recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Pentref yng nghymuned Ynys-ddu, bwrdeisdref sirol Caerffili, Cymru, yw **Wyllie**. Lleolir i'r de o'r Coed Duon yn ardal hanesyddol Sir Fynwy.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Rhianon Passmore (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Chris Evans (Llafur).

Hanes
-----

Adeiladwyd y rhan fwyaf o dai'r pentref rhwng 1926 ac 1930 gan y Tredegar Iron & Coal Company. Cymerodd y pentref ei enw oddi wrth cyfarwyddwr y cwmni, sef Alexander Keith Wyllie.

Yn y pentref, roedd capel mawr, swyddfa bost, a hen sefydliad glowyr a gafodd ei droi'n dafarn yn ystod yr 1990au. Caeodd y swyddfa bost yn ddiweddar ac mae bloc newydd o fflatiau, Marion Jones Court, wedi cymryd lle'r hen gapel.

Mae'r pentref wedi tyfu yn ddiweddar, gyda tai newydd yn cae eu hadeiladu ar safle hen dip gwastraff y Wyllie Colliery ar ben deheuol y pentref.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 21 Chwefror 2022
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU

Dolenni allanol
---------------

* www.geograph.co.uk : lluniau o Wyllie a'r ardal cyfagos
* Welsh Coal Mines - hanes y pyllau glo lleol

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Caerffili**

**Trefi**  

Aber-carn  **·** Bargod  **·** Bedwas  **·** Caerffili  **·** Coed-duon  **·** Crymlyn  **·** Rhisga  **·** Rhymni  **·** Ystrad Mynach
  
**Pentrefi**  

Aberbargoed  **·** Abertridwr  **·** Abertyswg  **·** Argoed  **·** Bedwellte  **·** Brithdir  **·** Cefn Hengoed  **·** Cwm-carn  **·** Draethen  **·** Fochriw  **·** Gelli-gaer  **·** Y Groes-wen  **·** Hengoed  **·** Llanbradach  **·** Machen  **·** Maesycwmer  **·** Nelson  **·** Pengam  **·** Penpedairheol  **·** Pontlotyn  **·** Pontllan-fraith  **·** Pont-y-meistr  **·** Rhydri  **·** Senghennydd  **·** Trecelyn  **·** Tredegar Newydd  **·** Tretomos  **·** Ty'n-y-coedcae  **·** Wyllie  **·** Ynys-ddu
*Cysegriad Deodatus* (tua 1620) gan Claude Bassot.
Athrawiaeth eglwysig Gristnogol yw **olyniaeth apostolaidd** sy'n honni bod yr esgobyddiaeth yn cynrychioli llinach ddi-dor y gellir ei holrhain yn ôl i Ddeuddeg Apostol yr Iesu. Yn ôl y ddysgeidiaeth hon, mae esgobion yn berchen ar rymoedd arbennig y maent wedi etifeddu oddi ar yr apostolion, gan gynnwys yr hawliau i gonffyrmio aelodau'r eglwys, i ordeinio offeiriaid, i gysegru esgobion eraill, ac i lywodraethu'r glerigiaeth ac aelodau'r eglwys yn eu hesgobaethau.[1]

Mae'r athrawiaeth yn dyddio'n ôl i oes yr Eglwys Fore, er bod ei union darddiad yn ansicr. Dehonglir hanes ac athrawiaeth boreuaf y ffydd Gristnogol yn y Testament Newydd yn wahanol gan wahanol eglwysi a diwinyddion. Tua'r flwyddyn 95, ysgrifennodd Clement, Esgob Rhufain, lythyr at yr eglwys yng Nghorinth sy'n cadarnhau'r olyniaeth apostolaidd. Yn aml dyfynnir Mathew 28:19–20, anerchiad Iesu at ei apostolion, fel tystiolaeth o sefydlu'r esgobyddiaeth ganddo:

> "Felly ewch i wneud pobl o bob gwlad yn ddisgyblion i mi, a'u bedyddio nhw fel arwydd eu bod nhw wedi dod i berthynas â'r Tad, a'r Mab a'r Ysbryd Glân. A dysgwch nhw i wneud popeth dw i wedi'i ddweud wrthoch chi. Gallwch chi fod yn siŵr y bydda i gyda chi bob amser, nes bydd diwedd y byd wedi dod."[2]
> 
> 

Derbynir athrawiaeth yr olyniaeth apostolaidd gan yr eglwysi Catholig, Uniongred Ddwyreiniol, Hen Gatholig, Lwtheraidd (Llychlyn), Anglicanaidd, a Morafaidd. Mae eglwysi eraill yn dal nad yw'r olyniaeth apostolaidd a'r esgobyddiaeth yn angenrheidiol i weinyddu'r ffydd Gristnogol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Apostolic succession. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 18 Gorffennaf 2019.
2. ↑  "Mathew 28", beibl.net. Adalwyd ar 18 Gorffennaf 2019.

Darllen pellach
---------------

* Arnold Ehrhardt, *The Apostolic Succession in the First Two Centuries* (Llundain: Lutterworth, 1953).
* Thomas M. Kocik, *Apostolic Succession in an Ecumenical Context* (Efrog Newydd: Alba House, 1996).
* Hans Küng, *Apostolic Succession: Rethinking a Barrier to Unity* (Efrog Newydd: Paulist Press, 1968).
* Ola Tjørhom (gol.), *Apostolicity and Unity: Essays on the Porvoo Common Statement* (Grand Rapids, Michigan: Eerdmans, 2002).
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **wylun y derw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **wyluniau'r derw**; yr enw Saesneg yw *Oak Eggar*, a'r enw gwyddonol yw *Lasiocampa quercus quercus*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop gan gynnwys Lloegr a Chymru.

Siani flewog
cyplysu
45–75 ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan o Fai hyd at Medi, mewn un genhedlaeth. Mae'r fenyw'n fwy na'r gwryw.

Prif fwyd y lindys ydy'r mathau o *Larix*, *Betula*, *Salix* a *Rubus*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r wylun y derw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Giuseppe De Santis yw ***Non C'è Pace Tra Gli Ulivi*** a gyhoeddwyd yn 1950. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal; y cwmni cynhyrchu oedd Lux Film. Lleolwyd y stori yn Lazio. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Carlo Lizzani a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Goffredo Petrassi. Dosbarthwyd y ffilm gan Lux Film.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Lucia Bosé, Folco Lulli, Pietro Tordi, Raf Vallone, Dante Maggio, Vincenzo Talarico, Gisela Werbezirk, Maria Grazia Francia a Michele Riccardini. Mae'r ffilm *Non C'è Pace Tra Gli Ulivi* yn 100 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1950. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *All About Eve* sy’n ffilm gomedi
Americanaidd gan y cyfarwyddwr ffilm Joseph L. Mankiewicz. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 
Piero Portalupi oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Giuseppe De Santis ar 11 Chwefror 1917 yn Fondi a bu farw yn Rhufain ar 13 Tachwedd 1974. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1940 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Canolfan Arbrofol ym Myd y Sinema.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Giuseppe De Santis nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑ . *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 13 Mai 2020. dynodwr IMDb: tt0042794.
2. ↑  Iaith wreiddiol:. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 13 Mai 2020. dynodwr IMDb: tt0042794.
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Tyne a Wear, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Jarrow**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Jarrow yn Tyne a WearEtholaeth Jarrow yn Tyne a Wear
* Tyne a Wear yn LloegrTyne a Wear yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1907: Charles Palmer (Rhyddfrydol)
* 1907–1910: Pete Curran (Llafur)
* 1910–1922: Godfrey Mark Palmer (Llafur)
* 1922–1931: Robert John Wilson (Llafur)
* 1931–1935: William Pearson (Ceidwadol)
* 1935–1947: Ellen Wilkinson (Llafur)
* 1947–1979: Ernest Fernyhough (Llafur)
* 1979–1997: Don Dixon (Llafur)
* 1997–2019: Stephen Hepburn (Llafur)
* 2019–presennol: Kate Osborne (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr**

Berwick-upon-Tweed **·** 
Bishop Auckland  **·** 
Blaydon **·** 
Blyth Valley  **·** 
Canol Newcastle upon Tyne **·** 
Canol Sunderland **·** 
Darlington **·** 
De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland **·** 
De Stockton **·** 
Dinas Durham **·** 
Dwyrain Newcastle upon Tyne **·** 
Easington **·** 
Gateshead **·** 
Gogledd Durham **·** 
Gogledd Glannau Tyne **·** 
Gogledd-orllewin Durham **·** 
Gogledd Newcastle upon Tyne **·** 
Gogledd Stockton **·** 
Hartlepool **·** 
Hexham **·** 
Houghton a De Sunderland **·** 
Jarrow **·** 
Middlesbrough **·** 
Redcar **·** 
Sedgefield **·** 
South Shields **·** 
Tynemouth **·** 
Wansbeck **·** 
Washington a Gorllewin Sunderland
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Jasana efydd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: jasanaod efydd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Metopidius indicus***; yr enw Saesneg arno yw *Bronze-winged jacana*. Mae'n perthyn i deulu'r Jasanaod (Lladin: *Jacanidae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *M. indicus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r jasana efydd yn perthyn i deulu'r Jasanaod (Lladin: *Jacanidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Jasana Affrica | Actophilornis africanus |  |
|
| Jasana Madagasgar | Actophilornis albinucha |  |
|
| Jasana bach | Microparra capensis |  |
|
| Jasana cribog | Irediparra gallinacea |  |
|
| Jasana cynffonhir | Hydrophasianus chirurgus |  |
|
| Jasana efydd | Metopidius indicus |  |
|
| Jasana tagellog | Jacana jacana |  |
|
| Jasana’r Gogledd | Jacana spinosa |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Jasana efydd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
*Jacana spinosa*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Jasana’r Gogledd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: jasanaod y Gogledd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Jacana spinosa***; yr enw Saesneg arno yw *Northern jacana*. Mae'n perthyn i deulu'r Jasanaod (Lladin: *Jacanidae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *J. spinosa*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.

Teulu
-----

Mae'r jasana’r Gogledd yn perthyn i deulu'r Jasanaod (Lladin: *Jacanidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Jasana Affrica | Actophilornis africanus |  |
|
| Jasana Madagasgar | Actophilornis albinucha |  |
|
| Jasana bach | Microparra capensis |  |
|
| Jasana cribog | Irediparra gallinacea |  |
|
| Jasana cynffonhir | Hydrophasianus chirurgus |  |
|
| Jasana efydd | Metopidius indicus |  |
|
| Jasana tagellog | Jacana jacana |  |
|
| Jasana’r Gogledd | Jacana spinosa |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Jasana’r Gogledd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Pen-aran** yn gopa mynydd a geir i'r gogledd o Aran Benllyn, Gwynedd, rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SH868247. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 831 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn, bellach, wedi'i gofrestru. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 840 metr (2756 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn gwyrdd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau gwyrdd**; yr enw Saesneg yw *Green Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Chloroclystis rectangulata*. Mae'n eitha cyffredin yn yr ardal Palearctig a'r Dwyrain Agos.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn gwyrdd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn cyffredin**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau cyffredin**; yr enw Saesneg yw *Common Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia vulgata*. Fe'i ceir yn y Dwyrain Agos a Gogledd Affrica.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn cyffredin yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn llin**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau llin**; yr enw Saesneg yw *Toadflax Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia linariata*. Mae i'w ganfod yn Ewrop ac o Anatolia i Tajikistan.

Darlun allan o lyfr John Curtis: *British Entomology Volume 6*
11–16 mm ydy lled ei adenydd.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn llin yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pelican gwyn America** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pelicanod gwynion America) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pelecanus erythrorhynchus***; yr enw Saesneg arno yw *American white pelican*. Mae'n perthyn i deulu'r Pelicanod (Lladin: *Pelecanidae*) sydd yn urdd y *Pelecaniformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. erythrorhynchus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.

Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.

Teulu
-----

Mae'r pelican gwyn America yn perthyn i deulu'r Pelicanod (Lladin: *Pelecanidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Pelican Awstralia | Pelecanus conspicillatus |  |
|
| Pelican Dalmatia | Pelecanus crispus |  |
|
| Pelican Periw | Pelecanus thagus |  |
|
| Pelican brown America | Pelecanus occidentalis |  |
|
| Pelican gwridog | Pelecanus rufescens |  |
|
| Pelican gwyn | Pelecanus onocrotalus |  |
|
| Pelican gwyn America | Pelecanus erythrorhynchos |  |
|
| Pelican llwyd | Pelecanus philippensis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pelican gwyn America** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Effaith gwrthrych dargludo (llaw) sy'n cyffwrdd â'r belen plasma
Cynhwysydd gwydr clir sydd wedi'i lenwi â chymysgedd o wahanol nwyon nobl gydag electrod foltedd uchel yng nghanol y cynhwysydd yw **pelen plasma**, **glôb plasma** neu **lamp plasma.**

Pan fydd foltedd yn cael ei ddefnyddio, caiff plasma ei ffurfio yn y cynhwysydd. Mae ffilamentau plasma yn ymestyn o'r electrod mewnol i'r ynysydd gwydr allanol, gan wneud iddo ymddangos fel petai nifer o belydrau o olau lliw. Roedd pelenni plasma yn fwyaf poblogaidd fel newyddebau yn y 1980au.[1]

Dyfeisiwyd y lamp plasma gan Nikola Tesla (1856-1943) yn ystod ei arbrawf gyda cherryntau amledd uchel mewn tiwb gwydr gwag er mwyn astudio ffenomenau foltedd uchel.[2] Galwodd Tesla ei ddyfais yn "diwb gollwng nwy anadweithiol".[3] Datblygwyd dyluniad y belen neu lamp plasma fodern wedyn gan Bill Parker, myfyriwr yn MIT.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Gache, Gabriel (31 Ionawr 2008). "How do plasma lamps work?". *Softpedia*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 10 Chwefror 2009. Cyrchwyd 16 Tachwedd 2009. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
2. ↑  Tesla, Nikola (1892). "Experiments with Alternate Currents of High Potential and High Frequency". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2 Mawrth 2010. Cyrchwyd July 26, 2010. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
3. ↑  Barros, Sam (2002). "PowerLabs Plasma Globes Page". Archifwyd o'r gwreiddiol ar December 3, 2009. Cyrchwyd 16 Tachwedd 2009. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
Mae'r **Pedryn Drycin** (***Hydrobates pelagicus***) yn aelod o deulu'r Hydrobatidae, y pedrynnod. Y rhwogaeth yma yw'r unig aelod o'r genus *Hydrobates*.

Mae'n nythu ar ynysoedd yn y rhan gogleddol o Fôr Iwerydd ac ychydig yn rhan orllewinol Môr y Canoldir, fel rheol gannodd neu filoedd o adar gyda'i gilydd. Ar Ynysoedd Faroe y ceir y nifer mwyaf, gyda'r nythfa fwyaf ar ynys Nólsoy. Mae hefyd nifer fawr yn nythu o gwmpas gorllewin Iwerddon a gogledd-orllewin Yr Alban. Mae'n nythu mewn tyllau yn y ddaear neu agen mewn craig, ac yn dodwy un ŵy yn unig.

Dim ond yn y nos y mae'n dod at y nyth, er mwyn osgoi gwylanod ac adar ysglyfaethus. Mae'n aderyn bychan, tebyg o ran maint i Wennol y Bondo ac yn eithaf tebyg o ran ymddangosiad hefyd, gyda plu du a darn mawr gwyn uwchben y gynffon. Mae yn 15–16 cm o hyd a 38–42 cm ar draws yr adenydd. Ei brif fwyd yw plancton sy'n cael ei bigo oddi ar wyneb y môr.

Caiff yr enw "Pedryn" ar ôl Sant Pedr, gan ei fod yn edrych fel petai yn cerdded ar y môr. Gall y rhan arall o'r enw, "drycin", gyfeirio at y ffaith mai dim ond mewn tywydd garw y mae i'w weld o'r tir fel rheol, neu gall gyfeirio at ofergoel ymysg llongwyr fod yr aderyn yn medru achosi stormydd.

Mae yn nythu ar nifer o ynysoedd o gwmpas arfordir Cymru. Ar Ynys Sgogwm y mae'r nifer mwyaf, tua 3,000 - 4,000 o barau.

*Hydrobates pelagicus*
Pedryn Drycin ar stamp o'r Ynysoedd Faroe.
Mae **Pencerrigtewion** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN800881. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn wedi'i gofrestru bellach. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 680 metr (2231 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Darlledwraig a newyddiadurwraig yw **Rachael Garside** (ganwyd Hydref 1970), sydd fwyaf enwog am gyflwyno bwletinau newyddion *Wales Today* ar BBC Cymru, a'r rhaglen *Ffermio* ar S4C tan 2004. Ar hyn o bryd Rachael yw cyflwynydd y rhaglen amaethyddol *Country Focus* sydd i'w chlywed bob bore Sul am 7am ar *BBC Radio Wales*. Mae'n byw yn nhref Caerfyrddin, gyda thri o blant.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Magwyd Rachael yng Nghaerdydd, ac fe'i haddysgwyd yn Ysgol Gynradd Bryntâf ac Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf cyn mynd yn ei blaen i Brifysgol Reading.

Wedi graddio yno, enillodd ysgoloriaeth i astudio yng Nghanolfan Astudiaethau Newyddiadurol yng Nghaerdydd.

Gyrfa
-----

Dechreuodd weithio yn ystafell newyddion BBC Cymru ym 1993, gan ddod yn ohebydd gyflwynydd ar raglen *Wales Today*.

Ymunodd â chriw *Ffermio* ym 1997, cyn gadael yn 2004 er mwyn dechrau teulu.

Ers hynny, mae wedi parhau i gyflwyno a chynhyrchu rhaglenni radio ar gyfer BBC Radio Wales cynnwys *Country Focus* a *Good Morning Wales*. Mae Rachael hefyd yn cyflwyno'r rhaglenni Saesneg o Sioe Llanelwedd ar gyfer BBC 2 Cymru bob blwyddyn.

Am un noson yn unig ar Chwefror 14, 2011, ymunodd Rachael â thîm y rhaglen *Ffermio* eto wrth iddi gyflwyno rhaglen arbennig yn edrych yn ôl ar ddeng mlynedd ers helbul Clwy'r Traed a'r Genau, gan ailymweld â rhai o'r ffermwyr a busnesau a gafodd eu taro'n echrydus yn sgil y clwyf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Cofnod Ty'r Cwmniau, Pedol Media. Adalwyd ar 17 Mehefin 2016.

Dolenni allanol
---------------

* Rachael Garside ar Twitter
Llenor Cymraeg oedd **John Roberts Evans** (1914 - 1982). Ysgrifennodd sawl drama ond fe'i cofir yn bennaf fel awdur nofelau a straeon byrion.

Cafodd ei eni yn Llanbedr Pont Steffan, Ceredigion yn 1914. Athro a phrifathro ysgol ydoedd wrth ei alwedigaeth. O 1954 hyd ei ymddeol yn 1976 bu'n brifathro ysgol gynradd Llanilar ac mae llawer o'i waith llenyddol yn ymwneud â'r fro honno. Dylanwad amlwg arall yn ei waith yw ei gyfnod yn y llynges yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Llyfryddiaeth ddethol
---------------------

### Dramâu

* *Broc Môr* (1956)
* *Chwe Drama Fuddugol* (1960)
* *Ar Ymyl y Dibyn* (1965)
* *Cath mewn Cŵd* (1981)
* *Brawd am Byth* (1981)

### Nofelau

* *Ar Drothwy'r Nos* (1962)
* *Y Delfrydwr* (1968)
* *Yn Dawel gyda'r Nos* (1970)
* *Y Cwm Cul* (1980)

### Straeon byrion

Tri chasgliad:

* *Blynyddoedd Coll* (1960)
* *Diwrnod Poeth* (1963)
* *Lleisiau yn y Niwl* (1974)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 51458272
* LCCN: no2007009702

 |
Mae'r Union Cycliste Internationale (UCI) yn trefnu Pencampwriaethau'r Byd i benderfynu Pencampwyr Seiclo'r Byd. Mae rhain yn gystadlaethau blynyddol, a chystadlir hwy gan dimau Cenedlaethol yn hytrach na thimau masnach.

Yn ogystal â derbyn medal aur, mae enillwyr y rasys rhain yn meddu'r hawl i wisgo crys enfys y flwyddyn canlynol, a'r hawl i wisgo stribedi'r enfys ar coleri a chyffion eu crysau am gweddill eu gyrfa. Trefnir pencampwriaethau ar gyfer merched a rhai mewn categori Iau (16-18 oed) a chategori Ieuenctid (Dan 16).

Trefnir y cystadlaethau yn y dosbarthiadau isod:

* Pencampwriaethau Rasio Ffordd y Byd, UCI
* Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
* Pencampwriaethau Beicio Mynydd & Threialon y Byd, UCI
* Pencampwriaethau Beicio Mynydd Marathon y Byd, UCI
* Pencampwriaethau Seiclo Traws Gwlad y Byd, UCI
* Pencampwriaethau BMX y Byd, UCI
* Pencampwriaethau Seiclo Tu Mewn y Byd, UCI

Gweler Hefyd
------------

* Cwpan y Byd, UCI

Dolenni Allanol
---------------

* Rhaglen cystadleuthau'r UCI
Prifddinas y Swdan yw **Khartoum** (Arabeg *al-Khurtum*). Mae ganddi boblogaeth o tua hanner miliwn.

Mae'r ddinas yn sefyll ar aber Afon Nîl Wen ac Afon Nîl Las (sydd ar ôl ymuno â'i gilydd yn ffurfio Afon Nîl ei hun ac yn llifo i gyfeiriad y gogledd i'r Aifft a'r Môr Canoldir).

Dim ond gwersyllfa ar gyfer byddin yr Aifft oedd hi ar ddechrau'r 19g, a droes yn dref garsiwn. Yn ddiweddarach fe'i meddianwyd gan luoedd Prydain. Lladdwyd y Cadfridog Gordon ("Gordon o Khartoum") yno ym 1885 pan gipiwyd y dref garsiwn a'i dinistrio gan fyddin y Mahdi. Llwyddodd llu Brydeinig i'w chipio eto yn 1898 ac fe'i ailadeiladwyd yn sylweddol ganddynt.

Ceir sawl mosg ac eglwys gadeiriol yn y ddinas sydd bellach yn ganolfan fasnach ac yn cynhyrchu brethyn, gwydr a nwyddau eraill.

Khartoum

Gefeilldrefi
------------

* Cairo, Yr Aifft
* Istanbul, Twrci
* Wuhan, Gweriniaeth Pobl Tsieina

Dolenni allanol
---------------

* Khartoum o'r gofod
* Llun lloeren gan Google Maps
* Data ychwanegol ar Khartoum a Sudan Archifwyd 2012-08-23 yn y Peiriant Wayback.
Pentref bychan yng nghymuned Llanfaelog, Ynys Môn, yw **Pencarnisiog** ("Cymorth – Sain" ynganiad ) (hefyd: **Pencaernisiog**). Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin yr ynys ar yr A4080 tua milltir i'r dwyrain o bentref Llanfaelog a thua 8 filltir i'r gorllewin o dref Llangefni.

Ceir dwy ffordd o sillafu enw'r pentref. Yn yr Oesoedd Canol roedd treflan o'r enw "Conysiog" yno ("Tir Conws"). Tyfodd pentref bychan a galwyd y lle yn "Penconisiog". Tybid fod yr enw yn cynnwys y gair *caer* ac felly cafwyd yr enw "Pencaernisiog".

Yn ymyl y pentref ceir siambr gladdu neolithig Tŷ Newydd.

Lleolir Ysgol Pencarnisiog yn y pentref, ysgol gynradd sydd yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Bodedern.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 14 Rhagfyr 2021
3. ↑  Melville Richards, "Enwau lleoedd", *Atlas Môn* (Llangefni, 1972)

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ynys Môn**

**Trefi**  

Amlwch  **·** Benllech  **·** Biwmares  **·** Caergybi  **·** Llangefni  **·** Niwbwrch  **·** Porthaethwy
  
**Pentrefi**  

Aberffraw  **·** Bethel  **·** Bodedern  **·** Bodewryd  **·** Bodffordd  **·** Bryngwran  **·** Brynrefail  **·** Brynsiencyn  **·** Brynteg  **·** Caergeiliog  **·** Capel Coch  **·** Capel Gwyn  **·** Carmel  **·** Carreglefn  **·** Cemaes  **·** Cerrigceinwen  **·** Dwyran  **·** Y Fali  **·** Gaerwen  **·** Glyn Garth  **·** Gwalchmai  **·** Heneglwys  **·** Hermon  **·** Llanallgo  **·** Llanbabo  **·** Llanbedrgoch  **·** Llandegfan  **·** Llandyfrydog  **·** Llanddaniel Fab  **·** Llanddeusant  **·** Llanddona  **·** Llanddyfnan  **·** Llanedwen  **·** Llaneilian  **·** Llanfachraeth  **·** Llanfaelog  **·** Llanfaethlu  **·** Llanfair Pwllgwyngyll  **·** Llanfair-yn-Neubwll  **·** Llanfair-yng-Nghornwy  **·** Llan-faes  **·** Llanfechell  **·** Llanfihangel-yn-Nhywyn  **·** Llanfwrog  **·** Llangadwaladr  **·** Llangaffo  **·** Llangeinwen  **·** Llangoed  **·** Llangristiolus  **·** Llangwyllog  **·** Llaniestyn  **·** Llannerch-y-medd  **·** Llanrhuddlad  **·** Llansadwrn  **·** Llantrisant  **·** Llanynghenedl  **·** Maenaddwyn  **·** Malltraeth  **·** Marian-glas  **·** Moelfre  **·** Nebo  **·** Pencarnisiog  **·** Pengorffwysfa  **·** Penmynydd  **·** Pentraeth  **·** Pentre Berw  **·** Pentrefelin  **·** Penysarn  **·** Pontrhydybont  **·** Porthllechog  **·** Rhoscolyn  **·** Rhosmeirch  **·** Rhosneigr  **·** Rhostrehwfa  **·** Rhosybol  **·** Rhydwyn  **·** Talwrn  **·** Trearddur  **·** Trefor  **·** Tregele
Clogwynni a thraeth Porth Swtan.
Bwthyn Swtan.
Gorweddai **Porth Swtan** ("Cymorth – Sain" ynganiad ) (Saesneg: *Church Bay*) ar arfordir gogledd-orllewinol Ynys Môn tua milltir a hanner i'r gogledd-orllewin o bentref Llanfaethlu. Mae glannau'r bae yn greigiog ond ceir traeth tywodlyd hefyd sy'n boblogaidd gan ymwelwyr.

Enwir Porth Swtan ar ôl afon Swtan, ffrwd fechan sy'n cyrraedd y môr tu isaf i Borth Swtan. Dichon mai enw'r pysgodyn 'swtan' (gwyniad môr) a geir yn yr enw, er bod yr hynafiaethydd John Leland yn ei *Itinerary in Wales* (1536-39) yn dweud mai "enw cawr" ydyw.

Ceir dyrniad o dai ger y traeth. Mae Llwybr Arfordirol Ynys Môn yn mynd ar hyd pen y clogwynni. Mae bwthyn yma o'r enw Swtan sy'n awr yn amgueddfa werin; dywedir mai hwn yw'r bwthyn to gwellt olaf ar yr ynys.Enillodd y bwthyn Gwobr Cymru Gwledig gan Ymgyrch Diogelu Cymru Wledig (YDCW) yn 2003. Mae yna hefyd adfeilion melin wynt, Melin Drylliau, a gofnodwyd gyntaf yn 1840 ag eu ddinistriwyd mewn tân yn 1914. Cafodd ei adeiladu a'i berchen gan y teulu Williams oedd yn berchen ar nifer o felinau ar draws yr ynys.

Gellir cyrraedd Porth Swtan o gyfeiriad Llanfaethlu neu o bentref Rhydwyn, i'r dwyrain, ar ôl dilyn y briffordd A5025 o'r Fali neu o gyfeiriad Amlwch. Ceir maes parcio ger y traeth. Mae pentref Llanrhyddlad tua 2 filltir i fwrdd. 

Mae yna gaffi o'r enw Wavecrest Cafe ym Mhorth Swtan yn ogystal â bwyty o'r enw Lobster Pot.

Mae gan y traeth 'ansawdd dŵr gwych' (5 seren). Mae'r traeth yn agored i ychydig o weithgareddau fel golff, pysgota, nofio/ymdrochi a hwylio

Pysgota
-------

Mae Porth Swtan yn draeth tywodlyd ar y rhan mwyaf. Mae yna amrywiaeth fach o bysgod gwahanol yn cynnwys teirw, draenogiaid y môr, cŵn bach, a llyfnhau yno i'w dal.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  R. J. Thomas, *Enwau Afonydd a Nentydd Cymru* (Caerdydd, 1938), tud. 36.
2. ↑  Swtan[*dolen marw*]
3. ↑  "Melin Drylliau". *www.anglesey-history.co.uk*. Cyrchwyd 2021-10-04.

Dolenni allanol
---------------

* Swtan[*dolen marw*]; gwefan yr amgueddfa werin.
* 'Swtan Nadolig 1900'[*dolen marw*], pecyn addysgol.
Yn ôl traddodiad, un o feibion yr ymerawdwr Rhufeinig Macsen Wledig (m. 388) ac Elen Luyddog ferch Eudaf oedd **Owain fab Macsen Wledig** neu **Owain Finddu**. Mae rhai ffynonellau Cymreig yn gwneud Owain yn frawd i sant Peblig a Chystennin (Cystennin II neu Cystennin Fendigaid).

Yn achau traddodiadol Sant Cadog rhestrir Owain (*Owein*) yn fab i Facsen. Mewn llawysgrif arall rhoddir ach wahanol iddo ar ochr ei fam sy'n ei wneud yn un o ddisgynyddion Caswallon fab Beli.

Ni cheir cyfeiriad at Owain, na'r meibion eraill y dwyedir eu bod yn feibion Macsen ac Elen, yn y cofnodau hanesyddol am Facsen Wledig. Ond bu gan Facsen fab o'r enw Victor. Lladdwyd Victor yng Ngâl ar ôl i Facsen ei adael yno i'w rheoli ar ei ffordd yn ôl i Rufain. Mae Nennius, yn dilyn yr hanesydd Prosper o Aquitaine, yn dweud fod *Eugenius* wedi cymryd yr awennau yng Ngâl ar ôl Victor. Mae'n bosibl fod yr *Eugenius* hwnnw, sydd fel arall yn anhysbys, yn ymddangos yn y traddodiad Cymreig fel Owain fab Macsen Wledig (credir fod yr enw Cymraeg *Owain*/*Owein*/*Ywein* yn deillio o'r enw Lladin *Eugenius*, yn ôl pob tebyg, er nad yw pob ysgolhaig yn cytuno).

Dinas Emrys
Enwir Owain yn un o "Dri Chynweisiad Ynys Prydain" ("Tri (?)Phenswyddog Ynys Prydain") yn y Trioedd, gyda Caradog fab Brân a Cawrdaf fab Caradog.

Mae chwedl werin a gofnodir gan yr hynafiaethydd Edward Lhuyd yn cysylltu Owain gyda Dinas Emrys yn Eryri. Ymladdodd â chawr yn Nant Gwynant a chafodd ei ladd gan un o'r pelenni haearn a ddefnyddwyd gan y ddau i ymladd. Claddwyd Owain rhwng Dinas Emrys a Llyn Dinas. Roedd wedi ei glwyfo'n angeuol gan y cawr a saethodd saeth o'i fwa i'r awyr gan orchymyn i'w wŷr gael ei gladdu lle bynnag y disgynnai. Mae Iolo Morganwg yn cydio yn yr un stori lle mae'n galw Owain yn *Owein Vinddu* ac yn rhoi'r enw Urnach ar y cawr (ymddengys nid oes sail yn y traddodiadau i ychwanegiadau Iolo, sy'n enwog am ffugio traddodiadau).

Cyfeiria'r bardd Rhys Goch Eryri (15g), a oedd yn byw yn ardal Croesor, at Eryri fel "tir mab Macsen".

Cyfeiriadau
-----------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, arg. newydd 1991), tt. 477-8.
***Y Cywyddwyr*** yw'r 12fed llyfr yn y gyfres *Llyfrau'r Ford Gron* o dan olygyddiaeth John Tudor Jones (John Eilian). Fe'i cyhoeddwyd gan wasg Hughes a'i fab. Does dim dyddiad cyhoeddi ar y llyfr. Mae'r copi ohono sydd ar Internet Archive yn rhoi'r dyddiad cyhoeddi fel 1900, ond gan fod hynny yn dair blynedd cyn geni'r golygydd, mae'n sicr yn anghywir. Ceir hysbyseb am y llyfr yng nghylchgrawn y Ford Gron ym 1932, sydd yn awgrymu mae yn gynnar yn y flwyddyn honno cafodd ei chyhoeddi.

Mae'n llyfr byr sy'n cynnwys 50 o dudalennau. Ceir ynddi esiamplau o waith gan naw o feirdd a fu'n canu rhwng y 14g a'r 16g. Llywelyn Goch Amheirig Hen, Iolo Goch, Siôn Cent, Dafydd Nanmor, Lewis Glyn Cothi, Dafydd ab Edmwnt, Tudur Aled, Gruffydd Hiraethog a Wiliam Llŷn.

Mae'r llyfr yn cynnwys rhagair lle mae John Eilian yn rhoi cyflwyniad byr i ganu a bywydau'r naw bardd ac yna daw esiamplau o'u gwaith:—

* Lleucu Llwyd, Llywelyn Goch Amheirig Hen
* Sycharth, Llys Owain Glyn Dwr, Iolo Goch
* Y Llafurwr, Iolo Goch
* Claddu Ithel ap Robert, Iolo Goch
* Byd a Bywyd, Siôn Cent
* Gwagedd y Byd, Siôn Cent
* I Wallt Llio, Dafydd Nanmor
* Marwnad Merch, Dafydd Nanmor
* Siôn y Glyn, Lewis Glyn Cothi
* Saeson Fflint, Lewis Glyn Cothi
* Merch, Dafydd ab Edmwnt
* I Sion Eos (a grogwyd yn y Waun), Dafydd ab Edmwnt
* I ofyn March, Tudur Aled
* Marwnad Merch, Tudur Aled
* Troell y Gwir, Tudur Aled
* Ceiliog Bronfraith, Gruffydd Hiraethog
* Marwnad Gruffydd Grug, Wiliam Llŷn

Ar ôl y cerddi mae geirfa fer o'r geiriau llai cyffredin sydd yn y gweithiau.

Mae copïau ar lein ar gael ar yr Internet Archive ac ar Wicidestun

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Y Cywyddwyr Llyfrau'r Ford Gron** |

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Y Cywyddwyr : Llywelyn Goch Amheirig Hen, Iolo Goch, Sion Cent, Dafydd Nanmor, Lewis Glyn Cothi, Dafydd ab Edmwnt, Gruffydd Hiraethog, Wiliam Llyn*. Wrecsam : Hughes a'i Fab. 1900.
2. ↑  "Y ford gron, papur Cymry'r byd. | Cyfrol 2, Rhif 6 | 1932 | Cylchgronau Cymru - Llyfrgell Genedlaethol Cymru". *cylchgronau.llyfrgell.cymru*. Cyrchwyd 2022-01-24.
Lucky Diamond Rich yw'r person gyda'r mwyaf o datŵs yn y byd; mae ganddo datŵs yn gorchuddio ei gorff i gyd. Mae wedi dal y Record Byd Guinness ers 2006.
Defnyddir **Recordiau Byd Guinness** i gyfeirio at lyfr sy'n cael ei gyhoeddi'n flynyddol ac sy'n rhestru recordiau byd yn seiliedig ar orchestion pobl ac eithafion y byd naturiol yw *Guinness World Records*, a oedd yn cael ei adnabod rhwng 1955 a 2000 fel *The Guinness Book of Records* ac mewn argraffiadau blaenorol yn yr Unol Daleithiau fel *The Guinness Book of World Records*. Yn gynnyrch meddwl Syr Hugh Beaver, cafodd y llyfr ei sefydlu ar y cyd gan y brodyr Norris a Ross McWhirter yn Stryd y Fflud, Llundain yn Awst 1954.

Mae gan llyfr ei hun record byd fel y llyfr dan hawlfraint sydd wedi gwerthu'r nifer fwyaf o gopiau erioed. Pan argraffwyd cyfrol 2019, roedd yn cael ei gyhoeddi mewn 100 o wledydd ac mewn 23 o ieithoedd. Mae hefyd cyfres deledu ac amgueddfeydd Recordiau Byd Guinness i'w cael, ac mae ei boblogrwydd wedi troi Recordiau Byd Guinness yn brif awdurdod rhyngwladol ar gyfer cofnodi a chadarnhau nifer helaeth o recordiau byd; mae'r corff yn cyflogi dyfarnwyr recordiau swyddogol sydd wedi'u hawdurdodi i wirio dilysrwydd gosod a thorri recordiau.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Frequently Asked Questions". Guinness World Records. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 24 Ionawr 2012. Cyrchwyd 10 Chwefror 2012. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
Teulu o nadroedd anwenwynig sy'n darwasgu eu hysglyfaeth yw'r **peithoniaid** (*Pythonidae*). Maent yn byw yn ardaloedd trofannol ac isdrofannol Asia, Affrica ac Oceania. Mae'r mwyafrif ohonynt yn fawr ac yn gorffdrwm.

Ynghynt, cafodd y peithoniaid eu hystyried yn is-deulu (*Pythoninae*) o fewn teulu'r boaod (*Boidae*), gan yr oeddent i gyd yn nadroedd gwasgu. Y brif wahaniaeth rhwng y ddau deulu yw'r modd maent yn esgor ar eu hepil: anifeiliaid bywesgorol yw'r mwyafrif o foaod, tra bo'r peithoniaid i gyd yn dodwy. Ymdorcha'r fam beithon am ei hwyau, ac mae ambell rhywogaeth yn deor.

Byw mae'r peithoniaid ar y ddaear ac yn y coed. Ymgynhelir rhywogaethau daeardrig ger y dŵr: nofwyr cryf ydynt, ond ar y ddaear maent yn hela a bwyta. Mae ambell rhywogaeth, megis y peithon gwyrdd (Awstralia a Gini Newydd), yn treulio bron ei holl oes yn y coed a'r llwyni. Mamaliaid ac adar yw ysglyfaeth y peithoniaid mawrion. Mae rhywogaethau llai o faint yn bwyta amffibiaid ac ymlusgiaid. Mae ganddynt synnwyr arogleuo a golwg cryf, a gall y mwyafrif ohonynt synhwyro gwres sy'n eu galluogi i hela yn y nos. Delir prae drwy neidio a brathu, ac yna ymddolenu o'i gwmpas a'i wasgu'n dynn a'i fygu. Trigai rhai rhywogaethau mewn ardaloedd trefol a maestrefol, gan hela llygod mawr.

Rhennir y teulu yn wyth genws: *Antaresia*, *Apodora*, *Aspidites*, *Bothrochilu*, *Leiopython*, *Liasis*, *Morelia*, a *Python*. Y peithon tyrchu Mecsicanaidd yw'r unig neidr yn yr Amerig sy'n dwyn yr enw peithon. Mae'r rhywogaeth hon yn debyg iawn i'r peithoniaid, ond nid yw'n aelod o'r un teulu. Dosbarthir o dan *Loxocemidae*, ac yn unig aelod y teulu hwnnw. Rhoddir yr enw hefyd ar y peithon tyrchu sy'n byw yng Ngorllewin Affrica; aelod o deulu'r boaod yw'r rhywogaeth hon.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Python (snake group). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 2 Medi 2016.
2. ↑  (Saesneg) Pythonidae, ITIS. Adalwyd ar 2 Medi 2016.
Ceir sawl enw lle sy'n cynnwys y gair penrhyn:

Penrhyndeudraeth, Gwynedd
Penrhyn Gobaith Da, yn Ne Affrica
Penrhyn Gŵyr, de Cymru
Penrhyn Horn, De America
Penrhyn Llŷn, Gwynedd
Penrhyn Somalia, dwyrain Affrica
Penrhyn Sounion, Gwlad Groeg
Gweler hefyd:

Penrhyn (cwmwd), cwmwd canoloesol yn ne-orllewin Cymru
Bae Penrhyn, ger Llandudno
Porth Penrhyn, ger Bangor
Ynys Penrhyn, ynys yn y Cefnfor Tawel
Lady Penrhyn, llong hwylio
Chwarel y Penrhyn ger Bethesda
Barwn Penrhyn, teitl teulu Douglas-Pennant, perchenogion Chwarel y Penrhyn
Castell Penrhyn, ger Bangor
Cyfeirir at dri **benrhyn** arbennig yn y Brydain ganolesol yng ngwaith Nennius:

Penrhyn Blathaon (man anhysbys yn Yr Alban)
Penrhyn Penwaedd (Penwith Point, Penwith, yng Nghernyw)
Penrhyn Rhionedd (man anhysbys yn yr Hen Ogledd)

|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |

*Tudalen wahaniaethu yw hon, sef cymorth cyfeirio sy'n rhestru tudalennau sy'n gysylltiedig â'r un teitl ond yn trafod pynciau gwahanol.   
Os cyrhaeddoch yma drwy glicio ar ddolen fewnol, gallwch newid y ddolen fel ei bod yn cysylltu'n uniongyrchol â'r erthygl gywir. I wneud hynny ewch yn ôl at yr erthygl honno a newid y ddolen.*
Brenin Gwent oedd **Ynyr Gwent** (bl. 5g), yn ôl traddodiad. Roedd yn dad i nifer o blant yn cynnwys yr arwr Iddon.

Cymreigiad o'r enw personol Lladin *Honorius* yw 'Ynyr'. Awgryma Rachel Bromwich ddylanwad enw'r ymerawdwr Rhufeinig Honorius (384-423) ar yr enw 'Ynyr Gwent'. Nid dyma'r unig enghraifft o'r cyfnod ôl-Rufeinig o gael enw teyrnas fel epithet: cymharer Maelgwn Gwynedd ac Emyr Llydaw.

Ym *Muchedd Beuno*, dywedir fod Ynyr yn un o ddisgyblion Sant Beuno ac iddo roi tir i'r sant yn Ewias. Cyfeiria'r bardd Gwalchmai ap Meilyr (12g) at Went fel "gwlad Ynyr".

Gwraig Ynyr oedd Madryn, ferch Gwrthefyr fab Gwrtheyrn (a gofir fel nawdd santes Trawsfynydd). Mae plant Ynyr yn cynnwys:

* Caradog (cyfeiriad yn *Vita Tatheus*)
* Digwg (merch, dywedir i Sant Beuno ei hatgyfodi ar ôl iddi gael ei lladd yn Arfon)
* Iddon (ei fab gan Fadryn; cyfeirir ato mewn un o'r Trioedd)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1978, arg. newydd 1991), t.412
2. 1 2  *Trioedd Ynys Prydein*, t.412
Pwerdy sy'n troi dŵr poeth a stêm naturiol y Ddaear yn egni trydanol.
Gwres, neu bŵer wedi'i dynnu o storfa wres y Ddaear ydy **ynni geothermal**. *γη* (neu *geo*) ydy'r gair Groeg am y Ddaear a *θερμος* (*thermos*) ydy'r gair am wres. Mae'r gwres hwn yn deillio o'r amser pan ffurfiwyd y Ddaear yn gyntaf filoedd o flynyddoedd yn ôl, oherwydd dadfeilio ymbelydrol rhai mwynau, gweithgarwch llosgfynyddoedd ac oherwydd egni solar yr haul wedi'i ddal yng nghrwst y blaned.

Weithiau mae'r pŵer hwn yn dod i'r wyneb: mewn llefydd fel Ynys yr Iâ er enghraifft. Arferid defnyddio'r stêm yma i folchi gan bobl mor bell yn ôl a Hen Oes y Cerrig ac yna gan y Rhufeiniaid. Erbyn heddiw, fodd bynnag, mae ynni neu bŵer geothermal yn cael ei gysylltu fwy fwy gyda dull o gynhesu adeiladau a gyda dull o droi'r stêm yn drydan drwy ddefnyddio twrbein. Roedd 11,700 megawatt (MW) o drydan yn cael ei gynhyrchu led led y byd yn 2013. Yn ychwanegu at hyn, roedd 28 gigawatt o wres uniongyrchol yn ei le i gynhesu adeiladau, ar gyfer diwydiant ayb.

Gweler hefyd
------------

* Egni (gwahaniaethu)
* Adnoddau adnewyddadwy

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   *Geothermal capacity | About BP | BP Global*, Bp.com, archifwyd o y gwreiddiol ar 2014-11-29, adalwyd 2014-11-15
2. ↑  Adalwyd 06-04-2009; Fridleifsson, Ingvar B.; Bertani, Ruggero; Huenges, Ernst; Lund, John W.; Ragnarsson, Arni; Rybach, Ladislaus (2008-02-11), O. Hohmeyer and T. Trittin.[*dolen marw*]
Cylchgrawn blynyddol yr Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, rhwng 1821 a 1951, oedd ***Y Cymmrodor***. Ynddo ceir traethodau, erthyglau a darlithoedd ar hanes, llenyddiaeth a Chymru.

Cyhoeddwyd y cylchgrawn cyntaf ym 1821 (heb rif), ac wedyn pedair cyfrol rhwng 1822 (Rhan I) a 1843 (Rhan IV). Daeth y rhediad hwn i ben ym 1843.

Ailddechreuwyd **Y Cymmrodor** yn 1877 (Cyfrol I), a pharhaodd tan 1939 (Cyfrol XLVI). O hyn ymlaen daeth yn fwy o adnodd llawn cyfeiriadau a deunydd ymchwil tan iddo ddod i ben ym 1951 (Cyfrol L) a chyhoeddwyd y gwaith wedi hynny yn Nhrafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion.

Yn 2016 digideiddiwyd y casgliad gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru o dan y cynllun Cylchgronau Cymru Ar-lein

Golygyddion
-----------

* Robert Jones (Y Cymmrodor, cyfrolau 1 – 2)
* Thomas Powell (Y Cymmrodor, cyfrolau 3 – 7)
* Egerton Phillimore (Y Cymmrodor cyfrolau 8 – 11)
* E. Vincent Evans (Y Cymmrodor, cyfrolau 13 – 22)

Cyfeiriadau
-----------

* Cylchgronau Cymru Ar-lein
* Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion
Gwleidydd, newyddiadurwr a darlledwr o'r Alban yw **John Nicolson** (ganwyd 23 Mehefin 1961) a etholwyd yn Aelod Seneddol yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 dros Ddwyrain Swydd Dunbarton; mae'r etholaeth yn siroedd Dwyrain Swydd Dunbarton a Gogledd Swydd Lanark, yr Alban. Mae John Nicolson yn cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin.

Fe'i ganed yn Glasgow ac i brifysgol y ddinas hoono yr aeth Nicolson, gan raddio yn 1984 mewn Gwleidyddiaeth a Saesneg. Enillodd Ysgoloriaeth Kennedy i raddedigion i astudio yn Havard, yn yr Unol Daleithiau.

Mae'n enillydd byd-eang mewn dadlau. Gweithiodd am dros ddeg mlynedd i'r BBC ac yna trodd at ITV, gan gyflwyno nifer o raglenni e.e. rhaglen deirawr, broeol *Live with John Nicolson*.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd John Nicolson 22093 o bleidleisiau, sef 40.3% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o 29.7 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 2167 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
2. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban
Mae'r **Fargen Newydd Werdd** (GND) yn becyn arfaethedig o ddeddfwriaeth yr Unol Daleithiau sy'n ceisio mynd i'r afael â newid yn yr hinsawdd ac anghydraddoldeb economaidd. Mae'r enw'n cyfeirio at y Fargen Newydd, set o ddiwygiadau cymdeithasol ac economaidd a phrosiectau gwaith cyhoeddus a gynhaliwyd gan yr Arlywydd Franklin D. Roosevelt mewn ymateb i'r Dirwasgiad Mawr. Mae'r Fargen Newydd Werdd yn cyfuno dull economaidd Roosevelt â syniadau modern fel ynni adnewyddadwy ac effeithlonrwydd adnoddau.

Yn 116eg Cyngres yr Unol Daleithiau, mae'n bâr o benderfyniadau, Datrysiad Tŷ 109 [8] ac S. Res. 59, a noddir gan y Cynrychiolydd Alexandria Ocasio-Cortez (D-NY) a'r Seneddwr Ed Markey (D-MA). Ar Fawrth 25, 2019, methodd penderfyniad Markey â symud ymlaen yn Senedd yr Unol Daleithiau o 0-57 pleidlais, gyda’r mwyafrif o Ddemocratiaid y Senedd yn pleidleisio "yn bresennol" mewn protest o bleidlais gynnar a alwyd gan Weriniaethwyr. Ymhlith y cyhoedd, mae cefnogaeth uchel yn gyson ymhlith y Democratiaid i'r Fargen Newydd Werdd, tra bod Gweriniaethwyr, yn enwedig gwylwyr Fox News, yn gwrthwynebu'r Fargen Newydd Werdd.

Ers dechrau'r 2000au, ac yn enwedig ers 2018, mae cynigion eraill ar gyfer "Bargen Newydd Werdd" wedi codi yn yr Unol Daleithiau ac yn rhyngwladol.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Palflys Hatcher** (enw gwyddonol: *Barbilophozia hatcheri*; enw Saesneg: *Hatcher's pawwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru. Mae'n eitha prin yng Nghymru a Cumbria ond yn eitha cyffredin yn yr Alban.

Disgrifiad
----------

Y rhywogaethau tebycaf i Palflys hatcher yw'r Palflys cyffredin (*B. floerkei*) a Phalflys y gorllewin (*B. atlantica*).

Mae gan Palflys hatcher ddail 3-llabed, ac felly mae'n hawdd ei wahaniaethu oddi wrth y Lophozia. Maent yn wyrddfrown neu'n felynwyrdd. Yna aml mae'r blaguryn ifanc yn goch. Mae'r coesynnau'n 0.5–3 mm o led a'r dail yn 1–2 mm o led a rhwng 0.5 mm ac 1 mm o hyd.

Cynefin
-------

Yr ucheldir yw ei gynefin, yn enwedig mewn mwsog ar foncyn neu gangen wedi syrthio, neu ar dywarch ar lethrau sy'n wynebu'r gogledd. Weithiau fe'i ceir ar waliau sych.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Palflys Hatcher** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.