Pwnc yr erthygl hon yw'r swydd lywodraethol.  Am ganwr, gweler crwner (canwr).  

|  |
| --- |
| Erthyglau'n ymwneud â |
| Marwolaeth |
|  |
| Angeueg |
| Meddygaeth |
| Afiechyd anwelladwy · Awtopsi · Ewthanasia |
| Achosion a mathau |
| Cyfradd marw · Hil-laddiad · Hunanladdiad · Llofruddiaeth |
| Wedi marwolaeth |
| Amlosgiad · Angladd · Claddedigaeth · Cynhebrwng · Gwylnos |
| Y gyfraith |
| Corffgarwch · Crwner · Dienyddio · Etifeddiaeth · Ewyllys · Trengholiad |
| Crefydd ac athroniaeth |
| Aberth dynol · Anfarwoldeb · Atgyfodiad · Bywyd ar ôl marwolaeth · Merthyr · Ysbryd |
| Diwylliant a chymdeithas |
| Gweddw · *Memento mori* · Ysgrif goffa |
| Categori |
| * v
* t
* e
 |

Swyddog llywodraethol sy'n ymchwilio i achosion marwolaethau yw **crwner** (Lladin: *custos placitorum coronae*; Eingl-Normaneg: *corouner*). Mae crwner yn un o hen swyddi'r gyfraith gyffredin, ac mae'n parhau heddiw mewn nifer o wledydd. Gan amlaf bydd crwner yn gyfrifol am ymchwilio i farwolaethau annaturiol o fewn awdurdodaeth benodol.

Y Deyrnas Unedig
----------------

### Cymru a Lloegr

Mynedfa Llys y Crwner yn London Road Fire Station, Manceinion.
Yng Nghymru a Lloegr mae crwner yn swydd farnwrol annibynnol. Rhaid i grwner fod yn gyfreithiwr neu'n feddyg, ac mewn rhai achosion, y ddau. Maent yn ymchwilio i farwolaethau treisgar neu annaturiol, marwolaethau sydyn am resymau anhysbys, a marwolaethau sydd wedi digwydd yn y carchar. Rhaid hysbysu'r crwner hefyd os na all meddyg teulu roi tystysgrif briodol ynghylch achos y farwolaeth, os digwyddodd y farwolaeth yn ystod llawdriniaeth, neu os afiechyd diwydiannol oedd i gyfrif am y farwolaeth.

### Yr Alban

Ni cheir crwneriaid yn yr Alban. Y Procuradur Ffisgal sy'n archwilio marwolaethau arbennig, ac weithiau cynhelir ymchwiliad llys gerbron y Barnwr Sirol dan Ddeddf Damweiniau Marwol a Marwolaethau Sydyn (Yr Alban) 1976. Nid yw'r Barnwr Sirol yn arbenigwr mewn marwolaethau, ac felly mae'r swydd yn wahanol i swydd y crwner yng Nghymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon.

### Gogledd Iwerddon

Yng Ngogledd Iwerddon penodir cyfreithwyr neu fargyfreithwyr gan yr Arglwydd Ganghellor i fod yn grwneriaid.

Gweriniaeth Iwerddon
--------------------

Llys y Crwner, Dulyn.
Rheolir swydd y crwner yng Ngweriniaeth Iwerddon gan Ddeddf Crwneriaid 1962. Os oes rhaid cynnal archwiliad post-mortem, bydd patholegydd yn gweithredu ar ran y crwner.

Canada
------

Llys y Crwner, Vancouver, British Columbia.
Penodir crwneriaid yng Nghanada trwy orchymyn gan Gyngor Gweithredol y dalaith neu'r diriogaeth. Mae crwneriaid neu archwilwyr meddygol yn archwilio rhwng 15% ac 20% o'r holl farwolaethau yng Nghanada.

Unol Daleithiau America
-----------------------

Llythyr gan Siryf-Grwner San Luis Obispo County, Califfornia, i gadarnhau bu farw L. Ron Hubbard o achosion naturiol (4 Tachwedd 1987).
Yn yr Unol Daleithiau, mae system o grwneriaid gan tua hanner o'r taleithiau. Yn y mwyafrif o awdurdodaethau mae'n swydd etholedig, ac yn aml bydd gan y crwner y grym i gyhoeddi gwarant i arestio personau gall wedi achosi marwolaeth. Mewn awdurdodaethau eraill, bydd archwiliwr meddygol yn cyflawni dyletswyddau tebyg i'r crwner.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lewis, Robyn. *Termau Cyfraith* (Llandysul, Gwasg Gomer, 1972), t. 47.
2. ↑  *Black's Law Dictionary* (ail argraffiad, 1910), [coroner].
3. ↑   Canllaw ar gyfer Crwneriaid a Chwestau a Siarter ar gyfer Gwasanaethau Crwneriaid. Y Weinyddiaeth Gyfiawnder (Mawrth 2012). Adalwyd ar 7 Awst 2013.
4. ↑   Swyddfa'r Crwner. Cyngor Sir Gaerfyrddin. Adalwyd ar 7 Awst 2013.
5. ↑  (Saesneg) The position in Scotland. *Coroners' Law Resource*. Coleg y Brenin, Llundain. Adalwyd ar 7 Awst 2013.
6. ↑  (Saesneg) Coroners, post-mortems and inquests. Llywodraeth Gogledd Iwerddon. Adalwyd ar 7 Awst 2013.
7. ↑  (Saesneg) Coroners. Citizens Information Board. Adalwyd ar 12 Medi 2013.
8. 1 2  (Saesneg) coroner. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 12 Medi 2013.
9. ↑  (Saesneg) Canadian Coroner and Medical Examiner Database (CCMED). Statistics Canada. Adalwyd ar 13 Medi 2013.
10. ↑  (Saesneg) Coroner vs. medical examiner. Llyfrgell Genedlaethol Meddygaeth yr Unol Daleithiau. Adalwyd ar 12 Medi 2013.
11. ↑  (Saesneg) The Medical Examiner and Coroner Systems. Medscape. Adalwyd ar 12 Medi 2013.