Cartre'r Llwydiaid yn Foxhall, Dinbych
Yr Eglwys Wen (neu 'Llanfarchell'), Dinbych, lle'i claddwyd
Cofeb neu feddrod Llwyd, gyda glôb ar ei ben i nodi'i gyfraniad i gartograffeg; Yr Eglwys Wen.
Meddyg, cartograffydd, hynafiaethydd ac awdur Cymreig oedd **Humphrey Lhuyd**, weithiau **Humphrey Llwyd** (1527 – 21 Awst 1568).

Bywgraffiad
-----------

Ganed ef yn Foxhall yn Ninbych yn fab i Robert Llwyd (a oedd yn ddisgynnydd i Harry Rossendale, un o swyddogion 3ydd Iarll Lincoln). Symudodd Foulk Rosindale o Loegr i Gymru a phriododd un o deulu Llwydiaid Aston, o ble daeth y cyfenw gan roi enw'r Foulkes ar y plasty newydd 'Foulkes Hall' - Foxhall bellach, sy'n dal i sefyll.

Fe'i addysgwyd yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen ac roedd yn gyfoeswr i Thomas Salisbury a William Morgan. Bu'n feddyg preifat i Henry FitzAlan, 19eg Iarll Arundel am gyfnod, cyn dychwelyd i Ddinbych ym 1563. Ynghyd â llyfrgell Arundel, ei lyfrgell personol ef oedd craidd y Casgliad Brenhinol - a gedwir heddiw yn y Llyfrgell Brydeinig. Bu'n Aelod Seneddol dros East Grinstead yn ystod teyrnasiad Elisabeth I, Brenhines Lloegr (1559).

Ei arwyddair oedd: *Hwy pery klod na golyd*. Cedwir ar glawr marwnad iddo gan Lewis ab Edward. Priododd Barbara, aeres yr Arglwydd Lumley, a bu iddynt bedwar o blant. Bu farw yn Ninbych, a chladdwyd ef yn yr Eglwys Wen yno.

Ei waith
--------

* Fersiwn 1606 o waith gan Humphrey Llwyd (map 1573 o Gymru: Cambriae Typus) a olygwyd gan Peter Kaerius.Fersiwn 1606 o waith gan Humphrey Llwyd (map 1573 o Gymru: Cambriae Typus) a olygwyd gan Peter Kaerius.
* Map o Gymru gan Llwyd a gyhoeddwyd yn Atlas Lord Burghley yn 1579.Map o Gymru gan Llwyd a gyhoeddwyd yn Atlas Lord Burghley yn 1579.
* Cambriae Typus.Cambriae Typus.
* Cyhoeddiad Hondius, Hendrik, 1633Cyhoeddiad Hondius, Hendrik, 1633

Yn ogystal a'r cyhoeddiadau a nodir isod, cyhoeddodd Lhuyd *The Description of Cambria*, fersiwn wedi ei helaethu o lyfryn gan Syr John Prise, Aberhonddu. Defnyddiodd David Powel y gwaith hwn fel sylfaen i'w lyfr *The Historie of Cambria* (1584).

Roedd yn adnabod Abraham Ortelius, ac ymddangosodd dau fap o waith Lhuyd fel atodiad i *Theatrum Orbis Terrarum* Ortelius yn 1573, un o Gymru ac un o Gymru a Lloegr. Rhain oedd y mapiau cyntaf o'r gwledydd hyn i'w hargraffu ar wahân.

Rheol Tintur
------------

Efallai nad yw'n syndod, o gofio ei ddiddordeb ac ymwneud â maes argraffu a mapiau, i Humphrey Lhuyd lunio *Rheol Tintur* (The Rule of Tincture) ar y ddefnydd a chyferbyniad lliw wrth lunio arfbeisiau a dylunio'n gyffredinol. Mae'r rheolau yma mor gyfredol heddiw ag yr oeddynt yn 1568 pan ysgrifennodd Lhuyd, "metal should not be put on metal, nor colour on colour"; metal = lliw aur (melyn) arian (gwyn) ar liw, coch, glas, gwyrdd ag ati: rheol y mae, yn eironig, hanner waelod baner Cymru yn ei dorri wrth i hanner waelod y Ddraig Goch orwedd ar lain werdd - gan, felly, dorri rheol i beidio rhoi "lliw ar liw" Lhuyd.

Cyhoeddiadau
------------

* *An Almanack and Kalender containing the Day, Hour, and Minute of the Change of the Moon for ever*
* *Cronica Walliae* (1559)
* *De Mona Druidium Insulâ* (sef 'Ynglŷn â Derwyddon Ynys Môn')
* *Commentarioli Descriptionis Britannicae Fragmentum (Cwlen, 1572) - cyfieithwyd i'r Saesneg gan Thomas Twyne fel* The Breviary of Britayne *(1573)*
* *The Treasury of Health* (1585)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad marwolaeth yn ol LlGC ar Trydar oedd 21 Awst 1568. Gweler: Trydar.
2. ↑  "LLWYD (LHUYD), HUMPHREY (c. 1527 - 1568), hynafiaethydd a gwneuthurwr mapiau | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2019-01-18.
3. 1 2  R. Brinley Jones, ‘Llwyd, Humphrey (1527–1568)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, Sept 2004

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Erthygl ar Humphrey Lhuyd gan G. Penrhyn Jones

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 37220652
* LCCN: n86086022
* ISNI: 0000 0000 7777 9770
* GND: 100369731
* SUDOC: 07372565X
* BNF: cb15386464t (data)
* NKC: ola2010572398
* The SBN id RMLV033516 is not valid.
* BNE: XX4888109
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |