recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae'r **Pyreneau** (Sbaeneg: *Pirineos*; Ffrangeg: *Pyrénées*; Catalaneg: *Pirineus*; Aragoneg: *Perineus*; Basgeg: *Pirinioak*) yn fynyddoedd yn ne-orllewin Ewrop sy'n gwahanu Ffrainc a Sbaen. Maent yn ymestyn am tua 430 km (267 milltir) o Fae Biscay i Fôr y Canoldir.

Enwyd y Pyreneau ar ôl Pyrene (*tân* mewn Groeg), cymeriad mewn mytholeg Roeg, merch Bebryx, a reibiwyd gan Herakles. Ffôdd i'r mynyddoedd lle cafodd ei chladdu neu ei bwyta gan anifeiliaid gwyllt.

Mae'r ffin rhwng Ffrainc a Sbaen yn dilyn llinell copaon uchaf y Pyreneau am y rhan fwyaf o'i hyd; mae gwlad fechan Andorra ynghanol y Pyrenaeau. 
Y mynyddoedd uchaf yw Pico d'Aneto neu *Pic de Néthou* 3,404 m (11,168 troedfedd), Mont Posets 3,375 m a Mont Perdu neu *Monte Perdido* 3,355 m.

Mae'r Pyreneau yn nodedig am amrywiaeth o anifeiliaid, adar a phlanhigion, gan gynnwys rhai mathau sy'n unigryw i'r mynyddoedd yma. Yn y gaeaf mae sgïo yn boblogaidd yma, tra yn yr haf mae'r Pyreneau yn gyrchfan boblogaidd iawn i gerddwyr a mynyddwyr. Mae tri llwybr cerdded pellter hir yn arwain ar draws y Pyreneau, GR 10 yn Ffrainc ar hyd y llethrau gogleddol, GR11 yn Sbaen ar draws y llethrau deheuol a'r Haute Randonnée Pyrénéenne (HRP) sy'n arwain ar hyd y copaon.

Pic de Bugatet yng ngwarchodle natur Néouvielle
Pyramid Khafre a'r Sffincs
Defnyddir y term **pyramid** am unrhyw adeilad lle mae'r ochrau yn ffurfio triongl ac yn cyfarfod mewn un pwynt. Fel rheol mae gan byramid dair neu bedair ochr, ond gall fod a mwy.

Gan fod y rhan fwyaf o bwysau pyramid yn y rhan isaf, mae pyramidau yn adeiladau hirhoedlog fel rheol. Pyramid Mawr Giza, a deiladwyd gan Khufu, yw'r unig un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd sy'n dal mewn bodolaeth. Adeiladwyd pyramidau mewn nifer o wledydd.

### Yr Aifft

Pyramidau'r Aifft yw'r mwyaf enwog o byramidau'r byd. Defnyddid y pyramidau fel claddfeydd ar gyfer brenhinoedd yr Hen Aifft yng nghyfnod Yr Hen Deyrnas. Roedd y pyramid cyntaf a adeiladwyd yn gyfres o risiau, ond yn fuan dechreuwyd gwneud yr ochrau'n wastad a'u gorchuddio a slabiau o garreg galch. Gan fod llawer o bethau gwerthfawr wedi eu claddu gyda'r brenin, a bod y pyramidau yn bethau mor amlwg, roedd lladrad o'r beddau yn broblem fawr er gwaethaf pob ymdrech i'w diogelu.

### Nubia

Adeiladwyd Pyramidau Nubia fel cofebau (yn hytrach na beddrodau) i frenhinoedd a breninesau Napata a Meroë. Mae tua 220 ohonynt, ond maent yn llawer llai na phyramidiau'r Aifft. Dylanwad diwylliannol yr Aifft sy'n gyfrifol am y tebygrwydd. Mae pyramidau Nubia yn ddiweddarach na rhai'r Aifft, ac roeddynt yn parhau i gael eu hadeiladu tan tua 300 OC..

### Mesopotamia

Gelwid pyrmaidau Mesopotamia yn ziggurat. Gan eu bod wedi eu hadeiladu o friciau mwd, nid oes llawer ar ôl ohonynt. Credir mai ziggurat o'r math yma oedd Tŵr Babel yn y Beibl.

### Canolbarth America

Adeiladwyd Pyramidau Canolbarth America gan nifer o wareiddiadau megis y Maya. Roedd y rhain fel rheol ar ffurf cyfres o risiau. gyda theml ar y man uchaf. Efallai mai Pyramid Mawr Cholula, ym Mecsico, oedd yr adeilad mwyaf yn y byd; mae'n dal i gael ei gloddio gan archaeolegwyr ar hyn o bryd.

### Pyramidau modern

Yr enwocaf o'r pyramidau modern yw'r un a adeiladwyd uwch mynedfa newydd i Amgueddfa'r Louvre, Paris. Fe'i cynlluniwyd gan y pensaer Americanaidd I. M. Pei, a chafodd ei agor ar 15 Hydref 1988.

Bibliography
------------

* Wolfgang Kosack: Die altägyptischen Pyramidentexte. In neuer deutscher Uebersetzung; vollständig bearbeitet und herausgegeben von Wolfgang Kosack. Christoph Brunner, Berlin 2012, ISBN 978-3-9524018-1-1.
Mae **Pyllau Illtud** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1965 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 91.11 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Illtud
------

Mae'r enw yn ei chysylltu â Sant Illtud (6g). Saif ger Eglwys Llanilltud a Mynydd Illtud. Ceir carnedd gron Bedd Gŵyl Illtud a safle archaeolegol Tŷ Illtud yn yr un ardal hefyd; roedd yn arfer cynnal gwylnos yno ar Noson Gŵyl Illtud (6 Tachwedd).

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
2. ↑  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Caerdydd, 2000).

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Claus Bering yw ***Koen*** a gyhoeddwyd yn 1982. Fe'i cynhyrchwyd yn Denmarc. 

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1982. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Blade Runner* sef *film noir*, dystopaidd gan y cyfarwyddwr ffilm Ridley Scott. 
Claus Bering oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Claus Bering sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Claus Bering nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Arsukfjorden |  | Denmarc |  | 1990-01-01 |
| At Botanisere (ffilm, 1972 ) |  | Denmarc |  | 1972-01-01 |
| At Dræbe For at Leve |  | Denmarc |  | 1986-02-26 |
| Bierne |  | Denmarc |  | 1982-01-01 |
| Biologisk Bekæmpelse 1 |  | Denmarc |  | 1984-01-01 |
| Biologisk Bekæmpelse 2 |  | Denmarc |  | 1984-01-01 |
| *Blishønen* |  | Denmarc |  |  |
| En Skovsø |  | Denmarc |  | 1976-01-01 |
| Insekterne |  | Denmarc |  | 1979-01-01 |
| Koen |  | Denmarc |  | 1982-11-03 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Etholaeth seneddol yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Hove**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Hove yn Nwyrain SussexEtholaeth Hove yn Nwyrain Sussex
* Dwyrain Sussex yn LloegrDwyrain Sussex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1965: Anthony Marlowe (Ceidwadol)
* 1965–1973: Martin Maddan (Ceidwadol)
* 1973–1997: Tim Sainsbury (Ceidwadol)
* 1997–2005: Ivor Caplin (Llafur)
* 2005–2010: Celia Barlow (Llafur)
* 2010–2015: Mike Weatherley (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Peter Kyle (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Mae **Pwll-y-wrach**, yng nghymuned Talgarth, Powys, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1978 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 32.37 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Roedd yr **HMS Hamadryad** neu, rhag dryswch, **HMS Hamadryad (1823)** yn long ffrigad dosbarth Leda Addasedig pumed cyfradd 46-gwn y Llynges Frenhinol. Cafodd ei lansio ym 1823 ac yn ddiweddarach daeth yn llong ysbyty yng Nghaerdydd. Bod mytholegol Groegaidd sy'n byw mewn coeden yw *hamadryad* (/hæməˈdraɪ.æd/; Hen Groeg: Ἁμαδρυάδες, wedi'i Ladineiddio: Hamadryádes).

Llongau o'r un enw
------------------

Ceir dau long arall o'r enw'r *HMS Hamadryad*: 

Y ffrigad Sbaenaidd *Ninfa*, wedi’i chipio gan y Prydeinwyr ar 26 Ebrill 1797 a’i chymryd i wasanaeth fel *HMS Hamadryad*. Cafodd ei dryllio oddi ar arfordir Portiwgal ym mis Rhagfyr yr un flwyddyn.
HMS Hamadryad (1804), hen ffrigad 38 gwn Sbaenaidd *Santa Matilda*, a adeiladwyd yn Havanna ym 1778 ac a ddaliwyd gan ffrigadau *Donegal* a *Medusa* yn y Llynges Frenhinol ym 1804 oddi ar Cadiz. Cafodd ei hailenwi'n *HMS Hamadryad* a'i ostwng i 36 o ynnau ym 1810, gwasanaethodd yng ngorsaf y Baltig a Newfoundland. Gwerthwyd yn Woolwich am £2,610 ar 9 Awst 1815.

Hanes
-----

Fe'i gorchmynnwyd ar 25 Ebrill 1817 yn Iard Longau Penfro yn Sir Benfro, lle gosodwyd ei cilbren ym mis Medi 1819. Lansiwyd hi ar 25 Gorffennaf 1823, a hwyliodd o gwmpas ar 8 Awst i Iard Longau Plymouth i'w chwblhau.

Llong ysbyty
------------

Ym mis Chwefror 1866 fe'i penodwyd i'w throsglwyddo i'r Meistri Marshall, y torwyr llongau, i'w chymryd yn ddarnau, ond yn lle hynny ar 9 Mawrth 1866 penderfynwyd ei rhoi ar fenthyg fel ysbyty arnofiol i forwyr sâl yng Nghaerdydd. Cafodd ei thynnu ar draws o Devonport a'i hagor fel llong ysbyty yn Nociau Caerdydd ym mis Tachwedd 1866. Erbyn y 1880au, roedd 500 o gleifion mewnol yn cael eu trin bob blwyddyn.

Yn olaf ym 1900, dychwelwyd hi i reolaeth y llynges a'i throsglwyddo i Portsmouth, lle gwerthwyd hi am dorri i fyny ar 11 Gorffennaf 1905.

Roedd ffrigad dosbarth Leda segur arall, HMS Thisbe, hefyd wedi’i hangori yng Nghaerdydd a’i defnyddio fel eglwys arnofiol gan y Missions to Seamen o 1863 i 1891.

### Gwaddol

Agorwyd ysbyty brics a morter, o'r enw Ysbyty Brenhinol Hamadryad, yn Nociau Caerdydd ym 1905.

Agorwyd hefyd ysgol Gymraeg ar safle ei hangorfa ym mis Ionawr 2019), gan gymryd ei henw, Ysgol Gynradd Gymraeg Hamadryad.

Darllen pellach
---------------

* Winfield, R.; Lyon, D. (2004). *The Sail and Steam Navy List*. Chatham Publishing. ISBN 978-1-86176-032-6. Text "The Sail and Steam Navy List: All the Ships of the Royal Navy 1815–1889" ignored (help)

Dolenni allanol
---------------

* Cyfryngau perthnasol HMS Hamadryad (ship, 1823) ar Gomin Wicimedia
* Gwefan Ysgol Gynradd Gymraeg Hamadryad

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Dan O'Neil (28 October 2014). "Cardiff Hamadryad Hospital homes protest evokes the ships that help shaped the city". *Wales Online*. Cyrchwyd 7 December 2015.
2. ↑  "Home | Ysgol Gynradd Gymraeg Hamadryad". *www.ysgolhamadryad.cymru*. Cyrchwyd 2019-01-16.
Yr wyddor Hebraeg
Mae **Hebraeg** yn iaith Semitaidd a siaredir gan ychydig dros 7 miliwn o bobl yn Israel a thros y byd. Iaith wreiddiol yr ysgrythurau Iddewig (Hen Destament y Beibl Cristnogol) yw *Hebraeg Beiblaidd* (neu *Glasurol*). Diflanodd Hebraeg fel iaith lafar yn yr 2g OC, ond parhaodd fel iaith ysgrifenedig. Cafodd Hebraeg ei hadfywio fel iaith lafar yn niwedd y 19g a daeth yn iaith swyddogol gwladwriaeth fodern Israel yn yr 20g. Y person a briodolir, neu gysylltir fwyaf gydag adfywiad yr iaith yw Eliezer Ben-Yehuda.

Er mai'r mwyaf amlwg ydyw hi, un ymhlith nifer o ieithoedd Iddewig yw Hebraeg. Ymhlith y lleill y mae Iddew-Almaeneg neu Yiddish-Daitsch a Ladino (Sbaeneg Iddewig). Cafodd y rhain eu defnyddio gan wahanol gymunedau Iddewig tra bu Hebraeg llafar yn farw, ond crebachu fu eu hanes yn sgil yr adfywiad yn nefnydd yr Hebraeg, gan adael lleiafrifoedd bychain iawn o siaradwyr yr ieithoedd hyn, os o gwbl.

Un o wyrthiau ieithyddol yr 20g oedd adfywiad Hebraeg, na bu'n iaith gyntaf i neb ers canrifoedd. Mae mewnfudwyr i Israel, o Ewrop, Unol Daleithiau America, yr hen Undeb Sofietaidd ac Affrica, er enghraifft yn cael eu trochi yn yr Hebraeg trwy gyrsiau Wlpan. Mae llyfr gan Norman Berdichevsky, 'Modern hebrew: The Past Present and Future of a Revitalized Language' yn cyfeirio'n fyr at ddylanwad y mudiad Hebraeg ar y Gymraeg.

Ysgrifennir Hebraeg yn ei gwyddor ei hun, o'r dde i'r chwith. Mae 22 cymeriad yn yr wyddor, pob un yn gytsain. Dynodir llafariaid gan system o nodau, ond fel arfer dim ond mewn cyhoeddiadau i blant a dysgwyr y'u defnyddir.

Ymhlith cyfieithiadau i'r Gymraeg o'r Hebraeg fodern y mae;

* 'Atgofion Haganah' (bywgraffiad o Israel) gan Judith Maro, cyfieithwyd gan William Williams, Wytherin Gwasg y Brython, Lerpwl. 1972
* 'Hanes Teulu fy Nhad' gan Judith Maro, cyfieithwyd gan William Williams, Wytherin Taliesin cyf 29, t36-46. Rhagfyr 1974
* Cael y Llun yn Iawn. Cerdd gan Amir Or, troswyd drwy'r Saesneg, gan Chris Meredith. Taliesin cyf 131. Haf 2007.
* "Does dim blodau i'r senorita". (stori fer ) gan Iotam Rewfeni, y cyfieithu gan Richard Crowe ac Amnon Shapiro. Tu Chwith, cyfrol 2. Haf 1994

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑ . *Ethnolog*.
2. 1 2 3   *Ethnolog* (25th ed.), Dallas, Texas: SIL International, 21 Chwefror 2022, Wikidata Q14790,
3. ↑   (yn he) *Wicipedia Hebraeg*, Wikidata Q199913,
4. ↑  Zuckermann, Ghil'ad (2003), *Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew*. Palgrave Macmillan. ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695
5. ↑  www.frontpagemag.com;[*dolen marw*] adalwyd 26 Awst 2014

WikipediaWikipedia
 ***Argraffiad Hebraeg*** Wicipedia, y gwyddoniadur rhydd

Chwiliwch am ***Hebraeg***  
yn Wiciadur.
Actores a chyflwynydd o Gymraes oedd **Iris Jones** (tua 1935 – 29 Mehefin 2017) a chwaraeodd gymeriadau ar yr operau sebon *Minafon* a *Phobol y Cwm*.

Bywgraffiad
-----------

Fe'i magwyd ym Mhwllhelli ac aeth i astudio yng Ngholeg Cerdd a Drama Caerdydd.

### Gwaith cyflwyno

Aeth i weithio fel cyflwynydd gyda chwmni teledu Granada yn 1960. Roedd y cwmni yn darlledu rhaglenni Cymraeg i siroedd gogledd Cymru o'i stiwdios ym Manceinion.

Ei swydd gyntaf oedd cyflwyno'r rhaglen gylchgrawn *Dewch i Mewn*. Yn 1962 daeth cwmni Teledu Cymru i fodolaeth gan ddod â rhaglenni Cymraeg Granada i ben.

Aeth Iris i Lundain gyda'i bryd ar berfformio yn y West End. Cafodd glyweliad yn Theatr y Llys Brenhinol gan ennill rhan mewn sioe gerdd. Ond penderfynodd geisio am swydd cyflwyno gyda'r sianel newydd Teledu Cymru a fyddai'n darlledu yn y gogledd. Ni chafodd y swydd ond penderfynodd symud o Bwllheli i Gaerdydd gan fenthyg lifft gan yrrwr lorri gan nad oedd ganddi ddigon o arian i ddal y trên. Nid oedd ganddi le i aros yng Nghaerdydd a chafodd loches yn y Catholic Hostel ar Heol y Gadeirlan. Cafodd alwad gan gyn-gydweithiwr iddi o Granada, yn cynnig swydd fel mamaeth i deulu yng Nghaerdydd. Cymerodd y swydd ond roedd ei bryd yn dal i fod ar swydd gyflwyno.

Ym Mawrth 1963 cafodd gynnig swydd gyda Teledu Cymru wedi i Gwenda Pritchard Jones adael ei swydd. Roedd yn gyfrifol am gyflwyno'r rhaglenni yn ddwyieithog gan blethu rhaglenni lleol a rhaglenni o rwydwaith ITV. Roedd hefyd yn cyflwyno'r 'clwb pen-blwyddi' yn rhoi cyfarchion i blant a rhagolygon y tywydd. Daeth Teledu Cymru i ben yn Ionawr 1964 oherwydd trafferthion ariannol, a pharhaodd Iris yno hyd y diwedd. Trosglwyddwyd y tonfeddi i gwmni TWW, a chafodd Iris gynnig waith cyflwyno ar gyfer gwasanaeth newydd TWW i Gymru. Bu'n gweithio yn yr adran gyflwyno yno hyd ddiwedd TWW ym Mai 1968 pan drosglwyddwyd y fasnachfraint i gwmni HTV.

Parhaodd i weithio fel cyflwynydd ar HTV yn cynnwys rhaglen i blant *Tins a Lei* a rhaglen gylchgrawn i ferched *Hamdden*.

### Actio

Ymddangosodd ar *Pobol y Cwm* yn y gyfres gyntaf un yn 1974, yn chwarae rhan cariad Charles Williams. Yn yr wythdegau cafodd ran ar yr opera sebon *Minafon*, ymddangosodd yn y ffilm *Stormydd Awst* a bu'n chwarae rhan Anti Elin yn y gyfres gomedi *Teulu'r Mans*. Rhwng 1997 a 2005, bu'n portreadu cymeriad Beryl Nicholas yn yr opera sebon *Pobol y Cwm*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Teyrngedau i'r actores Iris Jones*  , BBC Cymru fyw, 29 Mehefin 2017.  Cyrchwyd ar 30 Mehefin 2017.
2. ↑  (Saesneg) Iris Jones - People. Transdiffusion (1 Medi 2001).
3. ↑  *Marw’r actores, Iris Jones*  , Golwg360, 30 Mehefin 2017.

Dolen allanol
-------------

* BBC Cymru Fyw Teyrnged i Iris Jones gan yr actores Rhian Morgan (clip sain)
Bardd a chyhoeddwr o Edeirnion oedd **David Hughes** a ddefnyddiai'r enw barddol **Eos Iâl** (1794? - 2 Mawrth 1862). Mae'n adnabyddus fel awdur y garol plygain Ar Gyfer Heddiw'r Bore.

Y person
--------

Fe'i ganed ym "Mrynllwynog", Bryneglwys ger Corwen, Sir Ddinbych a bu'n byw yng Nghynwyd, ym mhlwyf Llangar, ychydig filltiroedd i ffwrdd o 1824 hyd 1831. Priododd ddwywaith; y tro cyntaf gyda merch o Gynwyd a gladdwyd yn Eglwys Llangar. Cafodd wyth o blant: "Wyth o blant eitha blin" canodd unwaith mewn cywydd. Yn ei ieuenctid, bu'n hoff iawn o'r ddiod, ond daeth dan ddylanwad y diwygiad dirwestol a chyn hir roedd yn un o'u harweinwyr ac roedd yn aelod selog o'r *Oddfellows*, Cymdeithas i ddynion a oedd yn cyfarfod yng Nghynwyd.

Yn ôl Janes Mary Jones o'r "Hendre", Cynwyd, roedd yn ŵr lled dal, o bryd tywyll a golwg penderfynol arno. Cododd dŷ iddo'i hun a galwodd ef yn "Llety'r Siswrn", gan mai ei waith oedd crudd; tynnwyd y tŷ i lawr yn 1972. Dywed Janes iddo ddyfeisio peiriant argraffu. Symudodd o Gynwyd i Morfydd, rhan o ardal Carrog.

Bu hefyd yn byw yn "Nhŷ yr Ardd", Pentre - sef pentrefan rhwng Bryneglwys a Charog a bu'n aelod yng nghapel y Bedyddwyr yng Nghynwyd ac yna yng Nghapel y Bedyddwyr, 'Llansanffraid' (Carrog heddiw), lle'i claddwyd. Bu farw'n 67 oed.

Bardd
-----

Yn 1824 enillodd mewn eisteddfod yng Nghorwen a hyd at 1835 bu'n gystadleuwr brwd. Yn 1839 cyhoeddodd gyfrol o gerddi caeth a rhydd, a fu'n hynod o boblogaidd. Yn ôl Bob Owen, Croesor, nid yw ei gerdd i werth parhaol, fodd bynnag. Roedd y rhan fwyaf o'i gerddi'n beirniadu pydredd cymdeithasol a moesol ei oes.

Argraffu a chyhoeddi
--------------------

Yn 1837 adeiladodd gwasg argraffu bren yn ei gartref, cafodd afael mewn hen deip o eiddo Thomas Thomas, argraffydd o Gaer, a chyda'r rhain argraffodd ychydig o lyfrau a nifer o garolau a baledi. Yn *Nrych y Cribddeiliwr* soniai am ei wasg bren ac iddo ef a'i wraig fynd i Lerpwl i brynnu 'llythrennau o swp o waste, a bu o a'i wraig yn didoli caps etc am ddyddiau*!*

### Cyhoeddiaidau

* *Ffrwyth y Profiad neu Waedd yn Erbyn Meddwdod* (pamffled)
* *Araith Beelsebub Tywysog y Fagddu Fawr* (pamffled)
* *Udgorn y Jubili* a'r *Gynadledd* (32 a 24 tud. heddiw yn Llyfrgell Prifysgol Bangor)

Gweler hefyd
------------

* Ehedydd Iâl (15 Awst 1815 – 15 Chwefror 1899)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ceir dyddiad ei farwolaeth ym *Mlodau'r Gân* (1862) gan Hugh Derfel Hughes.
2. ↑  *O Ferwyn i Fynyllod* gan Trefor O. Jones (Cymdeithas Lyfrau Meirion; 1975); t. 117.
3. ↑  *O Ferwyn i Fynyllod* gan Trefor O. Jones (Cymdeithas Lyfrau Meirion; 1975); t. 115-6.
4. ↑  Y Bywgraffiadur Arlein; Llyfrgell Genedlaethol Cymru; Robert (Bob) Owen, O.B.E. M.A. (1885-1962), Croesor; adalwyd Rhagfyr 2016.
5. ↑  Papurau digidol y Llyfrgell Genedlaethol; t. 167 adalwyd Rhagfyr 2016.
6. ↑  Papurau digidol y Llyfrgell Genedlaethol; t. 168 adalwyd Rhagfyr 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 21948709
* LCCN: no2008051696

 |
Sant cynnar o dde-orllewin Cymru oedd **Pŷr** (Lladin: *Porius*) (fl. hanner cyntaf y 6g, efallai). Fe'i cofir fel abad y fynachlog enwog ar Ynys Bŷr ym Mae Caerfyrddin. Digwydd ei enw yn yr enw lle Maenor Bŷr hefyd (lle ganed Gerallt Gymro).

Hanes a thraddodiad
-------------------

Yn ôl y fuchedd Ladin gynnar, y *Vita Sancti Samsonis*, olynwyd Pŷr gan Sant Samson o Ddol. Cafodd Samson ei addysgu gan sant Illtud yn Llanilltud Fawr, a daeth sant Dyfrig yno i'w ordeinio yn ddiacon ac yn ddiweddarch yn offeiriad. Treuliodd amser ar Ynys Bŷr ym mynachlog Pŷr ei hun, a daeth yn abad yno wedi marwolaeth Pŷr. Aeth oddi yno i ymsefydlu yn Llydaw.

Dydi'r manylion am fuchedd Pŷr a geir yn y *vita* ddim yn ffafriol iawn i'w statws fel sant. Doedd ganddo fawr o reolaeth ar y mynachod ac roedden nhw a'r abad ei hun yn bur hoff o loddesta ac yfed medd. Yn ôl traddodiad, meddwodd Pŷr un noson ac ar ei ffordd yn ôl i'w gell syrthiodd bendramwnwgl i mewn i ffynnon ar yr ynys: roedd yn gelain pan gafodd ei dynnu allan gan y mynachod.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000).
*Rouget de l'Isle yn canu "La Marseillaise"*, 1849 ,Isidore Pils, Strasbourg, Musée des Beaux-Arts.
*La Marseillaise* (1907).
**La Marseillaise** ("Cân Marseille") yw anthem genedlaethol Ffrainc. Cyfansoddwyd hi gan Rouget de Lisle yn Strasbourg fin nos y 25ain o Ebrill, wedi i Ffrainc gyhoeddi rhyfel yn erbyn Ymerawdwr Awstria. Y teitl gwreiddiol oedd *Chant de guerre pour l'armée du Rhin* ("Rhyfelgan i Fyddin Afon Rhein").

Cafodd y gân ei chanu am y tro cyntaf gan filwyr Marseille oedd wedi dod i Baris i gefnogi'r Chwyldro Ffrengig, a rhoddwyd yr enw *La Marseillaise* arni. Cyhoeddwyd *La Marseillaise* yn anthem genedlaethol ar 14 Gorffennaf, 1795. Dan ymerodraeth Napoleon ac ar ôl adfer y teulu brenhinol, gwaharddwyd y gân, ond wedi'r chwyldro yn 1830 fe'i gwnaed yn anthem genedlaethol eto dan y Drydedd Weriniaeth.

Defnyddiwyd y dôn ar gyfer *Yr Internationale* pan gyfansoddwyd geiriau y gân honno gyntaf, ond yn ddiweddarch cafodd dôn arall.

Er bod gan y gân wreiddiol nifer o benillion, dim ond y pennill cyntaf a genir yn Ffrainc fel rheol:



|  |
| --- |
| **La Marseillaise**

---

 |
| Allons, enfants de la Patrie | Dewch, blant y famwlad |
| Le jour de gloire est arrivé ! | Cyrhaeddodd diwrnod gogoniant! |
| Contre nous de la tyrannie | Yn ein herbyn, gormes |
| L'étendard sanglant est levé. | Gododd ei baner waedlyd. *(ailadrodd)* |
| Entendez-vous dans les campagnes | Glywch chi yn y caeau |
| Mugir ces féroces soldats ? | Udo y milwyr ffyrnig? |
| Ils viennent jusque dans vos bras | Maent yn dod i'ch plith |
| Égorger vos fils, vos compagnes ! | I dorri gyddfau'ch meibion, eich gwragedd! |
|   |  |
| *Aux armes, citoyens !* | *I'r gad, ddinasyddion!* |
| *Formez vos bataillons !* | *Ffurfiwch eich bataliynau!* |
| *Marchons, marchons !* | *Ymdeithiwn, ymdeithiwn!* |
| *Qu'un sang impur* | *A boed i waed amhur* |
| *Abreuve nos sillons !* | *Ddyfrhau ein rhychau!* |
|
Etholaeth seneddol ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **De-ddwyrain Bolton** (Saesneg: *Bolton South East*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth De-ddwyrain Bolton ym Manceinion FwyafEtholaeth De-ddwyrain Bolton ym Manceinion Fwyaf
* Manceinion Fwyaf yn LloegrManceinion Fwyaf yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1997: David Young (Llafur)
* 1997–2010: Brian Iddon (Llafur)
* 2010–presennol: Yasmin Qureshi (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Etholaeth seneddol yn Swydd Hertford, Dwyrain Lloegr, yw **De-orllewin Swydd Hertford** (Saesneg: *South West Hertfordshire*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth De-orllewin Swydd Hertford yn Swydd HertfordEtholaeth De-orllewin Swydd Hertford yn Swydd Hertford
* Swydd Gaergrawnt yn LloegrSwydd Gaergrawnt yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1950.

Aelodau Senedol
---------------

* 1950–1974: Gilbert Longden (Ceidwadol)
* 1974–1979: Geoffrey Dodsworth (Ceidwadol)
* 1979–2005: Richard Page (Ceidwadol)
* 2005–2019: David Gauke (Ceidwadol, wedyn Annibynnwr)
* 2019–presennol: Gagan Mohindra (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/Nodyn:Taxonomy/Quesnelia|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} 

Mae ***Quesnelia humilis*** yn rhywogaeth o blanhigyn blodeuol yn y teulu Bromeliaceae, sy'n endemig i Brasil ( São Paulo a Paraná ). Cafodd ei ddisgrifio gyntaf gan Carl Christian Mez yn 1892. Fe'i darganfyddir yn ecoardal Fforest Iwerydd yn ne a de-ddwyrain Brasil.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "*Quesnelia humilis* Mez", *Plants of the World Online* (Royal Botanic Gardens, Kew), adalwyd 2022-11-09
2. "*Quesnelia humilis* Mez", *The International Plant Names Index*, adalwyd 2022-11-09
3. Martinelli, Gustavo; Vieira, Cláudia Magalhães; Gonzalez, Marcos; Leitman, Paula; Piratininga, Andréa; Costa, Andrea Ferreira da; Forzza, Rafaela Campostrini (January 2008). "Bromeliaceae da Mata Atlântica Brasileira: lista de espécies, distribuição e conservação" (yn pt-BR). *Rodriguésia* **59** (1): 209–258. doi:10.1590/2175-7860200859114. JSTOR 23499386.
Mae **Lan Ddu Cilwenau** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN576370. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 208 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 328 metr (1076 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ffilm gomedi a sbageti western gan y cyfarwyddwyr Giuliano Carnimeo a Giorgio Simonelli yw ***I Due Figli Di Ringo*** a gyhoeddwyd yn 1966. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Amedeo Sollazzo a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Piero Umiliani. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Franco Franchi, Ciccio Ingrassia, Enzo Andronico, Gloria Paul, Fulvia Franco, Ivano Staccioli, Fortunato Arena, George Hilton, Guido Lollobrigida, Ignazio Spalla, Armando Carini, Fulvio Mingozzi, Galliano Sbarra, Mimmo Palmara, Nino Terzo, Orchidea De Santis, Remo Capitani ac Umberto D'Orsi. Mae'r ffilm *I Due Figli Di Ringo* yn 105 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1966. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Good, the Bad and the Ugly* sef ffilm gomedi gowboi gan Sergio Leone. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 
Tino Santoni oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Giuliano Carnimeo ar 4 Gorffenaf 1932 yn Bari a bu farw yn Rhufain ar 20 Ebrill 1991.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Giuliano Carnimeo nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 11 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 11 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 11 Ebrill 2016.
Etholaeth seneddol yn Norfolk, Dwyrain Lloegr, yw **De-orllewin Norfolk** (Saesneg: *South West Norfolk*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth De-orllewin Norfolk yn NorfolkEtholaeth De-orllewin Norfolk yn Norfolk
* Norfolk yn LloegrNorfolk yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1892: William Tyssen-Amherst (Ceidwadol)
* 1892–1906: Syr Thomas Hare (Ceidwadol)
* 1906–1923: Richard Winfrey (Rhyddfrydol)
* 1923–1929: Alan McLean (Ceidwadol)
* 1929–1931: William Benjamin Taylor (Llafur)
* 1931–1935: Alan McLean (Ceidwadol)
* 1935–1945: Somerset de Chair (Ceidwadol)
* 1945–1951: Sidney Dye (Llafur)
* 1951–1955: Denys Bullard (Ceidwadol)
* 1955–1959: Sidney Dye (Llafur)
* 1959–1964: Albert Hilton (Llafur)
* 1964–1987: Paul Hawkins (Ceidwadol)
* 1987–2005: Gillian Shephard (Ceidwadol)
* 2005–2010: Christopher Fraser (Ceidwadol)
* 2010–presennol: Liz Truss (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn bysedd y cŵn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau bysedd y cŵn**; yr enw Saesneg yw *Foxglove Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia pulchellata*. Mae i'w ganfod yma ac acw drwy Ewrop.

18–22 mm ydy lled ei adenydd.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn bysedd y cŵn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn deintiog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau deintiog**; yr enw Saesneg yw *Dentated Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Anticollix sparsata*.

Mae i'w ganfod drwy Ewrop a Japan.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn deintiog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Hesgen ffibrog** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Carex appropinquata* a'r enw Saesneg yw *Fibrous tussock-sedge*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Hesgen Fanedafedd.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hesgen ffibrog***
Carreg fedd y canwriad Titus Calidius o Legio XV Apollinaris yn Carnuntum.
Lleng Rufeinig oedd **Legio XV Apollinaris**. Ffurfiwyd y lleng gan Octavianus, yn ddiweddarach yr ymerawdwr Augustus, yn 41 CC neu 40 CC, a chynerodd ei henw o enw'r duw Apollo.

Ymladdodd tros Octavianus yn y rhyfel cartref, ac wedi mrwydr Actium yn 31 CC, pan orchfygwyd Marcus Antonius, trosglwyddwyd hi i Illyricum. O 9 O.C. ymlaen, roedd yn nhalaith newydd Pannonia, efallai yn Emona, yna o 14 ymlaen yn *Carnuntum*. Gyda Legio VIII Augusta a Legio IX Hispana, anogwyd y lleng i wrthryfela gan Percennius pan ddaeth y newydd am farw Augustus, ond perswadiwyd hwy i roi ei teyrngarwch i'r ymerawdwr newydd, Tiberius, gan ei fab, Drusus minor.

Yn 62 neu 63 gyrrwyd y lleng i Syria. Bu ganddi ran yn yr ymgyrch yn erbyn gwrthryfel yr Iddewon, a ddechreuodd yn 66; ymladdodd dan Vespasian ac yn nes ymlaen dan ei fab Titus. Wedi diwedd y gwrthryfel, dychwelodd i ardal afon Donaw. Ymladdodd yn erbyn y Parthiaid dan yr ymerawdwr Trajan. Yn ddiweddarach, symudwyd hi i Satala yn nhalaith Cappadocia.

Yn 175, gwrthryfelodd llywodraethwr Syria, Avidius Cassius, yn erbyn yr ymerawdwr Marcus Aurelius. Daliodd y lleng yn deyrngar i'r ymerawdwr, a chafodd yr enw ychwanegol *Pia Fidelis*.
Am ddefnyddiau eraill, gweler deurywiaeth.
Malwod yr ardd yn cyplu.
Organeb byw sy'n berchen ar organau cenhedlu gwrywol a benywol yw **deurywiad**. Mae'r mwyafrif o blanhigion blodeuol yn ddeuryw. Gan amlaf, creaduriaid di-asgwrn-cefn parasitig neu araf yw anifeiliaid deuryw: llyngyr, bryosoaid, trematodau, malwod, gwlithod, a chrach y môr. Mae tua 65,000 o rywogaethau deuryw o anifeiliaid.

Yn anaml, mae bodau dynol o gyflwr rhyngrywiol yn meddu organau rhyw allanol o un rhyw ac organau atgenhedlu mewnol o'r rhyw arall. "Rhyngrywioldeb gonadaidd gwir" yw'r enw meddygol cyfoes ar ddeurywiaeth ddynol, hynny yw presenoldeb meinwe wyfaol a cheilliol yn yr un person, naill ai yn yr un chwarren ryw (a elwir yn wygaill) neu mewn un wyfa ac un gaill. Mae'n bosib i'r fath person meddu cromosomau XX, XY, neu'r ddau, a gall yr organau allanol fod yn wrywol neu'n fenywol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) hermaphroditism. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 20 Rhagfyr 2016.
2. ↑  Jarne P, Auld JR (September 2006). "Animals mix it up too: the distribution of self-fertilization among hermaphroditic animals". *Evolution* **60** (9): 1816–24. doi:10.1554/06-246.1. PMID 17089966. .
3. ↑  (Saesneg) Intersex, MedlinePlus Medical Encyclopedia. Adalwyd ar 20 Rhagfyr 2016.
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Hesgen gyffredin** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Carex nigra* a'r enw Saesneg yw *Common sedge*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Swp-hesgen y Fawnog.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hesgen gyffredin***
Satan. Llun gan Gustave Doré ar gyfer argraffiad o *Paradise Lost* gan John Milton.
Y **Diafol** neu'r **Diawl** yw'r enw a roddir i fod goruwchnaturiol, a ystyrir gan Gristnogaeth, Islam a rhai crefyddau eraill fel ymgorfforiad o ddrygioni. Ystyrir fod y diafol yn temtio bodau dynol, gan geisio'u temtio i bechu.

Mewn Cristnogaeth, credir fod Duw a'r Diafol yn ymryson am eneidiau dynol, gyda'r Diafol yn ceisio eu cipio i uffern.

Geirdarddiad ac enwau eraill
----------------------------

Daw'r gair "diafol" o'r Groeg Διάβολος *diabolos* ("athrodydd") Cafodd yr enw Groeg ei ddefnyddio mewn fersiynau Groeg o'r Beibl yn lle'r enw Hebraeg **הַשָׂטָן** *ha-Satan* ("y cyhuddwr") a roes yr enw Satan inni. Yn ogystal â Satan denyddir nifer o enwau am y Diafol, yn cynnwys Lwsiffer, Asmodeus, Asasel, Samael, Beelsebwl. Mastema a Belial. Yn Islam, cyfeirir at y Diafol fel شيطان, *Iblis*, sydd o bosib yn tarddu o *diabolos* - yr un tarddiad â diafl neu diafol yn Gymraeg.

Y Diafol yn ôl crefydd
----------------------

### Cristnogaeth

Mewn Cristnogaeth mae'r Diafol, dan yr enwau Satan, Lwsiffer a Beelsebwl fel arfer yn cael ei bortreadu fel angel a wrthryfelodd yn erbyn Duw ac fel canlyniad cafodd ei daflu i lawr i uffern. Mae ysgolheigion bellach yn derbyn bod y cyfeiriad at gwymp Lwsiffer yn Llyfr Eseia 14:12 ("seren ddydd" yn y *Beibl Cymraeg Newydd*) mewn gwirionedd yn cyfeirio at frenin Babylonaidd.

Fel yn achos y *Zohar*, mae Satan yn cael ei gysylltu â'r sarff a demtiodd Efa.

### Iddewiaeth

Er nad yw'r Diafol yn chwarae rôl bwysig mewn Iddewiaeth o'r brif ffrwd, yn y *Zohar* fe'i gelwir yn Samael, y "duw gwenwynig", yr angel dinistriol, yr ymgnawdoliad o bechod, y Sarff, yr Hen sarff, y Sarff Fawr, yr Ysbryd Drwg, y Temtiwr, a Satan. Fel yn y chwedl ynglŷn â Lwsiffer, roedd Samael yn angel grymus a ddisgynnodd i'r ddaear, ond yn wahanol i Lwsiffer disgynnodd Samael o'i wirfodd ar gefn sarff, ac ar ôl newid ei ffurf i ffurf sarff, fe demtiodd Efa gyda'r afal. Satan yw ei enw fel sarff, ond "beth bynnag yw ei enw, efe yw'r un a elwir yr ysbryd drygionus".

Yn *Llyfr y Jiwbilîs* mae'r Diafol yn ymddangos dan yr enw y Tywysog Mastema, enw sy'n dod o'r Hebraeg משטמה *mastemah* ("casineb"; "gelyniaeth").

### Islam

Iblis
Mewn Islam cyfeirir at y Diafol gyda'r enwau شيطان, *Iblis* (o Διάβολος) a شيطان, *Shayṭān* ("gelyn"). Mae Iblis yn *jinni* (جني) sef yn fod neu ysbryd wedi ei greu o dân di-fwg yn lle o glai. Dyrchafwyd Iblis i sefyll ymhlith yr angylion, ond cafodd ei alltudio am beidio â phlygu o flaen Adda ar orchymyn Duw. Gwaith Iblis bellach yw temtio dynion, ac mae Iblis yn gwneud hynny gyda chaniatâd yr Hollalluog.

Mae'r Diafol yn ymddangos mewn rhyw 39 o swrâu yn y Coran.

Gweler hefyd
------------

* Sataniaeth
* Y Diafol yng Nghymru
* Lwsifferiaeth

Nodiadau
--------

1. ↑  "O fel y syrthaist o'r nefoedd, ti, seren ddydd, fab y wawr! Fe'th dorrwyd i'r llawr, ti, a fu'n llorio'r cenhedloedd."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gweler er enghraifft Nave's Topical Bible, Holman Bible Dictionary a Adam Clarke Commentary.
2. ↑  Sacred Texts: Zohar, The Kings Palaces
3. ↑  Sacred Texts: Zohar, Chapter XVI
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Hesgen Buxbaum** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Carex buxbaumii* a'r enw Saesneg yw *Club sedge*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Hesgen Buxbaum.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hesgen Buxbaum***
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Hesgen rafunog fawr** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Carex paniculata* a'r enw Saesneg yw *Greater tussock-sedge*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Hesgen Rafunog Fwyaf.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hesgen rafunog fawr***