Roedd **Mary Jane Evans** (3 Chwefror 1888 - 25 Chwefror 1922) yn athrawes, yn bregethwr ac yn actores Gymraeg, sy'n fwyaf adnabyddus am ei datganiadau unigol a'i monologau dramatig.

Y cartef a'r teulu
------------------

Pant-teg
Ganwyd **Mary Jane Francis** mewn tŷ yn Reed Row, Godre'r-graig, Cwm Tawe, yn ferch i Charles Francis, arweinydd seindorf Ystalyfera, a'i wraig Mary Ann (ganwyd Hutchings). Roedd y tad yn ymddiddori mewn offerynnau cerdd fel ei dad yntau a darddai o Ystalyfera o ardal Caerllion yng Ngwent. Roedd Thomas Hutchings, tad Mary Ann, hefyd yn gerddor. Wedi crwydro cryn dipyn, ymsefydlodd Thomas Hutchings yn Ystalyfera a gweithio yn y gwaith alcan lleol. Roedd ei wraig hefyd, ar ochr ei mam, o deulu cerddorol, teulu Anthony o Gwm Aman.

Pan oedd Mary Jane tua 5 oed symudodd y teulu i dyddyn rhieni'r fam yng Nhwm Tawe Villa, gan gadw ychydig o wartheg a gwerthu llaeth. Byddai Mary'n cario dwy ystên o laeth i'r cwsmeriaid ar ei ffordd i ysgol Pant-teg, gan fod ei thad erbyn hyn yn gweithio yng ngwaith alcan Ynysmeudwy. Dyna paham y mabwysiadodd y llysenw "Llaethferch" yn nes ymlaen. Fe'i denwyd, ar y dechrau, at ganu lleisiol o dan hyfforddiant William Asaph Williams, ond trodd at ddarllen ac at lenyddiaeth, a dechreuodd gystadlu ar adrodd a chymryd rhan yng nghyfarfodydd "pen chwarter" ysgolion Sul cylch Pant-teg.

Adrodd a choleg
---------------

Yn ystod Diwygiad 1904–1905 derbyniwyd hi'n aelod o eglwys Pant-teg cyn mynd ati, gydag eraill, i sefydlu eglwys arall yng Ngodre'r-graig yn 1905. Cafodd hyfforddiant mewn adrodd gan David Thomas Jones ar awgrym ei gweinidog Ben Davies. Bu'n adrodd mewn cyfarfodydd llenyddol a chystadlu mewn eisteddfodau ac enillodd lawer o gadeiriau a chwpanau'r wobrau. Yn Ebrill 1909 aeth i Ysgol yr Hen Goleg yng Nghaerfyrddin o dan Joseph Harry, a gwerthwyd y gwartheg i dalu am ei hyfforddiant.

Cychwynodd bregethu yng nghapeli Godre'r-graig ar 8 Gorffennaf 1909 gan gynnwys nifer o adroddiadau yn ei phregeth. Yn 1912 eisteddodd arholiad mewn areithio ac enillodd radd A.E.V.C.M. yn y 'Victoria College of Music'. Dysgodd yn ysgol Tro'rglien, Cwm-twrch, ac aeth am ddau dymor i'r Academi Gerdd Frenhinol yn Llundain; dychwelodd adref yn dychwelyd yno yn Ionawr 1916, oherwydd diffyg rian i'w chynnal.

Trodd at y ddrama a ffurfiodd gwmni drama yn Ynysmeudwy gan weithio gyda Gunstone Jones a Gwernydd Morgan, ar ddramau megis *Gruffydd o'r Glyn*, ond roedd cystadlu ar adrodd yn bwysicach ganddi. Yna dechreuodd gynnal cyfarfodydd adrodd dramatig ar ei phen ei hun, neu gydag unawdydd er mwyn iddi gael seibiant a newid i'r gynulleidfa. Daeth galw eithriadol am y cyfarfodydd hyn o bob rhan o Gymru a rhannau o Loegr o 1918 hyd 1922.

Priodi
------

Priododd, heb yn wybod i'w rhieni, 5 Mawrth 1919, â William David Evans, athro yn ysgol elfennol y Maerdy, a ryddhawyd o'r fyddin yn dioddef oddi wrth effeithiau nwy gwenwynig yn Ieper. Bu ef yn llwyddiannus fel canwr penillion gyda'r delyn gan fod yn fuddugol yn yr Eisteddfod Genedlaethol a bu'n arweinydd Côr Undebol y Maerdy.

Cyfeiriadau
-----------

Daw llawer o'r erthygl o'r Bywiadur Cymreig (LlGC) a sgwennwyd gan Evan David Jones, (1903 - 1987), Aberystwyth, ac a gyhoeddwyd yn 1997. Gweler: Y Bywgraffiadur Cymreig (arlein)

1. ↑  Evan David Jones. "Evans, (née Francis), Mary Jane ('Llaethferch'; 1888-1922), elocutionist". *Dictionary of Welsh Biography*. Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Cyrchwyd 5 Awst 2019.
2. ↑  Dyddiad geni: *Y Bywgraffiadur Cymreig* (yn Saesneg a Cymraeg). 1 Gorffennaf 1997. ISBN 978-0-900439-86-5. OL 11343067M. Wikidata Q5273977.
3. ↑  Dyddiad marw:. *Y Bywgraffiadur Cymreig*. dyddiad cyrchiad: 9 Ionawr 2019.
4. ↑  Man geni: *Y Bywgraffiadur Cymreig* (yn Saesneg a Cymraeg). 1 Gorffennaf 1997. ISBN 978-0-900439-86-5. OL 11343067M. Wikidata Q5273977.
5. ↑  Russell Davies (15 Mehefin 2015). *People, Places and Passions: A Social History of Wales and the Welsh 18701948*. University of Wales Press. t. 247. ISBN 978-1-78316-239-0.
6. ↑  Galwedigaeth:. *Y Bywgraffiadur Cymreig*. dyddiad cyrchiad: 9 Ionawr 2019.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |