recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Marcus Antonius Gordianus Sempronianus Romanus Africanus** (159 – 12 Ebrill 238) oedd ymerawdwr Rhufain am ran o'r flwyddyn 238.

Ychydig a wyddir am ei fywyd personol, ond credir bod ei deulu'n hannu o Frigia (Anatolia). Roedd o deulu ecwestraidd cyfoethog, a llwyddodd i godi ei safle ddigon i ddod yn aelod o'r Senedd. Roedd ganddo ddau blentyn, Marcus Antonius Gordianus (Gordian II) a Maecia Faustina a ddaeth yn fam Gordian III.

Astudiodd rethreg a llenyddiaeth yn ei ieuenctid cyn ymuno a'r fyddin a dod yn bennaeth Lleng IV Escita yn Syria. Yn 216 penodwyd ef yn rhaglaw Britannia, yna'n gonswl yn ystod teyrnasiad Heliogabalus. Ysgrifennodd gerdd epig dan y teitl *Antoninias* i anrhydeddu'r ymerawdwr Caracalla.

Yn ystod teyrnasiad Alexander Severus, penodwyd Gordian (oedd eisoes yn 80 oed) yn broconswl Affrica. Tra'r oedd yn y swydd hon, lladdwyd Alexander Severis gan Maximinus Thrax, a gyhoeddwyd yn ymerawdwr. Nid oedd Maximinus yn ymerawdwr poblogaidd, a bu gwrthryfel yn Affrica yn 238, a gychwynodd yn ninas El Jem, cartref Gordian ar y pryd. Cyhoeddwyd Gordian yn ymerawdwr gyda'r teitl *Africanus* ar 22 Mawrth y flwyddyn honno, gan gymeryd ei fab yn gyd-ymerawdwr fel Gordian II. Cararnhaoedd y Senedd yn Rhufain ef fel ymerawdwr.

Fodd bynnag, roedd Capelianus, rhaglaw Numidia, yn parhau'n ffyddlon i Maximinus, ac ymosododd ar Affrica. Gorchfygwyd Gordian, a lladdwyd ei fab Gordian II yn y frwydr. Lladdodd Gordian ei hun yn fuan wedyn trwy grogi ei hun â'i wregys, wedi teyrnasiad o ddim ond 36 díwrnod.

Delwedd Gordian I ar sestertius

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Maximinus Thrax** | **Ymerawdwr Rhufain**238 *gyda* Gordian II | Olynydd:**Pupienusa Balbinus** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 3274737
* LCCN: nb2010015083
* ISNI: 0000 0000 7981 4218
* GND: 119166291
* BNF: cb16691877x (data)
* ULAN: 500355712

 |
Ym maes tebygolrwydd, mae **problem defaid y Mabinogi**, neu **broblem wrn y Mabinogi**, yn broblem rheolaeth stocastig. Cafodd ei gyflwyno yn gyntaf gan y mathemategwr Cymreig David Williams yn ei werslyfr yn 1991. Dewisodd Williams enwi'r broblem ar ôl haid o ddefaid hud yn straeon y Mabinogi.

Datganiad a datrysiad
---------------------

Ar amser *t = 0* mae haid o ddefaid, rhai'n ddu a rhai'n wyn. Ar bob cam amser *t = 1, 2, ...* dewisir dafad ar hap, a chaiff dafad o'r lliw arall (os yw'n bodoli) ei newid i fod yr un lliw a'r ddafad a gafodd ei dewis. Ar bob cam amser gallwch ddewis cymryd i ffwrdd unrhyw nifer o ddefaid (o unrhyw liw) rydych chi eisiau o'r haid. Y broblem yw gwneud hyn mewn ffordd sy'n uchafsymio'r nifer disgwyliedig o ddefaid du ar y diwedd.

Dangosir taw'r datrysiad gorau yw, ar bob cam amser, gymryd i ffwrdd digon o ddefaid gwyn fel bod union un llai na'r defaid du. Daeth Williams i'r datrysiad trwy fodelu'r broblem fel *martingale* (hap-ddilyniant o rifau lle mae gwerth disgwyliedig gwerth nesaf y dilyniant yn hafal i'r gwerth presennol), a thrwy gymharu polisïau.

Ysbrydoliaeth
-------------

Ysbrydolir y broblem gan ddarn o stori Peredur fab Efrawg. Yn y stori disgrifir dau gae bob ochr i afon, un llawn defaid du ac un llawn defaid gwyn. Bob tro bydd dafad wen yn brefu, bydd dafad ddu'n croesi'r afon ac yn troi'n wyn. Bob tro bydd dafad ddu'n brefu, bydd dafad wen yn croesi'r afon ac yn troi'n ddu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Williams, D. (1991). *Probability with martingales* (arg. 11th printing). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-64856-1. OCLC 855020281.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn y llarwydd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau'r llarwydd**; yr enw Saesneg yw *Larch Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia lariciata*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop, Asia a Gogledd America.

19–22 mm ydy lled ei adenydd ac mae'n hedfan mewn un genhedlaeth rhwng Mai a Mehefin.

Prif fwyd y siani flewog ydy'r llarwydden.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn y llarwydd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Pont y Borth
Adeiladir **pont** i helpu pobl, cerbydau neu ddŵr i groesi dyffryn neu gwm, ffordd neu reilffordd, neu hyd yn oed afon. Yr enw am bont sy'n cludo dŵr ydy traphont.

Daw’r gair ‘pont’ o’r Lladin. Felly hefyd y gair Ffrangeg ‘pont’ sydd yn gyfystyr â ‘phont’ yn Gymraeg.

Mae dihareb enwog yn Gymraeg yn seiliedig ar y chwedl yn y Mabinogi pan fo'r cawr Bendigeidfran yn gorwedd ar draws afon yn ystod ei gyrch yn Iwerddon fel bod y Cymry yn gallu teithio dros ei gefn ar draws yr afon. ***A fo ben, bid bont***.

Boncyffion cryfion wedi eu gosod ar draws afon oedd y pontydd cyntaf. Gwelir y gair mewn nifer o enwau lleoedd yng Nghymru, megis Pontardawe, Pontarddulais, Pontypridd, Pontarfynach, Pen-y-Bont-ar-Ogwr, Pont-y-pŵl .

Bu’r Rhufeiniaid yn ddiwyd yn adeiladu pontydd gan wneud defnydd helaeth o bontydd cychod a phontydd o bren. Gwnaethant hefyd ddefnyddio’r dechnoleg pensaernïol o adeiladu gyda cherrig ar ffurf bwa, gan adeiladu pontydd cerrig digon cryf i barhau hyd heddiw. Fe geir pontydd bwa o oes y Rhufeiniaid o hyd yn Ffrainc, yr Eidal a Sbaen, e.e. pont Alcántara yn Sbaen. Yn ogystal â chario heolydd defnyddiai’r Rhufeiniaid bontydd i gario dŵr (aquae ductus).

Parhaodd mynachod Ewrop â’r gwaith o adeiladu pontydd ar draws Ewrop yn ystod y Canol Oesoedd. Dyma darddiad teitl y pab ‘’pontifex maximus’’, sef y prif adeiladwr pontydd.

Mae nifer fawr o wahanol fathau o bontydd.

Un math yw Pont Gludo.

Pontydd Enwog Cymru
-------------------

* Pont Y Borth gan Thomas TelfordPont Y Borth gan Thomas Telford
* Pont Britannia gan Robert StephensonPont Britannia gan Robert Stephenson
* Pont Reilffordd ConwyPont Reilffordd Conwy
* Pont Grog Conwy gan Thomas TelfordPont Grog Conwy gan Thomas Telford
* Pont LlanrwstPont Llanrwst
* PontarfynachPontarfynach
* Pont Waterloo gan Thomas TelfordPont Waterloo gan Thomas Telford
* Pont HafrenPont Hafren
* Ail Groesfan HafrenAil Groesfan Hafren
* Pont Gludo CasnewyddPont Gludo Casnewydd
* Pont TrefechanPont Trefechan
* Pont reilffordd AbermawPont reilffordd Abermaw
* Pont-y-PairPont-y-Pair
* Pont TrefynwyPont Trefynwy
* Pont Bangor-is-y-CoedPont Bangor-is-y-Coed
* Traphont PontcysyllteTraphont Pontcysyllte
* Pont y Pridd, PontypriddPont y Pridd, Pontypridd
* Pont Fawr DolgellauPont Fawr Dolgellau
* Pont ar DdyfiPont ar Ddyfi
* Pont CleddauPont Cleddau
* PontrhydybontPontrhydybont

Llyfryddiaeth
-------------

* D. Gwyn Jones, *Rhamant y Pontydd* (Llyfrau’r Dryw, 1969) – llyfr cyffredinol sy’n cynnwys enghreifftiau o bontydd Cymreig o wahanol fathau.
* Evan Jones, *Balchder Crefft* (Christopher Davies, 1976) - pennod 5 yn ymdrin â seiri maen Ceredigion.
* A.O. Chater, "Inscriptions on Bridges in Ceredigion", *Gylchgrawn Cymdeithas Hynafiaethwyr Ceredigion* 8:3

Chwiliwch am ***pont***  
yn Wiciadur.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn rhwyllog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau rhwyllog**; yr enw Saesneg yw *Netted Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia venosata*. Mae i'w ganfod yng nghanol a de Ewrop.

10–14 mm ydy lled ei adenydd ac mae'n hedfan rhwng Ebrill a Mehefin.

Ymhlith bwydydd y siani flewog y mae: mathau o *Silene* e.e. *Silene vulgaris*, *Silene dioica* a *Silene maritima*.

Ystyr y gair "rhwyll" ydy rhwyd.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn rhwyllog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Plougerne** (Ffrangeg: *Plouguerneau*) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda Guissény, Kernilis, Lannilis, Plouvien ac mae ganddi boblogaeth o tua 6,633 (1 Ionawr 2020).

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code 29195

Cysylltiadau Rhyngwladol
------------------------

Mae Plougerne wedi'i gefeillio â:

* Almaen Edingen-Neckarhausen, Yr Almaen, ers 1967
* Baner Cernyw Lannales, Cernyw, ers 1992
* Baner Cernyw Resteudhi, Cernyw

Yr Iaith Lydewig
----------------

Mae gan y gymuned cynllun ieithyddol o dan Ya d’ar brezhoneg. Yn 2008, roedd 12.52% o blant ysgolion cynradd yn mynychu ysgolion dwyieithog

Gweler hefyd
------------

Cymunedau Penn-ar-Bed

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Ffrangeg) *Ofis ar Brezhoneg*: *Enseignement bilingue*

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Plougerne***
Tref a Chymuned yn Llydaw yw **Pondi** (Ffrangeg: *Pontivy*, Gallo: *Pondivi*). Saif yn département Mor-Bihan, lle mae dau prif gamlas canolbarth Llydaw yn cyfarfod, Camlas Blavet a Camlas Nantes a Brest.

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg. Mae Pondi yn un o drefi Bro-Wened, un o naw fro hanesyddol Llydaw.

Sefydlwyd y dref gan y mynach Llydewig Ivy yn y 7g, a chafodd yr enw *Pond Ivy* (*pond* yw "pont" yn Llydaweg). Adeiladwyd castell yma gan Jean II de Rohan rhwng 1479 a 1485, ar safle castell blaenorol. Newidiwyd yr enw i *Napoléonville* am gyfnod yn ystod teyrnasiad Napoleon.

Yr Iaith Lydewig
----------------

Derbyniodd cyngor y dref y siarter iaith Lydewig Ya d’ar brezhoneg yn 2004, ac yn 2007 roedd 11.8% o'r disgyblion ysgol gynradd yn derbyn addysg ddwyieithog. Mae pencadlys Radio Bro-Gwened yma.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code56178

Gweler hefyd
------------

* Cymunedau Mor-Bihan

Cyfeiriadau
-----------

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Pontivy***
Roedd **George Cholmondeley**, 3ydd Iarll Cholmondeley KB, PC (2 Ionawr, 1703 - 10 Mehefin, 1770)  a adweinid fel Is-iarll Malpas rhwng 1725 a 1733, yn uchelwr Seisnig ac yn wleidydd Chwigaidd

Cefndir
-------

Roedd Cholmondeley yn fab i George Cholmondeley, 2il Iarll Cholmondeley, ac Elizabeth van Ruyterburgh (neu Ruttenburg) ei wraig. Cafodd ei ethol i Dŷ'r Cyffredin fel Aelod Seneddol  Dwyrain Looe ym 1724, sedd a ddaliodd hyd 1727, wedi hynny bu'n cynrychioli etholaeth Windsor rhwng 1727 a 1733, pan olynodd ei dad i'r bendefigaeth fel y trydydd Iarll Cholmondeley a derbyn sedd yn Nhŷ'r Arglwyddi.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Cafodd ei benodi gan ei dad-yng-nghyfraith Syr Robert Walpole yn Arglwydd y Morlys 1727-1729, fel Arglwydd y Trysorlys 1735-1736 ac fel Canghellor Dugiaeth Caerhirfryn 1736-1743 (o 1742 i 1743 o dan brif weinidogaeth Iarll Wilmington). O 1743-1744 gwasanaethodd hefyd fel Arglwydd y Sêl Gyfrin dan brif weinidogaeth Henry Pelham ac yn gyd Is-Drysorydd yr Iwerddon rhwng 1744 a 1757. Ym 1736 fe dderbyniwyd ef i'r Cyfrin Gyngor.

Gwasanaethodd  yr Arglwydd Cholmondeley fel Arglwydd Raglaw Swydd Gaer a holl siroedd Gogledd Cymru (ac eithrio Sir Ddinbych) o 1733 i 1760.

Roedd  yn weithgar  yn yr ymdrech elusennol i greu cartref ar gyfer *plant cae*l (Saes: foundling) - yn Llundain, a gobeithiwyd byddai'n lliniaru'r broblem o adael plant mewn llefydd cyhoeddus yn yr obaith y byddai rhywun yn eu canfod a gofalu amdanynt. O ganlyniad i'w ymdrechion sefydlwyd y *Foundling Hospital* a bu Cholmondeley yn un o'r aelodau cyntaf o'i ffwrdd reoli.

Teulu
-----

Priododd Arglwydd Cholmondeley a'r Ledi Mary Walpole, merch y Brif Weinidog Robert Walpole, Iarll 1af Orford, ym 1723.

Marwolaeth
----------

Bu farw ym mis Mehefin 1770, yn 67 mlwydd. Bu ei fab hynaf George Cholmondeley, Is-iarll Malpas, marw o'i flaen ac olynwyd ef yn y teitlau gan ei wŷr George, a grëwyd yn Ardalydd Cholmondeley ym 1815.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cokayne, G.E.; Vicary Gibbs, H.A. Doubleday, Geoffrey H. White, Duncan Warrand and Lord Howard de Walden, editors. The Complete Peerage of England, Scotland, Ireland, Great Britain and the United Kingdom, Extant, Extinct or Dormant, new ed.. 13 volumes in 14. 1910-1959. Reprint in 6 volumes, Gloucester, U.K.: Alan Sutton Publishing, 2000.

| Teitlau Anrhydeddus
 |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**2il Iarll Cholmondeley** | **Arglwydd Raglaw Môn**1733 - 1770 | Olynydd:**Nicholas Bayly, 2il Farwnig** |
|
| Rhagflaenydd:**2il Iarll Cholmondeley** | **Arglwydd Raglaw Sir Gaernarfon**1733 - 1770 | Olynydd:**Thomas Wynn, Barwn 1af Niwbwrch** |
|
| Rhagflaenydd:**2il Iarll Cholmondeley** | **Arglwydd Raglaw Sir y Fflint**1733 - 1770 | Olynydd:**Roger Mostyn, 5ed Barwnig** |
|
| Rhagflaenydd:**2il Iarll Cholmondeley** | **Arglwydd Raglaw Sir Feirionnydd**1733 - 1770 | Olynydd:**William Vaughan** |
|
| Rhagflaenydd:**2il Iarll Cholmondeley** | **Arglwydd Raglaw Sir Drefaldwyn**1733 - 1770 | Olynydd:**Henry Herbert, Iarll 1af Powis** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 4893153596642251900007
* ULAN: 500434018

 |
Talaith yn rhan orllewinol Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Qinghai** (Tsieineeg: 青海省; pinyin: *Qīnghǎi Shěng*). Daw'r enw o ene Llyn Qinghai. Mae'r dalaith yn ffinio ar Ranbarthau Ymreolaethol Sinkiang, (Xinjiang) a Tibet a thalaeithiau Gansu a Sichuan. Gyda phoblogaeth o 5.3 miliwn, mae'n un o daleithiau lleiaf poblog Tsieina. Y brifddinas yw Xining.

Hen enw y dalaith oedd Amdo, ac roedd yn rhan o Tibet hanesyddol. Crewyd talaith Qinghai yn 1950, wedi i Tsieina feddiannu Tibet. Cyn hynny, roedd rhan o'r hyn sy'n awr yn rhan ogledd-ddwyreiniol y dalaith yn rhan o dalaith Gansu. Ffurfia'r Tibetiaid 23% o'r boblogaeth, gyda Tsineaid Han yn y mwyafrif gyda 54%. Grwpiau ethnig eraill yw'r Hui (16%), Mongoliaid, Tu a'r Salar.

Yn ddaearyddol, mae'r rhan fwyaf o Qinghai yn rhan o Ucheldir Tibet, gyda rhan o Anialwch Gobi yn y gogledd-orllewin. Ceir y mynyddoedd uchaf yng nghadwyni y Kunlun, Tanggula a'r Nan Shan. Mae nifer o afonydd pwysicaf Asia yn tarddu yma, yn cynnwys y Huang He, yr Yangtze ac afon Mekong.

Lleoliad Qinghai

|  | Israniadau gweinyddol Gweriniaeth Pobl Tsieina |
| --- | --- |
| Taleithiau | Anhui • Fujian • Gansu • Guangdong • Guizhou • Hainan • Hebei • Heilongjiang • Henan • Hubei • Hunan • Jiangsu • Jiangxi • Jilin • Liaoning • Qinghai • Shaanxi • Shandong • Shanxi • Sichuan • Yunnan • Zhejiang |
| Taleithiau dinesig | Beijing • Chongqing • Shanghai • Tianjin |
| Rhanbarthau ymreolaethol | Guangxi • Mongolia Fewnol • Ningxia • Tibet • Xinjiang |
| Rhanbarthau Gweinyddol Arbennig | Hong Cong • Macau |

 gw • sg • go**Dinasoedd Qinghai**

Da Qaidam ·Golmud ·Qiatou ·Xining ·Yushu
*Gorchestion Beirdd Cymru* - wynebddalen argraffiad 1773
Blodeugerdd o farddoniaeth Gymraeg glasurol yw ***Gorchestion Beirdd Cymru***. Fe'i cyhoeddwyd gan Rhys Jones o'r Blaenau yn y flwyddyn 1773. Oherwydd ei hymylon gwyn llydan cafodd y gyfrol ei llysenwi 'Y Bais Wen'. Mae'n un o'r blodeugerddi pwysicaf a mwyaf dylanwadol i'w chyhoeddi yn y Gymraeg erioed. Cafodd ei hargraffu gan Stafford Prys yn Amwythig.

Er gwaethaf diffygion testunol - yn bennaf am fod y golygydd yn gweithio heb fedru cymharu'r cerddi â chopiau sydd ar gael mewn llawysgrifau eraill - roedd y gyfrol yn gampwaith am ei gyfnod. Yn ogystal â detholiad o destunau o waith y Cynfeirdd, ceir detholiad da o waith y cywyddwyr, o Ddafydd ap Gwilym i Wiliam Llŷn.

Ei theitl llawn yw:

*Gorchestion / Beirdd Cymru: / neu / Flodau / Godidogrwydd Awen. / Wedi eu lloffa, a'u dethol, allan o waith rhai o'r Awduriaid ardder- / choccaf a fu erioed yn yr Iaith Gymraeg.*
Fe'i cyflwynir i William Vaughan, ysgwier Cors-y-Gedol a Nannau (ger Dolgellau), a etifeddodd gasgliad anferth o hen lawysgrifau Cymraeg gan ei hendaid Robert Vaughan. Bwriad Rhys oedd dangos i'r byd peth o etifeddiaeth gyfoethog y Gymraeg a hefyd i godi safonau llneyddol ei ddydd trwy esiampl gwaith meistri mawr y gorffennol.

Er bod rhai o fawrion y byd ymhlith y tanysgrifwyr, fel y llenor Samuel Johnson, er gwaethaf y pris sylweddol ceir enwau nifer o bobl gyffredin yn y rhestr, yn feirdd, porthmyn, tafarnwyr, offeiriaid lleol, siopwyr a hyd yn oed garddwr ystâd Cors-y-Gedol.

Ail-gyhoeddwyd ac ehangwyd y *Gorchestion* yn 1864 dan olygyddiaeth Robert Elis (Cynddelw) a daeth y casgliad yn adnabyddus i genhedlaeth newydd o ddarllenwyr ac ysgolheigion.

Gweler hefyd
------------

* Gorchest y Beirdd (mesur)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   David Gwenallt Jones, M.A. (1899-1968). JONES , RHYS (neu Rice). *Y Bywgraffiadur Ar-lein*. Y Llyfrgell Genedlaethol. Adalwyd ar 6 Mai 2012.
Mae **Gallt yr Ogof** yn gopa mynydd a geir yn Y Glyderau yn Eryri; cyfeiriad grid SH685585. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 721 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 763 metr (2503 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gallt yr Ogof***
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn yr eurwialen**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau'r eurwialen**; yr enw Saesneg yw *Golden-rod Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia virgaureata*. Mae i'w ganfod drwy'r Palearctic, y Dwyrain Agos ac Ewrop, gan gynnwys gwledydd Prydain. 

Siani flewog.
17–20 mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf a cheir dwy genhedlaeth sy'n hedfan rhwng Mai a Mehefin ac yna yn Awst.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn yr eurwialen yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn yr ynn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau'r ynn**; yr enw Saesneg yw *ash pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia fraxinata*. Fe'i ceir yng ngwledydd Prydain.

Mae'n gaeafgysgu fel chwiler. 18–24 mm ydy lled ei adenydd a cheir dwy genhedlaeth: y naill i'w weld ar ei adain rhwng Mai a Mehefin a'r ail genhedlaeth i'w weld yn Awst.

Ystyr y gair "ynn" (sy'n air lluosog) ydy onnen, a'i ddail yw prif fwyd y siani flewog.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn yr ynn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn y grug**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau'r grug**; yr enw Saesneg yw *Ling Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia absinthiata*. Mae i'w ganfod yn y Paleartig, y Dwyrain Agos a Gogledd America.

21–23 mm ydy lled yr adenydd ar eu heithaf. Mae'r oedolyn i'w weld yn hedfan rhwng Mehefin a Gorffennaf, yn y nos.

Mathau o wermod ydy prif fwyd y siani flewog; mae'n gaeafgysgu fel chwiler.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn y grug yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cyfrol gan Dylan Ebenezer yw ***Gorau Chwarae Cydchwarae*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Cofnodir yn y gyfrol hon gyffro gemau Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru wrth iddyn nhw frwydro yn Ewro 2016, gan Dylan Ebenezer. Ceir rhestr ddwyieithog o dermau pêl-droed. Fe'i hysgrifennwyd yn rhan o gynllun llythrennedd Stori Sydyn.

Rhan o adolygiad John Roberts ar wefan Gwales
---------------------------------------------

Dyma hanes llwyddiant tîm pêl-droed Cymru yn cyrraedd Ffrainc a gemau Ewro 2016. Mae yma ddisgrifiadau byw o'r gemau, portreadir yr awyrgylch ymhlith y cefnogwyr selog sy'n dilyn eu tîm ledled y byd, ac atgoffir y darllenydd o brif ddigwyddiadau pob gêm, gan ganolbwyntio ar ambell elfen ddramatig. 

Llyfr i'r cefnogwr pêl-droed selog yw hwn ac oherwydd hynny, y mae'n gyfrol brin a gwerthfawr yn y Gymraeg. Yn anad dim, llwydda Dylan i'n denu i ganol y chwarae, ac mae ei swydd wedi ei alluogi i fynd yn ddigon agos at y chwaraewyr i roi i ni olwg fywiog, ar eu hagweddau a'u hymroddiad. Ond gan ei fod yntau'n un o'r cefnogwyr hynny sydd yn fodlon teithio'r byd, y mae'n gallu cyfleu eu gobeithion a'u disgwyliadau hwythau hefyd. Tywysir ni drwy benodau cryno ond lliwgar am bob un o'r gemau. Ceir nerfusrwydd y gêm gyntaf yn Andora, ceir yr hyn a eilw yn 'brydferthwch gêm gyfartal' yn erbyn Bosnia, y frwydr yng Nghyprus, yr ymrafael yn erbyn Gwlad Belg a'r fuddugoliaeth ryfeddol yn Israel. 

Camp fawr y gyfrol yw portreadu mwy na'r gemau'n unig. Mae'r awdur yn pwyso a mesur y gamp a gyflawnwyd. Mae hefyd yn dawel fach yn dadansoddi'r hyn a roddodd lwyddiant i'r tîm. Yn eu tro, gwerthfawrogir dewrder cyfnod John Toshack, arweiniad tactegol Osian Roberts, gweledigaeth Gary Speed, dycnwch Chris Coleman a'r undod rhyfeddol oedd wedi datblygu yng ngharfan ifanc Brian Flynn a'i berthynas agos â'r cefnogwyr. 

Nid y gemau yn unig a geir yma ond yn hytrach y rheswm pam mae carfan mor ifanc o chwaraewyr wedi cyfuno mor rhyfeddol, a chodi gobeithion nid dim ond eu cefnogwyr selog yn unig ond miloedd o'u cyd-wladwyr hefyd.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017
Cyfrol gan Aled Islwyn yw ***Plant y Dyfroedd*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Wasg Gomer. Man cyhoeddi: Llandysul, Cymru.

Nofel gyhyrog a difyr gan un o brif awduron Cymru yn dilyn hanes y prifathro Oswyn Morris.

Adolygiad Cerian Arianrhod
--------------------------

Yn ôl Cerian Arianrhod, Maestref ddychmygol yng Nghaerdydd yw'r Dyfroedd, a dyma ganolbwynt y nofel, mewn gwirionedd. Mae'n stori sy'n edrych i'r gorffennol ac i'r dyfodol, gan roi cipolwg i ni ar hanes yr ardal a ffawd rhai o'i thrigolion. Lle llwm yw'r Dyfroedd mewn sawl ystyr, lle nad yw gobeithion wastad yn cael eu gwireddu. 

Fe fyddai disgrifiad moel o'r nofel yn awgrymu stori syml. Sôn mae'r gyfrol am Oswyn Morris, prifathro cyntaf Ysgol y Dyfroedd, ac am Rwth, sy'n paratoi cyfrol am hanes yr ysgol ar gyfer ei hanner canmlwyddiant. Ond fe fu raid i Oswyn Morris adael yr ysgol dan gwmwl, wedi cyfnod byr yn unig fel prifathro, ac mae yna anniddigrwydd a diffyg cyfeiriad ym mywyd Rwth. Oes yna wersi y gall Oswyn Morris eu dysgu i Rwth, a beth yw ei fwriadau wrth wneud hynny? Wrth i ni ddod i wybod mwy am fywydau'r ddau brif gymeriad fe ddaw mwy o gwestiynau nag o atebion i'r golwg. 

Mae'r nofel yn blethiad o straeon am fywydau Oswyn Morris a Rwth, o hanesion sy'n cael eu hadrodd gan Oswyn am Ddyfroedd y gorffennol a hefyd o farddoniaeth. Er bod popeth yn cydblethu mae yna naws ychydig yn herciog i'r plethiad, rhywbeth sy'n cadw'r darllenydd ar bigau yn dyfalu beth ddaw nesaf. 

Dywed Cerian ymhellach mai straeon Oswyn Morris am y Dyfroedd yw uchafbwyntiau'r nofel. Mae'r hanesion yn rhai amrywiol iawn, o'r ail 17g hyd at y 1950au, a phlant coll yn clymu pob un stori.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn y morfa**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau'r morfa**; yr enw Saesneg yw *Scarce Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia extensaria*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn y morfa yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Gallt Llanerch - Coed Gelli-deg** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 30.47 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Nodweddion
----------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Mae dwy nodwedd sy'n gwneud y safle'n un arbennig:

1. Y coetir llydanddail
2. Cen carreg (*Lichens*) sy'n nodweddiadol o hen goetir

Ni syrthiodd y coed hyn yn y ddau Ryfel Byd a cheir yma rhai coed derw hynafol iawn.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn smotiog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau smotiog**; yr enw Saesneg yw *Pinion-spotted Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia insigniata*. Ei diriogaeth yw Ewrop a dwyrain Asia.

18–22 mm ydy lled ei adenydd ac mae'n hedfan rhwng Ebrill a Mai.

Prif fwyd y siani flewog ydy *Crataegus* a *Malus*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn smotiog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Pont ganoloesol ar gyrion Bangor-is-y-coed ym mwrdeistref sirol Wrecsam yw **Pont Bangor-is-y-coed**. Credir iddi gael ei chodi ar ddiwedd y 15g neu ar ddechrau'r 16g. Cyfeirnod OS: SJ388454.

Mae'n bont bump bwa sy'n rhychwantu Afon Dyfrdwy. Mae ei chynllun yn wreiddiol iawn. Ceir parapet o flociau tywodfaen anferth arni gyda mannau cysgodi i gerddwyr uwchben y bwaoedd gan fod y ffordd drosti mor gul. Cafodd ei hadnewyddu yn ofalus, gan barchu'r cynllun gwreiddiol, yn 1993.

Cofnodir iddi gael ei hadgyweirio yn 1663 (mae'r garreg yn ochr y bont sy'n nodi hynny yn annarllenadwy bellach). Yn ôl un traddodiad cafodd y gwaith hwnnw ei wneud gan y pensaer enwog Inigo Jones (dywedir mewn rhai ffynonellau mai Inigo Jones a gododd y bont ei hun, ond ni all hynny fod yn wir am fod y gwaith adeiladu yn ganoloesol).

Yn 1876 cofnodwyd gweddillion sylfeni carreg yng ngwely'r afon; unig weddillion pont gynharach ar yr un safle efallai.

Ffynhonnell
-----------

* Helen Burnham, *Clwyd and Powys* yn y gyfres *A Guide to Ancient and Historic Wales* (HMSO, Llundain, 1995).
Athronydd Gwyddeleg ac Esgob Anglicanaidd Cloyne oedd **George Berkeley** (ynganiad: [/]ˈbɑrkliynganiad: [/]; 12 Mawrth 1685 – 14 Ionawr 1753). Roedd yn esboniwr blaenllaw ym maes athronyddol empiriaeth. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei ddamcaniaeth o "immaterialism" ("anfaterioliaeth") sy'n gwadu bodolaeth sylwedd materol ac yn hytrach yn dadlau mai dim ond syniadau ym meddyliau canfyddwr yw gwrthrychau cyfarwydd fel byrddau a chadeiriau ac, o ganlyniad, na allant fodoli heb gael eu canfod.

Ym 1709, cyhoeddodd Berkeley ei waith mawr cyntaf, *An Essay Towards a New Theory of Vision* ("Traethawd ynglŷn â Damcaniaeth Newydd o Olwg"), lle bu’n trafod cyfyngiadau golwg ddynol a datblygu’r theori nad gwrthrychau materol yr ydym yn eu gweld, ond yn hytrach golau a lliw. Cyhoeddwyd ei brif waith athronyddol, *A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge* ("Traethawd ynghylch Egwyddorion Gwybodaeth Ddynol"), ym 1710. Cafodd hyn dderbyniad gwael gan y cyhoedd, felly fe'i hailysgrifennodd ar ffurf deialog a'i gyhoeddi o dan y teitl *Three Dialogues between Hylas and Philonous* ("Tair Ymgom rhwng Hylas a Philonous") ym 1713.

Cyfeiriadau
-----------
Chwaraewr hoci iâ o Ganada oedd **Gordon "Gordie" Howe**, OC (31 Mawrth 1928 – 10 Mehefin 2016). O 1946 hyd 1980, chwaraeodd 26 o dymhorau yn y National Hockey League (NHL) a chwe thymor yn y World Hockey Association (WHA); treuliodd ei 25 o dymhorau cyntaf gyda'r Detroit Red Wings. Ei lysenw oedd "Mr. Hockey", a fe'i ystyrir yn un o'r chwaraewyr hoci iâ gorau erioed. Chwaraeodd fel un o sêr gornest gyfeillgar yr NHL 23 o weithiau. Bu'n dal nifer o recordiau hoci iâ nes i Wayne Gretzky eu torri yn y 1980au. O hyd mae'n dal recordiau'r NHL am y nifer fwyaf o gemau a thymhorau a chwaraeid.

Cafodd Howe ei recriwtio gan y Red Wings a chychwynnodd chwarae yn yr NHL ym 1946. Ef oedd y prif sgoriwr pob blwyddyn o 1950 hyd 1954, ac eto o 1957 hyd 1963. Roedd ganddo safle yn y deg sgoriwr uchaf am 21 mlynedd yn olynol, ac ym 1953 gosododd record am y nifer uchaf o bwyntiau mewn tymor (95). Enillodd Cwpan Stanley gyda'r Red Wings pedair gwaith, enillodd Dlws Hart chwe gwaith (hynny yw, chwaraewr mwyaf werthfawr y gynghrair), ac enillodd Dlws Art Ross chwe gwaith (hynny yw, y prif sgoriwr).

Ymddeolodd Howe ym 1971 a chafodd ei ynydu i'r Hockey Hall of Fame y flwyddyn olynol. Dychwelodd i'r gêm ym 1973 gan ymuno â'i feibion Mark a Marty ar dîm y Houston Aeros yng nghynghrair y WHA. Er ei fod yn ddyn canol oed, sgoriodd dros 100 o bwyntiau ddwywaith mewn chwe mlynedd. Dychwelodd i'r NHL am dymor ym 1979–80, gan chwarae i'r Hartford Whalers, cyn iddo ymddeol yn 52 oed. Roedd ei gysylltiad â'r WHA yn ganolog i lwyddiant y gynghrair honno cyn iddi gyfuno â'r NHL, ac o ganlyniad gorfododd yr NHL i recriwtio chwaraewyr Ewropeaidd ac ehangu'r farchnad.

Roedd Howe yn enwog am ei fedr sgorio, ei gryfder, a hir oes ei yrfa ac ailddiffiniodd nodweddion delfrydol y blaenwr. Ef yw'r unig chwaraewr i gystadlu yn yr NHL mewn pum gwahanol ddegawd (o'r 1940au i'r 1980au). Cafodd y *Gordie Howe hat trick* ei enwi ar ei ôl: sgorio gôl, cynorthwyo sgorio gôl, ac ymladd yn yr un gêm (er i Howe wneud hyn dim ond dwywaith yn ystod ei yrfa). Ef oedd y cyntaf i dderbyn Gwobr Cyrhaeddiad Oes yr NHL yn 2008.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Rob Sinclair (10 Mehefin 2016). Gordie Howe dies at 88. CBC.
2. ↑  (Saesneg) Players: Gordie Howe Biography. Hockey Hall of Fame. Adalwyd ar 14 Mehefin 2016.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gordie Howe***
*Gweler hefyd Galloway (gwahaniaethu).*
Rhanbarth yn yr Alban yw **Galloway** (Gaeleg yr Alban: *Gall-Ghàidhealaibh*; Sgoteg: *Gallowa*). Mae'n gorwedd yn ne-orllewin yr Alban ac mae'n cynnwys cyn-siroedd Wigtown (Gorllewin Galloway) a Kirkcudbright (Dwyrain Galloway). Heddiw mae'n rhan o Dumfries a Galloway.

Gorwedd Môr Iwerddon i'r gorllewin a'r de, Bryniau Galloway i'r gogledd, ac Afon Nith i'r dwyrain; nodir yr hen ffin rhwng siroedd Kirkcudbright a Wigtown gan Afon Cree. Mae'n ardal ynysig felly, ddiarffordd braidd, ac mae ei hanes yn adlewyrchu hynny.

Ychydig o bobl sy'n byw yn y bryniau sy'n ffurfio ardal fynyddig anial yn y gogledd.

Map o ardal Galloway

Hanes
-----

Cairn Holy
Ceir nifer o safleoedd cynhanesyddol yno, e.e. Meini Hirion Drumtroddan gyda'u cerfiadau cwpan-a-chylch, Cylch Cerrig Torhousekie, a Cairn Holy (siambr gladdu Neolithig). Yn Oes yr Haearn roedd llwyth Celtaidd y Novantae yn byw yno. Yng nghyfnod y Rhufeiniaid sefydlodd Sant Ninian eglwys yn Whithorn a arosodd yn ganolfan pererindod hyd y Diwygiad Protestannaidd. Yn y gorllewin roedd Rerigonium, a gofnodir fel prifddinas y Novantae gan Ptolemi ac sydd yn lleoliad posibl i'r Pen Rhionydd y cyfeirir ato fel lleoliad un o lysoedd Arthur yn Nhrioedd Ynys Prydain.

Daeth yr ardal yn rhan o deyrnas Frythonaidd Rheged yn y cyfnod ôl-Rufeinig: ceir adlais o hynny yn yr enw lle Dunragit (Brythoneg: \**Dun Rheged*). Ar ôl cwymp Rheged bu ym meddiant Brynaich am gyfnod byr ond erbyn tua dechrau'r 9g roedd yn deyrnas fechan Nors-Aelig: cyrhaeddodd ei phenllanw dan y brenin Fergus o Galloway. Yn 1234 daeth yn rhan o Deyrnas yr Alban. Arosodd yn ardal Gaeleg ei hiaith hyd y 18g.

Heddiw mae porthladdoedd fferi yn Stranraer a Cairnryan yn cysylltu Galloway ac Iwerddon.

Llyfrau
-------

* Richard Oram, *The Lordship of Galloway* (Caeredin, 2000)

Gweler hefyd
------------

* Yr Hen Ogledd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *Ainmean-Àite na h-Alba* Archifwyd 2022-04-14 yn y Peiriant Wayback.; adalwyd 12 Ebrill 2022
2. ↑  "Names in Scots", Centre for the Scots Leid; adalwyd 14 Ebrill 2022
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn y meryw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau'r meryw**; yr enw Saesneg yw *Juniper Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia pusillata*. Mae i'w ganfod drwy'r Paleartig a'r Dwyrain Agos.

17–21 mm ydy lled ei adenydd ac mae'n hedfan yn y nos rhwng Gorffennaf a Medi. Caiff ei ddenu gan olau.

Ymlith prif fwyd y siani flewog mae: *merwydd* a theulu'r cypreswydden: *Chamaecyparis* a *Thuja*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn y meryw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn melyngoch**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau melyngoch**; yr enw Saesneg yw *Tawny Speckled Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia icterata*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop, y Palearctig a'r Dwyrain Agos.

20–24 mm ydy lled ei adenydd.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn melyngoch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Prism hecsagonal
Prism triongl blaendor gyda'i arwyneb uchaf wedi ei flaendori ar ongl arosgo.
Mewn geometreg, mae **prism** yn bolyhedron sy'n cynnwys sylfaen polygonal gydag ochrau amrywiol (o ran nifer). Fe'i enwir ar ôl siâp gwaelodol y prism, sef y sylfaen e.e. gelwir prism sydd a'i sylfaen yn siâp triongl yn "brism triongl" neu'n "brism trionglog". Mae'r prism yn isddosbarth o'r 'prismatoidau'.

Gwahanol fathau
---------------

**Prism union** (*right prism*) yw prism lle mae'r ymylon a'r arwynebau yn berpendicwlar i arwynebau'r gwaelodion (neu'r 'sylfaen'); mae'r gair "union" yma'n cyfeirio at ongl sgwâr. Mae hyn yn berthnasol os yw'r arwynebau cyswllt yn betryal. Os nad yw'r ymylon a'r wynebau ymuno yn berpendicwlar i'r wynebau sylfaenol, gelwir hyn yn **brism arosgo**. Er enghraifft, mae paralelepiped yn brism arosgo gyda'r sylfaen yn baralelogram, ac yn bolyhedron gyda chwech ochr a phob un yn baralelogram.

Mae'r **prism blaendor** yn brism gyda'i arwynebau (top a gwaelod) heb fod yn gyfochrog i'w gilydd.

Weithiau, defnyddir y term "prism petryalog" i'r prism petryalog union a "phrism sgwarog" i'r "prism sgwarog union". Mae gan y 'prism p-gonal union', gydag ochrau petryalog, symbol Schläfli { } × {p}.

Gelwir y prism petryalog hefyd yn giwboid, neu'n anffurfiol yn "flwch petryalog". "Blwch sgwâr" neu "ciwboid sgwarog" yw'r enw arall ar y prism union sgwarog. Mae gan y brism union petryalog symbol Schläfli { }×{ }×{ }.

Diagramau Schlegel
------------------

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| P3 | P4 | P5 | P6 | P7 | P8 |

Cyfaint
-------

Cyfaint prism yw cyfanswm arwynebedd y sylfaen a'r pellter rhwng y ddau arwyneb sylfaenol, neu'r uchder. Yn achos prism nad yw'n union (nad yw'n ongl sgwâr), mae hyn yn golygu'r pellter perpendicwlar).

Y cyfaint, felly, yw:

{\displaystyle V=Bh}
ble nodir *B* i olygu arwynebedd y sylfaen (*base*) a *h* yw'r uchder. Mae cyfaint prism sydd a sylfaen rheolaidd *n*-ochrog, gyda hyd yr ochrau yn *s*, felly, yw:

{\displaystyle V={\frac {n}{4}}hs^{2}\cot({\frac {\pi }{n}})}

Arwynebedd yr arwynebau
-----------------------

Mae arwynebedd arwynebau prism fel a ganlyn:

{\displaystyle 2B+Ph}
ble, *B* yw arwynebedd y sylfaen, *h* yw'r uchder, a *P* yw perimedr y sylfaen.

Mae arwynebedd arwynebau prism union sydd a'i sylfaen yn bolygon rheolaidd *n*-ochrog, gyda hyd ei ochrau yn *s* a'i uchder yn *h*, felly, yn:

{\displaystyle A={\frac {n}{2}}s^{2}\cot {\frac {\pi }{n}}+nsh}

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  termau.cymru; *Porth Termau Cenedlaethol Cymru*; adalwyd 22 Medi 2018.
2. ↑  William F. Kern, James R Bland,*Solid Mensuration with proofs*, 1938, tud.28
3. ↑  William F. Kern, James R Bland,*Solid Mensuration with proofs*, 1938, tud.81
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn plaen**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau plaen**; yr enw Saesneg yw *Plain Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia simpliciata*. Mae i'w ganfod yn y rhanbarthau Palearctig.

21–23 mm ydy lled ei adenydd.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn plaen yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Priordy Benedictaidd ger tref Trefynwy yn Sir Fynwy oedd **Priordy Trefynwy**, sydd bellach yn ganolfan gymdeithasol.

Adeiladodd yr arglwydd Normanaidd William FitzOsbern gastell yn Nhrefynwy tua 1070. Rai blynyddoedd wedyn, rhoddodd y Llydawr Guihenoc o Fynwy yr eglwys a thir o'i chwmpas i Abaty Sant Fflorent ger Saumur yn Ffrainc, Cysegrwyd eglwys y priordy tua 1101 neu 1102. Ar y dechrau, roedd saith mynach a phrior.

Yn 1291, amcangyfrifwyd gwerth y priordy fel £86, ac roedd yn berchen 480 acer o dir. Pan waethygodd y berthynas rhwng Lloegr a Ffrainc, dioddefodd y priordy oherwydd ei fod yn eiddo i abaty Ffrengig. Erbyn diddymiad y mynachlogydd, roedd gwerth y priordy yn £56, ac adroddwyd fod yr eglwys mewn cyflwr gwael iawn. Diddymwyd y priordy yn 1540.

Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas). Erbyn heddiw mae Cymdeithas Gymraeg Trefynwy a'r Cylch yn ei defnyddio yn reolaidd.

Gweler hefyd
------------

* Wicipedia:Pedia Trefynwy
* Neuadd y Sir, Trefynwy
* Pont Trefynwy
* Priordy Allteuryn
* Priordy Brynbuga
* Priordy Cas-gwent
* Priordy Llanddewi Nant Hodni
* Priordy Trefynwy
* Priordy y Fenni

Llyfryddiaeth
-------------

* Rod Cooper *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992) ISBN 0-7154-07120

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Archifwyd 2014-03-19 yn y Peiriant Wayback. Cymdeithas Gymraeg Trefynwy a'r Cylch
Mae **Gallt y Daren** yn gopa mynydd a geir yn Arenig rhwng Llanuwchllyn a Thrawsfynydd, Gwynedd; cyfeiriad grid SH778344. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 506m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 619.4 metr (2032 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gorchymyn sifil yn y Deyrnas Unedig a Gweriniaeth Iwerddon yn erbyn person sydd wedi ymgymryd ag ymddygiad gwrthgymdeithasol yw **Gorchymyn Ymddygiad Gwrthgymdeithasol** (Saesneg: *Anti-Social Behaviour Order* neu *ASBO* (IPA: ynganiad: [/ˈæzboʊ/])). Ei bwrpas yw lleihau'r potensial o'r unigolyn yn ymgymryd ag ymddygiad tebyg yn y dyfodol: gall hyn fod trwy'i wahardd rhag ymweld â mannau penodol neu gymysgu â phobl benodol. Llys sy'n gwneud ASBO ac er ei fod yn orchymyn sifil mae'n drosedd i'w dorri, a allai arwain at gosb o ddirwy neu ddedfryd o garchar hyd at bum mlynedd. Yn y DU, mae rhai wedi beirniadu'r ASBO gan ei welir fel "anrhydedd" gan rai pobl ifanc.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Asbos come into force on Monday. *The Irish Times* (29 Rhagfyr, 2006). Adalwyd ar 29 Mehefin, 2008.
2. 1 2   Geirfa. Barnwriaeth Cymru a Lloegr. Adalwyd ar 29 Mehefin, 2008.
3. ↑  (Saesneg) Asbos viewed as 'badge of honour'. BBC (2 Tachwedd, 2006). Adalwyd ar 29 Mehefin, 2008.

Cysylltiadau allanol
--------------------

* (Saesneg) HMSO.gov.uk Archifwyd 2004-12-05 yn y Peiriant Wayback. – testun Deddf Trosedd ac Anhrefn 1998
* (Saesneg) HMSO.gov.uk Archifwyd 2005-03-04 yn y Peiriant Wayback. – testun Deddf Ymddygiad Gwrthgymdeithasol 2003
Mae **Geal Charn** (neu **Geal-Chàrn**) yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN504811. cairn next to trig point

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"