recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Logo Senedd Ieuenctid Cymru
Corff etholedig o 60 o aelodau rhwng 11 ac 18 oed yw **Senedd Ieuenctid Cymru**. Mae 40 o’r aelodau wedi’u hethol drwy bleidlais gan etholaethau sy’n cyfateb i rai Senedd Cymru, ac 20 aelod arall wedi’u hethol gan bobl ifanc o sefydliadau partner, gyda Tros Gynnal Plant, Barnardos Cymru, Youth Cymru ac Anabledd Dysgu Cymru yn eu plith. Mae aelodau’r Senedd Ieuenctid yn gwasanaethu am dymor o ddwy flynedd.

Gwnaed y penderfyniad i sefydlu’r Senedd Ieuenctid gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru ym mis Hydref 2016 mewn ymateb i alw gan bobl ifanc a gweithwyr proffesiynol (gyda chefnogaeth Ymgyrch Cynulliad Plant a Phobl Ifanc Cymru). Llywydd y Cynulliad, Elin Jones, lawnsiodd yr ymgyrch i sefydlu’r Senedd, ac ymgynghorwyd â thros 5,000 o bobl ifanc er mwyn penderfynu ar ei nod, ei aelodaeth a’i waith.

Cynhaliwyd etholiad cyntaf y Senedd Ieuenctid rhwng 5 a 25 Tachwedd 2018 gyda chyfanswm o dros 480 yn ymgeisio ar draws y 40 etholaeth. Roedd Senedd Ieuenctid Cymru yn torri tir newydd trwy fod yn y Senedd Ieuenctid cyntaf i gael ei ethol yn uniongyrchol yn electoneg.

Daeth y Senedd ynghyd am y tro cyntaf yn Siambr y Cynulliad yng Nghaerdydd ar 23 Chwefror 2019.

Rhwng 2002 a 2014 roedd corff tebyg o'r enw 'Draig Ffynci', elusen oedd yn rhoi llais i bobl ifanc er mwyn cyflawni eu hawliau o dan erthygl 12 Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Plant. Diddymwyd eu grant gan Lywodraeth Cymru yn 2014 a daeth y corff i ben yn fuan wedyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "'Cyhoeddi Aelodau Cyntaf Senedd Ieuenctid Cymru'". *BBC Cymru Fyw*. 5 Rhagfyr 2018.
2. ↑  "Senedd Ieuenctid Cymru: Pwy a Beth?". *Senedd Ieuenctid Cymru*.
3. ↑  "'Agor y bleidlais i ethol Senedd Ieuenctid gyntaf Cymru'". *BBC Cymru Fyw*. 5 Tachwedd 2018.
4. ↑  "Senedd Ieuenctid Cymru yn cyfarfod am y tro cyntaf". *BBC Cymru Fyw*. 23 Chwefror 2019.
5. ↑  *Draig Ffynci: torri cyllideb yn achosi anhapusrwydd*  , BBC Cymru Fyw, 11 Gorffennaf 2014.  Cyrchwyd ar 24 Chwefror 2019.
Santes o'r 5g oedd **Cain**, neu **Ceindrych** a alwyd Cain Wyry gan fynaich yr Oesoedd Canol. Roedd hi'n un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog.

Ymhlith ei chwiorydd roedd Ceinwen a Cynheiddon enwau sydd hefyd yn cael ei talfyrru i Cain neu Geinor neu Ciwa (a'r Saesneg Keyne) Bu hefyd santes a elwid Canna ac mae'r pedair yn cael eu cymysgu yn aml.

Cain, Cadeirlan Aberhonddu

### Cain a'r Nadroedd

Bu cynifer o ddynion yn dymuno priodi Cain fel iddi geisio dianc rhagddynt at lan yr Hafren. Gofynnodd am ganiatâd pennaeth yr ardal i ymgartrefu mewn coedwig. Rhoddodd ei ganiatâd ond esboniodd nad oedd yn bosibl i unrhyw un drigo yn yr ardal oherwydd y pla o nadroedd oedd yno. Gweddïodd Cain, gan ofyn am i'r nadroedd gael eu gwaredu o'r ardal. Ni chafodd unrhyw un eu trafferthu fyth eto, ond mae llawer o ffosilau tebyg i nadroedd yn yr ardal. Tyfodd traddodiad bod ganddi'r gallu i droi'r diafol (ar ffurf neidr) yn gylch o gerrig. Mae ffenestr liw yng Nghapel Cain yng Nghadeirlan Aberhonddu sy'n ei dangos yn sefyll ar ffosilau nadroedd.

### Ffynnon yng Nghernyw

Aeth Cain (neu un o'i chwiorydd) i Gernyw ac adeiladodd gell yn ymyl ffynnon tua haner milltir o bentref Sant Keyne. Yn ôl cred leol, y person cyntaf o gwpl sydd newydd briodi i yfed o'r ffynnon fydd yn rheoli'r aelwyd am oes. Adroddir hanes am un pâr priod lle rhedodd y gŵr at y ffynnon yn syth ar ôl y gwasanaeth tra'r yfodd y wraig botel o ddŵr y ffynnon yr oedd wedi cuddio yn ei gwisg priodas.

### Dychwelyd i Gymru

Dywedir bod ei nai Cadog wedi ei hannog i ddychwelyd i Gymru o Gernyw. Symudodd yn ôl i Langenni ac arhosodd yno i weddïo. Yn y fan ble bu hi'n penlinio, tarddodd ffynnon, a sefydlodd lan yn agos at y man. Rhybuddiwyd Cadog gan Cain y buasai ei llan yn syrthio i feddiant pobl ddrygionus ond buasai eraill yn eu disodli. Buasai rhain yn dod o hyd i'w bedd trwy nerth ei gweddïau hi ac a buasai y fan yn gysegredig ar gyfer addoliad am byth. Dinistriwyd capel Llangenni yn 1790 ond mae'r ffynnon yno o hyd.

Ei gŵyl mabsant yw 7 Hydref.

### Eglwysi

Mae nifer o lefydd ac eglwysi ar draws de Cymru sy'n cael eu cysylltu, naill gyda Cain neu un o'i chwiorydd

Maent yn cynnwys Llangenni, ger Crughywel a Llangeinon, Gwent ac efallai Treganna a Pontcanna yng Nghaerdydd (er mae rhai yn cysylltu rhain efo Canna)

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Seintiau Cymru
* Ceinwen
* Cynheiddon
* Canna
* Santesau Celtaidd 388-680

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, T.T. 2000, The daughters of Brychan, Brycheiniog XVII
2. ↑  Farmer, D.H. 1987, Oxford Dictionary of Saints, Oxford University Press
3. 1 2  Spencer, R, 1991, Saints of Wales and the West Country, Llanerch
4. ↑  celticsaints.org; adalwyd 26 Chwefror 2016
Math o gymdeithas lenyddol a dramataidd a ffurfiwyd mewn sawl dinas a thref ar draws yr Isel Wledydd yn ystod oes Dadeni'r Gogledd oedd y **siambr rethreg** (Iseldireg: *rederijkerskamer*). Datblygodd o hen gwmnïau theatraidd yr Oesoedd Canol Diweddar, *Gesellen van den Spele*, ac ar batrwm cymdeithasau dramataidd Ffrengig y cyfnod, y *puys*, a blodeuai yn enwedig yn Fflandrys ac Holand yn y 15g a'r 16g. Byddai'r siambrau rhethreg yn gyfrwng pwysig wrth feithrin llenyddiaeth Iseldireg a Fflemeg y werin. Mae rhyw 600 o ddramâu'r *rederijkers* wedi goroesi, yn ogystal â chasgliadau o'u baledi (*refereinen*).

Sefydlwyd siambrau rhethreg gan ddinasyddion dosbarth-canol er mwyn hybu barddoniaeth a drama. Ar y cychwyn fe'u trefnwyd yn ddemocrataidd, ond yn ddiweddarach byddent yn derbyn nawdd oddi ar y pendefigion ac yn cyflogi arweinydd, cynorthwywyr, croesan, a rheolwr. Byddai'r siambr rethreg yn dwyn enw, arwyddair, ac arwyddlun ei hun, ac yn derbyn comisiwn oddi ar y ddinas i drefnu dathliadau cyhoeddus ac i berfformio mewn gwyliau lleol.

Cynhaliwyd cystadlaethau rhyngdrefol o'r enw *landjuwelen* ("tlysau gwladol") gan y siambrau rhethreg er mwyn gwobrwyo dramodwyr a beirdd, yn debyg i draddodiad yr eisteddfod yng Nghymru. Ysgrifennwyd a pherfformiwyd dramâu o sawl math ganddynt, gyda themâu crefyddol a seciwlar, gan gynnwys dramâu moes a miragl alegorïaidd, straeon Beiblaidd, hanesion, a chwedlau. Un o ddramâu moes amlycaf y cyfnod oedd *Elckerlyc* (tua 1485), a briodolir i Peter van Diest neu i Pieter Doorlant, a gafodd ei drosi i'r Saesneg ar ffurf *Everyman*. Esiampl o'r ddrama firagl yw *Mariken van Nieumeghen* (tua 1500), stori am yr wrthgilwraig Mariken sydd yn byw gyda'r Diafol am saith mlynedd cyn iddi droi'n ôl at ei ffydd wrth iddi daro ar basiant. Bu'r siambrau rhethreg hefyd yn gyfrifol am ffyniant y ffars yn yr Iseldiroedd yn y 15g. Genre boblogaidd arall oedd y ddrama ramant, er dim ond *Spiegel der Minnen* gan Colijn van Rijssele sydd yn goroesi.

Mae barddoniaeth y *rederijkers* yn pwysleisio ffurfiau a mydryddiaeth gymhleth, a fyddai'n gosod sail i benillion dramataidd ac arwrgerddi diweddarach yn yr iaith Iseldireg, yn enwedig mesur y cwpled alecsandraidd mewn odl. Datblygwyd ffurf unigryw y *referein* dan ddylanwad y siambrau, er nad oedd un o feirdd disgleiraf y ffurf honno, Anna Bijns o Antwerp, yn gallu ymaelodi â siambr oherwydd ei rhyw.

Bu'r siambrau rhethreg ar drengi erbyn diwedd yr 16g o ganlyniad i ddeddfau newydd yn erbyn ymgynnull yn gyhoeddus, cynhyrfoedd crefyddol y Diwygiad Protestannaidd a'r Gwrth-Ddiwygiad Catholig, a dirywiad mewn ansawdd eu cynnyrch. Trodd nifer ohonynt yn gymdeithasau cydedmygu ar gyfer pastynfeirdd di-nod, er i ddwy siambr rethreg amlwg yn Amsterdam—yr Egelantier a'r Wit Lavendel—barhau'n boblogaidd yn yr 17g.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Eddy K. Grootes, "Dutch literature and language" yn *Europe, 1450 to 1789: Encyclopedia of the Early Modern World*. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 7 Hydref 2021.
2. 1 2 3  (Saesneg) Rederijkerskamer. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 7 Hydref 2021.
Tancer olew oedd y ***Sea Empress***. Aeth hi ar y creigiau ger Milffwrd ger Aberdaugleddau ar 15 Chwefror 1996 pan roedd hi'n cludo olew crai i Gymru. Achosodd hynny orlif o olew ar arfordir Sir Benfro, llawer ohono yn y Parc Cenedlaethol. Yn ystod y trychineb hwn rhyddhawyd tua 72,000 tunnell fetrig o olew crai ysgafn i'r môr a thua 250 tunnell fetrig o'r olew tanwydd trwm a ddefnyddiwyd i yrru peiriannau'r llong. Cafodd y tancer ei thynnu i mewn i'r ddyfrffordd a chollodd tua 230 tunnell fetrig arall o olew yn y fan.

Ymgyrchwyd i leihau effeithiau'r gorlif olew drwy ddefnyddio cemegau a chwistrellwyd ar yr olew o awyrennau, fel rhan o ymgyrch lanhau'r arfordir, rhaglen fonitro amgylcheddol a glanhau adar oeliog. Roedd Asiantaeth yr Amgylchedd yn gyfrifol am y gwaith clirio mewn cydweithrediad ag Asiantaeth Gwylwyr y Glannau ac i ymchwilio i'r ddamwain a'r canlyniadau amgylcheddol.

Effaith amgylcheddol
--------------------

Doedd dim effaith mawr ar bysgod fel eogiaid neu frithyllod môr ac ychydig iawn o bysgod fu farw, ond bu llawer o folysgiaid dwygragennog fel cocos neu gyllyll môr yn ogystal â llygaid meheryn a sêr môr clustog farw o achos gwenwyn yr olew.

Cafodd tua 7,000 o adar oeliog (yn bennaf môr-hwyaid duon a oedd yn gaeafu yn yr ardal, heligogod a gweilch y penwaig) eu glanhau, ond bu llawer ohonyn nhw farw o'r olew.

Doedd dim effaith ar mamaliaid yr ardal, e.e. ar forloi.

Roedd effaith y gorlif olew yn eithaf ysgafn gan nad oedd tymor bridio'r adar a'r mamaliaid wedi dechrau. Bu farw llawer o anifeiliaid bychain oherwydd anghydbwysedd yn eco-systemau'r ardal am gyfnod, gan achosi rhywogaethau fel algâu gwyrdd i gynyddu.

Canlyniadau economegol
----------------------

Mae'r ardal Sir Benfro yn bwysig am ei phorthladd mawr sydd yn borthladd olew ers y 1950au, ond mae amaethyddiaeth, pysgota masnachol a thwristiaeth yn bwysig iawn i'r economi leol hefyd.

Doedd dim effaith ar amaethyddiaeth gan na ddaeth hydrocarbonau'r olew ar y tir mawr, ond roedd pryderon ar yr effaith ar dwristiaeth gan fod olew ar y traethau, a hwnnw'n ddrewllyd iawn. Fodd bynnag, glanhawyd yr arfordir cyn i'r tymor twristiaeth ddechrau (tua'r Pasg), ac felly nid oedd canlyniadau'r gorlif olew mor ddifrifol. Er nad oedd fawr o effaith ar bysgod yr ardal daeth llai o dwristiaid i bysgota.

Cyfeiriadau diwylliannol
------------------------

Cyfeiriodd y band Gorky's Zygotic Mynci at y trychineb yn eu cân "Sdim yr Adar yn Canu".

Dolenni allanol
---------------

* The Stationery Office: Effaith Amgylcheddol Arllwysiad Olew y Sea Empress Archifwyd 2004-06-25 yn y Peiriant Wayback.
* Cyngor Cefn Gwlad Cymru: Adroddiad 'Sea Empress' Archifwyd 2003-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Cynulliad Cenedlaethol Cymru: Mynegai i'r Pynciau: Amgylchedd Archifwyd 2004-07-22 yn y Peiriant Wayback.
Galaeth Sextans A yn y Grŵp Lleol trwy fater rhyngserol yng Ngalaeth y Llwybr Llaethog. Clystyrau o sêr newydd yw'r rhannau lliw glas yn y llun.
Galaeth corrach afreolaidd bychan yw **Sextans A** (UGCA 205). Mae'n mesur tua 5000 blwyddyn goleuni ar draws ac mae'n gorwedd yn y Grŵp Lleol, y grŵp o alaethau a gwrthrychau eraill sy'n cynnwys Galaeth y Llwybr Llaethog, ein galaeth ni.

Ar bellter o 4.3 miliwn blwyddyn goleuni o'r Ddaear, Sextans A yw un o'r aelodau mwyaf pellenig yn y Grŵp Lleol, ac fe'i nodweddir gan ei ffurf sgwâr anghyffredin. Credir fod hyn yn ganlyniad i ffrwydro sêr anferth byrhoedlog yn *supernovae* gan achosi creu rhagor o sêr a'r rhai hynny yn eu tro yn creu rhagor o *supernovae* wedyn, gan arwain yn y pendraw at greu plusgen ymestynnol sy'n edrych fel siâp sgwâr o safbwynt rhywun ar y Ddaear. Mae'n gorwedd yn y rhan o'r awyr a adnabyddir fel Cytser Sextans. Y galaeth agosaf iddo yw Sextans B.

Dolenni allanol
---------------

* Lluniau o Sextans A a galaethau cyfagos gan Delesgop Gofod Hubble Archifwyd 2020-06-19 yn y Peiriant Wayback.
Eglwys Santes Ceinwen, Llangeinwen, Ynys MônEglwys Santes Ceinwen, Llangeinwen, Ynys MônEglwys Cerrig Ceinwen Ynys MônEglwys Cerrigceinwen Ynys MônDwy eglwys a gysegrwyd i Santes Ceinwen
Santes oedd **Ceinwen** ac un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog  a ganwyd yn y 5g. Pan benderfynodd ei chwaer Dwynwen symud i Ynys Môn, aeth Ceinwen gyda hi. Sefydlodd Llangeinwen, yn ne-orllewin Ynys Môn, tua phedair milltir oddi wrth ei chwaer a drigai yn Llanddwyn. Sefydlodd 'Gerrig Ceinwen' ble roedd ganddi ffynnon sanctaidd. Ni wyddom rhagor amdani, mae'n debyg oherwydd y sylw a roddwyd i'w chwaer enwocach.

Gwylmabsant Ceinwen yw 8 Hydref.

Ni ddylid cymysgu hi gyda'i chwiorydd Cein(drych) a Cynheiddon neu gyda Canna (santes o'r 6g).

Gweler hefyd
------------

* Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"
* Cynheiddon
* Santes Dwynwen
* Santes Cain

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, T.T. 1977, The Daughters of Brychan, Brycheiniog XVII
2. ↑  Breverton, T.D. 2000, The Book of Welsh Saints, Glyndwr

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 212148995792259750046

 |
**Imperialaeth ddiwylliannol** yw'r weithred o hybu, hyrwyddo, gwahanu, neu wahaniaethu diwylliant (ac weithiau hunaniaeth) un cenedl – yn cynnwys iaith, traddodiadau, gwisg, cred, a/neu ffordd o fyw – o fewn cenedl arall. Fel arfer mae'r genedl gyntaf yn bŵer mawr milwrol neu economaidd a'r genedl arall yn llai grymus a chyfoethog, er nad yw hyn bob amser yn wir. Gall imperialaeth ddiwylliannol cymryd ffurf polisi ffurfiol, gweithredol neu agwedd gyffredinol. Gwahaniaethir imperialaeth ddiwylliannol o ffurfiau eraill o ddylanwad diwylliannol gan y defnydd o rym, megis grym economaidd neu filwrol.

Hanes
-----

### Imperialaeth ddiwylliannol Brydeinig

Yn ystod ei gyfnod fel uwchbwer byd-eang, sicrhaodd yr Ymerodraeth Brydeinig ei dylanwad a grym rhyngwladol nid yn unig trwy ddulliau milwrol, economaidd, diplomyddol a gwleidyddol ond hefyd trwy ledaenu'r diwylliant Prydeinig ar draws ei threfedigaethau. Gwelir ôl-effeithiau hyn heddiw gyda defnydd Saesneg ac agweddau o ddiwylliant Prydeinig eraill (e.e. criced) yng nghyn-drefedigaethau'r Ymerodraeth.

### Imperialaeth ddiwylliannol Americanaidd

Cyhuddir nifer o sylwebwyr bod yr Unol Daleithiau yn gweithredu ffurf fodern o imperialaeth ddiwylliannol yn ystod yr ugeinfed ganrif a'r unfed ganrif ar hugain gan ddefnyddio cwmnïau amlwladol a'i bwysigrwydd ym myd busnes i hyrwyddo agweddau o ddiwylliant Americanaidd a Gorllewinol ar draws y byd, e.e. dillad (crysau-T, jîns), bwyd a diod (McDonald's, KFC, Starbucks, Coca-Cola), adloniant (ffilmiau Hollywood, cerddoriaeth a rhaglenni teledu Americanaidd). Mae'r damcaniaethau hyn yn gysylltiedig â, ac weithiau yn gyfystyr â, globaleiddio.

Gweler hefyd
------------

* Globaleiddio
* Hegemoni diwylliannol
**Santes** oedd **Marchell** (neu **Madrun**) a annwyd tua 375  yn unig ferch i Tewdrig pennaeth Llanfaes, ger Aberhonddu ac hi etifeddodd y rhan fwyaf o'i tiroedd. Bu ei phrif llys yng Ngarth Madrun.

### Priodas Marchell

Bu y gaeaf cyn i Marchell priodi yn arbennig o oer ac anfonwyd Marchell i Iwerddon gan ei thad i ddianc rhag yr oerni ac i cael dillad cynnes o groen anifeiliaid. Gan fod y tywydd mor oer bu farw trydedd rhan o'i gweision ar noson gyntaf y taith, a haner y gweddill ar yr ail noson.(Mewn rhai cofnodion o'r hanes yr oeddent yn dianc rhag y pla melyn, ond gan ni daeth y pla melyn i Gymru tan 547 ac dylid cysylltu y hanes hwn gyda santes arall o'r un enw.) Yn Iwerddon priododd Marchell â mab pennaeth Gwyddeleg, Amlach ap Cormac ar yr amod y buasai eu plant eu magu ar ei thiroedd hi. Ganwyd ei hunig plentyn, Brychan, yng Ngarth Madrun tua'r blwyddyn 400. Trwy Brychan bu Marchell yn mamgu ac yn cyn-nain i nifer fawr o saint. Gelwir o leiaf tair santes arall yn Marchell a buont i gyd yn ddisgynyddion iddi.

Gwelir hefyd
------------

Dylid darllen yr erthygl hwn ynghyd-destun yr erthygl Santesau Celtaidd 388-680

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Edwards, A.G. 1912, Landmarks in the History of the Welsh Church, Murrey
2. 1 2  Deleney, JJ, 1982 A Dictionary of Saints, Kaye and Ward
3. ↑  Jones, T.T. 1977, The daughters of Brychan, Brycheiniog XVII
Mae **Immram Brain** (neu **Imram Brain**, "Mordaith Bran"; teitl llawn: **Immram Brain maic Febail**) yn chwedl Hen Wyddeleg am fordaith arallfydol gan yr arwr Bran maic Febail (Bran fab Febail). Mae'n gyfuniad o ryddiaith a barddoniaeth. Tybir ei bod yn dyddio o'r 8g ac felly'n un o'r testunau hynaf yn llenyddiaeth Wyddeleg. Mae'n cyfuno elfennau mytholegol cynnar gyda syniadau Cristnogol. Ceir y testun hynaf yn llawysgrif Druim Snechta.

Naratif sy'n adrodd hanes mordaith (*immram*: yn lythrennol "rhwyfo", sef 'mordaith') gan Bran a geir yn y chwedl. Mae'n dechrau gydag ymddangosiad merch ryfeddol yn llys yr arwr. Wedi'i chlymu o'i chwmpas mae ganddi ddarn o bren sy'n creu cerddoriaeth ber a swynol. Cangen o goeden afalau sy'n tyfu yng ngwlad hud a lledrith Emain Ablach ydyw.

Pan ddiflanna'r ferch a'r gangen penderfyna Bran fynd allan ar fordaith gan gymryd gyda fo gwmni o 27 o gydymdeithion i geisio darganfod yr ynys hud. Ar ôl deuddydd ar y môr maent yn cyfarfod Manannán mac Lir sy'n eu hebrwng i ynys lawn o bobl dedwydd. Dyma'r Tír na n-Óg enwog, 'Gwlad Ieuenctid'. Wedyn fe ânt yn eu blaenau i ynys arall lle ni cheir ond merched hardd. Yna y treuliant nifer o flynyddoedd mewn dedwyddwch pur ond nid yw'r amser yn ymddangos iddynt ond fel blwyddyn.

Ond mae Nechtan, un o gydymdeithion Bran, yn dechrau hiraethu i weld Iwerddon eto ac maent yn dechrau ar y fordaith adref. Mae brenhines yr ynys yn ymbil arnynt i beidio mynd ac yn eu rhybuddio i beidio gosod troed ar dir Iwerddon. Ond pan gyrhaeddant Iwerddon ni all Nechtan beidio â neidio i'r lan. Ar unwaith dyma fo'n troi'n llwch fel petasai'n farw ers blynyddoedd. Mae Bran a gweddill ei griw yn ffarwelio ac Iwerddon ac yn dychwelyd i'r ynys ddedwydd ar ôl adrodd ei hanes, o'r llong, i gwmni o Wyddelod ar y tir.

Llyfryddiaeth
-------------

### Testun

* T. Gwynn Jones (cyf.), *Awen y Gwyddyl* (Caerdydd, *Cyfres y Werin*, 1922). Cyfieithiad rhydd o un o'r cerddi.
* S. MacMathúna (gol.), *Bran's Journey to the Land of Women* (Tübingen, 1985)
* Kuno Meyer (gol.), *The Voyage of Bran* (Llundain, 1895; adargraffiad Gwasg Llanerch, 1994)

### Darllen pellach

* K. McCone, *Pagan Past and Christian Present in Early Irish Literature* (Maynooth, 1990)
* J. E. Caerwyn-Williams, *Traddodiad Llenyddol Iwerddon* (Caerdydd, 1958)
Newyddiadurwraig a darlledwraig oedd **Sian Pari Huws** (2 Medi 1960 – 29 Tachwedd 2015). Roedd yn gweithio gyda BBC Cymru yng Nghaerdydd ac yn darlledu yn Gymraeg a Saesneg.

Bywgraffiad
-----------

Yn ferch i gapten llong, ganed Sian Pari Huws yn Llanelwy ond symudodd y teulu i Gilgwri a threuliodd ei phlentyndod yn Spital, Bebington. Mynychodd Ysgol Ramadeg y Merched, Cilgwri (Wirral Grammar School) ac aeth i astudio ym Mhrifysgol Aberystwyth. Bu farw o ganser yn 55 oed ar y 29ain o Dachwedd 2015, gan adael ei phartner Geraint, ei mam Eira a'i brodyr Alun a Geraint a'u teuluoedd.

Gyrfa
-----

Ymunodd a'r BBC yng Nghaerdydd ar ddechrau'r 1980au. Cyflwynodd *Good Morning Wales* ar BBC Radio Wales o Gaerdydd cyn symud i'r gogledd wrth gyflwyno Good Evening Wales o Fangor.

Roedd yn cyflwyno Post Prynhawn ar Radio Cymru yn achlysurol, ynghyd â nifer o raglenni eraill. Roedd hefyd yn llais cyfarwydd ar Radio 3 yn cyflwyno cyngherddau Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC, Canwr y Byd Caerdydd.

Roedd hi'n gweithio'n llawrydd fel cyflwynydd, cynhyrchydd a hyfforddwraig ym myd y cyfryngau.

Fe gyflwynodd gyfres ar S4C - *Hanes Cymru a'r Môr* - yn dilyn hanes morwrol y wlad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Sian Pari Huws wedi marw". *BBC Cymru*. 2015-11-20. Cyrchwyd 2015-11-29.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 616147907522279210005
* LCCN: no2016136505

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Seriema coesddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: seriemaid coesddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Chunga burmeisteri***; yr enw Saesneg arno yw *Black-legged seriema*. Mae'n perthyn i deulu'r Seriemaid (Lladin: *Cariamidae*) sydd yn urdd y *Gruiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. burmeisteri*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r seriema coesddu yn perthyn i deulu'r Seriemaid (Lladin: *Cariamidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Seriema coesddu | Chunga burmeisteri |  |
|
| Seriema coesgoch | Cariama cristata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Seriema coesddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Nofel gan Sian Eirian Rees Davies yw ***I Fyd Sy Well*** a enillodd iddi Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005.

Cefndir
-------

Bu'n nofel ddadleuol. Gwnaeth Elvey MacDonald gyhuddo'r awdur o lên ladrad gan ddefnyddio brawddegau air am air neu gyda ond ychydig o newidiadau o'i lyfr *Yr Hirdaith*. Trefnodd yr Eisteddfod Genedlaethol banel i ymchwilio i'r mater gan ddod i'r casgliad nad oedd gan Sian Eirian Rees Davies achos i'w ateb.

Disgrifiad
----------

Nofel hanesyddol yw hi am y Cymry yn ymfudo i Wladfa Patagonia. Mae'n darlunio cymeriadau go iawn yr ymfudo megis Lewis Jones, ei wraig Ellen, ac Edwyn Cynrig Roberts. Mae'r awdur yn nodi yn ei chyflwyniad i'r nofel mai dychmygol yw'r holl gymeriadau ac mae wedi priodoli i'r cymeriadau nodweddion a digwyddiadau nad oes unrhyw sail hanesyddol iddynt ac mae rhai beirniaid wedi codi'r cwestiwn i ba raddau mae hawl gan awdur i wneud hyn. (Adolygiad ar wefan y BBC)

Cyfeiriadau
-----------

* Adolygiad ar wefan y BBC
Brenin y Swlŵiaid yn Ne Affrica oedd **Shaka** (Mehefin 1786 - 22 Medi 1828). Dan ei lywodraeth ef, daeth y Swlŵiaid i reoli rhan helaeth o'r hyn sy'n awr yn Dde Affrica, rhwng afonydd Phonogolo a Mzimkhulu.

Roedd Shaka yn fab i Nandi a'r brenin Senzangakhona, ond gan nad oedd ei rieni yn briod, magwyd ef gan Dingiswayo, brenin y Mthethwa. yn hytrach na gan ei dad. Wedi marwolaeth ei dad, cafodd gymorth Dingiswayo i orchfygu ei hanner-brawd Siguyana a dod yn frenin tua 1812.

Dechreuodd ei yrfa fel concwerwr yn 1816, gan orchfygu tylwythau eraill y Swlŵiaid. Gwnaeth newidiadau mawr i ddulliau rhyfela ymhlith y Swlŵiaid, gan arfogi ei filwyr a gwayffyn byrion ar gyfer trywanu yn hytrach na'r waywffon hir i'w thaflu. Trefnodd y fyddin yn gatrodau yn ôl oedran. Yn 1824 gwnaeth gytundeb a'r ymsefydlwyr Ewropeaidd yn Ne Affrica.

Ym mlynyddoedd olaf ei deyrnasiad aeth ei reolaeth yn fwy gormesol. Wedi marwolaeth ei fam, Nandi, dangosodd ei alar trwy ladd nifer fawr o bobl oedd, yn ei farn ef, ddim yn ymddangos yn ddigon trist. Llofruddiwyd ef gan ei ddau hanner-brawd, Dingane a Mhlangana, a chuddiwyd ei gorff fe na ellid dod o hyd iddo.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 37707695
* LCCN: n50052981
* ISNI: 0000 0000 6676 6368
* GND: 118520008
* SUDOC: 029245230
* BNF: cb12091232q (data)
* BIBSYS: 7072803
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Planed gorrach yw **Sedna** (dynodiad planed llai **90377 Sedna**; symbol: ⯲ ) sy'n teithio yn rhannau allanol Cysawd yr Haul ac sydd ar hyn o bryd yn rhan fewnol ei orbit. Hwn yw'r corff pellaf y gwyddys amdano sy'n cylchio'r Haul. Ar hyn o bryd (2022), mae dros 90 Unedau Seryddol i ffwrdd, sef teirgwaith pellter Plwton oddi wrth yr Haul. Mae gan Sedna dryfesur o 1800 o gilometrau, ychydig yn llai na Phlwton.

Mae Sedna wedi ei henwi ar ôl duwies môr yr Inuit.

Mae cylchdro Sedna yn un ofal dros ben a chanddo berihelion o ryw 75 Unedau Seryddol ac yn cymryd rhyw 10,500 o flynyddoedd i gylchio'r Haul. Mae hynny'n ei rhoi tu hwnt i Wregys Kuiper ond o flaen ochr fewnol Cwmwl Oort. Mae cyfansoddiad ffisegol Sedna'n ddirgelwch. Gall fod y rhan fwyaf o'i chyfansoddiad yn iâ, ond mae'n debygol nad felly y mae. Bron yr unig beth y gellir dweud amdani ar hyn o bryd yw ei bod yn goch iawn ac ymddengys fod iâ, dŵr a methan yn absennol o'i harwyneb.

Nid Sedna yw'r "Blaned X" (y Ddegfed Blaned) a ragddyfalai llawer o seryddwyr cyn darganfyddiad Plwton. Roedd Planed X i fod yn gorff mwy ei faint.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  U+2BF2 ⯲. David Faulks (2016) 'Eris and Sedna Symbols,' L2/16-173R, Unicode Technical Committee Document Register.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Chantal Akerman yw ***Histoires D'amérique*** a gyhoeddwyd yn 1989. Fe'i cynhyrchwyd gan Bertrand Van Effenterre yng Ngwlad Belg a Ffrainc. Lleolwyd y stori yn Dinas Efrog Newydd. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Chantal Akerman a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Sonia Wieder-Atherton. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Judith Malina, Kirk Baltz ac Eszter Balint. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1989. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Batman (ffilm o 1989)* sef ffilm drosedd llawn cyffro gan Tim Burton. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Chantal Akerman ar 6 Mehefin 1950 yn Etterbeek a bu farw ym Mharis ar 28 Ebrill 1989. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1968 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Cadlywydd Urdd Leopold

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Chantal Akerman nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 9 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 9 Ebrill 2016.
Newyddiadurwraig a chyflwynydd Cymreig yw **Sian Lloyd** (ganwyd 1968) sydd ar hyn o bryd yn gweithio ar gyfer BBC News fel eu Gohebydd Canolbarth Lloegr.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd ym Mangor, Gwynedd, ac roedd teulu ei thad yn dod o Gricieth, lle treuliodd y rhan fwyaf o'i hafau. Magwyd Lloyd yn Wrecsam, yn siarad Cymraeg a Saesneg ac mae'n rhugl yn Ffrangeg. Roedd ganddi swydd penwythnos yn ei harddegau yn Nhŷ Erddig yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Astudiodd Lloyd am radd LLB yn y gyfraith yn Ysgol Y Gyfraith, Caer oedd ar y pryd yn gysylltiedig â Phrifysgol Caerlŷr, gan raddio yn 1993.

Gyrfa
-----

Hyfforddodd Sian fel cyfreithiwr gyda Lovell White Durrant yn Llundain a Hong Kong.

Cychwynnodd ei gyrfa yn 1996 fel newyddiadurwr yng ngogledd Cymru fel gohebydd i BBC Cymru, ac yna, ar ôl symud i Gaerdydd aeth ymlaen i gyflwyno *Good Evening Wales* ar y radio, ac yna *BBC Wales Today* ar y teledu.

Mae Sian wedi cymryd rhan mewn llawer o raglenni teledu Cymraeg S4C, gan gynnwys: her goginio *Dudley: Pryd o Sêr*; sioe siarad comedi *Sioe Tudur Owen*; rhaglen gylchgrawn *Heno*; a'r rhaglen i ddysgwyr Cymraeg *Hwb*. Roedd Sian yn rhan o dîm cyflwyno BBC Cymru ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru 2011, ac mae wedi bod yn feirniad yng nghystadleuaeth Dysgwr y Flwyddyn 2012.

Mae Sian yn gweithio ar gyfer BBC News fel gohebydd Canolbarth Lloegr. Fel rhan o'i rôl gohebydd, mae Lloyd yn cyfrannu'n rheolaidd i raglen *Crimewatch* y BBC. Ers i nifer o raglenni'r BBC symud i MediaCityUK yn Salford Quays, Manceinion yn 2012, mae Sian wedi bod yn gyflwynydd cyflenwol rheolaidd ar raglen *BBC Breakfast*.

Bywyd personol
--------------

Mae Sian yn byw yng Nghaerdydd gyda'i gŵr a'i mab.

Mae Sian yn cefnogi Ymddiriedolaeth y Tywysog a Gwobr Dug Caeredin, ac yn llysgennad ar gyfer Gofal Hosbis George Thomas.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Don't mind your Ps and Qs: Sian Lloyd". walesonline.co.uk. 30 July 2011. Cyrchwyd 2 July 2015.
2. 1 2 3 4 5 6  "Sian Lloyd". Welsh Stars. Cyrchwyd 2009-08-06.
3. ↑  "Gardening news with BBC Wales's Sian Lloyd". Lynne Allbutt. July 2009. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-08-10. Cyrchwyd 2009-08-06.
Pentref yn Swydd Lincoln, yn agos i Bourne, yw **Sempringham**. Erbyn heddiw mae eglwys, tŷ a ffynnon, sy'n cynnig dim cliwiau am yr hanes sydd ynghlwm a ffiniau'r blwyf. Mae'r rhan fwyaf o'r tai wedi eu gwasgaru o fewn milltir o'r eglwys ar y ffordd B1177, rhwng Pointon a Billingborough. Mae'r eglwys yn sefyll ar dir uwch na gweddill yr ardal, ar uchder o tua 16 medr, yng nghanol cordir gwastad. Mae ym mhlwyf Pointon a Sempringham, y prif dref yw Pointon. Mae'r plwyf hefyd yn cynnwys, Millthorpe a chorsydd Pointon, Neslam ac Aslackby a rhan o Hundred Fen yn Gosberton Clough. Roedd Birthorpe yn rhan o blwyf Sempringham gynt ond erbyn hyn mae'n ran o Billingborough.

Carreg goffa Gwenllian yn Sempringham
Dyma oedd lleoliad Priordy Santes Fair, priordy Abaty Peterborough a sefydlwyd gan Sant Gilbert (adnabyddwyd hefyd fel Gilbert o Sempringham); daeth yn gartref gorfodol Gwenllian o Gymru, merch Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ac unig wyres Simon de Montfort. Ganwyd Gwenllian yn y cartref brenhinol yn Aber (Garth Celyn, o bosibl) ar arfordir ogleddol Gwynedd, o gwmpas 19 Mehefin 1282; hi felly oedd gwir Dywysoges olaf Cymru, ac yn beryg i arweinyddiaeth Edward I. Bu farw ei mam Eleanor de Montfort, tra'n rhoi genedigaeth.

Yn 1282, roedd Edward I, brenin Lloegr wedi symyd byddin enfawr i Ogledd Cymru. Ar 11 Rhagfyr 1282, denwyd tad Gwenllian, y Tywysog Llywelyn i drap, a lladdwyd ef. Yn 1283, cipwyd Gwenllian a'i chefndryd gan filwyr Edward. Anfonodd Edward Gwenllian 'yn ei chrud', i gael ei dal mewn caethiwed, gan yr ymddangosai na allai ddod a'i hun i'w lladd.

Yn 1327, arhosodd Edward III yn y prordy gan roddi pensiwn i Gwenllian o £20 am weddill ei hoes, a oedd ei angen er mwyn gallu talu am ei lloches yn y lleiandy, fel gwestai talu ond nid oedd hawl ganndi i adael y priordy. Bu farw Gwenllian yn y Priordy ar ôl cael ei dal yn o am 54 mlynedd, ar 7 Gorffennaf 1337.

Yn dilyn diddymiad y Mynachlogydd, daeth Priordy Sempringham i berchnogaeth y Clintons, a ddymchwelodd yr adeilad ac ailddefnyddio'r cerrig i adeladu tŷ ar y safle, ychydig iawn o'r ddau strwythr sy'n weddillheddiw.

Yn gynnar yn yr 17eg ganrif, roedd Sempringham yn ganolfan y symudiad Piwritanaidd yn Swydd Lincoln. Hwyliodd Samuel Skelton, offeiriad Sempringham ar y pryd, i Fae Massachusetts Bay yn 1628 gyda'r grŵp cyntaf o'r gwladychwyr Piwritanaidd a laniodd yn Salem. Aelod arall o gynulliad yr eglwys ar y pryd oedd Anne Dudley, yn ddiweddarach Anne Bradstreet, bardd cyhoeddedig cyntaf y wladfa.

Ffynonellau
-----------

* Sempringham Archifwyd 2005-08-30 yn y Peiriant Wayback.
* Archifwyd 2007-06-20 yn y Peiriant Wayback.
* Map Ordnance Survey, 1:25 000 Cyfres gyntaf. Sheet TF13 (1955)
* *Parliamentary Gazetteer of England and Wales* (1843-4) Archifwyd 2008-11-12 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Llythyrau yn Archifau Palas Lambeth, Tachwedd / Rhagfyr 1282
Ymgyrchydd iaith o Rosllannerchrugog oedd **Ieuan Roberts**, a elwir hefyd yn **Ieu Rhos** (16 Ionawr 1950 – 15 Awst 2016).

Ganwyd Ieuan Wynn Roberts yn fab i Mair a Tom Roberts. Aeth i astudio ym Prifysgol Abertawe ar ddiwedd y 1960au lle roedd John Davies yn ddarlithydd hanes Cymru iddo. Yn ystod y cyfnod hwn daeth yn weithgar gyda Chymdeithas yr Iaith Gymraeg. Cafodd ei ddal yn ystod yr ymgyrch arwyddion ffyrdd a wedi gwrthod talu'r ddirwy a osodwyd arno, fe'i carcharwyd am gyfnod. Wedi gadael y coleg symudodd i Aberystwyth i weithio fel ysgrifennydd Cymdeithas yr Iaith ar y cyd gydag Arfon Gwilym.

Ym Mehefin 1972, fel rhan o'r ymgyrch am sianel deledu Cymraeg, roedd yn un o naw ymgyrchydd a feddiannodd adran weinyddol y BBC a chael ei arestio a'i gyhuddo am fod ag offer yn eu meddiant ar gyfer gwneud trosedd difrifol. Yn yr Old Bailey yn Llundain, blwyddyn yn diweddarach, cafodd y cyhuddiad ei israddio i un o gynllwyn ond cafwyd y naw yn ddieuog a thaflwyd yr achos allan.

Yn Rhosllannerchrugog, bu’n gweithio fel gyrrwr bws, ac roedd ynghlwm â sefydlu’r papur bro Nene yn 1978.

Fe gyhoeddwyd *Ieu Rhos - Y Geiriwr Garw A'r Galon Feddal*, llyfr o atgofion o fywyd Ieuan Roberts a olygwyd gan y newyddiadurwr Arthur Thomas, gan Wasg Carreg Gwalch yn 2017.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Teyrnged i ymgyrchydd iaith o Wrecsam*  , Golwg360, 16 Awst 2016.
2. ↑
3. ↑   Hysbysiad marwolaeth Ieuan ROBERTS (5 Medi 2016).
4. ↑  *Y geiriwr garw â’r galon feddal*  , Y Cymro, 22 Awst 2016.  Cyrchwyd ar 14 Medi 2016.
5. ↑  *S4C - Pwy Dalodd Amdani? (Hanes Ymgyrch Ddarlledu Cymdeithas yr Iaith)* (PDF). Aberystwyth: Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Tachwedd 2010 [1985]. t. 39. ISBN 9781847713124.[*dolen marw*]
6. ↑
Nofelydd, awdur straeon byrion, a dramodydd Rwsiaidd yn yr ieithoedd Iddew-Almaeneg, Rwseg, ac Hebraeg oedd **Sholem Aleichem**, ffugenw am Solomon Naumovich Rabinovich (2 Mawrth [18 Chwefror yn yr Hen Ddull] 1859 – 13 Mai 1916) sydd yn nodedig am ei ffuglen boblogaidd a digrif sydd yn ymdrin â bywyd yr Iddewon yn y shtetl. Fe'i ystyrir yn un o'r llenorion gwychaf yn llenyddiaeth Iddew-Almaeneg, ac ef oedd yr awdur cyntaf i ysgrifennu i blant drwy gyfrwng yr Iddew-Almaeneg. Cyhoeddodd mwy na 40 o gyfrolau o nofelau, straeon byrion, a dramâu Iddew-Almaeneg, yn ogystal â gweithiau eraill yn Rwseg a Hebraeg.

Ganed Solomon Naumovich Rabinovich ar 3 Mawrth 1859 yn Pereiaslav, ar lannau Afon Dnieper, yn Ymerodraeth Rwsia (bellach yn yr Wcráin). Roedd yn drydydd mab i Menakhem-Nokhem Rabinovich, masnachwr coed a grawn, a'i wraig Khave-Ester, Zeldin gynt. Mynychodd Solomon ysgol wladol Ymerodraeth Rwsia yn ogystal â derbyn addysg Iddewig draddodiadol. Bu farw ei fam pan oedd Solomon yn 13 oed. Bu'n llenydda ers ei arddegau, a gweithiodd yn diwtor preifat yn yr iaith Rwseg yn 17 oed. Ysgrifennodd ei erthyglau ac ysgrifau cynnar yn Rwseg ac yn Hebraeg. Yn ddiweddarach gwasanaethodd yn "rabi swyddogol", sef cofiadur y gymuned Iddewig, yn nhref Lubny. Yno dechreuodd ysgrifennu drwy gyfrwng yr Iddew-Almaeneg, ac yn 1883 cyhoeddodd ei stori gyntaf yn yr iaith honno. Defnyddiodd Aleichem ffortiwn ei wraig i hyrwyddo llenorion Iddew-Almaeneg ac i olygu a chyhoeddi'r blwyddlyfr *Di yidishe folks-bibliotek* (1888–89; "Y Werin-Lyfrgell Iddewig"), ond collodd ran fawr o'r arian mewn methiannau busnes. Ei gymeriad enwocaf yw Tevye y llaethmon.

Yn sgil pogrom yn Kiev yn 1905, ymfudodd i Unol Daleithiau America ac ymsefydlodd yn Efrog Newydd yn Hydref 1905. Ymsefydlodd ei deulu yn y Swistir ac aeth ar dro yn darlithio ar draws Ewrop ac Unol Daleithiau America. Aeth ar daith ddarlithio i Rwsia yn 1908, ac yno cafodd haint difrifol ar ei ysgyfaint. Er gwaethaf ei afiechyd, parhaodd yn llenor toreithiog ac ymhlith ei gyhoeddiadau yng nghyfnod diweddaraf ei oes bu *Motel Ben Pasey the Chazan*, *The Flood*, a *The Correspondence of Menachem Mendel and His Wife Shayndel Shaynda*. Treuliodd ddeng mlynedd olaf ei oes yn Efrog Newydd, ac enillodd y llysenw "y Mark Twain Iddewig" yn yr Unol Daleithiau wedi i nifer o'i weithiau gael eu cyfieithu i'r Saesneg.

Ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, cafodd Sholem a'i deulu eu symud i Copenhagen, ac yno dechreuodd ysgrifennu ei drasicomedi *It's Hard to Be a Jew*. Yn niwedd 1914, dychwelodd i Efrog Newydd a chyhoeddodd ei hunangofiant, *From the Market-place*, a straeon am y rhyfel. Ysgrifennodd y ddrama *The Great Prize* ym 1915. Bu farw Sholem Aleichem ar 13 Mai 1916 yn Ninas Efrog Newydd yn 57 oed. Aeth rhyw 300,000 o bobl i'w angladd, a chafodd ei farwolaeth ei nodi gan Gyngres yr Unol Daleithiau.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Sholem Aleichem. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 20 Mawrth 2020.
Gwleidydd Cymreig ac aelod o Blaid Cymru oedd **Steffan Lewis** (30 Mai 1984 – 11 Ionawr 2019). Roedd yn Aelod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru dros Etholaeth ranbarthol Dwyrain De Cymru.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Magwyd Steffan Lewis ar aelwyd ddwyieithog ym Mhont-y-cymer ac yn Nhredegar. Mynychodd Ysgol Gynradd Swffryd cyn symud i Ysgol Gymraeg Cwm Gwyddon yn Abercarn ac yna i Ysgol Gyfun Gwynllyw. Graddiodd mewn Hanes ac Astudiaethau Americanaidd o Brifysgol Morgannwg ac yna bu Steffan yn gweithio yn y Cynulliad Cenedlaethol fel uwch swyddog ymchwilio a chyfathrebu.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Roedd yn gynghorydd tref yn y Coed Duon. Yn 2010, cafodd ei ddewis fel ymgeisydd Plaid Cymru yn etholaeth Islwyn a daeth yn drydydd.

Yn 2015, fe'i dewiswyd fel ymgeisydd ar frig rhestr Plaid Cymru ar gyfer rhanbarth Dwyrain De Cymru  ac fe'i hetholwyd yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016; yr aelod ieuengaf ar y pryd.. Cafodd ei wneud yn lefarydd Materion Allanol Plaid Cymru, gyda chyfrifoldeb tros Brexit, materion allanol a rhyngwladol, a'r Cwnsler Cyffredinol.

Salwch a marwolaeth
-------------------

Blwyddyn un unig wedi iddo gymryd ei sedd yn y Senedd, cafodd ddiagnosis o ganser y coluddyn yn Rhagfyr 2017, a chanfuwyd fod yr afiechyd wedi lledu i rannau eraill o'i gorff. Am fod y canser wedi datblygu'n sylweddol ac yn ei bedwerydd cyfnod, dywedodd ei feddygon nad oedd disgwyl iddo wella. Er gwaetha'r afiechyd aeth ymlaen gyda'i waith fel AC a llefarydd Plaid Cymru dros Brexit. Bu hefyd yn siarad yn agored am frwydro'r salwch a sut roedd yn ymdopi.

Bu farw yn Ysbyty Ystrad Fawr yn Ystrad Mynach ar 11 Ionawr 2019. Talwyd teyrngedau iddo ar draws y pleidiau yn y Cynulliad. Dywedodd Adam Price, arweinydd Plaid Cymru:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Bydd yn cael ei gofio fel gwleidydd neilltuol o dalentog a gyflawnodd gymaint yn ystod ei gyfnod fel gwleidydd etholedig, cyfnod sydd wedi ei dorri yn fyr mewn amgylchiadau torcalonnus." | "|

Bywyd personol
--------------

Roedd yn byw yn y Coed Duon gyda'i wraig Shona ac eu mab Celyn. Roedd ei ddiddordebau y tu allan i'r byd gwleidyddol yn cynnwys pêl-droed a theithio.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Steffan Lewis AC. Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Adalwyd ar 10 Mai 2016.
2. ↑   Proffil Steffan Lewis, Gwefan Plaid Cymru. Plaid Cymru.
3. ↑   ‘Plaid o ddifrif am y Cymoedd’ – Ymgeisydd Islwyn. Plaid Cymru (24 Awst 2010). Adalwyd ar 10 Mai 2016.
4. ↑   Plaid Cymru yn cyhoeddi ymgeiswyr ar gyfer rhestr Dwyrain De Cymru. Plaid Cymru (18 Gorffennaf 2015).
5. ↑   Rhanbarth y Cynulliad - Dwyrain De Cymru. BBC Cymru Fyw.
6. ↑  *Marw’r Aelod Cynulliad, Steffan Lewis, yn 34*  , Golwg360, 11 Ionawr 2019.
Llyfr ar steganograffeg (negeseuon cudd) yw ***Steganographia***, a ysgrifennwyd tua 1499 gan abad Benedictaidd a polymath o'r Almaen, Johannes Trithemius.

Ar yr olwg gyntaf, mae’n ymddangos fod y testun yn sôn am sêr-ddewiniaeth a syniadau ‘hudol’ aneglur. Honnwyd ei fod yn cynnwys, ymysg pethau eraill, ddull o anfon negeseuon cudd dros bellter mawr. Mae’n cynnwys traethodau hirion am wahanol ysbrydion ac angylion, gyda defodau a thablau o fformiwlâu 'hudol'. Fodd bynnag, mae'n ymddangos erbyn hyn nad oes unrhyw beth ‘hudol’ yn eu cylch. Mewn gwirionedd, mae’r rhestrau o rifau a llythrennau yn allwedd i ffurf glyfar o amgryptio, nad oedd wedi cael ei ddarganfod hyd y 1990au. Mae'n ymddangos fod Johannes Trithemius wedi dyfeisio ffurf gyntefig o’r un system amgryptio a ddefnyddiwyd yn nes ymlaen i greu'r Cod Enigma enwog yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Cafodd y gwaith yma ei drawsysgrifio yn 1591 gan John Dee.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Steganographia | Llyfrgell Genedlaethol Cymru". *www.llyfrgell.cymru*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-08-06. Cyrchwyd 2020-05-22.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **siobyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **siobynnau**; yr enw Saesneg yw *Vapourer*, a'r enw gwyddonol yw *Orgyia antiqua*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop a rhannau helaeth o'r Palearctig.

Hedfana'r gwryw orenfrown yn ystod y dydd, ond nid oes gan y fenyw adenydd. Llwyd ydy lliw'r fenyw.

Y fenyw diadain yn cydio'n dynn yn ei chwd crisialis (chwiler) Maint lled adenydd y gwryw ydy rhwng 35 a 38 mm.

Siobyn
Egg-mass on empty cocoon on pine species
Mae'r fenyw yn dodwy rhai cannoedd o wyau ar ochr ei sach grisial, sydd wedi'i lynnu'n sownd wrth blanhigyn neu'r tu fewn i risgl. Fel ŵy mae'n gaeafgysgu. Mae'r siani flewog yn deor yn gynnar yn y gwanwyn ac yn mesur 30–40 mm, gyda'r fenyw yn hirach na'r gwryw.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r siobyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Nofel gan Eirug Wyn yw ***I Ble'r Aeth Haul y Bore?*** a gyhoeddwyd gyntaf ym 1997. Mae'n ffuglenoli taith y Nafacho (Navaho) o Geunant de Chelley i Bosque Redondo yn ystod Rhyfel Cartref America.

Mae prolog y nofel yn addasiad o ran o bennod gyntaf *His Own Story*, cofiant Geronimo a gyhoeddwyd ym 1907.

Adolygiad
---------

Yr hyn sy'n gwneud gwaith Eirug Wyn yn unigryw yw ei fod yn medru cynhyrchu nofel boblogaidd ar ôl nofel boblogaidd a hynny heb aberthu safonau llenyddol. Mae'r ffaith iddo ennill Gwobr Daniel Owen ynghyd ag ennill y Fedal Ryddiaith ddwywaith yn cadarnhau hynny.

Nodwedd arall o'i waith yw ei ddychymyg anhygoel wrth iddo droi at wahanol feysydd. O nofel antur at nofel ar bêl-droed ac at, o bopeth, nofel ar Elvis. Y tro hwn, yn *I Ble'r Aeth Haul y Bore* trodd i fyd gorthrwm yr Indiaid brodorol yng Ngogledd America. Cymysgedd yw hon o ffaith a ffuglen, rhywbeth sy'n cael ei adnabod yn Saesneg fel *faction*. Fe'i seiliwyd ar ymfudo ac alltudiaeth y Nafacho o Geunant de Chelley i Fort Defiance ac yna i randir Bosque Redondo.

Mae'n gosod ei destun yn effeithiol iawn gyda rhagarweiniad sy'n addasiad o hunangofiant Geronimo. Llwyddodd i greu naws bywyd yr Indiaid gyda'r brawddegau yn troi’n lluniau o flaen ein llygaid. Hwyrach fod ei waith teledu gyda Ffilmiau'r Bont yn ffactor yn ei ddawn ddarluniol. O hynny ymlaen cawn hanes gwarthus alltudio'r llwythi, hanes sy'n cynnwys rhai cymeriadau go-iawn fel Kit Carson, Manuelito, y Cadfridog Carleton a Geronimo ei hun.

Gedy'r nofel flas chwerw wrth i ni sylweddoli nad oes dim wedi newid. Mae'r llywodraeth a alltudiodd yr Indiaid i drefedigaethau yn dal, ganrif a hanner yn ddiweddarach, i wneud yr un peth i bobloedd eraill mewn gwledydd ar draws y byd. A'r hyn sy'n gwneud y cyfan mor drist yw mai hanes cymharol ddiweddar yw hwn. Ym 1886, pan alltudiwyd yr holl Indiaid i wahanol drefedigaethau, fe gynhyrchodd Gottlieb Daimler ei gar modur cyntaf.

Llyfryddiaeth
-------------

* Adolygiad oddi ar , trwy ganiatâd Cyngor Llyfrau Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Eirug Wyn, *I Ble'r Aeth Haul y Bore?* (Talybont: Y Lolfa, 1997), t.4
Igboaid mewn angladd yn nhref Igbuzo, talaith y Delta.
Grŵp ethnig sydd yn frodorol i Alaigbo (Gwlad yr Igbo) ger Geneufor Biaffra yn ne-ddwyrain Nigeria yw'r **Igboaid**. Rhyw 40 miliwn ohonynt sydd yn byw yn Nigeria, tua hanner ohonynt yn siarad yr iaith Igbo, ac hwy yw un o'r grwpiau ethnig mwyaf niferus yn Affrica.

O'r 16g i'r 18g, cafodd nifer o Igboaid eu cipio a'u gorfodi i fod yn gaethweision gan fasnachwyr Mwslimiaid o'r gogledd a llwythau eraill ger yr arfordir. Cafodd niferoedd mawr ohonynt eu cludo i'r Amerig gan yr Ewropeaid yn y fasnach drionglog. Cafodd y mwyafrif o Igboaid eu troi'n Gristnogion gan genhadon yn y 19g, ac erbyn heddiw maent yn gymysgedd o Babyddion ac enwadau Protestaniaid, ac yn cadw rhywfaint ar yr hen gredoau megis addoli eu cyndeidiau. Daeth Alaigbo dan reolaeth yr Ymerodraeth Brydeinig yn 1884, a bu'r Igboaid yn mabwysiadu diwylliant ac addysg Ewropeaidd yn gyflymach na phobloedd eraill Nigeria.[1]

Yn sgil annibyniaeth Nigeria yn 1960, cynyddodd tensiynau ethnig yn y wlad. Lladdwydd miloedd mewn ymosodiadau gan Fwslimiaid yn y gogledd yn 1965–66, a bu mwy nag un miliwn o Igboaid yn ffoi i Alaigbo. Datganwyd annibyniaeth rhanbarth y dwyrain, dan yr enw Gweriniaeth Biaffra, yn 1967. Erbyn diwedd y rhyfel yn 1970, bu farw mwy nag un miliwn o Igboaid o ganlyniad i newyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  James B. Minahan. *Encyclopedia of Stateless Nations* (Santa Barbara: Greenwood, 2016), t. 178–79.
Mae **Sgurr Innse** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN290748.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2012-10-02 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Uchelwr o Went oedd **Ifor ap Llywelyn** a adwaenir yn well fel **Ifor Hael** (fl. c. 1320 - 1360/1380). Roedd yn gyfaill a phrif noddwr y bardd enwog Dafydd ap Gwilym. Daeth i gynrhychioli delfryd nawdd yng ngolwg Beirdd yr Uchelwyr a beirdd Cymru ar eu hôl. Mae'r epithet 'Hael' yn adlais bwriadol o'r 'Tri Hael' a geir yn nhestunau Trioedd Ynys Prydain.

Arfau Ifor Hael

Hanes
-----

Ychydig o ffeithiau cadarn sydd gennym amdano. Cedwir ei ach fel Ifor ap Llywelyn ab Ifor ap Bledri ap Cadifor Fawr, arglwydd Blaen-cuch yn Nyfed. Priododd ei dad, Llywelyn, Angharad ferch Morgan ap Maredudd o Dredegar, un o ddisgynyddion Rhys ap Tewdwr, gan symud i fyw yng Ngwent pan etifeddodd ei wraig diroedd Morgan. Mae cyfeiriadau mewn dwy ddogfen yn dangod i Angharad gael ei geni naill ai ym 1293 neu 1299, sy'n awgrymu i Ifor gael ei eni tua 1315-20.

Trigai Ifor ym mhlas Gwernyclepa ger Basaleg yng Ngwent, tua milltir i'r de o'r pentref presennol lle cadwai groeso cynnes ar ei aelwyd i'r beirdd. Ceir sawl cyfeiriad at lys Ifor Hael yng nghanu Dafydd ap Gwilym. Credir i'r bardd ganu iddo yn y cyfnod 1345-80. Mae un o'i gerddi yn gywydd mawl i lys Ifor ym Masaleg sy'n cynnwys y llinellau:

Mawr anrhydedd a'm deddyw;
Mi a gaf, o byddaf fyw,
Hely â chŵn, nid haelach iôr,
Ac yfed gydag Ifor,
A saethu rhygeirw sythynt,
A bwrw gweilch i wybr a gwynt,
A cherddau tafodau teg,
A solas ym Masaleg.
Ymhlith cerddi gorau Dafydd ap Gwilym yw ei farwnadau i Ifor a'i wraig Nest ynghyd, ac i Angharad. Dyma englyn agoriadol ei farwnad i Ifor a Nest:

Henaint anghywraint a hiraeth, — a phoen
A phenyd fal blaen saeth,
Marw Ifor, nid rhagoriaeth,
Marw Nest, y mae Cymry'n waeth.

Etifeddiaeth
------------

Yn y 18g a'r 19g daeth 'Llys Ifor Hael' yn destun poblogaidd gan y beirdd, fel arfer fel myfyrdod pruddglwyf dros yr adfeilion fel symbol o'r fyrhoedledd bywyd a'r gogoniant a fu. Un o gerddi mwyaf adnabyddus Evan Evans (Ieuan Fardd), er enghraifft, yw'r gadwyn englynion 'Llys Ifor Hael' a gyfansoddwyd pan ymwelodd ag adfeilion llys Ifor ap Llywelyn ym Masaleg ym 1779 yng nghwmni Iolo Morganwg. Canodd sawl bardd arall ar y pwnc, yn cynnwys Ieuan Glan Geirionydd.

Yn 2008, agorwyd yr ail ysgol gynradd Gymraeg yn ninas Casnewydd a'i henwi yn Ysgol Ifor Hael er anrhydedd i'r noddwr canoloesol. Agorwyd yr ysgol yn swyddogol yng Ngorffennaf 2009.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Caerdydd, 1992).
2. ↑  Thomas Parry (gol.), *Gwaith Dafydd ap Gwilym* (Caerdydd, 1952), tt. xxxix-xl.
3. ↑  Thomas Parry (gol.), *Gwaith Dafydd ap Gwilym* (Caerdydd, 1952), cerdd 8.31-38.
4. ↑  Newyddion BBC Cymru "Agor ysgol Gymraeg newydd" 13.07.09

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |