recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Coedydd Tregyb** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1980 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 26.56 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Chwarel lechi ger Blaenau Ffestiniog, Gwynedd, yw **Chwarel Maenofferen**. Mae'n dal yn cynhyrchu llechfaen wedi ei falu.

Hanes
-----

Dechreuwyd gweithio safle Maenofferen yn fuan wedi 1800 gan weithwyr o Chwarel Diffwys gerllaw. Erbyn 1848 roedd llechi oddi yma yn cael eu cario ar Reilffordd Ffestiniog. Gelwid y chwarel gyntaf ar y safle yn chwarel David Jones.

Yn 1860 crewyd Llyn Newydd fel cronfa ddŵr i gyflenwi anghenion y chwarel trwy adeiladu argae. Defnyddid y dŵr i yrru peiriannau'r charel, ac yn 1918 i gynhyrchu trydan. Yn 1861 ffurfiwyd cwmni'r *Maenofferen Slate Quarry Co. Ltd.*. Cynhyrchwyd tua 400 tunnell o lechi y flwyddyn honno, ac yn 1862 cymerodd y cwmni lês ar gei ym mhorthladd Porthmadog,

Tyfodd y chwarel, gam ymestyn o dan y ddaear ac i lawr y llechwedd i gyfeiriad Blaenau Ffestiniog. Erbyn 1897 roedd yn cyflogi 429 o weithwyr, tua hanner y rhain dan ddaear. Nid oedd gan y chwarel yma gysylltiad uniongyrchol a Rheilffordd Ffestiniog; defnyddid Tramffordd Rhiwbach i'w cludo at y rheilffordd.

Yn 1908 cymerodd y cwmni lês ar gei ym Minffordd, lle roedd offer i drosgwyddo llechi o'r trên bach i'r trên mawr. Prynodd y cwmni Chwarel Rhiwbach yn 1928. Pan ddaeth Rheilffordd Ffestiniog i ben yn 1946, cymerodd Maenofferen lês ar ran o'r hen drac i gludo llechi at reilffordd yr LMS. O 1962 ymlaen, defnyddid lorïau i gludo'r llechi.

Melin Chwarel Maenofferen
Gwaith ar yr wyneb yn Chwarel Maenofferen. Gellir gweld hen siamberi Chwarel Bowydd.

Y chwarel heddiw
----------------

Prynwyd y chwarel gan berchenofion Chwarel Llechwedd yn 1975. Daeth y gwaith tanddaearol i ben ym mis Tachwedd 1999; hwn oedd y gwaith tanddaearol olaf yng ngogledd Cymru i'w weithio ar raddfa fawr. Erbyn hyn mae'r chwarel yn cael ei gweithio o'r wyneb, gan weithio'r llechfaen o'r pileri rhwng y siamberi.
Mae **Coedydd a Chorsydd Aberteifi** - a leolir gerllaw Aberteifi yn ne Ceredigion - wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Chwefror 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 44.83 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Cwmwd yn nheyrnas Powys, yng ngogledd-ddwyrain Cymru, oedd **Iâl**. Roedd yn gwmwd "annibynnol", heb fod yn rhan o gantref. Pan dorrodd y deyrnas honno yn ddwy ran yn y 12g daeth yn rhan o dywysogaeth Powys Fadog. Erys yr enw 'Iâl' (Saesneg: *Yale*) fel enw am y fro heddiw.

Map braslun yn dangos prif israniadau Powys

Hanes
-----

Castell Dinas Brân.
Arfau Arglwyddiaeth Iâl
Roedd y cwmwd yn gorwedd ar safle strategol yng ngogledd y deyrnas wrth y ffin rhwng Powys a'r Berfeddwlad (Gwynedd Is Conwy). Ffiniai â chantref Dyffryn Clwyd a darn o Degeingl i'r gorllewin a'r gogledd, yn y Berfeddwlad, Ystrad Alun a Maelor Gymraeg i'r dwyrain, a Nanheudwy (Swydd y Waun) ac Edeirnion i'r de, ym Mhowys ei hun.

Dyma galon tywysogaeth Powys Fadog. Llain hir o ucheldir yw Iâl sy'n cynnwys rhan uchaf dyffryn Afon Alun a rhan o ddyffryn Dyfrdwy ger Llangollen. Mae copa Moel Famau, ym mhen deheuol Bryniau Clwyd, yn nodi ffin ogleddol y cwmwd. Yma roedd amddiffynfa gadarn hanesyddol Castell Dinas Brân, yn dominyddu'r dramwyfa i'r gorllewin o gyfeiriad Lloegr. Eglwys hynafol Llanarmon yn Iâl oedd prif ganolfan eglwysig y cwmwd yn y cyfnod cynnar, wedi ei chysegru i Sant Garmon, nawddsant Teyrnas Powys. Sefydliad eglwsig arall o bwys oedd Abaty Glynegwestl. Yma hefyd, ger yr abaty hwnnw, ceir Piler Eliseg. Ger Llandegla ceir castell Tomen y Rhodwydd a godwyd gan Owain Gwynedd yn 1149.

Ar ôl cwymp Tywysogaeth Cymru yn 1282-83, cafodd ei uno â Maelor Gymraeg i ffurfio arglwyddiaeth Brwmffild a Iâl (*Bromfield and Yale*). Daeth yn rhan o'r Sir Ddinbych newydd yn 1536. O blasdy Plas yn Iâl roedd teulu Yale yn arglwyddiaethu ar gymdeithas y fro; un o'r teulu hwnnw oedd Elihu Yale, y cymwynaswr addysg yr enwir Prifysgol Yale yn UDA ar ei ôl. Heddiw mae bro Iâl yn rhan o Sir Ddinbych eto ar ôl cyfnod yn sir Clwyd.

Plwyfi
------

Ceir pedwar plwyf hanesyddol yn Iâl:

* Bryneglwys
* Llandegla yn Iâl
* Llanferres
* Llanarmon yn Iâl

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Brwmffild a Iâl
* Powys Fadog

Cyfeiriadau
-----------

* Frank Price Jones, *Crwydro Dwyrain Dinbych* (Cyfres Crwydro Cymru, 1961)
* J.E. Lloyd, *A History of Wales* (Longmans, 3ydd arg, 1939)
* Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Caerdydd, 1986)
Map dosbarthiad
Crawciau y Gigfran
Mae'r **Gigfran** yn un o'r aelodau mwyaf o deulu'r brain. Mae rhwng 60 a 78 cm o hyd a rhwng 120 a 156 cm ar draws yr adenydd. Mae'r plu i gyd yn ddu. Gellir gwahaniaethu'r Gigfran oddi wrth aelodau eraill o deulu'r brain sydd hefyd i gyd yn ddu, megis y Frân Dyddyn trwy fod y pig yn arbennig o fawr, fod plu hir ar y gwddf (gweler y llun) a bod plu canol y gynffon yn hirach na'r plu ar yr ochrau, gan roi ffurf diamwnd i'r gynffon. Mae yr alwad hefyd yn wahanol, rhywbeth fel "prrwwnc" neu "cronc".

Mae gan y Gigfran ddosbarthiad helaeth iawn mewn nifer o rannau o'r byd, ac yn ymestyn or'r Arctic i anialwch y Sahara. Nid yw'r adar ieuanc yn dechrau nythu tan maent tua tair oed. Cyn hynny maent yn ffurfio heidiau gyda Chigfrain eraill. Pan mae'n paru, mae'n paru am oes.

Maent yn nythu mewn coed neu ar glogwyni yn y mynyddoedd neu ger y môr. Gallant nythu yn gynnar iawn yn y flwyddyn pan mae'r tywydd yn dal yn oer iawn, er enghraifft mae rhai Cigfrain yn Eryri ar y nyth erbyn diwedd Chwefror. Gall fwyta amrywiaeth mawr o fwyd ond yn enwedig anifeiliaid wedi marw. Mae'r pig mawr fel cŷn yn eu galluogi i dorri trwy wlan a chroen dafad wedi marw er enghraifft.

Ystyrir y Gigfran un o'r callaf o'r holl adar. Er enghraifft, wrth dynnu lluniau o nyth o guddfan, weithiau mae'n amhosibl mynd i'r guddfan heb i'r adar weld y ffotograffydd. Yr hyn a wneir fel rheol yw i ddau berson fynd i mewn i'r guddfan ac un yn dod allan, fel bod yr adar yn credu fod pawb wedi mynd. Nid yw hyn yn gweithio gyda'r Gigfran - mae'n rhaid cael hyd at naw person yn mynd i mewn i'r guddfan ac wyth yn dod allan cyn y medrir twyllo'r Gigfran. Maent hefyd yn un o'r ychydig adar sy'n chwarae; ambell dro gellir eu gweld yn sglefrio i lawr llethrau ag eira arnynt, dim ond am yr hwyl.

Cigfrain ar arfbais Rhys ap Gruffudd, tywysog Deheubarth
*Corvus corax*
Mae Cymru yn un o gadarnleoedd y Gigfran. Yng Nghoedwig Niwbwrch ar Ynys Môn gellir gweld nifer fawr o Gigfrain yn hedfan i mewn i glwydo ar ddiwedd y dydd. Yn ystod rhai gaeafau cyfrifwyd dros 1,000 o Gigfrain yma, sy'n ei wneud y man clwydo ail-fwyaf yn y byd. Ceir poblogaeth sylweddol iawn yn nythu ym mynyddoedd Eryri.

Efallai oherwydd eu bod yn aml i'w gweld yn bwyta cyrff y lladdedigion ar ôl brwydr, yr oedd cigfrain yn boblogaidd ar arfbeisiau a baneri yn y Canol Oesoedd,
Mae **daeareg Ynysoedd Prydain** yn nodedig am ei amrywiaeth gyfoethog o greigiau a cheir enghreifftiau o bron yr holl oesoedd daearegol o'r Archaean ymlaen.

Mae ymchwil seismograffig yn dangos bod crwst y Ddaear rhwng 27 a 35 km (17 i 22 milltir) o drwch. Mae'r creigiau hynaf i'w cael yng ngogledd orllewin yr Alban ac maent yn fwy na hanner oed blaned. Credir bod y creigiau hyn i'w cael hefyd, yn isel o dan llawer o Brydain - dim ond y cilometrau cyntaf y mae tyllau turio wedi eu treiddio. Gwelir yr un creigiau yn Llydaw, ac felly, credir eu bod yn rhedeg yn isel dan yr wyneb o'r ardal i Lydaw. Mae'r creigiau ieuengaf i'w cael yn ne-ddwyrain Lloegr.

Yn ystod y Cyfnod Proterosöig, tua 520 miliwn o flynyddoedd yn ôl, nid oedd ynysoedd Prydain fel ag y maent heddiw. Yn hytrach, roedd yr Alban yn rhan o'r cyfandir Laurentia a gweddill y tir yn rhan o'r cyfandir Gondwana. Ganwyd y cyfandir Afalonia yn y Cyfnod Ordofigaidd pan oedd y cyfandiroedd yn dal i symud trwy weithgaredd tectonig, a ganwyd ynysoedd Prydain trwy wrthdrawiad rhwng cyfandiroedd. O ganlyniad i hyn cafwyd ffrwydriadau folcanig yng Nghymru. Mae'n bosib gweld olion y llosgfynyddoedd hyd at heddiw, er enghraifft ar Robell Fawr. Roedd lafa yn gorchuddio rhan eang o Gymru ac Ardal y Llynnoedd. Yr adeg hon hefyd y ffurfiwyd llechfaen Cymru.

Yn ystod y Cyfnod Silwraidd ffurfiwyd mynyddoedd yr Alban (Orogenesis). Yng Nghymru, roedd y ffrwydriadau folcanic yn parhau. Gwelir lafa a lludw folcanig o'r cyfnod hwn yn Sir Benfro.

Yn ystod y Cyfnod Carbonifferaidd roedd Prydain ger y cyhydedd a'r môr yn gorchuddio'r tir. Ffurfiwyd calchfaen a glo. Roedd holl gyfandiroedd y ddaear yn un cyfandir mawr, Pangaea, tua'r Cyfnod Carbonifferaidd ac roedd Prydain yng nghanol Panagea. Yn ystod hinsawdd sych y cyfnod ffurfiwyd y Dywodfaen Coch Newydd.

Yn ystod y Cyfnodau Permaidd a Thriasaidd symudodd y Deyrnas Unedig i'r gogledd a roedd y Môr Thetys yn gorchuddio'r tir. Yn ystod y Cyfnod Jwrasig holltwyd Pangea gan adael y Deyrnas Unedig ar Gyfandir Ewrasia.

Ni bu newid mawr iawn ym Mhrydain yn ystod Oes yr Iâ yn y Cyfnod Cwartaidd. Ffurfiwyd rhewlifau o amgylch y Môr Iwerddon a roedden nhw yn gorchuddio rhan fwyaf y tir.

Cyfeiriadau
-----------
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clai tri smotyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleiau tri smotyn**; yr enw Saesneg yw *Triple-spotted Clay*, a'r enw gwyddonol yw *Xestia ditrapezium*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clai tri smotyn yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Clacton**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Clacton yn EssexEtholaeth Clacton yn Essex
* Essex yn LloegrEssex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010 pan rannwyd yr hen etholaeth Harwich yn Clacton a Harwich a Gogledd Essex.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–2017: Douglas Carswell (Ceidwadol, wedyn UKIP, wedyn Annibynnwr)
* 2017–presennol: Giles Watling (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Chwaraewr snwcer proffesiynol o Gymru oedd **Cliff Wilson** (10 Mai 1934 – 21 Mai 1994). Daeth yn Bencampwr Amatur y Byd 1978. Ar ôl troi'n broffesiynol, cyrhaeddodd 16 uchaf y byd ym 1988 pan oedd yn 54 oed, er gwaethaf golwg gwael iawn a nifer o anhwylderau eraill.

Blynyddoedd amatur
------------------

Roedd Wilson yn chwaraewr snwcer amatur talentog a fagwyd yn Nhredegar, yr un dref â'i gyfaill a'i gyd-chwaraewr snwcer Ray Reardon. Enillodd Bencampwriaeth Genedlaethol Dan-19 yn 1952 a 1953 a Phencampwriaeth Amatur Cymru ym 1956.

Ymddeoliad
----------

Roedd poblogrwydd snwcer yn gostwng yn ystod y 1950au ac roedd yn anodd iawn ymuno â'r gylchdaith broffesiynol gaëedig a bychan. Cafodd Wilson ei ddadrithio a rhoddodd y gorau i chwarae snwcer am bymtheg mlynedd. Yn ystod y cyfnod hwn bu'n gweithio yn y gwaith dur yn Llanwern.

Troi'n broffesiynol
-------------------

Adfywiodd diddordeb Wilson yn y gêm yn gynnar yn y 1970au ac, ar ôl ennill Pencampwriaeth Amatur y Byd IBSF yn 1978, trodd yn broffesiynol yn 45 oed y flwyddyn ganlynol.

Cyrhaeddodd yr un ar bymtheg uchaf yn y byd am un tymor, 1988/89, cyflawniad rhyfeddol i berson o'i oed (55 oed). Yn ddiweddarach, aeth ymlaen i ennill Pencampwriaeth gyntaf y Byd i Bobl Hŷn yn 1991 (gan guro Eddie Charlton 5–4 yn y rownd derfynol), ar y pryd yn cael gwobr o £16,000, ei wobr mwyaf yn ystod ei yrfa.

Roedd yn cael ei adnabod fel chwaraewr cyflym a pheryglus; ond, er iddo chwarae ym Mhencampwriaeth y Byd yn yTheatr y Crucible wyth gwaith, ni symudodd ymlaen y tu hwnt i'r rownd gyntaf erioed - record y mae'n ei rhannu gyda Rex Williams.

Chwaraeodd yn erbyn Ronnie O'Sullivan ifanc ym mhencampwriaeth y DG yn 1992 gan ennill 9–8. Aeth O'Sullivan yn ei flaen y flwyddyn ganlynol i ennill y bencampwriaeth.

Ei rediad uchaf yn ei yrfa oedd 136, a hynny yn Grand Prix 1989.

Salwch a marwolaeth
-------------------

Tua diwedd ei oes, dioddefodd Wilson nifer o broblemau gyda'i gefn, ei ben-glin a'i galon, a dioddefodd o 'glefyd anweithredol o'r afu a'r pancreas'. Er hynny, parhaodd i chwarae'n broffesiynol a chyrraedd canrif yn y Bencampwriaeth Ryngwladol Agored ym mis Ionawr 1994. Bu farw ym mis Mai y flwyddyn honno. Roedd yn 60 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Hodgson, Guy (27 May 1994). "Obituary: Cliff Wilson". *The Independent*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 2013-01-16.
2. ↑  "Archived copy". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 31 March 2016. Cyrchwyd 2016-03-31. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)CS1 maint: archived copy as title (link)
Roedd **daeargryn Fukushima** ym mis Ebrill 2011 yn ôl-gryndod cryf maint 6.6 M ar Raddfa Richter, a ddigwyddodd am 17.16 JST (08:16 UTC), ar 11 Ebrill yn ardal Hamadōri, Fukushima, Japan. Gyda chanolbwynt bas o 13 cilomedr (8.1 milltir), digwyddodd y daeargryn mewndirol tua 36 cilomedr (22 milltir) i'r gorllewin o Iwaki – gan ysgwyd y tir yn eang ac yn gryf, ac yn ddifrifol yn lleol. Dyma un o'r ôl-gryndodau i ddilyn daeargryn Tōhoku ar 11 Mawrth, a'r cryfaf i gael ei uwchganolbwynt ar y tir. 

Digwyddodd y daeargryn o ganlyniad i ddiffygion yn y ffawt i'r gorllewin o Iwaki, a bu llawer o dirlithriadau ar draws ardaloedd mynyddig gerllaw. Achoswyd sawl tân, ac roedd 220,000 o dai heb drydan. Cyflwynodd swyddogion rhybuddion lleol am tsunami, er na fu unrhyw donau sylweddol. Prin oedd y difrod i strwythurau o ganlyniad i'r daeargryn, ond lladdwyd pedwar unigolyn a niweidiwyd deg arall. Er hyn, deffrodd y symud yn y tir ffawt ddaearegol gerllaw, gan arwain at arolygon helaeth o'r rhanbarth gan ymchwilwyr.

Effeithiau
----------

USGS shake map
Digwyddodd y daeargryn yn hwyr yn y prynhawn, ger rhanbarth â phoblogaidd gymharol uchel, Fukushima Prefecture. Er hyn, roedd y rhan fwyaf o adeiladau ger y canolbwynt yn medru gwrthsefyll dirgryniadau.  Caeodd Maes Awyr Tokyo pob llwybr glanio yn y maes awyr, a bu cryn effeithiau i'r trenau hefyd.

Bu sawl tân o ganlyniad i'r daeargryn, gydag un mawr yn nhref Asakawa. Ymhellach, gwnaeth dirlithriad falu dwy gar, a chladdu tri chartref yn y ddinas. O ganlyniad, bu farw dau unigolyn yn syth. Cafodd pedwar o bobl eu hanafu'n ddifrifol a'u hebrwng i'r ysbyty, ond bu farw un yn hwyrach.

Cyfeiriadau
-----------
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clai mannog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleiau mannog**; yr enw Saesneg yw *Dotted Clay*, a'r enw gwyddonol yw *Xestia baja*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clai mannog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Planhigyn blodeuol yw Typhaceae **Cynffon y gath** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Typhaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Typha latifolia* a'r enw Saesneg yw *Bulrush*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cynffon y Gath, Ffon y Plant, Ffynwewyr Ellyllon,Ffynwewyr y Plant, Hesgen Felfedog Fwyaf, Llafrwynen, Penmelfed, Rhodell, Rholbren Calfelfed, Tapr y Dŵr.

Perthynas â Dyn
---------------

* Clustogau

Llanfechell, 4 Mawrth 1737: *pd. [paid] 8d for 4 Bull-rush Cushions for the use of my seats in Church pd. 1d. for spinage Seeds, a mighty poor market for flesh to day at LLanvechell, there being onely 2 Lambs, & those not fit for eating.*

Tybed ai’r hadau mân gwlanog a ddefnyddiwyd yn y clustogau hyn?

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell, Môn (gyda chaniatad Adran Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor)

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cynffon y gath***
Grwp ymgyrchu Cristnogol efengylaidd ffwndamentalaidd Prydeinig ydy **The Christian Institute** (CI). Rhedir y grwp gan Colin Hart. Mae'r CI yn cefnogi safbwynt Cristnogol ceidwadol, sy'n seiliedig ar anffaeledigrwydd Beiblaidd. Mae'r CI yn elusen gofrestredig. Nid yw'r grwp yn datgelu faint o staff neu wirfoddolwyr sydd ganddynt, gyda'r Cyfarwyddwr Colin Hart, yn cael ei restru'n unig fel cynrychiolydd.

Tra bod y CI wedi ymgyrchu ar faterion megis gamblo, erthyliad a marwolaeth esmwyth, mae'n fwyaf adnabyddus am ei ymgyrchoedd yn erbyn cyfunrywioldeb. Ymgyrchodd y CI i gadw Adran 28 ac oed cydsynio uwch ar gyfer pobl LHDT. Gwrthwynebodd y grwp y Ddeddf Partneriaeth Sifil 2004, Deddf Priodas (Cyplau o'r un rhyw) 2013 a deddfwriaeth yn caniatau cyplau hoyw i fabwysiadu. Maent hefyd wedi gwrthwynebu deddwriaeth yn atal rhagfarnu yn erbyn pobl hoyw o ran darparu nwyddau a gwasanaethau iddynt. Yn y pen draw, cyflwynwyd y Ddeddf Partneriaethau Sifil 2004, y Deddf Priodas (Cyplau o'r un rhyw) 2013 a'r Ddeddf Cydraddoldeb 2010 gan Senedd y Deyrnas Unedig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan y Christian Institute". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-02-02. Cyrchwyd 2015-07-31.
2. 1 2  Nodyn:EW charity
3. ↑  Amdanom ni
4. ↑   Section 28: Briefing Paper.
5. ↑  Counterfeit Marriage Archifwyd 2012-07-28 yn y Peiriant Wayback. ar wefan Christian Institute; cyrchwyd ar 2012-08-16
6. ↑  Govt pushes on with ‘costly’ Equality Bill ar wefan Christian Institute; cyrchwyd ar 2012-08-16
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **aren fawr**, sy'n enw benywaidd; (lluosog: Arennau mawrion); yr enw Saesneg yw *Great Kidney*, a'r enw gwyddonol yw *Drasteria grandirena*. Mae i'w ganfod yng Ngogledd America.

Tua 35 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan o Fehefin i Fedi, yn nhalaith Califfornia.

Prif fwyd y lindys ydy *Hamamelis virginiana*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r aren fawr yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur.
Ysgolhaig o dras Iseldiraidd a Ffrengig a dyneiddiwr yn ystod y Dadeni Dysg oedd **Christophe de Longueil** (tua 1488 – 1522).

Ganed ym Mechelen, Dugiaeth Brabant, yn fab i wraig leol ac esgob Ffrengig a oedd yn llysgennad o Deyrnas Ffrainc i'r Iseldiroedd Hapsbwrgaidd. Ym 1497 cafodd ei anfon gan ei dad i astudio ym Mhrifysgol Paris. Wedi marwolaeth ei dad ym 1500 gadawodd Christophe y brifysgol ac ymunodd â byddin y Brenin Louis XII. Yn ddiweddarach, ymunodd â lluoedd Philippe, Dug Bwrgwyn. Wedi marwolaeth y Dug Philippe ym 1506, astudiodd Longueil y gyfraith ym Mhrifysgol Bologna ym 1507 ac yn Poitiers o 1508 i 1510. Darlithiodd Longueil ar ddysgeidiaeth wyddonol Plinius yr Hynaf a chyfraith Rufeinig y *Pandectae*. Rhoddwyd iddo ganiatâd gan y Pab Leo X i dderbyn swyddi anrhydeddus a phensiwn oddi ar y Babaeth. Derbyniodd ddoethuriaeth yn y gyfraith o Brifysgol Valence ym 1514, a chyhoeddwyd ei araith dderbyn ar bwnc y gyfraith.

Symudodd Longueil i Baris a fe'i penodwyd yn aelod o lys y *Parlement*, ac yno fe gynorthwyodd y cyhoeddwr a dyneiddiwr Nicolas Bérault wrth baratoi casgliad o sylwebaethau ysgolheigaidd ar waith Plinius. Aeth i Rufain i berffeithio ei wybodaeth o'r iaith Roeg, ac yno astudiodd yng nghwmni Janus Lascaris a Marcus Musurus. Cyfarfu â dyneiddwyr dylanwadol ac ysgolheigion o fri yn Llys y Pab a'r Academi Rufeinig, gan gynnwys Pietro Bembo. Enillodd Longueil enw yn Rhufain am ei rethreg Ciceronaidd. Dychwelodd i Ffrainc am gyfnod o ganlyniad i ffrae rhyngddo ac ambell ysgolhaig arall yn Rhufain. Aeth i Fenis ym 1519 ac i Padova ym 1520, ac yno bu'n byw am gyfnod gyda Bembo. Wedi marwolaeth y Pab Leo X, enillodd Longueil nawdd y Sais Reginald Pole, cefnder i'r Brenin Harri VIII. Pan oedd yn westai yn nhŷ Pole yn Padova, aeth Longueil yn sâl ac yno bu farw.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Charles G. Nauert, *Historical Dictionary of the Renaissance* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2004), tt. 242–3.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **fel uchod**, yng nghymuned Brynffordd, Sir y Fflint; cyfeiriad grid SJ180739.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: FL046.

Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb. Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Crugiau eraill
--------------

Ceir crug arall gerllaw ar: cyfeiriad grid SJ174749.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: FL031.

Ceir y canlynol hefyd:

* SJ105734
* SJ118757
* SJ116743
* SJ101737
* SJ098740
* SJ135759
* SJ110737
* SJ124753

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* [ fel uchod ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)]

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Bu **Cofadail i Michael Collins ac Arthur Griffith**, dau o arweinwyr Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon ar Lawnt Tŷ Leinster, cartref Deddfwrfa Oireachtas Gweriniaeth Iwerddon.

Codi
----

Cofadail newydd, "anweledig" i Arweinwyr Annibyniaeth Iwerddon. Ar safle'r gofadail wreiddiol i Collins a Griffith
Dadorchuddwyd cofadail i Michael Collins ac Arthur Griffith yn yr ardd yng nghefn Tŷ Leinster, Dulyn yn 1923. Ceir clip ffilm fer o'r dadorchuddio yn 1923.

Codwyd hi i gofio am ddau o sefydlwyr Gwladwriaeth Rydd Iwerddon ac oedd wedi marw yn 1922 - wedi ei ladd gan filwyr 'Gwrth-Cytuneb' yr IRA, oedd yn gwrthwynebu Cytundeb Iwerddon gyda Phrydain, yn achos Michael Collins, a gan straen (yn ôl rhai) yn achos Arthur Griffith.

Codwyd y gofadail yng nghefn adeilad Tŷ Leinster oedd newydd ei wneud yn gartref i senedd Iwerddon yn 1922. Dadorchuddwyd hi ar 13 Awst 1923  mewn seremoni rwysgfawr a ffilmiwyd gan wasanaeth newyddion Pathé.

Dyluniad
--------

Dyluniwyd y gofeb gan George Atkinson, Prifathro Ysgol Gelf Fetropolitan Dulyn, 1918-1937, a Chyfarwyddwr gyntaf Coleg Gelf Genedlaethol Iwerddon. Dyluniwyd hi fel cofeb dros-dro. Adeiladwyd y gofadail o bren ai gorchuddio â sment. Roedd ar ffurf Croes Geltaidd 12 metr o uchder gyda 'meini' naill ochr i'r groes. Ar y meini ceir penddelwau proffil ochr o Griffith a Collins wedi eu gwneud o blaster a modelu gan Albert Power.. Ceir arysgrifiad mewn Gwyddeleg ar ganol y trawst y groes.

Yn dilyn dienyddio Kevin O’Higgins yn 1927, ychwanegwyd trydydd plac.

Pan ddaeth plaid Fianna Fail, sef blaid y bobl oedd yn gwrthwynebu'r Cytuned ac a bu'n ymladd yn y Rhyfel Cartref yn erbyn lluoedd llywodraeth newydd y Wladwriaeth Rydd o dan arweiniad Collins a Griffith, roedd dyfodol y gofadail yn ansicr. Gwelwyd y gofadail yn arwydd pryfoclyd gan y wladwriaeth yn erbyn y rhai bu'n gwrthwynebu ac yn ymladd yn erbyn y Cytundeb.

Symud
-----

Roedd y gofeb yn ffocws ralïau a seremonïau cofio i ddau o sefydlwyr ac arwyr y wladwriaeth newydd. Ond yn yr 1930au, gyda Fianna Fail mewn grym ers 1932 ac wrth i aelodau o'r Cumann na nGaedheal a'r blaid bu'n llywodraethu gan mwyaf hyd at 1932, greu mudiad lled-ffasgadd yr Army Comrades Association (a adnabwyd fel y Blueshirts) cafwyd pryder y byddai coup d’etat yn erbyn Fianna Fail. Baniwyd y ralïau.

Yn 1939 (neu 1940), symudwyd y gofadail gan de Valera.. Codwyd obelisg dennau, tal, 60 troedfedd, yn ei le yn 1950 yn y man lle bu'r gofadail wreiddiol. Ychwanegwyd enw Kevin O'Higgins, sylfaenydd y Garda Síochána (heddlu'r wladwriaeth) i'r ddau arall. Galwyd y gofadail newydd yma yn "anweledig" yn ôl rhai

Llenwyd bwlch y gofadail wreiddiol yn 1950 gydag un newydd, symlach sef obelisg a ddylundwyd gan Raymond McGrath in 1950.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2
2. 1 2
3. 1 2
4. 1 2
5. ↑
6. ↑
7. ↑

Dolen allanol
-------------

* Clip ffilm Pathé o'r Dadorchuddio
Mae **Coetir Cwm Du** ym Mwrddeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 23.54 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Bardd ac awdures Cymreig oedd **Alison Joy Bielski** (ganwyd **Prosser**; 24 Tachwedd 1925 - 9 Gorffennaf 2014). Rhwng 1969 a 1974 roedd hi'n gyd-ysgrifennydd anrhydeddus adran Saesneg yr Academi Gymreig.

Roedd ei weithiau'n cynnwys *Chwedlau Blodau Cymru* a *Tales and Traditions of Dinbych-y-pysgod*. Mae hi hefyd wedi cyhoeddi sawl llyfryn ar hanes lleol, gan gynnwys *Flower Legends of Wales* ym 1974, *Tales and Traditions of Tenby* ym 1981 a *The Story of St Mellons* ym 1985.

Cafodd hi ei geni yng Nghasnewydd, yn aelod o'r teulu Morris Prosser, sy'n wedi byw yn yr ardal o amgylch Abaty Tyndyrn ers yr 11eg ganrif. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Uwchradd Casnewydd. Daeth hi'n ysgrifenyddes yng Nghwmni Awyren Bryste ym 1945. 

Priododd Dennis Treverton-Jones ym 1948; bu farw ei gŵr ym 1950. Roedd ganddyn nhw un mab, Ronald. Yna cymerodd swydd newydd fel ysgrifennydd lles y Groes Goch Brydeinig yng Nghaerdydd. Priododd Anthony Bielski ym 1955 a daeth yn "awdur-wraig tŷ". Roedd ganddyn nhw un ferch, Helen.

Bu farw yn 88 oed, a chafodd ei amlosgi yn Amlosgfa Thornhill yng Nghaerdydd ar 24 Gorffennaf 2014.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "Alison Bielski: Poet whose experimental, structurally inventive and often startling work drew on Welsh myth and legend". *The Independent* (yn Saesneg). Cyrchwyd 23 Awst 2017.
2. 1 2  "Bielski Alison Joy Prosser Treverton-Jones: Obituary" (yn Saesneg). BMDs Online. Cyrchwyd 23 Awst 2017.
Mae **Coetsiws Buckland** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 31 Rhagfyr 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.93 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae **Clwb Rygbi Llanelli** yn dîm Rygbi'r Undeb Cymreig a sefydlwyd yn 1872. Maent yn chwarae mewn coch a gwyn, a'u maes yw Parc y Scarlets, Llanelli. Cân Llanelli yw "Sosban Fach", cân sydd wedi dod yn gyfystyr a'r clwb bellach.

Hanes
-----

Llanelli yn chwarae yn erbyn y Springboks, Parc y Strade, 26 Hydref 1951
Mae Llanelli bron bob amser wedi bod yn un o dimau clwb cryfaf Cymru. Eu hoes aur, mae'n debyg, oedd yn nechrau'r 1970au pan oedd Carwyn James yn hyfforddwr arnynt. Yn y cyfnod yma enillasant Gwpan Cymru bedair gwaith yn olynol rhwng 1973 a 1976, yn ogystal â churo tîm y Crysau Duon mewn gêm enwog yn 1972. Cafodd Llanelli fuddugoliaeth dros Awstralia yn 1967 a chawsant gêm gyfartal gyda hwy yn 1975.

Diweddar
--------

Chwaraeodd y clwb ym Mhrifadran Cymru yn 2012/13. Maent yn bwydo i mewn i dîm Scarlets Llanelli sy'n chwarae yn y Gynghrair Geltaidd.

Cyn-chwaraewyr enwog
--------------------

* Rhys Gabe
* Ivor Jones
* Watcyn Thomas
* R. H. Williams
* Elfed Lewis Jones
* Lewis Jones
* Delme Thomas
* Barry John
* Phil Bennett
* J. J. Williams
* Derek Quinnell
* Scott Quinnell
* Ray Gravell
* Ieuan Evans
* Robin McBryde

Cyfeiriadau
-----------

* Gareth Hughes (1983). *One hundred years of Scarlet*. Clwb Rygbi Llanelli. ISBN 0-95-091590-4

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Rygbi Llanelli
* ScarletsLlanelli Archifwyd 2016-01-22 yn y Peiriant Wayback.
Mae'r **Hwyaden lygad-aur** (*Bucephala clangula*) yn hwyaden fechan o'r genws *Bucephala*.

Caiff yr enw o'r llygad, sy'n liw melyn tarawiadol yn yr oedolion. Mae gan y ceiliogod ben du gyda gwawr wyrdd arno a darn gwyn bron yn grwn islaw y llygad. Mae'r cefn yn ddu a'r gwddf a'r bol yn wyn. Brown yw lliw pen yr iâr gyda'r corff yn llwyd.

Mae'n nythu yn rhannau gogleddol Ewrop, Asia a Gogledd America lle bynnag mae afonydd neu lynnoedd a fforestydd o'u cwmpas, gan ddefnyddio tyllau mewn coed ar gyfer y nyth. Defnyddir blychau nythu os bydd rhai ar gael, ac mae darparu'r rhain wedi arwain at gynnydd yn y boblogaeth, er enghraifft yn Yr Alban. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de a'r gorllewin ac yn gaeafu ar lynnoedd neu weithiau mewn mannau cysgodol ar yr arfordir. Maent yn plymio i ddal eu bwyd, sef pysgod bychain neu greaduriaid bychain eraill y gallant eu dal dan y dŵr.

Nid oes prawf fod yr Hwyaden lygad-aur wedi nythu yng Nghymru, er fod hynny yn bosibilrwydd yn y blynyddoedd diwethaf. Mae'n aderyn gweddol gyffredin yn y gaeaf.

Iâr
*Bucephala clangula*
*Somateria mollissima*
Mae'r **Hwyaden Fwythblu** (*Somateria mollissima*) yn un o deulu'r hwyaid sy'n aderyn niferus ar hyd arfordir gogleddol Ewrop, gorllwein Asia a gogledd America. 

Iâr ar ei nyth
Adeiledir y nyth yn agos at lan y môr, ac mae tu mewn y nyth wedi ei wneud o blu mân wedi eu tynnu o fron yr iâr. Hwn yw'r *eiderdown* sy'n cael ei ddenyddio i lenwi clustogau. Mae'n dal i gael ei gasglu mewn rhai ardaloedd, er fod plu gwyddau fferm neu ddeunydd synthetig yn fwy cyffredin erbyn hyn. Yn y gaeaf mae'r Hwyaden Fwythblu yn symud tua'r de ac yn treulio'r garaf ar y môr. Weithiau gellir gweld heidiau mawr gyda'i gilydd. Maent yn bwydo ar anifeiliaid bychain megis crancod, ac yn plymio i'r gwaelod i'w dal.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd; mae'n aderyn tarawiadol iawn gyda'i blu du a gwyn a' gwyrdd ar y gwegil. Mae'r iâr yn frown, ond mae'n weddol hawdd ei gwahaniaethu oddi wrth ieir hwyaid eraill oherwydd ei maint a siâp y pen a'r pig.

Nid yw'r Hwyaden Fwythblu yn aderyn cyffredin iawn yng Nghymru, ond mae'r niferoedd wedi cynyddu yn y blynyddoedd diwethaf ac mae ychydig o barau wedi dechrau nythu o gwmpas arfordir Ynys Môn a Gwynedd.

Dosbarthiad yr Hwyaden Fwythblu (Gwyrdd - nythu; Glas - gaeaf)
Mae **Coetir ac Ogofâu Little Hoyle a Hoyle's Mouth** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 19 Hydref 1984 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.95 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae'r **Hwyaden Gynffon-hir** (*Clangula hyemalis*) yn un o deulu'r hwyaid môr a'r unig aelod o'r genws, ***Clangula***. Mae'n nythu yn y gogledd, gan gynnwys Alaska, gogledd Canada, gogledd Ewrop a gogledd Rwsia. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd o'r gynffon hir. Yn y gaeaf mae'r pen a'r gwddf yn wyn gyda darn du ar y foch, bron ddu a'r rhan fwyaf o weddill y corff yn wyn. Yn yr haf, mae ei blu yn dywyllach, gyda pen, gwddf a chefn tywyll a darn gwyn ar ei foch. Mae cynffon yr iâr yn fyrrach a'r cefn yn frown; fel y ceiliog mae'r pen yn wyn yn y gaeaf ac yn dywyll yn yr haf.

Adeiledir y nyth ar lawr gerllaw'r môr neu lynnoedd mawr. Yn y gaeaf mae'n treulio'i amser ar y môr fel rheol, wethiau mewn heidiau mawr, yn enwedig ym Môr y Baltig lle mae tua 4.5 miliwn yn ymgasglu. Maent yn gallu nofio dan wyneb y dŵr i ddal bwyd megis crancod bychain a physgod bach. Ambell dro gallant blymio i ddyfnder o tua 60m (200 troedfedd) er nad ydynt yn gwneud hyn fel arfer.

Nid yw'r Hwyaden Gynffon-hir yn nythu yng Nghymru ond gellir gweld nifer fach ar y môr yn y gaeaf ac ambell dro gwelir un ar y llynnoedd mwyaf.

Iâr ar ei nyth.
 *Clangula hyemalis*
Lleolir Tiwnisia ar bwynt mwyaf gogleddol cyfandir Affrica, ar ganol arfordir y gogledd. Ynys Sisili yw'r tir Ewropeaidd agosaf, 80 km i'r gogledd-ddwyrain dros Gulfor Sisili. Ar y tir Algeria a Libia yw ei chymdogion. Mae ganddi arfordir 1400 km hir ac amrywiol ar y Môr Canoldir.

Y Kroumirie, gogledd-orllewin Tiwnisia
Gydag arwynebedd tir o ddim ond 164,000 km², Tiwnisia yw'r wlad leiaf yng Ngogledd Affrica. Mae'n mesur 750 km o'r de i'r Cap Blanc, pwynt mwyaf gogleddol cyfandir Affrica, yn y gogledd, ond dim ond 150 km ar ei lletaf o'r dwyrain i'r gorllewin. Yn dopograffyddol mae'r wlad yn ymrannu'n ddwy ardal; y gogledd mynyddig a'r de lled-wastad.

Y prif gadwyn mynydd yw'r Dorsal, sy'n estyniad dwyreiniol i gadwyn hir mynyddoedd yr Atlas, sy'n cychwyn ym Moroco yn yr Atlas Uchel. Mae'n rhedeg ar gwrs gogledd-ddwyreiniol o Tébessa ar y ffin ag Algeria hyd Zaghouan i'r de o Diwnis. Mae'n cynnwys y pwynt uchaf yn y wlad, Jebel Chambi (1544m), i'r gorllewin o Kasserine. Mae'r Dorsal yn gorffen mewn cyfres o fryniau isel yng ngorynys Cap Bon.

Gorwedd y rhan fwyaf o dir amaethyddol da y wlad i'r gogledd o'r llinell hon. Yn hanesyddol hon oedd grawnfa y Rhufain hynafol. Mae'n cynnwys gwastadeddau uchel y Dorsal ei hun, sef y Tell, a dyffryn ffwrythlon afon Medjerda. Afon Medjerda yw'r unig afon fawr barhaol yn y wlad. I'r gogledd o ddyfryn Medjerda ceir mynyddoedd coediog y Kroumirie, sy'n ymestyn ar hyd arfordir y gogledd o'r ffin ag Algeria, ger Tabarka, i gyfeiriad Bizerte, ger Tiwnis, lle mae'n rhedeg allan mewn gwastadedd arfordirol isel.

Olewydd ger Sfax
I'r de o'r Dorsal ceir ardal eang o wastadedd di-goed, rhwng 200m-400m uwch lefel y môr. Dyma'r Sahel, sy'n enwog am ei holewydd.

Ymhellach i'r de mae'r tir yn troi'n fwyfwy sych a cheir sawl chott (llyn halen) yma ac acw, er enghraifft Chott el-Jerid. Serch hynny mae'r tir ar hyd yr arfordir yn ffrwythlon lle ceir dŵr ac yn cynnal rhai trefi mawr megis Sousse a Sfax. Mae'r ardal yma yn enwog am ei dêts, yn arbennig y rhai a dyfir yn ardal gwerddon Tozeur.

I lawr yn y de ei hun mae'r rhan fwyaf o'r wlad yn orchuddiedig gan y rhan ddwyreiniol yr Erg Mawr Dwyreiniol, sy'n llenwi rhan fawr o dde-ddwyrain Algeria yn ogystal ac yn rhan o aniladiroedd y Sahara. Yr unig dir ffrwythlon yw'r gwerddonau a'r stribed o dir ar yr arfordir. Gyferbyn i'r arfordir hwnnw ceir ynys Djerba, a fu'n adnabyddus yn yr Henfyd fel "Gwlad y Bwytawyr Lotws," am fod bywyd mor hamddenol yno a'r tywydd mor gynnes trwy'r flwyddyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr dinasoedd a threfi yn Nhiwnisia
* Taleithiau Tiwnisia
Pentref yng nghymuned Coety Uchaf, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Coety** (Saesneg: *Coity*). Saif Mynydd Coety (y ffin) gerllaw, gyda'i gopa'n ffin rhwng Castell-nedd a Chas-gwentcyfeiriad grid SO232080.

Roedd yma boblogaeth o 2,071 yng Nghyfrifiad 2011. 

Yn y pentref mae Castell Coety, lle bu'r fyddin Gymreig, dan arweiniad y Tywysog Owain Glyn Dŵr yn gwarchae am dros flwyddyn a thri mis; yma hefyd y defnyddiwyd powdwr gwn yng Nghymru am y tro cyntaf, hyd y gwyddus.

Mae'r hen eglwys, y Santes Fair, yn dyddio i'r 14g. Ceir yma hefyd heneb llawer hynach, sef siambr gladdu ger coedwig Coed Parc Garw. Ceir carreg draws sy'n gwyro i fyny rhyw ychydig a nifer o gerrig llai sy'n ei gynnal.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Enwau Lleoedd Safonol Cymru", Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 3 Gorffennaf 2023
2. ↑  British Place Names; adalwyd 3 Gorffennaf 2023
3. ↑  Davies, John; Jenkins, Nigel; Menna, Baines; Lynch, Peredur I. gol. (2008). Gwyddoniadur Cymru. Caerdydd: University of Wales Press. t. 160. ISBN 978-0-7083-1953-6.
4. ↑  Daniel, Glynn (1950). *The prehistoric chamber tombs of England and Wales*. Cambridge: Cambridge University Press. t. 210.
Clwb golff mynyddig yn gwasanaethu ardal 'Stiniog, Gwynedd yw **Clwb Golff Ffestiniog**. Mae'r clwb wedi'i leoli tua hanner milltir i'r gorllewin o bentref Llan Ffestiniog wrth ymyl ffordd y B4391 o Lan Ffestiniog i'r Bala.

Ffurfiwyd y clwb presennol yn 1967 yn dilyn cyfarfod cyhoeddus yn Neuadd Ffestiniog. Aeth y clwb gwreiddiol, a ffurfiwyd yn 1893, i'r wal yn 1935 yn ystod y dirwasgiad mawr. Saif y clwb tua 900 metr uwchlaw lefel y môr, sy'n ei wneud yn un o gyrsiau golff uchaf Cymru.

Cwrs golff 9 twll (par 68) yw hwn a'i hyd yw 4,602 metr. Mae'r cwrs yn cynnwys rhwystr dŵr o'r enw Llyn Cefn ar dwll rhif 6. Er mwyn diogelu'r grîns rhag y defaid sy'n pori ar hyd y cwrs, mae ffensys trydan wedi eu gosod o gwmpas pob un ohonynt.

Swyddogion
----------

* Llywydd – Mr Sid Wallpalmer
* Llywydd y Merched – Mrs Lydia Owen
* Cadeirydd – Mr Glyn Hughes
* Is Gadeirydd – Mr John R Hughes
* Trysorydd - Mrs Megan Jones
* Capten – John Elwyn Jones
* Capten y Merched – Mrs Dawn Owen
* Ysgrifennydd y Clwb – Andrew M Roberts
* Ysgrifennydd Cystadleuaeth - Mr G J Jones
* Ysgrifennydd Handicap – Mr Dave Reed

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan Clwb Golff Ffestiniog". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-11-20. Cyrchwyd 2008-10-29.
Strabo
Un o gyhoeddiadau Strabo: Rerum geographicarum libri XVII. I.Casaubonius recensuit. G. Xylandri recognita. Acc. E Morelli observatiunculae*. Paris, Typis Reglis 1620*
Prif faes **daearyddiaeth ffisegol** yw gwyddor Daear. Mae'n ceisio deall y lithosffer, yr hydrosffer, yr atmosffer, y pedosffer a phatrymau fflora a ffawna (sef y bioseffer). Caiff y maes eang 'Daearyddiaeth' ei rhannu'n ddwy brif faen, y maes hwn a'i chwaer faes, Daearyddiaeth ddynol; mae'r naill yn perthyn yn agos iawn i'r llall e.e. pan sonir am effaith pobl ar y Ddaear, ni ellir osgoi'r ochr ffisegol o'r Ddaear.

Mae ymchwil o fewn daearyddiaeth ffisegol yn un rhyngddisgyblaethol ac yn defnyddio'r dull 'systemau'.

Gellir dosbarthu daearyddiaeth ffisegol fel hyn:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Bioddaearyddiaeth | Hinsawdd a Tywydd | Moroedd ac Arfordir | Amgylchedd |
|  |  |  |  |
| Geodedd | Daeareg a Geomorffoleg | Rhewlifeg | Hydroleg a Hydrograffeg |
|  |  |  |  |
| Ecoleg tirffurfiau | Eigioneg | Priddeg | Paleoddaearyddiaeth |
|  |  |  |  |
| Gwyddoniaeth cwaternaidd | Cartograffeg | Mynyddoedd | Cynhesu byd eang |

Y termau arferol am Ddaearyddiaeth ffisegol yn Saesneg yw: *Physical geography*, *geosystems* a *physiography*.

Hanes y ddisgyblaeth
--------------------

Ers pan cychwynwyd astudio'r maes yng nghyfnod y Groegwyr, a hyd at y C19 hwyr pan cychwynodd 'daearyddiaeth anthropolegol', gwyddoniaeth natur oedd daearyddiaeth gan fwyaf: yr astudiaeth o le a rhestr o leoedd y byd. Gellir nodi'r gweithiau neu'r gwyddonwyr canlynol fel rhai o'r cyhoeddiadau pwysicaf eu hoes yn y maes hwn: Strabo (*Geographicarum*), Eratosthenes (*Geographika*), Martín Fernández de Enciso (*Summa de Geografía*), Dionisio Periegetes (*Periegesis Oiceumene*) ac yn C19: Alexander von Humboldt (*Kosmos*).

Y ddwy ffactor cryfaf yn y torriad o'r prif faes daearyddiaeth yn C19 oedd yn gyntaf twf gwladychol, colonial rhai gwledydd i fewn i Asia, Affrica, Awstralia ac America - gan ymchwilio gan grafangu deunyddiau crai'r ardaloedd hyn, er mwyn bwydo'r Chwyldro Diwydiannol roeddent wedi ei greu. Er mwyn y twf a'r ehangu tiroedd hyn, crewyd nifer o adrannau newydd mewn prifysgolion i fapio'r 'Byd newydd' hwn. Yr ail ffactor yn sefydlu daearyddiaeth ffisegol yn wyddor ynddi ei hun oedd y datblygiadau cyffrous ym myd esblygiad gan Darwin a gafodd gryn effaith ar yr Almaenwr, y swolegydd a'r daearyddiaethwr Friedrich Ratzel (1844 – 1904) ac a ddatblygodd y wyddor rydym yn ei adnabod heddiw fel Bioddaearyddiaeth. Ystyrir y crynnwr William Morris Davis o Philadelphia, Pennsylvania yn Unol Daleithiau America hefyd fel un a ddatblygodd y maes hwn.

Gweler hefyd
------------

* Ecoleg
* Daearyddiaeth ddynol

  


| Gwyddorau cymdeithas |
| --- |
| Addysg | Anthropoleg | Cymdeithaseg | Daearyddiaeth ddynol | Economeg |
| Gwyddor gwleidyddiaeth | Hanes | Ieithyddiaeth | Rheolaeth | Seicoleg |


1. ↑  Fundamentals of Physical Geography, 2nd Edition, by M. Pidwirny, 2006
2. ↑  Pidwirny, Michael; Jones, Scott (1999–2015). "Physical Geography".
Mae **Strawberry Cottage Wood** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1971 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.94 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol