recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Barnwr o Gymro oedd Yr Anrhydeddus Farnwr **John Geoffrey Ramon Owen Jones** QC (14 Medi 1928 – 14 Mehefin 2014).

Bywyd cynnar
------------

Ganed Jones ym Nhywyn Bach (Porth Tywyn), Sir Gaerfyrddin, yn fab i Wyndham C. Jones, cyfarwyddwr cwmni trydanol, a Lilias R. C. Jones (g. Johns). Yr oedd gan ei fam ddau frawd: yr hynaf oedd Howard Johns, a ddaeth yn rheithor dau o blwyfi Swydd Rydychen; roedd yr iau, Mervyn Johns, yn actor a ddaeth yn seren ffilmiau Prydeinig yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac yn dad i'r actores Glynis Johns.

Mynychodd Jones Ysgol Sant Mihangel, a oedd yn ysgol breswyl annibynnol yn Llanelli. Darllenodd y gyfraith ym Mhrifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant a Choleg Prifysgol Llundain.

Gyrfa
-----

Galwyd Jones i'r Bar yn Gray's Inn ym 1956, a pharhaodd i ymarfer y gyfraith yng Nghaerlŷr o 1958 i 1970 ac yn Llundain o 1970. Ar 14 Ionawr 1975, cafodd ei dyngu i mewn gan yr Arglwydd Ganghellor fel barnwr cylchdaith, a neilltuwyd i Gylchdaith Canolbarth Lloegr a Rhydychen. Bu'n gweithio yn y Llys Troseddol Canolog yn Llundain.

Priododd Sheila Gregory ym 1954.

Rhwng 1985 a 2000, gwasanaethodd Jones fel llywydd Tribiwnlys Adolygu Iechyd Meddwl Cymru a Lloegr, ac o 1996 i 1999, ef oedd cadeirydd Tribiwnlys Adolygu Iechyd Meddwl Cymru.

Ym 1989, anrhydeddodd Polytechnig Caerlŷr Jones drwy ei wneud yn Gymrawd Academaidd Hŷn er Anrhydedd. Dyfarnwyd Doethur Legum Er Anrhydedd iddo gan Brifysgol De Montfort ym 1996.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  John Geoffrey Jones ymlaen *Who's Who*
2. ↑  Mr John Geoffrey Jones. Circuit Judge, Midlands and Oxford Circuit. 15.4.1975 ymlaen *HeritageSearch*
Un o arweinwyr y Siartwyr oedd **John Frost** (25 Mai 1784 – 27 Gorffennaf 1877).

Ganed ef yng Nghasnewydd-ar-Wysg, lle roedd ei dad, hefyd yn John Frost, yn cadw tafarn y 
Royal Oak. Bu'n brentis dilledydd yng Nghaerdydd, Bryste a Llundain cyn dychwelyd i Gasnewydd i agor ei fusnes ei hun. Priododd Mary Geach yn 1812, a chawsant wyth o blant.

Etholwyd ef yn gynghorydd yn 1835, ac yn ddiweddarach yn ustus heddwch ac yn faer Casnewydd, ond collodd ei safle oherwydd ei fod yn un o arweinwyr y Siartwyr. Roedd y Siartwyr yn brwydro am hawliau sylfaenol megis yr hawl i bob dyn dros 21 oed gael bwrw ei bleidlais, yr hawl i bleidlais gudd ac am gyflog i aelodau seneddol.

Yr orymdaith i Gasnewydd
------------------------

Ar 4 Mawrth 1839, arweiniodd Frost, Zephaniah Williams a William Jones orymdaith o tua 3,000 o Siartwyr i Gasnewydd, gan geisio rhyddhau Siartwyr oedd wedi eu carcharu yn y Westgate Hotel. Daeth dilynwyr Frost o'r Coed Duon, dilynwyr Williams o Lynebwy a chriw Jones o Bont-y-Pŵl. Roedd llawer o golofnau'r sefydliad yn y gwesty ynghyd â 60 o filwyr arfog. Taniwyd at y 'mob' gan filwyr Lloegr y tu allan i westy'r Westgate am tua 25 munud o gythrwfwl, a bu farw 22 o bobl ac anafwyd dros hanner cant.

Dedfrydu
--------

Rhoddwyd Frost, William Jones a Zephaniah Williams ar eu prawf, eu cael yn euog a'u dedfrydu i gael eu crogi a'u chwarteru. Wedi protest gyhoeddus, newidiwyd y ddedfryd i alltudiaeth; aed â Frost i Van Diemen's Land (Tasmania heddiw). Rhoddwyd pardwn iddo yn 1854, ar yr amod nad oedd yn dychwelyd i Brydain, a bu'n teithio o amgylch yr Unol Daleithiau yn darlithio. Yn 1856 dychwelodd i Wledydd Prydain a bu farw ym Mryste yn 1877 yn 93 oed.

I Tasmania hefyd yr anfonwyd Zephaniah lle bu farw yn 1874 yn ŵr cyfoethog iawn. Mab iddo oedd y telynor Pencerdd y De.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gweler dogfennau o'r cyfnod ar wefan Saesneg 'newportpast.com: Chartist Trial, 16th January 1840, Sentence pronounced by Lord Chief Justice Tindal on John Frost, Zephaniah Williams, William Jones.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 1372920
* LCCN: n82247958
* ISNI: 0000 0000 6344 0960
* GND: 1051268486
* SUDOC: 147574749
* NKC: xx0155236
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwyfyn eitha mawr sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **isadain felen fawr**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **isadenydd melyn mawr (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Large Yellow Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Noctua pronuba*. Fe'i ceir drwy Ewrop ac yn eitha cyffredin; fe'i ceir hefyd o Ogledd Affrica hyd at India. Mae'n hoff iawn o deithio'n bell ar adegau.

Mae hyd ei adenydd yn 50–60 mm. Mae'n cael ei atynnu at olau ac at flodau megis *Buddleia*, *Senecio*, a *Valeriana officinalis*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r isadain felen fawr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Enwau
-----

*Noctua pronuba* yw’r enw a roes Linneaus arno, a hynny am reswm ychydig yn *risqué*. Mae’r adennydd pwl, gwinau yn cuddio flach o isadain oren trawiadol (i ddychryn aderyn sy’n ceisio’i ddal mae’n debyg). Ond ffansi Linneaus oedd bod yr isadain liwgar yn ei atgoffa o bais merched yn yr oes sedét a phiwritanaidd yr oedd yn byw ynddo... *pronuba*, *pronuptial*, morwyn briodas - oes rhaid dweud mwy? Y syniad oedd bod y fflach o liw ar bais y merched hyn yn ddigon i gynhyrfu dyn. Enwodd eraill o deulu’r isadennydd melyn wrth enwau awgrymog tebyg, ee. *Noctua comes* (=gwraig byw tali).

* Ar lawr y goedwig yn Gatineau Park, Quebec
*

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
3. ↑  Bwletin Llên Natur rhif 32
Golwg oddi uchod ar gornel stryd yn San Francisco: tram, car codi, ffordd foduron, a mynedfa'r rheilffordd danddaearol. System gludiant cyhoeddus yw un o hanfodion y ddinas fodern.
Y strwythurau, systemau a chyfleusterau sy'n cynnal neu wasanaethu ardal ddaearyddol neu ddiwydiant penodol yw **isadeiledd**, **tanadeiledd**, **seilwaith** neu **rwydwaith mewnol**. Casgliad o'r adeileddau sy'n gosod sylfaen economaidd ar gyfer system ryng-gysylltiol yw isadeiledd: y cyfarpar cyfalaf sy'n ffurfio fframwaith er mwyn i economi weithredu. Mae isadeiledd yn nodwedd hollbwysig o'r byd modern, ac yn hanfodol wrth alluogi safonau byw da, yn enwedig mewn ardaloedd trefol. Yn bennaf mae'r term yn cyfeirio at yr adeiladwaith materol sy'n galw am arbenigedd technegol ac arian i'w gynnal a chadw: ffyrdd, pontydd, twneli, rheilffyrdd, dociau, pibelli dŵr, carthffosydd, ceblau trydan, telegyfathrebu, ac ati. Mewn ystyr ehangach, sy'n ystyried sylfeini cymdeithasol a gwleidyddol, gall isadeiledd gynnwys sefydliadau megis y llywodraeth, yr heddlu, llysoedd barn, ysbytai, banciau ac ysgolion.

Gwasanaethau cyhoeddus yw isadeiledd yn gyffredinol ac felly dan reolaeth y wladwriaeth, naill ai drwy berchenogaeth neu reoliadau cyfreithiol. Mae isadeiledd mewn gwledydd sy'n llai economaidd ddatblygedig yn tueddu i fod yn annibynadwy neu heb fod ar gael ac yn rhwystro datblygiad economaidd. Oherwydd ei gostau uchel, mae'n rhaid i wledydd datblygedig fuddsoddi mewn isadeiledd yn gyson er mwyn ei atal rhag dirywio ac i'w uwchraddio yn sgil datblygiadau technolegol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   isadeiledd. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 30 Hydref 2016.
2. ↑   tanadeiledd. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 30 Hydref 2016.
3. ↑  Arthur O'Sullivan a Stven M. Sheffrin. *Economics: Principles in Action* (Upper Saddle River, New Jersey, Pearson Prentice Hall, 2003), t. 474.
4. ↑  John Black, Nigar Hashimzade, a Gareth Myles. *A Dictionary of Economics* (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2009), t. 229.
Sophie Marceau yn rhan Y Dywysoges Isabelle yn y ffilm *Braveheart*
Tywysoges o Ffrainc a briododd Edward II o Loegr oedd **Isabelle o Ffrainc** neu **Isabelle de France** (1295 – 22 Awst 1358).

Hanes
-----

Cafodd Isabelle ei geni ym Mharis, yn ferch i'r brenin Philippe IV ac yn chwaer i dri o frenhinoedd Ffrainc.

A hithau'n ferch 14 oed, bu rhaid iddi briodi Edward II, brenin Lloegr, mab Edward I, brenin Lloegr, yn 1308. Diflasodd yn llwyr ar ei ŵr ar croeso llugoer a gawsai yn llys Lloegr, a dychwelodd i Ffrainc yn 1325 ar ôl i'w frawd Siarl IV, brenin Ffrainc gipio llawer o diriogaethau'r Saeson yn Ffrainc.

Syrthiasai mewn cariad â'r barwn Roger de Mortimer (Iarll y Mers yn ddiweddarach) tra yn Lloegr, ac yn 1326 arweiniodd Isabelle fyddin i Loegr. Trechodd fyddin Edward II a gorfododd iddo ildio gorsedd Lloegr i'w mab, Edward, a oedd yn fwy derbyniol i'r barwniaid. Rheolodd Isabelle a'i chariad Roger de Mortimer yn enw Edward, a oedd yn rhy ifanc i fod yn frenin. Yn 1327 llofruddiwyd Edward yng Nghastell Berkeley, ar orchymyn Roger ac Isabelle yn ôl pob tebyg.

Ond pan ddaeth Edward i'r orsedd fel Edward III, trôdd ar ei fam a Mortimer a chawsant eu harestio. Dienyddwyd Mortimer yn y ffordd erchyll arferol ar gyfer y rhai a ystyriwyd yn fradwyr a gorfodwyd Isabelle i ymneilltuo i gwfent yn Castle Rising, ger King's Lynn, lle bu aros am weddill ei dyddiau.

Plant
-----

* Edward III, brenin Lloegr
* John
* Eleanor
* Joan

Ffuglen
-------

Mae Isabell yn gymeriad canolog yn y ffilm *Braveheart* lle mae'n cael ei phortreadu fel cariad William Wallace.

Llyfryddiaeth
-------------

* Blackley, F. D. 'Isabella of France, Queen of England 1308-1358, and the Late Medieval Cult of the Dead' (*Canadian Journal of History*)
* Doherty, P. C. *Isabella and the Strange Death of Edward II* (2003)
* McKisack, May, *The Fourteenth Century 1307-1399* (1959)
* Woods, Charles T. 'Queens, Queans and Kingship', yn *Joan of Arc and Richard III: Sex, Saints and Government in the Middle Ages* (1988)
* Weir, Alison. *Queen Isabella: Treachery, Adultery, and Murder in Medieval England* (Balantine Books, 2005)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 13557817
* LCCN: n50081473
* ISNI: 0000 0001 1597 8181
* GND: 118555901
* SELIBR: 264820
* SUDOC: 110017242
* NKC: osa2014847967
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **John Jones Jenkins, Barwn 1af Glantawe** (10 Mai 1835 – 27 Gorffennaf 1915) yn wneuthurwr tunplat Cymreig a gwleidydd Rhyddfrydol a chynrychiolodd etholaeth Bwrdeistref Caerfyrddin yn Senedd y Deyrnas Unedig.

Cefndir
-------

Roedd Jenkins yn fab i Jenkin Jenkins, Treforys a Sarah Jones ei wraig.

Roedd yn gyd-sylfaenydd a rheolwr Gweithfeydd Tunplat Beaufort yn Nhreforys ym 1859 ac yn gysylltiedig â Gweithfeydd Tunplat Fforest Uchaf.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Bu Jenkins yn Ynad Heddwch dros Abertawe a Sir Gaerfyrddin ac yn Faer Abertawe dair gwaith, ym 1869, 1879 a 1880. Urddwyd ef yn farchog 17 Mai 1882. Safodd yn aflwyddiannus fel Rhyddfrydwr annibynnol dros Bwrdeistref Caerfyrddin yn etholiad cyffredinol 1880 ond cipiodd y sedd fel Ryddfrydwr swyddogol mewn isetholiad ym 1882 gan ddal y sedd tan 1886. Ym 1889 fe wasanaethodd fel Uchel Siryf Morgannwg. Cafodd ei ethol i gynrychioli Caerfyrddin eto ym 1895, fel Unoliaethwr Rhyddfrydol a daliodd y sedd hyd 1900. Ar 18 Gorffennaf 1906 fe'i codwyd i'r bendefigaeth fel Barwn Glantawe o Abertawe yn Sir Forgannwg.

Bywyd Personol
--------------

Priododd Arglwydd Glantawe yn gyntaf a Margaret Rees, merch Josiah Rees, ar 20 Ionawr, 1854 a chawsant ddau fab, ond bu farw'r ddau fab cyn eu tad. Priododd eilwaith a Chatherine Prudence Daniel, merch Edward Daniel, ar 10 Mai 1864 yn Llansamlet, a chawsant ddwy ferch.

Bu farw Arglwydd Glantawe yn 'The Grange', West Cross, Abertawe yn 80 mlwydd oed ac fe'i claddwyd ym Mynwent Ystumllwynarth. Bu farw'r farwniaeth gydag ef.

Galeri
------

* Portread o J. J. JonesPortread o J. J. Jones
* 
*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Herald of Wales, 31 Gorffennaf 1915, *Biographical Sketch*  adalwyd 12 mawrth 2015
2. ↑  Llanelli Star, 21 Gorffennaf 1917, *The Boroughs*  adalawyd 12 mawrth 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Benjamin Thomas Williams** | **Aelod Seneddol Bwrdeistref Caerfyrddin**1882 – 1886 | Olynydd:**Arthur Cowell-Stepney** |
| Senedd y Deyrnas Unedig |
|
| Rhagflaenydd:**Evan Rowland Jones** | **Aelod Seneddol Bwrdeistref Caerfyrddin**1895 – 1900 | Olynydd:**Alfred Davies** |
Roedd **John Jones, Maesygarnedd** (1597 – 17 Hydref 1660) yn un o'r gwŷr a arwyddodd warant marwolaeth y brenin Siarl I, brenin Lloegr ac yn frawd-yng-nghyfraith i Oliver Cromwell, Arglwydd Amddiffynnwr Lloegr.

Bywgraffiad
-----------

Maesygarnedd
Cafodd ei eni yn ffermdy Maesygarnedd (neu Maes y Garnedd) yng Nghwm Nantcol, Ardudwy, yn yr hen Sir Feirionnydd (de Gwynedd heddiw), yn fab i Thomas Jones. Oherwydd nad ef oedd y mab hynaf gyrrwyd ef i Lundain i wasanaethu teulu Myddleton. Priododd Margaret merch John Edwards, Stanstey.

Pan ddechreuodd Rhyfel Cartref Lloegr, ymunodd John Jones â byddin y Senedd. Erbyn 1646 roedd yn ymladd yng ngogledd Cymru ym myddin Syr Thomas Mytton fel Cyrnol, a'r flwyddyn wedyn daeth yn Aelod Seneddol dros Sir Feirionnydd.

Roedd yn aelod o'r cwrt a fu'n profi Siarl I ar ddiwedd yr ail Ryfel Cartref, ac roedd yn un o'r rhai a roddodd eu henwau ar warant marwolaeth y brenin. Fe'i dewiswyd yn gomisiynwr Taeniad yr Efengyl yng Nghymru. Ym 1650 aeth i Iwerddon yn brif gomisiynydd i weinyddu'r wlad, ac yn 1655 gwnaed ef yn gomisiynydd dros ogledd Cymru. Roedd ei wraig gyntaf wedi marw yn yr Iwerddon y 1651, ac y 1656 ail-briododd a Katherine, chwaer Oliver Cromwell.

Yn dilyn marwolaeth Cromwell ac ymddiswyddiad ei fab Richard Cromwell, fe gymerwyd John Jones yn garcharor gan wŷr y cadfridog George Monck yn 1660. Fe'i cafwyd yn euog o deyrnfradwriaeth, a chafodd ei grogi, ei ddiberfeddu a'i chwarteru yn Llundain ar 17 Hydref 1660.

Roedd Jones yn ŵr crefyddol iawn ac roedd yn gohebu a Morgan Llwyd a Vavasor Powell, a threfnodd i argraffu rhan o waith Morgan Llwyd yn Iwerddon.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  J. Graham Jones (1998). *The History of Wales* (yn Saesneg). University of Wales Press. t. 70. ISBN 978-0-7083-1491-3.
2. ↑  Arthur Herbert Dodd. "Jones, John, Maesygarnedd, Sir Feirionnydd, a'i deulu, 'y brenin-leiddiad'". *Y Bywgraffiadur Cymreig*. Cyrchwyd 5 Rhagfyr 2021.

Dolenni allanol
---------------

* Bywgraffiad y Cyrnol John Jones Archifwyd 2007-03-10 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 30588711
* LCCN: no2007102393
* ISNI: 0000 0000 2088 5804
* GND: 128439491
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Coeden gollddail fechan o deulu'r helygen yw **Helygen wiail** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Salicaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Salix viminalis* a'r enw Saesneg yw *Osier*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Helygen Wiail, Blodau'r Gwyddau Bach, Cywion Gwyddau, Gwialen Eilio, Helyg Gwiail, Helyg Gwialog Helygen Afonol, Helygen Felen, Helygen Gyffredin Afonol, Merhelygen Gyffredin, Pren Gwyddau Bach.

Mae gwreiddiau'r goeden fechan hon yn hoff o bridd gwlyb, a thyf fel arfer ar lan afon, nant neu lyn. Mae'r dail wedi eu lleoli bob yn ail a'r blodau'n unrhyw - gyda chynffonau wyn bach benyw ar un coeden a'r gwryw ar goeden arall hy mae'n blanhigyn deuoecaidd. Mae'r petalau'n fach iawn ac ni cheir petalau. Mae gan y goeden briodweddau meddygol, gan gynnwys atal y ddannodd a gwrth-feiotig.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Helygen wiail***
*Cacique* neu bennaeth llwyth o frodorion Patagonia oedd **Foyel** (fl. tua 1870-1885), a fu'n ymladd yn erbyn byddin Ariannin yn ystod ymgyrchoedd Concwest yr Anialwch.

Roedd ganddo reolaeth ar diroedd eang i'r de o Lyn Nahuel Huapi. Mae ansicrwydd ynghylch ei darddiad ethnig, gyda rhai ffynonellau yn dweud ei fod yn perthyn i'r Araucano, eraill ei fod yn perthyn i'r Tehuelche; daw ei enw o iaith y Mapuche. Cofnodir iddo ef a dau bennaeth arall, Lauquen a Chuquinchano, wneud cytundeb heddwch a llywodraeth Ariannin yn 1873. Aelodau o'r llwyth oedd dan ei arweiniad ef oedd yn gyfrifol am yr ymosodiad ar y pedwar fforiwr o'r Wladfa yn Nyffryn y Merthyron 1884, pan laddwyd tri ohonynt ac y dihangodd John Daniel Evans diolch i'w geffyl Malacara. Roedd Foyel yn un o'r ddau *cacique* olaf i ildio i'r fyddin yn ystod Concwest yr Anialwch; wedi brwydr ar 18 Hydref 1884, ildiodd ef ac Inacayal i fyddin dan Miguel Vidal.

Dywedir iddo gasglu trysor sylweddol o aur, gemau ac arian, ac yn ddiweddarach ei guddio, ond nid oes neb wedi llwyddo i'w ddarganfod. Enwyd afon Río Foyel yn nhalaith Río Negro a phentref El Foyel ar ei ôl.
Roots of a quadratic functionFfwythiant cwadratig gyda'r gwreiddiau x=1 a x=4
Mewn algebra elfennol, y **fformiwla cwadratig** yw ateb yr hafaliad cwadratig. Mae ffyrdd eraill o ddatrys yr hafaliad cwadratig yn hytrach na defnyddio'r fformiwla cwadratig e.e. ffactoreiddio, cwblhau'r sgwâr, neu graffio. Yn aml, defnyddio'r fformiwla cwadratig yw'r ffordd hawddaf o wneud hyn.

Yr hafaliad arferol yw:

{\displaystyle ax^{2}+bx+c=0.}
Yma, mae *x* yn cynrychioli gwerth anhybys, gyda *a*, *b*, ac *c* yn gysonyn, a *a* yn anhafal i 0. Gellir gwiro fod y fformiwla cwadrig yn bodloni'r hafaliad cwadratig trwy fewnosod y cyntaf i mewn i'r olaf. Gyda'r paramedriad uchod, y fformiwla cwadratig yw:

{\displaystyle x={\frac {-b\pm {\sqrt {b^{2}-4ac}}}{2a}}.}
Gelwir pob un o'r atebion a roddir gan y fformiwla cwadratig yn 'wraidd' yr hafaliad cwadratig. O ran geometreg, mae'r gwreiddiau hyn yn cynrychioli'r gwerthoedd *x* unrhyw barabola - a roddir yn benodol fel *y* = *ax*2 + *bx* + *c* - yn croesi'r echel *x*. Yn ogystal â bod yn fformiwla a fydd yn cynhyrchu seros unrhyw parabola, bydd y fformiwla cwadratig yn rhoi echel cymesuredd y parabola, a gellir ei ddefnyddio i benderfynu sawl sero real sydd gan yr hafaliad cwadratig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rich, Barnett; Schmidt, Philip (2004), *Schaum's Outline of Theory and Problems of Elementary Algebra*, The McGraw–Hill Companies, ISBN 0-07-141083-X, Chapter 13 §4.4, p. 291
2. ↑  Li, Xuhui. *An Investigation of Secondary School Algebra Teachers' Mathematical Knowledge for Teaching Algebraic Equation Solving*, p. 56 (ProQuest, 2007): "The quadratic formula is the most general method for solving quadratic equations and is derived from another general method: completing the square."
**Ffotogallery** yw'r asiantaeth ddatblygu genedlaethol ar gyfer ffotograffiaeth yng Nghymru. Fe'i sefydlwyd yn 1978 ac mae wedi'i lleoli mewn dau leoliad. Mae'r prif swyddfeydd a chyfleusterau wedi ei lleoli yng Nghanolfan Celfyddydau Chapter, Caerdydd, tra bod ei horiel wedi ei leoli yn Turner House, Penarth. Mae Ffotogallery yn sefydliad genedlaethol ac felly mae ganddi raglen arddangosfeydd sy'n cynnwys artistiaid o Gymru a gweddill y byd. Mae gan Ffotogallery arddangosfeydd teithiol, ac mae hi'n cydweithio gyda sefydliadau eraill ac orielau, yn cyhoeddi mewn print ac ar-lein, ac yn rhedeg rhaglen addysgol allanol. Mae Ffotogallery hefyd yn gweithio gyda ffilm a fideo, cyfryngau digidol ac yn y blaen.

Mae comisiynau mawr a wnaed yn ystod y tri degawd diwethaf yn cynnwys The Valleys Project, A470 a Barrage.

Mae yno ffotograffiaeth gan Paul Fusco, Colin Kirkpatrick, Richard Page, Paul Seawright, Magali Nougarede, Raffaela Mariniello, Richard Powell, Bedwyr Williams, Chien-chi Chang, Graham Fagen, Helen Sear, Johannes Hepp, John Davies, John Hinde Butlin, Karen Brett, Lili Almog, Martina Mullaney, Morten Nilsson, Patrick Shanahan, Peter Bobby, Peter Finnemore, Rut Blees Luxemburg, Sian Bonnell, Thomas Kellner, Weegee, David Bailey, Mike Berry, Peter Fraser, Ron Mccormick, Francesca Odell, Paul Reas, Roger Tiley, William Tsui, Clement Cooper, Penntti Sammallahti ac yn y blaen.

Mae llawer o waith a gomisiynwyd gan Ffotogallery yn cael eu cynnal yn awr mewn casgliadau cenedlaethol yng Nghymru.
David Drake yw'r cyfarwyddwr presennol.

Ers 2001 - Gweledigaeth a nodir ar gyfer Canolfan Genedlaethol newydd ar gyfer Ffotograffiaeth yng Nghymru. Mae etholaeth ffyddlon a chynyddol artistig y mae angen ffocws ar gyfer eu hardal o ddiddordeb. Mae canolfannau ffotograffiaeth yn dangos arddangosfeydd o waith, maent yn cynnig cyfleoedd ar gyfer cyfranogiad greadigol, dysgu gydol oes, a chyhoeddi ar-lein print, cael siopau llyfrau, caffis, grwpiau artist, aelodaeth ar gyfer artistiaid ac ati.

Diffusion: Gŵyl Ffotograffiaeth Ryngwladol Caerdydd
---------------------------------------------------

Diffusion: Gŵyl Ffotograffiaeth Ryngwladol Caerdydd.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol (Saesneg)
* Arddangosfeydd y gorffennol Archifwyd 2012-04-06 yn y Peiriant Wayback. (Saesneg)

Ffynonhellau
------------

* Cyngor Celfyddydau Cymru[*dolen marw*]
* Hanes Ffotogallery gan David Drake (Saesneg)
* Facebook (Saesneg)
* Art Search Archifwyd 2012-03-21 yn y Peiriant Wayback. (Saesneg)
* Qype Archifwyd 2012-02-21 yn y Peiriant Wayback. (Saesneg)
* Gwybodaeth ar y wefan Archifwyd 2012-03-18 yn y Peiriant Wayback. (Saesneg)
* Blog (Saesneg)
* Tudalen BBC (Saesneg)
* Flickr (Saesneg)
* Creative Review Archifwyd 2012-10-12 yn y Peiriant Wayback. (Saesneg)
* List of Museums in Wales (Saesneg)

1. ↑  Sritharan, Brennavan (8 October 2015). "Looking for America – Diffusion: Cardiff International Festival of Photography returns". *British Journal of Photography*. Cyrchwyd 10 October 2015.
Plwyf eglwysig yng Ngwynedd yw **Llanfihangel Bachellaeth** yng nghymuned Buan. Fe'i lleolir i'r gogledd-ddwyrain o bentref Llanbedrog ac mae'n rhan o reithoriaeth Llanbedrog.

Yn yr Oesoedd Canol bu Llanfihangel Bachellaeth yn rhan o gwmwd Cafflogion yng nghantref Llŷn.

Cysegrir eglwys y plwyf i Sant Mihangel. Cyfeiria'r yr enw 'Bachellaeth' at safle hen blasdy yn y gymdogaeth, i gyfeiriad Madryn, yn ôl yr hynafiaethydd John Jones (Myrddin Fardd). Ceir sawl Llanfihangel yng Nghymru ac fel rheol ceir enw arall wedi'i atodi er mwyn gwahaniaethu; ond dyma'r unig Llanfihangel yn Llŷn. Mae eglwys y plwyf yn cael ei ddefnyddio fel stiwdio artist erbyn hyn (2010).

Hen eglwys Llanfihangel Bachellaeth

Gweler hefyd
------------

*Am restr gynhwysfawr o lefydd o'r enw 'Llanfihangel', gweler yma.*
* Ar Ynys Môn, ceir:
	+ Llanfihangel Dinsilwy
	+ Llanfihangel-yn-Nhywyn
	+ Llanfihangel Ysgeifiog
* Mihangel

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  D. T. Davies (gol.), *Hanes Eglwysi a Phlwyfi Lleyn* (Pwllheli, 1910), tud. 120.
Arwr traddodiadol a gysylltir â Gwynedd yw **Hiriell** neu **Hirell**. Mab Darogan y deyrnas honno oedd Hiriell yn y canu darogan yn yr Oesoedd Canol. Daeth ei enw yn air cyffredin am 'arwr' hefyd.

Wyddom ni ddim byd amdano ond mae'n amlwg ei fod yn arweinydd neu frenin cynnar yn ardal Gwynedd. Yng ngwaith y Gogynfeirdd cyfeirir at bobl Gwynedd fel 'hil Hiriell' a Môn ac Arfon fel 'bro Hiriell'.

Mewn cerdd ddarogan yn *Llyfr Taliesin* ceir y llinell

'fflemychawt hirell ty uch hafren'
(Bydd Hiriell yn codi fflamau uwch afon Hafren)
Yn y cerddi darogan cynnar a elwir *Yr Oianau*, sydd i'w cael yn Llyfr Du Caerfyrddin a llawysgrifau eraill, mae Myrddin yn dweud y bydd Hiriell yn gwaredu Gwynedd rhag teyrnas Powys ar ôl 'codi o'i hir-orwedd' (fel Arthur a gwaredwyr eraill mae'n cysgu hyd nes daw'r amser penodedig):

'Rhy-ddyfydd diw Mawrth dydd gwythlonedd'
'Cyf-rhwng glyw Powys a chlas Gwynedd.'
'A chyfod Hir(i)ell o'i hir orwedd'
'I amwyn a'i elyn derfyn Gwynedd.'
(*Llyfr Du Caerfyrddin*: orgraff ddiweddar)

Ffynonellau
-----------

* Elissa R. Henken, *National Redeemer: Owain Glyndŵr in Welsh Tradition* (Caerdydd, 1996)
* A.O.H. Jarman (gol.), *Llyfr Du Caerfyrddin* (Caerdydd, 1982)
* Ifor Williams (gol.), *Armes Prydain* (Caerdydd, 1955), tud. ix
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn gludlys melynddu**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod gludlys melynddu**; yr enw Saesneg yw *Tawny Shears*, a'r enw gwyddonol yw *Hadena perplexa*.

Mae'r gwyfyn hwn i'w ganfod yng ngogledd India, Ewrop, dwyrain Tsieina a'r Dwyrain Canol gan gynnwys Irac, Israel, Twrci a Syria.

Lled yr adenydd yw 27–36 mm ac fe welir yr oedolyn yn hedfan rhwng Chwefror a Mai yn Israel a rhwng Ebrill a Mehefin yn Ewrop.

Bwyd
----

Hoff fwyd y siani flewog ydy blodau a hadau *Dianthus* a *Lychnis*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn gludlys melynddu yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn gludlys cleisiog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod gludlys cleisiog**; yr enw Saesneg yw *Marbled Coronet*, a'r enw gwyddonol yw *Hadena confusa*.

Mae lled yr adenydd rhwng 27–35 mm ac fe welir y gwyfyn ar adain rhwng Mai a Gorffennaf ac weithiau yn Awst a Medi.

Bwyd
----

Mae'r siani flewog yn hoff o fwyta *Dianthus*, *Silene*, *Silene nutans* a *Silene vulgaris*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn gludlys cleisiog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn gwythi du** neu **gwyfyn gwythi duon**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod gwythi duon**; yr enw Saesneg yw *Black-veined moth*, a'r enw gwyddonol yw *Siona lineata*. Mae i'w gael drwy Ewrop.

Galeri
------

* Y fenyw yn dodwy wyau
* Cyplysu
* Llun allan o lyfr John Curtis: British Entomology, Cyfrol 6
* Peilliwr

35–40 mm ydy hyd yr adenydd ac mae'r oedolyn i'w weld yn hedfan rhwng Mai a diwedd Mehefin, mewn un cenhedlaeth.

Marjoram ydy prif fwyd y siani flewog.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn gwythi du (-on) yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn nytmeg**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod nytmeg**; yr enw Saesneg yw *Nutmeg*, a'r enw gwyddonol yw *Discestra trifolii*.

 Mae i'w gael yng ngwledydd cynhesaf Ewrop (de Ewrop) ond yn ymwelydd cyson â gwledydd gogledd Ewrop, dros yr haf.

Mae'n mesur rhwng 33–39 mm ac fe'i welir yn hedfan rhwng Mai a Medi. Ceir dwy genhedlaeth. Mae'n cael ei ddenu gan olau a siwgwr.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn nytmeg yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn gludlys smotyn gwyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod gludlys smotyn gwyn**; yr enw Saesneg yw *White Spot*, a'r enw gwyddonol yw *Hadena albimacula*.

Mae'r gwyfyn hwn i'w ganfod drwy Ewrop. 30–38 mm ydy lled ei adenydd ac mae i'w weld yn hedfan rhwng Mai ac Awst, yn ddibynnol ar ei leoliad. Prif fwyd y siani flewog ydy'r planhigyn *Silene*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn gludlys smotyn gwyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hadena albimacula***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cefnogwr diddymu caethwasiaeth ac actifydd gwleidyddol yn America oedd **Harriet Tubman** (ganed yn **Araminta Ross**, 29 Ionawr 1822 – 10 Mawrth 1913). Ganwyd hi yn gaethwas ond fe ddihangodd a wedyn mynd ati ryw 13 o weithiau i achub tua 70 o gaethweision eraill, gan gynnwys ei theulu a'i chyfeillion. Roedd hi'n defnyddio'r rhwydwaith o actifyddion gwrthgaethwasiaeth a thai diogel o'r enw yr Underground Railroad. Yn nes ymlaen, bu'n helpu'r diddymwr caethwasiaeth John Brown i recriwtio dynion am ei ymosodiad ar Harpers Ferry. Yn ystod Rhyfel Cartref America, gweithiodd fel sgowt ac ysbïwr arfog i Fyddin yr Unol Daleithiau. Tua diwedd ei hoes, roedd Tubman yn actifydd dros y bleidlais i ferched.

Ganwyd hi i gaethwasiaeth yn Dorchester County, Maryland. Arferai gael ei churo a'i chwipio gan ei meistri gwahanol yn ystod ei phlentyndod a chafodd anaf difrifol i'w phen unwaith pan daflodd un perchennog dig bwysyn metel trwm at gaethwas arall ond bwrw Harriet yn ei le. O ganlyniad i hyn, roedd Tubman yn dioddef o'r bendro, poen a phyliau o orgysgu am weddill ei bywyd. Cristnoges ymroddedig oedd hi ac roedd hi'n cael gweledigaethau rhyfedd a breuddwydion bywiog iawn yr oedd hi'n eu priodoli i Dduw.

Yn 1849, dihangodd Tubman i Philadelphia, ac yna dychwelyd yn syth i Maryland i achub ei theulu. Yn raddol a fesul un, daeth â pherthynasau gyda hi allan o'r dalaith, ac yn y pen draw, llwyddodd i helpu ugeiniau o gaethweision eraill i gael eu rhyddid. Oherwydd hyn, câi ei galw'n "Moses". Wrth deithio dros nos yn dawel fach, "ni fu i Tubman golli'r un teithiwr". Wedi i Ddeddf Caethweision Ar Ffo gael ei derbyn yn 1850, helpodd arwain y ffoaduriaid yn bellach i'r gogledd i Ogledd America Prydeinig ac yna dod o hyd i waith iddynt. Cyfarfu Tubman â'r cefnogwr diddymu caethwasiaeth John Brown yn 1858, a gweithiodd gydag ef i gynllunio a recriwtio cefnogwyr ar gyfer yr ymosodiad ar Harpers Ferry.

Pan ddechreuodd y Rhyfel Cartref, bu i Tubman weithio i Fyddin yr Undeb, fel cogyddes a nyrs yn gyntaf a wedyn fel sgowt ac ysbïwr arfog. Hi oedd y wraig gyntaf i arwain ymgyrch arfog yn y rhyfel, a arweiniodd yn Combahee Ferry ac a ryddhaodd fwy na 700 o gaethweision. Ar ôl y rhyfel, ymddeolodd i'r cartref teuluol a brynodd yn Aurburn, Efrog Newydd, yn 1859 a bu iddi ofalu am ei rhieni oedrannus yno. Roedd hi'n weithgar yn y mudiad i roi'r bleidlais i ferched nes i salwch fynd yn drech na hi ac roedd hi'n gorfod mynd i mewn i'r artref i hen Americanwyr Affricanaidd yr oedd hi wedi helpu i'w sefydlu flynyddoedd gynt. Wedi iddi farw yn 1913, daeth yn eicon o ddewrder a rhyddid i bobl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Larson, p. xvii.
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Hampstead a Kilburn** (Saesneg: *Hampstead and Kilburn*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Hampstead a Kilburn yn Llundain FwyafEtholaeth Hampstead a Kilburn yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–2015: Glenda Jackson (Llafur)
* 2015–present: Tulip Siddiq (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Cyfreithiwr Seisnig oedd **Harold Greenwood** (1874 – 17 Ionawr 1929). Cafodd ei gyhuddo (a'i gael yn ddieuog) o lofruddio'i wraig Mabel ym 1920. Cynhaliwyd yr achos yng Nghaerfyrddin, gydag Edward Marshall Hall yn amddiffyn. Mae'r achos yn cael ei weld fel enghraifft brin o gyfreithiwr yn cael ei erlyn am lofruddiaeth.

Symudodd Greenwood i Gymru o Swydd Efrog ym 1898 ac roedd ganddo ef a'i wraig Mabel (née Bowater), bedwar o blant a merched yn gweini arnyn nhw yn eu cartref Rumsey House yng Nghydweli, Sir Gaerfyrddin.

Wedi marwolaeth Mabel, priododd Harold ferch ifanc o'r enw Miss Gladys Jones, ychydig fisoedd wedi marwolaeth Mabel. Tad Gladys oedd perchennog *the Llanelly Mercury*. Mis wedi'r briodas, yn Hydref 1919, hysbyswyd Harold fod yr heddlu'n ystyried codi corff Mabel o'r bedd er mwyn ei archwiliad fforensig a gwnaed hynny yn Ebrill 1920. Wedi ei gael yn ddieuog yn y Llys, trodd y Cymry lleol eu cefnau arno, gan beidio a mynd ato am gyngor a gwaith. Symudodd i Henffordd, ble nad oedd neb yn ei adnabod gan ddefnyddio'r new Mr.Pilkthgton a bu farw yn Ionawr 1929.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Sally Clark: Law Gazette". www.sallyclark.org.uk. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-12-12. Cyrchwyd 2010-10-22.
2. ↑  "Greenwood Murder Trial". www.kidwellyhistory.co.uk. Cyrchwyd 2010-10-22.
3. ↑  "Harold Greenwood". llanelli-history.co.uk. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-08-20. Cyrchwyd 2010-10-22.
4. ↑  Wilson 1984, t. 275
5. ↑  Gwefan Saesneg "Kidwelly History"; adalwyd 20 Ebrill 2014.
Actores o'r Almaen ydy **Isolda Dychauk** (ganwyd 4 Chwefror 1993) sydd a'i theulu'n tarddu o Rwsia lle'i ganed.

Ganwyd Isolda Dychauk yn 1993 yn Surgut (Gorllewin Siberia) cyn i'r teulu symud i Berlin yn 2002. Mamiaith Isolda yw Rwsieg ac mae'n siarad Almaeneg yn rhugl a hynny heb unrhyw acen Rwsieg. Yn 2003 cychwynodd mewn coleg actio yn Berlin. Gwnaeth ffilm fechan yn 2004, sef *Gimme your shoes*, gydag Anika Wangard yn cyfarwyddo, ac a ddangoswyd am y tro cyntaf yn Hydref 2009 yng Ngwyl Ffilmiau Fienna.

Yn y gyfres deledu *Borgia* mae'n chwarae rhan Lucrezia Borgia, merch Rodrigo Borgia (a ddaeth yn ddiweddarach yn Pab Alecsander VI) a chwaraeir gan John Doman. Saethwyd y gyfres gyntaf yn Hydref 2010 hyd at Mai 2011 yn Stiwdios Barrandov, Prag, y Weriniaeth Tsiec. Darlledwyd y drydedd gyfres yn Hydref 2014.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Portrait: Isolda Dychauk" (yn German). zdf.de. 9 Hydref 2011. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-07-16. Cyrchwyd 2016-06-18.CS1 maint: unrecognized language (link)

Dolenni allanol
---------------

* Isolda Dychauk ar wefan Internet Movie Database
* Isolda Dychauk Archifwyd 2011-11-22 yn y Peiriant Wayback. yn asiantaeth *Christel Vonk Berlin*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 239250285
* LCCN: no2012055607
* ISNI: 0000 0003 6957 6887
* GND: 1021983357
* SUDOC: 166247235
* BNF: cb16653871h (data)
* BIBSYS: 12071871
* NKC: xx0171211
* BNE: XX5230714

 |
Harbwr Kelibia
Mae **Kelibia** (**Kélibia**) (Arabeg: قليبية) yn dref arfordirol ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Cap Bon, yn nhalaith Nabeul yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia. Mae'n 58 km i'r gogledd o ddinas Nabeul. Dominyddir y borthladd yr hen gaer Fysantaidd. Mae Kelibia yn borthladd pysgota sy'n gartref i Ysgol Bysgota Genedlaethol Tiwnisia. Mae gan y dref boblogaeth o 43,209 (2004), gyda'r mwyafrif yn byw yn y dref newydd tua milltir i'r de-orllewin o'r borthladd.

Kelibia oedd prif ganolfan Cap Bon yn y cyfnod Rhufeinig, oherwydd ei sefyllfa strategol a'i harbwr dwfn. Dechreuodd fel tref fechan Ferber. Cafodd ei datblygu gan y Carthaginaid o'r 5g CC ymlaen. Codwyd caer ganddynt ar safle'r gaer ganoloesol bresennol a oedd yn rhan bwysig o darian amddiffyn Carthago ei hun, gan roi iddi ei henw Ffeniceg *Aspis* ('tarian'). Cipiwyd y dref gan y Rhufeiniaid dan Regulus a thyfodd yn ddinas Rufeinig dan yr enw *Clypea* (a ddaeth yn 'Kelibia' gyda threiglad amser).

Cododd y Bysantiaid gaer newydd ar safle'r gaer Garthagenaidd yn y 6g OC. Fe'i meddianwyd ar ôl hynny gan yr Arabiaid, y Sbaenwyr (am gyfnod byr yn yr 16g) a'r Otomaniaid. Yn yr Ail Ryfel Byd cafodd ei defnyddio gan y lluoedd Almaenig.

Rhai milltiroedd i'r gogledd o Kelibia ceir safle archaeolegol Kerkouane, lle ceir adfeilion unigryw dinas Ffeniciaidd.

Dolenni allanol
---------------

* (Ffrangeg) Kelibia.net - gwefan Kelibia
Arweinydd Mudiad Amddiffyn Cymru yn ail hanner y 1960au oedd **John Barnard Jenkins** (11 Mawrth 1933 – 17 Rhagfyr 2020).

Ganed ef yng Nghaerdydd, i rieni di-Gymraeg. Ymunodd a'r fyddin yn 1952, a daeth yn swyddog yn y Corfflu Deintyddol Brenhinol.

Ffurfiwyd Mudiad Amddiffyn Cymru yn wreiddiol gan Owain Williams, John Albert Jones ac Emyr Llywelyn Jones fel ymateb i'r cynllun o adeiladu argae ar draws Afon Tryweryn i greu cronfa ddŵr Llyn Celyn i ddarparu dŵr i ddinas Lerpwl. Roedd hyn yn golygu boddi pentref Capel Celyn. Ar 10 Chwefror 1963, ffrwydrwyd bom ar y safle waith gan dri gŵr; yn ddiweddarach cafwyd Emyr Llywelyn Jones yn euog o hyn a'i ddedfrydu i flwyddyn o garchar. Y diwrnod y dedfrydwyd ef, ffrwydrodd bom ger peilon trydan ger Gellilydan; carcharwyd Owain Williams a John Albert Jones am hyn yn ddiweddarach.

Wedi carcharu'r tri sefydlydd, daeth John Jenkins yn arweinydd y mudiad. Credir mai MAC oedd yn gyfrifol am ffrwydro bom ar safle argae Llyn Clywedog yn 1966. Yn 1967 ffrwydrwyd bom ger pibell oedd yn cario dŵr o Lyn Llanwddyn, ac yn ddiweddarach y flwyddyn honno ffrwydrodd bom y tu allan i'r Deml Heddwch yng Nghaerdydd, gerllaw man oedd i'w defnyddio ar gyfer cynhadledd i drefnu Arwisgiad 1969.

Yn 1968, dinistriwyd swyddfa dreth incwm yng Nghaerdydd gan fom, yna adeilad y Swyddfa Gymreig yn yr un ddinas a phibell ddŵr yn Helsby. Yn Ebrill 1969, ffrwydrwyd bom mewn swyddfa dreth incwm yn ninas Caer. Ar 30 Mehefin 1969, y noson cyn yr Arwisgiad, lladdwyd dau aelod o MAC, Alwyn Jones a George Taylor, yn Abergele pan ffrwydrodd bom yn gynamserol.

Ar 2 Tachwedd 1969 cymerwyd Jenkins, a milwr arall o'r enw Frederick Alders, i'r ddalfa ar gyhudduiad o achosi ffrwydradau. Yn Ebrill 1970 cafwyd ef yn euog ar wyth cyhuddiad a'i ddedfrydu i ddeng mlynedd o garchar. Cyhoeddwyd casgliad o'r llythyron a ysgrifennodd pan yng ngharchar. Wedi ei ryddhau, cafodd swydd fel trefnydd cymdeithasol gyda mudiad gwrthdlodi ym Merthyr Tudful. Roedd yn dad i ddau o fechgyn. Ysgarodd â'i wraig Thelma ym 1972, tra'r oedd yn y carchar, ac fe benododd Eileen a Trefor Beasley i ofalu am ei blant yn y cyfnod yma.

Bu'n gweithio fel cwnselydd am nifer o flynyddoedd. Bu'n byw mewn cartref gofal o 2017 hyd ei farwolaeth yn Rhagfyr 2020.

Llyfryddiaeth
-------------

* Roy Clews, *To Dream of Freedom* (Y Lolfa, 1980) ISBN 0-904864-95-2
* John Jenkins, *Prison Letters*, gol. Rhodri Williams (Y Lolfa, 1981) ISBN 0862430100

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *John Barnard Jenkins wedi marw yn 87 oed*  , BBC Cymru Fyw, 18 Rhagfyr 2020.

Dolen allanol
-------------

* John Barnard Jenkins gan Lyn Ebenezer, BBC Cymru
Am y dref yn Nhalaith Chubut, gweler José de San Martín (tref).

Cadfridog Archentaidd oedd **José Francisco de San Martín y Matorras** (25 Chwefror 1778 – 17 Awst 1850) a oedd yn brif arweinydd rhyfeloedd annibyniaeth yr Ariannin, Tsile, a Pheriw oddi ar Ymerodraeth Sbaen.

Ganwyd yn Yapeyú, Rhaglawiaeth Río de la Plata, a leolir heddiw yn Nhalaith Corrientes, yr Ariannin. Symudodd gyda'i deulu i Sbaen yn 1783, ac ymunodd â'r fyddin yn 11 oed. Brwydrodd yn erbyn lluoedd Napoléon yn Rhyfel Iberia o 1808 i 1811.

Aeth i Buenos Aires yn 1812 ac ymunodd â Thaleithiau Unedig Río de la Plata yn y chwyldro yn erbyn Ymerodraeth Sbaen. Enillodd fuddugoliaeth yn erbyn y Sbaenwyr ym Mrwydr San Lorenzo (1813), ac arweiniodd Fyddin y Gogledd yn 1814. Cynlluniodd i drechu lluoedd Sbaen drwy sefydlu byddin i groesi'r Andes ac ymosod arnynt ar hyd arfordir y Cefnfor Tawel. Enillodd Tsile ei hannibyniaeth yn sgil brwydrau Chacabuco a Maipú (1818).

Arweiniodd San Martín lynges i ymosod ar luoedd Sbaen yn Rhaglawiaeth Periw. Yn sgil buddugoliaeth yn Lima yn 1821, penodwyd San Martín yn Amddiffynnydd Periw. Bu'n cwrdd â Simón Bolívar ar 22 Gorffennaf 1822 yn Guayaquil, Ecwador, a chymerodd Bolívar yr awennau yn chwyldro Periw. Ymddeol o'r fyddin a wnaeth San Martín, ac ymfudodd i Ffrainc yn 1824. Bu farw yn Boulogne-sur-Mer yn 72 oed.

San Martín yw un o arwyr cenedlaethol yr Ariannin a Pheriw, ac un o *Libertadores* De America. Enwir yr anrhydedd uchaf a wobrwyir gan lywodraeth yr Ariannin, Urdd y Cadfridog San Martín, ar ei ôl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) José de San Martín. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 20 Ebrill 2019.
Bardd, nofelydd, ysgrifwr, a beirniad llenyddol o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **José Pedro Díaz** (12 Ionawr 1921 – 3 Gorffennaf 2006). Roedd efe a'i wraig, y bardd Amanda Berenguer, yn aelodau *La Generación del 45*, mudiad o lenorion Wrwgwaiaidd a flodeuai yng nghanol yr 20g. Yn ogystal â'i farddoniaeth a'i nofelau, mae Díaz yn nodedig am ei feirniadaeth sy'n ymdrin â llên Ffrainc.

Priodasant Díaz a Berenguer yn nechrau eu hugeiniau, a thra'n byw gyda'i theulu hi fe wnaethon nhw sefydlu gwasg La Galatea yn y garej. Derbyniodd Díaz rodd ariannol yn 1950 ac aeth i Wlad Belg fel swyddog diwylliannol anrhydeddus, a thros y ddwy flynedd olynol daeth y ddau ohonynt yn gyfarwydd â ffigurau a mudiadau llenyddol Ewrop.

Yn ogystal â'i feriniadaeth sy'n ymdrin â llên ei famwlad, gan gynnwys astudiaethau ganddo o Felisberto Hernández a Delmira Agustini, enillodd Díaz enw fel un o'r beirniaid amlycaf yn America Ladin i ysgrifennu am lenorion Ffrengig, megis Honoré de Balzac ac André Gide. Cyhoeddodd nifer o'i ysgrifau yn y cylchgrawn wythnosol *Correo de los viernes*. Ysgrifennodd hefyd astudiaethau beirniadol o waith y bardd Sbaenaidd Gustavo Adolfo Bécquer, a gesglid mewn cyfrol a gyhoeddwyd yn 1953.

Fel awdur ffuglen, cydnabyddir Díaz am ei nofelau *Los fuegos de San Telmo* (1964), sy'n ymwneud ag hanes yr Wrwgwaiaid o dras Eidalaidd, a *Partes de naufragios* (1969), stori am fywyd ym Montevideo yn y 1930au a'r 1940au.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Renee Sum Scott, "Berenguer, Amanda" yn *Latin American Women Writers: An Encyclopedia*, golygwyd gan María Claudia André ac Eva Paulino Bueno (Efrog Newydd: Routledge, 2008).
2. 1 2  (Saesneg) William H. Katra, "Díaz, José Pedro (1921–2006)" yn *Encyclopedia of Latin American History and Culture* (Gale, 2008). Adalwyd ar 29 Mai 2019.

Darllen pellach
---------------

* Marie J. Peck, "José Pedro Díaz y Hemingway: una mitología comparada", *Texto Crítico* 12: 34-35 (1986), tt. 189–203.
Casgliad bychan o blanhigion sy'n dangos dosbarthiad cyfyngedig a phenodol yw'r fflora Lusitanaidd gan mai dim ond ym Mhenrhyn Iberia neu dde-orllewin Iwerddon y'u ceir yn bennaf. Yn gyffredinol, nid yw'r planhigion i'w cael yn Lloegr na gorllewin Ffrainc er bod cynefin addas bron yn sicr yn bodoli yn y rhanbarthau hynny. Ar hyn o bryd mae'r planhigion yn cynnwys tua 15 rhywogaeth i gyd ac yn cynnwys enghreifftiau fel y chwain Gwyddelig, coeden fefus a bresych San Padrig. Mae'r grŵp o ddiddordeb a phwysigrwydd arbennig oherwydd ni ddeallir ar hyn o bryd sut y daeth y dosbarthiad daearyddol presennol i fod. Mae'r pos bioddaearyddol hwn wedi bod yn destun dadl academaidd ers canol y 19eg ganrif. Ac nid yw'n amlwg sut y gwnaeth daearyddiaeth y gorffennol ffafrio mudo rhwng Sbaen a de Iwerddon heb ganiatau hefyd mudo i leoedd eraill hefyd yng ngorllewin Ewrop. Mae damcaniaethau gwrthgyferbyniol, sydd heb eu datrys eto, yn canolbwyntio ar y cwestiwn 'a yw poblogaethau Gwyddelig yn greiriol, wedi goroesi cyn yr oes iâ ddiwethaf neu a ydynt wedi cael eu cludo yno yn ystod y 10,000 o flynyddoedd diwethaf'. Mae llawer o'r rhywogaethau hefyd yn gyfyngedig iawn yn eu dosbarthiad yn Iwerddon, ac wedi dod yn ganolbwynt ymdrechion cadwraeth dwys yn y blynyddoedd diwethaf, er enghraifft y cedowydd Gwyddelig *Inula salicina*.

Ffawna Lusitanaidd
------------------

Dylid nodi nad planhigion yw'r unig organebau i ddangos y dosbarthiad annisgwyl hwn Mae yna gyfres o anifeiliaid hefyd y gellir eu disgrifio fel Ffawna Lusitanaidd. Mae'r ffawna yn cynnwys gwlithen Kerry.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Irish Wildflowers