Mae **iechyd y blaned** yn cyfeirio at "iechyd gwareiddiad dynol a chyflwr y systemau naturiol y mae'n dibynnu arnynt". Yn 2015, lansiodd Sefydliad Rockefeller a *The Lancet* y cysyniad fel Sefydliad Rockefeller - Comisiwn Lancet ar Iechyd y Blaned.

Hanes
-----

Mae'r syniad o iechyd y blaned wedi bodoli ers peth amser. Ym 1993 ysgrifennodd y meddyg Norwyaidd Per Fugelli: "Mae claf y Ddaear yn sâl. Gall tarfu amgylcheddol byd-eang gael canlyniadau difrifol i iechyd pobl. Mae'n bryd i feddygon roi diagnosis byd-eang a chynghori ar driniaeth."

Dau-ddeg-un mlynedd yn ddiweddarach, galwodd sylwebaeth yn rhifyn Mawrth 2014 o'r cyfnodolyn meddygol *The Lancet* am greu mudiad ar gyfer iechyd y blaned i drawsnewid maes iechyd y cyhoedd, sydd yn draddodiadol wedi canolbwyntio ar iechyd poblogaethau dynol heb o reidrwydd ystyried yr hyn sydd o'u hamgylch a'r ecosystemau naturiol. Roedd y cynnig yn cydnabod y bygythiadau, a oedd yn dod i'r amlwg, i systemau naturiol a dynol sy'n grud i ddynoliaeth. 

Yn 2015, lansiodd Sefydliad Rockefeller a *The Lancet* y cysyniad fel Sefydliad Rockefeller - Comisiwn Lancet ar Iechyd y Blaned.

Egwyddorion
-----------

Gosododd adroddiad Comisiwn *Lancet* yr egwyddorion trosfwaol sy'n llywio'r syniad o iechyd y blaned. Un yw bod iechyd dynol yn dibynnu ar "systemau naturiol ffyniannus a stiwardiaeth ddoeth o'r systemau naturiol hynny". Mae gweithgareddau dynol, megis cynhyrchu ynni a chynhyrchu bwyd, wedi arwain at effeithiau byd-eang sylweddol gan annog gwyddonwyr i gyfeirio at y cyfnod modern fel yr anthroposen. 

Cynigiodd grŵp o wyddonwyr amgylcheddol a Daear, dan arweiniad Johan Rockström o Ganolfan Gwydnwch Stockholm, y cysyniad o naw ffin planedol y gall dynolryw barhau i ddatblygu a ffynnu oddi mewn iddynt am genedlaethau i ddod. Yn ôl diweddariad 2015, rhagorwyd eisoes ar bedair o’r ffiniau planedol – newid hinsawdd, cyfanrwydd y biosffer, llif biogeocemegol, a newid system tir.

Daeth yr adroddiad i'r casgliad bod angen cymryd camau brys a thrawsnewidiol i amddiffyn cenedlaethau'r presennol a'r dyfodol. Un maes pwysig yr oedd angen rhoi sylw iddo ar unwaith oedd y system o lywodraethu a threfnu gwybodaeth ddynol, a ystyriwyd yn annigonol i fynd i'r afael â'r holl fygythiadau i iechyd y blaned. 

Gwnaeth yr adroddiad nifer o argymhellion cyffredinol. Un oedd gwella llywodraethu er mwyn helpu i integreiddio polisïau cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol ac ar gyfer creu, syntheseiddio a chymhwyso gwybodaeth ryngddisgyblaethol. Galwodd yr awduron am atebion yn seiliedig ar ailddiffinio ffyniant i ganolbwyntio ar wella ansawdd bywyd a darparu gwell iechyd i bawb, ynghyd â pharch at gyfanrwydd systemau naturiol.

Cymhariaeth â meysydd eraill
----------------------------

Ystyrir iechyd y blaned yn ymateb i feysydd a phatrymau eraill sy'n bodoli, megis iechyd y cyhoedd, iechyd yr amgylchedd, ecoiechyd, Un Iechyd ac iechyd rhyngwladol.

Er y gall fod diffiniadau cystadleuol o iechyd byd-eang, fe'i diffinnir yn fras fel iechyd poblogaethau mewn cyd-destun byd-eang, ymateb i symudiad trawsffiniol ysgogwyr iechyd yn ogystal â risgiau, a gwelliant dros gysyniad hŷn iechyd rhyngwladol gyda'i bwyslais newydd ar sicrhau tegwch mewn iechyd, ymhlith pawb. Ysgrifennodd prif olygydd *The Lancet* Richard Horton mewn rhifyn arbennig yn 2014 o *The Economist* ar iechyd y blaned, nad oedd iechyd byd-eang bellach yn gallu cwrdd yn wirioneddol â'r gofynion y mae cymdeithasau'n eu hwynebu, gan ei fod yn dal yn rhy gyfyng i esbonio a goleuo rhywfaint o'r heriau." Nid yw iechyd byd-eang yn rhoi ystyriaeth lawn i'r sylfaen naturiol hwnnw y mae bodau dynol yn byw arni - sef y blaned ei hun. Nid yw ychwaith yn ystyried grym a breuder gwareiddiadau dynol."

Cyhoeddodd Judith Rodin, llywydd Sefydliad Rockefeller, iechyd y blaned fel disgyblaeth newydd ym maes iechyd byd-eang.

Beirniadaeth
------------

Mae beirniaid wedi lleisio pryderon ynghylch gwerth ychwanegol iechyd y blaned gan y dywedir bod y cysyniad yn aml yn aneglur. Mae ysgolheigion eraill yn credu bod eiriolaeth iechyd y blaned yn gyfystyr â gor-ehangu iechyd.

Gweler hefyd
------------

* Colli bioamrywiaeth‎
* Amrywioldeb yr hinsawdd
* Y Confensiwn ar Amrywiaeth Fiolegol
* Gwytnwch ecolegol
* Ecoleg tirffurfiau

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Whitmee, Sarah (2015-11-14). "Safeguarding human health in the Anthropocene epoch: report of The Rockefeller Foundation–Lancet Commission on planetary health". *The Lancet* **386** (10007): 1973–2028. doi:10.1016/S0140-6736(15)60901-1. PMID 26188744.. Adalwyd 2016-10-05.
2. ↑  Casassus, Barbara (2017). "Per Fugelli". *The Lancet* **390** (10107): 2032. doi:10.1016/S0140-6736(17)32737-X.
3. ↑  Horton, Richard; Beaglehole, Robert; Bonita, Ruth; Raeburn, John; McKee, Martin (2014-03-06). "From public to planetary health: a manifesto". *The Lancet* **383** (9920): 847. doi:10.1016/s0140-6736(14)60409-8. PMID 24607088.. Adalwyd 2016-10-05.
4. ↑  Rockström, Johan (2009-09-04). "A safe operating space for humanity". *Nature* **461** (7263): 472–475. Bibcode 2009Natur.461..472R. doi:10.1038/461472a. PMID 19779433.
5. ↑  Steffen, W. (2015-02-13). "Planetary boundaries: Guiding human development on a changing planet". *Science* **347** (6223): 1259855. doi:10.1126/science.1259855. PMID 25592418.
6. ↑  Koplan, Jeffrey P; Bond, T Christopher; Merson, Michael H; Reddy, K Srinath; Rodriguez, Mario Henry; Sewankambo, Nelson K; Wasserheit, Judith N (2009). "Towards a common definition of global health". *The Lancet* **373** (9679): 1993–1995. doi:10.1016/s0140-6736(09)60332-9. PMID 19493564.
7. ↑  Brown, Theodore M.; Cueto, Marcos; Fee, Elizabeth (2006-01-01). "The World Health Organization and the Transition From "International" to "Global" Public Health". *American Journal of Public Health* **96** (1): 62–72. doi:10.2105/AJPH.2004.050831. ISSN 0090-0036. PMC 1470434. PMID 16322464. .
8. ↑  "Planetary Health - Economist Intelligence Unit" (PDF). *The Economist*. 25 June 2014. t. 28. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 3 September 2019. Cyrchwyd 2016-10-06.
9. ↑  Rodin, Judith (2015-07-16). *Planetary Health: A New Discipline in Global Health*.. Adalwyd 2016-10-06.
10. ↑  "Horton, R. (2016). Offline: Planetary health—Gains and challenges. The Lancet, 388(10059), 2462". *thelancet.com*. Cyrchwyd 2023-04-12.
11. ↑  "Roth, S. & Valentinov, V. (2023). Health beyond medicine. A planetary theory extension. Sociology of Health & Illness, 45(2), 331-345". *derroth.com*. Cyrchwyd 2023-04-12.

Darllen pellach
---------------

* Coghlan et al.: Un Iechyd mwy beiddgar: ehangu'r cylch moesol i sicrhau'r iechyd gorau posibl i bawb One Health Outlook, 2021.
* Richard Horton All-lein: Ffin nesaf iechyd planedol—bioamrywiaeth The Lancet, Cyfrol 390, Rhif 10108, t2132, 11 Tachwedd 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* BNF: cb471147012 (data)

 |