recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Colofnau hen bont ddŵr Pen-y-bont (Glan-y-don) a oedd yn cysylltu Chwarel yr Oakeley gyda Melin Pen-y-bont
Chwarel lechi ym Mlaenau Ffestiniog, Gwynedd, Cymru, yw **Chwarel yr Oakeley**.

Hanes
-----

Dechreuodd Chwarel yr Oakeley yn 1818 pan brydlesodd Samuel Holland chwarel fychan ar fferm Rhiwbryfdir. Roedd y fenter hon yn llwyddiannus a gwerthwyd hi yn 1825 i'r Welsh Slate Company. Agorodd Holland chwarel newydd yn Gesail, uwchben Rhiwbryfdir. Yn 1839 daeth y chwarel hon yn un o'r cyntaf i ddefnyddio Rheilffordd Ffestiniog i yrru llechi i'r cei ym Mhorthmadog. Erbyn 1840, roedd gweithio tan-ddaear wedi dechrau ac agorwyd melin dorri a bwerwyd gan stêm tua 1860. Erbyn canol yr 1870au roedd dros 14,000 tunnell o lechi gorffenedig yn cael eu cynhyrchu yn flynyddol.

Yn ystod yr un cyfnod, prydlesodd Nathaniel Mathew dir rhwng Gesail a Rhiwbryfdir ac agorodd Gloddfa Ganol, roedd y chwarel hon yn arloesol yn y defnydd o beiriannau wrth drin llechi ac yn ddefnyddiwr cynnar o felinau a bwerwyd gan stêm ac inclein. Erbyn canol yr 1870au, roedd Gloddfa Ganol yn cynhyrchu mwy na 10,000 tunell o lechi gorffenedig yn cael eu cynhyrchu'n flynyddol.

Roedd trydydd chwarel o bwys gerllaw, sef Chwarel yr Arglwydd Palmerston, a leolwyd i'r de o Gloddfa Ganol. Roedd ei weithiau tan-ddaearol ymestynedig yn cysylltu i Reilffordd Ffestiniog erbyn 1838 ac agorodd ei felin cyntaf a bwerwyd gan stêm tua 1840. Erbyn yr 1870au roedd y cynhyrchiad blynyddol dros 50,000 tunell o lechi gorffenedig.

Terfynodd y prydlesau ar gyfer Gesail a Gloddfa Ganol yn 1878 a cyfunodd y perchennog tir, W.E. Oakeley, y ddau chwarel yn un.

Parhaodd Chwarel yr Arglwydd Palmerston i fod yn annibynnol ond bu hi'n dilyn dulliau ymosodol a pheryg o chwarelu. Achosodd nifer o gwympiadau tan-ddaearol ddisgyniadau cerrig sylweddol yn 1882 a 1883 a fygythiodd i ddi-sefydlogi dwy chwarel Oakeley uwchben. Erlynodd Oakeley perchenogion Chwarel yr Arglwydd Palmerston a cymerodd drosodd y berchenogaeth, gan gyfuno'r tri chwarel yn un i greu beth adnabyddwyd fel Chwarel yr Oakeley.

Tuag at ddiwedd y 19g, cymerodd Oakeley drosodd chwareli cyfagos Nidd-y-Gigfran a Chwarel Cwm Orthin. Yn eu uchafbwynt, roedd y chwareli cyfunedig yn cynhyrchu 60,000 tunell o lechi yn flynyddol, y trydydd mwyaf ym Mhrydain.

Gwnaethpwyd defnydd estynedig o beiriannau stêm sefydlog i redeg y melinoedd torri, siediau trin ac incleiniau yn y chwarel, er cyflwynwyd pŵer trydan-hydro yn 1906.

Cariodd Oakeley ymlaen i gynhyrchu tunelli sylweddol o lechi drwy gydol yr Ail Ryfel Byd ond dioddefodd ddigyniad sylweddol yn yr 1960au ynghyd â gweddill diwydiant llechi Prydain. Caeodd y chwarel yn 1970.

Ail-agorodd y chwarel fel chwarel gweithio ac atyniad ymwelwyr yng nghanol yr 1970au dan yr enw Gloddfa Ganol. Gwerthwyd y menter yma ymlaen i McAlpines yn 1997 a caewyd ochr twristiaeth y busnes. Mae'r chwarel yn dal i weithio hyd heddiw (2007).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Alun John Richards, *The Slate Regions of North and Mid Wales* (Gwasg Carreg Gwalch, 1999)
Mae **Chwareli Marffordd** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 17 Tachwedd 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 16.26 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Chwiplys talsyth** (enw gwyddonol: *Bazzania tricrenata*; enw Saesneg: *lesser whipwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ac Iwerddon, ond mae'n fwyaf poblogaidd yng ngogledd-orllewin yr Alban a Cumbria.

Disgrifiad
----------

Fel yr awgryma'r enw Cymraeg, mae'r llysieuyn afu hwn yn dalsyth, ac mae gan pob deilen 3-dant. Mae'r coesynnau'n 2 mm o led. Weithiau mae brig y coesynnau'n plygu eu pennau, fel pe baent yn gweddio yn oren eu lliw, neu weithiau'n wyrdd golau. Mae pob deilen yn 1 mm ei hyd a'i lled.

Cynefin
-------

Tyf ar lechweddau creigiog wedi'u gorchuddio gan rug ar ucheldir gwledydd Prydain, ac ar glogwyni ac ar adegau fe'i ceir ar greigiau mewn coedwigoedd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Chwiplys talsyth** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
*Mareca penelope*
Mae'r **Chwiwell** (*Anas penelope*) yn un o'r hwyaid mwyaf cyffredin trwy rannau helaeth o'r byd, yn nythu yng ngogledd Ewrop ac Asia.

Mae'n hwyaden weddol fawr, 42–50 cm o hyd a 71–80 cm ar draws yr adenydd, ac yn aderyn mudol, sy'n symud tua'r de a thua'r gorllewin i aeafu. Yn y gaeaf maent yn hel at ei gilydd yn heidiau mawr, ambell dro ceir haid yn cynnwys miloedd o adar.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd, gyda chefn ac ochrau llwyd a du o gwmpas y gynffon. Mae'r fron yn binc, y bol yn wyn a'r pen yn frowngoch gyda llinell felyn ar draws y corun. Wrth hedfan mae'n dangos darn gwyn mawr ar yr adain sy'n nodweddiadol. Gall fod yn anoddach adnabod yr iâr, sy'n frown golau o ran lliw ac yn weddol debyg i ieir rhai o'r hwyaid eraill, ond mae'r siâp yn wahanol.

Mewn corsydd neu o gwmpas llynnoedd mae'r Chwiwell yn bwydo. Mae'n hwy parod i fwydo ar y lan na'r rhan fwyaf o'r hwyaid eraill, a gellir eu gweld yn pori'r glaswellt yn ogystal â chwilio am blanhigion y dŵr. Daw'r enw "Chwiwell" o alwad y ceiliog, sy'n chwiban glir, nodweddiadol o'r rhywogaeth.

Anaml y mae'r Chwiwell yn nythu yng Nghymru ond mae niferoedd mawr yn dod i dreulio'r gaeaf yma.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Chwiplys yr alban** (enw gwyddonol: *Bazzania pearsonii*; enw Saesneg: *arch-leaved whipwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ond fe'i ceir yn hanner ucha'r Alban ac ar arfordir gorllewinol Iwerddon. Fe'i ceir hefyd yng Ngogledd America, Canada, Japan, Tsieina a gwledydd eraill.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Chwiplys yr Alban** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  eol.org; adalwyd 9 mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Chwarel y Garth** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1978 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.45 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **De Stockton** (Saesneg: *Stockton South*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth De Stockton yn yr hen sir ClevelandEtholaeth De Stockton yn yr hen sir Cleveland
* Cleveland yn LloegrCleveland yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1987: Ian Wrigglesworth (SDP)
* 1987–1997: Tim Devlin (Ceidwadol)
* 1997–2010: Dari Taylor (Llafur)
* 2010–2017: James Wharton (Ceidwadol)
* 2017–2019: Paul Williams (Llafur)
* 2019–presennol: Matt Vickers (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr**

Berwick-upon-Tweed **·** 
Bishop Auckland  **·** 
Blaydon **·** 
Blyth Valley  **·** 
Canol Newcastle upon Tyne **·** 
Canol Sunderland **·** 
Darlington **·** 
De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland **·** 
De Stockton **·** 
Dinas Durham **·** 
Dwyrain Newcastle upon Tyne **·** 
Easington **·** 
Gateshead **·** 
Gogledd Durham **·** 
Gogledd Glannau Tyne **·** 
Gogledd-orllewin Durham **·** 
Gogledd Newcastle upon Tyne **·** 
Gogledd Stockton **·** 
Hartlepool **·** 
Hexham **·** 
Houghton a De Sunderland **·** 
Jarrow **·** 
Middlesbrough **·** 
Redcar **·** 
Sedgefield **·** 
South Shields **·** 
Tynemouth **·** 
Wansbeck **·** 
Washington a Gorllewin Sunderland
Paentiad olew gan y Sbaenwr Diego Velázquez yw **Chwedl Arachne** a gedwir yn amgueddfa Museo del Prado ym Madrid. Caiff ei adnabod hefyd dan ei hen deitl ***Y Gwehyddwyr Gwlân*** (Catalaneg: *Les filadores*). Mae'n un o weithiau a wnaed ym mlynyddoedd olaf yr arlunydd, oddeutu 1657.

Yn draddodiadol credwyd fod y llun yn dylunio merched mewn gweithdy a oedd wrth eu gwaith pob dydd yn llunio tapestri o Santes Isabel. Fodd bynnag, yn 1948, awgrymodd Diego Angula fod y darlun yn dylunio Chwedl Ovid (Arachne) - sef y chwedl am Arachne'n rhoi sialens i'r dduwies Athena i wehyddu'r tapestri gorau. Ond pan enillodd y gystadleuaeth drwy greu'r tapestri ceinaf, fe'i drowyd yn bry copyn gan y dduwies. Bellach, credir mai dyma'r hyn a ddylunir yn y llun, ac efallai mai'r teitl gorau iddo fyddai 'Chwedl Arachne'.

Y llun gwreiddiol, heb yr ychwanegiadau gan arlunwyr eraill.
Fe'i paentiwyd ar gyfer Don Pedro de Arce, a oedd yn un o helwyr y Brenin Felipe IV, brenin Sbaen. Cofnodir y llun yn y casgliad brenhinol yn yr 18g, ac fe'i difrodwyd yn rhannol gan dân yn 'Alcazar Brenhinol Madrid' yn 1734. Cryfhawyd y gwaith drwy ychwanegu rhannau newydd ar yr ochrau: 37 cm i gyd, a darn 50 cm ar dop y llun.

Gweler hefyd
------------

* Gwehyddu

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "La légende d'Arachné" (yn French). Cyrchwyd 20 February 2013.CS1 maint: unrecognized language (link)
Newid elfennol a sydyn i drefn gymdeithas yw **chwyldro**. Defnyddir gan amlaf i ddisgrifio newid gwleidyddol, er enghraifft y Chwyldro Ffrengig, ond hefyd newid ym meysydd eraill cymdeithas, megis y Chwyldro Diwydiannol neu Chwyldro Diwylliannol Tsieina.

Anogwyr
-------

Mae nifer o athrawiaethau a grwpiau gwleidyddol yn cefnogi'r syniad o chwyldro gwleidyddol er mwyn cyrraedd eu hamcanion. Yr adain chwith eithafol; sosialwyr, Marcswyr ac Anarchwyr a adnabyddir am ei dueddiadau chwyldroadol. Gwreiddiau'r termau "adain chwith" ac "adain dde" oedd mannau eistedd y Cynulliad Cenedlaethol yn y Chwyldro Ffrengig, lle eisteddodd cefnogwyr y chwyldro ar ochr chwith yr Arlywydd a chefnogwyr y Brenin i'w dde. Ond mae rhannau o'r adain dde, er enghraifft Mudiad Chwyldroadol Ceidwadol yr Almaen yn y '20au, a mudiadau crefyddol (er enghraifft Chwyldro Iran) hefyd yn gallu cefnogi chwyldro fel dull o newid cymdeithas. Mae chwyldroadwyr o'r fath yn cymharu â diwygwyr, sydd yn cefnogi newid cymdeithas yn raddol ac o du fewn systemau presennol, a cheidwadwyr sydd yn gwrthwynebu newid. Elwir rhywun sydd yn ceisio atal chwyldro yn adweithiwr a gweithred a ganfyddir felly yn "wrth-chwyldroadol".

Diffiniadau
-----------

Oherwydd natur wleidyddol y term anodd yw ei ddiffinio yn union a gwahaniaethu rhwng newidiadau sydd yn "chwyldroadol" ai beidio. Er enghraifft, weithiau disgrifiwyd coup d'état (cipiad o afwynau llywodraeth gan grŵp penodol) fel chwyldro yn ogystal, megis yn Ciwba yn 1959, ond nid ym mhob achos (er enghraifft coup d'état Chile yn 1973). Gan amlaf, gwelir chwyldro fel gwrthryfel sydd yn llwyddiannus. Eto, weithiau defnyddiwyd y term i ddisgrifio gwrthryfeloedd aflwyddiannus, megis Chwyldro Hwngari.

I Farcswyr, chwyldro yw esgyniad dosbarth economaidd (er enghraifft, y bourgeoisie neu'r proletariat) i bŵer gan arwain at foddau cynhyrchu newydd, nid newid mewn arweinydd yn unig.

Cyferiadau
----------

1. ↑  Online Etymology Dictionary, *left (adj.)'*
2. ↑  Marxists Internet Archive, *Glossary of Terms*
Mae **Chwareli Moel Hiraddug** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Gorffennaf 1983 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.01 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae **Chwareli Tyle'r-bont** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1965 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.41 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Nottingham, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **De Nottingham** (Saesneg: *Nottingham South*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth De Nottingham yn Swydd NottinghamEtholaeth De Nottingham yn Swydd Nottingham
* Swydd Nottingham yn LloegrSwydd Nottingham yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol ym 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1992: Martin Brandon-Bravo (Ceidwadol)
* 1992–2010: Alan Simpson (Llafur)
* 2010–presennol: Lilian Greenwood (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
Mae **De Porth Sain Ffraid** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 135.03 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
*Peidiwch â chymysgu'r etholaeth hon â'r etholaeth De Swydd Northampton.*
Etholaeth seneddol yn Swydd Northampton, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **De Northampton** (Saesneg: *Northampton South*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth De Northampton yn Swydd NorthamptonEtholaeth De Northampton yn Swydd Northampton
* Swydd Northampton yn LloegrSwydd Northampton yn Lloegr

Mae'r etholaeth yn gwasanaethu rhan ddeheuol tref Northampton. Fe'i sefydlwyd yn 1974 pan rannwyd hen etholaeth Northampton yn Ogledd Northampton a De Northampton.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–1997: Michael Morris (Ceidwadol)
* 1997–2005: Tony Clarke (Llafur)
* 2005–2015: Brian Binley (Ceidwadol)
* 2015–2017: David Mackintosh (Ceidwadol)
* 2017–presennol: Andrew Lewer (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Chwiplys Woods** (enw gwyddonol: *Mastigophora woodsii*; enw Saesneg: *Woods’ whipwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru na Lloegr, ond fe'i ceir ar arfordiroedd gorlewinol Iwerddon a'r Alban.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

Rhywogaeth gadarn, ganghennog sy'n ffurfio matiau rhydd gyda rhywogaethau deiliog eraill o lysiau'r afu, sy'n aml yn goch neu felynfrown, ac weithiau, ond yn anaml, yn wyrdd. Mae'r prif goesyn wedi'i orchuddio â dail deulabed sy'n gorgyffwrdd, ac sy'n 1–2 mm o hyd.

 *Safonwyd yr enw* **Chwiplys Woods** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o gynghanedd a grewyd gan Alun y Cilie yw **Cynghanedd Sain Alun**. Nid yw'n cael ei defnyddio'n aml iawn mewn barddoniaeth, ond gellir dweud ei bod yn cynyddu mewn poblogrwydd. Fe'i derbynnir bron yn ddi-wahân fel cynghanedd ddilys a chywir gan ei bod yn gynghanedd draddodiadol, ond bod ei safle yn yr englyn wedi'i addasu ychydig.

*Sain bengoll* yw enw arall arni; fe'i defnyddir yn y gair cyrch mewn paladr englyn, gyda'r orodl a'r rhagodl yn y gair cyrch.

(llinell gyntaf englyn) - **rhin y gwin**

**Yn y gwynt** (yna'r odl)

(yna dwy linell ola'r englyn).

Fe welir uchod fod 'rhin' a 'gwin' yn odli â'i gilydd, yna'r 'g' yn 'gwin' yn cael ei hateb gyda 'g' yn 'gwynt'.

Ceir hefyd ddefnydd o'r gynghanedd hon ym mhaladr englyn o waith T. Arfon Williams:

"Mae'r ifainc mawr eu hafiaith - aeth Gatraeth

Un tro yn llawn gobaith?"

Llyfryddiaeth
-------------

* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)
* Myrddin ap Dafydd, *Clywed Cynghanedd* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)
Etholaeth seneddol yn Norfolk, Dwyrain Lloegr, yw **De Norwich** (Saesneg: *Norwich South*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth De Norwich yn NorfolkEtholaeth De Norwich yn Norfolk
* Norfolk yn LloegrNorfolk yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1955: Henry Strauss (Ceidwadol)
* 1955–1964: Geoffrey Rippon (Ceidwadol)
* 1964–1970: Christopher Norwood (Llafur)
* 1970–1974: Thomas Stuttaford (Ceidwadol)
* 1974–1983: John Garrett (Llafur)
* 1983–1987: John Powley (Ceidwadol)
* 1987–1997: John Garrett (Llafur)
* 1997–2010: Charles Clarke (Llafur)
* 2010–1215: Simon Wright (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: Clive Lewis (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Math o gynghanedd; nodwedd hynafol mewn barddoniaeth Gymraeg yw'r **Gynghanedd Sain**. Yn wahanol i'r mathau eraill o gynghanedd, rhennir llinell o Gynghanedd Sain yn dair rhan. Ceir odl rhwng y ddwy ran gyntaf, a chyfatebiaeth gytseiniol rhwng yr ail a'r drydedd ran. Dyma un enghraifft o **Gynghanedd Sain**:

* Estron, lladron a llwydrew.

Yma, mae "Estron" a "lladron" yn odli. Yna, ceir cynghanedd gytseiniol rhwng "lladron" a llwydrew" i gwblhau'r Gynghanedd Sain.

Am ymdriniaeth lawn a chynhwysfawr, gweler y llyfryddiaeth safonol isod.

Enghreifftiau eraill
--------------------

* Tra môr yn fur i'r bur hoff bau
* Trwy deimlad gwladgarol, mor swynol yw si
* Wylit, wylit Lywelyn
* Adeg rhedeg drwy'r rhedyn
* Ein calon gan estron ŵr

Llyfryddiaeth
-------------

* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)
* Myrddin ap Dafydd, *Clywed Cynghanedd* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)
*Pluvialis apricaria*
Mae'r **Cwtiad aur** (***Pluvialis apricaria***) yn aelod o deulu'r rhydyddion.

Yn y tymor nythu mae'n aderyn hawdd ei adnabod, gyda smotiau aur a du ar y pen a'r cefn a'r fron a'r bol yn ddu. Yn y gaeaf mae'r fron a'r bol yn troi'n wyn ac mae'n haws ei gymysgu gyda'r Cwtiad llwyd, ond mae'n parhau i ddangos rhywfaint o aur ar y cefn.

Cwtiad aur yn ei blu gaeaf
Mae'n nythu ar rostir agored yng ngogledd Ewrop a gorllewin Asia, gan adeiladu'r nyth ar lawr. Mae'n aderyn mudol, yn symud tua'r de yn y gaeaf cyn belled a de Ewrop a gogledd Affrica.

Yn wahanol i lawer o rydyddion, nid ydynt yn gwthio'r pig i'r mwd i chwilio am fwyd, yn hytrach maent yn cerdded o gwmpas i chwilio am unrhyw pryfed neu anifeiliaid bach sydd i'w gweld ar yr wyneb. Yn y gaeaf gellir eu gweld yn bwydo mewn caeau yn ogystal ag o gwmpas glannau'r môr.

Mae nifer fychan ohonynt yn nythu yng Nghymru ar yr ucheldiroedd, er enghraifft ar y Berwyn, ond mae'r niferoedd wedi gostwng yn y blynyddoedd diwethaf. Yn y gaeaf mae niferoedd llawr mwy yn dod i aeafu yma, a gellir gweld heidiau o filoedd ohonynt mewn ambell fan.
Cynghrair bêl-droed yng ngogledd Cymru ydy **Cynghrair Undebol y Gogledd** sydd, am resymau nawdd, yn cael ei hadnabod fel **Cynghrair Undebol Lock Stock** (Saesneg: *Lock Stock Welsh Alliance*). Mae dwy adran i'r gynghrair gyda'r brif adran yn gyfystur i drydedd rheng Pyramid pêl-droed Cymru ac yn bwydo'r Gynghrair Undebol tra bod yr ail adran yn gyfystur â'r bedwaredd rheng o'r Pyramid pêl-droed yng Nghymru.

Caiff yr ail adran ei bwydo gan Gynghreiriau Gwynedd a Dyffryn Clwyd a Chonwy.

Hanes
-----

Daeth y Gynghrair i fodolaeth yn dilyn diddymiad Cynghrair Cymru (Y Gogledd) ym 1984. Y bwriad gwreiddiol oedd i greu cynghrair ar gyfer prif glybiau gogledd a chanolbarth Cymru ac adlewyrchu'r hyn oedd yn digwydd gyda Chynghrair Cymru (Y De) ond dim ond clybiau o Gymdeithas Bêl-droed Arfordir Gogledd Cymru wnaeth cais i ymuno â'r gynghrair newydd.

Conwy oedd pencampwyr cyntaf y gynghrair newydd.

Cynghrair Undebol y Gogledd oedd prif gynghrair i glybiau Cymdeithas Bêl-droed Arfordir Gogledd Cymru hyd nes sefydlu'r Gynghrair Undebol ym 1990 ac yna Uwch Gynghrair Cymru ym 1992.

Pencampwyr
----------

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Tymor** | **Pencampwyr** |  | **Tymor** | **Pencampwyr** |  | **Tymor** | **Pencampwyr** |
| 1984-85 | Conwy | 1999-2000 | Helygain | 2015-16 | Bae Trearddur |
| 1985-86 | Conwy | 2000-01 | Llanfairpwll | 2016-17 | Glantraeth |
| 1986-87 | Bethesda | 2001-02 | Amlwch | 2017-18 | Conwy |
| 1987-88 | Llanfairpwll | 2002-03 | Glantraeth |
| 1988-89 | Y Fflint | 2003-04 | Ail dîm Y Rhyl |
| 1989-90 | Porthmadog | 2004-05 | Bodedern |
| 1990-91 | Llangefni | 2005-06 | Dinbych |
| 1991-92 | Llangefni | 2006-07 | Bethesda |
| 1992-93 | Bae Cemaes | 2007-08 | Bethesda |
| 1993-94 | Llangefni | 2009-10 | Rhydymwyn |
| 1994-95 | Rhydymwyn | 2010-11 | Conwy |
| 1995-96 | Dinbych | 2011-12 | Hotspur Caergybi |
| 1996-97 | Glantraeth | 2012-13 | Caernarfon |
| 1997-98 | Hotspur Caergybi | 2013-14 | Dinbych |
| 1998-99 | Llangefni | 2014-15 | Treffynnon |

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Welsh Alliance League History". *Welsh Football Data Archive*. Unknown parameter `|published=` ignored (help)[*dolen marw*]
2. ↑  "Welsh Alliance League 1984-85". *Welsh Football Data Archive*. Unknown parameter `|published=` ignored (help)

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol
Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Chichester**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Chichester yng Ngorllewin SussexEtholaeth Chichester yng Ngorllewin Sussex
* Gorllewin Sussex yn LloegrGorllewin Sussex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1295, a hyd at 1868 dychwelodd ddau aelod seneddol.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1868

* 1868–1885: Lord Henry Lennox (Ceidwadol)
* 1885–1888: Charles Gordon-Lennox (Ceidwadol)
* 1888–1894: Lord Walter Gordon-Lennox (Ceidwadol)
* 1894–1921: Lord Edmund Talbot (Ceidwadol, wedyn Ceidwadol Clymblaid)
* 1921–1923: William Bird (Ceidwadol Clymblaid, wedyn Ceidwadol)
* 1923–1924: Charles Rudkin (Rhyddfrydol)
* 1924–1942: John Courtauld (Ceidwadol)
* 1942–1958: Lancelot Joynson-Hicks (Ceidwadol)
* 1958–1969: Bill Loveys (Ceidwadol)
* 1969–1974: Christopher Chataway (Ceidwadol)
* 1974–1997: Anthony Nelson (Ceidwadol)
* 1997–2017: Andrew Tyrie (Ceidwadol)
* 2017–presennol: Gillian Keegan (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Cynghrair bêl-droed yng ngogledd orllewin Cymru oedd **Cynghrair Caernarfon a'r Cylch**. Fe'i ffurfiwyd o dan yr enw presennol ym 1950 ond yn dilyn Cyfarfod Cyffredinol y Gynghrair yn 2014 cyhoeddwyd y byddai'r Gynghrair yn dod i ben am gyfnod amhenodol oherwydd diffyg clybiau.

Roedd Cynghrair Caernarfon a'r Cylch yn gyfystur â chweched lefel pyramid bêl-droed Cymru ac, ynghŷd â Chynghrair Ynys Môn, yn bwydo Cynghrair Gwynedd.

Hanes
-----

Ffurfiwyd Cynghrair Bangor a'r Cylch ym 1930 ar gyfer clybiau pêl-droed o ogledd Sir Gaernarfon gyda chlwb Ceidwadwyr Caernarfon yn un o'r aelodau gwreiddiol. Yn dilyn yr Ail Ryfel Byd cafwyd mwy o glybiau o orllewin y sir yn ymuno nes ym 1950 penderfynwyd newid enw'r Gynghrair i **Gynghrair Caernarfon a'r Cylch** er mwyn adlewyrchu daearyddiaeth yr aelodau.

Daeth tymor cyntaf swyddogol Cynghrair Caernarfon a'r Cylch ym 1950-51 chlwb Cesarea Rovers o ardal Llanberis yn ennill y gynghrair.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Caernarfon & District Football League to take a season-long break after AGM". *Daily Post*. 2014-07-10. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
2. ↑  "Bangor & District League History". *Welsh Football Data Archive*. Unknown parameter `|published=` ignored (help)[*dolen marw*]
3. ↑  "Caernarfon & District League 1950-51". *Welsh Football Data Archive*. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
Dehonglir statudau er mwyn darganfod bwriad y Senedd
Yn ystod achosion lle nad yw ystyr y ddeddf yn eglur, gall barnwr ddefnyddio'r hyn a elwir yn **ddehongliad statudol** (Saesneg: *statutory interpretation*). Mae'r barnwr yn ceisio dehongli'r statud a cheisio darganfod bwriad y Senedd wrth greu'r ddeddf.

Rheolau
-------

Ar gyfer dehongliad statudol, mae Deddf Dehongliad 1978 yn rhoi ychydig o ddisgresiwn i farnwyr wrth geisio dehongli'r ddeddf. Rhoddir tair rheol er mwyn ceisio dehongli yr hyn yr oedd y Senedd am ei gyflawni.

### Rheol lythrennol

Fel yr awgrymir gan yr enw, mae'r barnwr yn dehongli'r ddeddf gair am air. Gall hyn achosi annhegwch mewn rhai achosion. Er enghraifft yn achos Whitley v Chapell (1868).

### Rheol euraidd

Os yw'r rheol lythrennol yn achosi canlyniad annheg, mae gan farnwr yr hawl i newid ystyr ambell i air. Wrth ystyried achos R v Allen (1972), gwelir y rheol euraidd ar waith.

### Rheol drygioni

Ambell waith, mae'r rheol lythrennol a'r rheol euraidd yn dal i roi canlyniad annheg. Os digwydd hynny, gall y barnwr ddefnyddio'r rheol drygioni er mwyn ceisio dehongli gwir fwriad y senedd. Fel y gwelir gydag achos Smith v Hughes (1960).

Offer
-----

Wrth ddehongli statud, mae hefyd gan farnwyr nodiadau esboniadol er mwyn eu helpu gyda'r dehongliad. Mae'n rhaid hefyd i farnwyr ystyried Deddf Hawliau Dynol 1998 er mwyn hybu tegwch, a sicrhau nad yw'r canlyniad yn torri hawliau'r diffynnydd.

Hansard
-------

Adroddiad o drafodaethau y Senedd yw Hansard. Gall barnwyr gyfeirio at Hansard er mwyn eu helpu i ddehongli'r statud.
Dawns Salsa
Mae **dawns** neu **dawnsio** (o'r Ffrangeg *danser*) yn gelfyddyd, ymarfer corff neu ddifyrwaith sydd, yn ei hanfod, yn gyfres o gamau ac ysgogiadau corfforol rhythmig gan unigolyn, parneriaid neu grŵp o bobl, fel rheol i gyfeiliant cerddoriaeth. Mae'n cymryd sawl ffurf ac mae ei gwreiddiau yn hynafol iawn gyda pherthynas agos â hanes cerddoriaeth a defodau crefyddol; gwelir olion o hynny yn y dawnsiau gwerin traddodiadol.

Mae'r diffiniad o beth yn union yw dawns yn dibynnu ar gyfyngiadau cymdeithasol, diwylliannol, artistig a moesol. Mae'n amrywio o symudiadau gweithredol (megis dawnsio gwerin) i dechnegau meistrolgar fel *ballet*. Gellir cymryd rhan mewn dawns neu ei berfformio ar gyfer cynulleidfa. Gall fod yn seremonïol, cystadleuol neu'n rywiol hefyd. Gall dawns ymgorffori neu fynegi syniadau, emosiynau neu adrodd stori.

Mae dawns wedi esblygu i nifer o ddulliau gwahanol. Mae breg-ddawnsio yn gysylltiedig â diwylliant hip hop. Mae dawns Affricanaidd yn ddeongliadol. Dulliau clasurol o ddawns yw ballet, *ballroom*, y waltz a'r tango tra bod Sgwâr a'r Llithriad Trydanol yn fathau o gamau dawns.

Mae gan bob dawns, waeth beth fo'i ffurf, rhywbeth yn gyffredin. Nid yn unig mae angen cael hyblygrwydd a symudiad corfforol ond rhaid cael ffiseg hefyd. Os na ystyrir y ffiseg cywir, gellir disgwyl cael anafiadau.

Coreograffiaeth yw'r celfyddyd o greu dawnsiau. Gelwir person sy'n creu (h.y. coreograffio) dawns yn goreograffwr.

Cystadlaethau Dawnsio
---------------------

Mae cystadleuaeth ddawnsio yn ddigwyddiad a drefnir lle mae'r cystadleuwyr yn perfformio dawns gerbron beirniaid er mwyn ennill tlysau neu weithiau gwobr ariannol. Ceir nifer o wahanol fathau o gystadlaethau dawns, yn dibynnu ar y math neu fathau o ddawns a berfformir. Mae'r prif fathau o gystadlaethau dawns yn cynnwys:

A dance competition is an organized event in which contestants perform dances before a judge or judges for awards and, in some cases, monetary prizes. There are several major types of dance competitions, distinguished primarily by the style or styles of dances performed. Major types of dance competitions include:

* **Dawns Gystadleuol**, lle caniateir amrywiaeth o fathau theatr o ddawns megis acro, ballet, jazz, hip-hop, lyrical, a dawnsio tap.
* **Cystadlaethau Agored**, lle caniateir amrywiaeth eang o wahanol fathau o ddawnsio. Enghraifft dda o hyn yw'r rhaglen deledu Americanaidd So You Think You Can Dance.
* **Dancesport**, sy'n canolbwyntio ar ddawnsio "ballroom" a lladin. Enghraifft boblogaidd i hyn yw'r rhaglen deledu Americanaidd Dancing with the Stars, a seiliwyd ar y rhaglen deledu wreiddiol o 'r DU, Strictly Come Dancing.
* **Cystadlaethau Arddull-Unigol**, fel dawns yr ucheldir, dawnsio tîm, a'r ddawns Wyddelig, lle caniateir un math o ddawnsio'n unig.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr dawnswyr enwog
* Rhestr mathau o ddawns

Chwiliwch am ***dawns***  
yn Wiciadur.
Mewn barddoniaeth gaeth, ceir ***cynghanedd bengoll*** pan na fo gair neu eiriau ar ddiwedd llinell yn rhan o'r gyfatebiaeth gynganeddol. Nid yw cynghanedd bengoll yn gynghanedd gywir yn ôl rheolau heddiw ag eithrio'r gyfatebiaeth rhwng gair cyrch ac ail linell englyn unodl union ac englyn penfyr.

Pan fo cynghanedd groes neu gynghanedd draws yn cael ei defnyddio rhwng gair cyrch ac ail linell englyn unodl union neu englyn penfyr, mae gair neu eiriau olaf yr ail linell yn bengoll; hynny yw; nid ydynt yn rhan o'r gyfatebiaeth gynganeddol.
Dyma enghraifft, sef englyn adnabyddus Dewi Emrys i'r *Gorwel*, gyda'r geiriau pengoll wedi'i duo:

*Wele rith fel ymyl rhod - o'n cwmpas,*
*Campwaith **dewin hynod**...*
Yma, nid yw *dewin hynod* yn rhan o'r gynghanedd, ond mae'n cynnal y brifodl *od*.

Pan ddefnyddir y Gynghanedd Sain rhwng y gair cyrch a'r ail linell, fe'i cynganeddir yn ddibengoll. Dyma enghraifft o waith John Morris-Jones:

*Di fegi bendefigion, - oreugwyr*
*Uchelwyr, â chalon...*
Nid yw'r ail linell yn bengoll yma. Pan ddefnyddir y Gynghanedd Sain Alun, mae'r ail linell yn bengoll, fel yn yr enghraifft hon o waith T. Arfon Williams, *Gwastraff*, gyda'r rhan bengoll wedi'i duo:

*Mae'r ifainc mawr eu hafiaith - aeth Gatraeth*
*Un tro **yn llawn gobaith?***
Yng nghyfnod y Gogynfeirdd ac yn gynnar yng nghyfnod Beirdd yr Uchelwyr, cenid y gynghanedd sain yn bengoll yn aml, fel y ddwy linell hyn o waith Dafydd ap Gwilym:

*Duw a'th gatwo, tro tra**serch***
a

*Gwedi cysgu, tru tre**myn***
Diflannodd y gynghanedd bengoll yn raddol wrth i gyfundrefn y gynghanedd esblygu, ac erbyn cyfnod Tudur Aled, prin iawn yw'r enghreifftiau o'r gynghanedd hon, ac eithrio llinellau fel

*Oni chaf a chwi **ymddiddan***.
Nid yw'r gynghanedd hon yn gywir yn ôl rheolau modern.

Llyfryddiaeth
-------------

* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)

Gweler hefyd
------------

* Cynghanedd (barddoniaeth)
* Cynghanedd Sain Alun
* Cynghanedd sain
* Englyn unodl union
* Englyn penfyr
Actor o Gymro oedd **Clive Roberts** (1944 – 24 Rhagfyr 2020).

Gyrfa
-----

Roedd fwyaf enwog am ei ran yn y gyfres gomedi boblogaidd, *Fo a Fe* a ddarlledwyd yng nghanol yr 1970au. Chwaraeau rhan George, mab Ephraim Hughes (Guto Roberts) y cyn-weinidog eisteddfodol a chapelog. Yn y gyfres roedd yn ŵr i Diana, Gaynor Morgan Rees.

Ymysg ei rannau eraill oedd Cliff James ar gyfres *Pobol y Cwm* rhwng 1974-1979 a Bili, 'conshi' yng nghynhyrchiad BBC *Un Dau Tri* (1972). Roedd hefyd yn rhan o gwmni Theatr yr Ymylon ac am gyfnod yn y 1980au bu'n ddarlithydd drama ym Mhrifysgol Bangor.

Achos llofruddiaeth
-------------------

Syfrdanwyd Cymru yn 1989 wedi iddo lofruddio ei gariad, yr actores Elinor Wyn Roberts (3 Mehefin 1954 – 5 Mawrth 1989), yn ei chartre' yn Y Felinheli. Yn 1990, cafwyd Roberts yn euog o'i llofruddio. Yn ôl y BBC, "er bod eu perthynas yn stormus iawn, syfrdanwyd byd y theatr Gymraeg." Treuliodd 12 mlynedd yn y carchar.

Yn ei flynyddoedd hwyrach roedd yn byw yn Stryd Yr Afon, Trefor. Bu farw yn Ysbyty Gwynedd wedi gwaeledd byr yn 2020.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  Elinor Wyn Roberts - Find A Grave
4. ↑
5. ↑  *Yr actor Clive Roberts wedi marw yn 76 oed*  , BBC Cymru Fyw, 4 Rhagfyr 2021.

Dolenni allanol
---------------

* Clive Roberts ar wefan Internet Movie Database
Baban yn gwisgo sawl dilledyn gaeaf: band pen, cap, côt ffwr, siôl a siwmper.
Dillad traddodiadol sy'n dynodi statws: Mohammed Ali Khan, Emir Bokhara, yn 1944
Deunydd naturiol neu artiffisial a wisgir gan bobl yw **dillad** i gadw'r corff yn gynnes neu i amddiffyn neu addurno'r corff. Cânt eu gwisgo hefyd er mwyn bod yn gyffyrddus neu i adlewyrchu gwerthoedd gymdeithasol neu grefyddol.

Gall dillad amddiffyn y corff dynol rhag peryglon yn yr amgylchedd, e.e. tywydd eithafol (heulwen cryf, poethder neu oerni, glaw, a.y.y.b.), pryfed, cemegion, deunydd garw fel carreg, arfau a pheryglon eraill. Gyda dillad y mae'r corff dynol yn llai agored i niwed ac mae pobl yn medru addasu i sawl amgylchedd.

Mae pobl wedi bod yn ddyfeisgar iawn dros y canrifoedd yn cynllunio dillad i gwrdd ag anghenion bywyd dan bob math o amgylchiadau. Mae'r term dillad yn gallu cynnwys gwisg arbennig felly nad yw'n cael ei gwisgo fel rheol, e.e. siwt gofod, arfwisg, siwt plymio, costiwn nofio fel y bicini, dillad gyrrwr beic, ac ati.

Galla dillad fod o arwyddocad crefyddol hefyd, e.e. gwisg mynachod neu'r *hijab* Islamaidd.

Hanes dillad
------------

Yn ôl archaeolegwyr ac anthropolegwyr, gwisgoedd o ffwr neu groen anifeiliaid (lledr), dail neu wair, yn hongian neu'n cael ei lapio neu ei glymu ar y corff i'w amddiffyn rhag yr elfennau oedd y dillad cyntaf. Darganfuwyd nodwyddau cyntefig wedi'u gwneud o ifori neu asgwrn sy'n dyddio i tua 30,000 CC, ger Kostenki, yn yr hen Undeb Sofietaidd, yn 1988. Mae llau dynol yn dyddio i tua 107,000 o flynyddoedd yn ôl wedi eu darganfod hefyd: gan nad yw'r llau yn byw ar y corff noeth fel rheol mae hynny'n awgrymu fod pobl yn gwisgo dillad o ryw fath. Mae'n bosibl fod dillad wedi cael eu dyfeisio gan *Homo sapiens* pan symudodd i Ewrop o Affrica tua 50,000 - 100,000 o flynyddoedd yn ôl.

Dysgodd pobl sut i wneud dillad allan o ddeunydd o bob math. Erbyn heddiw mae cynhyrchu dillad yn ddiwydiant byd-eang. Ond er bod llawer o'n dillad yn cael eu gwneud mewn ffatrioedd ers y Chwyldro Diwydiannol yn y 18fed ganrif, mewn rhai cymdeithasau mae dillad yn dal i gael ei wneud gan waith llaw.

Deunydd dillad
--------------

Mae deunyddiau cyffredin ar gyfer gwneud dillad yn cynnwys ffibrau naturiol:

* Brethyn neu liain, wedi'i wneud o gotwm, llin, gwlân, sidan
* Down, e.e. i lenwi parkas
* Ffwr
* Lledr
* Denim

A ffibrau synthetig neu artiffisial a wneir yn bennaf o sgîl-gynhyrchion y diwydiant petrogemegol:

* Spandex
* Polyester
* Neilon

Mae deunydd llai cyffredin yn cynnwys:

* Papur ailgylchedig
* Jiwt
* Rwber
* PVC-Polyvinyl chloride
* PET ailgylchedig
* Rayon
* Cywarch (hemp)
* Bambŵ
* Soy

Gweler hefyd
------------

* Noethlymuniaeth

Chwiliwch am ***dillad***  
yn Wiciadur.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr gwinau** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr gwinau) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala rufiventris***; yr enw Saesneg arno yw *Rufous whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. rufiventris*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr gwinau yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr gwinau** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*