recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Difrod i Argae Shi Gang.
Defnyddir **Graddfa maint moment** (a dalfyrir o'r enw gwreiddiol arno, sef: *moment magnitude scale* ac a ddynodir fel **MW**) gan seismolegwyr i fesur maint daergrynfeydd yn nhermau'r ynni sy'n cael ei ryddhau ohono. Caiff ei ddiffinio gan fformiwla lle mae'r foment seismig yn hafal i hyblygrwydd y Ddaear wedi'i luosi gyda swm y "llithro" a maint yr ardal a lithrodd. Datblygwyd y raddfa hon yn 1979 gan seismolegwyr o Caltech: Thomas C. Hanks a Hiroo Kanamori i ddisodli'r hen Raddfa Richter (ML). Y raddfa maint moment yw'r raddfa a ddefnyddir, bellach, drwy'r byd i fesur daeargrynfeydd o faint canolig neu uwch.

Diffiniad
---------

Y symbol am y raddfa hon yw {\displaystyle M\_{\mathrm {w} }}, gyda'r isysgrif {\displaystyle \mathrm {w} } yn golygu gwaith mecanyddol wedi'i orffen. Mae'r maint maint {\displaystyle M\_{\mathrm {w} }} yn rhif diddeimensiwn (heb uchafswm) sy'n cael ei ddiffinio fel

{\displaystyle M\_{\mathrm {w} }=\textstyle {\frac {2}{3}}\log \_{10}M\_{0}-10.7,}
ble mae {\displaystyle M\_{0}} yn faint y foment seismig mewn centimeters "dyne" (10−7 N·m). Mae'r gwerthoedd yn yr hafaliad yn cael eu pennu er mwyn cysoni'r raddfa gyda gwerthoedd graddfeydd eraill e.e. y raddfa Richter. Mae un cam ar y raddfa (yn union fel graddfa Richter) yn hafal i 101.5 ≈ 32 gwaith y swm o ynni sy'n cael ei ryddhau ac mae symud dau gam ar y raddfa yn cyfystyr i gynnydd o 103 = 1000 gwaith yr ynni a ryddhawyd.

Gweler hefyd
------------

* Tectoneg platiau
* Ffin Plat Tectonig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan Saesneg Journal of Geophysical Research" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2010-08-21. Cyrchwyd 2011-03-13.

Dolennau allanol
----------------

* 'Daeargrynfâu yng Nghymru'[*dolen marw*], erthygl ar wefan Amgueddfa Cymru.
* USGS: Mesur daeargrynfeydd Archifwyd 2006-06-15 yn y Peiriant Wayback.
Arlunydd, cerflunydd, dylunydd graffig a gwneuthurwr ffilm o Gaerdydd ydy **Mark James** (ganed tua 1969). Ym Mai 2017 cyhoeddodd blat i ddathlu'r diwrnod y bu bron i Nigel Farage gael damwain angheuol: *‘Commemorating the Anniversary of the day Nigel Farage nearly died’.* Dywedodd nad dymuniad i Farage farw oedd hyn, ond astudiaeth o sut all pethau wedi troi allan, pe na bai Farage wedi byw. Yn 2017 hefyd cynlluniodd furlun ar gyfer Clwb Ifor Bach.

Mae wedi gweithio mewn llawer o gyfryngau o'i stiwdio yng Nghaerdydd a gyda artistiaid a chantorion cerdd fel: Super Furry Animals, Gilles Peterson, Karl Hyde, Cian Ciaran, Euros Childs, The Charlatans, Joe Goddard a Florence. Ef oedd cynllunydd stiwdios *Island Records* ac *Universal Music*. Y gwaith a ddaeth ag e i'r amlwg am y tro cyntaf oedd ‘Chinpira’, a hynny yn 2004, sef astudiaeth o hwligan pêl-droed - cerflun bychan 6 modfedd a achosodd i'r FA a'r wasg Brydeinig fod yn gandryll o feirniadol.

Yna, yn 2007 rhyddhaodd Marc James 171 argraffiad cyfyngedig o'r enw *‘Another Soldier’*, a beirniadwyd y gwaith hwn yn hallt hefyd - gan fod ei neges yn amlwg yn wrth-ryfel. Cyhoeddwyd 171 gan mai dyma'r nifer o filwyr Prydeinig a laddwyd yn Rhyfel Irac. Dewisiwyd ei degan-wrapiwr *CardBoy Cartridges* gan MoMA yn Efrog Newydd yn eu harddangosfa *Color Chart*, ac arddangoswyd hwn o gwmpas y byd: Llundain, Paris, Tokyo, Oslo ac mewn amryw o gyhoeddiadau. Enw ei gwmni yw 'Mark James\_Works'.

Ffilm
-----

Yn 2012 cyhoeddodd ffilm arbrofol, *‘This Dull Ache’*, gyda cherddoriaeth a sgwennwyd yn arbennig ar ei chyfer gan Cherrystones, a chafodd ei sgrinio fel rhan o ddathliadau Adidas yng Ngemau Olympaidd 2012 yn Llundain. Cynhyrchwyd y gwaith gan Marc a Academy Films, ar y cyd. Cyhoeddwyd y gwaith hefyd gyda chlawr 10" a llyfryn 20 tudalen, gyda gwaith celf a grewyd ar gyfer y film. Unwaith eto cyfyngodd y nifer, y tro hwn cyhoeddwyd 100.

Galeri
------

Yn 2013 agorodd galeri yn ei dref enedigol, Caerdydd, gyda pheth nawdd gan Gyngor y Celfyddydau. Yn ei gyflwyniad *‘Sorry It’s Not For You’*, dewisiodd nifer o eitemau o archifdy i gyd-fynd a gwaith newydd ar gyfer yr arddangosfa: celf a cherddoriaeth law yn llaw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ysgrif gan David Owens yn walesonline.co.uk; Mai 2017.  *"This isn’t about wishing anyone dead. It’s about how different things would have been in this country – and Europe – right now if things had turned out differently on that first Thursday of May in 2010.*
2. ↑  artandsoleblog.com Archifwyd 2017-06-20 yn y Peiriant Wayback.; *Art & Sole*; Gorffennaf 2011.
3. ↑  markjamesworks.com; Archifwyd 2017-05-04 yn y Peiriant Wayback. hanes y galeri, ac arddangosfa *subject to change*; 'markjamesworks.com*.*

Dolennau allanol
----------------

* Gwefan Swyddogol
* Gwefan BBC: *Sorry It’s Not For You*
* huffingtonpost.com; logo ar gyfer y cwmni 'Dirty Bird', a edrychai fel pidlen.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr A. Bhimsingh yw ***Mehrbaan*** a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1967. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***मेहरबाँ (1967 फ़िल्म)*** ac fe'i cynhyrchwyd gan A. V. Meiyappan yn India; y cwmni cynhyrchu oedd AVM Productions. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Hindi a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Ravi. Dosbarthwyd y ffilm gan AVM Productions.

Y prif actor yn y ffilm hon yw Nutan. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1967. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *You Only Live Twice* sef ffilm llawn cyffro gan Lewis Gilbert. Hyd at 2022 roedd o leiaf wyth mil o ffilmiau Hindi wedi gweld golau dydd. A. Vincent oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm A Bhimsingh ar 1 Ionawr 1924 ym Madras Presidency a bu farw yn Chennai ar 3 Ionawr 1997. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1949 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd A. Bhimsingh nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Aadmi* |  | India | Hindi | 1968-01-01 |
| *Bhaaga Pirivinai* |  | India | Tamileg | 1959-01-01 |
| *Gopi* |  | India | Hindi | 1970-01-01 |
| *Iraivan Kodutha Varam* |  | India | Tamileg | 1978-01-01 |
| Joru Ka Ghulam |  | India | Hindi | 1972-01-01 |
| *Kalathur Kannamma* |  | India | Tamileg | 1960-01-01 |
| *Karunai Ullam* |  | India | Tamileg | 1978-09-29 |
| *Khandan* |  | India | Hindi | 1965-01-01 |
| *Main Chup Rahungi* |  | India | Hindi | 1962-01-01 |
| *Naya Din Nai Raat* |  | India | Hindi | 1974-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **niwsans cyhoeddus** yn gysyniad mewn cyfraith gyffredin sydd heb ddiffiniad eglur ond sy'n cwmpasu elfennau o gyfraith camwedd, trosedd a gweinyddol. Fe'i defnyddir yn aml i ddisgrifio nifer o bechodau lle mae gweithred anghyfreithlon neu fethiant esgeulus diffynnydd i gyflawni ymrwymiad cyfreithiol yn tarfu ar y drefn gyhoeddus neu'n peryglu bywyd, iechyd, eiddo neu foesau.

Ystyrir fel arfer bod niwsans cyhoeddus yn disgyn yn fwy i barthau cyfraith trosedd, yn hytrach na chyfreithau sifil, a phan y ceisir dibynnu arno mewn cyd-destun cyfraith camwedd mae gofyn i'r hawlydd ddangos ei fod ef neu hi yn bersonol wedi dioddef colledion arbennig sy'n pwyso mwy na'r anghyfleuster cyffredinol a ddioddefodd y cyhoedd o ganlyniad i weithredoedd y drwgweithredwr. Yng nghyfraith camwedd, defnyddir hyn gan amlaf yng nghyd-destun rhwystr ar briffordd.

Gweler hefyd
------------

* Cynsail barnwrol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Termau Iaith Uwch". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-07-29. Cyrchwyd 2017-03-30.
Tref a *commune* yn y Swistir ar lannau gogleddol Llyn Genefa yw **Lutry**. Mae'n perthyn i ardal Lavaux yn *canton* Vaud, a lleolir 5 km i'r de-ddwyrain o brifddinas y *canton* Lausanne. Ei phoblogaeth yw 8662 o drigolion (amgangyfrif 31 Rhagfyr 2005). Ar ddechrau'r 20g roedd hi'n dref ffarmio, ond heddiw mae llawer o'r trigolion yn teithio i Lausanne i weithio. Mae cynhyrchu gwin yn dal yn bwysig: mae gwinoedd appellation Lutry ac appellation Villette yn dod o'r ardal, ac dathlir gŵyl y *Fête des Vendanges* ar ddiwedd y cynhaeaf grawnwin.

Marchnad Dydd Sadwrn, Lutry

Hanes y dref
------------

Darganfuwyd 24 o feini hirion o'r Oes Haearn yn Lutry yn ystod gweithiau adeiladu maes parcio ym 1984. Mae hyn yn awgrymu i safle gael ei aneddu 4500-4000 o flynyddoedd CC. Mae'r cyfeiriad cyntaf at y dref (fel *Lustriacum*) yn dyddio i 516. Cafwyd ffurfiau eraill ar yr enw yn ystod yr Oesoedd Canol: *Lustraco* (907), *Lustriei* (1147), *Lustrey* (1160), *Lustrie* (1213) a *Lustriez* (1536). Defnyddiwyd y ffurf gyfoes (fel *Lutri*) am y tro cyntaf ym 1849. Mae'r hen dref ganoloesol mewn cyflwr da gyda'i strydoedd cul a hen dai o'r bymthegfed i'r 18g. Dim ond y *Tour du Bourg-Neuf* sy'n aros o hen furiau a phyrth y dref.

Meini hirion Lutry
Treuliodd yr ysgrifennwr Cymraeg Robert Ambrose Jones (Emrys ap Iwan) gyfnod yn Lutry yn dysgu Saesneg mewn ysgol breifat.

Dolenni allanol
---------------

Gwefan y dref (Ffrangeg)
Pentref yn Sir Ddinbych yw **Glyndyfrdwy**("Cymorth – Sain" ynganiad ); yn flaenorol yn yr hen Sir Feirionnydd. Yr hen enw arno oedd **Llansantffraid Glyn Dyfrdwy**. Saif ar y briffordd A5, hanner ffordd rhwng Corwen a Llangollen, ger Afon Dyfrdwy.

Mae'r pentref yn enwog am ei gysylltiad ag Owain Glyn Dŵr, Arglwydd Glyndyfrdwy. Yn ei blastŷ yma y cyhoeddodd Owain ei hun yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400. Dinistriwyd y tŷ gan fyddin Seisnig dan y tywysog Harri, yn ddiweddarach Harri V yn 1403, a dim ond olion y mwnt a'r sylfeini sydd i'w gweld heddiw. Gerllaw mae olion castell mwnt a beili o'r 12g.

Glyndyfrdwy o'r bryniau
Gweddillion mwnt a beili Owain Glyn Dŵr rhwng pentref Llidiart y Parc a Glyndyfrdwy
Yn Neuadd Goffa Owain Glyn Dŵr, gellir gweld copi o Lythyr Pennal a llythyr yn cadarnhau apwyntiad Canghellor Owain, Gruffydd Yonge, a brawd-yng-nghyfraith Owain, John Hanmer, fel llysgenhadon i frenin Ffrainc.

Crewyd plwyf Glyndyfrdwy yn 1866; cyn hynny roedd yn rhan o blwyf Corwen. Agorwyd gorsaf reilffordd yma yn 1866. Caewyd hi yn y 1960au, ond ail-agorwyd hi fel gorsaf ar Reilffordd Llangollen yn 1992.

Roedd R. J. Berwyn, un o arloeswyr Y Wladfa, yn enedigol o Lynceiriog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Ken Skates (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Simon Baynes (Ceidwadwyr).

Yr Eglwys
---------

Adeiladwyd yr eglwys plwyf y bresenol yn nechrau'r 17g, gan i orlifiad y Ddyfrdwy ysgubo'r adeilad blaenorol. Ceir y pennill canlynol ar lafar gwlad:

Dyfrdwy, Dyfrdwy fawr ei naid,  

Aeth ag Eglwys Llansantffraid,  

Y llyfrau bendigedig,  

A'r gwpan arian hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Hynafiaethau Edeyrnion* ar Wicidestun
2. ↑  Gwefan Senedd Cymru
3. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Ddinbych**

**Dinas**  

Llanelwy
  
**Trefi**  

Corwen  **·** Dinbych  **·** Llangollen  **·** Prestatyn  **·** Rhuddlan  **·** Rhuthun  **·** Y Rhyl
  
**Pentrefi**  

Aberchwiler  **·** Betws Gwerful Goch  **·** Bodelwyddan  **·** Bodfari  **·** Bontuchel  **·** Bryneglwys  **·** Bryn Saith Marchog  **·** Carrog  **·** Cefn Meiriadog  **·** Clocaenog  **·** Cwm  **·** Cyffylliog  **·** Cynwyd  **·** Derwen  **·** Diserth  **·** Y Ddwyryd  **·** Efenechtyd  **·** Eryrys  **·** Four Crosses  **·** Gallt Melyd  **·** Gellifor  **·** Glyndyfrdwy  **·** Graeanrhyd  **·** Graigfechan  **·** Gwyddelwern  **·** Henllan  **·** Loggerheads  **·** Llanarmon-yn-Iâl  **·** Llanbedr Dyffryn Clwyd  **·** Llandegla  **·** Llandrillo  **·** Llandyrnog  **·** Llandysilio-yn-Iâl  **·** Llanelidan  **·** Llanfair Dyffryn Clwyd  **·** Llanferres  **·** Llanfwrog  **·** Llangwyfan  **·** Llangynhafal  **·** Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch  **·** Llanynys  **·** Maeshafn  **·** Melin y Wig  **·** Nantglyn  **·** Pandy'r Capel  **·** Pentrecelyn  **·** Pentre Dŵr  **·** Prion  **·** Rhewl (1)  **·** Rhewl (2)  **·** Rhuallt  **·** Saron  **·** Sodom  **·** Tafarn-y-Gelyn  **·** Trefnant  **·** Tremeirchion
Mae **Glyn Cywarch**, ger Talsarnau yn ne Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 31 Mawrth 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.02 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwarchodfa Natur Genedlaethol ar y ffîn rhwng Cymru a Lloegr yw **Mawnogydd Fenn’s, Whixall a Bettisfield**. Saif y warchodfa tua 15 km i’r de-ddwyrain o dref Wrecsam. Mae'n pontio'r ffin rhwng bwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, a Swydd Amwythig, Lloegr; mae Fenn's Moss gerllaw Bronington ym mwrsdeisdref sirol Wrecsam; mae Whixall Moss yn Swydd Amwythig. Mae Camlas Llangollen yn mynd trwy’r warchodfa. 

Cyforgors yw'r safle, a chydag arwynebedd o 575 hectar hi yw'r drydedd fwyaf yng ngwledydd Prydain. Mae'n rhan o Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig Fenn’s, Whixall, Bettisfield, Wem & Cadney Mosses, sy'n 948 hectar i gyd.

Gwelir Gylfinir, Boda tinwyn, Troellwr mawr, Tylluan gorniog, Cwtiad aur, Hebog tramor, Cudyll bach, Pibydd torchog, Cornchwiglen a Bras melyn.

Mae 18 math o fwsog, Chwys yr haul, Llafn y bladur, Rhosmari gwyllt, Chwysigenddail bach, Corsfrwynen wen, Dicranum bergeri, Dicranum leioneuron a Sphagnum pulchrum. Mae hefyd Mwyaren y Berwyn, Creiglusen a Llugaeronen, Pryf gwellt, 29 math o fursen a gweision y neidr, 670 math o wyfyn a 32 math o loynnod byw. Mae nadroedd, madfallod a 166 math o adar.

Mae pili-palod yn cynnwys gwibiwr llwyd a gloynnod brwmstan, a gwelir llygoden y dŵr, ystlumod, ysgyfarnogod, belaod, moch daear, llyffantod, brogaod, madfallod, nadroedd defaid, gwiberod a nadroedd y gwair.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Gwefan first-nature.com
2. ↑  Gwefan shropshiresgreatoutdoors.co.uk

Dolen allanol
-------------

* Erthygl yn *Y Naturiaethwr* gan Dr J.L. Daniel Archifwyd 2011-08-09 yn y Peiriant Wayback.

Oriel
-----

* Y gorsY gors
* Mawnog WhixallMawnog Whixall
* Tir fferm o dan dŵrTir fferm o dan dŵr
* Camlas Llangollen yn hollti'r warchodfaCamlas Llangollen yn hollti'r warchodfa
* CornchwiglenCornchwiglen
Mae **melffalan** (sydd â’r enw masnachol Alkeran, ac a oedd hefyd yn cael ei alw’n Sarcolysin yn yr hen Undeb Sofietaidd) yn gyffur cemotherapi sy’n perthyn i ddosbarth y cyfryngau alcyleiddio mwstard nitrogen. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₃H₁₈Cl₂N₂O₂. Mae melffalan yn gynhwysyn actif yn Evomela ac Alkeran.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- myeloma cyfansawdd
 - canser y fron
 - canser ofaraidd
 - niwroblastoma

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Melffalan, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- Sarcolysin®
 - Phenylalanine nitrogen mustard
 - Phenylalanine mustard
 - p-N,N-bis(2-chloroethyl)amino-L-phenylalanine
 - p-N-Bis(2-chloroethyl)amino-L-phenylalanine
 - p-L-Sarcolysin
 - p-Di-(2-chloroethyl)amino-L-phenylalanine
 - p-Bis(beta-chloroethyl)aminophenylalanine
 - melfalan
 - L-sarcolysine

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Melffalan". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Arwydd tafarn yn Hartlebury, Swydd Gaerwrangon. Hyd heddiw ceir cannoedd o dafarnau a gwestai a enwir ar ôl y Talbot.
Helgi oedd y **Talbot** oedd yn berchen ar ffroen dda ond braidd yn araf. Roedd gan amlaf yn wyn ei liw, ond hefyd yn frycheuog neu'n ddugoch.

Roedd y Talbot yn tarddu o Helgi St. Hubert. Mae'n bosib datblygodd y Talbot o ganlyniad i groesfridio rhwng Helgwn St. Hubert brychwyn neu ddugoch a Helgwn Ffrengig. Mae'n debyg cafodd y Talbot ei fridio'n gyntaf yn yr 8g yn Ffrainc, a'i ddod i Loegr ym 1066 gan Wilym Goncwerwr i hela ceirw. Yn hwyrach, defnyddiwyd y Talbot i hela llwynogod. Yn yr Oesoedd Canol cafodd y Talbot ei fridio i ddilyn olion ar y maes brwydr, gan godi trywydd milwyr y gelyn oedd yn ffoi. Defnyddiwyd hefyd i ddilyn lladron gwartheg a charcharorion ar ffo. Bu teithwyr hefyd yn defnyddio'r Talbot i cadw lladron pen ffordd draw o goetsis.

Diflanodd y Talbot yn yr 16g. Roedd ganddo ben mawr gyda chlustiau hirion a llipa, a gwelir y nodweddion hyn hyd heddiw yn y bridiau a ddeilliodd o'r Talbot: y Ci Baset, y Corhelgi, y Ci Ysgyfarnog, y Ci Hela Racŵn a'r Gwaetgi.

Ymddangoser y Talbot fel creadur herodrol ar arfbeisiau a baneri nifer o bobl o'r cyfenw Talbot, gan gynnwys yn hanesyddol Iarll Amwythig. Ceir cannoedd o dafarnau yng Ngwledydd Prydain a enwir ar ôl y Talbot, o bosib wrth gofio arfer y ci o redeg ger neu'r tu ôl i goetsis wrth iddynt deithio o un dafarn i'r llall.

Paentiad o gi Talbot ar nenfwd Neuadd Haddon yn Bakewell, Swydd Derby, i nodi priodas Syr Henry Vernon i Ann Talbot, merch Iarll Amwythig, yn yr 16eg ganrif.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [Talbot].
2. 1 2 3 4  (Saesneg) Ria Hörter. Vanished Dog Breeds. Adalwyd ar 17 Medi 2014.
3. ↑  (Saesneg) A Haunted History: The Talbot. BBC. Adalwyd ar 17 Medi 2014.
Label recordiau Americanaidd ydy'r **Maverick Records**, sy'n rhan o'r cwmni adloniant, Maverick. Mae'r cwmni'n eiddo i'r Warner Music Group ac yn cael ei ddosbarthu trwy Warner Bros. Records.

Hanes y Cwmni
-------------

Sefydlwyd Maverick Records gan Madonna, Frederick DeMann, Ronnie Dashev a Time Warner yn Ebrill 1992 fel rhan o'r cwmni adloniant Maverick. Mae'n gwmni sydd a swyddfeydd ar ddau arfordir yr Unol Daleithiau yn Ninas Efrog Newydd ac yn Los Angeles. Mae'r elfen cwmni recordiau Maverick yn cynnwys Maverick Musica (label lloeren a leolir ym Miami, Florida sy'n canolbwyntio ar gerddoriaeth Latino-Americanaidd) a Maverick Music (sy'n canolbwyntio ar gyhoeddi.)

Cafodd DeMann ei brynu allan o'r cwmni am $20 miliwn yn ôl y sôn ym 1998 a chynyddodd Guy Oseary ei siâr yn y cwmni gan gymryd rheolaeth o'r cwmni fel Cadeirydd ac Uwch-Gyfarwyddwr. Mae Maverick wedi cael llwyddiannau amlwg gan gynnwys Alanis Morissette, Michelle Branch, The Prodigy, Candlebox a'r band Deftones. Cafodd y label lwyddiannau hefyd gydag albymau a oedd yn cyd-fynd â ffilmiau fel The Wedding Singer, Jackie Brown a The Matrix. Yn ogystal â hyn, mae A Band Apart gan Quentin Tarantino yn cael ei ddosbarthu gan Maverick hefyd.
Mae ***Minecraft*** yn gêm cyfrifiadur a grëwyd yn wreiddiol gan y rhaglennwr Swedeg Markus "Notch" Persson ac wedyn datblygwyd a chyhoeddwyd gan Mojang.

Mae *Minecraft* yn gêm lle mae'r chwaraewyr yn gallu creu eu profiad eu hun. Mae'r chwaraewr yn cloddio ac adeiladu blociau lliw i greu byd o wahanol diroedd ac wedyn yn ceisio i'w fentro trwodd. Mae pob buwch yn minecraft yn fenywaidd gan eu bod i gyd yn gallu cynhyrchu llefrith.
Mae'r haul yn codi ac yn nosi ac mae'r tywydd yn newid wrthi i'r chwaraewr fynd at i gasglu adnoddau a gwneud offer. Mae anifeiliaid i'w ffermio neu ddefnyddio am fwyd, gan ddibynnu ar ba modd sydd wedi'i ddewis bydd angen ymladd i gadw'n fyw yn erbyn peryglon a'r cymeriadau drwg.

Fe lansiwyd y fersiwn prawf ar gyfer datblygwyr ym Mai 2009 a lansiwyd y fersiwn i'r cyhoedd yn 2011 ar gyfer PC, Mac ac Android. Rhyddhawyd fersiwn ar gyfer Xbox yn 2012 ac ar gyfer PlayStation 3 yn 2013. Mae'r holl fersiynau o *Minecraft* yn derbyn diweddariadau cyson.

Yn 2012 rhyddhawyd set Lego a seiliwyd ar *Minecraft* o'r enw *Lego Minecraft*.

Poblogrwydd
-----------

Erbyn 2015 roedd *Minecraft* wedi gwerthu 70 miliwn o gopïau gan ei wneud yn un o'r gemau mwyaf poblogaidd erioed. Yn 2014 fe brynwyd Mojang a *Minecraft* gan Microsoft am $2.5 biliwn.

Chwarae
-------

Bloc MinecraftAr ddechrau'r gêm, mae'r chwaraewr yn cael ei osod ar wyneb byd di-ben-draw. Mae'r byd wedi'i rannu i *biomes* sy'n cynnwys anialwch, jyngl, fforestydd ac eira. Mae system amser y gêm yn dilyn dydd a nos, gydag un cylch cyfan yn parhau 20 munud. Yn ystod y gêm mae'r chwaraewyr yn dod ar draws *mobs* o gymeriadau yn cynnwys anifeiliaid, pentrefwyr a chreaduriaid gelyniaethus.

Mae'r anifeiliaid fel moch, gwartheg ac ieir yn gallu cael eu hela am fwyd ac yn ymddangos yn y dydd. Yn y nos mae *mobs* drwg fel zombîs, ysgerbydau a phryfed cop yn ymddangos.

Mae sawl modd ar gael, yn cynnwys *survival mode* ble mae rhaid i'r chwaraewr gasglu adnoddau i adeiladu'r byd a chadw'n fyw, *creative mode* ble mae chwaraewr yn cael cyflenwad di-ddiwedd o adnoddau i adeiladu, *adventure mode* ble mae chwaraewyr yn defnyddio mapiau a grëwyd gan bobl eraill, *spectator mode* ble mae chwaraewyr yn hedfan drwy blociau ond ddim yn cael gosod blociau a'r *hardcore mode* ble mae chwaraewyr o dan berygl o farw am byth. Mae'r fersiwn PC o'r gêm yn adnabyddus am y nifer fawr o ychwanegion sy'n rhoi mwy o gymeriadau a heriau.

Minecraft yn Gymraeg
--------------------

Mae *Minecraft: Java Edition* wedi'i gyfieithu i'r Gymraeg gan gefnogwyr trwy brosiect cyfieithu swyddogol Mojang ar Crowdin.

Gweler hefyd
------------

* Creeper (Minecraft)
* Steve (Minecraft)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Minecraft's Nether Update Features Music From Celeste Composer". 9 Ebrill 2020. Cyrchwyd 2 Awst 2020.
2. 1 2  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-01-17. Cyrchwyd 2016-01-08.
3. ↑  Peckham, Matt (September 15, 2014). "Minecraft Is Now Part of Microsoft, and It Only Cost $2.5 Billion". *Time*. Cyrchwyd September 15, 2014.
4. ↑
5. ↑
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Ertem Eğilmez yw ***Mavi Boncuk*** a gyhoeddwyd yn 1974. Fe'i cynhyrchwyd gan Ertem Eğilmez yn Twrci; y cwmni cynhyrchu oedd Arzu Film. Lleolwyd y stori yn Twrci. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tyrceg a hynny gan Zeki Alasya. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Zeki Alasya, Adile Naşit, Münir Özkul, Kemal Sunal, Metin Akpınar, Tarık Akan, Halit Akçatepe ac Emel Sayın. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1974. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Godfather Part II* sef rhan dau y gyfres Americanaidd boblogaidd gan Francis Ford Coppola. Hyd at 2022 roedd o leiaf 2,660 o ffilmiau Tyrceg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Ertem Eğilmez ar 18 Chwefror 1929 yn Trabzon a bu farw yn Istanbul ar 8 Awst 2004. Derbyniodd ei addysg yn Istanbul University Faculty of Economics.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Ertem Eğilmez nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Arabesk |  | Twrci | Tyrceg | 1989-01-01 |
| *Bos Çerçeve* |  | Twrci | Tyrceg | 1969-01-01 |
| *Erkek Güzeli Sefil Bilo* |  | Twrci | Tyrceg | 1979-01-01 |
| Gülen Gözler |  | Twrci | Tyrceg | 1977-01-01 |
| Hababam Sınıfı |  | Twrci | Tyrceg | 1975-01-01 |
| Hababam Sınıfı Tatilde |  | Twrci | Tyrceg | 1977-01-01 |
| *I Am a Whore* |  | Twrci | Tyrceg | 1966-01-01 |
| Namuslu |  | Twrci | Tyrceg | 1984-01-01 |
| *Sevemez Kimse Seni* |  | Twrci | Tyrceg | 1968-01-01 |
| Süt Kardeşler |  | Twrci | Tyrceg | 1976-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mae'r term **Gorllewin Ewrop** fel mae pobl yn ei ddeall yn gyffredin yn gysyniad gwleidyddol-gymdeithasol sy'n hanu o ddyddiau'r Rhyfel Oer. Diffiniwyd ffiniau Gorllewin Ewrop ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd a daeth i gynnwys pob gwlad Ewropeaidd nad oeddent wedi eu mediannu gan y Fyddin Sofietaidd ac fel canlyniad na ddaethant dan reolaeth llywodraethau comiwnyddol.

Heddiw, mae gan y term *Gorllewin Ewrop* llai i'w wneud â gwleidyddiaeth a daearyddiaeth y Rhyfel Oer a mwy i'w wneud ag economeg. Mae'r cysyniad yn cael ei gyfeillachu'n gyffredin â democratiaeth ryddfrydol, cyfalafiaeth ac hefyd yr Undeb Ewropeaidd. Mae'r rhan fwyaf o'r gwledydd yn rhannu diwylliant Gorllewinol, ac mae gan llawer ohonont rwymau economaidd a gwleidyddol gyda Gogledd a De America ac Oceania.

Fel arall, mae **Gorllewin Ewrop** hefyd yn isranbarth daearyddol o Ewrop sydd yn fwy cyfyng na'r ddirnadaeth draddodiadol wleidyddol; fel mae'n cael ei ddiffinio gan y Cenhedloedd Unedig, mae'n cynnwys y naw gwlad canlynol:

Rhanbarthau o Ewrop yn ôl y Cenhedloedd Unedig:
     Gogledd Ewrop
     Gorllewin Ewrop
     Dwyrain Ewrop
     De Ewrop
* Awstria
* Gwlad Belg
* Ffrainc
* Yr Almaen
* Liechtenstein
* Lwcsembwrg
* Monaco
* Yr Iseldiroedd
* Y Swistir

Hanes cynharach
---------------

Y tro cynharaf a wyddys lle mae gorllewin a dwyrain Ewrop yn cael eu gwahaniaethu yw cyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig. Wrth i'r ymerodraeth dyfu a goresgyn gwledydd newydd fe ddaeth yn rhanedig rhwng pobloedd trefol Groeg eu hiaith y gwledydd dwyreiniol oedd gynt yn rhan o Ymerodraeth Macedonia, a gwledydd mwy cyntefig y gorllewin lle roedd y Lladin wedi dod yn brif iaith gyffredin. Arweiniodd yr hollt ddiwylliannol at raniad gwleidyddol. Parhaodd y rhaniad yn sgil cwymp yr Ymerodraeth Gorllewinol, blodeuo'r Ymerodraeth Ffrancaidd, a'r Sgism Fawr yn yr Eglwys Gristnogol i ffurfio sail diffinio Gorllewin a Dwyrain yn y cyd-destun Ewropeaidd tan y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Gweler hefyd
------------

* Daearyddiaeth Ewrop
* Dwyrain Ewrop
* Canolbarth Ewrop
* Iberia
* Llychlyn

| gw • sg • goRhanbarthau'r Ddaear |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Affrica** | Canolbarth · De · Dwyrain · Gogledd · Gorllewin |
|  | **Yr Amerig** | Canolbarth · Y Caribî · De · Gogledd |
|  | **Asia** | Canolbarth · De · De-ddwyrain · De-orllewin · Dwyrain · Gogledd |
|  | **Ewrop** | Canolbarth · De · Dwyrain · Gogledd · Gorllewin |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Oceania** | Awstralasia · Melanesia · Micronesia · Polynesia |
|  | **Y Pegynau** | Yr Antarctig · Yr Arctig |
|  | **Arall**  | Asia-Cefnfor Tawel · Isgyfandir India  · Y Dwyrain Canol · Y Dwyrain Pell · America Ladin  |
|  | **Cefnforoedd** | Arctig · Byd · De · India · Iwerydd · Tawel |

 |
| *Gweler hefyd: Cyfandiroedd y Ddaear* |
Casgliad neu grŵp o gelloedd ydy **meinwe**. Mae meinweoedd i gyd yn tarddu o'r un lle, ond er eu bod wedi eu creu o'r un math o gell yn wreiddiol, maent yn newid eu siap a'u pwrpas drwy arbenigo mewn rhyw fodd neu'i gilydd. Er mwyn gweithredu, mae sawl cell o whanol siapiau yn cyfuno i greu meinwe arbennig, unir y gwahanol feinweoedd i greu organ.

Histoleg ydy'r enw ar yr astudiaeth o'r feinwe. Defnyddir y meicrosgop a'r bloc paraffîn yn draddodiadol wrth eu hastudio. Mae datblygiadau technegol y ddau ddegawd diwethaf, yn enwedig gyda'r meicrosgop electron a'r defnydd o feinwe wedi'i rhewi, yn golygu y gellir gweld llawer mwy o fanylder o fewn y feinwe. Mae hyn yn golygu y gallwn adnabod afiechydon yn llawer cynt, a chreu ateb i lawer o broblemau yn ymwneud ag afiechydon.

Meinweoedd anifeiliaid
----------------------

Yn seiliedig ar forffoleg, mae pedwar math elfennol o feinwe mewn anifeiliaid. Mae amryw o fathau o feinweoedd yn cyfuno i greu organau a strwythrau'r cordd. Tra y gall cysidro pob anifail i gynnwys y pedwar math o feinwe, mae rhain yn ymddangos yn wahanol yn dibynnu ar y math o organeb.

### Epitheliwm

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

### Meinwe gyswllt

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

### Meinwe'r cyhyr

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

### Meinwe'r nerfau

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

Meinweoedd planhigion
---------------------

Mewn planhigion, mae tri math.

Mae enghreifftiau o feinweoedd mewn organebau amlgellog eraill yn cynnwys meinwe fasgiwlar mewn planhigion, megis sylem a ffloem. Caiff meinweoedd planhigion eu dosbarthu yn fras yn dri fath: yr epidermis, y feinwe ddaear, a'r feinwe fasgiwlar. Cyfeirir atynt ar y cyd fel biomas.

* **Epidermis** – celloedd sy'n ffurfio ar ymylon allanol dail a'r planhigyn ifanc.
* **Meinwe fasgiwlar** – prif gyfansoddion meinwe fasgiwlar yw'r sylem a'r ffloem sy'n symud hylif a mwynau o fewn y planhigyn.
* **Meinwe ddaear** – mae meinwe ddaear yn llai gwahaniaethol na meinweoedd eraill. Mae'n cynhyrchu maeth drwy ffotosynthesis ac yn ei storio.

Chwiliwch am ***meinwe***  
yn Wiciadur.
*Am ddefnyddiau eraill, gweler Omaha (gwahaniaethu).*
Nenlinell Omaha
Lleoliad Omaha o fewn talaith Nebraska
Dinas fwyaf y dalaith Americanaidd Nebraska a sedd sirol Douglas County yw **Omaha**. Yn ôl cyfrifiad 2000, mae gan y ddinas poblogaeth o 390 007, ac yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2006 cynyddodd poblogaeth Omaha i 427 872, sy'n cynnwys nifer ychwanegol o tua 8300 o bobl trwy gynnwys y ddinas lai Elkhorn. Lleolir Omaha ar gwr dwyreiniol Nebraska, ar Afon Missouri, tua (30 km) i ogledd aber Afon Platte. Angor ardal fetropolitan Omaha-Council Bluffs yw Omaha. Lleolir Council Bluffs, Iowa, yn syth ar draws Afon Missouri i Omaha. Ffurfiodd y ddinas a'i maestrefi y 60fed ardal fetropolitan fwyaf yn yr Unol Daleithiau yn 2000, gydag amcangyfrif poblogaeth o 822 549 (2006) yn breswyl mewn wyth sir neu tua 1.2 miliwn o fewn radiws 80 km.

Mae gan Omaha etifeddiaeth ddiwylliannol ac hanesyddol gyfoethog. Mae uchelfannau diwylliannol yn cynnwys Amgueddfa Celf Joslyn, Amgueddfa Etifeddiaeth y Gorllewin Durham, Holland Performing Arts Center, a'r Omaha Community Playhouse. Roedd yn gartref i Trans-Mississippi and International Exposition 1898, ac yn lleoliad anheddau gaeaf setlwyr Llwybr y Mormoniaid. Roedd hefyd yn lleoliad digwyddiadau pwysig yn y Mudiad Hawliau Sifil. Mae hefyd yn ganolfan busnes a restrwyd fel un o ddeg hafan uwch-dechnolegol yr Unol Daleithiau gan *Newsweek* yn 2001. Er bod tor-gyfraith yn Omaha yn gyffelyb i ddinasoedd Americanaidd o faint tebyg, mae tensiynau hiliol a methamphetaminau yn faterion cymdeithasol.

Gefeilldrefi
------------

* **Shizuoka**, Baner Japan Japan
* **Braunschweig**, Baner Yr Almaen Yr Almaen
* **Šiauliai**, Baner Lithwania Lithwania
* **Naas**, Baner Gweriniaeth Iwerddon Gweriniaeth Iwerddon
* **Xalapa**, Baner Mecsico Mecsico
* **Bakhmut**, Baner Wcráin Wcráin

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Population Estimates and Components of Population Change for Iowa's Metropolitan Areas (2003 Definition): 2000-2006. State Data Centre of Iowa. Adalwyd ar 6 Gorffennaf, 2007.
2. ↑  (Saesneg) Omaha Metro Data. The Greater Omaha Economic Development Council. Adalwyd ar 6 Gorffennaf, 2007.
3. ↑  (Saesneg) Bonné, Jon. Scourge of the heartland. MSNBC. Adalwyd ar 6 Gorffennaf, 2007.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol Dinas Omaha Archifwyd 2006-10-23 yn y Peiriant Wayback.
Tywysoges o Epirus oedd **Olympias** (Hen Roeg: *Ολυμπιάς*), enw genedigol **Polyxena**, yn ddiweddarach **Myrtale** (c. 376 CC - 316 CC). Roedd yn ferch i Neoptolemus I, brenin Epirus. Daeth yn bedwaredd gwraig Philip II, brenin Macedon yn 359 CC, a ganed Alecsander Fawr iddynt yn 356 CC. Yn ddiweddarach, cawsant ferch, Cleopatra.

Yn 337 CC, ysgarodd Philip Olympias i briodi Cleopatra Eurydice, ac aeth Olympias ac Alecsander i Epirus am gyfnod. Yn ddiweddarch dychwelasant i Pella a gwnaeth Olympias heddwch a Philip; ond pan lofruddiwyd Philip, credai rhai fod gan Olympias ran yn y cynllwyn. Lladdodd Olympias fab Philip a Cleopatra Eurydice, Caranus, a gorfododd Cleopatra Eurydice i'w chrogi ei hun.

Roedd ganddi ddylanwad mawr ym Macedon yn ystod teyrnasiad ei mab, Alecsander. Wedi marwolaeth Alecsander, aeth i Epirus, a chefnogodd Alexander IV Aegus, mab Alecsander Fawr. Defnyddiodd fyddin o Epirus i yrru Cassander o Facedon a chymeryd grym yno ei hun. Dienyddiodd Philip Arrhidaeus a gorfodi ei wraig Eurydice i'w chrogi ei hun.

Dychwelodd Cassander o'r Peloponnesos, a gwarchae ar Olympias yn Pydna. Wedi i'r ddinas ildio, dienyddiwyd Olympias; dywedir i Cassander wrthod gwasanaeth claddu iddi.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 24149366313985602225
* LCCN: n83049452
* ISNI: 0000 0000 7863 0273
* GND: 119485680
* SELIBR: 325147
* SUDOC: 115118136
* BNF: cb15843369k (data)
* BIBSYS: 7057501
* NDL: 00683465

 |
Mae **Moel y Dyniewyd** yn gopa mynydd a geir yn y Moelwynion yn Eryri; cyfeiriad grid SH612477. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 174 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 382 metr (1253 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Arfbais Powys FadogArfbais Powys Fadog
Arglwydd Powys Fadog oedd **Madog ap Gruffudd II** (bu farw 1277).

Etifeddodd deyrnas Powys Fadog yn y flwyddyn 1269 ar farwolaeth ei dad, Gruffudd Maelor II a rheolodd y dywysogaeth fechan o Gastell Dinas Brân, ger Llangollen. Roedd yn un o gefnogwyr amlycaf Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru ac yn gynghreiriad hollbwysig oherwydd safle Powys Fadog yn rheoli'r mynediad i deyrnas Gwynedd o gyfeiriad Caer a'r Gororau. Ymddengys fod Llywelyn wedi seilio eu perthynas trwy drefnu i Fadog briodi ei chwaer Margaret ferch Gruffudd ap Llywelyn Fawr, yn 1258, symudiad a ddigiodd frenin Lloegr.

Lladdwyd Madog yn ystod rhyfel 1277 rhwng Llywelyn a brenin Lloegr, wrth amddiffyn ei diroedd yn erbyn ymosodiad y brenin. Olynwyd ef gan ei frawd iau, Gruffudd.

Mae'n bosibl ei fod wedi'i gladdu yn Abaty Glyn y Groes am ei fod, fel ei dad, yn noddi'r sefydliad hwnnw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Caerdydd, 1986), tud. 38.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mynydd yn y Rhinogau, de Gwynedd yw **Moel Ysgyfarnogod**. Ef yw'r mwyaf gogleddol o gopaon y Rhinogau, a saif i'r gorllewin o Lyn Trawsfynydd, de Gwynedd; cyfeiriad grid SH658345..

Gellir ei ddringo o ochr ddwyreiniol Llyn Trawsfynydd neu o ben draw yn ffordd gul uwchben Talsarnau. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 443metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 623m (2044tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 October 2001.

Ceir olion nifer o weithfeydd cloddio manganîs ger copa'r foel.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
Cymeriad ffug-hanesyddol yw **Madog Min** y dywedir iddo fod yn Esgob Bangor ac iddo fradychu Llywelyn ap Seisyll (m. 1023) ac wedyn ei fab Gruffudd ap Llywelyn (tua 1000–1063), Brenin *de facto* Cymru, yn ôl Iolo Morganwg.

Cyhoeddwyd hanesyn am Fadog Min (*Madawc Min*) yn yr *Iolo Manuscripts*, a gyhoeddwyd gan Taliesin Williams, mab Iolo Morganwg, yn 1848. Yn ôl y testun hwnnw, ar ôl bradychu Llywelyn ap Seisyll, gwnaeth Madog yr un peth i'w fab Gruffudd a hynny am "dri chan pen gwartheg" a addawyd iddo gan "Harallt Brenin y Saeson." Ar ôl i Fadog lwyddo yn ei fwriad ysgeler, rhoddodd y brenin y gwartheg iddo a cheisiodd Madog ffoi gyda'r gwartheg mewn llong dros y môr i Ddulyn yn Iwerddon. Ond suddodd y llong cyn cyrraedd Dulyn. Dihangodd pawb ar ei bwrdd heblaw Madog, a foddwyd. "Dial Duw arno" oedd hynny.

Gwyddom heddiw mai ffrwyth dychymyg Iolo Morganwg yw'r hanes. Dyfan oedd Esgob Bangor yng nghyfnod teyrnasiad Gruffudd ap Llywelyn a cheir dim cofnod o esgob o'r enw Madog. Yn 1063 ymosodwyd ar Ruffudd gan fyddin dan arweiniad Harold Godwinson ("Harallt" Iolo). Erlidwyd ef o fan i fan, ac yn rhywle yn Eryri, ar 5 Awst 1063, fe'i lladdwyd. Dywed *Brut y Tywysogion* mai un o'i wŷr ei hun a'i lladdodd. Dehongliad J.E. Lloyd o'r cofnod yw mai drwy frad y daeth diwedd Gruffudd ap Llywelyn; yn ôl *Cronicl Ulster*, Cynan, tad Gruffudd ap Cynan a mab Iago ab Idwal (a laddwyd gan Ruffudd yn 1039) oedd y dyn a gyflawnodd y weithred.

Ond yn ail hanner y 19g doedd neb wedi profi mai ffugiad oedd yr hanesyn am Fadog Min, fel llawer o bethau eraill gan Iolo Morganwg, ac mewn canlyniad cyfeirir at frad Madog Min yn y rhan fwyaf o'r llyfrau am hanes Cymru a gyhoeddwyd yn y cyfnod hwnnw a hefyd mewn bywgraffyddion parchus fel *Enwogion Cymru* (1872) gan Robert Williams.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Taliesin Williams (gol.), *Iolo Manuscripts* (ail argraffiad, Lerpwl 1888), tud. 198.
2. ↑  John Davies, *Hanes Cymru* (Penguin, 1990), tud. 99.
Mae **Moel yr Henfaes (copa Pen Bwlch Llandrillo)** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn tua phum cilometr i'r de o Gorwen; cyfeiriad grid SJ089369. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 586metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Saif ychydig i'r de-ddwyrain o'r fam-fynydd, Moel yr Henfaes.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 621 metr (2037 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Academydd oedd **Athro Noel Glynne Lloyd** CBE (26 Rhagfyr 1946 – 7 Mehefin 2019) a fu'n Is-ganghellor Prifysgol Aberystwyth o 2004 tan ei ymddeoliad yn 2011. Cyn hynny, bu'n Bennaeth yr Adran Fathemateg, yn Ddeon Gwyddoniaeth, yn Is-Brifathro ac o 1999 hyd 2004, yn Gofrestrydd ac yn Ysgrifennydd y Brifysgol. Bu'r Athro Lloyd yn un o aelodau annibynnol y Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru (y 'Comisiwn Silk') - a gyflwynodd ei adroddiadau i Lywodraeth y Deyrnas Unedig yn 2012 ac yn 2014.

Daeth yn Gomisiynydd Penodiadau Barnwrol yn 2012. Roedd yn aelod o fwrdd Jisc o 2012 i 2014 a chadeirydd Masnach Deg, Cymru o 2011 hyd 2017. Bu hefyd yn gadeirydd HPC Cymru (menter gydweithredol rhwng holl brifysgolion Cymru).

Rhwng 2008 a 2011, bu'r Athro Lloyd yn gadeirydd Addysg Uwch Cymru ('Prifysgolion Cymru' bellach) ac yn un o Is-lywyddion Prifysgolion DU (*Universities UK*). Gwasanaethodd ar fyrddau nifer o gyrff eraill, traws-DU. Graddiodd mewn Mathemateg o Brifysgol Caergrawnt a chwblhaodd ei ddoethuriaeth yno; bu'n Gymrawd Ymchwil yng Ngholeg Sant Ioan. Roedd ganddo hefyd ddiploma Coleg Cerdd y Drindod, Llundain.

Roedd yn flaenor yng Nghapel y Morfa, Aberystwyth, a bu'n ysgrifennydd yr eglwys o 1989 hyd 2004. Roedd hefyd yn gadeirydd Adran Eglwys a Chymdeithas Eglwys Bresbyteraidd Cymru.

Dywedodd Syr Emyr Jones Parry, Llywydd Prifysgol Aberystwyth:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| "Mae Noel wedi rhoi gwasanaeth hir a neilltuol i Brifysgol Aberystwyth. Mae’r Cyngor wedi talu teyrnged iddo am ei wasanaeth fel Cofrestrydd ac Ysgrifennydd ac yna fel Is-Ganghellor." | "|

Mathemategydd
-------------

Ei ddiddordebau ymchwil oedd Systemau Aflinol, a chyhoeddodd nifer sylweddol o bapurau ar Hafaliadau Differol Aflinol. Bu'n Athro Ymchwil ym Mhrifysgol Aberystwyth o 2011 hyd 2016 cyn dod yn Athro Emeritws wedi ymddeol. Bu hefyd yn olygydd y *Journal of the London Mathematical Society* o 1983 tan 1988.

Gwobrau
-------

Dyfarnwyd CBE iddo yn Rhestr Anrhydeddau Pen-blwydd y Frenhines yn 2010 am ei wasanaeth i Addysg Uwch yng Nghymru. Roedd yn Gymrawd o Gymdeithas Ddysgedig Cymru ac fe'i urddwyd yn Aelod Anrhydeddus o'r Orsedd yn 2012.

Marwolaeth
----------

Yn dilyn ei farwolaeth yn 72 mlwydd oed dywedodd dirprwy ganghellor Prifysgol Aberystwyth, Gwerfyl Pierce Jones wrth BBC Cymru Fyw:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| "Mae colli Noel Lloyd yn golled enfawr. Roedd yn ysgolhaig disglair, yn Athro Mathemateg a ddaeth maes o law yn is-ganghellor Aberystwyth." | "|

Roedd yn gadael gweddw, Dilys, dau o blant, Carys a Hywel, a dwy wyres.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Yr Athro Noel Lloyd wedi marw yn 72 oed*  , BBC Cymru Fyw, 8 Mehefin 2019.
2. ↑  Gwefan Prifysgol Aberystwyth; adalwyd 29 Awst 2017.
3. ↑  Gwefan Saesneg *Judicial Appointments Commission* ; Archifwyd 2017-08-31 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 29 Awst 2017.
4. ↑  fairtradewales.com;[*dolen marw*] adalwyd 29 Awst 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 20406989
* LCCN: n92059360
* ISNI: 0000 0000 3280 3562
* GND: 1145462138
* SUDOC: 169968731
* BIBSYS: 90364571
* NKC: uk20211109065
* CiNii: DA01217653

 |
Mae **Moel Ymenyn** yn gopa mynydd a geir yn Arenig ychydig gilometrau i'r gorllewin o dref y Bala, Gwynedd, rhwng y Bermo a Betws-y-Coed a'r Bala; cyfeiriad grid SH839346. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 504metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 550 metr (1804 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Arfbais Powys FadogArfbais Powys Fadog
**Madog ap Gruffudd** neu **Madog ap Gruffudd Maelor** neu **Madog ap Gruffudd ap Madog** (m. 1236) oedd tywysog y rhan ogleddol o Bowys, yng ngogledd-ddwyrain Cymru, a adwaenid fel Powys Fadog ar ei ôl. Teyrnasodd ar Bowys Fadog o 1191 hyd ei farwolaeth.

Hanes
-----

Roedd Madog yn fab i Gruffudd sef Gruffudd Maelor ap Madog, brenin olaf Powys unedig a mab Maredudd ap Bleddyn ap Cynfyn. Roedd hefyd yn gefnder i Lywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd. Ei frawd oedd Owain ap Madog.

Roedd Teyrnas Powys wedi ei rhannu ar farwolaeth taid Madog, Madog ap Maredudd yn 1160, a chafodd Gruffudd Maelor yn rhan ogleddol o'r hen deyrnas. Ar farwolaeth ei dad yn 1191 yn oedd Madog yn rhannu rheolaeth y deyrnas a'i frawd Owain, ond bu Owain farw yn 1197. Daeth Madog yn unig reolwr y deyrnas, a chafodd yr enw Powys Fadog ar ei ôl ef.

Ar y cyfan roedd Madog yn barod iawn i ochri gyda'i gefnder yn y brwydrau â'r Saeson, ond roedd mewn sefyllfa anodd gan fod ei deyrnas mor agos i'r ffin ac yn agored i ymosodiad o'r cyfeiriad hwnnw; y *real politik* hynny a barodd iddo ochri â'r brenin John o Loegr yn 1211-1214 pan droes ar Wynedd. Ond daeth ar delerau da â Llywelyn ar ôl hynny ac ymladdodd yn ei ochr ar sawl achlysur. Erbyn Rhagfyr 1215 roedd yn rhoi ei gefnogaeth i Lywelyn unwaith eto, gan yrru milwyr i gynorthwyo ymgyrch Llywelyn yn Ne Cymru. Bu'n deyrngar i Lywelyn o hynny hyd ei farwolaeth.

Chwalwyd Powys Fadog ar ôl ei farwolaeth, pan gafodd ei rannu'n arglwyddiaethau bychain rhwng ei bum mab.

Noddwr
------

Y bardd enwocaf a gysylltir â Madog yw Llywarch ap Llywelyn ('Prydydd y Moch').

Fel ei gefnder Llywelyn Fawr, roedd Madog yn gefnogol iawn i'r Sistersiaid. Sefydlodd Abaty Glynegwestl yn 1201 fel canolfan iddynt yn ei deyrnas, gan roi tiroedd yn Iâl a Glyndyfrdwy i'r abaty. Claddwyd ef yno pan fu farw yn 1236.

Meibion
-------

* Gruffudd ap Madog ap Gruffudd (Gruffudd Maelor II)
* Gruffudd Iâl
* Madog Fychan
* Maredudd ap Madog
* Hywel ap Madog

Ffynonellau
-----------

* R. R. Davies, *The Age of Conquest: Wales 1053-1415* (Rhydychen, 1987)
* J. E. Lloyd, *A History of Wales to the Edwardian Conquest* (Longmans Green & Co. Llundain, 1911)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Arfbais Powys FadogArfbais Powys Fadog
Etifedd Powys Fadog oedd **Madog Crypl** neu **Madog Crippil**, hefyd **Madog ap Gruffudd** (c. 1275 - 1304). Ni fu ef ei hun erioed yn dywysog Powys Fadog, yn hytrach daliai ran o'r eifeddiaeth fel deiliad i goron Lloegr.

Bu farw ei dad Gruffudd Fychan yn 1289, pan oedd Madog yn dal yn blentyn. Gweinyddwyd ei diroedd gan y frenhines, yna gan Reginald de Grey, Ustus Caer, yna gan Thomas o Macclesfield. Gofynnodd Madog i'r brenin wneud darpariaeth iddi, ac ymddengys iddo gael tiroedd ei dad; Glyndyfrdwy yn Edeirnion a hanner cwmwd Cynllaith, sef yr ardal o gwmpas Sycharth.

Priododd Gwenllian ferch Ithel Fychan, a chofnodir i fab iddynt, Gruffudd o Ruddallt, briodi Elizabeth, merch John LeStrange o Knockin yn 1304, pan oedd yn chwech oed. Bu Madog farw yr un flwyddyn. Yn ôl rhai o'r achau, roedd ganddo fab arall, Madog Fychan, a eifeddodd diroedd ei dad.

Llyfryddiaeth
-------------

* J. E. Lloyd *Owen Glendower: Owen Glyn Dŵr* (Clarendon Press, 1931)