recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Llenor o ail hanner y 12g a aned yn Ffrainc ac sy'n adnabyddus fel awdures cyfres o gerddi Ffrangeg ar themâu chwedlonol yw **Marie de France** (fl. diwedd y 12g - dechrau'r 13g). Credir iddi gael ei geni yng ngogledd Ffrainc, efallai yn Normandi, ac iddi dreulio cyfnod sylweddol o'i hoes yng nghylchoedd Normanaidd Lloegr. Mae cynnwys rhai o'i cherddi yn dangos cysylltiad â Llydaw a'i thraddodiadau hefyd.

Dynes ddiwylliedig oedd Marie, yn medru Ffrangeg, Saesneg a Lladin, ac yn gyfarwydd â thraddodiadau Llydewig am gylch y Brenin Arthur yn ogystal â llenyddiaeth Ladin ganoloesol a chlasurol. Mae rhai ysgolheigion wedi ceisio dangos ei bod yn hanner-chwaer i'r brenin Plantagenaidd Harri II ac iddi fod yn abades ar Abaty Shaftesbury rhwng 1181 a 1215.

Gweithiau llenyddol
-------------------

Ei gwaith enwocaf yw ei *Laïs* (cerddi naratifol) am gariad a rhamant o naws ryfeddol a swynol, y credir bod rhai ohonynt yn deillio o ddeunydd "Celtaidd" (h.y. Llydewig). Ceir deuddeg ohonynt, sef:

* *Guigemar*
* *Equitan*
* *Le Fresne*, chwedl ryngwladol am y ferch Griselda
* *Bisclavert*
* *Lanval*, stori am un o farchogion Arthur sy'n sôn am Gaerlyr (fersiwn Saesneg Canol: *Sir Launfal*)
* *Les Deus Amanz*
* *Yonec*, a leolir yn Ne Cymru
* *Laüstic*
* *Milun*, a leolir yn Ne Cymru
* *Chaitivel*
* *Chevrepoil* (neu *Chèvrefeuil*), chwedl am Drystan ac Esyllt a leolir yng Nghernyw
* *Eliduc*

Cyfansoddodd hefyd *Esope*, casgliad o gerddi seiliedig ar foeschwedlau Aesop. Mewn llawysgrifau diweddarach cafwyd yr enw *Isopet* (ney *Ysopet*) a daeth hyn i'w arfer fel enw am gasgliadau canoloesol o'r fath yma o chwedlau. Cyfansoddodd hefyd fersiwn Ffrangeg Normanaidd o chwedl *Purdan Padrig.*

Llyfryddiaeth
-------------

* Marie de France: *Lais*, gol. A. Ewert (Rhydychen, 1947, 1960)

Dolenni allanol
---------------

* Cymdeithas Ryngwladol Marie de France
* (Ffrangeg) Llyfryddiaeth lawn, yn cynnwys astudiaethau (Archives de littérature du Moyen Âge, Arlima)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 104840688
* LCCN: n50040631
* ISNI: 0000 0004 4458 540X
* GND: 118577883
* SELIBR: 74370
* SUDOC: 084978449
* BNF: cb11886884v (data)
* BIBSYS: 90142575
* NDL: 00448837
* NKC: jn20000603894
* The SBN id CFIV035424 is not valid.
* BNE: XX1077591
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mamal sy'n byw yn y môr ac sy'n perthyn i deulu'r Balaenopteridae ydy'r **morfil asgellog llwyd** sy'n enw gwrywaidd; lluosog: **morfilod asgellog llwyd(ion)** (Lladin: *Balaenoptera physalus*; Saesneg: *Fin whale*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys Affrica, Awstralia, Cefnfor yr Iwerydd, y Cefnfor Tawel, Ewrop a Chefnfor India. Ar adegau mae i'w ganfod ger arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Mewn Perygl' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

Enghreifftiau o Gymru
---------------------

Cafwyd un ifanc wedi ei olchi i’r traeth ym Mhensarn, Abergele Ym mis Rhagfyr 2013 ar ôl gwyntoedd mawr.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
* Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
* Llwybr yr Arfordir
* Cadwraeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan www.marinespecies.org adalwyd 4 Mai 2014

* Gwefan Llên Natur; termau safonol.
*Mae hon yn erthygl am gwmwd Menai. Gweler hefyd Afon Menai.*
Cwmwd **Menai** oedd un o ddau gwmwd cantref Rhosyr, Môn, yn yr Oesoedd Canol. Fel gweddill yr ynys, roedd yn rhan o deyrnas Gwynedd.

Ynys Llanddwyn, ym mhen gorllewinol cwmwd Menai
Gorweddai cwmwd Menai yng nghongl dde-orllewinol Ynys Môn gydag arfordir ar Afon Menai i'r de-ddwyrain a Bae Caernarfon i'r gorllewin. Ffiniai â chymydau Malltraeth a Llifon yng nghantref Aberffraw i'r gogledd-orllewin, Twrcelyn i'r gogledd, a Dindaethwy, ail gwmwd cantref Rhosyr, i'r dwyrain. Roedd o siâp anwastad gyda llain o dir yn ymestyn i'r gogledd-orllewin rhwng cantref Aberffraw a chwmwd Dindaethwy.

Canolfan gweinyddol y cwmwd, a chantref Rhosyr ei hun, oedd tref Rhosyr (Rhosfair : Niwbwrch heddiw), safle Llys Rhosyr. Sefydlwyd bwrdeistref newydd yno ar ddechrau'r 14g pan orfodwyd trigolion Llan-faes i symud yno gan y Saeson.

Rhoddwyd llawer o dir a threfi yn y cwmwd i Abaty Aberconwy ac eglwys Clynnog Fawr gan dywysogion Gwynedd, er enghraifft gan Llywelyn Fawr yn ei siartr i Abaty Aberconwy ar ddiwedd y 12g. Roedd eglwys Llangeinwen, ger Rhosyr, yn perthyn i Glynnog ac yn cael ei galw'n Glynnog Fechan.

Yn yr Oesoedd Canol roedd nifer o bererinion o bob cwr o Gymru yn tyrru i gwmwd Menai i ymweld ag eglwys Dwynwen ar Ynys Llanddwyn.

Mae geirdarddiad yr enw **Menai** yn deillio o'r un gair a *Mynwy* ac yn golygu darn o ddŵr cyflym.

Plwyfi
------

Roedd y cwmwd yn cynnwys sawl plwyf eglwysig:

* Llanddaniel Fab (Llanddaniel)
* Llanedwen
* Llanfihangel Ysgeifiog
* Llanffinan
* Llangaffo (Merthyr Caffo)
* Llangefni
* Llangwyllog
* Llanidan
* Rhosyr (Llanddwyn)

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau
-----------

* A. D. Carr, *Medieval Anglesey* (Llangefni, 1982)
* Melville Richards, 'Rhaniadau'r Canol Oesoedd', yn *Atlas Môn* (Llangefni, 1972)
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Armando Moreno Gómez yw ***María Rosa*** a gyhoeddwyd yn 1965. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Maria Rosa*** ac fe’i cynhyrchwyd yn Sbaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a Chatalaneg a hynny gan Armando Moreno Gómez a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Ángel Arteaga. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Francisco Rabal, Asunción Balaguer, Núria Espert, Antonio Canal, Antonio Iranzo, Antonio Vico Camarer a Carlos Otero. Mae'r ffilm *María Rosa* yn 89 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o 1.66:1. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1965. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Sound of Music* sef ffilm fiwsical rhamantus a leolir yn Awstria yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gan Robert Wise. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd. 
Cecilio Paniagua oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Armando Moreno Gómez ar 1 Ionawr 1919 yn Valencia a bu farw ym Madrid ar 11 Mehefin 2012.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Armando Moreno Gómez nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Bardd yn yr iaith Saesneg oedd **Wilfred Edward Salter Owen**, MC (18 Mawrth 1893 – 4 Tachwedd 1918).

Magwraeth
---------

Cafodd ei eni ym Mhlas Wilmot, Weston Lane, ger Croesoswallt, Swydd Amwythig, yn fab hynaf i Thomas a Harriet Susan (née Shaw) a chawsant dri pllentyn arall: Harold, Colin, a Mary Millard Owen.

Roedd ei ewythr Edward Shaw Owen wedi chwarae pêl-droed dros Gymru. Yn ôl yr hanesydd Hafina Clwyd yn ei chyfrol 'Rhywbeth Bob Dydd', arferai Wilfred fynd ar ei wyliau i fferm Glan Clwyd, Rhewl ger Rhuthun. Dyma rai o gerddi'r bardd: "Dulce et Decorum Est", "Insensibility", "Anthem for Doomed Youth", "Futility" a "Strange Meeting".

Athro yn Bordeaux, Ffrainc, oedd Owen ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf (1912 ymlaen).

Un o gyfeillion y beirdd Siegfried Sassoon a Robert Graves oedd ef.

Bu Owen farw ym Mrwydr y Sambre un wythnos cyn diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.

Gofal
-----

Yn ôl Hafina Clwyd, Edward Shaw Owen oedd tad Wilfred\_Owen, a dywed iddo chwarae i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru.

Llyfryddiaeth
-------------

* Hafina Clwyd, *Rhywbeth Bob Dydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 2008)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hafina Clwyd, *Rhywbeth Bob Dydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 2008), t. 117

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 2564947
* LCCN: n79006808
* ISNI: 0000 0001 0863 0654
* GND: 118787454
* SELIBR: 219702
* SUDOC: 033552347
* BNF: cb12440916t (data)
* BIBSYS: 90174905
* NLA: 35404183
* NDL: 00451957
* NKC: ola2003172354
* BNE: XX1497972
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Arlunydd Cymreig o Ynys Môn oedd **Richard Wilfred Roberts** a adwaenid fel **Wilf Roberts** (1941 – 19 Medi 2016). Caiff ei ystyried yn un o artistiaid tirluniau Cymreig mwyaf blaenllaw ei genhedlaeth.

Bywgraffiad
-----------

Cafodd ei eni yn Llanfaelog ym 1941 ac fe'i magwyd ar Fynydd Bodafon, Ynys Môn. Aeth i Ysgol Uwchradd Llangefni lle cafodd ei ysbrydoli gan ei athrawon celf oedd yn cynnwys Ernest Zobole a Gwilym Prichard. Aeth ymlaen i astudio yng Ngholeg Normal, Bangor ac yn 1962 symudodd i fyw i Croydon, Llundain, lle bu'n dysgu celf ac yn astudio'n rhan amser yng Ngholeg Celf Croydon.

Yn 1974, dychwelodd i Fôn gan weithio i'r cyngor a'r Adran Addysg. Er na fu'n arddangos am nifer o flynyddoedd, bu'n dal ati i beintio, gan gyfrannu ei waith a darlunio a chynllunio posteri ar gyfer elusennau cenedlaethol. Penderfynodd ymddeol yn 1996 er mwyn ymroi ei amser yn llwyr i beintio.

Ysbrydolwyd ei waith gan harddwch y tirlun o'i gwmpas ac erwinder y clogwyni a’r moroedd o amgylch Ynys Môn. Roedd yn peintio yn bennaf gyda olew ac acrylig, gyda lliwiau daearol yn sylfaen i'w bortreadau o hen ffermdai, bythynnod, capeli ac eglwys yr ynys.

Bu galw mawr am ei waith yn dilyn amryw o arddangosfeydd yn Oriel Tegfryn, Porthaethwy ac yn ei oriel yn Llundain. Mae ei waith mewn casgliadau cyhoeddus a phreifat yn yr Hague, Paris, Efrog Newydd, Awstralia a Phrydain.

Bu farw yn ei gartref ar Ynys Môn, yn dilyn salwch, ar 19 Medi 2016.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   ROBERTS : Obituary. bmdsonline.co.uk (24 Medi 2016). Adalwyd ar 26 Medi 2016.
2. ↑  *Marw ‘yr artist o Fôn’*  , Golwg360, 20 Medi 2016.
3. ↑  (Saesneg) Visions at Oriel Ynys Môn. BBC Wales (18 Awst 2010). Adalwyd ar 20 Medi 2016.
4. ↑   Wilf Roberts. Oriel Martin Tinney. Adalwyd ar 20 Medi 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 36637625
* LCCN: no2004106778

 |
Y ***Táin Bó Cúailnge*** ("gyrru ymaith wartheg Cúailnge" neu "Cyrch Gwartheg Cúailnge") yw'r prif stori yng Nghylch Wlster, un o'r pedwar cylch mawr o chwedlau yn llenyddiaeth gynnar Iwerddon. Ysgrifennwyd y Táin mewn Hen Wyddeleg a Gwyddeleg Canol, mewn rhyddiaith yn bennaf ond gyda pheth barddoniaeth. Mae'n adrodd hanes rhyfel rhwng Wlster a Connacht.

Mae Medb, brenhines Connacht, a'i gŵr Ailill yn cymharu eu cyfoeth. Maent bron yn gyfartal, ond mae Ailill yn berchen ar y tarw Finnbhennach. Ar un adeg roedd y tarw yn perthyn i Medb, ond gan ei fod yn anfodlon cael gwraig yn berchennog arno, crwydrodd i ffwrdd ac ymuno â buches Ailill. I geisio dod yn gyfartal â'i gŵr mae Medb yn codi byddin i ddwyn y tarw enwog Donn Cuailnge o Cúailnge (Cooley) yn Wlster.

*Cúchulainn in Warp Spasm*, darlun inc gan Louis le Brocquy ar gyfer argraffiad darluniedig o'r *Táin Bó Cúailgne* (1969)
Mae melltith ar wŷr Wlster, a'r unig un sydd ar gael i amddiffyn Wlster yw'r arwr dwy ar bymtheg oed Cúchulainn. Llwydda byddin Connacht i gipio'r tarw tra mae Cúchulainn yn cyfarfod merch, ond mae Cúchulainn yn galw ar yr hen hawl i fynnu ymladd un yn erbyn un ger rhyd. Pery'r ymladd am fisoedd, gyda Cúchulainn yn gorchfygu rhyfelwyr gorau Connacht un ar ôl y llall. Pan ddaw Fergus, ei dad-maeth yn ei erbyn, mae Cúchulainn yn cytuno i ildio iddo ar yr amod fod Fergus yn ildio iddo ef yn tro nesaf. Yna mae'n ymladd brwydr hir yn erbyn ei frawd maeth Ferdiad.

Yn y diwedd mae rhyfelwyr Wlster yn dechrau deffro, ac ymleddir y frwydr olaf. Mae Fergus yn cadw ei amod â Cúchulainn ac yn tynnu ei ryfelwyr o'r maes, a gorfodir byddin Medb i encilio. Maent yn llwyddo i ddwyn Donn Cuailnge yn ôl i Connacht, lle mae'n ymladd a Finnbhennach. Lleddir Finnbhennach, ond mae Donn Cuailnge ei hun yn cael ei glwyfo'n farwol.

Yn gysylltiedig â'r *Táin Bó Cúailnge* yn y llawysgrifau Gwyddeleg ceir sawl chwedl berthnasol a elwir yn *remscéla*, sydd i gyd yn perthyn i Gylch Wlster ac yn cael eu gosod mewn amser (dychmygol) ychydig cyn y Tain, fel math o rhagarweiniad iddo. Un o'r enwocaf yw *Compert Chon Culainn*, sy'n adrodd hanes cenhedlu'r arwr Cú Chulainn.

Llyfryddiaeth
-------------

* Thomas Kinsella (cyf.), *The Tain* (Gwasg y Dolmen, 1969; argraffiad newydd, Prifysgol Pennsylvania, 1985). Gyda lluniau inc gan yr artist Gwyddelig Louis le Brocquy.
* Cecil O'Rahilly (cyf.), *Táin Bó Cúalnge from the Book of Leinster* (Dulyn, 1967)
Cysyniad metaffisegol sy'n disgrifio hollbresenoldeb parhaol yn y bydysawd yw **mewnfodaeth**. Egwyddor ysbrydol neu gosmig, gan amlaf duwdod neu fod mawr, a'i pherthynas i'r byd naturiol yw testun y cysyniad hwn. Uwchfodaeth (neu drosgynoldeb), sy'n disgrifio natur ar wahân ac yn aml goruchafol i'r byd, yw cyferbyniad mewnfodaeth. Nid yw'r ddwy syniad o reidrwydd yn nacáu'r naill y llall.

Duw sy'n ganolbwynt i ddamcaniaethau mewnfodol mewn athroniaeth grefyddol a diwinyddiaeth. Credir bod duw yn uwchfodol ac yn fewnfodol gan y mwyafrif o grefyddau ac enwadau undduwaidd, er bod diwinyddion a chrefyddwyr unigol yn tueddu i bwysleisio un nodwedd dros y llall. Hunanamlygiad yr uwchfod, neu "gorff" duw, yw'r cyfanfyd yn ôl rhai. Mewnfodaeth yw sail holldduwiaeth, sy'n mynnu bod duw ynghlwm â'r bydysawd. Dadleua panentheistiaeth bod duw yn rhan o bob agwedd o'r bydysawd, a hefyd yn bodoli y tu hwnt i ofod ac amser.

Ym maes yr athronydd, mae mewnfodaeth yn gysyniad pwysig i'r Stoiciaid ac mewn systemau meddwl Giordano Bruno a Baruch Spinoza.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   mewnfodaeth. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 10 Hydref 2016.
Medrawd, llun gan H.J. Ford
Cymeriad yn y chwedlau am y Brenin Arthur yw **Medrawd**, weithiau **Medrod**. Dywedir ei fod yn nai i Arthur, neu mewn ffynonellau eraill yn fab gordderch iddo, ac iddo wrthryfela yn ei erbyn, gan achosi Brwydr Camlan.

Ceir y cofnod cynharaf am y frwydr yn yr *Annales Cambriae* am y flwyddyn 537:

 *Gueith camlann in qua Arthur eroxt Medraut corruerunt.*
("Brwydr Camlan, yn yr hon y bu farw Arthur a Medrawd")
Ceir yr hanes yn llawn gan Sieffre o Fynwy yn ei *Historia Regum Britanniae*. Geilw'r ymerawdwr Lucius Tiberius ar Brydain i dalu teyrnged i Rufain unwaith eto. Mae Arthur yn gorchfygu Lucius yng Ngâl, ond yn y cyfamser mae Medrawd yn cipio gorsedd Prydain a'r frenhines Gwenhwyfar. Dychwela Arthur a lladd Medrawd ym mrwydr Camlan, ond fe'i clwyfir yn angeuol ei hun ac mae'n cael ei gludo i Ynys Afallach ac yn trosgwlyddo'r deyrnas i'w nai Cystennin.

Mae traddodiad arall fod y cweryl rhwng Arthur a Medrawd wedi dechrau fel ffrae rhwng Gwenhwyfar a'i chwaer Gwenhwyfach.

Cyfeirir at Fedrawd fel un o'r 'Trywyr Gwarth' mewn triawd hir yn Nhrioedd Ynys Prydain sy'n rhoi hanes Camlan.
Ffacsimili tystysgrif trawswisgwr a gyhoeddwyd ym 1928 yn Berlin.
 Roedd Herbert W. (chwith) yn ffrind trawsryweddol i Magnus Hirschfeld, a bu’n byw am ddwy flynedd ym Merlin dan yr enw a ddewiswyd ganddo.
Roedd **tystysgrif trawswisgwr** yn nodyn meddyg a gyhoeddwyd gan lywodraethau'r Almaen Ymerodrol a Gweriniaeth Weimar - o dan gefnogaeth y rhywolegydd Magnus Hirschfeld - yn nodi fod rhywun yn drawswisgwr. Cyfeiriai *trawswisgwr* ar yr adeg honno at yr holl unigolion yr oedd eu hunaniaeth rhyw a'u dillad dewisol yn anghydnaws â'r hyn oedd yn gysylltiedig â'u rhyw ddynodedig, ac felly'n cynnwys trawswisgwyr a phobl drawsryweddol.

O 1908 hyd at y 1950au, rhoddodd heddlu'r Almaen "ddwsinau efallai" o docynnau o'r fath. Fe'u rhoddwyd yn bennaf i drawswisgwyr dosbarth canol, heterorywiol, gwryw i fenyw er mwyn osgoi cysylltiadau â diwylliant hoyw a lesbiaidd yn Almaen Weimar. Dywedodd y dystysgrif fod yr unigolyn dan sylw yn cael gwisgo dillad a oedd yn cyfateb i'w hunaniaeth rhyw.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Gershon, Livia (18 Tachwedd 2018). "Gender Identity in Weimar Germany". *JSTOR Daily*. Cyrchwyd 19 Gorffennaf 2019.
2. ↑  Frost, Natasha (2 November 2017). "The Early 20th-Century ID Cards That Kept Trans People Safe From Harassment". *Atlas Obscura*. Cyrchwyd 19 July 2019.
*Acer pseudoplatanus* 
Rhywogaeth o fasarnen sy'n frodorol i Ewrop ac de-orllewin Asia yw **Masarnen** neu **Jacmor**, *Acer pseudoplatanus* (Saesneg: *Sycamore* neu *Sycamore Maple*). Mae ganddi daldra hyd at 35 m.

Defnyddir ei sudd i wneud surop masarn.

Ffenoleg
--------

Cafwyd casgliad-benthyg o gyfres o ddyddiaduron gan ffermwr ALlJ (nid yw am i ni gyhoeddi ei enw) o waelod Harlech. Mae’r cofnodion yn drwyadl iawn ac mae ynddynt aml i gofnod tymorol cyson o’r gog yn canu am y tro cyntaf ar wennol yn cyrraedd. Y math mwyaf cyson o gofnod sydd ganddo yw cyfres hir o ddyddiadau deilio UN fasarnen ym muarth y fferm. Gosodwyd y cofnodion hyn fel graff (isod). Mae'n awgrymu bod deilio hwyr yn cydfynd efo gwanwyn "hwyr" a deilio cynnar yn cydfynd efo gwanwyn "cynnar". Mae'r graff hefyd yn awgrymu (ond heb sail ystadegol cryf) bod y fasarnen yn tueddu i ddeilio'n gynt yn ddiweddarach (llinell yn gwyro at i lawr i'r dde).

Graff yn dangos cyfres hir (1954-2006) o ddyddiadau "deilio cyntaf" un fasarnen yng ngwaelodion Harlech gan ALlJ
Deilen newydd masarnen

Enwau
-----

Mae’r goeden gyflwynedig hon yn dwyn mwy o enwau Cymraeg na‘n holl goed cynhenid Ar wahan i "masarnen" mae "jacmor" sy’n dalfyriad o "sycamor", a "jacan" yn dalfyriad o hwnnw. Mae "sycamor" yn tarddu o sycamor y Beibl, coeden gwahanol iawn. Fe barchuswyd yr enw yn ddiweddarach fel "sycamorwydden". Mae peth tystiolaeth bod yr enw yn amharchus.

A’r Arglwydd a ddywedodd, Pe byddai gennych ffydd gymaint â gronyn o had mwstard, chwi a allech ddywedyd wrth y sycamorwydden hon, Ymddadwreiddia, a phlanner di yn y môr; a hi a ufuddhâi i chwi.
*Nov.14th 11 The Wind E.S.E. very cold, dark & cloudy, did not freeze but thawed very gently, finished to day pruning the trees in Cae ty'n y LLwyn, except the great Maple (vulgarly called Sicamore) which I reserve till spring.*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Paul Sterry, addasu gan Iolo Williams a Bethan Wyn Jones, *Llyfr Natur Iolo* (Gwasg Carreg Galch, 2012)
2. ↑  Bwletin Llên Natur rhifyn 51
3. ↑  Beibl William Morgan, Luc 17:6
4. ↑  Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell, Môn (gyda chaniatad Adran Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor), 14 Tachwedd 1734
Math o adloniant llysaidd yn cynnwys cerddoriaeth a dawns a berfformid mewn gwisgoedd arbennig gyda golygfeydd ysblennydd oedd y **masc** neu'r **masg** a fu'n boblogaidd ar sawl ffurf ar draws Ewrop trwy gydol yr Oesoedd Canol Diweddar, y Dadeni Dysg, a'r cyfnod modern cynnar. Byddai'r masc nodweddiadol yn galw ar westeion mewn cuddwisg, yn aml mygydau, i gynnig anrhegion i'r gwesteiwr cyn iddynt ddawnsio gyda'i gilydd. Weithiau byddai cwmni o actorion a chantorion yn cyflwyno drama neu sioe o ryw fath, yn portreadu cymeriadau chwedlonol er enghraifft, ac yna'n dawnsio ac yn sgwrsio gyda'r gwesteion. Gallai gynnwys elfennau'r gorymdaith, cludwyr ffaglau yn tywys y gwesteion, cyflwynydd yn cyhoeddi enwau'r gwesteion, neu themâu mytholegol ac alegorïaidd.

Mae'n debyg i'r masc darddu o ddefodau crefyddol a seremonïau gwerin cyntefig megis mudchwarae a'r pasiant yn ystod yr Oesoedd Canol. Datblygodd masciau yn sbectaclau i lysoedd y brenhinoedd a'r pendefigion ar draws Ewrop. Un ffurf goeth ar y masc oedd yr *intermedio* neu *intermezzo* Eidalaidd yn oes y Dadeni, a flodeuai yn enwedig dan nawdd Lorenzo de' Medici, Arglwydd Gweriniaeth Fflorens yn niwedd y 15g. Bu'r perfformiadau hyn yn llawn canu a dawnsio, golygfeydd ysblennydd, a pheirianwaith llwyfan, ac yn cynnwys dawns fasgiau i'r gwesteion gymysgu â'r actorion. Ffurf arall a ddatblygai o'r *intermedio*, heb yr elfen theatraidd draethiadol, oedd y *trionfo*, gŵyl yn yr awyr agored i ddynwared gorymdeithiau gorfoleddus y Rhufeiniaid hynafol. Byddai'r *trionfo* yn ei tro yn ysbrydoli'r *ballet de cour* a'r *masquerade* yn Ffrainc.

Lloegr
------

Dygwyd y masc i Deyrnas Lloegr yn ystod cyfnod y Tuduriaid, ac yno fe'i datblygwyd yn sioe ysblennydd i'w pherfformio o flaen y Brenin Harri VIII, gan gynnwys gwisgoedd crand, set fawreddog gyda pheiriannau cymhleth i symud y gwahanol olygfeydd ar draws y llwyfan, ac ymsonau ac ymgomiau alegorïaidd ar gân. Yn oes Elisabeth, bu'r masc yn rhoi cyfle i bendefigion a boneddigion dalu teyrnged i'r Frenhines Elisabeth I, yn ei phalasau yn Llundain yn ogystal ag ar draws y deyrnas ar ei chylchdeithiau haf.

Darlun gan Inigo Jones ar gyfer marchog mewn masc.
Yn oesoedd Iago I a Siarl I, yn nechrau'r 17g, perfformiwyd masciau fel arfer yn y llys brenhinol. Bu'r masc ar ei anterth dan ddylanwad Ben Jonson, un o'r dramodwyr a beirdd gwychaf yn llên Lloegr, a gydweithiai â'r pensaer a dylunydd Inigo Jones i gynhyrchu sawl masc yn y cyfnod o 1605 i 1634. Dyfeisiodd Jonson y gwrthfasc, sioe grotésg a berfformiwyd cyn y prif fasc er mwyn cyferbynnu ag elfennau cain a llenyddol y traddodiad. Yn ddiweddarach, trodd y masc yn fath o opera, a'r gwrthfasc yn ffars neu bantomeim. Er i sawl llenor a chyfansoddwr Seisnig weithio ar fasciau yn ail hanner yr 17g, nid oeddynt cystal â chynhyrchiadau'r Stiwartiaid cynnar.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, "masque".
2. ↑   masg. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 17 Medi 2021.
3. ↑  (Saesneg) Masque. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 17 Medi 2021.
Cricedwr a chwaraewr rygbi, gweinyddwr a newyddiadurwr oedd **Wilfred Wooller**, mwy adnabyddus fel **Wilf Wooler** (20 Tachwedd 1912 – 10 Mawrth 1997).

Ganed Wilf Wooller yn Llandrillo-yn-Rhos ger Bae Colwyn. Addysgwyd ef yn Ysgol Rydal a Phrifysgol Caergrawnt. Roedd gyda'r mwyaf amryddawn a gynhyrchodd Cymru erioed ym myd chwaraeon. Bu'n gapten Clwb Criced Morgannwg am 14 mlynedd, gan eu harwain i fuddugoliaeth ym mhencampwriaeth y siroedd yn 1948. Yn ddiweddarach bu'n ysgrifennydd iddynt am 30 mlynedd.

Roedd yn chwaraewr rygbi'r undeb dawnus hefyd, gan chwarae dros Brifysgol Caergrawnt yn 1935 a 1936, a mynd ymlaen i ennill 18 o gapiau dros Gymru. Roedd yn rhan o dîm Cymru a enillodd fuddugoliaeth enwog dros y Crysau Duon yn 1935. Chwaraeodd beldroed i Gaerdydd hefyd.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 388144783029480720657
* LCCN: no2015149193
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwleidydd ac economegydd o Israel a Rwsia yw **Marina Solodkin** (Hebraeg: ***מרינה סולודקין***; Rwsieg: ***Марина Михайловна Солодкина***; ganed 31 Mai 1952 – 16 Mawrth 2013). Yn Israel roedd yn aelod o Knesset. Ymfudodd i Israel o Rwsia yn gynnar yn y 1990au ac ymunodd â phlaid yr ymfudwr 'Yisrael BaAliyah'. Gwasanaethodd fel cyfreithiwr tan fis Chwefror 2013 pan gollodd ei sedd yn yr etholiadau.

Manylion personol
-----------------

Ganed Marina Solodkin ar 14 Mehefin 1952 yn Moscfa ac wedi gadael yr ysgol leol mynychodd Brifysgol y Wladwriaeth, Moscaw gan dderbyn gradd PhD mewn economeg a'r gwyddorau cymdeithasol.

Gyrfa
-----

Enillodd sawl gradd academaidd gan gynnwys Gwobr Kandidat Nauk mewn Economeg, ond trodd at yrfa gwleidyddol, heb fod yn rhy llwyddiannus yn hwnnw.

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

* Prifysgol y Wladwriaeth, Moscaw

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

Gweler hefyd
------------

* Bioleg
* Cemeg
* Ffiseg
* Mathemateg bur
* Ystadegaeth
* Geometreg
* Rhestr o wyddonwyr o Gymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Harkov, Lahav (17 Mawrth 2013). "Politicians eulogize former MK Marina Solodkin". The Jerusalem Post. Cyrchwyd 23 Mawrth 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 8554164298349208630006
* LCCN: n99031538
* ISNI: 0000 0000 3438 5675

 |
Athronydd Almaenig oedd **Wilhelm Dilthey** (19 Tachwedd 1833 – 1 Hydref 1911) sydd yn nodedig am ei gyfraniadau pwysig at fethodoleg y dyniaethau a'r gwyddorau dynol eraill.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganed Wilhelm Dilthey ar 19 Tachwedd 1833 yn Biebrich, ger Wiesbaden, Nassau, yng Nghydffederasiwn yr Almaen. Diwinydd yn yr Eglwys Ddiwygiedig oedd ei dad. Mynychodd yr ysgol ramadeg yn Wiesbaden cyn iddo astudio diwinyddiaeth ym Mhrifysgol Heidelberg. Symudodd i Brifysgol Berlin a newidiodd ei gwrs i athroniaeth. Gweithiodd am gyfnod fel athro mewn ysgolion uwchradd Berlin, ond ymhen fawr o dro rhoes y gorau i hynny a chanolbwyntiodd yn gyfan gwbl ar ei astudiaethau. Trodd ei sylw at sawl gwahanol bwnc, gan gynnwys Cristnogaeth foreol, hanes athroniaeth, llenyddiaeth, a cherddoriaeth, a dilynodd y newyddion diweddaraf o ddatblygiadau a darganfyddiadau'r gwyddorau dynol empiraidd: cymdeithaseg, ethnoleg, seicoleg, a ffisioleg. Ysgrifennodd Dilthey gannoedd o adolygiadau a thraethodau yn ystod ei ugeiniau, sydd yn dystiolaeth o'i ddiddordebau eang a'i gynhyrchiant egnïol. Wedi iddo dderbyn ei ddoethuriaeth a'i gymhwyster ddarlithio o Brifysgol Berlin ym 1864.

Gyrfa academaidd
----------------

Penodwyd yn athro gan Brifysgol Basel ym 1866, gan Brifysgol Kiel ym 1868, a chan Brifysgol Breslau ym 1871. Fe olynodd R. H. Lotze ym Mhrifysgol Berlin, a bu yn y swydd honno am weddill ei oes.

Diwedd ei oes
-------------

Bu farw Wilhelm Dilthey yn 77 oed ar 1 Hydref 1911 yn Seis am Schlern, De Tyrol, Awstria-Hwngari (bellach yn nhalaith Bolzano, yr Eidal).

Llyfryddiaeth
-------------

* *Einleitung in die Geisteswissenschaften* (1883).
* *Ideen über eine beschreibende und zergliedernde Psychologie* (1894).
* *Der Aufbau der geschichtlichen Welt in den Geisteswissenschaften* (1910).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Wilhelm Dilthey. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 28 Hydref 2020.
Gramadegydd Cymreig o Geredigion oedd **William Gambold** (10 Awst 1672 – 13 Medi 1728).

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd William Gambold yn Aberteifi yn 1672. Daeth yn gyfaill i'r ieithydd enwog Edward Lhuyd, un o'i gyd-fyfyrwyr ym Mhrifysgol Rhydychen.

Ar ôl mynd yn offeiriad Anglicanaidd, gan wasanaethu fel rheithor yn Sir Benfro a threulio cyfnodau fel athro ysgol hefyd, dechreuodd ymroi i'r dasg o astudio'r iaith Gymraeg. Bu wrthi am flynyddoedd, o 1707 hyd 1722, yn llunio geiriadur Cymraeg, ond ni chafodd gefnogaeth ariannol ac arosodd y gwaith heb ei gyhoeddi. Mae'n cynnwys miloedd o eiriau Cymraeg, llawer ohonynt wedi eu codi o'r iaith lafar, ac felly mae'n ffynhonnell bwysig i'r rhai sy'n astudio hanes yr iaith Gymraeg.

Ymddiddorai yng ngramadeg yr iaith Gymraeg hefyd. Yn 1727 cyhoeddodd ei *Welsh Grammar*, y llyfr Saesneg cyntaf i gael ei argraffu yng Nghymru. Am weddill y 18g arosodd gwaith Gambold yn ramadeg poblogaidd.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Gramadeg*, mewn llawysgrif yn llaw yr awdur ei hun a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.
* *A Welsh Grammar or a Short and Easie Introduction to the Welsh Tongue, in two parts* (Caerfyrddin, 1727; argraffiad newydd, Y Bala, 1817 a 1833)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Ar-lein

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 54576230
* LCCN: nr91032222
* ISNI: 0000 0003 8518 0890

 |
Mae **Misty** yn gymeriad mewn dwy gêm yn y gyfres gemau fideo *Grand Theft Auto*. Mae'n ymddangos fel cymeriad bach yn *Grand Theft Auto III* a *Grand Theft Auto Advance*. Mae hi'n butain sy'n gweithio i Luigi Goterelli yn ei glwb nos, *Sex Club Seven*, yn Ardal Golau Goch Portland, Liberty City. Mae Kim Gurney yn lleisio hi yn GTA III. Mae hi heb lais yn GTA Advance. Er bod ei henw yn cael ei sillafu fel *m i s t y* yng nghredydau'r gêm, mae hi'n ynganu ei henw fel ***Mitsy***.

Misty yn GTA Advance
--------------------

Mae Mike, prif arwr y gêm, yn gyrru Misty a dwy butain arall i gleientiaid pwysig ar orchymyn 8-Ball, mewn ymgais i ddarganfod gwybodaeth am farwolaeth Vinnie, cyfaill Mike. Yn ddiweddarach mae Misty yn symud i Ynys Staunton ac yn dechrau gweithio i gyd-arweinydd y Yakuza Asuka Kasen, gan gyfarfod â Mike unwaith eto pan fo Asuka yn ei ddanfon i ddelio â pimp a fu'n plagio rhai o'i merched.

Misty yn GTA III
----------------

Mae Misty wedi dychwelyd i fyw ar Ynys Portland. Mae ganddi fflat yn Hepburn Heights, ac yn gweithio i Luigi Goterelli yn ei glwb, *Sex Club Seven* yn yr Ardal Golau Goch. Mae hi hefyd wedi dod yn "ferch reolaidd" Joey Leone, peiriannydd ac aelod blaenllaw o'r syndicâd Maffia Teulu Leone. Mae hi'n cwrdd â Claude, prif arwr y gêm, am y tro cyntaf pan fydd o'n cael y dasg o'i chodi hi o Ysbyty Cyffredinol Sweeney i'w dychwelyd i'r clwb. Mae Claude a Misty yn cyfarfod unwaith eto pan fydd yn gyrru hi i garej Joey Leone yn Nhrenton. Mae'r ddau yn cyfarfod am y tro olaf, pan mae Joey Leone yn rhoi tasg iddo o ladd Mike Forelli, aelod amlwg o'r syndicâd Teulu Forelli.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Grand Theft Wiki - Misty". *Grand Theft Wiki*. Cyrchwyd 22 Gorffennaf 2018.
2. ↑  "Full *Grand Theft Auto III* credits". *Internet Movie Database*. Cyrchwyd 21 Gorffennaf 2018.
3. ↑  "GTA 3 - Walkthrough - Mission #2 - Luigi's Girls". *Youtube*. Cyrchwyd 22 Gorffennaf 2018.

| * v
* t
* e
Cyfres *Grand Theft Auto* |
| --- |
| Gemau | 

|  |
| --- |
| 
* *Grand Theft Auto*
	+ *Llundain 1969*
	+ *Llundain 1961*
* *Grand Theft Auto 2*
* *Grand Theft Auto III*
* *Vice City*
* *San Andreas*
* *Grand Theft Auto IV*
	+ *The Lost and Damned*
	+ *The Ballad of Gay Tony*
* *Grand Theft Auto V*
	+ *Arlein*
* *Advance*
* *Liberty City Stories*
* *Vice City Stories*
* *Chinatown Wars*

 |

 |
| Cymeriadau | 

|  |  |
| --- | --- |
| Unigolion | 
* 8-Ball
* Niko Bellic
* Roman Bellic
* Big Smoke
* Catalina
* Toni Cipriani
* Ma Cipriani
* Claude
* King Courtney
* Karen Daniels
* Asuka Kasen
* Carl "CJ" Johnson
* Maria Latore
* Salvatore Leone
* Luis Fernando Lopez
* Donald Love
* Johnny Klebitz
* Trevor Philips
* Frank Tenpenny
* Tommy Vercetti

 |
| Rhestrau o gymeriadau | 
* *Grand Theft Auto III*
* *Vice City*
* *San Andreas*
* *Liberty City Stories*
* *Vice City Stories*
* *Grand Theft Auto V*

 |

 |
| Lleoliadau | 
* Liberty City
* Vice City
* San Andreas

 |
Roedd **Mary Bevan** (née **Jacob**, ?–1819) yn un o'r cenhadon a deithiodd o Neuaddlwyd, Ceredigion i Fadagasgar yn 1818 i sefydlu cenhadaeth Gristnogol yno.

Ganwyd Mary ar fferm Penrallt-wen yn nyffryn Aeron rhwng 1795 a 1800. Roedd ei theulu yn aelodau o Eglwys Annibynnol Neuaddlwyd, a derbyniwyd hithau hefyd yn aelod yn 1807. Yn 1818 teithiodd gyda'i gẇr Thomas Bevan i Frenhiniaeth Imerina (Madagasgar heddiw) gan hwylio o Gravesend ym mis Chwefror a chyrraedd Mauritius ar 3 Gorffennaf, er iddynt orfod dychwelyd i Loegr ac ail-gychwyn y siwrne oherwydd tywydd garw. Roedd yn feichiog erbyn hynny, ac arhosodd yno, tra bod Thomas yn hwylio yn ei flaen i Fadagasgar gyda David Jones. Arhosodd Louisa Darby, priod David Jones, hefyd yn Mauritius. Dychwelodd Thomas i Mauritius ym mis Hydref i nol Mary a'u plentyn.

Bu farw Mary, o glefyd malaria yn ôl pob tebyg, ar 3 Chwefror 1819. Bu farw ei phlentyn bythefnos ynghynt, ar 20 Ionawr, a Thomas hefyd, ar 30 Ionawr. Claddwyd hwy ym mynwent Tamatave ar arfordir orllewinol Madagasgar.

Mae Mary Bevan yn cael ei chofio hyd heddiw fel un o'r cenhadon a ddaeth â Christnogaeth i'r ynys, ac yn arbennig cyfraniad Thomas a hithau i'r gwaith o sefydlu'r ysgol gyntaf yno.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bygraffiadur Cymreig Arlein; Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
Mae **Melin y Borth** yn felin wynt ger porthladd Amlwch ar Ynys Môn. Dyma'r felin talaf ym Môn ac fe gafodd ei chodi ym 1816. Mae hefyd y talaf o holl felinau gwynt Môn: 60 troedfedd, gyda 7 llawr a diametr o 30 troedfedd ar ei fwyaf. Fe'i codwyd yn wreiddiol ym 1816 gan deulu John Paynter a ddaeth o Gernyw. Ffermwr a gwerthwr ŷd ydoedd a phan fu farw yn 1843 ei nai John Wynne Paynter a etifeddodd y felin a'r tŷ (Maesllwyn).

Teulu'r Jonesiaid oedd yn gweithio'r felin o ddydd i ddydd, fodd bynnag a rhwng 1850 a 1895 nodir yr enw William Jones; gwyddys i'w fab (o'r un enw) gael ei ladd yn y felin pan drawyd hwnnw gan fellten yn 1867.

Melinau yn ardal Amlwch
-----------------------

* Melin AddaMelin Adda
* Melin Mynydd ParysMelin Mynydd Parys
* Melin LlidiartMelin Llidiart

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o felinau gwynt yn Ynys Môn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Anglesey History - Windmills
2. ↑  "Anglesey Windmills". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-07-13. Cyrchwyd 2014-04-30.
Ffilm ramantus gan y cyfarwyddwr Hur Jin-ho yw ***Un Dydd o Wanwyn Da*** a gyhoeddwyd yn 2001. Fe'i cynhyrchwyd yn Ne Corea. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Coreeg a hynny gan Ryu Jang-ha. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Cinema Service.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Lee Young-ae ac Yu Ji-tae. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2001. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *A Beautiful Mind* sef ffilm fywgraffyddol gan Ron Howard. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,100 o ffilmiau Coreeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hur Jin-ho ar 8 Awst 1963 yn Jeonju. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Yonsei.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Hur Jin-ho nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *A Season of Good Rain* |  | De Corea | CorëegSaesneg | 2009-01-01 |
| *April Snow* |  | De Corea | Corëeg | 2005-01-01 |
| *Dangerous Liaisons* |  | Gweriniaeth Pobl TsieinaDe CoreaSingapôr | *Mandarin safonol* | 2012-05-24 |
| Dau Olau: Relumino |  | De Corea | Corëeg | 2017-01-01 |
| *Five Senses of Eros* |  | De Corea | Corëeg | 2009-07-09 |
| *Forbidden Dream* |  | De Corea | Corëeg | 2019-01-01 |
| *Happiness* |  | De Corea | Corëeg | 2007-09-08 |
| Nadolig Ym Mis Awst |  | De Corea | Corëeg | 1998-01-24 |
| *The Last Princess* |  | De Corea | Corëeg | 2016-08-03 |
| Un Dydd o Wanwyn Da |  | De Corea | Corëeg | 2001-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 28 Ebrill 2016.
Mwynwr o Isalltfawr oedd **William Meirion Evans** (12 Awst 1826 – 4 Awst 1883).

Cefndir
-------

Ymfudodd i Awstralia, glanio yn Adelaide ar 19 Mai 1849. Bu'n gweithio yn y mwyngloddiau copr Yuttala, chwareli llechi Willinga ac yn ddiweddarach ym mhwllgloddiau copr Burrah, tua 100 milltir o Adelaide, a dechreuodd bregethu i'w gyd-Gymry yno, y bregethwr Cymraeg cyntaf yn Awstralia. Ym 1850 symudodd i Aponinga ac, 1852, i ardal gloddio aur Bendigo, lle gwnaeth gryn dipyn o arian. Dychwelodd i Gymru ym mis Mawrth 1853 er mwyn cymryd ei rieni ac aelodau eraill o'i deulu i'r U.S.A.. Treuliodd amser yn Ballarat, Sebastopol, ac mewn mannau eraill; dechreuodd ef ac eraill wasanaethau crefyddol Cymru yn y mannau hyn; a bu'n gweithio yn y gwasanaeth cymundeb cyntaf yn Awstralia. Ym mis Ebrill 1864, peidiodd â gweithio fel glowyr a daeth yn weinidog yn yr eglwysi ym Mallarat a Sebastopol. Ymwelodd Evans â Chymru ym 1865, aeth ymlaen i America, ond dychwelodd unwaith eto i Ballarat. Ym mis Gorffennaf 1867 ymddangosodd rhifyn gyntaf yr Awstralydd, a olygwyd gan Evans a Theophilus Williams parhaodd y cyfnodolyn hwn i ymddangos tan fis Chwefror 1871. Bu farw 4 Awst 1883 a chladdwyd ef yn Ballarat.

Ffynonellau
-----------

* Memoir in manuscript in the possession of his daughter at Melbourne;
* Yr Ymwelydd, Newyddiadur Cymreig at Wasanaeth y Cymry yn Victoria, New Zealand, etc. (1874-6);
* Yr Awstralydd (1867-71).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  EVANS, WILLIAM MEIRION (1826 - 1883), mwynwr, pregethwr, a golygydd cyfnodolion. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 5 Maw 2020, o

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Brenin teyrnasoedd Gwent a Glywysing yn ne-ddwyrain Cymru yn yr Oesoedd Tywyll cynnar oedd **Meurig ap Tewdrig** (Lladin: *Mawrisiws*, Ffrangeg : *Maurice*) (fl. 6g OC, efallai tua 585 - 665?). Roedd yn fab i'r brenin Tewdrig (Sant Tewdrig).

Bywgraffiad
-----------

Rydym yn dibynnu ar dystiolaeth y siarteri cynnar a geir yn *Llyfr Llandaf* ac ar rai o'r achau Cymreig am ein gwybodaeth amdano, ac felly rhaid trin y dystiolaeth yn ofalus.

Ymddengys fod Meurig wedi cymryd drosodd fel brenin Gwent pan ymddeolodd ei dad Tewdrig i fynd yn feudwy yng nghlas Tyndyrn, yn ôl traddodiad. Ond dywedir i'w dad ddod allan o'i ymddeoliad i'w gynorthwyo yn erbyn y Sacsoniaid oedd yn ceisio goresgyn Gwent ac i'r ddau orchfygu'r goresgynwyr ym Mrwydr Pont y Saeson. Clwyfwyd Tewdrig yn angeuol a bu farw ar ôl y frwydr. Claddodd Meurig ei dad ym Matharn, a rhoddodd y tir amgylchynnol (yn cynnwys ardal Pwllmeurig), yn rhodd i Esgobion Llandaf. Fodd bynnag, mae lle i amau dilysrwydd y rhan honno o'r hanes o leiaf, am fod Llandaf yn awyddus i osod allan ei hawl i dir mewn sawl rhan o dde Cymru ac yn cofnodi'r hawliau hynny ganrifoedd yn ddiweddarach yn *Llyfr Llandaf*.

Ymddengys fod Meurig wedi aduno ei deyrnas ag Erging (mân deyrnas gynnar yn yr hyn sy'n Swydd Henffordd heddiw) trwy briodi *Onbrawst*, ferch Gwrgan Fawr o Erging. Honna *Llyfr Llandaf* fod Meurig wedi rhoi llawer o dir yn rhodd i glas Llandaf, lle cafodd ei gladdu.

Roedd yn dad i Athrwys ap Meurig. Credir i Athrwys farw cyn Meurig, ac i'w wyrion, Ithel a Morgan Mwynfawr, etifeddu'r deyrnas.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  Wendy Davies, *The Llandaff Charters* (Aberystwyth, 1979).
Unbennaeth Epirus, yr Ymerodraeth Ladin, Ymerodraeth Nicea ac Ymerodraeth Trebizond yn 1204.
Sefydlwyd **Unbennaeth Epirus** (Groeg: *Δεσποτάτο της Ηπείρου*, yn 1205, wedi i'r Ymerodraeth Fysantaidd ymrannu'n nifer o ddarnau yn dilyn cipio dinas Caergystennin.

Cipiwyd Caergystennin gan y croesgadwyr ar anogaeth Fenis yn ystod y Bedwaredd Groesgad yn 1204, a sefydlasant hwy eu hymerodraeth ei hunain, yr Ymerodraeth Ladin, yng Nghaergystennin a rhai o diriogaethau'r Ymerodraeth Fysantaidd. Un o'r rhannau yr ymrannodd yr Ymerodraeth Fysantaidd iddynt oedd Unbennaeth Epirus, yng ngogledd ddwyrain Groeg. Sefydlwyd yr Unbennaeth gan Mihangel I Komnenos Doukas, cefner yr ymerodron Bysantaidd Isaac II Angelos ac Alexios III Angelos. Ymfudodd nifer o Roegiad amlwg o Gaergystennin i Epirus, ond nid ystyriai Patriarch Caergystennin, Ioan X Kamateros, fod Epirus yn olynydd cyfreithiol i'r Ymerodraeth Fysantaidd, a dewisodd fynd i Ymerodraeth Nicea yn hytrach nag Epirus. Ymateb Mihangel oedd cydnabod awdyrdod y Pab yn hytrach na'r Patriarch.

Ar y cyntaf bu Epirus yn llwyddiannus yn filwrol, ond wedi i Ymerodraeth Nicea adfeddiannu Caergystennin ac adfer yr Ymerodraeth Fysantaidd daeth dan bwysau cynyddol. Yn 1337 ymosododd yr ymerawdwr Bysantaidd Andronikos III Palaiologos ar Epirus, ac ildiwyd yr Unbennaeth iddo. Parhaodd y teil *despotes* i gael ei ddefnyddio, ond yn raddol llyncwyd ei thiriogaeth gan yr Ymerodraeth Otomanaidd.

Llywodraethwyr Epirus
---------------------

### Brenhinllin Doukas

* Mihangel I Komnenos Doukas (1205-1214)
* Theodore Komnenos Doukas (1214-1230), emperor in Thessalonica from 1225 or 1227
* Mihangel II Komnenos Doukas (1230-1271)
* Nikephoros I Komnenos Doukas (1271-1297)
* Thomas I Komnenos Doukas (1297-1318)

### Brenhinllin Orsini

* Nicholas Orsini (1318-1323)
* John Orsini (1323-1335)
* Nikephoros II Orsini (1335-1337) a (1356-1359)

### Brenhinllin Nemanjić

* Simeon Uroš Palaiologos (1359-1366), ymerawdwr (tsar) y Serbiaid a'r Groegiaid
* Thomas II Preljubović (1367-1384), *despotes*
* Maria Angelina Doukaina Palaiologina (1384-1385)

### Brenhinllin Buondelmonti

* Esau de' Buondelmonti (1385-1411)
* Giorgio de' Buondelmonti (1411)

### Brenhinllin Tocco

* Carlo I Tocco (1411-1429)
* Carlo II Tocco (1429-1448)
* Leonardo Tocco (1448-1479)
Etholaeth seneddol yng ngogledd Swydd Gaerwrangon, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Wyre Forest**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Wyre Forest yn Swydd GaerwrangonEtholaeth Wyre Forest yn Swydd Gaerwrangon
* Swydd Gaerwrangon yn LloegrSwydd Gaerwrangon yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1983. Mae'n cwmpasu bron yr un ardal ag Ardal Wyre Forest.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1987: Esmond Bulmer (Ceidwadol)
* 1987–1997: Anthony Coombs (Ceidwadol)
* 1997–2001: David Lock (Llafur)
* 2001–2010: Richard Taylor Health Concern
* 2010–presennol: Mark Garnier (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Mae'r **Groes Fagl** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn rhwng y Bala a'r Trallwng ac sy'n un o gopaon yr Hirnantau; cyfeiriad grid SH988290. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 644metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Saif i'r de o'r Bala, rhwng Cwm Hirnant a'r ffordd B4391, i'r gogledd o gopa Cyrniau Nod. Mae ffîn Parc Cenedlaethol Eryri ychydig i'r dwyrain o'r copa. Enw'r fam-fynydd ydy Cyrniau Nod.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 659m (2162tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Cyfres o brotestiadau a gwrthryfeloedd mewn llawer o wledydd y Byd Arabaidd a thu hwnt yw **Y Gwanwyn Arabaidd** (neu **Protestiadau'r Dwyrain Canol a Gogledd Affrica, 2010–2011**). Taniwyd y wreichionen gyntaf yn Tiwnisia pan losgodd dyn ifanc ei hun i farwolaeth ar 17 Rhagfyr 2010 yn ninas Sidi Bouzid yng nghanolbarth Tiwnisia. Dilynwyd hyn gan gyfres o brotestiadau gan y werin a alwyd yn *Chwyldro Jasmin* neu *Intifada Tiwnisia*.

 

Algeria
Libia
Yr Aifft
Swdan
Mawritania
Tiwnisia
Moroco
Gorllewin   
Sahara
Sawdi Arabia
Gwlad Iorddonen
Libanus—
Syria
Irac
—Ciwait
—Bahrein
Oman
Iemen

      Chwyldro       Rhyfel cartref       Newidiadau yn y llywodraeth a phrotestiadau eithafol am gyfnod hir       Peth newidiadau yn y llywodraeth a phrotestiadau       Protestiadau tanbaid       Protestiadau heddychlon
  
      Protestiadau tebyg y tu allan i'r gwledydd Arabaidd

  

Ymledodd y protestiadau hyn ar hyd a lled y gwledydd Arabaidd: yr Aifft, Algeria, Bahrein, Jibwti, Gorllewin Sahara, Gwlad Iorddonen, Iran, Ciwait, Libia, Moroco, Tiwnisia a Iemen gyda phrotestiadau llai yn Irac, Mawritania, Oman, Sawdi Arabia, Senegal, Somalia, Swdan a Syria. Mae'r protestiadau wedi cynnwys gorymdeithiau, ralïau a streiciau ac mae'r protestwyr wedi defnyddio cyfryngau cymdeithasol fel Facebook a Twitter yn aml.

Y sefyllfa yn nechrau Chwefror 2011.      Addewid o newid llywodraeth      Chwyldro yn ei anterth      Protestiadau mawr      Protestiadau bach      Gwledydd eraill

Protestiadau cynnar
-------------------

Dechreuodd protestiadau yn Tiwnisia yn Rhagfyr 2010 yn arwain i ddymchweliad yr arlywydd Zine el-Abidine Ben Ali ar 14 Ionawr 2011. Ymddiswyddodd Hosni Mubarak, arlywydd yr Aifft, ar 11 Chwefror 2011 ar ôl 18 dydd o brotestiadau yn y wlad honno.

Tua canol Chwefror cyhoeddodd Brenin Abdullah o Wlad Iorddonen enw prif weinidog newydd a chyhoeddodd Llywydd Iemen, Ali Abdullah Saleh, na fyddai'n dymuno tymor arall yn ei swydd yn 2013. Gwelwyd protestiadau drwy Libia lle galwyd am ymddiswyddiad y Llywydd Muammar al-Gaddafi. Cyhoeddodd Llywydd Swdan, Omar al-Bashir, na fyddai'n rhoi ei enw ymlaen yn yr etholiad nesaf yn 2015.

Gweler hefyd
------------

* Chwyldro Tiwnisia
* Chwyldro'r Aifft, 2011
* Gwrthyfel Libia, 2011
* Ymyrraeth filwrol yn Libia, 2011
* Protestiadau Bahrein 2011
* Protestiadau yn Iemen, 2011
Roedd **William Barron Norton** (28 Ebrill 1862 - 17 Rhagfyr 1898) yn chwaraewr dri chwarter rygbi'r undeb rhyngwladol Cymru a chwaraeodd rygbi clwb i Glwb Rygbi Caerdydd a rygbi rhyngwladol i Gymru. Dyfarnwyd chwe chap iddo dros Gymru.

Cefndir
-------

Ganwyd Norton yng Nghaerfyrddin yn bumed blentyn yr Henadur Henry Norton a Margaret ei wraig. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg y Frenhines Elizabeth, Caerfyrddin.

Gyrfa rygbi
-----------

Roedd Norton yn un o'r chwaraewyr rhyngwladol Cymreig cynharaf a chynrychiolodd ei wlad gyntaf ym 1882, yng nghyfarfyddiad cyntaf erioed y tîm ag Iwerddon. O dan gapteniaeth Charles Lewis, fe aeth Norton i mewn i dîm yn cynnwys deg cap newydd, ar ôl i dîm Cymru gael eu bychanu yn eu gêm agoriadol yn erbyn Lloegr. Enillodd Cymru'r gêm gan ei wneud yn fuddugoliaeth ryngwladol gyntaf un i'r tîm. Ail-ddewiswyd Norton ar gyfer y pum gêm nesaf, gan gwblhau Pencampwriaeth y gwledydd cartref 1883 a 1884 yn eu cyfanrwydd. Collodd Cymru ddwy gêm Pencampwriaeth 1883, a dwy gêm agoriadol twrnamaint 1884, ond roeddent yn llwyddiannus yng ngêm olaf y gyfres yn erbyn Iwerddon. Yn y gêm yn erbyn Iwerddon 1884 roedd tîm Iwerddon ddau chwaraewr yn brin a gorfodwyd hwy i fenthyg dau chwaraewr o Gymru i gwblhau eu tîm. Er ei fod yn gêm olaf gyrfa ryngwladol Norton, daeth i ben trwy sgorio ei unig gais dros ei wlad.

### Gemau rhyngwladol

**Cymru** 

* Lloegr 1882, 1884
* Iwerddon 1882, 1884
* yr Alban 1883, 1884

Gyrfa
-----

Wedi ymadael a'r ysgol aeth i wneud erthyglau mynegol i hyfforddi bod yn beiriannydd sifil yng Ngwaith Dŵr Caerdydd, ac wedi hynny bu am sawl blwyddyn yn gweithio i Gorfforaeth Caerdydd. Symudodd o Gaerdydd i gymryd swydd peiriannydd sifil gan Gorfforaeth Manceinion. Gwnaeth gais i'r Swyddfa Dramor am swydd yn Old Calabar, Gorllewin Affrica ar y pryd, Nigeria bellach. Roedd yn llwyddiannus, a dechreuodd ei swydd yno ym mis Awst 1898. Bu yno am ychydig fisoedd pan ddaliodd niwmonia a bu farw ym mis Rhagfyr 1898.

Llyfryddiaeth
-------------

* Smith, David; Williams, Gareth (1980). *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union*. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0766-3.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "TODAY'S FOOTBALL - South Wales Echo". Jones & Son. 1886-11-27. Cyrchwyd 2020-06-13.
2. ↑  "FOOTBALL - The Western Mail". Abel Nadin. 1882-01-30. Cyrchwyd 2020-06-13.
3. ↑  Smith (1980), pg 470.
4. ↑  "DEATH OF A CARMARTHEN MAN IN WEST AFRICA - Weekly Mail". Henry Mackenzie Thomas. 1899-01-14. Cyrchwyd 2020-06-13.