*Peidiwch â chymysgu'r afon hon â'r tair afon arall o'r un enw yng ngogledd Lloegr. Am yr afonydd eraill, gweler Afon Derwent.*
Afon yn Swydd Derby, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Afon Derwent**.

Mae'n codi yn Ardal y Copaon i'r dwyrain o Glossop ac yn llifo 106 km i'r de, gan ymuno â Afon Trent i'r de o dref Derby. Chwaraeodd yr afon ran bwysig yn natblygiad diwydiant yn yr ardal, mae'n gyflenwad bwysig o ddŵr croyw i ddinasoedd cyfagos ac yn atyniad twristaidd yn ei hun, bellach.

Etymoleg a diwylliant Gymraeg
-----------------------------

*Llyfr Aneirin* sy'n cynnwys cyfeiriad at yr Afon Derwennydd
Mae Derwent yn deillio o enw afon Frythoneg \*Deruentiū, wedi'i Ladineiddio fel *Deruentiō*, sy'n golygu "(Perthyn/Yn ymwneud â'r) Goedwig Coed Derw"; goroesodd hen enw'r afon mewn barddoniaeth Gymraeg ganoloesol, megis Pais Dinogad ynghlwm wrth y gerdd fwy Y Gododdin, fel *Derwennydd*.

Cwrs
----

Mae'r Derwent yn tarddu o lwyfandir fynyddig gorsiog Bleaklow i'r gogledd o'r Snake Pass yn y Peak District.

Llifa'r Derwent trwy dair cronfa ddŵr yn fuan ar ôl ei darddiad: yn gyntaf Cronfa Howden, yna Cronfa Ddŵr Derwent ac yn olaf Cronfa Ddŵr Ladybower. Mae llednentydd Afon Westend ac Afon Ashop yn y Derwent bellach wedi ymgolli yng Nghronfa Howden a Chronfa Ddŵr Ladybower.

Ym mhentref Bamford mae Afon Noe yn llifo i'r Derwent ac ar ôl i'r afon groesi ystâd Chatsworth House, mae Afon Gwy yn llifo i mewn iddi yn Rowsley.

Ar ôl i'r Bentley Brook gyrraedd Derwent yn Matlock, mae Afon Amber yn cwrdd â'r afon yn Ambergate. Mae'r Derwent yn llifo trwy ganol Derby i lifo o'r diwedd yn Derwent Mouth i'r Trent.

Mae'r afon yn gwneud nifer o fwâu wrth ei cheg, gan ddod â chyfanswm ei hyd i 80 km, tra bod y llinell syth rhwng ei tharddiad a cheg y Derwent ychydig dros 55 km.

Defnydd o'r afon
----------------

Gwnaethpwyd y Derwent yn fordwyol rhwng aber y Trent a Derby gan benderfyniad Senedd San Steffan ym 1720. Yn 1795, stopiwyd y traffig cludo ar yr afon a'i symud i sianel Derby.

Rhwng Matlock Bath a Derby, defnyddiwyd yr afon i redeg nifer fawr o felinau cotwm. Mae'r melinau nyddu hyn yn cynnwys y Comfort Mill gan Richard Arkwright, y felin nyddu gyntaf sy'n cael ei phweru gan ddŵr. Mae'r felin nyddu hon a sawl un arall wedi'i chysegru i Safle Treftadaeth y Byd Melinau Cwm Derwent fel Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

Cwblhawyd cronfeydd Cronfa Howden a Chronfa Ddŵr Derwent yn rhannau uchaf yr afon ym 1916 i sicrhau cyflenwad dŵr i ddinasoedd Sheffield, Nottingham, Caerlŷr a Derby. Rhoddwyd cronfa Ladybower ar waith ym 1945 i ddiwallu'r anghenion dŵr cynyddol. Mae'r dŵr wedi'i drin o'r cronfeydd yn deillio o Draphont Ddŵr Cwm Derwent 45 km. Mae Cronfa Ddŵr Carsington hefyd wedi'i llenwi â dŵr o'r Derwent. Yn y gaeaf, mae dŵr o'r afon yn cael ei sianelu i Gronfa Ddŵr Carsington, sy'n cael ei ddychwelyd i'r afon ym misoedd sychach yr haf, gan ganiatáu i fwy o ddŵr na'r afon yn y cronfeydd dŵr eraill gael ei niweidio heb ganiatáu i'r tanlif sychu. Mae pob cronfa ddŵr yn cael ei rheoli heddiw gan Severn Trent Water.

Mae dyffryn y Derwent hefyd yn bwysig i draffig heblaw'r traffig cludo. Rhwng Derby a Rowsley, mae'r briffordd o Lundain i Fanceinion (A6) yn dilyn yr afon. Roedd llinell reilffordd Rheilffordd y Midland o Derby i Sheffield a Manceinion hefyd yn dilyn y Derwent. Mae'r llwybr i Sheffield bellach yn rhan o Brif Linell y Midland. Caewyd y llwybr i Fanceinion y tu ôl i Matlock ym 1968 ac mae heddiw rhwng Ambergate a Matlock Rheilffordd Dyffryn Derwent. Arweiniodd Rheilffordd Cromford a High Peak yn union fel Camlas Cromford trwy ddyffryn yr afon.

Oriel
-----

* Tir corsiog yn Swains Greave, ar BleaklowTir corsiog yn Swains Greave, ar Bleaklow
* Yr afon ar ei huchaf, ar Howden Moor yn agos i'w tharddiadYr afon ar ei huchaf, ar Howden Moor yn agos i'w tharddiad
* Cronfa Ddŵr Derwent, gyda'r afon yn rhaeadru lawr Howden Dam, a Howden Moor yn y cefndirCronfa Ddŵr Derwent, gyda'r afon yn rhaeadru lawr Howden Dam, a Howden Moor yn y cefndir
* Yr afon yn CalverYr afon yn Calver
* Cored ar yr afon yn Chatsworth HouseCored ar yr afon yn Chatsworth House
* Yra fon yn Matlock Bath, fel y'i gwelir o cerbyd cebl Heights of AbrahamYra fon yn Matlock Bath, fel y'i gwelir o cerbyd cebl Heights of Abraham
* Dyffryn Derwent uwchlaw WhatstandwellDyffryn Derwent uwchlaw Whatstandwell
* Yr afon i'r de o DuffieldYr afon i'r de o Duffield
* Yr afon tu allan i Dŷ'r Cyngor yn DerbyYr afon tu allan i Dŷ'r Cyngor yn Derby

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *1:50 000 Scale Colour Raster* (Map). Ordnance Survey. 2000.
2. ↑  "River Derwent". Derbyshire UK. Cyrchwyd 9 Gorffennaf 2009.
3. ↑  Xavier Delamarre, *Dictionnaire de la langue gauloise*, 2il arg. (Paris, 2003), tud. 141
4. ↑  R. G. Gruffydd, "Where was Rhaeadr Derwennydd (Canu Aneirin line 1114)?', yn *Celtic Language, Celtic Culture: A Festschrift for Eric P. Hamp*, gol. A. T. E. Matonis a D. F. Melia (Van Nuys, Cal. 1990), tud. 261-6.
5. ↑  T. M. Charles-Edwards, *Wales and the Britons, 350-1064* (Rhydychen: Oxford University Press, 2013), tud. 369-70
6. ↑  Ekwall, Eilert (1960) [1936]. *The Concise Oxford Dictionary of English Place Names* (arg. 4ed). Rhydychen: Clarendon Press. t. 143. ISBN 0-19-869103-3.CS1 maint: extra text (link)

Dolenni allanol
---------------

* River Derwent ar Derbyshire UK
* *A Brief Tour of the Derwent* Archifwyd 2012-05-29 yn y Peiriant Wayback. o Brifysgol Newcastle - Newcastle-upon-Tyne
* The Arkwright Society Archifwyd 2012-07-30 yn Archive.is