recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Dyluniad o graff
Mewn mathemateg a gwyddoniaeth gyfrifiadurol, astudiaeth o *graffiau* yw **damcaniaeth graffiau**. Set o fertigau, nodau neu bwyntiau wedi'u cysylltu gan ymylon, arcau neu linellau yw "graff" yn y cyd-destyn hwn, ac ni ddylid ei ddrysu gyda'r "graff" sy'n perthyn i ffwythiant.

Hanes
-----

Mae'n debyg mae'r papur a sgrifennwyd gan Leonhard Euler am *Saith Pont Königsberg* ym 1736 oedd y cyntaf a gyhoeddwyd ynglŷn â damcaniaeth graffiau. Roedd y cyhoeddiad hwn, a phapur Vandermonde am *broblem y marchog* yn datblygu ymhellach yr *analysis situs* a gychwynwyd gan Leibniz.

Ymysg y mathemategwyr enwog oedd yn weithgar ar broblemau damcaniaeth graffiau yn y canrifoedd canlynol oedd Cauchy, L'Huillier, Arthur Cayley, George Pólya, a Nicolaas Govert de Bruijn. Bathwyd y term *graph* (yn ein ystyr ni) ym 1878 gan Sylvester.

Un o'r problemau enwocaf yn hanes damcaniaeth graffiau yw'r problem pedwar lliw. Lluniwyd y broblem gan Francis Guthrie ym 1852 hyd a wyddys. Ni lwyddodd neb i brofi'r ddamcaniaeth am dros ganrif, er i Cayley, Kempe ac eraill cynhyrchu profion gwallus. Fe gyhoeddodd Kenneth Appel a Wolfgang Haken prawf ohoni ym 1976, ond ni argyhoeddwyd pawb yn y gymuned fathemategol ohono, am ei fod yn ddibynnol ar defnydd o gyfrifiadur i wirio 1936 o achosion arbennig. Rhoddwyd prwawf symlach, a ystyrir yn ddilys gan bawb mwy neu lai, gan Robertson, Seymour, Sanders and Thomas ym 1997.

Roedd y broblem pedwar lliw yn ysbrydolaeth astudiaeth o lliwio graffiau ar wynebau o wahanol genws gan Tait, Heawood, Frank P. Ramsey, Hugo Hadwiger, Julius Petersen, Pál Turán ac eraill.

Bu datblygiad annibynnol topoleg rhwng 1860 a 1930 cyfranu'n ffrwythlon iawn i damcaniaeth graffiau trwy weithiau Jordan, Kuratowski a Hassler Whitney. Bu datblygiad algebra haniaethol yn ddefnyddiol hefyd, ac roedd profi rheolau cylchred Kirchhoff yn enghraifft cynnar o hynny.

Cyflwynwyd dulliau tebygolrwydd mewn damcaniaeth graffiau gan Erdős ac Rényi, a arweiniodd at astudiaeth o *hap-graffiau*.

Cyfeiriadau
-----------
O fewn damcaniaeth setiau, mae **damcaniaeth setiau Zermelo-Fraenkel** (neu **Theori setiau Zermelo-Fraenkel**) a enwyd ar ôl y mathemategwyr Almaenig Ernst Zermelo ac Abraham Fraenkel, yn system wirebol a gynigiwyd yn gynnar yn yr 20g er mwyn ffurfio'r ddamcaniaeth setiau yn rhydd o baradocsau megis paradocs Russel. Heddiw, damcaniaeth set Zermelo-Fraenkel, gyda'r wireb o ddewis (AC) dadleuol wedi'i chynnwys, yw ffurf safonol damcaniaeth setiau gwirebol ac o'r herwydd dyma sylfaen fwyaf cyffredin mathemateg. Mae theori set Zermelo-Fraenkel gyda'r wireb o ddewis wedi'i chynnwys yn **ZFC** cryno, lle mae C yn sefyll am "ddewis" (*choice*), ac mae **ZF yn** cyfeirio at wirebau damcaniaeth setiau Zermelo-Fraenkel gyda'r wireb o ddewis wedi'i heithrio.

Bwriad damcaniaeth setiau Zermelo-Fraenkel yw ffurfioli'r syniad cyntefig o set etifeddol o sail dda, fel bod yr holl endidau yn y bydysawd o drafodaeth yn setiau o'r fath. Felly mae gwirebau damcaniaeth setiau Zermelo-Fraenkel yn cyfeirio at setiau pur yn unig ac yn atal ei fodelau rhag cynnwys *urelements* (elfennau o setiau nad ydyn nhw eu hunain yn setiau). At hynny, dim ond yn anuniongyrchol y gellir trin 'dosbarthiadau cywir'; casgliadau o wrthrychau mathemategol a ddiffinnir gan briodwedd a rennir gan eu haelodau, lle mae'r casgliadau'n rhy fawr i fod yn setiau yw dosbarthiadau cywir. 

Yn benodol, nid yw damcaniaeth setiau Zermelo-Fraenkel yn caniatáu set gyffredinol (set sy'n cynnwys pob set) nac ar gyfer sgema gwireb y fanyleb (*axiom schema of specification*), a thrwy hynny osgoi paradocs Russell. Mae theori set Von Neumann - Bernays - Gödel (NBG) yn estyniad ceidwadol a ddefnyddir yn gyffredin i ddamcaniaeth setiau Zermelo-Fraenkel sy'n caniatáu triniaeth benodol i ddosbarthiadau cywir.

Ceir llawer o fformiwleiddiadau cyfatebol o wirebau damcaniaeth setiau Zermelo-Fraenkel. Mae'r rhan fwyaf o'r gwirebau'n nodi bodolaeth setiau penodol a ddiffinnir o setiau eraill. Er enghraifft, mae'r wireb paru yn dweud: o ystyried unrhyw ddwy set {\displaystyle a} a {\displaystyle b} mae set newydd {\displaystyle \{a,b\}} yn cynnwys yn union {\displaystyle a} a {\displaystyle b}. Mae gwirebau eraill yn disgrifio priodweddau aelodaeth benodol. Nod y gwirebau hyn yw y dylai pob gwireb fod yn wir os caiff ei ddehongli fel datganiad am gasgliad yr holl setiau ym mydysawd von Neumann (a elwir hefyd yn hierarchaeth gronnus). Yn ffurfiol, mae ZFC yn ddamcaniaeth un-didol (*one-sorted theory*) mewn rhesymeg trefn gyntaf. Mae gan y llofnod gydraddoldeb ac un berthynas ddeuaidd gyntefig, aelodaeth benodol, a ddynodir fel arfer fel {\displaystyle \in }. Mae'r fformiwla {\displaystyle a\in b} yn golygu bod y set {\displaystyle a} yn aelod o'r set {\displaystyle b} (sydd hefyd yn cael ei ddarllen, "mae {\displaystyle a} yn elfen o {\displaystyle b}" neu "mae {\displaystyle a} oddi fewn i {\displaystyle b}").

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ciesielski 1997. "Zermelo-Fraenkel axioms (abbreviated as ZFC where C stands for the axiom of Choice"
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Dail arian** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Potentilla anserina* a'r enw Saesneg yw *Silverweed*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Dail Arian, Bwyd y Gwyddau, Dinllwyd, Dorllwyd, Gwyn y Merched, Llwyd y Din, Llwydwen Fach, Tansi Gwyllt, Tinllwyd, Torllwyd.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Dail arian***
Chwaraewr Rygbi'r Undeb i dîm Baiona a Chymru yw **William Michael "Mike" Phillips** (ganed 29 Awst 1982. Mae'n chwarae fel mewnwr.

Ganed ef yng Nghaerfyrddin, a bu'n chwarae fel blaenasgellwr i dîm rygbi Caerfyrddin. Yn ddiweddarach, symudodd i safle mewnwr; yn 6 troedfedd a 3 modfedd o daldra, mae'n anarferol o fawr i fewnwr.

Bu'n chwarae i Scarlets Llanelli, gan chwarae ei gêm gyntaf iddynt pan oedd yn 20 oed. Roedd yn cystadlu yn erbyn Dwayne Peel am safle'r mewnwr yma, a symudodd i dîm Gleision Caerdydd yn 2005. Yn Chwefror 2007 cyhoeddwyd ei fod yn symud i'r Gweilch. Credid y byddai'n ail ddewis fel mewnwr yno, gan ei fod yn cystadlu â Justin Marshall am y safle, ond llwyddodd i ennill ei le yn y tîm.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn 2003, yn erbyn Rwmania, gan sgorio cais. Roedd yn cystadlu â Dwayne Peel am safle'r mewnwr yn nhîm Cymru, a chyfyngodd hyn ar nifer ei gapiau am gyfnod. Ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad 2008, ef a ddewiswyd yn hytrach na Peel gan yr hyfforddwr newydd Warren Gatland, a chwaraeodd ymhob gêm pan enillwyd y Gamp Lawn.
Awdures o Awstralia oedd **Mabel Brookes** (15 Mehefin 1890 - 30 Ebrill 1975) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur a chymdeithaswr.

Bywyd a gyrfa
-------------

Ganwyd Mabel Brookes yn South Yarra, Victoria, Awstralia yn unig blentyn i gyfreithiwr o Melbourne a H. Emmerton a'i wraig. Cafodd ei haddysgu gan ei thad a chyfres o athrawesau cartref a disgrifiodd ei phlentyndod fel un unig. A hithau'n 18 oed, fe ddyweddiodd gyda Norman Brookes, chwaraewr tenis a'r Awstraliad cyntaf i ennill Wimbeldon. Priododd y ddau yn Eglwys Anglicanaidd St Paul yn Melbourne ar 19 Ebrill 1911 a thair blynedd yn ddiweddarach rhoddodd Mabel enedigaeth i'w merch gyntaf (ganwyd dwy ferch arall iddynt yn ystod y blynyddoedd a ddilynodd). Aeth Mabel ar sawl taith dramor gyda'i gŵr i gystaedlaethau tenis yn Ewrop ac UDA. Yna yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, pan oedd Norman Brookes yn gweithio yng Nghairo fel comisiynydd cangen Awstralia o'r Groes Goch Brydeinig. Ysbrydolwyd rhai o weithiau llenyddol Mabel gan ei chyfnod yn yr Aifft - *Broken Idols* (Melville and Mullin, 1917) ac *Old Desires* (Australian Authors Agency, 1922). Pan gafodd ei gŵr ei anfon i Mesopotamia yn 1917 dylchwelodd Mabel i Melbourne. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd caniataodd teulu'r Brookes i'w cartref yn Kurneh gael ei ddefnyddio gan y Groes Goch fel catref ymadfer i filwyr oedd wedi dychwelyd o'r Rhyfel. Gwasanaethodd fel llywydd y Queen Victoria Hospital rhwng 1923 ac 1970 ac enwyd adain newydd o'r ysbyty ar ei hôl. Cyhoeddodd hunangofiant yn 1974 lle mae'n dwyn i gof amrywiol ddigwyddiadau yn ystod ei bywyd, gan gynnwys cwrdd â nifer o bobl nodedig a hanesyddol. Bu farw Mabel Brookes yn South Yarra ar 30 Ebrill 1975 yn 84 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Brookes, Mabel Balcombe (1917). *Broken idols*. Melbourne: Melville & Mullen.
2. ↑  "'The woman who is Melbourne' dies". *The Sydney Morning Herald – Google News Archive Search*. 1 Mai 1975. t. 10. Cyrchwyd 20 Tachwedd 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 62791367
* LCCN: n50050840
* ISNI: 0000 0000 2166 726X
* GND: 1165264676
* NLA: 35046180
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Duwies Rufeinig a gysylltir â gwybodaeth, y deall a'r celfyddydau yn gyffredinol yw **Minerva**. Mae hi'n dduwies deallusrwydd, synfyfyrdod a dyfeisgarwch, Brenhines y Celfyddydau i gyd ond yn enwedig y grefft o wau gan ferched. Yn ogystal, roedd hi'n nawdd-dduwies lliwyr, cryddion (cobleriaid), seiri pren, cerddorion, cerflunwyr, actorion, beirdd, athrawon a disgyblion ysgol (*minerval* oedd enw'r Rhufeiniaid am y ffïoedd ysgol).

Roedd ei phrif gysegrfannau i'w cael yn ninas Rhufain ei hun, ar fryn y Capitol, lle eisteddai cerflun ysblennydd ohoni rhwng y duw Iau a'i gymar Juno. Roedd temlau hynafol eraill iddi hefyd.

Gyda threigliad amser, cysylltwyd hi â'r dduwies Roegaidd Pallas Athene, yn enwedig yn ei hagwedd fel duwies buddugoliaeth ac ysbail; dan yr agwedd honno y codwyd Pompey deml iddi i ddathlu ei fuddugoliaethau yn y Dwyrain.

Ymledodd ei chwlt i bob cwr o'r Ymerodraeth Rufeinig, yn cynnwys y Brydain Rufeinig. Yng Ngâl, uniaethir y dduwies Geltaidd Belisama â Minerva.

Pen efydd Minerva, o faddondai Rhufeinig Caerfaddon

Ffynhonnell
-----------

* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny).
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **moca Blair**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **mocaod Blair**; yr enw Saesneg yw *Blair's Mocha*, a'r enw gwyddonol yw *Cyclophora puppillaria*. Ei diriogaeth yw Ewrop a Gogledd Affrica.

28–36 mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf ac mae'r oedolyn ar ei adain rhwng Mehefin a Hydref. Prif fwyd y siani flewog ydy coed derw.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r moca Blair yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **moca tywyll**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **mocaod tywyll**; yr enw Saesneg yw *Dingy Mocha*, a'r enw gwyddonol yw *Cyclophora pendularia*. Ei diriogaeth yw'r ardaloedd Paleoartig.

26–29 mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf ac mae'n hedfan rhwng Mai ac Awst.

Prif fwyd y siani flewog ydy'r helygen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r moca tywyll yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ffeminist o Unol Daleithiau America oedd **Mabel Vernon** (19 Medi 1883 - 2 Medi 1975) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel athro, gweithredydd dros heddwch, swffragét ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched. Roedd yn grynwr, o ran crefydd.

Cafodd ei geni yn Wilmington, Delaware ar 19 Medi 1883. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Columbia a Choleg Swarthmore. Ym Mhrifysgol Columbia, yn 1924, derbynniodd radd meistr mewn gwleidyddiaeth. 

Cafodd Vernon ei ysbrydoli gan y dulliau a ddefnyddiwyd gan Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod (*Women's Social and Political Union*) yng ngwledydd Prydain. Roedd Vernon hefyd yn un o brif aelodau (CUWS) ochr yn ochr ag Olympia Brown, Inez Milholland, Crystal Eastman, Lucy Burns, ac Alice Paul, a helpodd i drefnu protestiadau'r 'Gwyliedydd Tawel' ( *Silent Sentinels*) a oedd yn cynnwys picedu y Tŷ Gwyn, dan ofal yr Arlywydd Woodrow Wilson, yn ddyddiol.

Aelodaeth
---------

Bu'n aelod o Silent Sentinels am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

* Dros y blynyddoedd, derbyniodd nifer o anrhydeddau, gan gynnwys: Gwobr 'Hall of Fame' Merched Delaware .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Officers and National Organizers T-Z: Mabel Vernon (1883-1975)". *American Memory*. Library of Congress. Cyrchwyd 2 April 2013.
2. ↑  Dyddiad marw: "Mabel Vernon". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **moca gwridog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **mocaod gwridog**; yr enw Saesneg yw *Maiden's Blush*, a'r enw gwyddonol yw *Cyclophora punctaria*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop.

18–25 mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf ac mae'n hedfan mewn dwy genhedlaeth a hynny rhwng Mai a Mehefin ac yn Awst.

Dail y dderwen ydy prif fwyd y siani flewog.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r moca gwridog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ym 1991, **Menter Cwm Gwendraeth Elli** oedd y Fenter Iaith gyntaf i'w sefydlu yng Nghymru.

Daeth i fodolaeth yn dilyn bwrlwm mawr Eisteddfod yr Urdd Cwm Gwendraeth yn Cross Hands, Sir Gaerfyrddin, ym 1989, pan benderfynodd grŵp o wirfoddolwyr lleol bod angen gweithredu ar lefel leol i atal dirywiad y Gymraeg mewn ardal a oedd â chyfran a nifer uchel iawn o siaradwyr Cymraeg.

Ym Mawrth 2002, agorwyd canolfan newydd y Fenter ym Mhontyberem, yng nghanol ardal y Gwendraeth gan yr AC Edwina Hart. Mae'r Ganolfan Adnoddau'n cynnwys caffi cymunedol, sef Caffi Cynnes a chanolfan hyfforddi ar wahân i swyddfeydd staff. Ychwanegwyd i hyn yn 2014 pan symudodd siop y Fenter 'Cwtsh Gloyn' i fod yn rhan o'r caffi. Mae Menter Cwm Gwendraeth Elli bellach yn gweithredu yn Llanelli yn ogystal â Chwm Gwendraeth ac maent yn parhau i weithredu ar brosiectau iaith yn benodol, yn ogystal ag ar ddatblygu cymunedol yn gyffredinol.

Ers lansiad Menter Cwm Gwendraeth Elli, mae 21 o fentrau iaith lleol wedi eu sefydlu, gan ddod yn elfen bwysig o strategaeth iaith Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Mae yna dair Menter Iaith yn gweithredu o fewn Sir Gaerfyrddin

Theatr Ieuenctid Menter Cwm Gwendraeth Elli.
--------------------------------------------

Sefydlwyd **Theatr Ieuenctid Menter Cwm Gwendraeth Elli** yn 1991. Blwyddyn ar ôl sefydlu **Menter Cwm Gwendraeth.** 
Bwriad y theatr oedd i greu cyfleodd i blant y Cwm gymdeithasu trwy gyfrwng y Gymraeg, a chynnig cyfleoedd allgyrsiol. Dros y blynyddoedd mae’r theatr wedi llwyfannu amryw o sioeau gwahanol a wedi cystadlu ar lwyfannau Cenedlaethol. ‘Cau’r clwydi’ yw un o'r sioeau enwocaf, lle ceir hanes achub Cwm Llangyndeyrn rhag cael ei foddi er mwyn creu cronfa ddŵr i Abertawe. 
Bellach mae theatr plantos bach yn cael ei gynnig i blant 4-11 oed ddysgu sgiliau actio, canu, dawnsio a pherfformio. Mae Theatr y Plantos Bach yn cael ei gynnal ar Nos Fercher yn Neuadd Pontyberem rhwng 17.00 a 18.00, yn wythnosol yn ystod tymor yr ysgol. Mae Theatr y Plantos Bach yn cynnal dwy berfformiad yn ystod y flwyddyn. Mae’r Theatr hwn yn agored i bawb.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Menter Cwm Gwendraeth yn dathlu 18 Mlynedd!. Menter Cwm Gwendraeth. Adalwyd ar 5 Mai 2012.
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-09-28. Cyrchwyd 2020-03-10.
Y fwyaf o ynysoedd Gwlad Groeg (3220 milltir sgwar) ac un o Beriffereiau Groeg yw **Creta** (Groeg: *Κρήτη*, *Kríti*). Saif yr ynys tua 160 km i'r de o dir mawr Groeg. Roedd y boblogaeth yn 650,000 yn 2005; Heraklion yw'r brifddinas.

Ynys Creta yng Ngwlad Groeg
Creta oedd safle'r gwareiddiad hynaf yn Ewrop, y gwareiddiad Minoaidd, o tua 2600 CC. hyd 1400 CC.. Mae llawr o hanesion am gyfnod cynnar Creta wedi eu trosglwyddo trwy fytholeg Groeg, er enghraifft y chwedlau am y Brenin Minos, Theseus a'r Minotaur; a'r stori am Daedalus ac Icarus.

Concrwyd Creta gan yr Ymerodraeth Rufeinig yn 69 CC. a daeth dinas Gortyn yn brifddinas talaith Rufeinig oedd weithiau'n cynnwys Cyrenaica yn ogystal â Chreta. Yn ddiweddarach cipiwyd yr ynys gan yr Arabiaid yn 824. Adennillwyd Creta i'r Ymerodraeth Fysantaidd gan Nicephorus Phocas yn 960. Yn 1204 meddiannwyd yr ynys gan Fenis yn stod y Bedwaredd Groesgad, a bu yn eu meddiant hwy hyd nes daeth yn rhan o'r Ymerodraeth Ottoman yn 1669.

Ynys fynyddig yw Creta. Y copa uchaf yw Psiloritis neu Fynydd Ida, 2,456 m (8,057 troedfedd) o uchder.

Enwogion
--------

* Doménikos Theotokópoulos (El Greco) (1541-1614), arlunydd
* Nana Mouskouri (g. 1934), cantores
Mae **Deddf Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Ansawdd ac Ymgysylltu) (Cymru) 2020** yn Ddeddf Senedd Cymru a gafodd gydsyniad brenhinol ar 1 Mehefin 2020 ac a ddaeth yn gyfraith ar 1 Mehefin 2020. Manylwyd arni gyntaf ym Mehefin 2019 trwy gyfrwng Memorandwm Esboniadol. Cafodd Bil Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Ansawdd ac Ymgysylltu) (Cymru) 2020 ei basio gan y Senedd – a arferai gael ei galw yn Gynulliad Cenedlaethol Cymru – ar 17 Mawrth 2020 a bwriedir iddi gael ei rhoi ar waith yn 2022. Caiff hyn ei wneud cyn gynted ag y bydd yn bosibl yng ngoleuni’r pandemig Covid-19.

Mae’r Bil yn cynnig cyflwyno newidiadau sy’n:

* Gosod ystyriaethau ansawdd wrth galon pob rhan o’r GIG yng Nghymru,
* Cryfhau llais dinasyddion ar draws gwasanaethau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, gyda Chorff Llais Dinasyddion newydd ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol (yn lle Cynghorau Iechyd Cymunedol);
* Gosod dyletswydd gonestrwydd ar sefydliadau’r GIG, gan ei gwneud yn ofynnol iddynt fod yn agored ac yn onest pan fydd pethau’n mynd o’u lle; a
* Chryfhau’r trefniadau llywodraethu ar gyfer Ymddiriedolaethau’r GIG, drwy gyflwyno rôl Is-gadeirydd ar gyfer pob Ymddiriedolaeth.

Yn 2018, nododd yr Adolygiad Seneddol o Iechyd a Gofal Cymdeithasol yng Nghymru nifer o argymhellion gan gynnwys rhai’n ymwneud â gwella ansawdd gwasanaethau ac integreiddio agosach rhwng iechyd a gofal cymdeithasol. Mae'r rhain yn elfennau allweddol yn ymateb Llywodraeth Cymru: Cymru Iachach: ein Cynllun Iechyd a Gofal Cymdeithasol ac yn cael eu hategu gan ddarpariaethau yn y Ddeddf.

Bydd gwelliannau parhaus i'r ansawdd yn allweddol i sicrhau bod system iechyd a gofal cymdeithasol Cymru yn barod ar gyfer y dyfodol, a'i bod yn rhoi gwerth am arian. Ac fe fydd sefydlu Corff Llais y Dinesydd, ar gyfer iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, yn sicrhau bod lleisiau dinasyddion yn cael eu clywed yn glir ac y gwrandewir arnynt. Bydd hyn yn helpu i ddarparu gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol sydd wedi’u llunio yn unol ag anghenion a dewisiadau unigolion.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  llyw.cymru; Gwefan Senedd Cymru; adalwyd 4 Rhagfyr 2020.
2. ↑  senedd.wales; Memorandwm Esboniadol; adalwyd 4 Rhagfyr 2020.

Dolenni allanol
---------------

* Y Bil a gyflwynwyd i'r Senedd gan Vaughan Gething
* Memorandwm Esboniadol
* Cydsyniad Brenhinol
* Deddf Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Ansawdd ac Ymgysylltu) (Cymru) 2020)
Roedd cyflwyno'r **Bil Treth Trafodiadau Tir a Gwrthweithio Osgoi Trethi Datganoledig (Cymru), 2016** ar 12 Medi 2016 yn ddigwyddiad hanesyddol gan mai dyma'r tro cyntaf i senedd yng Nghymru greu treth newydd ers bron i 800 mlynedd. Roedd yn disodli treth tir y dreth stamp a oedd yn cael ei thalu gan unrhyw un sy'n prynu, lesio neu'n rhentu adeilad neu dir dros bris penodol. Dyma'r Bil cyntaf i'w gyflwyno dan Raglen Ddeddfwriaethol newydd Llywodraeth Cymru.

Yn y flwyddyn ariannol 2014-15, cododd y dreth stamp tua £170 miliwn yng Nghymru ond mae disgwyl i'r swm yma gynyddu i £244 miliwn erbyn 2018-19. Bydd hefyd yn cynnwys mesurau i fynd ymwneud â phobol sy'n osgoi talu treth.

Bydd cyfraddau a bandiau'r dreth trafodiadau tir yn cael eu cyhoeddi oddeutu Ebrill 2018, gyda'r sefyllfa economaidd a'r blaenoriaethau yn cael eu hystyried bryd hynny.

Dyma'r prif newidiadau:

1. Rheol gyffredinol newydd yn erbyn osgoi trethi (GAAR) i helpu i atal osgoi trethi ac i ddelio â'r mater yn gadarn;
2. Rheol wedi'i thargedu yn erbyn osgoi trethi (TAAR), a fydd yn gymwys i bob math o ryddhad;
3. Eithrio dau ryddhad mewn perthynas â datgydfuddiannu cwmnïau yswiriant a chymdeithasau adeiladu;
4. Diwygio rhai rhyddhadau eraill er mwyn iddynt weithio'n well neu mewn ffordd sy'n fwy perthnasol i Gymru;
5. Bydd elfen rent lesoedd preswyl newydd yn esempt rhag treth o dan y dreth trafodiadau tir.
6. Symleiddio'r rheolau'n ymwneud â lesoedd.

Yr Awdurdod Refeniw Cymreig fydd yn gyfrifol am gasglu'r arian. Hwn yw'r mesur hiraf (220 tudalen) o ddeddfwriaeth y mae'r gweinidogion erioed wedi ei gyhoeddi. Disgwylir sêl bendith brenhines Lloegr erbyn gwanwyn 2017.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  gov.wales; adalwyd 12 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 12 Medi 2016.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Llywodraeth Cymru – manylion a hanes y mesur ar wefan y Cynulliad
Darn aur Solidus yn dangos pen **Macsen Wledig** a muriau dinas Caergystennin
Rheolwr yr Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol oedd **Macsen Wledig** (Lladin: *Magnus Maximus*, tua 335 – 28 Gorffennaf 388), o gwymp yr Ymerodraeth ym 383 tan ei farwolaeth ym 388.

Celt-Iberiad (Celt o'r Sbaen Rufeinig) oedd Macsen Wledig a ddaeth i ynysoedd Prydain yn y 360au. Cafodd ei orseddu yn Ymerawdwr gan ei fyddin tra roedd ef a hwy yn gwasanaethu yng ngwledydd Prydain. Gorchfygodd ei brif elyn Gratianus ger Paris ac ar ôl hynny fe'i lladdwyd ganddo mewn brwydr yn Lyons ar 25 Awst 383. Cododd Macsen Wledig brifddinas yn *Augusta Treverorum* (Almaeneg: Trier) ac roedd yn Gristion.

Cafodd Macsen Wledig ei ddal a'i ladd gan ei gyn-noddwr Theodosius I yn Aquileia ger Trieste yn nhalaith Illyria ar 28 Gorffennaf 388.

Traddodiadau Cymreig
--------------------

Darlun posibl o Facsen Wledig yn Llyfr Oriau Llanbeblig
Yn ôl y chwedl Gymreig ganoloesol *Breuddwyd Macsen Wledig*, priododd Macsen Elen Luyddog, merch Eudaf o ardal Segontium, y gaer Rufeinig ger Caernarfon, ac mae peth tystiolaeth bod y stori yn wir. Yn yr achau Cymreig nodir Sant Peblig ac Owain fab Macsen Wledig yn feibion Macsen ac Elen.

Yn ôl y traddodiad Cymreig, Macsen oedd yn gyfrifol am ymadawiad lluoedd Rhufain o Gymru 20 mlynedd cyn gweddill Prydain. Gadawodd Macsen diroedd Cymru yn nwylo’r bobl frodorol, gan gyflwyno trefn o hunanlywodraeth a barodd tua naw cant o flynyddoedd. Am y rheswm hwnnw, mae Macsen wedi ei ystyried yn ’Dad y Genedl Gymreig’.

Dywed Gwynfor Evans mai'r Cymry yn unig o holl bobloedd yr Ymerodraeth wrthsafodd y Germaniaid yn llwyddiannus yn dilyn cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig, a bu’r drefn a gyflwynodd Macsen yn un o'r rhesymau pennaf dros hynny.

Mae gan Dafydd Iwan gân enwog sy'n cyfeirio at Macsen, sef "Yma o Hyd".

Llyfryddiaeth
-------------

* Gwynfor Evans, *Macsen Wledig a Geni'r Genedl Gymreig* (Abertawe, d.d.= 1983)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Y Gwyddoniadur Cymreig* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2008)
2. ↑  Gwynfor Evans, *Seiri Cenedl y Cymry* (Gomer, 1986)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 232377471
* LCCN: nb2011017452
* ISNI: 0000 0003 6575 2652
* GND: 102398631
* SUDOC: 030947316
* BNF: cb12226174g (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Dinas yn Wcráin a chanolfan weinyddol Oblast Lviv yw **Lviv** (Wcreineg: Львів, Pwyleg: *Lwów*, Almaeneg: *Lemberg*, Rwseg: Львов *Lvov*; trawslythrennu: **Lfif**). Dyma'r ddinas fwyaf yng Ngorllewin Wcráin a'r ddinas seithfed fwyaf yn yr holl wlad, yn safle hanesyddol bwysig yn rhanbarth Halychyna (Galisia) ac yn ganolfan ddiwylliannol yn Nwyrain Ewrop. Saif ar gyrion deheuol bryniau Roztochia, nid nepell o'r ffin â Gwlad Pwyl.

Sefydlwyd caer yma yng nghanol y 13g gan Daniel Romanovich, Tywysog Halychyna, a gafodd ei henwi'n Lvihorod ar ôl ei fab, y Tywysog Lev. Dyma oedd prifddinas Teyrnas Rwthenia o 1272 nes iddi gael ei chipio gan Kazimierz III, Brenin Gwlad Pwyl, ym 1349. Byddai'n groesfan bwysig ar lwybrau masnach rhwng y gorllewin a'r dwyrain, ac yn safle strategol am ei bod yn agos i'r bylchau drwy'r Carpatiau. Ym 1434, dan reolaeth Teyrnas Pwyl, dyrchafwyd Lwów yn brifddinas ranbarthol foifodiaeth Rwthenia. Cafodd y ddinas ei chipio am dro gan y Cosaciaid ym 1648, ac eto gan luoedd Sweden ym 1704 yn ystod Rhyfel Mawr y Gogledd. Yn sgil rhaniad cyntaf Gwlad Pwyl ym 1772, daeth y ddinas yn rhan o Deyrnas Galisia a Lodomeria, un o diroedd coronog y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd. Meddianwyd y ddinas gan Ymerodraeth Rwsia o 1914 i 1915, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ac wedi'r rhyfel bu'n brifddinas Gweriniaeth Pobl Gorllewin Wcráin, a fodolai am ychydig fisoedd cyn iddi gael ei gorchfygu ac ardal Lwów ei chyfeddiannu gan Weriniaeth Pwyl ym 1919. Ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd, ym 1939, cipiwyd y ddinas gan yr Undeb Sofietaidd a chafodd ei hymgorffori'n rhan o Weriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Wcráin.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  (Saesneg) Lviv. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 24 Chwefror 2022.
Safle tirlenwi Casnewydd yn ardal y dociau gyda depo ailgylchu lleol yn y blaenlun (2007). Nodir gan drigolion bod y tir bellach wedi ei lenwi
Pasiwyd **Deddf Treth Gwarediadau Tirlenwi (Cymru) 2017** dccc 3, ar 7 Medi 2017 Rhoddodd hyn yr hawl i Senedd Cymru amrywio treth ar dirlenwi gan godi incwm a cheisio newid arferion ailgylchu a gwaredu sbwriel.

Disodlodd y Dreth Gwarediadau Tirlenwi yr hen dreth dirlenwi yng Nghymru o fis Ebrill 2018. a gweinyddir gan Awdurdod Cyllid Cymru ac mewn cydweithrediad gyda Chyfoeth Naturiol Cymru.

Cyd-destun
----------

Cyhoeddwyd bod y dreth am gael ei datganoli i Gymru yn 2016 a'r disgwyl y byddai'n cael ei defnyddio yn fwy ar gyfer newid agweddau ac arferion pobl wrth waredu sbwriel yn hytrach nag ar gyfer codi symiau sylweddol o arian. Disgwyy byddai'r dreth yn codi £27m yn 2018-19. Nodwyd bod bron i 2,000,000 tunnell o wastraff yn mynd i safleoedd tirlenwi yng Nghymru bob blwyddyn, ond roedd disgwyl i'r cyfanswm, a'r cyfanswm trethi, ostwng yn y dyfodol wrth i lefelau ailgylchu gynyddu.

Cyfradd Treth
-------------

Ceir 3 cyfradd ar gyfer y Dreth Gwarediadau Tirlenwi:

* Cyfradd is ar gyfer deunyddiau sy’n diwallu’r amodau sy’n cael eu hamlinellu yn y Deddf Treth Gwarediadau Tirlenwi (Cymru) 2017
* Cyfradd safonol ar gyfer yr holl ddeunyddiau eraill
* Cyfradd gwarediadau heb eu hawdurdodi ar gyfer gwarediadau trethadwy sy’n cael eu gwneud mewn mannau heblaw safleoedd tirlenwi awdurdodedig

Cododd y cyfradd dreth yn ystod tair mlynedd gyntaf y dreth newydd.

Cynllun Cymunedau y Dreth Gwarediadau Tirlenwi
----------------------------------------------

Rhan o waddol y dreth newydd oedd sefydlu Cynllun Cymunedau y Dreth Gwarediadau Tirlenwi lle byddai arian o'r dreth yn cael ei ddosrannu i fudiadau a busnesau ar gyfer gwella arferion amgylcheddol ac ailgylchu.

Gweinyddir y Gronfa gan Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru (WCVA). Bydd y cynllun yn cefnogi prosiectau cymunedol ac amgylcheddol lleol mewn ardaloedd y mae gwaredu gwastraff i safleoedd tirlenwi yn effeithio arnynt.

Mae'r gronfa tn agored i unrhyw fudiad ar gyfer prosiectau sy'n canolbwyntio ar un neu fwy o'r themâu canlynol:

* bioamrywiaeth - creu Rhwydweithiau Ecolegol Cydnerth er budd cynefinoedd a rhywogaethau amrywiol
* lleihau gwastraff a dargyfeirio gwastraff o safleoedd tirlenwi - hyrwyddo ymwybyddiaeth ac arferion gorau er mwyn lleihau maint y gwastraff a gynhyrchir
* gwelliannau amgylcheddol ehangach - dod â budd ehangach i gymunedau drwy wella ansawdd lle

Mae'r grantiau'n werth rhwng £5,000 a £49,999. Mis Ionawr 2020 oedd dyddiad cau y ceisidau cyntaf erioed ar gyfer y Gronfa.

Dolenni
-------

* Tudalen wybodaeth am y Dreth Gwarediadau Tirlenwi ar wefan Llywodraeth Cymru
* Swyddfa Gwybodaeth y Sector Cyhoeddus (OPSI) – Rhestr Mesurau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
* Rhestr Mesurau a Deddfau Senedd Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Deddf Treth Gwarediadau Tirlenwi (Cymru) 2017: Testun
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-07-27. Cyrchwyd 2020-07-27.
Bardd, nofelydd a llenor straeon byrion Cymreig ydy **Mike Jenkins** (ganed 1953). Ganed yn Aberystwyth, addysgwyd yng Ngholeg Prifysgol Cymru.

Mae'n dad i'r gwleidydd Bethan Sayed(ganed Jenkins) a'r newyddiadurwr Ciaran Jenkins.

Mae'n gyn-olygydd y cylchgrawn *Poetry Wales* a golygydd tymor hir o *Red Poets*. Bu'n dysgu Saesneg yn Ysgol Gyfun Radur, ger Caerdydd am bron i ddegawd. Mae'n byw yn Merthyr Tudful ers dros 30 mlynedd.

Cydweithiodd Jenkins yn 2011 - 2012 gyda'r artist Gustavius Payne ar gyfres o arddangosfeydd ledled Cymru dan y teitl "Dim Gobaith Caneri", gan ddefnyddio idiomau Cymraeg fel ysbrydoliaeth (Cefnogi gan Cyngor Celfyddydau Cymru).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-11-14. Cyrchwyd 2012-12-17.
2. ↑
3. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol Archifwyd 2011-10-06 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 77729867
* LCCN: n84224592
* ISNI: 0000 0000 7903 3657
* GND: 135900379
* SUDOC: 193077744
* NKC: xx0032406

 |
Chwilen olew Ewropeaidd yw **Meloe brevicollis** a elwir hefyd yn **chwilen olew gwddf byr**.

Credwyd bod y chwilen wedi diflannu yn y DU ers y 1940au, oherwydd ffermio dwys. Fodd bynnag, yn 2007 darganfuwyd poblogaeth fach yn ne Dyfnaint.

Yn 2010, darganfuwyd 40 chwilod ar bedwar safle ar ynys Coll yn Ynysoedd Heledd. Ni all y chwilen hedfan ac mae’r chwilod ifainc yn barasitig ac yn dibynnu ar wenyn nythu unigol i oroesi, sy’n codi'r cwestiwn o sut y cyrhaeddodd y chwilod yr ynys. Dywedodd Jeanne Robinson, curadur entomoleg yn Amgueddfeydd Glasgow: "Mae’n hawdd iawn aflonyddu’r chwilod yma a'r hyn sydd gan safleoedd Dyfnaint a Coll yn gyffredin yw eu bod wedi bod yn gymharol sefydlog am amser hir .... Rydym yn gobeithio bod yna botensial i wneud rhywfaint o ddadansoddiad genetig i weld o ble y daeth y boblogaeth." Mae cofnodion o'r chwilen yn Iwerddon ac mae'n bosibl bod y boblogaeth wedi'i gwasgaru oddi yno.

Yn 2014 teithiodd staff o RSPB yr Alban a Buglife i Coll i gynnal arolwg helaeth ar gyfer y chwilen. Yn anhygoel fe ddaethon nhw o hyd i dros 150 o chwilod a 2 safle nad oedd yn hysbys o'r blaen ar gyfer y rhywogaeth, sy’n golygu mai Coll yw’r safle pwysicaf ar gyfer y chwilen yn y DU.

Ail-ddarganfuwyd y rhywogaeth yn Sir Benfro, yng Nghymru yn 2020. Nid oedd y chwilen wedi cael ei gofnodi yng Nghymru ers 1944."Beetle re-emerges after 60 years". BBC News. 2007-03-1"Beetle re-emerges after 60 years". BBC News. 2007-03-19.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Beetle re-emerges after 60 years". BBC News. 2007-03-19.
2. ↑  Ross, John (16 Gorffennaf 2010) "Beetle mania as 'extinct' insect found on Scots isle". *The Scotsman*. Adalwyd 13 Gorffennaf 2010.
3. ↑  buglife.org.uk; adalwyd 26 Awst 2021

|  |  |
| --- | --- |
| Dynodwr tacson | 
* BioLib:: [https://www.biolib.cz/en/taxon/id14498 14498]
* EoL: [https://eol.org/pages/2866566, https://eol.org/mk/pages/2866566, https://eol.org/fi/pages/2866566, https://eol.org/pt-BR/pages/2866566, https://eol.org/fr/pages/2866566, https://eol.org/zh-TW/pages/2866566, https://eol.org/ar/pages/2866566, https://eol.org/tr/pages/2866566, https://eol.org/pms/pages/2866566 2866566]
* GBIF: [https://www.gbif.org/species/4457545 4457545]
* NCBI: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=2781711 2781711]
* Fauna Europaea: [http://www.eu-nomen.eu/portal/taxon.php?GUID=urn:lsid:faunaeur.org:taxname:124134 124134]

 |
Ysgolhaig a chyfieithydd oedd **David Elis** (31 Awst 1736 – Mai 1795). Roedd yn frodor o blwyf Dolgellau ym Meirionnydd, Gwynedd.

Bywgrafiad
----------

Offeiriad Anglicanaidd oedd David Elis wrth ei alwedigaeth. Cafodd ei addysg brifysgol yn Rhydychen. Gwasanaethodd fel curad mewn sawl plwyf ar draws gogledd Cymru a dim ond ym mlwyddyn olaf ei oes y cafodd ei ordeinio'n Berson, a hynny yn Llanberis, lle bu farw yn 1795.

Cyfieithodd sawl llyfr ar bynciau crefyddol o'r Saesneg i'r Gymraeg, ond fe'i cofir yn bennaf am ei waith fel copïwr llawysgrifau Cymreig. Mae llawer o'r rhain ar gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru ac maent yn cynnwys rhai testunau na fyddent ar gael heddiw heb lafur David Elis.

Llyfryddiaeth
-------------

Cyfieithiadau:

* *Gwybodaeth ac Ymarfer o'r Grefydd Gristionogol* gan Thomas Wilson (1774)
* *Llawlyfr o weddïau ar achosion cyffredin* gan James Merrick (1774)
* *Histori yr Iesu Sanctaidd* gan William Smith (1776)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 316745454
* LCCN: no2015084116

 |
Planhigyn ymgripiol a dringol o deulu'r cicaionau neu'r gowrdiau (*Cucurbitaceae*) yw'r **melon dŵr**, **dyfrfelon** neu **sitrul** (*Citrullus lanatus*). Tarddai'r rhywogaeth yn neheudir Affrica, gyda thystiolaeth o'i thyfiant yn yr Hen Aifft. Tyfir mewn ardaloedd trofannol ac isdrofannol ar draws y byd ar gyfer ei ffrwyth mawr bwytadwy sydd yn fath arbennig o aeron a chanddo groen caled a dim adrannau fewnol, a elwir yn fotanegyddol yn pepo. Mae'r cnawd melys, suddog fel arfer yn lliw coch tywyll i binc, gyda nifer of hadau du, er mae nifer o amrywiaethau di-hedyn wedi'u tyfu. Mae'r ffrwyth yn gallu cael ei fwyta'n amrwd neu ei biclo ac mae'r croen yn fwytatwy wedi coginio. 

Mae llawer o ymdrechion bridio wedi cael ei rhoi i mewn i amrywiaethau sy'n gwrthsefyll afiechydon. Mae nifer o dyfiant ar gael sy'n cynhyrchu ffrwyth aeddfed o fewn 100 diwrnod o blannu'r cnwd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Geiriadur yr Academi*, [melon: water-melon].
2. ↑   sitrul. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 29 Medi 2017.
Enw ar grŵp ethnig, neu sawl grŵp ethnig, amlhiliol yn rhanbarth Appalachia yn ne-ddwyrain Unol Daleithiau America yw **Melungeon** sydd yn disgyn o Ewropeaid, Americanwyr Brodorol, ac Affricanwyr. Yn hanesyddol, cysylltir yr enw â chymunedau yn ardal Cumberland Gap yng nghanolbarth Mynyddoedd Appalachia, yn nwyrain Tennessee, de-orllewin Virginia, a dwyrain Kentucky.

Maent yn byw yn ardaloedd anghysbellaf a thlotaf Appalachia, ar drumiau trymion anhygyrch y mynyddoedd. Nodweddir y Melungeon gan bryd a golwg sydd yn wahanol iawn i'w cymdogion yn Appalachia, sydd yn disgyn yn bennaf o Saeson, Gwyddelod, Albanwyr, Cymry, a Sgot-Wyddelod. Yn gyffredinol, mae ganddynt lygaid glas, gwallt golau neu frown, a chyrff tenau, yn debyg i genhedloedd Gogledd Ewrop, ond gyda chroen tywyll. Mae rhai ohonynt yn edrych yn debyg iawn i genhedloedd y Môr Canoldir: gwallt tywyll a syth, a chroen melynfrown. Mae gan nifer ohonynt esgyrn uchel i'w bochau, yn debyg i'r Americanwyr Brodorol. Mae enwau teuluoedd y Melungeon, er enghraifft Brogan, Collins, a Mullins, fel arfer yn tarddu o wledydd Prydain ac Iwerddon. Mae ambell nodwedd genetig yn gyffredin ymhlith y Melungeon, gan gynnwys chwydd ar gefn y pen, ac amlfyseddogrwydd.

Mae union darddiad y bobloedd Melungeon yn ansicr. Y gred gyffredinol ymhlith ysgolheigion yw mae grwpiau teir-hiliol ydynt, yn disgyn o Ewropeaid gwynion, Affricanwyr duon, ac "Indiaid Cochion" (yn benodol, llwyth y Tsierocî). Ceir sawl traddodiad lleol a choel liwgar sydd yn honni tarddiad penodol, annisgwyliedig: Tyrciaid o'r Ymerodraeth Otomanaidd, fforwyr Portiwgalaidd, neu hyd yn oed y setlwyr coll o Wladfa Roanoke. Yn ystod oes Jim Crow yn y taleithiau deheuol, cawsant eu hystyried fel arfer yn dduon, ac felly yn dioddef arwahanu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "William Harlan Gilbert, Jr. "Surviving Indian Groups of the Eastern United States," Report to the Board of Regents of The Smithsonian Institution, 1948" (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 25 Ionawr 2019. Cyrchwyd 13 Chwefror 2020.
2. ↑  Ball, Donald B.; Kessler, John S. (20 Mai 2000). *North from the Mountains: The Carmel Melungeons of Ohio*. Paper presented at Melungeon Heritage Association Third Union (yn Saesneg). Prifysgol Virginia. Archifwyd o'r gwreiddiol ar August 19, 2007. Cyrchwyd 14 Mawrth 2008.
3. ↑  Estes, Roberta J.; Goins, Jack H.; Ferguson, Penny; Crain, Janet Lewis (Ebrill 2012). "Melungeons, A Multi-Ethnic Population" (yn en). *Journal of Genetic Genealogy*.. Adalwyd 25 Mai 2012.

Dolenni allanol
---------------

* Melungeon Heritage Association, Gwefan swyddogol
Papur newydd dyddiol rhanbarthol yn yr iaith Saesneg ar gyfer Gogledd Cymru yw'r ***Daily Post***. Fe'i hargraffir yn ei bencadlys yng Nghyffordd Llandudno. Rob Irvine yw'r golygydd presennol. Mae'r papur yn rhan o grŵp Trinity Mirror.

Dechreuodd y *Daily Post* Cymreig fel argraffiad o'r *Liverpool Daily Post* ar gyfer gogledd Cymru, ond mae'n bapur ar wahân erbyn heddiw. Ar un adeg galwai'r papur ei hun yn "*the Paper for Wales*", gan gystadlu a'r *Western Mail* fel papur newydd dyddiol Cymreig, ond bellach ceir "*North Wales' best selling newspaper*" ar y mast ac mae'r papur yn canolbwyntio ar newyddion y gogledd, er bod adrannau ar gyfer newyddion cenedlaethol, Prydeinig a rhyngwladol yn ogystal.

Mae gan y papur draddodiad o gael colofnwyr dadleuol a bywiog. Yn y gorffennol ysgrifennai Iorwerth Roberts ac Ivor Wynne Jones iddo. Heddiw mae'n adnabyddus am dudalennau David Banks ac Ian Parri, ill dau yn eithaf parod i godi gwrychyn ambell ddarllenydd.

Y Gymraeg
---------

Ers i'r *Herald Cymraeg* ddirwyn i ben fel papur wythnosol annibynnol, oherwydd problemau ariannol a chwymp cylchrediad, mae'n cael ei gyhoeddi yn wythnosol fel atodiad canol-y-papur yn y *Daily Post*. Mae iddo ei olygydd ei hun, sef Tudur Huws Jones ar hyn o bryd.

Ar 27 Awst, 2008, lansiwyd gwefan newyddion yn y Gymraeg, sef y *Daily Post Cymraeg*. Yn ôl Rob Irvine, golygydd y *Daily Post*,

> "Mae'r *Daily Post* yn cefnogi twf yr iaith Gymraeg. Fe fydd y wefan yn un byrlymus a chyffrous... yn cyhoeddi straeon newyddion fel maent yn datblygu ar draws Gogledd Cymru, Prydain a thu hwnt yn Gymraeg.
> 
>

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Yr Herald Cymraeg*, atodiad y *Daily Post*, 27.08.08.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan y papur
Roedd **David Glyn Bowen** (29 Tachwedd 1933 - 15 Mai 2000) yn Gweinidog a diwinydd Cymreig.

Cefndir
-------

Ganwyd Bowen yn Abertawe, yn blentyn i Henry Bowen a Violet (née Beynon) ei wraig, roedd ei rieni yn cadw siop groser. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Abertawe a Phrifysgol Caerdydd, lle cafodd gradd B.A. yn Hebraeg ym 1955. Ar ôl Prifysgol Caerdydd aeth i Goleg Annibynwyr Aberhonddu, am dair blynedd gan raddio efo gradd B.D. Yn Aberhonddu dysgodd Cymraeg hefyd o dan hyfforddiant Pennar Davies, prifathro'r coleg. O Aberhonddu parhaodd ei addysg ym Mhrifysgol Princeton, New Jersey, lle enillodd radd M.Th.

Gyrfa
-----

Wedi dychwelyd o'r Unol Daleithiau ordeiniwyd Bowen yn Weinidog yr Annibynwyr ym 1960 a derbyniodd alwad i fod yn weinidog ar gapel Saesneg Castle Street, Tredegar, Sir Fynwy. Ar ôl rhyw dair blynedd yn Nhredegar derbyniodd alwad i fod yn genhadwr. O dan nawdd Cymdeithas Cenhadol Llundain aeth i Orllewin Samoa lle fu'n gwasanaethu fel pennaeth ar goleg diwinyddol yn Malua ar Ynys Upolu.

Dychwelodd Bowen i ynysoedd Prydain ym 1968 a chael ei benodi yn Brifathro ar ysgol yn Stepney, Bwrdeistref Tower Hamlets, Llundain. Bu hefyd yn gweithio fel gweinidog ar eglwys annibynnol yn Debden, Essex.

Ym 1973 penodwyd Bowen yn ddarlithydd mewn astudiaethau crefydd yng Ngholeg Hyfforddi Bradford, lle y bu hyd ei ymddeoliad ym 1999.

Roedd Bowen yn ymddiddori ym mherthynas Cristionogaeth a chrefyddau eraill y byd a chyhoeddodd nifer o lyfrau ar y pwnc gan gynnwys:

* *Hinduism in England* (1981)
* *The Sathya Sai Baba Hindu Community in Bradford* (1988)
* *Seers & Sages* (ar y cyd a'r Athro Syed Hasan Askari) (1991)

Teulu
-----

Ym 1963 priododd Bowen â Gerda Hofmaier. Bu iddynt dau fab

Marwolaeth
----------

Bu Bowen farw o Ganser yn 63 mlwydd oed, amlosgwyd ei weddillion yn Bradford.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "BOWEN, DAVID GLYN, (1933-2000), gweinidog a diwinydd aml-ffydd | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2021-06-04.
2. ↑  Bowen, David (1988). *THE SATHYA SAI BABA COMMUNITY IN BRADFORD* (PDF). Leeds: Department of Theology and Religious Studies University of Leeds.
3. ↑  ""SEERS & SAGES" COMPILED BY HASAN ASKARI / DAVID BOWEN". *Spiritual Human*. Mai 2012. Cyrchwyd 2021-06-04.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Nofiwr pellter hir Cymreig yw **David Davies** (ganwyd 3 Mawrth 1985, Y Barri). Cystadlodd yng Ngemau'r Gymanwlad 2002 ym Manceinion. Cymreodd ran ym Mhencapwriaethau Iau Ewrop tra'n dal yn ei arddegau,lle enillodd fedal aur yn 2003. Mae'n arbenigo yn y ras steil rhydd 1,500 metr. Cystadlodd yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2004 yn Athen, lle cipiodd y fedal efydd gyda amser o 14:45.95 gan osod record Prydeinig ac Ewropeaidd. Fe gipiodd yr efydd unwaith eto ym Mhencampwriaethau'r Byd yn 2005. Enillodd yr aur yn y ras 1,500 metr a'r efydd yn y 400 metr tra'n cynyrchioli Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad 2006 yn Melbourne.

Fe gynrychiolodd Davies wledydd Prydain yng Ngemau Olympaidd 2004, 2008 a 2012, yn y ras 1500 km. Cafodd ei dderbyn i nofio'r Marathon 10 km Olympaidd ac yn Beijing daeth yn ail yn y gamp Olympaidd newydd. Yn fuan wedi gorffen y ras, roedd pryder am gyflwr Davies wrth i staff Cymorth Cyntaf ruthro i'w gludo ffwrdd am driniaeth feddygol. Fe ddywedodd Davies ei fod rhoi ei oll yn rhan olaf y ras am ei fod mor benderfynol o ennill.

Mae David Davies wedi dod yn eicon nofio ym Mhrydain ac Awstralia. Noddir ef gan Speedo.

Dolenni allanol
---------------

* Proffil Nofio Prydeinig Archifwyd 2008-09-26 yn y Peiriant Wayback.
* Proffil Cymdeithas Olympaidd Prydeinig Archifwyd 2010-12-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  
 David Davies. BBC.
2. ↑   David Davies profile at British Olympics Association.
3. ↑  Lord, Craig. *Swimmer David Davies wins silver medal for Britain*  , *The Times*, 21 Awst 2008.  Cyrchwyd ar 1 Mai 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 91166266
* LCCN: no2009110282

 |
Dwy ferch o ardal Urawa, Japan. Mae'r ferch fach ar y chwith yn ferch i'r ferch sydd ar y dde!
Benyw ifanc yw **merch** (plentyn neu rhywun yn eu harddegau'n bennaf), mewn cyferbyniad i fachgen, sef gwryw ifanc.

Defnyddir hefyd y gair **hogan**, a **geneth** (lluosog: **genod**), yn y gogledd i gyfeirio at benyw ifanc yn gyffredinol. Ond yn y cyd-destun hwn y defnyddir y gair yn unig, yn wahanol i'r gair 'merch' sydd â defnydd gwahanol mewn sawl cyd-destun fel y disgrifir isod.

Defnydd y term
--------------

Defnyddir y term merched hefyd i gyfeiro at fwy nag un ddynes, megis yn yr enw 'Merched y Wawr'. Fe'i defnyddir hefyd i gyfeirio at ddynes ifanc fel mater o barch, gan fod y gair dynes yn aml yn rhoi'r argraff o berson hŷn. Mae hyn i'r gwrthwyneb i'r term bachgen, na ddefnyddir i gyfeirio at ddyn ifanc fel rheol.

Ceir yn ogystal y term "hen ferch" i ddynodi dynes ddibriod mewn oed (cf. "hen lanc") a 'merch weddw' i ddynodi merch sydd wedi colli ei gŵr.

### Perthynas

Merch yw'r enw am epil benywaidd rhywun, a mab yw'r gair am epil gwrywaidd. Yn draddodiadol, fe'i defnyddiwyd i ddangos perthynas y person i'w thad neu ei mam yn y ffurf enwi patronymig, fel a wneir hyd heddiw gydag 'ap' (e.e. Huw ap Dafydd), e.e. roedd cymeriad poblogaidd yn Arfon gynt o'r enw 'Marged ferch Ifan'. Un o'r enghreifftiau cynharaf y gwyddom amdani yw 'Elen Luyddog ferch Cystennin', mewn llawysgrif o'r 13g sy'n cofnodi chwedl Macsen Wledig. Fel arfer, 'f' fach a roddir yn hytrach na phriflythyren. Cofier hefyd am 'Franwen ferch Llŷr' yn y Mabinogi (*Llyfr Gwyn Rhydderch*, 14g). Weithiau, newidiai 'merch' yn 'uch'/'ych', megis yn yr enw 'Nest ych Hywel' (1759) neu yn 'ach' fel a geir yn 'Elen ach William' (16g). Ceir enghreifftiau hefyd o enwau matronymig ar ferched.

Mae enghreifftiau eraill yn cynnwys 'merch fedydd' (*god-daughter*), 'merch-yng-nghyfraith' (*daughter-in-law*); ceir 'merch wen' (*stepdaughter*) hefyd, ond 'llysferch' sy'n arferol heddiw. 'Merch fonheddig' ydy dynes o dras, sef boneddiges, a 'merch ordderch' ydy 'merch anghyfreithlon' (cf. hefyd 'merch/mab perth a llwyn').

Chwiliwch am ***merch***  
yn Wiciadur.
Canwr opera baritôn o Gymru oedd **David Thomas Ffrangcon Davies** (11 Rhagfyr 1855 – 13 Ebrill 1918).

Ei fywyd
--------

Ganwyd Davies ym Methesda, Gwynedd. Cymerodd yr enw Ffrangcon ar ôl enw Nant Ffrancon. Aeth i Ysgol Friars, Bangor cyn mynd ymlaen i Goleg yr Iesu, Rhydychen lle enillodd gradd BA yn 1881. Cafodd ei ordeinio'n offeiriad a gwasanaethodd fel curad Llanaelhaiarn (1884) ac wedyn Conwy (1885). Astudiodd yr organ yng Nghonwy dan Roland Rogers. Ar ôl methu cael swydd fel canonwr yn Eglwys Gadeiriol Bangor penderfynodd ganolbwyntio ar yrfa fel cantor. Cafodd swydd fel curad Eglwys y Santes Fair yn Hoxton, Llundain, lle cafodd y cyfle i barhau â'i astudiaethau cerddororol.

Yn 1889 priododd Annie Francis Rayner. Roedd eu merch, Gwen Ffrangcon-Davies, yn actores boblogaidd gyda gyrfa yn ymestyn dros saith degawd. Bu farw Davies yn 1918.

Gyrfa gerddorol
---------------

Dechreuasai Davies ymddiddori mewn cerddoriaeth diolch i ddylanwad ei dad ym Methesda. Tra yn Eglwys Fair, Hoxton, astudiodd dan y tenor William Shakespeare.

Yn 1888, dechreuodd ganu yn broffesiynol yng Nghaerdydd. Ymunodd gyda Chwmni Opera Carl Rosa a chanodd ei ran gyntaf ar y llwyfan fel yr herald yn yr opera *Lohengrin*, gan Wagner. Cafodd ei lwyddiant mwyaf fel Felix yn *Elijah* Mendelssohn, a ganodd am y tro cyntaf yn 1890 yng ngŵyl cerddoriaeth Horringham, Swydd Efrog.

Ar ddiwedd y 1890au, teithiodd Davies i ganu yn yr Unol Daleithiau a'r Almaen. Symudodd i Berlin i ganu a dysgu canu. Yn 1901 aeth ar ail daith i'r Unol Daleithiau i ganu a darlithio. Yn 1904 cafodd ei apwyntio yn athro canu yn yr Academi Frenhinol yn Llundain. Cyhoeddodd lyfr *The Singing of the Future* yn 1905.

Ffynonellau
-----------

* Martial Rose, *Forever Juliet: The Life and Letters of Gwen Ffrangcon-Davies, 1891-1992* (2003).

Dolenni allanol
---------------

* Y Bywgraffiadur Ar-lein

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 51090123
* LCCN: n2005008308
* ISNI: 0000 0000 6390 5334
* NKC: xx0160589

 |