Gwleidydd cenedlaetholgar Cymreig oedd **Edward Christopher Rees** (5 Ionawr 1931 – 1 Rhagfyr 2001), a adnabyddir fel **Chris Rees**.

Magwyd Chris Rees yn Abertawe ac ymunodd â Phlaid Cymru yn ifanc. Ym 1951, gwrthododd wneud Gwasanaeth Cenedlaethol, ar y sail ei fod yn Gymro, a dedfrydwyd ef i flwyddyn yn y carchar.

Ymgeisydd Plaid Cymru
---------------------

Tra'n cael ei garcharu eto yn ddiweddarach, safodd dros y blaid yng Ngŵyr yn etholiad cyffredinol y DU yn 1955, gan gymryd ychydig dros 10% o'r bleidlais.
 Safodd yn ddiweddarach yn isetholiad Dwyrain Abertawe 1963, ac eto yn y sedd yn 1964 a 1966, yna ym Merthyr Tudful yn 1970, ond ni chafodd ei ethol.

Ym 1964, etholwyd Rees yn Is-lywydd y Blaid, gan guro Elystan Morgan yn annisgwyl, a oedd yn cael ei gweld fel yr ymgeisydd mwy ceidwadol. Ym 1966, Rees yn lle hynny oedd Cadeirydd cyntaf y Blaid, gan wasanaethu tan 1970.

Er i Rees gael ei fagu mewn teulu Saesneg ei iaith, dysgodd Gymraeg yn oedolyn, a daeth yn brif iaith iddo. Daeth yn ddarlithydd coleg, ac erbyn 1970 yn Gyfarwyddwr Polisi'r Blaid. Yn y rôl hon, lluniodd bolisi iaith manwl a fabwysiadwyd gan y Blaid.

Un o sylfaenwyr Wlpan
---------------------

Ym 1973, addasodd Rees system Ulpan o ddysgu iaith ar gyfer dysgwyr Cymraeg, gan ei ailenwi'n Wlpan, ac o 1975, canolbwyntiodd ar redeg Canolfan Dysgu'r Gymraeg i Oedolion, a leolir yn yr hyn a ddaeth yn Brifysgol Caerdydd. Bu farw yng Nghaerdydd ym mis Rhagfyr 2001 yn 70 oed. Galwyd Chris Rees yn "dad yr Wlpan Cymraeg" oherwydd ei waith wrth sefydlu'r fenter. Yn 1973 y cychwynnodd y cyrsiau Wlpan ar gyfer y cyhoedd gyda Gwilym Roberts a Chris Rees yn rhedeg y cwrs Wlpan cyntaf yng hen Ganolfan yr Urdd ar Heol Conwy, Pontcanna, Caerdydd sydd bellach wedi ei ddymchwel ac yn floc o rhandai. Penderfynodd Prifysgol Cymru archwilio i gyrsiau Cymraeg i oedolion ym 1974 a chyflogon nhw Chris Rees fel swyddog ymchwil a datblygu. Brasluniodd Chris Rees faes llafur. Yn ôl erthygl ddwyieithog ar y pwnc ar wefan *Parallel Cymru* mae ddau ohonyn nhw’n "gymeriadau eiconig o ran hybu’r Gymraeg, ac yn arloeswyr mewn dysgu’r iaith Gymraeg".

Gweler hefyd
------------

* Elwyn Hughes

Dolenni allanol
---------------

* Papurau Chris Rees, 1959-69 yn y Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* *WLPAN: O Israel i Gymru: Hanes cyrsiau Cymraeg i Oedolion* erthygl ddwyieithog yn Parallel.Cymru sy'n sôn am Chris a sefydlu'r Wlpan

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "JAILED MAN A CANDIDATE", *The New York Times*, 1 Mai 1955
2. ↑  "Cofio Chris Rees 1931-2001". Gwefan Hanes Plaid Cymru. 2021.
3. ↑  Dafydd Williams, *The story of Plaid Cymru*, p.16
4. 1 2 3  Knut Diekmann, *Die Nationalistische Bewegung in Wales*, p.640
5. ↑  Alan Butt Phillip, *The Welsh Question*, p.95
6. ↑  Bud B. Khleif, *Language, ethnicity, and education in Wales*, p.39
7. ↑  *Morgannwg*, Vols. 22-26, p.73
8. ↑  Clive Betts, *Culture in Crisis*, p.220
9. ↑  Lynda Pritchard Newcombe, *Social Context and Fluency in L2 Learners: The Case of Wales*, p.21
10. ↑  Ed. Diarmuid O'Néill, *Rebuilding the Celtic Languages*, p.62
11. ↑  Ancestry: Mr Edward Christopher Rees in the England and Wales, Death Index, 1989-2018
12. 1 2  Pritchard Newcombe, Lynda (23 Awst 2018). "WLPAN: O Israel i Gymru: Hanes cyrsiau Cymraeg i Oedolion". Gwefan ddwyieithog Parallel Cymru.