Arena Pula
Arena Pula
Y ddinas fwyaf yn Istria, Croatia, yw **Pula** (Lladin: *Colonia Pietas Iulia Pola Pollentia Herculanea*; Eidaleg: *Pola*; Slofeneg: *Pulj*), saif ar ben deheuol gorynys Istria, gyda phoblogaeth o tua 62,080 (yn 2006). Fel gweddill yr ardal, adnabyddir Pula am ei hinsawdd dyner, môr dof, a'i thirlun. Mae gan y ddinas draddodiad hir o greu gwin, pysgota, adeiladu llongau, a thwristiaeth. Mae hi hefyd yn brif ganolfan weinyddol Istria ers amser y Rhufeinwyr.

Hanes
-----

Tua 1800-1000 C.C.C. daeth math newydd o dref i Istria, y 'gradine', neu *Bryngaer*. Proto Illyriaid yw enw'r trigolion o'r 10g CC. Gorchfygwyd yr ardal gan y Rhufeinwyr yn 177 C.C.C. a daeth yn ddinas Rufeinig yn 46-45 CC o dan Julius Caesar. Tyfodd hyd at 30,000 o drigolion. Roedd yn borthladd sylweddol ac ailadeiladwyd hi dan merch Octavian, Iulia, a chafwyd yr enw Lladin *Colonia Pietas Iulia Pola Pollentia Herculanea'*. Adeiladwyd yr amffitheatr, Pula Arena rhwng 27 CC - 68 OC Mae hyn yn sefyll o hyd ynglŷn â rhai o'r deg porth Arch y Sergii, neu Borth Hercules. Erbyn 425 OC, roedd esgobaeth Gristnogol yn llywodraethu.

### Dan Fenis

Dinistriwyd y ddinas gan yr Ostrogothiaid, dan Odoacer, cadfridog *foederati* yn 476 AD ond daeth dan ddylanwad Ravenna (540-751) wedyn i ddod eto yn borthladd llewyrchus Bysantaidd. Mae'r Basilica Santes Fair Formosa yn dyddio o'r 6ed ganrif. Yn y 7g daeth bobl Slafaidd. Mae *Cadeirlan Pula* yn dyddio o'r 6g. Yn 788, roedd Pula yn perthyn i Charlemagne. Erbyn 1148 roedd hi yn nwylo Fenis. Mae'r castell fenetaidd yn sefyll ar y Capitolium Rhufeinaidd. Dinistriwyd Pula deirgwaith gan Fenis wedi gwrthryfeloedd yn 1243, 1267 ac 1397. Arhosodd yn nwylo Fenis tan 1797. Mae'r bardd Dante Alighieri yn canu amdani yn ei *Divinia Comedia*: *"come a Pola, presso del Carnaro ch'Italia chiude e i suoi termini bagna"* neu "mae Pula ar lan y Carnaro yn dynodi ffiniau'r Eidal". Ond erbyn 1750au, roedd dim ond 3,000 o drigolion. Rhoddwyd hi i'r frenhiniaeth Eidaleg gan Napoleon ac wedyn i Ffrainc fel Rhanbarthau Illyria.

### Dan Awstria

Llongau Rhyfel Awstro-Hwngaria ym Mula
Wedi cwymp Napoleon ym 1813, rhoddwyd Pula ac Istria i Awstria ac o 1859 daeth Pula i fod yn brif borthladd Awstria, adferwyd cyfoeth y ddinas a daeth ynys Brijuni yn balas haf i'r Hapsbwrgiaid. Dangosodd y ddinas yng nghyfrifiad 1910 bod 58,562 o bobl (45.8% yn Eidalwyr; 15.2% Slafaidd). O Hydref 30, 1904 i Fawrth 1905, roedd James Joyce yn dysgu Saesneg yr Ysgol Berlitz.

### Dan yr Eidal

Wedi 1918, heb yr Awstriaid, daeth dirywiad mawr, ac o dan Benito Mussolini, gadawodd y Slafiaid. Ond ym Medi 1943 meddiannwyd y ddinas gan y Wehrmacht o 1943–1945, a dioddefodd bomio sylweddol gan yr "Allies".

### Dan Yugoslafia

Rhwng 1945 -47 roedd Pula yn nwylo'r Cenhedloedd Unedig cyn ymuno â Croatia o fewn Yugoslavia ar Fedi 15, 1947. Gadawodd bron y cynaf o'i phoblogaeth (sef yr Eidalwyr).

Cyfeiriadau
-----------

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Swyddogol Dinas Pula Archifwyd 2009-02-15 yn y Peiriant Wayback.
* Swyddfa Dwristiaeth Pula
* Amgueddfa Archaeolegol Istria Archifwyd 2004-06-18 yn y Peiriant Wayback.
* Cyfweliad clywedol gyda phreswyliwr Pula ynglŷn â bywyd ym Mula Archifwyd 2011-07-18 yn y Peiriant Wayback.