Mae **newid hinsawdd** yn cael effaith uniongyrchol ac anuniongyrchol **blant**. Mae plant yn fwy agored i effeithiau newid hinsawdd nag oedolion. Amcangyfrifodd Sefydliad Iechyd y Byd fod 88% o faich afiechydon yn gysylltiedig â newid hinsawdd sy'n effeithio ar blant o dan 5 oed. Mae adolygiad *Lancet* ar iechyd a newid hinsawdd yn rhestru plant fel y categori yr effeithir arno waethaf gan newid yn yr hinsawdd.

Yn gorfforol mae plant yn fwy bregus ac agored i newid hinsawdd yn ei holl ffurfiau. Nid yn unig y mae newid hinsawdd yn effeithio ar iechyd corfforol plentyn ond hefyd ar ei lesiant (sy'n cynnwys Iechyd meddwl). Mae anghydraddoldebau cyffredinol, rhwng ac o fewn gwledydd, yn penderfynu i raddau helaeth sut mae newid hinsawdd yn effeithio ar blant.

Mae'r rhai sy'n byw mewn gwledydd incwm isel yn dioddef yn waeth, o ran clefydau ac yn llai abl i wynebu bygythiadau newid hinsawdd. Hefyd, mae'n anoddach gwarantu hawliau plant mewn argyfwng hinsawdd .

Effaith newid hinsawdd ar blant
-------------------------------

Mae effeithiau newid hinsawdd yn dod o dan ddau brif ddimensiwn:

* uniongyrchol neu anuniongyrchol, ar unwaith neu
* wedi'i ohirio.

O ran effeithiau ar iechyd corfforol y plentyn gallwn sôn am: farwolaethau ac anafiadau, afiechydon gwres, dod i gysylltiad â thocsinau amgylcheddol ; afiechydon heintus a salwch eraill sy'n bresennol o fewn tymereddau cynhesach.

Mae cynnydd sylweddol hefyd mewn materion iechyd meddwl a dysgu fel anhwylder straen wedi trawma (PTSD), iselder ysbryd, a phryder, anhwylderau cysgu, diffiniadau gwybyddol, ac anawsterau dysgu. Er enghraifft, cafwyd cyfnod ôl-fwyd ym Mhacistan yn 2010, dangosodd 73% o bobl ifanc 10 i 19 oed lefelau uchel o PTSD, lle cafwyd effaith ddifrifol ar ferched a oedd wedi'u dadleoli.

Ymhlith y digwyddiadau difrifol eraill a ganfuwyd roedd: trallod, galar a dicter; colli hunaniaeth; teimladau o ddiymadferthedd ac anobaith; cyfraddau uwch o hunanladdiad; mwy o ymddygiad ymosodol a thrais.

Yn ychwanegol at yr effeithiau corfforol, gellir hefyd ystyried y dylanwad seicolegol a iechyd meddwl na ymchwiliwyd yn dda iddo eto sy'n hanfodol ac yn fygythiol i les plentyn.

Gall digwyddiadau eithafol a achosir gan newid hinsawdd ddinistrio cartrefi, ysgolion, canolfannau gofal plant, a seilwaith hanfodol arall Fe wnaeth Typhoon Haian ddinistrio dinasoedd a threfi cyfan ar ynysoedd Leyte a Samar, y Philipinau. Collodd llawer o blant a oroesodd Typhoon Haian eu cartrefi a'u heiddo. Yn 2020, achosodd Typhoon Molave lifogydd a thirlithriadau a ddinistriodd gartrefi, gan beryglu tua 2.5 miliwn o blant yn Fietnam. Lladdwyd 9 a dadleolwyd mwy na miliwn o bobl yn Fietnam a'r Philipinau.

Gweithredu gan blant
--------------------

### Streic ysgol yn erbyn newid hinsawdd

Mae Streic Ysgol dros yr Hinsawdd (SS4C) (Swedeg: *Skolstrejk för klimatet*), a elwir hefyd yn *Fridays for Future* (FFF), *Youth for Climate, Climate Strike* neu *Youth Strike for Climate*, yn fudiad rhyngwladol o ddisgyblion ysgol sy'n gadael eu dosbarthiadau bob dydd Gwener i cymryd rhan mewn gwrthdystiadau ac ymgyrchoedd i fynnu  fod arweinwyr gwleidyddol yn gweithredu i atal newid hinsawdd a mynnu bod y diwydiant tanwydd ffosil yn trosglwyddo i ynni adnewyddiadwy.

Rhoed cyhoeddusrwydd eang i'r ymgyrch ar ôl i ddisgybl o Sweden, Greta Thunberg, gynnal protest yn Awst 2018 y tu allan i Riksdag (senedd) Sweden, gan ddal arwydd a oedd yn darllen "Skolstrejk för klimatet" ("Streic ysgol dros hinsawdd").

Cafwyd streic fyd-eang ar 15 Mawrth 2019 gyda dros miliwn o streicwyr mewn 2,200 o ysgolion, a drefnwyd mewn 125 o wledydd. Ar 24 Mai 2019, cynhaliwyd yr ail streic fyd-eang, lle tynnodd 1,600 o ddigwyddiadau ar draws 150 o wledydd gannoedd o filoedd o wrthdystwyr. Amserwyd y digwyddiadau i gyd-fynd ag etholiad Senedd Ewrop 2019.

Roedd Wythnos Fyd-eang y Dyfodol 2019 yn gyfres o 4,500 o streiciau ar draws dros 150 o wledydd, gan ganolbwyntio ar ddydd Gwener 20 Medi a dydd Gwener 27 Medi. Mae'n debyg mai dyma'r streiciau hinsawdd mwyaf yn hanes y byd, casglodd streiciau 20 Medi oddeutu 4 miliwn o wrthdystwyr, llawer ohonynt yn blant ysgol, gan gynnwys 1.4 miliwn yn yr Almaen. Ar 27 Medi, amcangyfrifir i ddwy filiwn o bobl gymryd rhan mewn gwrthdystiadau ledled y byd, gan gynnwys dros filiwn o wrthdystwyr yn yr Eidal a channoedd o filoedd o wrthdystwyr yng Nghanada.

### Camau cyfreithiol

Juliana v. Unol Daleithiau cafodd ei ddiswyddo yn 2020 ar y sail nad oedd gan y plaintiffs ddigon o resymau i siwio, ond mae achos newydd wedi'i lansio ar seiliau mwy manwl. Yn achos "Duarte Agostinho ac Eraill v. Portiwgal ac Eraill "a ddygwyd gan blant ac oedolion ifanc mae Llys Hawliau Dynol Ewrop wedi gofyn i 33 talaith ymateb erbyn Mai 2021 gyda gwybodaeth ar sut y maent yn ceisio cyfyngu ar newid yn yr hinsawdd.

Ymgysylltiad adeiladol y plentyn
--------------------------------

Credir ei bod yn holl bwysig integreiddio newid yn yr hinsawdd yn y cwricwlwm. Unwaith y bydd plant yn dysgu am broblemau amgylcheddol byd-eang o'u cwmpas, dônt yn fwy ymwybodol o'r pwysigrwydd o wella amgylchedd y byd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Anderko, Laura; Chalupka, Stephanie; Du, Maritha; Hauptman, Marissa (January 2020). "Climate changes reproductive and children’s health: a review of risks, exposures, and impacts" (yn en). *Pediatric Research* **87** (2): 414–419. doi:10.1038/s41390-019-0654-7. ISSN 1530-0447. .
2. ↑  Watts, Nick; Amann, Markus; Arnell, Nigel; Ayeb-Karlsson, Sonja; Belesova, Kristine; Boykoff, Maxwell; Byass, Peter; Cai, Wenjia et al. (2019-11-16). "The 2019 report of The Lancet Countdown on health and climate change: ensuring that the health of a child born today is not defined by a changing climate". *Lancet (London, England)* **394** (10211): 1836–1878. doi:10.1016/S0140-6736(19)32596-6. ISSN 1474-547X. PMID 31733928. .
3. ↑  Currie, Janet; Deschênes, Olivier (2016). "Children and Climate Change: Introducing the Issue". *The Future of Children* **26** (1): 3–9. ISSN 1054-8289. .
4. ↑  "Climate change and child health: a scoping review and an expanded conceptual framework" (yn en). *The Lancet Planetary Health* **5** (3): e164–e175. 2021-03-01. doi:10.1016/S2542-5196(20)30274-6. ISSN 2542-5196. .
5. ↑  "Unless we act now: The impact of climate change on children". *www.unicef.org* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-04-16.
6. ↑  "The impact of climate change on the rights of the child". *Office of the High Commissioner for Human Rights*.
7. ↑  Sheffield, Perry E.; Landrigan, Philip J. (March 2011). "Global climate change and children's health: threats and strategies for prevention". *Environmental Health Perspectives* **119** (3): 291–298. doi:10.1289/ehp.1002233. ISSN 1552-9924. PMC 3059989. PMID 20947468. .
8. ↑  Garcia, Daniel Martinez; Sheehan, Mary C. (2016). "Extreme Weather-driven Disasters and Children's Health". *International Journal of Health Services: Planning, Administration, Evaluation* **46** (1): 79–105. doi:10.1177/0020731415625254. ISSN 0020-7314. PMID 26721564. .
9. ↑  Boston, 677 Huntington Avenue; Ma 02115 +1495‑1000 (2014-07-01). "Climate Change, Children's Rights, and the Pursuit of Intergenerational Climate Justice". *Health and Human Rights Journal* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-04-17.
10. ↑  "Mental health and our changing climate: Impacts, implications, and guidance | PreventionWeb.net". *www.preventionweb.net*. Cyrchwyd 2021-04-17.
11. ↑  "Europe PMC". *europepmc.org*. Cyrchwyd 2021-04-17.
12. ↑  "Effects of Climate Change on Future Generations". *Save the Children* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-04-19.
13. ↑  "Top 6 issues children are facing after Typhoon Haiyan". *World Vision* (yn Saesneg). November 14, 2013. Cyrchwyd 2021-04-19.
14. ↑  "Typhoon Molave, nine dead and over a million displaced between the Philippines and Vietnam". *Asia News*. Cyrchwyd 2021-04-19.
15. ↑  Budryk, Zack (2021-04-07). "Biden administration asks court to toss kids' climate lawsuit". *TheHill*. Cyrchwyd 2021-04-18.
16. ↑  Daly, Aoife; Leviner, Pernilla; Stern, Rebecca Thorburn. "How children are taking European states to court over the climate crisis – and changing the law". *The Conversation*. Cyrchwyd 2021-04-18.
17. ↑  Trott, Carlie D (2019-03-01). "Reshaping our world: Collaborating with children for community-based climate change action" (yn en). *Action Research* **17** (1): 42–62. doi:10.1177/1476750319829209. ISSN 1476-7503. .
18. ↑  Jensen, Bjarne Bruun; Schnack, Karsten (2006-07-01). "The action competence approach in environmental education". *Environmental Education Research* **12** (3-4): 471–486. doi:10.1080/13504620600943053. ISSN 1350-4622. .