Gêm darbi *Old firm*, Glasgow, rhwng Celtic a Rangers
Darbi Manceinion (a gynhaliwyd yn Wembley)
Mae **Gemau Darbi** neu **Gêm Darbi** yn derm sy'n cyfeirio at gystadleuaeth chwaraeon rhwng dau dîm sydd â ffyrnigrwydd neu nodwedd hynod - fel rheol dau dîm lleol i'w gilydd er enghraifft dau dîm o'r un ddinas. Daw o'r Saesneg, "Derby".

Cyd-destun
----------

Gall dwyster y gystadleuaeth amrywio'n fawr o gêm gyfeillgar a thynnu coes ysgafn i drais difrifol. Gall cystadleuaeth sy'n mynd allan o reolaeth arwain at ymladd, hwliganiaeth, terfysg a rhai achosion gyda chanlyniadau diwedd gyrfa a hyd yn oed angheuol. Yn "Y rhyfel pêl-droed", ynghyd â ffactorau eraill, awgrymwyd mai hwn oedd y pwynt tipio wrth arwain at wrthdaro milwrol.

Mae'n hysbys bod perchnogion yn annog cystadlu gan eu bod yn tueddu i wella presenoldeb gemau a sgôr teledu ar gyfer gemau cystadlu. Gall clybiau leihau ymddygiad ymosodol ffan o amgylch gemau cystadlu trwy gydnabod yn hytrach na bychanu'r gwrthdaro  oherwydd bod y gystadleuaeth yn rhan annatod o hunaniaeth ffan.

Hanes y Term
------------

Gêm *Derby della Madonnina* yn 1915
Yn aml, gelwir gemau rhwng dau gystadleuydd sydd wedi'u lleoli mewn ardaloedd sy'n agos at ddaearyddiaeth yn ddarbi leol, neu'n ddarbi yn unig (DU: / ˈdɑːrbi / DAR-bee, UDA: / ˈdɜːrbi / DUR-bee); digwyddiad chwaraeon rhwng dau dîm o'r un dref, dinas neu ranbarth. Mae'r term fel arfer yn gysylltiedig â phêl-droed  a bydd y cyfryngau a chefnogwyr yn aml yn cyfeirio at y gêm hon fel Diwrnod Darbi.. Ond caiff ei defnyddio ar gyfer gemau eraill hefyd, megis rygbi.

Mae'r term "darbi" o bosibl yn tarddu o "The Derby", ras geffylau yn Lloegr, a sefydlwyd gan 12fed Iarll Derby ym 1780. Ers hynny mae'r 19eg Iarll wedi honni mai dim ond un digwyddiad chwaraeon arall a roddwyd i'r enw Derby yn wreiddiol: gemau rygbi'r gynghrair rhwng St Helens ar un pen i ystâd Knowsley y teulu a Wigan yn y pen arall.

Mae'r theori arall ynglŷn â tharddiad yr enw yn cynnwys pêl-droed dydd Mawrth Ynyd, fersiwn gynnar, answyddogol o bêl-droed a rygbi. Fe'i chwaraewyd gyntaf yn nhref Derby yn Lloegr ers cyn y Canol Oesoedd. O mor gynnar â'r 12g roedd yn hysbys iddo gael ei chwarae yn nhref Ashbourne. Roedd yn berthynas anhrefnus ac afieithus a oedd yn cynnwys y dref gyfan, gan arwain yn aml at farwolaethau. Roedd y goliau yn Nuns Mill yn y gogledd a Gallows Balk yn ne'r dref, a digwyddodd llawer o'r gweithredu yn Afon Derwent neu Nant Markeaton. Yn enwol, daeth y chwaraewyr o blwyfi’r Holl Saint a San Pedr, ond yn ymarferol roedd y gêm yn rhad ac am ddim i bawb gyda chymaint â 1,000 o chwaraewyr. Ysgrifennodd Ffrancwr a arsylwodd yr ornest ym 1829 mewn arswyd, 'os yw Saeson yn galw'r ddrama hon, byddai'n amhosibl dweud beth maen nhw'n ei alw'n ymladd'. Mae pêl-droed dydd Mawrth Ynyd yn dal i fod yn ddigwyddiad blynyddol yn nhref Ashbourne.

Ers o leiaf mor gynnar â 1840 mae 'derby' wedi cael ei ddefnyddio fel enw yn Saesneg i ddynodi unrhyw fath o gystadleuaeth chwaraeon. Ymhlith yr enwau eraill ar gyfer derbïau mae *El Clásico* mewn rhai rhannau o'r byd Sbaenaidd a *crosstown rivalries* yn yr Unol Daleithiau.

Cymru
-----

Ynghenir y term 'Derby' yn y Gymraeg fel y mae yn Saesneg Lloegr, gyda'r 'e' yn cael ei yngannu'n 'a'. Felly, gellir tybied mai'r sillafiad Gymraeg o'r term, yw *darbi* ac nid 'derbi'.

Mae'r sillafiad yma hefyd yn gwahaniaethu'r term oddi ar enw tref Derby a hefyd *Het Derby* sy'n het galed.

Arddelir y termau mwy ffurfiol *gornest leol* yng Ngeiriadur yr Academi.

Gemau Darbi Cymru
-----------------

### Pêl-droed

O fewn system bêl-droed Lloegr, ystyrir unrhyw gêm rhwng clwb o Gymru gyda'i gilydd yn "gêm darbi" e.e. Caerdydd v Abertawe.

O fewn system bêl-droed Uwch Gynghrair Cymru gellid ystyried gemau rhwng Caernarfon a Bangor yn gemau darbi. 

### Rygbi

Cyn ffurfio clybiau rhanbarthol ar gyfer Rygbi'r Undeb yng Nghymru bu sawl gêm darbi bwysig, bellach, mae llawer o'r awch wedi mynd i gemau darbi y clybiau rhanbarthol. Cynhelir hefyd "Gemau Dydd y Farn"  ar yr un diwrnod yn Stadiwm Genedlaethol Cymru, Caerdydd. 

Disgfrifir gemau isod fel gemau darbi:

* **Darbi y Gorllewin** - Gweilch yn erbyn Sgarlets
* **Darbi De Cymru** - Gweilch yn erbyn Gleision Caerdydd
* **Darbi Dwyrain Cymru** - Gleision Caerdydd yn erbyn Dreigiau Gwent

Gemau Darbi Enwog
-----------------

Ystyrir gemau darbi ar draws y byd ac mewn sawl camp, yn bwysig. Ceir gemau darbi pêl-droed ar draws y byd, Ymysg y rhai enwocaf yn Ewrop  mae:

* **Old Firm Derby** - rhwng Celtic F.C. a Glasgow Rangers F.C. yn yr Alban
* '*North London Derby* - rhwng Arsenal F.C. a Tottenham Hotspur F.C. yn Llundain
* **Manchester Derby** - rhwng Manchester City F.C. a Manchester United F.C.
* **Liverpool** neu **Merseyside Derby** - rhwng Liverpool F.C. ac Everton F.C.

* **Y Darbi Tragwyddol** (*вечити дерби, Večiti derbi*) - rhwng Seren Goch Belgrâd a FK Partizan, Serbia.
* **Derby della Madonnina** (Darbi y Madonnina): Inter Milan yn erbyn A.C. Milan (yr unig darbi dinesig lle mae'r ddau glwb wedi ennill Cwpan Ewrop), Yr Eidal.
* **Derby della Capitale** (Darbi y Brifddinas): S.S. Lazio yn erbyn A.S. Roma a ddechreuodd yn 1929 gyda Roman'n fuddugol, Yr Eidal.

Dolenni
-------

* FootballDerbies.com
* FIFA.com
* EuroRivals.net – gemau, canlyniadau a fideos darbis pêl-droed
* *50 Greatest Rivalries in World Football* – Bleacher Report

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  {{}
2. ↑
3. ↑  {{}
4. ↑  {{}
5. ↑  European Sport Management Quarterly (2018). "Rivalry and Fan Aggression". *European Sport Management Quarterly* **18** (4): 517–540. doi:10.1080/16184742.2018.1424226.
6. ↑  Berendt, Johannes; Uhrich, Sebastian (2016). "Enemies With Benefits". *European Sport Management Quarterly* **16** (5): 613–634. doi:10.1080/16184742.2016.1188842.
7. ↑  "When a City Stops for Soccer". *New York Times*. 8 May 2015. Cyrchwyd 11 October 2018.
8. ↑  {{ }}
9. ↑  Nodyn:Www.theguardian.com/sport/2014/oct/10/wigan-st-helens-local-products-super-league-grand-final-
10. ↑  "City's Shrovetide match give birth to 'local derby' phrase". *Derby Telegraph*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 1 September 2013. Unknown parameter `|dead-url=` ignored (help)
11. ↑  "Definition of derby". Collins dictionary. Cyrchwyd 9 February 2015.
12. ↑
13. ↑
14. ↑
15. ↑
16. ↑  List of association football club rivalries in Europe