Mae **marmalêd** hefyd **marmalad** (o *Marmelada* Portiwgaleg-Galisieg oedd yr un iaith ar y pryd) yn jam o darddiad Portiwgaleg, wedi'i wneud o sudd a chroen ffrwythau sitrws wedi'u berwi â siwgr a dŵr. Heddiw, mae'r term yn hytrach yn dynodi jam wedi'i seilio ar sitrws neu baratoad trwchus iawn lle nad yw'r darnau o ffrwythau yn cael eu jelio yn llwyr: gellir gwneud y marmalêd hefyd gyda orenau lemonau, leim, oren bergamot, grawnffrwyth neu mandarinau, hyd yn oed ffrwythau sitrws eraill. Y ffrwyth a ddefnyddir fel arfer ym Mhrydain Fawr yw'r bigarade, sy'n tarddu o Seville, Sbaen. Mae cynnwys pectin y ffrwyth hwn yn uwch na chynnwys oren. Mae chwerwder oren sur yn ei gwneud hi'n angenrheidiol ei fwyta fel marmalêd yn aml ar dost.

Gwreiddiau
----------

Potiau marmalêd a ffrwythau
Mor gynnar â'r hen amser, darganfu'r Rhufeiniaid a'r Hen Groegiaid fod coginio cwins â mêl yn araf yn caledu'r gymysgedd wrth iddo oeri. Mae *De re coquinaria*, llyfr coginio Rhufeinig a briodolir i Apicius, yn rhoi rysáit ar gyfer cadw cwins cyfan, gyda choesau a dail, trwy eu trochi mewn baddon o fêl a defrutum. Sonnir am gadwraeth cwins a lemonau, yn ogystal â chadwraeth rhosynodod, afalau, eirin a gellyg, yn Llyfr Seremonïau'r Ymerawdwr Bysantaidd Cystennin VII Porphyrogenet, llyfr "sydd nid yn unig yn draethawd ar label y gwleddoedd brenhinol yn y 9g, ond hefyd catalog o'r bwyd sydd ar gael bryd hynny ac o'r seigiau wedi'u coginio gyda ".

Dechreuodd jam cwins canoloesol, o'r enw *cotignac* yn Ffrangeg, golli ei sbeis yn sesnin yn yr 16g. Yn yr 17g, roedd La Varenne yn dal i gynnig dau rysáit cotigna, un yn drwchus ac un yn glir..

Yn 1524, derbyniodd y Brenin Harri VIII "flwch o farmaled" gan Mr. Hull o Exeter. Gan ei fod mewn blwch, mae'n fwy tebygol mai'r anrheg oedd quince paste o Bortiwgal.

Etymoleg
--------

Hen beiriant croen sitrws
Daw marmaled o'r marmelada Portiwgaleg sy'n golygu quince jam. Yn ôl y Dicionário Etimológico da Língua Portuguesa, mae digwyddiad cynharaf y gair i'w gael mewn drama gan Gil Vicente, *Comedia Rubena* a ysgrifennwyd ym 1521:

Temos tanta marmelada
Que a minha mãe vai me dar um pouco
Marmaled ar fara
Mae *Marmelo*, y gair Portiwgaleg am cwins, ei hun yn deillio o'r Lladin *melimelum* (afal mêl) 13 sy'n dod o'r Groeg μελίμηλον (melímēlon).

Mae tarddiad Portiwgaleg y gair marmaled hefyd i'w gael mewn llythyrau gan William Grett a gyfeiriwyd at yr Arglwydd Lisle ar 12 Mai 1534: "Anfonais focs o marmaladoo at ei arglwyddiaeth" ac yn y rhai a anfonwyd gan Richard Lee ar 14 Rhagfyr 1536: "Diolch i'w arglwyddiaeth o waelod fy nghalon am ei marmalado."

Mae'r etymoleg boblogaidd sy'n deillio marmaled o'r Ffrangeg "Ma'am yn sâl" yn ffug. Byddai'r tarddiad hwn yn dod o ddefnyddio cymysgedd o quince a siwgr a baratowyd gan gogydd o Ffrainc fel meddyginiaeth yn erbyn seasickness gan Marie Ire o'r Alban yn ystod croesfan rhwng Ffrainc a'r Alban. Mae etymoleg boblogaidd debyg yn seiliedig ar Marie-Antoinette.

Gellir defnyddio'r term marmaled mewn ieithoedd eraill i gyfeirio at jamiau o unrhyw ffrwyth, fel y gair Sbaeneg mermelada. I'r gwrthwyneb, mae'r gair Portiwgaleg marmelada yn dynodi quince paste yn bennaf.

Marmalêd a'r Gymraeg
--------------------

Defnyddir **marmalêd** a **marmalad** yn y Gymraeg. Ceir y cyfeiriad cofnodedig cynharaf i'r gair yn 1545 yn llawysgrifau Cwrt Mawr sydd yn y Llyfrgell Genedlaethol lle awgrymir bod budd meddygol i'r ddantaith, "[c]ymaint I rinwedd I gymorth y kylla ar marmalad gore".

Marmalade Dundee
----------------

Mae gan dref Dundee yn yr Alban hanes hir gyda marmaled. Yn 1797, roedd gan James Keiller a'i fam Janet siop jam fach yn Dundee. Maent yn agor ffatri i gynhyrchu Dundee Marmalade21, marmaled sy'n cynnwys darnau mawr o oren22. Mae'r priodoledd o ddyfeisio marmaled oren ym 1797 i Keiller yn cael ei amharchu gan yr ymadrodd "gwnaeth fy ngwraig farmaled i chi" mewn llythyr gan James Boswell at Doctor Johnson ar Ebrill 24, 1777.

Roedd y cryptolegydd Americanaidd Lambros D. Callimahos yn gefnogwr mawr o farmaled Dundee ac roedd wedi creu gyda'i fyfyrwyr grŵp anffurfiol o'r enw Cymdeithas Dundee.

Deddfwriaeth
------------

Yn Ffrainc, er bod y term yn gysylltiedig yn rheolaidd ag unrhyw fath o ffrwythau, mae cyfarwyddeb Ffrengig sy'n dyddio o 1979 yn darparu mai dim ond ar gynhyrchion a wneir o ffrwythau sitrws y gellir defnyddio'r term "marmaled".

Er 1982, mae cyfarwyddeb yr Undeb Ewropeaidd (dir. 79/693 / EEC) wedi rheoleiddio telerau jam a marmaled ac, fel y gyfarwyddeb Ffrengig, dim ond i gynhyrchion a wneir o ffrwythau sitrws y gellir cymhwyso marmaled.

Dolenni
-------

* Fideo, 'How to Make Marmalade', 1974
* Fideo, British women work at the James Keiller and Son's Dundee Marmalade' dechrau'r 20g
* Fideo, 'Sut i Ddarlunio'r Pryf Hofran Marmalêd'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Nodyn:Book
2. ↑  Nodyn:Ouvrage
3. 1 2  C. Anne Wilson, *The Book of Marmalade: its Antecedents, Its History, and Its Role in the World Today*, revised ed. 1999, Nodyn:P.32 & others
4. ↑  Public Record Office, *Letters and Papers, Foreign & Domestic, of the reign of Henry VIII*, vol. VI (1870) p.339, noted by Wilson 1999, p. 31f, and by other writers.
5. ↑  "Marmalade" in Online Etymology Dictionary, © 2001 Douglas Harper apud Dictionary.com
6. ↑  Maria João Amaral, ed. Gil Vicente, *Rubena* (Lisbon:Quimera) 1961 (e-book)
7. ↑  Cyfieithiad: Mae gennym gymaint o quince jeli / Y bydd fy mam yn rhoi rhywfaint i mi. Maria João Amaral, ed. Gil Vicente, *Rubena* (Lisbon:Quimera) 1961 (e-book)
8. ↑  Melimelon, Henry George Liddell, Robert Scott, *A Greek-English Lexicon*, on Perseus Digital Library
9. ↑  on-line marmalade recipes
10. ↑  Wilson, C. Anne. *The Book of Marmalade: Its Antecedents, Its History and Its Role in the World Today (Together with a Collection of Recipes for Marmalades and Marmalade Cookery)*, University of Pennsylvania Press, Philadelphia. Revised Edition 1999. ISBN 0-8122-1727-6
11. ↑
12. ↑  The British Food Trust
13. ↑  *Life of Johnson* - Vol II (1791)