Offeiriad, canonydd a hanesydd canoloesol o Gymru oedd **Adda o Frynbuga** (Lladin, **Adæ de Usk**: c. 1352 – 1430). Mae'n adnabyddus am ei gronicl Lladin o hanes Cymru a Lloegr yn ei gyfnod, *Chronicon Adæ de Usk*, sy'n ffynhonnell bwysig ar gyfer hanes gwrthryfel Owain Glyndŵr.

Gyrfa
-----

Cafodd Adda ei eni ym Mrynbuga, Gwent, yn ne-ddwyrain Cymru (Sir Fynwy heddiw). Cafodd nawdd gan Edmund Mortimer, 3ydd Iarll y Mers, a etifeddasai Arglwyddiaeth Brynbuga trwy ei wraig Philippa. Gyda chefnogaeth Mortimer, aeth Adda i astudio ym Mhrifysgol Rhydychen, lle enillodd ei ddoethuriaeth a statws *extraordinarius* (arbenigwr) mewn Cyfraith Ganonaidd. Arosodd yn Rhydychen fel athro yn y Gyfraith. Cymerodd ran yn yr ymladd arfog rhwng y Gogleddwyr a'r Deheuwyr yn y ddinas honno rhwng 1388 a 1389, gan ochri â'r Deheuwyr, a gafodd gefnogaeth y Cymry, am ei fod yn Gymro.

Ar ôl gadael Rhydychen gweithiodd fel twrnai canonaidd yn Lloegr am saith mlynedd. Bu'n un o'r twrneiod a holodd yr heretig o Lolard, Wallter Brut yn 1390. Bu yn llys esgobaeth Caergaint o 1390 hyd 1397, ac yn 1399 aeth gyda Thomas Arundel, Archesgob Caergaint yng ngosgordd Bolingbroke ar ymdaith ei fyddin o Fryste i Gaer. Byth ar ôl hynny bu'n elyniaethus tuag at Risiart II. Cafodd ei wobrwyo gyda sawl bywoliaeth yng Nghymru a'r Gororau gan Bolingbroke am ei ran yng nghwymp Rhisiart II, a oedd yn cynnwys cael *prebend* yn Eglwys Gadeiriol Bangor.

Ond collodd ffafr y brenin newydd ac ymadawodd am Rufain yn Chwefror 1402. Cyfarfu â'r pabau Boniffas IX ac Innocent VII, a chynigwyd esgobaethau Henffordd a Thyddewi iddo, ond ni lwyddodd i gael caniatad Harri IV o Loegr (Bolingbroke).

Roedd hyn i gyd yng nghyfnod gwrthryfel Owain Glyndŵr. Gwyddys fod Adda mewn cysylltiad â rhai o gynghreiriaid Glyn Dŵr ond mae ei ran yn y gwrthryfel yn ansicr. Ymddengys fodd bynnag fod ei gydymdeimlad amlwg ag achos Glyn Dŵr yn rheswm arall dros aros yn Rhufain. Torrodd trefysgoedd allan yn y ddinas ac yn 1406 gadawodd am Bruges yn Fflandrys. Gweithiodd fel twrnai yno ac yn Ffrainc.

Yn 1408 dychwelodd Adda i Gymru, gan lanio yn Abermaw, ac aeth yn gaplan yn Y Trallwng dan nawdd Edward Charlton, Arglwydd Powys, gŵr y bu gan ei wraig gysylltiad ag Arglwyddiaeth Brynbuga.

Derbyniodd Adda bardwn brenhinol yn 1411. Ond yn 1414 bu farw Thomas Arundel, Archesgob Caergaint, a chollodd Adda ffynhonnell nawd bwysig. Treuliodd weddill ei oes yn gymharol dlawd a bu farw yn 1430. Cafodd ei gladdu yn eglwys Brynbuga, lle gellir gweld ei feddargraff ar ffurf cywydd o hyd. Yn ei Ewyllys gadawodd grantiau i Esgobaeth Llandaf a sawl unigolyn o Gymro, yn cynnwys ei berthynas Edward ab Adam, sef ei gopi personol o *Polychronicon* Ranulf Higdon.

Ei gronicl
----------

Gyda'r *Polychronicon* gadawodd lawysgrif ei gronicl ei hun. Mae'n llawn manylion am ddigwyddiadau cyfoes yng Nghymru, Lloegr ac Ewrop o 1377 hyd 1421, ac yn ddrych i fedddwl a bywyd Adda ei hun hefyd. Cyfarfu â sawl brenin a phab a bu'n byw yn rhai o ddinasoedd mawr y cyfnod. Roedd yn gyfarwydd â Chymru a'i gwleidyddiaeth hefyd, ac mae ei gronicl yn ffynhonnell amhrisiadwy am ddigwyddiadau cyfnod gwrthryfel Glyn Dŵr.

Ei gofeb yn Eglwys Brynbuga
---------------------------

Priordy y Santes Fair, lle gorwedd Adda, alle ceir cofeb efydd iddo.
Ceir plac efydd yn Eglwys y Santes Fair, Brynbuga (eglwys a sefydlwyd yn y 12g gan Richard de Clare) a oedd yn gryn ddirgelwch i haneswyr Cymru am flynyddoedd, ond a drawsysgrifiwyd fel a ganlyn gan John Morris Jones:<*Adam Usk's Epitaph*; Gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru; adalwyd 5 Awst 2019.</ref>

Nôl clod i veddrod iar vein,
advocad llawnhad Llundain
A barnwr byd breint arab-
ty nef a vo i ti, ha vab!
Selyf swynnwyr, synna, sy,
Adam Wysk, yna yn kwsky,
Dec kwmmwd doctor kymen
llyna le yn llawn o lên!
Mae'r gerdd goffa, neu farwnad yma ar ffurf cywydd.

Llyfryddiaeth
-------------

### Gwaith llenyddol

* Adda o Frunbyga: *Chronicon Adæ de Usk*, gol. Edward Maunde Thompson (Llundain, 1876)

### Cefndir

* R.R. Davies, *The Revolt of Owain Glyndŵr* (Rhydychen, 1995)
* Glanmor Williams, *The Welsh Church from Conquest to Reformation* (Caerdydd, 1962)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 9901149296261380670000
* LCCN: n80037930
* ISNI: 0000 0001 0422 4739
* GND: 119461463
* SUDOC: 035358394
* BNF: cb13492162f (data)
* BIBSYS: 5095873
* CiNii: DA0495521X
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |