recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Llysieuyn blodeuol (neu *legume*) yw **Tresi aur** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Fabaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Laburnum anagyroides* a'r enw Saesneg yw *Laburnum*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Tresi Aur, Banadlen Ffrainc, Euron, Pyswydden.

Eraill yn yr un teulu yw: ffa soya (Glycine max), y ffa cyffredin (Phaseolus), pys gyffredin (Pisum sativum), *chickpea* (Cicer arietinum), cnau mwnci (Arachis hypogaea), pys per (Lathyrus odoratus) a licrs (Glycyrrhiza glabra).

Statws yng Nghymru
------------------

Mae gerddi Bodnant yn fyd enwog am ei fwa o dresi aur. Nid yw tresi aur yn gynhenid i Gymru nac i Brydain ond maent wedi hadu’n naturiol mewn o leiaf un lle yn y Canolbarth. Mae nifer fawr o goed tresi aur yn tyfu‘n wyllt yn y cloddiau ar y tiroedd uchel yn yr ardal rhwng Llambed, Aberaeron a Chaerfyrddin. Yn 2010 roedd y coed yn anterth eu blodau yn ystod yr wythnos gyntaf ym mis Mehefin. Yn 2011 buont bron ar eu gorau ddechrau yr ail wythnos ym mis Mai dair wythnos ynghynt ac efallai yn fwy tymhorol na'r flwyddyn flaenorol pan oeddent yn hwyr iawn.

Y Bwa Tresi Aur yng Ngerddi Bodnant
Llwyni tresi aur yn tyfu’n wyllt yn ardal Synod Inn, Cymru yn 2011
Am y tresi aur hyn, ar y draffordd rhwng Synod Inn ac Aberaeron, mae coel mai capteniaid y llongau lleol ddaeth a phlanhigion o wledydd tramor a‘u dosbarthu yn yr ardal.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Bwletin Llên Natur rhifyn 52
3. ↑  Bryan Jones ym Mwletin Llên Natur rhifyn 52

Dolenni allanol
---------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Tresi aur***
*Saif y bryn hwn yng ngogledd Sir Gaerfyrddin; am fryniau a mynyddoedd eraill o'r un enw gweler yma.*
Mae **Moelfre** yn gopa mynydd a saif yng nghymuned Llangeler i'r de o Gastell Newydd Emlyn yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN326360. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 230 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 335 metr (1099 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Moelfre** yn gopa mynydd a geir rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO010483. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 339 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 442 metr (1450 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Roedd **Gruffydd Fychan II** (c.1330–1369) yn arglwydd Glyndyfrdwy a Cynllaith Owain ac yn ddisgynnydd i dywysogion Powys Fadog. Mae'n fwyaf adnabyddus fel tad Owain Glyn Dŵr, Tywysog Cymru.

Arfbais Powys FadogArfbais Powys Fadog

Hanes
-----

Mae rhywfaint o ansicrwydd ynghylch tad Gruffudd Fychan. Fel rheol, mae "Fychan" yn yr enw yn golygu mai Gruffudd oedd enw'r tad hefyd, ond mae rhai o'r achau yn awgrymu ei fod yn fab i Madog Crypl, a fu farw ym 1304. Fe allai Gruffudd Fychan II fod yn wyr i Madog Crypl, ac yn fab i Gruffudd ap Madog Crypl, a oedd yn chwech oed pan fu farw ei dad (a oedd eisoes yn briod).

Priododd Elen ferch Thomas ap Llywelyn, arglwydd yr hanner cwmwd Is Coed Uwch Hirwen a rhan o gwmwd Gwynionydd yng Ngheredigion.

Bu farw Gruffudd Fychan tua'r flwyddyn 1369. Fe'i claddwyd yn eglwys hynafol Llanasa (Sir y Fflint heddiw). Mae ei feddfaen cerfiedig yn goroesi: ceir arno y geiriau Lladin *HIC LACET GRVFVD VACHAN* ("Yma y gorwedd Gruffudd Fychan"). Yn ôl cofnodion yr eglwys, roedd y garreg hon yn gorwedd yng nghanol y côr deheuol ar un adeg. Mae lleoliad ei weddillion yn anhysbys heddiw.

Plant
-----

* Madog, bu farw'n ieuanc
* Owain Glyn Dŵr
* Lowri, priododd Robert Puleston
* Isabel, priododd Adda ap Iorwerth Ddu
* Gruffudd
* Tudur, arglwydd Gwyddelwern

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑

Gweler hefyd
------------

* Powys Fadog
Cerddor Cymreig yw **Mark Roberts** (ganwyd 3 Tachwedd 1967) sy'n adnabyddus am fod yn aelod o fandiau Y Cyrff a Catatonia.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd a magwyd Roberts yn Llanrwst a bu'n canu a chwarae'r gitâr ers ei arddegau gyda band lleol Y Cyrff. Ar ôl cyfarfod Cerys Matthews fe ffurfiodd Catatonia ynghyd â Paul Jones.

Gyrfa
-----

Roedd yn honni am nifer o flynyddoedd ei fod wedi taro ar draws Matthews yn clera yng Nghaerdydd ac wedi cynnig llinyn gitâr iddi, a ddatblygodd i'r ddau ffurfio band, ond mewn gwirionedd roedden nhw mewn perthynas tymor hir pan ffurfiwyd y band. Roedd stori'r llinyn wedi ei greu gan ei swyddog cyhoeddusrwydd. Fe wnaeth ei gwahaniad ddod i ben a'i phartneriaeth ysgrifennu, ac o hynny ymlaen Roberts oedd yn bennaf gyfrifol am ran fwyaf o eiriau caneuon y band.

Yn Catatonia, roedd Roberts yn rhannu'r gwaith ysgrifennu caneuon gyda Matthews, wrth chwarae gitâr a chanu llais cefndir. Ar ôl i Gatatonia ddod i ben, fe wnaeth peth gwaith cynhyrchu recordiau, ac ynghyd â Paul Jones fe ffurfiodd Sherbet Antlers (wedi ei ymuno gyda John Griffiths a Kevs Ford o Llwybr Llaethog).

Aeth Roberts a Jones ymlaen i ffurfio band Y Ffyrc, sy'n anagram o Y Cyrff. Erbyn 2012 roedd Roberts wedi ffurfio band **The Earth** gyda Dionne Bennett (gynt o The Peth) a Dafydd Ieuan (o'r Super Furry Animals).

Yn 2018 roedd Roberts wedi dechrau cynllunio prosiect dan yr enw artist Mr a'r albwm Oesoedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Biography: Catatonia. Allmusic. Adalwyd ar 29 Mai 2010.
2. ↑  "North Wales: Ca - Cl | link2wales.co.uk". *link2wales.co.uk*. Cyrchwyd 2015-12-26.
3. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 70895802
* LCCN: nb2002001827
* ISNI: 0000 0000 3936 1808

 |
Mae **Nant Glan Pibwr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ebrill 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.73 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Dyn gyda milgi; tua 1875].
Math o gi hela yw **milgi** (benywaidd: **miliast**; lluosog: **milgwn/milieist**), sydd wedi cael ei fridio'n bennaf ar gyfer hela adar a chwnigod, ac ar gyfer rasio, ond yn ddiweddar maen nhw wedi dod yn boblogaidd iawn fel anifeiliaid anwes. Mae'n frîd tyner a deallus sy'n aml yn datblygu perthynas agos â'i berchennog. Dyma hefyd yw'r brîd cyflymaf o gi. Mae gan filgi gyfuniad o goesau hirion pwerus, brest ddofn, asgwrn cefn hyblyg a chorffolaeth fain sy'n galluogi iddo gyrraedd cyflymder hyd at tua 17 metr yr eiliad/61 km yr awr.

Llên gwerin
-----------

Mae gan y filiast le amlwg yn llên gwerin a mytholeg Cymru a'r Celtiaid. Mae enwau henebion cynhanesyddol sy'n cynnwys yr elfennau miliast neu ast yn cynnwys Llety'r Filiast (Y Gogarth, Llandudno), Llety'r Filiast (ger Rowen), Llech y Filiast (Morgannwg), Carnedd y Filiast (ger Ysbyty Ifan) a Llech yr Ast (Llangoedmor, Ceredigion). Yn chwedl *Culhwch ac Olwen* mae Gast Rhymni, sef merch yn rhith bleiddast, yn cael ei hela gan y Brenin Arthur.
 Mae'r filiast yn un o ymrithiadau Ceridwen yn y chwedl *Hanes Taliesin*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  **Breeds Of Dogs**, *Greyhound: General Description Of Breed*
2. ↑  "Limits to running speed in dogs, horses and humans" Denny, M. *The Journal of Experimental Biology* 2008 (211) 3836-3849.
3. ↑  "High speed locomotion: Insights from cheetahs and racing greyhounds" Hudson P. *et al* *Comparative Biochemistry and Physiology*, Part A 153 (2009) S114–S133.
4. ↑  "Acceleration in the racing greyhound" Williams S. *et al* *Comparative Biochemistry and Physiology*, Part A 146 (2007) S107–S127
5. ↑  T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-Custom* (D. S. Brewer, ail arg. 1979), tud. 93.
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gweirlöyn llwyd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gweirloynnod llwydion**; yr enw Saesneg yw *Grayling*, a'r enw gwyddonol yw *Hipparchia semele*. Mae i'w weld yn yr Alban ac arfordir gogledd Lloegr, ar greigiau a thir llwm.

Cylched bywyd
-------------

* Wyau: 15 Gorffennaf - 21 Medi
* Siani flewog: 1 Awst - 21 Gorffennaf
* Chwiler: 7 Mehefin - 7 Awst
* Oedolyn: 1-14 Mehefin - 7-21 Gorffennaf

* ♂
* ♂ △
* ♀
* ♀ △

Bwyd
----

* *Festuca ovina*
* *Festuca rubra*
* *Agrostis curtisii*
* *Aira praecox*
* *Deschampsia cespitosa*
* *Ammophila arenaria*

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gweirlöyn llwyd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hipparchia semele***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gweirlöyn mawr y cloddiau**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gweirloynnod mawr y cloddiau**; yr enw Saesneg yw *Large Wall*, a'r enw gwyddonol yw *Lasiommata maera*. Ewrop cyfandirol yw ei diriogaeth.

Mae i'w weld ar ymyl ac mewn llannerch mewn coedwigoedd. 

Y fenyw

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gweirlöyn mawr y cloddiau yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Brenin Pontus yn Asia Leiaf rhwng 120 a 63 CC oedd **Mithridates VI** (Groeg: Μιθριδάτης), a elwir hefyd yn **Mithridates Eupator**  neu **Mithridates Fawr**, (132 - 63 CC). Roedd yn un o elynion mwyaf ystyfnig a llwyddiannus Gweriniaeth Rhufain yn y cyfnod yma.

Roedd Mithridates VI yn fab i Mithridates V (150 CC - 120 CC). Bu ei dad farw pan oedd Mithridates yn ieuanc, ac am gyfnod ei fam Gespaepyris fu’n rheoli’r deyrnas. Tua. 115 CC diorseddodd Mithridates ei fam a’i charcharu. I sicrhau ei safle, lladdodd nifer o’i frodyr a priododd ei chwaer, Laodice.

Uchelgais Mithridates oedd cael rheolaeth dros y cyfan o ardal y Môr Du ac Anatolia. Concrodd Colchis, a gorchfygodd y Scythiaid a’u gorfodi i’w gydnabod fel arglwydd. Cytunodd i rannu Paphlagonia a Galatia gyda Nicomedes III, brenin Bithynia. Yn ddiweddarach aeth yn rhyfel rhwng Mithridates a Nicomedes ynghylch Cappadocia, ac wedi i Mithridates ei orchfygu mewn nifer o frwydrau, gofynnodd Nicomedes am gymorth Rhufain.

Parhaodd yr ymladd dan frenin nesaf Bithynia, Nicomedes IV, a choncrodd Mithridates Bithynia ac ymestyn ei awdurdod hyd y Propontis. Cafodd gefnogaeth y dinasoedd Groegaidd, yn cynnwys Athen, yn erbyn Rhufain. Gwnaeth gynghrair a Tigranes Fawr, brenin Armenia, a briododd Cleopatra, merch Mithridates.

Yn 88 CC, gorchymynodd Mithridates ladd pob Rhufeiniwr yng ngorllewin Anatolia; dywedir i 80,000 o wyr, gwragedd a phlant gael eu lladd. Ymladdwyd rhyfel rhwng Mithridates a Rhufain rhwng 88 CC and 84 CC, a gorfododd y cadfridog Rhufeinig Lucius Cornelius Sulla Mithridates i encilio o Wlad Groeg. Fodd bynnag, roedd Gaius Marius wedi cipio grym yn Rhufain, a gwnaeth Sulla heddwch a Mithridates er mwyn medru dychwelyd i Rhufain.

Darn arian gyda delw Mithriadates VI , brenin Pontus.
Pan geisiodd Rhufain feddiannu Bithynia,ymosododd Mithridates, a bu rhyfel arall rhwng 83 CC a 82 CC, gyda’r cadfridogion Lucullus ac yna Gnaeus Pompeius Magnus yn ymladd yn erbyn Mithridates. Ni orchfygwyd Mithridates yn derfynol hyd y trydydd rhyfel, rhwng 75 CC a 65 CC, pan orchfygwyd ef gan Pompeius a’i orfodi i ffoi i’r Crimea. Ceisiodd godi byddin arall i ymladd yn erbyn Rhufain, ond bradychwyd ef gan ei fab, a lladdodd ei hun yn Panticapaeum. Enwyd dinas Eupatoria yn y Crimea ar ei ôl.

Ceir nifer o hanesion am Mithridates. Dywed Plinius yr Hynaf ei fod yn medru siarad iaith bob un o’r ddwy genedl ar hugain oedd dan ei awdurdod. I osgoi’r perygl o gael ei wenwyno, dywedir iddo ddechrau cymryd ychydig o wenwyn a chynyddu’r dôs yn raddol, nes nad oedd unrhyw wenwyn yn cael effaith arno.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 261471855
* LCCN: n83206563
* ISNI: 0000 0001 1667 3187
* GND: 118734210
* SUDOC: 030953448
* BNF: cb122266876 (data)
* ULAN: 500355379
* NLA: 49682400
* NKC: jx20100805008
* BNE: XX1220727

 |
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gweirlöyn hirlygeidiog** neu **gweirlöyn llygad hir**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gweirloynnod hirlygeidiog**; yr enw Saesneg yw *Almond-eyed Ringlet*, a'r enw gwyddonol yw *Erebia alberganus*. Mae hyd yr adenydd yn 40 mm. Yr Alpau a gogledd y Balcanau yw ei gynefin.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gweirlöyn hirlygeidiog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

* Erebia alberganus ♂*Erebia alberganus* ♂
* Erebia alberganus ♂  △ *Erebia alberganus* ♂ △

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Erebia alberganus***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Erebia*, funet.fi
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Almond Eyed Ringlet, European Butterflies
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gweirlöyn bach y waun**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gweirloynnod bach y waun**; yr enw Saesneg yw *Small Heath*, a'r enw gwyddonol yw *Coenonympha pamphilus*. Mae i'w weld yn Ewrasia a gogledd Affrica.

* Coenonympha pamphilus ♂*Coenonympha pamphilus* ♂
* Coenonympha pamphilus ♂ △*Coenonympha pamphilus* ♂ △

Oedolyn
Mae'n prinhau o flwyddyn i flwyddyn yn Lloegr, ac nid yw'r naturiaethwr yn deall pam.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae gweirlöyn bach y waun yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Coenonympha pamphilus***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Mae **Moruisg - Toll a'Ghobhain** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Kyle of Lochalsh i Garve yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH125500. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Moruisg.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cwmni teledu yw **Tinopolis**. Lleolir eu pencadlys yn Llanelli, Sir Gâr. **Agenda** oedd yr hen enw ar y cwmni. Ffurfiwyd y cwmni gwreiddiol yn yr 1980au i gynhyrchu'r rhaglen gylchgrawn *Heno* ar S4C. Bellach, mae grŵp Tinopolis wedi tyfu i fod yn un o gwmnïau teledu mwyaf Prydain 

Mae'n berchen ar is-gwmnïau Cymreig, gan gynnwys *Fiction Factory* a *POP 1*, a nifer o is-gwmnïau Prydeinig, megis *Mentorn Media* a *Sunset + Vine*. Mae gan y cwmni swyddfeydd yng Nghaerdydd, sef swyddfeydd *Sunset + Vine Cymru* a *Fiction Factory*, a swyddfa yn adeilad Galeri, Caernarfon. Mae swyddfeydd eraill gan y cwmni yn Llundain, Glasgow a Rhydychen.

Rhai o raglenni amlycaf y cwmni yng Nghymru yw *Heno*, *Prynhawn Da*, *Ralïo* ac *Y Stiwdio Gefn* sy'n cael eu cynhyrchu gan Tinopolis Cymru. Mae'r cwmni Fiction Factory yn cynhyrchu cyfresi drama *Y Gwyll* a *Gwaith/Cartref*; mae eu cynyrchiadau o'r gorffennol yn cynnwys *Caerdydd*, *Y Pris* a *Pen Talar*. Cwmnïau Tinopolis sydd hefyd yn gyfrifol am raglenni fel *Question Time* ar y BBC, darlledu'r Tour de France a rhaglenni chwaraeon Channel 5.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The superindies at a glance". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-01-18. Cyrchwyd 2015-07-28.
2. ↑  Tinopolis Cymru
3. ↑  Fiction Factory

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol y cwmni
Sgwâr Sator, 79 OC
Gair, ymadrodd neu frawddeg sy'n darllen yr un peth yn ôl ac ymlaen yw **palindrom** neu **balindrôm**.

Enghraifft o balindrom Cymraeg yw "A dyma'r addewid diweddar am y da", "Lladd dafad ddall", "Wyneb di-wên i newid benyw", "Nia, ni lefara'n ara' fel 'i nain" a "Bara i arab". Palindromau o ran ystyr (ond nid llythrennau) yw'r geiriau 'nawr' a 'rwan'. O'u gosod at ei gilydd gyda chysylltair 'a', ceir: 'nawr a rwan', sy'n balandromig. Ceir rhai geiriau palandromig unigol, gan gynnwys: 'radar', 'madam' a 'cic'. Cyfansoddodd y Prifardd Eirian Davies linell o gynghanedd baladromig: "Od nad wyf i fyw dan do" ('Hen dramp').

Benthyciwyd y gair palidrom neu palindrôm o'r Saesneg *palindrome* a fathwyd gan y dramodydd Ben Jonson, o'r gwreiddiau Groeg *palin* (**πάλιν**; "eto") a *dromos* (**δρóμος**; "ffordd, cyfeiriad").

Enghreifftiau cynnar
--------------------

Ceir enghreifftiau o balindromau mor bell yn ôl â 79 OC - ar graffiti a sgwennwyd ar un o furiau'r Herculaneum wrth droed Mynydd Vesuvius, sef 'Sgwâr Sator'. Brawddeg o Ladin ydyw wedi'i cherfio mewn carreg: *Sator Arepo Tenet Opera Rotas*, sef 'Mae Arepo sur yn ymdrechu i ddal yr olwynion'. Mae'n balindromig gan fod llythyren gyntaf pob gair yn ffurfio'r gair cyntaf, yr ail lythrennau'n ffurfio'r ail air ayb. Gellir felly ei ddarllen mewn pedair ffordd (neu bedwar cyfeiriad), ac felly mae'n balindromig.

Ceir pos Lladin hefyd: "In girum imus nocte et consumimur igni" ("awn am dro fin nos a chawn ein llosgi") sy'n ddisgrifiad o ambell wyfyn (neu 'bry'r gannwyll'), ond perthyn i gyfnod diweddarach y mae hwn, mae'n debyg - i'r Oesoedd Canol.

Arferai'r Groegiaid sgwennu'r geiriau, "Golch dy bechodau, nid dy wyneb yn unig!" sef: ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ ("*Nipson anomemata me monan opsin|Nīpson anomēmata mē mōnan ōpsin*", gan ysgythru'r lythyren "*ps*" drwy dorri'r un lythyren Groegaidd **Ψ**, psi), ar fedyddfaen. Daeth hyn yn arferiad ffasiynol a ymledodd i nifer o wledydd eraill gan gynnwys eglwysi yn Lloegr e.e. Eglwys y Santes Fair, Nottingham, basilica Hagia Sophia yng Nghaergystennin a'r fedyddfaen yn eglwys St. Stephen d'Egres, Paris, Worlingworth (Suffolk), Harlow (Essex), Knapton (Norfolk), St Martin, Ludgate (Llundain), ac eglwys yn Hadleigh (Suffolk).

Rhifau palindromig
------------------

Yn yr achos yma, rhifau (neu ddigidau o fewn y rhif) sy'n cael eu troi wyneb yn waered (neu eu gosod ar yn ôl) yn hytrach na'r llythrennau e.e. 2992. Mae plant a phobl ifanc yn eu hastudio oherwydd yr elfen o hwyl sy'n ymwneud â phalindrom. Mae'r rhif cysefin palindromig yn rhif palindromig sydd hefyd yn rhif cysefin, er enghraifft: 191 a 313.

Ffracsiwn parhaol {\displaystyle {\sqrt {n}}+\lfloor {\sqrt {n}}\rfloor } yw palindom syn cael ei ailadrodd pan fo {\displaystyle n} yn gyfanrif.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru; Y gwyddonydd - Cyf. 17, Rhif 4 Rhagfyr 1979; adalwyd 2 Ebrill 2015
2. ↑  D. Geraint Lewis. *Lewisiana* (Aberystwyth, Cymdeithas Lyfrau Ceredigion Gyf. 2005), t. 71.
3. 1 2   palindrôm. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 1 Ebrill 2015.
Mae'r teulu hwn y bryfaid, sef **teulu'r Gweision gwyrdd** neu'r **Corduliidae** (Saesneg: *Emerald dragonflies*) yn weision neidr eithaf tywyll (du neu frown) gyda rhannau o wyrdd neu felyn llachar. Mae gan y rhan fwyaf ohonyn nhw lygaid cyfansawdd gwyrddion eithriadol o fawr. Mae'r oedolion ifanc yn ddu, yn flewog ac yn byw'r rhan fwyaf o'r amser o dan y dŵr.

Mae aelodau'r teulu hwn yn cynnwys: *baskettails*, *emeralds*, *river cruisers*, *sundragons*, *shadowdragons*, a *boghaunters*. Maent i'w canfod fwy neu lai ledled y byd ond mae ambell rywogaeth yn brin e.e. *Somatochlora hineana* yn yr Unol Daleithiau.

Rhai genera:

* *Archaeophya*
* *Cordulia* – *American emeralds*
* *Dorocordulia* – *little emeralds*
* *Epitheca* – *baskettails*
* *Helocordulia* – *sundragons*
* *Idionyx*
* *Neurocordulia* – *shadowdragons*
* *Somatochlora* – *striped emeralds*
* *Williamsonia* – *boghaunters*

Dolennau allanol
----------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gweision gwyrdd (teulu)***

* Nifer o ffotograffau
* *Hine's Emerald Dragonfly* Archifwyd 2007-09-28 yn y Peiriant Wayback.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pali ysgithrog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw Saesneg yw *Dog's Tooth*, a'r enw gwyddonol yw *Lacanobia suasa*. Fe'i ceir yn y Palearctig.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pali ysgithrog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gweirlöyn Arran**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gweirloynnod Arran**; yr enw Saesneg yw *Arran Brown*, a'r enw gwyddonol yw *Erebia ligea*. Fe'i gwelir drwy gogledd a de-ddwyrain Ewrop.

Enghraifft o Oslo
Casgliad mewn amgueddfa

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae gweirlöyn Arran yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Erebia ligea***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Palflys dwylabedog** (enw gwyddonol: *Barbilophozia kunzeana*; enw Saesneg: *bog pawwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Is-rywogaethau
--------------

Ceir yr is-rywogaethau canlynol:

* *Barbilophozia kunzeana f. acuta* (R.M. Schust.) Potemkin
* *Barbilophozia kunzeana f. rotundiloba* (R.M. Schust.) Potemkin
* *Barbilophozia kunzeana f. wenzelioides* (R.M. Schust.) Potemkin

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Palflys dwylabedog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Palflys barfog** (enw gwyddonol: *Barbilophozia barbata*; enw Saesneg: *bearded pawwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod drwy Gymru benbaladr, yr holl ffordd i fyny i Cumbria a Gogledd Lloegr, a ledled yr Alban. Yma ac acw, fe'i ceir hefyd yn Iwerddon.

Disgrifiad
----------

Nodweddion amlycaf y Palflys barfog yw ei ddiffyg dannedd! Hynny yw, nid oes gan tan-wyneb y dail ddannedd, neu 'farf'; dyma tarddiad y gair *barbata*. O edrych yn fanwl, drwy chwyddwydr, yn unig y gwelir y diffyg hwn yn y dail. Fe'i hadnabyddir, fel arfer, yn y modd mae'r dail ifanc yn cywasgu'n fflat yn erbyn ei gilydd. Mae'r coesynnau tua 1–4 mm o led a'r dail yn 2 mm o led a hyd, ac yn felynwyrdd neu'n wyrdd brownaidd ac mae gan bob deilen 3 neu 4 llabed. Nid oes blagur i'w gweld.

Cynefin
-------

Gall dyfu mewn amryw o gynefinoedd gwahanol, ar yr ucheldir, fel arfer ar graig, wal sych, neu mewn tywyrchen. mae'n aml yn tyfu lle ceir llysiau'r afu eraill. Yn ddiweddar, fe'i gwelwyd yn tyfu mewn hen chwarel ac ar dywyn ar yr arfordir.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Palflys barfog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 9 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Gwenrann** (Ffrangeg: *Guérande*) yn gymuned yn Departamant Liger-Atlantel (Ffrangeg *Loire-Atlantique*), yng ngwlad Llydaw a rhanbarth Ffrengig Pays de la Loire. Mae'n ffinio gyda Herbignac, Batz-sur-Mer, La Baule-Escoublac, Le Pouliguen, Saint-André-des-Eaux, Saint-Lyphard, Saint-Molf, La Turballe ac mae ganddi boblogaeth o tua 16,042 (1 Ionawr 2020). Mae tref Gwenrann yn rhan o un Bro-Naoned, un o naw hen fro Llydaw.

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg

Poblogaeth
----------

Cysylltiadau Rhyngwladol
------------------------

Mae Gwenrann wedi'i gefeillio â:

* Yr Almaen **Dinkelsbühl** — Almaen
* Sbaen **Almagro** — Sbaen
* Cymru **Dolgellau** — Cymru
* Portiwgal **Castro Marim** — Portiwgal

Gweler hefyd
------------

* Cymunedau Liger-Atlantel
* Bro-Naoned

Cyfeiriadau
-----------

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gwenrann***
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Palflys mawr** (enw gwyddonol: *Barbilophozia lycopodioides*; enw Saesneg: *greater pawwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru. Ni cheir ychwaith lun o'r llysieuyn afu hwn a phrin iawn yw'r wybodaeth amdani, yn bennaf oherwydd fod y rhywogaeth hon yn hynod o brin. Fe'i cofnodwyd yn gyntaf yn tyfu yng Nghoedwig Yenice, Twrci.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

 *Safonwyd yr enw* **Palflys mawr** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  bioone.org; adalwyd 9 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwensgod ôladain dywyll**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **gwensgodau ôladain dywyll**; yr enw Saesneg yw *Smoky Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Mythimna impura impura*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwensgod ôladain dywyll yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
*Glasoed* neu *Ieuenctid* (*La Jeunesse (1893)* gan y Ffrancwr William-Adolphe Bouguereau. Mae'r lliw gwyn wedi bod yn symbol o forwyndod a diniweidrwydd ers canrifoedd.
Y cyflwr o fod heb brofi cyfathrach rywiol yw *morwyndod*. Mae llawer o ddiwylliannau'r byd yn edrych ar forwyndod drwy lygad gwahanol: e.e. anrhydedd, purdeb a diniweitrwydd. Mewn rhai diwylliannau mae bod yn ddi-briod yn gyfystyr â bod yn forwyn. Mae'r gair Cymraeg 'morwyn' yn cyfeirio at fenyw yn unig ond gall 'golli morwyndod' hefyd gyfeirio at fechgyn.

Mae'r gair 'morwyn' hefyd yn golygu gweinyddes mewn plasdy neu dŷ bwyta. Gwas yw'r gair am y gwryw.

Oedran
------

Mae oedran colli morwyndod yn amrywio o wlad i wlad. Mae'r tabl (ar y dde) yn dangosbfod Lloegr a Chymru yn ddwy wlad lle mae pobl ifanc yn colli eu morwyndod yn gynnar iawn. Oed cydsynio yw'r oedran mae'r wlad yn ei gosod mewn deddf, lle mae cael cyfathrach rywiol cyn hynny yn anghyfreithlon. 18 oed yw'r norm, ond mae'n amrywio dipyn go lew. Hyd at y 18g roedd oed gydsynio mor isel â 12 yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop.

Gweler hefyd
------------

* Y Forwyn Fair
* Morwyn Llyn y Fan

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Virginity". Merriam-Webster. Cyrchwyd 21 Rhagfyr 2013. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help)
2. ↑  "Virginity". TheFreeDictionary.com. Cyrchwyd 21 Rhagfyr 2013.
3. ↑  Godeau, Emmanuelle; Nic Gabhainn, Saoirse; Vignes, Ce´line; Ross, Jim; Boyce, Will; Todd, Joanna (Ionawr 2008). "Contraceptive Use by 15-Year-Old Students at Their Last Sexual Intercourse Results From 24 Countries". *Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine* **162** (1).. Adalwyd 14 Ionawr 2012.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Palflys y gorllewin** (enw gwyddonol: *Barbilophozia atlantica*; enw Saesneg: *Atlantic pawwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yn bennaf ar yr ucheldiroedd, yng Nghymru, yn enwedig yng Ngwynedd. Fe'i ceir hefyd o Ganolbarth Lloegr i fyny i Cumbria a'r Alban a rhai mannau yn Iwerddon.

Disgrifiad
----------

Y rhywogaeth tebycaf i balflys y gorllewin yw'r Palflys cyffredin (*B. floerkei*) a Phalflys hatcher (*B. hatcheri*).

Mae gan Palflys y gorllewin ddail 3-llabed, ac felly mae'n hawdd ei wahaniaethu oddi wrth y Lophozia. Maent yn wyrddfrown neu'n felynwyrdd. Yna aml mae'r blaguryn ifanc yn goch. Mae'r coesynnau'n 0.5–3 mm o led a'r dail yn 1–2 mm o led a rhwng 0.5 mm ac 1 mm o hyd.

Cynefin
-------

Fel y nodwyd, yr ucheldir yw ei gynefin, yn enwedig mewn mwsog ar foncyn neu gangen wedi syrthio, neu ar dywarch ar lethrau sy'n wynebu'r gogledd. Weithiau fe'i ceir ar waliau sych.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Palflys y gorllewin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwensgod resog**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **gwensgodau rhesog**; yr enw Saesneg yw *Striped Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Mythimna pudorina*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwensgod resog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwensgod rydlyd**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **gwensgodau rhydlyd**; yr enw Saesneg yw *Clay*, a'r enw gwyddonol yw *Mythimna ferrago*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwensgod rydlyd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Nant y Gadwen** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 22 Ebrill 1996 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 11.97 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Gwent - Whitson** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 06 Gorffennaf 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 891.3 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Nant Gwynant** yn ddyffryn mynyddig y Eryri sy'n arwain o Ben-y-Gwryd tua'r de-orllewin cyn belled a Beddgelert. Mae rhan uchaf y dyffryn yn cael ei ffurfio gan Nant Cynnyd, sy'n llifo i mewn i Afon Glaslyn. Wedi llifo trwy Llyn Gwynant, mae'r afon (a elwir hefyd yn "Nant Gwynant") yn mynd heibio pentref bychan Bethania cyn cyrraedd Llyn Dinas. Gan adael o dde-orllewin y llyn, mae'n mynd heibio bryngaer Dinas Emrys ac yn cyrraedd Beddgelert lle mae Afon Colwyn yn ymuno â hi. Mae Yr Wyddfa a'i chriw ar ochr ogleddol y dyffryn, a mynyddoedd y Moelwynion ar yr ochr ddeheuol.

Y Nant yn y gwaelod a'r Wyddfa ar y dde
Mae'r briffordd A498 yn dilyn Nant Gwynant o Ben-y-Gwryd i Feddgelert, cyn mynd ymlaen trwy Aberglaslyn i Borthmadog. Rhwng Pen-y-Gwryd a Beddgelrt mae'r ffordd yn disgyn tua 600 troedfedd.

Ceir nifer o henebion diddorol yn Nant Gwynant. Ger Pen-y-Gwryd mae olion gwersyll Rhufeinig; gwesyll dros dro i filwyr yn hytrach na chaer, ac efallai'n dyddio i gyfnod y goncwest Rufeinig. Ychydig yn is i lawr mae Cwm Dyli ar yr ochr ogleddol i'r dyffryn. Ceir nifer o olion cytiau cynhanesyddol yma, a hefyd yr orsaf bwer a adeiladwyd tua chan mlynedd yn ôl i gynhyrchu trydan trwy ddefnyddio'r dŵr sy'n llifo i lawr o Lyn Llydaw. Ychydig yn is i lawr mae Hafod Lwyfog, sy'n dyddio i'r 1540au. Rhwng y ddau lyn mae Hafod-y-Llan, a brynwyd gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn 1998; mae Llwybr Watkin i ben yr Wyddfa yn cychwyn yma. Gerllaw Llyn Dinas mae craig o'r enw Carreg yr Eryr a oedd, yn ôl siarter o'r flwyddyn 1198, yn nodi'r fan lle roedd cantrefi Eifionydd, Ardudwy ac Arfon yn cyfarfod. Mae gan Gerallt Gymro stori fod eryr yn arfer eistedd ar y garreg unwaith yr wythnos, yn aros am ryfel rhwng gwŷr y tri chantref. Rhwng y llyn a Beddgelert mae Mwynglawdd Sygn, hen gloddfa copr sydd yn awr wedi ei hagor i'r cyhoedd.
Ymhlith enwogion y Nant mae'r dramodydd Meic Povey a dreuliodd ddeng mlynedd gyntaf ei oes yno.

Gweler hefyd
------------

* Gŵr Blewog, un o chwedlau llên gwerin yr ardal.
Brenin neu bennaeth o'r Hen Ogledd a gysylltir a theyrnas Elmet oedd **Gwallog** (fl. 6g). Ceir sawl ffurf Cymraeg Canol ar ei enw, yn cynnwys **Gwallawg fab Lleenawg** a **Gwallawg mab Llaenawg**. Mae'r ffurf ar ei enw a ddefnyddir gan ysgolheigion yn amrywio hefyd, e.e. Gwallawg ap Lleynnawg (Brynley F. Roberts).

Cyfeirir at Gwallog yng ngwaith Nennius fel un o bedwar brenin y Brythoniaid - ei gefnder Urien Rheged, Morgant Bwlch, a Rhydderch Hen oedd y lleill - a wrthsefyllodd Hussa, brenin Angliaidd Brynaich. Yn yr Achau Cymreig mae'n un o ddisgynyddion Coel Hen ac yn fab i Lleenawg.

Ceir dwy awdl i Wallog a briodolir i'r bardd Taliesin yn *Llyfr Taliesin*. Mae un ohonynt yn foliant iddo, sy'n cynnwys llinell lle dywedir fod rhyfelwyr Aeron, yn nheyrnas Rheged, yn crynu rhag ei ofn. Mae'r ail yn farwnad iddo. Ar sail cyfeiriad unig yn un o'r awdlau hyn fel "ynad" Elmet, damcaniaethir ei fod yn frenin ar y deyrnas fechan honno.

Ar sail y canu cynnar, mae'n bosibl hefyd fod y bardd Aneirin yn fab i Dwywai (neu Dwywei), chwaer Gwallog.

Mae'r gerdd 'Moliant Cadwallon' yn awgrymu fod Gwallog wedi ymladd ym Mrwydr Catraeth.

Ceir englynion chwedlonol eu naws am Wallog yng Nghanu Llywarch Hen. Yno dywedir ei fod wedi ymladd gyda Morgant a Dunawd fab Pabo ac eraill yn erbyn meibion Urien Rheged.

Ceir cyfeiriadau at Wallog yn 'Englynion y Beddau', yn *Llyfr Du Caerfyrddin* hefyd, ond mae'n bosibl mai ryw Wallog arall a olygir yno.

Cyfeirir at Wallog yn y Trioedd fel un o 'Dri Phost Cad Ynys Prydain', gyda Dunawd fab Pabo Post Prydain a Chynfelyn Drwsgl.

Os cywir yr uniaethu â theyrnas Elmet, olynwyd Gwallog gan ei fab Ceredig.

Cyfeiriadau
-----------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1960; argraffiad newydd 1999).
* Brynley F. Roberts. 'Rhai cerddi ymddiddan', yn *Astudiaethau ar yr Hengerdd* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1978)
* Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1960)

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwalchwyfyn hofran**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwalchwyfynod hofran**; yr enw Saesneg yw *Humming-bird Hawk-moth*, a'r enw gwyddonol yw *Macroglossum stellatarum*.

* LindysLindys
* 
* 
* Macroglossum stellatarumMacroglossum stellatarum

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwalchwyfyn hofran yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Lleoliad
--------

**Map yn dangos lleoliad y gwyfyn**:
     Lleoliad yn yr haf
     drwy'r flwyddyn
     gaeaf

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.