Canrannau nifer siaradwyr Gaeleg yn 2011
Nid oes gan Aeleg yr Alban ffonoleg safonol. Er bod yr wybodaeth isod yn berthnasol i bob neu bron pob tafodiaith, sonnir am dafodieithoedd gogledd-orllewin yr Alban (gogledd-ddwyrain yr Ucheldiroedd, Ynysoedd Heledd a'r Ynys Hir) yn fwy nag eraill gan mai dyna lle mae'r rhan fwyaf o siaradwyr yn byw.

Nodweddion ffonoleg Gaeleg yw:

* nifer mawr o ffonemau corunol soniarus (9 ohonynt fel arfer)
* set gyferbyniol o gytseiniaid taflodedig a didaflodi
* acen gref ar sillaf gyntaf gair a lleihau llafariaid mewn sillafau diacen
* rhaganadlu ffrwydrolion mewn rhai cyd-destunau
* goslef ddisgynnol yn y mwyafrif o frawddegau, gan gynnwys cwestiynau
* treiglad meddal a ffenomena sandhi eithafol

Oherwydd bod cymaint o siaradwyr Gaeleg ar hyd arfordir y gorllewin a'i ynysoedd niferus, mae tafodieithegwyr Gaeleg yn tueddu i ddweud bod gan bob ynys ei thafodiaith ei hun. Ar y tir mawr, nid ydynt wedi penderfynu ar ffiniau tafodieithol eglur hyd yn hyn ond, yn gyffredinol, y prif ardaloedd yw Argyllshire, Perthshire, Moidart/Ardnamurchan, Wester Ross a Sutherland.

Hanes y pwnc
------------

Mae disgrifiadau o'r iaith wedi canolbwyntio ar ei ffonoleg yn bennaf. Cyhoeddodd y naturiaethwr o Gymru, Edward Lhuyd, y gwaith pwysig cyntaf ar Aeleg yr Alban ar ôl casglu data yn Ucheldiroedd yr Alban rhwng 1699 a 1700, yn enwedig data am Gaeleg Argyll a thafodieithoedd gogledd-ddwyrain Inverness, sydd erbyn hyn wedi darfod.

Ar ôl bwlch sylweddol, gwelwyd nifer helaeth o astudiaethau tafodieithol ynghanol ac ar ddiwedd yr 20g, yn enwedig gan ysgolheigion o Lychlyn, a oedd yn canolbwyntio ar ffonoleg yn bennaf: 

* 1938 Nils Holmer *Studies on Argyllshire Gaelic* cyhoeddwyd gan Brifysgol Uppsala
* 1937 Carl Borgstrøm *The Dialect of Barra* cyhoeddwyd gan Norsk Tidskrift for Sprogvidenskap
* 1940 Carl Borgstrøm *The Dialects of the Outer Hebrides* cyhoeddwyd gan Norsk Tidskrift for Sprogvidenskap
* 1941 Carl Borgstrøm *The Dialects of Skye and Ross-shire* cyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Norwy
* 1956 Magne Oftedal *The Gaelic of Leurbost, Isle of Lewis* cyhoeddwyd gan Norsk Tidskrift for Sprogvidenskap
* 1957 Nils Holmer *The Gaelic of Kintyre* cyhoeddwyd gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn
* 1962 Nils Holmer *The Gaelic of Arran* cyhoeddwyd gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn
* 1966 Gordon MacGillFhinnein *Gàidhlig Uibhist a Deas* ("Gaeleg De Uist") cyhoeddwyd gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn
* 1973 Elmar Ternes *The Phonemic Analysis of Scottish Gaelic* (focussing on Applecross Gaelic) cyhoeddwyd gan Helmut Buske Verlag
* 1978 Nancy Dorian *East Sutherland Gaelic* cyhoeddwyd gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn
* 1989 Máirtín Ó Murchú *East Perthshire Gaelic* cyhoeddwyd gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn

Yn y cyfnod rhwng 1950 a 1963, gwnaethpwyd gwaith maes er mwyn dogfennu pob tafodiaith Aeleg a oedd yn bodoli, a arweiniodd at gyhoeddi pum cyfrol *Survey of the Gaelic Dialects of Scotland* gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn ym 1997. Roedd yr arolwg wedi casglu data gan bobl cyn belled ag Arran, Cowal, Brig o' Turk i'r de, Blairgowrie, Braemar a Grantown-on-Spey i'r dwyrain, Dunbeath a Portskerra i'r gogledd-ddwyrain a phob ardal i'r gorllewin o'r ardaloedd hyn, gan gynnwys St Kilda.

Llafariaid
----------

Dyma dabl o ffonemau lafarog unsain Gaeleg yr Alban:

Llafariaid unsain Gaeleg yr Alban|  | Blaen | Blaen agos | Canol | Ôl |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Crwn |  | Anghrwn | Crwn |
| Caeedig | ynganiad: [i] |  |  | ynganiad: [ɯ] | ynganiad: [u] |
|  |  | ynganiad: [ɪ] |  |  |  |
| Hanner caeedig | ynganiad: [e] |  |  | ynganiad: [ɤ] | ynganiad: [o] |
|  |  |  | ynganiad: [ə] |  |  |
| Hanner agored | ynganiad: [ɛ] |  |  |  | ynganiad: [ɔ] |
| Agored |  |  | ynganiad: [a] |  |  |

Gall pob ffonem lafarog heblaw am ynganiad: [ɪ] ac ynganiad: [ə] fod yn hir (ynganiad: [ː]) ac yn fyr.

Deuseiniaid
-----------

ynganiad: [ei, əi, ai, ui, iə, uə, εu, ɔu, au, ia]

Cytseiniaid
-----------

Fel ei chwaer-ieithoedd, Gwyddeleg Modern a Manaweg, mae Gaeleg yr Alban yn cynnwys cytseiniaid "llydain" a "chulion", i ddefnyddio'r termau traddodiadol. Yn hanesyddol, datblygodd cytseiniaid Gwyddeleg Cyntefig o flaen y llafariaid blaen /e/ ac /i/ gydynganiad fel [j], sy'n debyg i gytseiniaid taflodedig Rwseg, tra bod y cytseiniaid o flaen llafariaid anflaen /a/, /o/ ac /u/ wedi datblygu cydynganiad felar. Mae Gwyddeleg yn dal i wahaniaethu rhwng cytsain "lydan" (yn ffonelegol, cytsain felar neu felaredig) a "chul" (cytsain daflodol neu daflodedig), ond dim ond gyda ynganiad: [/n̪ˠ l̪ˠ rˠ/] mae felareiddio yng Ngaeleg yr Alban. Mae hyn yn golygu bod cytseiniaid "llydain" eu horgraff yn rhai plaen, ond bod rhai "culion" yn daflodol neu'n daflodedig. Y cyseiniaid gwefusol (ynganiad: [/p pʰ m f v/]) yw'r prif eithriadau i hyn gan eu bod wedi colli eu ffurfiau taflodedig. Yr unig awgrym erbyn hyn fod ganddynt daflodi ar un adeg yw llithriad o flaen neu ar ôl llafariaid ôl, e.e. *beul* ynganiad: [/pial̪ˠ/] ('ceg') yn erbyn *beò* ynganiad: [/p**j**ɔː/] ('byw'). Mae'r taflodoli wedi datblygu dros amser hefyd yn achosion rhai seiniau, e.e. mae "s gul" wedi'i thaflodoli gymaint nes ei bod yn ynganiad: [ʃ] ôl-orfannol. Bydd ieithyddion Celtaidd yn trawsgrifio cytseiniaid culion â chollnod ar ôl y gytsain (e.e. m′) a gadael cytseiniaid llydain heb nod.

Cytseiniaid Gaeleg yr Alban|  | Gwefusol | Corunol | Dorsal | Glotol |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Deintiol | Gorfannol | Taflodol | Felar |
| Ffwydrol | ynganiad: [pʰ   p] | ynganiad: [t̪ʰ   t̪] |  | ynganiad: [tʲʰ   tʲ] | ynganiad: [kʲʰ   kʲ] | ynganiad: [kʰ   k] |  |
| Ffrithiol | ynganiad: [f   v] | ynganiad: [s̪] |  | ynganiad: [ʃ] | ynganiad: [ç   ʝ] | ynganiad: [x   ɣ] | ynganiad: [h] |
| Trwynol | ynganiad: [m] | ynganiad: [n̪ˠ] | ynganiad: [n] | ynganiad: [ɲ] |  |  |  |
| Amcanedig |  | ynganiad: [l̪ˠ] | ynganiad: [l] | ynganiad: [ʎ] | ynganiad: [j] |  |  |
| Cnithiedig |  |  | ynganiad: [ɾ ɾʲ] |  |  |  |  |
| Crych |  |  | ynganiad: [rˠ] |  |  |  |  |
|

Mae rhai cytseiniaid, yn enwedig y ffritholion ynganiad: [h x ç ɣ ʝ v] a'r corunolion lenis ynganiad: [l n ɾ ɾʲ], yn brin ar ddechrau gair onibai eu bod wedi'u treiglo.

### Amrywio seinegol

Gall fod gan ffonemau'r Aeleg wahanol aloffonau yn ogystal ag amrywiadau tafodieithol mewn ynganu nad ydynt yn y tabl uchod. Dyma'r rhain mwyaf cyffredin:

* ynganiad: [/tʲʰ/] fel ynganiad: [tʃʰ] neu ynganiad: [tɕʰ]
* ynganiad: [/ɾʲ/] fel ynganiad: [ð] yn nhafodieithodd Ynysoedd Heledd
* ynganiad: [/ɲ/] fel ynganiad: [nʲ]

### L felaredig

Ardaloedd aloffonau "l" dywyll
Chwe phrif ynganiad sydd gan ynganiad: [/l̪ˠ/] felaredig, a ddangosir ar y map:

* **Ardal 1**, y fwyaf poblog o bellffordd, â ynganiad: [l̪ˠ]. Mae'r ardal hon yn cynnwys y rhan fwyaf o Ynysoedd Allanol Heledd, yr Ucheldirodd a'r lleoedd i'r de o ardaloedd gorllewin canolog megis Kintyre, Arran, Argyll a Dwyrain Perthshire.
* **Ardal 2**, Ardnamurchan, Moidart, Lochaber, South Lorn ac Upper Badenoch â ynganiad: [l̪ˠw] neu ynganiad: [wl̪ˠ]
* **Ardal 3**, rhwng Mull a Lismore ag ynganiad: [u̯ˠ] leisioledig.
* **Ardal 4**, yn ne Mull ac Easdale, â ynganiad: [ð] or ynganiad: [ðˠ]
* **Ardal 5**, Islay, â ynganiad: [t̪ˠ] neu ynganiad: [t̪ˠl̪ˠ]
* **Ardal 6**, (St Kilda) a oedd â ynganiad: [w] neu ynganiad: [ʊ̯]

Weithiau mae Arolwg Tafodieithoedd Gaeleg yr Alban yn cofnodi ffurfiau gwefusoledig fel ynganiad: [l̪ˠw] neu ynganiad: [l̪ˠv] y tu allan i'r ardaloedd y maent yn ymddangos ynddynt fel arfer, er enghraifft yn Harris a Wester Ross.

### Anadlu

Mae'r cytseiniaid ffortis ynganiad: [/pʰ, t̪ʰ, tʲʰ, kʲʰ, kʰ/] yn ddi-lais ac anadlog. Daw'r anadlu hwn ar ôl y gytsain ar ddechrau gair ac, yn y mwyafrif o dafodieithoedd, o'i blaen ynghanol gair ar ôl llafariaid acennog. Yn debyg i ymddangosiad anadlu, mae gan gystain gul ôl-lithriad taflodol pan ddaw ar ddechrau gair a rhaglithriad taflodol ynghanol neu ar ddiwedd gair.

#### Rhaganadlu

Dosbarthiad bras rhaganadlu yn nhafodieithoedd Gaeleg yr Alban
Mae cryfder rhaganadlu'n amrywio yn ôl y dafodiaith. Gellir cael ei ynganu fel ynganiad: [ʰ] neu ynganiad: [h] lotol neu gall amrywio gan ddibynnu ar fan ynganu'r gytsain raganadlog, hynny yw ynganiad: [ç] o flaen segmentau "culion" a ynganiad: [x] o flaen rhai "llydain". Mae ymddangosiad rhaganadlu'n dilyn hierarchiaeth o c > t > p, sef, os bydd rhaganadlu ar ynganiad: [/pʰ/] gan dafodiaith, bydd ef ganddi yn y mannau ynganu eraill hefyd. Yngenir rhaganadlu fel a ganlyn:

* **Ardal 1**, fel ynganiad: [xk xt xp] a ynganiad: [çkʲ çtʲ çp]
* **Ardal 2**, fel ynganiad: [xk xt hp] a ynganiad: [çkʲ çtʲ hp]
* **Ardal 3**, fel ynganiad: [xk ht hp] a ynganiad: [çkʲ htʲ hp]
* **Ardal 4**, fel ynganiad: [ʰk ʰt ʰp]
* **Ardal 5**, fel ynganiad: [xk] a ynganiad: [çkʲ] (heb raganadlu ar *t* na *p*)
* **Ardal 6**, heb raganadlu

### Trwynoli

Mewn rhai tafodieithoedd, yn enwedig yn y gogledd-orllewin, lleisir ffrwydrolion ar ddechrau sillaf acennog pan fyddant yn dilyn cytsieniaid trwynol y fannod, er enghraifft: *taigh* ('tŷ') ynganiad: [t̪ʰɤj] ond *an taigh* ('y tŷ') ynganiad: [ən̪ˠ **d̪**ɤj] (gweler hefyd *tombaca* ('baco') ynganiad: [t̪ʰomˈ**b**aʰkə]. Yn y tafodieithoedd hyn, mae'r ffrwydrolion lenisynganiad: [/p, t, tʲ, kʲ, k/] yn tueddu i gael eu trwynoli'n llwyr, felly *doras* ('drws') ynganiad: [t̪ɔrəs] ond *an doras* ('y drws') ynganiad: [ə n̪ˠɔrəs]. Mae rhwybeth tebyg yn digwydd yn y Wyddeleg (ei threiglad trwynol) ac yn ffonoleg Groeg Modern.

### Treiglo'n feddwl a sillafu

Mae gan gytseiniaid y treiglad meddwl ynganiadau arbennig.

Y treiglad meddal| Cysefin | Treiglad meddal |
| --- | --- |
| Llydan | Cul | Orgraff | Llydan | Cul |
| ynganiad: [p] | ynganiad: [pj] | **b** | **bh** | ynganiad: [v] | ynganiad: [vj] |
| ynganiad: [kʰ] | ynganiad: [kʲʰ] | **c** | **ch** | ynganiad: [x] | ynganiad: [ç] |
| ynganiad: [t̪] | ynganiad: [tʲ] | **d** | **dh** | ynganiad: [ɣ] | ynganiad: [ʝ] |
| ynganiad: [f] | ynganiad: [fj] | **f** | **fh** | *distaw* |
| ynganiad: [k] | ynganiad: [kʲ] | **g** | **gh** | ynganiad: [ɣ] | ynganiad: [ʝ] |
| ynganiad: [l̪ˠ] | ynganiad: [ʎ] | **l**† | ynganiad: [l̪ˠ] | ynganiad: [l] |
| ynganiad: [m] | ynganiad: [mj] | **m** | **mh** | ynganiad: [v] | ynganiad: [vj] |
| ynganiad: [n̪ˠ] | ynganiad: [ɲ] | **n**† | ynganiad: [n] | ynganiad: [n] |
| ynganiad: [pʰ] | ynganiad: [pʰj] | **p** | **ph** | ynganiad: [f] | ynganiad: [fj] |
| ynganiad: [rˠ] | **r**† | ynganiad: [ɾ] |
| ynganiad: [s̪] | ynganiad: [ʃ] | **s** | **sh** | ynganiad: [h] | ynganiad: [hj] |
| ynganiad: [t̪ʰ] | ynganiad: [tʲʰ] | **t** | **th** | ynganiad: [h] | ynganiad: [hj] |
|

**^†** Nid ysgrifennir y treiglad meddal ar "l n r". Ar ddechrau gair, cymerir bod gan y rhain eu gwerthoedd cryfion (ynganiad: [/(l̪ˠ) ʎ n̪ˠ ɲ rˠ/]) onibai eu bod wedi'u treiglo neu eu bod yn perthyn i grŵp bychan diffiniedig o eirynnau (ffurfiau'r arddodiaid "ri" a "le" yn bennaf). Mewn man arall, gall unrhyw un o ynganiadau "l n r" ddigwydd. 
Ni threiglir ynganiad: [/s̪/] pan ddaw o flaen ynganiad: [/m p t̪ k/]. Gall y treiglad meddal gael ei atal pan fydd cytseiniaid sy'n cael eu hynganu yn yr un man ynganu yn gwrthdaro â rheolau treiglo. Mae rhai o'r rheolau hyn yn weithredol o hyn (yn enwedig yn achos cytseiniaid deintiol), tra bod eraill wedi'u ffosileiddio (sef cytseiniaid felar a gwefusol). Er enghraifft, mae atal treiglo yn y cyfenw *Cai**mb**eul* ('Campbell') (yn wahanol i *Ca**msh**ron* 'Cameron') yn dangos atal treiglo wedi'i ffosileidio, ond mae atal treiglo yn *air a**n t**aigh **s**alach* ('ar y tŷ brwnt') (yn wahanol i *air a' **bh**alach **mh**ath* ('ar y bachgen da')) yn dangos y rheol atal treiglo weithredol.

Acen
----

Ar y sillaf gyntaf mae'r acen fel arfer, e.e. *drochaid* ('pont') ynganiad: [ˈt̪rɔxɪtʲ].

Llafariaid rhyngosodol
----------------------

Nodwedd ynganu'r Aeleg yw gosod llafariaid rhwng rhai cytseiniaid cyfagos. Mae hyn yn effeithio ar "l n r" orgraffyddol pan ddilynant b bh ch g gh m mh orgraffyddol ac ar "m" pan ddaw ar ôl "l r s ch".

*tarbh* ('tarw') ynganiad: [t̪ʰaɾav]
*Alba* ('yr Alban') ynganiad: [al̪ˠapə].
Weithiau, ceir llafariad ryngosodol mewn lle annisgwyl, megis yn y gair *Glaschu* ynganiad: [/kl̪ˠas̪əxu/] "Glasgow".

Mae rhyngosod llafariaid yn digwydd yn Sgoteg a thafodiaethoedd Saesneg yr Alban hefyd, e.e. *girl* ynganiad: [ɡʌɾəl] "merch" a *film* ynganiad: [fɪləm] "ffilm", ac fe'i ceir yn y Gymraeg, yn enwedig yn y de, mewn geiriau fel e.e. aml ynganiad: [amal], cefn ynganiad: [keˑvɛn], Lloegr ynganiad: [ɬɔigɛr].

Colli seiniau
-------------

Collir ynganiad: [ə] diwedd gair o flaen gair sy'n dechrau â llafariaid, er enghraifft:

*duine* ('dyn') ynganiad: [ˈt̪ɯɲə]
*an duine agad* ('dy ddyn di') ynganiad: [ən̪ˠ ˈt̪ɯɲ akət̪]

Tonau
-----

Ymhlith yr ieithoedd Celtaidd, dim ond yn nhafodieithoedd Lewis a Sutherland mae gan eiriau donau, sef yng ngogledd pellaf yr ardal Aeleg ei hiaith. Yn seinegol ac yn hanesyddol, mae'r tonau hyn yn debyg i rai ieithoedd Norwy, Sweden a gorllewin Denmarc, â phatrymau tonyddol penodol mewn geiriau unsill a deusill. Yng Ngaeleg Lewis, mae'n anodd cael hyd i barau cyferbyniol ond ymhlith yr enghreifftiau prin mae *bodh(a)* ('craig dan ddŵr') ynganiad: [po.ə]yn erbyn *bò* ('buwch') ynganiad: [poː], a *fitheach* ('cigfran') ynganiad: [fi.əx] yn erbyn *fiach* ('dyled') ynganiad: [fiəx]. Enghraifft arall yw'r gwahaniaeth tonyddol rhwng *ainm* ('enw') ynganiad: [ɛnɛm] ac *anam* ('enaid') ynganiad: [anam], lle mae gan yr ail un batrwm tonyddol sy'n briodol i ddeusill. Ni cheir y gwahaniaethau tonyddol hyn yn Iwerddon nac yn unman arall yn y *Gàidhealtachd*.

Nodiadau
--------

1. ↑  Campbell, JL & Thomson, D. *Edward Lhuyd in the Scottish Highlands 1699-1700* Rhydychen (1963)
2. ↑  MacAulay, Donald (1992). *The Celtic Languages*. Gwasg Prifysgol Caergrawnt. t. 236.
3. ↑  Bauer, M. *Blas na Gàidhlig* (2010) Akerbeltz ISBN 978-1-907165-00-9
4. ↑  Noder bod ynganiad: [a] yn ymddwyn yn ffonoleg fel llafariad flaen ac ôl gan ddibynny ar yr ardal ddaearyddol a hyd y llafariad.
5. ↑  MacAulay, Donald (1992). *The Celtic Languages*. Gwasg Prifysgol Caergrawnt. t. 237.
6. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
7. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
8. 1 2 3 4 5  Ó Dochartaigh, C. *Survey of the Gaelic Dialects of Scotland I-V* Athrofa Uwchefrydiau Dulyn (1997) ISBN 1-85500-165-9
9. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
10. ↑  Nodyn:Harvcoltxt, citing Nodyn:Harvcoltxt
11. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
12. ↑  Seiliedig ar Nodyn:Harvcoltxt
13. 1 2 3 4 5 6 7 8  Nid oes cyferbyniad cul a llydan ar gytseiniaid gwefusol ynganiad: [/m p b f v/], er, o flaen neu ar ôl llafariaid ôl, mae cytseiniaid a fu'n gul wedi troi'n glystyrau o gytsain gwefusol a ynganiad: [j]. Ar ddechrau gair, mae'r ynganiad: [j] yn dilyn y gytsain ac ar ôl gair, mae'n dod o'i blaen. Mae'r un amgylchedd llafarog yn cynhyrchu ynganiad: [/hj/] o ganlyniad i dreiglo ynganiad: [/tʲʰ/] a ynganiad: [ʃ]
14. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
15. ↑  Nodyn:Harvcoltxt
16. ↑  Nodyn:Harvcoltxt

Cyfeiriadau
-----------

* Borgstrøm, Carl H.J. (1940). *The dialects of the Outer Hebrides*. A linguistic survey of the dialects of Scotland. **1**. Oslo, Norwy: Gwasg Prifysgolion Norwy.CS1 maint: ref=harv (link)
* Calder, George (1923, ailargraffiad 1990). *A Gaelic Grammar*. Glasgow: Gairm. ISBN 978-0-901771-34-6. Check date values in: `|date=` (help)CS1 maint: ref=harv (link)
* Clement, R.D. (1994). "Word tones and svarabhakti". In Thomson, Derick S. (gol.). *Linguistic Survey of Scotland*. Prifysgol Caeredin.CS1 maint: ref=harv (link)
* Ó Maolalaigh, Roibeard (1997). *Scottish Gaelic in Three Months*. Hugo's Language Books. ISBN 978-0-85285-234-7. Unknown parameter `|coauthors=` ignored (help)CS1 maint: ref=harv (link)
* Silverman, Daniel (2003). "On the rarity of pre-aspirated stops". *Journal of Linguistics* **39**: 575–598. doi:10.1017/S002222670300210X. .
* Thurneysen, Rudolf (1993) [1946]. *A Grammar of Old Irish*. Cyfieithwyd gan D. A. Binchy ac Osborn Bergin. Dulyn: Athrofa Uwchefrydiau Dulyn. ISBN 1-85500-161-6.CS1 maint: ref=harv (link)

Dolenni allanol
---------------

* Canllaw bron yn gyflawn i ynganu Gaeleg yr Alban (IPA)
* Canllaw bras i ynganu Gaeleg[*dolen marw*]

Gweler hefyd
------------

Nodyn:Gaeleg yr Alban
Nodyn:Ffonoleg