Pentref noswylio yng ngogledd-orllewin Caerdydd, prifddinas Cymru, yw **Creigiau**. Ar hyn o bryd mae gan y pentref tua 1,500 o dai a phoblogaeth o oddeutu 5,000 o bobl.  Enw ward etholiadol Caerdydd yw Creigiau / Sain Ffagan. Mae gan y pentref gymuned gref sy'n siarad Cymraeg, ac ynghyd â Phentyrch mae ganddo un o'r clystyrau mwyaf o siaradwyr Cymraeg yng Nghaerdydd. Mae 23.4% o'r pentref yn siarad Cymraeg.

Hanes
-----

Chwarel oedd hen ganolfan ddiwydiannol Creigiau. Agorwyd y chwarel yn yr 1870au a chafodd ei chau yn 2001. Rheilffordd y Barri oedd yn cysylltu'r pentref â Chaerdydd a'r Barri, a leolir ar ymyl ddwyreiniol y pentref, a chaewyd y rheilffordd fel rhan o doriadau Beeching. Mae'r Gymraeg bob amser wedi bod â phresenoldeb cryf yng Nghreigiau ac roedd y mwyafrif o'i thrigolion yn siarad Cymraeg yn 1890. 

Yng nghanol y 1970au, cafodd ystadau tai eu hadeiladu ar gyfer cymudwyr. Adeiladwyd ystâd fawr o dai arall yn ystod yr 1980au ar gyfer y nifer cynyddol o gymudwyr a oedd eisiau byw yn y pentref. Hyd heddiw, mae'r bobl leol yn galw'r ystâd hon yn "the new estate" neu "lower Creigiau".

Daeth Creigiau yn rhan o awdurdod Unedol Caerdydd yn 1996 yn dilyn ad-drefnu Llywodraeth Leol.

### Castell-y-mynach

Plasty sy'n dyddio o'r canoloesoedd hwyr yw Castell-y-mynach, a adeiladwyd, yn ôl pob sôn, yn y bymthegfed ganrif. Cafodd ei ailfodelu yn yr ail ganrif ar bymtheg cynnar. Mae'n cynnwys murluniau o'r ail ganrif ar bymtheg a'r ddeunawfed ganrif. Mae datblygaid o dai modern bellach wedi eu hadeiladu o amgylch y plasty. 

### Creigiau Pottery

Yn 1947, sefydlwyd stiwdio grochenwaith Southcliffe Ceramic Company gan Reg a Jean Southcliffe. Cafodd y stiwdio ei hailenwi yn Creigiau Pottery yn 1948. Cynhyrchodd Creigiau lestri bwrdd gyda gwydredd llwyd golau a llestri copr, a oedd fwyaf adnabyddus ganddynt.   Darn nodweddiadol gan Creigiau yw eu Welsh Dragon Pie kitsch, simdde ar gyfer pastai wedi ei wneud o grochenwaith gloywedd. Siâp draig Gymreig yw'r simdde yn hytrach na'r aderyn arferol.

Llywodraethiant
---------------

Yn y gorffennol roedd Creigiau yn rhan o ward etholiadol Cyngor Bwrdeistref Taff Trelái. Yn 1995 daeth Creigiau yn rhan o Gaerdydd. Etholwyd y cynghorydd, Delme Bowen o Blaid Cymru, i ymuno â Chyngor Caerdydd (cynghorydd Plaid Cymru cyntaf Caerdydd ers 23 mlynedd). 

Ers 1999 mae Creigiau yn rhan o ward newydd, Creigiau a Sain Ffagan.

Cyfleusterau
------------

Mae cyfleusterau lleol yn cynnwys ysgol gynradd ddwyieithog, sy'n dysgu trwy gyfrwng y Gymraeg a Saesneg, clwb golff, siop gyfleustra gyda swyddfa bost, maes hamdden a reolir gan drigolion y pentref (cartref saethyddiaeth leol, criced, pêl-droed, petanque a chlybiau tenis), meddygfa, a thafarn leol o'r enw 'The Creigiau Inn'.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  Jenkins, Geraint H. (1998). *Language and Community in the Nineteenth Century*. Cardiff: Univ. of Wales Press. ISBN 0-7083-1467-8.
3. ↑  "Castell-y-mynach". British Listed Buildings. Cyrchwyd 18 February 2020.
4. ↑  "Creigiau Pottery". *The Pottery Studio*.
5. ↑  Jonathan Griffiths. "Creigiau Pottery, circa 1976 -1979" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 23 August 2017. Cyrchwyd 23 August 2017.
6. ↑  "Cardiff - Plaid's return to the capital - Results". *South Wales Echo*. 5 May 1995. t. 6.

Dolen allanol
-------------

* Lluniau o Creigiau a'r ardal gyfagos