Roedd **Evan William Evans** (7 Hydref 1860 - 28 Hydref 1925) yn gyhoeddwr a golygydd papurau newydd Cymraeg ac yn awdur.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Evans yn Nolgellau, yn fab i David Evans, a Jane (née Roberts) ei wraig.

Enillodd ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg Dolgellau, ceisiwyd rhwystro ei ddyfarnu iddo gan y Parch Evan Lewis, rheithor Dolgellau oni bai ei fod yn mynychu'r Eglwys wladol. Gwrthodwyd yr amod a bygythiwyd dod ag achos yn erbyn yr eglwys a'r ysgol pe na bai Evan yn cael derbyn ei le. Ildiodd yr ysgol a chafodd Evan ei ysgoloriaeth.

Ym 1884 priododd Ellen Rees, Stryd y Bont Dolgellau, merch Owen Rees llyfrwerthwr; ni fu iddynt blant. Bu Ellen farw ym 1886. Ym 1888 priododd ei ail wraig, Annie Margaret unig ferch Joseph Roberts, Dolgellau. Bu iddynt tri mab.

Gyrfa
-----

Wedi ymadael a'r ysgol prentisiwyd Evans i David Humphreys Jones, cyhoeddwr y Goleuad a'r Temlydd Cymreig, yn Upper Smithfield Street Dolgellau. Wedi darfod ei brentisiaeth aeth i weithio fel argraffydd yng Ngwasg yr Herald Caernarfon. Dychwelodd i Ddolgellau ym 1884 gan brynu gwasg y Goleuad gan ei hen feistr.

Parhaodd Evans i gyhoeddi’r Goleuad o 1884 hyd 1914. Ym 1914 sefydlodd papur wythnosol newydd Y Cymro gan weithredu fel golygydd, argraffwr a chyhoeddwr y papur. Parhaodd wasg Evans i gyhoeddi’r Cymro hyd 1931 pan brynwyd yr hawl i'r enw gan Woodall, Minshall, Thomas a'r Cwmni, Croesoswallt.

Ymysg y papurau a chylchgronau eraill a gyhoeddwyd gan wasg Evans oedd *The Merionethshire News*, 1888 (*The Merioneth News and Herald* wedyn); Y Lladmerydd, 1885; Cymru Fydd, 1888; Y Gymraes, 1896 ; Y Llan , Yr Haul, a'r Ddolen.

Ym 1917 cafodd y busnes ei droi yn gwmni cyfyngedig E.W.Evans LTD, gyda Evan W Evans yn rheolwr gyfarwyddwr.

Yn ogystal â chyhoeddi papurau a chylchgronau bu cwmni Evans hefyd yn gyhoeddi llyfrau gan gynnwys:

* Pregethau Esboniadol ar yr Epistol at yr Ephesiaid. Parch. D. Charles Davies, M.A. Dwy Gyfrol
* Tro yn yr Eidal, O. M. Edwards,
* Tro yn Llydaw, O. M. Edwards
* Rhagluniaeth Duw mewn Anian ac mewn Hanesyddiaeth Parch. John Hughes, M.A. Liverpool
* Elfennau Methodistiaeth. Parch. Robert J Roberts, Dolgellau
* Diliau'r Diwygiad J. Rees Jones (Ioan Rhys)

Gwasanaeth cyhoeddus
--------------------

Bu Evans yn chware rhan amlwg ym mywyd cyhoeddus Dolgellau a'r cylch. Bu'n aelod o Gyngor Dinesig y dref ac yn aelod o fwrdd yr ysgol anenwadol. Bu'n ysgrifennydd Cyngor Eglwysi Rhydd Dolgellau ac yn gadeirydd pwyllgor reoli'r Llyfrgell Rydd. Gwasanaethodd fel Ynad Heddwch ar fainc Sir Feirionnydd.

Hanes Methodistiaeth
--------------------

Roedd gan Evans diddordeb mawr yn hanes Methodistiaeth Galfinaidd. Comisiynodd nifer o awduron i ysgrifennu llyfrau ar y pwnc er mwyn iddo gael eu cyhoeddi. Llyfrau megis:

* Hanes Methodistiaeth Corris a'r Amgylchoedd Griffith Ellis 1885
* Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionnydd mewn 3 cyfrol; Cyf I 1889 & Cyf II 1891, Robert Owen; Cyf III 1928 Hugh Ellis
* Hanes Methodistiaeth Rhan Ddeheuol Sir Aberteifi John Evans (Abermeurig) 1904
* Hanes Methodistiaeth Sir Gaerfyrddin James Morris 1911
* Hanes Methodistiaeth Sir Fflint Griffith Owen. 1914
* Hanes Methodistiaeth yn Nosbarth Treffynnon, 1750-1910 Ll. Arthur Owen

Yn ogystal â chyhoeddi llyfrau am hanes yr enwad bu Evans hefyd yn casglu llawysgrifau a deunydd hanesyddol am y pwnc. Trosglwyddwyd ei gasgliad i'r Llyfrgell Genedlaethol lle maent yn cael eu cadw o dan yr enw Frondirion MSS

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref Frondirion, Dolgellau yn 65 mlwydd oed a rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym mynwent Capel y Methodistiaid Calfinaidd, Islaw'r dref.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "EVANS, EVAN WILLIAM (1860 - 1925), cyhoeddwr a golygydd". *Y Bywgraffiadur*. Cyrchwyd 3 Ionawr 2018.
2. ↑  "MR DAVID EVANS CAE EINION DOLGELLAU - Y Goleuad". John Davies. 1902-10-24. Cyrchwyd 2018-01-03.
3. ↑  "Family Notices - Llangollen Advertiser Denbighshire Merionethshire and North Wales Journal". Hugh Jones. 1884-10-24. Cyrchwyd 2018-01-03.
4. ↑  "Evans, Evan William, (7 Dec. 1860–28 Oct. 1925), JP Merionethshire. WHO'S WHO & WHO WAS WHO". Cyrchwyd 3 Ionawr 2018.
5. ↑  *Ifano Jones - A History of Printing and Printers in Wales to 1810, successive and related printers to 1923, also, A History of Printing and Printers in Monmouthshire to 1923* Tud 163 (trawsysgrifiad ar lein o'r darnau yn ymwneud â Dolgellau gan CH Jones) adalwyd 3 Ionawr 2018
6. ↑  Hanes Methodistiaeth Corris a'r Amgylchoedd ar Wicidestun
7. ↑  "Frondirion Manuscripts, - National Library of Wales Archives and Manuscripts". *archives.library.wales*. Cyrchwyd 2023-02-10.
8. ↑  Cymdeithas Hanes Teulu Gwynedd. Arysgrifau Beddau Capel Islaw'r dref (MC) Dolgellau

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |