Nofel a ysgrifennwyd gan Compton Mackenzie, a gyhoeddwyd ym 1947, yw ***Whisky Galore***. Fe'i haddaswyd ar gyfer y sinema o dan y teitl *Whisky Galore!* ym 1949  ac eto yn 2016.

Crynodeb Plot
-------------

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, mae'r llong cargo, yr *SS Cabinet Minister yn* cael ei dryllio oddi ar grŵp ffuglennol o ynysoedd yr Alban — *Todday Fawr* a *Todday* Fychan— gyda hanner can mil o gasys wisgi ar fwrdd y llong. Oherwydd dogni amser rhyfel, roedd yr ynyswyr sychedig bron â rhedeg allan o'u gwirod cenedlaethol ac yn gweld hyn fel rhodd annisgwyl gan ffawd. Maen nhw'n llwyddo i achub cannoedd o'r casys cyn i'r llong suddo. Ond nid tasg syml sydd yn eu wynebu. Rhaid iddynt rwystro ymdrechion yr awdurdodau i atafaelu'r gwirod, yn enwedig gan Gapten y Gwarchodlu Cartref cyfeiliornus, rhwysgfawr Paul Waggett. Mae brwydr chwerthinllyd o chware fel cath a llygoden yn dilyn.

Er bod y llongddrylliad a’r pranciau i gadw gafael ar y wisgi yn ganolbwynt i'r stori, mae yna lawer o fanylion cefndir hefyd am fywyd ar Ynysoedd Allanol Heledd, gan gynnwys y gwrthdaro diwylliant rhwng ynys Brotestannaidd Todday Fawr ac ynys Gatholig Todday Fychan. (Seiliodd Mackenzie ddaearyddiaeth yr ynysoedd hyn ar Barraigh ac Eirisgeidh, er bod y ddwy ynys yn rhai Catholig yn y byd go iawn). Mae yna nifer o is-blotiau, ee dau gwpl sy'n bwriadu priodi.

Mae rhyddiaith Mackenzie yn cyfleu acenion amrywiol yr ardal ac mae hefyd yn cynnwys llawer o'r Aeleg cyffredin a oedd yn cael ei defnyddio ar y pryd. Mae'r llyfr yn cynnwys geirfa o ystyr ac ynganiad bras yr iaith.

Gwreiddiau'r stori
------------------

Mae'r stori wedi'i seilio ar ddigwyddiad go iawn a ddigwyddodd ym 1941 ger Eirisgeidh  pan fu i'r *SS Politician* cael ei dirio gyda chargo yn cynnwys 28,000 o gasys o wisgi brag. Mae ffeiliau swyddogol a ryddhawyd gan yr Archifa Genedlaethol yn dangos ei fod hefyd yn cario swm mawr o arian parod. At ei gilydd, roedd bron i 290,000 o bapurau deg swllt, a fyddai’n gyfwerth â sawl miliwn o bunnoedd yn arian heddiw. Ni ddaethpwyd o hyd i'r cyfan wedi'r llongddrylliad.

Addasiadau
----------

Perfformiwyd addasiad theatr o'r nofel, wedi'i drwyddedu gan Gymdeithas yr Awduron (rheolwyr ystâd lenyddol Compton Mackenzie) ac a ysgrifennwyd gan Paul Godfrey, gyntaf fel "sioe bar" yn Theatr Perth ar ddiwedd yr 1980au. Mae gan yr addasiad hwn, a gyflwynwyd yn null darllediad radio o'r 1940au, bedwar actor BBC Radio Rep a rheolwr stiwdio yn creu'r holl leoliadau, cymeriadau ac effeithiau sain fel y byddent wedi'i wneud mewn darllediad radio byw. Cynhyrchwyd y fersiwn hon hefyd gan Mull Theatre yn niwedd y 1990au, dechrau'r 2000au ac yn 2014, gan fynd ar daith i theatrau ledled yr Alban.

Perfformiwyd fersiwn sioe gerdd o'r nofel, o'r enw *Whisky Galore - a musical!*, Yn Theatr Gŵyl Pitlochry, yr Alban yn 2009 a 2011. Addaswyd y llyfr gan Shona McKee McNeil a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Ian Hammond Brown. Cynhyrchwyd addasiad Gaeleg o’r nofel ar gyfer y llwyfan gan Iain Finlay MacLeod ar gyfer cyd-gynhyrchiad Theatr Genedlaethol yr Alban, Robhanis ac *A Play, A Pie & A Pint* yn Òran Mór o’r enw *Uisge-Beatha Gu Leòr* yn 2015.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mackenzie, Compton (1947). *Whisky galore*. London: Chatto and Windus.
2. ↑  "BFI Screenonline: Whisky Galore! (1949)". *www.screenonline.org.uk*. Cyrchwyd 2019-11-01.
3. ↑  "Tourism hopes after Whisky Galore remake". 2017-05-05. Cyrchwyd 2019-11-02.
4. ↑  "SS Politician: Whisky galore off Eriskay". *www.scotsman.com* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-08-29.
5. ↑  "The true story behind Whisky Galore! | Scotch Whisky". *scotchwhisky.com*. Cyrchwyd 2019-11-02.
6. ↑  Dibdin, Tom (15 April 2015). "Uisge-Beatha Gu Leor/Whisky Galore". *the Stage*. Cyrchwyd 2 Tachwedd 2019.