n wythnosol ar werthfawrogiad cerddoriaeth yn Llyfrgell Caerfyrddin, roedd yn llywydd Celfyddydau Caerfyrddin a bu'n trefnu cyngherddau'n flynyddol er mwyn codi arian i elusennau. Daeth hefyd yn wyneb cyfarwydd ar raglenni teledu Cymraeg. Bu farw Ysbyty Gyffredinol Glangwili yn 83 mlwydd oed. Cynhaliwyd angladd breifat yn ôl ei ddymuniad a chynhaliwyd gwasanaeth coffa cyhoeddus iddo yn Eglwys San Pedr, Caerfyrddin ar ddydd Sadwrn 5 Tachwedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   James Terry Musician Cerddor : Obituary. bmdsonline.co.uk (29 Hydref 2016). Adalwyd ar 30 Hydref 2016.
2. 1 2  *Carmarthenshire born Hollywood composer Dr Terry James dies*  , South Wales Evening Post, 25 Hydref 2016.
3. 1 2   Record aur yn drysor. BBC Cymru (Chwefror 2008). Adalwyd ar 24 Hydref 2016.
4. ↑  (Saesneg) Richard Harris ‎– Jonathan Livingston Seagull. discogs.com.
5. ↑  (Saesneg) DR. T. TERRY JAMES CLASS OF 1988. Prifysgol Scranton (29 Mai 1988). Adalwyd ar 24 Hydref 2016.
6. ↑   Teyrnged i'r cyfansoddwr, y diweddar Dr. Terry James.. Heno, S4C (24 Hydref 2016).

Dolenni allanol
---------------

* Terry James ar wefan Internet Movie Database

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 78015551
* LCCN: n94096448

 |
Tafarn hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw'r **Golden Lion**.

Mae'r tafarndy'n sefyll ar y Stryt Fawr, Wrecsam (ochr y gogledd)Tafarndy'r Golden Lion, Wrecsam

Lleoliad
--------

Cyfeiriad y Golden Lion yw Rhifau 12-13, Stryt Fawr. Mae'r darfan yn sefyll ar ochr ogleddol y Stryt Fawr, rhwng dau adeilad pwysig a mawreddog, sef Marchnad y Cigyddion a'r adeilad Banc Midland (rhifau 14-15).

Hanes
-----

Mae'r adeilad yn dyddio yn ôl i'r 16eg ganrif. Tŷ eithaf pwysig oedd o yn yr 17eg ganrif. Ail-adeiladwyd y tŷ yn rhannol yn yr 18fed ganrif.

Yn wreiddiol roedd y tŷ yn gartref i'r teulu Pulford, ond erbyn 1700 roedd o'n cael ei ddefnyddio fel tafarn. Dilynodd cyfnod o ddefnydd fel siopau, cyn i'r adeilad ddod yn dafarn eto tua 1740.

Disgrifiad
----------

Mae gan yr adeilad ddwy ran – rhan flaen tri llawr a rhan gefn un llawr a hanner. Mae pasej yn rhedeg ar hyd yr adeilad, yn gyfagos i'r bar.

Mae mynedfa i rwydwaith o dwneli o dan y ddinas trwy frad-ddôr ym mlaen y dafarn.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "The Golden Lion Public House, Rhosddu, Wrexham". *British Listed Buildings*. Cyrchwyd 7 Chwefror 2023.
2. ↑  "First pictures of Wrexham's mysterious underground tunnels". *Dailypost.co.uk*. Cyrchwyd 7 Chwefror 2023.
Super Bowl XLVII yn New Orleans.
Y **Super Bowl** yw gem bencampwriaeth flynyddol y National Football League (NFL). Mae'r gêm yn uchafbwynt i dymor sy'n dechrau ddiwedd haf y flwyddyn galendr flaenorol. Fel arfer, mae rhifolion Rhufeinig yn cael eu defnyddio i adnabod pob gêm yn unigol, yn hytrach na blwyddyn ei chynnal. Er enghraifft, chwaraewyd Super Bowl I ar 15 Ionawr 1967, yn dilyn tymor 1966. Yr unig eithriad i'r confensiwn hwn oedd Super Bowl 50, a chwaraewyd ar 7 Chwefror 2016, yn dilyn tymor 2015, ond dychwelwyd i'r rhifolion Rhufeinig LI ar ddiwedd y tymor canlynol.

Cafodd y gêm ei chreu fel rhan o'r cytundeb i uno'r NFL a'r American Football League (AFL). Cytunwyd y byddai enillwyr y ddwy gynghrair yn chwarae yn erbyn ei gilydd yn **Gêm Bencampwriaeth Byd** tan y byddai'r cyfuno yn dechrau yn swyddogol yn 1970. Ar ôl y cyfuno, cafodd y ddwy gynghrair eu galw'n ddwy "conference", a byddai ddau dim oedd wedi dod i'r brig yn wynebu ei gilydd i benderfynu pwy oedd pencampwyr yr NFL.

Mae diwrnod y Super Bowl yn cael ei alw'n "Super Bowl Sunday" ac yn cael eu ystyried gan lawer yn yr Unol Daleithiau fel gwyliau cenedlaethol answyddogol. Mae'r Super Bowl yn un o'r digwyddiadau chwaraeon sy'n cael ei wylio fwyaf yn y byd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Belkin, Douglas (29 Ionawr 2004). "Super Bowl underscores cultural divide". *Boston Globe*. Cyrchwyd 28 Mehefin 2015.
2. ↑  "Super Bowl Sunday: An Unofficial Holiday for Millions". U.S. Bureau of International Information Programs (IIP). 29 Ionawr 2015. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-03-07. Cyrchwyd 28 Mehefin 2015.
3. ↑  Harris, Nick (31 Ionawr 2010). "Elite clubs on Uefa gravy train as Super Bowl knocked off perch". *The Independent*. London. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-19. Cyrchwyd 2019-02-03.
Adeilad neo-Duduraidd rhestredig Gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, wedi'i ddylunio yn wreiddiol fel tafarndy a siopau, yw **Tafarndy'r Talbot** (Saesneg: *Talbot Hotel*).

Lleoliad
--------

Mae gan y Talbot le amlwg yng nghanol Wrecsam ar y groesffordd rhwng Stryt yr Hôb a Stryt y Syfwr ym mhrif ardal fasnachol y ddinas.

Hanes
-----

Adeiladwyd y tafarndy yn 1904-1905 yn yr arddull neo-Duduraidd ar sail cynllun John H. Davies & Son, Caer, i gymryd lle hen dafarn ar yr un safle.

Disgrifiad
----------

Dyluniwyd prif ran yr adeilad i sefyll ar gornel Stryt yr Hôb a Stryt y Syrfwr, sydd yn esbonio ei siâp anarferol. Mae ganddo do coch amlonglog, waliau sy'n hanner pren a phaneli terracotta. Mae adain ychwanegol i'r adeilad yn yr un dull, sy'n estyn ar hyd Stryt y Syfwr.

Cofrestrwyd y Talbot yng Nghofnod Henebion Cenedlaethol Cymru â'r rhif NPRN 301218.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Cynllun Asesu a Rheoli Nodweddion Ardal Gadwraeth Canol Tref Wrecsam" (PDF). *Wrecsam.gov.uk*. Cyrchwyd 21 June 2022.
2. 1 2 3  "Talbot Hotel Public House; 48 & 49 Hope Street, Wrexham". *Coflein*. Cyrchwyd 21 June 2022.
3. ↑  "Nos 1-3 Queen Street, Clwyd, Rhosddu, Wrexham". Cyrchwyd 21 June 2022.

Oriel
-----

* Tafarndy'r Talbot - yr hen arwyddTafarndy'r Talbot - yr hen arwydd
* Estyniad o'r hen dafarndy ar Stryt y SyfwrEstyniad o'r hen dafarndy ar Stryt y Syfwr
Hunangofiant Carl Clowes yw ***Super Furries, Prins Seeiso, Miss Siberia - A Fi*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Mae Carl Clowes yn adnabyddus yn lleol, yn genedlaethol ac yn rhyngwladol am ei frwydrau dros yr iaith ac yn sylfaenydd Canolfan Iaith Nant Gwrtheyrn.

Daeth yn Gadeirydd sylfaenol Dolen Cymru, y mudiad fu'n gyfrifol am adeiladu pont rhwng Cymru a Lesotho ers 1985 y ddolen gyntaf o'i fath yn y byd. Bellach, mae'n Is-gennad Anrhydeddus Lesotho yng Nghymru. Yn Anrhydeddau 2012, cafodd O.B.E. am wasanaethau i'r gymuned ar Ynys Môn. Yn ymgyrchydd brwd yn erbyn Wylfa B a wedi llunio 'Maniffesto Môn  yn sicrhau gwaith cynaliadwy ar Ynys Môn'. Bu'n ymgeisydd Plaid Cymru yn etholaeth Maldwyn yn 1979, 1983 ac 1987. Mae'n falch iawn o'i deulu a'i blant - mae dau ohonynt yn aelodau o grŵp y Super Furry Animals.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017
Cic dwy droed
Crefft ymladd o Corea yw **Taekwondo** a ddatblygwyd yn ystod y 1940au a'r 1950au gan nifer o grefftwyr ymladd Coreaidd, a gyfunodd elfennau o Karate, creftau ymladd o Tsieina ynghyd â thraddodiadau brodorol Taekkyeon, Subak, a Gwonbeop. Ffurfiwyd y corff rheoli hynaf yn 1976, sef Cymdeithas Taekwondo Corea, gan gynrychiolwyr y naw kwan (neu ysgol ymladd) wreiddiol.
Yn y blynyddoedd cynnar, mabwysiadwyd y grefft ymladd gan fyddin De Corea, a chafodd hyn gryn effaith ar boblogrwydd Taekwondo drwy'r wlad.

Offer ac adnoddau
-----------------

Gelwir yr ysgol neu'r athrofa yn *dojang]* (도장, *doh'-jang*). Yn benodol dyma'r man neu'r ystafell ble mae'r disgyblion yn dysgu eu crefft.

* Gwisg dobokGwisg *dobok*
* Esiampl o dojangEsiampl o *dojang*

Mae disgybl taekwondo yn gwisgo gwisg wen fel arfer neu ar adegau du neu liw arall; gelwir y wisg yn *dobok* a cheir gwregus o gwmpas y wasg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Sik, Kang Won; Lee Kyong Myung (1999). *A Modern History of Taekwondo*. Seoul: Pogyŏng Munhwasa. ISBN 978-89-358-0124-4.
Tafarndy gyda tho gwellt yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw'r **Horse & Jockey**. Mae'r tafarndy'n un o adeiladau hynaf y ddinas, wedi'i adeiladu o bosib yn 16eg ganrif. Mae'n adeilad rhestredig Gradd II.

Lleoliad
--------

Mae'r tafarndy yn sefyll yng nghalon fasnachol Wrecsam, ar y groesffordd rhwng Stryt yr Hôb a Stryt y Priordy, yn gyferbyn i'r Argyle Arch.

Disgrifiad
----------

Yr unig adeilad gydag ymddangosiad canoloesol ar Stryt yr Hôb yw'r Horse & Jockey. Mae'n adeilad bach a hir gyda tho gwellt yw'r tafarndy, sy'n wahanol iawn i'r adeiladau eraill ar y stryd. Mae'r talcen yn sefyll ar Stryt yr Hôb, ac mae'r adeilad yn estyn ar hyd Stryt y Priordy.

Hanes
-----

Adeiladwyd y tafarndy yn ôl pob tebyg fel tŷ neuadd yn yr 16g ond fe'i defnyddir fel tafarn ers canrifoedd. Cafodd o ei ymestyn yn yr ail ganrif ar bymtheg a'i rannu'n dri. Cafodd o ei ailfodelu'n sylweddol er mwyn dod yn dafarn.

Yn 1938 cafodd y dafarn ei gwerthu i'r cwmni Wrexham Lager, a atgyweiriodd yr adeilad er mwyn atal ei ddymchwel.

Enwyd y dafarn ar ôl y joci pencampwr Fictoraidd Fred Archer.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Wrexham Town Centre Conservation Area Assessment and Management" (PDF). *Wrecsam.gov.uk*. Cyrchwyd 6 September 2022.
2. ↑  "Horse And Jockey Public House, 32 Hope Street, Wrexham - Coflein". *Coflein*. Cyrchwyd 6 Medi 2022.
3. 1 2 3  "Horse and Jockey pub, Wrexham - history points". *History Points*. Cyrchwyd 6 September 2022.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tafleisydd copog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tafleisyddion copog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Oreoica gutturalis***; yr enw Saesneg arno yw *Crested bellbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *O. gutturalis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

Teulu
-----

Mae'r tafleisydd copog yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tafleisydd copog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Romulus a Remus yn cael eu magu gan y fleiddiast.
Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Rhufain ar 21 Ebrill 753 CC gan Romulus a Remus, disgynyddion Aeneas o Gaerdroea. Efeilliaid oeddynt, meibion y duw Mawrth a Rhea Silvia, merch chwedlonol Numitor, brenin Alba Longa. Cafodd yr efeilliaid ifainc eu taflu i Afon Tiber gan Amulius, oedd wedi diorseddu Numitor. Cawsant eu golchi i'r lan a'u magu gan fleiddiast. Yn ddiweddarach fe'u darganfuwyd gan fugail a'u mabwysiadu ganddo.

Yn nes ymlaen sefydlasant ddinas Rhufain ar y llecyn lle cawsant eu golchi i'r lan. Dywedir i Romulus a Remus sefyll ar ddau fryn a gwylio am arwyddion. Gwelodd Remus chwech fwltur, ond gwelodd Romulus ddeuddeg, ac felly ef gafodd osod sylfaen y ddinas. Cododd Romulus y ddinas ar allt Palatein.

Tyfodd y ddinas yn raddol o sefydliadau bychain o gwmpas rhyd dros Afon Tiber. Bu cyfres o frenhinoedd ar Rufain, hyd nes i'r brenin olaf, Lucius Tarquinius Superbus, gael ei ddiorseddu a'i alltudio tua 510 neu 509 CC. Ystyrir hyn fel dechreuad Gweriniaeth Rhufain.

Brenhinoedd Rhufasin
--------------------

*Dyddiadau yn dilyn Marcus Terentius Varro.*

* Romulus (753 CC - 716 CC)
* Numa Pompilius (715 CC - 674 CC)
* Tullus Hostilius (673 CC - 642 CC)
* Ancus Marcius (642 CC - 617 CC)
* Lucius Tarquinius Priscus (616 CC - 579 CC)
* Servius Tullius (578 CC - 535 CC)
* Lucius Tarquinius Superbus (535 CC - 510 CC)
Svastikasana yw'r cyntaf o 84 asanas a ddisgrifir ac a ddarlunir mewn llawysgrif 1830 o'r *Jogapradipika*. Mae'r iogi yn myfyrio ar groen teigr i gael rhyddhad.
Asana, neu osgo'r corff, o fewn ioga yw **Svastikasana** (Sansgrit: स्वस्तिकासन, IAST svastikasana) sy'n asana myfyriol hynafol a gofnodwyd mewn ioga hatha canoloesol, l mae'r iogi'n eistedd gan blethu ei choesau fel teiliwr.

Mewn Sansgrit mae svastika'n golygu *addawol*; mae hefyd yn enw ar symbol Hindŵaidd hynafol sy'n dynodi ffortiwn da.

Geirdarddiad
------------

Daw'r enw o'r geiriau Sansgrit *svastika* (स्वस्तिक) sy'n golygu "addawol" a *âsana* (आसन) sy'n golygu "osgo" neu "siap y corff" mewn ioga. Disgrifir yr asana hwn yn yr 8g yn y*Pātañjalayogaśāstravivaraṇa* ac yn y 10g yn y *Vimānārcanākalpa*, lle mae'n asana myfyriol.

Defnydd
-------

Swastikasana, Sukhasana, Siddhasana a Padmasana yw'r asanas a ddefnyddir yn draddodiadol ar gyfer ymarferion dhyana (myfyrdod) a pranayama (anadl).

Gweler hefyd
------------

* Padmasana
* Sukhasana
* Rhestr o asanas

Darllen pellach
---------------

* Iyengar, B. K. S. (1 Hydref 2005). *Illustrated Light On Yoga*. HarperCollins. ISBN 978-81-7223-606-9.
* Saraswati, Swami Janakananda (1 Chwefror 1992). *Yoga, Tantra and Meditation in Daily Life*. Weiser Books. ISBN 978-0-87728-768-1.
* Saraswati, Swami Satyananda (1 Awst 2003). *Asana Pranayama Mudra Bandha*. Nesma Books India. ISBN 978-81-86336-14-4.
* Saraswati, Swami Satyananda (January 2004). *A Systematic Course in the Ancient Tantric Techniques of Yoga and Kriya*. Nesma Books India. ISBN 978-81-85787-08-4.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mallinson, James; Singleton, Mark (2017). *Roots of Yoga*. Penguin Books. tt. 97–98, 100–101. ISBN 978-0-241-25304-5. OCLC 928480104.
2. ↑  Upadhyaya, Rajnikant; Sharma, Gopal (1 Ionawr 2006). *Awake Kundalini*. Lotus Press. t. 54. ISBN 978-81-8382-039-4.
Grŵp arfog sydd wedi bod yn ymgyrchu i greu gwladwriaeth annibynnol o'r enw Tamil Eelam yng ngogledd a dwyrain Sri Lanca yw **Teigrod Rhyddhau Tamil Eelam** (Tamileg:தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள், Saesneg: **Liberation Tigers of Tamil Eelam**), a adwaenir yn aml fel yr **LTTE** neu'r **Teigrod Tamil**).

Ffurfiwyd y Teigrod Tamil ar 5 Mai 1976 gan Velupillai Prabhakaran, fel olynydd i'r Teigrod Newydd Tamil. Sail eu hymdrech am annibyniaeth oedd fod y farn fod y lleiafrif Tamil yn Sri Lanca yn cael eu trin yn annheg gan y mwyafrif Sinhalaidd. Cawsant fesur o gymorth gan y boblogaeth Talil yn Tamil Nadu, India, a chan bobl o dras Tamil mewn rhannau eraill o'r byd.

Datblygodd ymosodiadau'r Teigrod i roi cychwyn i Ryfel Cartref Sri Lanca, a barhaodd hyd nes iddynt gael eu gorchfygu gan luoedd arfog Sri Lanca ym mis Mai 2009. Am gyfnod, roedd y Teigrod yn rheoli rhan helaeth o ogledd a dwyrain yr ynys. Dechreuwyd trafodaethau heddwch nifer o weithiau, y tro olaf yn 2002. Wedi i'r trafodaethau hyn fethu'n derfynol yn 2006, dechreuodd lluoedd arfog Sri Lanca ar ymgyrch fawr yn eu herbyn, ac yn raddol cipiwyd eu tiriogaethau oddi arnynt. Adroddwyd fod Velupillai Prabhakaran wedi ei ladd yn nyddiau olaf yr ymladd.

Bu'r Teigrod Tamil yn gyfrifol am nifer fawr o ymosodiadau hunanladdiad, yn arbennig llofruddiaeth Rajiv Gandhi.
Mae **Kinder Scout** yn fynydd a llwyfandir yn Ardal y Copaon yn Lloegr ac ar 636 metr ar ei bwynt uchaf, dyma'r mynydd uchaf yn Swydd Derby a Dwyrain Canolbarth Lloegr i gyd.

Plateau Kinder Scout

Nodweddion
----------

Mae'r llwyfandir dros 600 metr o uchder, sy'n gorchuddio llwyfandir rhostir ac rhostiroedd gydag oddeutu 2.5 cilometr o led yn ymestyn yn serth ar bob ochr, rhai gyda waliau craig. Yma mae rhaeadrau bychain, fel y mwyaf arwyddocaol o'r "Kinder Downfal" sydd tua 30 metr o uchder. Gan nad yw faint o ddŵr sy'n disgyn i lawr y nentydd yn fawr iawn, gall y rhaeadrau gael eu chwythu'n llwyr mewn gwyntoedd cryfion. Yn y gaeaf, defnyddir Kinder Downfall ar gyfer dringo iâ.

Gall llwybrau cerdded o Hayfield i'r gorllewin neu o Edale i'r de-ddwyrain gyrraedd y llwyfandir. Ar ei ymyl orllewinol mae Llwybr y Pennines, llwybr gerdded o 430 cilometr o Edale i Kirk Yetholm yn yr Alban. Wedi'i leoli'n uniongyrchol rhwng Manceinion a Sheffield, mae'r mynydd yn gyrchfan boblogaidd i gerddwyr.

Mae'r corsydd a'r rhostiroedd yn cael eu peryglu gan orbori gan ddefaid a gan y niferoedd mawr o gerddwyr sy'n cael eu herydu. O fewn radiws o tua 150 metr o amgylch y pwynt uchaf, mae'r pridd eisoes wedi'i erydu'n drwm.

Protest Enwog Kinder Scout
--------------------------

Ar 24 Ebrill 1932, roedd y mynydd yn safle brotest rhwng cerddwyr a oedd yn galw am fynediad rhydd ac am ddim ar lwybrau cerdded a chiperiaid y tir. Daeth y digwyddiad yn enwog fel *the Mass trespass of Kinder Scout*. Dringodd dros 400 o gerddwyr ar y llwyfandir, a oedd yn eiddo preifat, fel bod ar y ffordd yn ôl arestiwyd hwy. O ganlyniad i hyn sefydlwyd y Ramblers, cymdeithas y cerddwyr a flynyddoedd yn ddiweddarach at basio deddfau a arweiniodd at sefydlu parciau cenedlaethol ac agor y tir i'r cyhoedd. Ym 1951, sefydlwyd Parc Cenedlaethol Ardal y Copaon fel y parc cenedlaethol gyntaf yn Lloegr.

Etymoleg yr enw Kinder Scout
----------------------------

Does dim consensws bendant ar airdarddiad yr enw Kinder Scout. Ymysg rhai theoriau mae cyswllt gyda'r sant Cyndeyrn, y gair Cymraeg yn Ne Cymru, 'sgwd', am rhaeadr, geiriau Eingl-Sacsoneg a Norseg am bentir neu tir sydd wedi ei 'thorri' yn sydyn.

Oriel
-----

* Y llwyfandir o'r deY llwyfandir o'r de
* Rheadr ar Kinder Downfall mewn croeswynt cryfRheadr ar Kinder Downfall mewn croeswynt cryf
* Ymgais atal erydu ar Kinder ScoutYmgais atal erydu ar Kinder Scout
* Dringwyr Iâ ar Kinder DownfallDringwyr Iâ ar Kinder Downfall
* Pegwn GrindsbrookPegwn Grindsbrook

Dolenni
-------

* Kinder Scout ar wefan Peak District
* Y Panorama o'r pegwn (noder, nad yw'r panorama yn weladwy o'r pegwn yn llawn gan ei fod ar lwyfandir fawr, ac, felly rhaid cerdded ar hyd amgylchedd y tirwedd am yr olygfa lawn)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  Gwefan y trespasiad fawr
3. ↑
Fel yr awgryma'r enw, math o degeirian yw **Tegeirian y fign galchog** (Lladin: *Liparis loeselii*), sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Orchidaceae*. Yr enw Saesneg arno yw *Fen orchid*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys **Gefell-lys y Fignen, Gefell-lys Dwy-ddalenog, Tegeirian Tywodlyd** a **Thegeirian y Fign**. Enw'r genws yw'r *Orchis*, sy'n tarddu o Hen Roeg ὄρχις (órkhis), sy'n golygu caill; mae hyn yn cyfeirio at gloron deuol rhai tegeirianau.

Mae'n blanhigyn blodeuol nodedig ac yn hynod o brin. Cafodd ei ddarganfon yng Ngorffennaf 2022 yn Nhwyni Talacharn – Pentywyn, a hynny am y tro cyntaf ers bron i 20 mlynedd. Mae hyn yn dilyn rheoli cadwriaethol gan y prosiect 'Twyni Byw' a arweinir gan Cyfoeth Naturiol Cymru. Bachgen 11 oed o'r enw Tristan Moss ddaeth o hyd i’r fign galchog.

Dolen allanol
-------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Joan Corominas (1980). *Breve Diccionario Etimológico de la Lengua Castellana*. Ed. Gredos. t. 328. ISBN 84-249-1332-9.
3. ↑  Cyfoeth Naturiol Cymru; adalwyd 28 Gorffennaf 2022.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Tegeirian y fign galchog***
Roedd **Stuart Rendel, Barwn 1af Rendel** (2 Gorffennaf 1834 – 4 Mehefin 1913) yn ddiwydiannwr Prydeinig, dyngarwr a gwleidydd Rhyddfrydol. Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Sir Drefaldwyn rhwng 1880 a 1894.

Cefndir ac addysg
-----------------

Cafodd Rendel eni yn Plymouth, Dyfnaint, yn fab i'r peiriannydd sifil James Meadows Rendel a'i wraig Catherine Jane, merch W J Harris. Cafodd ei addysg yn Eton a Choleg Oriel, Rhydychen, gan raddio ym 1856 gyda gradd pedwerydd dosbarth mewn astudiaethau clasurol, graddiodd yn MA ym 1859. Cafodd ei alw i'r Bar ym 1861 ond ni fu erioed yn ymarfer yr alwedigaeth honno. Roedd yn ymwneud yn bennaf a pheirianneg, gan ddod yn rheolwr cangen Llundain y cwmni cynhyrchu gynnau Armstrong and Mitchell a chyfarwyddwr Cwmni Haearn a Dur Shelton.

Priododd Ellen Sophy, merch William Egerton Hubbard, ym 1857. Bu iddynt bedair merch. Priododd ei ail ferch, yr Anrhydeddus Maud Ernestine Rendel, Henry Gladstone, mab ei gyfaill agos, William Ewart Gladstone. Bu farw'r Arglwyddes Rendel ym mis Mai 1912 yn 74 oed

Gyrfa wleidyddol
----------------

Safodd Rendel yn etholiad cyffredinol 1880 fel ymgeisydd Rhyddfrydol yn etholaeth Maldwyn gan gipio'r sedd oddi wrth y Ceidwadwyr, bu'r sedd yn un Rhyddfrydol am y 99 mlynedd olynol cyn i Delwyn Williams ei gipio yn ôl i'r Ceidwadwyr ym 1979 ar drothwy dathliadau canrif Rhyddfrydwyr Maldwyn. Bu Rendel yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol Sir Drefaldwyn rhwng 1880 a'i ymddeoliad o'r Senedd ym 1894. Er ei fod yn Sais ac yn Anglican, daeth yn boblogaidd yn ei etholaeth anghydffurfiol trwy ddangos cefnogaeth brwd i achosion Cymreig megis Deddf Addysg Ganolradd Cymru, datgysylltu a sefydlu Prifysgol Cymru. Gwasanaethodd fel llywydd Cyngor Cenedlaethol Cymreig y Rhyddfrydwyr a chadeirydd pwyllgor yr aelodau seneddol Rhyddfrydol Cymreig.

Ar ei ymddeoliad o Dŷ'r Cyffredin ym 1894 cafodd ei ddyrchafu i Dŷ'r Arglwyddi fel y Barwn Rendel, o Hatchlands yn Swydd Surrey.

Gwasanaethodd fel llywydd Prifysgol Aberystwyth o 1895 hyd at ei farwolaeth ym 1913

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref yn Llundain, 10 Palace Green, Kensington Palace Gardens, ym mis Mehefin 1913, oed 78. Daeth y farwniaeth i ben ar ei farwolaeth gan nad oedd ganddo fab i'w hetifeddu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Mae Son Amdanynt* yn Papur Pawb 29 Ebrill 1893  adalwyd 9 Chwefror 2015
2. ↑  *THE ELSWICK WORKS* yn Cambrian News and Merionethshire Standard, 5 Gorffennaf 1878  adalwyd 9 Chwefror 2015
3. ↑  *TREFALDWYN YN RHYDD. Y TORIAID WEDI COLLI Y FRWYDR* yn Seren Cymru, 16 Ebrill 1880  adalwyd 9 Chwefror 2015
4. ↑  *COLOFN Y DADGYSYLLTIAD* Tyst, 9 Medi 1892  adalwyd 9 Chwefror 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Charles Watkin Williams-Wynn** | **Aelod Seneddol Maldwyn (etholaeth seneddol)**1880 – 1894 | Olynydd:**Arthur Humphreys-Owen** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 58867699
* LCCN: no2007110278
* GND: 1129285731
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Tegeirian yw **Tegeirian y wenynen** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Orchidaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Ophrys apifera* a'r enw Saesneg yw *Bee orchid*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Tegeirian y Gwenyn a Thegeirian Gwenynen.

Mae'n blanhigyn blodeuol nodedig ac fel eraill o deulu'r Orchidaceae, mae'r blodau'n hynod liwgar ac mae'n cynhyrchu arogl da. Enw'r genws yw *Orchis*, sy'n tarddu o Hen Roeg ὄρχις (órkhis), sy'n golygu caill; mae hyn yn cyfeirio at gloron deuol rhai tegeirianau.

Tyf Tegeirian y wenynen hyd at 15–50 cm (6-20 mod). Mae'n blanhigyn parhaol caled a cheir roset o ddail yn yr hydref, sy'n parhau i dyfu'n araf drwy gydol y gaeaf.

Lladin
------

"Ael" yw ystyr y gair Lladin "Ophrys", sy'n tarddu o'r gair Groeg "ophrys". Mae'r gair Lladin "apifera" cyfeirio at y petalau sy'n ymdebygu i wenynen, fel y mae'r enw Cymraeg.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Joan Corominas (1980). *Breve Diccionario Etimológico de la Lengua Castellana*. Ed. Gredos. t. 328. ISBN 84-249-1332-9.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Tegeirian y wenynen***
Santes o'r 5g oedd **Tegla**. Roedd hi yn ferch i Reguli o Wynedd.

Sefydlodd Llandegla (Llandegley) ym Mhowys a Llandegla ger Rhuthun a cysylltir hi weithiau gyda Capel Tegla ger Casgwent. Bu Tegla yn adnabyddus dros ardal eang am ei gallu i iachau. Bu lefel uchel o sylffwr yn ei ffynnon ym Mhowys oedd yn cynorthwyo gyda ambell afiechyd, efallai. Dwedir ei bod hi wedi gwella Cynan o Wynedd o gur pen parhaus ar ôl iddo addo rhyddhau carcharorion.:

Defod yn Llandegla
------------------

Credwyd fod modd gwella epilepsi, a elwyd ers talwm yn 'clwyf Tecla' trwy ddefod a gyflawnwyd yn Llandegla ger Rhuthun. Cofnododd Edward Llwyd y defod yn 1699. Bu rhaid i'r cleifion mynd â iâr gyda hwy. Golchwyd traed a dwylo y claf yn nŵr y ffynnon a pigwyd yr iâr gyda pin a taflwyd i'r ffynnon. Ar ôl talu ceidwad y ffynnon, ac adrodd Gweddi'r Arglwydd tairgwaith, cerddodd y claf o gwmpas yr eglwys tairgwaith. Bu rhaid i'r claf gysgu wedyn, gyda'r iâr, o dan allor eglwys Llandegla, ar nos Wener, gan ddefnyddio'r Beibl fel gobennydd. Yn y bore chwythodd y claf i lawr corn gwddf yr iâr i drosglwyddo yr haint i'r iâr. Gadewyd yr iâr yn yr eglwys. Buasai'r triniaeth yn llwyddiannus petasai'r iâr yn marw (ond nid cael ei lladd) yn yr eglwys. Bu yr eglwys yn llawnach o ieir nag o bobl yn aml. Parhaodd yr arferion hyn tan y 19g. Yn 1935 darganfuwyd llawer o pinnau a darnau pres yn y ffynnon.

Mae ddwy santes arall Thecla o'r 1g a Tegla o'r 8g a ni dylid cymysgu y tair.

Gweler hefyd
------------

Dylid darllen yr erthygl hwn ynghyd-destun Santesau Celtaidd 388-680.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Breverton, T.D. 2000, The Book of Welsh Saints, Glyndwr publishing
Roedd **Kurt Schwitters** (Herman Edward Karl Julius Schwitters, 20 Mehefin 1887 – 8 Ionawr 1948) yn arlunydd arloesol yn Yr Almaen ar hanner cyntaf yr 20g.

Arbrofodd gyda steil Ciwbaidd a Mynegiadaeth *(expressionist)* ac yn 1919 creuodd waith *collage* a defnyddiodd y term "Merz," ar gyfer ei holl waith creadigol o farddoniaeth, *collage* a cerflunwaith.

Roedd yn rhan o'r grŵp Dada ym Berlin ar ddechrau 1920au gyda Jean Arp and Raoul Hausmann a Hannah Höch. Roedd yn rhan o'r arddangosfa yn *Der Sturm* a chyfrannodd i'r cylchgrawn *Der Sturm* .

Gydag Arp, mynychodd y *Kongress der Konstructivisten* yn Weimar ym 1922. Yno daeth yn ffrindau gyda'r arlunydd Iseldireg Theo van Doesburg a dylanwadwyd gan ei waith De Stijl.

Rhwng 1923 i 1932 cyhoeddodd cylchgrawn *Merz* gan arbrfi gyda dulliau Teipograffi a dechreuodd ar ei *Merzbau* - cerflunwaith a daeth i lenwi ei stiwdio yn Hannover. Cafodd ei waith eu cynnwys yn arddangosfeydd Ciwbaidd, Dada, Haniaethol *(abstract)* a Swrreal yn Zürich, Paris ac Efrog Newydd.

Hefyd rhwng 1923 a 1932 cyfansoddodd *Ursonate -* barddoniaeth sain a dylanwadwyd gan Raoul Hausmann. Mae'r cerdd yn defnyddio seiniau yn hytrach na geiriau arferol.

Yn 1937 cafodd Schwitters a llawer iawn o artistiaid a llenorion eu gwahadd gan y Natsïaid. Cafodd eu gwaith ei alw'n *Entartete Kunst* - 'Celf Ddirywiedig'. Trefnodd y Natsïaid arddangosfeydd o waith 'dirywiedig' gan rhoi cyfle i'r cyhoedd chwerthin ar ei ben. Distrywid llawr o'r darluniau a llosgwyd llyfrau. Fel llawer o arlunwyr, iddewon a gwrthwynebyr y Natsïad yn gyffredinol, roedd rhaid i Schwitters dianc yr Almaen rhag ofn iddo gael ei garcharu neu ladd.

Symudodd I Norwy a wedyn Lloegr. Yn Lloegr cafodd ei garcharu am dros flwyddyn gyda llawr o bobl eraill oedd wedi ffoi o'r Almaen ac Awstria, writh i'r llywodraeth yn poeni am sbïwyr. Bu farw yn Kendel ym 1947 

Tudalen o gatalog yr arddangosfa *Entartete Kunst* - 'Celf Ddirywiedig', a drefnodd y Natsïaid. Mae llun o *Merzbild* gan Schwitters (chwith isaf). Cafodd y darluniau eu distrwyio gan y Natsïaid.

### Gweler hefyd

* *Kurt Merz Schwitters*
* Kurt Schwitters - Ursonate (1932) ar Youtube:
* Ffilm ddogfen ar Kurt Schwitters
* Berlin Dada ar Youtube:

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  UbuWeb; Sound". Ubu.com. 1932-05-05. Retrieved 2012-02-17.
2. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 27071479
* LCCN: n50003922
* ISNI: 0000 0003 6863 9129
* GND: 118612301
* SELIBR: 207260
* SUDOC: 027129268
* BNF: cb11924203t (data)
* BIBSYS: 12069806
* ULAN: 500026542
* NLA: 35484943
* NDL: 00474736
* NKC: mzk2003202457
* BNE: XX861365
* CiNii: DA01690301
* KulturNav: id
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Cyfeirir ar **Teigiwg** fel Santes o'r 6g.

Roedd Teigiwg yn ferch i Madryn ac Ynyr Gwent. Syrthiodd Teigiwg mewn cariad gyda saer ifanc a daeth o Aberffraw i Gaerwent i weithio ar blasdy yno. Pan aeth y saer yn ôl i Aberffraw aeth Teigiwg gydag ef gyda'i gwaddol o geffylau, aur ac arian. Nid oedd y saer yn caru Teigiwg a gadawodd hi mewn ardal unig ar y ffordd. Daeth bugeiliaid o hyd iddi a'i ymgeleddu. Pan clywodd ei theulu yng Nghaerwent aeth Iddon, ei brawd, i chwilio amdani. Pan daeth o hyd iddi, penderfynnodd hithau ymgartrefu mewn llan ger Trawsfynydd yn hytrach na dychweled gydag ef i Gaerwent. Aeth Iddon i Lys Aberffraw i hawlio y ceffylau, aur ac arian yn ôl gan y saer. Bu pennaeth Aberffraw yn anfodlon cynorthwyo ar y dechrau ond llwyddodd sant leol ei darbwyllo i newid ei feddwl.

Amrywiaethau
------------

Mae nifer o amrywiaethau i'r hanes hwn. Mewn un ohonynt llofruddwyd Teigiwg gan y saer ond llwyddodd sant dienw ei adfywio hi. Mewn un arall, torrodd Iddon pen y saer i ffwrdd ond llwyddodd sant dienw a'i osod yn ôl. Weithiau mae enw Beuno yn cymryd lle y sant dienw ond nid oedd Teigiwg a Beuno yn cyfoesi.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Baring-Gould S a Fisher,J, gol. Bryce.1990, Lives of the British Saints, Llanerch
2. ↑  Breverton. T.G, 2000, The Book of Welsh Saints, Glyndwr publishing
*Sylvia atricapilla* 
*Cuculus canorus bangsi* + *Sylvia atricapilla*
Mae'r **Telor Penddu** (***Sylvia atricapilla***) yn aelod o deulu'r Sylviidae ac yn aderyn cyffredin trwy ogledd, canolbarth a rhannau o dde Ewrop.

Mae'r Telor Penddu yn aderyn mudol fel rheol, gydag adar o ogledd a chanol Ewrop yn treulio'r gaeaf yn ne Ewrop a gogledd Affrica, er bod adar o dde Ewrop yn aros yn eu hunfan. Yn ddiweddar mae rhai adar o ganolbarth Ewrop wedi dechrau mudo i'r Ynysoedd Prydeinig yn y gaeaf. Er mai pryfed yw ei brif fwyd fel y gweddill o'r teloriaid, mae'n bwyta aeron hefyd, sy'n ei gwneud yn haws iddo dreulio'r gaeaf ymhellach i'r gogledd na'r rhan fwyaf o'r teloriaid.

Adeiledir y nyth mewn coedwigoedd lle mae digon o blanhigion is ar gyfer nythu, gyda'r nyth mewn llwyn fel rheol. Mae'n dodwy 3-6 wy. Gellir adnabod y Telor Penddu yn bur hawdd; mae'n weddol fawr o'i gymharu a'r rhan fwyaf o'r teloriaid eraill, a'r rhan fwyaf o'r plu yn llwyd. Mae gan y ceiliog gap du ar y pen a'r iâr gap brown.

Mae'r Telor Penddu yn aderyn cyffredin yng Nghymru yn ystod y gwanwyn a'r haf, ac mae nifer fychan ond cynyddol yn gaeafu yma. Fel rheol gellir gweld y rhain o gwmpas gerddi, yn enwedig lle mae'r adar yn cael eu bwydo.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **teigr ôl-adain goch**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **teigrod ôl-adain goch**; yr enw Saesneg yw *Scarlet Tiger*, a'r enw gwyddonol yw *Callimorpha dominula*. Yng ngwarchodfa Cothill, Rhydychen, mae'r gwyfyn hwn wedi'i astudio'n fanwl o safbwynt geneteg. Fe'i ceir drwy Ewrop, Twrci a Gogledd Iran.

Mae'r oedolyn yn hedfan yn ystod y dydd.

*Symphytum officinale* ydy prif fwyd y siani flewog.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r teigr ôl-adain goch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Ecoleg
------

Mae lliwiau llachar y gwyfyn hwn yn rhybudd i reibwyr o bresenoldeb neurotocsinau yn y corff aposematiaeth. Fodd bynnag nid yw rhybuddion o'r fath yn gweithio yn y tywyllwch ac i amddiffyn eu hunain yn erbyn ystlumod liw nos mae gan y gwyfyn ddull acwsteg o ddrysu a chloi uwchseinedd yr ystlum wrth iddo fforio.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Etholaeth seneddol yn Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Knowsley**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Knowsley yng Nglannau MerswyEtholaeth Knowsley yng Nglannau Merswy
* Glannau Merswy yn LloegrGlannau Merswy yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–presennol: George Howarth (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Cwmwd yng ngogledd-orllewin Môn oedd cwmwd **Talybolion** (amrywiad : **Talebolion**). Roedd yn un o ddau gwmwd cantref Cemais, yn gorwedd i'r gorllewin i'r cwmwd arall, Twrcelyn.

Roedd y cwmwd yn cynnwys rhan ogleddol Ynys Gybi (gyda Chaergybi yn ganolfan). Ar dir mawr Môn ffiniai â chwmwd Llifon yng nghantref Aberffraw, i'r de, ac â chwmwd Twrcelyn i'r dwyrain. Maenor Cemais (Porth Wygyr ger Cemaes heddiw, efallai) oedd safle llys y cwmwd, a oedd yn ogystal yn brif lys i'r cantref.

Hanes
-----

Cysylltir Talybolion â Pabo Post Prydain, sant o'r 5fed ganrif ac aelod o deulu brenhinol teyrnas Gwynedd. Codwyd eglwys iddo yn Llanbabo yn y 12g, yn ystod teyrnasiad Owain Gwynedd.

Plwyfi
------

Eglwys Llanbadrig ar ymyl y môr
* Llanbadrig - lleoliad Cemais, maenor y cwmwd
* Llanfechell
* Llanrhwydrys
* Llanfair
* Llanrhuddlad
* Llanbabo
* Llanddeusant
* Llanfaethlu
* Llanfwrog
* Llanfachraeth

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Darllen pellach
---------------

* A. D. Carr, *Medieval Anglesey* (Llangefni, 1982). Cefndir.
Pentref bychan yng nghymuned Llanddyfnan, Ynys Môn, yw **Talwrn** ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Fe'i lleolir yng nghanol yr ynys tua 2 filltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Llangefni. Rhed y ffordd B5109 drwy'r pentref gan ei gysylltu â Llangefni i'r de ac â Llanddyfnan a Pentraeth i'r gogledd.

Un capel sydd ar ôl yn y pentref, sef Capel Siloam (Annibynnol). Mae Capel Nyth Clyd (Presbyteriaid) wedi cau. Yma hefyd ceir Ysgol Talwrn, ysgol gynradd leol sydd yn nalgylch Ysgol Gyfun Llangefni ac sydd dan fygythiad o gael ei chau am ei bod yn rhy fychan.

Capel Siloam, Talwrn
Ar hen sgwâr y pentref, codwyd cofeb i Gruffudd ab yr Ynad Coch.

Ar wal tŷ Bryn Chwilog ar ochr y lôn o Langefni mae cofeb i'r artist a'r cynllunydd Richard Huws (1902 - 1980). Ei gynllun ef, y Triban, oedd logo Plaid Cymru am flynyddoedd.

I'r dwyrain o Dalwrn ceir Gwarchodfa Natur Genedlaethol Cors Bodeilio.

Mae Talwrn yn rhan o gymuned Llanddyfnan. Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd 724
 o boblogaeth (3 oed a throsodd) Llanddyfnan yn gallu siarad Cymraeg (70.2%
 o'r boblogaeth 1,032
 oedd yn 3 oed neu'n hŷn).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 14 Rhagfyr 2021
3. ↑  Ffotograph o'r cofeb: Flikr
4. ↑  Tabl KS207WA Cyfrifiad 2011

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ynys Môn**

**Trefi**  

Amlwch  **·** Benllech  **·** Biwmares  **·** Caergybi  **·** Llangefni  **·** Niwbwrch  **·** Porthaethwy
  
**Pentrefi**  

Aberffraw  **·** Bethel  **·** Bodedern  **·** Bodewryd  **·** Bodffordd  **·** Bryngwran  **·** Brynrefail  **·** Brynsiencyn  **·** Brynteg  **·** Caergeiliog  **·** Capel Coch  **·** Capel Gwyn  **·** Carmel  **·** Carreglefn  **·** Cemaes  **·** Cerrigceinwen  **·** Dwyran  **·** Y Fali  **·** Gaerwen  **·** Glyn Garth  **·** Gwalchmai  **·** Heneglwys  **·** Hermon  **·** Llanallgo  **·** Llanbabo  **·** Llanbedrgoch  **·** Llandegfan  **·** Llandyfrydog  **·** Llanddaniel Fab  **·** Llanddeusant  **·** Llanddona  **·** Llanddyfnan  **·** Llanedwen  **·** Llaneilian  **·** Llanfachraeth  **·** Llanfaelog  **·** Llanfaethlu  **·** Llanfair Pwllgwyngyll  **·** Llanfair-yn-Neubwll  **·** Llanfair-yng-Nghornwy  **·** Llan-faes  **·** Llanfechell  **·** Llanfihangel-yn-Nhywyn  **·** Llanfwrog  **·** Llangadwaladr  **·** Llangaffo  **·** Llangeinwen  **·** Llangoed  **·** Llangristiolus  **·** Llangwyllog  **·** Llaniestyn  **·** Llannerch-y-medd  **·** Llanrhuddlad  **·** Llansadwrn  **·** Llantrisant  **·** Llanynghenedl  **·** Maenaddwyn  **·** Malltraeth  **·** Marian-glas  **·** Moelfre  **·** Nebo  **·** Pencarnisiog  **·** Pengorffwysfa  **·** Penmynydd  **·** Pentraeth  **·** Pentre Berw  **·** Pentrefelin  **·** Penysarn  **·** Pontrhydybont  **·** Porthllechog  **·** Rhoscolyn  **·** Rhosmeirch  **·** Rhosneigr  **·** Rhostrehwfa  **·** Rhosybol  **·** Rhydwyn  **·** Talwrn  **·** Trearddur  **·** Trefor  **·** Tregele
Mae **Teilesval** (neu: **Teileasbhal**) yn gopa mynydd a geir ar Ynys Harris yn yr Alban; cyfeiriad grid NB125090. Mae'n perthyn i grwp bychan o fryniau a elwir yn Clisham.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Graham ac yn HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Ynysoedd Heledd
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"