Mae ***Clywch Lu'r Nef*** yn emyn Nadolig, neu garol, Cristnogol sy'n addasiad i'r Gymraeg o'r carol Saesneg *Hark! the Herald Angles Sing* gan Charles Wesley. Mae'n emyn rhif 452 yn Caneuon Ffydd, y Llyfr Emynau Cydenwadol a gyhoeddwyd yn 2001. Mae'n cael ei chanu fel arfer i addasiad o'r dôn *Vaterland, in deinen Gauen* gan Felix Mendelssohn.

Y Saesneg Gwreiddiol
--------------------

Ysgrifennodd Charles Wesley'r garol yn ystod cyfnod y Nadolig 1738. Cafodd ei pherfformio am y tro cyntaf yn Eglwys Santes Fair, Islington, Llundain ar ddydd Nadolig yr un flwyddyn mewn gwasanaeth â oedd yn cael ei harwain gan Wesley. Cafodd ei gyhoeddi gyntaf ym 1739 yn *Hymns and Sacred Poems* casgliad o emynau a olygwyd gan John Wesley, brawd Charles. Enw'r carol yng nghasgliad John Wesley oedd *Hymn for Christmas-Day*.

Roedd yr emyn a gyhoeddwyd gan John Wesley yn un o 10 pennill 4 llinell o hyd a heb gytgan. Geiriau agoriadol yr emyn oedd *Hark how all the welkin rings*. Gair Saesneg canol yw *welkin*, oedd yn cael ei ddefnyddio mewn ffordd farddonllyd ar gyfer yr awyr, y wybren, y nefoedd ac ati. Gan na fyddai pobl gyffredin yn gyfarwydd ag ystyr *welkin* mae'n bosib na fyddai'r carol mor boblogaidd ac ydyw o hyd pe na fyddai wedi ei newid i'r geiriau mwy cyffredin *Hark! The Herald Angles Sing*. George Whitefield oedd yn gyfrifol am newid y llinell agoriadol ar gyfer ei gasgliad *Collection of hymns for social worship* (1754).

Cafwyd newid arall i emyn gwreiddiol Wesley yn argraffiad 1782 o *The Tate and Brady New Version of the Psalms of David*, lle cyhoeddwyd addasiad Whitefield gydag ail adroddiad o gwpled agoriadol yr emyn *Hark! The Herald Angels sing / Glory to the newborn king* fel cytgan ar ôl pob pennill.

Mae'r fersiwn Saesneg mwyaf cyffredin bellach yn cynnwys 3 pennill 8 llinell, gyda'r cytgan.

Gelli'r dilyn datblygiad yr emyn Saesneg o'r gwreiddiol i'r cyffredin cyfoes ar Hark! The Herald Angels Sing, Wikisource Saesneg

Addasiad i'r Gymraeg
--------------------

Megis y fersiwn Saesneg, mae'r carol Cymraeg fel y cenir heddiw wedi mynd trwy lawer o fersiynau. Mae'r fersiwn sydd yn *Caneuon Ffydd* yn gyfuniad o dri ymgais i'w gyfieithu:

* Pennill cyntaf: o gasgliad Pedr Fardd a gyhoeddwyd yn gyntaf yn *Crynoad o Hymnau* (1830)
* Daw'r ail bennill gan gyfieithydd anhysbys a ymddangosodd gyntaf yng nghasgliad Edward Stephens (Tanymarian) *Llyfr Tonnau ac Emynau* (1868).
* Ymddangosodd y trydydd pennill, addasiad gan Elis Wyn o Wyrfai, yn *Hymnau yr Eglwys* (1886).

Fersiwn cyfansawdd o'r tri yw'r un sy'n cael ei ganu, gan amlaf, yn y Gymraeg heddiw.

Emyn dôn
--------

|  |  |
| --- | --- |
|  | 
"Hark! The Herald Angels Sing" Corws milwrol yr Unol Daleithiau

 |
| 

---

*Problem chwarae ffeil yma? Gweler Cymorth.* |

Dymuniad Charles Wesley oedd cael *tôn araf a difrifddwys* ar gyfer ei gerdd. Does dim cofnod o'r tôn gwreiddiol. Ym 1840 - gan mlynedd ar ôl cyhoeddi'r emyn gyntaf yn *Hymns and Sacred Poems* - cyfansoddodd Mendelssohn cantata i goffáu dyfeisio'r argraffwasg teip symudol gan Johann Gutenberg; cerddoriaeth o'r cantata hwnnw, wedi'i haddasu gan y cerddor Saesneg William H. Cummings i gyd-fynd â geiriau "Hark! The Herald Angels Sing", sy'n dôn i'r garol sy'n hysbys heddiw, ym mron pob iaith, gan gynnwys y Gymraeg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Caneuon Ffydd, Pwyllgor y Llyfr Emynau Cydenwadol, Gwasg Gomer 2001 rhif 452
2. ↑  Hymns and sacred poems. Wesley, John, 1703-1791; Wesley, Charles, 1707-1788 adalwyd 23 Rhagfyr 2020
3. ↑  "welkin, (n)" OED Online. Oxford University Press. adalwyd 21 Rhagfyr, 2020
4. ↑  James, E Wyn, *Carolau a'u Cefndir*, tud. 24, Gwasg Efengylaidd Cymru, Pen-y-bont ar Ogwr, 1989 ISBN 9781850490678
5. ↑  *A Collection of Hymns for Social Worship, More Particularly Designed for the Use of the Tabernacle and Chapel Congregations in London* (London: William Straham, 1758)
6. ↑  Delyth G. Morgans; *Cydymaith Caneuon Ffydd* tud 155; Pwyllgor Caneuon Ffydd; 2008; ISBN 9781862250529
7. ↑  "Hark The Herald Angels Sing - Version 1". *www.hymnsandcarolsofchristmas.com*. Cyrchwyd 2020-12-22.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Clywch lu'r nef yn seinio'n un** |