*Mae'r erthygl hon yn disgrifio'r tiriogaeth hanesyddol a elwir yn 'Palesteina'. Ceir erthygl arall am Wladwriaeth Palesteina heddiw.*
Baner Palesteina
Cynllun aa basiwyd gan y Cenhedloedd Unedig i rannu Israel yn ddwy wlad; 1947..
Tiriogaeth hanesyddol yn y Dwyrain Canol sy'n gorwedd rhwng y Môr Canoldir ac Afon Iorddonen a gwlad a grewyd ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf o dan reolaeth Prydain wrth i hen Ymerodraeth yr Otomaniaid yn y Dwyrain Canol ddarnio yw **Palesteina**. Cyfeirir ati yn aml wrth yr enw **Y Tir Sanctaidd** hefyd, am ei bod yn cynnwys lleoedd sy'n gysegredig i'r tair crefydd Abrahamig, sef Cristnogaeth, Iddewiaeth ac Islam. Er na fu iddi hanes hir fel uned wleidyddol fodern, llwyddwyd yn sgîl sefydlu gwladwriaeth Iddewig Israel ar yr un diriogaeth, i lunio hunaniaeth Balesteinaidd genedlaethol, a gâi ei mynegi'n bennaf trwy Fudiad Rhyddid Palesteina (PLO).

Bellach mae gan y Palesteiniaid wladwriaeth yn y Tiriogaethau Palesteinaidd hyn: Llain Gaza, rhwng Israel a'r Aifft ar lan y Môr Canoldir, a reolir gan Awdurdod Cenedlaethol Palesteina. Mae'r Lan Orllewinol, rhwng Israel a Gwlad Iorddonen, hefyd o dan reolaeth yr Awdurdod hwn. Fodd bynnag, mae'r tiriogaethau hyn yn cael eu hystyried yn Diriogaethau a Feddianwyd gan y Palesteiniaid a'r Cenhedloedd Unedig am fod Israel yn rheolwr *de facto* arnynt o hyd. Mae tua 100 o wledydd led-led y byd yn cydnabod hawl y Palesteiniaid i'w hanibyniaeth. Ar 3 o Hydref 2014 cafwyd anerchiad gan Brif Weinidog Sweden y byddai ei wlad yn cydnabod cenedl Palesteina ac yna ar 13 Hydref 2014 pleidleisiodd Llywodraeth y DU o 274 i 12 o blaid cydnabod Palesteina yn genedl. Yn Ionawr 2015 cyhoeddwyd y byddai y Llys Troseddau Rhyngwladol yn agor Ymchwiliad i droseddau yn ymwneud ag Ymosodiad Israel ar Lain Gaza 2014.

Daearyddiaeth
-------------

 *Prif erthygl: Daearyddiaeth Palesteina*
Mae Palesteina heddiw yn diriogaeth sy'n cynnwys gwladwriaeth Israel a'r Tiriogaethau Palesteinaidd. Mae'r diriogaeth yma yn cael ei ffinio gan Libanus a Syria i'r gogledd a'r gogledd-ddwyrain, Gwlad Iorddonen i'r dwyrain a'r Aifft (gorynys Sinai) i'r de-orllewin. Ceir arfordir hir ar lan y Môr Canoldir. Dynoda Afon Iorddonen y ffin ddwyreiniol.

Gweler hefyd:

* Daearyddiaeth Israel
* Llain Gaza
* Môr Galilea
* Y Môr Marw
* Negev
* Ucheldiroedd Golan
* Y Lan Orllewinol

Hanes
-----

Gorwedd Palesteina mewn lleoliad strategol rhwng yr Aifft i'r gorllewin a gweddill y Lefant a'r Dwyrain Canol i'r gogledd a'r dwyrain. Mewn canlyniad mae sawl ymerodraeth wedi brwydro i'w meddiannu a'i rheoli ers gwawr hanes.

Mae pobl wedi byw yn yr ardal o'r cyfnod cynhanesyddol ymlaen. Ceir rhai o ddinasoedd hynaf y byd yno, fel Jericho. Tua diwedd yr ail fileniwm Cyn Crist ymsefydlodd yr Hebreaid yno, wedi eu harwain allan o gaethiwed yn yr Hen Aifft gan Moses, yn ôl *Llyfr Exodus* yn yr Hen Destament. Sefydlodd y brenin Saul deyrnas yno tua 1,000 CC. Bu'n gartref i'r Ffilistiaid a sawl pobl arall hefyd, fel y Ffeniciaid a sefydlodd canolfannau fel Gaza. Yn dilyn teyrnasiad y brenin Solomon ffurfiwyd teyrnasoedd Israel a Judaea. Cwmcwerwyd y cyntaf gan yr Assyriaid a'r olaf gan y Babiloniaid. Bu'n rhan o ymerodraeth Alecsander Fawr am gyfnod cyn dod yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig. Yma, tua'r flwyddyn 3 CC efallai, y ganed Iesu o Nasareth.

O ddiwedd y 4g OC ymlaen, ymadawodd nifer o Iddewon. Daeth yn ganolfan pererindod i Gristnogion ac i'r Mwslemiaid hefyd, yn dilyn ei choncwest gan yr Arabiaid yn 636 OC. Cipiwyd rhannau sylweddol o Balesteina gan y Croesgadwyr a bu yn eu meddiant o 1099 hyd ganol y 13g. Ar ôl cyfnod dan reolaeth yr Aifft, cipiwyd yr ardal gan Ymerodraeth yr Otomaniaid yn 1516 ac fe'i rheolwyd ganddynt hyd y Rhyfel Byd Cyntaf.

Yr 20g - Cyfnod Mandad Prydain
------------------------------

Ar ddiwedd cyfnod rheolaeth yr Otomaniaid agorwyd Palesteina i ddylanwadau newydd o'r Gorllewin. Dechreuodd Iddewon a fu ar wasgar ymsefydlu yno o ganol y 19g ymlaen. Gyda hyn, datblygodd Seionaeth gyda'r nod o sefydlu gwladwriaeth Iddewig ym Mhalesteina. Arwydd o hyn oedd sefydlu Tel Aviv fel dinas Iddewig newydd yn 1909. Yn ôl rhai awdurdodau roedd tua 100,000 o Iddewon ym Mhalesteina erbyn y 1900au, ond hanerwyd eu nifer yn ystod y Rhyfel Mawr. Yn 1918 cipiwyd Palesteina gan Brydain. Cadarnheuwyd rheolaeth Prydain gan Fandad Cynghrair y Cenhedloedd yn 1922. Gyda Datganiad Balfour yn 1917, roedd Prydain eisoes wedi mynegi ei chefnogaeth i sefydlu gwladwriaeth Iddewig, ond arweiniodd hyn at wrthdaro rhwng yr ymsefydlwyr Iddewig a'r Palesteiniaid brodorol wrth i'r Seionwyr gipio eu tir. David Lloyd George fu'n bennaf gyfrifol am hynny yn ei amser fel Gweinidog Rhyfel a Phrif Weinidog y DU. Saethwyd dros 5,000 o Balesteiniaid gan filwyr Prydeinig rhwng 1936 ac 1939. Cafwyd sawl ymosodiad terfysgol a chyflafanau gan grwpiau Seionaidd terfysgol fel y Gang Stern. Dylifodd nifer o ymsefydlwyr Iddewig o Ewrop i'r ardal a gwaethygodd y sefyllfa. Yn 1947 penderfynodd y Cenhedloedd Unedig rannu Palesteina yn ddwy wladwriaeth, un i'r Iddewon a'r llall i'r Palesteiniaid, yn unol â 'Penderfynaid Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig 181' (*UN General Assembly Resolution 181*). Ond gwrthodwyd hyn gan y Palesteiniaid am y byddai'n golygu colli llawer o'r tiroedd gorau. Rhoddodd Prydain ei mandad heibio yn 1948 a chafwyd rhyfel gan yr Israeliaid ar y Palesteiniaid. Trawsfeddianwyd eu tiroedd a gorfodwyd miloedd lawer ohonynt i ffoi am eu bywydau: cyfeirir at hyn gan y Palesteiniaid fel *Al Nakba* ("Y Catastroffi").

Sefydlwyd gwladwriaeth Israel yn 1948.

Mae'r linell-amser hon yn dangos pa wlad a oedd yn hawlio pwerau sofren dros Balesteina. Prif erthygl: Palesteina.

Y diaspora Palesteinaidd
------------------------

Palesteiniaid yn ffoi o Balesteina yn 1948
Ar ôl sefydlu Israel ac ers hynny hefyd, mae nifer fawr o Balesteiniaid wedi gorfod ffoi eu mamwlad. Mae llawer o'r rhain yn byw mewn gwersi ffoaduriaid yn y gwledydd cyfagos. Ffoaduriaid o'r tir a feddianwyd i greu Israel yw trwch poblogaeth Llain Gaza a chanran uchel o drigolion Y Lan Orllewinol hefyd. Yn ogystal mae dros filiwn o Balesteiniaid yn byw yn Israel o hyd ond mae llywodraeth Israel yn cyfeirio atynt fel 'Arabiaid Israelaidd': mae ganddynt lai o hawliau sifil na'r Iddewon Israelaidd a safon byw sy'n is yn gyffredinol. Yng ngweddill y Dwyrain Canol, ceir y nifer uchaf o Balesteiniaid ar wasgar yng Ngwlad Iorddonen, Syria a Libanus lle maent yn byw gan amlaf mewn gwersi ffoaduriaid dan ofal UNRWA. Mae dros 800,000 yn byw yn yr Amerig, yn bennaf yn UDA a Tsile.

* Baner Iorddonen Gwlad Iorddonen 2,700,000
* Baner Israel Israel 1,318,000
* Baner Syria Syria 434,896
* Baner Libanus Libanus 405,425
* Baner Tsile Tsile 400,000
* Baner UDA UDA 200,000
* Baner Yr Aifft Yr Aifft 70,245
* Baner Hondwras Hondwras 54,000
* Baner Coweit Ciwait 50,000
* Baner Brasil Brasil 50,000
* Baner Iemen Iemen 24,000
* Baner Canada Canada 24,000
* Baner Awstralia Awstralia 15,000
* Baner Colombia Colombia 12,000
* Baner Gwatemala Gwatemala 1,400

Gweler hefyd: Al Nakba

Plant Palesteinaidd
-------------------

 *Prif erthygl: Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd*
Yn ystod ymosodiad 2008 Israel ar y Palesteiniaid yn Llain Gaza credir fod oddeutu bron i 400 o blant. Yn ôl grŵp o Aelodau Seneddol a ymwelodd â Llain Gaza yn 2009 (sef *Britain-Palestine All Party Parliamentary Group*) mae oddeutu 6,500 o blant wedi'u carcharu yn Israel. Ym Mehefin 2012 croesawodd Richard Burden AS (sef cadeirydd y grŵp) Adroddiad a gomisiynwyd gan y Swyddfa Dramor a ddaeth i'r canlyniad fod Awdurdodau Israel yn fwriadol dorri Pedwerydd Confensiwn Genefa dros Hawliau'r Plentyn.

Rhwng 2000 a 2009 cafodd 6,700 o blant dan 18 oed eu harestio gan Awdurdodau Israel, yn ôl Amddiffyn Plant Rhyngwladol (*Defence for Children International*). Roedd 423 ohonynt mewn carchardai yn 2009; erbyn 280 roedd y ffigwr i lawr i 280. Dywedodd llefarydd ar eu rhan fod hyn yn gwbwl groes i Ddeddfau Rhyngwladol. Nid yw'n anghyffredin i'r plant gael eu dal mewn carchar am 6 mis heb weld eu teulu a'u bod yn cael eu poenydio.

Rhanbarthau a dinasoedd
-----------------------

Dyma restr o is-adrannau gweinyddol, a elwir yn 'Llywodraethiaethau Palesteina' (*Governorates of Palestine*):

| Rhanbarth | Arwynebedd (km2) | Poblogaeth | Dwysedd (y km2) | Prifddinas y Rhanbarth |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Llywodraethiaeth Jenin** | 583 | 311,231 | 533.8 | Jenin |
| **Llywodraethiaeth Tubas** | 402 | 64,719 | 161.0 | Tubas |
| **Llywodraethiaeth Tulkarm** | 246 | 182,053 | 740.0 | Tulkarm |
| **Llywodraethiaeth Nablus** | 605 | 380,961 | 629.7 | Nablus |
| **Llywodraethiaeth Qalqilya** | 166 | 110,800 | 667.5 | Qalqilya |
| **Llywodraethiaeth Salfit** | 204 | 70,727 | 346.7 | Salfit |
| **Llywodraethiaeth Ramallah ac Al-Bireh** | 855 | 348,110 | 407.1 | Ramallah |
| **Llywodraethiaeth Jericho** | 593 | 52,154 | 87.9 | Jericho |
| **Llywodraethiaeth Jeriwsalem** | 345 | 419,108a | 1214.8 | Jeriwsalem |
| **Llywodraethiaeth Bethlehem** | 659 | 216,114 | 927.9 | Bethlehem |
| **Llywodraethiaeth Hebron** | 997 | 706,508 | 708.6 | Hebron |
| **Llywodraethiaeth Gogledd Gaza** | 61 | 362,772 | 5947.1 | Jabaliya |
| **Llywodraethiaeth Gaza** | 74 | 625,824 | 8457.1 | Dinas Gaza |
| **Llywodraethiaeth Deir al-Balah** | 58 | 264,455 | 4559.6 | Deir al-Balah |
| **Llywodraethiaeth Khan Yunis** | 108 | 341,393 | 3161.0 | Khan Yunis |
| **Llywodraethiaeth Rafah** | 64 | 225,538 | 3524.0 | Rafah |

Gweler hefyd
------------

* Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
* Cydnabyddiaeth Ryngwladol o Wladwriaeth Palesteina
* Palesteiniaid
* Tiriogaethau Palesteinaidd
* Israel
* Palestine: Peace Not Apartheid: cyfrol gan gyn-Arlywydd U.D.A. Jimmy Carter

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mae'r map gwreiddiol i'w gael yma
2. ↑  [*dolen marw*]
3. ↑  Beaumont, Peter (3 Hydref 2014). "Sweden to recognise state of Palestine". *The Guardian*. London. Cyrchwyd 14 Hydref 2014.
4. ↑  "MPs back Palestinian statehood alongside Israel". *BBC News*. BBC. 14 Hydref 2014. Cyrchwyd 14 Hydref 2014.
5. ↑   Archifwyd 2013-01-03 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Richard Burdon AS); adalwyd 06/12/2012
6. ↑  "Palestinian Prisoners Day 2009: Highest number of children currently in detention since 2000". 18 April 2009. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-07-04. Cyrchwyd 2012-12-06. Text "Amddiffyn Plant Rhyngwladol: Adran Palesteina" ignored (help)
7. ↑  "Palestine". *GeoHive*. Johan van der Heyden. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 14 Gorffennaf 2014. Cyrchwyd 3 OHydref 2015. Check date values in: `|access-date=` (help)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goBaner y Cynghrair Arabaidd Y Cynghrair Arabaidd |
| --- |
|  |
| Aelodau | 
* Baner Yr Aifft Yr Aifft
* Baner Algeria Algeria
* Baner Bahrain Bahrain
* Baner Y Comoros Y Comoros
* Baner Coweit Coweit
* Baner Yr Emiradau Arabaidd Unedig Yr Emiradau Arabaidd Unedig
* Baner Iemen Iemen
* Baner Gwlad Iorddonen Gwlad Iorddonen
* Baner Irac Irac
* Baner Jibwti Jibwti
* Baner Libanus Libanus
* Baner Libia Libia
* Baner Mawritania Mawritania
* Baner Moroco Moroco
* Baner Oman Oman
* Baner Palesteina Palesteina
* Baner Qatar Qatar
* Baner Sawdi Arabia Sawdi Arabia
* Baner Somalia Somalia
* Baner Swdan Swdan
* Baner Syria Syria
* Baner Tiwnisia Tiwnisia

 | Baner y Cynghrair Arabaidd |
|  |
| Arsyllwyr | 
* Baner Eritrea Eritrea
* Baner Feneswela Feneswela
* Baner India India

 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goGwledydd y Môr Canoldir |
| --- |
|  |
| 
* Baner Yr Aifft Yr Aifft
* Baner Albania Albania
* Baner Algeria Algeria
* Baner Bosnia a Hercegovina Bosnia a Hercegovina
* Baner Croatia Croatia
* Baner Cyprus Cyprus
* Baner Yr Eidal Yr Eidal
* Baner Ffrainc Ffrainc
* Baner Gwlad Groeg Gwlad Groeg
* Baner Israel Israel
* Baner Libanus Libanus
* Baner Libia Libia
* Baner Malta Malta
* Baner Monaco Monaco
* Baner Montenegro Montenegro
* Baner Moroco Moroco
* Baner Palesteina Palesteina
* Baner Sbaen Sbaen
* Baner Slofenia Slofenia
* Baner Syria Syria
* Baner Tiwnisia Tiwnisia
* Baner Twrci Twrci

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • go Asia  |
| --- |
|  |
| Gwladwriaethau sofranaidd | 

Affganistan **·** 
Bahrain **·** 
Bangladesh **·** 
Bhwtan **·** 
Brunei **·** 
Cambodia **·** 
Corea (De Corea **·** Gogledd Corea) **·** 
Yr Emiradau Arabaidd Unedig **·** 
Fietnam **·** 
*Gogledd Cyprus*1 **·** 
India **·** 
Gwlad Iorddonen **·** 
Iran **·** 
Irac **·** 
Israel **·** 
Japan **·** 
Coweit **·** 
Cirgistan **·** 
Laos **·** 
Libanus **·** 
Maleisia **·** 
Maldives **·** 
Mongolia **·** 
Myanmar **·** 
Nepal **·** 
Oman **·** 
Pacistan **·** 
y Philipinau **·** 
Qatar **·** 
Sawdi Arabia **·** 
Singapôr **·** 
Sri Lanca **·** 
Syria **·** 
Tajicistan **·** 
Gwlad Tai **·** 
Tsieina (Gweriniaeth Pobl Tsieina **·** Gweriniaeth Tsieina) **·** 
Tyrcmenistan **·** 
Wsbecistan
 |
|  |
| Gwladwriaethau trawsgyfandirol | 

Yr Aifft2 **·** 
Armenia3 **·** 
Aserbaijan4 **·** 
Cyprus3 **·** 
Dwyrain Timor5 **·** 
Georgia4 **·** 
Indonesia5 **·** 
Casachstan6 **·** 
Rwsia6 **·** 
Twrci6 **·** 
Iemen7
 |
|  |
| Tiriogaethau dibynnol,ardaloedd ymreolaethol,a thiriogaethau eraill | 

Hong Cong8 **·** 
Macau8 **·** 
Tiriogaethau Palesteinaidd9 **·** 
Tibet8
 |
|  |
| Dynodir gwlad anghydnabyddedig neu a gydnabyddir yn rhannol gan *lythrennau italig*.1 Cydnabyddir gan Dwrci yn unig.  2 Gyda'r mwyafrif o'i thir yn Affrica.  3 Yn Ne Orllewin Asia yn gyfan gwbwl, ond ystyrir yn rhan o Ewrop am resymau hanesyddol, gwleidyddol, ac/neu diwylliannol.  4 Yn rhannol neu ddim o gwbwl yn Ewrop, yn dibynnu ar ddiffiniadau'r ffiniau rhwng Ewrop ac Asia.  5 Ystyrid weithiau yn rhan o Oceania.  6 Gyda lleiafrif o'i thir yn Asia.  7 Ystyrid ynysfor Socotra yn rhan o Affrica.  8 Gweinyddir gan Weriniaeth Pobl Tsieina.  9 Nid yn llwyr annibynnol.  |

 |