Cofeb Saunders Lewis yn Stryd Hanover, Abertawe, lle bu'n byw pan symudodd i'r ddinas ar ôl cael ei benodi i Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe; dadorchuddiwyd 22 Medi 2016.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | 

|  |
| --- |
| [[:delwedd:|*Lavernock*]] |
| [[delwedd:|180px|noicon]] |
| Saunders yn darllen ei gerdd *Lavernock* allan o recordiad ar 'Lleisiau Beirdd Cymru' (Recordiau Sain). |
| 

---

 |

 |
| *Yn cael trafferth gwrando ar y ffeil? Gweler Cymorth - sain.* |

Dramodydd, bardd, nofelydd, ysgolhaig, beirniad llenyddol a gwleidydd oedd **John Saunders Lewis** (15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985). Ar 5 Awst 1925 roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Cymru. Ar 19 Ionawr 1937 dedfrydwyd ef i 9 mis o garchar am ei ran yn llosgi ysgol fomio yn Llŷn. Bu ei ddarlith radio enwog *Tynged yr Iaith*, a draddodwyd yn 1962, yn sbardun i sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

61 Falkland Road, Lerpwl: y tŷ lle'i ganed.
Ganwyd Saunders i deulu o Gymry oedd yn byw yn Wallasey, ger Lerpwl. Roedd yn ail o dri mab i'r gweinidog Methodist Calfinaidd, y Parch. Lodwig Lewis (1859–1933), oedd yn hanu o Sir Gaerfyrddin. Ganwyd ei fam Mary Margaret (née Thomas, 1862–1900) yn Llundain ond roedd y teulu'n hanu o Sir Fôn.

Mynychodd ysgol y bechgyn yn Liscard, sef rhan o dref Wallasey. Roedd Saunders yn astudio Saesneg a Ffrangeg ym Mhrifysgol Lerpwl pan gychwynnodd Y Rhyfel Byd Cyntaf. Cofrestrodd fel gwirfoddolwr gyda Chatrawd y Brenin, Lerpwl ym Medi 1914 ac yn Ebrill 1915 ceisiodd am gomisiwn gyda Chyffinwyr De Cymru ac fe'i ddyrchafwyd i Is-Gapten yn Chwefror 1916. Gwasanaethodd yn Ffrainc lle fe'i anafwyd. Ar ôl gadael y fyddin, dychwelodd i'r brifysgol i orffen ei radd yn Saesneg.

Gyrfa
-----

Saunders Lewis yn 1916
Yn 1922, fe'i apwyntiwyd yn ddarlithiwr yn y Gymraeg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Abertawe. Yn ystod ei gyfnod yn Abertawe, cynhyrchodd rhai o'i weithiau mwyaf sylweddol o feirniadaeth lenyddol: *A School of Welsh Augustans* (1924), *Williams Pantycelyn* (1927), a *Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg* (1932).

Cafodd ei benodi'n Uwch-ddarlithydd ym Mhrifysgol Caerdydd ac yn 1957 ymddeolodd i'w gartref ym Mhenarth, ger Caerdydd ac ymroddodd i ysgrifennu ar gyflwr gwleidyddol ac ieithyddol Cymru. Yn 1962 cyhoeddodd *Tynged yr Iaith*, sef darlith Radio BBC Cymru; y canlyniad fu sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Fe enwebwyd Saunders Lewis am wobr lenyddol Nobel yn 1971.

Bywyd personol
--------------

Priododd Margaret Lewis (née Gilcriest) (1891-1984) ar 31 Gorffennaf 1924 yn eglwys Gatholig Our Lady and St Michael yn Workington, Cumberland. Cafwyd iddynt un plentyn, Mair Gras Saunders (1926-2011).

Yn fab i weinidog Methodistaidd, ymunodd â 'r Eglwys Babyddol yn 1932, yn bennaf oherwydd dylanwad ei wraig Margaret. Yn 1936 llosgodd Saunders, ynghyd â D. J. Williams a Lewis Valentine, adeiladau yr ysgol fomio ym Mhenyberth ac o ganlyniad collodd ei swydd fel darlithydd yng Ngholeg Prifysgol Abertawe.

Bu farw wedi salwch hir yn Ysbyty St Winifred, Caerdydd, ar 1 Medi 1985.

Gwaith llenyddol
----------------

Ei ddramau mwyaf yw *Blodeuwedd* a *Siwan*, sy'n ymwneud â'r gwrthdaro rhwng cariad a chwant. Yn ei nofelau *Monica* a *Merch Gwern Hywel*, yn ogystal ag yn *Siwan*, mae cytundeb priodasol yn holl bwysig ac yn hanfodol er lles cymdeithas. Roedd yn gredwr cryf yn y traddodiad Ewropeaidd, a gwelodd fod dylanwad Lloegr yn rhwystr i Gymru ddeall y traddodiad hwnnw. Dau ddylanwad mawr arno oedd Emrys ap Iwan a W.B. Yeats.

Gwobrau a theitlau
------------------

Yn 2005 cafodd Saunders Lewis ei enwi fel y degfed Cymro pwysicaf erioed mewn pôl piniwn a wnaed gan y BBC.

Ar Fedi 22, 2016 cafodd plac glas ei ddadorchuddio er cof amdano yn Stryd Hanover, Abertawe, lle bu'n byw pan symudodd i'r ddinas ar ôl cael ei benodi i Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe yn 1922.

Llyfryddiaeth
-------------

Clawr yn cynnwys llun ohono.
### Barddoniaeth

Cyfrol o'i farddoniaeth ydy "Siwan a Cherddi Eraill", er fod y gerdd Siwan hefyd yn cael ei chyfri fel drama fydryddol.

Casglwyd ei gerddi ynghyd yn y gyfrol *Cerddi Saunders Lewis* (gol. R. Geraint Gruffydd).

### Nofelau

* *Monica* (1930)
* *Merch Gwern Hywel* (1964)

### Dramâu

* *The Eve of St. John* (1921)
* *Gwaed yr Uchelwyr* (1922)
* *Buchedd Garmon* (1937)
* *Amlyn ac Amig* (1940)
* *Blodeuwedd* (1948)
* *Eisteddfod Bodran* (1952)
* *Gan Bwyll* (1952)
* *Siwan a Cherddi Eraill* (1956)
* *Gymerwch Chi Sigaret?* (1956)
* *Brad* (1958)
* *Esther* (1960)
* *Serch yw'r Doctor* (1960)
* *Yn y Trên* (cyhoeddwyd yn y cylchgrawn *Barn*, 1965)
* *Cymru Fydd* (1967)
* *Problemau Prifysgol* (1968)
* *Wrth Aros Godot* (Cyfieithiad o *En Attendant Godot* gan Samuel Beckett) (1970)
* *Branwen* (1975)
* *Dwy Briodas Ann* (1975)
* *Cell y Grog* (yn y cylchgrawn *Taliesin*, 1975)
* *Excelsior* (1980)

  

Casglwyd ei holl ddramâu ynghyd yn y ddwy gyfrol, *Dramâu Saunders Lewis*, dan olygyddiaeth Ioan Williams.

### Beirniadaeth Lenyddol

* *A School of Welsh Augustans* (1924)
* *Ysgrifau Dydd Mercher* (1945)
* *Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg* (Caerdydd, 1931)
* *Meistri'r Canrifoedd* (gol. R. Geraint Gruffydd; casgliad)
* *Meistri a'u Crefft* (gol. Gwynn ap Gwilym; casgliad)

### Ysgrifau Gwleidyddol

* *Canlyn Arthur*
* *Ati, Wŷr Ifainc*
* *Tynged yr Iaith*

### Astudiaethau a llyfrau eraill

* Dafydd Jenkins, *Tân yn Llŷn* (1937) – hanes Penyberth
* Alun R. Jones a Gwyn Thomas (gol.), *Presenting Saunders Lewis* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1973)
* Mair Saunders, *Bro a Bywyd: Saunders Lewis 1893-1985* (Cyhoeddiadau Barddas, 1987)
* Bruce Griffiths, *Writers of Wales: Saunders Lewis* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1989)
* Dafydd Ifans (gol.), *Annwyl Kate, Annwyl Saunders* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1992) – llythyraeth Saunders â Kate Roberts
* T. Robin Chapman, *Un Bywyd o Blith Nifer: Cofiant Saunders Lewis* (Gwasg Gomer, 2006)
* Emyr Hywel (gol.), *Annwyl D.J. - Llythyrau D.J. Saunders, a Kate* (Y Lolfa, 2007) – gohebiaeth D. J. Williams, Saunders Lewis a Kate Roberts

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   Archifwyd 2012-05-23 yn y Peiriant Wayback. Archifau Cymru; adalwyd 03/11/2012
2. 1 2   LEWIS, JOHN SAUNDERS (1893-1985), gwleidydd, beirniad a dramodydd. Bywgraffiadur (16 Medi 2014). Adalwyd ar 13 Mawrth 2019.
3. ↑  "Saunders Lewis". BBC. 2011. Cyrchwyd 17 Tachwedd 2011.
4. ↑  Kendall, Tim (22 Chwefror 2007). *The Oxford Handbook of British and Irish War Poetry*. OUP Oxford. t. 342. ISBN 978-0-19-928266-1.
5. ↑
6. ↑  Bevan is ultimate Welsh hero adalwyd 12-04-07

Dolennau allanol
----------------

* Plac glas i gofio Saunders Lewis - cyfweliad gyda'r Athro Prys Morgan (Golwg360)
* "Camgymeriad" cysylltu Saunders ag Abertawe am resymau negyddol - cyfweliad gyda Robert Rhys (Golwg360)
* Adolygiad gan E. Wyn James ar gyfrol ddylanwadol Saunders Lewis, *Williams Pantycelyn* (1927; argraffiad newydd gyda rhagymadrodd sylweddol gan D. Densil Morgan, 2016) ar wefan Gwales

Gellir gwrando ar ddarlith gan yr Athro E. Wyn James, ‘"Gweld gwlad fawr yn ymagor": breuddwyd cyffrous G. J. Williams a Saunders Lewis’, yma: http://www.hanesplaidcymru.org/english-cofio-yr-athro-griffith-john-williams-ai-wraig-elizabeth/.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goArweinwyr Plaid Cymru |
| --- |
|  |
| Llywyddion (1925-2013) | 
* Lewis Valentine
* Saunders Lewis
* John Edward Daniel
* Gwynfor Evans
* Dafydd Wigley
* Dafydd Elis-Thomas
* Dafydd Wigley
* Ieuan Wyn Jones
* Dafydd Iwan
* Jillian Evans
* *diddymwyd y swydd*

 |
|  |
| Arweinwyr (ers 2006) | 
* Ieuan Wyn Jones
* Leanne Wood
* Adam Price
* Rhun ap Iorwerth

 |

 |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goGwaith Saunders Lewis |
| --- |
|  |
| 
* *Amlyn ac Amig*
* *Blodeuwedd*
* *Brad*
* *Branwen*
* *Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg*
* *Buchedd Garmon*
* *Cell y Grog*
* *Cerddi*
* *Cymru Fydd*
* *Dwy Briodas Ann*
* *Eisteddfod Bodran*
* *Esther*
* *The Eve of St. John*
* *Excelsior*
* *Gan Bwyll*
* *Gymerwch Chi Sigaret?*
* *Meistri a'u Crefft*
* *Meistri'r Canrifoedd*
* *Monica*
* *Problemau Prifysgol*
* *Serch yw'r Doctor*
* *Siwan*
* *Tynged yr Iaith*
* *Yn y Trên*
* *Ysgrifau Dydd Mercher*

 | Saunders Lewis |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 113487781
* LCCN: n85122648
* ISNI: 0000 0001 2148 206X
* GND: 118865358
* SUDOC: 032971508
* BNF: cb12389162m (data)
* NLA: 35303821
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |