recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Bardd cynnar o Wynedd oedd **Golyddan Fardd** (bl. 664). Yn ôl traddodiad, lladdodd y brenin Cadwaladr Fendigaid. Ein prif ffynhonnell amdano yw'r traddodiadau a geir yn y casgliad Trioedd Ynys Prydain.

Traddodiadau
------------

Cyfeirir ato mewn pedwar o Drioedd Ynys Prydain. Yn y triawd 'Tri Gwythwr Ynys Brydain a wnaethant y Tair Anfad Gyflafan' (*gwythwr* = 'dyn ffyrnig'), trawyd Golyddan yn ei ben gyda bwyall gan dorrwr coed o Aberffraw. Dyna fwrdwn y cyfeiriad mewn ail driawd, sef 'Tair Anfad Fwyallawd Ynys Prydain' hefyd. Dyma gyfeiriadau sy'n cysylltu Golyddan gyda safle llys brenhinoedd Gwynedd yn Aberffraw, Môn.

Mae un o'r trioedd yn Llyfr Gwyn Rhydderch yn rhestru 'Tair Gwyth Balfawd Ynys Prydain' (Tri thrawiad niweidiol...'), a'r drydedd yw'r un a roddodd Golyddan Fardd i Gadwaladr Fendigaid, brenin Gwynedd. Bu farw Cadwaladr yn 664. Does dim cyfeiriad at ei ladd gan Golyddan yn y croniclau, sydd ddim yn nodi achos ei farwolaeth neu sy'n ei briodoli i'r Pla a fu ym Mhrydain yn y cyfnod hwnnw. Ceir cyfeiriad gan y bardd Philyp Brydydd at ladd Gadwaladr gan Golyddan.

Yn olaf, ceir triawd arall sy'n rhestru 'Tri Budr Hafren' ('Tri llygred Hafren'). Yr ail yw 'anrheg Golyddan gan Einion ap Bedd, brenin Cernyw'. Ni wyddys dim o gwbl am 'Einion ap Bedd' na'r hanes y tu ôl i'r cyfeiriad hwn.

Cymysg yw'r traddodiadau am Golyddan felly, ond mae ei enw a'r ffaith ei fod yn cael ei gysylltu ag Aberffraw a Chadwaladr yn awgrymu ei fod yn un o feirdd llys cynnar Gwynedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1991), Trioedd 33W, 34.
2. ↑  *Trioedd Ynys Prydein*, Triawd 53.
3. ↑  *Trioedd Ynys Prydein*, tud. 292.
4. ↑  *Trioedd Ynys Prydein*, Triawd 69.
Roedd **Harry Packer** (9 Medi 1868 - 25 Mai 1946) yn brop undeb rygbi rhyngwladol a chwaraeodd rygbi clwb i Gasnewydd ac a gafodd ei gapio saith gwaith i Gymru. Roedd gan Packer gysylltiad hir â rygbi, fel chwaraewr, dewiswr, swyddog ac ym 1924 roedd yn rheolwr ar dîm teithiol Ynysoedd Prydain i Dde Affrica.

Cefndir
-------

Ganwyd Packer yn Chipping Norton, Swydd Rhydychen yn fab i John Packer, teithiwr masnachol ac Ellen ei wraig. Symudodd y teulu o Rydychen i ymsefydlu yng Nghasnewydd pan oedd Harry tua 2 oed. Derbyniodd ei addysg mewn dwy ysgol breswyl yn Nyfnaint gan chwarae rygbi ar lefel bechgyn ysgol i Swydd Ddyfnaint ac Ysgol West Buckland.

Gyrfa rygbi
-----------

Ar ôl ymadael a'r ysgol daeth yn rhan o dîm Casnewydd gan chware i'r tîm yn nhymhorau 1886 a 1887. Yn 1887 symudodd gyda'i waith i Reading, Berkshire a bu'n chware am ddau dymor gyda thîm pêl-droed y gymdeithas yno. Dychwelodd i dref a chlwb rygbi Casnewydd ym 1889. Dewiswyd ef i gynrychioli Cymru fel rhan o Bencampwriaeth y Pedair Gwlad 1891. O dan gapteiniaeth William Bowen, roedd Packer yn rhan o’r garfan a wynebodd Loegr yng Nghasnewydd yng ngêm agoriadol yr ymgyrch, ond ar ôl i Gymru golli, cafodd Packer ei ollwng o’r tîm. Byddai'n cymryd pedwar tymor i Packer gael ei ail-ddewis, pan gafodd ei ddewis ar gyfer ail a thrydedd gêm Pencampwriaeth 1895 y tro hwn dan arweiniad Arthur Gould. Collodd Cymru gêm yn erbyn yr Alban, ond profodd Packer ei fuddugoliaeth ryngwladol gyntaf yn y gêm yn erbyn Iwerddon ym Mharc yr Arfau Caerdydd.

Dewiswyd Packer ar gyfer holl gemau Pencampwriaeth 1896, ac roedd yn un o ddim ond tri chwaraewr o'r pac i'w cadw ar gyfer gêm yr Alban pan ddaeth y dewiswyr â phum cap newydd i mewn. Chwaraeodd Packer ei gêm ryngwladol olaf y flwyddyn olynol mewn buddugoliaeth gofiadwy yn erbyn Lloegr. Hon fyddai unig gêm y flwyddyn i Gymru ar ôl i'r tîm golli eu statws chwarae rhyngwladol oherwydd y *Achos Gould*

Yn ogystal â rygbi roedd Packer hefyd yn cystadlu'n frwd mewn rasys seiclo.

Ym 1924 dewiswyd Packer i reoli tîm Prydain ar eu taith o amgylch De Affrica.

### Gemau rhyngwladol

**Cymru** 

* Lloegr 1891, 1896, 1897
* Iwerddon 1895, 1896
* yr Alban 1895, 1896

Llyfryddiaeth
-------------

* Alcock, C.W.; Hill, Rowland (1997). *Famous Rugby Footballers 1895*. Horefield: Yore Publications. ISBN 1-874427-42-9.
* Godwin, Terry (1984). *The International Rugby Championship 1883-1983*. London: Willows Books. ISBN 0-00-218060-X.
* Griffiths, Terry (1987). *The Phoenix Book of International Rugby Records*. London: Phoenix House. ISBN 0-460-07003-7.
* Smith, David; Williams, Gareth (1980). *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union*. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0766-3.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Newport player profiles Archifwyd 17 June 2011 yn y Peiriant Wayback.
2. ↑  "THE WELSH FIFTEEN - South Wales Daily News". David Duncan and Sons. 1896-01-04. Cyrchwyd 2021-03-02.
3. ↑  "CYCLE RACES - The Pembrokeshire Herald and General Advertiser". Joseph Potter. 1890-08-22. Cyrchwyd 2021-03-02.
4. ↑  Smith (1980), tud. 470.
|  |
| --- |
| **Cyfnodau cynhanes** |
| **H** |   La Tène |   | Protohanes |
|   Hallstatt |
| **Oes yr Haearn** |
|   Oes ddiweddar yr Efydd |   |
|   Oes ganol yr Efydd |
|   Oes gynnar yr Efydd |
| **Oes yr Efydd** |
|     Chalcolithig |   |   |
|   NeolithigOes Newydd y Cerrig | Cynhanes |
| MesolithigOes Ganol y Cerrig |
| **P** |     Paleolithig diweddarHen Oes y Cerrig |   |
|     Paleolithig canolHen Oes y Cerrig |
|     Paleolithig cynnarHen Oes y Cerrig |
|   Hen Oes y CerrigHen Oes y Cerrig |
| **Oes y Cerrig** |

**Oes y Cerrig Canol yng Nghymru** yw'r cyfnod cynhanes sy'n llenwi'r bwlch rhwng Hen Oes y Cerrig ac Oes Newydd y Cerrig. Enw arall ar y cyfnod yw 'Mesolithig'. Roedd yn parhau o tua 9000 CC hyd tua 4000 CC.

Meicrolith
Fel yn achos gweddill gogledd-orllewin Ewrop, roedd hyn yn gyfnod sy'n gorwedd rhwng diwedd yr olaf o Oesoedd yr Iâ yn Ewrop a dechrau amaethyddiaeth. Roedd pobl yn dal i fyw mewn grwpiau bychain o bobl, yn hela anifeiliaid gwyllt a hel bwydydd y môr, cnau a llysiau er mwyn cynnal eu hunain. Nodweddir eu diwylliant, sy'n perthyn i ddiwylliant Maglemosiaidd y cyfandir, gan yr arfer o wneud meicrolithiau (offer carreg bychain) a fyddai fel rheol yn cael eu gosod mewn handlau pren neu asgwrn neu ymhen gwaywffyn. Y ci oedd yr unig anifail domestig.

Yn y cyfnod hwn, sy'n dechrau tua 9000 CC (wrth reswm doedd 'na ddim trawsnewid dros nos), roedd yr hinsawdd yn gwella'n araf a'r dymheredd yn codi. Byddai'r amgylchedd yn adlewyrchu hyn. Tyfai coedwigoedd a diflannodd y mamothau olaf. Daeth pobl drosodd o'r cyfandir fesul dipyn, gan groesi'r pont tir rhwng Prydain ac Ewrop lle ceir Môr Udd heddiw. Roedd yr arfordir yn uwch nag y mae heddiw ac yn cynnig safleoedd deniadol i bobl. Bu rhywfaint o ymsefydlu yn y bryniau hefyd ond roedd bywyd ar yr arfordir yn haws. Defnyddiai pobl eu hoffer meicrolith - a oedd ymhell o fod yn gyntefig - i hela anifeiliaid a physgod.

Ychydig iawn o olion pobl y cyfnod sydd wedo goroesi. Roedd eu trigfannau'n gysgodfeydd ac adeiladau pren ysgafn yn ôl pob tebyg, a byddent yn mudo'n aml i ddilyn preiddiau anifeiliaid neu hel bwydydd y môr yn ôl y tymor. Fel rheol dim ond drylliau bychain o gallestr wedi'u gwasgaru ar y llawr sydd i'w cael ond ceir olion mwy sylweddol mewn ambell ogof, e.e. Ogof Nana ar Ynys Bŷr oddi ar arfordir Sir Benfro.

Nid yw'n amhosibl fod rhai o'r traddodiadau a geir yn llên gwerin Cymru yn dyddio o'r cyfnod hwn, yn arbennig y chwedlau am diroedd boddiedig fel Cantre'r Gwaelod.

Safleoedd Mesolithig yng Nghymru
--------------------------------

* Ogof Nana ar Ynys Bŷr oddi ar arfordir Sir Benfro
* Nab Head, Sir Benfro sef yr olion Mesolithig cynharaf yng Nghymru: tua 11,200 CC. Darganfuwyd dros chwe chant o fwclis cerrig tyllog yno.
* Llyn Brenig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lynch, Aldhouse-Green and Davies Prehistoric Wales p.23
2. ↑  Lynch, Aldhouse-Green and Davies Prehistoric Wales p.31

Gweler hefyd
------------

* Oes Ganol y Cerrig

  



| Cynhanes Cymru |
| --- |
| Hen Oes y Cerrig | Oes Ganol y Cerrig | Oes Newydd y Cerrig | Oes yr Efydd | Oes yr Haearn |
Cofeb bedd Hiëro II yn Siracusa
Brenin dinas-wladwriaeth Siracusa ar ynys Sisili oedd **Hiero II**, yn wreiddiol **Hieron** (bu farw 215 CC.

Roedd Hieron yn gadfridog ym myddin Pyrrhus o Epirus. Pan adawodd Pyrrhus ynys Sisili yn 275 CC, apwyntiodd trigolion Siracusa Hieron yn gadfridog.

Daeth i'r orsedd yn 269 CC. Roedd y Mamertiaid, hurfilwyr yn wreiddiol o ardal Campania, oedd wedi eu llogi gan Agathocles, cyn-unben Siracusa, wedi cipio dinas Messana (Messina heddiw). Llwyddodd Hieron i'w gorchfygu mewn brwydr ger afon Longanus ger Mylae, er i fyddin Garthaginaidd ei atal rhag cipio Messana. Yn dilyn ei fuddugoliaeth, gwnaeth trigolion Siracusa ef yn unben a brenin Siracusa fel Hieron II.

Bu gan Hiero ran yn nechreuad y Rhyfel Pwnig Cyntaf rhwng Gweriniaeth Rhufain a Carthago yn 264 CC. Dechreuodd y rhyfel pan ymosododd Hiero ar y Mamertiaid unwaith eto. Gofynnodd y Mamertiaid yn gofyn am gymorth Carthago, ond wedi atal ymosodiad Hiro, gwrthododd y Carthaginiaid adael. Trôdd y Mamertiaid at y Rhufeiniaid am gymorth, a chroesodd y conswl Rhufeinig Appius Claudius Caudex i Sicilia gyda dwy leng, y tro cyntaf i fyddin Rufeinig groesi'r môr.

Yn 263 CC, cytunodd a'r conswl Manius Valerius Messalla i wneud cynghrair â Gweriniaeth Rhufain. Cadwodd Hiero at y cynghrarir hwn am weddill ei oes.

Roedd y gwyddonydd Archimedes yn berthynas iddo. Yn ôl stori a adroddir gan Vitruvius, roedd gôf aur wedi rhoi coron o aur i Hiero. Amheuai Hiero a oedd yn aur pur, a gofynnodd i Archimedes ymchwilio i hyn. Wrth gamu i mewn i'r baddon un diwrnod, sylweddolodd Archimedes fod lefel y dŵr yn y baddon yn codi, a bod hyn yn rhoi dull o fesur foliwm. Rhedodd yn noeth trwy'r strydoedd yn gweiddi *eureka*.
Mae **Coedydd Capel Dyddgen** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 27 Medi 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 24.63 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae'r **Gwalch glas** (*Accipiter nisus*) yn aderyn rheibiol sy'n gyffredin trwy rannau helaeth o Ewrop ac Asia.

Yn y rhannau lle mae'r gaeafau yn arbennig o oer mae'n mudo tua'r de, weithiau cyn belled a Gogledd Affrica ac India, ond mewn rhannau eraill, megis Gorllewin Ewrop, mae'n aros o gwmpas ei diriogaeth trwy'r flwyddyn. 

Iâr
Wyau'r  *Accipiter nisus*
Accipiter nisus
Mae'n nythu mewn coed, ac yn hela adar bychain yn bennaf. Mae'n medru symud yn gyflym trwy'r coed i ddal adar cyn iddynt wybod ei fod yno. Gellir adnabod y Gwalch glas o'i gynffon hir ac adenydd gweddol fyr a llydan. Mae'r ceiliog yn llwydlad ar ei gefn a llinellau coch ar y fron, tra mae'r iâr yn fwy brown. Gellir cymysgu rhwng y Gwalch glas a'r Gwalch Marth ar brydiau, ond mae'r Gwalch glas yn llawer llai, yn enwedig y ceiliog sydd rhwng 29 a 34 cm o hyd a 59–64 cm ar draws yr adenydd. Mae'r iâr yn fwy, 35–41 cm o hyd a 67–80 cm ar draws yr adenydd, ond me'n dal i edrych yn aderyn llai na cheiliog Gwalch Marth. Mae iâr Gwalch Marth yn fwy byth, tua'r un faint a Bwncath.

Mae'r Gwalch glas yn aderyn cyffredin yng Nghymru ac i'w weld ymhobman heblaw yn y mynyddoedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "BirdLife International Species factsheet: *Accipiter nisus*". BirdLife International. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-01-04. Cyrchwyd 04 Mawrth 2010. Check date values in: `|accessdate=` (help)

Gweler hefyd
------------

* Gwalch y pysgod
*Numenius phaeopus*
Mae'r **Coegylfinir** *Numenius phaeopus*, yn un o'r rhydyddion yn perthyn i deulu'r Scolopacidae. Mae'n un o'r mwyaf cyffredin o deulu'r Gylfinir, yn nythu ar hyd rhannau helaeth o ogledd Gogledd America, Ewrop ac Asia. Yn Ewrop. mae'n nythu cyn belled i'r de a'r Alban.

Fel rheol mae'r Coegylfinir yn aderyn mudol, yn treulio'r gaeaf yn Affrica, De America,de Asia ac Awstralasia. Mae'n un o'r mwyaf o'r rhydyddion yn Ewrop ac Asia, 37–45 cm o hyd, ychydig yn llai na'r Gylfinir. Mae'n bwydo trwy chwilio yn y mwd am anifeiliaid bychain.

Mae pedwar is-rywogaeth:

* *Numenius phaeopus phaeopus* - gogledd Ewrop, gogledd-orllewin Asia
* *Numenius phaeopus variegatus* - gogledd-ddwyrain Asia
* *Numenius phaeopus alboaxillaris* - canolbarth Asia (prin)
* *Numenius phaeopus hudsonicus* - gogledd Gogledd America

Yng Nghymru, mae'r Coegylfinir yn weddol gyffredin pan mae'n mudo tua'r gogledd yn Ebrill-Mai ac wrth ddychwelyd tua'r de rhwng Gorffennaf a dechrau Medi. Ceir ychydig o gofnodion o'r rhywogaeth yn aros yma dros y gaeaf, ac o leiaf un cofnod ohoni'n nythu yma.
Mae **Coedydd De Dyffryn Maentwrog**, ger Maentwrog ym Meirionnydd, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1959 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 246.53 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coedydd Parkmill a Chwm Llethrid** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1961 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 190.85 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Aelod o deulu brenhinol Daniaid Dulyn oedd **Olaf Sigtryggsson**, hefyd **Olaf Arnaid** neu **Olaf o Ddulyn** (bu farw 1034). Cyfeirir ato fel **Afloedd** yn *Historia Gruffud vab Kenan*, ac **Amlaíb mac Sitriuc** mewn Gwyddeleg. Roedd yn daid i Gruffudd ap Cynan.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Olaf yn fab i frenin Daniaid Dulyn, Sigtrygg Farf Sidan. Dywedir iddo ymgyrchu yn erbyn Gwynedd, ac ymddengys iddo feddiannu rhan o'r deyrnas am gyfnod tua'r flwyddyn 1000, gan adeiladu castell a elwid yn "Castell Bon y Dom" neu "Castell Olaf". Nid oes sicrwydd ymhle yr oedd y castell yma; awgrymwyd Castell Bryn Gwyn ger Brynsiencyn neu leoliad gerllaw y Felinheli.

Llofruddiwyd Olaf yn Lloegr yn 1034, pan oedd ar bererindod i Rufain. Priododd ei ferch, Ragnell, a Cynan ap Iago o linach Aberffraw, a chawsant un mab, Gruffudd ap Cynan. Yn ôl *Historia Gruffud vab Kenan*:

Bonhed gruffud o barth y vam. gruffud vrenhin. m. raonell verch avloed vrenhin dinas dulyn a phymhetran ywerdon ac enys vanaw ... a mon a gwyned ene lle y gwnaeth avloed castell cadarn ae dom ae fos etwa yn amlwc ac aelwit castell avoled vrenhin. Yg kymraec hagen y gelwit bon y dom. Avloed enteu oed vab y sutric vrenhin ...
Mewm gwirionedd, bu Olaf farw cyn ei dad, ac ni fu'n frenin Dulyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  D. Simon Evans, *Historia Gruffud vab Kenan* (Gwasg Prifysgol Cymru).
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clai chwe rhesen**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleiau chwe rhesen**; yr enw Saesneg yw *Six-striped Rustic*, a'r enw gwyddonol yw *Xestia sexstrigata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clai chwe rhesen yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Addysgwr a gwleidydd Americanaidd oedd **Horace Mann** (4 Mai 1796 – 2 Awst 1859).

Ganed yn Franklin, Massachusetts, Unol Daleithiau America, a chafodd febyd hynod o dlawd. Er gwaethaf addysg annigonol yn yr ysgol, ymelwodd ar lyfrgell gyhoeddus Franklin a thiwtoriaeth yn yr ieithoedd Ladin a Groeg oddi ar Samuel Barrett, a fu yn ddiweddarach yn un o brif weinidogion yr Undodwyr. Derbyniwyd Mann yn ugain oed i'r ail flwyddyn ym Mhrifysgol Brown, ac yno ymddiddorai yng ngwleidyddiaeth, addysg, a diwygio cymdeithasol. Fe'i dewiswyd i annerch ei ddosbarth ar y diwrnod graddio ym 1819, ac mae'r araith ffarwél honno yn esiampl o'i optimistiaeth a'i ddyngarwch.

Penderfynodd Mann gychwyn ar yrfa yn y gyfraith, a chychwynnodd drwy ddysgu dan gyfreithiwr yn Wrentham, Massachusetts, am gyfnod byr cyn iddo ddychwelyd at Brifysgol Brown am flwyddyn i addysgu myfyrwyr. Astudiodd yn Ysgol y Gyfraith yn Litchfield, Connecticut, a fe'i galwyd i'r Bar ym 1823. Ymsefydlodd yn Dedham, Massachusetts, i drin y gyfraith ac enillodd enw fel cyfreithegwr craff a rhethregwr medrus. Gwasanaethodd yn Nhŷ Cynrychiolwyr Massachusetts o 1827 i 1833 a gweithiodd i sefydlu gwallgofdy taleithiol yn Worcester. Symudodd i Boston ym 1833 a gwasanaethodd yn Senedd Massachusetts o 1835 i 1837, gan gynnwys yn swydd y llywydd ym 1836.

Ym 1837 sefydlwyd bwrdd addysg taleithiol gyda'r nod o ddiwygio ysgolion Massachusetts, a phenodwyd Mann yn ysgrifennydd cyntaf y bwrdd. Wedi iddo adael y ddeddfwrfa, nid oedd fawr o rym gan Mann i newid polisïau'r dalaith, ond bu'n arweinydd amlwg a dylanwadol yn y mudiad addysg gyhoeddus wrth ei swydd yn bennaeth ar y bwrdd am 11 mlynedd. Ym 1838 sefydlodd y *Common School Journal*, cylchgrawn pythefnosol i athrawon, ac ysgrifennodd 12 o adroddiadau blynyddol ar bwnc addysgeg ac yn dadlau o blaid yr ysgol gyhoeddus a'r angen am athrawon proffesiynol. Bu'n aml yn darlithio i'r cyhoedd yn ei ymgyrch i ddemocrateiddio a rhyddfreinio'r gyfundrefn addysg. Cafodd ei wrthwynebu gan glerigwyr a oedd yn rheoli'r ysgolion enwadol, yr awdurdodau addysg lleol, ac addysgwyr yr hen do.

Yn sgil marwolaeth y cyn-Arlywydd John Quincy Adams ym 1848, ymddeolodd Mann o'r bwrdd addysg er mwyn cymryd sedd Adams yn Nhŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau. Fel Cyngreswr dros Massachusetts, bu'n wrthwynebydd pybyr o gaethwasiaeth. Ymgyrchodd heb ennill yn etholiad llywodraethwr Massachusetts ym 1852. Penodwyd yn llywydd Coleg Antioch yn Yellow Springs, Ohio, ym 1853, a bu yno hyd ddiwedd ei oes. Bu farw Horace Mann yn Yellow Springs yn 63 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  (Saesneg) Horace Mann. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 23 Tachwedd 2020.
Dyluniad o Wrtheyrn allan o Frut y Brenhinedd (Llsgr. Peniarth 23C); Ll. G. C. 
Brenin Brythonig yng nghanol y 5g oedd **Gwrtheyrn** (Lladin: *Vortigernus*) yn ôl traddodiad. Dywedir mai ef fu'n gyfrifol am wahodd y Sacsoniaid i Ynys Prydain. Nid oes sicrwydd a yw'n gymeriad hanesyddol ai peidio.

Ceir sôn yng ngwaith Gildas, *De Excidio Britanniae* (6g) i gynghorwyr y Brythoniaid, "ynghyda'u teyrn balch" (*cum superbo tyranno*) wahodd y Sacsoniaid i'r ynys, ond nid yw Gildas yn rhoi enw'r teyrn hwnnw. Mae Beda yn ei *Hanes Eglwysig* yn yr 8g yn rhoi enw'r brenin yn y stori fel *Uurtigern*. 

Gwrtheyrn
Yn yr *Historia Brittonum*, a briodolir i Nennius, ceir fersiwn lawnach o'r stori. Dywed fod y brenin Guorthigirnus wedi croesawu arweinwyr y Saesnon, Hengist a Hors, ac wedi rhoi ynys Tanet yn rhodd iddynt. Dywedir mai er mwyn cael merch Hengist, Alys Rhonwen (neu Ronwen), yn wraig y rhoes diroedd iddynt. Yn ôl Nennius gwahoddodd Hengist Wrtheyrn a'i bendefigion i wledd yn ei lys. Ond ystryw oedd y cyfan i lofruddio'r Brythoniaid er mwyn meddiannu Ynys Prydain. Cytunodd Gwrtheyrn, dall yn ei gariad at Ronwen, ond ar yr amod fod pawb yn ddiarfog yn y wledd. Ar air penodedig gan Hengist (*Nemet eour Saxes!* "Gafaelwch yn eich cyllyll!"), tynnodd y Saeson, oedd yn eistedd bob yn ail â'r Brythoniaid wrth y byrddau, eu cyllyll hirion a lladd tri chant o'r Brythoniaid. Dim ond un pendefig a lwyddodd i ddianc o'r gyflafan, sef Eidol, Iarll Caerloyw. Ni fu dewis gan Wrtheyrn wedyn ond ildio de Prydain i gyd i'r Sacsoniaid a ffoi a gweddill ei bobl i Gymru.

Dywedir iddo ffoi i Eryri. Yno ceisiodd godi caer ar safle Dinas Emrys, ond roedd y gwaith adeiladu yn cael ei chwalu bob nos. Dywedodd ei wŷr doeth wrtho fod rhaid arllwys gwaed bachgen heb dad dros y seiliau. Ceir hyd i fachgen felly yng Nghaerfyrddin, a phan ddygir ef at y brenin, dywed mai Ambrosius yw ei enw. Mae'r bachgen, Emrys Wledig, yn dangos i'r brenin fod llyn oddi tan y gaer lle mae dwy ddraig yn byw, draig goch a draig wen, ac mai hwy sy'n achosi i'r seiliau gwympo. 
Newidiwyd yr hanes gryn dipyn gan Sieffre o Fynwy yn ei *Historia Regum Britanniae*, lle rhoir yn enw Myrddin i'r bachgen yn y chwedl am y ddwy ddraig.

Roedd gan Gwrtheyrn fab o'r enw Gwerthefyr, a ymladdodd nifer o frwydrau llwyddiannus yn erbyn y Sacsoniaid, ond a fu farw'n gymamserol.

Mewn fersiwn arall o stori Gwrtheyrn, priododd ei ferch ei hun, a chafodd ei felltithio gan Sant Garmon. Llosgwyd ef a'i wragedd gan dân o'r nefoedd yng Nghaer Gwrtheyrn yn Nyfed.

Yn ôl yr arysgrif ar Groes Eliseg, roedd brenhinoedd Teyrnas Powys yn ddisgynyddion Gwrtheyrn. Ymddengys fod cwmwd Gwerthrynion (Gwrtheyrnion mewn rhai ffynonellau) wedi ei enwi ar ei ôl, ac felly hefyd Nant Gwrtheyrn ync Ngwynedd.

Gweler hefyd
------------

* Brad y Cyllyll Hirion
* Caer Gwrtheyrn
* Dinas Emrys
Meddyg Cymreig oedd **Horace Evans** (1 Ionawr 1903 – 26 Hydref 1963) a wasanaethodd deulu brenhinol Lloegr. Ym Merthyr Tydfil y cafodd ei eni, yn fab i'r cerddor enwog Harri Evans. Fe'i magwyd yn Nowlais a chafodd ei addysg mewn coleg yn Lerpwl pan symudodd y teulu yno ac yna yng Ngholeg Meddygol Llundain rhwng 1921 a 1928.

Gweithiodd yno yn yr ysbyty ac fel meddyg i Frenhines Mair o Teck o Loegr ac yna ei gŵr, y Brenin Siôr VI ac yna eu merch Elizabeth II Brenhines Lloegr.

Yn 1957 fe'i gwnaed yn farwn. Roedd ganddo wraig a dwy ferch.

Cefndir
-------

Cafodd ei eni ym Merthyr Tydfil, yn fab i gerddor adnabyddus, sef Harry Evans. Fe'i maged yn Nowlais ac yna yn Lerpwl, ble'r aeth i'r Guildhall School of Music. Ond newidiodd ei yrfa gan droi at astudio meddygaeth mewn ysbyty yn Llundain rhwng 1921 a 1928.

Gyrfa
-----

Daeth yn feddyg (neu *ffisegwr*) i rai o aelodau teulu brenhinol Lloegr, gan gynnwys:

* Y Dywysoges Victoria Mary o Teck yn 1946.
* Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig, ei gŵr
* Elisabeth II.

Yn 1957 cafodd ei urddo'n **Farwn Evans o Ferthyr Tydfil**.

Teulu
-----

Roedd yn briod a chanddo ddwy ferch. Bu farw yn 1963 yn 60 oed a daeth y farwniaeth i ben.

Gweler hefyd
------------

* Horace Evans

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Palflys pedryollt** (enw gwyddonol: *Barbilophozia quadriloba*; enw Saesneg: *four-fingered pawwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, ond fe'i ceir yn ucheldir yr Alban, Gogledd America a sweden.

Aralleiriau
-----------

Aralleiriau Lladin am y Palflys pedryollt yw: Barbilophozia quadriloba (Lindb.) Loeske; Jungermannia quadriloba Lindb.; Lophozia quadriloba (Lindb.) A. Evans; Orthocaulis quadrilobus (Lindb.) H. Buch.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Palflys pedryollt** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  explorer.natureserve.org; adalwyd 9 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mewn ffiseg cnewyllol, mae **gwrthfater** yn ddefnydd wedi'i wneud o wrthgnewyllynau sydd a'r un mas â mater cyffredin, ond fod ganddynt wefr gwahanol a nodweddion gronynnau megis rhifau lepton a baryon. Ceir gwrth-hydrogen a gwrthheliwm. Mae cymysgu mater a gwrthfater yn difa'r ddau ond yn creu ynni enfawr a photonau. Nid yw gwyddoniaeth yn deall pam fod cymaint o fater a chyn lleied o wrthfater yn y bydysawd.

Yn 1995 cyhoeddodd CERN eu bod wedi creu naw atom o wrth-hydrogen o fewn arbrawf PS210. Yn 2002 cyhoeddodd yr arbrawf ATHENA, oedd wedi'i leoli o fewn CERN, eu bod wedi creu gwrth-hydrogen 'oer'. Cymerodd 8 mlynedd pellach cyn i'r arbrawf ALPHA (sydd wedi'i ffurffio gan rai o aelodau'r cyn-arbrawf ATHENA) lwyddo i ddal atomau gwrth-hydrogen mewn trap niwtral magnetig.. Yn 2012 goleuodd ALPHA atomau o gwrth-hydrogen gyda ymbelydredd microdonol gan cynhyrfu trosiad cwantwm (newidiad sbin) mewn gwrth-hydrogen am y tro cyntaf.

Defnyddiau
----------

Yn ymarferol defyddir gwrthfater o fath positronnau (gwrth-electronnau) i greu delweddau yn y byd meddygol mewn techneg a enwir yn PET (Positron emission tomography).

Defnydd posibl arall yn y dyfodol pell yw creu tanwydd.

Gweler hefyd
------------

* Mater

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  M. Amoretti *et al.* (2002). "Production and detection of cold antihydrogen atoms". *Nature* **419** (6906): 456–9. Bibcode 2002Natur.419..456A. doi:10.1038/nature01096. PMID 12368849.
2. ↑  (Saesneg) Confinement of antihydrogen for 1,000 seconds.
3. ↑  (Saesneg) Resonant quantum transitions in trapped antihydrogen atoms.
4. ↑   Gwrth-hydrogen mewn potel (Supplementary Material).

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan yr arbrawf ALPHA
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Palflys boncyffion** (enw gwyddonol: *Barbilophozia attenuata*; enw Saesneg: *trunk pawwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod drwy Gymru benbaladr, yr holl ffordd i fyny i Cumbria a Gogledd Lloegr, a ledled yr Alban. Yma ac acw, fe'i ceir hefyd yn Iwerddon.

Disgrifiad
----------

Mae'n tyfu fel wypyn o goesynnau bychain 0.5–1.5 mm o led, gyda dail (1 mm o led) wedi'u cywasgu'n dynn at ei gilydd. Mae gan y dail 3-llabed, ond anaml, ceir dail 2-llabed, ac mae'n wyrdd golau, fel gweddill y genws. Caiff Palflys boncyffion 2-llabed eu cymysgu, weithiau, gyda Anastrophyllum neu Lophozia.

Cynefin
-------

Fel arfer, mae Palflys boncyffion, fel yr awgryma'r enw yn tyfu ar foncyff, yn enwedig y dderwen (*Quercus*), neu weithiau ar glwff o dywodfaen.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Palflys boncyffion** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 9 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Lars-Eric Kjellgren yw ***Pappa Bom*** a gyhoeddwyd yn 1949. Fe'i cynhyrchwyd yn Sweden. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Swedeg a hynny gan Nils Poppe a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Eskil Eckert-Lundin. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Nils Poppe. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1949. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *White Heat* sy’n ffilm drosedd ac antur gan cyfarwyddwr ffilm oedd yr actores Raoul Walsh. Hyd at 2022 roedd o leiaf 3,400 o ffilmiau Swedeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Lars-Eric Kjellgren ar 28 Awst 1918 yn Arvika a bu farw yn Stockholm ar 1 Tachwedd 1985. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1942 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Lars-Eric Kjellgren nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Blondie, Biffen Och Bananen |  | Sweden | Swedeg | 1952-01-01 |
| Brott i Paradiset |  | Sweden | Swedeg | 1959-01-01 |
| Den Hårda Leken |  | Sweden | Swedeg | 1956-01-01 |
| Far Till Sol Och Vår |  | Sweden | Swedeg | 1957-01-01 |
| Flyg-Bom |  | Sweden | Swedeg | 1952-01-01 |
| Greven Från Gränden |  | Sweden | Swedeg | 1949-01-01 |
| I Dimma Dold |  | Sweden | Swedeg | 1953-01-01 |
| Medan Staden Sover |  | Sweden | Swedeg | 1950-01-01 |
| Nattens Ljus |  | Sweden | Swedeg | 1957-01-01 |
| *Playing on the Rainbow* |  | Sweden | Swedeg | 1958-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 10 Gorffennaf 2016.
Pentrefan yng nghymuned Llanbedr-y-fro, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Gwern-y-Steeple**.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 29 Hydref 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bro Morgannwg**

**Trefi**  

Y Barri  **·** Y Bont-faen  **·** Llanilltud Fawr  **·** Penarth
  
**Pentrefi**  

Aberogwr  **·** Aberddawan  **·** Aberthin  **·** City  **·** Clawdd-coch  **·** Corntwn  **·** Dinas Powys  **·** Eglwys Fair y Mynydd  **·** Ewenni  **·** Ffontygari  **·** Gwenfô  **·** Larnog  **·** Llanbedr-y-fro  **·** Llancarfan  **·** Llancatal  **·** Llandochau  **·** Llandochau Fach  **·** Llandŵ  **·** Llanddunwyd  **·** Llan-faes  **·** Llanfair  **·** Llanfihangel-y-pwll  **·** Llanfleiddan  **·** Llangan  **·** Llansanwyr  **·** Llwyneliddon  **·** Llyswyrny  **·** Marcroes  **·** Merthyr Dyfan  **·** Ogwr  **·** Pendeulwyn  **·** Pen-llin  **·** Pennon  **·** Pen-marc  **·** Y Rhws  **·** Sain Dunwyd  **·** Saint Andras  **·** Sain Nicolas  **·** Sain Siorys  **·** Sain Tathan  **·** Saint-y-brid  **·** Sili  **·** Silstwn  **·** Southerndown  **·** Trebefered  **·** Trefflemin  **·** Tregatwg  **·** Tregolwyn  **·** Tresimwn  **·** Y Wig  **·** Ystradowen
Mewn bioleg, mae cof yn bresennol mewn stâd system fiolegol yn dibynnu ar ei hanes ynghyd ag amylchiadau presennol. Os caiff y cof hwn ei gofnodi yn y deunydd genetig ac wedi'i etifeddu'n sefydlog drwy rannu cell (mitosis neu meiosis), mae'n gof genetig.

Cof somatig
-----------

Mae *cof somatig* wedi'i gyfyngu i'r organeb ac ni chaiff ei drosglwyddo i genedlaethau dilynol. Fodd bynnag, mae'n bosibl y gall ei fecanwaith gynnwys cof genetig sy'n fitotig sefydlog. Mae'r term yn berthnasol i gof y celloedd, cof anifeiliaid, a chof planhigion, fel a ddisgrifir yn y paragraffau canlynol.

### Cof cellog

Daw'r holl gelloedd mewn organebau amlgellog o sygot aml-botensial ac maent yn cynnwys yr un deunydd genetig (gyda rhai eithriadau). Fodd bynnag, maent yn gallu cofnodi hanes o'u datblygiad o fewn yr organeb sy'n arwain at eu gallu a chyfyngiadau cyfyngedig. Yn aml mae celloedd yn gallu mabwysiadu prosesau epigenetig sy'n effeithio ar ryngweithiadau DNA-protein i gofnodi'r *cof cellog* hwn ar ffurf newidiadau mitotig sefydlog yn y deunydd genetig, heb newid yn y dilyniant DNA ei hun. Fel arfer, caiff hyn ei gyflawni drwy newidiadau yn y strwythur cromatin. Mae enghreifftiau'n cynnwys patrymau methylation o'r moleciwl DNA ei hun a phroteïnau sy'n rhan o becynnu DNA, megis histonau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hirose S (2007). "Crucial roles for chromatin dynamics in cellular memory". *J. Biochem.* **141** (5): 615–9. doi:10.1093/jb/mvm092. PMID 17416595.
2. ↑  Bird A (2002). "DNA methylation patterns and epigenetic memory". *Genes & Development* **16** (1): 6–21. doi:10.1101/gad.947102. PMID 11782440.
3. ↑  Turner BM (2002). "Cellular memory and the histone code". *Cell* **111** (3): 285–91. doi:10.1016/S0092-8674(02)01080-2. PMID 12419240.
Mab Matholwch, brenin Iwerddon a Branwen, ferch Llŷr a chwaer Bendigeidfran yn chwedl *Branwen ferch Llŷr*, yr Ail o Bedair Cainc y Mabinogi, yw **Gwern**.

Yn y chwedl daw Matholwch, sydd wedi dod i ofyn am chwaer Bendigeidfran, Branwen, yn wraig iddo i lys Bendigeidfran yn Harlech. Cytunir i'r briodas, ond yn ystod y wledd i'w dathlu mae Efnysien, hanner brawd Branwen, yn cyrraedd y llys. Mae'n ddig na ofynwyd am ei ganiatâd ef cyn trefnu'r briodas, ac mae'n anffurfio meirch Matholwch fel dial.

Yn Iwerddon mae Branwen yn byw'n gytun gyda Matholwch am gyfnod, a genir mab, Gwern, iddynt, ond yna mae Matholwch yn cofio'r hyn a wnaeth Efnysien i'w geffylau ac yn dial am ei sarhad ar Franwen. Caiff ei gyrru i weithio yn y gegin am dair blynedd, ond mae'n dofi drudwy ac yn ei yrru draw i Brydain gyda neges i Fendigeidfran yn dweud sut y mae'n cael ei thrin. Mae Bendigeidfran a'i fyddin yn croesi i Iwerddon, y fyddin mewn llongau ond Bendigeidfran yn cerdded trwy'r môr, gan ei fod yn gawr na all yr un llong ei gario.

Cynhelir cyfarfod i drafod amodau heddwch, ond mae Efnysien yn rhoi diwedd ar hyn trwy afael yn Gwern, mab Branwen a Matholwch, a'i daflu i'r tân. Rhyfel yw'r canlyniad, a lleddir llawer o filwyr ar y ddwy ochr.

Cyfeiriadau
-----------

* Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)

Gweler hefyd
------------

* Gwern
Cyfres o bedwar o englynion penfyr gan y prifardd Aneirin Karadog yw'r gerdd **Gweld y Gorwel**. Lleolwyd y gerdd mewn 'rehab', sef canolfan sy'n trin clefion â phroblemau yn deillio o gamddefnyddio cyffuriau. Mae'r bardd yn ymdrin â'r themâu unigrwydd ac anobaith yn y ddau englyn cyntaf o dan effaith caethiwed y cyffuriau ond caiff hyn ei gyferbynnu ag awgrym o obaith a rhyddid erbyn yr englyn olaf. Cyhoeddwyd yr englynion yn y gyfrol "O Annwn i Geltia" (2012) yn yr adran 
Annwn o dan yr is-adran "Cadwyn y colli nabod" (mae "Gweld y Gorwel" yn rhan o gasgliad o ddeg cerdd sy'n agor gyda'r gerdd "Machlud ar yr Wyddfa" ac yn cloi gyda'r gerdd "Gwawr ar yr Wyddfa").

Cynnwys
-------

Yn yr englyn cyntaf mae'r bardd wedi 'colli nabod' arno'i hunan, a'i deulu a'i ffrindiau efallai, o ganlyniad i'w gaethiwed i'r cyffuriau. Mae hi'n amlwg bod amser yn llusgo i'r claf ac mae'r oriau'n ddiddarfod. Yr unig sŵn a glywir yn y 'rehab' yw sŵn traed y cleifion eraill a'r staff. Ceir ymdeimlad o ddiflastod llwyr yn yr ail englyn a dywed y bardd mai 'bod' nid byw y mae ond mae awgrym o obaith yn llinell olaf yr englyn hwn gyda'r geiriau 'druggie'n dod o'i rigol'. Yn y trydydd englyn cyfeirir at effaith y cyffuriau ar y bardd yn gorfforol ac emosiynol ond wrth iddo feddwl am ei gariad mae ymdeimlad o obaith. Dywedir bod meddwl am ei gariad i'r claf yn debyg i'r haul yn gwawrio ar y gorwel a'r goleuni hwn yn symbol o obaith a rhyddid yng nghanol tywyllwch nos caethiwed y cyffuriau. Erbyn yr englyn olaf mae 'sŵn y byw' i'w glywed ac mae meddwl am ei gariad yn gwneud i'r bardd deimlo rhyddid a phrofi blas ar fywyd unwaith eto.

Mesur
-----

Mae'r englyn penfyr yn un o'r pedwar mesur ar hugain yn y canu caeth a cheir cynghanedd ym mhob llinell. Mae mesur yr englyn penfyr yn debyg i fesur yr englyn unodl union ond tair llinell sydd mewn englyn penfyr. Ceir toddaid byr neu baladr (sef y ddwy linell gyntaf) ac yna un llinell saith sillaf. Ceir deg sillaf yn y llinell gyntaf, chwe sillaf yn yr ail linell a saith sillaf yn y llinell olaf. Gall y llinell olaf ddiweddu'n acennog neu'n ddiacen. Bydd beirdd fel arfer yn ysgrifennu englynion penfyr mewn cyfresi neu gadwyni o englynion fel y gwelir yn y gerdd hon.

Dolenni allanol
---------------

Gweld y Gorwel gan Aneirin Karadog(BBC Bitesize)  

Gweld y Gorwel(Fideo o boster Rhys Aneurin)  

Aneirin Karadog yn darllen ei gerdd Gweld y Gorwel(Adnoddau Addysgol CBAC)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 19 Chwefror 2017.
Mae **Gwernydd Pen-bre** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1973 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 49.42 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Gwernymynydd** ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Saif ar briffordd yr A494 rhyw filltir i'r de-orllewin o dref yr Wyddgrug.

Ceir tair tafarn ac ysgol gynradd yma.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Hannah Blythyn (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Rob Roberts (Ceidwadwyr).

Gwernymynydd gyda'r Wyddgrug yn y cefndir

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Gwernymynydd (pob oed) (1,141)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Gwernymynydd) (184)** |    | 16.5% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Gwernymynydd) (542)** |    | 47.5% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Gwernymynydd) (181)** |    | 36.3% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 14 Ionawr 2022
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU
5. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
6. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
7. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir y Fflint**

**Trefi**  

Bagillt  **·** Bwcle  **·** Caerwys  **·** Cei Connah  **·** Y Fflint  **·** Queensferry  **·** Saltney  **·** Shotton  **·** Treffynnon  **·** Yr Wyddgrug
  
**Pentrefi**  

Abermor-ddu  **·** Afon-wen  **·** Babell  **·** Bretton  **·** Brychdyn  **·** Brynffordd  **·** Caergwrle  **·** Carmel  **·** Cefn-y-bedd  **·** Cilcain  **·** Coed-llai  **·** Coed-talon  **·** Cymau  **·** Chwitffordd  **·** Ewlo  **·** Ffrith  **·** Ffynnongroyw  **·** Gorsedd  **·** Gronant  **·** Gwaenysgor  **·** Gwernymynydd  **·** Gwernaffield  **·** Gwesbyr  **·** Helygain  **·** Higher Kinnerton  **·** Yr Hôb  **·** Licswm  **·** Llanasa  **·** Llaneurgain  **·** Llanfynydd  **·** Llannerch-y-môr  **·** Maes-glas  **·** Mancot  **·** Mostyn  **·** Mynydd Isa  **·** Mynydd-y-Fflint  **·** Nannerch  **·** Nercwys  **·** Neuadd Llaneurgain  **·** Oakenholt  **·** Pantasaph  **·** Pant-y-mwyn  **·** Penarlâg  **·** Pentre Helygain  **·** Pen-y-ffordd  **·** Pontblyddyn  **·** Pontybotgyn  **·** Rhes-y-cae  **·** Rhosesmor  **·** Rhyd Talog  **·** Rhyd-y-mwyn  **·** Sandycroft  **·** Sealand  **·** Sychdyn  **·** Talacre  **·** Trelawnyd  **·** Trelogan  **·** Treuddyn  **·** Ysgeifiog
Gorsaf Bleidleisio yn Tonna, Castell Nedd
Lle y mae pobl yn bwrw eu pleidleisiau mewn etholiadau yw **gorsaf bleidleisio**.

Yr orsaf bleidleisio yw'r ystafell (neu ran ohoni) sy'n cael ei defnyddio o fewn i adeilad, felly gall **man pleidleisio** gynnwys un neu fwy o orsafoedd pleidleisio.

Gan fod etholiadau'n digwydd fel arfer dros gyfnod o un neu ddau ddiwrnod, ac yn aml yn digwydd yn flynyddol neu'n hwy, mae'n arferol i orsafoedd pleidleisio gael eu lleoli mewn cyfleusterau a ddefnyddir at ddibenion eraill, fel ysgolion, eglwysi, neuaddau chwaraeon, swyddfeydd llywodraeth leol, neu hyd yn oed cartrefi preifat, ac mae'n bosibl bod pob un ohonynt yn gwasanaethu nifer tebyg o bobl. Gellir galw'r ardal yn ward, ardal, ardal bleidleisio neu etholaeth. Mae'r man pleidleisio yn cael ei staffio gan swyddogion (y gellir eu galw'n farnwyr etholiad, swyddogion canlyniadau neu deitlau eraill) sy'n monitro'r gweithdrefnau pleidleisio ac yn cynorthwyo pleidleiswyr gyda'r broses etholiadol. Mae archwilwyr (neu wylwyr pleidleisio) yn arsylwyr annibynnol neu bleidiol sy'n mynychu'r orsaf i sicrhau bod y broses yn ddiduedd.

Bydd y cyfleuster ar agor rhwng oriau penodedig yn dibynnu ar y math o etholiad, ac fel arfer mae gweithgaredd gwleidyddol gan neu ar ran yr ymgeiswyr yn cael ei wahardd yn y lleoliad a'r ardal gyfagos.

Y tu mewn i'r man pleidleisio bydd ardal (bwth pleidleisio fel arfer) lle gall y pleidleisiwr ddewis yr ymgeisydd neu'r blaid o'u dewis yn gyfrinachol. Os defnyddir papur pleidleisio bydd hwn yn cael ei roi mewn blwch pleidleisio o flaen tystion na allant weld i bwy mae'r bleidlais wedi'i rhoi. Gellir defnyddio peiriannau pleidleisio yn lle hynny.

Mae rhai mannau pleidleisio yn strwythurau dros dro. Gall caban symudol gael ei leoli'n arbennig ar gyfer etholiad a'i symud wedyn.
Mae **Cregennen a Pared y Cefn Hir**, sy'n cynnwys Llynnau Cregennen a chraig Pared y Cefn Hir yng nghymuned Arthog ger Dolgellau, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 162.72 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
**Iau** (Lladin: *Iuppiter* neu *Iovis* yn y modd genidol) oedd brenin y duwiau yn chwedloniaeth Rhufain. Rhoddodd ei enw i Iau, y blaned fwyaf yng nghysawd yr Haul ac enwyd diwrnod o'r wythnos ar ôl, *Iovis dies*, a ddaeth i'r Gymraeg fel Dydd Iau.

Roedd Iau yn briod i Juno ond yn anffyddlon ac yn cael nifer o berthnasau gyda duwiesau a merched meidrol. Ei blant gyda Juno oedd Juventas, Mawrth a Fwlcan.

Ymysg plant gordderch niferus Iau oedd Apollo a Diana gyda'r ffigur dirgel Latona; Mercher gyda Maia, merch Atlas; Bacchus, duw gwin, gyda Semele, merch Cadmus; Proserpina gyda'r dduwies Ceres; a'r arwr Ercwlff gyda'r ferch meidrol Alcmene.

Byddai Iau yn aml yn cymryd ffurf arall i guddio oddi wrth Juno neu ddod yn agosach at ei gariadon. Fe hudodd Iau Leda, Brenhines Sparta wedi'i guddwisgo fel alarch a chawsant yn blant yr efeilliaid Castor a Pollux. Cafodd berthynas ag Io, merch y duw Inachus, wedi'i guddwisgo fel cwmwl fel na byddai ei wraig yn ei ddatgelu, ond yn ofer.

Gwnaed Iau yn nawdd dduw ar yr Ymerodraeth Rhufeinig, gyda'r teitl *Iuppiter Optimus Maximus* (Iau y Goruchaf a'r mwyaf). Dyma oedd yr enw ar y deml mwyaf yn Rhufain.

Roedd yr eryr a'r taranfollt yn briodoleddau cyffredin gan Iau. Caiff ei bortreadu yn aml yn eistedd ar ei orsedd yn dal teyrnwialen.

*Jupiter et Thétis*, paentiad gan Jean Ingres, 1811