recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Dulwich a Gorllewin Norwood** (Saesneg: *Dulwich and West Norwood*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Dulwich a Gorllewin Norwood yn Llundain FwyafEtholaeth Dulwich a Gorllewin Norwood yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2015: Tessa Jowell (Llafur)
* 2015–presennol: Helen Hayes (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Roedd **Edwin Powell Hubble** (20 Tachwedd 1889 – 28 Medi 1953) yn seryddwr o'r Unol Daleithiau.

Defnyddiodd Edwin Hubble delesgop 100 modfedd Arsyllfa Mount Wilson i brofi bodolaeth galaethau eraill yn y bydysawd sy'n symud i ffwrdd oddi wrthym ni, ac felly cadarnhaodd y ddamcaniaeth fod y bydysawd yn ymledu yn hytrach nag aros yn ddigyfnewid.

Darganfu hefyd fod y cyflymder y mae'r galaethau hynny yn symud i ffwrdd yn dibynnu ar eu pellter o'r ddaear, sylw a arweiniodd at allu gwerthysu Cysonyn Hubble.

Teulu
-----

Enw ei daid oedd Martin Jones Hubble (g. 1835 yn Boone, Missouri - m. Chwefror 1920 yn St Louis County, Missouri) a'i nain oedd Mary Jane Powell; oddi wrthi hi y derbyniodd yr enw canol "Powell". Cawsant fab, sef John, tad Edwin (1860 - 1912) a ddaeth naill ai'n gyfreithiwr neu'n ymwneud ag yswiriant. Ei fam oedd Virginia Lee (James) (c.1864 - 1934).

Cychwyn y daith
---------------

Pan oedd yn ddeg oed cafodd y llyfr gwyddonias *50,000 Leagues Under the Sea* gryn argraff arno. Mynychodd y brifysgol yn Chicago ac roedd yn focsiwr eitha da ac yn gapten y tîm pêl-fasged. Ym 1910 aeth i Coleg y Frenhines, Rhydychen. Wedi cyfnod byr yn y rhyfel cafodd swydd yn Arsyllfa Mount Wilson yn Califfornia.

Gweler Hefyd
------------

* Telesgob gofod Hubble

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  My Heritage; adalwyd 22 Mehefin 2014
2. ↑  encyclopedia.com; adalwyd 22 Mehefin 2014

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 76485418
* LCCN: n81114174
* ISNI: 0000 0001 0917 7871
* GND: 119183684
* SUDOC: 032475640
* BNF: cb13595260x (data)
* BIBSYS: 90061405
* NLA: 35437682
* NDL: 00551529
* NKC: xx0068435
* The SBN id SBLV283360 is not valid.
* CiNii: DA02923234

 |
Un o arloeswyr Y Wladfa ym Mhatagonia oedd **Edwyn Cynrig Roberts**, weithiau **Edwin Cynrig Roberts** (1837 – 17 Medi 1893).

Roedd Edwyn Roberts yn enedigol o bentref Cilcain yn Sir Fflint, mab John a Mary Kendrick, ond ymfudodd gyda'i deulu i Wisconsin yn 1847. Tua 1856 dechreuodd Mudiad Gwladfaol yn yr Unol Daleithiau, lle roedd rhai o'r Cymry yn gweld bod eu cydwladwyr yn colli eu hiaith a'i diwylliant ac yn troi'n Americanwyr. Daeth Roberts yn amlwg yn y mudiad yma, a phan fethwyd trefnu i garfan o Gymry o America deithio i Batagonia, bwriadai ef ymfudo yno ar ei ben ei hun.

Fe'i perswadiwyd i deithio i Gymru i chwilio am eraill oedd yn barod i ymfudo i Batagonia, a daeth i gysylltiad a Michael D. Jones. Teithiodd trwy Gymru yn siarad ar y pwnc, a daeth yn rhan o gymdeithas a ffurfiwyd yn Lerpwl yn 1861 i drefnu'r fenter. Ym mis Mai 1865 gadawodd tua 160 o Gymry eu gwlad gan hwylio o Lerpwl i Borth Madryn, (heddiw Puerto Madryn) ym Mhatagonia ar long y *Mimosa*. Cyrhaeddon nhw Borth Madryn ar 28 Gorffennaf ac roedd Lewis Jones ac Edwin Roberts yno yn barod i'w cyfarfod.

Yn 1866, priododd Anne Jones, un o'r teithwyr ar y *Mimosa*. Yn ddiweddarach, bu ef a nifer o gymdeithion yn chwilio am aur yn yr Andes. Cawsant hyd i rywfaint, a daeth Edwyn Roberts ar ymweliad a Chymru i geisio codi arian i ffurfio cwmni i'w weithio. Bu farw o drawiad y galon ym Methesda ychydig ddyddiau cyn cychwyn yn ôl i Batagonia.

Edwyn Roberts yw arwr *Yr Hirdaith* (Gwasg Gomer, 1999) gan Elvey MacDonald, sy'n ddisgynnydd iddo.

Llyfryddiaeth
-------------

* Elvey MacDonald, *Yr Hirdaith* (Llandysul: Gwasg Gomer, 1999)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 29027707
* LCCN: nb99036258

 |
Athro iaith oedd **Edwin James Benson** (23 Hydref 1931 – 9 Rhagfyr 2016; Mandaneg: *Ma-doke-wa-des-she*, orgraff fodern: *Wéroke Wáatashe*, y Beison Haearn) ac yn siaradwr brodorol olaf yr iaith Fandaneg (Nu'eta).

Ganwyd yn Elbow Woods, ar Diriogaeth Fort Berthold yn Swydd McLean, Gogledd Dakota. Bu farw ei fam pan oedd Edwin yn un mlwydd oed, a chafodd ei fagu gan ei daid, Ben Benson (Buffalo Bullhead), yn yr iaith Fandaneg. Dirywiodd sefyllfa'r iaith yn sylweddol o ganlyniad i epidemig y frech wen yn y 1830au a'r ysgolion gwrth-frodorol hyd at ganol yr 20g. Cafodd plant eu cosbi'n gorfforol am siarad eu hiaith frodorol yn yr ysgol. Roedd Edwin yn byw ger cydlif Afon Fach ac Afon Fawr y Missouri. Pan adeiladwyd Argae Garrison, gorfodwyd 90% o aelodau'r llwythi Mandan, Hidatsa ac Arikara i ail-leoli. Symudodd Edwin a'i deulu i Twin Buttes, Gogledd Dakota. Gellir cymharu'r profiad hyn â helynt Tryweryn a'r iaith Gymraeg, ond ar raddfa fwyach o lawer.

Ffermwr oedd Benson yn wreiddiol, ond oherwydd ei ruglder cafodd ei dynnu i'r ymdrechion i gadw'r Fandaneg yn fyw. Gweithiodd gyda'r ieithydd a chynghorydd brodorol Cory Spotted Bear ac ymchwilwyr o Brifysgol Indiana i gadw cofnod o'r iaith. Addysgodd Mandaneg yn Ysgol Gynradd Twin Buttes ers 1991, ac enillodd ddoethuriaeth er anrhydedd gan Brifysgol Gogledd Dakota yn 2009.

Ni ddysgodd Mandaneg i'w blant. Roedd Edwin ym medru'r Fandaneg a'r Hidatsa, a'i wraig yn siarad Lakota, ond dim ond y Saesneg a ddysgodd eu merched.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Turtle Island Storyteller Edwin Benson ar wefan Wisdom of the Elders. Adalwyd ar 21 Rhagfyr 2016.
2. 1 2 3  (Saesneg) Lauren Donovan. Last Mandan speaker occupied lonely place, *Bismarck Tribune* (13 Rhagfyr 2016). Adalwyd ar 21 Rhagfyr 2016.
3. 1 2  (Saesneg) Jodi Rave. The last speaker: UND to honor Mandan, last to speak Nu'eta as 1st language, *The Missoulian* (11 Mai 2009). Adalwyd ar 21 Rhagfyr 2016.
4. ↑  Iaith ‘Madog’ wedi marw, Golwg360 (21 Rhagfyr 2016). Adalwyd ar 21 Rhagfyr 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 58144648388304488040
* LCCN: no2015132154

 |
Roedd **Einion Wan** (fl. tua 1210 - 1245) yn un o Feirdd y Tywysogion a gysylltir â theyrnasoedd Gwynedd a Phowys yn ail chwarter y 13g.

Bywgraffiad
-----------

Ni wyddys dim am fywyd y bardd ac eithrio'r hyn y gellir ei gasglu o dystiolaeth y chwe cherdd ganddo sydd wedi goroesi. Mewn canlyniad y cwbl y medrem ddweud â sicrwydd yw ei fod wedi canu i Lywelyn Fawr a'i feibion Dafydd a Gruffudd yng Ngwynedd tua diwedd ei deyrnasiad ac i'r tywysog Madog ap Gruffudd Maelor o Bowys tua'r un adeg. Gan fod cyfran sylweddol o'i waith ar goll ni ellir dweud yn bendant ei fod yn frodor o un o'r teyrnasoedd hynny, er bod hynny'n ymddangos yn dra thebygol. Ar un adeg ceisiai rhai ysgolheigion uniaethu Einion Wan a'i gyfoeswr Einion ap Gwgon, ond ni dderbynnir hynny bellach. Dichon fod yr epithet *(g)wan* yn cyfeirio at eiddilwch ei gorff.

Cerddi
------

Chwech o gerddi gan Einion Wan sydd wedi goroesi, a cheir y testunau cynharaf yn Llawysgrif Hendregadredd a Llyfr Coch Hergest. Canodd gerdd o fawl ar ffurf cadwyn o englynion i Lywelyn Fawr, sydd efallai i'w ddyddio i'r cyfnod cyn 1215-1218. Ceir cerddi mawl i Ddafydd ap Llywelyn a'i frawd Gruffudd yn ogystal. Mae'r gerdd i Ddafydd yn enghraifft o gerdd dadolwch, sy'n ceisio cymod rhwng y bardd a'i noddwr. Ym Mhowys, canodd gerdd o foliant i'r tywysog Madog ap Gruffudd, un o ddeiliaid mwyaf ffyddlon Llywelyn Fawr.

Cedwir dwy farwnad nodedig o waith y bardd. Mae un ohonynt yn farwnad i Fadog ap Gruffudd a'r llall yn farnwad i Lywelyn Fawr ei hun. Mae marwnad Llywelyn ar ffurf cadwyn o englynion, ac ar sail hynny mae modd awgrymu iddi gael ei ganu o flaen gosgordd y tywysog, efallai yn ei brif lys yn Aberffraw gan fod pwyslais yn y canu ar gysylltiadau Llywelyn â Môn a'r golled i wŷr yr ynys ar ôl Llywelyn. Dyma un o'r englynion:

Iorferth esillydd! Arfogion——ei hil!
Hael gynnil gynrheinion!
Gwae ni, Wynedd orchorddion,
Gweled llawr ar llyw mawr Môn.

Llyfryddiaeth
-------------

* Peredur I. Lynch (gol.), 'Gwaith Einion Wan', yn *Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion', cyfrol VI.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  Peredur I. Lynch (gol.), 'Gwaith Einion Wan'.

  


| Beirdd y Tywysogion | Y Ddraig Goch |
| --- | --- |
| Bleddyn Fardd | Cynddelw Brydydd Mawr | Dafydd Benfras | Daniel ap Llosgwrn Mew | Einion ap Gwalchmai | Einion ap Gwgon | Einion ap Madog ap Rhahawd | Einion Wan | Elidir Sais | Goronwy Foel | Gruffudd ab yr Ynad Coch | Gruffudd ap Gwrgenau | Gwalchmai ap Meilyr | Gwernen ap Clyddno | Gwgon Brydydd | Gwilym Rhyfel | Gwynfardd Brycheiniog | Hywel ab Owain Gwynedd | Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel | Iorwerth Fychan | Llygad Gŵr | Llywarch ap Llywelyn | Llywarch Llaety | Llywarch y Nam | Llywelyn Fardd I | Llywelyn Fardd II | Madog ap Gwallter | Meilyr ap Gwalchmai | Meilyr Brydydd | Owain Cyfeiliog | Peryf ap Cedifor | Y Prydydd Bychan | Phylip Brydydd | Seisyll Bryffwrch |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Ffeminist a chyfreithwraig o Loegr oedd **Elsie Edith Bowerman** (18 Rhagfyr 1889 - 18 Hydref 1973) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur a swffragét, a hefyd am gael ei hachub, wedi i RMS Titanic suddo.

Fe'i ganed yn Royal Tunbridge Wells, Lloegr a bu farw yn Hailsham, Dwyrain Sussex o drawiad ar y galon.

Roedd yn ferch i Edith Martha Barber a'i gŵr William Bowerman. Bu farw ei thad pan oedd yn 5 oed. Aeth i Ysgol Abaty Wycombe yn 11 oed yn 1901, lle daeth dan ddylanwad Frances Dove; yn ddiweddarach ysgrifennodd Elsie Bowerman fywgraffiad iddi. Gadawodd yn 1907 i dreulio amser ym Mharis cyn mynd i Goleg Girton Caergrawnt. Heb unrhyw anogaeth gan y coleg, trefnodd sgyrsiau gan aelodau Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched (y WSPU).

Y Titanic
---------

Ar 10 Ebrill 1912 gadawodd Elsie Bowerman a'i mam Edith ar fwrdd yr RMS Titanic, gan adael Southampton ar docyn Dosbarth Cyntaf; eu hystafell oedd caban 33 ar ddec E. Y bwriad oedd ymweld ag America a Chanada i weld perthnasau ei thad yng Ngogledd America. Fe'u hachubwyd ar fad achub Rhif 6.

Ymgyrchydd
----------

Wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf, yn 1924, cafodd ei derbyn gan y bar. Hi oedd y bargyfreithwraig cyntaf yn yr *Old Bailey* a gweithiodd oddi yno hyd at 1938. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gweithiodd yng Ngwasanaethau Gwirfoddol y Merched ac yna gyda'r BBC. Yn 1947 aeth i'r Unol Daleithiau America i gynorthwyo gyda Chomisiwn y Cenhedloedd Unedig ar statws y fenyw. Wedi dychwelyd i Loegr bu'n byw gyda'i mam yn St Leonards-on-Sea ac yna i Hailsham lle bu farw o drawiad ar y galon.

Anrhydeddau
-----------

*

Llyfr a gyhoeddwyd ganddi
-------------------------

* *Stands there a School*; bywgraffiad i Dame Frances Dove, D.B.E. Sefydlydd Wycombe Abbey School (1965).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad geni: "Elsie Bowerman". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
2. ↑  Dyddiad marw: "Elsie Bowerman". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
3. 1 2 3  "Bowerman, Elsie Edith (1889â€"1973), suffragette and lawyer | Oxford Dictionary of National Biography". *www.oxforddnb.com* (yn Saesneg). doi:10.1093/ref:odnb/63838. Cyrchwyd 2019-01-20.
4. ↑  Alma mater: Colin Matthew, ed. (2004) (yn en), *Oxford Dictionary of National Biography*, Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, Wikidata Q17565097,

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 109403588
* ISNI: 0000 0000 8295 0034
* NLA: 35020844
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Awdur nofelau ffantasi Americanaidd yw **Ellen Kushner** (ganwyd 6 Hydref 1955) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel nofelydd, cyflwynydd radio ac awdur plant.

Fe'i ganed yn Ninas Efrog Newydd ac wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Barnard a Choleg Bryn Mawr.
 Priododd Delia Sherman.

Rhwng 1996 a 2010, hi oedd gwesteiwr y rhaglen radio Sound & Spirit, a gynhyrchwyd gan WGBH yn Boston a'i dosbarthu gan Public Radio International.

Treuliodd ei magwraeth yn Cleveland, Ohio. Mynychodd Goleg Bryn Mawr a graddiodd o Goleg Barnard. Mae hi'n byw yn Ninas Efrog Newydd gyda'i gwraig a'i chydweithiwr, Delia Sherman. Priododd y ddwy mewn seremoni ym 1996 ac yn gyfreithiol yn Boston yn 2004. Mae Kushner yn nodi ei bod yn ddeurywiol.

Yr awdur
--------

Roedd llyfrau cyntaf Kushner yn bum llyfr-gêm *Choose Your Own Adventure*. Yn ystod y cyfnod hwnnw, cyhoeddodd ei nofel gyntaf, *Swordspoint* ym 1987. Cyhoeddwyd dilyniant a osodwyd 18 mlynedd ar ôl *Swordspoint*, o'r enw *The Privilege of the Sword*, yng Ngorffennaf 2006, gydag argraffiad clawr caled cyntaf wedi'i gyhoeddi ddiwedd mis Awst 2006 gan Small Beer Press. Mae *The Fall of the Kings* (2002) (cyd-awdurwyd gyda Sherman) wedi'i gosod 40 mlynedd ar ôl *Swordspoint*. Mae'r tri llyfr yn cael eu hystyried yn nofelau *waypunk*, ac yn cael eu cynnal mewn prifddinas ddychmygol, ddi-enw a'i hardal raffish yn Riverside, lle mae cleddyfwyr-i'w-llogi yn cynnig eu sgiliau am bris.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rhyw: *Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol*. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2018.
2. ↑  Dyddiad geni: "Ellen Kushner". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Ellen KUSHNER". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Ellen KUSHNER". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
3. ↑  "PUGGY'S HILL – Final 'Sound & Spirit' broadcasts". *archive.is*. 29 Tachwedd 2012. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 29 Tachwedd 2012. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
4. ↑  Bickelhaupt, Susan; Maureen Dezell (1996-10-25). "Will Klein Sign His Letters From Washington?". *The Boston Globe*.
5. ↑  Simon, Clea (2004-09-01). "It was love, but now it's gone". *The Boston Globe*. Cyrchwyd 2007-08-10.
6. ↑  "NYRSF Readings' 'Family Night' Features Ellen Kushner & Delia Sherman Duo". *SFScope*. Cyrchwyd 2015-02-08.
7. ↑  Kushner, Ellen. "Are You Bisexual?". *Ellen Kushner's Tumblr*. Tumblr. Cyrchwyd 14 Mawrth 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 69609975
* LCCN: n85249414
* ISNI: 0000 0000 7139 9355
* SUDOC: 057752257
* BNF: cb38900452c (data)
* NDL: 00469941
* NKC: xx0190094
* BNE: XX1051926

 |
Mae **Ellen ap Gwynn** (ganwyd 1 Gorffennaf 1946) yn Gynghorydd Plaid Cymru dros Ceulanmaesmawr ers 1999 ac yn Arweinydd Cyngor Sir Ceredigion ers 2012. Mae Ellen yn gyn Gadeirydd Cenedlaethol Plaid Cymru a chyn Gadeirydd Pwyllgor Llywio’r Gynhadledd ac fe safodd ym Maldwyn yn Etholiad Cyffredinol 2005. Mae’n gynghorydd sir a chymuned ers 1999 ac yn Arweinydd Grwp Cynghorwyr Ceredigion ers 2006. Cafodd ei hethol yn Arweinydd Cyngor Sir Ceredigion yn 2012 a’i hail ethol i’r un swydd ym mis Mai 2016 yn dilyn etholiadau’r Cyngor Sir.

Bywyd Personol
--------------

Ganed Ellen ap Gwynn yn yr Alban ond fe’i maged ym Morth-y-gest ger Porthmadog lle mynychodd Ysgol Eifionydd cyn raddio o Brifysgol Aberystwyth.

Mae’n cynrychioli’r Cyngor ar CLlLC ac yn dal portffolio’r Gymraeg ac yn ddirprwy llefarydd Addysg. Bu’n llefarydd Cydraddoldeb a Heneiddio’n Dda rhwng 2012 a 2016. Mae hefyd wedi gwasanaethu fel Cadeirydd ERW, cyn consortiwm Gwella Addysg Canol a Gorllewin Cymru. Mae hi’n Gadeirydd Partneriaeth Tyfu’r Canolbarth ac wedi arwain ar y cais am Fargen Dwf ac i sefydlu Partneriaeth Sgiliau i’r Canolbarth. Mae’n cadeirio Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Ceredigion.

Bu’n Gadeirydd Pwyllgor Cydlynu Trosolwg a Chraffu Ceredigion, yn Gadeirydd Pwyllgor Trosolwg a Chraffu Gwasanaethau Cymdeithasol, yn Gadeirydd Partneriaeth Blynyddoedd Cynnar Ceredigion ac yn Is-gadeirydd y Pwyllgor Awdit.

Bu’n gweithio’n broffesiynol ym maes gweinyddu’r celfyddydau, yn un o sylfaenwyr Cwmni Theatr Arad Goch bu hefyd yn Gyfarwyddwr CYD ac yn Reolwr Cyffredinol ar Radio Ceredigion.

Bu’n Gadeirydd Mudiad Ysgolion Meithrin a WAPA ac yn Ysgrifennydd cyntaf Llywodraethwyr Cymru. Yn gyn aelod o Gyngor Celfyddydau Cymru bu’n arwain ar sefydlu Theatr Genedlaethol Cymru ac mae’n cyn aelod o’r Bwrdd. Bu’n Gadeirydd Hyfforddiant Celfyddydau Cymru.

Mae’n gyn aelod o Fwrdd eco-dyfi, cyn Is-gadeirydd Partneriaeth y Biosffer ac yn gyn aelod o Fwrdd Tai Ceredigion. Mae’n gyn aelod o Gyngor a bellach yn aelod o Lys Prifysgol Aberystwyth a bu’n Lywodraethwyr Coleg Ceredigion. Mae’n parhau yn Lywodraethwr o ysgol Tal-y-bont. Mae’n briod a Iolo ac mae ganddynt tri o blant a phedwar o wyrion.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Roedd Ellen yn Gadeirydd Plaid Cymru am gyfnod a safodd fel ymgeisydd San Steffan ar gyfer Maldwyn yn 2005.

Daeth Ellen yn Arweinydd cyntaf Plaid Cymru i arwain Cyngor Sir Ceredigion yn 2012, yn dilyn cynnydd yn y nifer o gynghorwyr Plaid Cymru i ddal 19 allan o 42 sedd yn y sir. Ers etholiad 2016 maent yn dal 20 sedd.

Roedd Ellen yn rhan o ymgyrch drawsbleidiol i gynyddu'r nifer o ferched sydd yn ymwneud mewn gwleiyddiaeth.

Ar ôl 10 mlynedd yn arwain Cyngor Ceredigion ymddeolodd cyn etholiadau lleol Mai 2022.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  BBC
2. ↑  Golwg360
3. ↑  *Arweinydd Cyngor Sir Ceredigion: Teimlad o falchder mawr*  , BBC Cymru Fyw, 19 Mawrth 2022.
|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| 
1: Y geg
2: Taflod
3: Tafod bach
4: Tafod
5: Dannedd
6: Chwarennau poer
7: Isdafodol
8: Isfandiblaidd
9: Parotid
10: Argeg (ffaryncs)
11: Sefnig (esoffagws) 
12: Iau (Afu)
13: Coden fustl
14: Prif ddwythell y bustl
15: Stumog | 
16: Cefndedyn (pancreas)
17: Dwythell bancreatig
18: Coluddyn bach
19: Dwodenwm
20: Coluddyn gwag (jejwnwm)
21: Glasgoluddyn (ilëwm)
22: Coluddyn crog
23: Coluddyn mawr
24: Colon trawslin
25: Colon esgynnol
26: Coluddyn dall (caecwm)
27: Colon disgynnol
28: Colon crwm
29: Rhefr: rectwm
30: Rhefr: anws |

Mae'r **dwodenwm** (Saesneg: *Duodenum*) yn rhagflaenu'r coluddyn bach. Daw'r enw o'r Lladin *duodenum digitorum* sef 'lled deuddeg bys'.

Mewn bodau dynol, mae'r dwodenwm yn diwb gwag rhwng 25 – 30 cm o ran hyd sy'n cysylltu'r coluddyn gwag (Saesneg: *jejunum*) gyda'r stumog.

Pwrpas
------

Y dwodenwm sy'n bennaf gyfrifol am dreulio (neu dorri i lawr) bwyd yn y coluddyn bach, gan ddefnyddio ensymau i wneud hynny. Mae'r "Brunner's glands" sy'n secretu mwcws i'w cael yn y dwodenwm.

Mae'r organ hwn hefyd yn gyfrifol am reoli'r broses o wagio'r stumog. Gollyngir secretin a cholesystocinin (*cholecystokinin*) o gelloedd yn yr epitheliwm dwodenol (*duodenal epithelium*) fel adwaith i asid neu saim; bryd hyn fe agorir y pyloris gan ryddhau "treulfwyd gastrig" i mewn i'r dwodenwm er mwyn cynorthwyo ymhellach gyda'r broses o dreulio'r bwyd. Mae hyn yn peri i'r iau a'r goden fustl i ryddhau bustl (Saesneg: *bile*), ac i'r pancreas i ryddhau bicarbonad ac ensymau treulio megis trypsin, lipas ac amylas i mewn i'r dwodenwm, fel mae eu hangen.

Gweler hefyd
------------

* Anatomeg ddynol
Hil ffuglennol o seiborgiaid yw **Cybermen**, ac maen nhw ymhlith gelynion Doctor Who sydd wedi ymddangos droeon yn y rhaglenni teledu o'r un enw. Rhywogaeth o seiborgiaid di-emosiwn yw'r Cybermen sy'n teithio'r gofod ac yn ceisio dal bodau dynol neu rywogaethau tebyg a'u troi fel hwythau. Gan ymddangos gyntaf yn 1966, cafodd y Cybermen eu creu gan Dr. Kit Pedler (cynghorydd answyddogol i'r sioe) a golygydd y stori Gerry Davis.

Ailddyluniad y Cybermen yn 2006
Mae'r Cybermen wedi newid eu dyluniad a'u gwisg lawer gwaith ers iddynt ymddangos gyntaf ar *Doctor Who*. Mae hefyd nifer o straeon ynghylch eu tarddiad. Yn eu hymddangosiad cyntaf, yn y bennod *The Tenth Planet* (1966), maent wedi'u creu gan ddynoliaeth o "efaill blaned" y Ddaear, Mondas, sydd wedi uwchraddio eu hunain i seiborgiaid mewn ymgais i ddiogelu eu dyfodol. Ddeugain mlynedd yn ddiweddarach, roedd y bennod "The Age of Steel" (2006) yn rhoi hanes eu tarddiad ar fersiwn o'r Ddaear mewn bydysawd cyfochrog. Mae'r dramau radio, nofelau a llyfrau comic *Doctor Who* hefyd wedi ymhelaethu ynghylch tarddiad y Cybermen, neu gyflwyno straeon tarddiad amgen.

Ym mhennod "The Doctor Falls" yn 2017, dywedir bod y Cybermen yw'r prif enghraifft o esblygiad cyfochrog y bydysawd, oherwydd ei bod yn anochel y bydd y ddynoliaeth a rhywogaethau tebyg eraill yn ceisio uwchraddio eu hunain gan ddefnyddio technoleg, sydd trwy hynny'n datrys tensiynau ynghylch cysondeb yn hanes y Cybermen.

Cyfeiriadau
-----------
Uchelwr o Sir Gaerfyrddin a gofir yn bennaf fel noddwr Eisteddfod Caerfyrddin (tua 1451) oedd **Gruffudd ap Nicolas** neu **Gruffudd ap Nicolas ap Phylib ap Syr Elidir** (fl. 1425 - 1456). Roedd yn arglwydd Dinefwr a stiward lleol i Frenin Lloegr yn yr ardal. Fe'i ystyrir y gŵr mwyaf ei allu a'i awdurdod yn ne-orllewin Cymru yn ei gyfnod.

Bywgraffiad
-----------

Daeth Gruffudd yn siryf Caerfyrddin yn 1436. Mae astudiaethau diweddar yn pwysleisio'r ffyrdd dichellgar a ddefnyddiodd i grynhoi awdurdod i'w ddwylo ei hun ac i ymgyfoethogi ar draul arglwyddi Seisnig absennol ac uchelwyr Cymreig fel ei gilydd (ond mewn hyn o beth roedd yn ddrych i'w ddosbarth yn yr oes ansefydlog honno). Ym mywgraffiad Syr Rhys ap Tomas, disgrifir Gruffudd fel,

"A man of hott, firie, and cholerrick spiritt; one whos counsells weare all *in turbido*, and therefore narurallie fitlie composed and framed for the times: verie wise he was, and infinitlie subtile and craftie, ambitiouse beyond measure, of a busie stirring braine."
Tua'r flwyddyn 1451, cynhaliodd eisteddfod enwog yng Nghastell Caerfyrddin. Tyrrodd nifer o feirdd a cherddorion yno o bob cwr o Gymru i gystadlu, ond prif bwrpas yr eisteddfod oedd ad-drefnu rheolau Cerdd Dafod, yr hyn a wnaed gan y bardd Dafydd ab Edmwnd, enillydd y Gadair, a osododd allan y pedwar mesur ar hugain. Gruffudd ap Nicolas ei hun a feirniadodd, sy'n dangos ei fod yn gyfarwydd â gwaith y beirdd a'r traddodiad barddol Cymraeg.

Ymhlith y beirdd a ganodd glod Gruffudd ap Nicolas oedd Lewys Glyn Cothi, Gwilym ab Ieuan Hen, a Dafydd ab Edmwnd ei hun.

Llyfryddiaeth
-------------

* Ralph A. Griffiths, *Syr Rhys ap Thomas and his Family* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1993). Cyfrol sy'n cynnwys pennod ar Gruffudd ap Nicolas a thestun *The Life of Sir Rhys ap Thomas*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyfynnir gan Dafydd Johnston (gol.), *Gwaith Lewys Glyn Cothi* (Caerdydd, 1995), tud. 528.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybed-ddaliwr cynffonddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybed-ddaliwyr cynffonddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Polioptila melanura***; yr enw Saesneg arno yw *Black-tailed gnatcatcher*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. melanura*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.

Teulu
-----

Mae'r gwybed-ddaliwr cynffonddu yn perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gwybed-ddryw gylfinhir | Ramphocaenus melanurus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybed-ddaliwr cynffonddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybed-ddaliwr torwyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybed-ddaliwyr torwyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Polioptila lactea***; yr enw Saesneg arno yw *Cream-bellied gnatcatcher*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. lactea*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gwybed-ddaliwr torwyn yn perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Chattering gnatwren* | Ramphocaenus sticturus |  |
|
| Gwybed-ddryw gylfinhir | Ramphocaenus melanurus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybed-ddaliwr torwyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybed-ddaliwr llwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybed-ddaliwyr llwydion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Polioptila plumbea***; yr enw Saesneg arno yw *Tropical gnatcatcher*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. plumbea*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America a Gogledd America.

Teulu
-----

Mae'r gwybed-ddaliwr llwyd yn perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gwybed-ddryw gylfinhir | Ramphocaenus melanurus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybed-ddaliwr llwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Gyfartha** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 28 Medi 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.94 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gylfindro Zappey** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gylfindroeon Zappey) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Paradoxornis zappeyi***; yr enw Saesneg arno yw *Zappey’s parrotbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. zappeyi*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gylfindro Zappey yn perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw barfog | Panurus biarmicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gylfindro Zappey** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gylfindro corunllwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gylfindroeon corunllwyd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Paradoxornis przewalskii***; yr enw Saesneg arno yw *Grey-crowned parrotbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. przewalskii*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gylfindro corunllwyd yn perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw barfog | Panurus biarmicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gylfindro corunllwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gylfindro David** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gylfindroeon David) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Paradoxornis davidianus***; yr enw Saesneg arno yw *David’s parrotbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. davidianus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gylfindro David yn perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw barfog | Panurus biarmicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gylfindro David** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Y Tabernacl
Mae **Gŵyl Machynlleth** (*Machynlleth Festival*) yn ŵyl flynyddol sy'n cael ei chynnal yn Awditoriwm Y Tabernacl, Machynlleth, ddiwedd mis Awst. Yn ystod yr wythnos mae perfformwyr amlwg yn cymryd rhan mewn digwyddiadau sy'n amrywio o ddatganiadau i blant i jazz.

Ni ddylid drysu â Gŵyl Gomedi Machynlleth sy'n cael ei chynnal ym mis Mai ac sy'n ŵyl iau ac yn annibynnol o Ŵyl Machynlleth. Saesneg yw prif gyfrwng digwyddiadau'r Ŵyl.

Y Digwyddiad
------------

Mae'r ŵyl yn cychwyn gyda Chymanfa Ganu. Ymhlith y nodweddion arbennig mae Darlith Hallstatt ar ryw agwedd ar ddiwylliant Celtaidd.

Gwobr Glyndŵr
-------------

Gwobr Glyndŵr 2014
Rhoddir Gwobr Glyn Dŵr am Gyfraniad Eithriadol i'r Celfyddydau yng Nghymru yn ystod yr ŵyl. Ymysg cyn-enllwyr Gwobr Glyn Dŵr mae; Kyffin Williams (1995), Jan Morris (1996), Gerallt Lloyd Owen (2002), Mererid Hopwood (2011), Karl Jenkins (2018).

Perfformwyr
-----------

Ymhlith y perfformwyr yn nhri Gŵyl Machynlleth gyntaf roedd y tenor Paul Agnew, y bas-bariton Bryn Terfel (1989) a'r tenor Rhys Meirion (2020). Ymhlith perfformwyr yr Ŵyl yn ystod yr ychydig flynyddoedd nesaf roedd: Alan Skidmore, sacsoffonydd tenor, 1990; Bernard Roberts, pianydd, a Kit a The Widow, 1991; a Robin Williamson o'r Incredible String Band, 1992.

Ceir amrywiaeth eang o berfformiadau clasurol gan offerynwyr a chantorion tramor a Chymreig gan gynnwys Elin Manahan Thomas yn 2019. Ceir hefyd ganu corawl, bandiau Klezmer, sioeau hanes a drama.

Roedd y canwr Jazz George Melly a'r trombonydd Christian Lindberg ymhlith uchafbwyntiau 1996.

Dolenni
-------

* Tudalen yr Ŵyl Archifwyd 2019-06-01 yn y Peiriant Wayback.
* Gwefan y Tabernacl, MOMA Archifwyd 2019-10-23 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Karen Price (9 August 2010). "Varied programme for Machynlleth Festival". *Wales Online*. Cyrchwyd 24 August 2018.
2. ↑  "Machynlleth Festival reaches its finale". *County Times*. Powys. 23 August 2018. Cyrchwyd 24 August 2018.
3. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-06-01. Cyrchwyd 2019-10-14.
4. ↑
Hanes
-----

Gŵyl ddwyieithog â gynhelir pob blwyddyn am wythnos, oherwydd ganwyd a bu farw Daniel Owen yr un mis. Sefydlwyd yr ŵyl gan John Mainwaring, dysgwr Cymraeg oedd ar Uwch Prifysgol Bangor yn Yr Wyddgrug. Roedd rhaid iddo ddarllen nofel Cymraeg ar gyfer Arholiad Lefel A, ac argymhellwyd Enoc Huws gan ei diwtor, Eirian Conlon. Ysbrydolwyd John i gynnal yr ŵyl ac i gyhoeddi cyfieithiadau'r gwaith Daniel Owen er mwyn ehangu cynnulleidfa yr awdur tu hwnt y gymuned Cymraeg.

Gŵyl 2010
---------

Lansiwyd cyfieithiad Saesneg o Enoc Huws, a hefyd lansiwyd (gan Clwyd Theatr Cymru) Gwobr Daniel Owen newydd ar gyfer ysgrifennu creadigol gan bobl ifanc. Rhoddwyd darlith gan yr Athro Derec Llwyd Morgan ar Fywyd a Chyfnod Daniel Owen. Roedd hefyd digwyddiadau yn y capeli, gweithgareddau ysgrifennu a rhaglen i ysgolion wedi'u trefnu yn ogystal â thaith gerdded o amgylch y dref o dan ofal Cymdeithas Ddinesig Yr Wyddgrug a'r Cylch. Daeth yr wythnos i ben gyda noson o gerddoriaeth fyw ar y nos Wener yn Y Pentan, a Chymanfa Ganu ar y nos Sadwrn.

Gŵyl 2011
---------

Lansiwyd 'Fireside Tales' (cyfieithiad gan Adam Pearce o Straeon Y Pentan gan Daniel Owen) a rhoddwyd Gwobr Daniel Owen yng Nghlwyd Theatr Cymru). Rhoddwyd darlith ar Enoc Huws gan Niclas Parry, ac un arall ‘The Presence of Roger Edwards’ gan ei or-or-ŵyr, Christopher Edwards. Roedd noson werin efo Pete Morton a Phentennyn, diwrnod gweithgareddau celf gan Andrea Davies, chwedlau gan Fiona Collins, taith fws, teithiau cerdded, Cymanfa Ganu a chyngerdd gan Ensemble Cymru yng Nghlwyd Theatr Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

Cofnodion pwyllgor yr ŵyl

Papur Fama

Gwefan newyddion BBC

Tiwtor rhifyn 17[*dolen marw*]

Dolenni allanol
---------------
Dethlir **Gŵyl Galan Awst** ar y cyntaf o Awst. Yn ei gwreiddiau, mae'n ŵyl Geltaidd hynafol a gafodd ei chymryd drosodd gan yr Eglwys Gristnogol yn yr Oesoedd Canol fel sawl gŵyl baganaidd arall. Gelwir hi hefyd wrth yr enw Gwyddeleg ***Lughnasadh*** (weithiau hefyd ***Lugnasad***, sy'n cyfateb i raddau i ŵyl *Lammas* yn nhraddodiadau'r Alban a Lloegr).

Yn Canzo, yng ngogledd yr Eidal, mae'r trigolion lleol yn dal i ddathlu'r *festa del sole* ar y diwrnod yma ac felly hefyd yn y Swistir lle ceir gŵyl banc genedlaethol ar y diwrnod hwn a chynnau coelcerthi.

Lugnasad
--------

Yng Ngwyddeleg, adnabyddir Gŵyl Galan Awst fel *Lughnasadh*. Fe'i chysylltir â'r duw Lleu neu Lug/Lugh (yn enwedig *Lug mac Ethnenn*). Enw'r Rhufeiniaid ar Lyons (Ffrainc) oedd Lugudunum (*Caer Lleu*) a chaed Gŵyl Awgwstws yno fel dathliad o'r hen dduw Celtaidd. Felly hefyd yn Iwerddon lle parodd gŵyl *Lughnasadh* tan yn ddiweddar. Gŵyl yn ymwneud â goleuni ydoedd hi, ac amaethyddiaeth a chyneuwyd coelcerthi ym mhobman i'w dathlu.[1]

Dynodai Lugnasad ddechrau tymor y cynhaeaf ac fe'i dethlid gyda gwleddoedd mawr cyhoeddus. Yn ôl y *Sanas Chormaic* (*Gloseg Cormac*) gan yr esgob Cormac, cafodd Lugnasad ei sefydlu gan Lug mac Ethnenn ei hun yn y cyfnod cynhanesyddol. Cydnabyddir fod yr enw yn tarddu o enw Lugh.[1]

Lammas
------

Dethlid gŵyl gyffelyb yn yr Alban a Lloegr wrth yr enw *Lammas* neu *Lammas Day*. Byddai pobl yn dod â thorth wedi'i gwneud o'r gwenith cyntaf i gael ei fedi i'r eglwys fel offrwm ar y 1af o Awst.[2]

Llyfryddiaeth
-------------

* M. MacNéill, *The Festival of Lughnasa* (Dulyn, ail arg. 1982)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Gwyn Thomas, *Duwiau'r Celtiaid*, Llafar Gwlad 24.
2. ↑  J.C.J. Metford, *Dictionary of Christian Lore and Legend* (Llundain, 1983), d.g. *Lammas Day*.

Gweler hefyd
------------

* Calan Gaeaf
* Calan Mai

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goGwyliau Celtaidd |
| --- |
|  |
| Samhain / Gŵyl Calan Gaeaf · Imbolc / Gŵyl Fair y Canhwyllau · Calan Mai · Gŵyl Galan Awst |

 |
Mae **gwirebau tebygolrwydd** yn rhan hanfodol o ddamcaniaeth tebygolrwydd Andrey Kolmogorov, ac fe'i gelwir yn aml yn **wirebau Kolmogorov**. Bodlonir y gwirebau hyn, fel arfer, pan ddiffinir tebygolrwydd *P* rhyw ddigwyddiad *E*, a ddynodir gan {\displaystyle P(E)}.

Gellir crynhoi'r gwirebau hyn fel a ganlyn: Gadewch i (Ω, *F*, *P*) fod yn fesuriad o ofod, gyda *P*(Ω) = 1. Yna, mae (Ω, *F*, *P*) yn ofod tebygolrwydd, gyda gofod y sampl (neu'r 'gofod sampl') Ω, gofod y digwyddiad *F* a mesuriad y tebygolrwydd yn *P*.

Dull arall o ffurfioli'r tebygolrwydd yw damcaniaeth Fox, a dyma'r dull a ddewisir gan gefnogwyr y meddylfryd Bayes.

Y gwirebau
----------

### Gwireb 1

Mae'r tebygolrwydd o unrhyw ddigwyddiad yn rhif real nad yw'n negatif:

{\displaystyle P(E)\in \mathbb {R} ,P(E)\geq 0\qquad \forall E\in F}
lle mae {\displaystyle F} yn ofod y digwyddiad. Yn fwy manwl, mae {\displaystyle P(E)} bob amser yn feidraidd, sy'n ei wneud yn wahanol iawn i'r ddamcaniaeth o fesuriad mwy cyffredinol.

### Gwireb 2

Dyma'r dybiaeth o 'uned fesur': Y tebygolrwydd o leiaf un digwyddiad i ddigwyddiad, yn y gofod sampl yw 1.

{\displaystyle P(\Omega )=1.}
### Gwireb 3

Dyma'r dybiaeth o ychwanegoldeb-σ-: (sef 'ychwanegoldeb sigma'):

Mae unrhyw gyfres rhifadwy o setiau digyswllt: {\displaystyle E\_{1},E\_{2},\ldots } yn bodloni 
{\displaystyle P\left(\bigcup \_{i=1}^{\infty }E\_{i}\right)=\sum \_{i=1}^{\infty }P(E\_{i}).}

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Diffiniad ffurfiol o debygolrwydd yn y system Mizar, a rhestr o ddamcaniaethau[*dolen marw*] ffurfiol.
2. ↑  Calcwlws Kolmogorov o debygolrwydd, Stanford Encyclopedia of Philosophy.
Gwiriwr pwysau yn Kentucky UDA
Mae **gwiriwr pwysau** (atalbwyswr, pwyswr) yn berson sy'n gyfrifol am bwyso glo neu sylwedd arall wedi'i gloddio, a thrwy hynny bennu'r taliad sy'n ddyledus i bob gweithiwr.

Mewn llawer o byllau glo, roedd gweithwyr yn cael eu talu yn ôl pwysau'r glo roeddent yn ei fwyngloddio. Yn hanesyddol, roedd yn anymarferol pwyso'r glo nes ei fod wedi'i gludo i'r wyneb, ac felly roedd angen lefel uchel o ymddiriedaeth yn y system. Yn aml cyhuddwyd gwirwyr a benodwyd gan reolwyr y pwll glo o danamcangyfrif pwysau, neu hyd yn oed o weithio gyda chloriannau yr oeddent yn gwybod eu bod yn cynhyrchu gwerthoedd anghywir.

O ganol y 19eg ganrif, bu symudiad mewn llawer o wledydd ymhlith glowyr a'u hundebau llafur i wneud swydd y gwiriwr pwysau yn un etholedig. Enillwyd yr hawl hon yn y Deyrnas Unedig ym 1860 er, hyd at 1887, gallai cwmnïau ryddhau gwiriwr nad oeddent yn ei hoffi, gan leihau annibyniaeth y rôl. Er bod y swydd yn fwyaf cyffredin, o bell ffordd, mewn pyllau glo, fe'i defnyddiwyd weithiau mewn chwareli a mwyngloddiau eraill.

Mewn pyllau mawr, byddai nifer o wirwyr yn cael eu defnyddio, a allai hefyd wirio gwaith ei gilydd, ac weithiau bu wirwyr cynorthwyol a allai gael eu hethol neu eu penodi.

Oherwydd bod gwiriwr wedi ei ethol a bod gweithwyr y pwll yn ymddiried ynddo, roedd y swydd yn aml yn cael ei dal gan bobl a ddaeth yn undebwyr llafur neu'n wleidyddion amlwg. Yn aml, roedd dyletswyddau ychwanegol yn cael eu cyfuno â'r swydd; er enghraifft, yn y DU, rhoddwyd hawl i wirwyr pwysau weithredu fel Arolygwyr Mwyngloddiau, gan gynyddu eu grym yn y lle gwaith.

Gwirwyr amlwg
-------------

Bu nifer o Gymry a daeth yn ffigyrau amlwg ym mywyd gwleidyddol a chymdeithasol Cymru yn gwasanaethu fel gwirwyr pwysau gan gynnwys:

* Thomas Mardy Jones
* Noah Ablett
* Ted Williams
* Arthur Horner
* Alfred Onions
* Charles Edwards
* George Henry Hall
* Vernon Hartshorn
* John Williams (Eryr Glan Gwawr)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archaeologia Cambrensis, 1900 Cyf 84, (1929).The North Wales coal industry during the Industrial Revolution adalwyd 23 Tachwedd 2020
2. ↑  Griffin, Alan Ramsey (1971). *Mining in the East Midlands, 1550-1947*. Llundain: Cass. tt. 82–83. ISBN 0-7146-2585-X. OCLC 247241.
3. ↑  "MR WILSON MP AND THE GARW MINERS - The Western Mail". Abel Nadin. 1892-10-14. Cyrchwyd 2020-11-23.
Rhennir y **cyhydedd hir** (sy'n un o'r pedwar mesur ar hugain) yn bedair rhan, gyda'r tair rhan gyntaf yn bum sillaf yr un a'r rhan olaf yn bedair sillaf. Ceir 19 sillaf, felly, mewn un llinell o gyhydedd hir. Mae'r tair rhan gyntaf yn odli gyda'i gilydd a'r rhan olaf yn cynnal y brifodl. Dwy linell o gyhydedd hir sy'n gwneud un pennill fel arfer.

Dyma enghraifft gan Tudur Aled allan o'i gerdd 'Marwnad Sian Stradling':

Cilio'r lloer, cloi'r llan,
Cyfrif rhif a rhan,
Can gwin ac arian cyn ei gorwedd;
Ceirw ogawg creigiau,
Agwrdd beneigiau,
Seigiau o'r eigiau, a'r ewigedd.
Gall y llinellau ddiweddu'n acennog neu'n ddiacen; yn aml mae llinellau sy'n diweddu'n ddiacen yn cynnwys odlau dwbwl - "creigiau" a "beneigiau".

Dyma enghraifft gyfoes o gwpledi **cyhydedd hir** o waith y Graig Arw'n sôn am Odre'r-graig yng Nghwm Tawe:

Godre'r oferedd rhanna wirionedd
Naddu tirion wedd Tarren Wyddon.
Cofio darfod oes, awr fu'n fawr o foes
Yw'r unig loes, Tarreni Gleision.
Am eiliad melys o'r sur a'r sawrus,
Halen ar wefus Glan yr Afon.
Ger y Graig Arw'n gwrlid clyd, cryd crwn
Hynod hoff yw hwn, Pantyffynnon.

Gweler hefyd
------------

* John Morris-Jones
* Dafydd ab Edmwnd
* Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin)
* Englyn Gwydion (Pedair Cainc y Mabinogi)
* Y pedwar mesur ar hugain
Roedd  **Dusolina Giannini** (19 Rhagfyr 1902 - 29 Mehefin 1986) yn soprano Americanaidd o dras Eidalaidd a oedd yn nodedig am ei pherfformiadau o arlwy opera'r Eidal.

Cefndir
-------

Ganed Giannini yn Philadelphia i rieni o'r Eidal ac astudiodd gyda'i thad, Ferruccio Giannini, a oedd yn denor ac yn rhedeg ei gwmni opera ei hun. Roedd ei mam, Antonietta Briglia-Giannini, yn feiolinydd rhagorol. Roedd ei chwaer, Euphemia Giannini Gregory, hefyd yn gantores ac yn athrawes gerdd, daeth un o’i brodyr yn sielydd a’r llall, Vittorio Giannini, yn gyfansoddwr adnabyddus. Cafodd wersi canu gan ei thad ac wedyn gan Marcella Sembrich yn Ninas Efrog Newydd.

Gyrfa
-----

Dechreuodd Giannini ei gyrfa fel cantores cyngerdd ym 1923, yn Efrog Newydd, gan ymddangos yn Lloegr hefyd.

Gwnaeth ei début operatig yn Hamburg ym 1925 yn chware rôl y teil yn *Aida gan Giuseppe Verdi.* Aeth ymrwymiadau dilynol â hi i Ferlin, Fienna a Covent Garden, yn ogystal ag i Salzburg (1934-6), lle canodd Donna Anna yn *Don Giovanni, Mozart* o dan arweiniad Bruno Walter ac Alice Ford yn *Falstaff* Verdi o dan Arturo Toscanini. Yn 1938 creodd rhan Hester Prynne yn *The Scarlet Letter*, opera gan ei brawd, Vittorio. Dechreuodd ei gyrfa yn Opera Metropolitan, Efrog Newydd gydag *Aida* ym 1936 a pharhaodd tan 1941. Yn ystod y cyfnod hwnnw bu hefyd yn chwarae rhan Donna Anna, Santuzza yn *Cavalleria rusticana* a rôl y teitl yn *Tosca*. Ar ôl ymddangos yn Chicago (1938-42) a San Francisco (1939-43) cymerodd ran yn nhymor cyntaf Opera Dinas Efrog Newydd (1943), fel Tosca yn y sioe agoriadol, ac yna yn rôl deitl *Carmen* a gan adfer ei rôl fel Santuzza. Gwahoddodd Siegfried Wagner hi i ganu Kundry yn *Parsifal* yng Ngŵyl Bayreuth, ond, fel yr esboniodd Giannini, "ymyrrodd dyn o’r enw Hitler â fy nghynlluniau. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, parhaodd i ymddangos ym Mharis, Llundain, Berlin a Fienna.

Ymddeolodd o'r llwyfan ar ddechrau'r 1960au ac yna trodd at ddysgu, yn Zurich yn bennaf.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn Zurich yn 83 mlwydd oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Macy, Laura (gol); The Grove Book of Opera Singers, tud 189; Giannini, Dusolina. Gwasg Prifysgol Rhydychen (2008). ISBN 9780195337655
2. ↑  Gramaphone review, Dusolina Giannini (1902-1986) adalwyd 17 Gorffennaf 2020
3. ↑  MUSIC AND DRAMA. (1924, Hydref 25). The Sydney Morning Herald (NSW : 1842 - 1954), tud.. 12. adalwyd 17 Gorffennaf 2020
4. ↑  New York Times, 13 Chwefror 1936, DUSOLINA GIANNINI HAS OPERA DEBUT; She Appears in Title Role of 'Aida' at Matinee in Behalf of New York Diet Kitchen. REVEALS HIGH LYRIC SKILL Audience Receives Her Warmly -- Rose Bampton Sings Amneris for the First Time. adalwyd 17 Gorffennaf 2020
5. ↑  Cengage Encyclopedia Giannini, Dusolina (1900-1986) adalwyd 17 Gorffennaf 2020

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 59269611
* LCCN: no91000356
* ISNI: 0000 0000 6310 588X
* GND: 134384520
* BNF: cb13894429m (data)
* NKC: xx0159392
* BNE: XX4870891

 |