recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
|  |

Sut mae poblogaeth yn newid dros amser
--------------------------------------

Y gwahaniaeth rhwng cyfradd genedigaethau syml a chyfradd marwolaethau syml yw cyfradd **cynnydd naturiol**, ac mae'n amrywio'n helaeth rhwng gwledydd. Mae nifer o demograffwyr yn credu bod yna gysylltiad agos rhwng cyfraddau ffrwythlondeb a lefel datblygiad economaidd ardal. Maent yn dangos bod newidiadau sy'n gysylltiedig â diwydiannau a threfoli yn arwain at drawsnewid demograffig lle mae cyfraddau genedigaethau a cyfraddau marwolaethau uchel.

Mae'r **model trawsnewid demograffig** yn disgrifio sut mae'r cydbwysedd rhwng ffrwythlondeb a marwoldeb yn newid dros amser. Dangosir y **model trawsnewid demograffig** isod.

### Cam 1- Sefydlog Isel neu gam Cyn-drawsnewidiad

Yn y cam hwn mae'r cyfraddau genedigaethau a cyfraddau marwolaethau yn uchel ac yn agored i amrywiadau tymor byr. Mae'r gyfradd marwolaeth yn uchel o ganlyniad i ataliadau megis newyn ac afiechyd. Mae cyfraddau geni yn uchel wrth i bobl geisio cael y cyfle gorau i'w plant oroesi. Mae'r twf poblogaeth yn statig.

### Cam 2- Ehangu cynnar neu gam drawsnewid cynnar

Mae cyfraddau marw yn dechrau gostwng oherwydd safonau byw gwell, yn bennaf oherwydd gwelliannau mewn maeth ac iechyd cyhoeddus. Mae newynau ac epidemigau yn llai aml. Mae'r cyfraddau geni yn aros yn uchel gan fod plant yn ffynhonnell werthfawr o lafur teulu ac yn gweithredu fel sicrwydd yn nes ymlaen mewn bywyd. Yn y cam hwn mae poblogaeth yn cynyddu ar gyfradd gyflymach.

### Cam 3- Ehangu hwyr neu gam drawsnewidiad canol

Yn y cam hwn oherwydd technoleg well mewn amaethyddiaeth a diwydiant ynghyd â systemau addysg well a deddfwriaeth yn rheoli cyflogaeth plant, ceir gostyngiad yng ngwerth economaidd a cymdeithasol plant ac felly ceir lleihad yn y cyfraddau geni. Mae gwelliannau sy'n dal i barhau mewn safon byw yn gyffredinol ac mewn iechyd cyhoeddus yn arwain at ostyngiad yn y cyfraddau marwolaethau. Mae cyfradd twf poblogaeth yn dechrau gostwng

### Cam 4- Sefydlog isel neu gam drawsnewid hwyr

Yn y cam hwn mae'r cyfraddau genedigaethau a cyfraddau marwolaethau yn isel ac mae'r boblogaeth yn weddol sefydlog efo rhai ysbeidiau lle bo'r gyfradd geni'n amrywio. Dyma'r cam mae'r Deyrnas Unedig ynddo.

### Cam 5- Dirywiad poblogaeth

Mae rhai demograffwyr am ychwanegu'r pumed cyfnod i'r model. Mae dirywiad poblogaeth yn digwydd pan nid oes yna waith ac mae gwlad yn dad-diwydianeiddio ac felly mae yna lai o alw am swyddi. Mae hyn yn digwydd yn Yr Almaen ac yn Yr Eidal ar y foment.

Strwythurau Poblogaeth y camau
------------------------------

 *Prif erthygl: strwythur poblogaeth*
Cynrychiolir strwythurau poblogaeth y cyfnodau gan y **pyramidiau poblogaeth** isod.

Manteision y model
------------------

* Hawdd i'w ddeall
* Dangos llawer o ddata ar un graff
* Perthnasol i bob gwlad
* Cymharu yn haws
* Gellir mesur y cynnydd naturiol

Anfanteision y model
--------------------

* Dim llawer o fanylder
* Nid yw'n fanwl gywir
* Nid yw'n dangos tystiolaeth o rhyfel neu trychineb naturiol.
* Mae yna rhai eithriadau (e.e. Irac)
* Dim cyfnod 6
Gwaith amddiffynnol hynafol a leolir yn ardal Gorgan yng ngogledd-ddwyrain Iran, yn y rhanbarth a adnabyddid yn yr Henfyd fel Hyrcania, yw **Mur Mawr Gorgan**. Cyfeirir ato hefyd fel Mur Amddiffynnol Gorgan, Rhwystr Anushirvân, Rhwystr Firuz a Qazal Al'an, a hefyd *Sadd-i-Iskandar*, (Perseg: 'Argae/Rhwystr Alecsander). Mae rhai archaeolegwyr yn ei alw 'Y Sarff Goch' am fod ei friciau o liw coch. Mae'n amddiffyn Pyrth Caspia a oedd yn eu tro yn fynedfa i wastadiroedd gogledd a chanolbarth Iran i nomadiaid Canolbarth Asia. Teithiodd Alecsander Fawr a'i fyddin trwy'r Pyrth ar ei daith i Hyrcania a'r dwyrain.

Dyma'r mur amddiffynnol ail hiraf erioed, ar ôl Mur Mawr Tsieina, ond fe'i codwyd tua mil o flynyddoedd cyn y mur hwnnw ac mae ei adeiladwaith yn fwy cadarn na Mur Mawr Tsieina fel y saif heddiw. Mae'n fwy na Mur Hadrian a Mur Antoninus gyda'i gilydd. Mae'n rhedeg am 155 km gyda thrwch o rwng 6 - 10 medr. Ceir sawl caer ar hyd y mur, wedi eu lleoli rhwng 10 a 50 km oddi wrth ei gilydd.

Does dim cytundeb ymhlith archaeolegwyr am oed y mur, ond credir iddo gael ei godi rhwng y 3edd a'r 7g OC, er bod rhai yn dadlau iddo gael ei godi am y tro cyntaf yn y ganrif gyntaf OC.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) "Gorgan's Great Red Snake" (*Science Daily*, Chwefror 2008)
* (Saesneg) Gwefan am Fur Gorgan Archifwyd 2009-04-22 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) "First Iranian Defensive Wall: The Great Wall of Gorgan" Archifwyd 2009-07-18 yn y Peiriant Wayback.: erthygl ymchwil gan Manouchehr Saadat Noury
Mae **Moel Fenni Fach** yn gopa mynydd a geir rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO013294. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 180 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 290 metr (951 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Golygfa o'r awyr ar San Juan
*Erthygl am brifddinas Puerto Rico yw hon. Gweler hefyd San Juan (gwahaniaethu).*
Prifddinas a dinas fwyaf Puerto Rico yw **San Juan** (talfyriad o'r enw Sbaeneg, *San Juan Bautista* "Sant Ioan Fedyddiwr"). Yn ôl cyfrifiad 2000 roedd ganddi boblogaeth o 433,733, sy'n ei gwneud y ddinas 42ail fwyaf dan reolaeth yr Unol Daleithiau. Sefydlwyd San Juan gan wladychwyr Sbaenaidd yn 1521, a chafodd ei galw yn *Ciudad de Puerto Rico* ("Dinas Puerto Rico"). Yn ogystal â bod y ddinas hynaf ym Mhuerto Rico, hi yw'r ddinas hynaf yn yr Unol Daleithiau i gael ei sefydlu gan Ewropeiaid a'r ail hynaf felly yn yr Amerig gyfan, ar ôl Santo Domingo, Gweriniaeth Dominica. Ceir sawl adeilad hanesyddol yn San Juan, e.e. yr hen gaerau arfordirol, Fort San Felipe del Morro a Fort San Cristobál.

Heddiw, mae San Juan yn gwasanaethu fel un o borthladdoedd mwyaf Puerto Rico a hi hefyd yw canolfan gwaith cynhyrchu, gwasanaethau ariannol, diwylliant a thwristiaeth y wlad. Mae tua 2 filiwn o bobl yn byw yn yr ardal fetropolitaidd sy'n cynnwys San Juan ei hun a maesdrefi dinesig Bayamón, Guaynabo, Cataño, Canóvanas, Caguas, Toa Alta, Toa Baja, Carolina a Trujillo Alto; felly mae tua hanner poblogaeth Puerto Rico yn byw ac yn gweithio yn yr ardal hon erbyn heddiw.
Dyma **rhestr aelodau seneddol Cymru o 2001 i 2005**.

* Nicholas Ainger
* Donald Anderson
* Kevin Brennan
* Chris Bryant
* Martin Caton
* Ann Clwyd
* Wayne David
* Denzil Davies
* Huw Edwards
* Paul Flynn
* Hywel Francis
* Win Griffiths
* Peter Hain
* Dave Hanson
* Dai Havard
* Alan Howarth
* Kim Howells
* Huw Irranca-Davies  
(o Is-etholiad yn 2002)
* Jackie Lawrence
* Jon Owen Jones
* Martyn Jones
* Ian Lucas
* Elfyn Llwyd
* Alun Michael
* Julie Morgan
* Paul Murphy
* Lembit Öpik
* Albert Owen
* Syr Raymond Powell  
(bu farw Rhagfyr 2001)
* Adam Price
* Chris Ruane
* John Smith
* Llew Smith
* Mark Tami
* Gareth Thomas
* Simon Thomas
* Don Touhig
* Alan Williams
* Hywel Williams
* Roger Williams

Galeri
------

* Donald AndersonDonald Anderson
* Kevin BrennanKevin Brennan
* Chris BryantChris Bryant
* Ann ClwydAnn Clwyd
* Peter HainPeter Hain
* David HansonDavid Hanson
* Alan HowarthAlan Howarth
* Kim HowellsKim Howells
* Huw Irranca-DaviesHuw Irranca-Davies
* Ian LucasIan Lucas
* Alun MichaelAlun Michael
* Julie MorganJulie Morgan
* Paul MurphyPaul Murphy
* Lembit ÖpikLembit Öpik
* Albert OwenAlbert Owen
* Adam PriceAdam Price
* Chris RuaneChris Ruane
* Mark TamiMark Tami
* Gareth ThomasGareth Thomas
* Simon ThomasSimon Thomas
* Don TouhigDon Touhig
* Hywel WilliamsHywel Williams
* Roger WilliamsRoger Williams

Cyfeiriadau
-----------

 gw • sg • go**Aelodau Seneddol (DU) Cymru**

1707–1708, 1708–1710, 1710–1713, 1713–1715, 1715–1722, 1722–1727, 1727–1734, 1734–1741, 1741–1747, 1747–1754, 1754–1761, 1761–1768, 1768–1774, 1774–1780, 1780–1784, 1784–1790, 1790–1796, 1796–1801, 1801-1802, 1802-1806, 1806-1807, 1807-1812, 1812-1818, 1818-1820, 1820-1826, 1826-1830, 1830-1831, 1831-1832, 1832-1835, 1835-1837, 1837-1841, 1841-1847, 1847-1852, 1852-1857, 1857-1859, 1859-1865, 1865-1868, 1868-1874, 1874-1880, 1880-1885, 1885-1886, 1886-1892, 1892-1895, 1895-1900, 1900-1906, 1906- 1910, 1910- 1910,  1910-1918, 1918-1922, 1922-1923, 1923-1924, 1924-1929, 1929-1931, 1931-1935, 1935-1945, 1945-1950, 1950-1951, 1951-1955, 1955-1959, 1959-1964, 1964-1966, 1966-1970, 1970-1974, 1974-1974, 1974-1979, 1979-1983, 1983-1987, 1987-1992, 1992-1997, 1997-2001, 2001-2005, 2005-2010, 2010-2015, 2015-2017, 2017-2019, 2019-
Mae **Moel Hen-fache** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn tua milltir i'r gogledd-orlewin o Lanrhaeadr ym Mochnant rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SJ109281. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 447 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 521 metr (1709 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Math o gerddoriaeth sy'n hanu o Jamaica yw **Ska**, a ddaeth i'r amlwg yn gyntaf yn ystod y 1950-60au. Cerddoriaeth ydyw sy'n cyfuno dylanwadau Sbaenaidd/Caribïaidd gyda rhythmau Affricanaidd. Mae'r pwyslais ar yr 'off-beat' bob tro h.y. mae'n groes-acennog iawn.

Cyfnodau
--------

Ceir tri chyfnod o Ska:

**1. Jamaica; 1960au** - Cerddoriaeth debyg i'r hyn a adnabyddir heddiw fel Reggae, gydag artistiaid blaenllaw fel Prince Buster, Skatalites a*r Maytals.*

**2. Lloegr; 1980au** - Caiff y cyfnod hwn hefyd ei adnabod fel 2 Tone, ar ôl y cwmni recordiau (2 Tone) a oedd yn flaenllaw gyda'r bandiau hyn. Roedd y sin wedi'i lleoli yn bennaf yng Nghoventry, ac roedd y gerddoriaeth yn gyflym iawn gyda dylanwadau pyncaidd. Ymysg y prif artistiaid roedd The Specials, The Selecter, Madness a Bad Manners. Roedd y bandiau'n hoffi gwneud testun caneuon yn wleidyddol, gan fod yn wrth-hiliaeth. Mae'r glasur 'Ghost Town' gan Y Specials yn nodi cyfnod 2 Tone a dechrau cyfnod o derfysg yn Lloegr. Yn yr iaith Gymraeg, dilynwyd yr un arddull gan grŵp Y Ficar o'r Felinheli.

**3. California; 1995+** - Roedd y bandiau yma'n cymysgu fwy gyda dylanwadau pyncaidd, gan ddefnyddio llawer o ystumio (*distortion*) yn eu caneuon. Doedd y sin ddim yn amlwg iawn, heblaw am fand No Doubt a ddaeth yn un o fandiau enwoca'r byd wedi'r albwm 'Tragic Kingdom'. Ymysg y bandiau eraill roedd Reel Big Fish, Less Than Jake a'r Mighty Mighty Bosstones.
Mae **Moel Emoel** yn gopa mynydd a geir yn Arenig dwy gilometr i'r gogledd o'r Bala, Gwynedd; cyfeiriad grid SH937402. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 461metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Y copa
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 549 metr (1801 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cyd-frenin Deheubarth oedd **Rhodri ap Hywel** (bu farw 953).

Roedd Rhodri yn fab i Hywel Dda, ac ar farwolaeth ei dad yn 950, rhannwyd ei deyrnas rhwng Rhodri a'i ddau frawd, Edwin ac Owain. Ni lwyddodd y llinach i gadw eu gafael ar Wynedd oedd wedi bod yn rhan o deyrnas eu tad ers 942. Gallodd meibion Idwal Foel, Iago ab Idwal ac Ieuaf ab Idwal, gipio grym yno.

Yn 952 ymosododd Iago ac Ieuaf ar Ddeheubarth, gan gyrraedd cyn belled a Dyfed. Y flwyddyn wedyn, arweiniodd meibion Hywel gyrch yn erbyn y gogledd, gan gyrraedd cyn belled a Dyffryn Conwy cyn cael eu gorchfygu mewn brwydr ger Llanrwst a'u gorfodi i ddychwelyd i Geredigion.

Llyfryddiaeth
-------------

* John Davies (2007) *Hanes Cymru* (Penguin) ISBN 0-140-28476-1
* John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Hywel Dda** | **Brenin Deheubarth**950 – 953gyda Owain ap Hywelac Edwin ap Hywel | Olynydd:**Owain ap Hywel acEdwin ap Hywel** |
Mae **Moel Hafodowen** yn gopa mynydd a geir yng Nghoed y Brenin, tua 4 cilometr i'r gogledd o Ddolgellau, Gwynedd; cyfeiriad grid SH754266. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 306metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 435 metr (1427 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Morfa Dinlle**, sy'n gorsdir ar arfordir gogleddol Gwynedd ger Dinas Dinlle yng nghymuned Llandwrog, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 11 Rhagfyr 1997 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 244.67 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Niferoedd o luniau gan rai gwledydd a uwchlwythwyd i'r Gystadleuaeth Wici Henebion yn 2017.
     Cymru (36%)     Lloegr (28%)     Yr Alban (11%)     Canada (11%)     Sweden (8%)     Iwerddon (6%)

Mae **siart cylch** yn ddiagram ystadegol sydd wedi'i rhannu'n dafelli i ddangos cyfran rifiadol. Mewn siart cylch, mae hyd, arwynebedd ac ongl arc pob tafell, yn gyfraneddol (*proportional*) i'r swm y mae'n ei gynrychioli. Ceir cryn amrywiadau ar y modd y gellir cyflwyno'r math hwn o siart.

Defnyddir y siart cylch drwy'r byd ar hysbysebion a thrwy'r cyfryngau gweledol. Gan ei bod yn anodd cymharu rhai o'r tafelli o fewn y siart, mae llawer o fathemategwyr yn argymell peidio a defnyddio'r math hwn o siart.. Dywedant ei bod yn llawer haws cymharu data pan gaiff ei arddangos mewn siartiau llinell, siartiau bar a siartiau eraill.

Hanes
-----

Credir mai'r Albanwr Breviary Ystadegol William Playfair a luniodd y siart cylch cynharaf y gwyddys amdani a hynny mewn llyfr o'r enw *Statistical Breviary* yn 1801.

Un o siartiau cylch William Playfair, a gyhoeddodd yn ei lyfr *Statistical Breviary* (1801).
Yn ei lyfr, cyflwynodd Playfair gyfres o siartiau cylch; mae un o'r siartiau hynny'n dangos cyfrannedd yr Ymerodraeth yr Otomaniaid a leolwyd yn Asia, Ewrop ac Affrica cyn 1789. Ni ddefnyddiwyd y ddyfais hon yn eang ar y dechrau.

Amrywiadau
----------

* Siart Donyt (bathiad Cymraeg: 'toesen'); Poblogaeth rhabarthau TokyoSiart Donyt (bathiad Cymraeg: 'toesen'); Poblogaeth rhabarthau Tokyo
* Siart Donyt 3-DSiart Donyt 3-D
* Siart cylch taenedigSiart cylch taenedig
* Siart cylch ffracsiynolSiart cylch ffracsiynol
* Siart cylch sawl lefelSiart cylch sawl lefel
* Cymharu'r un data ar siartiau bar a siartiau cylch. Mae'n llawer haws gweld patrymau ar siartiau bar.Cymharu'r un data ar siartiau bar a siartiau cylch. Mae'n llawer haws gweld patrymau ar siartiau bar.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wilkinson, p. 23.
2. ↑  Tufte, t. 178.
3. ↑  van Belle, p. 160–162.
4. ↑  Stephen Few. "Save the Pies for Dessert", Awst 2007, Adalwyd 2010-02-02
5. ↑  Steve Fenton "Pie Charts Are Bad" Archifwyd 2015-06-30 yn y Peiriant Wayback.
6. ↑  Tufte, t. 44
7. ↑  Spence (2005)
8. ↑  Cerrig Milltir yn Hanes Cartograffeg Thematig, Graffeg Ystadegol, a Delweddu Data
*Brwydr Tours yn Hydref 732, gan Charles de Steuben (Amgueddfa Versailles, Ffrainc)*
**Siarl Martel** (23 Awst 686 – 22 Hydref 741) oedd Maer y Llys yn nheyrnas Ffrancaidd Awstrasia o'r flwyddyn 715 hyd ei farwolaeth. Mae'n fwyaf enwog am ei fuddugoliaeth ym Mrwydr Tours yn erbyn byddin Fwslemaidd.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Siarl yn fab gordderch i Pepin de Heristal a'i ordderch Alpaïde de Bruyères. Ar farwolaeth ei dad yn (714), cymerodd Siarl ei le fel Maer y Llys. Deilydd y swydd yma oedd yn rheoli'r deyrnas mewn gwirionedd; swyddogaeth seremonïol yn unig oedd gan y brenin. Nid oedd Plectrude, gwraig Pepin, yn barod i dderbyn hyn, a llwyddodd i garcharu Siarl, gan reoli ei hun dros ei mab chwech oed, Thiaud. Cododd nifer o daleithiau mewn gwrthryfel mewn ymateb i'r syniad o gael eu rheoli gan wraig, a cymerodd teyrnas Neustria fantais i orchfygu Austrasia mewn brwydr.

Llwyddodd Siarl i ddianc o'r carchar. Gorchfygodd y Neustraid mewn dwy frwydr a gorfododd Plectrude a'i mab i ildio. Erbyn 720 yr oedd wedi uno tiriogaethau'r Ffranciaid yn un deyrnas. Yn 719 gorchfygodd Radbod, brenin y Ffrisiaid a gwneud Ffrisia yn rhan o Ymerodraeth y Ffranciaid.

Yn 732 bu raid i Martel wynebu byddin Fwslemaidd dan reolwr Al-Andalus, Abdul Rahman Al Ghafiqi. Diweddodd Brwydr Tours mewn buddugoliaeth fawr i'r Cristionogion, gyda Abdul Rahman ei hun ymhlith y lladdedigion. Mae nifer o haneswyr yn ystyried i'r frwydr yma fod yn un o'r rhai mwyaf tyngedfennol yn hanes Ewrop, ac y gallai Ewrop oll fod wedi dod yn rhan o'r byd Islamaidd onibai am fuddugoliaeth Martel. Rhwng 735 a 737 enillodd Martel nifer o fuddugoliaethau eraill dros yr Arabiaid yn ne Ffrainc.

Olyniaeth
---------

Bu Siarl Martel farw yn Quierzy ar 22 Hydref 741. Rhannwyd ei diroedd rhwng ei ddau fab:

* Carloman, a gafodd Austrasia, Alemania a Thuringia
* Pepin Fychan, a gafodd Neustrasia, Borgona a Profens.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 807219
* LCCN: n80121045
* ISNI: 0000 0000 6629 310X
* GND: 118720910
* SUDOC: 027288129
* BNF: cb11936305g (data)
* ULAN: 500354859
* NKC: mub2017969613

 |
**Sibia**, (Hebraeg: **צִבְיָה; Tsivyah**, *"gafrewig"* ) oedd brenhines gydweddog y Brenin Ahasia o Jwda, a mam y Brenin Joas. Roedd hi'n dod o Beerseeba. Dim ond yn 2 Brenhinoedd 12:1 a 2 Cronicl 24:1  y sonnir amdani, y ddau gyfeiriad at esgyniad ei mab. Nid yw'r cyfeiriadau Beiblaidd yn rhoi unrhyw wybodaeth amdani heblaw am ei chysylltiad â Beerseeba a Joas.

Mae'r ffaith ei bod yn dod o Beerseeba yn dynodi strategaeth ddeheuol gan frenin Jwda, yn ceisio cydgrynhoi rheolaeth yr ardal.

Cyfeiriadau
-----------

Lle fo cyfeiriad yn destun Beiblaidd, bydd dilyn y cysylltiad yn mynd at rifyn Beibl William Morgan Cymdeithas Feiblaidd Prydain a Thramor, 1992 ar wefan Bible Gateway. Am destun mwy cyfoes gellir chwilio am yr un adnodau ar dudalen chwilio Beibl Net

1. ↑  David Mandel (1 January 2010). *Who's Who in the Jewish Bible*. Jewish Publication Society. t. 416. ISBN 978-0-8276-1029-3.
2. ↑  2 Brenhinoedd 12:1, 2 Cronicl 24:1

Gweler hefyd
------------

Rhestr o fenywod y Beibl
Cerddor ac arweinydd cerddorol o Gymraes oedd **Sioned Nest James** (10 Medi 1974 – 19 Gorffennaf 2016) oedd yn adnabyddus fel sylfaenydd y côr llwyddiannus Côrdydd.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd Sioned yng Nghaerfyrddin a'i magwyd yn Llandysul, Sir Gaerfyrddin. Mynychodd Ysgol Dyffryn Teifi. Yn ei ieuenctid roedd yn aelod o sawl côr, gan gynnwys Cantorion Teifi, Côr Ieuenctid Cenedlaethol Cymru a Chôr Bach Abertawe o dan arweiniad John Hugh Thomas. Cafodd y cyfle cyntaf i arwain gan Islwyn Evans, pan oedd Sioned yn 16 oed, a hynny gyda Ysgol Gerdd Ceredigion.

Graddiodd o Brifysgol Caerdydd gyda gradd dosbarth cyntaf yn 1997, ac yn 2000 fe sefydlodd ei chôr ei hun, sef Côrdydd, yn y brifddinas. Cafodd y côr sawl llwyddiant, gan ennill Côr Radio'r Flwyddyn y BBC yn 2003, a daeth yn fuddugol yng nghystadleuaeth Côr Cymysg i lai na 45 o leisiau yn yr Eisteddfod Genedlaethol nifer o weithiau.

Gyrfa
-----

Clawr albwm (2007)
Roedd yn wyneb cyfarwydd ar S4C ac yn gweithio gyda cynhyrchwyr teledu fel trefnydd cerddorol yn cynnwys *Coalhouse* a'r gyfres ddrama *Con Passionate* yn dilyn hanes côr meibion. Bu'n gorfeistr ar y rhaglen deledu *Codi Canu* ac yn hyfforddwr lleisiol ar *Llais i Gymru* a *Can't Sing Singers* ar y BBC.

Roedd hefyd yn gweithio fel asiant ar gyfer actorion a chyflwynwyr teledu ac fel darlithydd rhan amser ar y cwrs Theatr, Cyfryngau a Cherddoriaeth ym Mhrifysgol Cymru, Y Drindod Dewi Sant.

Yn ystod ei gyrfa fe gydweithiodd â chyfansoddwyr adnabyddus gan gynnwys Morten Lauridsen, Eric Whitacre a Paul Mealor.

Bu farw yn 41 mlwydd oed. Mewn teyrnged iddi dywedodd yr arweinydd corau Huw Foulkes: "Mae cyfraniad Sioned wedi bod yn hynod amhrisiadwy i fyd corawl yng Nghymru a thu hwnt.". Dywedodd Golygydd Radio Cymru, Betsan Powys oedd hefyd yn aelod o'r côr: "Roedd Sioned yn gerddor hyd flaenau ei bysedd, yn arweinydd wrth reddf. Roedd hi'n rhyferthwy o bersonoliaeth, yn llachar, yn llawn hiwmor, un o'r bobl brin hynny oedd yn gallu ac yn mynnu gwneud i bethau ddigwydd".

Bywyd personol
--------------

Roedd yn briod a'r cyflwynydd teledu Gareth Roberts.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Arweinyddes a sylfaenydd côr wedi marw*  , Golwg360, 20 Gorffennaf 2016.
2. 1 2  *Yr arweinydd côr Sioned James wedi marw yn 41 oed*  , BBC Cymru, 20 Gorffennaf 2016.
3. ↑   Côrdydd - Arweinydd. Cordydd (20 Gorffennaf 2016).
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **siobyn prin**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **siobynnau prin**; yr enw Saesneg yw *Scarce Vapourer*, a'r enw gwyddonol yw *Orgyia recens*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop.

Siani flewog
Lled adenydd agored y gwryw ydy 35–40 millimetre (1.4–1.6 in)
 ac mae'r fenyw yn ddi-adain. Mae'r gwryw'n hedfan rhwng Mehefin a Gorffennaf.

Coed collddail ydy prif fwyd y siani flewog, gan gynnwys mathau gwahanol o: *Crataegus* a helygen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r siobyn prin yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **siobyn fforch ddu**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **siobynnau fforch ddu**; yr enw Saesneg yw *Black V Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Arctornis l-nigrum*. Mae'n byw yn y Palaearctic ac yn Asia.

35–45 mm ydy lled adenydd agored yr oedolyn ac mae i'w ganfod yn hedfan rhwng Mai a Gorffennaf.

Prif fwyd y lindys ydy'r fedwen a'r ffawydden.

* ♀
* ♂

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r siobyn fforch ddu yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
*Coturnix coturnix* 
Mae'r **sofliar** (***Coturnix coturnix***) yn aelod o deulu'r Phasianidae, y ffesantod. Mae'n nythu ar draws rhannau helaeth o Ewrop ac Asia. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o'r teulu, mae'r sofliar yn aderyn mudol, sy'n treulio'r gaeaf yn Affrica. Petrisen fach ydyw felly, heb fod llawer mwy nag aderyn y to, sydd yn ffynnu yng ngwledydd y de ac yn cyrraedd y parthau hyn yn achlysurol.

Nythu
-----

Ar lawr y mae'r sofliar yn nythu, mewn cnydau neu laswellt. Gall nythu pan nad ond yn 6–8 wythnos oed. Dodwyir 6–18 ŵy.

Adnabod
-------

Gellir adnabod y sofliar yn weddol hawdd os ceir golwg dda arni, ond mae'n aml yn anodd iawn ei gweld; ei chlywed a wneir gan mwyaf. Clywyd galwad ddigamsyniol y ceiliog *sut-mae-siw, sut-mae-siw* mewn cae yd ger Llyn Ystumllyn ar y cyntaf o Awst. Mae'n aderyn bychan, 17 cm o hyd, gydag adenydd hir. Pryfed a hadau yw ei fwyd.

Statws yng Nghymru
------------------

A barnu wrth gynnwys gwleddoedd y Canol Oesoedd mae'n debyg bod y sofliar yn llawer mwy niferus nag y bu o fewn cof. Mae niferoedd bychan o'r sofliar yn nythu yng Nghymru yn yr haf, ond mae'n aderyn pur brin fel rheol. Ambell flwyddyn, ceir niferoedd mwy.

'Blynyddoedd sofliar'
---------------------

Roedd 1976 - a'r flwyddyn ganlynol - yn flwyddyn soflieir.

Blwyddyn y sofliar
Daeth neges i raglen Galwad Cynnar ar 25 Mehefin 2011 am sofliar yn canu yn ddiweddar yn Sir Gaer - a recordiad arbennig o’r alwad *wet-my-lips..wet-my-lips*. Dilynwyd yr eitem gan gofnod arall ohono gan Tony White ger Llyn Coron, Môn.

Dyma gofnodion am soflieir mewn blynyddoedd a fu yng Nghymru:

* 1870: *numerous* gogledd Cymru (5 cofnod, Cymru a thu hwnt)
* 1880: *a brace*, Glanusk, Aberhonddu
* 1929: *saw a single Quail*, Corwen
* 1931: *two coveys of Quail*, Hendre, Sir Fflint
* 1933: *a bevy of Quail .. inhabited the stubble...near Lake Bala*
* 1934: Brynllyn, Corwen
* 1976: cae ŷd, Llyn Ystumllyn, Cricieth
* 1977: *quail, in Juncus maritimus marsh, TAW Davies thought there were at least 3 birds*, Morfa Harlech
* 1988: Cors Erddreiniog, Môn Mehefin 1988
* 2009: Mochras (Rhys Jones) a Dinas Dinlle (RSPB) tua’r 9 Mehefin, a’r sylw cyffredinol hwn:

*It has been a bumper weekend for COMMON QUAIL (15 Mehefin) with very large numbers dispersing northwards from southern Europe, including 23 calling males in one small area in South Yorkshire. The most showy however are the 3 territorial males in Hertfordshire, giving exceptional views as they battle for supremacy on the track between the Barley fields between Baldock and Wallington*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bwletin Llên Natur rhif 7, tud.2
2. ↑  Lovegrove, R. (bbbb): Birds in Wales; Poyser
3. ↑  British Birds 1932
4. ↑  British Birds Ebrill 1932
5. ↑  British Birds 1935
6. ↑  Cyngor Cefn Gwlad Cymru (CCGC)
7. ↑  Gwefan adar.
Logo'r Wicipedia Eidaleg
Fersiwn Eidaleg o Wicipedia yw'r **Wicipedia Eidaleg** (Eidaleg: *Wikipedia in italiano*). Fe'i crewyd ar 11 Mai 2001 ac fe'i golygwyd yn gyntaf ar 11 Mehefin 2001. Hi oedd y bedwaredd Wicipedia fwyaf o ran erthyglau, ar ôl y fersiynau Saesneg, Almaeneg, a Ffrangeg yn y 2010au cynnar.

Erbyn heddiw (Gorffennaf 2023), mae ganddi oddeutu 1,818,000 o erthyglau.

Protest 2011
------------

Rhwng 4 a 6 Hydref 2011, ailgyfeirwyd holl dudalennau'r Wicipedia Eidaleg i'r maniffesto hwn.
Ar 4 Hydref 2011, o ganlyniad i benderfyniad gan y gymuned, cuddiwyd holl erthyglau'r prosiect a chafodd y wici ei flocio gan weinyddwyr (er bod y fersiwn ffôn symudol dal yn hygyrch). Mabwysiadwyd hyn fel protest yn erbyn paragraff 29 o'r *DDL intercettazioni* (Mesur Rhyng-gipio) oedd ar y pryd dan drafodaeth yn Siambr Dirprwyon Senedd yr Eidal. Archifwyd 2019-09-16 yn y Peiriant Wayback. Byddai'r mesur arfaethedig wedi awdurdodi unrhyw un sy'n credu ei fod wedi ei dramgwyddo gan gynnwys gwefan i'w orfodi i ymateb ar yr un wefan o fewn 48 awr, a heb unrhyw werthusiad o'r cais gan farnwr. Pe bai'r mesur wedi cael ei basio yna credir y byddai yn rhoi cyfyngiadau llym ar ryddid "llorweddol" o gyrchu a golygu sy'n gyffredin ym mhrosiectau Wicifryngau. Hwn oedd y tro cyntaf i un o brosiectau Wicipedia i flancio'i holl gynnwys er mwyn protestio.

Cefnogodd Sefydliad Wicifryngau penderfyniad y Wicipedia Eidaleg mewn datganiad swyddogol a ryddhawyd ar yr un diwrnod. Erbyn 5 Hydref 2011, cafodd y maniffesto sy'n cymryd lle'r Wicipedia Eidaleg ei weld tua 8 miliwn o weithiau. Ar 6 Hydref, ailagorodd y wefan.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Eidaleg) Camera dei Deputati: disegno di legge N. 1415-B. Camera dei Deputati.
2. ↑  Datganiad swyddogol (Saesneg); dolen barhaol: .
3. ↑  (Eidaleg) Intercettazioni, Wikipedia protesta – Homepage in bianco: "Inaccettabile ddl". *la Repubblica* (4 Hydref 2011).)
4. ↑  (Saesneg) Wikipedia Hides Italian Language Edition to Protest New Law | PCWorld Business Center. Pcworld.com.
5. ↑  (Saesneg) Wikimedia blog » Blog Archive » Regarding recent events on Italian Wikipedia. Blog.wikimedia.org.
6. ↑   Ystadegau traffig erthyglau Wicipedia. Stats.grok.se.

WikipediaWikipedia
 ***Argraffiad Wicipedia Eidaleg*** Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd
Mae **Waun Ton Ysbyddaden** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1980 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.04 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Waun-oer** yn gopa mynydd a geir yng Nghadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH785147. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 551m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 670 metr (2198 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Waun Rydd** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO062206. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 599 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 769 metr (2523 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Mae **Waun Eurad** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 16 Tachwedd 1990 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3.69 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Waun-fawr, Cefn Cribwr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 04 Rhagfyr 2000 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 9.19 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Darluniad o'r hanes gan Ivan Bilibin
Un o brif weithiau llenyddiaeth ganoloesol y Slafiaid dwyreiniol yw **Slovo o polku Igoreve** ('Hanes ymgyrch Igor') (Hen Slafoneg Ddwyreiniol *Слово о плъку Игоревѣ* / *Slovo o plŭku Igorevě*, Rwseg *Слово о полку Игореве* / *Slovo o polku Igoreve*, Wcreineg *Слово о полку Ігоревім* / *Slovo o polku Ihorevim*). Mae'r gwaith yn adrodd tynged ymgyrch aflwyddiannus Tywysog Igor Svyatoslavich o Novgorod-Seversk (heddiw, Novhorod-Siverskyi, Wcráin) yn erbyn llwyth crwydrol y Polovtsy. Mae Igor yn cael ei ddal gan y Polovtsy, ond mae'n llwyddo i ddianc yn arwrol. Prif thema'r gwaith yw diffyg undod ymysg y tywysogion Slafonaidd. Fe'i dadansoddir yn aml fel galwad i'r tywysogion uno yn erbyn bygythiadau allanol. Mae'n waith gweddol fyr, wedi'i ysgrifennu mewn rhyddiaith ac elfennau barddol ynddi. Cafodd yr hanes ei addasu ar ffurf opera gan y cyfansoddwr Rwsiaidd Aleksandr Borodin. Perfformiwyd *Y Tywysog Igor* (*Knyaz Igor*) am y tro cyntaf ym 1890 yn St Petersburg.

Cafwyd o hyd i'r unig lawysgrif gan yr hynafiaethydd Aleksey Musin-Pushkin yn 1795 mewn llyfrgell mynachlog yn Yaroslavl. Cyhoeddodd yntau drawsgrifiad ohoni yn 1800, ond cyn i'r llawysgrif gael ei hastudio'n drwyadl gan ysgolheigion eraill, fe'i distrywiwyd yn Nhân Mawr Moscow 1812. Roedd darganfyddiad y Slovo wedi creu stwr yng nghylchoedd llenyddol dros Ewrop, ond roedd rhai hefyd wedi codi cwestiynau ynglŷn â'i ddilysrwydd. Roedd hyn yn adeg pan roedd gweithiau llenyddiaeth ffug wedi ymddangos mewn sawl gwlad, megis cylch barddoiaeth Ossian gafodd ei ffugio gan James Macpherson yn yr Alban, a llysgrifau canoloesol Tsieceg gafodd eu ffugio gan Václav Hanka. Mae'r ddadl am ddilysrwydd y gwaith wedi parhau hyd heddiw. O blaid dilysrwydd y gwaith mae dadlau ieithyddol - mae iaith y *Slovo* yn ddilys â ffrwyth dwy ganrif o ymchwil ar ieitheg Slafoneg, ond nid oedd gan unrhyw hynafiaethydd neu ieithydd y cyfnod mo'r cywreinrwydd i ffugio'r llawysgrif mor berffaith. Er nad oes bron dim cyfeiriad at y *Slovo* mewn gweithiau llenyddol canoloesol arall, mae un, y Zadonshchina fel petai ei fod wedi llunio ar batrwm y *Slovo* i'w ddynwared a gwrthdroi'r canlyniad. Mae cefnogwyr dilysrwydd y *Slovo* yn awgrymu i'r Zadonshchina gael ei gyfansoddi mewn ymateb i'r *Slovo*, tra bod ei ddirmygwyr yn hawlio i ffigwyr y *Slovo* ddefnyddio'r Zadonshchina fel ffynhonnell. Mae prif thema'r Slovo, undod Slafonaidd, wedi ymddangos yn rhy fodern i rai dehonglwyr, gan ei bod yn awgrymu Pan-Slafiaeth Rhamantaidd, mudiad a ddatblygodd yn yr 18fed a'r 19goedd yn unig.
Atomfa yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Sellafield**, a arferid cael ei alw'n **Windscale**. Oherwydd cyhoeddusrwydd gwael iawn ynghylch pa mor ddiogel (neu anniogel) oedd yr atomfa, newidiwyd enw'r lle o Windscale i Sellafield yn 1981.

Hyd at 2005, British Nuclear Fuels plc (BNFL) oedd perchnogion yr atomfa hon, ond ers hynny mae ym mherchnogaeth yr Awdurdod Datgomisiynnu Niwclear. Mae yma sawl adweithydd, gan gynnwys yr atomfa masnachol cyntaf drwy'r byd, sef Calder Hall a agorwyd yn 1956. Caewyd yr atomfa ar 31 Mawrth 2003 wedi 47 mlynedd o waith.

Damwain
-------

Ar 10 Hydref 1957 gafwyd tân enfawr yn Adweithydd Un. Dihangodd 750 terabecquerel (20,000 Ci) o ymbelydredd niwclear i'r awyr a'r amgylchedd (gan gynnwys rhannau o ogledd Cymru). Roedd yr ymbelydredd yn cynnwys Iodine-131, sy'n cael ei gymryd i mewn i thyroid y corff dynol. Bu'n rhaid taflyd galwyni o laeth am rai blynyddoedd yn dilyn hyn a chyhoeddwy lefelau'r ymbelydredd yn y Times.

Organau cyn-wethwyr
-------------------

Cydnabodd perchnogion Sellafied (*British Nuclear Group*) iddynt gymeryd samplau o organau cyn-weithwyr rhwng 1962 a 1991 er mwyn eu hastudio. Dywedodd Michael Redfern QC sy'n ymchwilio i'r cyhuddiadau hyn na ofynwyd i berthnasau'r 65 gweithiwr am eu caniatad. Roedd yr ymgyrchydd iaith Owain Owain ymhlith gweithwyr cynharaf yr atomfa. Dywedodd Charles Hendry AS, "I am shocked and incredulous at what appears to have happened".

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o wledydd gyda phwer niwclear
* Atomfa
* Atomfa Trawsfynydd
* Wraniwm
* Ffiseg niwclear
* Arfau niwclear
* Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC
Mae **Stob Diamh - Sron An Isean** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Etive i Glen Lochy yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN099311. Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam-fynydd ydy Stob Diamh.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top, Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Etholaeth seneddol yn Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Southport**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Southport yng Nglannau MerswyEtholaeth Southport yng Nglannau Merswy
* Glannau Merswy yn LloegrGlannau Merswy yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1886: George Augustus Pilkington (Ryddfrydol)
* 1886–1898: George Nathaniel Curzon (Ceidwadol)
* 1898–1899: Syr Herbert Naylor-Leyland (Ryddfrydol)
* 1899–1900: George Augustus Pilkington (Ryddfrydol)
* 1900–1906: Edward Marshall-Hall (Ceidwadol)
* 1906–1910: John Meir Astbury (Ryddfrydol)
* 1910–1923: Godfrey Dalrymple-White (Ceidwadol)
* 1923–1924: John Fowler Leece Brunner (Ryddfrydol)
* 1924–1931: Godfrey Dalrymple-White (Ceidwadol)
* 1931–1952: Robert Hudson (Ceidwadol)
* 1952–1959: Roger Fleetwood-Hesketh (Ceidwadol)
* 1959–1987: Ian Percival (Ceidwadol)
* 1987–1992: Ronnie Fearn (Ryddfrydol; 1988: Democratiaid Rhyddfrydol)
* 1992–1997: Matthew Banks (Ceidwadol)
* 1997–2001: Ronnie Fearn (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2001–2017: John Pugh (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2017–presennol: Damien Moore (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
*Gofal: ceir sawl mynydd o'r enw yma.*
Mae **Stob Dubh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Etive i Glen Lochy yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN166488. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Stob Choire Claurigh - Stob Coire na Ceannain** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN267745. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"