recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr Caledonia Newydd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr Caledonia Newydd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala caledonica***; yr enw Saesneg arno yw *New Caledonian whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. caledonica*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr Caledonia Newydd yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr Caledonia Newydd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Merch mewn bwrcini (*burqini*)
Merched o Bacistan yn gwisgo'r byrca.
Math o wisg nofio i fenyw Islamaidd ydy **byrcini** neu **fwrcini** (ieithoedd eraill: *burqini* neu *burkini*) sy'n air cyfansawdd a fathwyd yn ddiweddar drwy gyfuno dau air: 'byrca' sef gwisg o Bacistan a bicini. Fe'i cynlluniwyd yn wreiddiol yn Awstralia gan Aheda Zanetti.

Cynlluniwyd y wisg yn bwrpasol i guddio'r rhan fwyaf o'r corff, yn unol â thrddodiadau Islamaidd; mae'r wyneb, y traed a'r dwylo, fodd bynnag yn noeth. Mae'n eitha tebyg i wisg nofio rwber, ond fod iddi gwcwll (neu 'gwfl') y gellir ei godi. Mae'n wisg ysgafn, yn bwrpasol er mwyn i'r gwisgwr fedru nofio. Cofrestrwyd y geiriau *burqini* a *burkini* gan Ahiida, sef cwmni Zanetti, ond fel y gair 'Hoover' daeth y gair i olygu gwisgoedd nofio tebyg - a wnaed gan gwmniau eraill hefyd.

Ymhlith y mathau eraill o wisgoedd nofio Islamaidd y mae'r *veilkini* a gwisgoedd y brand MyCozzie. Bu Zanetti'n feirniadol iawn o wisgoedd nofio mycozzie gan iddi gael ei gwneud allan o lycra, ac felly'n beryglus yn ei thyb hi. Gwadodd y cwmni hynny.

Cynnen ynghylch y bwrcini
-------------------------

Yn 2014 roedd rhai pyllau nofio ym Moroco wedi gwahardd y bwrcini, gan fynnu mai "rhesymau iechyd a diogelwch" oedd wrth wraidd eu penderfyniad. Achosodd hyn gryn dipyn o ddadlau gwleidyddol, drwy'r byd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *"The surprising Australian origin story of the burkini"*, Sydney Morning Herald, 19 Awst 2016. Adalwyd 21 Awst 2016.
2. ↑  Taylor, Rob (2007-01-17). "Not so teenie burqini brings beach shift". Reuters. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-05-30. Cyrchwyd 2011-03-02.
3. ↑  Adam Taylor (17 Awst 2006). "The surprising Australian origin story of the 'burkini'". Washington Post.
4. ↑  "Filling void in modest swimwear". Cyrchwyd 2009-09-04.
5. ↑  Chandab, Taghred (2009-08-30). "Itsy bitsy teeny weeny burqini design battle". *The Sydney Morning Herald*. Cyrchwyd 2009-09-04.
6. ↑  "*No Burkinis! Morocco hotels ban 'halal' suit*". Al Arabiya News. 26 Awst 2014.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr Sclater** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr Sclater) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala soror***; yr enw Saesneg arno yw *Sclater’s whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. soror*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr Sclater yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr Sclater** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Bryn Aberedw** (mapiau Saesneg: *Aberedw Hill*) yn gopa mynydd a geir ger pentref Aberedw i'r de o dref Llanfair-ym-Muallt, de Powys; cyfeiriad grid SO084507. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 224 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 451 metr (1480 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr Borneo** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr Borneo) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala hypoxantha***; yr enw Saesneg arno yw *Bornean mountain whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. hypoxantha*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr Borneo yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr Borneo** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Esgyrn Bottom** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1957 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 49.9 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Bryn Coch a Chapel Hermon**, yng nghanol Coed y Brenin i'r dwyrain o'r Ganllwyd yng Ngwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 5 Chwefror 2009 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.78 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Bryn Calfaria
Emyn-dôn Cymreig yw ***Bryn Calfaria*** a ysgrifennwyd ar y mesur 8,7,8,7,4,4,4,7,7. Awdur y dôn oedd William Owen (Prysgol). *Bryn Calfaria* sy'n cael ei ddefnyddio fel y dôn arferol ar gyfer emyn Pantycelyn *Gwaed dy Groes sy'n codi i fyny* (Caneuon Ffydd tôn 416; emyn 494).

> Gwaed dy Groes sy'n codi i fyny,  
> 
> 
> 
> 'R eiddil yn goncwerwr mawr:
> Gwaed dy Groes sydd yn darostwng,  
> 
> 
> 
> Cewri cedyrn fyrdd i lawr.
> Gad im deimlo (x3)
> Awel o Galfaria fryn (x2).

Mae hefyd yn cael ei ddefnyddio ar gyfer yr emyn Saesneg *Lord, Enthroned in Heavenly Splendor* gan George Hugh Bourne. Honnir i'r dôn gael ei hysgrifennu'n wreiddiol gan Prysgol ar ddarn o lechen wrth iddo gerdded i'w gwaith yn y chwarel ym Methesda.

Weithiau bydd y dôn yn cael ei alw'n *Laudamus*, sef enw trefniant Dr Daniel Protheroe o Fryn Calfaria. Mae trefniant o'r dôn ar gael gan y cerddor Saesnig Ralph Vaughan Williams fel rhan o'i waith *Three Preludes founded on Welsh Hymn Tunes*.

Mae nodau agoriadol Bryn Calfaria wedi eu naddu ar gofgolofn Prysgol ym mynwent Capel Caeathro.

* William Owen, PrysgolWilliam Owen, Prysgol
* Capel Caeathro a chofeb PrysgolCapel Caeathro a chofeb Prysgol

Dolenni allanol
---------------

YouTube Bryn Calfaria (Gwaed Dy Groes Sy'n Codi i Fyny) - Cor Meibion Cwmbach

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "CYFANSODDWR PEN CALFARIA - Papur Pawb". Daniel Rees. 1893-08-05. Cyrchwyd 2019-10-29.
2. ↑  *Caneuon ffydd*. Caernarfon: Pwyllgor y Llyfr Emynau Cydenwadol. 2001. ISBN 1903754011. OCLC 57019600.
3. ↑  Côr Meibion Rhydychen  *Laudamus (Bryn Calfaria)* Archifwyd 2022-07-04 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 29 Hydref 2019
4. ↑  Tŷ Cerdd (Daniel Protheroe 1866-1934) Archifwyd 2019-11-04 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 29 Hydref 2019
5. ↑  Music Room *Three Preludes founded on Welsh Hymn Tunes* adalwyd 29 Hydref 2019
6. ↑  Y Traethodydd Cyf. CXV (XXVIII) (494-497), 1960 tud 13
Mae **Bryn-y-tail** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN916874. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 285metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 403m (1322tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Bryn Celli Ddu** yn siambr gladdu yn agos i arfordir deheuol Ynys Môn, rhwng Llanddaniel Fab a Llanedwen a gerllaw Afon Braint. Bu rhywfaint o ysbeilio yno yn 1699 a bu cloddio archeolegol yn 1928 a 1929.

Ymddengys fod cylch cerrig yma yn y cyfnod Neolithig, pan oedd cylch cerrig ar y safle. Roedd olion tân yn un man, a chafwyd hyd i asgwrn bychan o glust ddynol, a charreg wastad drosto.

Siambr gladdu Bryn Celli Ddu o hirbell.
Bryn Celli Ddu
Tua dechrau Oes yr Efydd, tua 3000 C.C. cafwyd gwared ar y cerrig ac adeiladwyd siambr gladdu. Roedd carreg wedi ei cherfio a llinellau yn sefyll yn y siambr ei hun. Symudwyd hon i Amgueddfa Genedlaethol Cymru, ac mae'r garreg sy'n sefyll tu allan i'r siambr heddiw yn gopi ohoni. Noder fod y pentwr pridd sy'n gorchuddio'r siambr heddiw wedi ei ail-godi yn yr 20g; mae'n debyg fod y gwreiddiol yn llawer mwy.

Archaeoleg
----------

Mae gwaith ymchwil diweddar gan Steve Burrow, curadur archaeoleg Neolithig yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, yn awgrymu fod y siambr wedi ei hadeiladu i gyd-fynd a safle'r haul. Ar y diwrnod hwyaf o'r flwyddyn mae'r haul yn tywynnu yn syth i mewn i'r siambr gladdu ei hun. Mae hyn yn cysylltu Bryn Celli Ddu a rhai siambrau claddu eraill megis Maes Howe a Newgrange, sydd wedi ei hadeiladu i gyd-fynd a safle'r haul ar y dydd byrraf.

Darganfyddiad diweddar arall yw y gall fod pum twll postyn ar y safle fod yn llawer hŷn na'r siambr gladdu a'r cylch cerrig. Dyddiwyd olion o ddau o'r tyllau i'r cyfnod Mesolithig (Pitts, 2006).

Gellir cyrraedd Bryn Celli Ddu trwy droi oddi ar ffordd yr A4080 gerllaw Llanedwen i gyfeiriad Llanddaniel Fab. Mae lle parcio ar y chwith, yna gellir croesi'r ffordd a dilyn llwybr o tua hanner milltir i'r siambr gladdu. Mae'r safle yng ngofal Cadw. Bryn celli ddu yn golygu 'yr twmpath yn yr rhigol dywyll'. Mae ymwelwyr yn medru mynd mewn i'r twmpath drwy dwnel carreg. Mae Bryn Celli Ddu yn cael ei ystyried yn gyffredinol i fod un or yr cyntaf beddrodau hynt gorau.

Delweddau
---------

* Y garreg unigol amlwg gyda chaerfiadau Celtaidd yn ei haddurnoY garreg unigol amlwg gyda chaerfiadau Celtaidd yn ei haddurno
* Golwg am allan tua'r fynedfaGolwg am allan tua'r fynedfa
* Golwg y tu mewnGolwg y tu mewn

Llyfryddiaeth
-------------

* Pitts, M. 2006. Sensational new discoveries at Bryn Celli Ddu. *British Archaeology* No. 89 (July/August): 6.

Dolennau allanol
----------------

* (Saesneg) Adroddiad ar ddarganfyddiadau Steve Burrow

  



| Bodowyr | **Siamberi Claddu ar Ynys Môn** | Sbiral triphlyg |
| --- | --- | --- |
| Barclodiad y Gawres |
Bodowyr |
Bryn Celli Ddu |
Bryn yr Hen Bobl |
Din Dryfol |
Llugwy |
Pant y Saer |
Presaddfed |
Trefignath |
Tŷ Newydd |
|  |
Plasdy hynafol yn Eifionydd, Gwynedd yw'r **Clenennau**. Daeth yn ganolfan Ystâd Clenennau a chwareuodd ran bwysig yn hanes y rhan honno o Ogledd Cymru. Heddiw mae'n ffermdy.

Lleoliad
--------

Saif Clenennau yn ardal Penmorfa tua 5 milltir i'r gogledd-orllewin o Borthmadog yn rhan isaf Cwm Ystradllyn, Eryri, tua hanner milltir i'r dwyrain o bentref Golan.

Hanes
-----

Roedd teulu'r Clenennau yn un o bedwar teulu grymus yn Eifionydd - gyda teuluoedd plasdai cyfagos Y Gesail Gyfarch, Ystumcegid a Bryncir - a hawliai eu bod yn ddisgynyddion uniongyrchol i'r brenin Owain Gwynedd. Yn yr 16g, unwyd ystadau Clenennau a Brogyntyn (ger Croesoswallt) pan briododd Syr William Maurice, aer Clenennau, ag aeres Brogyntyn.

Un o breswylwyr enwocaf Clenennau oedd Syr John Owen (1600-1666), a gododd wrthryfel yng Ngogledd Cymru o blaid y brenin Siarl I yn erbyn llywodraeth Oliver Cromwell yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr.

Cyfeiriadau
-----------

* William Rowland, *Gwŷr Eifionydd* (Gwasg Gee, 1953)
* Syr John Wynn o Wydir, *History of the Gwydir Family*, gol. J. Gwynfor Jones (Gwasg Gomer, 1990)
Mae **Bryn Banog** yn gopa mynydd a geir ym Moel Hebog yn Eryri; cyfeiriad grid SH576457. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 458 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 520 metr (1706 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Bryn Bach** (Saesneg: *Bache Hill*) yn gopa mynydd a geir yn Fforest Faesyfed rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll, Powys; cyfeiriad grid SO213636. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 569 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 610 metr (2001 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Mae  **Colin Randell** (ganed 12 Rhagfyr 1952) yn chwaraewr pêl-droed Cymreig wedi ymddeol. Ddechreuodd ei yrfa gyda Coventry City , ac aeth ymlaen i chwarae yn y Y Gynghrair Bêl-droed i Plymouth Argyle, Dinas Caerwysg, Blackburn Rovers, CPD Sir Casnewydd  a Dinas Abertawe.

Yn chwaraewr amryddawn, dechreuodd Randell  ei yrfa gyda Coventry City, cyn ymuno â Plymouth Argyle yn 1973. Treuliodd y pedair blynedd nesaf gyda Plymouth, yn helpu'r clwb i gyrraedd  rownd gyn-derfynol Cwpan y Gynghrair ym 1974 a dyrchafiad i Ail Adran Cynghrair pêl-Droed Lloegr y flwyddyn ganlynol, cyn disgyn allan o ras pan daeth Mike Kelly yn rheolwr y clwb yn lle Tony Waiters.

Ymunodd â'i gyn cyd chwaraewr Bobby Saxton yn nghlwb Dinas Caerwysg ym 1979, ond dychwelodd i Plymouth Argyle pan penodwyd Saxton  yn rheolwr y clwb ddwy flynedd yn ddiweddarach. Cafodd ei lofnodi gan Saxton eto yn ystod haf 1982 ar ôl iddo dod yn rheolwr ar Blackburn Rovers. Randell dychwelyd i Gymru ar fenthyg gyda'r Sir Casnewydd yn ystod tymor 1983-84, a dychwelodd yn barhaol ym 1985 gyda Dinas Abertawe.

Aeth yn ei flaen i reoli Athletwyr Llansawel a Thref y Barri yng Nghynghrair pêl-droed Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Colin Randell". Greens on Screen. Retrieved 22 Mehefin 2010.
2. ↑  "Colin Randell". Plymouth Argyle. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 10 Medi 2012. Cyrchwyd 22 Mehefin 2010.
3. ↑  Neil Brown Retrieved 22 Mehefin 2010.
4. ↑  "Past players" Archifwyd 2010-07-10 yn y Peiriant Wayback.. Swansea City. Retrieved 22 Mehefin 2010.
Mab James Spooner oedd  **Charles Easton Spooner** (1818–1889). Ganwyd y mab ym Maentwrog ym 1818. Cymerodd drosodd Reilffordd Ffestiniog gan ei dad ym 1856. Cyflwynodd o locomotifau stêm ym 1863 gan ofyn i Charles Holland i gynllunio'r 6 locomotif cyntaf, adeiladwyd gan George England, gan gynnwys Little Wonder, y Locomotif Fairlie dwbl cyntaf. Trefnwyd profion locomotifau ar Reilffordd Ffestiniog ym 1870, a daeth peirianwyr o bobman, gan gynnwys Rwsia ac yr Unol Daleithiau. Cynlluniodd gilffyrdd trosglwyddo rhwng y rheilffyrdd Ffestiniog a Chambrian ym Minffordd..

Dechreuodd gwasanaethau i deithwyr ym 1864

Bu farw ym Mhorthmadog ar 18 Tachwedd 1889.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "Gwefan archiveswales". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-05. Cyrchwyd 2015-05-22.
2. ↑  Tudalen Charles Easton Spooner, Festipedia
3. ↑  Tudalen 'Some industrial influences on the evolution of landscape in Snowdonia North Wales' gan Noel Walley

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Clefydau galwedigaethol yr ysgyfaint** (*niwmoconiosis)* yn derm am grŵp o glefydau’r ysgyfaint sy’n cael eu hachosi drwy anadlu llwch penodol yn eich gweithle. Maent yn mynd yn sownd yn eich ysgyfaint ac yn achosi creithio. Y math mwyaf cyffredin yw niwmoconiosis y glöwr, a achosir drwy anadlu llwch glo. Math arall yw silicosis, a achosir drwy anadlu llwch silica ac asbestosis, a achosir drwy anadlu asbestos. Yn aml, bydd cyfnod hir (ugain mlynedd neu fwy) rhwng anadlu’r llwch a dangos symptomau, felly mae achosion newydd yn aml yn arwydd o amodau gweithio yn y gorffennol.

Symptomau
---------

* Diffyg anadl
* Peswch di-baid
* Blinder
* Trafferth anadlu
* Poen yn y frest
* Pesychu fflem du (niwmoconiosis y glöwr yn unig)

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol yn unig. Allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi.* 
*Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r **British Lung Foundation**.*
***Am wybodaeth lawn gweler yr erthygl wreiddiol gan y British Lung Foundation neu am driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Cwmni Americanaidd ydy'r **Corbis Corporation**, sydd a'i bencadlys yn Seattle, Washington, sy'n gwerthu a dosbarthu ffotograffiaeth a ffilm a hawliau cysylltiedig. Mae ganddynt gasgliad o dros 100 miliwn o luniau a llyfrgell fideo.

Mae Corbis yn berchen yn breifat i Bill Gates, a sefydlodd y cwmni ym 1989 dan yr enw Interactive Home Systems (enw a ddelir ar hyn o bryn gan gwmni hynach anghysylltiedig yn Concord, Massachusetts). Un o brif resymau Gates dros ddechrau'r cwmni oedd y gred y buasai pobl yn addurno eu tai yn y dyfodol gan ddefnyddio arddangosiad o arlunwaith digidol fuasai'n troelli gan ddefnyddio fframiau digidol. Neidiodd enw'r cwmni i Continuum Productions ym 1994, ac i Corbis Corporation blwyddyn yn ddiweddarach. Mae "Corbis" yn air Lladin sy'n golygu "basgedgwiall", a oedd yn cyfeirio at y ffordd yr oedd y cwmni yn ystyried ei hun ar y pryd, feb storfa fyd-eang ar gyfer delweddau. Prynodd Archif Bettmann ym 1995, a gaiff ei storio 220 llath o dan y ddaear mewn ogof a gedwir yn oer, yn yr Iron Mountain storage facility.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Katie Hafner. "A Photo Trove, a Mounting Challenge", *New York Times*, 10 Ebrill 2007.
2. ↑   Under Iron Mountain. National Press Photographers' Association (4 Mehefin 2005).
Bryn isel a safle archaeolegol yw **Clegyr Fwya** (amrywiadau: **Clegyrfwya**, **Clegyr Boia**) a leolir ger arfordir Sir Benfro i'r gorllewin o Dyddewi. Mae 'Bwya' yn amrywiad ar yr enw personol 'Boia' ac yn cysylltu'r safle â'r traddodiad am y pennaeth lleol a wrthwynebodd Dewi Sant yn y 6g. Ystyr 'clegyr' yw "craig" neu "garreg" ayyb.

Pen dwyreiniol Clegyr Fwya

Archaeoleg
----------

Mae Clegyr Fwya yn safle o bwys i archaeolegwyr oherwydd y dystiolaeth a ddarganfuwyd yno am Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru. Yn y cyfnod hwnnw roedd tylwyth o ffermwyr gwartheg yn byw yno. Cafwyd olion tŷ hirsgwar sylweddol a nifer o ddarnau o grochenwaith neolithig - un o'r canfyddiadau pwysicaf yng Nghymru - sy'n awgrymu cysylltiad ag Iwerddon yn y 3ydd fileniwm CC. Cafwyd bwyeill carreg gorffenedig hefyd, efallai o fryniau Preseli i'r gogledd.

Yn ddiweddarach, yn Oes yr Haearn, codwyd cloddiau rhwng y creigiau i greu amddiffynfa yn amgau 85 wrth 30 m o dir. Nid yw'n cyfrif fel bryngaer ond yn fferm deuluol gydag amddiffynwaith.

Boia
----

 *Prif erthygl: Boia*
Mae'r enw yn cysylltu'r safle â Boia, pennaeth o dras Gwyddelig y ceir ei hanes ym *Muchedd Dewi*, testun canoloesol sy'n honni adrodd hanes bywyd Dewi Sant. Ar ddechrau'r adran amdano mae Boia yn eistedd ar graig uchel ger Tyddewi; Clegyr Fwya, efallai. Mae'r stori sy'n dilyn yn un liwgar, yn enwedig y portread o lawforwynion gwraig ddichellgar Boia yn dawnsio'n noethlymun i demtio Dewi a'i ddisgyblion - ond does dim modd profi cysylltiad hanesyddol â'r safle.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Christopher Houlder, *Wales: An Archaeological Guide* (Faber, 1978), tud. 186.
2. ↑  D. Simon Evans (gol.), *Buched Dewi* (Caerdydd, 1959), tt. 6-9.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Clegyr Fwya ar wefan 'Pembrokeshire Virtual Museum'
Paffiwr o Gymru yw **Colin Jones** (ganwyd 21 Mawrth 1959) a ddaeth yn bencampwr pwysau welter ar lefel Brydeinig, y Gymanwlad ac Ewropeaidd. Ganwyd yng Nghorseinon, Abertawe. Cyn troi'n broffesiynol fe gynrychiolodd Prydain Fawr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1976 yn Montreal, Canada. Roedd gan Colin hyfforddwr o'r enw Gareth Bevan ac yn cael cymorth gan ei fab, John Bevan hefyd.

Gyrfa bocsio
------------

Yn 1976, Jones oedd y paffiwr Prydeinig ieuengaf i gael ei ddewis i gystadlu yn y Gemau Olympaidd Modern nes i Amir Khan ymddangos yn Gemau Olympaidd yr Haf 2004.

Roedd yn un o'r paffiwr pwysau welter mwyaf pwerus o'i genhedlaeth gyda'r gallu i daro gwrthwynebwyr allan gydag un ergyd (gyda'r ddwy law) ac roedd hyn yn caniatau iddo gychwyn gornest yn hynod o araf. Enillodd y goron Ewropeaidd yn Copenhagen drwy atal yr ornest yn yr ail rownd yn erbyn y paffiwr Danaidd Hans Henrik ac fe wnaeth hyn gadarnhau ei gyrhaeddiad fel un o baffwyr gorau'r byd.

Collodd deirgwaith, unwaith drwy anghymhwyster (Curtis Ramsey), unwaith drwy ddyfarniad hollt (Milton McCrory) ac unwaith pan ataliwyd mewn pedwar rownd oherwydd iddo gael ei anafu gan Donald Curry ar ei orau. Daeth y ddwy golled olaf wrth herio am deitl y byd ar ôl iddo ddod yn gyfartal gyda McCrory yn ei ymgais gyntaf.

Er y rhwystrau ar lefel fyd-eang (roedd y ddwy ornest yn erbyn McCrory yn America ac fe allai fod wedi mynd y naill ffordd neu'r llall), roedd yn gryf ar lefel Brydeinig a gyrhaeddodd uchafbwynt gyda'i ddwy fuddugoliaeth yn ennill "o'r tu ôl" yn erbyn y paffiwr dawnus Kirkland Laing.

Yn ddyn diymhongar ac uchel ei barch, mae Jones yn cael ei ystyried yn un o baffwyr gorau Cymru, ac enillodd wobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru yn 1983..

Roedd Jones yn gynorthwyydd i hyfforddwr Cenedlaethol Tony Williams ar gyfer tîm Paffio Cymru yn Gemau'r Gymanwlad 2010

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *BBC Sport-Wales-BBC Wales Sports Personality Of The Year*  , *Newyddion BBC Sport*, BBC, 8 Rhagfyr 2008.  Cyrchwyd ar 28 Hydref 2009.

| Gwobrau |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Steve Barry** | **Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru**1983 | Olynydd:**Ian Rush** |

Dolenni allanol
---------------

* Rhestr BBC Sport o baffwyr Cymreig
* Cofnod paffio proffesiynol ar gyfer Colin Jones o BoxRec
Mae **Clegir Mawr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1961 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 9.4 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae **Blaen Rhestr** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN844693. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 509 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 547 metr (1795 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2008.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Clip** yn gopa mynydd a geir yn y Rhinogydd i'r de-orllewin o Drawsfynydd, Gwynedd; cyfeiriad grid SH653327. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 563metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 594 metr (1949 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Pentref bach yng nghymuned Llandysiliogogo, Ceredigion, Cymru, yw **Blaenbedw Fawr**. Saif ychydig i'r de o Blwmp.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 29 Hydref 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ceredigion**

**Trefi**  

Aberaeron  **·** Aberteifi  **·** Aberystwyth  **·** Ceinewydd  **·** Llanbedr Pont Steffan  **·** Llandysul  **·** Tregaron
  
**Pentrefi**  

Aberarth  **·** Aber-banc  **·** Aber-ffrwd  **·** Abermagwr  **·** Abermeurig  **·** Aber-porth  **·** Adpar **·** Alltyblaca  **·** Betws Bledrws  **·** Betws Ifan  **·** Betws Leucu  **·** Bethania  **·** Beulah  **·** Blaenannerch  **·** Blaenpennal  **·** Blaenplwyf  **·** Blaen-porth  **·** Y Borth **·** Bow Street  **·** Bronant  **·** Bwlch-llan  **·** Capel Bangor  **·** Capel Cynon  **·** Capel Dewi  **·** Capel Seion  **·** Caerwedros  **·** Castellhywel  **·** Cellan  **·** Cilcennin  **·** Ciliau Aeron  **·** Clarach  **·** Cnwch Coch  **·** Comins Coch  **·** Cribyn  **·** Cross Inn (1)  **·** Cross Inn (2)  **·** Cwm-cou  **·** Cwmystwyth  **·** Cwrtnewydd  **·** Dihewyd  **·** Dôl-y-bont  **·** Eglwys Fach  **·** Felinfach  **·** Y Ferwig  **·** Ffair-rhos  **·** Ffostrasol  **·** Ffos-y-ffin  **·** Ffwrnais  **·** Gartheli  **·** Goginan  **·** Y Gors  **·** Gwbert  **·** Henfynyw  **·** Henllan  **·** Horeb  **·** Llanafan  **·** Llanarth  **·** Llanbadarn Fawr  **·** Llandre  **·** Llandyfrïog  **·** Llanddeiniol  **·** Llanddewi Brefi  **·** Llanfair Clydogau  **·** Llanfarian  **·** Llanfihangel y Creuddyn  **·** Llangeitho  **·** Llangoedmor  **·** Llangrannog  **·** Llangwyryfon  **·** Llangybi  **·** Llangynfelyn  **·** Llangynllo  **·** Llanilar  **·** Llanio  **·** Llan-non  **·** Llanrhystud  **·** Llansantffraid  **·** Llanwenog  **·** Llanwnnen  **·** Llechryd  **·** Lledrod  **·** Llundain-fach  **·** Llwyncelyn  **·** Llwyndafydd  **·** Llwyn-y-groes  **·** Morfa  **·** Mwnt  **·** Nanternis  **·** Penbryn  **·** Penparc  **·** Penrhiw-llan  **·** Penrhyn-coch  **·** Penuwch  **·** Pen-y-garn  **·** Plwmp  **·** Pontarfynach  **·** Ponterwyd  **·** Pontgarreg  **·** Pontrhydfendigaid  **·** Pontrhydygroes  **·** Pontsiân  **·** Rhydlewis  **·** Rhydowen, Ceredigion  **·** Rhydyfelin  **·** Rhydypennau  **·** Salem  **·** Sarnau  **·** Southgate  **·** Swyddffynnon  **·** Synod Inn  **·** Talgarreg  **·** Tal-y-bont **·** Temple Bar **·** Trefenter  **·** Trefilan  **·** Tremain  **·** Tre-saith  **·** Tre Taliesin  **·** Troedyraur  **·** Ysbyty Ystwyth  **·** Ystrad Aeron  **·** Ystrad Meurig  **·** Ystumtuen
Mae **Bryn Arw (hen GR)** yn gopa mynydd a geir yn y Mynydd Du rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO304197. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 375 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 381 metr (1250 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Etholaeth seneddol yn Swydd Hertford, Dwyrain Lloegr, yw **Broxbourne**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Broxbourne yn Swydd HertfordEtholaeth Broxbourne yn Swydd Hertford
* Swydd Gaergrawnt yn LloegrSwydd Gaergrawnt yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983.

Aelodau Senedol
---------------

* 1983–2005: Marion Roe (Ceidwadol)
* 2005–presennol: Charles Walker (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Cymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Blaenhonddan**. Mae'n cynnwys pentrefi Aberdulais, Bryncoch a Llangatwg. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 11,141.

Fe'i rhennir yn wardiau etholiadol Gogledd Bryncoch, De Bryncoch a Llangatwg. Ceir olion caer Rufeinig *Nidum* yn y gymuned, a Rhaeadr Aberdulais, sy'n awr yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Roedd plasdy Cadoxton Lodge, sydd yn awr wedi ei ddymchwel, yn gatref teulu Tennant. Roedd aelodau'r teulu yma yn cynnwys Winifred Coombe Tennant ("Mam o Nedd") a Dorothy, gwaig Henry Morton Stanley.

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Blaenhonddan (pob oed) (12,151)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Blaenhonddan) (1,518)** |    | 12.9% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Blaenhonddan) (10605)** |    | 87.3% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Blaenhonddan) (1,993)** |    | 39% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
3. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
4. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
5. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Castell-nedd Port Talbot**

**Trefi**  

Aberafan  **·** Castell-nedd  **·** Glyn-nedd  **·** Llansawel  **·** Pontardawe  **·** Port Talbot
  
**Pentrefi**  

Aberdulais  **·** Abergwynfi  **·** Alltwen  **·** Baglan  **·** Banwen  **·** Bedd y Cawr  **·** Blaendulais  **·** Blaen-gwrach  **·** Blaengwynfi  **·** Bryn  **·** Cil-ffriw  **·** Cilmaengwyn  **·** Cilybebyll  **·** Y Clun  **·** Y Creunant  **·** Cwmafan  **·** Cymer  **·** Cwm-gors  **·** Cwmllynfell  **·** Dyffryn Cellwen  **·** Efail-fach  **·** Glyncorrwg  **·** Godre'r-graig  **·** Gwauncaegurwen  **·** Llandarcy  **·** Llangatwg  **·** Llan-giwg  **·** Margam  **·** Melin-cwrt  **·** Morfa Glas  **·** Onllwyn  **·** Pentreclwydau  **·** Pontrhydyfen  **·** Pwll-y-glaw  **·** Resolfen  **·** Rheola  **·** Rhos  **·** Rhyd-y-fro  **·** Sgiwen  **·** Tai-bach  **·** Ton-mawr  **·** Tonna  **·** Trebannws  **·** Ynysmeudwy  **·** Ystalyfera
Mae **Bryn Bach, Cefn Cribwr**, ger pentref Cefn Cribwr yn sir Pen-y-bont ar Ogwr, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 04 Rhagfyr 2000 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 40.37 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Aelod o deulu brenhinol Deheubarth oedd **Cadell ab Einion** neu **Cadell ab Einon** (bu farw c. 1018); efallai iddo fod yn gyd-frenin Deheubarth rhwng 1005 a 1018.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Cadell yn fab i Einion ab Owain, oedd yn rheolwr *de facto* teyrnas Deheubarth yn henaint ei dad, Owain ap Hywel. Fodd bynnag, lladdwyd Einion ar gyrch yng Ngwent yn 984, a phan fu farw Owain, dilynwyd ef ar yr orsedd gan fab arall iddo, Maredudd ab Owain.

Mae'r cyfnod yn dilyn marwolaeth Maredudd yn 999 yn un tywyll yn hanes Deheubarth, oherwydd ychydig iawn o wybodaeth a gofnodir yn y brutiau am y blynyddoedd nesaf. Credir fod Cadell wedi dod yn frenin Deheubarth ar y cyd a'i frawd Edwin ab Einion yn 1005. Nid ymddengys i'w fab, Tewdwr ap Cadell, ddod yn frenin Deheubarth, ond llwyddodd ei ŵyr, Rhys ap Tewdwr, i ennill yr orsedd ym Mrwydr Mynydd Carn yn 1081.

Llinach
-------

| Llinach Cadell ab Einion |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Owain ap Hywel Dda, Brenin Deheubarth |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Einion ab Owain |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Angharad ferch Llywelyn |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Cadell ab Einion o Ddeheubarth |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | Elen ferch Gwerstan ap Gwaethfoed o Bowys |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | Tewdwr ap Cadell |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | **Rhys ap Tewdwr**, Brenin y Deheubarth |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Eiludd ap Cynan, Brenin Dyfed |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Rhydderch ab Eiludd ap Cynan o Ddyfed |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | Gwyn ap Rhydderch o Ddyfed |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | Gwenllian ferch Gwyn o Ddyfed |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |

Llyfryddiaeth
-------------

1. 1 2 3  John Edward Lloyd (1911). *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.).
Mae **Bryn Coch** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO124848. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 482 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 518 metr (1699 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Bryn Amlwg** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN921973. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 318metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 488m (1601tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr mynyddoedd uchaf y byd

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Cornatyn** (Saes: Corndon Hill) yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO306969. Uchder cymharol, neu 'amlygrwydd' y copa, ydy 312 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Mae ochr orllewinol Cornatyn yn dra amlwg a gall ymddangos fel bryn annibynnol. Yr enw ar y nodwedd hon yw Lan Fawr.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 513 metr (1683 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Bryn Du (Y Fawnen)** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn tua dwy gilometr i'r gogledd o Llanarmon Dyffryn Ceiriog, Powys; cyfeiriad grid SJ145360. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 445 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 563 metr (1847 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap[*dolen marw*]
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"