Cofeb Kreutzwald yn ninas Tartu
Roedd **Friedrich Reinhold Kreutzwald** (26 Rhagfyr 1803 – 25 Awst 1882 (yng Nghalendr Gregori y cyfnod, geni 14 Rhagfyr 1803 a marw 18 Awst 1882). Ganed ef yn Jõepere (Almaeneg: Jömper) yn bwrdeistref Kadrina heddiw (Almaeneg: Sankt Katharinen), Lääne-Viru; bu farw yn ninas Tartu (Almaeneg: Dorpat) yn feddyg ac yn awdur o Estonia. Cysylltir e fwyaf â'r gerdd epig Estoneg, Kalevipoeg.

Bywyd
-----

Ganed Friedrich Reinhold Kreutzwald yn fab i'r daeogion Estoneg, Juhan Reinholdson ac Ann Michelson ar ystâd Jõepere ger Rakvere. O 1816 roedd yn gallu mynychu ysgol ar ôl diddymu taeogiaeth yn Estonia yn 1815 ac roedd ysgolion pentrefol ar gyfer plant y ffermwyr wedi eu sefydlu. Ei dad oedd rheolwr ysgubor a chrydd (kingsepp) y stad. Roedd ei fam yn cadw tŷ. Yn nhafodiaith Estoneg fe'i gelwid yn "Vidri Rein Ristimets "(Ristimets = traws-goedwig). Daeth ei hynafiaid o'r Ristimets Talu (Kreuzwald-Hof). Yn ysgol Rakvere cafodd yr enw ei Almaenegeiddio i "Kreutzwald" gan mai Almaeneg oedd iaith statws ac awdurdod Estonia ar y pryd.

Wedi gweithio fel athro ysgol gynradd (1820-1824) yn Tallinn a thiwtor (1824/1825) yn St Petersburg yn Rwsia, bu'n astudio meddygaeth nôl yn Estonia yn ninas Tartu o 1826. Yno ymunodd â chylch o fyfyrwyr Estoneg dan arweiniad Friedrich Robert Faehlmann, a ymroddodd i gynnal ac adfywiad iaith a diwylliant Estoneg. Ym 1838 ymddangosodd Cymdeithas Ysgolheigion Estonia, ac etholwyd Kreutzwald yn aelod anrhydeddus yn 1849. Yn 1854 daeth yn aelod cyfatebol o Gymdeithas Lenyddol y Ffindir a ddewiswyd.

O 1833 i 1877 Kreutzwald oedd meddyg tref Võru yn ne-ddwyrain Estonia, yn trin pobl dlawd yn bennaf. Er gwaethaf y pellter daearyddol o ganolfannau'r mudiad diwylliannol Estonia yn Tartu a Tallinn, cadwodd mewn cysylltiad â'i gyd-actifyddion trwy ohebiaeth ddwys.

Fel awdur, cyfeiriodd ei hun at fodelau Almaeneg, y mae hefyd yn eu cyfieithu i Estoneg, weithiau mewn addasiadau rhad ac am ddim iawn. Ar ôl marwolaeth Faehlmann yn 1850, cafodd y dasg o gwblhau'r casgliad o sagas Estonia a chaneuon gwerin yr oedd wedi'u cychwyn. Mae'r addasiad hwn o chwedlau a chaneuon gwerin, y Kalevipoeg, bellach yn cael ei ystyried yn epig genedlaethol Estonia. Yn ogystal, dylid sôn am ei addasiadau o straeon tylwyth teg Estonia o 1866.

Er anrhydedd i Kreutzwald, mae Amgueddfa Lenyddol Estonia yn galw ei chynadleddau llenyddiaeth a chelf gwerin blynyddol a gynhelir ym mis Rhagfyr yn "Ddiwrnodau Kreutzwald".

Yn ystod ei oes bu'n aelod o'r gorfforaeth myfyrwyr Almaenig-Baltig, 'Estonia Dorpat'.

Gwaith
------

Roedd Kreutzwald yn awdur nifer o lyfrau gwerin moesol, y rhan fwyaf ohonynt wedi'u cyfieithu i'r Almaeneg: *Plague of Wine 1840, The World* and *Some Things One Can Find In It* 1848–49, *Reynard the Fox* 1850, a *Wise Men of Gotham* 1857. Yn ogystal i'r gweithiau hyn, cyfansoddodd yr epig cenedlaethol Kalevipoeg (Mab Kalev), gan ddefnyddio deunydd a gasglwyd i ddechrau gan ei ffrind Friedrich Robert Faehlmann; [4] ac ysgrifennodd lawer o weithiau eraill yn seiliedig ar lên gwerin Estonia, megis Old *Estonian Fairy-Tales* (1866), casgliadau o benillion, a'r gerdd *Lembitu* (1885), a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

Ystyrir mai Kreutzwald yw awdur y llyfr Estoneg gwreiddiol cyntaf. Roedd yn un o arweinwyr y deffroad cenedlaethol, yn ogystal â pharagon ac anogaeth i ddeallusion ifanc eu hiaith Estoneg.

Dolenni allanol
---------------

* Gwaith gan Friedrich Reinhold Kreutzwald yn Project Gutenberg
* Eesti värss: Friedrich Reinhold Kreutzwald Archifwyd 2014-12-20 yn y Peiriant Wayback. elulugu ja luuletuste terviktekstid (yn Estoneg)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Abschrift der Geburtsurkunde aus dem Jahr 1903. In: *kreutzwald.kirmus.ee,* abgerufen am 26. September 2016.
2. ↑  Friedrich Scholz: *Die Literaturen des Baltikums. Ihre Entstehung und Entwicklung* (= *Abhandlungen der Rheinisch-Westfälischen Akademie der Wissenschaften.* Bd. 80). Westdeutscher Verlag, Opladen 1990, ISBN 3-531-05097-4, S. 269.
3. 1 2  Anne-Marie Thiesse, "La création des identités nationales – Europe XVIIIe–XXe siècle" (yn German), *Points Histoire* (Paris: Éditions du Seuil) (H296): pp. 118 ff. ISBN 2-02--034247-2
4. ↑  Cornelius Hasselblatt: *Geschichte der estnischen Literatur. Von den Anfängen bis zur Gegenwart.* De Gruyter, Berlin u. a. 2006, ISBN 978-3-11-018025-1, S. 224.
5. ↑  *Album Estonorum.* Hrsg. vom Philisterverbande der Estonia, Nr. 119. Tallinn 1939.
6. ↑  J. D. Rateliff, *The History of the Hobbit* (2007) p. 181

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 50932
* LCCN: n79064018
* ISNI: 0000 0000 8338 6981
* GND: 119009390
* SELIBR: 336156
* SUDOC: 030178681
* BNF: cb12164807f (data)
* BIBSYS: 90593688
* NLA: 35985708
* NKC: jo20000071137
* BNE: XX5559353

 |