**Dinas Mecsico** (Sbaeneg: **Ciudad de México**; enw gwreiddiol: **Tenochtitlan**) yw prifddinas a dinas fwyaf Mecsico. Cyfeirir ati yn yr iaith frodorol Nahuatl fel 'Āltepētl Mēxihco' ac yn aml fel 'Mecsico, D.F.' (*Distrito Federal*) neu'n fyr fel: **CDMX**. Mae'n un o ddinasoedd mwyaf y byd, gyda phoblogaeth y ddinas ei hun yn 9,209,944 (2020) a phoblogaeth yr ardal fetropolitaidd (a elwir yn "Dinas Mecsico Fwyaf") yn 1,210,804,000 (2022). Hi, felly, yw dinas fwyaf poblog Gogledd America. Fe'i lleolir yn Nyffryn Mecsico (*Valle de México*), cwm mawr ar lwyfandir uchel yng nghanol gwlad Mecsico, ar uchder o 2,240 metr (7,350 tr), dros ddwywaith uchder yr Wyddfa. Mae gan y ddinas 16 israniad o'r enw bwrdeistrefi neu *demarcaciones territoriales*.

Dinas Mecsico yw un o'r canolfannau diwylliannol ac ariannol pwysicaf yn y byd. Cyn i'r Sbaenwyr gyrraedd, yma oedd safle dinas Tenochtitlan. Yn 1519 cyrhaeddodd y Sbaenwyr o dan Hernán Cortés, a chyn hir roeddynt wedi cipio grym yn y ddinas. Wedi i Fexico ennill ei hannibyniaeth oddi wrth Sbaen, daeth Dinas Mecsico yn brifddinas y wlad.

Mae gan Ddinas Mecsico Fwyaf Gynnyrch mewnwladol crynswth (GDP) o $ 411 biliwn yn 2011, sy'n ei gwneud yn un o'r ardaloedd trefol mwyaf cynhyrchiol yn y byd. Roedd y ddinas yn gyfrifol am gynhyrchu 15.8% o Gynnyrch Mewnwladol Crynswth Mecsico gyfan, ac roedd yr ardal fetropolitan yn cyfrif am tua 22% o Gynnyrch Mewnwladol Crynswth y wlad. Pe bai'n wlad annibynnol yn 2013, Dinas Mecsico fyddai'r pumed economi fwyaf yn America Ladin - pum gwaith mor fawr â Costa Rica a thua'r un maint â Periw.

Prifddinas Mecsico yw'r brifddinas hynaf yn America, ac un o ddwy a sefydlwyd gan bobl frodorol, y llall yw Quito, prifddinas Ecwador. Adeiladwyd y ddinas yn wreiddiol ar ynys ar Lyn Texcoco gan yr Aztecs ym 1325 a'i henw oedd Tenochtitlan, ond fe'i dinistriwyd bron yn llwyr gan y Sbaenwyr yng Ngwarchae Tenochtitlan 1521. Yn 1524, sefydlwyd bwrdeistref Dinas Mecsico, o'r enw **México Tenochtitlán**, ac ym 1585, fe'i gelwid yn swyddogol fel Ciudad de México (Dinas Mecsico). Dinas Mecsico oedd canolfan wleidyddol, weinyddol ac ariannol rhan fawr o ymerodraeth drefedigaethol Sbaen. Ar ôl sicrhau annibyniaeth oddi wrth Sbaen ym 1824, crëwyd hi'n ardal ffederal.

Mae gan y ddinas sawl polisi blaengar, megis erthyliad yn ôl y galw, math cyfyngedig o ewthanasia, ysgariad di-fai, a phriodas o'r un rhyw.

Hanes
-----

Yr arwyddion hynaf o drefedigaethau dynol yn ardal Dinas Mecsico yw esgyrn "y fenyw Peñon" ac eraill a geir yn San Bartolo Atepehuacan (Gustavo A. Madero). Credwyd am hir eu bod yn dod o'r cyfnod Cenolithig isaf (9500-7000 CC). Fodd bynnag, mae astudiaethau diweddar yn gosod oedran y fenyw Peñon yn 12,700 oed, gan ei gwneud yn un o'r olion dynol hynaf a ddarganfuwyd yn yr Americas (neu'r Amerig.

Yr ardal oedd cyrchfan ymfudo’r *Teochichimecas* yn ystod yr 8g a’r 13g, pobloedd a fyddai’n arwain at ddiwylliannau y Toltec, a'r Mexica (neu'r Aztecs), a gyrhaeddodd tua'r 14g i ymgartrefu gyntaf ar lannau'r llyn.

### Yr Aztec

Sefydlwyd dinas Mecsico-Tenochtitlan gan bobl Mexica ym 1325. Adeiladwyd hen ddinas Mexica y cyfeirir ati'n syml fel **Tenochtitlan** ar ynys yng nghanol llynnoedd mewndirol Dyffryn Mecsico, y rhannodd hi gyda dinas-wladwriaeth lai o'r enw Tlatelolco. Yn ôl y chwedl, nododd prif dduw'r Mecsicaniaid, Huitzilopochtli, y safle lle roeddent i adeiladu eu dinas trwy ddangos iddyn nhw eryr euraid yn gorwedd ar gactws pigog (*Opuntia*) yn difa neidr *Crotalus*.

Rhwng 1325 a 1521, tyfodd Tenochtitlan o ran maint a chryfder, gan ddominyddu'r dinas-wladwriaethau eraill o amgylch Llyn Texcoco athrwy Dyffryn Mecsico. Pan gyrhaeddodd y Sbaenwyr, roedd Ymerodraeth yr Aztec wedi cyrraedd llawer o Mesoamerica: o Gwlff Mecsico i'r Cefnfor Tawel.

Ar ôl glanio yn Veracruz, aeth y fforiwr Sbaenaidd Hernán Cortés ymlaen i Tenochtitlan gan gyrraedd yno ar 8 Tachwedd 1519. Gorymdeithiodd Cortés a'i ddynion ar hyd y sarn a arweiniodd i'r ddinas o Iztapalapa, a chyfarchwyd y Sbaenwyr gan reolwr y ddinas, sef Moctezuma II; cyfnewidiwyd anrhegion, ond ni pharhaodd y cyfeillgarwch yn hir. Carcharodd Cortés y Brenin Moctezuma, gan obeithio llywodraethu trwyddo.

Cynyddodd y tensiynau tan, ar noson 30 Mehefin 1520 a bu brwydr o'r enw "La Noche Triste" - cododd yr Aztecs yn erbyn y Sbaenwyr estron a llwyddo i ddal neu yrru'r Ewropeaid a'u cynghreiriaid Tlaxcalan oddi yno. Ail-grwpiodd cortés yn Tlaxcala. Credai'r Aztecs fod y Sbaenwyr wedi mynd yn barhaol, ac etholasant frenin newydd, Cuitláhuac, ond bu farw'n fuan; y brenin nesaf oedd Cuauhtémoc.

Aeth Cortés ati i roi gwarchae ar Tenochtitlan ym Mai 1521. Am dri mis, dioddefodd y ddinas oherwydd diffyg bwyd a dŵr yn ogystal â lledaeniad y frech wen a ddaeth yn sgil y Sbaenwr. Glaniodd Cortés a'i gynghreiriaid eu lluoedd yn ne'r ynys gan ymladd eu ffordd trwy'r ddinas yn araf. Ildiodd Cuauhtémoc yn Awst 1521. Difethodd y Sbaenwyr ardal Tenochtitlan a'r brodorion bron yn llwyr yn ystod gwarchae olaf y goncwest.

Adeiladau a chofadeiladau
-------------------------

* Amgueddfa Estanquillo
* El Ángel (Angel Annibyniaeth)
* Castell Chapultepec
* Clwysty La Merced
* Colegio Nacional
* Eglwys gadeiriol
* Eglwys Nuestra Señora de Loreto
* Palacio Nacional
* Palas Iturbide
* Tai Mayorazgo de Guerrero
* Torres de Satélite

Enwogion
--------

* Frida Kahlo (1907-1954), arlunydd
* Pedro Armendáriz (1912-1963), actor
* Luis Echeverría (g. 1922), gwleidydd
* Laura Esquivel (g. 1950), awdures
* Mario Van Peebles (g. 1957), actor

| * v
* t
* e
Taleithiau Mecsico |
| --- |
| 
* Aguascalientes
* Baja California
* Baja California Sur
* Campeche
* Chiapas
* Chihuahua
* Coahuila
* Colima
* Durango
* Guanajuato
* Guerrero
* Hidalgo
* Jalisco
* Michoacán
* Morelos
* Nayarit
* Nuevo León
* Oaxaca
* Puebla
* Querétaro
* Quintana Roo
* San Luis Potosí
* Sinaloa
* Sonora
* Tabasco
* Talaith Mecsico
* Tamaulipas
* Tlaxcala
* Veracruz
* Yucatán
* Zacatecas

 |  |
| 
* **Distrito Federal**

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 316429178
* LCCN: n79093328
* GND: 4039060-3
* NDL: 00629320
* NKC: ge136773

 |



1. ↑  .
2. ↑  .
3. ↑  "Artículo 44" (PDF). Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos. Cyrchwyd 14 Mai 2010.
4. ↑  Agren, David (29 Ionawr 2016). "Mexico City officially changes its name to – Mexico City". *The Guardian*.
5. ↑  Foreign Policy (2008). "The 2008 Global Cities Index". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 10 Ionawr 2010. Cyrchwyd 27 Rhagfyr 2009.
6. ↑  Global MetroMonitor | Brookings Institution Archifwyd 5 June 2013[Date mismatch] yn y Peiriant Wayback.. Brookings.edu. Retrieved on 12 Ebrill 2014.
7. ↑  "Mexico City GDP as compared with national GDP". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 26 Ebrill 2010. Cyrchwyd 19 Awst 2010.
8. ↑  Parish Flannery, Nathaniel. "Mexico City Is Focusing on Tech Sector Development". *Forbes*. Cyrchwyd 27 Rhagfyr 2013.
9. 1 2  Government of the Federal District. "History of Mexico City" (yn Sbaeneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 19 Rhagfyr 2009. Cyrchwyd 27 December 2009.
10. ↑  United Nations. "Mexico City, Mexico" (yn Sbaeneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2 Mai 2010. Cyrchwyd 27 Rhagfyr 2009.
11. ↑  Steve Connor (3 Rhagfyr 2002). "Does skull prove that the first Americans came from Europe?". *The Independent*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-09-28. Cyrchwyd 2021-03-23.
12. ↑  David Epstein (2 Ionawr 2005). "First Americans Mai Have Come From Australia". *Discover*. Cyrchwyd 17 Hydref 2020.
13. ↑  Frances F. Berdan, *The Aztecs of Mexico: An Imperial Society*, Efrog Newydd: Holt, Rinehart, Winston 1982, tt. 10–14.
14. ↑  "Frances F. Berdan 1982, p. 14">Frances F. Berdan, *The Aztecs of Mexico: An Imperial Society*, Efrog Newydd: Holt, Rinehart, Winston 1982, tud. 14.
15. ↑  "Frances F. Berdan 1982, tud. 14"
16. 1 2  Marroqui, Jose Maria (1969). *La Ciudad de Mexico*. Mexico City: Ayuntamiento del Distrito Federal. tt. 21–25.
17. ↑  "Conquistadors – Cortés. November 1519, The Most Beautiful Thing in the World". PBS. Cyrchwyd 17 Ebrill 2011.
18. ↑  "Conquistadors – Cortés. June 1520 – Massacre at Tenochtitlán". PBS. Cyrchwyd 17 Ebrill 2011.
19. ↑  "Conquistadors – Cortés. Rhagfyr 1520 – Siege, Starvation & Smallpox". PBS. Cyrchwyd 17 Ebrill 2011.