Trên yn Llanuwchllyn

Rheilffordd led gul (gyda lled o 24 modfedd neu 610mm) yw **Rheilffordd Llyn Tegid**. Mae'n rheilffordd ysgafn a leolir ar lan Llyn Tegid, yng Ngwynedd - rhwng Llanuwchllyn a'r Bala sydd 4.5 milltir (7.2 cilomedr) i ffwrdd. Adeiladwyd y lein ar drywydd y lein Great Western rhwng Rhiwabon ac Abermaw ag agorwyd ym 1868 a chaewyd ym 1965. Adeiladwyd y rheilffordd wreiddiol gan y *Bala & Dolgelley Railway Company*, ac roedd yn gysylltiad rhwng Rheilffordd Corwen a'r Bala ac Rheilffordd y Cambrian. Daeth y lein yn rhan o Rheilffordd y Great Western ym 1877 ac yn rhan o'r Rheilffyrdd Brydeinig ym 1948.

Gwaredwyd y cledrau a'r trawstiau pren ym 1969, a chafodd peirianydd lleol, George Barnes, y syniad o greu lein led gul ar lan Llyn Tegid. Trafododd y syniad efo Tom Jones, preswylydd o Lanuwchllyn, a chadeirydd pwyllgor cyllid Cyngor Sir Feirionnydd. Ffurfiwyd Cwmni Rheilffordd Llyn Tegid Cyf, y cwmni cyntaf i gael ei gofrestru yn yr iaith Gymraeg, ym 1971.

Agorwyd y milltir a chwarter cyntaf o'r rheilffordd bresennol - o Lanuwchllyn - ar 13 Awst 1972. Dechreuodd gwasanaeth stêm rheolaidd, efo 'Maid Marian', ym 1975. Agorwyd gweddill y lein, hyd at Benybont, ym 1976. Bwriedir ymestyn y lein i dref Y Bala yn y pen draw.

Terminws a phencadlys y rheilffordd yw Llanuwchllyn ac mae'r rheilffordd bresennol yn defnyddio adeiladau'r orsaf Great Western wreiddiol. Mae lluniaeth ar gael yng nghaffi'r orsaf. Cedwir y locomotifau yn Llanuwchllyn, ac yn aml, mae'n bosibl eu gweld yn y gweithdy, a gellir ymweld â'r signalbox hefyd. Mae maes parcio y tu ôl i'r orsaf.

Terminws arall y rheilffordd yw Y Bala (Penybont), sydd hanner milltir o dref Y Bala. Dim ond culfan fach sydd ar gael i barcio ceir gerllaw'r orsaf.

Mae’r rheilffordd wedi cyhoeddi cynllun i ymestyn y lein i ganol tref y Bala. Bydd eisiau caniatâdau ond dechreuwyd ar brynu a chlirio’r tir. Bwriedir defnyddio Pont Mwngwl (yn yr un modd â Phont Britannia ym Mhorthmadog hy ei rhannu gyda cherbydau) i groesi afon Dyfrdwy.

Locomotifau stêm
----------------

Adeiladwyd **Maid Marian** gan gwmni Hunslet ar gyfer Chwarel Dinorwig ym 1903, a gweithiodd yno hyd at 1964. Agorwyd cronfa er mwyn prynu Maid Marian ym 1965, ac mae'r injan wedi gweithio ar y rheilffordd ers 1975. Cafodd **Maid Marian** foeler newydd rhwng 2004 a 2006.

Adeiladwyd **Holy War** gan gwmni Hunslet ar gyfer Chwarel Dinorwig ym 1904. Gadawodd Dinorwig ym 1967, ac aeth i Ganolfan Reilffordd Swydd Buckingham yn hen orsaf Quainton Road. Prynwyd yr injan gan y Parch, Alan Cliff, gweinidog Capel Methodistiaidd Wrecsam ym 1975. Mae Holy war yn cael ei atgyweiro (Gorffennaf 2015).

Adeiladwyd **Alice** gan gwmni Hunslet ar gyfer Chwarel Dinorwig ym 1902. Gweithiodd yr injan hyd at tua 1960. Wedyn daeth yn ffynhonnell o ddarnau sbâr yn Ninorwig, ac yn ddiweddarach yn Llanuwchllyn i drwsio **Holy War**. Prynwyd y gweddillion ym 1987 gan Chris Scott, gwirfoddolwr ar y rheilffordd. Symudwyd y gweddillion i garej eu perchennog, wedyn i Reilffordd Ffestiniog, ac wedyn i Reilffordd Leighton Buzzard, lle cafodd **Alice** foeler newydd ac roedd hi'n gweithio ar Reilffordd Leighton Buzzard erbyn 1994. Daeth hi yn ôl i Lanuwchllyn yn 2003.

Adeiladwyd **George B** gan gwmni Hunslet ar gyfer Chwarel Dinorwig ym 1898, efo'r enw **Wellington**. Prynwyd yr injan gan Alan White ym 1965, a symudwyd hi i Gymdeithas Cadwraeth Rheilffordd Dowty yn Ashchurch, Swydd Gaerloyw. Dydy **George B** ddim wedi gweithio ers 1969, ac mae hi wedi symud i Lanuwchllyn. Ail-adeiladir y locomotif yn llwyr ar hyn o bryd yng ngweithdy'r rheilffordd.

Locomotif Hunslet arall ydy**Winifred**, a adeiladwyd ym 1885. Cyrhaeddodd Rheilffordd Llyn Tegid yn ystod 2012 o Motor Speedway Indianapolis yn yr Unol Daleithiau ac mae'n gweithio ar y rheilffordd.

* Holy WarHoly War
* AliceAlice
* Maid MarianMaid Marian
* WinifredWinifred

Locomotifau diesel
------------------

Adeiladwyd **Meirionydd**, locomotif Bo-Bo diesel-hydrostatic, gan Severn Lamb yn Stratford upon Avon ym 1973, seiliedig, ar ran olwg, ar ddosbarth **Western** o Rheilffyrdd Prydeinig. Trwsir **Meirionydd** ar hyn o bryd.

Adeiladwyd **Bob Davies**, 0-4-0 i led 30 modfedd (762mm) gan Baguley Drewery ar gyfer y Morlys yn Abergwaun. Wedi prynu gan Gwmni Yorkshire Engine, a newidiwyd i led 24 modfedd, gwerthwyd i'r Rheilffordd Llyn Tegid.

Adeiladwyd **Chilmark** gan Ruston a Hornsby ym 1939 ar gyfer y Gweinyddiaeth Awyr, a defnyddiwyd yn RAF Chilmark i gludo ffrwydron. Prynwyd gan y rheilffordd ym 1976, ond heb ei ddefnyddio ers amser hir. Ail-adeiladir ar hyn o bryd.

| [ * v
* t
* e

 ]Rheilffordd Llyn Tegid |
| --- |
|  Legend

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| exCONTg |

 |  | *GWR, Rhiwabon-Abermaw*  |
| 

|  |
| --- |
| uBHF |

 |  | *yn gynt* Bala Lake Halt *rŵan* Y Bala (Penybont)  |
| 

|  |
| --- |
| uHST |

 |  | Bryn Hynod Halt  |
| 

|  |
| --- |
| uBHF |

 |  | Llangower  |
| 

|  |
| --- |
| ueHST |

 |  | *yn gynt* Glan Llyn Halt *rŵan* Glanllyn Flag Halt  |
| 

|  |
| --- |
| uHST |

 |  | Pentrepiod  |
| 

|  |
| --- |
| uBHF |

 |  | Llanuwchllyn  |
| 

|  |
| --- |
| exCONTf |

 |  | *GWR, Rhiwabon-Abermaw*  |

 |

* MeirionyddMeirionydd
* Bob DaviesBob Davies

Cerbydau
--------

Adeiladwyd cerbydau 1 a 2 gan Severn-Lamb yn Stratford upon Avon ym 1972 efo ochrau agored, yn cario 36 o bobl. Addaswyd y ddau yn Llanuwchllyn gan ychwanegu paneli prên a hanner ddrysau. Addas i feiciau a phramiau ond dim i gadeiriau olwyn.

Adeiladwyd 4 a 5 gan MFD Engineering o Wrecsam ym 1974 a 1976. Cludir 36 o bobl ac roedd yno gaban i'r gard. Addaswyd rhif 5 i ganiatáu cadeiriau olwyn.

Adeiladwyd 6, 7 ac 8 gan Gwynedd Engineering yn y Bala ym 1979. Mae 6 a 7 yn dal 30 o bobl a rhif 8 yn dal 24 o bobl a gard, a chael seddi symudol i ganiatáu cadeiriau olwyn, beiciau neu bramiau.

Daeth 9 a 10 o Wynedd Engineering hefyd, ym 1982, yn cario 45 o bobl yr un. Addas i feiciau a phramiau, ond dim i gadeiriau olwyn.

Rhaid i bob orsaf yn cael ei blatfform ar ochr agosach at y llyn, oherwydd bod y cerbydau'n cael drysau a'r ochr yna yn unig.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Gwefan British Heritage Railways". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-06-09. Cyrchwyd 2012-12-01.

Dolenni allanol
---------------

* Rheilffordd Llyn Tegid
* Cymdeithas Rheilffordd Llyn Tegid Archifwyd 2012-01-14 yn y Peiriant Wayback.