recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae *Ben Avon* yn fynydd a geir ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NJ131018. **Ben Avon - Leabaidh an Daimh Bhuidhe** ydy enw'r copa. Mae'n fynydd enfawr - dros 30 km².

Ystyr *Leabaidh an Daimh Bhuidhe* ydy "gwely (neu borfa)'r carw melyn".

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Copaon eraill
-------------

Ben Avon (copa deheuol): 1138m,  Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.  

Ben Avon - Mullach Lochan nan Gabhar: 1122m,  Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.  

Ben Avon - Stuc Gharbh Mhor: 1120m,  Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.  

Ben Avon - Clach Choutsaich: 1119m,  Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.  

Ben Avon - Carn Eas: 1089m,  Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.  

Ben Avon - Stob Bac an Fhurain: 1076m,  Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.  

Ben Avon - Stob Dubh an Eas Bhig: 1063m,  Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.  

Ben Avon - West Meur Gorm Craig: 1023m,  Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.  

Ben Avon - Creag an Dail Mhor: 972m,  Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.  

Ben Avon - Big Brae: 942m,  Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.  

Ben Avon - East Meur Gorm Craig: 935m,  Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.  

Ben Avon - Meall Gaineimh: 914m,  Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **amddiffynnwr neu ymgyrchydd hawliau dynol** yn berson sydd, yn unigol neu gydag eraill, yn gweithredu i hyrwyddo neu amddiffyn hawliau dynol. Gallant fod yn newyddiadurwyr, yn amgylcheddwyr, yn undebwyr llafur, cyfreithwyr, athrawon, ymgyrchwyr tai, cyfranogwyr mewn gweithredu uniongyrchol, neu'n unigolion yn gweithredu ar ei ben ei hun. Gallant amddiffyn hawliau fel rhan o'u swyddi neu'n wirfoddol. O ganlyniad i'w gweithgareddau, mae amddiffynwyr hawliau dynol yn aml yn destun dial drwy ei bardduo, ei wylio'n gyson, ei aflonyddu, dod a chyhuddiadau ffug yn ei erbyn, ei gadw'n fympwyol yn y ddalfa, cyfyngu ar yr hawl i ryddid i gymdeithasu, a hyd yn oed drwy ymosodiad corfforol llofruddiae a llofruddiaeth.

Yn 2020, cafodd o leiaf 331 o amddiffynwyr hawliau dynol eu llofruddio mewn 25 o wledydd. Mae'r gymuned ryngwladol a rhai llywodraethau cenedlaethol wedi ceisio ymateb i'r trais hwn trwy wahanol ffyrdd, ond mae trais yn erbyn amddiffynwyr hawliau dynol yn parhau i godi. Mae amddiffynwyr hawliau dynol benywaidd ac amddiffynwyr hawliau dynol amgylcheddol (sy'n aml iawn yn frodorol) yn wynebu mwy o ormes a risgiau nag amddiffynwyr hawliau dynol sy'n gweithio ar faterion eraill.

Ym 1998, cyhoeddodd y Cenhedloedd Unedig eu Datganiad ar Amddiffynwyr Hawliau Dynol i gyfreithloni gwaith amddiffynwyr hawliau dynol ac ymestyn amddiffyniad ar gyfer gweithgareddau hawliau dynol. Yn dilyn y Datganiad hwn, mae nifer cynyddol o weithredwyr wedi mabwysiadu'r label 'amddiffynwyr hawliau dynol'; mae hyn yn arbennig o wir ar gyfer gweithwyr hawliau dynol proffesiynol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Amnesty International (2017). *Human rights defenders under threat – A shrinking space for civil society*.

Dolenni allanol
---------------

* Swyddfa Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig yr Uchel Gomisiynydd
* Datganiad y Cenhedloedd Unedig ar Hawl a Chyfrifoldeb Unigolion, Grwpiau ac Organau Cymdeithas i Hyrwyddo ac Amddiffyn Hawliau Dynol a Rhyddid Sylfaenol a Gydnabyddir yn Gyffredinol
* Pwy sy'n amddiffynnwr (OHCHR)
* Gwasanaeth Rhyngwladol dros Hawliau Dynol: Gweithio i gefnogi Amddiffynwyr Hawliau Dynol
* Amnest Rhyngwladol: Diogelu Amddiffynwyr Hawliau Dynol
* Rheng Flaen: Y Sefydliad Rhyngwladol er Diogelu Amddiffynwyr Hawliau Dynol Mewn Perygl
* Ffederasiwn Rhyngwladol Hawliau Dynol - Rhaglen amddiffynwyr hawliau dynol FIDH
* Rhaglen amddiffynwyr hawliau dynol yr OMCT
* Gwobr Martin Ennals
* Amddiffynwyr Hawliau Dynol Tiwlip

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh87003462
* GND: 4434802-2

 |
Ffilm gyffro gan y cyfarwyddwr Pim de la Parra yw ***Bezeten, Het Gat in De Muur*** a gyhoeddwyd yn 1969. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Bezeten: Het gat in de muur*** ac fe'i cynhyrchwyd yn yr Iseldiroedd a'r Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Iseldireg a hynny gan Martin Scorsese a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Bernard Herrmann. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Alexandra Stewart, Fons Rademakers, Dieter Geissler, Elisabeth Versluys, Vibeke Løkkeberg, Tom van Beek, Ingeborg Uyt den Boogaard ac Adrian Brine. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1969. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Midnight Cowboy* sef ffilm am ddau gyfaill gan y cyfarwyddwr ffilm John Schlesinger. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,500 o ffilmiau Iseldireg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Pim de la Parra ar 5 Ionawr 1940 yn Paramaribo. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1965 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Pim de la Parra nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 13 Ebrill 2016.
Rhan o'r amdo
Amdo wedi'i wneud o lin gyda 'llun' corff dyn (a hwnnw, o bosibl, newydd ei groeshoelio) arno yw **Amdo Turin**, sy'n cael ei gyfri gan Gatholigion fel crair sanctaidd. Fe'i cedwir yng Nghapel Brenhinol Ioan Fedyddiwr yn Torino, Yr Eidal a chredir gan rai mai hwn oedd yr amdo a roddwyd i lapio corff Iesu Grist yn union wedi iddo gael ei groeshoelio.

Un o'r pethau anghyffredin amdano yw fod llun negatif, du-a-gwyn ohono yn llawer cliriach nag ydyw'r olwg naturiol, positif, lliw sepia. Sylwyd ar hyn yn gyntaf ar 28 Mai 1898 gan y ffotograffydd Secondo Pia a bu bron iddo dorri'r plat ffotograffig gan iddo neidio allan o'i groen. Ers hynny (ac yn enwedig yn ystod yr ugain mlynedd diwethaf) cafwyd dadlau ynglŷn ag oed yr amdo. Datgelodd ymchwiliadau dyddio carbon yn 1988 gan dri grŵp o wyddonwyr annibynnol i'w gilydd mai oddeutu 1300 y tyfodd y llin y gwnaed yr amdo ohono. Yn ddiweddar, fodd bynnag, ceisiwyd profi i'r samplau hynny gael eu cymryd o ochr yr amdo - o ddarn oedd wedi cael ei drwsio yn yr Oesoedd Canol.

Gweler hefyd
------------

* Y Groes Naid

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "*Time Magazine*, Ebrill 20, 1998". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-04-14. Cyrchwyd 2009-04-15.
2. ↑  'Dating the Turin Shroud-An Assessment'
3. ↑  BBC: Ffilm ddogfen am yr amdo

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol Ceidwad yr Amdo
Map o'r A470
Yr A470 ym Mwlch Oerddrws, rhwng Dinas Mawddwy a Dolgellau
Ffordd yng Nghymru yw'r **A470**. Mae'n mynd yr holl ffordd o Gaerdydd yn y De i Landudno yn y Gogledd. 

Pont dros Afon Gwy, Llanfair-ym-Muallt
Ymysg y lleoedd y mae'n mynd trwyddynt mae Maendy, Tongwynlais, Castell Coch, Ffynnon Taf, Pontypridd, Abercynon, Libanus, Aberhonddu, Llyswen, Erwyd, Llanfair-ym-Muallt, Llanelwedd, Cwmbach Llechryd, Pontnewydd-ar-Wy, Rhaeadr Gwy, Llangurig, Llanidloes, Llandinam, Caersŵs, Pontdolgoch, Clatter, Carno, Talerddig, Dolfach, Llanbrynmair, Commins Coch, Glantwymyn, Cwm Llinau, Mallwyd, Dinas Mawddwy, Dolgellau, Llanelltyd, Ganllwyd, Bronaber, Trawsfynydd, Ffestiniog, Blaenau Ffestiniog, dros Fwlch y Gorddinan rhwng Blaenau a Dolwyddelan, Betws y Coed, Llanrwst, Tal y Cafn a Glan Conwy.

Mae'n ffordd hynod o droelliog, ond yn aml yr unig ffordd o deithio o un pen o Gymru i'r llall yw hi.

Fe enwyd rhaglen deledu ar S4C ar ei hôl yn ogystal â chylchgrawn llenyddol.

Gweler hefyd
------------

* *Nid yr A470* – teithlyfr tafod yn y boch gan Ian Parri

| * v
* t
* e
Cymru Trafnidiaeth Cymru |
| --- |
| Sefydliadau | 
* Trafnidiaeth Cymru

 |
| Trên | 
* Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru
* Prif Linell De Cymru
* Masnachfraint Cymru a'r Gororau
* Rheilffordd y Cambrian
* Rheilffordd Dyffryn Conwy
* Rheilffordd Calon Cymru
* Rheilffordd Gorllewin Cymru
* Arfaethedig: Rheilffordd De-Ogledd Cymru

 |
| Bys | 
* TrawsCymru

 |
| Awyr | 
* Maes Awyr Caerdydd

 |
| Ffyrdd | 
* A470

 |
| Porthladdoedd | 
* Porthladdoedd a harbyrau

 |
Israniad y linell-amser ddaearegol yw'r **Archeaidd** (neu **Archaean**) sy'n un o eonau'r Cyn-Gambriaidd. Ceir 4 eon, gyda phob un yn ymestyn am ysbaid o dros 500 miliwn o flynyddoedd. Digwyddodd yr Archeaidd rhwng 4,000 a 2,500 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP) h.y. 4 - 2.5 biliwn CP, yn dilyn yr eon Hadean a gan ragflaenu'r Proterosöig.

Yn ystod yr Archeaidd, roedd crwst y Ddaear, a'i haenau o greigiau gwahanol, newydd eu ffurfio, a olygai fod tymheredd y Ddaear ychydig yn is nag yn yr Hadean. Golygai hyn y gallai cyfandiroedd gael eu ffurfio. Er nad yw gwyddonwyr yn gwbwl sicr, credir erbyn hyn i fywyd syml: un gell efallai gael ei ffurfio tua diwedd yr Hadean neu efallai ar gychwyn yr Archaean.

| Cyn-Gambriaidd |   |
| --- | --- |
| Hadeaidd | Archeaidd | Proterosöig | Ffanerosöig |

Geirdarddiad
------------

Daw'r gair Archeaidd o'r Hen Roeg Αρχή (*Arkhē*), sef "cychwyn, tarddiad". Fe'i bathwyd yn 1872, gan olygu "o'r cyfnod cynharaf (yn ddaearegol)." Y rheswm am hyn yw fod yr Hadean a'r Archaean yn un yr adeg honno.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "International Chronostratigraphic Chart v.2013/01" (PDF). International Commission on Stratigraphy. Ionawr 2013. Cyrchwyd 6 Ebrill 2013. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help)
**Archifau Powys** yw'r swyddfa gofnodion ac archifau sy'n darparu gwasanaethau archifol i Gyngor Sir Powys. Wedi'i leoli yn Llandrindod, mae'r archif yn gyfrifol am gasglu, curadu a chadw, ac mae'n darparu mynediad i gofnodion am briodasau, hanes teulu, adeiladau a gwybodaeth arall sy'n ymwneud â'r sir ar gyfer ymchwil a defnydd personol.

Mae'r archif yn gartref i gasgliadau sydd yn dyddio o'r 14eg ganrif ac maent ar gael i'r cyhoedd yn arlein neu yn yr ystafell ddarllen yn Llandrindod.

Hanes
-----

Sefydlwyd Archifau Sir Powys ym 1974 fel archif ar gyfer sir newydd Powys a'r tair hen sir, sef Sir Frycheiniog, Sir Drefaldwyn, Sir Faesyfed. Mae ei gylch gwaith yn cynnwys casglu a chadw cofnodion sirol swyddogol, archifau hanesyddol lleol a chofnodion cyhoeddus perthnasol.

Lleolwyd yr Archifau yn wreiddiol gyda phrif swyddfeydd y Cyngor Sir yn hen Westy’r Gwalia, Llandrindod, cyn symud i safle newydd pwrpasol yn Neuadd y Sir yn 1990. Ond oherwydd diffyg gofod, ym mis Hydref 2017 symudodd yr archifau i'w cartref presennol mewn uned a addaswyd yn arbennig ar Heol Ddole.

Casgliadau
----------

Mae'r archifau yn cadw nifer o gasgliadau hanesyddol pwysig yn ymwneud â hanes Powys. Mae'r rhain yn cynnwys cofnodion swyddogol fel dogfennau llys sirol a sirioldeb sydd wedi'u dyddio mor bell yn ôl â'r cyfnod Sacsonaidd, cofnodion ysbytai ac awdurdodau iechyd Sir Frycheiniog, Sir Drefaldwyn, Sir Faesyfed, a sir fodern Powys ymhlith eraill. Mae'r archif hefyd yn darparu mynediad i ffurflenni cyfrifiad o 1841 hyd 1911  a chasgliad enfawr ar hanes tai, papurau newydd lleol, mapiau, cofnodion anghydffurfwyr, cofrestrau etholwyr, rhestrau rhydd-ddeiliaid a rheithwyr, gan wneud yr archifau'n boblogaidd gydag ymchwilwyr hanes lleol a theuluol.

Yn 2004 darganfuwyd nifer o gofnodion brenhinol yn yr archifau, gan daflu goleuni ar arferion ffasiwn y Frenhines Fictoria a brenhinoedd Ewropeaidd eraill.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Powys Archives". *Archives Hub*. Cyrchwyd 2023-02-09.
2. ↑  "Archive centre opened by Powys council leader". *Brecon & Radnor Express*. 2017-10-13. Cyrchwyd 2023-02-09.
3. ↑  "Census Reports". Cyngor Sir Powys. Cyrchwyd 2023-01-12.
4. ↑  "Public Records". Cyngor Sir Powys. Cyrchwyd 2023-02-09.
5. ↑  "'Missing' royal records revealed". *BBC News*. 4 October 2004. Cyrchwyd 2023-02-09.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Stori Powys
Mathemategydd, seryddwr a pheiriannydd 
o'r Hen Roeg oedd **Archimedes** (c.287 CC - 202 CC). Ganwyd yn Siracusa, dinas Roegaidd ar arfordir dwyreiniol ynys Sisili.

Roedd ymhlith yr enwocaf o fathemategwyr yr Henfyd ac un o'r ymenyddol rymusaf a fu erioed. Mae'n cael ei gofio yn y traddodiad poblogaidd am ddefnyddio peiriannau gwrth-warchae yn erbyn llynges y Rhufeiniaid (Crafanc Archimedes), am y sgriwiau codi dŵr sy'n dwyn ei enw, ac am weiddi *Eureka!* yn y baddon pan ddarganfu gyfrinach y grym sy'n peri i gorff arnofio ar wyneb dŵr. Dywedir iddo gael ei ladd gan filwyr Rhufeinig yn gwarchae Siracusa - roedd o'n canolbwyntio cymaint ar weithio allan rhyw broblem fathemategol yn ei ben fel na sylwodd ar yr hyn oedd yn digwydd o'i gwmpas.

Ymddengys iddo ymweld â'r Aifft ac astudio yn Alecsandria, prifddinas dysg y cyfnod. Mae ei bwysigrwydd yn hanes mathemateg yn gorffwys ar ei ddarganfyddiadau o fformiwlâu am faint a chyfaint sfferau, silindrau, parabolau a ffigyrau gwastad a solet eraill, gwaith a ragflaenodd ddarganfyddiadau yn yr un meysydd yn Ewrop yn yr 17g. Sefydlodd yn ogystal wyddor hydrostateg. Yn anffodus mae ei waith seryddol ar goll ers canrifoedd ac rydym yn dibynnu ar gyfieithiadau o'r Roeg i'r Arabeg am nifer o'i weithiau eraill.

Sgriw Archimedes
----------------

Ymhlith ei ddefnyddiau mwyaf poblogaidd y mae'r sgriw canlynol a caiff ei ddefnyddio ledled y byd i godi dŵr (neu wrthrych arall) o lefel isel i lefel uwch.

Sgriw Archimedes.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 29547910
* LCCN: n80104666
* ISNI: 0000 0001 2277 8575
* GND: 118503863
* SELIBR: 175405
* SUDOC: 02842784X
* BNF: cb12026533n (data)
* BIBSYS: 90080448
* ULAN: 500087166
* NLA: 35909509
* NDL: 00462435
* NKC: jn19981000134
* The SBN id MILV055118 is not valid.
* BNE: XX874130
* CiNii: DA01926703

 |
Mae **An Chora Uachtarach** (*Saesneg*: ***Acton***) yn bentrefan a threfdir 22 erw yn Swydd Armagh, Gogledd Iwerddon, tua hanner milltir i'r gogledd o Pas ân Phointe (*Poyntzpass*). Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil An Baile Mór (*Ballymore*) a barwniaeth hanesyddol Airthir (*Orior Lower*)  ac yn ardal Cyngor Bwrdeistref Dinas Armagh, Banbridge a Craigavon. Roedd ganddo boblogaeth o 72 o bobl (28 cartref) yng Nghyfrifiad 2011.

Hanes
-----

Sefydlwyd y pentref yn yr 17g gan Syr Toby Poyntz, yn ystod cyfnod plannu Ulster gan Brotestaniaid. Roedd Syr Toby yn fab i'r Is-gapten Charles Poyntz, a gafodd 500 acre (2km2) o dir a atafaelwyd gan y Clan O'Hanlon gan y Saeson am ei wasanaeth milwrol. Mae *Chora Uachtarach*, yn golygu "y gored uchaf". Cyn iddo gael ei enwi'n Acton, roedd y dref yn cael ei galw'n *Curryotragh*. Roedd teulu Poyntz yn farwniaid ffiwdal hynafol o Curry Mallet yng Ngwlad yr Haf, Lloegr ac yn ddiweddarach o Iron Acton yn Swydd Gaerloyw, ac ar ôl y pentref hwnnw rhoddwyd yr enw Saesneg Acton, ar y pentrefan yn Swydd Armagh. Adeiladodd Syr Toby *bábhún* (wall amddiffynnol) 100 troedfedd (30m) sgwâr, tŷ o frics a chalch iddo'i hun, a 24 o fythynnod i gynifer o ymsefydlwyr o Loegr oedd yn fodlon symud yno.  Erbyn 1837 roedd yn cynnwys tua 50 o dai "wedi'u hadeiladu'n di gynllun ".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Acton". *IreAtlas Townlands Database*. Cyrchwyd 13 May 2015.
2. ↑  "Acton". *Census 2011 Results*. NI Statistics and Research Agency. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 22 April 2015. Cyrchwyd 22 April 2015.
3. ↑  "Acton". *Place Names NI*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-05-06. Cyrchwyd 13 May 2015.
Mae **Banc Hirllwyn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 22 Mawrth 2000 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 12.87 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Priffordd yng nghanolbarth Cymru a chanolbarth Lloegr yw'r **A458**. Mae'n cysylltu Mallwyd yng Ngwynedd a Halesowen, ger Stourbridge.

Mae'r **A458** yn gadael yr A470 ym Mallwyd, ac yn dilyn Afon Cleifion tua'r dwyrain am ychydig, yna'n parhau tua'r dwyrain ar hyd Cwm Dugoed, lle lladdwyd Siryf Meirionnydd, y Barwn Lewys ab Owain, neu Lewis Owen, o Gwrt Plas-yn-dre, Dolgellau ar 12 Hydref 1555 gan Wylliaid Cochion Mawddwy.

Yr A458 ger Cyfronydd, Powys.
Mae wedyn yn dilyn Afon Banwy tua'r dwyrain ac yn arwain ymlaen i'r Trallwng. Ychydig ar ôl y Trallwng, mae'n croesi'r ffîn i Loegr, ac yn ymuno a'r briffordd A5 am ychydig ar ffordd osgoi Amwythig, cyn ymwahanu eto a mynd tua'r de-ddwyrain i groesi Afon Hafren yn Bridgnorth. Oddi yno, mae'n parhau tua'r de-ddwyrain i Halesowen.

Trefi a phentrefi ar yr A458
----------------------------

Cymru
* Mallwyd
* Foel
* Llangadfan
* Llanerfyl
* Llanfair Caereinion
* Glascoed
* Cyfronydd
* Y Trallwng

Lloegr
* Buttington
* Trewern
* Rowton
* Amwythig (ffordd osgoi)
* Cross Houses
* Much Wenlock
* Morville
* Bridgnorth
* Enville
* Stourbridge
* Halesowen
Cafodd yr **8fed Bataliwn o'r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig** ei godi yn Wrecsam ym mis Awst 1914 fel rhan o Fyddin Newydd Gyntaf Kitchener (Saesneg: *Kitchener's First New Army*). Fe symudwyd y bataliwn dros y Môr Canoldir o’r 13 Mehefin 1915 ymlaen, gan lanio yn Alexandria ac yna symud ymlaen i Mudros erbyn 4 Gorffennaf 2015 i baratoi ar gyfer glaniad Gallipoli yn rhan o Ryfelgyrch y Dardanelles a pharhau i wasanaethu yn Gallipoli, yr Aifft a Mesopotamia.

Y Rhyfel Byd Cyntaf
-------------------

Brwydr Gallipoli 1915
#### Gallipoli (1915)

Roeddent yn gweithredu ym mrwydr Sari Bair, Brwydr *Russell's Top* a Brwydr *Hill 60* yng Nghilgreath ANZAC. Symudwyd y Bataliwn i Fae Sulva yn fuan ar ôl Brwydr *Hill 60* a gafwyd ei symud o Sulva i droedle Helles ar y 19 a 20 Rhagfyr 1915 yn dilyn penderfyniad y llywodraeth i ymgilio o Gallipoli oherwydd methiant y rhyfelgyrch a barn y cyhoedd yn y Deyrnas Unedig.

Yn dilyn wythnos o seibiant roeddent yn ymosodiad diwethaf y Twrciaid yn Helles ar y 7fed o Ionawr 1916 a chawsant eu symud ar yr 8fed a'r 9fed.

#### Yr Aifft (1916)

Yn dilyn gadael Twrci cafodd yr Isadran ei ganolbwyntio yn Port Said, Yr Aifft i amddiffyn Camlas Suez.

#### Mesopotamia (1917)

Fe ymunodd y Bataliwn gyda’r lluoedd a oedd yn cael eu casglu i ryddhau'r garsiwn dan warchae yn Kut al Amara ac ymunwyd gyda’r Tigris Corps ar 27 Mai ac roeddent yn rhan o’r ymgais aflwyddiannus i ryddhau Kut. Buodd y bataliwn hefyd mewn gwasanaeth ym Mrwydr Kut al Amara, ‘Cipio Hai Salient’, ‘Cipio of Dahra Bend’ a *The passage of the Diyala* wrth fynd ar drywydd y gelyn tuag at Baghdad. Syrthiodd Baghdad ar 11 Mawrth 1917, ac unedau o’r isadran oedd y milwyr cyntaf i fynd fewn i’r ddinas.

Parhaodd yr isadran i'r gogledd ar draws Irac wedi iddo ymuno gyda’r *Marshar’s Column*. Buont yn brwydro yn Delli ‘Abbas, Duqma, Nahr Kalis croesi'r Adhaim ar 18 o Ebrill a pharhau i frwydro yn Shatt al ‘Adhaim.
Tua diwedd 1917 roeddent yn rhan o’r ail a thrydedd ymgyrch ar Jabar Hamrin.

#### 1918

Erbyn 28 Mai 1918 roedd pencadlys yr Isadran wedi'i symud i Dawalib.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  1914-1918 RWF
2. ↑  The Regimental Museum of The Royal Welsh[*dolen marw*]
3. ↑  "War Time Memories Project". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-06-18. Cyrchwyd 2015-04-23.
Mae **Banc y Llyn** yn gopa mynydd a geir rhwng Caerfyrddin a Dyffryn Nedd; cyfeiriad grid SN579157. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 151metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 275 metr (902 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Banc Bwlchygarreg (copa gorllewinol) (copa dwyreiniol Moel y Llyn)** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN716914. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 479metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 511 m (1677 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Banc Cwm-coed-ifor** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN593385. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 198 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 309 metr (1014 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Genws diflanedig o famaliaid yw ***Altiatlasius***, a all fod y primat hynaf y gwyddys amdano, ac sy'n dyddio o'r Paleosen Diweddar (c.57 miliwn o fl. CP); canfuwyd ei ffosiliau ym Moroco. Disgrifiwyd yr unig rywogaeth o'r genws yma, ***Altiatlasius koulchii***, ym 1990.

Mae ei gwir sefyllfa tacsonomaidd yn parhau i fod yn ddadleuol. Awgrymwyd hefyd y dylid ei ddosbarthu fel plesiadapiform (grŵp diflanedig o famaliaid coediog y credir eu bod yn hynafiaid i primatiaid) neu y dylid ei gydnabod fel ewprimat, naill ai fel omomyid (cangen o brimatiaid ffosil y credir ei bod perthyn yn agos i tarsiers ), tarsiform cynnar, neu'r simian coesyn hynaf (mwncïod ac epaod).

Hanes a thacsonomeg
-------------------

Mae'r dystiolaeth o'r genws a'r rhywogaeth yma'n gyfyngedig i ddim ond deg cilddant uchaf ac isaf a darn o fandibl (gorfant) yr *Altiatlasius koulchii. Dyma'r* ewprimad hynaf y gwyddys amdano. Mae'r ffosilau hyn yn dyddio i'r Paleosen Diweddar, tua 57 miliwn o flynyddoedd yn ôl, ac yn dod o Jbel Guersif ym Masn Ouarzazate, Moroco. Disgrifiwyd gyntaf yn 1990 gan Sigé *et al.*, Cynigiwyd yn wreiddiol i *Altiatlasius* fod yn omomyid, o bosibl yn agos at yr hollti a fu oddi wrth y simiaid (mwncïod ac epaod). Cafodd hefyd ei ddosbarthu i'r teulu Toliapinidae gan rai, fel math o plesiadapiform a geir yn Ewrop. Mae dosbarthiadau eraill yn cymryd yn ganiataol eu bod yn fonyn o'r ewprimatau, yn simiaid tebyg i eosimid, neu'n darsiform cynnar. Mae llawer o awdurdodau'n ystyried *Altiatlasius* fel y bonyn simian hynaf. Godinot (1994) a Bajpai *et al*. (2008); mae'r ddau'n cefnogi'r farn ei fod yn anthropoid cynnar (simian).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Williams, Kay & Kirk 2010, t. 4803.
2. 1 2  Seiffert et al. 2010, t. 369.
3. ↑  Gunnell & Rose 2002, t. 73.
4. 1 2  Seiffert et al. 2010, t. 370.
5. 1 2  Gunnell & Rose 2002, t. 74.
6. 1 2  Tabuce et al. 2009, t. 4091.
7. ↑  Williams, Kay & Kirk 2010

### Llenyddiaeth a ddyfynnir
Yr **Arglwydd Raglaw** (Saesneg: *Lord Lieutenant*) yw cynrychiolydd personol y brenin neu'r frenhines ym mhob sir yn y Deyrnas Unedig. Yn hanesyddol roedd y Arglwydd Raglaw yn gyfrifol am drefnu milisia'r sir, ond bellach mae’r swydd yn seremonïol yn bennaf, ac yn cael ei dyfarnu fel arfer i berson lleol, enwog sydd wedi ymddeol.

Cyfeirir at y swydd hon yn gyntaf yn Gymraeg yn 1772 gan D. Risiart: "Iarll Carbury, arglwydd-rhaglaw gogledd a deheubarth Cymru".

Gweler hefyd
------------

* Rhaglaw

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   arglwydd. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 20 Ionawr 2021.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goArglwyddi Rhaglaw Cymru |
| --- |
|  |
| Cyfredol | 
* Clwyd
* Dyfed
* Gwynedd
* Gwent
* De Morgannwg
* Morgannwg Ganol
* Gorllewin Morgannwg
* Powys

 |
|  |
| Darfodedig | 
* Sir Frycheiniog
* Sir Gaerfyrddin
* Sir Gaernarfon
* Ceredigion
* Sir Ddinbych
* Sir y Fflint
* Hwlffordd
* Sir Faesyfed
* Sir Feirionnydd
* Môn
* Morgannwg
* Sir Fynwy
* Sir Benfro
* Sir Drefaldwyn

 |

 |
Mae **Creag a' Choire Ghlais** yn gopa mynydd a geir ar y daith o o Altnaharra i Dornoch yng ngogledd eithaf Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NC694273. Ceir grwp o dair carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Ben Armine.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Genws o ddeinosoriaid tebyg i adar yw ***Archaeopteryx***. Mae'r enw yn deillio o'r hen Roeg ἀρχαῖος (*archaīos*), sy'n golygu "hynafol", a πτέρυξ (*ptéryx*), sy'n golygu "plu" neu "adain". Rhwng diwedd y 19eg ganrif a dechrau'r 21ain ganrif, derbyniwyd Archeopteryx yn gyffredinol gan balaeontolegwyr a chyfeirlyfrau poblogaidd fel yr aderyn hynaf y gwyddys amdano.

Bu Archeopteryx yn byw yn y Jwrasig Diweddar tua 150 miliwn o flynyddoedd yn ôl, yn yr hyn sydd bellach yn dde'r Almaen, yn ystod cyfnod pan oedd Ewrop yn ynysfor o ynysoedd mewn môr trofannol cynnes bas, yn llawer agosach at y cyhydedd nag ydyw ar hyn o bryd. Yn debyg o ran maint i bigyn Ewrasiaidd, gyda'r unigolion mwyaf o bosibl yn cyrraedd maint cigfran, gallai'r rhywogaeth fwyaf o Archaeopteryx dyfu i tua 0.5 m (1 tr 8 mewn) o hyd. Er gwaethaf eu maint bach, eu hadenydd llydan, a'u gallu tybiedig i hedfan neu gleidio, roedd gan Archeopteryx fwy yn gyffredin â deinosoriaid Mesosöig bach eraill nag ag adar modern.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Xu, X; You, H; Du, K; Han, F (28 Gorffennaf 2011). "An *Archaeopteryx*-like theropod from China and the origin of Avialae" (yn en). *Nature* **475** (7357): 465–470. doi:10.1038/nature10288. PMID 21796204.. Adalwyd 5 Tachwedd 2016.
Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Beti’r Bont**  a oedd yn byw yn Ystrad Meurig.

Yn ôl y chwedl, roedd Beti’r Bont yn swynwraig adnabyddus a nerthol. Ni fyddai pobl yn meiddio gwneud cam â hi. Un bore, cwrddodd Beti â gwas ifanc oedd yn gweithio yn Nôl Fawr.

Chwarddodd y gwas am ei phen, gan ddiystyru ei galluoedd goruwchnaturiol hi. Syllodd Beti arno am gyfnod hir, cyn ei adael.

Y noson honno, deffrôdd y gwas a sylweddoli ei fod e wedi cael ei droi’r ysgyfarnog. Roedd ofn arno pan sylweddolodd fod dau filgi mawr yn syllu arno o gornel ei stafell.

Rhedodd am ei fywyd, gyda’r ddau gi yn rhedeg ar ei ôl. Aethant drwy sawl cae a chlawdd cyn i’r gwas lwyddo i redeg yn ôl i Ddôl Fawr, a throi’n ddyn eto.

Digwyddodd hyn eto sawl gwaith cyn iddo ymddiheuro i Beti’r Bont, a chydnabod ei galluoedd goruwchnaturiol hi, a thynnwyd y felltith oddi arno.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  W. Jenkyn Thomas (6 Chwefror 2013). *The Welsh Fairy Book*. Courier Corporation. t. 163. ISBN 978-0-486-11991-5.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Mario Bonnard yw ***Addio, Mia Bella Napoli!*** a gyhoeddwyd yn 1946. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal. Lleolwyd y stori yn Napoli. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Mario Bonnard a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Franco Casavola. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Paolo Stoppa, Franco Pesce, Fosco Giachetti, Bella Starace Sainati, Clelia Matania a Vera Carmi. Mae'r ffilm *Addio, Mia Bella Napoli!* yn 91 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1946. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Yearling* ffilm am fachgen yn ei lasoed yn mabwysiadu ewig, gan Clarence Brown. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 
Gábor Pogány oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Gino Talamo sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mario Bonnard ar 21 Mehefin 1889 yn Rhufain a bu farw yn yr un ardal ar 9 Rhagfyr 2013.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Mario Bonnard nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 9 Mai 2016.
**Abermenai** yw pen gorllewinol Afon Menai. Ar ochr ogleddol y Fenai, ar Ynys Môn, mae Pwynt Abermenai yn ymestyn tua'r de, gan adael dim ond darn cul o fôr rhwng pen deheuol y pwynt a Chaer Belan ar ochr Arfon i'r Fenai. I'r dwyrain o Bwynt Abermenai, ceir Traeth Abermenai, hefyd Traeth Melynog, ardal helaeth o fwd sy'n ymestyn hyd aber afon Braint. I'r dwyrain o Gaer Belan ar yr ochr draw mae aber y Foryd. Saif yng nghymuned Rhosyr.

Hanes
-----

Ceir sawl cyfeiriad at Abermenai yn hanes Cymru. Glaniodd Gruffudd ap Cynan yma yn 1075 wedi croesi o Ddulyn gyda mintai o filwyr hur o Lychlynwyr i geisio hawlio teyrnas Gwynedd. Yn 1144 glaniodd Cadwaladr ap Gruffudd, brawd Owain Gwynedd, yma gyda llynges yr oedd wedi ei llogi gan y Daniaid o ddinas Dulyn. Y flwyddyn cynt, roedd Cadwaladr wedi ei yrru o'i diroedd gan Owain oherwydd ei ran yn llofruddiaeth Anarawd ap Gruffudd, tywysog Deheubarth, a bwriad Cadwaladr oedd defnyddio'r Daniaid i geisio gorfodi Owain i dychwelyd ei diroedd. Ymddengys i Gadwaladr adael y Daniaid a dod i gytundeb a'i frawd.

Ceir cyfeiriad at Abermenai ym mhedwaredd cainc y Mabinogi hefyd.

Cyfeiriadau
-----------
Astudiaeth wyddonol o hanes a diwylliant dyn drwy ddatguddio a dadansoddi olion ffisegol yw **archaeoleg**. Gall yr olion fod yn bensaernïol, yn olion dynol, neu'r dirlun hyd yn oed. Nod yr archaeolegydd yw rhoi goleuni ar hanes ac ymddygiad dyn dros dymor hir. Gall anthropoleg fod o help i'r archaeolegwr hefyd. O'r 16eg ymlaen rhoddwyd gogwydd pur wyddonol ar waith yr achaeolegydd. Mae'r dechnoleg ddiweddaraf, gan gynnwys dulliau dyddio radiometrig a charbon ddyddio yn dangos fod bywyd dynol wedi bodoli yng Nghymru ers dros chwarter miliwn o flynyddoedd. Mae'r gwaith diweddaraf ar genynnau'n dangos fod cysylltiad rhwng y pobl cynharaf a thrigolion presennol y wlad.

Dulliau archaeolegol
--------------------

Mae **archaeolegydd** yn cloddio safleoedd hanesyddol ac yn dehongli'r gorffennol oddi wrth beth a ddarganfyddir ganddynt wrth gloddio a dod o hyd i bethau fel crochenwaith a darnau arian.

Archaeoleg yng Nghymru
----------------------

Ymhlith y darganfyddiadau pwysicaf yng Nghymru mae Ogof Pen-y-fai (neu Paviland) a ddarganfuwyd yn 1823 gan William Buckland ac ogof Bont Newydd, Dyffryn Elwy a ddarganfuwyd yn yr 1860au gan Boyd Dawkins. Mae'r darganfyddiadau hyn yn dangos fod olion pobl o'r Hen Oes y Cerrig (neu'r Oes Paleolithig) yma sy'n mynd yn ôl mor bell a 24,000 o flynyddoedd yn achos Dyffryn Elwy a 29,000 yn achos y dyn ifanc 29 oed a gafwyd hyd iddo ym Mhen y Fai.

Yng Nghymru, ceir pedair Ymddiriedolaeth Archaeoleg:

* Ymddiriedolaeth Archaeoleg Gwynedd yn y gogledd-orllewin
* Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys (CPAT) yn y gogledd-ddwyrain
* Ymddiriedolaeth Archaeoleg Dyfed yn y de-orllewin
* Ymddiriedolaeth Archaeoleg Morgannwg-Gwent yn y de-ddwyrain.

Ceir hefyd corff a sefydlwyd yn 1908 sy'n cofnodi safleoedd fesul sir, sef y Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru.

Archaeolegwyr enwog
-------------------

* Giovanni Battista Belzoni
* Lewis Binford
* Howard Carter
* Jean-Francois Champollion
* Arthur Evans
* Cyril Fox
* Henry Austin Layard
* Flinders Petrie
* W. F. Grimes
* Heinrich Schliemann
* Mortimer Wheeler: ceidwad archaeoleg yr Amgueddfa Genedlaethol a gyhoeddodd yr adroddiad safonol cyntaf ar archaeoleg yng Nghymru.
* V. E Nash-Williams
* J. J. Winckelmann
* Leonard Woolley

Gweler hefyd
------------

* Geiriadur Termau Archaeoleg
* Paleoanthropoleg

Darllen pellach
---------------

* C.W. Ceram, *Gods, Graves and Scholars* (*Götter, Gräber und Gelehrte*, Hamburg, 1949; cyfieithiad Saesneg 1951, Llundain; ail argraffiad diwygiedig, Llundain, 1967, a sawl argraffiad diweddarach). Arolwg da a darllenadwy o hanes archaeoleg.
* Eric S. Wood, *Collins Field Guide to Archaeology in Britain* (Llundain, 1963; sawl argraffiad diweddarach)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Y Comisiwn Brenhinol
Mae **Beinn Fhionnlaidh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Duich i Cannich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH115282. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Càrn Eige. Fe'i leolwyd ar ochr ddeheuol Loch Mullardoch, ar ddiwedd Glen Cannich, tua 60 km i'r gorllewin o Inverness.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr o Gopaon Cymru

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Beinn Heasgarnich - Creag nam Bodach** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Lyon i Glen Dochart a Loch Tay yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN444376. Enw'r fam-fynydd ydy Beinn Heasgarnich.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon dros 610m
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Beinn Eibhinn** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN448733. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Beinn Ime** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Inveraray i Crianlarich, Argyll a Bute yn ne Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN254084. Ceir cysgodfan ar y copa. Dyma fynydd uchaf yr Alpau Arrochar.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon dros 610m
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Beinn Eibhinn - Meall Glas Choire** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN436727.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top a Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Mawrth 2010.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Beinn Dubhchraig** yn gopa mynydd a geir tuag 8 km i'r gorllewin o Crianlarich ar y daith o Inveraray i Crianlarich yn ne Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN307254. Ceir carnedd ar y copa. Saif yng ngogledd Parc Cenedlaethol Loch Lomond a'r The Trossachs.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon dros 610m
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Dinas a phorthladd yng ngogledd Tiwnisia ar lan y Môr Canoldir yw **Bizerte**. Gorwedd 66 km i'r gogledd-orllewin o'r brifddinas, Tiwnis, tua dwy filltir i'r de o'r Cap Blanc, pwynt mwyaf gogleddol cyfandir Affrica. Mae ganddi boblogaeth o tua 111,000. Bizerte yw prifddinas a chanolfan weinyddol talaith Bizerte.

Sefydlwyd dinas yno gan y Ffeniciaid yn yr 8g CC fel Hippo Zarytus, y mwyaf gogleddol o'u porthladdoedd, a chafodd ei datblygu eto dan reolaeth Carthago. Y Carthaginiaid oedd y cyntaf i gloddio camlas i gysylltu Llyn Bizerte, i'r de o'r ddinas, a'r môr. Agorwyd felly un o'r harbwrs gorau yn y Môr Canoldir sy'n dal i fod yn brysur heddiw. Cafodd Bizerte ei meddiannu yn ei thro gan y Rhufeiniaid, y Bysantiaid, yr Arabiaid (a newidiasant yr enw i *Bizerte*), y Sbaenwyr, yr Otomaniaid a'r Ffrancod. Dan yr Otomaniaid roedd Bizerte yn ganolfan i'r corsairs Mwslemaidd ac adeiladwyd tref newydd (*la ville nouvelle*) a phorthladd milwrol yno gan Ffrainc yn y 19eg ganrif. Oherywdd ei phwysigrwydd milwrol bu'r Ffrancod yn gyndyn iawn i ollwng eu gafael ar y ddinas a fu'r olaf i gael ei rhyddhau yn 1963, saith mlynedd ar ôl Rhyfel Annibyniaeth Tiwnisia, ar gost o fwy na fil o fywydau i'r Tiwnisiaid.

Heddiw mae'n ganolfan weinyddol a masnachol. Er bod y porthladd yn bwysig o hyd mae twristiaeth yn dechrau datblygu hefyd, er nad ar raddfa fawr eto. Prif atyniadau'r ddinas yw'r hen harbwr, y kasbah a medina gerllaw, a thraethau'r gogledd.

Canol Bizerte
Hen harbwr Bizerte
Mae **Beinn Eilde** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN563850.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Marilyn, Graham Top of Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2009-05-30 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Beinn Talaidh** yn gopa mynydd a geir ar Ynys Mull yn yr Alban; cyfeiriad grid NM625347. Un o 7 Grahams ar Ynys Mull.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Cerddwyr
--------

Y ffordd mwyaf poblogaidd i'r copa ydy o'r A849, sy'n rhedeg drwy Glen i'r de.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Ynysoedd Heledd
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn dail plu melyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar dail plu melyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Chloropsis flavipennis***; yr enw Saesneg arno yw *Yellow-quilled leafbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. flavipennis*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r aderyn dail plu melyn yn perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn cefnlas bychan | Irena puella |  |
|
| Aderyn cefnlas mantellddu | Irena cyanogastra |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn dail plu melyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn clochog clegar** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar clochog clegar) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Psophodes nigrogularis***; yr enw Saesneg arno yw *Western whipbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. nigrogularis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

Teulu
-----

Mae'r aderyn clochog clegar yn perthyn i deulu'r Adar Dreingwt (Lladin: *Orthonychidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn dreingwt Spalding | Orthonyx spaldingii |  |
|
| Aderyn dreingwt Temminck | Orthonyx temminckii |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn clochog clegar** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*