recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ceridwen yn berwi'r perlysiau yn y pair, gyda Gwion Bach o'i blaen a Thegid Foel yn y cefndir (llun: J. E. C. Williams, tua 1900)
Cymeriad chwedlonol a gysylltir â Llyn Tegid, ger y Bala ym Meirionnydd, yw **Tegid Foel**. Yn rhan gyntaf y chwedl *Hanes Taliesin*, sy'n adrodd hanes geni Taliesin Ben Beirdd, mae'n ŵr briod Ceridwen ac yn dad i Forfran a Creirwy (Creirfyw).

Ffigwr yn y cefndir yn unig yw Tegid Foel yn y chwedl. Cyfeirir ato ar ddechrau'r chwedl fel,

*Gŵr bonheddig oedd gynt ym Mhenllyn a elwid Tegid Foel, a'i dreftad oedd yng nghanol Llyn Tegid, a'i wraig briod a elwid Ceridwen, ag o'r wraig honno y ganed mab a elwid Morfran ap Tegid, a merch a elwid Greirfyw, a theckaf ferch o'r byd oedd honno...*[1]
Yn ogystal â'r ddau blentyn a enwir yn y chwedl, cyfeirir at y canlynol fel plant Tegid Foel yn yr achau Cymreig:[2]

Degfed ferch Tegid Foel
Dwywau ferch Tegid Foel
Mae'r enw personol *Tegid* yn dod o'r enw personol Lladin *Tacitus*, ac felly nid yw'n amhosibl mai cymeriad hanesyddol sydd wedi troi'n ffigwr llên gwerin yw Tegid. Cysylltir Llyn Tegid â chwedl werin am ddinas a foddwyd,[3] ac mae'r ffaith fod *Hanes Taliesin* yn cyfeirio at Degid fel gŵr a'i diroedd "yng nghanol Llyn Tegid" yn awgrymu iddo gael ei gysylltu â'r brenin dienw yn y chwedl honno. Cofier bod Ceridwen yn dduwies yn wreiddiol ac felly buasai ei "gŵr" yn dduw hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  P. K. Ford (gol.), *Ystoria Taliesin* (Caerdydd, 1992).
2. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978; arg. newydd 1991), tud. 514.
3. ↑  Gweler y fersiwn gan William Rowlands, *Chwedlau Gwerin Cymru* (1923; sawl argraffiad diweddarach), er enghraifft.
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Andrew Waller yw ***Taking Five*** a gyhoeddwyd yn 2007. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Cafodd ei ffilmio yn Utah. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Shauna Cross. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Alona Tal, Daniella Monet, The Click Five, Bart Johnson, Marcus T. Paulk, Eric Dill a Kate Albrecht. Mae'r ffilm *Taking Five* yn 91 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2007. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *300* sef ffilm ryfel llawn cyffro gan Zack Snyder. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Andrew Waller nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| American Pie Presents: Beta House |  | Unol Daleithiau America | 2007-01-01 |
| Taking Five |  | Unol Daleithiau America | 2007-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 7 Mai 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 7 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 7 Mai 2016.
Ysgolhaig Celtaidd ac ieithydd o Almaenwr oedd **Kuno Meyer** (20 Rhagfyr 1858 - 11 Hydref 1919). Fe'i ganwyd yn Hamburg, yn frawd i'r hanesydd Clasurol Eduard Meyer (1855-1930).

Cafodd yrfa hir a disglair fel ysgolhaig. Ar ôl astudio ieithyddiaeth dan Ernst Windisch ac eraill, aeth i Loegr i fod yn athro llenyddiaeth Almaeneg a'r iaith Almaeneg ym Mhrifysgol Lerpwl (1884-1911). Yn 1911 olynodd yr enwog Heinrich Zimmer fel Athro Ieithyddiaeth Geltaidd ym Mhrifysgol Berlin, a bu'n dysgu yno hyd ei farwolaeth yn 1919, yn Leipzig.

Meyer oedd y prif symbylydd tu ôl i sefydlu yr Ysgol Dysg Wyddeleg yn Nulyn yn 1903. Sefydlodd ddau o'r prif gylchgronau academaidd sy'n ymwneud ag astudiaethau Celtaidd. Un o'r rhain oedd y *Zeitschrift für celtische Philologie* yn yr Almaen, gyda Ludwig Christian Stern. Yr ail oedd *Ériu*, a sefydlodd ar y cyd â'r athro John Strachan.

Golygodd a chyfieithodd sawl testun Gwyddeleg, gan gynnwys *Immram Brain*. Rhoddwyd ddinasyddiaeth er anrhydedd i Kuno Meyer am ei wasanaeth i lenyddiaeth Wyddeleg a diwylliant Iwerddon gan ddinasoedd Dulyn a Cork yn 1912.

Llyfryddiaeth
-------------

* S. Ó Lúing, *Kuno Meyer 1858-1919* (Dulyn, 1991). Cofiant.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 74006218
* LCCN: n82259014
* ISNI: 0000 0000 9921 1633
* GND: 119124122
* SUDOC: 067016618
* BNF: cb134927267 (data)
* BIBSYS: 90189496
* NLA: 35349306
* CiNii: DA01015025

 |
Yr awdur Cristnogol cyntaf o bwys yn yr iaith Ladin oedd **Tertullian** (155 – 240). Fe'i ystyrir yn un o Dadau'r Eglwys ac yn sefydlydd diwinyddiaeth Orllewinol.

Ganwyd Quintus Septimus Florens Tertullianus yng Ngharthago, yn fab i ganwriad Rhufeinig ac o dras Ferberaidd. Arferai'r gyfraith yn Rhufain, ac yno fe drodd yn Gristion yn y 190au. Fe ymwelodd â Gwlad Groeg, ac o bosib Asia Leiaf. Dychwelodd i Garthago yn 197 ac yno fe briododd a daeth yn henuriad yn yr Eglwys Fore.

Tua 207, fe ddaeth Tertullian yn bennaeth ar y Montanyddion, enwad proffwydol ac asgetig. Cawsant eu condemnio'n hereticiaid gan yr awdurdodau eglwysig. Trodd Tertullian yn hynod o lym yn ei foeseg, ei ddisgyblaeth a'i feirniadaeth o Gristnogion uniongred. Mae'r heresi hon wedi diraddio safle Tertullian ymhlith Tadau'r Eglwys, er iddo gael dylanwad ar ddiwinyddion diweddarach megis Sant Cyprian. Derbynnir nifer o'i weithiau cynnar gan yr Eglwys Gatholig, yn enwedig ei ysgrifau diffyniadol.

Mae 31 o'i weithiau wedi goroesi, a'r enwocaf oll yw *Apologeticus* (tua 197), diffyniad brwd o'i ffydd yn erbyn cyhuddiadau'r paganiaid o anfoesoldeb, diffyg gwerth economaidd a chynllwyn gwleidyddol. Yn ei waith, dangosir gwybodaeth o lên baganaidd a Christnogol yn yr ieithoedd Groeg a Lladin. Nodai'i waith gan hoen ei ddadleuon, coegni, epigramau, a'i ddallbleidiaeth. Oherwydd Tertullian oedd y diwinydd cyntaf i ymdrin â Christnogaeth trwy gyfrwng Lladin, fe fathodd sawl gair megis *trinitas*. Cafodd natur gyfreithiol geirfa a dadleuon Tertullian ddylanwad syfrdanol ar lên ddiwinyddol Ewrop.
Sylfaenydd Gweriniaeth Tsieina (1911-1928) oedd **Sun Zhongshan 孫中山** neu **Sun Yixian/Sun Yat-sen 孫逸仙** (12 Tachwedd 1866 – 22 Chwefror 1925) .

Ganed ef ym mhentref Cuiheng, yn rhanbarth Guangdong. Astudiodd mewn ysgol genhadol a daeth yn Gristion. Yn ddiweddarach, aeth i Hawaï i astudio, gan ddychwelyd i Tsieina yn 1883. Aeth i Hong Kong i astudio meddygaeth, gan raddio yn 1892. Daeth i gredu fod yn rhaid i Tsieina foderneiddio, a dod yn weriniaeth, gan wneud i ffwrdd a’r ymerodraeth. Dychwelodd i Hawaii am gyfnod, a sefydlodd gymdeithas y Xingzhong Hui. Ar 29 Rhagfyr 1911, yng nghanol Chwyldro Xinhai, etholwyd Sun Yat-sen yn arlywydd Gweriniaeth Tsieina. Gorfodwyd yr ymerawdwr Xuantong i gyfyngu ei bwerau i’r Ddinas Waharddedig yn unig, gyda Sun yn rheoli’r wlad. Yn fuan wedyn, bu raid i Sun drosgwyddo swydd arlywydd i Yuan Shikai, yn rhannol oherwydd pwysau o du y fyddin, a symudodd i Japan. Dychwelodd yn 1916 wedi marwolaeth Yuan, ac yn 1917 daeth yn bennaeth Llywodraeth Filwrol Tsieina. Daeth yn gadeirydd y *Kwomintang*, a sefydlwyd yn 1919. Gyda chymorth yr Undeb Sofietaidd, llwyddodd i gipio de Tsieina o reolaeth yr arglwyddi rhyfel erbyn 1923.

Bu Sun farw yn sydyn yn 1925 yn Beijing, ac olynwyd ef gan Chiang Kai-shek. Claddwyd ef yn Nanking.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 39388447
* LCCN: n79148295
* ISNI: 0000 0001 2320 5197
* GND: 118620045
* SELIBR: 94893
* SUDOC: 028275586
* BNF: cb120145093 (data)
* BIBSYS: 90159696
* NLA: 36592213
* NDL: 00313627
* NCL: 1084237
* NKC: jn20000701744
* CiNii: DA00552812

 |
Term ar bolisïau Margaret Thatcher, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (1979–90), neu ideoleg wleidyddol sy'n adlewyrchu'r fath bolisïau yw **Thatcheriaeth**. Mae'n crybwyll ffydd yn y farchnad rydd i ffynnu heb ymyrraeth gan y wladwriaeth. Ystyrir Thatcheriaeth yn fath o neo-ryddfrydiaeth a'r wraig ei hun yn eicon geidwadol ac yn rhywbeth o arwres i genedlaetholwyr Prydeinig.

Dan ei harweinyddiaeth, symudodd y Blaid Geidwadol o athroniaeth "Un Genedl" y Torïaid Gwlybion i syniadau radicalaidd, yn enwedig o ran y berthynas rhwng y wladwriaeth a'r economi. Ffafriodd Thatcher annibyniaeth yr unigolyn, a datganodd "does dim y fath beth â chymdeithas". Pan ddaeth i rym, daeth â therfyn i'r wleidyddiaeth gonsensws a fu'r drefn yn San Steffan ers diwedd yr Ail Ryfel Byd. Tynnai'r llywodraeth yn ôl o'i rôl yn y sector breifat, a chafodd nifer o ddiwydiannau eu preifateiddio. Gostyngodd y llywodraeth ei gwariant ar wasanaethau cymdeithasol, a dirywiodd rym a dylanwad yr undebau llafur. Dadleuodd Thatcher hefyd o blaid arianyddiaeth.

Cafodd Thatcheriaeth effaith sylweddol os nad chwyldroadol ar wleidyddiaeth, economi, a chymdeithas y Deyrnas Unedig. Bu cryn anghydfod ynglŷn â'i pholisïau trwy gydol ei llywodraeth ac yn y blynyddoedd ers hynny. Newidiodd y DU o economi ddiwydiannol i wlad â'r mwyafrif o'r llafurlu yn gweithio yn y sector gwasanaethau. Cyhuddwyd pob un o olynwyr Thatcher yn 10 Stryd Downing, hyd yn oed y prif weinidogion Llafur Tony Blair a Gordon Brown, o ddilyn ei pholisïau.

Gweler hefyd
------------

* Reaganomeg
Seiclwr trac a ffordd o Loegr ydy **Kristian House** (6 Hydref 1979, Caergaint, Caint, Lloegr). Mae wedi cynyrchioli Prydain sawl gwaith ar y ffordd ac yn rasus Cwpan y Byd ar y trac. Er iddo gael ei eni yng Nghaint, yn Texas, Unol Daleithiau gafodd Kristian House ei fagu. Bu'n byw yng ngwlad Belg yn 2005 on erbyn hyn mae'n byw ac ymarfer yn Awstralia.

Canlyniadau
-----------

2000
1af Stars of Tomorrow Road Race
1af Esen-Diskmundie
1af Tielt
1af Wervik
1af Hollian
2il Geleveld
2il Westkerke
3ydd Poperinge
3ydd Leke-Diskmundie
2001
1af Niewkerkan
1af Rumbeke
1af GP Harelbeke
1af Bozinge
2il Chase Classic
2002
1af Raf 5 diwrnod Surrey
1af Cam 2, Raf 5 diwrnod Surrey
2il Pursuit Unigol, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
3ydd Castletown Criterium
2003
1af Cam 7, Sun Tour, Awstralia
1af Pencampwriaethau Criterium Gorllewin Awstralia
1af Eemegem
2il Castle Criterium
2il Dougland Criterium
2il Botanic Gardens Criterium, Geelong, Awstralia
3ydd Armadale Criterium
3ydd Niewkerkan
3ydd National Madison Championships
2004
2il ECCA Festival Senior Road Race
3ydd Port Arlington Bay Criteriums, Awstralia
2005
1af Bendigo Criterium, Awstralia
1af Koritijk Grand Prix, Gwlad Belg
1af Overall Tour of the South
1af KOM Cranbourne Chase Stage Race
2il Omloop Van Der Greenstrek, Gwlad Belg
2il Grand Prix Dadizale, Gwlad Belg
2il Inglemunster, Gwlad Belg
3ydd Guildford Criterium
2006
1af Ras *Premier Calendar*, 3 diwrnod Girvan
1af Cam 2, Ras *Premier Calendar*, 3 diwrnod Girvan
1af Ras *Premier Calendar*, Lincoln Grand Prix
1af Ras *Premier Calendar*, Tour of Pendle
1af FBD Insurance (was Milk) Ras
1af Treial Amser Tîm, FBD Insurance (was Milk) Ras
2007
2il Warwick City Centre Circuits

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Proffil ar velobios.co
2. ↑  *House Signs for Navigators* Archifwyd 2007-01-10 yn y Peiriant Wayback. Simon Richardson, Cycling Weekly 8 Rhagfyr 2006

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol Archifwyd 2007-09-21 yn y Peiriant Wayback. (ar y gweill 21 Medi 2007)]
* (Saesneg) Proffil ar wefan ei hen dîm recyclingteam.com[*dolen marw*]
Mae **tarantwlaod** yn grwp o arachnidau blewog sy'n perthyn i deulu pryfaid cop **Theraphosidae**, sy'n cynnwys tua 900 o rywogaethau hyd yma. Mae rhai rhywogaethau wedi dod yn boblogaidd yn y fasnach anifeiliaid anwes  ecsotig. Mae gan rai rhywogaethau Byd Newydd sy'n cael eu cadw fel anifeiliaid anwes flew sy'n pigo sy'n gallu achosi llid ar y croen ac, mewn achosion eithafol, achosi difrod i'r llygaid. Mae gan y taratula frathiad gwenwynig sy'n tynnu ei ysglyfaeth i lawr llai ac yna'i hun.

Mae meintiau tarantwlaod yn amrywio o rai sydd mor fach ag ewin bys i rai mor fawr a phlat bwyd pan mae eu coesau wedi'u hymestyn. Gan ddibynnu ar y rhywogaeth, mae hyd corff taratwlaod yn ymestyn o 2.5 i 10 cm (1 - 4 modfedd), gyda lled coesau o 8-30cm (3-12 modfedd). Mae lled y coesau yn cael ei benderfynu trwy fesur o ben y goes ôl i flaen y goes flaen ar yr ochr arall. Gall rhai o'r rhywogaethau mwyaf o taratwla bwyso dros 85 gram (3 owns), ac mae adroddiadau bod y mwyaf o'r cyfan, y *Theraphosa blondi* o Feneswela a Brasil, yn gallu cyrraedd pwysau o 170 gram (12 modfedd) a lled coesau o 30 cm (12 modfedd).  

Y pryf copyn cyntaf i gael yr enw "tarantwla" oedd *Lycosa tarantula*, rhywogaeth o fleiddgopyn oedd yn dod yn wreiddiol o Ewrop Ganoldirol. Mae'r enw yn deillio o "Taranto", tref yn ne yr Eidal. Defnyddiwyd y term "tarantwla" wedi hynny i bron unrhyw rywogaeth o bryf copyn oedd yn fawr ac anghyfarwydd, yn enwedig y Mygalomorphae ac yn arbennig Theraphosidae y Byd Newydd.

* Lycosa tarantula, y tarantwla gwreiddiol*Lycosa tarantula*, y tarantwla gwreiddiol
* Brachypelma smithi, "tarantwla" fel y'i gelwir*Brachypelma smithi*, "tarantwla" fel y'i gelwir

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jean-Henri Fabre, cyf. Alexander Teixeira de Mattos, *The Life of the Spider* (Mead, Efrog Newydd, 1916)
Ffilm ddrama llawn arswyd gan y cyfarwyddwr Tate Taylor yw ***The Girl On The Train*** a gyhoeddwyd yn 2016. Fe'i cynhyrchwyd gan Marc E. Platt yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yn Ninas Efrog Newydd ac yno hefyd y cafodd ei ffilmio. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Erin Cressida Wilson a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Danny Elfman. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Laura Prepon, Lisa Kudrow, Emily Blunt, Allison Janney, Haley Bennett, Édgar Ramírez, Justin Theroux, Luke Evans a Rebecca Ferguson. Mae'r ffilm *The Girl On The Train* yn 112 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Fantastic Beasts and Where to Find Them* sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Charlotte Bruus Christensen oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Michael McCusker sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, *The Girl on the Train*, sef gwaith llenyddol gan yr awdur Paula Hawkins a gyhoeddwyd yn 2015.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Tate Taylor ar 3 Mehefin 1969 yn Jackson, Mississippi. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Mississippi.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 44% (Rotten Tomatoes)
* 5.3/10 (Rotten Tomatoes)

.

Mae'r incwm a dderbyniwyd am y ffilm hon dros 173,185,859 $ (UDA).

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Tate Taylor nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. iaith y gwaith neu'r enw: Almaeneg. dyddiad cyrchiad: 24 Hydref 2016.. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 14 Ebrill 2017. iaith y gwaith neu'r enw: Saesneg. .
2. 1 2  "The Girl on the Train". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 10 Hydref 2021.
3. ↑  .

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 186147965679484080562
* LCCN: no2017008046

 |
Patholegydd yw Dr **Suzy Lishman** a Llywydd Coleg Brenhinol y Patholegwyr.

Yn ferch ifanc, rhoddodd ei bryd ar fod yn falerina.

Gyrfa
-----

Addysgwyd Suzy Lishman yng Ngholeg Girton, Caergrawn ac wedi iddi raddio mewn meddygaeth arbenigodd mewn histopatholeg. Bu'n swyddog gyda Coleg Brenhinol y Patholegwyr ers 2005 a chododd broffil ei phwnc gryn dipyn drwy gyflwyno ymgyrchoedd cyhoeddus fel yr 'Wythnos Patholeg Genedlaethol'. Elusen yw'r coleg, gyda dros 10,000 o aelodau: y rhan fwyaf yn feddygon a gwyddonwyr sy'n gweithio mewn ysbytai a phrifysgolion ledled gwledydd Prydain. Cydweithiodd gyda'r Amgueddfa Wyddonol yn Llundain, y Gymdeithas Frenhinol a Gŵyl Wyddonol Cheltenham. Yn 2014 fe'i phenodwyd yn Llywydd Coleg Brenhinol y Patholegwyr - dim ond yr ail ferch erioed i ymgymryd â'r swydd.

Ymarfer clinigol
----------------

Ysbyty Dinas Peterborough
Mae Lishman yn Gonsyltant yn Ysbyty Dinas Peterboroughm lle mae'n bennaeth yr adran batholeg mewn sgrinio cansar y coluddion.

Llwyddiannau
------------

Enwebwyd Lishman yn un o 50 o ferched dylanwadol o fewn gofal iechyd, a disgrifiwyd hi yn yr *Health Service Journal* fel 'wyneb cyhoeddus patholeg'.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Royal College of Pathologists".
2. ↑  bmj.com; adalwyd Ebrill 2016
3. ↑  "i love pathology".
4. ↑  "Royal College of Pathologists Dr Suzy Lishman". Cyrchwyd 14 Mai 2015.
Lamp syml ar gyfer Diwali, wedi ei siapio o glai, llawn olew a chyda pabwyr.
Lamp gyfoes gydag amwisg ffasiynol 'Calon Lân'
Dyfais sy'n cynhyrchu goleuni yw **lamp**.

Ffyn ar dân neu farwor mewn pwced neu badell oedd y lampiau cynharaf. Datblygwyd ffaglau i losgi am gyfnodau hirach drwy glymu brigau neu ysgyrion pren resinaidd at ei gilydd â'i trochi mewn braster neu olew. Defnyddiwyd lampiau olew yng Ngroeg yr Henfyd yn y 4g CC, ar ffurf llestri carreg, clai, esgyrn, neu gregyn yn cynnwys olew neu fraster. Yn ddiweddarach, defnyddiwyd pedyll amgaeedig gyda thwll bychan ar gyfer pabwyr o lin neu gotwm. Gwneuthurwyd lampiau mawr gyda nifer o babwyr i gynhyrchu golau llachar. Yng ngogledd Ewrop, defnyddiwyd potyn carreg agored llawn saim, a phabwyr. Defnyddir lampiau tebyg gan yr Inuit.

Yn y 18g, dechreuwyd defnyddio pabwyr gwastad yn hytrach na'r hen babwyr crynion, gan greu fflam fwy. Yn nechrau'r 19g, cyflwynwyd y lamp nwy i strydoedd ac adeiladau ardaloedd trefol. Bu tair ffurf gyffredin ar lampiau nwy: llosgydd Argand, llosgydd ystlum neu losgydd cynffon pysgodyn, a'r lamp nwy gwynias. Yng nghefn gwlad, lle nad oedd goleunwy ar gael, defnyddiwyd lampiau olew traddodiadol, gyda thanwydd o fraster morfil gan amlaf, nes i Ignacy Łukasiewicz ddyfeisio'r lamp baraffîn fodern yn 1853. Dyfeisiwyd dau fath o lamp drydan, gwynias a fflworoleuol, yn niwedd y 19g.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   lamp. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 28 Hydref 2015.
Mae **The Begwns** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO155444. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 258m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 415 metr (1362 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Marco Danieli yw ***La Ragazza Del Mondo*** a gyhoeddwyd yn 2016. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal a Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Marco Leonardi, Pippo Delbono, Lucia Mascino, Michele Riondino, Stefania Montorsi a Sara Serraiocco. Mae'r ffilm *La Ragazza Del Mondo* yn 101 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Fantastic Beasts and Where to Find Them* sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Marco Danieli ar 1 Ionawr 1976 yn Tivoli. Derbyniodd ei addysg yn Canolfan Arbrofol ym Myd y Sinema.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Marco Danieli nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Pac o saith deg wyth o gardiau chwarae yw'r **Tarot** (hefyd: *tarocchi*, *tarock* ac enwau tebyg). Fel arfer, mae'r pac yn cynnwys:

* Yr Arcana Fwyaf (*Major Arcana*), sef 21 cerdyn trwmp, gydag un Ffŵl
* yr Arcana Leiaf (*Minor Arcana*), sef pedair siwt eraill o 14 cerdyn ym mhob siwt — deg cerdyn dincodyn, a phedwar cerdyn wyneb.

Mae'n debyg i'r dec Tarot gael ei ddyfeisio yng ngogledd yr Eidal yn ystod y 15g a'i gyflwyno i dde Ffrainc ar ddiwedd y ganrif. Y dyluniad Ffrengig hwn, sef y *Tarot de Marseille*, a ddaeth yn sail i'r rhan fwyaf o'r amrywiadau eraill o ddyluniad y pac a argraffwyd yn ddiweddarach. Cynhyrchwyd y cardiau cynharaf sydd wedi goroesi o batrwm Marseille gan Jean Noblet o Baris tua 1650.

Yn wreiddiol dim ond pac o gardiau cardiau oedd y tarot, ac mae'n dal i gael ei ddefnyddio mewn rhannau o Ewrop ar gyfer chwarae gemau. Fodd bynnag, daeth y tarot yn ddiweddarach yn gysylltiedig â dweud ffortiwn. Y person cyntaf i briodoli ystyron daroganol i'r cardiau oedd Jean-Baptiste Alliette (a elwir hefyd yn Etteilla) ym 1783.

Mae'r delweddau canlynol o'r trympiau yn dod o'r dec adnabyddus a argraffwyd gan Jean Dodal yn Lyon ar ddechrau'r 18g.

* I. Le Bateleur(Y Dewin neu Y Jyglwr)I. *Le Bateleur*  
(Y Dewin neu Y Jyglwr)
* II. La Papesse(Y Babes)II. *La Papesse*  
(Y Babes)
* III. L'Impératrice(Yr Ymerodres)III. *L'Impératrice*  
(Yr Ymerodres)
* IIII. L'Empereur(Yr Ymerawdwr)IIII. *L'Empereur*  
(Yr Ymerawdwr)
* V. Le Pape(Y Pab)V. *Le Pape*  
(Y Pab)
* VI. L'Amoureux(Y Cariadon)VI. *L'Amoureux*  
(Y Cariadon)
* VII. Le Chariot(Y Cerbyd Rhyfel)VII. *Le Chariot*  
(Y Cerbyd Rhyfel)
* VIII. La Justice(Cyfiawnder)VIII. *La Justice*  
(Cyfiawnder)
* VIIII. L'Ermite(Y Meudwy)VIIII. *L'Ermite*  
(Y Meudwy)
* X. La Roue de Fortune(Olwyn Ffawd)X. *La Roue de Fortune*  
(Olwyn Ffawd)
* XI. La Force(Nerth)XI. *La Force*  
(Nerth)
* XII. Le Pendu(Y Crodedig)XII. *Le Pendu*  
(Y Crodedig)
* XIII. La Mort(Angau)XIII. *La Mort*  
(Angau)
* XIIII. Tempérance(Cymedroldeb)XIIII. *Tempérance*  
(Cymedroldeb)
* XV. Le Diable(Y Diafol)XV. *Le Diable*  
(Y Diafol)
* XVI. La Maison Dieu(Y Tŵr)XVI. *La Maison Dieu*  
(Y Tŵr)
* XVII. L'Étoile(Y Seren)XVII. *L'Étoile*  
(Y Seren)
* XVIII. La Lune(Y Lleuad)XVIII. *La Lune*  
(Y Lleuad)
* XVIIII. Le Soleil(Yr Haul)XVIIII. *Le Soleil*  
(Yr Haul)
* XX. Le Jugement(Y Farn)XX. *Le Jugement*  
(Y Farn)
* XXI. Le Monde(Y Byd)XXI. *Le Monde*  
(Y Byd)
* Le Fol (Le Mat)(Y Ffŵl)*Le Fol (Le Mat)*  
(Y Ffŵl)
Golygfa nodweddiadol o Dariandir Canada, yn Ontario: conwydd, llyn, cors, a charreg.
Un o dariandiroedd mwyaf y byd yw **Tariandir Canada** neu'r **Darian Lawrensaidd** a ganolir ar Fae Hudson ac sy'n estyn dros 8 miliwn km2. Mae'n cynnwys rhannau helaeth o ddwyrain, canolbarth, a gogledd-orllewin Canada, gan ymestyn o'r Llynnoedd Mawr i'r Arctig, a rhannau o'r Ynys Las a thaleithiau Minnesota, Wisconsin, Michigan, ac Efrog Newydd yn yr Unol Daleithiau. Mae'n rhan o Graton Gogledd America neu Lawrensia.

Hon yw'r darian fwyaf o garreg gyn-Gambriaidd ar wyneb y Ddaear. Mae'r ardal yn cynnwys cerrig crisialog hynafol a chanddynt hanes hir o godiad, dirwasgiad, ffurfiant mynyddoedd, ac erydiad. Cafwyd effaith sylweddol ar dirwedd Tariandir Canada gan symudiad rhewlifoedd dros y cyfandir yn ystod y cyfnod Pleistosenaidd. Wrth i'r rhewlifoedd symud i'r de, buont yn crafu mantell y tir gan gludo'r rhan fwyaf o garreg hindreuliedig y wyneb tua de a de-orllewin yr ardal, gan ddadorchuddio'r garreg gyn-Gambriaidd ar draws Tariandir Canada. Mae gan y dirwedd hon fryniau creigiog, llyfn sydd â chyfartaledd uchder o 30 metr uwchben lefel y môr, a basnau sydd heddiw yn llawn llynnoedd neu gorsydd. Cafodd gogledd-ddwyrain y dariandir ei godi ac felly mae'r tir yng ngogledd Labrador ac Ynys Baffin yn codi'n fwy nag 1500 metr uwchben lefel y môr.

Cyn dyfodiad yr Ewropeaid, roedd yr ardal yn gartref i'r Algonciaid, helwyr nomadaidd a fu'n llywio'r dyfrffyrdd niferus mewn eu canŵod bedw. Yn hanesyddol bu'r garreg noeth, y pridd prin, y *muskeg* a'r pryfed yn rhwystr i aneddiad gan fodau dynol yn yr ardal. Pan adeiladwyd rheilffyrdd trwy'r dariandir i gysylltu gorllewin a dwyrain Canada, ffrwydrodd garreg y darian gan ddadorchuddio aur, arian, nicel, cobalt, sinc, copr, a mwyn haearn. Ers hynny mae economi Tariandir Canada yn seiliedig ar fwyngloddio a hefyd y diwydiant mwydion a phapur sy'n manteisio ar goedwigoedd conwydd a phŵer trydan dŵr yr ardal.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [Canadian].
2. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [Laurentian].
3. ↑  (Saesneg) Canadian Shield. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 12 Hydref 2014.
4. ↑  (Saesneg) Canadian Shield. *The Canadian Encyclopedia*. Adalwyd ar 12 Hydref 2014.
Ffilm arswyd yw ***The Cabinet of Dr. Caligari*** a gyhoeddwyd yn 2005. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy grynno ddisgiau a DVDs.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Tim Russ, Doug Jones, Richard Herd, Neil Hopkins a William Gregory Lee. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2005. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *V for Vendetta* sef ffilm wyddonias, ddystopaidd llawn cyffro gan James McTeigue. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Mae'r ffilm hon wedi'i seilio ar waith cynharach, *The Cabinet of Dr. Caligari*, sef ffilm gan y cyfarwyddwr fud Robert Wiene a gyhoeddwyd yn 1920.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 43% (Rotten Tomatoes)
* 5/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr: *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 15 Awst 2022.
3. 1 2  "The Cabinet of Dr. Caligari". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 9 Hydref 2021.
Proffwydes neu ddaroganwraig o Gymraes oedd **Tangwystl** (fl. tua chwarter olaf y 11g). Fe'i cofir am ei phroffwydoliaeth yn darogan coroni Gruffudd ap Cynan yn frenin Teyrnas Gwynedd.

Cefndir
-------

Roedd hi'n perthyn i dylwyth Gruffudd ap Cynan ac yn wraig i Lywarch Olbwrch, un o swyddogion llys y brenin Gruffudd ap Llywelyn. Roedd Gruffudd ap Cynan, a Chymry eraill, yn alltud yn Iwerddon ond yn ysu am ddychwelyd i Wynedd.

Daroganes
---------

Ceir yr unig gyfeiriad ati yn *Hanes Gruffudd ap Cynan*. 'Gwraig brudd' (doeth) oedd hi. Daeth at Gruffudd wedi iddo lanio ar Ynys Môn o Ddulyn yn 1075 i geisio adennill teyrnas Gwynedd o ddwylo'r Normaniaid. Dydi'r *Hanes* ddim yn cofnodi ffurf ei darogan, ond rhoddir ei chynnwys, sef ei bod yn proffwydo y byddai Gruffudd yn frenin cyn hir. Rhoddodd iddo ddau anrheg arbennig yn ogystal, sef y crys meinaf a gorau a mantell y brenin Gruffudd ap Llywelyn.

Amhosibl dweud ai cerdd neu ddatganiad oedd y darogan; mae'n bosibl ei fod yn enghraifft o'r fath o ddatganiadau ysbrydoledig a gwyllt a ddisgrifir gan Gerallt Gymro wrth sôn am yr Awenyddion.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  D. Simon Evans (gol.), *Historia Gruffudd vab Kenan* (Caerdydd, 1977), t. 7n..
Chwaraewr rygbi'r undeb sydd wedi chwarae dros Gymru yw **Liam Williams** (ganwyd 9 Ebrill 1991). Mae'n chwarae yn safle'r cefnwr gan amlaf, ond wedi chwarae ar yr asgell hefyd. Mae Williams yn adnabyddus am ei steil rhedeg anarferol a'i arddull chwarae di-ofn.

Pan yn fachgen ysgol, bu Williams yn chwarae rygbi gyda'i glwb lleol Clwb Rygbi Waunarlwydd. Ni chafodd ei ddewis gan unrhyw un o'r academïau profesiynol y rhanbarthau, ac felly pan oedd yn 16 oed aeth i weithio fel sgaffaldiwr dan hyfforddiant yng Ngwaith Dur Port Talbot, tra'n parhau i chwarae i Waunarlwydd.

Cafodd ei arwyddo gan y Scarlets pan oedd yn 20 oed, a threuliodd ei flwyddyn gyntaf (2010-11) yn chwarae i Glwb Rygbi Llanelli.

Yn 2017, cyhoeddwyd y byddai Williams yn ymuno â chlwb Saracens yn Lloegr ar gytundeb tair blynedd. Roedd ei benderfyniad wedi'i ysgogi yn rhannol gan ei garwriaeth â'r fodel o Gymru, Sophie Harries, a oedd yn byw yn Llundain.

Gyrfa ryngwladol
----------------

Ym mis Tachwedd 2011, cafodd Williams ei enwi yng ngharfan Cymru ar gyfer y gêm yn erbyn Awstralia ar 3 Rhagfyr 2011. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i Gymru yn erbyn y Barbariaid ar 2 Mehefin 2012 yn Stadiwm y Mileniwm. Sgoriodd ei gais rhyngwladol cyntaf ar 15 Mawrth 2014 yn erbyn yr Alban ac fe'i enwyd yn Seren y Gêm.

Dewiswyd Williams ar gyfer taith y Llewod i Seland Newydd yn 2017. Cafodd gerdyn melyn yn ei gêm gyntaf ar y daith, ond rhoddodd berfformiad disglair yn y gêm ganlynol. Dechreuodd Williams ym mhob gêm o'r gyfres brawf yn erbyn y Crysau Duon yn safle'r cefnwr.

Dechreuodd Williams bob un o gemau Cymru ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad 2019. Cafodd wobr "Seren y Gêm" yn erbyn Lloegr, bu raid iddo adael y maes gydag anaf yn erbyn yr Alban, ond yr oedd wedi gwella erbyn y gêm olaf yn erbyn Iwerddon i sichrau'r Gamp Lawn gyntaf i Gymru ers 2012.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffiths, Gareth (18 Mehefin 2016). "The making of Liam Williams as Wales star wins over NZ critics". *Walesonline.co.uk*. Cyrchwyd 26 Tachwedd 2016.
2. ↑
3. ↑  "Saracens sign Wales and Scarlets utility back Liam Williams". *The Guardian*. 9 Chwefror 2017. Cyrchwyd 18 Chwefror 2017.
4. ↑
5. ↑  "Warren Gatland gambles on fitness doubts for Australia Test". *BBC Sport*. Cyrchwyd 27 Hydref 2017.
Hyd at yr 20g, credai haneswyr mai gwareiddiad, diwylliant a dinas yr Henfyd oedd **Tartessos** (Groeg: Τάρτησσος), a leolwyd ar benrhyn Iberia. Ers yr 20g, fodd bynnag, profwyd mai ardal gyfoethog iawn o gwmpas Huelva, Sbaen ydyw, gyda phorthladd mewn lleoliad masnachol hynod bwysig. Yma, canfyddwyd oddeutu cant o feddfaeni, neu gerrig bedd ac arnynt ysgrif yr iaith Geltaidd.

Fe'i disgrifiwyd yn gyntaf gan y Groegiaid (gan gynnwys Herodotus) ac roedd yr ardal yn nodedig am ei mwynau, arian a tun. Yn ôl Hesychius lleolwyd "dinas Tartessos ger 'Colofnau Hercwles' (Culfor Gibraltar) a bod yno ffuredau ac anifeiliaid mytholegol milain iawn". Credwyd, tan yn ddiweddar, fod y ddinas, ers rhai canrifoedd, o dan y môr.

Yr ardal lle roedd dylanwad y gwareiddiad Tartesos

Cerrig beddau Celtaidd
----------------------

Yn 2009, cyflwynodd yr Athro John Koch, o'r Bwrdd Gwybodau Celtaidd yn Aberystwyth, ddamcaniaeth newydd a chwyldroadol iawn fod bron i gant o gerrig beddau yn ardal Tartessos, de Sbaen wedi'u hysgrifennu yn yr iaith Geltaidd, ac yn dyddio i gychwyn Oes yr Haearn. Fe'i cyhoeddwyd yn wreiddiol fel papur, ac yna fel llyfr. Dywed ymhellach, fod y Tarteseg yn perthyn i deulu'r Ieithoedd Indo-Ewropeaidd, ac yn benodol, yn iaith Geltaidd, gynnar. Er bod anghytundeb ynglŷn â hyn, mae'r dystiolaeth yn cynyddu.

Dyma'r ysgrifen (dwy fil a hanner o flynyddoedd oed) ar un o'r cerrig hyn:

Lokobo nurabo to araiai kalte lokonane narke kak isiinkolobo ii te-ro-bare be tasiioonii.
Yn ôl Koch, dyma gyfieithiad o'r sgript (Ffenicaidd):

Lokobo - y duw Lleu (neu Lugh chwedloniaeth Wyddelig; Locobo mewn Galisieg)
nurabo - y Neri, llwyth Celtaidd
araiai kalte - araiai o'r un tarddiad a thir âr (aredig) + arwr neu 'y Celt'. 'Dan y tir hwn, rhoed arwr / Celt'.
lokon - claddedigaeth neu wrn
narke - oddi tano neu di-syfl / di-symyd
isiinkolobo - arwyr
te-ro-bare - cludo i fynwent y person marw o'r enw...
tasiioonii - Ta[ch]seoonus
* Fonte Velha (Bensafrim, Lagos)Fonte Velha (Bensafrim, Lagos)
* Museu da Reinha D. Leonor; Beja, PortiwgalMuseu da Reinha D. Leonor; Beja, Portiwgal

Gweler hefyd
------------

* Leponteg - iaith Geltaidd a siaredid gan lwyth y Lepontii ac eraill yng ngogledd yr Eidal rhwng tua 700 CC a 400 CC

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Koch, John T. (2009). "A Case for Tartessian as a Celtic Language". *Acta Palaeohispanica* (Aberystwyth University) **X** (9): 339–351. ISSN 1578-5386.. Adalwyd 2010-05-17.
2. ↑  Alice Roberts, *The Celts: Search for a Civilization* (BBC / Heron Books, 2016)
3. ↑  Roberts, *The Celts*, t.242
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Gilles Martinerie yw ***Le Diable Dans La Peau*** a gyhoeddwyd yn 2013. Fe'i cynhyrchwyd gan Jérôme Vidal yn Ffrainc; y cwmni cynhyrchu oedd Noodles Production. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Gilles Martinerie. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Francis Renaud, Jeanne Bournaud, Joséphine Derenne ac Orféo Campanella. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2012. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *12 Years a Slave* sef ffilm fywgraffyddol gan y cyfarwyddwr ffilm Steve McQueen. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd. 
Martin de Chabaneix oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Julie Duclaux sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Gilles Martinerie nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mynydd yn ne Gwynedd yw **Tarrenhendre**, weithiau **Tarren Hendre**; cyfeiriad grid SH682041. Saif yn agos i Cadair Idris, i'r de o Abergynolwyn ac i'r gogledd o bentref Pennal a'r briffordd A493. Mae copa Tarren y Gesail, sydd ychydig yn uwch, i'r gogledd-ddwyrain ohono. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 435metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Gellir ei ddringo a Abergynolwyn, ar hyd llwybr sy'n arwain trwy hen chwarel lechi Bryneglwys, neu o'r de o lwybr sy'n dechrau o'r ffordd gefn i'r gorllewin o Bennal.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 634 metr (2080 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mynydd yn ne Gwynedd yw **Tarren y Gesail**. Saif i'r de-ddwyrain o Abergynolwyn ac i'r gogledd-orllewin o dref Machynlleth. Mae copa Tarrenhendre, sydd ychydig yn is, i'r de-orllewin ohono; cyfeiriad grid SH710058. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 204metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Gellir ei ddringo o Abergynolwyn, ar hyd llwybr sy'n arwain trwy hen chwarel lechi Bryneglwys. Mae'r goedwig drwchus ar ei lechweddau isaf yn gallu ei gwneud yn anodd cael hyd i'r llwybr cywir i'r copa.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 668 metr (2192 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Actor a chyfarwyddwr o Gymro yw **Lee Haven Jones** (ganwyd 10 Mehefin 1976).

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd a magwyd Lee Haven Jones yn Aberpennar, Rhondda Cynon Taf. Fe astudiodd ym Mhrifysgol Caerwysg gan raddio gyda gradd dosbarth cyntaf mewn Drama ac enillodd Ysgoloriaeth Cameron Mackintosh i astudio actio yn RADA.

Gyrfa
-----

Roedd yn chwarae rôl *Emyr Tomos* ar y rhaglen ddrama *Caerdydd* rhwng 2006 a 2010.

Cyfarwyddodd am y tro cyntaf yn 2009 ar y rhaglen ddogfen *Dad a fi*, a enwebwyd am y Ddogfen Gorau yng Ngŵyl Gyfryngau Celtaidd. Ers hynny mae wedi cyfarwyddo ar *The Indian Doctor*, *Pobol y Cwm*, *Casualty*, *Wizards vs Aliens* a *Waterloo Road*. Roedd yn gyfarwyddwr a chynhyrchydd y ddrama *Tir*, sawl pennod o *Alys* a prif gyfarwyddwr ar yr ail gyfres o *35 Diwrnod*.

Mae'n gyfarwyddwr a chyd-sylfaenydd y cwmni cynhyrchu teledu *Joio*.

Datblygodd y ffilm arswyd Gymraeg *Gwledd* gyda'r awdur Roger Williams ac fe gyfarwyddodd y ffilm a ryddhawyd yn 2021.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Companycheck. Adalwyd ar 24 Ionawr 2016.
2. ↑   Ps and Qs: Lee Haven Jones. walesonline.co.uk (13 Mehefin 2009). Adalwyd ar 24 Ionawr 2016.
3. ↑   Gwefan swyddogol Lee Haven Jones. Adalwyd ar 24 Ionawr 2016.

Dolenni allanol
---------------

* Lee Haven Jones ar wefan Internet Movie Database
* Gwefan Swyddogol Archifwyd 2015-05-23 yn y Peiriant Wayback.
* Lee Haven Jones ar Twitter
* Cwmni cynhyrchu Joio

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 31151050058033411107
* LCCN: no2017144071
* SUDOC: 251194116

 |
Ffilm ddrama heb sain (na llais) gan y cyfarwyddwr Floyd Martin Thornton yw ***Lamp in The Desert*** a gyhoeddwyd yn 1922. Fe'i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Gyfunol. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. 

 Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1922. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Häxan* sef ffilm ddogfen ar wrachyddiaeth gan Benjamin Christensen. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Floyd Martin Thornton ar 4 Tachwedd 1884 yn New Brunswick, New Jersey a bu farw yn Orange ar 15 Hydref 1960.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Floyd Martin Thornton nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
*Ceir copa mynydd o'r enw yma o fewn tafliad carreg: Liathach - Spidean a' Choire Leith.*
Mae **Liathach** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Torridon i Loch Maree yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG920575.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n 1. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 22 Rhagfyr 2007.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Gwefan Peakery[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/Nodyn:Taxonomy/Teloschistes|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} 

Mae ***Teloschistes flavicans***, a elwir hefyd yn y cen eurwallt yn rywogaeth cen yn wreiddiol o ffwng yn y genws *Teloschistes*, teulu Teloschistaceae. Wedi'i gydnabod gan ei bigmentiad lliw saffron, mae'r rhywogaeth hon yn tyfu ar greigiau a changhennau coed. Cafodd ei henwi gan y botanegydd Norwyaidd, Johannes Musaeus Norman. Gellir ei weld yn tyfu ar Ynys Enlli, Gwynedd, Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "*Teloschistes flavicans* (Sw.) Norman Golden Hair-Lichen". *NBN atlas*. Cyrchwyd 21 March 2021.
2. ↑  "*Teloschistes flavicans* (Sw.) Norman Golden Hair-Lichen". *NBN atlas*. Retrieved 21 March 2021.
Mae **Liathach - Mullach an Rathain** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Torridon i Loch Maree yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG911576. Ceir carnedd ar y copa. Y fam fynydd yw Liathach a cheir chwaer-gopa uwch o'r enw Liathach - Spidean a'Choire Leith. Mae'n un o glwstwr o fynyddoedd a elwir yn Torridon.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Taran yw'r swn sy'n cael ei greu gan fellten.
**Taran** yw'r sŵn sy'n cael ei achosi gan fellten. Yn dibynnu ar bellter a natur y fellten, gall amrywio o swn cracio sydyn i ddwndwr hir ac isel. Mae'r cynnydd sydyn mewn pwysedd a thymheredd o ganlyniad i'r fellten yn achosi i'r aer o'i amgylch ac o'i mewn i ehangu yn gyflym. Mae'r ehangiad hwn yn creu siocdon sonig, tebyg i daran sonig, sydd weithiau yn cael ei galw yn 'glep' neu'n 'rhuad'.

Clep taran
Mae fflachiad mellten, wedi'i ddilyn ar ôl peth amser gan ddwndwr taran, yn dangos bod sŵn yn teithio'n arafach o lawer na golau. Gan ddefnyddio'r pellter hwn, mae'n bosib amcangyfrif pellter y fellten trwy amseru'r bwlch rhwng gweld y fellten a chlywed y daran. Cyflymder sŵn mewn aer sych yw tua 343 medr yr eiliad neu 768 milltir yr awr (1,236 cilomedr yr awr) ar dymheredd o 20 °C (68 °F). Mae tua 5 eiliad i bob milltir (neu 3 eiliad i bob cilomedr). Oherwydd byrder y pellter rhwng y fellten a'r sawl sy'n ei gweld, gellir ystyried cyflymder golau yn y nesaf peth i ddim. Gellir amcancyfrif felly bod y fellten filltir i ffwrdd am bob 5 eiliad cyn y bydd swn y daran i'w glywed. Anaml y clywir taran o bellter sy'n fwy na 12 milltir (20 cilomedr).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Handbook of Chemistry and Physics, 72nd edition, special student edition*. Boca Raton: The Chemical Rubber Co. 1991. t. 14.36. ISBN 0-8493-0486-5.
2. ↑  Tulga, Phil (n/a). "Thunderstorm Stopwatch". *Music Through the Curriculum*. Cyrchwyd 2018-05-28. Check date values in: `|date=` (help)
Acrocephalus palustris
 *Cuculus canorus canorus* + *Acrocephalus palustris*
Mae **Telor y Gwerni** (*Acrocephalus palustris*) yn aelod o deulu teloriaid y cyrs, Acrocephalidae, sy'n nythu yn y rhan fwyaf o gyfandir Ewrop heblaw Spaen a Phortiwgal ac yng ngorllewin Asia. Mae'n aderyn mudol, yn treulio'r gaeaf yn Affrica.

Nid yw'n aderyn hawdd ei adnabod gan ei fod yn debyg iawn i Delor y Cyrs, gyda chefn llwydfrown a gwyn ar y bol. Mae'n edrych ychydig yn fwy llwyd na Thelor y Cyrs, sy'n aderyn mwy brown, ac mae pig Telor y Gwerni yn llai. Ceir yr aderyn yma fel rheol lle mae tir gwlyb a llwyni, er enghraifft o gwmpas glannau llynnoedd ac afonydd, er ei fod i'w gael mewn lleoedd sych hefyd. Mae'n dodwy 3-6 wy mwy nyth sy'n cael ei adeiladu yn weddol agos i'r llawr fel rheol. Ei brif fwyd yw pryfed, ond gall fwyta aeron ambell dro.

Mae'r gân yn debyg iawn i gân Telor y Cyrs, ond yn gyflymach ac yn cynnwys mwy o ddynwared adar eraill. Y gân yw'r dull diogelaf o adnabod yr aderyn fel rheol.

Nid yw Telor y Gwerni yn nythu yng Nghymru ond gwelir ambell un yn ystod y gwanwyn a'r hydref pan maent yn mudo.
Llenor Gwyddelig, yn ysgrifennu mewn Saesneg a Gwyddeleg, oedd **Liam Ó Flaitheartaigh** neu **Liam O'Flaherty** (28 Awst 1896 – 7 Medi 1984). Ystyrir ef yn un o nofelwyr ac awdur storïau byrion pwysicaf yr Adfywiad Gwyddelig.

Ganed ef ym mhentref Gort na gCapall ar ynys Inis Mór yn Ynysoedd Arann. Fel y rhan fwyaf o boblogaeth yr ynys, roedd y teulu yn Wyddeleg ei iaith, ond nid oedd ei deulu yn gefnogol i'r iaith. Yn 1908 ymadawodd i fynd i nifer o golegau, yn cynnwys Prifysgol Dulyn. Ymddengys ei fod wedi bwriadu mynd yn offeiriad, ond yn 1917 ymunodd a'r Fyddin Brydeinig a bu'n ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Wedi'r rhyfel, symudodd i'r Unol Daleithiau, lle bu'n byw yn Hollywood am gyfnod. Roedd y cyfarwyddwr ffilmiau John Ford yn gefnder iddo, ac yn ddiweddarach gwnaeth ffilm o nofel Ó Flaitheartaigh, *The Informer*.

Cyhoeddodd Ó Flaitheartaigh ei nofel gyntaf, *Thy Neighbour's Wife*, yn 1924. Ystyrir *Dúil*, a gyhoeddodd tua diwedd ei oes, yn un o lyfrau gorau yr iaith Wyddeleg yn yr 20g. Bu farw yn 88 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  James M. Cahalan (1991). *Liam O'Flaherty: A Study of the Short Fiction* (yn Saesneg). Twayne. t. 160. ISBN 9780805783124.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 110057173
* LCCN: n79135499
* ISNI: 0000 0001 0859 9810
* GND: 118786857
* SELIBR: 217106
* SUDOC: 030617235
* BNF: cb11917985f (data)
* NDL: 00451587
* NKC: ola2003172351
* BNE: XX1051642
* CiNii: DA02906100
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
*Am y gân i blant, gweler Kookaburra (cân).*

Glas y Dorlan mwyaf yn y byd yw **cwcabyra**, a gallu bod yn 18 modfedd (45 centimedr) o hyd. Lleolir yn wreiddiol yng nghoedwigoedd ewcalyptws o ddwyrain Awstralia, ond gwelir erbyn hyn yng ngornel dde-orllewinol o'r dalaith Gorllewin Awstralia ac wedi fynnu mewn trefi.

Rhyddhawyd sawl llwyth o Awstralia yn Seland Newydd rhwng 1866 a 1880. Mae poblogaeth weddol sefydlog wedi goroesi ar lan gorllewinol Gwlf Hauraki. Weithiau, mae crwydriaid yn cyrraedd Ynys Little Barrier, Auckland, Kaipara a Whangarei.

Mae eu bwyd yn amrywiol, ac yn cynnwys madfallod, nadroedd, pryfed, llygod a physgod. Maen nhw'n dodwy rhwng 1 a 5 o wyau, yn y gwanwyn. Gwarchodir y wyau gan grŵp o rieni a siblingiaid hŷn.

Mae yna fath arall o Kookaburra (Dacelo leachii) sydd yn byw yng Ngogledd Awstralia, a dau arall, Dacelo gaudichaud a Dacelo tyro, sydd yn byw yn Gini Newydd.

Cyfeiriadau
-----------

* Gwefan Australian Fauna Archifwyd 2012-10-26 yn y Peiriant Wayback.
* Gwefan National Geographic
* Avianweb
* Field Guide to the birds of New Zealand gan Barrie D Heather
Ffurfiwyd tîm seiclo cenedlaethol a phroffesiynol **Team Halfords Bikehut** ym mis Ionawr 2008. Dave Brailsford, cyfarwyddwr perfformiad British Cycling oedd rheolwr cyffredinol y tîm. Cafodd ei grybwyll fel y tîm seiclo proffesiynol Prydeinig cyntaf ar gyfer merched, ond roedd rhai dynion ar y tîm hefyd megis Rob Hayles. Daeth y tîm i ben wedi diwedd tymor rasio 2009, a symudodd nifer o'r reidwyr i'r tîm Albanaidd Endura Racing.

Arweinwyd y tîm gan Nicole Cooke yn 2008:

* Catherine Hare
* Emma Trott
* Jess Allen
* Jo Rowsell
* Katie Colclough
* Katie Curtis
* Lizzie Armistead
* Nicole Cooke
* Rob Hayles
* Sharon Laws
* Tom Southam
* Wendy Houvenaghel

Roedd aleodau tîm gwrywaidd 2009 yn gymysgedd o raswyr ffordd a beicio mynydd:

* Rob Hayles
* Ed Clancy
* Ian Wilkinson
* Andy Tennant
* Mark McNally
* Rob Partridge
* Seb Batchelor
* David Fletcher
* Annie Last
* Sharon Laws
* Ian Bibby

Each rode a Boardman Bike

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Team Halfords Bikehut.
2. ↑   Cooke given new bike for Beijing (18 Gorffennaf 2008).
3. ↑   Boardman Bikes. Halfords.