Logo y Cyngor
*Am y dref o'r un enw, gweler Conwy (tref). Gweler hefyd Conwy (gwahaniaethu).*
Bwrdeistref sirol yng ngogledd Cymru yw **Conwy**. Mae'n cynnwys rhan o'r hen sir Gwynedd (Sir Gaernarfon cyn hynny) i'r gorllewin o afon Conwy, a rhan o'r hen sir Clwyd (yr hen Sir Ddinbych cyn hynny) i'r dwyrain o'r afon honno. Lleolir pencadlys y sir ym Modlondeb, Conwy, ac mae'n cael ei gweinyddu gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy. Mae ganni boblogaeth o 109,596 yn ôl Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001.

Conwy yng Nghymru

Hanes
-----

Er bod Bwrdeistref Sirol Conwy yn greadigaeth gymharol ddiweddar, mae gan yr ardal a gynhwysir ynddi hanes hir a chyfoethog. Yn y cyfnodau cynhanesyddol, cynhyrchid bwyeill carreg yn y Graiglwyd ar lethrau mynydd Penmaenmawr. Cawsant eu hallforio i rannau mor bell â de Prydain. Ar lethrau Pen y Gogarth roedd mwynglawdd copr gyda'r mwyaf yn Ewrop gyfan. Codwyd sawl adeiladwaith yn cynnwys cylch cerrig y Meini Hirion, Penmaenmawr.

Codwyd y Meini Hirion, Penmaenmawr yn Oes yr Efydd.
Yng nghyfnod y Celtiaid, bu'r rhan fwyaf o'r ardal yn rhan o diriogaeth yr Ordovices ond mae'n bosibl fod tiriogaeth y Deceangli yn ymestyn hyd at lan ddwyreiniol afon Conwy. Daeth yr ardal dan reolaeth yr Ymerodraeth Rufeinig yn y ganrif 1af OC. Sefydlwyd caer ganddynt ger pentref Caerhun i reoli croesfan strategol ar afon Conwy. Roedd gan y brodorion sawl bryngaer yn cynnwys Braich-y-Dinas a Pen-y-gaer.

Am y rhan fwyaf o'r Oesoedd Canol roedd yr ardal yn rhan o Deyrnas Gwynedd. Gorweddai'r tir i'r gorllewin o afon Conwy, yn fras, yn rhanbarth Gwynedd Uwch Conwy; roedd hyn yn cynnwys cymydau Arllechwedd Uchaf, Arllechwedd Isaf a Nant Conwy, yng nghantref Arllechwedd. I'r dwyrain o'r afon ceid cantref Rhos (Uwch Dulas ac Is Dulas) a gorllewin cantref Rhufoniog, sef Uwch Aled. Eithriad hanesyddol i'r drefn oedd y Creuddyn, sef yr ardal sy'n cynnwys Llandudno a'r cylch heddiw, a orweddai yng Ngwynedd Uwch Conwy. Bu Rhos a Rhufoniog yn deyrnasoedd annibynnol am gyfnod byr yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Bu gan y Brenin Maelgwn Gwynedd gaer a llys ar safle Castell Degannwy ac fe'i cysylltir hefyd ag eglwys Llanrhos gerllaw. Daeth y castell yn un o gadarnleoedd brenhinoedd Gwynedd a newidiodd ddwylo sawl gwaith yn y brwydro rhwng Gwynedd a'r Normaniaid a'r Saeson. Roedd Abaty Aberconwy yn ganolfan bwysig; claddwyd Llywelyn Fawr ynddo.

Ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru yn 1282–83, aeth gorllewin y sir, yn cynnwys y Creuddyn, yn rhan o'r Sir Gaernarfon newydd. Roedd Rhos a Rhufoniog, ar y llaw arall, yn nwylo arglwyddi'r Mers hyd y 1540au pan ffurfiwyd Sir Ddinbych.

Pan adrefnwyd llywodraeth leol yn 1974, daeth y rhan o'r sir bresennol oedd yn yr hen Sir Ddinbych yn rhan o'r sir Clwyd newydd, ond aeth y gweddill, yn cynnwys y Creuddyn, yn rhan o sir Gwynedd (yr hen sir). Ad-drefnwyd llywodraeth leol unwaith eto yn 1996 a chrëwyd sir Conwy.

Daearyddiaeth
-------------

Mae'r prif drefi yn y sir yn cynnwys Llandudno, Cyffordd Llandudno, Llanrwst, Betws-y-Coed, Conwy, Bae Colwyn, Abergele, Penmaenmawr a Llanfairfechan ac mae ganddi boblogaeth o tua 110,000.

Gorwedd Afon Conwy (yr enwir y sir ar ei hôl) yn gyfan gwbl o fewn yr ardal gan redeg trwy ei chanol: mae'n llifo o'i tharddle yn Llyn Conwy ger Ysbyty Ifan i lawr drwy Ddyffryn Conwy i'r môr ger tref Conwy.

Mae'n sir amrywiol iawn o ran ei thirwedd. Gellid ei rhannu'n sawl ardal ddaearyddol: ardal y Creuddyn ac arfordir Rhos yn y gogledd, bryniau isel a chymoedd Rhos ei hun yn y dwyrain, Dyffryn Conwy a Nant Conwy yn y canol, arfordir Arllechwedd a mynyddoedd y Carneddau yn Eryri yn y gorllewin a phentref bychan Llangwm yn y de.

Gorwedd traean o ardal y sir ym Mharc Cenedlaethol Eryri, ac mae'r cyngor yn apwyntio 18 aelod i Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri.

Y Gymraeg
---------

Yn ôl Cyfrifiad 2001, mae 39.7% o'r boblogaeth yn medru "un neu ragor o sgiliau" yn y Gymraeg, sy'n ei gwneud y 5ed allan o 22 awdurdod unedol Cymru o ran nifer y siaradwyr Cymraeg.

Ond mae nifer y siaradwyr Cymraeg yn amrywio'n fawr o ardal i ardal, gyda llai o lawer ar yr arfordir, o ganlyniad i'r Seisnigeiddio dybryd yno wrth i nifer o bobl wedi ymddeol symud i mewn, o Loegr yn bennaf.

Enghreifftiau o nifer y siaradwyr Cymraeg yn ôl lle:

* Llandudno – 19.7%
* Bae Colwyn – 22.6%
* Conwy – 33%
* Trefriw – 50%
* Eglwysbach – 63%
* Dyffryn Conwy (rhan uchaf) – 66.8%
* Llangernyw – 69.3%
* Cerrigydrudion – 76%

Trefi a phrif bentrefi
----------------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Abergele
* Bae Colwyn
* Bae Cinmel
* Bae Penrhyn
* Betws-y-Coed
* Capel Curig
* Capel Garmon
* Cerrigydrudion
* Conwy
* Cyffordd Llandudno
* Deganwy
* Dolgarrog
* Dolwyddelan
* Dwygyfylchi
* Eglwysbach
 | * Glan Conwy
* Gwytherin
* Gyffin
* Hen Golwyn
* Llanbedr-y-Cennin
* Llandrillo-yn-Rhos
* Llandudno
* Llanddoged
* Llanddulas
* Llanfairfechan
* Llanfair Talhaiarn
* Llangernyw
* Llangwm
* Llanrwst
* Llysfaen
 | * Melin-y-coed
* Mochdre
* Pandy Tudur
* Penmachno
* Penmaenmawr
* Pentrefoelas
* Rowen
* Tal-y-bont
* Tal y Cafn
* Trefriw
* Ty'n-y-Groes
* Tywyn (Conwy)
* Ysbyty Ifan
 |

Cymunedau
---------

Ceir 34 cymuned yn y sir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Abergele
* Bae Cinmel a Thywyn
* Bae Colwyn
* Betws-y-Coed
* Betws-yn-Rhos
* Bro Garmon
* Bro Machno
* Caerhun
* Capel Curig
* Cerrigydrudion
* Conwy
* Dolgarrog
 | * Dolwyddelan
* Eglwys-bach
* Henryd
* Llandrillo-yn-Rhos
* Llanddoged a Maenan
* Llanddulas a Rhyd-y-foel
* Llandudno
* Llanefydd
* Llanfairfechan
* Llanfair Talhaearn
* Llanfihangel Glyn Myfyr
* Llangernyw
 | * Llangwm
* Llanrwst
* Llansanffraid Glan Conwy
* Llansannan
* Llysfaen
* Mochdre
* Penmaenmawr
* Pentrefoelas
* Trefriw
* Ysbyty Ifan
 |

Prif hynafiaethau
-----------------

Castell Dolwyddelan, Dyffryn Lledr.
Bryngaerau
* Braich-y-Dinas
* Caer Bach
* Caer Caradog
* Caer Seion
* Dinorben
* Pen-y-gaer

Cestyll
* Castell Conwy
* Castell Degannwy
* Castell Dolwyddelan

Plasdai
* Bodysgallen
* Castell Gwydir
* Gloddaeth
* Hen Neuadd Penrhyn
* Llys Euryn
* Plas Iolyn

Addysg
------

### Addysg uwch

Gwasanaethir yr ardal gan Goleg Llandrillo Cymru sydd â'i brif gampws ar safle yn Llandrillo-yn-Rhos.

### Ysgolion uwchradd

| Enw'r ysgol | Lleoliad | Awdurdod addysg lleol | Math o ysgol |
| --- | --- | --- | --- |
| Ysgol Aberconwy | Conwy | Conwy | Cyfun, Saesneg |
| Ysgol Bryn Eilian | Bae Colwyn | Conwy | Cyfun, Saesneg |
| Ysgol Dyffryn Conwy | Llanrwst | Conwy | Cyfun, Dwyieithog |
| Ysgol Emrys ap Iwan | Abergele | Conwy | Saesneg |
| Ysgol John Bright | Llandudno | Conwy | Saesneg |
| Ysgol Uwchradd Eirias | Bae Colwyn | Conwy | Cyfun, Saesneg |
| Ysgol Y Creuddyn | Bae Penrhyn | Conwy | Cymraeg |

Oriel
-----

* Llynnau MymbyrLlynnau Mymbyr
* Ffos NoddunFfos Noddun
* Llandudno o'r GogarthLlandudno o'r Gogarth
* Afon ConwyAfon Conwy
* Gardd BodnantGardd Bodnant
* Tŷ Mawr WybrnantTŷ Mawr Wybrnant

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Y Swyddfa Ystadegau Gwladol. Census 2001 - Profiles - Conwy. *Y Swyddfa Ystadegau Gwladol*. Y Goron. Adalwyd ar 15 Hydref 2010.
2. 1 2   Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy. Cyfrifiad 2001 yr iaith Gymraeg. Y Goron. Adalwyd ar 15 Hydref 2010.
3. ↑   Y Swyddfa Ystadegau Gwladol. Census 2001 - Profiles - Conwy. *Y Swyddfa Ystadegau Gwladol*. Y Goron. Adalwyd ar 15 Hydref 2010.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy Archifwyd 2008-12-19 yn y Peiriant Wayback.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Conwy**

**Trefi**  

Abergele  **·** Bae Colwyn  **·** Betws-y-Coed  **·** Conwy  **·** Cyffordd Llandudno  **·** Degannwy  **·** Hen Golwyn  **·** Llandudno  **·** Llanfairfechan  **·** Llanrwst  **·** Penmaenmawr  **·** Tywyn
  
**Pentrefi**  

Bae Cinmel  **·** Bae Penrhyn  **·** Betws-yn-Rhos  **·** Bryn-y-maen  **·** Bylchau  **·** Caerhun  **·** Capel Curig  **·** Capel Garmon  **·** Cefn Berain  **·** Cefn-brith  **·** Cerrigydrudion  **·** Craig-y-don  **·** Cwm Penmachno  **·** Dawn  **·** Dolgarrog  **·** Dolwen  **·** Dolwyddelan  **·** Dwygyfylchi  **·** Eglwys-bach  **·** Esgyryn  **·** Gellioedd  **·** Glanwydden  **·** Glasfryn  **·** Groes  **·** Gwytherin  **·** Gyffin  **·** Henryd  **·** Llanbedr-y-cennin  **·** Llandrillo-yn-Rhos  **·** Llanddoged  **·** Llanddulas  **·** Llanefydd  **·** Llanelian-yn-Rhos  **·** Llanfair Talhaearn  **·** Llanfihangel Glyn Myfyr  **·** Llangernyw  **·** Llangwm  **·** Llangystennin  **·** Llanrhos  **·** Llanrhychwyn  **·** Llan Sain Siôr  **·** Llansanffraid Glan Conwy  **·** Llansannan  **·** Llysfaen  **·** Maenan  **·** Y Maerdy  **·** Melin-y-coed  **·** Mochdre  **·** Nebo  **·** Pandy Tudur  **·** Penmachno  **·** Pensarn  **·** Pentrefelin  **·** Pentrefoelas  **·** Pentre-llyn-cymmer  **·** Pentre Tafarnyfedw  **·** Pydew  **·** Rowen  **·** Rhydlydan  **·** Rhyd-y-foel  **·** Tal-y-bont  **·** Tal-y-cafn  **·** Trefriw  **·** Tyn-y-groes  **·** Ysbyty Ifan



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goSiroedd a dinasoedd Cymru |
| --- |
|  |
| **Siroedd, bwrdreistrefi sirola dinasoedd presennol** (1996–) | 
* Abertawe
* Blaenau Gwent
* Bro Morgannwg
* Caerdydd
* Caerffili
* Casnewydd
* Castell-nedd Port Talbot
* Ceredigion
* Conwy
* Gwynedd
* Merthyr Tudful
* Pen-y-bont ar Ogwr
* Powys
* Rhondda Cynon Taf
* Sir Benfro
* Sir Ddinbych
* Sir Fynwy
* Sir y Fflint
* Sir Gaerfyrddin
* Torfaen
* Wrecsam
* Ynys Môn

 | Cymru |
|  |
| **Siroedd cadwedig**(1974–1996) | 
* Clwyd
* De Morgannwg
* Dyfed
* Gorllewin Morgannwg
* Gwent
* Gwynedd
* Morgannwg Ganol
* Powys

 |
|  |
| **Siroedd Cymru hynafol** | 
* Sir Aberteifi
* Sir Benfro
* Sir Drefaldwyn
* Sir Ddinbych
* Sir Fynwy
* Sir Faesyfed
* Sir Feirionnydd
* Sir Fôn
* Sir Forgannwg
* Sir Frycheiniog
* Sir y Fflint
* Sir Gaerfyrddin
* Sir Gaernarfon

 |

 |