Roedd **Edward Lhuyd** (hefyd **Llwyd** a **Lloyd**; 1660 – 30 Mehefin 1709) yn naturiaethwr, botanegwr, ieithydd, daearegydd a hynafiaethydd Cymreig. Ef ysgrifennodd y disgrifiad gwyddonol cyntaf o'r deinosor *Rutellum implicatum*. Etholwyd Lhuyd yn aelod o'r Gymdeithas Frenhinol, flwyddyn cyn ei farwolaeth ym 1709. Enwyd ry lili a ddarganfuasai yn tyfu ar yr Wyddfa am gyfnod yn *Lloydia serotina* (a adnabyddir bellach fel *Gagea serotina*) ar ei ôl, yn ogystal â Chymdeithas Edward Llwyd, sef cymdeithas naturiaethol genedlaethol Cymru.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Edward Lhuyd yn fab gordderch i Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, aelod o deulu bonheddig y Llwydiaid, a pherthynas bell iddo, Bridget Pryse o Glanffraid, oedd yn perthyn i un o ganghennau teulu Gogerddan. Magwyd Lhuyd ym mhlwyf Lappington yn Swydd Amwythig. Fe'i addysgwyd yn Ysgol Croesoswallt ac, o 1682 ymlaen, yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, er iddo adael y coleg cyn iddo raddio. Ym 1684 penodwyd ef yn gynorthwyydd i Robert Plot fel Ceidwad Amgueddfa'r Ashmolean yn Rhydychen; bu yntau yn ddiweddarach yn Geidwad yr amgueddfa honno o 1690 hyd 1709.

* Lili'r Wyddfa a adnabyddid am ganrifoedd fel Lloydia serotina.Lili'r Wyddfa a adnabyddid am ganrifoedd fel *Lloydia serotina*.
* Llyfryddiaeth a ChyfarwyddiadurLlyfryddiaeth a Chyfarwyddiadur
* Britannicae Descriptionis Fragmentum avtore Humphrey Lhuyd, Denbyghiense, Cambro Britanno. Llwyd, Humphrey (1527-1568); Cyhoeddwyd gan Apud Joannem Birckmannum, Coloniae Agrippinae*Britannicae Descriptionis Fragmentum avtore Humphrey Lhuyd, Denbyghiense, Cambro Britanno.* Llwyd, Humphrey (1527-1568); Cyhoeddwyd gan Apud Joannem Birckmannum, Coloniae Agrippinae

Teithiai Lhuyd ar hyd a lled Prydain yn ei waith. Aeth ar daith i Eryri ym 1688 er mwyn cofnodi planhigion lleol y fro ar gyfer *Synopsis Methodica Stirpium Britannicorum*, llyfr gan y botanegwr John Ray. Yna, wedi 1697, cychwynnodd Lhuyd ar daith o gwmpas pob sir yng Nghymru, yn ogystal â'r Alban, Iwerddon, Cernyw a Llydaw. Argraffwyd *Lithophylacii Britannici Ichnographia*, ei gatalog o ffosiliaid, a gasglwyd o amgylch ardal Rhydychen yn bennaf, ym 1699 gydag ychydig o gymorth ariannol gan Isaac Newton. Ym 1707 cyhoeddodd Lhuyd y gyfrol *Glossography*, y gyfrol gyntaf o'r *Archaeologia Britannica* arfaethedig a'r unig un a welodd olau dydd, sy'n astudiaeth o iaith a diwylliant y gwledydd Celtaidd ar seiliau gwyddonol. Roedd y llyfr yn garreg filltir bwysig yn y meysydd hynny; man cychwyn yr astudiaeth fodern o'r ieithoedd Celtaidd.

Enwyd cymdeithas naturiaethwyr Cymru, sef Cymdeithas Edward Llwyd ar ei ôl.

Englyn coffhád
--------------

Meini nadd y mynyddoedd - a gwaliau
Ac olion dinasoedd
A dail, dy fyfyrdod oedd
A hanesion hen oesoedd.
John Morgan (c. 1688 - c. 1734)

Llyfryddiaeth
-------------

* R.T. Gunther, *The Life and Letters of Edward Lhuyd* (1945)
* Frank Emery, *Edward Lhuyd* (1971)
* Brynley F. Roberts, *Edward Lhuyd, the Making of a Scientist* (1980)
* Edward Lhwyd 1660-1709 - Llyfryddiaeth a Chyfarwyddiadur (2009)

Gweler hefyd
------------

* *'Anwir Anwedhys y Mae yn i Ysgrivennv Ymma'*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Delair a Sarjeant, 2002
2. ↑  Gwefan Cymdeithas Edwrd Llwyd; adalwyd 13 Ebrill 2020

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 27284327
* LCCN: n50050249
* ISNI: 0000 0001 0653 5039
* GND: 129008060
* SELIBR: 338693
* SUDOC: 082867119
* BNF: cb144304829 (data)
* BIBSYS: 90294042
* NLA: 35304153
* The SBN id FERV039732 is not valid.
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |