recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd **Colum Cille**, neu **Sant Columba** (7 Rhagfyr 521 – 9 Mehefin, 597), yn gennad Cristnogol, yn awdur yn yr iaith Ladin, yn sefydlydd mynachlogydd ac un o'r seintiau pwysicaf yr Eglwys yn Iwerddon, a aned yn Gartan, Donegal.

Ei fywyd cynnar
---------------

Ffenestr gwydr lliw yn portreadu Colum Cille yng Nghastell Coch, Caerdydd
Ystyr ei enw yw "Colomen yr Eglwys", *Columba* yn Lladin. Ganed Colum Cille tua 520, yn aelod o deulu uchelwrol yr Uí Néill yng ngogledd Iwerddon. Roedd ei dad Fedlimid yn un o orwyr Niall Noigiallach, sefydlydd y llinach. Cafodd Colum Cille ei fedyddio yn Criamthann ond pan aeth yn fynach rhoddwyd iddo'r enw *Columba* ("Colomen yr Eglwys") yn Lladin.

Ei waith cenhadol
-----------------

Yn 546 sefydlodd fynachlog Derry. Yn ddiweddarach sefydlodd fynachlogydd Durrow a Kells yn ogystal. Tua'r flwyddyn 565 aeth gyda mintai fach o ddisgyblion i ogledd yr Alban ar genadwriaeth i droi'r Pictiaid i'r ffydd newydd. Tra yno sefydlodd fynachlog Iona ar ynys fechan yn yr Hebrides (Ynysoedd Heledd). Cafodd ei gladdu yn Iona yn 597 a'i addoli wedyn fel nawddsant yr Alban. Cysegrwyd, neu, dywed iddo gysegru sawl man yn yr Alban gan gynnwys Teampall Chaluim Chille, eglwys hynafol a gysegrwyd iddo yn Baile a' Mhanaich ar ynys Beinn na Faoghla sydd ar Ynysoedd Allanol Heledd.

Ffynonellau am ei fywyd
-----------------------

Cofnodir ei waith a'i fywyd yn y fuchedd Ladin y *Vita Columbae* gan Adamnán, yng ngwaith y mynach Beda ac yn yr *Amra Choluim Chille*, mawl mydryddol a ysgrifennwyd yn fuan wedi ei farwolaeth. Mae buchedd Ladin ddiweddarach, o Iwerddon, ar glawr hefyd.

Ei waith llenyddol
------------------

Llythyren **Q** agoriadol o'r *Cathach Columba*
Yn ôl hen draddodiad, dilys efallai, Colum Cille yw awdur y gyfres o gerddi Lladin *Altus Prosator*. Dywedir iddo gymryd saith mlynedd i'w chyfansoddi, mewn cell dywell heb oleuni, fel penyd am ei falchder. Mae traddodiad arall yn honni ei fod wedi'i ysgrifennu yn Iona, yn sydyn iawn, wrth falu ŷd yn felin y fynachlog.

Yn ôl traddodiad Colum Cille oedd y copïydd a ysgrifennodd y llawysgrif bwysig *Cathach Sant Columba* (tua dechrau'r 7g).

Llyfryddiaeth
-------------

* M.O. Anderson (gol.), *Adamnán's Life of Columba* (Rhydychen, 1991)
* M.Herbert, *Iona, Kells and Derry* (Rhydychen, 1988)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 79402324
* LCCN: n50081695
* ISNI: 0000 0001 1678 7811
* GND: 118884948
* SELIBR: 182863
* SUDOC: 032392133
* BNF: cb12343033g (data)
* BIBSYS: 90561856
* NLA: 35414585
* NKC: osd2015859512
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys anomalaidd** (enw gwyddonol: *Mylia anomala*; enw Saesneg: *anomalous flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Mae *M. anomala* i'w gael yn aml yng nghanol mwsoglau mewn corsydd mawn, ond gellir eu canfod hefyd yn tyfu dros greigiau a chlogfeini, ar foncyffion coed, dros hwmws mewn corsydd a thros lannau pridd, neu weithiau ar bren sy'n pydru.

Mae'n cael ei adnabod oherwydd fod ganddo ddail ochrol mawr, crwn sy'n edrych fel clustiau Mickey Mouse wrth eu torri mewn darn traws a gwasgu'n fflat.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys anomalaidd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Colton Lee Haynes** (ganed 11 Medi 1987) yn actor Americanaidd sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Jackson Whittemore ar y rhaglen deledu MTV *Teen Wolf*. Mae hefyd yn chwarae Roy Harper yn y rhaglen deledu *Arrow*.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd actor a model Americanaidd Colton Lee Haynes yn Wichita, Kansas, i Dana Denise (Mitchell) a William Clayton Haynes. Dechreuodd fodelu yn 15 oed a daeth ei lwyddiant cyntaf gydag ymgyrch Abercrombie & Fitch. Roedd hefyd yn modelu ar gyfer J.C. Penney, Kira Plastinina, a Ralph Lauren. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Jackson Whittemore ar MTV's Teen Wolf (2011). Bu hefyd yn chwarae Brett Crezski ar The Gates ABC. Mae wedi ymddangos yn westai ar nifer o sioeau teledu, gan gynnwys The Hills, CSI: Miami, The Nine Lives of Chloe King, ac Edrych.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  Colton Haynes Is a Singer! Watch the Arrow Star Cover "19 You + Me" With New Heights Peter Gicas. E! News. 4 Tachwedd, 2013. Adalwyd 11 Medi 2017
3. ↑  "Flaunt Magazine | People: Colton Haynes". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-10-17. Cyrchwyd 2018-11-10.
4. ↑  Wichita Eagle: Search Results

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 251957286
* LCCN: no2012106010

 |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys siobynnog** (enw gwyddonol: *Solenostoma caespiticium*; enw Saesneg: *delicate flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys siobynnog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys gwyrdd tywyll** (enw gwyddonol: *Jungermannia atrovirens*; enw Saesneg: *dark-green flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon ytn eitha cyffredin yn yr Alban, Iwerddon, gogledd Lloegr a Chymru. Dyma'r Jungermannia mwyaf cyffredin ac mae'n tyfu mewn ardaloedd calchfaen ac ar dywodfaen cyfoethog o waelod. Mae J. atrovirens yn wyrdd tywyll, ac yn amrywio o ran maint, ond fel arfer mae'n fach i ganolig ei faint gyda'r coesynnau'n 2–3 mm o led, a dail hyd at 1 mm o led a hir.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys gwyrdd tywyll** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys gloyw** (enw gwyddonol: *Jungermannia paroica*; enw Saesneg: *shining flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys gloyw** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys Taylor** (enw gwyddonol: *Mylia taylorii*; enw Saesneg: *Taylor's flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru. Mae Llabedlys taylor (*M. taylorii*) i'w gael mewn ardaloedd mynyddig yng ngogledd Ewrop, mynyddoedd Cyfandir Ewrop, yr Ynys Las a dwyrain Gogledd America o Newfoundland i Tennessee. Maehefyd yn tyfu yng ngorllewin Gogledd America a dwyrain Asia. Ond mae *M. taylorii*  yn fwyaf cyffredin yng ngwledydd Prydain a Sgandinafia.

Mae Llabedlys Taylor yn ffurfio matiau trwchus neu dyfiant hemisfferig o egin fertigol sydd ag ymddangosiad chwyddedig, llysnafeddog pan fyddant yn llaith.

Ceir arlliw melyn-wyrdd i'r egin, gyda gyda gwawr brown neu goch iddynt. Mae'r dail hyd at 2.4 mm o hyd ac yn 3 – 8 cm o uchder.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys Taylor** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Dyn Cyrdaidd ar gefn ceffyl, Lake Van, 1973
Mae **Cyrdiaid yn Nhwrci** yn ganran sylweddol o boblogaeth Twrci. Maent yn wahanol i'r Twrciaid am eu bod yn siarad iaith Indo-Ewropeaidd. Trigant ledled Twrci ond lleolir y mwyafrif ohonynt yn nwyrain a de-ddwyrain y wlad, o ble maent yn dod yn wreiddiol. Mae triniaeth gweriniaeth Twrci o ddinasyddion gydag ethnigrwydd Cyrdaidd wedi cael ei feirniadu'n barhaus ar lefel rhyngwladol.

Yn ystod y 1930au, ceisiodd bolisïau llywodraeth Twrci gyflwyno gwasgaru gorfodol ar y Cyrdiaid. Mae presenoldeb y Cyrdiaid yn dyst i'r modd y safodd y Cyrdiaid yn erbyn mesurau o'r fath. Ers 1984, mae'r mudiadau protest hyn wedu cynnwys gweithgareddau gwleidyddol heddychlon er mwyn cael hawliau sifil sylfaenol ar gyfer y Cyrdiaid yn Nhwrci, ond hefyd gwelwyd gwrthryfela treisgar yn yr ymgyrch am dalaith Cyrdaidd annibynnol. Fodd bynnag, dywed y mwyafrif o Gyrdiaid yn Nhwrci, 59%, nad ydynt eisiau talaith ar wahan.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-07-14. Cyrchwyd 2010-05-20.

Dolenni allanol
---------------

* Human Rights Abuses Against the Kurdish Minority Adroddiad gan Amnest Rhyngwladol
* Turkey's "Kurdish Problem": Is the End in Sight? Archifwyd 2009-08-14 yn y Peiriant Wayback.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **llabed y pin**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **llabedau'r pin**; yr enw Saesneg yw *Pine-tree Lappet*, a'r enw gwyddonol yw *Dendrolimus pini*. Mae i'w ganfod yn y rhan fwyaf o Ewrop a draw i Ddwyrain Asia.

45–70 mm ydy lled yr adenydd ac mae'n hedfan rhwng Mehefin ac Awst.

Bwyd
----

Fel mae ei enw'n awgrymu, mae'n hoff iawn o wahanol goed pin: *Pinus sylvestris* gan mwyaf ond hefyd gweddill teulu'r , *Pinus* yn enwedig *Picea abies* ac *Abies alba*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r llabed y pin yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Galeri luniau
-------------

* Siani flewogs yn deor o'r wyau
* Siani flewog (neu larfa)
* Cwd crisialis (chwiler)
* Darlun o lyfr John Curtis: *British Entomology*, Cyfrol 5

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Cotoneaster asgwrn pysgodyn** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cotoneaster horizontalis* a'r enw Saesneg yw *Wall cotoneaster*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cotoneaster y Mur.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cotoneaster asgwrn pysgodyn***
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Cotoneaster y Gogarth** neu **Creigafal y Gogarth** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cotoneaster cambricus* a'r enw Saesneg yw *Wild cotoneaster*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cotoneaster y Gogarth.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cotoneaster y gogarth***
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Cotoneaster blodau porffor** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cotoneaster atropurpureus* a'r enw Saesneg yw *Purple-flowered cotoneaster*.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cotoneaster blodau porffor***
Cymhariaeth o ddiamedrau lleuad orwych Mawrth 19, 2011 (dde) a lleuad lawn gyffredin ar Rhagfyr 20, 2010 (chwith).
Lleuad lawn neu leuad newydd sy'n cyd-ddigwydd â pherigê yw **lleuad orwych**. Dyma'r agosaf y daw y Lleuad i'r Ddaear yn ystod ei gylchdro, gan achosi i ddisg y lleuad ymddangos ychydig yn fwy nag arfer wrth edrych arno o'r Ddaear. **Sysygy** **perigê** yw'r enw technegol a roir arno, neu **leuad lawn (neu newydd) o amgylch perigê**. Term astolegol ei darddiad yw *lleuad orwych* ac nid oes union ddiffiniad seryddol ar ei gyfer.

O'r 12 neu 13 lleuad lawn (neu newydd) a geir mewn blwyddyn, mae tri neu bedwar fel arfer yn lleuadau gorwych.

Mae'r cysylltiad rhwng y Lleuad a'r llanw wedi arwain rhai i dybio bod lleuad orwych yn gysylltiedig â risg uwch o ddaeargrynfeydd neu ffrwydriadau llosgfynyddol, ond nid oes sail wyddonol i hyn.

Mae'r gwrthwyneb i'r ffenomen hon, sef apoge sysygy neu leuad llawn o amgylch apoge. wedi ei alw'n leuad feicro..

Cyfeiriadau
-----------


1. ↑  Staff (Medi 7, 2014). "Revisiting the Moon". *New York Times*. Cyrchwyd September 8, 2014.
2. ↑  Plait, Phil. "Kryptonite for the supermoon". *Bad Astronomy*. Discover. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-10-22. Cyrchwyd August 29, 2015.
3. ↑  Rice, Rachel. "No Link Between 'Super Moon' and Earthquakes". Discovery News. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-06-13. Cyrchwyd March 20, 2015.
4. ↑  "What Is a Micromoon?". *timeanddate.com*. Stavanger, Norway: Time and Date AS. Cyrchwyd August 6, 2018.
Mynediad Heol y Drindod i Farchnad Caerdydd
Marchnad Fictoraidd dan do yw **Marchnad Caerdydd** neu **Marchnad Ganolog Caerdydd**, yn Ardal y Castell yng nghanol Caerdydd, prifddinas Cymru.

Cefndir
-------

Tu Fewn Marchnad Caerdydd o'r llawr cyntaf
Mae'r farchnad ar safle gwreiddiol carchar Caerdydd ac roedd y grocbren wedi ei leoli wrth fynediad Heol Eglwys Fair lle grogwyd Dic Penderyn ar 13 Awst 1831.

Fe ddyluniwyd y farchnad gan Arolygwr y Fwrdeistref, William Harpur, a fe'i hagorwyd yn Mai 1891. Roedd marchnad ffarmwr wedi bodoli ar y safle ers yr 18g.

Mynediad Heol Eglwys Fair i Farchnad Caerdydd
Mae dau lawr o siopau yn y farchnad, llawr gwaelod a lefel balconi sy'n amgylchynu'r waliau mewnol. Mae mynediadau i'r farchnad ar Heol Eglwys Fair, Heol y Drindod a lôn oddi ar Heol yr Eglwys.

Mae cloc mawr H. Samuel wedi hongian uwchben mynediad Heol Fawr ers 1910. Mae'r cloc presennol yn dyddio o 1963 (gan Smith of Derby) a fe'i hadferwyd ar gost o £25,000 yn 2011.

Ers 1975 mae'r adeilad wedi ei rhestru ac yn Radd II\* ar hyn o bryd.

Stondinwyr
----------

Mae masnachwyr yn y farchnad yn cynnig amrywiaeth o gynnyrch ffres, bwyd wedi ei goginio, danteithion amrywiol a rhai nwyddau parhaol.

Masnachwr nodedig iawn yw Ashton y gwerthwr pysgod, sy'n honni eu bod wedi masnachu yn y farchnad ers 1866, sydd wedi eu lleoli wrth fynediad Heol y Drindod ac yn gwerthu amrywiaeth eang o fwyd môr ffres. Fe roedden nhw yn y newyddion yn 2012 pan wnaethon nhw werthu cig o lwynog môr (*thresher shark*) 20 troedfedd a 550 pwys.

Masnachwr arall ers tro yw'r Market Deli, busnes bach teuluol sy'n masnachu ers dros 100 mlynedd, ar yr un stondin ers 1928.

Gweler hefyd
------------

Rhestr o arcedau siopa yng Nghaerdydd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Cardiff: the building of a capital". Glamorgan Record Office. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-11-23. Cyrchwyd 2008-09-17.
2. ↑  "Cardiff landmark clock in St Mary Street to be restored". *BBC News*. 20 Gorffennaf 2011. Cyrchwyd 2013-03-26.
3. ↑
4. ↑  Cardiff Central Market, Castle, BritishListedBuildings.co.uk. Adalwyd 18 Mawrth 2013.
5. ↑  "1900's". *History*. Cardiff Market website. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-08-18. Cyrchwyd 25 Mawrth 2013.
6. ↑  "Thresher shark sale defended by Cardiff fishmonger". *BBC News*. 27 Gorffennaf 2012. Cyrchwyd 25 Mawrth 2013.
7. ↑  "The History Of The Market Deli". Market Deli website. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-03. Cyrchwyd 25 Mawrth 2013.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cardiff Market***

* Marchnad Caerdydd (gwefan swyddogol) Archifwyd 2008-01-12 yn y Peiriant Wayback.
* Marchnad Caeedydd (gwefan Cyngor Caerdydd)
Mae **Llyn Hafodol a Chors Clegyrog** yn llyn bychan a'r corsdir o'i gwmpas ar Ynys Môn sydd wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1971 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 26.34 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Gwleidydd Cymreig Llafur oedd **Llewellyn Thomas Smith** (16 Ebrill 1944 – 26 Mai 2021), oedd yn fwy adnabyddus fel **Llew Smith**. Roedd yn aelod seneddol Blaenau Gwent yn ne-ddwyrain Cymru. Roedd yn aelod o'r Grŵp Ymgyrchu Sosialaidd (*Socialist Campaign Group*).

Bu farw o ganser yn Mai 2021 yn 77 mlwydd oed.

Safbwynt am Gymru a'r Gymraeg
-----------------------------

Daeth yn AS Blaenau Gwent yn 1992, a bu'n ASE yn Senedd Ewrop cyn hynny. Roedd yn un o'r ASau Llafur Cymreig, fel Neil Kinnock, a wrthwynebodd sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru ac a ymgyrchodd yn ei erbyn adeg y Refferendwm, er nad oedd yn un o'r "Gang o Chwech" ei hun. Yn ogystal roedd yn feirniadol o bolisïau i hybu'r iaith Gymraeg. Sefodd i lawr fel AS yn etholiad cyffredinol 2005.

Mewn ymateb i sylwadau gan Gwilym ab Owain yng Ngheredigion a Seimon Glyn yng Ngwynedd ynglŷn â phroblem y mewnlifiad i'r bröydd Cymraeg a'r angen am gael tai i bobl leol, honodd Llew Smith fod Plaid Cymru "yn fudiad hiliol".

Ym Mehefin 2003, wrth roi dystiolaeth i'r Comisiwn Richard, a sefydlwyd i ystyried rhoi pwerau ychwanegol i'r Cynulliad Cenedlaethol, dywedodd mai "rheitiach fyddai ystyried rhoi rhai o bwerau'r cynulliad yn ôl i gynghorau lleol neu senedd San Steffan yn hytrach na sôn am eu ehangu."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Cyn-Aelod Seneddol Blaenau Gwent, Llew Smith, wedi marw yn 77 oed*  , Golwg360, 27 Mai 2021.
2. ↑   erthygl ar safle'r BBC.
3. ↑   Archifwyd 2009-08-07 yn y Peiriant Wayback. Tystiolaeth Llew Smith i'r Comisiwn Richard, Mehefin, 2003.

| Senedd Ewrop |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:***Etholaeth newydd*** | **Aelod Senedd Ewrop dros Ddwyrain De Cymru**1984 – 1994 | Olynydd:**Glenys Kinnock** |
| Senedd y Deyrnas Unedig |
|
| Rhagflaenydd:**Michael Foot** | **Aelod Seneddol dros Flaenau Gwent**1992 – 2005 | Olynydd:**Peter Law** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 14588626
* LCCN: no2008112307

 |
Marchnad wlyb yn Singapôr
Gall y term **marchnad** gyfeirio at nifer o wahanol systemau, sefydliadau, gweithdrefnau, cysylltiadau cymdeithasol ac isadeileddau lle mae pobl yn masnachu, a lle caiff nwyddau a gwasanaethau eu cyfnewid, gan ffurfio rhan o'r economi. Mae'n galluogi i brynwyr a gwerthwyr gyfnewid pethau. Mae marchnadoedd yn amrywio o ran maint, ystod, lleoliad, ardal wasanaethu a math, yn ogystal â'r mathau o nwyddau a gwasanaethau sy'n cael eu masnachu. Maent iw cael mewn amryw o gymunedau, gyda rhai enghreifftiau yn cynnwys marchnadoedd ffermwyr lleol sy'n cael ei gynnal mewn tref neu faes parcio, canolfannau siopa, marchnadoedd nwyddau ac arian rhyngwladol, marchnadoedd cyfreithiol megis ar gyfer hawlenni llygru, a marchnadoedd anghyfreithlon megis y farchnad cyffuriau anghyfreithlon.

Mewn economeg cyffredinol, mae'r term **marchnad** yn cyfeirio at unrhyw strwythur sy'n caniatáu i brynwyr a gwerthwyr gyfnewid unrhyw fath o nwyddau, gwasanaethau neu wybodaeth. Trafodyn yw'r broses o gyfnewid nwyddau neu wasanaethau ar gyfer arian. Mae'r bobl sy'n cymryd rham mewn marchnad yn cynnwys yr holl brynwyr a gwerthwyr nwyddau sy'n cael dylanwad ar ei bris. Mae'r dylanwadu hyn yn cael ei astudio'n fawr ym maes economeg, ac mae nifer o ddamcaniaethau a modelau ynglŷn â'r grymoedd sylfaenol mewn marchnad, sef cyflenwad a galw. Mae dwy swyddogaeth mewn marchnad, y prynwr a'r gwerthwr. Mae marchnad yn hwyluso masnach, gan alluogi dosbarthu a dyrannu adnoddau mewn cymdeithas. Maent yn caniatáu i unrhyw eitem a ellir gael ei fasnachu, gael ei werthuso a'i brisio. Gall marchnad esblygu'n naturiol a dod i'r amlwg, neu gall ei greu'n fwriadol er mwyn galluogi cyfnewid hawliau (perchnogaeth) sy'n ymwneud â gwasanaethau ac/neu nwyddau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Arthur O'Sullivan; Steven M. Sheffrin (2003). [hhttps://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=23061 Economics: Principles in action]. Prentice Hall.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Marchnad***

* Yiwu Archifwyd 2010-01-21 yn y Peiriant Wayback. Tsieina, marchnad cyfanwerthu mwyaf y byd (Saesneg)
* Strategaeth Cyrchiad Marchnad yr Undeb Ewropeaidd mewn Economi Byd-eang sy'n Newid Archifwyd 2009-02-20 yn y Peiriant Wayback. (Saesneg)
Awdures o'r Almaen yw **Marianna Salzmann** (ganwyd 21 Awst 1985) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur a dramodydd.

Ganwyd Sasha Marianna Salzmann y Volgograd, yr Uneb Sofietaidd ar 21 Awst 1985, a chafodd ei magu yn Moscow tan 1995 pan ymfudodd, gyda'i theulu, i'r Almaen yn un o'r ymfudwyr Iddewig (Kontingentflüchtingen).

Mae Salzmann yn adnabyddus fel ddramodydd, ysgrifennwr traethodau, curadur theatr a nofelydd. A hithau'n awdur preswyl yn y Maxim Gorki Theatre yn Berlin, lle bu'n gyfarwyddwr artistig y theatr stiwdio. Studio Я, rhwng 2013 a 2015, dyfarnwyd iddi sawl gwobr am ei dramau yn ystod y cyfnod bu'n astudio yn Berlin ac wedi graddio, fe sefydlodd y *New Institute for Writing for the Stage* ar y cyd gyda Maxi Obexer. Mae'n dysgu ysgrifennu gwelidyddol ac yn trefnu gweithdai a darlleniadau yn rhyngwladol. Cyhoeddodd y nofel *Beside Myself* yn 2017 sy'n olrhain hanes teulu Iddewig dros bedair cenhedlaeth ac sydd hefyd yn adrodd hanes efeilliaid sy'n cael eu magu mewn fflat bychan yn Moscow ac sydd wedyn yn symud i dŷ lloches yng Ngorllewin yr Almaen. Enillodd wobr *Jürgen Ponto Foundation Prize for Literature* am y nofel gyntaf hon sydd wedi ei chyfieithu i 15 o ieithoedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Literaturpreis der Jürgen Ponto-Stiftung 2017 / Sasha Marianna Salzmann für "Außer sich" prämiert". *www.boersenblatt.net* (yn Almaeneg). Cyrchwyd 2019-03-25.
2. ↑  "Mara-Cassens-Preis an Sasha Marianna Salzmann". *Literaturhaus Hamburg* (yn Almaeneg). 2017-11-01. Cyrchwyd 2019-03-25.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 169206062
* LCCN: n2013009704
* ISNI: 0000 0001 1819 5940
* GND: 143811959
* SUDOC: 183221400
* BNF: cb17701787d (data)
* BIBSYS: 1498562807257
* NKC: xx0183229

 |
Un o 30 talaith Iran sy'n gorwedd yn nhiriogaeth draddodiadol Cyrdistan, gwlad y Cyrdiaid, yw Talaith **Cyrdistan** neu **Kordestan** (Perseg: استان کردستان, *Ostâne Kordestân*; Cyrdeg: پارێزگه ی کوردستان, *Parêzgeha Kurdistanê*). Mae'n rhan o'r Cyrdistan Iranaidd hefyd, sy'n diriogaeth fwy sylweddol. Mae gan dalaith Cyrdistan arwynebedd o 28,817 km², sy'n cyftateb i tua wythfed ran yn unig o'r Cyrdistan Iranaidd ei hun. Fe'i lleolir yng ngorllewin Iran ac mae'n ffinio ar Irac i'r gorllewin, talaith Gorllewin Azerbaijan i'r gogledd, Zanjan i'r gogledd-ddwyrain a Kermanshah i'r de. Prifddinas y dalaith yw Sanandaj (Cyrdeg: Sinne). Fe'i rhennir yn siroedd a enwir ar ôl eu prif ddinasoedd neu drefi, sef Marivan, Baneh, Saqqez, Sarvabaad, Qorveh, Bijar, Kamyaran a Diwandarreh.

Lleoliad talaith Cyrdistan yn Iran

Daearyddiaeth a demograffeg
---------------------------

Mae'n dalaith werdd gyda nifer o goedwigoedd a mynyddoedd. Y copaon uchaf yw mynyddoedd Charkhaln (3,330 m), Chehelcheshmeh (3,173 m), Hossein Bak (3,091 m) a Masjede Mirza (3,059 m). Y llyn mwyaf yw Llyn Zarivar.

Yn 1996 roedd gan y dalaith boblogaeth o 1,346,383 gyda 52.42% ohonynt yn byw mewn trefi a 47.58% yng nghefn gwlad. Cyrdiaid yw mwyafrif helaeth y boblogaeth. Maent yn siarad Cyrdeg Sorani. Enw hanesyddol yr ardal yw Ardalan.

Prif drefi a dinasoedd
----------------------

* Sanandaj
* Saqez
* Marivan
* Kamiaran
* Baneh
* Divandarreh
* Qorveh
* Bijar
* Sarvabad


| Taleithiau Iran | Baner Iran |
| --- | --- |
| Alborz | Ardabil | Bushehr | Chaharmahal a Bakhtiari | De Khorasan | Dwyrain Azarbaijan | Fārs | Gīlān | Golestān | Gogledd Khorasan | Gorllewin Azarbaijan | Hamadān | Hormozgān | Īlām | Isfahan | Kermān | Kermanshah | Khūzestān | Kohgiluyeh a Boyer-Ahmad | Kordestan | Lorestān | Markazi | Māzandarān | Qazvin | Qom | Razavi Khorasan | Sistan a Baluchestan | Semnān | Tehran | Yazd | Zanjan |
Cyfrol gan John Jones (Myrddin Fardd) yw ***Llên Gwerin Sir Gaernarfon***. Fe'i cyhoeddwyd gan Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig, yn Swyddfa 'Cymru', Caernarfon yn 1908 (ni nodir y dyddiad yn y llyfr). Roedd Myrddin Fardd yn hynafiaethydd brwd ac erys ei gasgliad o hen chwedlau a thraddodiadau Arfon yn ffynhonnell werthfawr i efrydwyr Llên gwerin Cymru, yn enwedig am fod llawer o'r cynnwys yn ffrwyth holi ar lafar mewn cyfnod pan oedd nifer o'r pethau hyn yn fyw o hyd yng nghof y werin bobl.

Disgrifiad
----------

Mae'r llyfr yn cynnwys casgliad o chwedlau gwerin ardal yr hen Sir Gaernarfon (gorllewin Sir Conwy a gogledd Gwynedd erbyn hyn), wedi'i hel o sawl ffynhonnell, o hen lyfrau, llawysgrifau ac oddi ar lafar gwlad gan yr awdur, ac wedi'u hadrodd ganddo'n gryno gyda sylwadau ac esboniadau. Ceir hefyd wybodaeth helaeth am arferion, gwyliau, defodau a thraddodiadau. Yn ogystal ceir traddodiadau am darddiad enwau lleoedd, ymadroddion, dywediadau, posau a diarhebion.

Dosberthir y chwedlau yn ôl pwnc, sef:

1. Yr Athronyddol
2. Y Dull o Fyw
3. Chwedlau ac Ofergoelion
4. Argoelion
5. Ffynhonnau, Llynnau ac Afonydd
6. Lleoedd ynghyd â'u henwau
7. Chwedlau Arian Cudd
8. Hen Gewri
9. Geiriau, Dywediadau a Diarhebion
10. Dychymygion (posau) ayyb

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Myrddin Fardd, *Llên Gwerin Sir Gaernarfon*.

Gweler hefyd
------------

* Llên gwerin Cymru
Mae "**Mariandyrys**", safle ger pentrefan Mariandyrys ei hun yng nghymuned Llangoed, Ynys Môn, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 08 Ionawr 1998 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.65 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
|  |
| --- |
|  |

Daw'r gair **Combe** o'r Gelteg "cumbā" (**Cwm** yn Gymraeg) ac mae'n ymddangos mewn sawl enw lle. Gallai gyfeiro at:

Enwau lleoedd yn Lloegr
-----------------------

* Combe, pentref yn Berkshire
* Combe, pentref ger Brixton yn Nyfnaint
* Combe, pentref ger Buckfastleigh yn Nyfnaint
* Combe, pentref yn Swydd Henffordd
* Combe Almer, pentref yn Dorset
* Combe Fishacre, pentref yn Nyfnaint
* Combe Martin, pentref yn Nyfnaint
* Combe Moor, pentref yn Swydd Henffordd
* Combe Pafford, pentref yn Nyfnaint
* Combe Raleigh, pentref yn Nyfnaint

Gweler hefyd
------------

* Coombe (gwahaniaethu)

---


|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |

*Tudalen wahaniaethu yw hon, sef cymorth cyfeirio sy'n rhestru tudalennau sy'n gysylltiedig â'r un teitl ond yn trafod pynciau gwahanol.   
Os cyrhaeddoch yma drwy glicio ar ddolen fewnol, gallwch newid y ddolen fel ei bod yn cysylltu'n uniongyrchol â'r erthygl gywir. I wneud hynny ewch yn ôl at yr erthygl honno a newid y ddolen.*
*Jaubert*, un o gyrchluoedd Llynges Ffrainc, yn ymosod ar long mewn ffugfrwydr.
Milwr neu fôr-filwr sy'n rhan o lu elît neu arbennig yw **cyrchfilwr**, **cyrchlüwr** neu **gomando**. Uned o gyrchfilwyr yw **cyrchlu** sy'n debyg ei maint i fataliwn o droedfilwyr. Hyfforddir mewn tactegau afreolaidd neu herwfilwrol: dwyn cyrchoedd ar y gelyn, tactegau sioc, ymladd lawlaw, ymosodiadau taro a ffoi, ymosodiadau o'r tir a'r môr, parasiwtio, ac abseilio.

Cynllunwyd y cyrchlu cyntaf gan y Boeriaid yn ystod Rhyfeloedd y Boer. Gorfodwyd dynion i ymuno â milisia'r *kommando*, a oedd yn fath o gatrawd o farch-droedfilwyr. Sefydlwyd nifer o gyrchluoedd gan y Lluoedd Arfog Prydeinig yn ystod yr Ail Ryfel Byd i arwain perwylion peryglus megis y cyrch ar bencadlys Rommel ym 1941. Datblygodd bataliynau *Rangers* y Fyddin Americanaidd yn gyrchluoedd effeithiol. Cafodd cyrchluoedd y Fyddin Brydeinig eu dadfyddino wedi diwedd y rhyfel, ond danfonwyd cyrchfilwyr y Môr-filwyr Brenhinol i Gorea a Suez. Manteisir y cyrchfilwr yn yr 21g ar dechnoleg dra arbenigol gan gynnwys lloerennau cyfathrebu, mân-arfau distawedig, ffrwydron newydd a synwyryddion sensitif.

Gweler hefyd
------------

* Awyrfilwr
* Gwneud comando

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  *Geiriadur yr Academi*, [commando].
2. ↑   comando. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 9 Gorffennaf 2016.
3. ↑  Richard Bowyer. *Dictionary of Military Terms*, 3ydd argraffiad (Llundain, Bloomsbury, 2004), t. 52.
4. ↑  (Saesneg) commando. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 9 Gorffennaf 2016.
5. ↑  (Saesneg) commando. *The Columbia Encyclopedia*. Encyclopedia.com (2016). Adalwyd ar 9 Gorffennaf 2016.
Pŵer Penodol
------------

**Cymhareb pŵer i bwysau** (pŵer penodol) (Saesneg: *power to weight ratio*) yw'r cyfrifiad a ddefnyddir yn aml yn gymhwysol ar foduron a pheiriannau symudol eraill i alluogi cymharu un uned (cynllun) gyda un arall. Mae cymhareb pŵer i bwysau yn fesuriad o wir berfformiad unrhyw fodur.

Fformiwla cymhareb pŵer i bwysau (pŵer penodol) ar gyfer modur ydy:  

PŴER a gynhyrchir gan y modur wedi ei rannu gan BWYSAU'r modur.

{\displaystyle {\begin{matrix}{\mbox{P-i-Pwys}}&=P/Pwys\\\end{matrix}}}
System Saesneg *unedau mesur* yw marchnerth y pwys (**hp/lb**) fel arfer  

System Metrig *unedau mesur* yw marchnerth y cilogram (**hp/kg**) fel arfer  

Defnyddir watiau, neu kW (cilowatiau), yn lle marchnerth yn aml (Cyfnewidiad: 745.7 wat/hp).

Oherwydd mai cymhareb ydy hyn, mae'r enwadur wastad yn unigol (1 lb neu 1 kg), fel yn yr esiampl ganlynol:
250 hp (pŵer modur)/1,000 lb (pwysau modur) = 0.25 hp/lb pŵer penodol (modur car)
70,000 hp (pŵer tyrbin)/700 lb (pwysau tyrbin) = 100 hp/lb pŵer penodol (gwennol ofod)
Nodir: Wrth edrych ar gymhareb pŵer i bwysau (pŵer penodol), y *mwyaf* yw'r gorau.

Llwytho Pŵer
------------

Defnyddir **Cymhareb pwysau i bŵer** (llwytho pŵer) yn aml gydag awyrennau, ceir a cherbydau yn gyffredinol, i alluogi cymharu perfformiad un cerbyd gyda'r llall. Cymhareb pwysau i bŵer yw'r mesuriad o allu cyflymu (potensial) unrhyw gerbyd tir neu berfformiad dringo unrhyw awyren neu long ofod.

**Cymhareb pwysau i bŵer** (llwytho pŵer) ar gyfer cerbyd ydy:
Pwysau'r cerbyd wedi ei rannu gyda'r pŵer a gynhyrchir gan y modur:

{\displaystyle {\begin{matrix}{\mbox{P-i-Pwys}}&=P/Pwys\\\end{matrix}}}
System Saesneg *unedau mesur* yw pwys y marchnerth (**lb/hp**) fel arfer  

System Metrig *unedau mesur* yw cilogram y marchnerth (**kg/hp**) fel arfer  

Defnyddir watiau, neu kW (cilowatiau), yn lle marchnerth yn aml (Cyfnewidiad: 745.7 wat/hp).

Oherwydd mai cymhareb ydy hyn, mae'r enwadur wastad yn unigol (1 hp neu 1 kW) fel yn yr esiampl golynol:  

3,122 lb (pwysau car)/145 hp (pŵer modur) = 21.5 lb/hp (car) llwytho pŵer  

2,450 lb (pwysau awyren)/160 hp (pŵer modur) = 15.3 lb/hp (9.25 kg/kW) (awyren) llwytho pŵer  

Nodir: Wrth edrych ar gymhareb pŵer i pwysau (pŵer penodol), y *lleiaf* yw'r gorau.

Defnydd tu allan i beirianneg
-----------------------------

Defnyddir y gymhareb yn aml mewn chwaraeon i fesur y pŵer a ellir chwaraewr ei allanoli. Mae hyn yn arbennig o bwys gyda dringwyr yn seiclo, bydd gan y seiclwyr sydd gyda'r gymhareb pŵer i bwysau orau fantais aruthrol yn y mynyddoedd pan fyddent yn dringo i fyny allt bydd disgyrchiant yn fwy o ffactor yn eu perfformiad. Caiff pŵer seiclwyr ei fesur men watiau a bydd seiclwr da allanoli pŵer o dros 500 wat ond bydd hwn yn mynd i wastraff os byddent yn pwyso gormod.
Dŵr fel asid a bâs. Mae un cyfansoddyn o H2O yn gweithredu fel bâs ac yn ychwanegu H+ gan greu H3O+; mae'r H2O arall yn gweithredu fel asid ac yn colli H+ gan droi'n OH-.
Mewn Cemeg, damcaniaeth - a luniwyd gan Johannes Nicolaus Brønsted a Thomas Martin Lowry yn 1923[1][2] - yw **Damcaniaeth Brønsted-Lowry**, sy'n diffinio asid fel moleciwl neu ïon a all ryddhau neu "gyfrannu" proton. Mae hefyd yn diffinio beth yw bas sef yr hwn sy'n cymryd neu "dderbyn" ion o hydrogen (y proton). Os yw cyfansoddyn i weithredu fel asid, gan gyfrannu proton, yna mae'n rhaid bod bas yno i dderbyn y proton. Mae Damcaniaeth Brønsted–Lowry, felly, yn cael ei ddiffinio gan yr adwaith ganlynol:

asid + bas ⇌ asid ymgyfunol + bas ymgyfunol

Gweler hefyd
------------

* Asid
* Bâs

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  R.H. Petrucci, W.S. Harwood, a F.G. Herring, *General Chemistry* (8fed argraffiad, Prentice-Hall 2002), t. 666
2. ↑  G.L. Miessler a D.A. Tarr, *Inorganic Chemistry* (2il argraffiad, Prentice-Hall 1998), t.154
Cawres Wyddelig y cyfeirir ati yn Ail Gainc y Mabinogi yw **Cymidei Cymeinfoll**. Rhoddodd Cymidei enedigaeth i un rhyfelwr arfog a ffurfiedig bob chwe wythnos.

Yr oedd yn wraig i Llasar Llaes Gyfnewid, a oedd hanner ei maint hi, ac yn eilradd iddi. Gyda'i gilydd, roedden nhw'n byw o dan lyn yn Iwerddon ac yn geidwaid Pair y Dadeni, y byddent yn taflu rhyfelwyr marw iddo, a fyddai wedyn yn dod yn ôl yn fud.

Cymerodd Matholwch, brenin Iwerddon, yn y chwedl, y teulu i mewn i'w gartref, ond blinodd arnynt a gorchmynnodd eu taflu i adeilad haearn a oedd yn cael ei gynhesu o'r tu allan. Bu farw pawb ond Cymidei a Llasar, y rhai a ddiangasant i Gymru gyda'r crochan, a roddasant i Bendigeidfran yn heddoffrwm.

Cyfeirir at y ddau fel gwesteion ym mhriodas Branwen, chwaer Bendigeidfran, a Matholwch.

Nodiadau
--------

1. ↑  "Celtic Deities of Britain, Wales, Gaul, and Scotland (and surrounding areas)". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-08-14. Cyrchwyd 2006-11-05.
2. ↑  The Mabinogion (gwaelod Llyfr II) Archifwyd 2016-03-03 yn y Peiriant Wayback..

Dolenni allanol
---------------

* Tudalen Celtnet ar Cymidei.
* Adolygiad o lyfr yn rhoddi gwarcheidwaid am yn ail i'r Crochan Adfywiad
Llyn yn sir Conwy yw **Llyn Geirionydd** (weithiau **Llyn Geirionnydd**). Saif ar ochr ogleddol Coed Gwydyr. Mae bron filltir o hyd, gydag arwynebedd o 45 acer a dyfnder o tua 50 troedfedd yn y man dyfnaf. Llifa Afon Geirionydd o'r llyn i ymuno ag Afon Crafnant.

Gellir cyrraedd ato ar hyd y ffordd o Drefriw heibio pentref Llanrhychwyn, neu o dref Llanrwst. Gellir cerdded o ardal Llyn Crafnant dros Fynydd Deulyn. Ceir maes parcio ger y llyn, ac mae'n gyrchfan boblogaidd i ymwelwyr. Ychydig o bysgod sydd yn y llyn; credir fod llygredd o'r cloddfeydd metel yn y cyffiniau yn parhau.

Llyn Geirionydd yw'r unig lyn yn Eryri lle caniateir cychod modur a sgïo dŵr; mae rhai grwpiau yn ymgyrchu dros gael gwahardd y gweithgareddau yma ar y llyn, gan ddadlau eu bod yn tarfu ar yr heddwch.

Cysylltiadau llenyddol
----------------------

* Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd). Ganed yn Nhrefriw yn 1795, bardd ac emynydd; cymerodd ei enw barddol o enw Afon Geirionnydd yn hytrach na'r llyn.
* William John Roberts (Gwilym Cowlyd) (1828-1904). Trefnodd "Arwest Glan Geirionydd" ar lan Llyn Geirionydd am ei fod yn teimlo fod yr Eisteddfod Genedlaethol yn rhy Seisnigaidd.

Ceir traddodiad poblogaidd yng Nghymru sy'n cysylltu'r bardd o'r 6g, Taliesin a Llyn Geirionydd, ond mae'n draddodiad cymharol ddiweddar a dyfodd o gamddarllen llinell yn y gerdd "Anrheg Urien",

*Mineu Dalyessin o iawn llyn gerionnyd*
a ddehonglwyd fel 'Minnau, Taliesin, o lan Llyn Geirionnydd'. Ond dangosodd Ifor Williams mai *iawn-llin* ("gwir linach") yw'r darlleniad (mae *geirionyd* yn hen ffurf ar *ceraint*).

* Pen gogleddol Llyn GeirionyddPen gogleddol Llyn Geirionydd
* Pen deheuol Llyn GeirionyddPen deheuol Llyn Geirionydd

Llyfryddiaeth
-------------

* Jonah Jones, *The Lakes of North Wales* (Whittet Books, 1987)
* Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Gwasg Carreg Gwalch, 1985)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin* (Caerdydd, 1960; argraffiad newydd 1977)
Dr. **Ll. Gwyn Chambers** DSc (11 Chwefror 1924 – 9 Rhagfyr 2014) oedd un o sefydlwyr y cylchgrawn Cymraeg *Y Gwyddonydd* ym Mawrth 1963. Fe'i ganed yn Hornchurch, Essex a'i addysgu yn Ysgol Haberdashers' Aske's yn Elstree ac yn Ysgol Ramadeg Porthmadog. Graddiodd o Goleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor yn 1944. Bu'n gweithio ar ymchwil wyddonol yn y lluoedd arfog cyn cael gwaith fel darlithydd yn y coleg milwrol yn Shrivenham. O'r 1950au hyd at ei ymddeoliad bu'n ddarlithydd ym Mangor.

Y Gwyddonydd
------------

Ymddangosodd y cyfnodolyn *Y Gwyddonydd* am y tro cyntaf ar Ddydd Gŵyl Dewi 1963, gyda chyhoeddiadau cyson hyd at 1996. Yr Athro Glyn O Phillips oedd y golygydd rhwng 1963 a 1993. "Fe'i sefydlwyd er mwyn dangos fod ymdrin â pynciau gwyddonol a thechnolegol o bob math drwy gyfrwng y Gymraeg yn gwbwl bosibl" yn ôl Dr Hefin Jones. Nifwl troellog trobwll yng nghytser *Canes Venatica* oedd y llun ar glawr y rhifyn cyntaf.

Llyfryddiaeth
-------------

* *A course of Vector Analysis* (1960)
* *Introduction to the Mathematics of Electricity and Magnetism* (1973)
* *Integral Equations: a short course* (1976)
* *A Generalised Coordinates* (1985)
* *Ystadegaeth Elfennol* (1991)
* *Mathemategwyr Cymru* (1994)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fideo ar You Tube; adalwyd 3 Chwefror 2015

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: n50036673

 |
Pryfyn bach yw'r **lleuen** (lluosog: **llau** neu ) a cheir dros 3,000 gwahanol fath ohonyn nhw. Er mai pryfaid ydyn nhw, tydyn nhw ddim yn medru hedfan. Mae tri math wedi eu cofrestru fel 'Asiant cario Afiechydon Dynol'. Ectoparaseit ydyn nhw sy'n hoff iawn o waed mamaliaid. Er hyn tydyn nhw ddim i'w gweld ar Monotremes (y platypws a'r echidnas) na'r ystlum, y morfil, dolffiniaid y llamhidydd na'r pangolin.

Mae llau pen yn bryfed bychain o faint pen pin – 2–4 mm o hyd (maint hedyn sesame). Maen nhw'n bryfed brown llwydaidd, heb adenydd ac maen nhw'n byw drwy sugno gwaed o groen pen yr unigolyn. Mae eu hwyau'n smotiau gwyn a elwir yn nedd ac maen nhw wedi'u gludo wrth waelod y gwallt. Mae'r wyau'n cymryd 10 diwrnod i ddeor ac aeddfedu, a gallant atgynhyrchu’n gyflym, 10 i 14 diwrnod ar ôl deor. Bydd eu niferodd yn tyfu'n gyflym os na chânt eu trin. Mae llau pen yn gyffredin mewn plant rhwng 4 ac 11 oed o ganlyniad i gysylltiad agos yn yr ysgol. Gall unrhyw un gyda gwallt byr neu hir ddal llau pen.

Mae trosglwyddo'n digwydd drwy gysylltiad agos pen â phen rhwng pobl. Mae llau ddim ond yn para'n fyw am ychydig funudau pan fyddant i ffwrdd oddi wrth ben dynol, ac ni chânt eu cario gan anifeiliaid anwes.

Symptomau a diagnosis
---------------------

Y prif symptom yw cosi, yn enwedig y tu ôl i'r clustiau neu ar gefn y gwddf. Gall crafu parhaus beri i'r croen dorri, gan ganiatáu i heintiau eilaidd ddatblygu. Fodd bynnag gellir gweld arwyddion pla cyn i unrhyw symptomau ddatblygu – nedd yn y gwallt, ar flew a ddiosgwyd neu gribau; gobenyddion yn dangos bryntni anarferol o ganlyniad i dail llau.
Gwneir diagnosis trwy gadarnhad gweledol o'r pla.

Triniaeth
---------

Ceir dwy driniaeth bosibl:

* Moddion pryfladdol
* Cribo gwlyb (a elwir weithiau yn ‘ladd llau’)

Mae trwythau a siampŵau pryfladdol dros y cownter fel rheol yn cynnwys un o'r pryfleiddiaid canlynol dan amrywiol enwau:

* malathion
* phenothrin
* permethrin

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Iechyd a GofalCymdeithasol". *CBAC*. 2011. Cyrchwyd 2017. Check date values in: `|accessdate=` (help)
Mae'r **llew** (*Panthera leo*) yn un o bedwar o'r cathod mawr yn y genws *Panthera*, ac mae'n perthyn i'r teulu *Felidae* (*cathod*). Gyda rhai gwrywod yn rhagori 250 kg (550 lb) mewn pwysau, mae'r llew yn yr ail gath fwyaf sydd yn fyw heddiw ar y ôl y teigr.

Tan y Pleistosen hwyr, tua 10,000 o flynyddoedd yn ôl, y llew oedd yr ail famal daearol gyda'r amrediad mwyaf, tu ôl i bobl. Gellir eu darganfod drwy'r rhan fwyaf o Affrica, llawer o Ewrasia, o orllewin Ewrop i'r India, ac yn yr Americas o'r Yukon i Beriw.

Os ydent yn goroesi'r peryglon o fywyd cynnar, gellir llewesau mewn cynhefinoedd diogel, fel parciau cenedlaethol, gyrraedd oedran o 12- 14 mlynedd, tra fod gwrywod yn anaml yn cyrraedd 8 mlynedd. Er hyn mae yno gofnodion o llewesau yn byw hyd at 20 mlwydd oed yn y gwyllt. Mae llewod caeth yn aml yn cyrraedd 20 mlwydd oed neu fwy.

Cynhefin nodweddiadol y llew yw safana a glaswelltiroedd, ond maent wedi eu darganfod mewn tiroedd prysglwyn ac mewn coedwigoedd.

Yn anghyffredin i gathod eraill, mae'r llew yn gath cymdeithasol iawn, wrth iddynt fyw mewn grwpiau teuluol sydd yn cynnwys grwp o lewesau perthynol a'u cenau, ac nifer bach o wrywod. Bydd y llewesau yn y grwpiau yma yn hela gyda'i gilydd, eu prif ysglyfaeth yw mamaliaid carnol.
Mae'r llew yn ysglyfaethwr apig, serch hyn maent hefyd yn carthysu pan mae ganddynt y cyfle i wneud.

Mae'r llew yn rywogaeth bregus sydd wedi gweld y boblogaeth yn disgyn rhwng 30 a 50 y cant drost yr ugain mlynedd diwethaf. Er nid yw'r achos yn glir, mae colled cynhefin yn ô gystal â gwrthdaro gyda pobl yn cyfrannu at y colled mewn niferoedd.

  


Chwiliwch am ***llew***  
yn Wiciadur.