recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **copor prin**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **coprau prin**; yr enw Saesneg yw *Scarce Copper*, a'r enw gwyddonol yw *Lycaena virgaureae*.

Lycaenidae - Lycaena virgaureae - y fenyw batrymog
Lycaena virgaureae
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r copor prin yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cyfrifiannell gwyddonol
*Erthygl am y cyfrifiannell electronig yw hon; am y ddyfais mecanyddol, gweler cyfrifiannell mecanyddol.*
Dyfais electronig, cludadwy i gyfrifo (gwneud symiau) ydy'r **cyfrifiannell.** Yn wahanol i'r cyfrifiadur, nifer cyfyngedig iawn o alluoedd datrys problemau sydd ganddo ac nid yw'r defnyddiwr, chwaith, yn rhaglenu arno. Fodd bynnag gellir cyfrifo symiau rhifyddeg syml a mathemateg chymhleth.

Fe'i ceir mewn gwahanol ffurf a maint ac erbyn 2007 roeddent i'w cael ar y ffôn llaw , tabled cyfrifiadurol a dyfeisiadau ymylol eraill.

Hanes
-----

Rhwng canol y 17g a'r 1960au, defnyddiwyd cyfrifianellau mecanyddol i gyfrifo, gyda Wilhelm Schickard yn dylunio dyfais o'r fath ar bapur a Blaise Pascal, ugain mlynedd yn ddiweddarach yn dyfeisio dyfais masnachol.

Ymddangosodd y ddyfais electronig cyflwr solet cyntaf yn nechrau'r 1960au ac erbyn y 1970au roedden nhw'n ddigon bach i ffitio poced person, gyda'r Intel 4004 yn un o'r cyntaf, gyda'i ficro-brosesydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Michael Williams, History of Computing Technology, IEEE Computer Society, t. 122 (1997)

Chwiliwch am ***cyfrifiannell***  
yn Wiciadur.
Llithriwl a wnaed yn Japan; ceir sawl teclyn a pheiriant i gynorthwyo yn y gwaith o gyfrifo.
Term technegol am gyfrif yw **cyfrifo** (Saesneg: *calculate*), sy'n broses o newid un neu ragor o fewnbynnau yn ganlyniad/au. Gall ystyr y term fod yn amrwyiol iawn, yn ddibynnol ar y cyd-destun: o'r defnydd arbenigol, fathemategol o'r algorithm i'r defnydd bob dydd o gyfrifo'r siawns ei bod am lawio fory.

Er enghraifft, mae lluosi 2 gyda 4 yn gyfrifo syml, algorithmig. Weithiau ceir cyfrifiad sy'n rhoi mwy nag un canlyniad e.e. byddai rhagweld canlyniad etholiad yn rhoi sawl canlyniad posib, yn hytrach nag un.

Daw'r term o'r hen air Cymraeg "cyfrif", a roddodd nifer o eiriau i ni: cyfrifeg ym maes arian, cyfrifiannell sy'n declyn hwylus i gyfri, cyfrifiadur ym maes technoleg gwybodaeth, y cyfrifiad sy'n cofnodi poblogaeth a chyfrif banc. Ymddengys y gair am y tro cyntaf mewn llawysgrif o'r 14g, sef Llyfr Gwyn Rhydderch, lle cofnodir chwedlau'r Mabinogi:

*...a chyfrif a mesur ni ellit ar hynny.* (am lygod)
Daw'r gair Saesneg, ar y llaw arall o'r Lladin *calculus* a olygai'n wreiddiol y garreg fechan a geir weithiau o fewn y goden fustl. Carreg debyg i hon a ddefnyddid i gyfrif, fel a gweir ar yr abacws, sef y teclyn cyntaf i gyfrifo.

Gellir cyfrifo rhif neu swm, neu broblem haniaethol, gan ddefnyddi rhesymeg, rhesymu neu synnwyr cyffredin, drwy gyfrifo amcangyfrif!

*Calculate* yw'r term Saesneg, sy'n dod o'r u gwreiddyn â 'calcwlws', sef y gair Lladin *calx* (calch yn Gymraeg), sef lwmpyn o garreg calchfaen a ddefnyddid ar yr abacws i gyfrifo.

Mae cyfrifo'n hanfodol, ac yn sylfaen i gyfrifiant.

Cyfrifadura
-----------

 *Prif erthygl: Cyfrifiadura*
Mae cyfrifo'n hanfodol ar gyfer Cyfrifiadura, sef unrhyw weithgaredd sy'n defnyddio cyfrifiaduron.

Gweler hefyd
------------

* Cyfrifiannell
* Cyfrifiannell mecanyddol
* Abacws
* Calcwlws

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "calculate | Definition of calculate in English by Oxford Dictionaries". *Oxford Dictionaries | English*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-08-31. Cyrchwyd 2018-08-30.
2. 1 2
3. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* NDL: 00565378

 |
Gweithwraig yn bwydo peiriant i baratoi mwydion mewn melin bapur yn yr Alban ym 1918.
Paolo Monti, 1980
Y diwydiant sy'n ymwneud â throi planhigion prennaidd yn fwydion, papur, a phapurbord yw'r **diwydiant mwydion a phapur**. Gwneir papur trwy fathru pren yn seliwlos gan ddefnyddio naill ai ffrithiant neu gemegion. Yn ystod y broses hon, ceith gwared â'r gwastraff a'r dŵr gan adael papur.

Hanes
-----

Gwnaed brwynbapur (papyrws) gan yr Hen Eifftiaid drwy osod stribynnau tenau o'r planhigyn papurfrwyn yn haenau ar onglau sgwâr i'w gilydd. Cychwynnodd y broses fodern o droi mwydion yn bapur yn Tsieina tua'r flwyddyn 105. Pan ddaeth y broses i Ewrop tua mil o flynyddoedd yn hwyrach defnyddiwyd crwyn anifeiliaid i wneud memrwn neu barsment. Oherwydd y pris uchel o ddefnyddio croen, gwnaed papur hefyd o ddefnyddiau megis cotwm a lliain. Yn nhreigl amser tyfodd lefelau llythrennedd a chylchrediad papurau newydd a chylchgronau, a sbardunwyd yr ymchwil am ddefnydd crai rhatach. Erbyn y 19g, pren oedd y dewis mwyaf boblogaidd. Yn Ewrop, a'r Almaen yn enwedig, datblygodd cynhyrchwyr papur beiriannau i dorri boncyffion yn fwydion ac i sychu a gwastadu'r mwydion gan ddefnyddio cyfres o roleri gwasgu, pob un yn fwy o faint ac yn gyflymach na'r un blaenorol. Gyda'r broses hon, cafodd nifer o fathau o fwydion a phapurau ei fasgynhyrchu, a'r rhataf oedd papur papur newydd. Trowyd mwydion yn gynnyrch hylendid personol newydd megis hancesi papur a phapur tŷ bach.

Rhestr y prif gwmnïau yn ôl maint cynnyrch
------------------------------------------

Dyma'r deg cwmni cynhyrchu papur a bord (P&B) mwyaf yn y byd yn 2012, yn ôl adroddiad blynyddol y cylchgrawn *Pulp and Paper International* (*PPI*):

| Safle | Cwmni | Gwlad | Cynnyrch P&B(1000 tunnell) |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | International Paper | Baner Unol Daleithiau America Unol Daleithiau America  | 12,901 |
| 2 | Oji Paper | Baner Japan Japan  | 10,721 |
| 3 | UPM | Baner Y Ffindir Y Ffindir  | 10,700 |
| 4 | Nine Dragons Paper Holdings | Baner Tsieina Tsieina  | 10,450 |
| 5 | Stora Enso | Baner Y Ffindir Y Ffindir  | 10,268 |
| 6 | RockTenn | Baner Unol Daleithiau America Unol Daleithiau America  | 8,075 |
| 7 | Sappi | Baner De Affrica De Affrica  | 7,705 |
| 8 | Smurfit Kappa Group | Baner Gweriniaeth Iwerddon Gweriniaeth Iwerddon  | 6,900 |
| 9 | Mitsubishi Paper Mills | Baner Japan Japan  | 5,917 |
| 10 | Nippon Paper | Baner Japan Japan  | 5,590 |

Gweler hefyd
------------

* Charles Fenerty

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Pulp and Paper Industry. *The Canadian Encyclopedia*. Adalwyd ar 12 Hydref 2014.
2. ↑  (Saesneg) The PPI Top 100. *Pulp and Paper International* (Medi 2013). Adalwyd ar 12 Hydref 2014.
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **copor ymyl borffor**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **coprau ymyl borffor**; yr enw Saesneg yw *Purple-edged Copper*, a'r enw gwyddonol yw *Lycaena hippothoe*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Ŵy
Oedolyn
Wedi deor o'i ŵy mae'r copor ymyl borffor yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Lycaena hippothoe***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
*Egretta garzetta* 
Mae'r **Crëyr bach** (*Egretta garzetta*) yn aelod cymharol fychan o deulu'r creyrod.

Mae'n aderyn llawr llai na'r Crëyr glas, tua 55–65 cm o hyd a 88–106 cm ar draws yr adenydd. Mae'r plu i gyd yn wyn. Gellir ei wahaniaethu oddi wrth greyrod gwyn eraill trwy fod ganddo goesau du a thraed melyn, a pig du. Yn y tymor nythu mae dwy bluen hir yn tyfu ar y gwegil ac mae'r croen rhwng y pig a'r llygaid yn troi'n goch.

Mae'n nythu mewn gwlybdiroedd mewn rhannau gweddol gynnes o Ewrop, Asia, Affrica ac Awstralia. Nid yw'n aderyn mudol yn y gwledydd cynhesaf, ond lle mae'r gaeafau'n oer mae'n symud tua'r de a'r gorllewin. Gallant hefyd symud tua'r gogledd yn niwedd yr haf ar ôl nythu.

Crëyr bach copog yn y Parlwr Du, 2013
Ar un adeg yr oedd y Crëyr bach mewn cryn berygl oherwydd ei fod yn cael ei hela er mwyn defnyddio'r plu hir mewn hetiau merched. Erbyn hyn mae'r niferoedd wedi cynyddu'n sylweddol iawn ac mae ei ddosbarthiad wedi lledaenu. Mae wedi dechrau nythu ar Ynysoedd Prydain a hefyd yr ochr draw i Fôr Iwerydd yn Barbados ac efallai ar nifer o ynysoedd eraill India'r Gorllewin.

Fel rheol mae'r Crëyr bach yn nythu gyda'i gilydd mewn coed, yn aml gyda creyrod eraill. Pysgod bychain ac ymlusgiaid yw ei fwyd yn bennaf, ac mae'n eu dal trwy gerdded yn llechwraidd ger y dŵr a'u trywanu â'i big.

Hyd ar ddiwedd y 1990au ystyrid y Crëyr bach yn aderyn prin yng Nghymru, ond erbyn hyn gellir gweld niferoedd sylweddol ohono, yn enwedig ddiwedd yr haf. Weithiau gellir gweld dros 200 o adar yng ngwarchodfa Penclacwydd ger Llanelli ac yn y gogledd dros gant yn Aber Ogwen ger Bangor. Mae ychydig barau wedi dechrau nythu yng Nghymru.

Casglwyd data gan y BTO ar aberoedd Cymru sy'n dangos y cynnydd graddol (ee. Traeth Bach):

Graff o niferoedd cynyddol o grëyrod bychain ar y Traeth Bach, Bae Tremadog, o’r 1990au ymlaen
Claf colera yn cael cymorth am ei fod yn dioddef o ddadhydriad
Diffyg yng nghyfanswm dŵr y corff, ynghyd â'r effaith mae hynny'n ei gael ar fetabolaeth, yw **dadhydriad**. Mae'n digwydd pan fydd mwy o ddŵr yn cael ei golli na'i yfed, fel arfer o ganlyniad i ymarfer corff, clefyd, neu dymheredd uchel. Gall dadhydriad ysgafn gael ei achosi gan droethlif troch, sy'n gallu cynyddu'r perygl o salwch datgywasgiad mewn plymwyr.

Gall y rhan fwyaf o bobl oddef gostyngiad o dri i bedwar y cant yng nghyfanswm dwr y corff heb drafferth neu effaith andwyol ar yr iechyd. Gall gostyngiad o bump i wyth y cant achosi blinder a phendro. Gall gostyngiad o ddeg y cant achosi dirywiad corfforol a meddyliol, ynghyd â syched eithafol. Mae gostyngiad o bymtheg i ddau-ddeg pump y cant o ddwr y corff yn farwol. Nodweddion dadhydriad ysgafn yw syched ac anesmwythyd cyffredinol, a gellir ei drin trwy yfed dŵr.

Gall dadhydriad achosi hypernatremia (lefelau uchel o ionau sodiwm yn y gwaed) ac mae'n wahanol i hypofolemia (colli gwaed, yn arbennig plasma).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Language guiding therapy: the case of dehydration versus volume depletion". *Annals of Internal Medicine* **127** (9): 848–53. November 1997. doi:10.7326/0003-4819-127-9-199711010-00020. PMID 9382413.
2. ↑  F. Ashcroft, *Life Without Water in Life at the Extremes* (Berkeley a Los Angeles, 2000), tt.134-8
Arwydd sy'n rhybuddio'r darllenydd o beryglon ymbelydredd a graddfa'r perygl hwnnw.
Proses mewn ffiseg ydy **dadfeiliad ymbelydrol** pan fo niwclews atomig ansefydlog yr elfen gemegol yn colli neu'n rhyddhau egni drwy ïoneiddio gronynnau, hynny yw drwy daro atomau a bwrw electronau i ffwrdd ohonyn nhw. Nid yw'r niwclews (wrth ddadfeilio) yn bwrw yn erbyn gronynnau eraill. Canlyniad y dadfeilio yw bod y fam atom cychwynnol yn trawsffurfio i fod yn atom o fath gwahanol (y "ferch"). Er enghraifft: mae'r fam-atom Carbon-14 yn taflu ymbelydredd ac yn trawsffurfio yn nitrogen-14, sef y ferch-atom. Yn ôl rheolau mecaneg cwantwm, ni allwn gyfrifo a rhagweld faint o amser y cymer i'r atom hwn - a phob atom arall - ddadfeilio. Ond gan fod cymaint o atomau yn dadfeilio ar yr un pryd, gallem fod yn eithaf hyderus fod y cyfrifiad yn eithaf agos i'w le.[1]

Caiff ymbelydredd ei fesur mewn Becquerelau, Bq. Diffiniad o un Bq ydy un dadfeiliad pob eiliad. Gan fod llawer o atomau mewn sampl labordy, mae'r Bq yn fesur pitw bach iawn a gall fesur cyn lleied â GBq (gigabecquerel, 1 x 109 dadfeiliad yr eiliad) neu TBq (terabecquerel, 1 x 1012 dadfeiliad yr eiliad). Dull arall o fesur ymbelydredd ydy'r curie, Ci.

Mae cyfradd dadfeilio sampl ymbelydrol mewn cyfrannedd union â'r nifer o atomau ansefydlog sydd yn y sampl. Gellir darganfod y gyfradd drwy luosi'r nifer o atomau gyda'r cysonyn dadfeilio, λ. Mae gan y cysonyn hwn berthynas â hanner oes y sampl a ddiffinnir gan λ = ln2 / T½, lle mae ln2 yn logarithm naturiol dau (oddeutu 0.693), a T½ yw hanner oes y sampl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Decay and Half Life. Adalwyd 14-12-2009
Gweithdrefn a ddefnyddir ym maes seicoleg i drin ofn, gorbryder, ffobia neu anhwylderau gorbryder (*anxiety disorders*) eraill ar berson yw **dadsensiteiddio systematig**. Mae'n fath o therapi ymddygiad (*behavior therapy*).

Mae'n fath o gyflyru croes, neu therapi Pavlovaidd a ddatblygwyd gan y seiciatrydd o Dde Affrica, Joseph Wolpe. Yn 1947 darganfu Wolpe y gallai cathod ym Mhrifysgol Wits ddod dros eu gorbryderon drwy amlygiad systematig. Mae'r broses yn digwydd mewn tri cham: y rhan gyntaf o'r weithdrefn yw ymlacio neu dechneg ymdopi, yna datblyga'r person hierarchiaeth o sefyllfaoedd sy'n cynhyrchu ofn. Yn y rhan olaf, sy'n digwydd wedi i'r person ddysgu'r ddau gam cyntaf yn drylwyr, mae'n dychmygu'r holl sefyllfaoedd yn yr hierarchiaeth, gan gychwyn gyda'r sefyllfa sy'n codi'r lleiaf o ofn a gweithio'n raddol i'r sefyllfa sy'n cynhyrchu'r ofn mwyaf. Y nod yw amnewid yr ymateb o ofn gyda'r ymateb o ymlacio wrth i bob sefyllfa gael ei dychmygu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Greg Dubord, "Part 12. Systematic desensitization", *Canadian Family Physician* 57 (2011): 1299+
2. ↑  "Termau", Coleg Cymraeg Cenedlaethol
Etholaeth seneddol yn Surrey, De-ddwyrain Lloegr, yw **Epsom ac Ewell** (Saesneg: *Epsom and Ewell*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Epsom ac Ewell yn SurreyEtholaeth Epsom ac Ewell yn Surrey
* Surrey yn LloegrSurrey yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–1978: Peter Rawlinson (Ceidwadol)
* 1978–2001: Archie Hamilton (Ceidwadol)
* 2001–presennol: Chris Grayling (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Defnyddir yr acronym **FODMAP** (*Saesneg*: Fermentable, Oligo-saccharides, Di-saccharides, Mono-saccharides And Polyols) i gyfeirio at garbohydradau a monosacaridau cadwyn fer nad ydynt yn cael eu hamsugno'n dda yn y coluddyn bach, gan gynnwys ffrwctanau, galactanau, ffrwctos a pholyolau.

Darganfuwyd bod cyfyngu FODMAP yn y diet yn helpu dioddefwyr syndrom coluddyn llidus ac anhwylderau eraill sy'n effeithio ar weithrediad y coluddyn. Datblygwyd y diet isel mewn FODMAP ym Mhrifysgol Monash ym Melbourne.

Amsugno FODMAP
--------------

Mae pawb yn ei chael yn anodd amsugno carbohydradau FODMAP. Mae unrhyw FODMAP heb eu hamsugno yn y coluddyn bach yn mynd ymlaen i'r coluddyn mawr, lle y bydd bacteria'n eu heplesu. Gall y nwy a gynhyrchir yma chyddo'r bol a chynhychu gwynt. Nid yw'r rhan fwyaf o bobl yn dioddef gan symptomau mawr ond mewn rhai, ceir symptomau syndrom coluddyn llidus. Dangoswyd bod cyfyngu FODMAP yn niet y sawl sy'n dioddef yn gwella'u symptomau.

Ffynonellau FODMAP mewn bwyd
----------------------------

Mae arwyddocâd ffynonellau FODMAP yn amrywio gan ddibynnu ar ddaearyddiath, ethnigrwydd a ffactorau eraill.

### Ffynonellau ffrwctanau

Mae ffrwctanau mewn gwenith, rhyg, nionod, garlleg, artisiogau Jerwsalem ac artisiogau glob, asbaragws, siocled a chynhwysion cynfiotig fel ffrwctooligosacarid, oligoffrwctos ac inwlin.

### Ffynonellau galactanau

Ffacbys a ffa yw'r ffynonellau mwyaf.

### Ffynonellau polyolau

Ceir polyolau'n naturiol mewn rhai ffrwythau (yn enwedig ffrwythau â charreg), gan gynnwys afalau, bricyll, ceirios, eirin, eirin gwlanog, litshis, melonau dŵr, neithdarennau a rhai llysiau, gan gynnwys afocados, blodfresych, madarch a phys mange-tout. Fe'u defnyddir nhw hefyd fel melyswyr artiffisial, er enghraifft, isomalt, maltitol, manitol, sorbitol a syltiol.

### Ffynonellau ffrwctos

Dylid osgoi ffrwctos mewn nifer o ffrwythau fel afalau, gellyg, mangos a melonau dŵr, yn ogystal â ffrwythau sych, er enghraifft datys, ffigys a resins. Mae melyswyr fel neithdar agafe, mêl, surop corn uchel mewn ffrwctos a sudd ffrwythau.

### Ffynonellau lactos

Mae'r rhan fwyaf o gynnyrch llaeth yn anaddas yn y diet oherwydd ei fod yn cynnwys lactos, er bod eithriadau fel caws caled.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "FODMAPs". *King's College London*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-05-06. Cyrchwyd 18 March 2012.
2. 1 2 3 4  *Reducing fermentable carbohydrates the low FODMAP way*. London: Guy's and St Thomas' NHS Foundation Trust. 2011. tt. 2–5.
3. 1 2 3  Gibson, PR; Peter R Gibson and Susan J Shepherd (2010). "Evidence-based dietary management of functional gastrointestinal symptoms: The FODMAP approach". *Journal of Gastroenterology and Hepatology* **25** (2): 252–258. doi:10.1111/j.1440-1746.2009.06149.x. PMID 20136989. .

Dolenni allanol
---------------

* Description of Monash University Low FODMAP diet and lists of available resources
* Low FODMAP diet summary, including list of some FODMAP-containing foods
* Breathtaking diet offers hope for those who can’t stomach fructose Archifwyd 2013-03-05 yn y Peiriant Wayback. July 8, 2012, Natalie Craig, *The Age*.
Ffynnon Seiriol, Clorach.
Mae **ffynnon Seiriol** wedi'i lleoli ar dir fferm Clorach, ar ochr y ffordd sy'n mynd o Faenaddwyn i Llannerch-y-medd yn Ynys Môn

Hanes
-----

Yn y 19eg ganrif roedd y ffynnon yn cael ei defnyddio ar gyfer iachau cleifion. 
Roedd pobol yn dod at y ffynnon yn hwyr gyda’r nos i gario dŵr ohoni am nad oedd y cleifion digon da i ddod ati.
Yn 1833 ysgrifennodd yr hynafiaethydd Cymreig Angharad Llwyd fod y dŵr yn

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| ...*held in high estimation and were visited for healing*... | "|

Roedd y ffynnon hefyd yn cael ei defnyddio gan gariadon a pharau priod oedd wedi ffraeo ac yn dod ati i gymodi. Mae llawer yn dweud bod yna bodlonrwydd i’w deimlo wrth ddod at y ffynnon hon. Mae rhai yn credu bod yna lefel o ymbelydredd naturiol uwch na’r cyffredin sydd yn y ffynnon.

Roedd trigolion yr ardal yn defnyddio’r ffynnon tan bumdegau’r 20ed ganrif. Daeth dŵr tap i’r ardal a chodwyd caead drosti rhag i anifeiliaid fynd iddi.

Gweler hefyd
------------

* Ffynhonnau Môn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ffynhonnau Cymru - Cyfrol 2 - Ffynhonnau Caernarfon, Dinbych, Y Fflint a Môn (Llyfrau Llafar Gwlad 43)
Mae **ffynnon Wenfaen** wedi ei lleoli yn Rhoscolyn ar Ynys Môn. Gwelir y ffynnon rhyw hanner milltir o'r eglwys. Mae'r eglwys uwchben y môr ar lethr orllewinol Porth Gwalch. Mae'r ffynnon mewn cyflwr da hyd heddiw ac llwybr cerrig yn arwain ati. Llifa'r dŵr ohoni i'r môr ym Mhorth y Saint.

"Llanwenfaen" oedd yr enw gwreiddiol ar Rhoscolyn. Mae'r eglwys wedi ei chysegru i Santes Gwenfaen. Tad Gwenfaen oedd Pawl Hen ac roedd hi'n chwaer i Peulan a Gwyngeneu. Yn ôl traddodiad roedd angen offrymu dwy garreg cwarts wen i Wenfaen. Mae enw'r santes (Gwenfaen) yn gyfystyr a charreg wen – gwen faen.

Lewis Morris
------------

Enw adnabyddus sydd â chysylltiadau efo'r ffynnon oedd y llenor a'r hynafiaethydd Lewis Morris. Priododd Elin Griffith, Tŷ Wildrin, Rhoscolyn yn 1729 ac roedd ei chartref hanner milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r ffynnon. Roedd Morris yn gyfarwydd â holl draddodiadau a hanesion y ffynnon. Yn ei gerdd *The Sacred Well of Gwenfaen, Rhoscolyn* mae'r awdur yn sôn am ddwr y ffynnon a'i effeithiau. Roedd pobol yn dod at y ffynnon i wella o'u hafiechydon meddyliol. Ysgrifennodd Morris ei fod ef ei hun wedi ymweld â'r ffynnon arbennig hon.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Full oft have I repaired to drink that spring waters which cure diseases of the soul as well as body, and which always prove the only remedy for want of sense. | "|

Gweler hefyd
------------

* Ffynhonnau Môn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ffynhonnau Cymru - Cyfrol 2 - Ffynhonnau Caernarfon, Dinbych, Y Fflint a Môn (Llyfrau Llafar Gwlad 43)
Ffenestri dalennog mewn adeilad yn Jersey.Ffenestr lliw gyda darluniau Beiblaidd mewn eglwys yn yr Alban.
Agoriad mewn a geir mewn waliau, drysau, cerbydau neu gynwysyddion yw **ffenestr**, sy'n gadael golau trwyddynt, ac os yw'r ffenestr yn agored, sŵn ac awyr yn ogystal. Mae'r term ffenestr hefyd yn cyfeirio at wrthrych tryloyw neu dryleu sy'n cael ei ddefnyddio i gau'r agoriad. Caiff ffenestr ei wydro gyda deunydd tryloyw neu dryleu megis gwydr neu blastig. Caiff y gwydredd yn ei gynnal yn ei le gan ffram y ffenestr, a gynhyrchir gan amlaf o bren, plastig neu fetel.

Mathau o ffenestri
------------------

* Ffenestr Ffrengig

Mae ffenestri Ffrengig yn debyg i ddrysau, gyda colfachau ar ymylon fertigol y fframiau, sy'n galluogi i'r ffenestri symud yn llorweddol pan caent eu agor. Lleolwyd rhain oddiar y llawr mewn adeiladau Ffrengig, gyda rheiliau isel i atal pobl rhag disgyn allan o'r ffenestri, ac weithiau gyda balconi bychan. Roedd rhain yn agor am i mewn fel rheol. Mae'r math hyn o ffenestri wedi esblygu ym Mrydain i gyfeirio at ffenestri cyffelyb i ddrysau ar lawr gwaleod adeiladau, sy'n agor allan i'r ardd

* Ffenestr ddalennog

Mae gan ffenestr dalenog ddau ddalen sy'n llithro i fyny neu lawr er mwyn agor.

* Ffenestr ffug

Math o ffenestr addurniadol, weithiau trompe l'oeil, a ddyfeiswyd mewn adeg pan fu treth yn cael ei osod ar sail nifer o ffenestri oedd gan adeiladau.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***ffenestr***

Chwiliwch am ***ffenestr***  
yn Wiciadur.
Roedd **David Randell** (1854 - 5 Mehefin, 1912) yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig ac yn Aelod Seneddol Gŵyr.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Randell yn Llanelli yn ail fab i John Randell, groser, a Mary Jones, ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol y Parch Thomas Jones, Llanelli ac Ysgol Dr Condor, Wandsworth

Priododd Sarah Ann merch Richard George Llanidloes ym 1880; bu iddynt ddau o blant.

Gyrfa
-----

Cymhwysodd fel cyfreithiwr ym 1878 ac aeth i mewn i bartneriaeth gyda Griffith Saunders, a oedd a phractis cyfreithiol helaeth yng Ngorllewin Cymru. Roedd y rhan fwyaf o'i waith fel cyfreithiwr yn ymwneud ag amddiffyn gweithwyr yn erbyn eu meistri yn y gweithfeydd tunplat a'r pyllau glo ac yn erlyn y perchenogion am ymarfer yn annheg tuag at y gweithwyr ac am fethu a sicrhau eu diogelwch.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Wedi marwolaeth Frank Ash Yeo AS ym 1888 gwahoddodd Cymdeithas Ryddfrydol Gŵyr Syr Horace Davey, cyn AS Christchurch Swydd Dorset i sefyll yn yr isetholiad i ganfod olynydd iddo fel eu hymgeisydd. Roedd Syr Horace yn un o hoelion wyth y Blaid Ryddfrydol a daeth, yn ddiweddarach, yn Gyfreithiwr Cyffredinol Cymru a Lloegr; ond yr oedd yn Sais bonheddig a bu cryn anghydfod ymysg pleidleiswyr dosbarth gweithiol yr etholaeth parthed ei ddewis - yr oeddynt hwy am gael aelod lleol, o gefndir dosbarth gweithiol; gan hynny tynnodd Syr Horace allan o'r ras a gwahoddwyd David Randell i sefyll fel yr ymgeisydd.

Enillodd Randell yr isetholiad a chadwodd gafael ar y sedd hyd iddo ymddeol o'r Senedd ar sail iechyd ar adeg etholiad cyffredinol 1900.

Roedd Randell yn cael ei ystyried fel AS radical, roedd yn genedlaetholwr Cymreig, yn selog yn ei gefnogaeth i ddatgysylltu Eglwys Lloegr yng Nghymru, yn frwd dros hunain lywodraeth i Gymru, yn gefnogwr triw i hawl merched i gael y bleidlais ac yn gyfaill i'r dosbarth gweithiol. Trwy gydol ei aelodaeth o'r Senedd bu sïon ei fod ar fin ymadael ar Blaid Ryddfrydol ac am ymaelodi efo'r Blaid Lafur Annibynnol a chafodd sawl cais i sefyll fel ymgeisydd Llafur ar ôl ymadael a'r Senedd, ond fe arhosodd yn driw i'r Blaid Ryddfrydol hyd ei farwolaeth ym 1912.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *What It Was like in 1888*  adalwyd 18 Ebrill 2015
2. ↑  *RANDELL, David*, Who Was Who, A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc, 1920–2015; online edn, Oxford University Press, 2014 ; online edn, April 2014 , adalwyd 17 Ebrill 2015 trwy docyn darllen LLGC
3. ↑  *MR DAVID RANDELL, M.P. IS HE GOING OVER TO THE "INDEPENDENTS ?* South Wales Daily Post - 24 Gorffennaf 1894  adalwyd 19 Ebrill 2015
4. ↑  *Mr. David Randell for Gower* Cambrian 23 Medi 1904  adalwyd 19 Ebrill 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Frank Ash Yeo** | **Aelod Seneddol Gŵyr**1888 – 1900 | Olynydd:**John Aeron Thomas** |
Mae **disg hyblyg**, **disg llipa** neu **disg lipa** (Saesneg: "floppy disk") yn fath o ddisg storio sydd wedi'i chreu o gyfrwng storio magnetig tenau a hyblyg, ac wedi'i selio mewn casyn plastig hirsgwar a'i leinio gyda deunydd sy'n gwaredu gronynnau llwch. Mae disgiau hyblyg yn cael eu darllen a'u hysgrifennu gan yrrwr disgiau hyblyg.

Roedd disgiau hyblyg, yn gyntaf fel cyfwng 8 modfedd (200 mm) ac yna mewn meintiau 5¼ modfedd (133 mm) a 3½ modfedd (90 mm), yn hollbresennol fel ffurf o storio a chyfnewid data o ganol y 1970au hyd at flynyddoedd cyntaf yr 21g. Erbyn 2006 prin oedd y cyfrifiaduron newydd oedd yn cynnwys gyrrwr disg hyblyg; gellir defnyddio disgiau 3½ modfedd gyda gyrrwr disgiau hyblyg allanol sy'n cysylltu trwy USB, ond mae gyrwyr USB ar gyfer disgiau 5¼ modfedd, 8 modfedd, ac ansafonol yn brin, os nad yn anfodol. Defnyddir hen offer i ymdrin a'r fformatau hyn fel arfer.

Tra bod rhai defnyddiau o hyd i ddisgiau hyblyg, yn arbennig gyda hen offer cyfrifiadurol mewn meysydd diwydiannol, maen nhw bellach wedi'u disodli gan ddulliau storio data ar raddfa llawer mwy, fel ffyn cof USB, cardiau storio fflach, disgyrwyr allanol, disgiau optegol, a rhwydweithiau cyfrifiadurol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fletcher, Richard (30 Ionawr 2007). "PC World announces the end of the floppy disk". The Daily Telegraph. Cyrchwyd 22 Mehefin 2011.
Sant Celtaidd cynnar oedd **Collen** (fl. diwedd y 6g). Mae'n bosibl fod rhai traddodiadau yn ei gymysgu â sant arall o'r enw Colan/Collen.

Hanes a thraddodiadau
---------------------

Yn ôl y testun Cymraeg Canol Diweddar (neu Cymraeg Modern Cynnar) *Buchedd Collen* (copïwyd yn 1536), roedd Collen yn fab i Gwynog, un o ddisgynyddion Caradog Freichfras, ac Ethinen (neu Ethni) ferch Matholwch 'Arglwydd Iwerddon'. Ond yn ôl traddodiad arall roedd yn fab i Betrwn o linach Rhydderch Hael.

Cysylltir Collen â Llangollen yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Dywedir iddo sefydlu eglwys yn Ninbych hefyd. Ceir Castell Collen yn enw ar gaer Rufeinig fechan ger Llandrindod; dywedir fod cerrig y capel wedi cael eu defnyddio yn ddiweddarach i godi Capel Maelog gerllaw. Bu eglwys Rhiwabon yn gysegredig i Gollen ar un adeg cyn cael ei hailgysegru i'r Forwyn Fair. Roedd 'Trallwng Gollen' yn hen enw ar Y Trallwng.

Ceir Sant Colan yng Nghernyw ac enwir cymuned Langolen yn ardal Penn-ar-Bed, Llydaw, ar ei ôl yn ogystal. Mae *Buchedd Collen* yn dweud y bu ganddo gell yn Glastonbury.

Ceir chwedl llên gwerin sy'n sôn am ei ymweliad â llys Gwyn ap Nudd (brenin y Tylwyth Teg). Anfonodd Gwyn negesydd i'r sant yn ei gorchymyn i ddod i'w lys yn Y Berwyn. Yno mae Collen yn gweld y castell tegach erioed ac yn cael ei wahodd i mewn gan y porthor. Ond mae'r sant yn chwistrellu dŵr sanctaidd ar y brenin a'i lys ac mae popeth yn diflannu.

Gwylmabsant: 21 Mai.

Llyfryddiaeth
-------------

*Buchedd Collen* yn, T. H. Parry-Williams (gol.), *Rhyddiaith Gymraeg. Y gyfrol gyntaf: Detholiad o lawysgrifau 1488-1609* (Caerdydd, 1954)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Buchedd Collen* yn *Rhyddiaith Gymraeg. Y gyfrol gyntaf: Detholiad o lawysgrifau 1488-1609*
2. 1 2  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyndŵr, 2000).
3. ↑  T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-Custom* (1930).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Roedd **Decebalus**, enw gwreiddiol **Diurpaneus** (bu farw 106), yn frenin Dacia o 87 hyd ei farwolaeth.

Wedi marwolaeth y brenin Burebista, ymrannodd Dacia yn nifer o wladwriaethau bychain. Llwyddodd Diurpaneus i'w hail-uno ac ail-drefnu'r fyddin, ac yn 85 ymosododd y Daciaid ar dalaith Rufeinig Moesia, i'r de o Afon Donaw. Yn 87, gyrrodd yr ymerawdwr Domitian fyddin dan Cornelius Fuscus, pennaeth Gard y Praetoriwm, i gosbi'r Daciaid. Gorchfygodd Diurpaneus hwy mewn brwydr ger Tapae (Bucova heddiw), a lladdwyd Fuscus. Newidiodd Diurpaneus ei enw i Decebalus, sy'n golygu "cryfder deg".

Yn ôl yr hanesydd Dio Cassius, roedd Decebalus yn gadfridog galluog. Yn 88, gyrrwyd byddin arall dan Tettius Iulianus yn ei erbyn, ond gorchfygwyd yntau, a bu raid i'r Rhufeiniaid brynu heddwch trwy roi swm mawr o arian i'r Daciaid.

Pan ddaeth Trajan yn ymerawdwr yn 98, dechreuodd ymgyrch yn erbyn Decebalus. Gorchfygwyd y Daciaid yn 101, ond cadwyd Decebalus yn frenin dan awdurdod Rhufain. Dair blynedd yn ddiweddarach, gwrthryfelodd, a dinistriodd y milwyr Rhufeinig yn Dacia. Gyrrwyd byddin arall, ac wedi gwarchae hir ar Sarmizegetusa a brwydr, gorchfygwyd Decebalus. Lladdodd ef ei hun yn hytrach na chael ei gymeryd yn garcharor.
Ffilm comedi rhamantaidd gan y cyfarwyddwr Ma Liwen yw ***Desires of The Heart*** a gyhoeddwyd yn 2008. Fe'i cynhyrchwyd yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina; y cwmni cynhyrchu oedd Sil-Metropole Organisation. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Ma Liwen. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Vivian Wu. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2008. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Dark Knight* sef ffilm drosedd llawn cyffro, Americanaidd am uwcharwr.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Ma Liwen ar 1 Ionawr 1971 yn Harbin. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 2002 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Central Academy of Drama.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Ma Liwen nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Sefydlwyd Eglwys Llangynhafal, a welir yma gyda'r Foel Dywyll y tu ôl iddi, gan Sant Cynhafal.
*Am yr arwr o'r Hen Ogledd gweler Cynhafal fab Argad.*
Sant Cymreig oedd **Cynhafal** (bl. dechrau'r 7g); dethlir ei ddydd gŵyl gan yr eglwys ar 5 Hydref.

Mae 'Cynhafal' yn enw hen sy'n golygu 'fel ci; tebyg i gi' (*cwn* [=*ci*] + *hafal*). Cyfeirir at ryfelwr o'r enw Cynhafal yn *Y Gododdin* ac mae Trioedd Ynys Prydain yn sôn am Cynhafal fab Argad (neu Aergad), un o ryfelwyr enwog yr Hen Ogledd.

Prin iawn yw ein gwybodaeth am Sant Cynhafal. Yn ôl yr achau roedd yn fab i Elgud ap Cadfarch ap Caradog Freichfras a'i wraig Tubrawst. Cyfeirir ato mewn hen ffynonellau fel 'Cynhafal Sant yn Nyffryn Clwyd'.

Yn ôl traddodiad, sefydlodd Cynhafal eglwys Llangynhafal, pentref yn Sir Ddinbych i'r gogledd-ddwyrain o Rhuthun heddiw. Saif yr eglwys, yr unig un sydd wedi ei chysegru i Sant Cynhafal, ar ei phen ei hun gryn bellter o'r pentref, y drws nesaf i hen ffermdy. Yn ymyl yr eglwys ceir Ffynnon Gynhafal, gyda muriau 18 wrth 10 troedfedd yn ei hamgau. Arferai pobl ymweld â'r ffynnon sanctaidd hon i wella cryd y cymalau a chael gwared o dafadennau. Mae bwa dros y fynedfa gyda grisiau yn arwain i lawr at ddŵr y ffynnon.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich, *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, argraffiad newydd 1991), tud. 323.
2. ↑  *Trioedd Ynys Prydein*, tud. 323.
3. ↑  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyndŵr, 2000).
Cynhaliwyd **Cynhadledd Aberdyfi** wrth aber afon Dyfi yn 1216. Dyma'r gynhadledd a welodd arweinwyr y Cymry yn cydnabod Llywelyn Fawr yn Dywysog ar y wlad.

Roedd Cynhadledd Aberdyfi yn coroni ymgyrchoedd llwyddiannus Llywelyn yn y de yn 1215. Arweiniodd Llywelyn fyddin fawr oedd yn cynnwys tywysogion Deheubarth a chanolbarth Cymru ac adenillwyd darnau sylweddol o dir o ddwylo'r Saeson ac arglwyddi'r Mers.

Afon Dyfi ger Machynlleth.
Mae union leoliad y gynhadledd yn anhysbys, ond gellid tybio mae rhywle rhwng Pennal a Machynlleth y'i cynhaliwyd yn hytrach nag ar safle tref Aberdyfi ei hun. Dyma'r man lle roedd ffiniau Gwynedd, Powys, a Deheubarth yn cwrdd yn yr Oesoedd Canol a diau fod yr atgof am gynhadledd debyg gan y brenin Maelgwn Gwynedd ar ddechrau'r 6g yn rheswm arall dros ei chynnal yno.

Cadarnhaodd y gynhadledd awdurdod Llywelyn Fawr fel arweinydd y tywysogion Cymreig. Talodd y tywysogion hynny wrogaeth ffiwdal iddo. Rhannodd Llywelyn diroedd y de rhwng ei ddeiliaid o Ddeheubarth gan ddod i ben blynydoedd o ymrafael rhwng disgynyddion yr Arglwydd Rhys. Cafodd Maelgwn ap Rhys gantrefi Gwarthaf (gyda Chaerfyrddin), Cemais, Emlyn, Mallaen a Hirfryn yn Ystrad Tywi a chymydau Gwynionydd a Mabwnion yng Ngheredigion. Cafodd Rhys Gryg y Cantref Mawr a'r Cantref Bychan (heb Mallaen a Hirfryn), Cydweli a Charnwyllion. Rhoddwyd canolbarth a gogledd Ceredigion i feibion Gruffudd ap Rhys, sef Rhys Ieuanc ac Owain ap Gruffudd, yn cynnwys castell Aberteifi. Ni chymerodd Llywelyn Fawr ddim iddo'i hun, gan fodloni ar dderbyn gwrogaeth y tywysogion ac arglwyddi.

Cafodd y tir ei rannu rhwng disgynyddion yr Arglwydd Rhys yn union â Chyfraith Hywel. Rhannodd yr hawlwr ieuengaf y tir ond rhoddwyd y dewis cyntaf ar y rhaniadau i'r hawlwr hynaf.

Disgrifiodd Syr J. E. Lloyd Gynhadledd Aberdyfi fel "*virtually a Welsh parliament, the first of its kind*".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  A. H. Williams, *An Introduction to the History of Wales*, cyfrol 2, tud. 71.
2. ↑  R. R. Davies, *Conquest, Co-existence and Change* (Rhydychen, 1991), tud. 228.
3. ↑  J. E. Lloyd, *History of Wales*, cyfrol ii, tud. 649.
Canwr Belarwsiadd yw **Dmitry Aleksandrovich Koldun** (Belarwseg: Дзьмітры Аляксандравіч Калдун; Rwsieg: Дми́трий Алекса́ндрович Колду́н; ganwyd 11 Mehefin 1985, Minsk, Belarws). Mae'n canu yn Rwsieg a Saesneg. Cynrychiolodd Koldun yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2007 yn Helsinki, Ffindir. Gorffennodd yn y chweched safle gyda 145 o bwyntiau.

Hanes
-----

Ers ei fod yn bedair mlwydd oed, uchelgais Koldun oedd i fod yn feddyg ac aeth i astudio meddygaeth yn Ysgol Uwchradd Minsk. Llwyddodd i raddio gyda medal arian yn y maes hwn.

Yn 2002, astudiodd Koldun Gemeg ym Mhrifysgol Talaith Belarws a newidiodd ei uchelgais o fod yn feddyg i fod yn fferyllydd. Llwyddodd yn ei gwrs Cemeg fel y gwnaeth ar ei gwrs meddygaeth, a dywedwyd ei fod yn unigolyn "brwdfrydig".

Yn ddiweddar, synnwyd cefnogwyr Koldun pan gyhoeddwyd ei fod yn dioddef o "esblygiadau" meddygol. Dywedodd y canwr ei fod wedi dioddef problemau difrifol gyda'i wallt a phriodolodd hyn i Drychineb Chernobyl a achosodd sgîl-effeithiau hir-dymor ymbelydredd mewn nifer o wledydd Dwyrain Ewrop gan gynnwys man geni Koldun - Minsk, Belarws. Dywedodd Koldun (cyfieithwyd o'r Saesneg): "Bob blwyddyn, mae fy ngwallt yn newid lliw... pan oeddwn yn yr ysgol, roedd gennyf wallt trwchus. Ond nid nawr. Credaf mai bai trychineb Chernobyl yw hyn." Dywed Koldun fod y wallt golau a oedd ganddo pan oedd yn yr ysgol wedi newid, yn raddol (weithiau dros nos) gan fynd yn dywyllach i'r lliw brown tywyll sydd ganddo heddiw..

Disgograffiaeth
---------------

### Albymau

* 2007 - *Work Your Magic*
* 2008 - *Я Не Волшебник* (Dw i ddim yn ddewin)
* 2009 - *Колдун* (Koldun)

### Senglau

| Blwyddyn | Sengl | Albwm | Lleoliadau siart |
| --- | --- | --- | --- |
|  RWS  |  LAT  |  SBN  |  SWE  |
| 2007 | "Work Your Magic" | *Я Не Волшебник* | 2 | 3 | 34 | 47 |
| "Я Для Tебя" Ya Dlya Tyebya - *Dw i'n amdana ti*) | 5 | 23 | — | — |
| 2008 | "Царевна" (Tsarevna - *Tywysoges*) | 13 | — | — | — |
| "Настройся на Меня" (Nastroysya na Menya - *Tiwniwch i mi*) | *Колдун* | 28 | — | — | — |
| Lleoliadau rhif 1 | — | — | — | — |
| Lleoliadau deg uchaf | 2 | 1 | — | — |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ["А Колдун все-таки мутантом оказался". Дневник Магия Колдуна (liveinternet.ru).  Archifwyd 2008-04-27 yn y Peiriant Wayback.. Adalwyd ar 2008-05-27

Dolenni allanol
---------------

* (Rwseg) (Saesneg) Gwefan swyddogol
* (Rwseg) Forwm swyddogol
* (Saesneg) Gwefan ffan
* (Saesneg) Forwm answyddogol

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 3954154260694724480008

 |
Prif gadwyn mynydd Tiwnisia yng Ngogledd Affrica yw **Dorsal Tiwnisia**, neu'r **Dorsal** (Ffrangeg *dorsale*, "asgwrn cefn"). Mae'n estyniad dwyreiniol i gadwyn hir mynyddoedd yr Atlas, sy'n cychwyn ym Moroco yn yr Atlas Uchel ac yn rhedeg drwy Algeria.

Mae Dorsal Tiwnisia yn rhedeg trwy ganolbarth gogledd Tiwnisia ar gwrs gogledd-ddwyreiniol o Tébessa ar y ffin ag Algeria hyd Zaghouan a mynydd Djebel Bou Kornine i'r de o Diwnis. Mae'n cynnwys y pwynt uchaf yn y wlad, Jebel Chambi (1544m), i'r gorllewin o Kasserine a'r mynyddoedd i'r de-orllewin o El Kef, yn cynnwys Bwrdd Jugurtha. Mae'r Dorsal yn gorffen mewn cyfres o fryniau isel yng ngorynys Cap Bon.

Adwaenir gwastadeddau uchel ffrwythlon y Dorsal fel y Tell. I'r gogledd o'r ucheldir ceir dyffryn afon Medjerda sy'n gorwedd rhwng y Dorsal (a chymryd Mynyddoedd Tebersouk fel estyniad gogleddol o'r Dorsal) a mynyddoedd coediog y Kroumirie, sy'n ymestyn ar hyd arfordir y gogledd o'r ffin ag Algeria, ger Tabarka, i gyfeiriad Bizerte, ger Tiwnis, lle mae'n rhedeg allan mewn gwastadedd arfordirol isel.

I'r de o'r Dorsal ceir ardal eang o wastadedd di-goed, rhwng 200m-400m uwch lefel y môr. Dyma'r Sahel, sy'n enwog am ei holewydd.

Ceir sawl safle archaeolegol o gyfnod y Rhufeiniaid yn y Dorsal, e.e. Makthar, Haidra a Sufetula (ger Sbeitla). Y prif drefi yn yr ardal neu ar ei gyffiniau yw El Kef, Kasserine, Sbeitla a Kalaat Khasba.

Mae hinsawdd y Dorsal yn medru bod yn eithafol, gyda gaeafau oer pan welir eira weithiau ar y copaon a hafau crasboeth. Y gwanwyn yw'r amser gorau i deithio yno.
Cymdeithas elusennol a chenhadol Gristnogol a sefydlwyd yn Llundain yn y flwyddyn 1699 oedd y **Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol** (Saesneg: *Society for the Promotion of Christian Knowledge* neu'r **S.P.C.K.**). Cafodd ddylanwad sylweddol ar dwf addysg Gymraeg i'r cyffredin yng Nghymru yn negawdau cyntaf y 18g ac ar addysg yn Lloegr hefyd trwy sefydlu rhwydwaith o ysgolion. Bwriad arall yr SPCK oedd lledaenu'r Efengyl Gristnogol mewn gwledydd tramor.

Er iddi gael ei sefydlu yn Lloegr, yr oedd gan y Gymdeithas gysylltiadau agos â Chymru o'r cychwyn cyntaf. Gŵr o'r Trallwng oedd y sefydlydd, y Dr Thomas Bray ac roedd dau o'r pedwar lleygwr a'i cynorthwyodd yn Gymry, sef Syr Humphrey Mackworth o Gastell-nedd a Syr John Phillips o Gastell Pictwn yn Sir Benfro.

I ryw raddau, roedd gwaith y Gymdeithas yng Nghymru yn barhad o waith yr Ymddiriedolaeth Gymreig gynharach, ond gyda'r gwahaniaeth pwysig bod yr SPCK yn rhan o Eglwys Loegr tra bu'r Ymddiredolaeth yn agored i bawb ond yn dysgu ysgrifennu Saesneg yn bennaf, er bod hynny o reidrwydd yn cael ei wneud gan amlaf trwy gyfrwng y Gymraeg.

Noddodd yr SPCK ddau argraffiad rhad o'r Beibl yn Gymraeg a chyhoeddodd nifer o lyfrynau a phamffledi defosiynol. Gyda gwaith yr ysgolion elusennol a sefydlwyd ar yr un pryd, bu hyn yn fodd i ledaenu llythrenedd yng Nghymru. Sefydlwyd rhai ugeiniau o ysgolion ledlled Cymru. I helpu'r werin bobl addysgu eu plant, rhoddid llyfrau a hyd yn oed dillad i'r plant na allai eu rhieni fforddio hynny. Pobl leol, curadiaid gan amlaf, oedd yr ysgolfeistri : yr enwocaf ohonynt oedd Griffith Jones, Llanddowror.

Bu'r Gymdeithas yn llewyrchus iawn yng Nghymru am gyfnod, ond dirywiodd ac ni chafwyd ysgol newydd ar ôl 1729. Un o'r rhesymau am hynny, yn ogystal â cholli noddwyr, oedd twf Anghydffurfiaeth.

Llyfryddiaeth
-------------

* Mary Clement, *The S.P.C.K. and Wales* (1954)
* R. T. Jenkins, *Hanes Cymru yn y Ddeunawfed Ganrif* (Caerdydd, 1928)
Elusen Prydeinig yw **Cymdeithas y Llysieuwyr** (Saesneg: *Vegetarian Society*), a sefydlwyd ar 30 Medi 1847 er mwyn hybu dealltwriaeth a pharch tuag at ffordd o fyw llysieuol.

Hanes
-----

Cynhaliwyd y cyfarfod cyntaf a gofnodir o Gymdeithas y Llysieuwyr yn Northwood Villa, ysbyty llysieuol yn Ramsgate, Caint yn 1847. Cynhaliwyd eu cyfarfod cyhoeddus cyntaf ym Manceinion y flwyddyn canlynol. Yn 1848, cyhoeddodd y gymdeithas rifyn cyntaf eu cylchgrawn, *The Vegetarian*.

Honnai'r gymdeithas mai hwy yw'r gymdeithas hynaf i hybu llysieuaeth yn fyd eang, ond mae nifer o gymdeithasau crefyddol hŷn yn y Dwyrain sydd hefyd yn hybu ymataliaeth o gig, ac yn gwahardd niweidio anifeiliaid. Adnabyddwyd llysieuwyr fel "Pythagoreans" cyn sefydliad y gymdeithas. Honnir yn aml i'r term Saesneg "vegetarian" gael ei greu ar 30 Medi 1847 yn eu cyfarfod cyntaf, ond mae Oxford English Dictionary yn dyfynnu dau ddefnydd cynharach, yn 1839 a 1842, ond mae yn dweud mai sefydliad y gymdeithas a oedd yn gyfrifol am ddefnydd cyffredin y gair.

Aelodau o nôd
-------------

Mae aelodau o nôd yn cynnwys Isaac Pitman, Mahatma Gandhi, Jorja Fox, George Bernard Shaw, Paul, Linda a Stella McCartney.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) The Vegetarian Society
* (Saesneg) The Cordon Vert School Archifwyd 2008-10-24 yn y Peiriant Wayback.
Y rhannau cydweithredol o gymdeithas sydd ar wahân i'r wladwriaeth yw **cymdeithas sifil**. Mae'n cynnwys grwpiau cymdeithasol megis eglwysi a sefydliadau crefyddol eraill, busnesau a chwmnïau, y cyfryngau torfol, elusennau, carfanau pwyso, undebau llafur a chymdeithasau proffesiynol, clybiau, a mudiadau cyfundrefnol. Mae'r rhwydweithiau hyn yn galluogi unigolion i weithredu mewn ffyrdd cymunedol heb ymyrraeth y wladwriaeth. Weithiau cynhwysir teuluoedd yn rhan o gymdeithas sifil, ond mae nifer o ddiffiniadau yn hepgor y teulu yn ogystal â'r unigolyn. Mae cymdeithas sifil yn gysyniad pwysig yn syniadaeth gyfoes ynglŷn â democratiaeth ryddfrydol.

Mae nifer o gymdeithasegwyr a gwyddonwyr gwleidyddol yn defnyddio'r cysyniad hwn fel fframwaith i ddadansoddi'r byd cymdeithasol ar wahân i'r llywodraeth a'r awdurdodau swyddogol. Y brif anfantais sydd gan ddull deongliadol o'r fath ydy anwybyddu'r cydberthnasau cymhleth rhwng y wladwriaeth a chymdeithas. Mae'r dadansoddiadau hyn hefyd yn tueddu i esgeuluso pwysigrwydd y byd economaidd ac effeithiau'r farchnad ar syniadau, traddodiadau, a gwerthoedd cymdeithas sifil.

Yn ogystal â disgrifiad o rwydweithiau cymdeithasol, gall hefyd defnyddio'r term cymdeithas sifil i gyfeirio at werth neu ddyhead a arddelir fel rhagamod o ddemocratiaeth. Dadleuir rhai moesegwyr a damcaniaethwyr gwleidyddol taw dirywiad cymdeithas sifil sydd ar fai am broblemau cymdeithasol-wleidyddol yn y byd modern.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Andrew Heywood, *Key Concepts in Politics* (Basingstoke, Hampshire: Palgrave, 2000), tt.17–18.
2. ↑  (Saesneg) "Civil society" yn *A Dictionary of Sociology* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1998). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 30 Awst 2019.
3. ↑  (Saesneg) Civil society. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 30 Awst 2019.
**Cymdeithas Rhwyfo Môr Cymru** (Saesneg: *Welsh Sea Rowing Association*, WSRA) yw corff llywodraethu cenedlaethol ar gyfer rhwyfo arfordirol a chefnforol yng Nghymru. Mae'n aelod o Rhwyfo Cymru (Saesneg: *Welsh Rowing*) ac fe'i cynrychiolir yn Rhwyfo Cymru ar lefel bwrdd ac ar Is-bwyllgorau Perfformiad, y Datblygiad, Hyfforddi ac Addysg, a Digwyddiadau. Mae'r WSRA wedi ymrwymo i barhau i ehangu a datblygu rhwyfo arfordirol a chefnforol mewn Cychod Hir Celtaidd ac Yoles.

Mae'r WSRA yn gyfrifol am gystadlaethau rhwyfo arfordirol yng Nghymru, gan gynnwys Cynghrair WSRA, sydd â dau gategori rasio: Celtic Longboats; ac Yoles. Mae'r rasys yn cynnwys Iau, Hŷn, Cyn-filwyr (40+) a Super Veteran (50+) ar gyfer criwiau Dynion, Merched a Chymysg. Daeth nifer dda i'r gyfres o rasys Cynghrair y Gogledd a'r De yn 2008 a 2009 a chymeradwywyd a chyhoeddwyd dyddiadau a lleoliadau digwyddiadau 2010 i'w gwefan. Mae aelodau WSRA yn mwynhau ystod ragorol o rasys ac maent hefyd yn cadw record ddiogelwch drawiadol.

Mae Cymdeithas Rhwyfo Môr Cymru wedi'i lleoli yn Aberystwyth.

Bydd ei haelodau yn cystadlu yn Ras Rwyfo'r Her Geltaidd a gynhelir rhwng tref Arklow yn Iwerddon ac Aberystwyth yng Nghymru bob yn ail flwyddyn.

Hyfforddiant
------------

Mae'r Gymdeithas yn cynnig sesiynau hyfforddi dan-do i bobl sydd â diddordeb yn y maes.

Dolenni
-------

* Gwefan Rhwyfo Cymru
* Cymdeithas Rhwyfo Môr Cymru ar Facebook

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  name="WARA 6">"WARA\_Governance\_Annex1-rev for incorporation.jpg 1755x1240 pixels". *Welsh Amateur Rowing Association-Rhwyfo Cymru*. Welsh Amateur Rowing Association. 2007. Cyrchwyd 2009-07-16. [*dolen marw*]
2. ↑  name="WSRA 1">"Welsh Sea Rowing Association". *Welsh Sea Rowing Association-Cymdeithas Rhwyfo Môr Cymru press release*. Welsh Sea Rowing Association. 2009-05-20. Archifwyd o'r gwreiddiol ar August 14, 2009. Cyrchwyd 2009-07-15.
3. ↑  name="WSRA 2">"Welsh Sea Rowing Association". *Welsh Sea Rowing Association-Cymdeithas Rhwyfo Môr Cymru press release*. Welsh Sea Rowing Association. 2009-02-02. Archifwyd o'r gwreiddiol ar August 14, 2009. Cyrchwyd 2009-07-15.
4. ↑