Mae **hawliau plant** yn hawl dynol, gyda sylw arbennig i hawliau amddiffyn a'r gofal a roddir i blant dan oed. Set arall, gwahanol o hawliau yw hawliau ieuenctid. Mae Confensiwn 1989 ar Hawliau’r Plentyn (CRC) yn diffinio plentyn fel "unrhyw fod dynol o dan ddeunaw oed, oni bai ei fod, o dan y gyfraith sy’n berthnasol i’r plentyn, yn cael ei gyfri'n oedolyn cyn ei ddeunaw oed."

Mae hawliau plant yn cynnwys eu hawl i gysylltu â’r ddau riant, eu hawl i hunaniaeth ddynol yn ogystal â’r hawl i gael eu hanghenion corfforol: bwyd, addysg gan y wladwriaeth, gofal iechyd, a chyfreithiau troseddol sy’n briodol ar gyfer oedran a datblygiad y plentyn, hawliau sifil y plentyn, a rhyddid rhag gwahaniaethu ar sail hil, rhyw, cyfeiriadedd rhywiol, hunaniaeth rhywedd, tarddiad cenedlaethol, crefydd, anabledd, lliw, ethnigrwydd, neu nodweddion eraill y plentyn. Ceir cryn amrywiaeth o hawliau plant - o ganiatáu plant i weithredu'n annibynnol i orfodi plant i fod yn rhydd yn gorfforol, yn feddyliol ac yn emosiynol rhag camdriniaeth, er bod yr hyn sy'n gyfystyr â "cham-drin" yn destun dadl. Mae diffiniadau eraill yn cynnwys yr hawliau i ofal a magwraeth maethlon. Nid oes unrhyw ddiffiniadau o dermau eraill a ddefnyddir i ddisgrifio pobl ifanc megis "glasoed", "arddegwyr", neu "ieuenctid" mewn cyfraith ryngwladol, ond ystyrir y mudiad hawliau plant yn wahanol i'r mudiad hawliau ieuenctid. Mae maes hawliau plant yn rhychwantu meysydd y gyfraith, gwleidyddiaeth, crefydd a moesoldeb .

Cyfiawnhad
----------

 Bachgen yn gweithio fel "clociwr" ar strydoedd Merida, Mecsico
Fel plant dan oed yn ôl y gyfraith, nid oes gan blant yr hawl i wneud penderfyniadau drostynt eu hunain, yn unman yn y byd. Yn lle hynny, mae eu gofalwyr sy'n oedolion, gan gynnwys rhieni, gweithwyr cymdeithasol, athrawon, gweithwyr ieuenctid, ac eraill, wedi'u breinio i wneud penderfyniadau drostyn nhw, yn ol yr amgylchiadau. Mae rhai yn credu bod y sefyllfa hon yn rhoi rheolaeth annigonol i blant dros eu bywydau eu hunain ac yn eu peryglu. Mae Louis Althusser wedi mynd mor bell â disgrifio'r peirianwaith cyfreithiol hwn fel *"repressive state apparatuses"*. 

Mae strwythurau fel polisi’r llywodraeth yn cael eu gweld gan rai sylwebwyr yn cuddio’r ffyrdd y mae oedolion yn cam-drin ac yn cymryd mantais ar blant, gan arwain at dlodi, diffyg cyfleoedd addysgol, ac yn gorfodi plant i weithio.

Diffiniadau hanesyddol o hawliau plant
--------------------------------------

Cydnabu Syr William Blackstone (1765-9) dair dyletswydd rhiant i'r plentyn: cynnal, amddiffyn ac addysg. Mae felly'n nodi fod gan y plentyn hawl i dderbyn y rhain gan y rhiant.

Mabwysiadodd Cynghrair y Cenhedloedd <i id="mwWg">Ddatganiad Genefa ar Hawliau'r Plentyn</i> (1924), a oedd yn datgan hawl y plentyn i dderbyn y gofynion ar gyfer datblygiad arferol, hawl y plentyn newynog i gael ei fwydo, hawl y plentyn sâl i gael iechyd. gofal, hawl y plentyn araf ei wthio ymlaen (yn addysgol), hawl plant amddifad i gael eu diogelu a'u hamddiffyn rhag cael eu hecsbloitio.

Roedd Datganiad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig o Hawliau Dynol (1948) yn Erthygl 25(2) yn cydnabod bod angen "amddiffyniad a chymorth arbennig" i famolau a phlentyndod a hawl pob plentyn i "gael ei amddiffyn gan gymdeithas".

Mabwysiadodd Cynulliad Cyffredinol y *Cenhedloedd Unedig Ddatganiad y Cenhedloedd Unedig o Hawliau’r Plentyn* (1959), a oedd yn datgan deg egwyddor ar gyfer amddiffyn hawliau plant, gan gynnwys cyffredinolrwydd yr hawliau hyn, yr hawl i amddiffyniad arbennig, a’r hawl i amddiffyniad heb wahaniaethu, ymhlith hawliau eraill.

Mae consensws ar ddiffinio hawliau plant wedi dod yn gliriach yn yr hanner can mlynedd diwethaf. Nododd llyfryn a gyhoeddwyd yn 1973 gan Hillary Clinton (oedd yn dwrnai ar y pryd) fod hawliau plant yn "slogan sydd angen diffiniad". Yn ôl rhai ymchwilwyr, nid yw'r syniad o hawliau plant wedi'i ddiffinio'n heddiw (2022), gydag o leiaf un yn cynnig nad oes un diffiniad nag un theori a dderbynnir yn fydeang, o'r hawliau sydd gan blant.

Cyfraith hawliau dynol rhyngwladol
----------------------------------

Mae’r Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol yn cael ei weld fel sail i’r holl safonau cyfreithiol rhyngwladol ar gyfer hawliau plant heddiw. Ceir sawl confensiwn a chyfreithaith sy'n mynd i'r afael â hawliau plant ledled y byd. Mae nifer o ddogfennau cyfredol a hanesyddol yn effeithio ar yr hawliau hynny, gan gynnwys y Datganiad o Hawliau'r Plentyn, a ddrafftiwyd gan Eglantyne Jebb yn 1923, ac a fabwysiadwyd gan Gynghrair y Cenhedloedd yn 1924 ac a ailddatganwyd ym 1934. Mabwysiadwyd hefyd fersiwn ychydig ehangach gan y Cenhedloedd Unedig ym 1946, ac yna fersiwn llawer ehangach a fabwysiadwyd gan y Cynulliad Cyffredinol ym 1959. Yn ddiweddarach bu'n sail i'r Confensiwn ar Hawliau'r Plentyn.

Mae rhai hawliau cyffredinol sy’n berthnasol i blant yn cynnwys:

* yr hawl i fywyd
* yr hawl i ddiogelwch person
* yr hawl i ryddid rhag artaith
* yr hawl i ryddid rhag triniaeth neu gosb greulon, annynol neu ddiraddiol
* yr hawl i gael eu gwahanu oddi wrth oedolion pan gânt eu cyhuddo o drosedd, yr hawl i ddyfarniad cyflym, a’r hawl i gael triniaeth sy’n briodol i’w hoedran.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Convention on the Rights of the Child, G.A. res. 44/25, annex, 44 U.N. GAOR Supp. (No. 49) at 167, U.N. Doc. A/44/49 (1989), entered into force Sept. 2 1990.
2. ↑  Bandman, B. (1999) *Children's Right to Freedom, Care, and Enlightenment.* Routledge. p 67.
3. ↑  "Children and youth", Human Rights Education Association. Retrieved 2/23/08.
4. ↑  Lansdown, G. "Children's welfare and children's rights," in Hendrick, H. (2005) *Child Welfare And Social Policy: An Essential Reader.* The Policy Press. p. 117
5. ↑  Lansdown, G. (1994). "Children's rights," in B. Mayall (ed.) *Children's childhood: Observed and experienced.* London: The Falmer Press. p 33.
6. ↑  Jenks, C. (1996) "Conceptual limitations," *Childhood.* New York: Routledge. p 43.
7. ↑  Thorne, B (1987). "Re-Visioning Women and Social Change: Where Are the Children?". *Gender & Society* **1** (1): 85–109. doi:10.1177/089124387001001005. .
8. ↑  Blackstone's *Commentaries on the Laws of England*, Book One, Chapter Sixteen. (1765-1769).
9. 1 2  Geneva Declaration of the Rights of the Child of 1924, adopted Sept. 26, 1924, League of Nations O.J. Spec. Supp. 21, at 43 (1924).
10. ↑  "Universal Declaration of Human Rights" (PDF). 10 December 1948. Cyrchwyd 16 October 2015.
11. ↑  Declaration of the Rights of the Child, G.A. res. 1386 (XIV), 14 U.N. GAOR Supp. (No. 16) at 19, U.N. Doc. A/4354 (1959).
12. ↑  Franklin, B. (2001) *The new handbook of children's rights: comparative policy and practice.* Routledge. p 19.
13. ↑  Rodham, H (1973). "Children Under the Law". *Harvard Educational Review* **43** (4): 487–514. doi:10.17763/haer.43.4.e14676283875773k.. Adalwyd 2022-11-11.
14. ↑  Mangold, S.V. (2002) "Transgressing the Border Between Protection and Empowerment for Domestic Violence Victims and Older Children: Empowerment as Protection in the Foster Care System," New England School of Law. Retrieved 4/3/08.
15. ↑  "International Covenant on Civil and Political Rights" (PDF). 16 December 1966. Cyrchwyd 16 October 2015.

### Llyfryddiaeth

* "Byddin Sri Lanka yn Rhybuddio y Gall Plant fod yn Dargedau" .
* Gweithredu Hawliau Atgenhedlu Pobl Ifanc Trwy'r Confensiwn ar Hawliau'r Plentyn". Canolfan Hawliau Atgenhedlu .
* "Gwersi mewn Terfysgaeth: Ymosodiadau ar Addysg yn Afghanistan". Gwarchod Hawliau Dynol.
* "Burundi: Cyn-filwyr sy'n Blant Yn Dioddef yn y Ddalfa". Gwarchod Hawliau Dynol.
* "Saudi Arabia: Dilynwch Alwad y Cenhedloedd Unedig i Derfynu Cosb Marwolaeth Ieuenctid". Gwarchod Hawliau Dynol.
* "Unol Daleithiau: Miloedd o Blant yn cael eu Dedfrydu i Fywyd Heb Barôl". Gwarchod Hawliau Dynol.
* "Beth Dyfodol: Plant Stryd yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo". Gwarchod Hawliau Dynol.

Dolenni allanol
---------------

* Child Rights Information Network
* International Bureau of Children's Rights
* Smile Foundation India
* "everychild.ca" hawliau'r plentyn '*Campaign of British Columbia, Canada'*.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh85023773
* GND: 7507230-0
* BNF: cb11949245c (data)
* NKC: ph124706

 |