Roedd **Gruffudd ap Dafydd ap Tudur** (fl. 1300) yn un o'r Gogynfeirdd diweddar. Mae ei ganu yn sefyll yn y bwlch rhwng gwaith Beirdd y Tywysogion a chanu Beirdd yr Uchelwyr.

Ei hanes
--------

Mae'r cwbl a wyddys amdano yn deillio o dystiolaeth ei gerddi. Dywed mai Môn yw ei gynefin ond cyfeiria hefyd at Sir Gaernarfon fel ei fro, gan leoli ei hun *uwch Caer Rhun*. Lleolir un o'i gerddi yn Abergwyngregyn yn Arllechwedd. Mae tystiolaeth arall ganddo yn dangos ei fod yn clera yn esgobaeth Llanelwy a Sir Ddinbych yn ogystal.

Mae'r cyfeiriadau at *Sir Gaer Arfon* yn dangos ei fod yn canu ar ôl creu'r sir newydd honno yn 1284 a chyfeiria hefyd at 'unfed flwyddyn ar ddeg oed y brenin', sy'n ei osod naill ai yn 1283 (Edward I o Loegr) neu 1318 (Edward II o Loegr). Mae'n cyfeirio hefyd at Lywelyn ap Gruffudd fel y *naf a gollais*, sy'n awgrymu ei fod wedi canu i Dywysog Cymru ei hun; awgrym a ategir gan ei gerdd i ferch anhysbys yn Abergwyngregyn, lleoliad un o lysoedd pwysicaf Llywelyn.

Llawysgrifau
------------

Mae testunau cynharaf ei bum cerdd ar gael mewn un bloc yn Llyfr Coch Hergest (tua 1400). Daw'r copïau diweddarach i gyd o'r ffynhonnell honno.

Cerddi
------

Dim ond pump o gerddi sydd wedi goroesi ond mae'n sicr fod nifer o gerddi eraill ar goll. Cerddi gydag elfen serch o ryw fath ydyn nhw i gyd ac eithrio un awdl grefyddol i Gedig Sant. Mae ganddo gerdd i ofyn bwa gan ŵr o'r enw Hywel a gysylltir â Llanelwy; dyma'r cynharaf o'r cerddi gofyn sydd ar glawr. Mae'r tair cerdd arall yn enghreifftiau o'r math o ganu serch a elwir yn Rhieingerddi. Diolch am wregys ei gariad mae'r bardd mewn un gerdd. Cwyn i 'ferch fud' sy'n gwrthod ymateb i'w negeseuon yw'r nesaf. Yn olaf ceir cerdd i gwyno ei serch i ferch o Abergwyngregyn, sy'n cynnwys ymddiddan rhwng y bardd a'r ferch. Mae hon yn gerdd arbennig o ddiddorol am ei gyfeiriad at Lywelyn Ein Llyw Olaf yng 'ngheindref Aber' 'yng nghymwd pennaf Arllechwedd Uchaf' fel y 'naf (arglwydd)' a gollodd.

Llyfryddiaeth
-------------

Golygir gwaith y bardd gan Dafydd Johnston yn:

* N.G. Costigan (Bosco) ac eraill (gol.), *Gwaith Gruffudd ap Dafydd ap Tudur, Gwilym Ddu o Arfon, Trahaearn Brydydd Mawr ac Iorwerth Beli* (Aberystwyth, 1995)

 gw • sg • go**Beirdd yr Uchelwyr**

Bedo Hafesb  **·** Bleddyn Ddu **·** Cadwaladr Cesail **·** Casnodyn **·** Rhisiart Cynwal **·** Wiliam Cynwal **·** Dafydd ab Edmwnd **·** Dafydd Alaw **·** Dafydd ap Gwilym **·** Dafydd ap Siencyn **·** Dafydd Benwyn **·** Dafydd Ddu o Hiraddug **·** Dafydd Gorlech **·** Dafydd Llwyd o Fathafarn **·** Dafydd Nanmor **·** Dafydd y Coed **·** Edward Dafydd **·** Deio ab Ieuan Du **·** Lewys Dwnn **·** Edward Maelor **·** Edward Sirc **·** Edward Urien **·** Einion Offeiriad **·** Gronw Ddu **·** Gronw Gyriog **·** Gruffudd ab Adda ap Dafydd **·** Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan **·** Gruffudd ap Dafydd ap Tudur **·** Gruffudd ap Llywelyn Lwyd **·** Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd **·** Gruffudd ap Tudur Goch **·** Gruffudd Fychan ap Gruffudd ab Ednyfed **·** Gruffudd Gryg **·** Gruffudd Hiraethog **·** Gruffudd Llwyd **·** Gruffudd Llwyd ap Llywelyn Gaplan **·** Guto'r Glyn **·** Gutun Owain **·** Gwerful Fychan **·** Gwerful Mechain **·** Gwilym Ddu o Arfon **·** Gwilym Tew **·** Hillyn **·** Huw Cae Llwyd **·** Huw Ceiriog **·** Huw Cornwy **·** Huw Llŷn **·** Huw Pennant (I) **·** Huw Pennant (II) **·** Hywel ab Einion Lygliw **·** Hywel ap Mathew **·** Hywel Cilan **·** Hywel Ystorm **·** Ieuan ap Huw Cae Llwyd **·** Ieuan ap Hywel Swrdwal **·** Ieuan Brydydd Hir **·** Ieuan Du'r Bilwg **·** Ieuan Dyfi **·** Ieuan Gethin **·** Ieuan Llwyd ab y Gargam **·** Ieuan Tew Ieuanc **·** Iocyn Ddu ab Ithel Grach **·** Iolo Goch **·** Iorwerth ab y Cyriog **·** Iorwerth Beli **·** Iorwerth Fynglwyd **·** Ithel Ddu **·** Lewis ab Edward **·** Lewys Daron **·** Lewys Glyn Cothi **·** Lewys Môn **·** Lewys Morgannwg **·** Llywarch Bentwrch **·** Llywelyn ab y Moel **·** Llywelyn ap Gwilym Lygliw **·** Llywelyn Brydydd Hoddnant **·** Llywelyn Ddu ab y Pastard **·** Llywelyn Fychan ap Llywelyn Foelrhon **·** Llywelyn Fychan ap Llywelyn Goch **·** Llywelyn Goch ap Meurig Hen **·** Llywelyn Goch y Dant **·** Llywelyn Siôn **·** Mab Clochyddyn **·** Madog Benfras **·** Maredudd ap Rhys **·** Meurig ab Iorwerth **·** Morus Dwyfech **·** Owain Gwynedd **·** Owain Waed Da **·** Prydydd Breuan **·** Tomos Prys **·** Gruffudd Phylip **·** Phylip Siôn Phylip **·** Rhisiart Phylip **·** Rhys Cain **·** Rhys Nanmor **·** Siôn Phylip **·** Siôn Tudur **·** Raff ap Robert **·** Robert ab Ifan **·** Robin Ddu ap Siencyn **·** Rhisierdyn **·** Rhisiart ap Rhys **·** Rhys ap Dafydd ab Einion **·** Rhys ap Dafydd Llwyd **·** Rhys ap Tudur **·** Rhys Brydydd **·** Rhys Goch Eryri **·** Sefnyn **·** Simwnt Fychan **·** Siôn ap Hywel ap Llywelyn Fychan **·** Siôn ap Hywel Gwyn **·** Siôn Brwynog **·** Siôn Cent **·** Siôn Ceri **·** Sypyn Cyfeiliog **·** Trahaearn Brydydd Mawr **·** Tudur Aled **·** Tudur ap Gwyn Hagr **·** Tudur Ddall **·** Wiliam Llŷn **·** Y Mab Cryg **·** Y Proll **·** Yr Ustus Llwyd



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |