Locomotif rhif 3440 y GWR, *City of Truro*, a adeiladwyd ym 1903
Cysylltodd **Rheilffordd y Great Western** (yn Saesneg: *Great Western Railway*, GWR) Lundain â de-orllewin a chanolbarth Lloegr a rhan helaeth o Gymru.

Hanes
-----

Derbyniwyd deddf i greu rheilffordd rhwng Bryste a Llundain ar 31 Awst 1835. Prif beiriannydd y lein oedd Isambard Kingdom Brunel, a benodwyd ar 7 Mawrth 1833.

Ar un adeg roedd cynllun i wneud cysylltiad â Rheilffordd Llundain a Birmingham yn neu ger y brifddinas ac i rannu Gorsaf Euston y cwmni hwnnw – ond penderfynwyd i beidio, yn rhannol oherwydd lled trac llydan (2,140 mm yn lle 1,435 mm) a ddewisodd Brunel i'r Great Western.

Amcangyfrifwyd y byddai cost adeiladu'r lein yn dod yn £2,800,000. Dechreuodd y gwaith ym 1836, gan gynnwys Gorsaf reilffordd Paddington a Gorsaf reilffordd Temple Meads, Bryste a Gweithdy Swindon. Cwblhawyd y lein rhwng Paddington a Maidenhead ym Mai 1838. Roedd Brunel wedi archebu locomotifau gwan, ac roedd beirniadaeth hallt ohonynt, ac am led y traciau, ac roedd pwys ar Brunel i ymddiswyddo. Ond ar ôl ymdrechion cydweithiol gan Brunel a Daniel Gooch, daeth gwelliant sylweddol ym mherfformiad y locomotifau, a daeth sefyllfa Brunel yn gryfach. Cwblhawyd yr holl lein rhwng Llundain a Bryste ym Mehefin 1841, yn costio £6,500,000. Roedd dadlau mawr am gost byrth ddrudfawr Twnnel Box. Mae'r twnnel yn 2 filltir o hyd ac yn gwbl syth. Ar 9 Ebrill - penblwydd Brunel - mae golau'r haul yn mynd o un pen y twnnel i'r llall. Cwblhawyd Gweithdy Swindon ym 1843 ac erbyn 1848, roedd 250 milltir o drac lled 7 troedfedd yn lledaenu o Fryste.

Isambard Kingdom Brunel
Achoswyd problemau gan led 7 troedfedd y cwmni cymharu â lled safonol rheilffyrdd eraill, a phasiwyd deddf ym 1946 yn erbyn adeiladu leiniau 7 troedfedd newydd.ond cyrhaeddwyd cyfaddawd yn caniatáu adeiladu leiniau tri chledren. Erbyn 1864, roedd gan y rheilffordd 594 milltir o cledrau 7 troedfedd, 406 milltir led safonol a 192 milltir o leiniau tri chledren..

Crëwyd cymniau eraill, megis y Rheilffordd Bryste a Chaerwysg a Rheilffordd De Dyfnaint. Cynorthwyodd Brunel efo cynllunio eu lriniau, a daethont yn rhan Rheilffordd y Great Western.

Crëwyd Cwmni Rheilffordd De Cymru ym 1844, ac roedd Brunel yn beirianydd iddynt. Agorwyd y lein hyd at Hwlffordd ar 28 Rhagfyr 1853, i Neyland ym 1856 ac Aberdaugleddau erbyn 1863. Daeth y rheilffordd yn rhan Rheilffordd y Great Western ym 2863. Agorwyd Rheilffordd Penfro a Dinbych y Pysgod ym 1863. Estynnwyd y lein hwyrach i Ddoc Penfro a Hendy-Gwyn. Adeiladwyd Rheilffordd Heol Arberth a Maenclochog rhwng 1873 a 1876 i wasanaethu Chwarel Rosebush. Adeiladwyd Rheilffordd Hendy-Gwyn ac Aberteifi rhwng 1869 a 1873, a Rheilffordd Rosebush ac Abergwaun rhwng 1878 a 1895.

Bu farw Brunel ar 15 Medi 1859.

Locomotif Collett 0-6-0PT Dosbarth 64xx
Roedd Daniel Gooch yn Brif Oruchwyliwr Locomotifau rhwng 1837 a 1864 a chadeirydd y cwmni rhwng 1865 a 1889. Daeth [[Joseph Armstrong yn Brif Oruchwyliwr ym 1864. Bu farw Armstrong ym 1877, a chymerodd William Dean drosodd. Ym 1877 roedd 1536 milltir lled safonol, 275 milltir lled eang a 274 milltir o leiniau tri chledren. Erbyn 1885 roedd gwerth y cwmni £90,000,000 a roedd ganddo 1600 o locomotifau a 48,000 o gerbydau eraill. Rhwng 1860 a 1892, newidiwyd y leiniau lled eang i led safonol.

Adeiladwyd Twnnel Hafren rhwng 1873 a 1886, pedair milltir a hanner o hyd, yn costio bron £2,000,000.

Erbyn dechrau'r 20fed ganrif cyrhaeddwyd Penzance, Henffordd, Blaenau Ffestiniog, Aberystwyth, Wrecsam a Chaer ymysg llefydd eraill.. Pasiwyd Deddf Rheilffyrdd ym 1923, a daeth rheilffyrdd Prydein yn un; roedd y Great Western yn un ohonynt, yn cynnwys rhai o reilffyrdd llai yng Nghymru a De orllewin Lloegr. Roedd Rheilffordd y Cambrian yn un ohonynt.

Gwladolwyd y rheilffyrdd ym 1948, a daeth y Great Western yn Adran Orllewinol Rheilffyrdd Prydeinig hyd at 1992..

Peirianyddion
-------------

Locomotif Collett 'Foxcote Manor' yn gadael Llangollen
### Goruwchwilwyr locomotifau

* Daniel Gooch (1837–1864)
* Joseph Armstrong (1864–1877)
* William Dean (1877–1902)
* George Jackson Churchward (1902–1915)

### Prif Beirianyddion Mecanyddol

* George Jackson Churchward (1915–1921)
* Charles Collett (1922–1941)
* Frederick Hawksworth (1941–1947)

### Goruwchwilwyr locomotifau'r Gogledd

* Joseph Armstrong (1854–1864)
* George Armstrong (1864–1892)

Llongau
-------

Cynlluniwyd Brunel llongau ar gyfer y cwmni hefyd. Lansiwyd y Great Western ym 1837 ac yn hwyrach Great Britain a Great Eastern.

Glo
---

Er mwyn osgoi talu prisiau uchel am glo, sefydlodd y rheilffordd lofa ym Mlaenafon ym Mai 1878.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan ikbrunel.org". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-20. Cyrchwyd 2016-04-24.
2. 1 2 3  The Great Western Railway in the 19th Century gan OS Nock
3. 1 2 3 4 5  Tudalen hanes ar wefan The Great Western Archive
4. ↑  gwefan mike'shistory
5. ↑  Taflen Cyngor Sir Benfro: 'Railways of Pembrokeshire'
6. 1 2  "Gwefan Network Rail". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-01-22. Cyrchwyd 2016-04-24.
7. ↑  British Railways pre-Grouping Atlas a Gazetter

Y rheilffordd yng Nghymru
-------------------------

* LlangollenLlangollen
* Caerdydd (Canolog)Caerdydd (Canolog)
* ArberthArberth
* Trên auto, Rheilffordd LlangollenTrên auto, Rheilffordd Llangollen
* CarrogCarrog
* GobowenGobowen
* RhiwabonRhiwabon

Y reilffordd yn Lloegr
----------------------

* ArleyArley
* DorridgeDorridge
* CaerCaer
* MineheadMinehead
* TetburyTetbury