recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ymladdwyd **Brwydr Pont Stirling Bridge** ar 11 Medi 1297 rhwng byddin Albanaidd dan William Wallace ac Andrew de Moray a byddin Seisnig dan John de Warenne, 7fed Iarll Surrey a Hugh de Cressingham. Ymladdwyd y frwydr ger y bont sy'n croesi Afon Forth ger Stirling.

Roedd Surrey wedi ennill brwydr yn erbyn uchelwyr yr Alban ym Mrwydr Dunbar, ac efallai'n or-hyderus. Dechreuodd y fyddin Seisnig, oedd yn cynnwys llawer o Gymry, groesi'r bont gul; dim ond day farchog allai groesi ar y tro. Disgwyliai'r fyddin Albanaidd ar dir uwch, a phan oedd ychydig dros 5,000 o'r fyddin Seisnig wedi croesi, ymosodasant. Llwyddodd rhai o'r gwŷr traed i nofio ar draws yr afon i ddiogelwch, ond nid oedd fawr o obaith i'r marchogion. Lladdwyd dros gant ohonynt, yn cynnwys Hugh de Cressingham. Blingwyd corff Cressingham a gyrrwyd rhannau o'i groen yma ac acw fel prawf o'r fuddugoliaeth.

Ni allai Surrey a'r gweddill o'r fyddin gynorthwyo, ac enciliodd i gyfeiriad Berwick, gan adael Iseldiroedd yr Alban yn nwylo Wallace. Clwyfwyd Andrew de Moray, a bu farw o'i glwyfau yn ddiweddarch.

Pont Stirling heddiw
Logo Cymru yn y gystadleuaeth fydeang
Map o'r gwledydd a oedd yn cymryd rhan
Cystadleuaeth ffotograffiaeth rhyngwladol a gynhelir gan brosiectau Wicimedia yw **Wici Daear** (*Wiki Loves Earth*), ble mae'r cystadluwyr yn uwchlwytho eu lluniau i Gomin Wicimedia. Mae'n rhaid i'r lluniau cael eu cymryd mewn mannau cadwraethol ee Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol yng Nghymru, Rhywogaethau mewn perygl yn ôl Rhestr Goch yr IUCN, Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru, Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru, Parciau Cenedlaethol Cymru, neu Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru‎‎. Ceir categori cyfan o ffotograffau a dynnwyd yn Ffrainc, er enghraifft. Yn 2021, cystadleuodd Cymru am y tro cyntaf.

Y bwriad yw uwchlwytho cymaint â phosib o luniau naturiol o'r Ddaear, yn daearyddol neu o ran daeareg, mannau dan sy'n cae; eu gwarchod o ran cadwraeth, llefydd dan fygythiad ayb - ar drwydded agored. Drwy uwchlwytho lluniau fel hyn, y gobaith yw y gellir codi proffil breuder y blaned a'r bywyd bregus sydd arni, fel y gellir eu gwarchod yn well. Bydd y ffotograffau hyn yn cael eu defnyddio i ddylunio erthyglau Wicipedia ac eraill, yn Gymraeg a phob un o'r 288 iaith arall.

Sefydlu
-------

Sefydlwyd y prosiect hwn yn Ebrill 2012 mewn trafodaethau rhwng Wicimedia Wcrain a Wicimedia Rwsia. Rhwng 15 Ebrill ac 15 Mai 2013 lanlwythwyd 11,736 llun a hynny gan 365 o bobl. Yn 2014 roedd 16 gwlad wedi cystadlu. Hyd yma nid yw Cymru (na gwledydd eraill y DU) wedi cymryd rhan. Gan mai mynyddoedd, afonydd ayb yw prif themau'r lluniau, nid yw Lloegr wedi hyrwyddo'r gystadleuaeth mewn unrhyw fodd.

2021 yng Nghymru
----------------

Yn 2021 cymerodd Cymru ran yn y gystadleuaeth ar lefel rhyngwladol.  Trefnwyd ymgyrch Cymru] gan Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Wikimedia UK, Wici Môn, Grŵp Defnyddwyr Cymuned Wicimedia Cymru, ac ymhlith y partneriaid roedd: Cyfoeth Naturiol Cymru, Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro, Parc Cenedlaethol Eryri, a Clwb Mynydda Cymru a Llên Natur.

### Enillwyr o Gymru, 2021

 *Prif erthygl: Wici'r Holl Ddaear 2021, Cymru*
* Ffotograffau Wici'r Holl Ddaear 2021
* Delwedd:Ancient\_sunken\_forest\_at\_sunset\_02.jpg
* Delwedd:Glesyn\_serennog\_silver\_studded\_blue.jpg
* Delwedd:Guillemot\_(Uria\_aalge)\_colony.jpg
* Delwedd:Gwiber\_Adder.jpg
* Delwedd:Llyn\_Ogwen\_Milky\_Way.jpg
* Delwedd:Puffin\_(Fratercula\_arctica)\_in\_flight\_3.jpg
* Delwedd:Puffin\_(Fratercula\_arctica)\_running\_for\_burrow.jpg
* Delwedd:Razorbill\_(Alca\_torda)\_taking\_off.jpg
* Delwedd:Snowdon\_seen\_from\_the\_Ffestiniog\_Railway.jpg
* Delwedd:Ysgyfarnog\_brown\_hare.jpg

2022 yng Nghymru
----------------

 *Prif erthygl: Wici'r Holl Ddaear 2022, Cymru*

Rhai o'r ffotograffau rhyngwladol buddugol
------------------------------------------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Gweler hefyd
------------

* Wici'r Holl Ddaear 2021, Cymru
* Wici'r Holl Ddaear 2022, Cymru
* Cystadleuaeth Wici Henebion

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  commons.wikimedia.org; adalwyd 2017.
Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Thurrock**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Thurrock yn EssexEtholaeth Thurrock yn Essex
* Essex yn LloegrEssex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1945.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1945–1950: Leslie Solley (Llafur)
* 1950–1976: Hugh Delargy (Llafur)
* 1976–1987: Oonagh McDonald (Llafur)
* 1987–1992: Tim Janman (Ceidwadol)
* 1992–2010: Andrew MacKinlay (Llafur)
* 2010–presennol: Jackie Doyle-Price (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Brenin yr Hen Aifft yn ystod y Deyrnas Newydd oedd **Thutmosis III** neu **Thutmose III** (ca. 1479 CC - 1425 CC). Ef oedd chweched brenin y 18fed brenhinllin.

Roedd Thutmosis III yn fab i'r brenin Thutmosis II ac un o'i wragedd, Isis. Bu farw Thutmosis II pan oedd Thutmosis III yn dal yn blentyn bychan, ac er i Thutmosis III ddod yn frenin mewn theori, cipiwyd grym gan Hatshepsut, prif wraig Thutmosis II. Bu Hatshepsut yn rheoli'r Aifft am 22 mlynedd, a dim ond ar ôl ei marwolaeth hi y daeth Thutmosis III yn frenin mewn gwirionedd.

Teyrnasodd Thutmosis III am 32 mlynedd wedi marw Hatshepsut, a dangosodd ei hun yn un o gadfridogion mwyaf galluog yr Hen Aifft. Dywedir iddo gipio 350 o ddinasoedd, ac erbyn diwedd ei oes, roedd ei deyrnas yn ymestyn o afon Ewffrates i dde Nubia. Ef oedd y cyntaf o frenhinoedd yr Aifft i ymgyrchu tu hwnt i afon Ewffrates, yn ystod ei ymgyrchoedd yn erbyn Mitanni. Cofnodir ei fuddugoliaethau mewn arysgrifau a cherfluniau ym nheml Karnak ger Luxor.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Thutmosis II (yn swyddogol)Hatshepsut** | **Brenin yr Aifft**1458 CC – 1425 CC | Olynydd:**Amenhotep II** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 8732895
* LCCN: n82094436
* ISNI: 0000 0000 8195 8691
* GND: 118642804
* NKC: jn20020619002

 |
Clive a Mir Jafar ar ôl **Brwydr Plassey**
Ymladdwyd **Brwydr Plassey** ar 23 Mehefin, 1757, ger tref Plassey ym Mengal, gogledd-ddwyrain India. Curodd y lluoedd Prydeinig dan y cadfridog Robert Clive ("Clive o India") fyddin Surajah Dowlah, Nawab Bengal.

Roedd y Nawab ac eraill wedi codi mewn gwrthryfel yn erbyn y Prydeinwyr a Chwmni Dwyrain India gan gipio Calcutta. Ail-gipiodd Clive y ddinas honno, lle carcharwyd tua chant o bobl yn y "Twll Du" enwog, o ddwylo'r gwrthryfelwyr cyn mynd yn ei flaen i gwrdd â'r gwrthryfelwyr ger Plassey. Un o'r rhesymau am ei fuddugoliaeth oedd brad rhai o gadfridogion y nawab dan arweinyddiaeth Mir Jafar a aethant drosodd i'r ochr fuddugol yn ystod y frwydr.

Canlyniad pwysicaf y frwydr oedd cadarnhau ac ymestyn rheolaeth Prydain ar ddwyrain India, yn wyneb cystadleuaeth gan Ffrainc (roedd Prydain a Ffrainc yn ymladd y Rhyfel Saith Mlynedd yn Ewrop yr adeg honno yn ogystal). Gosodwyd un o gonglfeini'r Ymerodraeth Brydeinig, sef reolaeth ar is-gyfandir India i gyd erbyn diwedd y 18g.

Ffynhonnell
-----------

* Gwefan Saesneg About.com Archifwyd 2013-04-04 yn y Peiriant Wayback.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr brwydrau
Brwydr Poitiers o lawysgrif Froissart
Ymladdwyd **Brwydr Poitiers** gerllaw dinas Poitiers yn Ffrainc ar 19 Medi 1356, rhwng byddin Seising dan Edward, y Tywysog Du, mab hynaf Edward III, brenin Lloegr, a byddin Ffrengig dan Jean II, brenin Ffrainc. Roedd yn un o frwydrau mwyaf y Rhyfel Can Mlynedd.

Roedd Edward, y Tywysog Du, wedi cychwyn ymgyrch, *chevauchée* tua'r gogledd o'i feddiannau yn Aquitaine ar 8 Awst, gyda'r bwriad o godi'r gwarchae ar nifer o drefi, a gwneud hynny o ddifrod a fedrai i'r wlad. Symudodd y fyddin Ffrengig yn ei erbyn, ac enciliodd Edward i gyfeiriad Poitiers. Ar 19 Medi, roedd wedi cymryd safle amddiffynnol, gyda'r saethyddion Cymreig a Seisnig ar ddwy asgell ei fyddin. Roedd y marchogion, dan Jean de Grailly, y Captal de Buch, wedi eu cuddio.

Ymosododd marchogion y Ffrancwyr, ond dioddefasant golledion pan saethodd y saethyddion at eu ceffylau. Yma ymosododd y gwŷr traed, ond gorfodwyd y garfan gyntaf i encilio. Symudodd y garfan oedd dan reolaeth uniongyrchol y brenin Jean ymlaen i ymosod, ond tra'r oedd y brwydro ar ei anterth, ymosododd y marchoglu dan y Captal de Buch ar ystlys y Ffrancwyr. Gan gredu eu bod ar fîn cael eu hamgylchynu, ffôdd y gwŷr traed Ffrengig, gan ddioddef colledion trwm. Cymerwyd y brenin Jean II yn garcharor.

Heblaw'r saethyddion Cymreig, roedd nifer o uchelwyr Cymreig yn y fyddin Seisnig. Yr un a enillodd fwyaf o enwogrwydd oedd Syr Hywel y Fwyall neu Hywel ap Gruffudd; roedd traddodiad yng Nghymru mai ef a gymerodd frenin Ffrainc yn garcharor. Cafodd Syr Hywel lwfans bwyd iddo ef ei hun a'i fwyell enwog yn ogystal, rhenti melinau yng Nghaer ac, yn ddiweddarach, gwnstabliaeth Castell Cricieth, i gyd gan y tywysog yn ddiolch iddo am ei wrhydri. Yn ôl y croniclydd Jean Froissart, roedd Owain Lawgoch yn ymladd ar ochr Ffrainc yn y frwydr hon, ond nid oes tystiolaeth i gadarnhau hyn.
Mae **Trum y Gwragedd** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn yng nghymuned Llangywer ger y Bala, Gwynedd; cyfeiriad grid SH941284. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 585.1metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 611.1 metr (2005 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap[*dolen marw*]
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Cymuned yn département Penn-ar-Bed (Finisterr), Llydaw, yw **Brieg** (Ffrangeg: *Briec*). Mae wedi'i lleoli rhyw 15 cilometr o’r brif ddinas rhanbarthol Kemper (Quimper). Mae'n ffinio gyda Kast, Edern, Ergué-Gabéric, Gouézec, Landrévarzec, Landudal, Langolen, Lothey, Kemper ac mae ganddi boblogaeth o tua 5,736 (1 Ionawr 2020). Poblogaeth y gymuned yn 2012 oedd 5,497. Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg. 

Bagad Brieg Pencampwyr bagadoù 2012
Cynhelir nifer o ddiwydiannau traddodiadol yn y lle – yn arbennig cynhyrchu *galettes*, y bisgedi enwog. Daw gwaith trin gwastraff sy’n gwasanaethu ardal fawr ag incwm i’r dref hefyd. Gefeilldref Brieg ydyw Rhuthun, Sir Ddinbych, ac fel Rhuthun, mae'n ganolfan amaethyddol.

Mae Brieg yn adnabyddus am y *bagad*, band traddodiadol a ystyrir ymhlith y goreuon yn Llydaw. Yn ddiweddar agorodd y bagad bencadlys ymarfer newydd yn Plasenn Rhuthun (Place de Ruthin). Mae dawnswyr traddodiadol Gwen ha Du o Landrevarzec hefyd yn perfformio ar y lefel uchaf.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code 29020

Cysylltiadau Rhyngwladol
------------------------

Mae Brieg wedi'i gefeillio â:

* Cymru Rhuthun, Cymru

Adeiladau nodedig
-----------------

### Capele Saint-Sébastien de Garnilis

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Capele Saint-Venec

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Castell Trohanet

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Gweler hefyd
------------

* Cymdeithas Cymru-Llydaw
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
* Cymunedau Penn-ar-Bed

Cyfeiriadau
-----------

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Brieg***
Melysion bychain crynion yw **trops** neu **drops** (ffurf unigol: dropsen). Defnyddir hefyd fel gair cyffredinol am felysion, ond mewn dau bentref yn ne-orllewin Cymru yn unig y'i cofnodwyd: Cynwyl Elfed a Brechfa.

Gwneir trops drwy ddiferu cymysgedd o siwgr berwi a chyflasynnau ar badell neu estyllen i galedu, gan roi iddynt eu siâp cron nodweddiadol. Gellir newid y siâp drwy fwydo'r cymysgedd cynnes trwy beiriant a elwir yn rholer trops, sy'n siapio a thorri'r cymysgedd yn drops unigol.

Gellir hefyd gwneud trops o gymysgeddau teisenni a bisgedi, er enghraifft trops sbwnj.

Hanes
-----

*Bergamottes de Nancy*, trops Ffrengig a flesir gyda bergamot.
Cynhwysir casgliad o ryseitiau cynnar am drops ffrwyth yn *Le Parfait Confiturier* (1667) gan y Ffrancwr François Pierre La Varenne. Yn hanesyddol ychwanegwyd suddion asidaidd megis lemwn neu bomgranad i siwgr berwi i greu trops. Effaith yr asid oedd cadw'r cymysgedd siwgr yn glaear ac yn galed pan oedd yn oeri, ac nid yn ailrisialu. Roedd ryseitiau eraill yn defnyddio cymysgedd o siwgr powdwr a suddion ffrwyth, gan roi melysfwyd oedd yn debyg i eisin. Defnyddiwyd cyflasynnau eraill gan gynnwys coffi a phersawrau megis rhosyn, fioled a bergamot. Ar ddiwedd y 18g a dechrau'r 19eg ganrif, ychwanegwyd mwy o asid i'r siwgr berwi, ar ffurf finegr neu asid tartarig (neu mewn un rysáit asid sylffwrig neu "oel fitriol"). Datblygodd y dull modern o wneud trops o hyn.

Mathau
------

### Trops ffrwyth

Mae trops ffrwyth yn lliwgar a chanddynt flas ffrwythau gwahanol. Daw'r blas o rin naturiol neu synthetig.

### Trops jeli

Trops jeli
Math o felysion jeli yw trops jeli neu drops gwm. Defnyddir gel megis gelatin neu bectin i greu'r ansawdd feddal, cnoadwy, a defnyddir startsh i'w siapio.

### Trops lemwn

### Trops mintys

### Trops pêr

Melysion traddodiadol yng Ngwledydd Prydain yw trops pêr. Maent yn hanner lliw coch ac yn hanner lliw melyn, o siâp gellygen, a gyda rhinflas gellygen *jargonelle* neu asetad pentyl synthetig.

### Trops siocled

### Trops surion

Melysion bychain claear yw trops surion neu drops asid. Gwneir drwy ferwi siwgr i'r cam hollt galed ac ychwanegu asid tartarig i roi iddynt eu blas sur.

Meddyginiaeth
-------------

Gwneir hefyd trops peswch gyda chynhwysion meddyginiaethol megis llwyd y cŵn, coedwyrdd, a gwylys. Ychwanegir paregorig i rai trops peswch: yn wreiddiol, cyfansoddyn opiwm camfforaidd oedd hwn, ond heddiw cyflasyn diniwed a ddefnyddir.

Gweler hefyd
------------

* Cisys
* Conffit

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]), t. 1422 [sweet].
2. ↑   drop. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 13 Mehefin 2015.
3. ↑  Thomas, Beth a Thomas, Peter Wynn. *Cymraeg, Cymrâg, Cymrêg...: Cyflwyno'r Tafodieithoedd* (Caerdydd, Gwasg Taf, 1989), t. 13.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8  Davidson, Alan. *The Oxford Companion to Food* (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2006), t. 257.
Awdur storïau byrion Cymraeg oedd **William John Griffith** (15 Medi 1875 – 7 Hydref 1931). Cafodd ei eni yn Aberffraw ar Ynys Môn a'i fagu yn Llansadwrn.

Bywgraffiad
-----------

Cafodd ei addysg gynnar yn Ysgol Ramadegol Biwmares ac wedyn am gyfnod byr ym Mhrifysgol Bangor.

Ffermwr ydoedd wrth ei alwedigaeth a threuliodd ran helaeth o'i fywyd yn ffermio yn yr Henllys Fawr ger Aberffraw, cartref teuluol ei dad. Roedd ei iechyd yn fregus ond roedd yn ffermwr medrus iawn.

Dechreuodd ysgrifennu storïau byrion am ei fro. Arferai ddarllen ei straeon yng nghymdeithas lenyddol Capel Aberffraw er mawr ddifyrrwch y gynulleidfa. Daeth yn gyfaill i'r newyddiadurwr ac awdur E. Morgan Humphreys a'i anogodd i gyhoeddi ei straeon yn *Y Genedl Gymreig* ac fe wnaeth hynny o 1924 hyd Nadolig 1930. Casglwyd a chyhoeddwyd y straeon hynny yn y gyfrol *Storïau'r Henllys Fawr* (1938), wedi'u golygu gan y nofelydd T. Rowland Hughes. Maent yn straeon doniol, llawn o fwrlwm y fro a brasluniau o gymeriadau ardal y Berffro.

Ysgrifennai ambell bennill digrif yn ogystal, ond ni chyhoeddwyd hwy.

Cafodd *Storïau'r Henllys Fawr* eu haddasu ar gyfer y teledu yn 1983 gan y dramodydd Gareth Miles a'u dangos ar S4C.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Storïau'r Henllys Fawr* (Gwasg Aberystwyth, 1938). Gyda rhagymdrodd am yr awdur a'i grefft gan T. Rowland Hughes.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 71164497
* LCCN: no2007029920

 |
Brodordy yn perthyn i Urdd Sant Ffransis oedd **Brodordy Llan-faes**, ar safle yn Llan-faes, Ynys Môn. Safai ar lecyn ger Llan-faes heb fod nepell o lan Afon Menai, tua hanner ffordd rhwng safle Biwmares heddiw a Llangoed.

Hanes
-----

Wyneb y Dywysoges Siwan ar ei harch. Mae'r arch garreg i'w gweld yn Eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas, Biwmares.
Modrwy aur ganoloesol a ddarganfuwyd yn Llan-faes.
Cododd y Tywysog Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr) fynachlog i'r Brodyr Troednoeth yn Llan-faes er anrhydedd i'w wraig Siwan, merch y brenin John o Loegr ar ôl iddi farw yn 1237. Ceir yr hanes yn *Brut y Tywysogion*:

Y flwyddyn ragwyneb y bu farw Dâm Siwan, ferch Ieuan frenin, gwraig Llywelyn ap Iorwerth, fis Chwefror yn llys Aber; ac y'i claddwyd mewn mynwent newydd ar lan y traeth a gysegrasai Hywel, esgob Llanelwy. Ac o'i hanrhydedd hi ydd adeiladawdd Llywelyn ap Iorwerth yno fynachlog (i'r Brodyr) Troednoeth a elwir Llan-faes ym Môn.[1]
Cysegrwyd Hywel ab Ednyfed yn Esgob Llanelwy yn 1240, felly ni allai'r adeiladau fod yn barod i wasanaethu fel brodordy tan o y flwyddyn honno neu ychydig ar ôl hynny.

Adeiladwyd y brodordy yng nghwmwd Dindaethwy, cantref Rhosyr, rhwng 1237 a dechrau'r 1240au ar ôl i Lywelyn roi grant o dir i'r Urdd. Roedd Llan-faes ei hun yn lle o bwys yn y cyfnod hwnnw gyda thref fechan fywiog a phorthladd gerllaw. Roedd fferi dros Afon Menai yn ei chysylltu ag Abergwyngregyn, safle prif lys Teyrnas Gwynedd yn y 12g.

Mynachlog cymharol tlawd oedd y Brodordy, a hynny o ddewis am nad oedd y Brodyr Troednoeth yn credu mewn eiddo materol.[2]

Ar ôl goresgyniad Cymru gan Edward I, brenin Lloegr, cododd Madog ap Llywelyn mewn gwrthryfel yn erbyn y Saeson yn 1295 a dioddefodd y fynachlog ychydig o ddifrod yn sgil hynny. Cafodd ddifrod gwaeth ym 1401 gan i'r Brodyr ochri ag Owain Glyndŵr yn ei wrthyfel a bu'n rhaid gadael i'r lle fynd yn wag am gyfnod. Yn nheyrnasiad Harri V, brenin Lloegr, gwelodd y Brodordy fuddsoddiad a chafodd ei adfer unwaith yn rhagor. Fodd bynnag, gorchmynodd Harri VIII, brenin Lloegr, y dylid dymchwel y Brodordy am y tro olaf ym 1538; roedd hynny'n rhan o'i gynllun i ddiddymu'r mynachlogydd yn gyffredinol. Dechreuwyd ar y gwaith o wneud hynny flwyddyn yn ddiweddarach, ym 1539.

Yn y 19eg ganrif, symudwyd beddrod Siwan i Eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas, Biwmares, lle mae i'w weld heddiw.

Y safle heddiw
--------------

Er gwaethaf protestiadau yn erbyn y cynllun, codwyd gwaith carthffosiaeth ar safle'r fynachlog yn y 1990au gan Dŵr Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thomas Jones (gol.), *Brut y Tywysogyon. Peniarth MS. 20* (Caerdydd, 1941). Orgraff ddiweddar.
2. ↑  A. D. Carr, 'Tiroedd yr Eglwys a'r mynachlogydd', *Atlas Môn* (Llangefni, 1972).
Mae **Trostrey Hill** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid SO369051. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 61 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 199 metr (653 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Waun Cwm Calch** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 23 Mawrth 1993 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 23.86 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Uwch-mynydd** yn gopa mynydd a geir rhwng y Bermo a Llanelltud, Gwynedd; cyfeiriad grid SH657193. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 226 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 328 metr (1076 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Sant Ffransis; llun gan El Greco.
**Urdd Sant Ffransis** neu **Urdd y Brodyr Lleiaf** neu'r **Ffransiscaid** (Lladin: *Ordo Fratrum Minorum*, yw'r rhai yn yr Eglwys Gatholig sy'n dilyn "Rheol Sant Ffransis". Cyfeirid atynt yn aml yng Nghymru fel y **Brodyr Llwydion**.

Sefydlwyd yr urdd gan Sant Ffransis o Assisi (1181 - 1226). Yn gynnar yn 1209. clywodd bregeth a newidiodd ei fywyd. Roedd y bregeth ar Matthew 10:9, lle mae Iesu yn dweud wrth ei ddilynwyr am fyned allan heb arian, na hyd yn oed ffon gerdded. Dilynodd Ffransis y gorchymyn, gan deithio o le i le yn droednoeth yn pregethu edifeirwch. Cyn hir, ymunodd ei ddilynwr cyntaf, Bernardo di Quintavalle, ag ef, ac ymhen blwyddyn roedd ganddo unarddeg o ddilynwyr. Aethant i Rufain i ofyn caniatad Pab Innocentius III i ffurfio urdd grefyddol newydd. Gwrthododd Innocent, ond y noson honno cafodd freuddwyd lle gwelodd ddyn tlawd yn cynnal eglwys adfeiliedig rhag syrthio. Galwodd Ffransis yn ôl a newidiodd ei benderfyniad.

Ymhlith aelodau enwog o'r Urdd mae Anthoni o Padua, Bonaventura, John Duns Scotus, Jacopone da Todi (awdur tybiedig y *Stabat Mater*), Roger Bacon, François Rabelais, Alexander o Hales, William o Ockham, Giovanni da Pian del Carpini, Pio o Pietrelcina, Mychal F. Judge a Gabriele Allegra.

Mae tair cangen i'r Ffransiscaid modern: *Ordo Fratrum Minorum*, *Ordo Fratrum Minorum Capuccinorum* a'r *Ordo Fratrum Minorum Conventualium*.

Urdd Sant Ffransis yng Nghymru
------------------------------

Cyhaeddodd yr Urdd i Gymru yn weddol fuan wedi marwolaeth Sant Ffransis; sefydlodd Llywelyn Fawr dŷ iddynt yn Llan-faes ar Ynys Môn yn 1237. Ceir yr hanes yn Brut y Tywysogion:

Y flwyddyn ragwyneb y bu farw Dâm Siwan, ferch Ieuan frenin, gwraig Llywelyn ap Iorwerth, fis Chwefror yn llys Aber; ac y'i claddwyd mewn mynwent newydd ar lan y traeth a gysegrasai Hywel, esgob Llanelwy. Ac o'i hanrhydedd hi ydd adeiladawdd Llywelyn ap Iorwerth yno fynachlog (i'r Brodyr) Troednoeth a elwir Llan-faes ym Môn.
Ddeugain mlynedd yn ddiweddarch, roeddynt wedi ychwanegu tai yng Nghaerdydd a Chaerfyrddin. Credir fod y bardd crefyddol Madog ap Gwallter o ail hanner y 13g yn aelod o'r Urdd. Yn yr un cyfnod roedd yr ysgolhaig Ffransiscaidd Johannes Wallensis a fu farw yn 1285 yn gweithio yn Rhydychen a Paris. Yn ddiweddarach roedd y merthyr Catholig Sant John Jones (1559 - 1598), a aned yng Nghlynnog Fawr, yn perthyn i'r Urdd.

Heddiw mae tŷ Ffransiscaidd ym Mhantasaph ger Treffynnon yng Ngogledd Cymru.
Ymladdwyd **Brwydr gyntaf Bedriacum** ar 14 Ebrill 69 O.C. gerllaw Bedriacum yng ngogledd yr Eidal rhwng dwy fyddin Rufeinig. Roedd yn un o nifer o frwydrau a ymladdwyd yn yr hyn a ddaeth i'w galw'n Flwyddyn y Pedwar Ymerawdwr, rhwng byddin yr ymerawdwr Otho a byddin Vitellius, oedd wedi ei gyhoeddi'n ymerawdwr gan y llengoedd ar afon Rhein.

Roedd Vitellius yn symud i gyfeiriad dinas Rhufain gyda dwy leng lawn, Legio V Alaudae a Legio XXI Rapax, ynghyd â rhai o filwyr nifer o lengoedd eraill a milwyr cynorthwyol, tua 70,000 i gyd. I'w gwrthwynebu, roedd gan Otho ddwy leng, Legio I Adiutrix a Legio XIII Gemina, gyda rhai milwyr o Legio XIIII Gemina a Gard y Praetoriwm.

Enillodd milwyr Otho un fuddugoliaeth dros ran o fyddin Vitellius ger Cremona dan y cadfridog Gaius Suetonius Paulinus. Fodd bynnag cododd amheuaeth am deyrngarwch Suetonius Paulinus, a phan gynghorodd y dylid osgoi brwydr am gyfnod, anwybyddwyd ei farn ac ymosododd milwyr Otho ar y gelyn. Diweddodd y frwydr mewn buddugoliaeth i fyddin Vitellius, gyda tua 40,000 o laddedigion.

Roedd Otho ei hun wedi aros ar ôl yn Brixellum i ddisgwyl canlyniad y frwydr, a phan glywodd fod ei fyddin wedi colli'r dydd, penderfynodd ei ladd ei hun yn hytrach na pharhau i ymladd. Aeth Vitellius ymlaen i feddiannu Rhufain.
Teulu pendefigaidd o darddiad Almaenig yw **Tŷ Glücksburg** sydd yn gangen gyfochrog o Dŷ Oldenburg. Mae aelodau o Dŷ Glücksburg wedi teyrnasu ar sawl brenhiniaeth ar draws Ewrop, gan gynnwys Denmarc, Norwy, Sweden, Gwlad yr Iâ, Groeg, y Deyrnas Unedig, yn ogystal â sawl hen ddugiaeth Almaenig. Tri aelod o linachau'r tadau yng nghanghennau iau Tŷ Glücksburg sydd yn teyrnasu ar hyn o bryd: Margrethe II, brenhines Denmarc (ers 1972), Harald V, brenin Norwy (ers 1991), a Siarl III, brenin y Deyrnas Unedig (ers 2022). Mae Anne Marie, cyn-Frenhines Gydweddog y Groegiaid (o 1964 i 1973), a Sofía, cyn-Frenhines Gydweddog Sbaen (o 1975 i 2014), hefyd yn disgyn o'r achau hynny.

Daw enw dugol y teulu o Glücksburg (Daneg: Lyksborg), y dref bellaf i'r gogledd yn yr Almaen, a saif ar lan ddeheuol Ffiord Flensburg ar y ffin rhwng yr Almaen a Denmarc. Yr oedd yn hanesyddol yn rhan o Ddugiaethau Schleswig-Holstein, a ddaeth ym 1460 dan reolaeth Cristian I, brenin Denmarc, Norwy, a Sweden, y teyrn Llychlynnaidd cyntaf o Dŷ Oldenburg. Mae achau Tŷ Glücksburg felly yn disgyn, yn ôl cyntafanedigaeth agnodol, o'i fab Frederik I. Darfu brenhinllin Oldenburg yn Nenmarc ym 1863, ac yn sgil marwolaeth Albert, Dug Schleswig-Holstein, ym 1931 daeth y llinach hŷn o'r tŷ i ben. Ers hynny, Tŷ Glücksburg ydy'r gangen hynaf sydd yn goroesi o Dŷ Oldenburg.

Llinach wrywol hŷn Tŷ Glücksburg ydy Dugiaid Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg, a phennaeth y tŷ ers 1980 yw Christoph, Tywysog Schleswig-Holstein (ganed 1949). Daeth Tŷ Glücksburg i deyrnasu yn Nenmarc ym 1863, pan olynodd Cristian IX ei gyfyrder Frederik VII, yr olaf o frenhinoedd Oldenburg. Ym 1863 hefyd daeth un o deulu Glücksburg i orsedd Groeg, pan etholwyd y Tywysog Wilhelm o Ddenmarc yn Siôr I, brenin y Groegiaid gan y Cynulliad Cenedlaethol, ar gais pwerau mawrion Ewrop. Brenin olaf y Groegiaid oedd Cystennin II, a ymddiorseddodd ym 1973. Daeth yr undeb rhwng Sweden a Norwy i ben ym 1905, a sefydlwyd brenhiniaeth ar wahân yn Norwy, a choronwyd y Tywysog Carl o Ddenmarc yn Haakon VII. Byddai Teyrnas Gwlad yr Iâ, o 1918 i 1944, hefyd dan deyrnasiad Tŷ Glücksburg, gan rannu'r un brenin â Denmarc, Christian X. Mae'r Brenin Siarl III yn disgyn o Dŷ Glücksburg ar ochr ei dad, y Tywysog Philip, a oedd yn ŵyr i Siôr I, brenin y Groegiaid; fodd bynnag, ystyrir mae Tŷ Windsor, sef ochr ei fam, yw enw teulu brenhinol y Deyrnas Unedig o hyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wilson, Peter Hamish (2011). *The Thirty Years War: Europe's Tragedy* (yn Saesneg). Harvard University Press. ISBN 978-0-674-06231-3.
2. ↑  Montgomery-Massingberd, Hugh. *Burke's Royal Families of the World*, Volume I: Europe & Latin America, 1977, pp. 325–326. ISBN 0-85011-023-8 (Saesneg)
Map yn dangos y prif frwydrau**Wakefield**
St. Albans
Ludford Bridge
Mortimer's Cross
Northampton
Llundain
Harlech
Kingston upon Hull
Berwick upon Tweed
Worksop
Efrog
Calais
Coventry
Caer
Lleolir:
 – Brwydr Wakefield;  – brwydrau eraill;  
  – mannau eraill

Ymladdwyd **Brwydr Wakefield** yn Sandal Magna ger Wakefield, yng Ngorllewin Swydd Efrog yng Ngogledd Lloegr ar 30 Rhagfyr 1460. Roedd yn un o frwydrau pwysicaf Rhyfel y Rhosynnau. Ar y naill law roedd uchelwyr Lancastraidd a oedd yn deyrngar i Harri VI, brenin Lloegr ac ar y llaw arall roedd byddin Rhisiart Plantagenet, 3ydd dug Efrog. Lladdwyd Rhisiart a chwalwyd ei fyddin.

Cefndir
-------

Roedd y frydr hon yn dilyn Brwydr Blore Heath, 23 Medi 1459 a Brwydr Northampton, 10 Gorffennaf 1460 pan laddwyd Siôn Talbot, ail iarll Amwythig ac un o noddwyr Guto'r Glyn.

Gyda Richard, dug Iorc yn ôl yn Lloegr yn Hydref 1460 i hawlio'r Goron unwaith eto, cytunwyd y câi Harri VI barhau'n frenin am weddill ei oes; wedi ei farwolaeth, Richard fyddai'r brenin nesaf. Tybiai llawer y byddai hyn yn dod â'r rhyfeloedd i ben; fodd bynnag, ni chytunodd y Frenhines Marged o Anjou, gan y byddai hyn yn dietifeddu ei mab, Edward o Lancastr.

Y frwydr
--------

Hefyd yn bresennol, wrth ochr y brenin roedd ei wraig y frenhines Marged o Anjou a'u mab saith oed: Edward of Westminster, Tywysog Cymru.

Richard oedd un o uchelwyr cyfoethocaf Lloegr ac roedd ganddo diroedd ym mhobman, ac roedd yn ddisgynnydd (ar y ddwy ochr) i Edward III, a mynnai nifer o bobl dylanwadol y dylai gael ei ddyrchafu'n frenin yn lle Harri VI a oedd yn ddi-blentyn. Un o deulu Beaufort oedd ei wrthwynebydd, Somerset.

Honnodd un cofnodydd a fu'n fyw ychydig o flynyddoedd wedi'r frwydr, Gregory's Chronicle, i 2,500 o Iorciaid farw a 200 o Lancastriaid. Ond mae ffynonellau eraill yn dra gwahanol yn honni i rhwng 700 a 2,200 o Iorciaid farw. Wedi'r frwydr hon, ym mhob brwydr yn Rhyfel y Rhosynnau, fe ddaeth yn arferiad i'r fyddin lwyddiannus ddileu pob un copa walltog o'r fyddin anfuddugol, gan greu'r ysfa am ddialedd yn beth melys a chwerw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Hanes Cymru* gan John Davies; Cyhoeddiad Penguin (1990); tud 206.
2. ↑  Rowse, p.109
3. ↑  Seward, p.35
4. ↑  Hicks, Michael (2012). *The Wars of the Roses*. Yale University Press. t. 160.

Llyfryddiaeth
-------------

* H.T. Evans, *Wales and the Wars of the Roses* (1915)
* David Rees, *The Son of Prophecy* (argraffiad newydd, Rhuthun, 1997)
* Rowse, A.L. (1966). *Bosworth Field & the Wars of the Roses*. Wordsworth Military Library. ISBN 1-85326-691-4.
Etholaeth seneddol yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, yw **Tonbridge a Malling** (Saesneg: *Tonbridge and Malling*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Tonbridge a Malling yng NghaintEtholaeth Tonbridge a Malling yng Nghaint
* Caint yn LloegrCaint yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–2015: John Stanley (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Tom Tugendhat (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ton siderog fawr**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **tonnau siderog mawr**; yr enw Saesneg yw *Large Lace Border*, a'r enw gwyddonol yw *Scopula limboundata*. Mae i'w ganfod i'r dwyrain o'r Rockies yng Ngogledd America.

25–30 mm ydy lled ei adenydd agored ac mae'n hedfan rhwng diwedd Mai a diwedd Awst.

Prif fwyd y siani flewog ydy dail yr afallen, meillion, llus, dant y llew a cheiriosen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ton siderog fawr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
**Urtyn duu** (cân hir) (Mongoleg: Уртын дуу, ᠤᠷᠲᠤ ᠶᠢᠨ ᠳᠠᠭᠤᠤ) yw un o elfennau canolog cerddoriaeth draddodiadol Mongolia, ynghyd â **bogino duu** (cân fer). Ni elwir y genre yn ‘gân hir’ oherwydd hyd y gân ei hun, ond oherwydd bod pob sillaf yn cael eu cynnal am gyfnod hir. Gall cân sy’n para pedair munud gynnwys deg gair yn unig.

Cofnodwyd urtyn duu mewn llenyddiaeth ers y 13g, a chredir ei bod wedi ymddangos 2,000 o flynyddoedd yn ôl. Mae amrywiaeth eang o ddulliau rhanbarthol yn parhau hyd heddiw, ac maent dal i chwarae rhan bwysig ym mywyd cymdeithasol a diwylliannol y nomadiaid sy’n byw ym Mongolia ac ym Mongolia Fewnol. Perfformir urtyn duu mewn priodasau, ar enedigaeth baban, wrth sefydlu cartref newydd, ac mewn digwyddiadau diwylliannol pwysig eraill.

Fel arfer maent yn ganeuon hiraethus a sentimental sy’n disgrifio harddwch natur, ceffylau, tirweddau, a chrefydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Weina, Oyuna (2018). "You Can't Sing Urtyn Duu If You Don't Know How to Ride a Horse": Urtyn Duu in Alshaa, Inner Mongolia". *Asian Music* **49(2)**: 4-33.

Dolenni allanol
---------------

* UNESCO: Urtiin Duug
Dinas ar Afon Volga yn nwyrain canolbarth Rwsia yw **Ulyanovsk** (Rwsieg *Ульяновск*, Chuvasheg *Chemper*) (**Sinbirsk** hyd 1780, **Simbirsk** o 1780 tan 1924). Mae'n brifddinas i Oblast Ulyanovsk. Yn 2005 roedd ganddi boblogaeth o tua 623,100 o drigolion. Lleolir 893 km i'r dwyrain o Moskva.

Hanes
-----

Fe'i sefydlwyd fel caer ar Fryn Simbirsk ar ffiniau dwyreiniol Ymerodraeth Rwsia yn 1648 er mwyn amddiffyn yr ymerodraeth rhag ymosodiadau gan lwythi crwydrol. Mae'r enw *Simbirsk* yn golygu 'dinas y saith gwynt'. Ugain mlynedd ar ôl ei sefydliad, llwyddodd i wrthsefyll gwarchae gan luoedd Stenka Razin, arweinydd gwrthryfel y Cosaciaid. Yn raddol daeth yn ganolfan ranbarthol o bwys, gan gael ei ddyrchafu'n ddinas ym 1796. Adeiladwyd Eglwys Gadeiriol y Drindod Sanctaidd mewn arddull neo-glasurol rhwng 1827 a 1841. Cafodd rhan fwya'r ddinas ei difetha mewn tân trychinebus ym 1864.

Yn ystod yr 20g, datblygodd Ul'yanovsk fel canolfan ddiwydiannol. Cynhyrchir ceir ac awyrennau mewn ffatrïoedd UAZ ac Aviastar. Adeiladwyd pont bwysig dros y Volga rhwng 1912 a 1916, yr unig un am bellter o ryw 400 km rhwng Kazan' a Tol'yatti. Mae ail bont yn cael ei hadeiladu ers y 1980au.

Ganwyd y gwleidyddion Vladimir Lenin ac Alexander Kerensky yn y ddinas, ynghŷd â'r awdur Rwsieg clasurol Ivan Goncharov. Ailenwyd fel Ulyanovsk ar ôl enw bedydd Vladimir Lenin (Ulyanov) ychydig o ddyddiau ar ôl ei farwolaeth ym 1924. Ers cwymp y gyfundrefn Gomiwnyddol, mae trigolion y ddinas wedi gwrthwynebu mynd yn ôl i'r enw gwreiddiol, yn wahanol i bron pob dinas arall a gafodd ei hailenwi yn ystod cyfnod Comiwnyddiaeth.

Gefeilldref
-----------

Ei efeilldref yw Krefeld (Almaen).
Cerflun o Brennus a addurnai long Ffrengig yn y 18fed neu'r 19eg ganrif
Roedd **Brennus** (neu **Brennos**) yn bennaeth o lwyth y Senones, llwyth Celtaidd oedd yn byw yng ngogledd yr Eidal yn y diriogaeth a elwid yn Gallia Cisalpina.

O gwmpas y flwyddyn 387 CC gorchfygodd byddin Geltaidd dan Brennus y Rhufeiniaid ym Mrwydr yr Allia, ac aethant ymlaen i gipio dinas Rhufain ei hun. Yr unig ran o'r ddinas nad oedd wedi ei meddiannu gan y Senones, yn ôl haneswyr Rhufeinig, oedd bryn y Capitol.

Bu raid i'r Rhufeiniaid dalu swm mawr o aur i achub y ddinas. Yn ôl y stori enwog, pan oeddynt yn talu'r aur i'r Senones, datblygodd ffrae ynghych y pwysau oedd yn cael eu defnyddio i fesur yr aur. Ymatebodd Brennus trwy daflu eu gleddyf ar ben y pwysau gyda'r geiriau "Vae victis" ("Gwae'r gorchfygedig").

Dywed y ffynonellau Rhufeinig fod y dadlau ynglŷn â'r pwysau wedi peri oedi a alluogodd Marcus Furius Camillus i gyrraedd gyda byddin a gorfodi'r Galiaid i adael y ddinas heb yr aur. Dywedir i Camillus orchfygu'r Galiaid mewn brwydr arall ac ennill y teitl *Pater Patriae*. Awgrymwyd gan rhai fod Brennus wedi gwneud cynghrair a Dionysius o Syracusa, oedd yn bwriadu ymosod ar gyngheiriaid Rhufain yn Sicilia. Awrymir ei fod ef wedi perswadio Brennus i ymosod ar Rufain o'r gogledd fel na allai'r Rhufeiniaid ymyrryd a'i gynlluniau.

Cred rhai mai teitl yn hytrach nag enw yw "Brennus"; mae cysylltiad â'r gair Cymraeg "brenin".

Llyfryddiaeth
-------------

* Livy, *Ab Urbe Condita* 5.34-49
* Diodorus Siculus, *Library* 14.113-117
* Plutarch, *Camillus* 15-30
* Polybius, *Histories* 2.18
* Dionysius o Halicarnassus, *Hynafiaethau'r Rhufeiniaid* 13.6-12
Cyfarwyddwyr BBC Cymru Wales ers Medi 2011 yw **Rhodri Talfan Davies** (ganwyd 9 Chwefror 1971). Mae'n aelod o fwrdd rheoli'r BBC, ac yn gyn-newyddiadurwr a gweithredwr cyfathrebu.

Bywyd personol ac addysg
------------------------

Ganwyd Davies yng Nghaerdydd ym 1971 i Elizabeth Siân Vaughan Yorath a Geraint Talfan Davies, cadeirydd Opera Cenedlaethol Cymru a chyn rheolwr BBC Cymru Wales.

Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf, Caerdydd, ac Ysgol Ramadeg Brenhinol, Newcastle upon Tyne, ac aeth Davies ymlaen i astudio fel myfyriwr israddedig yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen (BA Anrh), a derbyniodd ddiploma ôl-radd mewn newyddiaduraeth o Brifysgol Caerdydd.

Gyrfa
-----

Cychwynnodd gyrfa Davies gyda chyfnod byr fel is-olygydd ar y Western Mail yn 1993. Yn yr un flwyddyn ymunodd â'r BBC fel newyddiadurwr dan hyfforddiant, lle arhosodd fel cynhyrchydd a gohebydd newyddion tan 1999.

Roedd Davies yn bennaeth rhaglenni rhanbarthol gyda BBC West ym Mryste rhwng 1999 a 2001, gan gymryd gofal o wasanaethau teledu, ar-lein a radio lleol ar draws y rhanbarth. Gadawodd y BBC yn 2001 i fod yn gyfarwyddwr teledu ar y cwmni newydd Homechoice (TalkTalk TV bellach). Yn 2005, penodwyd ef yn bennaeth marchnata teledu gyda'r gweithredwr cebl ntl.

Yn 2006 dychwelodd Davies i'r BBC fel pennaeth strategaeth a chyfathrebu. Penodwyd ef yn gyfarwyddwr BBC Cymru Wales ym mis Medi 2011.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Biography. BBC.
2. ↑   BBC - Press Office - Rhodri Talfan Davies appointed Director, BBC Cymru Wales. Adalwyd ar 15 Rhagfyr 2015.
3. 1 2 3   (2014) *Who's Who 2015*. Reference Library: Bloomsbury. ISBN 9781408181201
4. 1 2   Rhodri Talfan Davies replaces Menna Richards as director of BBC Wales. Adalwyd ar 15 Rhagfyr 2015.

Dolenni allanol
---------------

* Bywgraffiad BBC  Archifwyd 2016-04-10 yn y Peiriant Wayback.
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Domenico Paolella yw ***Un Ladro in Paradiso*** a gyhoeddwyd yn 1952. Fe'i cynhyrchwyd gan Giuseppe Amato yn yr Eidal. Lleolwyd y stori yn Napoli. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Giuseppe Amato a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Nino Rota. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Eduardo De Filippo, Carlo Delle Piane, Nino Taranto, Carlo Pisacane, Francesco Golisano, Luigi Visconti, Carlo Tamberlani, Enzo Turco, Filippo Scelzo a Hélène Rémy. Mae'r ffilm *Un Ladro in Paradiso* yn 72 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1952. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Singin' in the Rain* sy’n ffilm fiwsical gan y cyfarwyddwyr ffilm Stanley Donen a Gene Kelly. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 
Marco Scarpelli oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Eraldo Da Roma sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Domenico Paolella ar 15 Hydref 1915 yn Foggia a bu farw yn Rhufain ar 30 Awst 2017.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Domenico Paolella nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 11 Gorffennaf 2016.
Nendwr yn Kuala Lumpur, Maleisia, yw **Tŵr Petronas 3** a elwir hefyd yn Tŵr Carigali. Mae ganddo 60 llawr ac yn 267 metr o daldra. Hwn yw 8fed adeilad talaf Malaysia ac mae'n rhan o cyfadeiladau Tyrau Petronas.

Adeiladu
--------

Dechreuodd y gwaith adeiladu ddiwedd 2006 a'i gwblhau yn 2012. Ym mis Ionawr 2011, dyfarnodd KLCC Properties Holdings Berhad (KLCCP) gontract RM665mil ar gyfer yr uwch-strwythur i Daewoo Engineering and Construction, a ddechreuodd adeiladu'r strwythur uchaf ym mis Mawrth 2009.Disgwylir i adran y ganolfan fanwerthu fod yn barod erbyn 2010, ac yna'r elfen bloc swyddfeydd erbyn mis Hydref 2011. Bydd tŵr y swyddfa yn gartref i 840,000 troedfedd sgwar (78,000 m2)
 gofod swyddfa net y gellir ei osod, tra bydd y rhan adwerthu o'r adeilad yn mesur 140,000 troedfedd sgwar (13,000 m2)
. Bydd y datblygiad hefyd yn cynnwys cyswllt twnnel i Lot D1 gerllaw, KLCC ar gyfer datblygiad yn y dyfodol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Daewoo gets RM665m job from KLCCP". *The Star*. 7 January 2009.
2. ↑  "KLCCP 2009 Annual Report - Chairman's Statement". KLCCP. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 September 2009.
Coed Sequoia Cawraidd (*Sequoiadendron*) yn y Goedwig Gawraidd
Dôl Cryman yn y Goedwig Gawraidd, "Gem y Sierras" yn ôl John Muir
Coeden General Sherman, y goeden fwyaf yn y byd
Mae'r **Goedwig Gawraidd** (*Giant Forest*) yn rhan arbennig o Barc Cenedlaethol Sequoia, sy'n enwog am ei choed Sequoia Cawraidd. Gorwedd y goedwig ar uchder o 1,800 medr (6000 troedfedd) yng ngorllewin Sierra Nevada, yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America.

Yr ardal
--------

Dywedir fod y Goedwig Gawraidd yn cynnwys pump allan o'r 10 coeden fwyaf yn y byd o ran eu sylwedd pren, gan gynnwys yr un fwyaf oll, sef Coeden General Sherman, gyda chylch o 11.1 meder (36.5 troedfedd) yn ei bôn.

Mae'n gorwedd yn agos i'r Ogof Grisial, Carreg Moro a Dôl Cryman. Mae pen gorllewinol y High Sierra Trail sy'n croesi'r Sierra Nevada i Fynydd Whitney ger Dôl Cryman.

Bywyd gwyllt
------------

Mae'r binwydden Ponderosa, Pinwydden Jeffrey, Pinwydden Siwgr, a'r binwydden gamfrig yn goed cyffredin yno, ynghyd â'r Ffynidwydden Wen a'r Ffynidwydden Goch. Gwelir ceirw asen (*mule deer*), gwiwerod Douglas, a'r Arth Ddu Americanaidd yn aml yn y cyffiniau.

Ddoe a heddiw
-------------

Ar un adeg roedd dros 300 o dai ac adeiladau eraill yno ond heddiw dim ond pedwar adeilad sydd ar ôl a chyfyngir gweithgareddau i ymweliadau dydd yn unig

Mynediad
--------

Mae ffordd yn cysylltu'r ardal â Fresno a Visalia. Mae priffordd y parc yn rhedeg o'r goedwig i Parc Cenedlaethol Kings Canyon a Llwyn Grant, cartref Coeden General Grant a sequoias eraill.

Dolenni allanol
---------------

* Map o'r Parc Sequoia Archifwyd 2006-12-29 yn y Peiriant Wayback.
* Map o'r ardal Archifwyd 2007-01-07 yn y Peiriant Wayback.
* NPS - Hanes y Goedwig Archifwyd 2007-01-07 yn y Peiriant Wayback.
* NPS - Hanes adfer y goedwig Archifwyd 2007-01-01 yn y Peiriant Wayback.