recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Cystadleuaeth rygbi'r undeb rhwng clybiau Seisnig a rhanbarthau Cymreig yw'r **Cwpan Eingl-Gymreig**. Mae 4 rhanbarth o Gymru a 12 clwb o Loegr yn rhan o'r gystadleuaeth.

Hanes
-----

Ffurfiwyd y gystadleuaeth yn nhymor 2005-2006 â'r bwriad o adfer yr ymryson rhwng y clybiau Seisnig a'r rhanbarthau Cymreig. Rownd grŵp (lle mae'r grwpiau wedi eu trefnu i leihau'r pellter teithio rhwng y timau, ac i gadw'r timau Cymreig ar wahân) ac yna dau rownd *knock-out* i benderfynu'r enillydd yw strwythur y gwpan. Dim ond unwaith bydd y tîmau o fewn pob grŵp yn chwarae ei gilydd, er mwyn lleihau'r effaith ar amserlenni'r Guinness Premiership a'r Gynghrair Geltaidd.

Bu tipyn o ymryson ynglŷn ag effaith y gystadleuaeth ar gystadlaethau eraill y tîmau Cymreig a Saesnig. Ar ôl i Undeb Rygbi Cymru gyrraedd cytundeb ag Undeb Rygbi Lloegr ynglŷn â'r gystadleuaeth, diarddelwyd rhanbarthau Cymru dros dro o'r gynghrair Geltaidd oherwydd y grêd y byddai ymglymiad rhanbarthau Cymru i'r Cwpan Eingl-Gymreig yn datbrisio'r gynghrair. Er hynny, dychwelodd y rhanbarthau Cymreig yn ôl i'r gynghrair wedi cytundeb a fyddai'n osgoi chwarae gemau Eingl-Gymreig ar benwythnosau a dyranwyd yn wreiddiol i'r Gynghrair Geltaidd.

Yn ogystal â'r ymryson hwn, bu tipyn o wrthwynebiad o'r clybiau o adrannau îs rygbi Lloegr. Byddai'r Cwpan Eingl-Gymreig yn disodli Cwpan Lloegr a oedd ar agor i'r holl glybiau Seisnig. Roeddent yn hawlio fod cau'r gystadleuaeth i glybiau o safon is yn cymryd arian o isadrannau'r Guinness Premiership i ddiogelu hierarchaeth rygbi Lloegr.

Ynghylch bwriad y clybiau Ffrengig i foicotio Cwpan Heineken 2007-2008, daeth rhaglenni tymhorol rygbi yn bwnc trafod unwaith eto yn Ewrop. Bu dadlau ynglŷn â'r nifer o gemau y dylid chwarae mewn tymor, a'r gred fod yr amserlen bresennol yn orlawn. Ynghylch y dadlau yma, mae'n debygol na fydd y Cwpan Eingl-Gymreig yn parhau i gael ei chwarae yn hir dymor.

### Noddwyr

* 2005–2006 - Cwpan Powergen
* 2006–2008 - Cwpan Egni EDF
* 2009–2011 - Cwpan LV LV

Pencampwyr
----------

| Tymor | Enillydd | Sgôr | Ail | Lleoliad y rownd derfynol | Torf |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2005/2006*Manylion* | **Picwns Llundain** | **23-19** | Sgarlets Llanelli | Stadiwm Twickenham, Llundain Baner Lloegr | ?? |
| 2006/2007*Manylion* | **Teigrod Caerlŷr** | **41-35** | Y Gweilch | Stadiwm Twickenham, Llundain Baner Lloegr | ?? |
| 2007/2008*Manylion* | **Y Gweilch** | **23-6** | Teigrod Caerlŷr | Twickenham, Llundain Baner Lloegr | ?? |
| 2008/2009*Manylion* | **Gleision Caerdydd** | **50-12** | Caerloyw | Stadiwm Twickenham, Llundain Baner Lloegr | ?? |
| 2009/2010*Manylion* | **Seintiau Northampton** | **30-24** | Caerloyw | Stadiwm Twickenham, Llundain Baner Lloegr | ?? |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Estrys Somalia** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: estrysiaid Somalia) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Struthio molybdophanes***; yr enw Saesneg arno yw *Somali ostrich*. Mae'n perthyn i deulu'r Estrysiaid (Lladin: *Struthionidae*) sydd yn urdd y *Struthioniformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. molybdophanes*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.

```
Ni all hedfan, er fod ganddo adenydd.
```

Teulu
-----

Mae'r estrys Somalia yn perthyn i deulu'r Estrysiaid (Lladin: *Struthionidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Estrys | Struthio camelus |  |
|
| Estrys Somalia | Struthio molybdophanes |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Estrys Somalia** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Dihangfa o Garchar Gilboa 2021 Mae "Operation Freedom Tunnel" yn ddigwyddiad diogelwch a ddigwyddodd ar fore 6 Medi 2021, pan lwyddodd chwe charcharor Palestina i ddianc o Garchar Gilboa, gan gynnwys pedwar a ddedfrydwyd i garchar am oes, gan gynnwys Zakaria al-Zubaidi a Mahmoud al-Ardah, lle llwyddasant i ddianc trwy dwnnel a gloddiwyd mewn cell carchar. Cyhoeddwyd ar noson Medi 10, pan arestiwyd dau ohonyn nhw: Yaqoub Qadri a Mahmoud Ardah, ac yn oriau mân bore Medi 11, 2021, cafodd Zakaria Al-Zubaidi a Muhammad Ardah eu hail-arestio.

Y Cefndir
---------

Agorwyd Carchar Gilboa yn 2004, yn dilyn yr ail intifada, ac ym mis Awst 2014, darganfuwyd y twnnel mawr cyntaf y dechreuodd y carcharorion gloddio. Mae'n hysbys bod carchar Gilboa yn garchar diogelwch caerog, lle mae amddiffynfeydd wedi'u cynnal yn y carchar ers darganfod twnnel y tu mewn i'r carchar yn 2014, ac mae'r system frys wedi'i actifadu yn y carchar ers yr ymgais i ddianc o Shata carchar gerllaw carchar Gilboa. Yn ôl tystiolaeth y carcharorion, mae'r carchar yn destun rheolaeth lem ac mae'n cynnwys synwyryddion sy'n canfod dirgryniadau y tu mewn i'r carchar.

Dihangfa carcharorion Palestina
-------------------------------

Dihangodd y carcharorion ar 6 Medi 2021, ar ôl un o'r gloch y nos, trwy dwnnel a gloddiwyd gan garcharorion. Cloddiwyd y twnnel o'r ystafell toiledau yn un o gelloedd y carchar, ac roedd ei agoriad allanol wedi'i leoli o dan dwr gwarchod y carchar. Newidiodd y carcharorion eu dillad a'u gadael o flaen tŵr y gwarchod. Dywedir mai'r carcharor, Mahmoud Abdullah, yw meistr y dihangfa o'r carchar. Y carcharorion a lwyddodd i ddianc o’r carchar oedd:

1. Mahmoud Abdullah Ardah
2. Muhammad Qassem Arida
3. Jacob Mahmoud Qadri
4. Ayham Nayef Kammaji
5. Yr ymladdwr Yaqoub Naifat
6. Zakaria Zubeidi

Mewn llenyddiaeth
-----------------

Ymddangosodd sawl gwaith llenyddol am y dihangfa o garchar Gilboa, gan gynnwys y nofel *Six* gan Ayman al-Atoum, sy'n perthyn i'r straeon am arwriaeth gudd, trwy ddangos yr olygfa arwrol a berfformiwyd gan y chwe charcharor Palesteinaidd, a ddihangodd o'r carchar.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Who are Palestinian escapees from Israel's Gilboa prison?". *www.aa.com.tr* (yn Saesneg).
2. ↑  "Six Palestinian prisoners escape Israeli jail through tunnel". *BBC News* (yn Saesneg). 6 Medi 2021. Cyrchwyd 6 Medi 2021.
3. ↑  "Six Palestinians escape from high-security prison in Israel". *Al-Jazeera* (yn Saesneg). 6 Medi 2021. Cyrchwyd 6 Medi 2021.
Seiclwraig rasio Seisnig oedd **Eileen Sheridan** (ganwyd **Eileen Shaw** 18 Hydref 1923; m. Chwefror 2023), a oedd yn arbennigo mewn Treialon Amser. Gall rhai ddadlau mai hi oedd seren mawr cyntaf seiclo merched, dominyddodd rasio merched hyd i Beryl Burton ddechrau cystadlu.

Ddechreuodd Eileen rasio yn niwedd yr 1930au, gan reidio fel aelod o Coventry CC. Enillodd Bencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain 25 milltir tn 1945 cyn cymryd egwyl er mwyn cael teulu. Pan ddychwelodd i rasio, enillodd gystadleuaeth Treial Amser 'British Best All-Rounder' (BBAR) merched yn 1949 a 1950. Enillodd y Pencampwriaethau Cenedlaethol ym mhellteroedd 50 a 100 milltir hefyn yn 1050. Torodd recordiau cystadleuaeth ym mhellteroedd 30 miltir (1948: 1:19:28 eiliad), 50 millltir (1949 a 1950: 2:14:16 eiliad), 100 miles (1950: 4:37:53 eiliad) a 12 awr (1949: 237.62 milltir).

Enillodd Wobr Goffa Bidlake yn 1950 "Am greu safon newydd uchel yn rasio beiciau merched, gyda chyfres rhagorol o dri pencampwriaeth a pump perfformiad record ar y ffordd yn 1950".

Arwyddodd gytundeb tair mlynedd gyda Hercules Cycle and Motor Company yn 1951, er mwyn torri recordiau pellter y 'Road Records Association' a recordiau o le i le. Torodd Sheridan yr holl o recordiau'r merched o bell, mae rhai o'r rhain, megis record Llundain-Caeredin 20:11:35 eiliad, a osodwyd yn 1954 yn sefyll hyd heddiw.

Yn 1952, ymddangosodd mewn ffilm gan Dunlop Tyres o'r enw *Spinning Wheels: Cycle Sport '50s Style*. Ymddangosodd Reg Harris, Ken Joy a Cyril Peacock yn y ffilm yn ogystal â delweddau o'r Tour de France.

Torodd Sheridan record Land's End i John o' Groats, a ddelwyd gynt gan Marguerite Wilson, o 2 ddiwrnod 11 awr a 7 munud, yn 1954. Mae'r beic a ddefnyddiodd i gyflawni hyn iw gweld yn 'Coventry Transport Museum'.

Yn 1955, ymddangosodd mewn hysbyseb ar gyfer sigarennau 'Players'.

Dolenni Allanol
---------------

* Cycling Ireland - road records Archifwyd 2007-09-28 yn y Peiriant Wayback. Dulyn-Cork still held by Sheridan

Llyfryddiaeth
-------------

* Hilton, T. (2005), *One More Kilometre And We're In The Showers*, ISBN 0-00-653228-4
* Woodland, L. (2005), *This Island Race*, Mousehold Press, ISBN 1-874739-36-6

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan 'Bidlake Memorial' (Saesneg: "For creating a new high standard in women's cycle racing with an outstanding series of three championships and five record performances on the road in 1950")
2. ↑  "*Players of Merit: Eileen Sheridan*". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-12-19. Cyrchwyd 2007-10-02.
Cerrynt y Ddaear; 1911.
Yr astudiaeth wyddonol o gefnforoedd y Ddaear yw **eigioneg**, **cefnforeg** neu **wyddor fôr**. Mae'n gangen o wyddorau daear ac mae'n cynnwys bioleg fôr, ceryntau a thonnau, daeareg gwaelod y môr, tectoneg platiau ac ati. Mae'r pynciau hyn yn cwmpasu amlddisgyblaethau sy'n cael eu cyfuno gan yr eiconegydd er mwyn dod i ddeall mwy a mwy am y môr a'r prosesau gwaelodol sydd fel sail iddi: bioleg, daeareg, meteoroleg, daearyddiaeth a ffiseg.[1][2]

Rhan ohoni yw paleoeigioneg, sef yr astudiaeth o gefnforoedd y Ddaear yn y gorffennol pell.

Geirdarddiad
------------

Benthyciad o'r Lladin *oceānus* yw eigioneg. Mae'r cofnod cyntaf o'i ddefnydd yn Llyfr Du Caerfyrddin ac yn deillio'n ôl i'r C13: *Eil kanuill cristaun. a leuich uch eigaun.* ganrif yn ddiweddarach cofnodir yn Llyfr Taliesin (Peniarth 2) am fynd *dros eigyawn iwerddon*. Cefnfor, felly, yw ystyr y gair 'eigion' ac fe'i benthyciwyd i'r Gymraeg gan y Rhufeiniaid.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  1785: Benjamin Franklin's 'Sundry Maritime Observations'
2. ↑  Wilkinson, Jerry. History of the Gulf Stream 1 Ionawr 2008
Awdur *Hen Wlad fy Nhadau*, anthem genedlaethol Cymru, oedd **Evan James** o Bontypridd ("Ieuan ap Iago"; 1809 – 30 Medi 1878). Ei fab, James James, oedd y cyfansoddwr.

Y copi cynharaf o Hen Wlad fy Nhadau, 1856
"Hen Wlad fy Nhadau", gan Madge Breese ar gyfer y Gramophone Company (1899) – y recordiad cyntaf gwybyddus o unrhyw gân yn y Gymraeg
Gwëydd oedd James wrth ei waith a roedd yn cyflogi sawl gweithiwr yn ei felin ar lan Afon Rhondda. Roedd hefyd yn berchen Tafarn yr Ancient Druid yn Argoed, Bedwellte, Sir Fynwy

Yn ôl chwedl deuluol, roedd ei fab James James yn cerdded un diwrnod ar lan yr afon pan ddaeth alaw *Hen Wlad fy Nhadau* i'w feddwl. Pan roddodd yr alaw i'w dad, cyfansoddodd Evan James y geiriau a ddaeth i fod yn anthem cenedlaethol Cymru. Mae'n debyg fod Evan wedi ei ysbrydoli gan y ffaith fod dau o'i frodyr wedi ymfudo i'r Unol Daleithiau ac wedi ysgrifennu yn canmol eu gwlad mabwysiedig a'i annog i ymuno â nhw.

Cofeb i Evan James a James James ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd
Mae cofeb i Evan James a'i fab, ar ffurf dau ffigwr yn cynrychioli Barddoniaeth a Cherddoriaeth, yn sefyll ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd. Dangosir wyneb Evan nesaf at ei dad, ond mae'n ymddangos yn ifancach am fod y ffotograffau oedd ar gael i'r cerflunydd, Goscombe John, wedi eu cymryd blynyddoedd ar wahan.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Welsh anthem - The background to Hen Wlad Fy Nhadau". BBC. 2008-12-01.
2. ↑   Evan a James James. BBC. Adalwyd ar 8 Medi 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 43520326
* LCCN: n93106810
* ISNI: 0000 0000 7993 0470
* GND: 138896321
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Rhifyn cyntaf Cwpan Heineken oedd **Cwpan Rygbi Ewrop 1995–1996**, a oedd i ddod yn gystadleuaeth blynyddol rygbi'r undeb rhwng clybiau Ewropeaidd y chwe gwlad gorau yn Ewrop. Cystadlodd timau o Ffrainc, Iwerddon, yr Eidal, Cymru a, ac am yr unig dro hyd yn hyn, Romania (ni ganiatawyd timau o Loegr na'r Alban i gystadlu gan yr RFU a'r SRU). Rhannwyd y timau'n grwpiau o dri, gyda pob tîm yn chwarae pob tim arall o fewn y grŵp unwaith yn unig, gan olygu un gêm gartref ac un gêm i ffwrdd ar gyfer pob tîm. Roedd yr enillwyr o pob grŵp yn cymhwyso i chwarae yn y rowndiau canlynol.

Gemau Grŵp
----------

Yn y gemau grŵp, byddai pob tîm yn derbyn:

* 2 bwynt am ennill
* 1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp unwaith.

### Grŵp 1

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tîm | Chwarae | Ennill | Cyfartal | Colli | Pwyntiau |
| **Toulouse** | 2 | 2 | 0 | 0 | 4 C |
| Benetton Treviso | 2 | 1 | 0 | 1 | 2 |
| Farul Constanţa | 2 | 0 | 0 | 2 | 0 |

### Grŵp 2

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tîm | Chwarae | Ennill | Cyfartal | Colli | Pwyntiau |
| **Caerdydd** | 2 | 1 | 1 | 0 | 3 C |
| Bègles-Bordeaux | 2 | 1 | 1 | 0 | 3 |
| Ulster | 2 | 0 | 0 | 2 | 0 |

### Grŵp 3

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tîm | Chwarae | Ennill | Cyfartal | Colli | Pwyntiau |
| **Leinster** | 2 | 2 | 0 | 0 | 4 C |
| Pontypridd | 2 | 1 | 0 | 1 | 2 |
| Milan | 2 | 0 | 0 | 2 | 0 |

### Grŵp 4

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tîm | Chwarae | Ennill | Cyfartal | Colli | Pwyntiau |
| **Abertawe** | 2 | 2 | 0 | 0 | 4 C |
| Dax | 2 | 1 | 0 | 1 | 2 |
| Munster | 2 | 1 | 0 | 1 | 2 |

Rownd gyn-derfynol
------------------

Tîmau cartref wedi'u rhestri gyntaf.

* **Toulouse** 30 - 3 Abertawe
* Leinster 14 - 23 **Caerdydd**

Rownd derfynol
--------------

Chwaraeuwyd ar y 6ed o Ionawr 1996 ar Barc yr Arfau, Caerdydd, Cymru

* Caerdydd 18 - 21 **Toulouse** (ar ôl amser ychwanegol, 18-18 ar ôl yr 80 munud)

|
|  |
| Wedi'i flaenori gan:**—** | **Cwpan Heineken**1995–1996 | Wedi'i olynu gan:**Cwpan Rygbi Ewrop 1996–1997** |
Etholaeth seneddol yn Swydd Durham, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Dinas Durham** (Saesneg: *City of Durham*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Dinas Durham yn Swydd DurhamEtholaeth Dinas Durham yn Swydd Durham
* Swydd Durham yn LloegrSwydd Durham yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1918.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1918–1922: John Hills (Ceidwadol
* 1922–1931: Joshua Ritson (Llafur)
* 1931–1935: William McKeag (Rhyddfrydol)
* 1935–1945: Joshua Ritson (Llafur)
* 1945–1970: Charles Grey (Llafur)
* 1970–1987: Mark Hughes (Llafur)
* 1987–2005: Gerry Steinberg (Llafur)
* 2005–2019: Roberta Blackman-Woods (Llafur)
* 2019–presennol: Mary Foy (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr**

Berwick-upon-Tweed **·** 
Bishop Auckland  **·** 
Blaydon **·** 
Blyth Valley  **·** 
Canol Newcastle upon Tyne **·** 
Canol Sunderland **·** 
Darlington **·** 
De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland **·** 
De Stockton **·** 
Dinas Durham **·** 
Dwyrain Newcastle upon Tyne **·** 
Easington **·** 
Gateshead **·** 
Gogledd Durham **·** 
Gogledd Glannau Tyne **·** 
Gogledd-orllewin Durham **·** 
Gogledd Newcastle upon Tyne **·** 
Gogledd Stockton **·** 
Hartlepool **·** 
Hexham **·** 
Houghton a De Sunderland **·** 
Jarrow **·** 
Middlesbrough **·** 
Redcar **·** 
Sedgefield **·** 
South Shields **·** 
Tynemouth **·** 
Wansbeck **·** 
Washington a Gorllewin Sunderland
Roedd **Evan Sloane Richards** (23 Ionawr 1862 - 19 Ebrill 1931) yn flaenwr rygbi rhyngwladol Cymreig a chwaraeodd rygbi clwb i Abertawe, gan wasanaethu fel capten ar y clwb trwy dri thymor yn ystod yr 1880au.

Cefndir
-------

Tad Richards oedd Aelod Seneddol Ceredigion, Evan Matthew Richards. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Clifton, Bryste. Wrth ei waith pob dydd roedd yn beiriannydd mwyngloddio ac yn rheolwr a chyfarwyddwr cwmnïau pwll glo. Ym 1899 priododd Catherine Margaret Morgan merch Mathew Wayne Morgan, Pontypridd.

Gyrfa rygbi
-----------

Daeth Richards i amlygrwydd gyntaf yn y byd rygbi fel chwaraewr clwb i Abertawe. Cyn cael ei ddewis i gynrychioli tîm Cymru, fe’i gwnaed yn gapten Abertawe yn nhymor 1883/84. Y tymor nesaf cafodd Richards ei gapio dros Gymru yng ngêm agoriadol Pencampwriaeth y Gwledydd Cartref, 1885 yn erbyn Lloegr. O dan gapteniaeth Charlie Newman o Gasnewydd, collodd Cymru’r ornest o dri chais a chollodd Richards ei le ar gyfer y gêm nesaf.

Bu Richards eto'n gapten Abertawe yn nhymor 1886/87, a dyfarnwyd ei ail gap a'i olaf iddo yng ngêm yr Alban ym Mhencampwriaeth y Gwledydd Cartref 1887. Curwyd Cymru’n drwm mewn gêm unochrog, a chollodd Richards ei le i Edward Alexander. Byddai Richards yn gapten ar Abertawe yn nhymor 1887/88, ac yn ystod 1888, bu'n ddyfarnwr mewn dwy gêm yn nhaith tîm Māori Seland Newydd o amgylch Ewrop sef y gemau yn erbyn Caerdydd a Chasnewydd. 

Tîm Cymru v Lloegr 1885 efo Richards yn sefyll yn y rhes gefn
### Gemau rhyngwladol wedi'u chwarae

**Cymru** 

* Baner Lloegr Lloegr    1885
* Baner Yr Alban Yr Alban    1887

Yn ogystal â chwarae rygbi bu Richards hefyd yn chware criced i dimau Clifton (Caerdydd) ac Abertawe, ac yn chware tenis.

Llyfryddiaeth
-------------

* Smith, David; Williams, Gareth (1980). *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union*. Cardiff: University of Wales Press. ISBN 0-7083-0766-3.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "AFashionableWeddingatrid - Glamorgan Free Press". Glamorgan Free Press. 1899-09-23. Cyrchwyd 2019-08-16.
2. ↑  "THEWELSHFOOTBALLTEAM - South Wales Echo". Jones & Son. 1885-01-12. Cyrchwyd 2019-08-16.
3. ↑  Smith (1980), pg 471.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 24475194
* LCCN: nr93032856

 |
Mae **Dolau Hafod a Winllan** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ebrill 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 15.53 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Tŷ ffasiwn moethus Eidalaidd ydy **Dolce & Gabbana**.

Dechreuwyd y cwmni gan y cynllunwyr ffasiwn Eidalaidd Domenico Dolce & Stefano Gabbana ym Milan, yr Eidal. Erbyn 2005 roedd y cwmni wedi gwneud €750 miliwn. Gan amlaf mae eu dillad yn ddu ac o siap geometrig.

Siopau
------

### Siopau yn yr Unol Daleithiau

Siop Dolce&Gabbana ym Milan
Siop Dolce&Gabbana yn Kobe
Ceir chwe siop Dolce & Gabbana unigol yn yr Unol Daleithiau. Fe'u lleolir yn:

* Dinas Efrog Newydd, Efrog Newydd
* Beverly Hills, Califfornia
* Las Vegas, Nevada
* Americana Manhasset ar Long Island, Efrog Newydd
* Bal Harbour Shops yn Bal Harbour, Florida
* The Mall at Short Hills yn Short Hills, New Jersey

Mae gan Dolce & Gabbana adrannau mewn nifer o siopau mawrion eraill, gan gynnwys Bergdorf Goodman, Lord and Taylor, Nordstrom, Neiman Marcus a Saks Fifth Avenue. Mae ganddynt fwriad i ehangu i'r dinasoedd Americanaidd Atlanta, Chicago, Boston, San Francisco, a Washington D.C.

### Siopau De America

Baner Brasil Brasil 

* Sao Paulo
* Rio de Janeiro

Baner Mecsico Mecsico 

* Dinas Mecsico
* Cancún

Baner Tsile Tsile 

* Santiago
* Viña del Mar

Baner Yr Ariannin Yr Ariannin 

* Buenos Aires
* Mar del Plata

Panama

* Dinas Panama

### Canada

Gwerthir nwyddau Dolce and Gabbana yn siopau Holt Renfrew mewn pedwar lleoliad yng Nghanada yn ogytsal a Harry Rosen (Vancouver & Toronto – Bloor Street) a La Maison Simons.

* Montreal
* Toronto
* Vancouver
* Calgary

### Siopau yn Asia

Baner Singapôr Singapôr 

* Singapôr - Ion Orchard, Wisma Atria, Forum the Mall, Mandarin Gallery

Baner De Corea De Corea 

* Seoul

Baner Japan Japan 

* Kobe
* Osaka
* Tokyo

#### Qatar

* Doha

Baner Tsieina Tsieina 

* Shanghai
* Beijing
* Hong Kong

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Mixing business and pleasure (2005-02-20).
2. ↑   Who's Who - Dolce & Gabbana Biography. Vogue.com UK.
Wynebddalen y gyfrol
Mae ***Enwogion Ceredigion*** yn fywgraffiadur Cymraeg gan Benjamin Williams (Gwynionydd; 1821 - 1891). Cyhoeddwyd y llyfr gan wasg William Spurrell Caerfyrddin ym 1869.

Heb gyfrif y tudalennau sy'n rhestri'r tanysgrifwyr mae gan y llyfr 262 o dudalennau a thua 500 o fyr fywgraffiadau. Mae'r bywgraffiadau yn amrywio o fod yn erthyglau eithaf hir am bobl enwog iawn fel Dafydd ap Gwilym, sy'n erthygl 8 dudalen, i bytiau un llinell megis yr un i Sant Caron:

> 
> *"CARON, sant a sylfaenodd Eglwys Tregaron. Cedwid ei wyl ef ar y pummed (sic) o Fawrth."*
> 
> 
> 

Er bod y mwyafrif mawr o'r bywgraffiadau i ddynion, mae'r llyfr yn cynnwys mwy o erthyglau na'r disgwyl, o ystyried ei gyfnod, i fenywod hefyd. Yn ei ragymadrodd i'r gyfrol mae Gwynionydd yn egluro ei fod wedi hepgor erthyglau am bobl megis Eliezer Roberts; Dr Phillips, Neuaddlwyd; Azaraiah Shadrach ac eraill, gan na chawsant eu geni yn y sir. Wrth ysgrifennu cofiant i Gwynionydd yn Y Bywgraffiadur Cymreig ym 1959 (90 mlynedd ar ôl cyhoeddi'r llyfr) mae Syr William Llewelyn Davies yn nodi bod y llyfr yn *" gwaith sy'n parhau i fod yn ddefnyddiol"*. Byddai modd defnyddio'r llyfr, hyd heddiw, ee fel ffynhonnell syniadau ar gyfer erthyglau Wicipedia, ond o ystyried ei hoedran byddai’n rhaid gwirio pob gwybodaeth efo ffynonellau mwy dibynadwy.

Enillodd Gwynionydd gwobrau eisteddfodol am draethawd am "Hanes Castell-Emlyn", a thraethawd ar draddodiadau Sir Aberteifi. Mae'r rhagymadrodd i *Enwogion Ceredigion* yn awgrymu bod y gwaith hwn wedi ei gyflwyno, heb lwyddiant, i gystadleuaeth eisteddfodol a bod yr awdur yn teimlo ei fod wedi cael cam:

> 
> *"Mae pob cangen o wybodaeth yn gofyn llawer o ymchwil cyn ei meistroli; ond y mae yr "Eisteddfod," neu yn hytrach un neu ddau o'i swyddwyr, yn golygu hynafiaeth Gymreig yn wahanol, gan y penodir dynion heb erioed dalu sylw i'r wyddor yn feirniaid; ac ymesyd dynsodion anhynafiaethol at ysgrifennu, a thyciant yn fynych i gael gwobrau, ac felly mae llenyddiaeth Gymreig yn ddirmygus yng ngolwg y byd"*.
> 
> 
> 

Mae copi digidol o'r llyfr ar gael i ddarllen yn di dâl ar wefan Internet Archive.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Copi digidol o'r llyfr ar Internet Archive adalwyd 7 Mawrth 2020
2. ↑  Davies, W. Ll. (1953). WILLIAMS, BENJAMIN (‘Gwynionydd’; 1821 - 1891), clerigwr ac awdur. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 7 Maw 2020
3. ↑  "Internet Archive: Digital Library of Free & Borrowable Books, Movies, Music & Wayback Machine". *archive.org*. Cyrchwyd 2020-03-07.
Problem neu gyfyng-gyngor sy'n cynnig dau ddewis ac nid yr un ohonynt yn ddymunol yw **dilema**. Yn rhesymeg, ffurf ar y casgliad yw'r dilema sy'n cynnwys dau brif ragosodiad tybiedig ac un is-ragosodiad digysylltiol. Yn ôl iaith symbolaidd rhesymeg, ffurf dadl y dilema yw: A ⊃ C, B ⊃ C, A ∨ B, felly C.

Defnyddir y term yn rhethregol i ddisgrifio sefyllfa nad yw'n caniatáu dewis ond rhwng dau ddrwg, ac ymddangosir yr ystyr hon mewn amryw o feysydd yn enwedig yng nghyd-destun damcaniaeth gemau a moeseg. Fel techneg lenyddol, gosodir dilema i nodi brwydr foesol y cymeriad: mae'n rhaid iddo ddewis rhwng y da a'r drwg, ond gall ganlyniadau'r dewis drwg fod yn ddymunol neu ganlyniadau'r dewis da fod yn annymunol. Ymresymiad gwallus yw'r ffug-ddilema, sy'n awgrymu deuoliaeth lle nad oes un yn bod ac yn anwybyddu posibiliadau eraill.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   dilema. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 1 Ionawr 2017.
2. ↑  (Saesneg) dilemma (logic). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 1 Ionawr 2017.
3. ↑  (Saesneg) "Moral Dilemmas" yn *Stanford Encyclopedia of Philosophy*. Adalwyd ar 1 Ionawr 2017.
4. ↑  (Saesneg) Dilemma ar wefan literarydevices.net. Adalwyd ar 1 Ionawr 2017.
Actores o Unol Daleithiau America yw **Ellie Kemper** (ganwyd 2 Mai 1980) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel actor, actor teledu, actor ffilm, actor llais ac awdur.

Bywyd
-----

Mae Elizabeth Claire Kemper yn actores Americanaidd ac yn ddigrifwraig. Cafodd ei geni yn Kansas City, Missouri, i Dorothy Ann (Jannarone) a David Woods Kemper, mab un o deuluoedd cyfoethocaf Missouri. Symudodd ei theulu i St Louis pan oedd Kemper yn bum mlwydd oed a chafodd ei magu yn Babydd. Mae’n briod a chanddi ddau o feibion.

Gyrfa
-----

Mynychodd Ellie Kemper y Ysgol Gynradd Conway ym maestref cyfoethog Laude, Missouri, ac yna ysgol uwchradd John Burrows. Lle datblygodd ddiddordeb yn y theatr a chomedi byrfyfyr. Graddiodd o Brifysgol Princeton yn 2002 lle bu’n astudio Saesneg. Bu hefyd yn astudio ar gyfer gradd bellach mewn Saesneg yn Coleg Caerwrangon, Rhydychen.  Tra oedd yn fyfyrwraig yn Princeton datblygodd ei diddordeb mewn comedi byrfyfyr ymhellach a bu’n rhan o’r grŵp comedi Quipfire yn ogystal â’r Princeton Triangle Club. Yn ystod ei gyrfa mae wedi ymddangos mewn sawl rhaglen deledu a radio ac mae hi ei hun hefyd wedi ysgrifennu sawl sioe sgest gomedi – nifer ohonynt ar y cyd gyda Scott Eckert a oedd yn fyfyrwir gyda hi yn Princeton. Yn 2007 ymddangosodd mewn perfformiad o’r enw *How To Kick People*, oedd yn cyfuno comedi gyda pherfformiadau llenyddol. Ysgrifennodd a pherfformiodd yn ei sioe un ddynes gyntaf, *Dumb Girls* yn 2008.  Un o’r rhannau amlycaf iddi ei chwarae ar y teledu yw’r cymeriad Erin Hannon yn y gyfres The Office. Mae hefyd yn ymddangos yn y gyfres gomedi wreiddiol Unbreakable Kimmy Schmidt ar Netflix. Mae ei pherfformiad yn y rhaglen hon wedi cael ei gymeradwyo gan sawl un, a derbyniodd sawl enwebiad ar gyfer y Screen Actors Guild Award a’r *Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Comedy Series*. Cyhoeddodd ei chyfrol gyntaf, *My Squirrel Days* yn 2019.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Bridal for Dorothy A. Jannarone". *The New York Times*. 7 Medi 1975.
2. ↑  O'Hare, Kate (12 Gorffennaf 2016). "Ellie Kemper of 'The Unbreakable Kimmy Schmidt' Talks Being Catholic With Stephen Colbert". *Family Theater Productions*. Cyrchwyd 3 Ionawr 2016.
3. ↑  Pennington, Gail (13 Rhagfyr 2009). "From VP queen ...to 'The Office'". *St. Louis Post-Dispatch*. Cyrchwyd 16 Rhagfyr 2010.
4. ↑  ""Company Picnic" Q&A with Jen Celotta". *OfficeTally*. May 22, 2009. Cyrchwyd 23 Mai 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 185808343
* LCCN: no2011143587
* BIBSYS: 11080914

 |
Gweinidog ac awdur oedd **Evan Isaac** (18 Mehefin 1865 - 16 Rhagfyr 1938). Mae'n fwyaf adnabyddus fel awdur y llyfr *Coelion Cymru*, sy'n ffynhonnell werthfawr ar gyfer astudio llên gwerin Cymru.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Evan Isaac yn Nhre Taliesin yng ngogledd Ceredigion. Gadawodd yr ysgol yn ddeg oed, a bu'n gweithio mewn gwaith mwyn lleol cyn mynd i dde Cymru i weithio fel glowr. Dechreuodd bregethu pan oedd yn löwr yn Aberpennar. Daeth yn weinidog Wesleaidd yn 1888, cyn astudio yng Ngholeg Handsworth, Birmingham, am dair blynedd. Bu'n weinidog cryn nifer o leoedd yng nghanolbarth a de Cymru. Dychwelodd i Dre Taliesin ar ôl ymddeol.

Cyhoeddiadau
------------

* *Prif Emynwyr Cymru* (1925)
* *Humphrey Jones a Diwygiad 59* (1930)
* *Yr Hen Gyrnol* (1934)
* *Coelion Cymru* (1938)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru).
2. ↑  Isaac, Evan (1938). *Coelion Cymru*. Aberystwyth: Gwasg Aberystwyth.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 19197134
* LCCN: nb2004310397

 |
*Am bobl eraill o'r un enw gweler Evan Jones (gwahaniaethu).*
Gweinidog gyda'r Bedyddwyr, ymgyrchydd hawliau ac ieithydd oedd **Evan Jones** (14 Mai, 1788 – 18 Awst, 1872).

Cafodd ei eni yn sir Frycheiniog (Powys). Symudodd i Lundain ar ôl priodi, ac yna ymfudodd i'r Unol Daleithiau yn 1821, lle treuliodd 50 mlynedd fel cenhadwr ymysg y Cherokee. Bu'n byw yn eu mysg, yn ymgyrchu'n wleidyddol ar eu rhan a bu hefyd yn weinidog iddynt, gan gyfieithu'r Beibl i'r iaith Cherokee a chyhoeddi papurau newydd yn yr iaith. Bu Evan Jones, ac yn nes ymlaen gyda'i fab John, yn gyfrifol am droi mwy o Indiaid America at Gristnogaeth nag unrhyw genhadon Protestannaidd eraill yn America.

Cyfeiriadau
-----------

* Erthygl am Evan Jones Archifwyd 2010-07-20 yn y Peiriant Wayback. ar *Encyclopedia of Oklahoma History & Culture*. (Saesneg)
* William G. McLoughlin, *Champions of the Cherokees: Evan and John B. Jones* (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1990)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 57413857
* LCCN: n88199018
* ISNI: 0000 0000 8137 0687
* GND: 118936409
* SUDOC: 254162681

 |
Murlun yn swyddfeydd Die Son yn Nhref y Penrhyn (*Capetown*)
Papur newydd dyddiol yn yr iaith Afrikaans yw ***Die Son*** ('Haul y Penrhyn' yn Afrikaans); yr enw gwreiddiol yn 2003 oedd **Kaapse Son** a sefydlwyd gan gwmni cyhoeddi Naspers fel papur wythnosol, tabloid ar gyfer talaith y Penrhyn Orllewinol (neu'r *Western Cape* yn Ne Affrica). Cyhoeddir y papur yn Nhref y Penrhyn (Afrikaans: Kaapstad).

Cymaint oedd llwyddiant y papur fel y bu iddo droi'n ddyddiol yn 2005. Mae ei gynnwys yn debyg i bapur tabloids 'y Sun' yn Saesneg - mae'r papur yn cynnwys lluniau o ferched bronnoeth ar dudalen 3. Rhoddir y pwyslais ar newyddion 'sensesional', chwaraeon a thrafferthiol personol. Mae bellach yn un o bapurau newydd uchaf ei gwerthiant yn Ne Affrica mewn unrhyw iaith.

Mae ychydig dros hanner darllenwyr y papur yn Kaapse Kleurling (y De Affricanwyr 'Lliw'; Cape Coloured) sy'n siarad Afrikaans fel iaith gyntaf a'r gweddill yn wyn.

Dolenni allanol
---------------

* Die Son - newyddion arlein Archifwyd 2014-09-02 yn y Peiriant Wayback.
* Die Son - prisiau hysbysebu a manylion demograffeg darllenwyr Archifwyd 2014-10-05 yn y Peiriant Wayback.
Mae **enw barddol** yn ffugenw a ddefnyddir gan feirdd a llenorion eraill yng Nghymru, yn arbennig yn yr eisteddfod.

Roedd y gair bardd yn un o sawl enw Cymraeg Canol a ddefnyddid gan feirdd yr Oesoedd Canol, boed yn feirdd llys neu'n feirdd crwydrol (y Glêr). Roedd nifer o'r beirdd hyn yn arddel ffugenw, neu **enw barddol**, er enghraifft Cynddelw Brydydd Mawr (fl. 1155 - 1200) a Iolo Goch (c.1320 - c.1398).

Ymddengys fod gwreiddiau'r arfer yn hynafol iawn, fel y tyst enwau Talhaearn Tad Awen, Blwchfardd a Culfardd, beirdd o'r 6g y mae'r hanesydd Nennius yn cyfeirio atynt, ynghyd â Thaliesin ac Aneirin (**Aneurin Gwenithwawd**), yn ei lyfr Lladin Historia Brittonum ("Hanes y Brythoniaid").

Parhaodd y traddodiad yn y cyfnod modern cynnar.

Fodd bynnag, yn sgîl gweithgareddau rhamantaidd Edward Williams (Iolo Morganwg) a llenorion eraill ar ddiwedd y 18g a dechrau'r 19eg, trowyd yr enw barddol yn dipyn o gonsít ac ymarddelai rhai o feirdd mwyaf di-nod oes Victoria ffugenwau chwyddedig a hunan-bwysig, er enghraifft "Vulcan", "Cymro Gwyllt" a "Llenor y Llwyni".

Erbyn heddiw prif bwrpas yr enw barddol yw er mwyn cuddio enw iawn cystadleuwyr o bob math yn yr eisteddfod, rhag i'r beirniaid eu hadnabod.

Dosbarthiad ar enwau barddol y beirdd traddodiadol
--------------------------------------------------

### "Prydydd" a "Bardd"

* Meilyr Brydydd
* Llywelyn Fardd I
* Gwynfardd Brycheiniog
* Cynddelw Brydydd Mawr
* Prydydd y Moch
* Llywelyn Fardd II
* Philyp Brydydd
* Gwgon Brydydd
* Y Prydydd Bychan
* Bleddyn Fardd
* Llywelyn Brydydd Hoddnant
* Trahaearn Brydydd Mawr
* Ieuan Brydydd Hir
* Ieuan Llwyd Brydydd

### Galwedigaethau / galluoedd (ac eithrio barddoni)

* Elidir Sais - am ei fod yn deall Saesneg
* Gwilym Rhyfel - bardd a rhyfelwr
* Llygad Gŵr - bardd a rhyfelwr
* Einion Offeiriad - gŵr eglwysig

### Lliw

* Ithel Ddu
* Dafydd Ddu o Hirarddug
* Bleddyn Ddu
* Gwilym Ddu o Arfon
* Iolo Goch

### Enwau lleoedd

* Owain Cyfeiliog
* Gwynfardd Brycheiniog
* Dafydd Ddu o Hirarddug
* Llywelyn Brydydd Hoddnant
* Gwilym Ddu o Arfon
* Sypyn Cyfeiliog
* Dafydd Y Coed
* Lewys Aled
* Dafydd Epynt
* Dafydd Llwyd o Fathafarn
* Gwerful Mechain
* Guto'r Glyn
* Ieuan Dyfi
* Lewys Glyn Cothi
* Dafydd Nanmor
* Tudur Penllyn
* Hywel Cilan
* Siôn Ceri
* Huw Cae Llwyd
* Syr Rhys o Lanbryn-Mair a Charno
* Lewys Môn
* Lewys Daron
* Tudur Aled
* Gruffudd Hiraethog
* Wiliam Llŷn
* Wiliam Cynwal
* Huw Llŷn
* Morus Dwyfach
* Huw Ceiriog
* Edward Maelor

### Amryw

* Llywarch Llaety
* Llywarch y Nam
* Seisyll Bryffwrch
* Einion Wan
* Goronwy Foel
* Dafydd Benfras
* Hywel Foel
* Iorwerth Fychan
* Casnodyn
* Mab Clochyddyn
* Y Proll
* Gronw Gyriog
* Hillyn
* Sefnyn
* Rhisierdyn
* Llywarch Bentwrch
* Iorwerth Beli
* Dafydd Y Coed
* Y Mab Cryg
* Tudur Ddall
* Iorwerth Fynglwyd
Mesur caeth yw'r **englyn cil-dwrn**. Mae'n fesur hen iawn, ond nid yw'n un o'r pedwar mesur ar hugain.

Nodweddion
----------

Mae paladr englyn cil-dwrn yr un fath â phaladr englyn unodl union neu englyn penfyr, sef toddaid byr. Mae gan y drydedd linell unai un, dau neu dri sillaf, ac yn cynnal y brifodl.

Dyma enghraifft o englyn cil-dwrn (mae'r llinell gyntaf un sillaf yn fyr):

*Hybarch yw mab y march**og** - yn aur*  

*Yn arian goler**og***  

*Torch**og**.*

Mae dau sillaf gan y llinell olaf, a'r gair *torchog* yn cynnal y brifodl *og*. Nid oes cynghanedd rhwng y llinell olaf a'r toddaid byr.

Hanes
-----

Dyfynnir yr enghraifft uchod yng ngwaith Siôn Dafydd Rhys, *Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta*, a gyhoeddwyd ym 1592. Ni chafodd yr englyn ei barchu gan Syr John Morris-Jones yn ei lyfr *Cerdd Dafod*. Dywed:

*Dwl yw'r dyn ni wêl mai cellwair ydyw peth fel yna.*

Dywed hefyd mai un o'r *ofer fesurau* ymysg yr *oferfeirdd* ydyw, gan ddiweddu'n swta fel tor mesur er mwyn peri difyrrwch.

Yn ystod y 19g, defnyddiwyd y mesur yn achlysurol mewn awdlau gan feirdd fel Hywel Eryri, ond gan gynganeddu'r llinell olaf yn ogystal â chynnal y brifodl. Erbyn heddiw, defnyddir y mesur yn achlysurol i gellweirio a gwawdio yn yr ymryson farddol *Talwrn y Beirdd*, ac fe'i defnyddir weithiau mewn awdlau, er nad ydyw'n fesur mewn *cynghanedd gyflawn* mewn gwirionedd.

Llyfryddiaeth
-------------

* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)

Gweler hefyd
------------

* Y pedwar mesur ar hugain
* Englyn
* Toddaid byr
* Beiau Gwaharddedig Cerdd Dafod
* Cynghanedd (barddoniaeth)
Barnau a chredoau cyfrinachol yw **esoteriaeth** sydd gan amlaf o ddiddordeb i grŵp gyfyngedig. Mae'n cynnwys ystod eang o athroniaethau ac athrawiaethau, sydd yn aml yn cynnwys agweddau crefyddol, goruwchnaturiol, neu ysbrydol.

Geirdarddiad
------------

Tardda'r gair o'r Roeg, *esōterō*, sef "mewnol". Roedd yr athronydd a'r mathemategwr Pythagoras yn darlithio o tu ôl i len. Roedd y rhai oedd yn mynychu ei ddarlithoedd ond oedd heb ganiatâd i weld ei wyneb yn ddisgyblion ecsoterig (allanwyr), a'r rhai oedd yn cael gweld ei wyneb yn ddisgyblion esoterig. Mabwysiadodd Aristoteles yr un dermau am ei ddisgyblion.[1]

Gweler hefyd
------------

* Alcemeg
* Cabbala
* Clirwelediad
* Cyfriniaeth
* Dewiniaeth
* Goleuedigion Bafaria
* Y Goleuedigion
* Hermetigiaeth
* Yr Ocwlt
* Rhifoleg
* Rhosgroesiaeth
* Scientoleg
* Seiri Rhyddion
* Sêr-ddewiniaeth
* Ysbrydegaeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rockwood, Camilla (gol.). *Brewer's Dictionary of Phrase and Fable*, 18fed argraffiad (Caeredin, Chambers, 2009), t. 443.
Caiff hydrocarbonau eu puro mewn colofn distyllu ffracsiynol
Gwahaniad cymysgedd mewn i'w cydrannau gwreiddiol yw **Distyllu ffracsiynol**. Mae hyn yn cael ei gyflawni wrth gynhesu cyfansoddion cemegol gan ei berwbwyntiau ac yna ei gwahanu i mewn i ffracsiynau gwahanol i anweddu. Mae hyn yn fath arbennig o ddistyllu. Yn syml mae'r cydrannau gwreiddiol yn berwi yn llai na 25 °C o'i gilydd ac o dan gwasgedd o 1 atmosffer (atm). Os mae'r gwahaniaeth yn y berwbwyntiau yn fwy na 25 °C yna mae yna fath syml o distyllu yn cael ei defnyddio.

Puro olew crai
--------------

Mae olew crai yn gymysgedd cymhleth o foleciwlau hydrocarbonau a ffurfiwyd dros filiynau o flynyddoedd. Does dim ffosiliau o fewn olew crai ond mae tystiolaeth yn dangos taw gweddillion creaduriaid a planhigion a ffurfiwyd y hydrocarbonau yma. Ffurfiwyd rhain o'r weddillion yn y môr mewn ardaloedd a oedd yn rhydd o ocsigen, roedd bacteria yn bwydo ar y gweddillion hyn ac yn tynnu unrhyw ocsigen a oedd o fewn y weddillion. Erbyn hyn mae olew yn cael eu buro yn eang ac mae'n brif ffynhonnell ar gyfer tanwyddau. Bydd cyfansoddion olew crai yn amrywio o un maes olew i'r llall, gydag ambell olew crai yn cynnwys meintiau sylweddol o gyfansoddion sylffwr a nitrogen yn ogystal ag olion amryw o fetelau. Distyllu ffracsiynol yw'r cam cyntaf wrth buro i gynhyrchu tanwyddau ac ireidiau ynghyd â defnyddiau crai ar gyfer y diwydiant petrogemegol.

Distyllu ffracsiynol olew
-------------------------

Proses ddi-dor ar raddfa eang yw distyllu ffracsiynol olew. Mae'n rhannu olew crai yn ffracsiynau. Bydd ffwrnais yn gwresogi'r olew a hwnnw'n llifo wedyn i golofn ffracsiynu. Yn y golofn hon mae tua 40 'hambwrdd' gyda thyllau bychain drostynt i gyd. Bydd anwedd cyddwysedig yn llifo dros pob hambwrdd ac yna i'r hambwrdd islaw. Mae'r golofn boethach ar y gwaelod ac yna oerach ar y top ac felly mae'r cadwynau mawr megis octan a decan yn ffracsiynu ar waelod y golofn a'r cadwynau llai megis methan ac ethan yn ffracsiynu ar dop y golofn.

Gweler Hefyd
------------

* Olew
* Hydrocarbon
Etholaeth seneddol yn Surrey, De-ddwyrain Lloegr, yw **Esher a Walton** (Saesneg: *Esher and Walton*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Esher a Walton yn SurreyEtholaeth Esher a Walton yn Surrey
* Surrey yn LloegrSurrey yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Ian Taylor (Ceidwadol)
* 2010–presennol: Dominic Raab (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Disbaddiad gan ddefnyddio cyffuriau er mwyn lleihau libido a gweithgarwch rhywiol neu i reoli a thrin cancr ydy **disbaddiad cemegol**. Yn wahanol i disbaddiad llawfeddygol lle ceir gwared ar y ceilliau neu'r ofari drwy endoriad i'r corff, nid yw disbaddiad cemegol yn cael gwared ar organau, nac ychwaith yn fodd o sterileiddio.

Gellir dad-wneud effeithiau disbaddiad cemegol trwy beidio a pharhau gyda'r driniaeth, er weithiau gwelir effeithiau parhaol yng nghemeg y corff, megis lleihad yn nwysedd esgyrn gyda defnydd hir dymor o Depo Provera.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Candace Rondeaux, "Can Castration Be a Solution for Sex Offenders? Man Who Mutilated Himself in Jail Thinks So, but Debate on Its Effectiveness Continues in Va. Elsewhere", *Washington Post*, 5 Gorffennaf 2006
2. ↑  Christopher Meisenkothen, "Chemical castration - breaking the cycle of paraphiliac recidivism", *Social Justice*, Gwanwyn, 1999.
3. ↑   Patient Labeling.

Dolenni allanol
---------------

* The chemical knife Archifwyd 2002-03-15 yn y Peiriant Wayback. - Salon.com
* In Need of Therapy - Los Angeles Times
Mae **Dominic Calvert-Lewin** (ganwyd 16 Mawrth 1997) yn peldroediwr sy'n chwarae i Everton F.C. Mae'n enedigol o Sheffield, Lloegr.

Gyrfa Clwb
----------

### Sheffield United

Ymunodd Calvert-Lewin ag Academi Ieuenctid Sheffield United ar 28 Ebrill 2005. Ymddangosodd Calvert-Lewin yn y tîm cyntaf fel dirprwy ddymunol, mewn ennill 2-1 dros Aston Villa yn y drydedd rownd o Gwpan FA Lloegr ar 4 Ionawr 2014. Yn gynnar ym mis Ebrill 2015, llofnododd fargen tymor hir newydd i'w gadw yn Bramall Lane tan haf 2018.

### Everton

Llofnododd Calvert-Lewin ar gyfer Everton F.C. mewn cytundeb gwerth £ 1.5 miliwn ar 31 Awst 2016. Chwaraeodd yn ei gem gyntaf yn erbyn Arsenal F.C. lle enillodd Everton F.C. 2-1. Sgoriodd ei gol gyntaf yn erbyn Hull City F.C.. Llofnododd Calvert-Lewin gontract pum mlynedd, gan ei gadw tan 2022. Ar ddiwedd tymor 2016-17, gorffennodd ei dymor cyntaf, gan wneud un ar ddeg o ymddangosiadau a sgoriodd unwaith ym mhob cystadleuaeth. Pennodd Calvert-Lewin gontract newydd gydag Everton ar 14 Rhagfyr, ynghyd â chyd-ieuenctid clwb Jonjoe Kenny a Mason Holgate, a'i gadw yn Goodison Park hyd at Fehefin 2023.
Mae **Domen Milwyn** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN808719. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 522 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 555 metr (1821 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Awdurdod unedol yn sir seremonïol Dwyrain Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Dinas Kingston upon Hull** (Saesneg: *City of Kingston upon Hull*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 71.4 km², gyda 259,778 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ag awdurdod unedol Riding Dwyreiniol Swydd Efrog i'r gorllewin, i'r gogledd ac i'r dwyrain; hefyd mae'n sefyll gyferbyn â Swydd Lincoln ar lan ddeheuol Afon Humber.

Dinas Kingston upon Hull yn Nwyrain Swydd Efrog
Ffurfiwyd yr awdurdod ar 1 Ebrill 1996, pan ddiddymwyd sir an-fetropolitan Humberside a oedd wedi'i chreu yn 1974 dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Ar ôl i Humberside gael ei datgymalu, rhannwyd ei rhannau cyfansoddol rhwng Dwyrain Swydd Efrog a Swydd Lincoln. Daeth yr hen ardal an-fetropolitan Kingston upon Hull yn awdurdod unedol annibynnol (yn sir Dwyrain Swydd Efrog at ddibenion seremonïol).

Mae'r awdurdod yn hollol ddi-blwyf. Mae'n cynnwys dim ond dinas Kingston upon Hull ei hun.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 6 Tachwedd 2020
Mae **Dolydd Rhosili** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 332.09 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cylchgrawn dros-dro/hunan-argraffiedig oedd ***Dom Deryn*** a gyhoeddwyd gan aelodau a chefnogwyr Cymdeithas yr Iaith Gymraeg oedd yn ddisgyblion ysgol yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf, Caerdydd, yn 1985-86.

Cyhoeddwyd 3 rhifyn. Y golygydd oedd Siôn Jobbins.

Roedd gan y ffansîn arddull wleidyddol a phryfoclyd er mwyn hyrwyddo achosion Cymdeithas yr Iaith dros hawliau i'r iaith Gymraeg. Byddai'r ffansîn hefyd yn cynnwys erthyglau am y Sîn Roc Gymraeg.

Fel ffansîns eraill y cyfnod, cynhyrchwyd y cylchgrawn gan ddefnyddio teipiadur a llawysgrifen gan gludo'r testun ar ddalen bapur a'i ffotogopio. Cynhyrchwyd oddeutu 200 copi o'r ffansîn y rhifyn gan eu gwerthu yn yr ysgol. Gwerthwyd y ffansîn o fewn yr ysgol a digwyddiadau a gigs y Gymdeithas. Aeth yr elw o'r ffansîn i Gymdeithas yr Iaith.

Roedd Dom Deryn yn rhan o don o ffansîns tebyg a gynhyrchwyd yn yr 1980au hwyr megis 'LlMYCh' (gan Gymdeithas yr Iaith, Clwyd) a 'Ms Gwenith' (Mudiad Ieuenctid Plaid Cymru).

Dylanwad y Sîn Roc Gymraeg Danddearol
-------------------------------------

Teg dweud i ddyfodiad cyhoeddiadau fel Dom Deryn ddod yn sgîl ffansîns pop Cymraeg a gyhyrchwyd gan gefnogwyr a grwpiau 'tan-ddearol' yr 1980au hwyr megis Rhys Mwyn (o'r Anhrefn) a David R. Edwards (Datblygu). Roedd natur rhad, hawdd-eu-cynhyrchu ac amrwd y ffansîns pop yn dangos nad oedd raid wrth offer drud er mwyn lledaenu neges am gerddoriaeth eu wleidyddiaeth.

Gellir gweld fod y ffansîns gwleidyddol a cherddorol yn rhannu'r un cylch er bod anghytuno rhyngddynt.

Sîn Gymraeg Caerdydd
--------------------

Roedd dyfodiad Dom Deryn gan ddisgyblion Glantaf yn rhan o don o ymwybyddiaeth iaith a diwylliant gyfoes Gymraeg a ddaeth i'r ysgol gyda blynyddoedd y 6ed dosbarth gyntaf yng nghannol yr 1980au. Gellir priodoli hyn hefyd i gyngherddau pop a roc Cymraeg a gynhaliwyd yn yr ysgol, ffurfio'r grŵp pync gwallgo, W Thant, yna Edrych am Jiwlia a grwpiau eraill, ac agor Clwb Ifor Bach yn y ddinas. Cyhoeddwyd Dom Deryn gyda chefnogaeth ac anogaeth Steffan Webb, athro yn yr ysgol a chefnogwr brwd o'r Gymdeithas. Cafwyd hefyd gefnogaeth brwd gan ddisgyblion megis y chwiorydd Stephens; Lowri, Heledd a Brengain (chwiorydd hŷn y DJ, Huw Stephens) a merched Meic Stephens y llenor a, gyda'i wraig, Ruth, ill dau ymysg aelodau cyntaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.