Bardd a aned yn "Nhŷ Uchaf", fferm ym mhlwyf Llandderfel Sarnau, Sir Feirionnydd (de Gwynedd heddiw) oedd **Gerallt Lloyd Owen** (6 Tachwedd 1944 – 15 Gorffennaf 2014). Roedd yn un o brif feistri'r gynghanedd ac yn feuryn ymryson barddol Radio Cymru, *Talwrn y Beirdd*.

Bywyd cynnar
------------

Gerallt oedd yr ail fab i Henry Lloyd Owen (1906-1982), amaethwr a Swyddog Pla Cyngor Sir Feirionnydd ac yna Gwynedd, a Jane Ellen (Jin, 1905-1989), athrawes a fu hefyd yn cadw siop a llythyrdy'r Sarnau wedi i'r teulu symud yno i fyw i'w hen gartref hi, "Broncaereini", yn 1945 pan benodwyd Henry i'w swydd gyda Chyngor Sir Feirionnydd.

Llwyd o'r Bryn a gyflwynodd y gynghanedd iddo, ei athro barddol cyntaf, a gallai Gerallt gyfansoddi englyn cywir yn ddeuddeg oed. Yna aeth at Ifan Rowlands y Gistfaen, Llandderfel i wella'i grefft.

Derbyniodd Gerallt ei addysg yn Ysgol Tŷ Tan Domen. Tra yn y chweched dosbarth dyrchafwyd y tad a symudodd y teulu i Gaernarfon, ond arhosodd Gerallt gyda'i fodryb yn y Sarnau i adolygu ar gyfer ei arholiadau 'lefel A', ond gwell ganddo astudio'r gynghanedd a darllen barddoniaeth ac ni chafodd y graddau angenrheidiol i fynd i'r brifysgol ac felly aeth i Goleg y Normal, Bangor lle derbyniodd Dystysgrif Athro yn 1966.

Treuliodd gyfnod o bum mlynedd fel athro: Ysgol Gynradd, Ysgol Glyndŵr (yr ysgol breifat Gymraeg a sefydlwyd ym Mhen-y-bont ar Ogwr gan y cenedlaetholwr brwd Trefor Morgan) ac Ysgol Gymraeg y Betws. Bu'n ysgrifennu comics i blant, gan gynnwys *Llinos* ac *Yr Hebog**.* Sefydlodd Wasg Gwynedd ym 1972. Yn 1972 hefyd y priododd ag Alwena Jones o Ddeiniolen gan fyw yn Llandwrog, a chawsant dri o blant: Mirain, Bedwyr a Nest.

Ei waith llenyddol
------------------

Er i'w gyfrol gyntaf, *Ugain Oed a'i Ganiadau* (Argraffty'r M.C. Caernarfon, 1966) gael ei gyhoeddi ym 1966, ni ddaeth yn ffigwr amlwg nes iddo gyhoeddi *Cerddi'r Cywilydd* ym 1972.

Nodweddir ei farddoniaeth gan ymdeimlad cryf am Gymreictod a phwyslais ar etifeddiaeth y Cymry a'r angen i'w hamddiffyn. Gwelir hyn yn arbennig o eglur mewn cerddi fel yr awdl *Cilmeri* , am dranc Llywelyn ap Gruffudd, a'r gerdd *Fy Ngwlad* (*Cerddi'r Cywilydd*) am yr arwisgiad yng Nghaernarfon yn 1969 sy'n agor efo'r llinellau cofiadwy,

Wylit, wylit, Lywelyn,
Wylit waed pe gwelit hyn.
Ein calon gan estron ŵr,
Ein coron gan goncwerwr,
A gwerin o ffafrgarwyr
Llariaidd eu gwên lle'r oedd gwŷr.
Ond mae gan ei awen agwedd bersonol hefyd, yn ei gerddi am gyfeillion a pherthnasau, a'i gariad amlwg at ei fro. Mae'n medru bod yn ffraeth yn ogystal, er enghraifft yn ei gerdd *Trafferth mewn siop* (yn y gyfrol *Cilmeri*) am gael gwrthod talu â siec yn y Gymraeg yn siop Marks and Spencers, Llandudno, sy'n adleisio cerdd adnabyddus Dafydd ap Gwilym *Trafferth mewn Tafarn*.

Cyhoeddodd hunangofiant ym 1999 dan y teitl *Fy Nghawl Fy Hun*. Golygodd gylchgrawn y Coleg Normal (Y Normalydd), sawl cyfrol yn y gyfres *Talwrn y Beirdd*, a bu'n gyd-olygydd y cylchgrawn *Barddas* am gyfnod.

Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dwyfor 1975 gyda'i awdl *Yr Afon* ac yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1982 gydai' awdl *Cilmeri*.

Dymuniad y teulu oedd bod rhoddion er cof am Gerallt i'w gyfrannu i ymgyrch ‘Ie’ yr Alban.

Llyfryddiaeth
-------------

Gwasg Gwynedd gyhoeddodd ei ddwy gyfrol bwysicaf o farddoniaeth: *Cerddi'r Cywilydd* yn 1972 a *Cilmeri a Cherddi Eraill* yn 1991, a hefyd ei hunangofiant *Fy Nghawl Fy Hun* yn 1999. Cafwyd 4 argraffiad o *Cerddi'r Cywilydd* ac enillodd *Cilmeri a Cherddi Eraill* wobr Llyfr y Flwyddyn, 1992.

* *Ugain Oed a'i Ganiadau* (1966)
* *Cerddi'r Cywilydd* (Gwasg Gwynedd, 1972)
* *Cilmeri a cherddi eraill* (Gwasg Gwynedd, 1991)
* *Y Gân Olaf* (Barddas, 2015)

### Hunangofiant

* *Fy Nghawl Fy Hun* (Gwasg Gwynedd, 1999)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Stephens, Meic (11 Awst 2014). Gerallt Lloyd Owen: Renowned Welsh poet. *The Independent*. Adalwyd ar 31 Awst 2014.
2. ↑  (Saesneg) Gerallt Lloyd Owen obituary. *The Daily Telegraph* (7 Awst 2014). Adalwyd ar 31 Awst 2014.
3. 1 2  "Gwefan yr Academi". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-07-04. Cyrchwyd 2010-07-16.
4. ↑  "Comics Cymraeg". *BBC Cymru Fyw*. 2016-05-28. Cyrchwyd 2021-04-15.
5. ↑  Gweler y Bywgraffiadur Cymreig Arlein;] adalwyd 29 Medi 2016.
6. ↑   Rhoddion er cof am Gerallt i ymgyrch ‘Ie’ yr Alban. Golwg360 (19 Gorffennaf 2014). Adalwyd ar 31 Awst 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 16744082
* LCCN: nb2005010091
* ISNI: 0000 0000 4288 7325
* SUDOC: 19713095X
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |