recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **hunan arall** (*alter ego* yn Lladin) yn hunan y credir sy'n wahanol i wir bersonoliaeth yr unigolyn. Er mwyn dod o hyd i'r hunan arall, bydd angen dod o hyd i hunan ar wahân, un sydd â phersonoliaeth wahanol.

Mae ystyr neilltuol i'r *hunan arall* i'w gweld mewn beirniadaeth lenyddol a ddefnyddir wrth gyfeirio at lenyddiaeth ffuglen a ffurfiau naratif eraill, gan ddisgrifio cymeriad allweddol mewn stori y tybir ei bod yn gynrychioliadol fwriadol o awdur (neu grëwr) y gwaith, yn rhinwedd y tebygrwydd o ran seicoleg, ymddygiad, lleferydd, neu feddyliau, a ddefnyddir yn aml i gyfleu meddyliau'r awdur ei hun. Mae'r term hefyd weithiau, ond yn llai aml, yn cael ei ddefnyddio i ddynodi "efaill" neu "ffrind gorau" damcaniaethol i gymeriad mewn stori. Yn yr un modd, gellir cymhwyso'r term *hunan arall* i'r rôl neu'r persona a gymerir gan actor neu gan fathau eraill o berfformwyr.

Bathodd Cicero y term *alter ego* fel rhan o'i adeiladwaith athronyddol yn Rhufain y ganrif gyntaf, ond disgrifiodd ef fel "ail hunan, ffrind yr ymddiriedir ynddo".

Yn y 18g y cafodd bodolaeth yr "hunan arall" ei gydnabod yn llawn am y tro cyntaf, pan ddefnyddiodd Anton Mesmer a'i ddilynwyr hypnosis i'w wahanu oddi wrth yr hunan arferol. Dangosodd yr arbrofion hyn batrwm ymddygiad a oedd yn wahanol i bersonoliaeth yr unigolyn pan oedd yn y cyflwr effro o'i gymharu â phan oedd dan hypnosis. Roedd cymeriad arall yn datblygu yng nghyflwr newidiol yr ymwybyddiaeth ond yn yr un corff.

Trwy gydol ei yrfa, bu Freud yn cyfeirio at achosion o ymwybyddiaeth ddeuol i gefnogi ei thesis o'r anymwybod. Roedd Freud yn credu bod gwreiddiau ffenomen yr hunan arall i'w canfod yng nghyfnod narsisaidd plentyndod cynnar. Adnabu Heinz Kohut angen penodol yn y cyfnod cynnar hwnnw i adlewyrchu, gan un arall a fyddai'n arwain yn ddiweddarach at yr hyn a alwodd yn "drosglwyddiad gefeillio neu hunan arall".

Mae cysyniadau cysylltiedig yn cynnwys avatar, doppelgänger, a dynwaredwr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Glenn Daniel Wilson (1991). *Psychology and Performing Arts*. Taylor & Francis. ISBN 90-265-1119-1.
2. ↑  "Alter Ego". *Collins English Dictionary - Complete and Unabridged 10th Edition*. William Collins Sons & Co. Ltd. 2009. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-09-23. Cyrchwyd 13 Ionawr 2013.
3. ↑  J Haule, *Jung in the 21st Century II* (2010) t. 88
4. ↑  Pedersen, David (1994). *Cameral Analysis: A Method of Treating the Psychoneuroses Using Hypnosis*. London, U.K.: Routledge. t. 20. ISBN 0-415-10424-6.
5. ↑  S Freud, *Five Lectures on Psycho-Analysis* (Penguin 1995) t. 21
6. ↑  S Freud, 'The Uncanny' *Imago* V (1919) t. 41
7. ↑  H Kohut, *How Does Analysis Cure?* (London 1984) t. 192-3
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **sbardun y benfelen**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **sbardunau'r benfelen**; yr enw Saesneg yw *Scarce Meal-moth*, a'r enw gwyddonol yw *Schinia rivulosa*. Mae i'w gael yn Quebec i Florida ac i'r gorllewin hyd at Arizona, i'r gogledd hyd at Oregon a North Dakota. 

Lled adenydd agored yr oedolyn yw 25–31 mm. Mae'n hedfan mewn un genhedlaeth rhwng Gorffennaf a Hydref, yn ddibynol ar leoliad.

Mae'r lindys yn bwyta mathau o *Ambrosia*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r sbardun y benfelen yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
**Siryf Sir Feirionnydd** oedd cynrychiolydd sirol Coron Lloegr yn yr hen Sir Feirionnydd.

Rhestrau
--------

Gweler:

* Siryfion Meirionnydd cyn y 15fed ganrif
* Siryfion Meirionnydd yn y 15fed ganrif
* Siryfion Meirionnydd yn yr 16eg ganrif
* Siryfion Meirionnydd yn yr 17eg ganrif
* Siryfion Meirionnydd yn y 18fed Ganrif
* Siryfion Meirionnydd yn y 19eg Ganrif
* Siryfion Meirionnydd yn yr 20fed ganrif

 gw • sg • go**Siryfion Cymru**

**Siroedd Seremonïol Cyfoes**

Clwyd  **·** 
Dyfed  **·** 
Gwent  **·** 
Gwynedd  **·** 
Morgannwg Ganol  **·** 
Powys  **·** 
De Morgannwg  **·** 
Gorllewin Morgannwg  **·** 

**Siroedd Hanesyddol**

**Sir Aberteifi:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Frycheiniog:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaerfyrddin:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaernarfon:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Ddinbych**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g  **·**  **Sir y Fflint** Cyn 16g
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Faesyfed**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Feirionnydd:** cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fôn:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Forgannwg** :
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fynwy**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Benfro**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Drefaldwyn**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g

**Siryfion Bwrdeistrefi Sirol**

Siryf Caerfyrddin
Siryf Hwlffordd
Gweithredwr ym myd teledu yw **Ian Jones** (ganwyd 14 Ionawr 1959) a oedd yn Brif Weithredwr S4C rhwng 2011 a 2017. Mae ganddo brofiad o weithio yn y DU ac yn yr UDA, gan ddal swyddi uchel yn National Geographic TV ac A&E Networks cyn ymuno â S4C yn Ebrill 2012. Penderfynodd adael ei swydd gyda S4C yn 2017 ac ei olynydd oedd Owen Evans.

Bywyd personol ac addysg
------------------------

Ganwyd Jones yn Nhreforys, Abertawe yn 1959 i Margaret Jones a Lyle Jones. Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera, ac astudiodd economeg ym Mhrifysgol Aberystwyth.

Gyrfa
-----

Roedd Jones yn weithredwr comisiynu ac yn rhan o'r tîm gwreiddiol wrth lansio S4C yn 1982, gan aros hyd 1985 pan ymunodd â ITV fel rheolwr uned yn ei is-adran adloniant.

O 1987-1989 roedd Jones yn gynhyrchydd teledu annibynnol, cyn dychwelyd i S4C fel cyfarwyddwr Rhyngwladol a Chydgynhyrchu yn 1992.

Gadawodd S4C eto yn 1996 i ddod yn gyfarwyddwr o adran ryngwladol STV, ac am gyfnod byr yn 2000 roedd yn brif swyddog gweithredol STV. Gadawodd STV yn hwyrach yn 2000 i fod yn ddirprwy rheolwr gyfarwyddwr o adran ryngwladol Granada hyd 2004.

Rhwng 2004 a 2007 roedd Jones yn lywydd National Geographic TV International, ac wedi hynny roedd yn dal swyddi yn Target Entertainment Group a A&E Networks. Cafodd ei benodi yn brif weithredwr S4C ym mis Hydref 2011 ond ni gychwynnodd y swydd tan Ebrill 2012.

Swyddi arall
------------

Mae Ian Jones yn Ymddiriedolwr, Cymru, o elusen Cymorth i Ddioddefwyr, Cyfarwyddwr CDN, aelod o Rhwydwaith Amrywiaeth Creadigol, yn aelod o Fwrdd Ymgynghorol Croeso Cymru, yn gyn-Gadeirydd Bafta Cymru ac yn Gymrawd Anrhydeddus o Brifysgol Aberystwyth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   S4C yn cyhoeddi fod ei Brif Weithredwr yn gadael ei rôl ar ddiwedd 2017. S4C (9 Rhagfyr 2016). Adalwyd ar 15 Mai 2017.
Mae **Sgurr a'Mhuilinn - Sgurr a'Choire-rainich** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Kyle of Lochalsh i Garve yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH248569. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Sgurr a' Mhuilinn.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Marilyn, Corbett Top of Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae technegau hunan-ofal yn newidiadau cyffredinol i’n ffordd o fyw a allai helpu ymdrin â symptomau o nifer o broblemau iechyd meddwl, yn ogystal â helpu cynnal a gwella ein lles yn gyffredinol. Mae hunan-ofal yn ddull sy’n ein helpu i fodloni ein hanghenion corfforol, emosiynol, seicolegol a chymdeithasol.

Mae Jayne Hardy, sefydlwr *The Blurt Foundation,* yn dadlau mai dyma’r ffordd ataliol orau o frwydro yn erbyn gorflino, straen a salwch, yn ein bywydau prysur heddiw. Ar ôl gweithio drwy’r dydd, astudio, neu ofalu am ein plant, mae’n iawn i deimlo bod angen egwyl arnoch. Gyda’r holl ddyletswyddau hyn, mae’n hawdd anghofio bod angen gofalu am ein hunain hefyd.

Mae nifer ohonom yn teimlo’n euog wrth dreulio amser arnom ni’n hunain, naill ai drwy wneud rhywbeth rydym yn ei fwynhau neu wrth ymlacio, ond mae hyn yn hanfodol er mwyn rheoli symptomau iechyd meddwl, yn ogystal â gwarchod ein lles yn gyffredinol.

Mae yna gysyniad niweidiol sy’n bodoli bod hunan-ofal yn rhywbeth diangen a bod blaenoriaethu ein hunain yn hunanol. Ond mewn gwirionedd, mae’r weithred o benodi amser i ofalu am eich hun yn eich galluogi i ddianc y cylch cythreulig o deimlo’n rhwystredig, ac yn gallu gwneud byd o wahaniaeth i’ch lles meddyliol.

Dolenni allanol
---------------

* www.mind.org.uk - Sut i gynyddu eich hunan-barch
* www.blurtitout.org - Self care Archifwyd 2018-11-06 yn y Peiriant Wayback. Saesneg.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol yn unig. Allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi.* 
*Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o’r dudalen **Hunan-ofal** ar wefan* 
, sef gwefan at y diben o ddarparu gwybodaeth a chefnogaeth am iechyd meddwl yn y Gymraeg. Mae gan y dudalen penodol hwnnw drwydded agored ***CC BY-SA 4.0***; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio’r gwaith.
***Am driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall*** |


1. ↑  "Beth yw hunan-ofal?". *meddwl.org*. 2021-04-30. Cyrchwyd 2022-05-04.
Enghraifft seml o sbectrosgopeg: mae'r prism yn dadansoddi golau gwyn trwy ei wasgaru yn lliwiau'r sbectrwm.
Y gangen o opteg sydd yn archwilio sbectra—yr hyn a fesurir ar y sbectrwm electromagnetig o ganlyniad i ryngweithiad rhwng ymbelydriad electromagnetic a mater—yw **sbectrosgopeg** neu **sbectrosgopi**. Defnyddir offeryn y sbectrosgop i fesur y sbectra fel ffwythiant o donfedd neu amledd yr ymbelydriad. Gellir ystyried tonnau mater a thonnau acwstig hefyd yn ffurfiau ar egni ymbelydrol, ac yn ddiweddar câi tonnau disgyrchol eu cysylltu ag arwyddiant sbectrol yng nghyd-destun yr Arsyllfa Ton-Ddisgyrchol Ymyriadur Laser (LIGO). Mewn termau syml, astudiaeth fanwl o liw, wedi ei gyffredinoli o olau gweladwy i bob un band ar y sbectrwm electromagnetig.

Mae sbectrosgopeg yn ddull archwiliol sylfaenol mewn meysydd seryddiaeth, cemeg, gwyddor defnyddiau, a ffiseg, am iddi alluogi gwyddonwyr i astudio cyfansoddiad, strwythur ffisegol, a strwythur electronig mater ar raddfeydd atomig, moleciwlaidd, a macro, ac ar draws pellterau seryddol. Mae defnyddiau pwysig yn cynnwys sbectrosgopeg biomeddygol wrth ddadansoddi meinweoedd a delweddu meddygol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   sbectrosgopeg. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 11 Hydref 2022.
2. ↑   sbectrosgopi. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 11 Hydref 2022.
3. ↑  H. W. Kroto, *Molecular Rotation Spectra*, Wiley, New York, 1975 (Reprinted by Dover 1992)
4. ↑  Philip R. Bunker and Per Jensen, *Molecular Symmetry and Spectroscopy,*
NRC Research Press, Ottawa, 1998 
ISBN 9780660196282
5. ↑  D. Papoušek and M. R. Aliev, *Molecular Vibrational-Rotational Spectra* Elsevier, Amsterdam, 1982
6. ↑  E. B. Wilson, J. C. Decius, and P. C. Cross, *Molecular Vibrations*, McGraw-Hill, New York, 1955 (Reprinted by Dover 1980)
7. ↑  Crouch, Stanley; Skoog, Douglas A. (2007). *Principles of instrumental analysis*. Australia: Thomson Brooks/Cole. ISBN 978-0-495-01201-6.
8. ↑  Herrmann, R.; C. Onkelinx (1986). "Quantities and units in clinical chemistry: Nebulizer and flame properties in flame emission and absorption spectrometry (Recommendations 1986)". *Pure and Applied Chemistry* **58** (12): 1737–1742. doi:10.1351/pac198658121737.
Ffilm i blant gan y cyfarwyddwr Anélio Latini Filho yw ***Sinfonia Amazônica*** a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1954. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn hon oedd *Rear Window* sy’n ffilm llawn dirgelwch, gan y cyfarwyddwr ffilm enwog Alfred Hitchcock. Hyd at 2022 roedd o leiaf tair mil o ffilmiau Portiwgaleg wedi gweld golau dydd. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Sinfonia Amazônica*** ac fe’i cynhyrchwyd gan Anélio Latini Filho ym Mrasil. 
 Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol mewn Portiwgaleg a hynny gan Anélio Latini Filho.

Hon oedd ffilm hir animeiddiedig gyntaf Brasil, ac fe'i cynhyrchwyd yn gyfan gwbl gan Anélio Latini Filho a hynny dros bum mlynedd gan orffen ym 1951. Fel *Fantasia* Disney, mae'n adrodd sawl stori werin am gerddoriaeth gerddorfaol.

 Mae’r ffilm *Sinfonia Amazônica* yn 75 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd yn Anélio Latini FilhoNova Friburgo a bu farw yn Rio de Janeiro.

Derbyniad
---------

Wedi ei rhyddhau, darlledodd y sioe deledu Animania sawl clip o'r ffilm. Mae yn y broses o gael ei hadfer ar hyn o bryd.

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Mídia, experiência e interação: leituras críticas sobre a comunicação* (yn Portiwgaleg). Pimenta Cultural. 2017. t. 76. ISBN 9788566832488.
Mae **Sgùrr nan Ceathreamhnan - Stuc Mor** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Duich i Cannich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH053242. Ceir carnedd fechan ar y copa. Y fam-fynydd yw Sgurr nan Ceathreamhnan.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top a Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr Copaon Cymru

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap[*dolen marw*]
* ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-08-19 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Sgùrr na Ciste Duibhe - Sgurr nan Spainteach** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Duich i Cannich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG991150. Ceir carnedd fechan ar y copa. Enw'r fam-fynydd yw Sgurr na Ciste Duibhe.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top a Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Iaith Indo-Ariaidd yw **Sinhaleg** neu **Sinhala** (සිංහල) a siaredir yn bennaf gan y Sinhaliaid yn Sri Lanca. Ysgrifennir yr iaith yn yr wyddor Sinhaleg, sef ffurf ar yr wyddor Frahmig, a ddarllener o'r chwith i'r dde.

Dygwyd iaith lafar y Prakrit i Sri Lanca yn y 5g CC mae'n debyg, gan ymfudwyr o ogledd India. Datblygodd y Sinhaleg felly ymhell o'r ieithoedd Indo-Ariaidd eraill yng ngogledd India, a daeth i gynnwys nifer fawr o fenthyceiriau o'r ieithoedd Drafidaidd, yn enwedig Tamileg, prif iaith arall Sri Lanca. Mae'r arysgrifau cynharaf yn yr iaith, mewn llythrennau Brahmig ar garreg, yn dyddio oddeutu 200 CC.

Prif dafodieithoedd y Sinhaleg yw iaith y cefn gwlad, iaith yr iseldiroedd, a Sinhaleg Jaffna yn y gogledd. Sinhaleg a Thamileg ydy dwy iaith swyddogol Sri Lanca.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   *Ethnolog* (25th ed.), Dallas, Texas: SIL International, 21 Chwefror 2022, Wikidata Q14790, adalwyd 23 Ebrill 2022
2. ↑  (Saesneg) Sinhalese language. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 8 Mehefin 2023.
Grŵp ethno-ieithyddol Indo-Ariaidd sydd yn frodorol i ynys Sri Lanca yw'r **Sinhaliaid** (Sinhaleg: සිංහල ජනතාව trawslythreniad: *Sinhala Janathāva*). Maent yn cynnwys mwy na 16.2 miliwn o bobl ac yn cyfri am ryw 75% o boblogaeth Sri Lanka. Maent yn siarad yr iaith Sinhaleg, o'r teulu Indo-Ariaidd. Mae'r mwyafrif ohonynt yn Fwdhyddion Theravada, er bod rhai hefyd yn Gristnogion. Ers 1815, fe'u rhennir yn gyffredinol yn ddau grŵp: Sinhaliaid cefn gwlad, yn y canolbarth mynyddig; a'r Sinhaliaid iseldir, ar hyd yr arfordir. Er eu bod yn medru'r un iaith, gellir gwahaniaethu rhwng traddodiadau ac arferion diwylliannol y ddau grŵp.

Mae strwythur gymdeithasol y Sinhaliaid yn seiliedig ar y drefn gastiau, sydd yn cyfateb yn gyffredinol i alwedigaethau hanesyddol. Fel rheol, ceir priodas o fewn yr un cast, ac yn aml priodasau rhwng cefnder a chyfnither. Er gwaethaf, nid oes fawr o wahaniaeth rhwng arferion crefyddol a diwylliannol y gwahanol gastiau.

Yn ôl hanes traddodiadol Sri Lanca, sefydlwyd gwareiddiad y Sinhaliaid gan y Tywysog Vijaya a ymfudodd o ogledd India i'r ynys yn y 5g CC.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Sinhalese (people). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 8 Mehefin 2023.
Mae **Sgurr a'Mhuilinn - Sgurr a'Ghlas Leathaid** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Kyle of Lochalsh i Garve yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH243564. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Sgurr a' Mhuilinn.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ffilm gyffro gan y cyfarwyddwr Esther Gronenborn yw ***Hinter Kaifeck*** a gyhoeddwyd yn 2009. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Christian Limmer a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Alexander Hacke. 

 Mae'r ffilm *Hinter Kaifeck* yn 83 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2009. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Inglourious Basterds* sef ffilm gan Quentin Tarantino. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Golygwyd y ffilm gan Moune Barius sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Esther Gronenborn ar 1 Ionawr 1966 yn Oldenburg. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Teledu a Ffilm Munich.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Esther Gronenborn nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Adil Geht |  | yr Almaen | Almaeneg | 2005-01-19 |
| Alaska.De |  | yr Almaen | Almaeneg | 2000-01-01 |
| Ffilmiau 99 Ewro |  | yr Almaen |  | 2002-01-01 |
| Hinter Kaifeck |  | yr Almaen | Almaeneg | 2009-03-12 |
| *Ich werde nicht schweigen* |  | yr Almaen | Almaeneg | 2017-01-01 |
| Stadt Als Beute |  | yr Almaen | Almaeneg | 2005-01-01 |
| *The Hippocratic Silence* |  | yr Almaen |  | 2022-01-01 |
| *Väter allein zu Haus: Andreas* |  | yr Almaen |  |  |
| *Väter allein zu Haus: Timo* |  | yr Almaen |  |  |
| *Ziemlich russische Freunde* |  | yr AlmaenAwstria | Almaeneg | 2020-11-27 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. .. *Internet Movie Database*.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys cyrliog** (enw gwyddonol: *Anastrophyllum saxicola*; enw Saesneg: *curled notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ond fe'i ceir yn ucheldir yr Alban. mae mwy ohono nag unrhyw rywogaeth arall yn y grwp Anastrophyllum .

Disgrifiad
----------

Mae ei goesynnau rhwng 0.4 a 1.2 mm o led, ac mae'r dail melynfrown, tywyll yn llai na 1 mm o led.

Cynefin
-------

Fel arfer, fe'i ceir ar lethrau creigiog neu o rug, mewn rhostiroedd, cymoedd llaith neu dir mawnog.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys cyrliog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 3 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys y waun** (enw gwyddonol: *Cladopodiella francisci*; enw Saesneg: *Holt notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru mewn tri lleoliad: Penfro, Gŵyr ac Ynys Môn. Fe'i ceir hefyd yng ngwledydd eraill Prydain, yn enwedig yn arfordir deheuol Lloegr.

Disgrifiad
----------

Mae'r llysiau'r afu yn ffurfio neu'n ymlusgo'n wyrdd neu'n cochlyd yn rhannu siâp deilen C. fflwtsan (dail hirgul â 2 labed crwn), ond mae'n llai (egin llai na 1 mm o led; yn gadael hyd at 0.5 mm o hyd) ac fel arfer mae ganddo gemmae. Mae'r rhain yn wyrdd golau neu'n llai aml yn goch, ac fe'u cludir ar awgrymiadau saethu esgynnol. Fel arfer mae canghennau tebyg i edau yn bresennol.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys y waun** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Sgurr nan Ceathreamhnan - Creag Ghlas** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Duich i Cannich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH047263. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Sgurr nan Ceathreamhnan.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Sgurr na Feartaig - Far (copa gorllewinol)** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Kyle of Lochalsh i Garve yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH038449. Y fam-fynydd yw Sgurr na Feartaig.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Sir gweinyddol yn ne-ddwyrain Lloegr oedd **Sir Llundain** (Saesneg: *County of London*). Roedd ganddi ffiniau sy'n cyfateb yn agos i'r ardal a elwir bellach yn Llundain Fewnol. Fe'i crëwyd gan Ddeddf Llywodraeth Leol 1888. Ei chorff llywodraethu oedd Cyngor Sir Llundain (Saesneg: *London County Council*, LCC). 

Lleoliad Sir Llundain yn Lloegr
Roedd gan y sir arwynebedd o 303 km². Yn ystod ei bodolaeth bu dirywiad graddol yn y boblogaeth wrth i drigolion symud i'r maestrefi allanol. Ym 1911 roedd ganddi boblogaeth o 4,521,685; erbyn 1961 roedd y cyfanswm hwn wedi gostwng i 3,200,484. Fe'i rhannwyd yn ddwy ran (gogledd a de) gan Afon Tafwys, sef y nodwedd ddaearyddol fwyaf arwyddocaol. Roedd yn ffinio ag Essex i'r gogledd-ddwyrain, Middlesex i'r gogledd, Surrey i'r de-orllewin, a Caint i'r de-ddwyrain.

Ym 1900 trefnwyd y sir yn 28 o fwrdeistrefi metropolitan.

Ym 1965 fe'i diddymwyd gan Ddeddf Llywodraeth Llundain 1963 a'i disodli gan Llundain Fwyaf, a lywodraethwyd gan Cyngor Llundain Fwyaf (Saesneg: *Greater London Council*, GLC). Roedd Llundain Fwyaf tua phum gwaith yn fwy na Sir Llundain, ac roedd hefyd yn cynnwys yr hen sir Middlesex yn ogystal â rhannau o Essex, Swydd Hertford, Surrey, a Chaint. Unwyd y 28 bwrdeistref fetropolitan yn Sir Llundain i ffurfio 12 o fwrdeistrefi Llundain newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys Heller** (enw gwyddonol: *Anastrophyllum hellerianum*; enw Saesneg: *Heller's notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Disgrifiad
----------

Mae'n blanhigyn bach iawn gyda'i goesynau'n ddim ond 1 mm o led a'i ddail yn llai na 0.5 mm o hyd, mor fach fel ei fod yn annhebygol o gael ei weld heb chwilio'n fwriadol. Mae'n cropian ymysg Crafanglys coch y coed (*Nowellia curvifolia*) ar foncyffion sy'n pydru mewn coetiroedd llaith a dim ond trwy ei *gemmae* coch llachar neu borffor y gellir ei weld.

Cynefin
-------

Fe'i ceir, fel arfer ar bren sy'n pydru, mewn coedwig, yn enwedig coedwig o dderw mes di-goes (*Quercus petraea*) neu'r binwydd. Fel arfer, fe'i ceir oddi tan y pren, neu waelod isaf ac yn anaml, fe'i ceir ar frigau byw, yn enwedig mewn lle llaith.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys Heller** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys y calch** (enw gwyddonol: *Lophozia perssonii*; enw Saesneg: *chalk notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Fel yr awgryma'r enw, mae'n hoff iawn o galchfaen yn nwyrain Lloegr ond nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, yr Alban nac Iwerddon.

Mae'n blanhigyn gwyrdd golau bach (egin 0.5-1.3 mm o led) gyda dail deulabed gyda pheli o *gemmae* brown tywyll ar ran ucha'r dail. Mae'r dail yn tyfu hyd at oddeutu 0.75 mm o led a hyd. Mae hen chwareli a hen byllau sialc yn cael eu ffafrio'n arbennig gan Hiclys y calch. Mae'r mwyafrif o gynefinoedd yn gymharol agored sy'n sychu yn yr haf.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys y calch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys danheddog y mynydd** (enw gwyddonol: *Lophozia opacifolia*; enw Saesneg: *Alpine jagged notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Mae gan Hiclys danheddog y mynydd egin gwyrdd afloyw, gwelw, *gemmae* gwyrdd golau, coesyn eithaf gwastad, llydan, hollol wyrdd, a dail deulabed, danheddog llyfn, tua 1-1.5 mm o led a hyd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys danheddog y mynydd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 23 Hydref 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys cellog** (enw gwyddonol: *Lophozia capitata*; enw Saesneg: *large-celled flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod mewn un lle yng Nghymru, sef i'r gogledd-ddwyrain o Ystradgynlais.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys cellog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  species.nbnatlas.org; adalwyd 23 Hydref 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys Joergensen** (enw gwyddonol: *Anastrophyllum joergensenii*; enw Saesneg: *Joergensen's Notchwort 1*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Mae'r Hiclys Joergensen a'r Hiclys alpaidd yn edrych yn hynod o debyg i'w gilydd. Mae gan y ddau: ddail ceugrwm, sy'n troi ar i fyny ychydig, maen nhw'n sgleiniog, yn gochddu tywyll ac yn tyfu mewn sypiau rhydd. Yn wir, hyd at 2005 credwyd mai un rhywogaeth oeddent, ond erbyn hyn gwyddys mai A. alpinum yw'r rhywogaeth fwy cyffredin, mwy (gydag egin rhwng 1 a 2 mm o led), a bod A. joergensenii yn blanhigyn ychydig bach yn llai (gydag egin hyd at 1 mm o led). Er fod y lled yn wahanol mae'r goesynnau tua'r un faint: tua 5 i 10 cm, felly mae Hiclys joergensenii yn amlwg yn fwy main.

Cynefin
-------

Ei gynefin yw tir heb ei ddraenio h.y. gwlyptir fel rhostir neu fawnogydd, ond weithiau, fe'i ceir ar lechweddau creigiog. Nid yw mor brin a'r Hiclys alpaidd, yn enwedig yn y Cairngorms a gorllewin yr Alban.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys Joergensen** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 2 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Hwch (o rywogaeth baeddon neu foch) oruwchnaturiol yn llên gwerin Cymru a gysylltir â Nos Galan Gaeaf yw'r **Hwch Ddu Gwta** (**Hwch Ddu Gota** yn y De).

Yng Nghymru fe'i cysylltir yn bennaf â'r gogledd-orllewin, yn enwedig Ynys Môn, ond ceir traddodiadau amdani yng Nghlwyd a Morgannwg yn ogystal.

Yr arfer ar Nos Galan Gaeaf oedd cynneu coelcerthi mawr lle byddai pawb yn ymgynnull i wledda ac yfed a chael hwyl. Mae'n arfer sy'n deillio o gyfnod y Celtiaid a defodau sy'n gysylltiedig â gŵyl Samhain, a nodai ddechrau'r Flwyddyn Geltaidd (atgof gwan o hyn a geir yng nghoelcerthi Noson Guto Ffowc heddiw). Ond roedd yna ochr dywyll i'r miri. Credid bod yr Hwch Ddu Gwta yn ymrithio o wreichion olaf y goelcerth ac yn rhuthro ar ôl yr olaf i adael i'w bwyta.

Yn ardal Mynydd Hiraethog, Clwyd, byddai pawb yn ei heglu hi adref gan weiddi,

Adre', adre' am y cynta:
Hwch Ddu Gwta a gipio'r ola!
Roedd y traddodiad yn arbennig o gryf ym Môn, hyd yn oed yn hanner cyntaf y 19g. Cedwir un fersiwn o'r rhigwm a genid yno:

Hwch Ddu Gwta
A Ladi Wen
Heb ddim pen.
Hwch Ddu Gwta
A gipio'r ola.
Hwch Ddu Gwta
Nos G'lan Gaea,
Lladron yn dwad
Tan weu sana.
Yn Arfon a'r cylch credid bod yr Hwch Ddu Gwta yn eistedd ar ben y gamfa yn aros ei chyfle. Disgrifia'r hynafiaethydd a chasglwr llên gwerin John Jones (Myrddin Fardd) fel y byddai coelcerthi yn cael eu cynnau "ar uchelfannau amlwg" ac yna, "wedi i'r goelcerth losgi allan, a phan na byddai dim ond tywyllwch yn teyrnasu" byddai pawb yn gweiddi:

Hwch ddu gwta
Ar ben pob camfa
Yn nyddu a chardio
Bob nos G'langaua'.
Nos G'langaua'
Ar ben pob camfa,
Hwch ddu gwta
Gipio yr ola'.
Sonnir hefyd am "Ladi wen / ar ben bob pren", a "Bwbach ar bob camfa". Mae'r cyfeiriad at "nyddu a chardio" yn atgoffa dyn o'r darlun o dduwies Ffawd yn gweu Tynged.

Ar y Gororau roedd hi i'w gweld hefyd, gyda chynffon gron, yn ymdroelli ar ben y gamfa. O Forgannwg nid oes cofnod o enw'r Hwch Ddu, ond ceir rhigymau tebyg i'r uchod sy'n gorffen â'r geiriau,

Mae'n un o'r gloch,
Mae'n ddau o'r gloch,
Mae'n bryd i'r moch gael cinio!

Cyfeiriadau
-----------

* John Jones (Myrddin Fardd), *Llên Gwerin Sir Gaernarfon* (Caernarfon, 1908), d.g. *Calan Gaea*.
* T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-Custom* (1930; arg. newydd 1979), tt. 148-49.

Gweler hefyd
------------

* Henwen
* Twrch Trwyth
Math o iaith synthetig sy'n gwrthgyferbynnu gydag ieithoedd dodiadol gan ei thueddiad cryf i ymasio morffemau i mewn i'w gilydd yw **iaith ymasiadol**. Yr ieithoedd ymasiadol mwyaf amlwg yw'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Enghraifft da o forffemau ymasiedig yw'r gair Lladin *bonus* ‘da’. Mae'r terfyniad *-us* yn gyfuniad o dri morffem wedi'u hymasio i'w gilydd; mae'r terfyniad yn amgodio'r genedl wrywaidd, y cyflwr enwol, a'r rhif unigol. Os bydd angen newid un o'r morffemau hyn, byddai angen defnyddio terfyniad arall.

Mae gan ieithoedd ymasiadol nifer o ffurfiau afreolaidd. Ni ddigwyddai hyn mewn iaith ddodiadol gan fod pob elfen synthetig yn cadw ystyr ei hun. Fe gredir bod ieithoedd ymasiadol yn tarddu o ieithoedd dodiadol er nad oes tystiolaeth o iaith yn ymasio morffemau glynedig i gadarnhau hyn. Ar y llaw arall mae ieithoedd ymasiadol yn dueddol o golli eu ffurfdroadau dros y canrifoedd. Mae rhai ieithoedd yn gwneud hyn yn gyflymach nag eraill , er enghraifft, mae'r ieithoedd Slafonig bron mor ymasiadol â Phroto-Indo-Ewropeg ond mae Saesneg ac Affricaneg bron yn ddadelfennol.

Nodwedd arall o ieithoedd ymasiadol yw eu system o ogwyddiadau. Er enghraifft yn Almaeneg mae banodau yn gogwyddo yn ôl cenedl a chyflwr:

| Cyflwr | Unigol | Lluosog |
| --- | --- | --- |
| Gwrywaidd | Benywaidd | Diryw |
| Enwol | *der* | *die* | *das* | *die* |
| Gwrthrychol | *den* | *die* | *das* | *die* |
| Genidol | *des* | *der* | *des* | *der* |
| Dadiol | *dem* | *der* | *dem* | *den* |

Mae'r Gymraeg hefyd yn ymasiadol, er enghraifft mae'r ffurf affeithiedig *ffyrdd* yn cynnwys dau forffem ymasiedig; *ffordd* a'r lluosog.

Enghraifft arall yw rhediad berf, h.y. newid ffurf y ferf i amgodio wybodaeth am rai neu'r cwbl o fodd, stâd (gweithredol, goddefol neu ganol), amser, agwedd, person, cenedl, a rhif. Mewn iaith ymasiadol, gall cludo dwy neu fwy o ddarnau hyn o wybodaeth gan ddim ond un forffem, yn arferol olddodiad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Deutscher, Guy (2005) *The Unfolding of Language* Archifwyd 2009-04-23 yn y Peiriant Wayback. William Heinemann, Llundain.
2. ↑  Griesbach, Heinz / Schulz, Dora (1960): *Grammatik der deutschen Sprache*, Max Hueber Verlag, München.

Gweler hefyd
------------

* Iaith ddadelfennol
* Iaith synthetig
* Iaith bolysynthetig
* Iaith ddodiadol
* Cyflwr gramadegol
Dip o'r Lefant yw **hwmws** (Arabeg: حُمُّص‎, enw Arabaidd llawn: **hummus bi tahini** Arabeg: حمص بالطحينة‎) a wnaed o ffacbys wedi'u malu neu ffa eraill, wedi'u cymysgu â tahini, olew olewydd, sudd lemwn, halen a garlleg. Mae'n boblogaidd yn y Dwyrain Canol a Môr y Canoldir, ac ym mwyd y Dwyrain Canol ar draws y byd. Mae hwmws hefyd ar gael ym mwyafrif o siopau bwyd Gogledd America ac Ewrop.

Hanes
-----

Hwmws gyda ffacbys cyfan ac olew olewydd ar ei ben
Cofnodir y ryseitiau cynharaf ar gyfer bwyd tebyg i *hummus bi tahina* mewn llyfrau coginio a ysgrifennwyd yng Nghairo yn yr 13g. Mae rysait ar gyfer piwri oer o ffacbys gyda finegr a lemwn wedi'i biclo a pherlysiau, sbeisys ac olew, ond heb tahini na garlleg, i'w weld yn y *Kanz al-Fawa'id fi Tanwi' al-Mawa'id*; ac mae piwri o ffacbys a tahini o'r enw *hummus kasa* yn ymddangos yn y *Kitab Wasf al-Atima al-Mutada*: piwri ffacbys a tahini sy’n sail iddo, a chaiff ei asideiddio â finegr (ond dim lemwn), ond mae hefyd yn cynnwys llawer sbeisiau, perlysiau a chnau, heb arlleg. Caiff ei weini wedi'i rolio'n fflat a'i adael dros nos, sydd o bosib yn rhoi gwead gwahanol iawn i *hummus bi tahina*. Yn wir, mae ei brif gynhwysion —ffacbys, sesame, lemwn, a garlleg—wedi cael eu bwyta yn yr ardal am filenia. Er y caiff ffacbys eu bwyta'n helaeth yn y rhanbarth, roeddent yn cael eu coginio'n aml mewn prydau a stiwiau poeth, nid yw ffacbys piwri oer gyda tahini yn ymddangos cyn cyfnod yr Abbasiaid yn yr Aifft a'r Lefant.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Sami Zubaida, "National, Communal and Global Dimensions in Middle Eastern Food Cultures" yn Sami Zubaida a Richard Tapper, *A Taste of Thyme: Culinary Cultures of the Middle East*, (Llundain ac Efrog Newydd, 1994/2000) ISBN 1-86064-603-4, t. 35.
2. ↑  *Encyclopedia of Jewish Food*, John Wiley & Sons, 2010, By Gil Marks, page 270
3. ↑  Lilia Zaouali, *Medieval Cuisine of the Islamic World*, University of California Press, 2007, ISBN 978-0-520-26174-7, translation of *L'Islam a tavola* (2004), p. 65
4. ↑  Perry *et al.*, p. 383
5. ↑  Tannahill p. 25, 61
6. ↑  Brothwell & Brothwell *passim*
7. ↑  *e.g.* a "simple dish" of meat, pulses and spices described by Muhammad bin Hasan al-Baghdadi in the 13th century, Tannahill p. 174
Dyn tywydd gyda'r BBC oedd **Ian McCaskill** (ganwyd **John Robertson McCaskill**) (28 Gorffennaf 1938 – 10 Rhagfyr 2016).

Gyrfa
-----

Ymunodd McCaskill â'r Awyrlu Brenhinol ym 1959 fel rhan o'i Wasanaeth Cenedlaethol a daeth yn feteorolegydd-awyrennwr, yn gyntaf yn yr Alban ac yna yn Cyprus. Dywedodd unwaith yn gellweirus, pan ymunodd â'r RAF cafodd ddewis rhwng Arlwyo a Meteoroleg, nid oedd yn gwybod beth oedd meteoroleg ond ei fod yn gwybod na allai goginio. Gadawodd yr RAF yn 1961 ac ymunodd â'r Swyddfa Dywydd, yn gweithio yn Prestwick Airport, ym Malta ac ym Manceinion.

Yn 1978, cychwynnodd McCaskill weithio yng Nghanolfan Dywydd y BBC, a cyflwynodd rhagolygon y tywydd ar gyfer y BBC, ar y ddau teledu a radio. Ymddeolodd ar 31 Gorffennaf 1998.

Cafodd ei waith fel cyflwynydd tywydd ei ddychanu gan y sioe gomedi *Spitting Image*, a gan y dynwaredwr Rory Bremner, ymhlith eraill. Roedd yn un o'r dynion tywydd ar y gân nofelti "John Kettley is a Weatherman", ac ar un adeg fe oedd y cyflwynydd tywydd a ddynwaredwyd fwyaf aml yng ngwledydd Prydain.

Bu McCaskill yn gweithio fel siaradwr ysgogiadol, ac fe ymddangosodd ar raglenni teledu'r BBC, *MasterChef* ac ar *Have I Got News for You*?, yn ogystal ac ar nifer o hysbysebion teledu. Cymerodd ran yng nghyfres gyntaf *Celebrity Fit Club* yn 2002.

Yn 2006, ysgrifennodd y llyfr *Frozen in Time*, am un o aeafau gwaethaf Prydain erioed, ar y cyd gyda Paul Hudson.

Bywyd personol
--------------

Aeth McCaskill i Ysgol Queen's Park (ger Queen's Park F. C.) yn Glasgow, ac aeth i astudio ym Mhrifysgol Glasgow.

Roedd McCaskill yn byw ger Beaconsfield yn swydd Buckingham. Roedd ganddo ddwy ferch gyda'i wraig gyntaf Lesley Charlesworth, y bu'n briod â hi o 1959 hyd ei marwolaeth o ganser y fron yn 1992. Yn 1998, priododd Pat Cromack, gan ddod yn llys-dad i'w ddau mab.

Roedd McCaskill yn gymrawd y Gymdeithas Feteorolegol Frenhinol. Ym mis Mai 2000, agorodd rhan gyntaf Parc Arfordirol Lower Leas yn Folkestone, oedd yn 11 hectar o faint a gostiodd y £1.2 miliwn.

Marwolaeth
----------

Cafodd McCaskill ddiagnosis o ddementia yn 2011. Ar 12 Rhagfyr 2016 cyhoeddodd ei ferch Kirsty ei fod wedi marw dau ddiwrnod yn flaenorol.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Ian McCaskill obituary*   (en) , The Guardian, 12 Rhagfyr 2016.
2. ↑  Simpson, M. J. (2005-06-01). *Hitchhiker: A Biography Of Douglas Adams*. Justin, Charles & Co. tt. 272–. ISBN 9781932112351. Cyrchwyd 2013-03-31.
3. 1 2 3 4  (Saesneg) BBC - Weather - Ian McCaskill. BBC (26 Mawrth 2010). Adalwyd ar 11 Mai 2013.
4. ↑  *The Scarborough News*.
5. ↑  McCaskill, Ian; Hudson, Paul (2006-10-27). *Frozen in Time: The Worst Winters in History*. Somerset: Great Northern Books Ltd. ISBN 9781905080090. Cyrchwyd 2014-01-10.
6. ↑  Taylor, Alan F. (2002). *Folkestone Past and Present*. Somerset: Breedon Books. tt. 22–24. ISBN 1859832962.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **sbardun brith**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **sbardunau brith (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Spotted Clover*, a'r enw gwyddonol yw *Schinia scutosa*. Mae i'w gael yn Ewrop hyd at Siberia, y Dwyrain Agos a'r Dwyrain Canol ac o ganol Asia i Japan.

Fe'i ceir hefyd yng ngogledd Affrica, o Morocco hyd at yr Aifft. 

Darlun allan o lyfr John Curtis: *British Entomology Volume 5*
30–36 mm ydy lled adenydd agored yr oedolyn ac mae'n hedfan rhwng Gorffennaf a Medi. Yn ne Ewrop ceir dwy genhedlaeth y flwyddyn.

Prif fwyd y siani flewog ydy mathau o: *Artemisia* gan gynnwys *Artemisia vulgaris*, *Artemisia campestris*, *Artemisia scoparia*, *Artemisia abrotanum* a *Artemisia dracunculus*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r sbardun brith yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.