Gwyddonydd Cymreig oedd **Joan Elizabeth Curran** (26 Chwefror 1916 – 10 Chwefror 1999) a chwaraeodd ran flaenllaw yn natblygiad y radar a'r bom atomig yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Dyfeisiodd 'Chaff', sef offer a oedd yn ymwneud â radar, a honir i'r ddyfais honno arbed miloedd o fywydau awyrlu'r Cynghreiriaid yn ystod y rhyfel. Datblygodd hefyd y 'ffiws-agos' (*proximity fuse*) a'r broses gwahanu eisotopau ymbelydrol ar gyfer creu'r bom atomig, drwy buro wraniwm.

Magwraeth a choleg
------------------

Fe'i ganed ar 26 Chwefror yn Abertawe, yn ferch i Charles Williams Strothers a oedd yn optegydd a'i wraig Margaret Beatrice, née Millington. Yn Ysgol y Merched, yn Abertawe, y derbyniodd ei haddysg uwchradd cyn ennill ysgoloriaeth i Goleg Newnham, Caergrawnt. Yn 1935, rhwyfodd i Glwb Merched y coleg, yn y ras swyddogol gyntaf rhwng Caergrawnt a Rhydychen (yr *Henley Boat Race*).

Derbyniodd radd gydag anrhydedd mewn ffiseg, ond ni dderbyniodd y radd, gan nad oedd hawl gan ferched ar y pryd i'w dderbyn.

Derbyniodd radd anrhydedd yn y gyfraith, pan oedd yn ei 70au gan Brifysgol Strathclyde.

Gwaith
------

Derbyniodd nawdd i astudio ar gyfer gradd pellach a throdd ei golygon tua Labordai Cavendish yng Nghaergrawnt, Sam Curran, gan weithio gydag ef mewn tîm dan arolygiaeth Philip Dee. Ar 7 Tachwedd 1940 priododd Joan a Sam Curran.

Periant gwahanu neu 'buro' wraniwm yn *Oak Ridge*, UDA, lle gweithiai Joan Elizabeth Curran.
Yn 1944 fe wahoddwyd y ddau (Joan a Sam) i'r Unol Daleithiau fel rhan o Brosiect Manhattan, i weithiod ar y bom atomig. Roedd llawer o ffisegwyr wedi ymgasglu i weithio o Galiffornia, gyda Mark Oliphant yn eu harwain. Eu gwaith oedd puro wraniwm drwy wahanu'r isotopau. Mae wraniwm naturiol yn cynnwys 99.3% wraniwm-238 a 0.7% wraniwm-235, ond dim ond yr ail isotop ellir ei ddefnyddio i greu bom ac felly roedd yn rhaid darganfod dull i wahanu'r ddau. Gelwir hyn yn 'buro wraniwm' neu 'buro plwtoniwm'. Cynhyrchwyd 50 kg o wraniwm 'pur' ar gyfer *Little Boy*, bom a ollyngwyd ar ddinas Hiroshima ar 6 Awst 1945 gan ladd 66,000 o bobol ac anafwyd oddeutu 69,000.

Yno, yn Berkley, Califfornia rhoddodd enedigaeth i ferch, a anwyd â phroblemau meddyliol enbyd. Yn ddiweddarach cawsant dri mab.

Wedi'r Rhyfel
Ar ddiwedd y Rhyfel, derbyniodd swydd Athro prifysgol Athroniaeth Naturiol ym Mhrifysgol Glasgow. Yno, gyda ffrindiau'r teulu, sefydlodd 'Gymdeithas Plant gyda Phroblemau meddyliol' (*Scottish Society for the Parents of Mentally Handicapped Children* (byrfodd: Enable), a dyfodd i fod yn gymdeithas o dros gant o ganghennau ledled yr Alban, a 5,000 o aelodau.

Rhwng 1955 a 1959 gweithiodd ei gŵr Sam i'r *Atomic Weapons Research Establishment* yn Aldermaston ar y bom hydrogen a dychwelodd ati i Glasgow yn 1959 fel Prifathro Coleg Brenhinol Gwyddoniaeth a Thechnoleg (a drodd yn ddiweddarach yn 'Brifysgol Strathclyde' - yn 1964, ac fe'i wnaed yn Brifathro ac Is-Ganghellor y brifysgol newydd. Yr un pryd, sefydlodd Joan *the Strathclyde Women's Group* ac fe'i gwnaed yn Llywydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Fletcher, Bill. "Joan Elizabeth Curran, Lady Curran (1916–1999)". *Oxford Dictionary of National Biography* (arg. online). Gwasg Prifysgol Rhydychen. doi:10.1093/ref:odnb/71958.CS1 maint: ref=harv (link) (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl)
2. 1 2 3  Dalyell, Tam (19 February 1999). "Obituary: Joan Curran". *The Independent*. Cyrchwyd 14 Mawrth 2015.
3. ↑  NCBC Captain's log book (1935). Newnham College archives.
4. ↑  "The BNY Mellon Boat Races - Origin". Boat Race Company. Cyrchwyd 15 March 2015.
5. 1 2 3 4  Fletcher, Bill (16 February 1999). "Lady Curran". *Herald Scotland*. Cyrchwyd 14 Mawrth 2015. Italic or bold markup not allowed in: `|newspaper=` (help)
6. ↑  Chambers, Suzanna (31 May 1999). "At last, a degree of honour for 900 Cambridge women". *The Independent*. Cyrchwyd 14 Mawrth 2015. Italic or bold markup not allowed in: `|newspaper=` (help)
7. ↑  Turner, Robin (8 Ionawr 2015). "Swansea scientist Joan made a huge difference to the world and should not be forgotten". *Wales Online*. Cyrchwyd 3 May 2015. Italic or bold markup not allowed in: `|newspaper=` (help)
8. 1 2  Fletcher 1999, tt. 100–101.
9. ↑  Smyth 1945, tt. 154–156.
10. ↑  The Manhattan Engineer District (29 Mehefin 1945). "The Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki". *Project Gutenberg Ebook*. docstoc.com. t. 3. External link in `|publisher=` (help)
11. ↑  Fletcher 1999, tt. 102–103.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |