Mae **Cymraeg Canol** yn enw ar gyfnod yn hanes yr iaith Gymraeg a estynnodd o'r 12g i'r 14g. Mae llawer o lawysgrifau ar gael o'r cyfnod hwn, gan gynnwys Llyfr Coch Hergest, Llyfr Gwyn Rhydderch, Llyfr Du Caerfyrddin, a thestunau Gyfraith Hywel Dda.

Nid llên draddodiadol yn unig a ysgrifennid yng nghyfnod Cymraeg Canol - mae yn y llawysgrifau lawer o gyfieithiadau o ieithoedd eraill fel y Ffrangeg a'r Lladin.

Gellir gwahaniaethu rhwng Cymraeg Canol Cynnar a Chymraeg Canol Diweddar. Mae'r testunau hynaf, e.e. rhai y Cynfeirdd, yn perthyn i gyfnod Hen Gymraeg, ond wedi cael nodweddion yr iaith ddiweddaraf yn ystod eu trosglwyddo, ac felly mae'n rhaid gwahaniaethu rhwng y ddwy elfen.

Mewn Cymraeg Canol yr ysgrifennwyd *Pedair Cainc y Mabinogi* a chwedlau eraill sy'n ymwneud â'r Brenin Arthur a'i gylch, sef *Y Tair Rhamant* a *Culhwch ac Olwen*, ynghyd â chwedlau brodorol fel *Breuddwyd Macsen* a *Cyfranc Lludd a Llefelys*.

Orgraff
-------

Nid oedd orgraff safonol yng nghyfnod Cymraeg Canol fel yn yr iaith gyfoes. Dyma rai nodweddion amgen orgraff Cymraeg Canol nad ydynt yn bresennol yn yr iaith heddiw:

* Defnyddir *k* a *c* am y sain [k] (dim ond *c* sydd mewn Cymraeg Diweddar).
* Ni nodir y treiglad meddal a newidiadau cytseiniaid rhwng llafariaid sydd wedi darfod yn y Frythoneg (gweler Trawsnewidiad y Frythoneg i'r Gymraeg)
* Nid oes modd safonol i nodi'r treiglad trwynol: gellir gweld sillafiadau fel *yg gwlad*, *y ngwlad* a.y.y.b.
* Gall y llythyren /u/ olygu /f/ heddiw, yn arbennig rhwng llafariaid, felly *ystauell*, *niuer*. Defnyddiwyd y llythyren /f/ am y /ff/ heddiw.

Gramadeg
--------

### Seineg a seinyddiaeth

Gellir derbyn bod seiniau Cymraeg Canol yn debyg i seiniau Cymraeg Diweddar. Yr unig eithriad ydy'r sain a ysgrifennir fel /u/ ynganiad: [[ʉ]]; sain fel y ceir yn *hus* Norwyeg oedd honno, nid sain ynganiad: [[ɨ, i]] y tafodieithoedd cyfoes.

Mewn rhai testunau Cymraeg Canol, gwelir nodweddion tafodieithol sy'n debyg i'r rheini a geir heddiw: e.e. gall y sain [j] gael ei golli rhwng cytsain a llafariad, fel mewn llawer o dafodieithoedd y De. Gall /x/ (**ch**) gael ei newid i /h/ hefyd.

### Morffoleg

Mae Cymraeg Canol yn nes i'r hen ieithoedd Celtaidd eraill, e.e. Hen Wyddeleg, yn ei morffoleg. Er enghraifft, ceir y terfyniadau *-wŷs, -ws, -es, -as*, ar gyfer y trydydd person unigol amser gorffennol mewn Cymraeg Canol yn ogystal â'r ffurf -*odd*. Ceir hefyd ffurf 1 a 3 un. grff. *kigleu* ‘clywais, clywodd’ o'r ferf *clywet* ‘clywed’, sydd yn hynafol iawn ac yn cyfateb i'r Hen Wyddeleg *·cúala, -ae* ‘clywais(t), -odd’ o'r ferf *ro·cluinethar* ‘mae’n clywed’.

Ceir mewn Cymraeg Canol ragor o ffurfiau lluosog i'r ansoddeiriau nac yn yr iaith gyfoes, e. e. *cochion*.

Roedd terfyniad lluosog enwol *-awr* yn gyffredin iawn mewn Cymraeg Canol, ond disodlwyd hyn gan y terfyniad *-au*.

Cystrawen
---------

Fel mewn Cymraeg gyfoes ysgrifenedig, nid y drefn "berf-goddrych-gwrthrych" (*Gwelodd y brenin gastell*) a ddefnyddiwyd yn unig mewn Cymraeg Canol, ond y drefn afreolaidd a'r drefn gymysg hefyd (*Y brenin a welodd gastell*). Awgrymai'r drefn gymysg bwyslais ar y goddrych, a ddefnyddir yn aml mewn Cymraeg heddiw i bwysleisio rhywbeth. Y gwahaniaeth rhwng y ddwy oedd y daeth yr elfen negyddol *ni/na* o flaen y goddrych yn y drefn gymysg (felly, buasai *Ni brenin a welodd gastell* yn golygu 'Nid y brenin a welodd y castell') ond o flaen y ferf yn y drefn afreolaidd (felly, *Brenin ni welodd gastell* = *Welodd y brenin ddim castell*).

Llyfryddiaeth
-------------

### Gramadegau

* D. Simon Evans *Gramadeg Cymraeg Canol* (yn Saesneg: *A Grammar of Middle Welsh*)

### Astudiaethau a llyfrau eraill

* Henry Lewis, *Datblygiad yr Iaith Gymraeg* (Caerdydd)

Gweler hefyd
------------

* Brythoneg a Chymbrieg
* Trawsnewidiad y Frythoneg i'r Gymraeg
* Cymraeg Cynnar: 550-800
* Hen Gymraeg: 800-1100
* Cymraeg Canol: 1100-1400
* Cymraeg Diweddar: 1400-
	+ Cymraeg llenyddol
	+ Cymraeg llafar