Cantores a chyfansoddwraig Cymreig-Llydaweg yw **Katell Keineg** (ganwyd Chwefror 1965).

Magwraeth a choleg
------------------

Ganed Katell Keineg yn Llydaw yn 1965. Roedd ei thad, y Llydäwr Paol Keineg, yn fardd a dramodydd adnabyddus ac yn un o sylfaenwyr yr Union Démocratique Bretonne, Plaid Genedlaethol Llydaw. Roedd ei mam, Judith Pritchard, yn athrawes Gymraeg a ddaeth yn ddiweddarach yn ymgeisydd Plaid Cymru. Cafodd Katell ei chyflwyno'n ifanc i gerddoriaeth genedlaetholgar gwledydd megis Catalonia, yr Alban, Iwerddon, Gwlad y Basg, ynghyd â Chymru a Llydaw.

Yn wyth oed, symudodd Katell a'i brawd hŷn i Gwm Rhymni pan wahanodd ei rhieni, gyda'i thad yn ymgartrefu yn yr Unol Daleithiau. Roedd y Beatles yn ddylanwad cynnar – ysgrifennodd Katell ei chân gyntaf yn un ar ddeg oed ar ôl gwrando ar 'Eleanor Rigby' – ynghyd â recordiau a yrrai ei thad ati, yn eu plith Cisco Houston, Woody Guthrie ac Amália Rodrigues. Yn ddiweddarach cyfrai gantorion fel y canwr Qawwali o Bacistan, Nusrat Fateh Ali Khan, neu gantorion gwerin o Ddwyrain Ewrop fel dylanwadau. Daeth Keineg i amlygrwydd cynnar fel y gantores yn y gyfres deledu Tan Tro Nesa (S4C, 1985), stori am grŵp pop ffuglennol o ardal y cymoedd. Rhyddhawyd nifer o ganeuon oddi ar y gyfres ar record o'r un enw (Hebog, 1985), gan gynnwys tair cân gan Katell ('Un Ffordd', 'Y Dyn Arall', ac 'Ystrad Nova'), dwy ohonynt ar y cyd â'r gitarydd a'r cynhyrchydd Brian Breeze.

Ar ôl graddio yn y gyfraith o'r London School of Economics, daeth Katell yn ôl i Gymru am gyfnod cyn symud i Ddulyn yn 1990.

Efrog Newydd
------------

Derbyniodd wahoddiad i ganu yn Sin-é, clwb yn ardal y Lower East Side yn Efrog Newydd. Symudodd i fyw yn y ddinas honno a bu'n perfformio'n rheolaidd mewn clybiau yno yn ystod y 1990au cynnar. Roedd ei set o ganeuon mewn nifer o ieithoedd gwahanol, megis Saesneg, Sbaeneg, Ffrangeg, Cymraeg a Llydaweg. Cafodd ei pherfformiadau adolygiadau ffafriol mewn papurau newydd gan gynnwys y *Los Angeles Times*. Yn fuan wedyn rhyddhaodd sengl o'r enw 'Hestia' ar label SOL (1993). Yr un flwyddyn roedd ei llais i'w glywed ar albwm Iggy Pop *American Caesar* (Virgin, 1993), ar y gân 'Mixin' the Colours'.

Cyhoeddi
--------

Trwy ei chysylltiad ag Iggy Pop daeth Katell i sylw'r label recordiau Elektra. Clywid ei hadnoddau lleisiol unigryw ar ei halbwm cyntaf gyda'r label, *O Seasons, O Castles* (Elektra, 1994) – cwmpawd eang gyda'r gallu i liwio naratif, creu stori mewn cân a hoelio sylw'r gwrandäwr. Amlygwyd ar yr albwm hefyd ystod eang o ddylanwadau, gan gynnwys cantorion fel Joni Mitchell, PJ Harvey a Sinéad O'Connor, a'r arddull gerddorol yn symud yn esmwyth o roc i ganu gwlad, rhythmau Lladin-Americanaidd, llafarganu Gil Scott Heron yn y gân 'Partisan', ynghyd â'r emyn Cymraeg yn 'O Iesu Mawr'. Yn ddiweddarach recordiodd y gantores Natalie Merchant drefniant o'r gân 'The Gulf of Araby' ar ei record hir *Live in Concert* (Elektra, 1999).

Dilynwyd *O Seasons O Castles* gan record orau Katell yn nhyb nifer, *Jet* (Elektra, 1997), gyda'r cylchgrawn Esquire yn ei disgrifio fel campwaith anghydnabyddedig y degawd. Mae cân olaf y record, 'There You Go', yn glasur, ac yn ymgorffori un o themâu amlycaf caneuon Katell, sef cerddoriaeth fel modd i gario rhywun y tu hwnt i'w unigrwydd. Fodd bynnag, ni chafodd *Jet* ei marchnata'n effeithiol gan Elektra, a oedd erbyn canol y 1990au yn rhoi mwy o bwyslais ar ryddhau recordiau rap a hip hop nag ar hyrwyddo artistiaid 'amgen' fel y buont yn gwneud gynt.

Erbyn 2002 roedd Katell wedi symud at label o Brooklyn ar gyfer ei EP *What's the only thing worse than the End of Time?* (Field Recording, 2002). Dilynwyd y record honno gan ei thrydydd albwm, *High July* (Megaphone, 2004). Perthynai sain fwy rocaidd i *High July*, gyda rhai caneuon yn symud i gyfeiriad roc blaengar band fel Radiohead. Yn 2009 rhyddhaodd Katell EP ar ei label ei hun a oedd yn cynnwys trefniant o un o ganeuon y Super Furry Animals, 'Y Gwynab Iau' – cân sydd, fel nifer o'i chaneuon cynharach, yn ymdrin â cholled a thorcalon – ac yna flwyddyn yn ddiweddarach ymddangosodd ei phedwerydd albwm, *At The Mermaid Parade* (Honest Jon's, 2010). Gyda'r pwyslais yn fwy ar sain roc-gwerin, a chaneuon a oedd yn plethu alaw a geiriau yn syml ond yn gywrain (fel 'Thirteen'), cafodd y record ei dewis yn 'CD yr wythnos' gan y Sunday Times.

Gwaddol
-------

Ni wnaeth Katell elwa o ffenomen Cool Cymru yn ystod y 1990au, ac ni ddaeth llwyddiant i'w rhan yn yr un modd â rhai o artistiaid Cymreig eraill y cyfnod. Fodd bynnag, gellir clywed ei dylanwad ar nifer o gantoresau/gitaryddion Cymreig a'i dilynodd, o Gwyneth Glyn i Cate Le Bon, a bu'n ymgorffori emynau Cymraeg yn ei repertoire o ganeuon pop ymhell cyn i Cerys Matthews droi atynt ar ei halbwm *Hullabaloo* (Rainbow City Records, 2013). Dywedodd Nancy Jeffries, un a weithiodd gyda Katell pan oedd yn recordio ar label Elektra, amdani: *She projects this combination of strength and fragility. It's really quite spellbinding: there she is, climbing these heights, and you have this fear she won't get there, but she always does* (gw. Frey 2006).

Disgyddiaeth
------------

* [gyda Tan Tro Nesa] *Tan Tro Nesa* (Recordiau Hebog HER001, 1985)
* *Hestia* [sengl] (SOL 245-7, 1993)
* *O Seasons, O Castles* (Elektra 61657-2, 1994)
* *Jet* (Elektra 62052-2, 1997)
* *What's the only thing worse than the End of Time?* [EP] (Field Recording FLD155, 2002)
* *High July* (Megaphone MEGA06, 2004)
* *Y Gwynab Iau*/ *Trouble* [EP] (Soul Tizzy STZ009, 2009)
* *At The Mermaid Parade* (Honest Jon's HJRCD46, 2010)

Llyfryddiaeth
-------------

* Darcy Frey, *Her Lonely Voice*, New York Times, 2 Gorffennaf 2006.

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r cofnod Keineg,\_Katell ar yr Esboniadur, adnodd addysgiadol agored gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Comisiynwyd y cofnod hwn yn wreiddiol ar gyfer* Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru*, (Y Lolfa, 2018). Mae gan y cofnod penodol hwnnw'r drwydded agored CC BY 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.*