Gwleidydd sosialaidd o Ffrancwr oedd **Jean Jaurès** (3 Medi 1859 – 31 Gorffennaf 1914).

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd Jean Jaurès ar 3 Medi 1859 yn Castres, Tarn, yn ne Ffrainc, i deulu dosbarth-canol a oedd yn dlawd o ganlyniad i fethiannau busnes. Enillodd Jean ysgoloriaeth i'r École Normale Supérieure ym Mharis. Gweithiodd yn athro yn lycée Albi o 1881 i 1883, ac yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Toulouse o 1883 i 1885.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Etholwyd Jaurès yn aelod annibynnol yn Siambr y Dirprwyon dros Tarn yn 1885. Collodd ei sedd yn etholiadau 1889, a dychwelodd i Brifysgol Toulouse. Derbyniodd ei ddoethuriaeth athroniaeth yno yn 1891. Ysgrifennodd un o'i theses, ar bwnc sosialaeth yn ysgrifeniadau Luther, Kant, Fichte, a Hegel, yn Lladin.

Siaradodd Jaurès yn gyhoeddus o blaid achos y glowyr yn ystod streic Carmaux yn 1892, a'r flwyddyn olynol fe'i etholwyd yn ddirprwy dros yr etholaeth honno. Ymaelododd â'r Sosialwyr Annibynnol, un o'r pum carfan o sosialwyr yn Siambr y Dirprwyon a'r un a oedd lleiaf o blaid syniadaeth chwyldroadol Karl Marx, dan arweiniad Alexandre Millerand. Ysgrifennodd Jaurès y llyfr *Les Preuves* i ddadlau dros achos y Capten Alfred Dreyfus, er yr oedd y sosialwyr Marcsaidd yn gwrthod amddiffyn swyddog milwrol a dyn y dosbarth canol. Collodd Jaurès ei sedd yn etholiadau 1898.

Bu rhywfaint o gymodi rhwng y carfanau sosialaidd yn Ffrainc, a chynhaliwyd y gyd-gyngres gyntaf ganddynt yn 1899. Chwalodd y berthynas unwaith eto yn sgil penderfyniad Millerand i ymuno â'r llywodraeth adain-chwith dan René Waldeck-Rousseau, a daeth Jaurès i arwain y Blaid Sosialaidd Ffrengig (*Parti Socialiste Français*), grŵp ar wahân i Blaid Sosialaidd Ffrainc (*Parti Socialiste de France*). Ailetholwyd Jaurès yn 1902, a pharhaodd i gefnogi'r bloc adain-chwith yn Siambr y Dirprwyon ac ysgrifennu o blaid polisïau Waldeck-Rousseau.

Yn y 1910au, cyflawnodd Jaurès ei gampwaith hanesyddol, *Histoire socialiste de la Révolution française* (1901–07), gwaith a ysbrydolwyd gan hanesyddiaeth Marx, Plutarch, a Jules Michelet. Cydsefydlodd y papur newydd *L'Humanité* yn 1904, a fe gyhoeddodd sawl erthygl yn arddel egwyddorion sosialaeth ddemocrataidd. Cyhoeddodd sawl llyfr ysgolheigaidd arall, gan gynnwys *La Guerre franco-allemande 1870–1871* (1908) a *L’Armée nouvelle* (1910).

Yn 1904, condemniwyd llywodraethau'r bwrdais gan yr Ail Gyngres Gydwladol, ac ufuddhau a wnaeth Jaurès i'r gwaharddiad ar sosialwyr i gynnal llywodraethau an-sosialaidd. Cyfunodd y ddwy blaid sosialaidd Ffrengig yn 1905 gan ffurfio'r *Section Française de l’Internationale Ouvrière* (SFIO) yn wrthblaid i'r llywodraeth. O ganlyniad, ni ddaeth diwygiadau Waldeck-Rousseau i rym. O ran polisi tramor, dadleuodd Jaurès yn erbyn rhyfeloedd trefedigaethol ac o blaid gwrthfilitariaeth a nesâd rhwng Ffrainc a'r Almaen.

Llofruddiaeth
-------------

Ar 31 Gorffennaf 1914, ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, fe'i saethwyd yn farw gan Raoul Villain, cenedlaetholwr a oedd yn gwrthwynebu heddychaeth Jaurès. Carcharwyd Villain trwy gydol y rhyfel, a fe'i cafwyd yn ddieuog o llofruddiaeth Jaurès gan reithgor yn 1919.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  (Saesneg) Jean Jaurès. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 8 Medi 2019.