recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Preblyn jyngl Swlawesi** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: preblynnod jyngl Swlawesi) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Trichastoma celebense***; yr enw Saesneg arno yw *Sulawesi jungle babbler*. Mae'n perthyn i deulu'r Preblynnod (Lladin: *Timaliidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *T. celebense*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r preblyn jyngl Swlawesi yn perthyn i deulu'r Preblynnod (Lladin: *Timaliidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Corbreblyn brown | Macronus striaticeps |  |
|
| Corbreblyn cefndaen | Macronus ptilosus |  |
|
| Q27998021 | Mixornis kelleyi |  |
|
| Preblyn torwinau | Dumetia hyperythra |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Preblyn jyngl Swlawesi** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Titw gwargoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: titwod gwargoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Parus rufonuchalis***; yr enw Saesneg arno yw *Rufous-naped tit*. Mae'n perthyn i deulu'r Titw (Lladin: *Paridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. rufonuchalis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r titw gwargoch yn perthyn i deulu'r Titw (Lladin: *Paridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cyanistes semilarvatus | Cyanistes semilarvatus |  |
|
| Titw asur | Cyanistes cyanus |  |
|
| Titw cefnwyrdd | Parus monticolus |  |
|
| Titw cribog | Lophophanes cristatus |  |
|
| Titw mawr | Parus major |  |
|
| Titw tomos las | Cyanistes caeruleus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Titw gwargoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Jan Novák yw ***Občan Havel Přikuluje*** a gyhoeddwyd yn 2009. Fe'i cynhyrchwyd yn y Weriniaeth Tsiec. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tsieceg a hynny gan Jan Novák a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Jiří Stivín. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Václav Havel, Ivan Martin Jirous, Jiřina Bohdalová, Pavel Landovský, Vladimír Merta, Jan Hartl, John Bok a Stanislav Milota. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2009. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Inglourious Basterds* sef ffilm gan Quentin Tarantino. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,350 o ffilmiau Tsieceg wedi gweld golau dydd. 
Adam Novák oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Jan Novák sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jan Novák ar 19 Ebrill 1947 yn Velké Losiny.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jan Novák nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Jan Hřebejk yw ***Kawasakiho Růže*** a gyhoeddwyd yn 2009. Fe'i cynhyrchwyd gan Rudolf Biermann a Tomáš Hoffman yn y Weriniaeth Tsiec. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tsieceg a hynny gan Petr Jarchovský a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Aleš Březina. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Daniela Kolářová, Ladislav Chudík, Lenka Vlasáková, Antonín Kratochvíl, Martin Huba, Ladislav Smoček, Zuzana Šavrdová, Jan Urban, Petra Hřebíčková, Minka Jakerson, Anna Šimonová, Martin Schulz, Gambold Dalajn, Milan Mikulčík a Vladimír Kulhavý. Mae'r ffilm *Kawasakiho Růže* yn 95 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2009. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Inglourious Basterds* sef ffilm gan Quentin Tarantino. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,350 o ffilmiau Tsieceg wedi gweld golau dydd. 
Martin Sacha oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Vladimír Barák sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jan Hřebejk ar 27 Mehefin 1967 yn Prag. Derbyniodd ei addysg yn Academi'r Celfyddydau Mynegiannol.

Derbyniad
---------


Cafodd ei henwebu am y gwobrau canlynol: European Film Award for Best Composer.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jan Hřebejk nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.
2. ↑  Golygydd/ion ffilm: .
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pysgotwr brycheulyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pysgotwyr brycheulyd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Lacedo pulchella***; yr enw Saesneg arno yw *Banded kingfisher*. Mae'n perthyn i deulu'r Pysgotwyr (Lladin: *Alcedinidae*) sydd yn urdd y *Coraciiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *L. pulchella*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r pysgotwr brycheulyd yn perthyn i deulu'r Pysgotwyr (Lladin: *Alcedinidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Ceyx fallax | Ceyx fallax |  |
|
| Pysgotwr ariannaidd | Ceyx argentatus |  |
|
| Pysgotwr bach y Dwyrain | Ceyx erithaca |  |
|
| Pysgotwr cain | Ceyx lepidus |  |
|
| Pysgotwr coed y Philipinau | Ceyx melanurus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pysgotwr brycheulyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Cwmni ymgynghori a dylunio rhyngwladol yw **Hyder Consulting**, sy'n arbenigo mewn materion isadeiledd, eiddo ac amgylcheddol. Mae'n cyflogi 5,000 o bobl yn fyd eang ac mae wedi ei restru ar Gyfnewidfa Stoc Llundain ers mis Hydref 2002.

Hanes
-----

Sefydlwyd **Freeman Fox & Partners** ym 1857, ac aethont ymlaen i adeiladu enw da ym maes pontydd a ffyrdd yn yr 20g. Syr Ralph Freeman oedd y sefydlydd, ac ymunodd Syr Gilbert Roberts gydag ef yn y cwmni yn fuan wedyn, roedd y cwmni yn gyfrifol am gynlluniau dylunio megis Pont Victoria Falls (1905), Pont Porthladd Sydney (1932), Pont Ffordd Forth (1964), Pont Hafren (1966), Pont Bosporus (1974), Pont Humber (1981) a Phont Fatih Sultan Mehmet (1988). Mae cynlluniau eraill o nod yn cynnwys telesgop radio Parkes (1961) a Phont Porth Gorllewin Melbourne (1978) a ddisgynodd ym 1970 gan ladd 35 o weithwyr, cafodd y cwmni ei ganfod yn rhannol gyfrifol am hyn.

Yn ystod yr un cyfnod, adeiladodd cwmni **John Taylor & Sons** enw da ym maes perianneg dŵr a gwastraff dŵr gan weithio ar gynlluniau megis prosiect cyflenwad dŵr Shanghai a phrosiectau dŵr a charffosiaeth o bwys yn Leningrad (a elwir yn St Petersburg erbyn hyn) a Tehran.

Unodd y ddau gwmni ym 1987 gan ffurfio **Acer Consultants**. Cyfunwyd nifer o gwmnïau llai dros y blynyddoedd, gan adeiladu strwythr rhyngwladol o ymgynghorwyr peirianneg sifil.

Ym 1993, daeth y cwmni hwn, ynghyd â chwmni ymgynghori Wallace Evans Ltd, yn eiddo i Ddŵr Cymru a newidiwyd yr enw i **Hyder Consulting** ym 1996. Pan brynwyd Hyder Consulting gan Western Power Distribution, fe ddechreuodd uwch reolwyr Hyder Consulting brynu allan y cwmni eu hunain, a chwblhawyd hyn ym mis Ionawr 2001. Cafodd y cwmni ei restru ar Gyfnewidfa Stoc Llundain ym mis Hydref 2002. Erbyn hyn maent yn cyflogi hyd at 5,000 o staff yn fyd eang, ac mae'n datblygu isadeiledd yn gweithredu ym meysydd peirianneg sifil, gwasanaethau, yr amgylchedd, adeiladau, geo-dechnoleg a thrafnidiaeth.

Prynwyd Hyder Consulting gan gwmni Arcadis o'r Iseldiroedd am £296 miliwn yn Hydref 2014. Cafwyd gwared ar frand Hyder yn 2015.

Dolenni allanol
---------------

* Hyder Consulting
* ACLA Ltd
* Bettridge Turner & Partners Archifwyd 2009-02-20 yn y Peiriant Wayback.
* Cresswell Associates Archifwyd 2011-07-15 yn y Peiriant Wayback.
* RPA Group

1. ↑  (Saesneg) Arcadis completes £296m Hyder acquisition. building.co.uk (17 Hydref 2014). Adalwyd ar 24 Mai 2016.
2. ↑  (Saesneg) . thenational.ae (21 Medi 2015). Adalwyd ar 24 Mai 2016.
Ffilm arswyd gan y cyfarwyddwr Marek Piestrak yw ***Klątwa Doliny Węży*** a gyhoeddwyd yn 1987. Fe'i cynhyrchwyd yng Ngwlad Pwyl a'r Undeb Sofietaidd; roedd sawl cwmni cynhyrchu, gan gynnwys: Tallinnfilm, Zespoły Filmowe. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Pwyleg a Rwseg a hynny gan Marek Piestrak a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Sven Grünberg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Leon Niemczyk, Roman Wilhelmi, Krzysztof Kolberger, Henryk Bista, Ewa Sałacka, Zygmunt Bielawski a Zbigniew Lesień. Mae'r ffilm *Klątwa Doliny Węży* yn 99 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1987. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Last Emperor* sef ffilm gan Bernardo Bertolucci. Hyd at 2022 roedd o leiaf 2,350 o ffilmiau Pwyleg wedi gweld golau dydd. 
Ryszard Lenczewski oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Marek Piestrak ar 31 Mawrth 1938 yn Kraków. Derbyniodd ei addysg yn Gdańsk University of Technology.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Marek Piestrak nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 27 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 27 Ebrill 2016.
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Pucciniastraceae* yw'r **Cawod goch rhedynen gorniog** (Lladin: ***Uredinopsis filicina***; Saesneg: *Beech Fern Rust*). 'Y Gwir-Rydau' yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Lluosog y gair 'Rhwd' yw rhydau, gair sy'n cyfeirio at liw'r ffyngau yn y grwp yma. Mae'r teulu *Pucciniastraceae* yn gorwedd o fewn urdd y Pucciniales.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Pucciniastraceae
-----------------------------------------

Mae gan **Cawod goch rhedynen gorniog** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Milesia lygodii* | Milesia lygodii |  |
|
| *Milesia macrosperma* | Milesia macrosperma |  |
|
| *Milesia magellanica* | Milesia magellanica |  |
|
| *Milesia marginalis* | Milesia marginalis |  |
|
| *Milesia mayoriana* | Milesia mayoriana |  |
|
| *Milesia mirabilis* | Milesia mirabilis |  |
|
| *Milesia murariae* | Milesia murariae |  |
|
| *Milesia nervisequa* | Milesia nervisequa |  |
|
| *Milesia osmundae* | Milesia osmundae |  |
|
| *Milesia philippinensis* | Milesia philippinensis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Cawod goch rhedynen gorniog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Ffilm dylwyth teg gan y cyfarwyddwr Braňo Mišík yw ***Duhová Panna*** a gyhoeddwyd yn 2000. Fe'i cynhyrchwyd yn y Weriniaeth Tsiec a Slofacia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tsieceg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Ivan Martinka, Igor Ondříček, Leopold Haverl, Pavla Vitázková, Dušan Lenci, Zdena Grúberová, Alexandra Chalupa, Bianka Kolevská, Martin Kusenda a Michaela Merklová. Mae'r ffilm *Duhová Panna* yn 92 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2000. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Gladiator* sef ffilm hanesyddol am y cyfnod Rhufeinig gan Ridley Scott. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,350 o ffilmiau Tsieceg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Braňo Mišík ar 22 Mawrth 1972 yn Bratislava.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Braňo Mišík nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Ffilm llawn cyffro a ffuglen wyddonol gan y cyfarwyddwr Jonathan Mostow yw ***Terminator 3: Rise of The Machines*** a gyhoeddwyd yn 2003. Fe'i cynhyrchwyd gan Andrew G. Vajna, Mario Kassar, Hal Lieberman a Joel B. Michaels yn Unol Daleithiau America a'r Almaen; roedd sawl cwmni cynhyrchu, gan gynnwys: Warner Bros. Columbia Pictures, C2 Pictures, Intermedia. Lleolwyd y stori yn Los Angeles ac yno hefyd y cafodd ei ffilmio. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Gale Anne Hurd. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Arnold Schwarzenegger, Kristanna Loken, Chris Hardwick, David Andrews, Nick Stahl, Carolyn Hennesy, Earl Boen, Jon Foster, M.C. Gainey, Claire Danes, Michael Papajohn, Christopher Lawford, Matt Gerald, Moira Harris, Jay Acovone, William O'Leary, Elizabeth Morehead a Timothy Dowling. Mae'r ffilm *Terminator 3: Rise of The Machines* yn 105 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o 2.35:1. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2003. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl* sef ffilm ffantasi gan y cyfarwyddwr ffilm Gore Verbinski. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Don Burgess oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Neil Travis sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jonathan Mostow ar 28 Tachwedd 1961 yn Woodbridge, Connecticut. Derbyniodd ei addysg yn Hopkins School.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 6.5/10 (Rotten Tomatoes)
* 69% (Rotten Tomatoes)
* 66/100

.

Mae'r incwm a dderbyniwyd am y ffilm hon dros 433,371,112 $ (UDA), 150,371,112 $ (UDA).

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jonathan Mostow nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.
2. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. .. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 14 Ebrill 2017. iaith y gwaith neu'r enw: Saesneg.
3. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 2 Mai 2016.
4. ↑  "Terminator 3: Rise of the Machines". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 10 Hydref 2021.
5. ↑ . dyddiad cyrchiad: 9 Medi 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: n2003037591

 |
Bwa Septimius Severus
Olion dinas o gyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig yng Ngogledd Affrica yw **Leptis Magna**, neu **Lepcis Magna**. Saif gerllaw Tripoli yn Libia. Fe'i dynodwyd yn Safle Treftadaeth y Byd yn 1982.

Sefydlwyd y ddinas gan wladychwyr Ffeniciaidd tua 1100 CC, ond ni ddaeth yn ddinas bwysig hyd nes i Carthago ddod un un o bwerau mawr y Môr Canoldir o'r 9g CC ymlaen. Roedd yn rhan o ymerodraeth Carthago hyd ddiedd y Trydydd Rhyfel Pwnig yn 146 CC, pan ddaeth yn rhan o ymerodraeth Rhufain. Dan yr ymerawdwr Tiberius, daeth yn brifddinas talaith Affrica, ac yn fuan daeth yn un o ddinasoedd pwysicaf Gogledd Affrica.

Cyrhaeddodd y ddinas ei huchafbwynt yn y blynyddoedd wedi 193, pan ddaeth Septimius Severus, oedd yn enedigol o'r ddinas, yn ymerawdwr. Gwariodd yr ymerawdwr lawer ar adeiladau newydd yn ei ddinas enedigol. Yn 439, cipiwyd y ddinas gan y Fandaliaid, a dinistriwyd ei muriau. Yn 523, anrheithiwyd y ddinas gan y Berberiaid. Yn 533, cipiwyd y ddinas i'r Ymerodraeth Fysantaidd gan y cadfridog Belisarius. Erbyn 650, pan goncrwyd yr ardal gan yr Arabiaid, nid oedd neb yn byw yn y ddinas heblaw garsiwn Bysantaidd bychan.

Theatr Leptis Magna
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Meudwy gyddf-frych** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: meudwyod gyddf-frych) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Phaethornis euronyme***; yr enw Saesneg arno yw *Scale-throated hermit*. Mae'n perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: *Trochilidae*) sydd yn urdd y *Apodiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. euronyme*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Gall fwyta neithdar o fewn blodau, ac wrth ymestyn i'w gyrraedd, mae'n rwbio'n erbyn y paill ac yn ei gario i flodyn arall gan ei ffrwythloni.

Teulu
-----

Mae'r meudwy gyddf-frych yn perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: *Trochilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Q83015764 | Paraclaravis mondetoura |  |
|
| Turtur ddaear adeinresog | Paraclaravis geoffroyi |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Meudwy gyddf-frych** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Sïedn gloyw gwegoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: sïednod gloyw gwegoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Heliodoxa branickii***; yr enw Saesneg arno yw *Rufous-webbed brilliant*. Mae'n perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: *Trochilidae*) sydd yn urdd y *Apodiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *H. branickii*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Gall fwyta neithdar o fewn blodau, ac wrth ymestyn i'w gyrraedd, mae'n rwbio'n erbyn y paill ac yn ei gario i flodyn arall gan ei ffrwythloni.

Teulu
-----

Mae'r sïedn gloyw gwegoch yn perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: *Trochilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Q83015764 | Paraclaravis mondetoura |  |
|
| Turtur ddaear adeinresog | Paraclaravis geoffroyi |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Sïedn gloyw gwegoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Sïedn copog y Caribî** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: sïednod copog y Caribî) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Orthorhynchus cristatus***; yr enw Saesneg arno yw *Antillean crested hummingbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: *Trochilidae*) sydd yn urdd y *Apodiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *O. cristatus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.

Gall fwyta neithdar o fewn blodau, ac wrth ymestyn i'w gyrraedd, mae'n rwbio'n erbyn y paill ac yn ei gario i flodyn arall gan ei ffrwythloni.

Teulu
-----

Mae'r sïedn copog y Caribî yn perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: *Trochilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cleddbig cynffonwyrdd | Eutoxeres aquila |  |
|
| Emrallt bronlas | Amazilia amabilisPolyerata amabilis |  |
|
| Emrallt corun asur | Amazilia cyanocephala |  |
|
| Emrallt corun fioled | Amazilia violiceps |  |
|
| Emrallt cynffonlas y Gogledd | Amazilia cyanura |  |
|
| Emrallt gwinau | Amazilia rutila |  |
|
| Emrallt mangrof | Amazilia boucardi |  |
|
| Emrallt swynol | Amazilia decora |  |
|
| Emrallt talcenwyrdd | Amazilia viridifrons |  |
|
| Emrallt tingoch | Amazilia tobaci |  |
|
| Emrallt torblaen | Amazilia leucogaster |  |
|
| Sïedn clustfioled brown | Colibri delphinae |  |
|
| Sïedn clustfioled tinwyn | Colibri serrirostris |  |
|
| Sïedn cynffonfrith Ecwador | Phlogophilus hemileucurus |  |
|
| Sïedn gyddfseren bronlas | Heliomaster furcifer |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Sïedn copog y Caribî** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Ffilm am y Gorllewin gwyllt gan y cyfarwyddwr George Archainbaud yw ***The Devil's Playground*** a gyhoeddwyd yn 1946. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Ted N. C. Wilson. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan United Artists.

 Mae'r ffilm *The Devil's Playground* yn 65 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1946. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Yearling* ffilm am fachgen yn ei lasoed yn mabwysiadu ewig, gan Clarence Brown. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm George Archainbaud ar 7 Mai 1890 ym Mharis a bu farw yn Beverly Hills ar 13 Medi 1984.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd George Archainbaud nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 10 Gorffennaf 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 14 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 10 Gorffennaf 2016.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Mango gyddfddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: mangoaid gyddfddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Anthracothorax nigricollis***; yr enw Saesneg arno yw *Black-throated mango*. Mae'n perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: *Trochilidae*) sydd yn urdd y *Apodiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. nigricollis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America a Gogledd America.

Gall fwyta neithdar o fewn blodau, ac wrth ymestyn i'w gyrraedd, mae'n rwbio'n erbyn y paill ac yn ei gario i flodyn arall gan ei ffrwythloni.

Teulu
-----

Mae'r mango gyddfddu yn perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: *Trochilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Q83015764 | Paraclaravis mondetoura |  |
|
| Turtur ddaear adeinresog | Paraclaravis geoffroyi |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Mango gyddfddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Cerdyn yr wyddor Gymraeg o'r 19g, sy'n dangos y priflythrennau.Cerdyn sy'n dangos y llythrennau bychain, y llythrennau italaidd, yr wyddor blith-draphlith, y llafariaid, a'r cytseiniaid.
Ffurf ar yr wyddor Ladin a ddefnyddir i ysgrifennu'r iaith Gymraeg yw'r **wyddor Gymraeg**. Mae ganddi 28 o lythrennau, fel a ganlyn:

| Priflythrennau |
| --- |
| A | B | C | Ch | D | Dd | E | F | Ff | G | Ng | H | I | L | Ll | M | N | O | P | Ph | R | Rh | S | T | Th | U | W | Y |
| Llythrennau bychain |
| a | b | c | ch | d | dd | e | f | ff | g | ng | h | i | l | ll | m | n | o | p | ph | r | rh | s | t | th | u | w | y |

Erbyn heddiw cydnabyddir **j** hefyd yn llythyren yr wyddor gan lawer o ramadegwyr. Fe'i defnyddir mewn geiriau benthyg.

Mae **a**, **e**, **i**, **o**, **u**, **w**, **y** yn llafariaid. Gall **i** ac **w** fod yn gytseiniaid hefyd megis yn *iâ* neu *galwad*.

Ynganiad
--------

| Llythyren | Enw'r llythyren | Seiniau cyfatebol (IPA) |
| --- | --- | --- |
| a | *â* | /a, ɑː/ |
| b | *bî* | /b/ |
| c | *èc* | /k/ |
| ch | *èch* | /x/ |
| d | *dî* | /d/ |
| dd | *èdd* | /ð/ |
| e | *ê* | /ɛ, ɛː/ |
| f | *èf* | /v/ |
| ff | *èff* | /f/ |
| g | *èg* | /g/ |
| ng | *èng* | /ŋ/ |
| h | *âets*, *hâ* | /h/ |
| i | *î* | /ɪ, iː, j/ |
| l | *èl* | /l/ |
| ll | *ell* | /ɬ/ |
| m | *èm* | /m/ |
| n | *en* | /n/ |
| o | *ô* | /ɔ, oː/ |
| p | *pî* | /p/ |
| ph | *ffî* | /f/ |
| r | *èr* | /r/ |
| rh | *rhî*, *rhô* | /r̥/ |
| s | *ès* | /s/ |
| t | *tî* | /t/ |
| th | *èth* | /θ/ |
| u | *û* | /ɨ̞, ɨː/ (Gogledd), /ɪ, iː/ (De) |
| w | *ŵ* | /ʊ, uː, w/ |
| y | *ŷ* | /ɨ̞, ɨː, ə/ (Gogledd), /ɪ, iː, ə/ (De) |

Mae llawer erbyn hyn yn galw'r cytsieiniaid yn "bỳ," "cỳ," "ch," ac yn y blaen yn hytrach na defnyddio'r enwau traddodiadol.

Gweler hefyd
------------

* Orgraff y Gymraeg

Llyfryddiaeth
-------------

Am ragarweiniad i hanes yr wyddor Gymraeg yn y cyfnod modern, o oes y Dadeni ymlaen, ynghyd â'r rheolau sillafu safonol a dderbynir heddiw, gweler,

* John Morris-Jones *et al.*, *Orgraff yr Iaith Gymraeg* (Adroddiad Pwyllgor Llên Bwrdd Gwybodau Celtaidd Prifysgol Cymru) (Caerdydd, 1928)
Gwyddonydd, amgylcheddwr, a dyfodolwr o Sais oedd **James Ephraim Lovelock** (26 Gorffennaf 1919 – 26 Gorffennaf 2022) sydd yn nodedig am ei ddamcaniaeth "Gaia", sydd yn tybio bod holl fywyd y Ddaear yn rhan o system sydd yn rheoli prosesau arwynebol ac atmosfferig y blaned. Cemegydd a meddyg ydoedd wrth ei addysg, ac er iddo ddal sawl swydd athro fe ddatblygodd ei brif syniadau yn annibynnol, y tu allan i'r byd academaidd. Enillodd enw fel awdur gwyddonol poblogaidd ac ecolegydd o nod. Roedd hefyd yn ddyfeisiwr toreithiog, a derbyniodd ryw 50 o batentau.

Ganed yn Letchworth Garden City, Swydd Hertford, a chafodd ei fagu yn ardal Brixton yn ne Llundain. Astudiodd gemeg ym Mhrifysgol Manceinion a derbyniodd ei radd baglor yno ym 1941. Gweithiodd i'r Cyngor Ymchwil Meddygol yn y Sefydliad Cenedlaethol dros Ymchwil Meddygol (NIMR), yn Llundain, am ugain mlynedd. Gweithiodd hefyd i Uned Ymchwil yr Annwyd yn Ysbyty Harvard, Caersallog, o 1946 i 1951. Enillodd ddoethuriaeth feddygol o Ysgol Glanweithdra a Meddygaeth Drofannol Llundain ym 1948. Gwobrwywyd iddo gymrodoriaeth deithio o Sefydliad Rockefeller i weithio ar gryo-gadwedigaeth ym Mhrifysgol Harvard o 1954 i 1955, ac ar gromatograffeg nwyon ym Mhrifysgol Yale o 1958 i 1959. Ym 1957, tra'n gweithio gyda'r biocemegydd A. J. P. Martin yn NIMR, dyfeisiodd Lovelock y canfodydd dal electronau (ECD).

Penodwyd Lovelock yn athro yng Ngholeg Meddygaeth Prifysgol Baylor, Houston, Texas, o 1961 i 1964. Yn ystod ei gyfnod yn Unol Daleithiau America, gweithiodd yn Labordy Jet-Yriant NASA yn Pasadena, Califfornia, i ddatblygu offer gwyddonol ar gyfer chwiliedyddion gofod, gan gynnwys y rhaglen Viking. Cyfrannodd Lovelock hefyd at ymdrechion MI5 i ddatblygu offer olrhain. Wedi iddo adael Prifysgol Baylor, penodwyd Lovelock yn athro gwadd gan brifysgolion Houston (1964–74) a Reading (1964–89).

Cyd-ddatblygodd Lovelock ddamcaniaeth "Gaia" gyda'r biolegydd Lynn Margulis yn niwedd y 1960au a dechrau'r 1970au. Cyhoeddodd y gyfrol *Gaia: A New Look at Life on Earth* ym 1979. Byddai'r syniad o'r Ddaear fel uwchorganeb yn hynod o ddadleuol, ond yn raddol enillodd "Gaia" ei plwyf yn y byd academaidd. Ysgrifennodd Lovelock ragor o lyfrau yn ehangu ar ei ddamcaniaeth, gan gynnwys *The Ages of Gaia* (1988) a *Gaia: The Practical Science of Planetary Medicine* (1991).

Bu farw ar ei ben-blwydd yn 103 oed yn ei gartref yn Abbotsbury, Dorset.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Pearce Wright a Tim Radford, "James Lovelock obituary", *The Guardian* (27 Gorffennaf 2022).
2. 1 2  (Saesneg) James Lovelock. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 31 Awst 2022.
3. ↑  (Saesneg) Helena Horton, "James Lovelock, creator of Gaia hypothesis, dies on 103rd birthday", *The Guardian* (27 Gorffennaf 2022).
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwarddwr wynepddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwarddwyr wynebddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Garrulax affinis***; yr enw Saesneg arno yw *Black-faced laughing thrush*. Mae'n perthyn i deulu'r Preblynnod (Lladin: *Timaliidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *G. affinis*, sef enw'r rhywogaeth.

Genws
-----

Mae'r chwarddwr wynepddu yn perthyn i'r genws *Garrulax* yn nheulu'r Preblynnod (Lladin: *Trochalopteron*). Dyma aelodau eraill y genws:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Chwarddwr Elliot | Trochalopteron elliotii |  |
|
| Chwarddwr Henry | Trochalopteron henrici |  |
|
| Chwarddwr adeinlas | Trochalopteron squamatum |  |
|
| Chwarddwr amryliw | Trochalopteron variegatum |  |
|
| Chwarddwr corunfrown | Trochalopteron austeni |  |
|
| Chwarddwr plaen | Trochalopteron subunicolor |  |
|
| Chwarddwr rhesog | Trochalopteron virgatum |  |
|
| Chwarddwr rhibiniog y Gorllewin | Trochalopteron lineatum |  |
|
| Chwarddwr wynepddu | Trochalopteron affine |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwarddwr wynepddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Grisialau o byrit haearn ar garreg o glai o Sbaen. Maint y crisial mwyaf: 31 mm o hyd a 512 g.
Deunydd soled lle mae'r atomau a'r moleciwlau wedi'u gosod mewn haenau trefnus i greu strwythur microsgopig yw **grisial** neu **crisial** (enw gwrywaidd). Mae'r haenau hyn wedi'u cyplysu i ffurfio dellt sy'n ymestyn i bob cyfeiriad. Gellir adnabod math unigol o risial yn aml oherwydd ei siâp geometrig e.e. diamwnt, halen neu bluen eira. Gelwir yr astudiaeth o grisialau, y mathau a'u ffurfiad, yn **grisialeg**.

Halen, NaCl: Microscopig a macroscopigUn grisial o halen cyffredinStrwythur microsgopig halen cyffredin.Un grisial o halen cyffredinGrisial macroscopig (~16cm) o halen.
Daw'r gair *grisial* o'r Hen Roeg κρύσταλλος (*krustallos*), sef "rhew". Fe'i ceir yng ngwaith Guto'r Glyn a Lewis Glyn Cothi (*Grwowndwal a grisial holl gred*) yn y 15g.

Ceir amrywiaeth eang o grisialau, gan gynnwys y cewri uchod (diamwnt, halen), ond mae'r rhan fwyaf o grisialau anorganaidd yn glwstwr o grisialau (sef 'amlgrisial'), yn hytrach nag yn un grisial mawr e.e. llawer o greigiau, metalau a rhew. Ceir trydydd grŵp o solidau sef y rhai di-ffurf, amorffaidd, lle nad oes gan yr atomau unrhyw ffurf bendant e.e. gwydr, cwyr a sawl math o blastig.

Ar wahân i'r byd gwyddonol, defnyddir grisialau mewn meddygaeth amgen a defodau crefyddol, e.e. therapi grisial, a gyda gleiniau (sef crisialau i'w gwisgo ac i addurno), mewn swynion o fewn credoau fel Wica.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Stephen Lower. "Chem1 online textbook—States of matter". Cyrchwyd 2016-09-19.
2. ↑  Ashcroft and Mermin (1976). *Solid state physics*.CS1 maint: uses authors parameter (link)
3. ↑  κρύσταλλος, Henry George Liddell, Robert Scott, *A Greek-English Lexicon*, on Perseus Digital Library
4. ↑  κρύος, Henry George Liddell, Robert Scott, *A Greek-English Lexicon*, on Perseus Digital Library
5. ↑  
 *The American Heritage Dictionary of the English Language*. Kreus. 2000. .
6. ↑   grisial. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 10 Awst 2022.

Oriel
-----

* Grisialau o inswlinGrisialau o inswlin
* Barrug: math arbennig o risial rhewBarrug: math arbennig o risial rhew
* Galiwm, metal sy'n ffurfio grisialau yn eitha hawddGaliwm, metal sy'n ffurfio grisialau yn eitha hawdd
* Grisial o apatite (blaen a chanol) ar  rhodochroit rhomb (coch), ciwbiau o fflworit (piws), cwarts a chiwbiau llwch o byrit (melynfrown)Grisial o apatite (blaen a chanol) ar rhodochroit rhomb (coch), ciwbiau o fflworit (piws), cwarts a chiwbiau llwch o byrit (melynfrown)
* SiliconSilicon
* Grisial o galcopyrit, gyda haen o fornit drosto; maint: 1.5 cmGrisial o galcopyrit, gyda haen o fornit drosto; maint: 1.5 cm
Ffilm sy'n flodeugerdd o ffilmiau gan y cyfarwyddwr Walter Boos yw ***Schulmädchen-Report. 13. Teil: Vergiß Beim Sex Die Liebe Nicht*** a gyhoeddwyd yn 1980. Fe'i cynhyrchwyd gan Wolf C. Hartwig yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Peter Steiner, Katja Bienert, Tonio von der Meden, Helena Rosenkranz, Josef Moosholzer, Renate Langer a Rosl Mayr. Mae'r ffilm *Schulmädchen-Report. 13. Teil: Vergiß Beim Sex Die Liebe Nicht* yn 86 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1980. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Empire Strikes Back* sef yr ail ffilm yn y gyfres Star Wars. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Klaus Werner oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Herbert Taschner sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Walter Boos ar 22 Tachwedd 1928 ym München a bu farw yn Grünwald ar 27 Medi 2015. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1948 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Walter Boos nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi: .
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 19 Mai 2016.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwarddwr Elliot** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwarddwyr Elliot) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Garrulax elliotii***; yr enw Saesneg arno yw *Elliot's laughing thrush*. Mae'n perthyn i deulu'r Preblynnod (Lladin: *Timaliidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *G. elliotii*, sef enw'r rhywogaeth.

Genws
-----

Mae'r chwarddwr Elliot yn perthyn i'r genws *Garrulax* yn nheulu'r Preblynnod (Lladin: *Trochalopteron*). Dyma aelodau eraill y genws:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Chwarddwr Elliot | Trochalopteron elliotii |  |
|
| Chwarddwr Henry | Trochalopteron henrici |  |
|
| Chwarddwr adeinlas | Trochalopteron squamatum |  |
|
| Chwarddwr amryliw | Trochalopteron variegatum |  |
|
| Chwarddwr corunfrown | Trochalopteron austeni |  |
|
| Chwarddwr plaen | Trochalopteron subunicolor |  |
|
| Chwarddwr rhesog | Trochalopteron virgatum |  |
|
| Chwarddwr rhibiniog y Gorllewin | Trochalopteron lineatum |  |
|
| Chwarddwr wynepddu | Trochalopteron affine |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwarddwr Elliot** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Ffilm fud (heb sain) gan y cyfarwyddwr Jean Durand yw ***Onésime et son âne*** a gyhoeddwyd yn 1913. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Gaston Modot ac Ernest Bourbon. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1913. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Raja Harishchandra* sef ffilm fud o India gan Dadasaheb Phalke.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jean Durand ar 15 Rhagfyr 1882 ym Mharis a bu farw yn yr un ardal ar 4 Gorffennaf 1981. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1908 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jean Durand nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Ceratobasidiaceae* yw'r **Cancr gwlydd tatws** (Lladin: ***Thanatephorus cucumeris***; Saesneg: *Potato Stem Canker/ Black Scurf*). Y Basidiomycota yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Mae'r enw yma'n do o'r Lladin, ac yn enw'r ffylwm. Mae'r teulu *Ceratobasidiaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Cantharellales.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Ceratobasidiaceae
------------------------------------------

Mae gan **Cancr gwlydd tatws** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Pellicularia alba* | Pellicularia alba |  |
|
| *Pellicularia angustispora* | Pellicularia angustispora |  |
|
| *Pellicularia ansosa* | Pellicularia ansosa |  |
|
| *Pellicularia asperula* | Pellicularia asperula |  |
|
| *Pellicularia biapiculata* | Pellicularia biapiculata |  |
|
| *Pellicularia chilensis* | Pellicularia chilensis |  |
|
| *Pellicularia cystidiata* | Pellicularia cystidiata |  |
|
| *Pellicularia digitata* | Pellicularia digitata |  |
|
| *Pellicularia subcoronata* | Pellicularia subcoronata |  |
|
| *Pellicularia vaga* | Pellicularia vaga |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Cancr gwlydd tatws** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Map o Nagorno-Karabakh
Mae **Nagorno-Karabakh** hefyd **Nagorno Karabak** ac yn yr orgraff Gymraeg, **Nagorno Carabach**) yn rhanbarth dadleuol yn Ne'r Cawcasws. Yn gyfreithiol, fe'i cydnabyddir fel rhan o Azerbaijan, ond o 1994 tan ryfel 2020 Nagorno-Karabakh, roedd y rhan fwyaf ohono'n cael ei reoli'n filwrol gan Armeniaid fel Gweriniaeth Artsakh, nad yw'n cael ei chydnabod yn swyddogol gan unrhyw wlad arall, gan gynnwys Armenia sy'n ei chefnogi. Erys statws gwleidyddol y rhanbarth heb ei ddatrys.

Etymoleg
--------

Mae'r enwau ar gyfer y rhanbarth yn y gwahanol ieithoedd lleol i gyd yn cyfieithu i "Karabakh mynyddig", neu "ardd ddu fynyddig". Mae'r gair "nagorno" yn Rwsieg ar gyfer "mynydd/ar y mynydd", "kara" yw Twrceg am "du", ac mae "bakh" yn golygu "gardd" yn Aserbaijaneg.

Armeneg: Լեռնային Ղարաբաղ, wedi'i drawslythrennu *Lernayin Gharabagh*
Aserbaijaneg: Dağlıq Qarabağ, neu Yuxarı Qarabağ (sy'n golygu "Karabakh uchaf" neu "Karabakh mynyddig")
Rwsieg: Нагорный Карабах, wedi'i drawslythrennu Nagornyj Karabakh

Hanes
-----

Daeth y rhanbarth yn destun anghydfod rhwng Armenia ac Azerbaijan ym 1918 pan enillodd y ddwy wladwriaeth annibyniaeth fer o Ymerodraeth Rwsia ac Ymerodraeth Otomanaidd. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, gorchfygodd yr Undeb Sofietaidd y ddwy dalaith newydd a chreu Oblast Ymreolaethol Nagorno-Karabakh yn Azerbaijan.

Pan ddaeth Mikhail Gorbachev i rym ym Moscow a dechrau ymgyrchoedd o gyhoeddusrwydd a diwygiadau democrataidd ar ddiwedd yr 20g, anfonodd Armeniaid oedd yn byw yn Nagorno-Karabakh lythyrau at Gorbachev yn mynnu iddo symud yr oblast ymreolaethol i reolaeth Armenia. Pan gafodd ei wrthod, dechreuodd yr Armeniaid fudiad annibyniaeth.

Ym mis Tachwedd 1991, gan geisio atal y mudiad hwn, diddymodd Senedd Azerbaijan statws ymreolaethol y rhanbarth. Mewn ymateb, cynhaliodd yr Armeniaid Nagorno-Karabakh refferendwm ar 10 Rhagfyr 1991, a gafodd ei boicotio gan Azerbaijanis a oedd yn byw yn Nagorno-Karabakh ac ni chymerodd yr un ohonynt ran ynddo, felly pleidleisiodd mwyafrif llethol y boblogaeth dros annibyniaeth.

Oriel
-----

* Yn yr 1500auYn yr 1500au
* Yn 1930Yn 1930
* Yn 2006Yn 2006
* Yn 2006Yn 2006
* Gwledydd cyfagosGwledydd cyfagos
* Map o'r Rhyfel yn 2020Map o'r Rhyfel yn 2020
* Cofeb Armeneg "Ni yw'r Mynyddoedd" yn Stepanakert, prif dref NG (2014)Cofeb Armeneg "Ni yw'r Mynyddoedd" yn Stepanakert, prif dref NG (2014)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Post-war Prospects for Nagorno-Karabakh". *International Crisis Group*. 9 June 2021. Cyrchwyd 28 January 2023.

Dolenni allanol
---------------

* 'Artsakh from ancient time till 1918'
* Artsakh (Nagorno Karabakh) adroddiad ar sianel France 24

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 239968712
* LCCN: n92070805
* GND: 4224579-5
* SUDOC: 029818915
* BNF: cb121364792 (data)
* NKC: ge130264

 |
Gorymdaith yn Victoria, British Columbia.
Mudiad protest sy'n perthyn i hawliau'r bobloedd brodorol yng Nghanada yw **Idle No More**. Sefydlwyd yn Rhagfyr 2012 gan bedair ymgyrchydd, tair ohonynt yn frodorion. Mudiad gwerin gwlad ydyw sy'n galw ar y Cenhedloedd Cyntaf, y Métis a'r Inuit, yn ogystal â Chanadiaid eraill sy'n cefnogi'r achos. Prif ysbrydoliaeth y mudiad oedd protest newyn y Benaethes Attawapiskat Theresa Spence ac ymledai'r ymgyrch ar y cyfryngau cymdeithasol. Cychwynnodd fel ymateb i gamdriniaethau honedig gan lywodraeth Geidwadol Stephen Harper. Dadleuir bod Mesur C-45 yn arbennig yn dangos diffyg parch i hawliau'r brodorion, drwy newid Deddf yr Indiaid (1876) a gwanhau arolygiaeth dros yr amgylchedd. Ymhlith gweithredoedd y protestwyr yn Rhagfyr 2012 ac Ionawr 2013 roedd gorymdeithiau a ralïau, dawnsio a churo drymiau, ac anufudd-dod sifil, yn enwedig atal ffyrdd a rheilffyrdd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Galloway, Gloria (20 Rhagfyr 2012). First nations #IdleNoMore protests push for ‘reckoning’. *The Globe and Mail*. Adalwyd ar 26 Rhagfyr 2012.
2. ↑  (Saesneg) Smith, Teresa (26 Rhagfyr 2012). Theresa Spence’s Christmas day spent continuing Idle No More protest. *National Post*. Adalwyd ar 26 Rhagfyr 2012.
3. ↑  (Saesneg) Aulakh, Raveena (25 Rhagfyr 2012). "Chief Theresa Spence's liquid diet has full backing of Attawapiskat residents". Toronto: theStar.com. Cyrchwyd 1 Mawrth 2017.
4. ↑  (Saesneg) 9 questions about Idle No More, CBC (5 Ionawr 2013). Adalwyd ar 1 Mawrth 2017.
5. ↑  (Saesneg) Canada native hunger strike sparks Quebec blockade, BBC (2 Ionawr 2013). Adalwyd ar 1 Mawrth 2017.
6. ↑  (Saesneg) Native Canadian groups in protest 'day of action', BBC (17 Ionawr 2013). Adalwyd ar 1 Mawrth 2017.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Idle No More***

* (Saesneg) Gwefan swyddogol