recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Carreg Gristionogol gynnar gydag arysgrif Ladin arni yw **Maen Madog**, sy'n sefyll ger llwybr hen ffordd Rufeinig ger Ystradfellte, de Powys. cyfeiriad grid SN918157

Maen Madog. Gwelir yr arysgrif Ladin ar y wyneb agosaf.

Disgrifiad a hanes
------------------

Colofn dal denau o hen dywodfaen coch yw Maen Madog. Mae'n sefyll wrth ymyl ffordd Rufeinig a adnabyddir yn lleol fel "Sarn Helen". Ar ei ymyl de-orllewinol ceir arysgrif Ladin wedi'i cherfio ar ei hyd sy'n darllen:

DERVAC—FILIUS
IUST—(H)IC IACIT
Sef:

*Carreg Dervacus mab Justus.*
*Yma mae'n gorwedd.*
Digon amrwd yw'r gwaith cerfio gyda rhai llythrennau wedi eu gosod o'r chwith, sy'n awgrymu fod y saer maen yn anghyfarwydd ag ysgrifen Ladin.

Mae'n debyg mai cofgolofn bersonol ydyw, yn dyddio o rywbryd yn y cyfnod is-Rufeinig (ceir gwersyll Rhufeinig gerllaw) neu'r Oesoedd Canol Cynnar pan roedd y rhan yma o'r wlad yn rhan o Deyrnas Brycheiniog.

Cafodd y garreg ei symud tua 5 medr o'i safle gwreiddiol yn y 19g a'i gosod ar blatfform o gerrig. Ni chafwyd bedd Dervacus ac mae'n bosibl felly fod y garreg yn gofgolofn yn unig yn hytrach na beddfaen.

Ffynhonnell
-----------

* Helen Burnham, *Clwyd and Powys* yn y gyfres *A Guide to Ancient and Historic Wales* (HMSO, Llundain, 1995).

Gweler hefyd
------------

* Gwersyll Rhufeinig Maen Madog
Arfbais Powys FadogArfbais Powys Fadog
Cwmwd canoloesol yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd **Maelor Saesneg**. Fe'i greuwyd tua'r flwyddyn 1202, pan gafodd cantref Maelor ei rannu yn ddwy ran gan dywysog Powys Fadog, gydag afon Dyfrdwy yn ffin naturiol rhyngddynt. Yn ddiweddarach, yn sgil concwest Edward I o Loegr (1282-83), cafodd yr enw Maelor *Saesneg* mewn cyferbyniaeth a'i gymydog am fod nifer o Saeson wedi ymgartrefu yno, ond serch hynny arosodd yn ardal bur Gymraeg am ganrifoedd.

Gorweddai Maelor Saesneg i'r dwyrain o afon Dyfrdwy fel tafod o dir Cymreig yn ymestyn i mewn i Loegr. Ffiniai â Maelor Gymraeg i'r gorllewin dros afon Dyfrdwy, ac â Caer, Swydd Amwythig a chwmwd Y Traean (Croesoswallt) i'r dwyrain a'r de.

Dechreuodd Maelor Saesneg fel uned dan awdurdod tywysogion Powys Fadog. Yn 1397, yn nheyrnasiad Rhisiart II o Loegr, unwyd Maelor Saesneg â Swydd Balatinaidd Caer i ffurfio Tywysogaeth Caer.

Gyda chreu Sir Fflint yn 1536, daeth yn rhan o'r sir newydd honno; cyfeirid ato'n aml yn Saesneg fel *Flintshire Detached* am fod rhan o Sir Ddinbych yn gorwedd rhyngddo â gweddill Sir Fflint.

Owrtyn (Saesneg: *Overton*) oedd ei ganolfan weinyddol. Roedd yn cynnwys ardal Hanmer, cartref yr Hanmeriaid. Roedd Margaret Hanmer, gwraig Owain Glyndŵr, yn frodor o'r ardal. Credir i'r priodas gael ei gynnal yn Hanmer ei hun, tua 1384.

Mae'r cwmwd heddiw yn rhan o ardal Maelor ym mwrdeistref sirol Wrecsam.

Yr Hen Blwyfi
-------------

* Bangor-is-y-coed
* Bronington
* Hanmer
* Iscoed
* Llannerch Banna
* Llys Bedydd
* Owrtyn
* Wrddymbre

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Hanes gweinyddol Maelor Saesneg
Maestref yng Nghaerdydd yw **Llaneirwg**, neu **Llaneurwg** yn wreiddiol (Saesneg: *St Mellons*). Lleolir i'r gogledd-ddwyrain o'r ddinas yn agos i gyffordd Porth Caerdydd ar yr M4. Rhennir y faestref yn ddau gan ffordd y B4487 (Newport Road). Mae'r rhan ogleddol yn hŷn, ac yn ffurfio'r gymuned Hen Laneirwg (neu "Bentref Llaneirwg"); mae'r rhan ddeheuol – ystâd dai newydd – yn fwy, ac yn gorwedd yng nghymuned Trowbridge.

Hanes
-----

Dechreuodd Llaneirwg fel canolfan masnachol bychan yn Sir Fynwy, gan ddibynu ar amaethyddiaeth a theithio. Roedd perchnogion y tafardai yn gwasanaethu teithwyr a oedd yn defnyddio'r ffordd A4161, sef Ffordd Casnewydd, yr hen Ffordd Rufeinig rhwng Caerdydd a Llundain.

Daeth Llaneirwg yn rhan o ddinas Caerdydd yn ardal De Morgannwg o dan ad-drefniad Deddf Llywodraeth Lleol 1972 ar 1 Ebrill 1974.

Clwb Pêl-droed
--------------

Cynrychiolir yr ardal gan glwb pêl-droed lleol sy'n chwareae yn uchel adranna Cymru, C.P.D. STM Sports. Mae'r STM yn sefyll am St Mellons, enw Saesneg y maestref.

### Geirdarddiad

Dywed chwedl y bu bryn yn yr ardal yn gartref i Eurwg, Brenin Gwent, yn ystod y cyfnod Rhufeinig-Brydeinig, ac y newidiodd ei bobl i grefydd Cristnogol a cawsont eu bedyddio yn Afon Rhymni gerllaw. Codwyd eglwys Eurwg ger safle'r hen eglwys ym 1360 ac adnabyddwyd yr ardal fel Llaneirwg ers hynny..

Credir y daw'r enw Saesneg, *St Mellons*, o Sant Melaine o'r 6g a ddaeth yn Esgob Rennes yn Llydaw, yn hytrach na'r Mellonius enwog, Esgob Rouen o'r 4g. Fe wyddwn y magwyd un o'r ddau esgob yn ardal ystad Llaneirwg, ond mae'r ddwy stori wedi cael eu plethu dros y blynyddoedd, gan adael haneswyr yn ansicr a pa un yw p'run.

Yn aml, nid yw pobl yn cyfeirio at y Llaneirwg hynafol wrth ddefnyddio'r enw Llaneirwg, ond at yr ystad dai mwy sydd wedi cael ei adeiladu i'r de-ddwyrain. Adnabyddir yr ardal hynafol fel Pentre Llaneirwg yn gyffredinol (Saesneg: *Old St Mellons*), tra bod yr ystad wedi dwyn yr enw Llaneirwg. Mae nifer o adeiladau ym Mhentre Llaneirwg yn dyddio o'r 19g, tra bod y rhanfwyaf o adeiladau Llaneirwg wedi cael eu codi yn ystod yr 20g hwyr a'r 21ain ganrif cynnar.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑   Heol Maes Eirwg. BBC.
3. ↑  Darllewnch fwy am Melaine a Mellonius

Gweler hefyd
------------

* Croes Llaneirwg: croes eglwysig
Casgliad o lawysgrifau Cymreig yw **Llawysgrifau Llansteffan** (neu **Llanstephan**). Maent yn cynnwys testunau nifer o gerddi a thestunau rhyddiaith Cymraeg Canol, yn arbennig o gyfnod yr Oesoedd Canol Diweddar a'r Dadeni Dysg.

Ffurfiwyd cnewyllyn y casgliad gan y copïwr llawysgrifau Samuel Williams (c.1660-1722), offeiriad Llandyfrïog a Llangynllo (Ceredigion) a'i fab, yr hynafiaethydd Moses Williams (1685-1742). Yn ddiweddarach, ychwanegwyd llawysgrifau o gasgliadau Walter Davies (Gwallter Mechain), Lewis Morris, Edward Breese ac E. G. B. Phillimore. Cafodd y casgliad ei gyflwyno i Lyfrgell Genedlaethol Cymru gan Syr John Williams yn 1909; fe'u gelwir yn Llawysgrifau Llansteffan am fod Syr John wedi dod â'r casgliad ynghyd yn ei bentref genedigol Llansteffan (Sir Gaerfyrddin). (Er mai Llansteffan yw'r ffurf Gymraeg arferol ar enw'r pentref, cyfeirir at y casgliad fel Llawysgrifau Llanste*ph*an gan amlaf).

Ymhlith y testunau a geir yn y casgliad pwysig hwn ceir cerddi gan rhai o Feirdd yr Uchelwyr, fel Dafydd ap Gwilym, Guto'r Glyn, Lewys Glyn Cothi, Tudur Aled, Gutun Owain, Siôn Brwynog, Morgan Elfael, a Llywelyn Siôn, ynghyd â gwaith o law Siôn Dafydd Rhys. Yn llawysgrif *Llanstephan 4* ceir y testun cynharaf o *Chwedlau Odo* (tua dechrau'r 15g. Y llawysgrif bwysicaf yw *Llyfr Coch Talgarth* (tua 1400).
Cemegydd a ffisegydd Seisnig oedd **Michael Faraday**, FRS (22 Medi 1791 – 25 Awst 1867). Daeth Faraday o deulu tlawd ond Cristnogol, roedd yn aelod ac yn flaenor gyda'r sect Protestanaidd y Sandemaniaid, ac felly cyrhaeddod lefel uchel o lythrennedd am y cyfnod i blentyn mor dlawd. Gwasanaethodd wedyn am saith mlynedd fel prentis i rwymydd llyfrau. Felly roedd cyfle gwych ganddo i ddarllen llyfrau gwyddonol. Roedd ei dad yn of, ac felly roedd Michael yn fachgen digon alluog gyda theclynau ac ynni o'r dechrau.

Drwy fynychu darlithoedd gwyddonol nosweithiau, fe gafodd gyfeillgarwch Humphry Davy, ac fe ddaeth i weithio i'r Royal Institution yn Llundain (ar y pryd yn gweithio fel adran gwyddoniaeth y Brifysgol). Dringodd yn gyflym i fod yn aelod llawn ac wedyn athro. Cyfranodd yn sylweddol i'r fyd Cemeg a Ffiseg, a Faraday oedd y gwyddonydd a ddarganfuwyd anwythiad electromagnetig, diamagnetedd ac electrolysis a'r cysyniad o faes magnetig. Creodd sylfeini y modur trydan. Daeth o hyd i gemegau newydd fel bensen, dechreuodd y syniad o rifau ocsidiad a'r termau anod, catod, electrod, ac ïon. Enwyd yr uned SI am gynhwysiant, Farad, ar ei ôl, a hefyd y cysonyn Faraday.

Er gwaethaf diffyg addysg prifysgol ffurfiol, fe ddaeth yn Athro Fullerian Cemeg, post a gadwodd hyd at ddiwedd ei oes.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 38158158
* LCCN: n50009174
* ISNI: 0000 0001 2278 4641
* GND: 118531921
* SELIBR: 186653
* SUDOC: 032006152
* BNF: cb12349936f (data)
* BPN: 40484912
* BIBSYS: 90120051
* NLA: 35075455
* NDL: 00439208
* NKC: nlk20000085344
* The SBN id RAVV062480 is not valid.
* BNE: XX1039322
* CiNii: DA00754599
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Un o brif arweinwyr y Blaid Natsïaidd yn yr Almaen oedd **Martin Ludwig Bormann** (17 Mehefin 1900 – efallai 2 Mai 1945). Daeth yn bennaeth Cangelloriaeth y Blaid *(Parteikanzlei)*, ac yn ysgrifennydd preifat i Adolf Hitler, swydd oedd yn rhoi grym mawr iddo.

Ganed Bormann yn Wegeleben, ger Halberstadt. Gadawodd yr ysgol yn ieuanc i weithio ar fferm, yna wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf daeth yn rheolwr ystad yn Mecklenburg, lle daeth i gysylltiad a'r Freikorps. Yn 1924, carcharwyd ef am flwyddyn am helpu ei gyfaill Rudolf Höss (yn ddiweddarach pennaeth gwersyll difa Auschwitz) i lofruddio Walther Kadow. Ymunodd a'r Blaid Natsïaidd yn 1925 wedi ei ryddhau o'r carchar. O 1933 hyd 1941, bu Bormann yn ysgrifennydd preifat i Rudolf Hess, dirprwy Hitler.

Wedi i Hess hedfan i'r Alban ym Mai 1941, daeth Bormann yn bennaeth Cangelloriaeth y Blaid *(Parteikanzlei)*. Daeth i gael dylanwad mawr ar Hitler, oedd yn ymddiried yn llwyr ynddo. Roedd Bormann ym Merlin gyda Hitler ddiwedd ebrill, pan oedd byddin yr Undeb Sofietaidd ar fin cipio'r ddinas. Idliwyd y ddinas iddynt ar 2 Mai. Yn ôl un fersiwn gan Artur Axmann, lladdwyd Bormann wrth iddo geisio dianc.

Gan nad oedd sicrwydd a oedd yn fyw ai peidio, rhoddwyd ef ar ei brawf yn ei absenoldeb ym mhrif brawf Treialon Nuremberg, a dedfrydwyd ef i farwolaeth. Bu sibrydion ei fod wedi dianc i Dde America, ond yn 1998, cyhoeddwyd fod profion ar benglog oedd wedi ei darganfod ym Merlin yn 1972 wedi dangos mai penglog Bormann ydoedd.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Martin Bormann***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 9855572
* LCCN: n79049617
* ISNI: 0000 0000 8088 4838
* GND: 118513583
* SELIBR: 361001
* SUDOC: 027339394
* BNF: cb11940292q (data)
* BIBSYS: 90172009
* NLA: 36124507
* NDL: 00463537
* NKC: ola2002153583
* BNE: XX1099980
* CiNii: DA06272364

 |
Gwleidydd o'r Alban yw **Martin Docherty** (ganwyd 21 Ionawr 1971) a etholwyd yn Aelod Seneddol yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 dros Orllewin Swydd Dunbarton; mae'r etholaeth yn swydd Gorllewin Swydd Dunbarton, yr Alban. Mae Martin Docherty yn cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin.

Fe'i magwyd yn Clydebank a dechreuodd weithiod pan oedd yn 16 oed. Mynychodd sawl coleg gan dderbyn gradd mewn gwleidyddiaeth ym Mhrifysgol Essex ac yna Gradd Meistr mewn Celf yn Glasgow. wedi hynny dychwelodd i Clydebank lle bu'n gweithio fel Gweithiwr Cymdeithasol i'r WDCVS.

Ymunodd â'r SNP yn 1991 ac fe'i etholwyd fel cyn gynghorydd ieuengaf yr Alban - ar Gyngor Sir Clydebank yn 1992, ag yntau'n ddim ond 21 oed.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Martin Docherty 30,198 o bleidleisiau, sef 59% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o **+38.9** ers etholiad 2015 a mwyafrif o 14,171 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Profile, snp.org; accessed 8 May 2015.
2. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
3. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 100294939
* LCCN: nr2003020339
* ISNI: 0000 0003 7650 921X

 |
*Sylw! Peidied â drysu â Mosg Gamal Abdel Nasser, Cairo, Yr Aifft na Tripoli, Libya*
**Mosg Jamal Abdel Nasser** (Arabeg: مسجد جمال عبد الناصر *Masjid Jamal 'Abd an-Nasser*) yw'r mosg fwyaf yn al-Bireh, tref 15 km i'r gogledd o Jerwsalem gyda phoblogaeth o oddeutu 40,000 ar y Lan Orllewinol, Palestina. Leolir y mosg yng nghanol y dref. Enwyd hi ar ôl diweddar arlywydd yr Aifft ac arweinydd cenedlaetholdeb Arabaidd, Gamal Abdel Nasser.

Hanes
-----

Pan agorwyd y mosg yn 1970 ei henw gwreiddiol oedd *Mosg Newydd Al-Bireh*. Wedi marwolaeth Nasser, penderfynwyd ei henwi ar ei ôl. Yn Intifada Cyntaf Palesteina, galwodd trigolion y dref y mosg ar ôl Sayyid Qutb - Eifftwr, bardd, addysgwr, Islamydd a ystyrir yn "Tâd Jihadiaeth Salafi", yr athrawiaeth grefyddol-wleidyddol sy'n sail i wreiddiau ideolegol sefydliadau Jihadistiaid byd-eang fel al-Qaeda ac ISIL. Crogwyd ef yn 1966 ar gyhuddiad o geisio dienyddio Nasser. Galwyd y mosg hefyd yn *Mosg y Merthyron* gan ddefnyddio ei lleoliad ar gyfer angladdau'r bobl a laddwyd yn y gwrthdaro. Gelwir pobl tref Al-Bireh y mosg yn Mosg Mawr Al-Bireh.

Ar 14 Mawrth 2002, meddiannodd Byddin Israel (IDF) y mosg a defnyddio ei minaret ar gyfer cêl-saethu, gan ladd pedwar Palesteinad.

Ar 22 Medi 2007, gorymdeithiodd dwsinau o wragedd carcharorion gwleidyddol cysylltiedig â Hamas ac aelodau benywaidd eraill Hamas o Fosg Jamal Abdel Nasser at Sgwâr Al-Manara. Roeddynt yn protest yn erbyn yr hyn a welent fel carchariad gwleidyddol eu perthnasau gan yr Awdurdod Cenedlaethol Palesteina (y PA). Fe'u hataliwyd rhag cyrraedd y sgwâr pan ddefnyddiodd lluoedd diogelwch PA nwy rhwygo i'w gwasgaru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jamal Abdel Nasser Mosque Palestine Remembered. 2007-01-17.
2. ↑   Jamal Abdel Nasser Mosque] Palestine Remembered. 2007-01-17. {{Webarchive|url=
3. ↑  Manne, Robert (7 November 2016). "Sayyid Qutb: Father of Salafi Jihadism, Forerunner of the Islamic State". *ABC News*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 16 January 2019.
4. ↑  Shalakany, Amr. Diary of an Egyptian in Ramallah Archifwyd 2013-10-20 yn y Peiriant Wayback. Al-Ahram Weekly. 2002-03-14.
5. ↑  Matthews, Elizabeth G. *Israel-Palestine Conflict.* Taylor & Francis, 2011. p. 203. ISBN 1-136-88432-7.

Dolenni allanol
---------------

* Erthygl a lluniau
Munud digidol
Mae **munud** (enw gwrywaidd neu fenywaidd) yn uned o amser sy'n hafal i 60 eiliad neu 1/60ed rhan o awr. Dydy munud ddim yn uned ryngwladol safonol (yr SI) yn swyddogol, ond caiff ei derbyn ar y cyd â'r rhestr hon.

Y symbol ryngwladol am funud ydy ***min***, o'r Saesneg *minute*.

Mae'n debyg mai'r Babilioniaid ddechreuodd rhannu awr yn chwe-deg rhan, a'r awr (ac eiliad) yn chwe-deg rhan hefyd gan eu bod yn defnyddio system gyfrif wedi'i seilio ar y rhif 60.

Gall munud, ar lafar, olygu "ychydig bach o amser" heb ffiniau pendant o 60 eiliad e.e. yn y linell enwog gan Waldo Williams "Un funud fach cyn elo'r haul o'r wybren..." mae'r bardd yn golygu ysbaid o amser yn hytrach na'r diffiniad mathemategol.

Gweler hefyd
------------

* System Ryngwladol o Unedau
* Munud (ongl)
* Munud y gromell.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-10-01. Cyrchwyd 2010-07-31.

* Henry Campbell Black, Black's Law Dictionary, 6ed rhifyn (St. Paul, Minnesota: West Publishing Company, 1991)
* Eric W. Weisstein. "Arc Minute." From MathWorld—A Wolfram

Chwiliwch am ***munud***  
yn Wiciadur.
Mae **mynediad at gyfiawnder** yn egwyddor sylfaenol mewn rheolaeth gyfreithiol sy’n disgrifio sut mae gan ddinasyddion fynediad cyfartal i systemau cyfreithiol. Fel arfer, darperir gwasanaethau cyfreithiol i bobl a allai fel arall ei chael yn anodd cael cyngor a chynrychiolaeth gyfreithiol. Heb fynediad at gyfiawnder, ni all pobl arfer eu hawliau’n llawn, herio gwahaniaethu, na dal pobl sy'n gwneud penderfyniadau'n atebol am eu gweithredoedd.

Mae'r modd y mae cenhedloedd yn helpu eu dinasyddion i gael mynediad at gyfiawnder yn amrywio fesul cenedl. Gellir cynyddu mynediad at gyfiawnder trwy sefydliadau cymorth cyfreithiol wedi’u hariannu’n briodol ac wedi’u staffio’n briodol sy’n darparu gwasanaethau cyfreithiol am ddim i’r tlawd, a thrwy raglenni pro bono y mae atwrneiod gwirfoddol yn darparu gwasanaethau a chynrychiolaeth drwyddynt, neu drwy raglenni eraill sydd wedi’u cynllunio i helpu pobl. Mae mynediad at gyfiawnder yn gysyniad eang sy’n cynnwys rhwymedïau cyfreithiol yn y llysoedd a hefyd mewn sefydliadau cyfiawnder eraill.

Y Mudiad dros Fynediad am Ddim i 'r Gyfraith
--------------------------------------------

Sefydlwyd Y Mudiad dros Fynediad am Ddim i 'r Gyfraith (*Free Access to Law Movement* (FALM)) ym 1992, gyda'r nod o ddarparu mynediad am ddim i wybodaeth ac adnoddau cyfreithiol sylfaenol. Yn 2002, mabwysiadodd FALM y Datganiad ar Fynediad Rhad ac Am Ddim i'r Gyfraith. Nod y mudiad yw sicrhau bod gwybodaeth gyfreithiol ar gael i bawb. Roedd y datganiad yn nodi fod gwybodaeth gyfreithiol gyhoeddus rhan o dreftadaeth y ddynoliaeth.

Roedd aelod-sefydliadau FALM, yn bennaf trwy'r Rhyngrwyd, yn ymwneud â chyhoeddi gwybodaeth gyfreithiol sylfaenol ac eilaidd yn eang. Mae enghreifftiau cynnar yn cynnwys y Sefydliad Gwybodaeth Gyfreithiol yn Ysgol y Gyfraith, Cornell a Sefydliad Gwybodaeth Gyfreithiol Awstralasia, prosiect ar y cyd rhwng Prifysgol Technoleg Sydney a Phrifysgol De Cymru Newydd. 

Yn 2013, sefydlodd Ysgol y Gyfraith Cornell y *Journal of Open Access to Law*, i hyrwyddo ymchwil rhyngwladol ar bwnc mynediad agored i'r gyfraith.

Gweler hefyd
------------

* Cyfraith Cymru
* Cyfraith Hywel
* Cyfraith ryngwladol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rashid, Norul Mohamed. "Access to Justice". *United Nations and the Rule of Law* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-03-21.
2. ↑  "Access to Justice". *United Nations and the Rule of Law*. United Nations. Cyrchwyd 12 May 2019.
3. ↑  "Resource Center for Access to Justice Initiatives". *American Bar Association*. Cyrchwyd 12 May 2019.
4. ↑  "Pro Bono and Volunteer Programs". *Center on Court Access to Justice for All*. National Center for State Courts. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-05-12. Cyrchwyd 12 May 2019.
5. ↑  "Necessary Condition: Access to Justice". *United States: Institute of Peace*. Cyrchwyd 12 May 2019.
6. ↑  Legal\_Information\_Institutes.htm
7. ↑  "AustLII - Publications: AustLII - Libs Paper". *austlii.edu.au*. Cyrchwyd 26 December 2016.
8. ↑  "Journal of Open Access to Law". *cornell.edu*. Cyrchwyd 26 December 2016.
**Mynegiad mathemategol** yw'r cyfuniad cyfyngedig o symbolau a ffurfiwyd yn dda yn ôl rheolau sy'n dibynnu ar y cyd-destun. Gall symbolau mathemategol ddynodi rhifau (cysonion), newidynnau, gweithrediadau, ffwythiannau, cromfachau, atalnodi, a grwpio i benderfynu ar drefn gweithrediadau - ac agweddau eraill o gystrawen rhesymegol. 'Mynegiad' yw'r weithredu o leisio neu ddweud barn neu ddefnydd unigolyn o iaith, er mwyn trosglwyddo gwybodaeth o ryw fath.

Enghraifft
Gall mynegiannau amrywio'n fawr, o'r syml:

{\displaystyle 0+0}
{\displaystyle 8x-5}   (polynomial llinol)
{\displaystyle 7{{x}^{2}}+4x-10}   (polynomial cwadratig)
{\displaystyle {\frac {x-1}{{{x}^{2}}+12}}}   (ffracsiwn rhesymol)
i'r cymhleth:

{\displaystyle f(a)+\sum \_{k=1}^{n}\left.{\frac {1}{k!}}{\frac {d^{k}}{dt^{k}}}\right|\_{t=0}f(u(t))+\int \_{0}^{1}{\frac {(1-t)^{n}}{n!}}{\frac {d^{n+1}}{dt^{n+1}}}f(u(t))\,dt.}
Mae'n angenrheidiol fod cystrawen y mynegiad yn cael ei ffurfio'n dda: rhaid i'r gweithredwyr (*operators*) a ganiateir gael y nifer cywir o fewnbynnau yn y mannau cywir, rhaid i'r nodau sy'n ffurfio'r mewnbynnau hyn fod yn ddilys, bod y gweithrediadau mewn trefn, ac ati. Nid yw rhaffu symbolau sy'n torri rheolau cystrawen yn fynegiant dilys.

Er enghraifft, yn nhrefn arferol mynegiannau rhifyddeg, mae *1 + 2 × 3* yn fynegiad sydd wedi'i ffurfio'n dda, ond nid yw:

{\displaystyle \times 4)x+,/y}.

Gweler hefyd
------------

* Hafaliad

Cyfeiriadau
-----------
Ymchwilydd a darlithydd o Gymro ym maes ecoleg ydy **Dr. Hefin Jones** (ganwyd Mehefin 1961).

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd Thomas Hefin Jones ym Mhencader, yn fab i Mrs. Rachel Jones Fronlwyd a'r diweddar Evan Henry Jones. Mae'n wyr i'r emynydd a'r bardd gwlad Thomas Jones (1880-1963), awdur *Manion y Mynydd*.

Addysgwyd yn Ysgol Gynradd Pencader, ac Ysgol Ramadeg Llandysul. Graddiodd (BSc) mewn Swoleg o Goleg y Brenin, Prifysgol Llundain; enillodd hefyd Ddiploma AKC gyda Chlod o'r Adran Ddiwinyddol a doethuriaeth (1986) o Goleg Imperial, Prifysgol Llundain.

Gyrfa
-----

Gweithiodd am dair mlynedd i'r Cyngor Ymchwil Amaeth yn Wellsbourne, Swydd Warwick. Dychwelodd i'r Coleg Imperial, yn Gymrawd Ymchwil ac Arweinydd Prosiect Rhyngwladol ar effeithiau ecolegol newid hinsawdd; mewn erthygl bell gyrhaeddol yn y cyfnodolyn *Science* ef ai'i dim oedd y cyntaf i ddarogan effaith cynnydd mewn CO2 ar ffrwythlonder ac amrywiaeth bywyd y pridd. Roedd yn rhan o'r Tim Golygyddol a gyhoeddodd y llyfr cyfeiriadol Soil Ecology and Ecosystem Services yn 2012.

Yn 2000 symudodd i Brifysgol Caerdydd. Mae hefyd yn Wyddonydd Ymgynhorol Canolfan Ecoleg Prifysgol Kyoto, Siapan, Gwyddonydd Ymgynghorol Datblygiad Canolfan Amgylcheddol Montpellier, Ffrainc ac yn Aelod Rhyngwladol Panel Rheoli'r Phytotron, Prifysgol Duke, yn yr Unol Daleithiau. Mae'n awdur ar dros 300 o erthyglau yn y Gymraeg a'r Saesneg. Yn gyfredol, mae'n Olygydd y cyfnodolyn Global Change Biology, y cyfnodolyn rhyngwladol mwyaf blaenllaw ym maes newid hinsawdd, Agricultural and Forest Entomology, a'r gyfres lyfrau Ecological Reviews. Ef hefyd yw Cadeirydd Bwrdd Golygyddol y cyfnodolyn Gwerddon.

Am naw mlynedd bu'n un o uwch-swyddogion y Gymdeithas Ecolegol Brydeinig ac yn aelod o Fwrdd Sefydliad Gwyddonol Ewrop. Bu'n Gadeirydd y Gymdeithas Wyddonol Genedlaethol, yn Ysgrifennydd Adran Ieuenctid Annibynwyr y Byd ac yn Llywydd Undeb yr Annibynwyr Cymraeg (2004-2005). Gyda'r Annibynwyr bu'n Ysgrifennydd Adran Dinasyddiaeth Gristnogol yr Undeb, yn Gadeirydd y Bwrdd Hyfforddi ac yn Gadeirydd y Pwyllgor Staffio. Fe'i anrhydeddwyd ag Urdd Derwydd er Anrhydedd yng Ngorsedd y Beirdd yn 2007; fe'i adnabyddir fel Hefin Pencader. Ef hefyd yw Deon cyntaf Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

Anrhydeddau
-----------

Cyflwynwyd y Fedal Gwyddoniaeth a Thechnoleg iddo yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cymerwyd y wybodaeth o *Y Garthen*, Rhifyn Medi 2007; diweddarwyd 2012
2. ↑   Hefin Jones yn derbyn Medal Wyddoniaeth a Thechnoleg Eisteddfod 2018. Eisteddfod Genedlaethol (21 Ebrill 2018). Adalwyd ar 25 Ebrill 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 44043103
* LCCN: no2005116012
* ISNI: 0000 0000 4387 557X
* GND: 1147174563

 |
Maen hir ar y ffin rhwng Powys a Gwynedd yw **Maen Gwynedd**. Saif ychydig islaw Bwlch Maen Gwynedd ar lethrau mynyddoedd Y Berwyn. Cyfeirnod OS: SJ 081337 (*Landranger* 125). Cafodd yr enw am ei fod yn dynodi'r ffin rhwng teyrnasoedd Gwynedd a Phowys yn yr Oesoedd Canol. Ceir ambell gyfeiriad ato yng ngwaith y beirdd Cymraeg canoloesol.

Disgrifiad
----------

Saif y maen hir hwn ger pen Bwlch Maen Gwynedd ar ochr Powys i'r bwlch, i'r de o gopa Cadair Bronwen, yng nghymuned Llanrhaeadr-ym-Mochnant. Mae'n garreg 2 metr hir, main iawn, sy'n gogwyddo ar ongl o 60 gradd i gyfeiriad y dwyrain. Dyma'r garreg yr enwir y bwlch ar ei hôl; nodai'r ffin rhwng y ddwy deyrnas ganoloesol ond gallai fod yn llawer hŷn ac yn dyddio o'r oesoedd cynhanesyddol, er nad oes sicrwydd o hynny.

Lleolir Maen Gwynedd ar lwybr cynhanesyddol a adnabyddir fel 'Ffordd Gamelin'. Rhedai'r llwybr masnach hwnnw rhwng gorllewin Meirionnydd a gogledd Powys, rhan o rwydwaith o "ffyrdd" cynhanesyddol a gysylltai arfordir gogledd-orllewin Cymru a de Lloegr.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Helen Burnham, *Clwyd and Powys*, yn y gyfres *A Guide to Ancient and Historic Wales* (Cadw/HMSO, 1995), tud. 64.
2. ↑  E.G. Bowen a C.A. Gresham, *History of Merioneth*, Cyfrol 1 (Dolgellau, 1967).

Gweler hefyd
------------

* Cylch cerrig
* Maen hir
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuidae yn urdd y Lepidoptera yw **maen mawr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **meini mawr (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Large Ranunculus*, a'r enw gwyddonol yw *Polymixis flavicincta*.

Darlun
40–50 mm ydy lled dwy adain yr oedolyn o un eithaf i'r llall ac mae'r blaen-adain yn 17–22 mm. Mae'n hedfan mewn un cenhedlaeth yn unig, rhwng diwedd Awst a Thachwedd.

Prif fwyd y siani flewog ydy gweiriau megis mint, *Taraxacum officinale*, *Senecio*, ac ar adegau coed sy'n dwyn ffrwyth.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r maen mawr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Isrywogaethau
-------------

* *Polymixis flavicincta flavicincta*
* *Polymixis flavicincta meridionalis* (Corsica,...)
* *Polymixis flavicincta lajonquierei* (Sbaen,...)
* *Polymixis flavicincta caroli* (Algeria,...)
* *Polymixis flavicincta laportei* (Morocco,...)

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
42°45′18.09″N 8°14′48.34″W﻿ / ﻿42.7550250°N 8.2467611°W﻿ / 42.7550250; -8.2467611Cyfesurynnau: 42°45′18.09″N 8°14′48.34″W﻿ / ﻿42.7550250°N 8.2467611°W﻿ / 42.7550250; -8.2467611

**Mynachdy San Lourenzo de Carboeiro** yw un o adeialdau pwysicaf o ran ei bensaerniaeth *Romanesque* yng Ngalisia sy'n un o wledydd ymreolaethol Sbaen. Fe'i lleolwyd ger Afon Deza yn Carboeiro, Silleda, Rhanbarth Pontevedra. Meudwy o'r enw Egica oedd perchennog y tir ac fe'i gwerthodd cyn 939 i Doña Tareixa Eiriz a Don Gonzalo Betote, ieirll o Deza.

Roedd y mynachdy'n perthyn i Urdd Sant Bened a gellir ei olrhain yn ôl i'r 10g. Roedd yn ei anterth rhwng y 11fed a'r 12g ac mae heddiw'n dal i fod mewn cyflwr da yn dilyn gwaith adfer yn ail hanner yr 20g. Yn 2015 roedd y gwaith o gynnal a chadw'r adeilad wedi ailddechrau. Saif y trefi Vigo 101 Km i ffwrdd, gyda Pontevedra 75 Km, Ourense 76 Km a Santiago de Compostela 38 Km.

Ceir tair ystlys gyda phedwearedd ar hyd y groesfa (neu 'transept'). Ceir pedair colofn o bopty'r fynedfa fwaog, garreg - sy'n frith o gerfiadau o gymeriadau (cerddorion yn bennaf) allan o Lyfr y Datguddiad - pencampwaith o gelfyddyd yn ôl y pensaeri "heb ei debyg yn unman arall". Fodd bynnag mae'r fynedfa i Portal of La Gloria, sydd yn eithaf agos, yr un mor gywrain.

Dechreuodd y dirywiad yn y 15g, ac yn 1500 drwy orchymyn gan Ferdinand ac Isabella, fe'i israddiwyd i statws 'priordy' gyda rhan ohono'n mynd i berchnogaeth fferm. Ar un cyfnod, bu'n garchar. Ceir ar y muriau ambell ysgrif, gan gynnwys: 'ERA MCCVIIII KALENDAS' IY sef: 'Y Cyntaf o Fehefin 1171'.

Ffilm
-----

Yn 1965, ffilmiwyd *Cotolay* ym Mynachdy San Lourenzo de Carboeiro, wedi'i chynhyrchu gan Nieves Conde, gyda nifer o drigolion lleol yr ardal yn cymryd rhan.

* 
* O gyfeiriad y deO gyfeiriad y de
* 
* Colofnau'r gladdgell, sy'n mesur 35 x 14 metrColofnau'r gladdgell, sy'n mesur 35 x 14 metr
* Croes mewn carregCroes mewn carreg
* Allor a godwyd rhwng 1171-1192Allor a godwyd rhwng 1171-1192
* Bedd yr Abad FernandoBedd yr Abad Fernando
* Y prif borthY prif borth
* Llun manwl o'r cerfiadau carregLlun manwl o'r cerfiadau carreg
* MurlunMurlun
* Murlun: llun manwlMurlun: llun manwl

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  http://www.turgalicia.es; Saesneg; adalwyd 29 Mehefin 2015

Gweler hefyd
------------

* Pórtico da Gloria
* Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghatalwnia

Dolen allanol
-------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Mosteiro de San Lourenzo de Carboeiro***
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Hen Bexley a Sidcup** (Saesneg: *Old Bexley and Sidcup*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Hen Bexley a Sidcup yn Llundain FwyafEtholaeth Hen Bexley a Sidcup yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–2001: Edward Heath (Ceidwadol)
* 2001–2010: Derek Conway (Ceidwadol, *2001-2008* / Ceidwadol Annibynnol, *2008-2010*)
* 2010–2021: James Brokenshire (Ceidwadol)
* 2021–presennol: Louie French (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Pentref yng nghymunedd Argoed, bwrdeistref sirol Caerffili, Cymru, yw **Markham** Mae'n gorwedd rhwng Coed-duon a Thredegar ar ffordd y B4511. Llifa Afon Sirhywi i'r dwyrain o'r pentref.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Markham boblogaeth o 1,495.

Fe’i hadeiladwyd fel gardd-bentref gan ddechrau ym 1913, ar ôl tyfu o’r angen i gartrefu gweithwyr Glofa Markham.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 25 Hydref 2021
3. ↑  "Markham Built-up area sub division", Nomis, Swyddfa Ystadegau Gwladol; adalwyd 25 Hydref 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Caerffili**

**Trefi**  

Aber-carn  **·** Bargod  **·** Bedwas  **·** Caerffili  **·** Coed-duon  **·** Crymlyn  **·** Rhisga  **·** Rhymni  **·** Ystrad Mynach
  
**Pentrefi**  

Aberbargoed  **·** Abertridwr  **·** Abertyswg  **·** Argoed  **·** Bedwellte  **·** Brithdir  **·** Cefn Hengoed  **·** Cwm-carn  **·** Draethen  **·** Fochriw  **·** Gelli-gaer  **·** Y Groes-wen  **·** Hengoed  **·** Llanbradach  **·** Machen  **·** Maesycwmer  **·** Nelson  **·** Pengam  **·** Penpedairheol  **·** Pontlotyn  **·** Pontllan-fraith  **·** Pont-y-meistr  **·** Rhydri  **·** Senghennydd  **·** Trecelyn  **·** Tredegar Newydd  **·** Tretomos  **·** Ty'n-y-coedcae  **·** Wyllie  **·** Ynys-ddu
Mae **Hen Berth Fron-badarn a Phersondy** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.22 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Lleiandy Sistersiaidd a sefydlwyd yn Nyffryn Aeron, Ceredigion, tua 1180 yw **Llanllŷr**. Enwir y lleiandy ar ôl y santes a adwaenir fel Llŷr Forwyn, yn hytrach na'r duw Celtaidd Llŷr: ni wyddys dim amdani ar wahân i'r ffaith ei bod yn nawddsant Llanllŷr.

Mae ei union leoliad yn ansicr. Yn y 19g, cofnodwyd gan hynafiaethwyr lleol fod bwthyn gwyngalchog ger pentref Ystrad Aeron (tua hanner ffordd rhwng Aberaeron a Llanbedr Pont Steffan) yn perthyn iddo. Gorweddai felly ar lan ddeheuol afon Aeron gyferbyn â Trefilan, tua 6 milltir i'r de-ddwyrain o Aberaeron. Nid oes olion o gwbl i'w gweld yno heddiw.

Hanes
-----

Sefydlwyd y lleiandy yng nghantref Is Aeron gan yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth tua'r flwyddyn 1180. Ymddengys fod rhai o'r lleianod o leiandy Llansantffraed-yn-Elfael (sefydliad byrhoedlog, tua 1170-1190) wedi symud yno. Roedd Llanllŷr dan oruchwyliaeth Abaty Ystrad Fflur ac ymddengys fod y mam-abaty yn edrych arno fel dim llawer mwy na graens yn perthyn i'r abaty.

Cyfeiria Gerallt Gymro ato yn 1188 fel "tŷ crefydd bychan a thlawd" yn ei lyfr *Hanes y Daith Trwy Gymru*. Ond noda fod 16 o leianod yn byw yno, sy'n nifer uchel am Gymru, a'u bod i gyd o dras anrhydeddus. Pan gollodd y lleiandy nawdd yr Arglwydd Rhys ar ôl ei farwolaeth collodd ran o'i dir i Abaty Ystrad Fflur. Dioddefodd yn ystod rhyfeloedd y 13g a derbynwyd iawndal o ddeugain o farciau yn 1284 i dalu am ddifrod a wnaed gan filwyr Edward I o Loegr. Erbyn 1291 mae stent yn nodi ei werth fel £7 yn unig a dim ond 1200 acer o ffermdir oedd yn perthyn iddo. Erbyn ei ddiddymu yn 1536 roedd yn werth £57.

Ffuglen
-------

Ysgrifennodd y nofelwraig Rhiannon Davies Jones y nofel fer *Lleian Llan-Llŷr* (1965) am hanes dychmygol lleian yn Llanllŷr yn y 1240au. Fel gweddill ei nofelau hanes, mae'r cefndir hanesyddol a'r manylion cymdeithasol yn ffrwyth ymchwil gofalus ac mae'r nofel yn cynnig darlun diddorol o fywyd lleian ifanc o dras dywysogaidd ar gynfas ehangach gwleidyddiaeth y cyfnod.

Gweler hefyd
------------

* Tai Sistersiaidd Cymru

Cyfeiriadau
-----------

* Jane Cartwright, *Y Forwyn Fair, Santesau a Lleianod* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1999)
* Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Abertawe, 1992)
Hen amddiffynfa Tsieineaidd yw **Mur Mawr Tsieina** (長城, 长城, "Dinas Hir"). Ystyrir ei fod yn un o ryfeddodau'r byd. Os cynhwysir y muriau atodol sydd hefyd yn rhan ohono, mae'r Mur Mawr yn ymestyn am 50,000 km. Mae'n ymestyn o'r ffin bresennol rhwng Tsieina a Gogledd Corea i fynyddoedd Qian Shang yng ngorllewin Tsieina.

Dywedir yn gyffredinol bod y mur cyntaf wedi ei adeiladu yn y 3edd ganrif C.C. yn ystod teyrnasiad Qin Shi Huang (Ying Zheng), Ymerodwr Cyntaf Brenhinllin Qin, ond mewn gwirionedd codwyd rhan gyntaf y Mur Mawr mor gynnar â'r 7fed ganrif C.C.. Hyd at yr 17g O.C. roedd ymerodrau Tsieina yn dal i adnewyddu ac ehangu'r Mur.

Roedd yn fwy nac amddiffynfa yn unig. Bu iddo rôl pwysig yn y rhwydwaith cludiant dros dir Canolbarth Asia i'r Dwyrain Canol ac Ewrop a elwir Llwybr y Sidan ac mewn datblygiadau diwylliannol ac economaidd o boptu iddo yn ogystal.

Mae'r rhannau mwyaf enwog heddiw i'w gweld yn *Shanhaiguan*, *Gubeikou*, *Juyongguan*, *Badaling*, Ynamenguan*,* Ningwuguan*,* Jiayuguan *a* Lintao*.*

Llyfryddiaeth
-------------

* Luo Zhewen a Zhao Luo, *The Great Wall of China in History and Legend* (Beijing, 1986). ISBN 0835114546
Testun Hen Ffrangeg o lawysgrif *Le Romant de la Rose* sy'n dyddio o hanner olaf y 14g, a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
Ffurf hanesyddol gynharaf yr iaith Ffrangeg yw **Hen Ffrangeg** a siaredid yng ngogledd Ffrainc o'r 8g i'r 14g.

Datblygodd Hen Ffrangeg o Ladin llafar, yr iaith a siaredid gan drigolion ar draws Ewrop yn sgil concwestau'r Ymerodraeth Rufeinig. Dylanwadwyd arni rhywfaint gan eirfa'r Aleg, iaith y Galiaid a drigasant yn yr ardal cyn dyfodiad y Rhufeiniaid, a'r Germaneg, iaith y Ffranciaid a ddaeth i ogledd Gâl yn y 5g. Erbyn y 9g, roedd iaith y werin yn ddigon wahanol i'w hystyried yn iaith wahanol ar Ladin. Y testun hynaf yn Hen Ffrangeg ydy Llwon Strasbwrg (842), a ysgrifennwyd yn Lladin Ganoloesol, Hen Ffrangeg neu Alaidd-Romáwns, ac Hen Uchel Almaeneg.

Yn y 14g datblygodd Hen Ffrangeg yn Ffrangeg Canol, y ffurf ar yr iaith a siaredid yn ystod oes y Dadeni yn Ffrainc.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Roman de la rose - Rhamant y rhosyn", Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Adalwyd ar 15 Medi 2019.
Llanes
Lleoliad Llanes
Mae **Llanes** (Sbaeneg: Llanes) yn dref ac yn ardal weinyddol yn Asturias. Mae ardal y cyngor yn ymestyn am tua 30 km ar hyd yr arfordir. Mae Llanes yn ffinio i'r dwyrain gyda Ribadeva, i'r gorllewin gyda Ribeseya ac i'r de gyda Cabrales yng nghrib uchel y galchfaen Sierra del Cuera, sy'n codi i dros 1,100 m. Saif yn rhanbarth Comarca d'Oriente, un o wyth rhanbarth yn Asturias.

Mae'r ardal yn rhan o'r Costa Verde (yr Arfordir Gwyrdd) sy'n adnabyddus am ei golygfeydd arfordirol ysblennydd, gyda 32 o draethau tywod gwyn. Mae Llanes i'r gogledd o'r Picos de Europa, mynyddoedd a wnaed bron yn gyfan gwbl o garst galchfaen.

Mae'r rhan fwyaf o drigolion yr ardal yn byw ger yr arfordir; y dref fwyaf yw Llanes ei hun, gyda phoblogaeth o tua 4,000 allan o'r cyfanswm ar gyfer yr ardal o oddeutu 13,000. Mae'r draffordd A-8 yn croesi'r cyngor o'r dwyrain i'r gorllewin ar hyd yr arfordir. Mae lein rheilffordd un-trac yn cario dur a nwyddau eraill yn ogystal â theithwyr. Mae'n rhan o'r lein rhwng Uviéu a Santander. Ac mae Llwybr Santiago yn croesi'r ardal o'r dwyrain i'r gorllewin; llwybr yr arfordir neu lwybr y gogledd yw hwn.

Mae canol tref Llanes yn dal i ddilyn y patrwm strydoedd cul canoloesol, ac mae rhan o furiau'r dref (13g) o hyd i'w gweld uwchben traeth Sablon. Tŵr Llanes yw'r adeilad canoloesol mwyaf pwysig. Mae llên gwerin, bwyd a ffiestas y rhanbarth yn enwog am eu lliw a'u hanes.

Gwaith
------

Porthladd pysgota traddodiadol yw Llanes, gyda harbwr prysur. Dim ond saith cwch pysgota llawn-amser sydd ar ôl ym mhorthladd Llanes, ond yn ystod tymor prysur, fel tymor y mecryll, bydd hyd at 20 o gychod o Wlad y Basg a Galiza hefyd yn dadlwytho yma. Twristiaeth y'r brif ddiwydiant: mae'r traethau a gweithgareddau cefn gwlad yn denu miloedd o ymwelwyr o rannau eraill o Sbaen. Mae hefyd yn atynfa i gyfarwyddwyr ffilm, a mae sawl un wedi ei recordio yma, gan gynnwys El Orfanato (Cartref y Plant Amddifad), Juan Antonio Bayone, 2007.

|  * v
* t
* e
 Trefi neu ddinasoedd AsturiasCyfrifiad 2017 |
| --- |
|  | Safle |  | Rhanbarth (Comarca) |  Pobl. | Safle |  | Rhanbarth (Comarca) |  Pop. |  |
| XixónXixónUviéuUviéu | 1 | Xixón | Xixón | 272,365 | 11 | Llanera | Uviéu | 13,794 | AvilésAvilésSieroSiero |
| 2 | Uviéu | Uviéu | 220,301 | 12 | Llanes | Oriente | 13,759 |
| 3 | Avilés | Avilés | 79,514 | 13 | Llaviana | Nalón | 13,236 |
| 4 | Siero | Uviéu | 51,776 | 14 | Cangas del Narcea | Narcea | 12,947 |
| 5 | Llangréu | Comarca del Nalón | 40,529 | 15 | Valdés | Navia-Eo | 11,987 |
| 6 | Mieres | Caudal | 38,962 | 16 | Ḷḷena | Caudal | 11,278 |
| 7 | Castrillón | Avilés | 22,490 | 17 | Ayer | Caudal | 11,027 |
| 8 | Samartín del Rei Aurelio | Nalón | 16,584 | 18 | Carreño | Xixón | 10,545 |
| 9 | Corvera | Avilés | 15,871 | 19 | Gozón | Avilés | 10,440 |
| 10 | Villaviciosa | Xixón | 14,455 | 20 | Grau | Uviéu | 9,980 |


1. ↑  "Asturias: población por municipios y sexo". Cyrchwyd 6 Ionawr 2018.
Mae **Moel Eunant** yn gopa mynydd a geir yn y ddwy Aran ar ben uchaf (gogleddol) Llyn Efyrnwy, rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SH946238. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 537 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 568 metr (1864 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 22 Rhagfyr 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Awdur, cyfansoddwraig cerddoriaeth Hawäiaidd a brenhines olaf Teyrnas Hawäi oedd **Liliʻuokalani** (ganwyd yn **Lydia Liliʻu Loloku Walania Wewehi Kamakaʻeha**; 2 Medi 1838 – 11 Tachwedd 1917). Teyrnasai o 29 Ionawr 1891 hyd ddymchweliad Teyrnas Hawäi ar 17 Ionawr 1893.

Fe'i ganwyd ar 2 Medi 1838 yn Honolulu ar ynys Oʻahu. Analea Keohokālole a Caesar Kapaʻakea oedd ei rhieni ond fe'i mabwysiadwyd yn anffufiol (*hānai*) ar ei genedigaeth gan Abner Pākī a Laura Kōnia. Magwyd hi gyda theulu Bernice Pauahi Bishop, sylfaenydd Ysgolion Kamehameha. Bedyddiwyd hi'n Gristnoges a'i haddysgu yn yr Ysgol Frenhinol yn Hawäi. Ystyrid hi, ei brodyr, ei chwiorydd a'i chefndryd yn gymwys i esgyn i'r orsedd gan y Brenin Kamehameha III.

Priododd hi John Owen Dominis, a anwyd yn America ac a ddaeth yn Llywodraethwr Oʻahu wedyn. Nid oedd gan y pâr blant biolegol ond fe fabwysiadasant sawl un. Ar ôl i'w brawd Kalākaua ddod yn frenin ym 1874, cafodd ei brodyr, ei chwiorydd a hithau deitlau Tywysog a Thywysoges yn null y Gorllewin. Ym 1877, ar ôl i'w brawd iau Leleiohoku II farw, cyhoeddwyd hi'n etifedd eglur i'r orsedd. Yn ystod hanner canmlwyddiant y Frenhines Fictoria, hi oedd yn cynrychioli ei brawd fel y llysgennad swyddogol i'r Deyrnas Unedig.

Daeth Liliʻuokalani yn frenhines ar 29 Ionawr 1891 ar ôl marwolaeth ei brawd. Yn ystod ei theyrnasiad, ceisiodd lunio cyfansoddiad newydd a fyddai'n adfer grym y fonarchiaeth a rhoi'r hawl i bleidleisio i bobl ddifreintiedig. Oherwydd bygythiad ei hymdrechion i ddiddymu Cyfansoddiad Bayonet, diorseddodd pobl bleidiol i America yn Hawäi y fonarchiaeth ar 17 Ionawr 1893. Cefnogwyd hyn wrth i fôr-filwyr yr Unol Daleithiau lanio dan John L. Stevens, a olygai na allai'r fonarchiaeth amddifyn ei hun. Ar ôl methiant Gwrthryfel Wilcox ym 1895, cyfyngwyd Liliʻuokalani i Balas ʻIolani gan lywodraeth Gweriniaeth Hawäi. Roedd rhai wedi ymdrechu i adfer y fonarchiaeth a gwrthwynebu cydio'r wlad wrth Unol Daleithiau America, ond yn dilyn Rhyfel Sbaen–America, fe ddaeth Gwerinaeth Hawäi yn rhan o'r Unol Daleithiau.

Bu Liliʻuokalani byw gweddill ei bywyd fel dinesydd preifat a marw yn ei thŷ Washington Place yn Honolulu ar 11 November 1917.
Plwyf ym Merthyr Tudful oedd **Llanfabon**, wedi ei lleoli tua 5 milltir i'r gogledd-gogledd-orllewin o Gaerffili. Roedd yng ngwmwd Senghenydd, ym Morgannwg.

Yn yr ardal yma roedd teulu Llanbradach yn afer byw. Cysgrwyd yr eglwys leol i Sant Mabon, a galwyd hi ar ei ôl. Mae Mabon, fodd bynnag yn enw llawer hŷn na hyn ac yn deillio o'r duw Celtaidd Mabon fab Modron neu Maponos.

Yn Eglwys Sant Mabon ceir cofeb i gofio am rai o'r bechgyn a laddwyd yn Nhanchwa Glofa'r Albion, Cilfynydd, ar 23 Mehefin 1894.[1] Collwyd 290 o fechgyn a 123 o geffylau yn y ffrwydriad. Daethpwyd i'r canlyniad mai ffrwydriad nwy achosodd y gyflafan, ond nid oedd tystiolaeth beth gynheuodd y ffrwydriad felly ni chyhuddwyd y perchnogion, yr *Albion Steam Coal Company*, o drosedd.

Gweler hefyd
------------

* Mabon (Mabon fab Modron)
* Mabyn (mab Brychan, Brenin teyrnas Brycheiniog yn y 5g)
* Maponos (ffurf Lladin)
* St Mabyn (pentref yng Nghernyw
* Carreg Lochmaben, yr Alban
* Tanchwa Senghennydd, 14 Hydref 1913. Collodd 430 o fechgyn eu bywydau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Albion Colliery: The forgotten mining disaster*; gwefan y BBC; adalwyd 3 Medi 2016.
Mae **Moel Llygoed (copa gorllewinol)** (neu **Mynydd Coch**) yn gopa mynydd a geir yn y ddwy Aran, ger Llyn Fyrnwy, rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SH925193. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 476 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 598 metr (1962 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Hen Chwarel Ystum Llwynarth** yn safle cyn chwarel ger Ystum Llwynarth, Sir Abertawe, sydd wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1958 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.63 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol