*Pwnc yr erthygl hon yw tref Llanelli. Am ddefnydd arall o'r enw Llanelli gweler y dudalen gwahaniaethu ar Lanelli.*
Tref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llanelli**. Dyma dref fwyaf y sir a de-orllewin Cymru, wedi'i lleoli ar aber Afon Lliedi rhyw 12 milltir i'r gorllewin o Abertawe ac rhyw 20 milltir i'r de o Gaerfyrddin. Mae Caerdydd 72.1 km i ffwrdd o Llanelli ac mae Llundain yn 281.6 km. Y ddinas agosaf ydy Abertawe sy'n 15.2 km i ffwrdd.

Tyfodd y dref yn y 19g o amgylch y pyllau glo a'r gweithfeydd tun. Mae’r dref yn enwog am ei thraddodiad rygbi balch.

Mae Llanelli hefyd wedi’i hamgylchynu gan nifer o drefi a phentrefi bach a adwaenir fel *Llanelli Wledig*. Mae’r rhan fwyaf o'r rhain yn cael eu hystyried yn rhan o dref Llanelli.

Hanes
-----

### Diwydiant

Tyfodd Llanelli yn gyflym yn ystod y 18g a’r 19g gyda’r diwydiant glo, ac ar ôl hynny fel man cynhyrchu tunplat. Roedd y dref yn lle cynhyrchu tun arwyddocaol ar lefel ranbarthol a chafodd ei henwi'n "Tinopolis." Ers i’r diwydiannau ddechrau cau yn yr 1970au, fe ddioddefodd y dref ddirywiad economaidd parhaus. Er hynny, gwelir buddsoddiad mawr ym meysydd adloniant a thwristiaeth.

* Marshfield
* Batchelor Robinsons
* Moowoods
* Thomas & Clement
* Gwaith y Burry
* Yr Old Lodge
* Fowndri Waddle
* Yr Hen Gastell
* Stamping (a oedd yn cynhyrchu sosbenni)

### Yr Iaith Gymraeg

Sefydlwyd yr ysgol benodedig Gymraeg gyntaf gan awdurdod lleol yn Llanelli yn 1947, sef Ysgol Gymraeg Dewi Sant, Llanelli.

Yn y 1950au bu Trefor ac Eileen Beasley yn ceisio cael papur treth Cymraeg gan Gyngor Gwledig Llanelli drwy wrthod talu'r dreth hyd y caent un. Ymateb y cyngor oedd eu herlyn gan anfon y bwmbeili i mewn a gwerthu eu celfi er mwyn cael arian at y dreth. Prynnodd cyfeillion gelfi iddynt. Bu raid aros tan ganol y 1960au cyn cael statws cyfartal i'r Gymraeg pan dderbyniodd y cynghorau fod yn rhaid iddynt ddarparu rhai dogfennau yn Gymraeg.

Cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanelli ym 1895, 1903, 1930, 1962 a 2000.

### Terfysg 1911

Ar 19 o Awst 1911 yn ystod yr streic rheilffordd ledled Prydain roedd gwrthdaro rhwng milwyr rheolaidd o Gatrawd Swydd Gaerwrangon a picedi ar y llinell rheilffordd pwysig Llanelli wedi achosi marwolaeth o ddau wrthwynebwyr ifanc, roedd yr trais a'r ysbeilio, oedd wedi mynd ymlaen am nifer o oriau o ganlyniad i difrod i siopau a ochrau'r rheilffordd ac roedd pedwar mwy o farwolaethau pan aeth wagen ar dan a ffrwydrodd. Roedd nifer o erlyniadau yn dilyn ac roedd cwestiynau wedi cael ei ofyn yn y Senedd. Ysgrifennodd Keir Hardie pamffled yn ymosod y defnydd o lluoedd arfog mewn gwrthwynebau diwydiannol, serch hyn ni chafodd lawer o effaith ar y gwleidyddiaeth lleol.

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Llanelli (pob oed) (25,168)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llanelli) (5,732)** |    | 23.7% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llanelli) (20423)** |    | 81.1% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer rhwng 16 – 64 oed sydd mewn gwaith (Llanelli) (4,833)** |    | 43.2% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Chwaraeon
---------

### Rygbi

Ffurfiwyd Clwb Rygbi Llanelli yn gynnar yn yr 1870au ac mae i'r clwb hanes anrhydeddus. Trechwyd tîm cenedlaethol Seland Newydd gan dîm rygbi Llanelli a dyma'r unig dîm lleol yng ngwledydd Prydain sydd wedi gwneud hynny.

### Pêl-droed

Mae gan Llanelli dîm pêl-droed o’r enw C.P.D. Llanelli sy’n chwarae yng Nghynghrair Cymru. Maen nhw’n chwarae ar barc Stebonheath, o dan reolaeth Peter Nicholas.

### Golff

Mae gan ardal Llanelli dri chwrs golff, yn cynnwys Clwb Golff a Gwledig Machynys sydd yn gartref i Gampwriaeth Merched Ewrop Cymru.

### Chwaraeon modur

Gelwir Cylchdaith Penbre (Pembrey Circuit) yn gartref i chwaraeon modur yng Nghymru.

Diwylliant
----------

Mae hanes crefydd a'r capeli yn ganolog i hanes diwylliannol Llanelli. Roedd David Rees y Cynhyrfwr yn weinidog yng Nghapel Als, Jubilee Young yn Seion Llanelli a Gwyndaf yn Tabernacl Llanelli.

### Y Cyfryngau

Mae gan y dref orsaf radio o’r enw Scarlet FM.

Y Llanelli Star yw'r unig bapur wythnosol yn y dref sydd wedi goroesi. Roedd tri yn cael eu cyhoeddi yn y dref ar un adeg gan gynnwys Llanelli Mercury. Yng nghanol y 1970au dechreuwyd cyhoeddi Llanelli News ond ni pharhaodd mwy nag ychydig flynyddoedd.

Mae Llanelli'n gartref i Gwmni Teledu Tinopolis sydd yn un o’r cynhyrchwyr annibynnol mwyaf yn y Deyrnas Unedig. Dyma'r cwmni sy'n cynhyrchu'r rhaglen deledu ‘Wedi 7’ a ddarlledir ar yn fyw yn ddyddiol ar S4C.

### Theatr a sinema

Agorwyd Theatr Ffwrnes yn hwyr yn 2012, gan ddod yn lle yr hen *Theatr Elli* a oedd yn ganolfan adloniant i'r dre. Cynhelir nifer o sioeau yn y theatr yn cynnwys nifer o gynyrchiadau cerddorol a dramâu gan grwpiau lleol.

Trafnidiaeth
------------

Cysylltir y dref â thraffordd yr M4 gan yr A4138. I gyrraedd y dref oddi ar yr M4 deler oddi arni ar gyffordd 48.

**Bws** – Mae Llanelli yn cael ei gwasanaethu yn gyson gan wasanaethau bws lleol rhwng Abertawe a Chaerfyrddin.

Lleolir yr orsaf drenau rhyw filltir i’r de o ganol y dref. Mae trenau Llundain i Abergwaun yn mynd drwy'r orsaf hon a hefyd llinell drenau Calon Cymru o Abertawe i Amwythig.

Gwleidyddiaeth
--------------

Arfbais Cyngor Trefol Llanelli
Neuadd Tref Llanelli
Mae tref Llanelli o fewn etholaeth seneddol Llanelli ac etholaeth Cynulliad Llanelli Cynrychiolydd San Steffan yw Nia Griffith ac un y Cynulliad yw Keith Davies. Llafur (2011 - )Yn 1945 enillodd ymgeisydd Llafur (James Griffiths) y mwyafrif mwyaf yn hanes etholiadau seneddol Prydeinig (34,117) 

Caiff rhan o'r dref ei llywodraethu ar lefel leol gan Gyngor Tref Llanelli a rhan gan Gyngor Gwledig Llanelli, a'r cwbl gan Gyngor Sir Gaerfyrddin ar lefel sirol.

Daeth Cyngor Tref Llanelli i rym ar 1af Ebrill, 1974. Rhennir ei hardal weinyddiaeth i 5 ward: Bigyn, Elli, Glanymor, Lliedi a Tyisha, sy'n cael eu cynrychioli gan 20 cynghorydd.

Gefeilldref Llanelli yw Agen yn Ffrainc.

Enwogion
--------

* John Cedric Griffiths, daearegwr
* Dai Greene (athletwr)
* Elwyn Jones (Twrnai Cyffredinol)
* Elizabeth Morgan (actores)
* Jim Griffiths (Ysgrifennydd Gwladol Cymru)
* Phil Bennett (Chwaraewr Rygbi)
* Terry Griffiths (g. 1947), chwaraewr snwcer
* David Rees (Y Cynhyrfwr)

Atyniadau lleol
---------------

* Parc Arfordirol y Mileniwm, sy’n rhychwantu 21 km (13 milltir) o arfordir rhwng Casllwchwr a Phen-bre.
* Parc Gwledig Penbre a thraeth Cefn Sidan.
* Tŷ Llanelli, sydd yn un o adeiladau mwyaf hanesyddol Llanelli, enghraifft dda o dŷ tref Sioraidd.
* Castell Cydweli.
* Marina Porth Tywyn.
* Amgueddfa Parc Howard, lle y cedwir casgliad o Grochenwaith Llanelli.
* Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rhai o weithfeydd tun a dur tref Llanelli hanner cyntaf yr 20G; Wyn a'i Fyd; 2009
2. ↑  Davies, John (2008). *The Welsh Academy: Encyclopaedia of Wales*. Gwasg Brifysgol Cymru. t. 484. ISBN 978-0-7083-1953-6.
3. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
5. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
6. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]
7. ↑  Cymru: y 100 lle i'w gweld cyn marw gan John Davies. Cyh:Y Lolfa]
8. ↑  Gar, Theatrau Sir. "Theatrau Sir Gar".
9. ↑  "Swansea: The latest news, sport, what's on and business from Swansea and Gower". *www.llanellistar.co.uk*. Cyrchwyd 5 February 2018.
10. ↑  "Can Lle i'w gweld cyn marw John Davies. Y Lolfa". Archifwyd o'r gwreiddiol Check `|url=` value (help) ar 2017-10-23. Cyrchwyd 2021-02-18.

Ffynonellau
-----------

Dolenni allanol
---------------

* Cyngor Tref Llanelli
* Cyngor Gwledig Llanelli Archifwyd 2005-03-11 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Clwb pêl-droed Llanelli Archifwyd 2006-08-18 yn y Peiriant Wayback.
* Cor Meibion Llanelli Archifwyd 2006-08-20 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Bragdy Felinfoel

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Gaerfyrddin**

**Trefi**  

Caerfyrddin  **·** Castellnewydd Emlyn  **·** Cydweli  **·** Hendy-gwyn  **·** Llandeilo  **·** Llanelli  **·** Llanybydder  **·** Llanymddyfri  **·** Porth Tywyn  **·** Rhydaman  **·** Sanclêr  **·** Talacharn
  
**Pentrefi**  

Aberarad  **·** Aberbowlan  **·** Abercrychan  **·** Abergorlech  **·** Abergwili  **·** Aber-nant  **·** Alltwalis  **·** Babel  **·** Bace  **·** Bancycapel  **·** Bancyfelin **·** Y Betws **·** Bethlehem  **·** Blaengweche  **·** Blaenos  **·** Blaen-waun  **·** Blaen-y-coed  **·** Brechfa  **·** Broadway  **·** Bronwydd  **·** Bron-y-gaer  **·** Bryn  **·** Brynaman  **·** Bryn Iwan  **·** Bwlch-clawdd  **·** Bwlchnewydd  **·** Bynea  **·** Caeo  **·** Capel Dewi  **·** Capel Gwyn  **·** Capel Hendre  **·** Capel Isaac  **·** Capel Iwan  **·** Capel Seion  **·** Carmel  **·** Carwe  **·** Cefn-bryn-brain  **·** Cefneithin  **·** Cefn-y-pant  **·** Cenarth  **·** Cilgwyn  **·** Cilsan  **·** Cil-y-cwm  **·** Croesyceiliog  **·** Cross Hands  **·** Crug-y-bar  **·** Crwbin  **·** Cwm-ann  **·** Cwm-bach (1)  **·** Cwm-bach (2)  **·** Cwm-du  **·** Cwmduad  **·** Cwmfelin-boeth  **·** Cwmfelinmynach  **·** Cwmgwili  **·** Cwmhiraeth  **·** Cwmifor  **·** Cwmisfael  **·** Cwmllyfri  **·** Cwm-miles  **·** Cwm-morgan  **·** Cwm-pen-graig  **·** Cwrt-henri  **·** Cwrt-y-cadno  **·** Cynghordy  **·** Cynheidre  **·** Cynwyl Elfed  **·** Derwen-fawr  **·** Derwydd  **·** Dinas  **·** Dolgran  **·** Dre-fach  **·** Dre-fach Felindre **·** Dryslwyn  **·** Dyffryn Ceidrych  **·** Efail-wen  **·** Esgair  **·** Felin-foel  **·** Felin-gwm  **·** Felin-wen  **·** Foelgastell  **·** Ffair-fach  **·** Ffaldybrenin  **·** Ffarmers  **·** Fforest  **·** Ffynnon  **·** Garnant  **·** Garthynty  **·** Gelli-aur  **·** Gelli-wen  **·** Glanaman  **·** Glan Duar  **·** Glan-y-fferi  **·** Gorllwyn  **·** Gors-las  **·** Gwernogle  **·** Gwyddgrug  **·** Gwynfe  **·** Hebron  **·** Yr Hendy  **·** Henllan  **·** Henllan Amgoed  **·** Hermon  **·** Horeb  **·** Login  **·** Llanarthne  **·** Llanboidy **·** Llan-dawg  **·** Llandeilo Abercywyn  **·** Llandre (1)  **·** Llandre (2)  **·** Llandybïe  **·** Llandyfaelog  **·** Llandyry  **·** Llanddarog  **·** Llanddeusant  **·** Llanddowror  **·** Llanedi  **·** Llanegwad  **·** Llanfair-ar-y-bryn  **·** Llanfallteg  **·** Llanfihangel Aberbythych  **·** Llanfihangel Abercywyn  **·** Llanfihangel-ar-Arth  **·** Llanfihangel-uwch-Gwili  **·** Llanfynydd  **·** Llangadog  **·** Llan-gain  **·** Llangathen  **·** Llangeler  **·** Llangennech  **·** Llanglydwen  **·** Llangyndeyrn  **·** Llangynin  **·** Llangynnwr  **·** Llangynog  **·** Llanishmel  **·** Llanllawddog  **·** Llan-llwch  **·** Llanllwni  **·** Llanmilo  **·** Llannewydd  **·** Llannon  **·** Llanpumsaint  **·** Llansadwrn  **·** Llan-saint  **·** Llansawel  **·** Llansteffan  **·** Llanwinio  **·** Llanwrda  **·** Llan-y-bri  **·** Llanycrwys  **·** Llwyn-croes  **·** Llwynhendy  **·** Llwyn-y-brain (1)  **·** Llwyn-y-brain (2)  **·** Maenordeilo  **·** Maerdy  **·** Maes-y-bont  **·** Marros  **·** Meidrim  **·** Meinciau  **·** Merthyr  **·** Morfa  **·** Myddfai **·** Mynydd-y-garreg  **·** Nantgaredig  **·** Nant-y-caws  **·** New Inn  **·** Pant-gwyn  **·** Pantyffynnon  **·** Parc-y-rhos  **·** Pedair Heol  **·** Pen-boyr  **·** Pen-bre  **·** Pencader  **·** Pencarreg  **·** Peniel  **·** Penrherber  **·** Penrhiw-goch  **·** Pentrecagal  **·** Pentrecwrt  **·** Pentrefelin  **·** Pentre Gwenlais  **·** Pentre Tŷ-gwyn  **·** Pentywyn  **·** Pen-y-banc  **·** Pen-y-bont (1)  **·** Pen-y-bont (2)  **·** Pen-y-garn  **·** Pen-y-groes  **·** Pinged  **·** Plas  **·** Pont Aber  **·** Pontaman  **·** Pontantwn  **·** Pont-ar-Gothi  **·** Pont-ar-llechau  **·** Pont-ar-sais  **·** Pont Hafod  **·** Pont-henri  **·** Pont-iets  **·** Pont-tyweli  **·** Pontyberem  **·** Porth-y-rhyd  **·** Pum Heol  **·** Pumsaint  **·** Pwll  **·** Pwll-trap  **·** Ram  **·** Rhandir-mwyn  **·** Rhos  **·** Rhosaman  **·** Rhos-goch  **·** Rhos-maen  **·** Rhydargaeau  **·** Rhydcymerau  **·** Rhyd Edwin  **·** Rhydowen  **·** Rhyd-y-wrach  **·** Salem  **·** Sandy  **·** Sarnau  **·** Saron (1)  **·** Saron (2)  **·** Soar  **·** Sylen  **·** Taliaris  **·** Talog  **·** Talyllychau  **·** Tir-y-dail  **·** Trap  **·** Trelech  **·** Trevaughan  **·** Trimsaran  **·** Twynllannan  **·** Tŷ-croes  **·** Y Tymbl  **·** Waunclunda  **·** Waun y Clyn  **·** Ystrad Ffin