recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Athronydd Almaenig oedd **Friedrich Wilhelm Joseph Schelling** (27 Ionawr 1775 – 20 Awst 1854), yn ddiweddarach **von Schelling**. Mae llyfrau hanes cyffredinol athroniaeth yn gosod Schelling hanner ffordd yn natblygiad delfrydiaeth Almaenig, gan ei osod rhwng Johann Gottlieb Fichte, ei fentor cyn 1800, a Friedrich Hegel, ei gyfaill a arferai rannu ystafell gydag ef yn y brifysgol. Yn ei athroniaeth, a elwir *Naturphilosophie*, mae'n llunio natur fel un organeb ac fel ffurf weladwy ar yr ysbryd, ac yn yr un modd, trinnir ysbryd fel natur anweladwy.

Ganed ef yn Leonberg, Dugiaeth Württemberg, a oedd yn rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig, ac astudiodd ym Mhrifysgol Tübingen. Yn ôl cyngor Goethe, penodwyd Schelling yn athro athroniaeth ym Mhrifysgol Jena ym 1798, ac yno bu'n cysylltu â ffigurau amlyca'r mudiad Rhamantaidd Almaenig, yn eu plith Novalis, Ludwig Tieck, a'r brodyr Schlegel. Ar y cychwyn, disgybl o ddelfrydiaeth Fichte ydoedd, cyn iddo ddatblygu ei syniadau yn annibynnol. Ymhlith ei weithiau cynnar mae *Ideen zu einer Philosophie der Natur* (1797), *System des transcendentalen Idealismus* (1800), a *Philosophische Untersuchungen* (1809). Aeth ei waith yn fwyfwy at gyfeiriadau cyfriniaeth a lled-grefydd, gan golli rhywfaint o eglurder ei ysgrifennu, a dioddefai ei enw o ganlyniad i ddifrïaeth oddi wrth ei hen gyfaill Hegel.

Mae dehongli athroniaeth Schelling yn medru bod yn anodd yn aml am fod natur yr athroniaeth yn newid yn gyson. Caiff ei bortreadu gan rai ysgolheigion fel meddyliwr protean a oedd, er yn wych, yn dueddol o neidio o'r naill bwnc i'r llall, am nad oedd ganddo'r pŵer syntheisio i gyrraedd system athronyddol cyflawn. Mae eraill yn herio'r syniad fod meddyliau Schelling yn cael eu nodweddu gan seibiau dwys gan ddadlau fod ei athroniaeth bob amser yn ffocysu ar themâu cyffredin, yn enwedig rhyddid dynol, yr hyn sy'n bendant neu'n absoliwt, a'r berthynas rhwng natur ac ysbryd neu anian.

Cynhwysir syniadau Schelling ynghylch perthynas y meddwl â natur gan Samuel Taylor Coleridge, heb gydnabyddiaeth, yn ei *Biographia Literaria* (1817).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 88933257
* LCCN: n79003281
* ISNI: 0000 0001 2282 7680
* GND: 118607057
* SELIBR: 206694
* SUDOC: 027342573
* BNF: cb123008512 (data)
* BIBSYS: 90192390
* ULAN: 500033737
* HDS: 048385
* MGP: 107391
* NLA: 36153577
* NDL: 00455510
* NKC: jn19990007561
* The SBN id CFIV048583 is not valid.
* BNE: XX999457
* CiNii: DA00396182

 |
Planhigyn blodeuol ag un had-ddeilen ('*monocotyledon*) yw **Pidyn y gog** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n rhywogaeth sy'n perthyn i'r teulu *Araceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Arum maculatum* a'r enw Saesneg yw *Lords-and-ladies*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cala Mwnci, Cala'r Cethlydd, Cala'r Gethlydd, Cala'r Mynach, Calwain Cala'r Gethlydd, Dail Robin, Lili'r Pasg, Pig y Gog a Phregethwr yn y Pulpud.

Yr aeron gwenwynig - sydd ar ffurf pidyn.
Mae gan y dail sbotiau piws, sy'n ymddangos yn y gwanwyn. Yna daw'r blodau ar brocar y bonyn a elwir yn 'sbadics'. O amgylch y procar porffor yma ceir deilen warchodol werdd olau, fel mantell. Cuddir y blodau oddi fewn.

Uwch ben y blodau ceir blewiach mewn cylch, er mwyn maglu pryfaid, gan eu dal a'u treulio, yn enwedig y *Psychoda phalaenoides*. are attracted to the spadix by its faecal odour and a temperature up to 15 degrees celsius warmer than the ambient temperature. Wedi eu dal, o dan y cylch blew, arllwysir paill arnynt cyn eu gollwng yn rhydd, er mwyn peillio planhigion eraill.

Mae'r casgliad byw mwyaf o'r teulu hwn yn cael ei gadw yn *Missouri Botanical Gardens*.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lack, A.J.; Diaz, A. (1991). "The pollination of Arum maculatum L.- a historical review and new observations". *Watsonia* **18**: 333–342.. Adalwyd 2012-02-15.
2. ↑   *Constituents of the Unsaponifiable Lipid Fraction from the Spadix of Arum maculatum*. JSTOR 90493.. Adalwyd 27 June 2013.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Pidyn y gog***
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Pennau llwyau porffor** (enw gwyddonol: *Pleurozia purpurea*; enw Saesneg: *purple spoonwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Pleuroziales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Pennau llwyau porffor** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Croes Lorraine, a ddefnyddir weithiau i gynrychioli Gauliaeth.
Agwedd neu dueddfryd gwleidyddol Ffrengig yw **Gauliaeth** (Ffrangeg: *Gaullisme*) sy'n seiliedig ar safbwyntiau a pholisïau Charles de Gaulle, arweinydd Ffrainc Rydd yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac Arlywydd Ffrainc rhwng 1959 a 1969. Pwysleisiodd de Gaulle genedlaetholdeb Ffrengig yn wyneb meddiannaeth Ffrainc gan yr Almaen a Llywodraeth Vichy ym mlynyddoedd y rhyfel, a thra'n arlywydd fe frwydrodd i gadw Ffrainc yn bŵer mawr ar lwyfan y byd. O ran polisi economaidd, ffafriodd de Gaulle *dirigisme*, sef system economaidd Keynesaidd gyda rôl fawr i'w chwarae gan y llywodraeth. Gellir ystyried Gauliaeth yn ffurf ar boblyddiaeth sy'n ceisio efelychu arweinyddiaeth de Gaulle.

Yn ôl yr hanesydd Serge Berstein, nid yw Gauliaeth yn athrawiaeth nac ychwaith yn ideoleg wleidyddol a ni ellir ei ddisgrifio'n adain chwith neu'n adain dde. Yn hytrach, ymddygiad pragmataidd wrth feddu ar rym yw'r meddylfryd hwn ac nid yw'n nacáu cyfaddawd a goddef pan fo angen. Tueddiad sy'n arbennig i Ffrainc yw Gauliaeth, ac "heb os nac onibai ffenomen wleidyddol hanfodol Ffrainc yr ugeinfed ganrif". Sail y meddylfryd yw gyrfa filwrol a gwleidyddol de Gaulle, ei ddelwedd arwrol a'i awdurdod moesol gan iddo achub ei wlad ddwywaith: rhag y Natsïaidd a'r bradychwyr yn ystod y rhyfel, ac yn sgil cwymp y Bedwaredd Weriniaeth ym 1958. Pan sefydlodd de Gaulle y Bumed Weriniaeth, fe fynnodd arlywyddiaeth dra-grymus i sefydlogi'r llywodraeth, a dan ei arweiniad dilynodd Ffrainc bolisi tramor annibynnol a heb raid ufuddhau i gynghreiriau â gwledydd eraill.

Ysgrifennai'r ysgolhaig Lawrence D. Kritzman taw ffurf ar wladgarwch Ffrengig yn nhraddodiad yr hanesydd Jules Michelet yw Gauliaeth. Fel arfer ymochrai'r Gaulyddion â phleidiau'r adain dde, ond hefyd yn glynu wrth werthoedd gweriniaethol y Chwyldro Ffrengig ac felly'n ymddieithrio oddi wrth neilltuoldeb ac estrongasedd y dde draddodiadol. Nod Gauliaeth oedd cadarnháu sofraniaeth Ffrainc ac undod y genedl, a thrwy hynny'n gwbl groes i'r rhwygau cymdeithasol a grewyd gan wrthdaro'r dosbarthiadau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [Gaullism].
2. 1 2  Serge Berstein, "Gaullism" yn *The Oxford Companion to Politics of the World* (ail argraffiad, gol. Joel Krieger), Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2001, tt. 307-08.
3. ↑  (Saesneg) French wrestle with De Gaulle's legacy, BBC (15 Ebrill 2002). Adalwyd ar 27 Chwefror 2017.
4. ↑  Lawrence D. Kritzman, *The Columbia History of Twentieth-century French Thought* (Columbia University Press, 2006, gol. Lawrence D. Kritzman & Brian J. Reilly), tt. 51-54.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh97008804
* GND: 4156094-2
* SUDOC: 027227766
* BNF: cb119315483 (data)

 |
Athronydd Marcsaidd o Ganada oedd **Gerald Allan "Jerry" Cohen** (14 Ebrill 1941 – 5 Awst 2009) sydd yn nodedig am ei gyfraniadau at ysgol feddwl Marcsiaeth ddadansoddol.

Ganed ym Montréal i deulu Iddewig, a gweithwyr ffatri tecstilau oedd ei rieni. Pan oedd yn fachgen 4 i 11 oed, mynychodd Ysgol Morris Winchevsky yn Toronto, ysgol Iddewig a gafodd ei rheoli gan fudiad comiwnyddol. Aeth i ysgol uwchradd wladol ac yn ei arddegau fe fu'n weithgar yn Ffederasiwn Cenedlaethol Ieuenctid Llafur, sef urdd ieuenctid y Blaid Gomiwnyddol yng Nghanada. Derbyniodd ei radd baglor o Brifysgol McGill ym 1961 ac aeth i Brifysgol Rhydychen i astudio athroniaeth dan diwtoriaeth Gilbert Ryle. Magodd gyfeillgarwch clos ag Isaiah Berlin.

Bu Cohen yn ddarlithydd yng Ngholeg Prifysgol Llundain (UCL) am 22 mlynedd. Ym 1985 fe'i penodwyd yn Athro Chichele ar bwnc damcaniaeth gymdeithasol a gwleidyddol yng Ngholeg yr Holl Eneidiau, Rhydychen. Fe'i penodwyd yn gymrawd gan yr Academi Brydeinig ym 1985. Wedi iddo gael ei ddyrchafu'n athro emeritws yn 2008, penodwyd yn Athro Quain ar bwnc cyfreitheg yn UCL. Bu farw o strôc yn 68 oed.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Karl Marx's Theory of History: A Defence* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1978).
* *History, Labour, and Freedom* (1988).
* *Self-Ownership, Freedom and Equality* (1995).
* *If You're an Egalitarian, How Come You're So Rich?* (2000).
* *Rescuing Justice and Equality* (2008).
* *Why Not Socialism?* (2009).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Jane O'Grady, "Obituary: GA Cohen", *The Guardian* (10 Awst 2009). Adalwyd ar 22 Awst 2020.
Awdur straeon byrion, newyddiadurwr, a golygydd Pwylaidd-Awstralaidd yn yr iaith Iddew-Almaeneg oedd **Pinchas Goldhar** (14 Mehefin 1901 – 25 Ionawr 1947).

Ganed ef i deulu Iddewig yn Łódź yng Ngwlad Pwyl y Gyngres. Cychwynnodd ar ei yrfa newyddiadurol ym 1922 i'r papur newydd dyddiol Iddew-Almaeneg *Lodzsher Togblat*. Cyfieithodd sawl nofel a stori Ffrangeg ac Almaeneg i'r Iddew-Almaeneg, a byddai ei drosiad o'r ddrama *Die Weber* gan Gerhart Hauptmann yn boblogaidd yn y theatr Iddew-Almaeneg.

Wedi marwolaeth ei fam, ymfudodd gyda'i dad a'i frodyr a chwiorydd i Awstralia ym 1928 ac ymsefydlasant ym Melbourne. Priododd Pinchas Golhar ag Ida Shlezynger ym 1934 a chawsant dri phlentyn. Gweithiodd Goldhar mewn siop liwio ei dad, a dywed i'r hynny gwaethygu afiechyd ei galon ac achosi ei farwolaeth ifanc, o thrombosis coronaidd, yn 45 oed.

Goldhar oedd golygydd cyntaf y papur newydd Iddew-Almaeneg cyntaf a gyhoeddwyd yn Awstralia, *Australier Leben*, o 1931 i 1934. Cyfrannodd at y ddau lyfr cyntaf i'w cyhoeddi yn Iddew-Almaeneg yn Awstralia, yr almanac Iddewig cenedlaethol ym 1937 a'r casgliad o straeon *Dertseylungen fun Oystrale* ym 1939. Ysgrifennodd nifer o straeon byrion sydd yn ymdrin â phrofiad y mewnfudwyr Iddewig o Ddwyrain Ewrop i Awstralia yn ystod hanner cyntaf yr 20g, a golygodd atodlenni Iddew-Almaeneg mewn sawl papur newydd Iddewig yn y wlad. Cyfieithodd hefyd straeon byrion gan awduron Saesneg Awstralia i'r Iddew-Almaeneg, yn eu plith Henry Lawson, Katharine Susannah Prichard, Frank Dalby Davison, Alan Marshall, a Vance Palmer.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  (Saesneg) "Pinchas Goldhar (1901-1947)", Prifysgol Monash. Adalwyd ar 1 Rhagfyr 2022.
2. 1 2  (Saesneg) William Rubinstein, "Goldhar, Pinchas", *Encylopaedia Judaica*. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 1 Rhagfyr 2022.

Darllen pellach
---------------

* P. Maclean, "The Convergence of Cultural Worlds – Pinchas Goldhar: A Yiddish Writer in Australia" yn *Jews in the Sixth Continent*, golygwyd gan W. D. Rubinstein (Sydney: Allen & Unwin, 1987).
* P. Maclean, "The Australian-Yiddish Writer, Pinchas Goldhar (1901–47)", *Southerly* 55, tt. 29–34.
Mae **Plerin** (Ffrangeg: *Plérin*) yn gymuned (Llydaweg: *kumunioù*; Ffrangeg: *communes*) yn Departamant Aodoù-an-Arvor (Ffrangeg: *Département Côtes-d'Armor*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda Porzhig, Sant-Brieg, Ploufragan, Tremuzon ac mae ganddi boblogaeth o tua 14,459 (1 Ionawr 2020).

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Lleolir *Marché du Porc Breton*, yn Plerin, dyma lle nodi pris porc ar gyfer gwerthwyr ar draws Ffrainc.

Enw
---

Ceir y cofnod cynharaf i'r enw "Plerin" yn 1225, "Parrochia de Plerin" yn 1254, "Ecclesia de Plerin" oddeutu 1330, "Ploerin" yn 1636.

Daw'r enw Plerin o'r Lydaweg - *ple-* sef ffurf ar yr hen Lydaweg, *plou* ('plwyf' yn y Gymraeg, sydd, ei hun o'r Lladin *plebs*). Daw'r ail ran o enw person; Erin neu Eren, sydd hefyd i'w ganfod yn merdeistrefi Plourin a hefyd Plourin-lès-Morlaix, yn Penn-ar-Bed.

Am resymau hyrwyddo twristiaeth, hyrwyddi'r y dref fel Plérin-sur-Mer, yn fynych, er nad oes cydnabyddiaeth swyddogol i hyn.

Llydaweg
--------

Ar ddechrau'r flwyddyn ysgol 2019, cofrestrwyd 46 o fyfyrwyr yn y ffrwd ddwyieithog gyhoeddus, *Div yezh*.

Pleidleisiodd cyngor y ddinas aelodaeth o Siarter iaith i gefnogi'r Lydweg, Ya d’ar brezhoneg ar 18 Rhagfyr 2017.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code22187

Gweler hefyd
------------

* Cymunedau Aodoù-an-Arvor

Oriel
-----

* Traeth MartinTraeth Martin
* Ffwrn peliFfwrn peli
* Cofeb i beryglon y môrCofeb i beryglon y môr
* Saint-LaurentSaint-Laurent

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Une « table ronde » pour éviter une nouvelle crise dans la filière porcine, *Le Monde*, August 10, 2015
2. 1 2
3. ↑

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Plérin***
Ffilm comedi arswyd am elwa ar ryw gan y cyfarwyddwr Jonathan Yudis yw ***Pervert!*** a gyhoeddwyd yn 2005. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Pervert!*** ac fe’i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Mike Davis. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan TLA Releasing.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Mary Carey a Darrell Sandeen. Mae'r ffilm *Pervert! (ffilm o 2005)* yn 81 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2005. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *V for Vendetta* sef ffilm wyddonias, ddystopaidd llawn cyffro gan James McTeigue. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jonathan Yudis ar 22 Rhagfyr 1971 yn Philadelphia.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jonathan Yudis nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Aloha Santa* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg |  |
| Pervert! |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2005-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.
Llenor o Ffrancwr oedd **Pierre Ambroise François Choderlos de Laclos** (18 Hydref 1741 – 5 Medi 1803), a aned yn Amiens, Ffrainc.

Swyddog artileri yn y fyddin Ffrengig oedd Laclos wrth ei alwedigaeth. Roedd yn fab i glerc canolradd yn Amiens lle cafodd ei eni yn 1749. Graddiodd fel swyddog artileri o ysgol filwrol La Fère yn 1763 ond yn yr un flwyddyn arwyddwyd Cytundeb Paris (1763) a ddaeth â heddwch i Ffrainc am 30 mlynedd a chafodd Laclos ei hun mewn sefyllfa diflas o wasanethu mewn garsiynau rhanbarthol heb obaith o ddyrchafiad.

Pan ymledodd fflam gwerinaetholdeb trwy Ffrainc adeg y chwyldro yn America yn 1779 ymroddodd Laclos i lenydda. Yn 1782 cyhoeddodd ei waith mwyaf adnabyddus, y nofel epistolaidd *Les Liaisons dangereuses*, ar ffurf cyfres o lythyrau rhwng Valmont a Madame Merteuil, sy'n portreadu moesau gwyriedig rhai elfennau o'r dosbarth uchel yn Ffrainc yn ail hanner y 18g.

Mae ei weithiau eraill yn cynnwys *De l'Education des Femmes* (1785) a'r feirniadaeth lenyddol ddychanol *Lettre à MM. de l'Academie Française sur l'Eloge de Vauban* (1786). Yn y flwyddyn honno priododd Marie Duperré, y wraig y byddai'n ffyddlon iddi am weddill ei oes.

Yn 1788 cafodd swydd gyda'r Dug Orléans ac aeth efo fo i Lundain yn sgîl Goregyniad y Bastille. Ar ei ddychweliad i Paris bu'n aelod ymroddgar o'r Club des Jacobins. Cafodd ei benodi'n llywodraethwr cyffredinol ar y tiriogaethau Ffengig yn India lle cafodd ei garcharu am gyfnod am ei gefnogaeth i blaid yr *Orléanistes*. Ar ôl dychwelyd i Ffrainc ymyrodd ei gyfaill Thermidor i achub ei groen yn ystod dyddiau duaf y Chwyldro Ffrengig ac ysgrifennodd draethawd ar ryfel a heddwch, *De la Guerre et de la Paix*. Bu farw yn 1803 yn Tarento tra'n gwasanaethu fel cadfridog yn yr artileri.

Camfernir ei nofel enwog yn aml am fod yn wrth-fenywaidd ond ystyriai Laclos ei fod yn gweithio o blaid benywod mewn cymdeithas ac yn ceisio dyrchafu moes ei oes trwy ddulliau llenyddol arloesol. Yn ei eiriau ei hun,

*Peut-être ces mêmes* **Liaisons dangereuses**, *tant reporchées aujourd'hui par les femmes, sont une preuve assez forte que je me suis beaucoup occupé d'elles*.
(Efallai'n wir bod y **Liaisons dangereuses** hynny eu hunain, a feirniadir gymaint gan y merched, yn brawf digon cryf fy mod wedi ymroi llawer i'w hachos.)

Llyfryddiaeth
-------------

Roger Vailland, *Laclos par lui-même* (Paris, 1953)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 46758913
* LCCN: n80049565
* ISNI: 0000 0001 2025 0670
* GND: 118568604
* SELIBR: 45921
* SUDOC: 026787393
* BNF: cb11896727z (data)
* BIBSYS: 90075150
* NLA: 35287463
* NDL: 00446627
* NKC: jn19992000130
* The SBN id CFIV051790 is not valid.
* BNE: XX945950
* CiNii: DA00822779

 |
Telynores o Frychdyn, Wrecsam ac un o enillwyr Medal Syr T.H. Parry-Williams oedd **Frances Môn Jones** (20 Hydref 1919 - 8 Medi 2000) a adnabyddid hefyd fel **Telynores Brython** ac yna fel **Ffranses Môn**. Cynorthwyodd W. S. Gwynn Williams i sefydlu Eisteddfod Ryngwladol Llangollen yn 1947 ac roedd yn flaenllaw yn natblygiad Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru a Ffederasiwn Cerddoriaeth Amatur Cymru.

Magwraeth a choleg
------------------

Ganwyd Frances Môn Jones ar 20 Hydref 1919 ym Mrychdyn, Sir y Fflint i David Charles Davies a Mary Jane (neé. Goodwin) ac fe'i maged mewn cartref di-Gymraeg. Wedi gadael Ysgol Gynradd Brychdyn bu'n ddisgybl yn Ysgol Ramadeg Grove Park, Wrecsam. Dysgodd Gymraeg a chafodd wersi ar y delyn gan Alwena Roberts, (Telynores Iâl) (1899-1981). Bu'n llwyddiannus ar yr unawd telyn yn yr Eisteddfod Genedlaethol dair gwaith yn olynol (1937, 1938 ac 1939). Yn 1949 daeth yn fuddugol ar yr unawd soprano.

Rhwng 1955 a 1960 fe'i derbyniwyd ar gwrs cerddoriaeth yn Ngholeg Cerdd Manceinion rhwng 1955 a 1960, lle arbenigodd yn y delyn gyda Jean Bell ymysg ei darlithwyr a'r Athro D. E. Parry-Williams ym Mhrifysgol Bangor.

Yn 1947 priododd y Parchedig Robert Môn Jones, a oedd yn enedigol o Aberffraw, gweinidog yn yr Eglwys Fethodistaidd. Buont yn byw mewn sawl man yng Ngogledd Cymru gan ymsefydlu yn Llanfair Caereinion yn 1965.

Hyfforddi
---------

Ymhlith ei disgyblion mae'r gantores werin Siân James ac Ieuan Jones (Athro'r Delyn yn y Coleg Cerdd Brenhinol yn Llundain) a llawer rhagor, yn enwedig o ardal Llanfair Caereinion. Ffurfiodd hefyd gôr telynau.

Anrhydeddau
-----------

* 1953 - fe'i derbyniwyd i Orsedd y Beirdd dan yr enw 'Telynores Brython' ac yna fel 'Ffranses Môn'
* 1996 - Llywydd Anrhydeddus Cymdeithas Offerynnau Traddodiadol Cymru (Clera)
* 1983 - MBE
* 1999 - Enillydd Medal Syr T.H. Parry-Williams yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1999.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  eisteddfod.cymru;[*dolen marw*] adalwyd 10 Rhagfyr 2016.
2. ↑  clera.org; adalwyd Rhagfyr 2016.
3. ↑  Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein; ar wefan Y Llyfrgell Genedlaethol; adalwyd Rhagfyr 2016.

* Robin Gwyndaf, *Portread o gymwynaswraig: Frances Môn Jones*, Canu Gwerin cylchgrawn Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru 22 (1999), 3-10.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Gefeil-lys y gors** (enw gwyddonol: *Cephalozia macrostachya*; enw Saesneg: *bog pincerwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon yn eitha cyffredin ac i'w chanfod yng Nghymru, gwledydd eraill Prydain, iwerddon a gwledydd eraill y byd.

Mae'n eitha tebyg i Efeil-lys y gors (*C. macrostachya*), Gefeil-lys sisyrnaidd (*C. macrostachya*) a Gefeil-lys blaenbwl (*C. pleniceps*) o ran maint.

Cynefin
-------

Mae Gefeil-lys y gors (*C. connivens*) fel arfer yn tyfu ar gorsydd o figwyn (*Sphagnum*) ac yn anaml ar dir asidig, twmpathau mewn ffeniau gwlyb a phridd llaith, mawndir ar rostir ar dir isel. Mae hefyd i'w gael o bryd i'w gilydd ar bren sy'n pydru, ffosydd mawnogydd a chreigiau tywodfaen llaith.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Gefeil-lys y gors** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 15 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Cyfrol gan Alys Conran yw ***Pijin*** a gyfieithwyd i'r Gymraeg gan Sian Northey ac a gyhoeddwyd yn 2016 gan *Parthian Books*. Man cyhoeddi: Aberteifi, Cymru.

Mae fan hufen iâ yn stryffaglu i fyny'r allt trwy gawod o genllysg. Rhed bachgen a merch ar ei hôl a'i dilyn i'w byd hud a lledrith. Clywir eu lleisiau yn adrodd stori sy'n chwalu muriau plentyndod gan atsain ar draws y blynyddoedd. *Pigeon* oedd teitl y llyfr gwreiddiol.

Alys Conran (yr awdur)
----------------------

Mae ffuglen, barddoniaeth a chyfieithiadau Alys wedi ennill sawl gwobr iddi, gan gynnwys y *Bristol Short Story Prize* a'r *Manchester Fiction Prize*. Ar ôl astudio Llenyddiaeth Saesneg yng Nghaeredin cwblhaodd radd MA mewn ysgrifennu creadigol ym Manceinion. Mae hefyd wedi cynnal prosiectau oedd yn rhoi cyfle i garfanau o'r boblogaeth yng Ngogledd Cymru, nad ydynt yn draddodiadol yn ymwneud ag ysgrifennu creadigol a darllen, i wneud hynny. Dyfarnwyd ysgoloriaeth iddi'n ddiweddar i ysgrifennu ail nofel.

Sian Northey (cyfieithydd)
--------------------------

Mae Sian Northey yn awdur profiadol mewn sawl maes. Dewiswyd ei nofel *Yn y Tŷ Hwn* (Gomer, 2011) ar gyfer "silff lyfrau" Cyfnewidfa Lên Cymru, roedd ei chyfrol gyntaf o gerddi, *Trwy Ddyddiau Gwydr* (Carreg Gwalch, 2013) ar restr fer Llyfr y Flwyddyn, mae wedi ysgrifennu sawl nofel i blant ac mae'n rhan o dîm sgriptio *Pobol y Cwm*. Ym maes cyfieithu mae ei diddordebau a'i phrofiad yr un mor eang, gan amrywio o lyfrau ffeithiol a hunangofiannau i farddoniaeth.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Gweler hefyd
------------

* Sgymraeg
* Creol
* Jargon
* Slang

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Gefeil-lys sisyrnaidd** (enw gwyddonol: *Cephalozia loitlesbergeri*; enw Saesneg: *scissors pincerwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Mae'n eitha tebyg o ran maint a lli, i'r llygad noeth i Gefeil-lys cyd-dueddol, ond yn fwy prin. Tyf yr organau gwryw a benyw ar yr un coesyn. Mae'r dail wedi'u rhanu, gyda llabedi miniog, sy'n diweddu mewn rhesi o 2-3 cell.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Gefeil-lys sisyrnaidd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 15 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Plu`r gweunydd eiddil** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Eriophorum gracile* a'r enw Saesneg yw *Slender cottongrass*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Plu'r Gweunydd Eiddil.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Plu`r gweunydd eiddil***
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Gefeil-lys yr eira** (enw gwyddonol: *Cephalozia ambigua*; enw Saesneg: *snow pincerwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw i'w gael yng Nghymru, a dim ond mewn un ardael yn Lloegr - rhwng caer a Mnceinion. Ond mae i;w gael mewn dros hanner cant o lefydd yng nghanol yr Alban.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Gefeil-lys yr eira** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  species.nbnatlas.org; adalwyd 15 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Hanesydd a bardd o Sais yn yr iaith Eingl-Normaneg oedd **Geffrei Gaimar** a flodeuai yn y 1130au. Fe'i nodir am ei groniclau mydryddol *Histoire des Bretons* ac *Estorie des Engles*, y cyntaf o'r rhain yn gyfieithiad coll o *Historia Regum Britanniae* gan Sieffre o Fynwy.

Ni wyddys llawer am fywyd Geffrei Gaimar. Un o wŷr llys Hugh d'Avranches, Iarll 1af Caer ydoedd. Mae'n bosib yr oedd yn gyfeillgar â Dafydd y Sgotyn (Esgob Bangor, 1120–38). Gofynnodd Constance, gwraig Ralph FitzGerald, iddo gyfieithu *Historia Regum Britanniae* a ysgrifennwyd gan Sieffre o Fynwy tua 1136. Addasai'r gwaith hwnnw yn rhan gyntaf ei hanes, ymgais i groniclo hanes Prydain ers oes Caerdroea hyd at farwolaeth Wiliam II, brenin Lloegr. Darparwyd ffynonellau ychwanegol iddo, yn Lladin, Saesneg, a Ffrangeg, gan Robert, Iarll Caerloyw, Walter Espec, a Walter, archddiacon Rhydychen.

Oherwydd addasiad poblogaidd Wace o waith Sieffre, *Roman de Brut* (1155), ni chopiwyd trosiad Geffrei gan eraill ac felly nid oes testun o *Histoire des Bretons* yn goroesi. Yn niwedd y 13g rhoddwyd yr enw *Estoire des Engles* ar y croniclau gan Geffrei, am y cyfnod 495–1100, a gynhwysid gyda'r *Roman de Brut*. Yn y gwaith hwn mae hanesion a chwedlau'r Daniaid yn Lloegr yn oes yr Eingl-Sacsoniaid, gan gynnwys y fersiwn cynharaf o gerddi Havelok a Buern Bucecarle. Cyfansoddai *Estoire des Engles* ar ffurf 6526 o linellau wythsill wedi eu trefnu'n gwpledi odli. Dyma'r gwaith hynaf wedi ei ysgrifennu mewn unrhyw ffurf werinol ar yr iaith Ffrangeg.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Hans-Erich Keller, "Geffrei Gaimar" yn *Medieval France: An Encyclopedia* golygwyd gan William W. Kibler a Grover A. Zinn (Efrog Newydd: Garland, 1995), t. 741.
2. 1 2  Ian Short, "Gaimar, Geffrei (fl. 1136–1137), Anglo-Norman poet and historian", *Oxford Dictionary of National Biography*. Adalwyd ar 2 Mawrth 2019.
Pentref yng nghymuned Blaenafon, bwrdeistref sirol Torfaen, Cymru, yw **Garnyrerw** neu **Garn-yr-erw**. Saif yng ngogledd y sir, i'r gogledd-orllewin o dref Blaenafon, ger tarddle Afon Llwyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Lynne Neagle (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Nick Thomas-Symonds (Llafur).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 26 Rhagfyr 2021
3. ↑  "Gwefan Senedd Cymru". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-11-10. Cyrchwyd 2021-12-26.
4. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Torfaen**

**Trefi**  

Abersychan  **·** Blaenafon  **·** Cwmbrân  **·** Pont-y-pŵl
  
**Pentrefi**  

Castell-y-bwch  **·** Coed Efa  **·** Cwmafon  **·** Y Farteg  **·** Garndiffaith  **·** Griffithstown  **·** Llanfihangel Llantarnam  **·** Llanfrechfa  **·** New Inn  **·** Pant-teg  **·** Pen Transh  **·** Pont-hir  **·** Pontnewynydd  **·** Sebastopol  **·** Tal-y-waun  **·** Trefddyn
Mae **Garn Fawr** yn gopa mynydd a geir yn Sir Benfro; cyfeiriad grid SM895388. Uchder cymharol, neu 'amlygrwydd' y copa, ydy 71 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Farilyn a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 213 metr (699 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Roedd y Cyrnol **Poulett George Henry Somerset** CB (19 Mehefin 1822 - 7 Medi 1875) yn filwr ac yn wleidydd Prydeinig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Sir Fynwy rhwng 1859 a 1871.

Bywyd Personol
--------------

Roedd Somerset yn fab i’r Arglwydd Charles Somerset a’i ail wraig y Ledi Mary Poulett.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton a’r Academi Filwrol Frenhinol Sandhurst

Bu’n briod ddwywaith. Ar 15 Ebrill 1847 priododd Barbara Augusta Norah Mytton), merch John *Mad Jack* Mytton a Caroline Gifford ei wraig. Bu iddynt dau fab a ddwy ferch gan gynnwys

* Cecily Mary Caroline Somerset
* Vere Francis John Somerset
* Henry Charles FitzRoy Somerset

Bu Barbara marw 4 Mehefin 1870. Ar 10 Medi 1870 priododd ei ail wraig Emily Moore bu iddynt un ferch:

* Cecily Emily Poulett Somerset

Gyrfa filwrol
-------------

Medal Rhyfel y Crimea a phedwar clespyn
Ymunodd â'r fyddin ym mis Mawrth, 1839, a bu'n gwasanaethu gyda Gwarchodlu Coldstream. Fe wasanaethodd ar staff yr ymgyrch Dwyreiniol ym 1854 fel aide de-camp i’w ewythr, yr Arglwydd Raglan. Roedd yn bresennol ym mrwydrau Alma, Balaclava, lnkerman (lle cafodd ei geffyl ei ladd gan ffrwydrad), a bu’n rhan o warchae Sebastopol.

Am ei wasanaeth yn y Crimea dyfarnwyd iddo fedal a phedwar clespyn ym 1855 a’i godi yn Gydymaith Urdd y Baddon.

Ymddeolodd o'r Gwarchodlu Coldstream ym mis Mawrth, 1854, gan ymadael o'r gwasanaeth trwy werthu ei gomisiwn ym mis Chwefror 1863. Roedd y Cyrnol Somerset hefyd wedi gwasanaethu gyda'r 7fed Ffiwsilwyr a Milisia 1af Durham.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Gwasanaethodd fel un o gynrychiolwyr Sir Fynwy yn Nhŷ'r Cyffredin o 1859 i 1871 ar y cyd a’i gefnder Charles Octavius Swinnerton Morgan. Ymadawodd a’r Senedd ym 1871 i wneud lle i'w berthynas, yr Arglwydd Henry Somerset.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn Dundrum ger Dulyn a chladdwyd ei weddillion yng nghorff Eglwys Gadeiriol Bryste.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *The parliamentary history of the principality of Wales, from the earliesr times to the present day, 1541-1895*  adalwyd 15 Hydref 2017
2. ↑  E. M. Lloyd, ‘Somerset, FitzRoy James Henry, first Baron Raglan (1788–1855)’, rev. John Sweetman, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, Sept 2014, adalwyd 15 Hydref 2017]
3. ↑  "DEATH OF COLONEL POULETT SOMERSET - Monmouthshire Merlin". Charles Hough. 1875-09-17. Cyrchwyd 2017-10-15.
4. ↑  Obituary The Register adalwyd 15 hydref 2017

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Edward Arthur Somerset** | **Aelod Seneddol Sir Fynwy**1859 – 1871 | Olynydd:**Yr Arglwydd Henry Somerset** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Pen Felin-wynt** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN725759. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 257 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 372 metr (1220 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Pen Ochr y Bwlch (Camlan)** yn gopa mynydd a geir yn y ddwy Aran rhwng y Brithdir a Dinas Mawddwy, Gwynedd; cyfeiriad grid SH809172. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 529 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosbarthu'r copaon
------------------

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 564 metr (1850 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Bryn a chopa yng Ngheredigion yw **Pen Moel Dihewyd**. Uchder y copa o lefel y môr ydy 293 metr (961 tr) a'r amlygrwydd topograffig yw 49 metr (160.8 tr). Mae'n un o dros 2600 o fryniau a mynyddoedd sy'n cael eu cydnabod yn swyddogol yng Nghymru.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Tump. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Pen Moel Dihewyd". *www.hill-bagging.co.uk* (yn Saesneg). Cyrchwyd 28 Hydref 2022.
2. ↑  "Database of British and Irish hills". *Database of British and Irish hills* (yn Saesneg). Cyrchwyd 4 Tachwedd 2022.

Gweler hefyd
------------

Dyma restr o fryniau a mynyddoedd eraill o fewn 5 cilometr i Pen Moel Dihewyd

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Enw | Math | Uchder uwch na lefel y môr (Metr) | Delwedd |
| --- | --- | --- | --- |
| Moelfre | bryncopa | 294 |  |
| Pen Moel Dihewyd | bryncopa | 293 |  |
| Penrhiw | bryncopa | 266 |  |
| Llechwedd-dderi-uchaf | bryncopa | 248 |  |
| Pen-sarn-fach | bryncopa | 241 |  |
| Allt Pen-bryn | bryncopa | 227 |  |
| Pen Pant-glas | bryncopa | 220 |  |
| Gaer Maesmynach | bryncopa | 210 |  |
| Allt yr Haearn | bryncopa | 172 |  |
| Parc yr Hydd | bryncopa | 124 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
Tref yn Westchester County, Efrog Newydd ydy **Pound Ridge**. Yng nghyfrifiad 2000, gan ganddi boblogaeth o 4,726.

Lleolir y dref yng nghornel ddwyreiniol y sir, yn ffinio gyda New Canaan, Connecticut i'r dwyrain, Stamford, Connecticut i'r de, Bedford, Efrog Newydd i'r gorllewin a Lewisboro, Efrog Newydd i'r gogledd. Yr ysgol leol ydy Pound Ridge Elementary School Archifwyd 2008-04-04 yn y Peiriant Wayback. sy'n un o bump ysgol K-5 yn yr Ardal Ysgolion Canol Bedford Archifwyd 2010-04-02 yn y Peiriant Wayback.. Gall blant hŷn ddal bws i Gampws Fox Lane yn Bedford, Efrog Newydd, lle lleolir yr ysgolion canolradd a uwchradd.

Trigolion nodedig o'r gorffennol a'r presennol
----------------------------------------------

(yn nhrefn yr wyddor)

* Richard Gere, actor a gwr Carey Lowell
* Eartha Kitt, trigolyn hir dymor ac actores (marw)
* Stuart Ostrow, Cynhyrchydd Broadway - trigolyn 1966-1995
* Mike Myers, actor
* Christopher Reeve, trigolyn hir dymor ac actor a fu farw yma yn 2004
* Susan Sarandon, trigolyn hir dymor ac actores

Dolenni allanol
---------------

* Tref Pound Ridge
Safle caer Rufeinig ger Bryncir, Gwynedd, yw **Pen Llystyn**. Caer atodol oedd hi, yn gysylltiedig â chaer fawr Segontium i'r gogledd (ger Caernarfon), pencadlys y Rhufeiniaid yng ngogledd Cymru.

Roedd darganfod y gaer, a ddaeth i'r golwg trwy gloddio mewn pwll grafel ger y pentref, yn fodd i gadarnhau cwrs y ffordd Rufeinig a gysylltai Segontiwm â chaer Tomen y Mur yn Ardudwy.

Caer bren oedd hi, tua 1.6 hectar, a godwyd tua'r flwyddyn 80 OC ar gyfer garsiwn cymysg o filwyr troed a marchogion yn ystod ymgyrch y Rhufeiniaid i oresgyn gogledd Cymru. Ond ymddengys iddi gael ei rhoi heibio yn fuan ar ôl hynny ac i gaer fechan - gwarchodfa yn hytrach na chaer go iawn - gael ei chodi yno yn ddiweddarach, ond ni pharhaodd honno am hir chwaith.

Efallai fod y gaer Rufeinig ym Mhen Llystyn yn gorwedd yn nhiriogaeth llwyth y Gangani, llwyth Celtaidd Llŷn, efallai ar y ffin rhyngddynt hwy a'u cymdogion yr Ordoficiaid i'r dwyrain. Mae olion y muriau i'w gweld er bod y chwarel raean yno wedi difetha'r tu mewn.

Ym mur yr ardd yn ffermdy Llystyn Gwyn, ychydig i'r gogledd o'r gaer mae carreg o'r 6g gydag arysgrif mewn Lladin ac Ogam. Yn y Lladin mae'n darllen ICORI(X) FILIUS / POTENT / INI (Icorix, mab Potentinus). Mae cerrig dwyieithog, Lladin ac Ogam, yn gyffredin yn ne-orllewin Cymru, ond dyma'r unig un yn y gogledd-orllewin.

Cyfeiriadau
-----------

* Christopher Houlder, *Wales: an Archaeological Guide* (Llundain, 1978)
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

  


| Caerau Rhufeinig Cymru |  |
| --- | --- |
| Brithdir | Bryn-y-Gefeiliau | Brynbuga | Cae Gaer | Caer Ffordun | Caer Gai | Caerau | Caerdydd | Caersws | Gelli-gaer | Caer Gybi | Caerhun (Canovium) | Caerllion | Castell Caerdydd | Castell Collen | Y Gaer | Gelligaer | Llanfor | Llanio | Maridunum | Nidum | Pen Llystyn | Pen y Gaer | Pennal | Segontium | Tomen y Mur | Trawscoed | Varis |
Vin du Jura Poulsard
Math o rawnwin a dyfir yn ardal y Jura, Ffrainc ydy **poulsard** hefyd **Ploussard**. Mae'r enw Ploussard yn cael ei ddefnyddio yn bennaf o gwmpas tref Pupillin ond gallant ymddangos ar labeli gwin drwy gydol Jura. Yn dechnegol, grawnwin Noir croen tywyll ydyn nhw, ond mae'r crwyn yn denau iawn a cheir lefel isel o liw ffenolau yn y grawnwin ac felly maen nhw'n cynhyrchu gwinoedd coch golau iawn, hyd yn oed gyda dyfrhad estynedig a gellir ei ddefnyddio i gynhyrchu gwinoedd gwyn. Oherwydd hyn, yn aml caiff ei gymysgu gyda mathau croen coch eraill o rawnwin er mwyn cynhyrchu gwin rosé ysgafn. Yn ogystal, mae'r grawnwin yn cael eu defnyddio i wneud gwin blanc de Noir - gwinoedd gwyn a cremants disglair. 

Tyfir amrywiaeth o rawnwin awdurdodedig yn yr appellation d'Origine Contrôlée (AOC) a chynhyrchir gwinoedd o Arbois AOC, Côtes du Jura AOC, Crémant du Jura AOC, L'Etoile AOC a Macvin du Jura AOC. Y tu allan i'r Jura, mae oulsard hefyd yn cael ei dyfu yn Bugey AOC o'r département o Ain yn nwyrain Ffrainc.
*Peidiwch â chymysgu y sefydliad hwn â Phrifysgol Califfornia.*
Un o dri sefydliad addysg uwch cyhoeddus yng Nghaliffornia, yr Unol Daleithiau yw **Prifysgol Talaith Califfornia** (Saesneg: *California State University* neu *CSU*). Mae'r brifysgol yn gorfforedig yn Ymddiriedolwyr Prifysgol Talaith Califfornia (*The Trustees of the California State University*).

Mae gan y brifysgol 23 campws a drost 450,000 o fyfyrwyr sy'n cael eu cefnogi gan dros 47,000 aelod o'r cyfadrannau a staff. Hon yw'r system brifysgol fwyaf yn yr Unol Daleithiau.

Addysgir tua 60 y cant o athrawon a 40 y cant o raddedigion peirianneg y dalaith yn y brifysgol. Addysgir hefyd nifer fwy o raddedigion busnes, amaeth, cyfathrebu, iechyd, addysg a gweinyddiaeth gyhoeddus na cholegau a phrifysgolion eraill Califfornia wedi eu cyfuno. Gwobrwyir tua hanner graddau baglor a threuan o raddau meistr Califfornia gan y brifysgol hon pob blwyddyn.

Ers 1961, mae bron 2.5 miliwn o *alumni* wedi ennill rhyw radd neu'i gilydd yn y brifysgol. Ceir dros 1,800 o wahanol raglenni gradd mewn tua 240 o bynciau gwahanol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   The California State University homepage. The California State University (2006-02-13).
2. ↑   CSU Facts 2006. The California State University (2006-06-29).

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) *California State University*
* (Saesneg) *History of CSU* Archifwyd 2012-02-05 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) *California Faculty Association*
* (Saesneg) *California State University Emeritus and Retired Faculty Association*
* (Saesneg) *California State Student Association*
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Pirri-pirri** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Acaena novae-zelandiae* a'r enw Saesneg yw *Pirri-pirri-bur*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cyngaf Piripiri.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Pirri-pirri***
Dinas yng Ngogledd Macedonia yw **Prilep** (Tyrceg: Perlepe). Saif i dde'r brifddinas Skopje, ar y rheilffordd rhwng Titov Veles a Bitola.

Roedd Prilep yn ganolfan bwysig yn ystod yr Oesoedd Canol, ac mae sawl eglwys a mynachlog o'r cyfnod hwnnw gan gynnwys Eglwys Sant Niclas, a adeiladwyd ym 1299 ac sydd yn enwog am ei ffresgoau, a Mynachlog yr Archangel Mihangel ac Eglwys Sant Demetrius, y ddau ohonynt a godwyd yn y 14g. Ar un pryd bu Stefan Dušan, Brenin Serbia o 1331 i 1346, yn byw yma. Prilep oedd man geni Marko Kraljević, Brenin Serbia o 1371 i 1395, ac un o brif arwyr y Balcanau yn y frwydr yn erbyn yr Otomaniaid. Mae olion o Gastell Prilep, a godwyd gan y Brenin Marko, yn sefyll hyd heddiw.

Prilep yw'r ddinas bedwaredd fwyaf yng Ngogledd Macedonia ac yn brif ganolfan i fasnach a gweithgynhyrchu yn ardal Pelagonia. Tyfir ffrwythau a thybaco yn iseldiroedd ffrwythlon Basn Prilep, ac yma hefyd cynhyrchir tecstilau, gwin, a lledr. Gwneir briciau silica a defnyddiau ynysol o ddiatomit yn y ddaear.

Gostyngodd y boblogaeth o 71,899 ym 1994 i 66,246 yn 2002, ac i 64,830 yn 2016.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Prilep. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 1 Mai 2021.
2. ↑  (Saesneg) "Prilep", *The Columbia Encyclopedia*. Adalwyd ar Mai 2021.
Peredur yn neuadd ei ewythr gyda'r Waywffon Waedlyd a dwy forwyn yn cludo'r Pen i'r ystafell; darlun yng nghyfieithiad yr Arglwyddes Charlotte Guest o'r *Mabinogion* (ail argraffiad, 1877)
Chwedl Arthuraidd Gymraeg o'r Oesau Canol yw **Peredur fab Efrawg** (teitl Cymraeg Canol, **Historia Peredur vab Efrawc**). Mae'n un o'r tair stori (rhamant) Arthuraidd a adnabyddir wrth y teitl Y Tair Rhamant. Dwy chwedl arall yn y Tair Rhamant yw *Iarlles y Ffynnon* a *Geraint ac Enid*.

Crynodeb o'r chwedl
-------------------

Mae'r chwedl yn cyfateb i'r chwedl anorffenedig *Perceval ou le Conte du Graal* gan yr awdur Ffrangeg Chrétien de Troyes o ail hanner y 12g. Erbyn hyn cred ysgolheigion fod y ddau gylchg o chwedlau yn annibynnol ar ei gilydd ond bod elfennau ynddynt yn seiliedig ar waith hŷn. Credir i'r chwedl Gymraeg gael ei llunio yn ail hanner y 12g. Ceir y testun hynaf yn Llawysgrif Peniarth 4 (rhan o lawysgrif gyfansawdd *Llyfr Gwyn Rhydderch*), o tua diwedd y 13g. Ceir testun hefyd yn *Llyfr Coch Hergest* a llawysgrifau eraill, diweddarach. Mae'n amlwg fod y testun sydd gennym heddiw yn anghyflawn.

Yn y chwedl mae Peredur yn fab i iarll. Lladdwyd yr iarll a chwech brawd Peredur wrth frwydro, ac oherwydd hynny mae ei fam yn ei fagu heb wybodaeth o arfau. Mae'n cyfarfod tri marchog, ac o ganlyniad mae'n marchogaeth ar hen geffyl esgyrniog gyda basged yn lle cyfrwy ac yn mynd i lys Arthur. Yno, mae'n cyfafod Cai, sy'n ei wawdio ac yn ei yrru ar ôl marchog sydd wedi sarhau'r frenhines Gwenhwyfar. Gorchfyga Peredur y marchog, ei ladd a chymeryd ei farch a'i arfau.

Mae wedyn yn cael cyfres o anturiaethau, gan yrru'r marchogion y mae wedi eu gorchfygu i lys Arthur. Mae'n cyfarfod â dau ewythr iddo; mae'r cyntaf yn ei rybuddio i beidio â holi ystyr unrhyw beth a wêl, tra yn neuadd yr ail gwêl Peredur y Waywffon Waedlyd a dysgl a gludir gan ddwy forwyn gyda phen wedi ei dorri arni. Ymddengys fod y pen yn cymryd lle y Greal Santaidd yn stori Chretien. Treulia Peredur bedair blynedd ar ddeg gydag ymerodres Caergystennin.

Llyfryddiaeth
-------------

### Testunau

Historia Peredur Vab Efrawc
* *Historia Peredur vab Efrawc* - gol. gyda rhagymadrodd a nodiadau gan Glenys Witchard Goetinck (Gwasg Prifysgol Cymru, 1976). Adargraffiad 2012: ISBN 9780708326206
* *Y Tair Rhamant*- y testun wedi'i ddiweddaru gan Bobi Jones. Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, Aberystwyth, 1960.

### Darllen pellach

* Rachel Bromwich, 'Dwy chwedl a thair rhamant', yn *Y Traddodiad Rhyddiaith yn yr Oesau Canol* (Gwasg Gomer, 1976)
* Stephens, Meic (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1986. ISBN 0-7083-0915-1