recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd y Dywysoges **Nest** yn ferch i Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth (c. 1085 – m. cyn 1136; fl. 1100-1120).

Adwaenir Nest fel **Helen Cymru** oherwydd iddi gael ei chipio gan Owain ap Cadwgan yn 1109, efallai yng nghastell Cilgerran. Roedd hi'n hardd eithriadol a chafodd garwriaethau niferus. Dywedir iddi esgor ar dros bymtheg o blant.

Tua'r flwyddyn 1100 priododd â Gerald de Windsor. Ymhlith ei phlant gan Gerallt o Windsor oedd ei ferch Angharad. Priododd Angharad â William de Barri, arglwydd Maenorbŷr; un o'i meibion oedd y llenor enwog Gerallt Gymro.

Cafodd fab gyda Harri I, brenin Lloegr, a gafodd yr enw Henry Fitz Roy. Lladdwyd ef pan oedd un un o arweinwyr y fyddin a ymosododd ar Ynys Môn yn 1157, yn ystod cyrch brenin Lloegr yn erbyn Owain Gwynedd. Cafodd Nest hefyd nifer o blant gan Stephen, cwnstabl castell Aberteifi, yn cynnwyd Robert Fitz-Stephen, arweinydd y fyddin Normanaidd gyntaf i groesi i Iwerddon i ddechrau'r goresgyniad Normanaidd yno.

Ffuglen
-------

Ysgrifennwyd dwy nofel ramantaidd am hanes Nest a'i bywyd anturiaethus gan Geraint Dyfnallt Owen, sef *Nest* (1949) a *Dyddiau'r Gofid* (1950).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Peirant *mass spectronometer* a ddefnyddir yn aml i ddyddio-carbon.
Dull o ddyddio gwrthrychau organig drwy ddefnyddio priodweddau carbon-14 (14C) yw **dyddio carbon** neu **Dyddio radiocarbon**. Mae 14C yn isotop ymbelydrol.

Datblygwyd y dull hwn o ddyddio gan Willard Libby yn niwedd y 1940au a daeth yn ddull safonol o fewn dim. Enillodd Liby Wobr Cemeg Nobel am ei waith, yn 1960. Mae dyddio radiocarbon wedi'i seilio ar y ffaith fod radiocarbod yn cael ei greu yn yr atmosffer yn barhaus drwy ryngweithiad tonnau cosmig a nitrogen. Mae canlyniad yr adweithiad, sef radiocarbon, yn uno gydag ocsigen o'r aer i greu carbon deuocsid ymbelydrol, sydd yn ei dro'n cael ei dynnu i fewn i blanhigion drwy'r broses o ffotosynthesis. Yna, bwyteir y planhigion gan anifeiliaid a throsglwyddir y 14C i'w cyrff. Pan fo'r planhigyn neu'r anifail yn marw, mae'n peidio cyfnewid y carbon gyda'r amgylchedd, ac o'r pwynt hwn ymlaen, mae'r swm o 14C sydd ynddo'n lleihau, gan fod y 14C yn lleihau, fel pob ymbelydredd arall. Mae mesur faint o 14C sydd mewn sampl o blanhigyn neu anifail marw e.e. darn o bren neu asgwrn yn rhoi i ni wybodaeth a ddefnyddir i benderfynu pa bryd y bu'r planhigyn neu anifail farw. Po hynaf fo'r sampl, y lleiaf yw'r 14C, a gan fod Hanner oes 14C oddeutu 5,730 blwyddyn, yna mae'r dull hwn yn effeithiol i blanhigion sy'n iau na 50,000 o flynyddoedd oed.

Gweler hefyd
------------

* Archaeoleg
* Paleontoleg
* Paleoanthropoleg

Cyfeiriadau
-----------
Mae Nadia Nazar yn arlunydd 18 oed ac yn drefnydd yr ymgyrch cyfiawnder newid hinsawdd, sydd wedi'i lleoli yn Baltimore, Maryland. Hi yw cyd-sylfaenydd (gyda Jamie Margolin), cyfarwyddwr cydweithredol, a chyfarwyddwr celf y sefydliad hinsawdd *Zero Hour*, mudiad ieuenctid. 

Ym Medi 2020 roedd hi'n ddisgybl mewn ysgol uwchradd ac yn gweithio tuag at weithredu newidiadau yn yr hinsawdd yn ei sir a'i chymuned. Hi oedd un o'r prif drefnwyr Streic Hinsawdd y dalaith ar 15 Mawrth a Streic Hinsawdd 20 Medi. Mae Nadia yn defnyddio celf i fynegi ei anfodlonrwydd am newid hinsawdd a cheisia godi ymwybyddiaeth o'r argyfwng hinsawdd. Dyluniodd logo Zero Hour, ac amryw o weithiau celf perthnasol, ac mae'n parhau i arwain yr ochr greadigol o Fudiad Hinsawdd yr Ieuenctid.

Yn Hydref 2018, siaradodd Nadia ym Mhencadlys y Cenhedloedd Unedig am yr effaith y mae'r argyfwng hinsawdd yn ei chael ar ferched ledled y byd. Yn Chwefror 2019, siaradodd yn y Gyngres yng ngwrandawiad cyntaf Pwyllgor Adnoddau Naturiol y Tŷ ar newid hinsawdd yn y 116fed Gyngres. Yn Ebrill 2021 roedd yn 18 oed.

Magwraeth
---------

Biolegydd morol yw mam Nazar, sy'n golygu iddi gael ei magu yn ymwybodol iawn o newid hinsawdd, a sut mae'r newid hwnnw'n niweidio anifeiliaid. Arweiniodd hynny iddi sylweddoli fod newid hinsawdd hefyd yn niweidio pobl.

Zero Hour
---------

Ehangodd cwmpas Zero Hour i harneisio pŵer y cyfryngau cymdeithasol. Mae'r sefydliad yn eu defnyddio i ledaenu ymwybyddiaeth ac addysg ar sut mae hiliaeth, patriarchaeth, gwladychiaeth a chyfalafiaeth yn effeithio'r argyfwng hinsawdd mewn modd negyddol. Mae Nazar yn gwasanaethu fel y cyfarwyddwr gweithredol (2021) a'r cyfarwyddwr celf.

Gwobrau ac anrhydeddau
----------------------

Enwyd Nadia yn un o 25 o 'Ferched sy'n Newid y Byd' yn 2018 gan *People Magazine*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  people.com; adalwyd 28 Mai 2021.
2. ↑  Gwefan ioes.ucla; adalwyd 28 Mai 2021.
3. ↑  uk.movies.yahoo.com; adalwyd 28 Mai 2021.
*Mae'r erthygl yma am y dosbarth gweinyddol. Am y mynyddoedd, gweler Mynyddoedd yr Wral*

Un o wyth dosbarth ffederal (*okrug*) ffederal Rwsia yw **Dosbarth Ffederal Ural** (Rwseg *Ура́льский федера́льный о́круг* / *Ural'skiy federal'nyy okrug*). Lleolir yn rhan orllewinol Rwsia Asiataidd. Prif ddinasoedd y dalaith yw Ekaterinburg, Chelyabinsk, Tyumen, Magnitogorsk, Kurgan, Surgut, Nizhnevartovsk, Zlatoust a Kamensk-Ural'skiy. Mae wedi'i rhannu'n bedwar oblast a dau ranbarth hunanlywodraethol fel a ganlyn:


|  |  |
| --- | --- |
| 1. Oblast Kurgan
2. Oblast Sverdlovsk
3. Oblast Tyumen
	* 3a. Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi
	* 3b. Ocrwg Ymreolaethol Yamalo-Nenets
4. Oblast Chelyabinsk
 |  |

Mae'r rhanbarthau hunanlywodraethol yn gorwedd y tu fewn i Oblast Tymen'.

  



|  |  |
| --- | --- |
|   Dosbarthau ffederal Rwsia |  |
| 

|  |
| --- |
|  |
|  |
| **Canol** | **Deheuol** | **Gogledd-orllewinol** | **Gogledd y Cawcasws** | **Dwyrain Pell** | **Siberia** | **Ural** | **Volga** |

 |
Un o wyth dosbarth ffederal (*okrug*) ffederal Rwsia yw **Dosbarth Ffederal y Dwyrain Pell** (Rwsieg *Дальневосто́чный федера́льный о́круг* / *Dal'nevostochnyy federal'nyy okrug*). Hi yw'r dosbarth ffederal fwyaf ei harwynebedd, gan lenwi rhan helaeth Dwyrain Rwsia Asiataidd ond y lleiaf poblog, gyda dim ond 8,240,000 o bobl yn 2018.

Crewyd y dosbarth hwn ar 18 Mai 2000 gan yr Arlywydd Vladimir Putin.

Y dosbarth ffederal (Rwsieg: Rossiyskoy Federatsii; Saesneg: *Federal subjects*) yw'r dull a ddefnyddir o grwpioi'r taleithiau ffederal (ee yr oblastau), ac mae 7 dosbarth arall: 

Canol
Deheuol
Gogledd-orllewinol
Gogledd y Cawcasws
Siberia
Ural
Volga

Is-ranbarthau (sef taleithiau ffederal)
---------------------------------------

Mae gan Dosbarth Ffederal y Dwyrain Pell is-ranbarthau y gellir eu cymharu i daleithiau neu siroedd:

|  |  |
| --- | --- |
| 1. Oblast Amur
2. Gweriniaeth Buryatia
3. Yr Oblast Ymreolaethol Iddewig
4. Crai Zabaykalsky
5. Crai Kamchatka
6. Oblast Magadan
7. Crai Primorsky
8. Gweriniaeth Sakha
9. Oblast Sakhalin
10. Crai Khabarovsk
11. Ocrwg Ymreolaethol Chukotka
 | dde |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  gwefan russiatrek.org; adalwyd 31 mawrth 2020.
Lleoliad Na Hearadh yn yr Alban
Y rhan ddeheuol o ynys fwyaf Ynysoedd Allanol Heledd yw **Na Hearadh** (Saesneg: **Harris**). Gelwir y rhan ogleddol yn Leòdhas (Saesneg:*Lewis*). Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 3,061; y prif sefydliad yw An Tairbeart neu Tairbeart na Hearadh, Saesneg:*Tarbert*, lle cellir cael fferi i Uig ar ynys Skye.

Ystyrir Sant Kilda (40 milltir i’r gogledd-ddwyrain) ac ynys Rockall, sydd yn 230 milltir i’r gorllewin o Uibhist a Tuath yn rhan o plwyf Na Hearadh.

Ar y cyfan mae Na Hearadh yn fwy mynyddog na Leòdhas, ac yma mae'r copa uchaf ar Ynysoedd Allanol Heledd, sef An Cliseam, 799 medr. Mae gan yr ynys amrywiaeth o fywyd gwyllt ac mae'n un o gadarnleoedd iaith Gaeleg yr Alban, gyda thua 60% o'r boblogaeth yn siarad Gaeleg fel iaith gyntaf a thua 70% a rhyw wybodaeth o'r iaith. Presbyteriaeth yw'r brif grefydd, ac mae cadw'r Sul yn parhau i fod yn bwysig yma. Mae'r ynys yn enwog am y brethyn "Harris tweed", ond ar Leòdhas y gwneir y rhan fwyaf ohono bellach. Mae arddangosfa yn Drinisiadar gyda arddangosiadau o’r crefft.. Mae siop gwerthu Harris Tweed yn An Tairbeart. Mae hefyd distyllfa, lle crëir whisgi.

Mae An Tairbeart ar culdir rhwng gogledd a de Na Hearadh. Mae’r gogledd yn fwy mynyddog na’r de, ac mae pont yn cysylltu Ynys Scalpay (Sgalpaigh na Hearadh gyda Na Hearadh. Mae nifer o draethau i’r de o An Tairbeart ar ei arfordir gorllewinol sydd yn denu ymwelwyr i’r ynys.. Maent yn cynnwys traethau Losgaintir, Seilebost, Borve, Northton a Sgarasta.

Cysylltir Na Hearadh gyda Ynys Skye gan fferi o An Tairbeart i Uig. Mae fferi arall yn mynd o An Tòb (Saesneg: Leverburgh) i Ynys Beàrnaraigh o le mae ffordd yn arwain at Uibhist a Tuath.

* An Cliseam o'r Abhainn Mharaig, ger y briffordd i LeòdhasAn Cliseam o'r Abhainn Mharaig, ger y briffordd i Leòdhas
* Traeth LosgaintirTraeth Losgaintir

* Fferi An Tairbeart - UigFferi An Tairbeart - Uig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mark Rowe, *Outer Hebrides: The Western Isles of Scotland, from Lewis to Barra* (Bradt Travel Guides, 2017)
2. ↑  Gwefan visitouterhebrides.co.uk
3. ↑  Gwefan scotlandinfo.eu
4. ↑  Gwefan Caledonian MacBrayne
Y cerflun yn Amgueddfa Gwareiddiadau Anatolia, Ankara
Cerflun cynhanesyddol o fenyw yn eistedd ar gadair neu orsedd yw **Dynes ar ei heistedd Çatalhöyük** (hefyd **Çatal Höyük** neu **Çatalhüyük**). Mae'n gerflun o glai wedi'i danio o fenyw noeth sy'n eistedd ar gadair neu orsedd o ryw fath rhwng dwy fraich sy'n terfynu mewn pennau llewod. Tybir yn gyffredinol ei bod yn cynrychioli Mam-dduwies dew a ffrwythlon sydd ar ganol esgor ar blentyn. Darganfuwyd y cerflun ar safle dinas hynafol Çatalhöyük yn Nhwrci.

Dyma'r mwyaf adnabyddus o sawl cerflun cyffelyb o'r un safle, a gysylltir gan archaeolegwyr â cherfluniau eraill o'r cyfnod Neolithig (Oes Newydd y Cerrig) sy'n cynrychioli mam-dduwiesau tew, er enghraifft 'Gwener Willendorf'. Mae'r perthynas iconograffig rhwng y cerflun Anatolaidd hwn â'r cerfluniau diweddarach o'r Fam-dduwies Anatolaidd Cybele, sy'n dyddio o'r Fileniwm 1af CC, yn drawiadol.

Credir fod y cerflun yn dyddio o tua 6,000 CC. Fe'i darganfuwyd gan yr archaeolegydd James Mellaart tra'n cloddio yn Çatalhöyük yn 1961. Erbyn hyn mae 'Dynes ar ei heistedd Çatalhöyük' yn rhan o gasgliadau Amgueddfa Gwareiddiadau Anatolia yn Ankara, prifddinas Twrci.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mellaart, James : Çatal Hüyük, A Neolithic Town in Anatolia, London, 1967.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) When the Goddesses Ruled - Çatal Hüyük Archifwyd 2009-10-01 yn y Peiriant Wayback.
Cylchlythyr o'r wythdegau yw'r ***Ddraig Binc***. Dyma'r cyntaf i ymddangos gan grŵp hoywon Cymraeg eu hiaith yn Llundain ond ymddangosodd gwrthwynebydd bron yr un amser gan grŵp hoyw yn Aberystwyth o'r enw Cylch. Dewiswyd yr un enw gan y ddau grŵp sef CYLCH. Mae'r Ddraig yn hen symbol ar gyfer y Cymry. I'r Cymry mae'r ddelwedd o'r ddraig goch a'r ddraig wen yn ymaflyd â'i gilydd yn cynrychioli'r frwydr rhwng y Saeson a'r Cymry am oruchafiaeth yn Ynys Brydain. Felly mae fersiwn pinc yn drysu'r syniad yma o ddraig wen a draig goch, gan beri i bobl feddwl.

Mae'r ddau grŵp hoyw wedi dod i ben erbyn hyn. Mae hyn yn enghraifft o *zeitgeist* lle mae'r un syniad yn ymddangos mewn dau le ar yr un pryd. Ar hyn o bryd mae'r mudiad Cymraeg i Hoywon wedi diflannu i mewn i'r un Saesneg ei iaith. Ysgrifennodd John Sam Jones *Welsh Boys Too*, casgliad o straeon go iawn am Gymry hoyw. Mae gwaith Mihangel Morgan yn frith o hoywon hefyd ac yn aml heb i'r Cymry heterorywiol eu sylwi.

Gweler hefyd
------------

* Y Ddraig Goch
* Draig Wen
* Y Ddraig Werdd


1. ↑  T., Jobbins, Siôn. *The phenomenon of Welshness. 2, Or 'Is Wales too poor to be independent?'*. Llanrwst. ISBN 9781845274658. OCLC 880763616.CS1 maint: extra punctuation (link)
2. ↑  Stanno, Iwan (2018-08-25). "Darllenwch yr erthygl briliant yma gan @MarchGlas (diolch am rannu Siôn!) am hanes Cymdeithas y Lesbiaid a Hoywon Cymraeg eu Hiaith (Cylch) yn y 1990au. #PrideCymru Mae'n dod â lot o atgofion nôl… (EDEFYN…)https://twitter.com/MarchGlas/status/1033079981969162240 …". *@stanno*. Cyrchwyd 2019-02-12. line feed character in `|title=` at position 165 (help)
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Edmonton**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Edmonton yn Llundain FwyafEtholaeth Edmonton yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1918.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1918–1922: Alfred Warren (Ceidwadol)
* 1922–1931: Frank Broad (Llafur-Cydweithredol)
* 1931–1935: John Rutherford (Ceidwadol)
* 1931–1945: Frank Broad (Llafur-Cydweithredol)
* 1945–1948: Evan Durbin (Llafur)
* 1948–1974: Austen Albu (Llafur)
* 1974–1983: Ted Graham (Llafur-Cydweithredol)
* 1983–1997: Ian Twinn (Ceidwadol)
* 1997–2015: Andy Love (Llafur-Cydweithredol)
* 2015–presennol: Kate Osamor (Llafur-Cydweithredol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Mynydd ar y ffîn rhwng Sir Gaerfyrddin a sir Abertawe yn ne Cymru yw **Mynydd y Betws**; cyfeiriad grid SN664094. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 168metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Saif gerllaw'r ffordd gefn rhwng Rhydaman a Clydach, ac mae pentrefi Y Betws a Pantyffynnon wrth ei droed. Ef yw'r copa uchaf rhwng Afon Llwchwr ac Afon Clydach, a'r copa uchaf yn sir Abertawe. Gerllaw'r copa mae adfeilion castell, Penlle'r Castell.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 373 metr (1224 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2008-06-23 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Arwr Brythonig o'r Hen Ogledd a fu yn ei flodau ar ddiwedd y 6g a dechrau'r ganrif olynol, efallai, oedd **Nudd Hael fab Senyllt**.

Cyfeirir ato mewn dau o Drioedd Ynys Prydain. Fe'i enwir gyda Rhydderch Hael a Mordaf Hael fel un o 'Dri Hael Ynys Prydain'. Mewn amrywiad ar driawd arall, 'Tri serchog Ynys Prydain', cyfeirir ato fel tad Tegau Eurfron, cariad Caradog Freichfras.

Ceir ei ach yn y testun achyddol 'Bonedd y Saint' lle mae'n fab i Senyllt fab Cedig fab Dyfnwal Hen. Os medrir dibynnu ar yr achrestr hon, yr unig un sy'n ei restru, mae hyn yn cadarnhau ei fod yn gyfoeswr â Rhydderch Hael a Mordaf. Ond mae achrestr arall yn nodi ach gwahanol ar gyfer Senyllt, tad Nudd.

I'r Cymry cynnar yr oedd Nudd yn gymeriad hanesyddol. Cyfeirir ato mewn cerdd i Urien Rheged ond heb ychwanegu at ein gwybodaeth. Ceir sawl cyfeiriad ato yng ngwaith y beirdd, yn cynnwys cerddi gan y beirdd llys Cynddelw Brydydd Mawr, Bleddyn Fardd a Llygad Gŵr, lle mae'n batrwm o haelioni. Yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr ceir sawl cyfeiriad arall, e.e. mewn cerddi gan Hillyn, Gwilym Ddu o Arfon, Rhisierdyn ac Y Proll.

Ffynhonnell
-----------

* *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1961, arg. newydd 1991)

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |
Cadwyn o fynyddoedd yng ngogledd Sbaen yw **Mynyddoedd Cantabria** (Sbaeneg: *Cordillera Cantábrica*, Astwrieg: *Cordelera Cantábrica*, Galisieg: *Cordal Cantábrico*) sydd yn ymestyn ar hyd yr arfordir â Môr Cantabria am ryw 300 km, o Fasiff Galisia yn y gorllewin a thrwy daleithiau Asturias a León, Cantabria, Palencia a Burgos, hyd at y Pyreneau yng Ngwlad y Basg yn y dwyrain. Copa ucha'r gadwyn yw Torre Cerredo (2,650 m), a leolir yn grŵp Picos de Europa yng nghanolbarth Mynyddoedd Cantabria.

Saif y mynyddoedd mewn rhanbarth coediog, yn llawn ffawydd a phinwydd arfor, a chyfoethog yn nhermau'i adnoddau naturiol, gan gynnwys glo a haearn. Cynhyrchir trydan dŵr o'r nentydd ar lethrau gogleddol y mynyddoedd ar gyfer trefi'r arfordir, a defnyddir yr afonydd hirach yn y de i ddyfrhau ffermydd. Prif sector amaethyddol yr ardal yw ffermio gwartheg. Mae'r rheilffordd o Oviedo i León yn croesi Mynyddoedd Cantabria drwy Fwlch Pajares ar uchder o 1,379 m.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Cantabrian Mountains. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 27 Tachwedd 2021.
Mae **norethisteron** (NET), sydd hefyd yn cael ei alw’n norethindron, yn feddyginiaeth a ddefnyddir ar y cyd ag estrogen neu ar ei ben ei hun mewn atalyddion cenhedlu hormonaidd, therapi amnewid hormonau, ac i drin anhwylderau gynecolegol. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₀H₂₆O₂. Mae norethisteron yn gynhwysyn actif yn Norlyroc ac Aygestin.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- clefyd y system atgynhyrchu benywaidd
 - acne
 - gordyfiant endometriaidd
 - endometriosis

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Norethisteron, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- Primolut-N
 - Noriday®
 - Micronor®
 - Micronor
 - 4-estren-17alpha-ethynyl-17beta-ol-3-one
 - 19-Norethisterone
 - 19-nor-17alpha-ethynyltestosterone
 - 19-Nor-17alpha-ethynyl-17beta-hydroxy-4-androsten-3-one
 - 17beta-hydroxy-19-norpregn-4-en-20-yn-3-one
 - 17alpha-ethynyl-19-nor-4-androsten-17beta-ol-3-one

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Norethisteron". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Gair yn golygu, yn llythrennol, "wedi'i ddiffodd", megis cannwyll, yw **nirfana** (Sansgrit: निर्वाण; Pali: निब्बान *nibbāna*; Prakrit: णिव्वाण). Fe'i cysylltir gan amlaf â Bwdhaeth. Yn y crefyddau Indiaidd, cyrraedd nirfana yw moksha, sef rhyddhad o gylchred ddi-dor genedigaeth, marwolaeth ac ailenedigaeth.

Mewn testunau Bwdhaidd, cyfeiria *nirfana* at lonyddwch meddwl anghyffroëdig ar ôl i danau sy'n peri dioddefaint i berson (e.e. chwennych, casineb a chamdyb) gael eu diffodd. Bethyciodd Hindwiaeth y term yng nghyfnod ysgrifennu'r Bhagavad Gita (sef rhan o'r epic Mahabharata rhwng 1200 a 1500 CP. Ar adegau, o fewn Jainiaeth mae'r ddau air 'mocsa' a nirfana' yn golygu fwy neu lai yr un peth; ond yn gyffredinol, credant bod mocsa'n dilyn nirfana.

Brahmanirvana yn y Bhagavad Gita
--------------------------------

Yn ôl Helena Blavatsky, yn y Bhagavad Gita, mae Krishna yn egluro sut y mae cyrraedd Brahma nirvana: drwy gael gwared â *vices*, dod yn rhydd o 'ddeuoliaeth', petheuach dynol a gwylltineb. Gwneir hyn drwy reoli meddyliau 'drwg' a deall 'Atman' a gwneud yr hyn sy'n dda.

Yn ôl Mahatma Gandhi, mae ystyron gwahanol i'r gair Nirfana gan yr Hindw a'r Bwdist:

> The nirvana of the Buddhists is shunyata, emptiness, but the nirvana of the Gita means peace and that is why it is described as brahma-nirvana [oneness with Brahman].
> 
> 
>

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Richard Gombrich, Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benāres to Modern Colombo. Routledge
2. ↑  Donald S. lopez Jr. *Nirvana*, Encyclopedia Britannica
3. ↑  Gavin Flood, Nirvana. In: John Bowker (ed.), Oxford Dictionary of World Religions
4. ↑  Bhagavad Gita 5.24, 5,25, 5.26
5. ↑  H. P. Blavatsky, *Lucifer: A Theosophical Magazine, Mawrth - Awst 1893*, p. 11
6. ↑  Mahatma Gandhi (2009), John Strohmeier, ed. *The Bhagavad Gita – According to Gandhi*, North Atlantic Books, p. 34, "The nirvana of the Buddhists is shunyata, emptiness, but the nirvana of the Gita means peace and that is why it is described as brahma-nirvana [oneness with Brahman]"
"Y Garreg Sigl", Mynyddoedd Ergaki, Gorllewin Sayan
Cadwyn o fynyddoedd yng nghanol Asia yw **Mynyddoedd Sayan** (Rwseg: Саяны; Mongoleg: Соёоны нуруу) sy'n gorwedd rhwng gogledd-orllewin Mongolia a de Siberia, Rwsia.

Fe'u rhennir yn ddwy ran. Mae'r mynyddoedd Sayan Dwyreiniol yn ymestyn am 1,000 km (621 milltir) o Afon Yenisei (92° Dw) i ben de-orllewinol Llyn Baikal yn Oblast Irkutsk (106° Dw). Mae'r Sayan Gorllewinol yn ffurfio estyniad i'r dwyrain o'r Mynyddoedd Altai, gan ymestyn am 500 km (311 milltir) o 89° Dw i ganol y Sayan Dwyreiniol at 96° Dw.

Mae'r mynyddoedd uchel a'r llynnoedd niferus a geir i'r de o weriniaeth Tuva yn darddle i'r llednentydd niferus sy'n ymuno'n is i lawr ar wastadedd Siberia i ffurfio Afon Yenisei, un o'r afonydd mwyaf yn Rwsia, sy'n llifo i'r gogledd am 2,000 km i aberu yng Nghefnfor yr Arctig.

Copa uchaf Mynyddoedd Sayan yw Monkh Saridag (3,492 m - 11,457 tr).

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Lluniau o'r mynyddoedd

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Mynyddoedd Sayan***
Mae **Mynydd Ynyscorrwg** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid SS887980. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 459 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 502 metr (1647 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Golygfa i'r gorllewin i lawr Dyffryn Ogwen, o'r Crimpiau. Mae Tryfan a'r Glyderau i'r chwith, a'r Carneddau i'r dde.
Dyffryn a leolir yn bennaf yng Ngwynedd yw **Dyffryn Ogwen**. Saif rhan uchaf y dyffryn, i'r dwyrain o Lyn Ogwen, yn Sir Conwy.

Daearyddiaeth
-------------

Saif y dyffryn i'r de-ddwyrain o Fangor. Mae'n ffinio ar un ochr â mynyddoedd y Glyderau, ac â'r Carneddau ar y llall. Mae Afon Ogwen yn llifo drwyddo, ac yn gwahanu'r ddwy res o fynyddoedd. Mae rhan o'r dyffryn ym Mharc Cenedlaethol Eryri.

Hamdden
-------

Mae Dyffryn Ogwen, fel canlyniad o'i ffinio ag ardaloedd mynyddig ar bob ochr iddo, yn gartref i lawer o gerddwyr mynydd, dringwyr, a gwersyllwyr. Gall y lefel uchel hon o weithgareddau olygu mwy o anawsterau ar y mynyddoedd, ac i ddelio â'r broblem hon, sefydlwyd Sefydliad Achub Mynydd Dyffryn Ogwen. Cychwynnwyd y gwaith yn wreiddiol gan Ron James yng nghanolfan hamdden awyr agored Bwthyn Ogwen, ond tyfodd yr angen am sefydliad achub mynyddoedd amser llawn yn yr ardal.

Pobl
----

Mae rhannau gogleddol y dyffryn yn cynnwys y pentref chwarelyddol, Bethesda, a phentrefi llai eraill megis Tregarth, Mynydd Llandygai a Rachub. Mae tua 6,500 o drigolion yn y dyffryn i gyd, gydag oddeutu tri chwarter ohonynt yn medru'r Gymraeg.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Tîm Achub Mynydd Dyffryn Ogwen
Mae **Mynydd y Cwm** yn gopa mynydd a geir rhwng Dyserth a Rhuallt, ym Mryniau Clwyd, Sir Ddinbych; cyfeiriad grid SJ073767. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 154.8 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 304.8 metr (1000 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Symudiad unigolion, teuluoedd, neu grwpiau cymdeithasol o un safle gymdeithasol i un arall yw **mudoledd cymdeithasol**. Dynodir safleoedd yn uwch neu'n is yn ôl rhyw raddfa o statws, hynny yw haeniad cymdeithasol megis cyfundrefn dosbarthiadau. Nod egalitariaeth yw sicrhau'r cyfle i bob unigolyn allu gwella ei statws economaidd-gymdeithasol, neu i'r unigolyn ennill ei le yn y gymdeithas o ganlyniad i'w ddoniau, y drefn a elwir meritocratiaeth. Yn y gymdeithas bur feritocrataidd, ni fyddai dosbarth economaidd-gymdeithasol y plentyn yn effeithio o gwbl ar ddosbarth yr oedolyn.[1]

Hen hysbyseb Americanaidd ar gyfer ysgol ohebol (1916). Mae'r llun yn awgrymu byddai dyn sy'n cael addysg yn gwella safle economaidd ei hunan, ac erbyn 50 oed yn ennill ddengwaith gymaint o gyflog â dyn arall.
Mewn hierarchaethau hanesyddol, megis ffiwdaliaeth a'r gyfundrefn gast, nid oedd y mwyafrif helaeth o bobl yn disgwyl gwella'u safle ym mywyd, a chafodd haenau cymdeithas eu hystyried yn amod naturiol na ellir ei newid. Yn y cyfnod modern cynnar, yn sgil goblygiadau diwydiannu a thwf democratiaeth, datblygodd y syniad a'r arfer o ddosrannu swyddi yn ôl doniau'r unigolyn, yr hyn a elwir *carrière ouvert aux talents* ("gyrfa yn agored i dalent") gan Napoléon.[1] Yn y gymdeithas ddiwydiannol fodern, mudoledd yn nhermau galwedigaeth yw mudoledd cymdeithasol yn bennaf. Addysg ac hyfforddiant ydy'r prif foddion o gyrraedd safle uwch, hynny yw mewn swydd fedrus. Er hynny, mae manteision o hyd gan blant y dosbarthiadau uwch: arian, cysylltiadau, a braint gymdeithasol.[2]

Mae'r rhan fwyaf o ymchwil yn y maes hwn yn cymryd barn o werth mudoledd cymdeithasol, yn unol â damcaniaeth "rhesymeg diwydiannaeth": mae hunanwellhad galwedigaethol o les i bawb, ac nid yw'r *homo economicus* hunangeisiol yn dymuno gweithio'r un grefft neu lafur â'i dad. Mae cymdeithasegwyr ac economegwyr yr adain chwith hefyd yn ymdrin â'r maes gyda gogwyddion ideolegol, ac yn cymryd yn ganiataol bod cyfraddau isel o fudoledd yn groes i ddiddordebau a dymuniadau'r dosbarthiadau isaf.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  David Robertson, *The Routledge Dictionary of Politics* 3ydd argraffiad (Llundain: Routledge, 2004), tt. 450–1.
2. ↑  Daniel Bell, "Social mobility" yn *The Fontana Dictionary of Modern Thought*, golygwyd gan Alan Bullock ac Oliver Stallybrass (Llundain: Fontana, 1977), t. 581.

Darllen pellach
---------------

* Lee Elliot Major a Stephen Machin, *Social Mobility and its Enemies* (Llundain: Penguin, 2018).
Bryn ar Ynys Môn yw **Mynydd y Garn**. Ei uchder yw 170 metr. Mae'n gorwedd yng ngogledd-orllewin Môn tua milltir a hanner o'r arfordir, tua hanner milltir i'r de o bentref Llanfair-yng-Nghornwy a thua 6 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Caergybi; cyfeiriad grid SH314906. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 60metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Mae llethrau uchaf y bryn yn greigiog. Creigiau Ordoficaidd yw sylfaen yr ysgwydd dde-orllewinol.

Ceir sawl safle archaeolegol o gwmpas y bryn, yn cynnwys meini hirion unigol o gyfnod Oes Newydd y Cerrig ac amddiffynfa Castell Crwn.

Gellir cyrraedd copa Mynydd y Garn trwy ddilyn un o sawl llwybr cyhoeddus, naill ai o ochr Llanfair-yng-Nghornwy neu o gyfeiriad Rhydwyn, i'r de.

Y copa
------

Cofeb i Syr William Thomas, Uwch Siryf Ynys Môn; adeiladwyd yn 1897 ar gopa Mynydd y Garn.
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 170m (558tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Mynydd y Garn[*dolen marw*] ar y map Arolwg Ordnans.
Etholaeth seneddol yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Dyffryn Weaver** (Saesneg: *Weaver Vale*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Dyffryn Weaver yn Swydd GaerEtholaeth Dyffryn Weaver yn Swydd Gaer
* Swydd Gaer yn LloegrSwydd Gaer yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Mike Hall (Llafur)
* 2010–2017: Graham Evans (Ceidwadol)
* 2017–presennol: Mike Amesbury (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Mathemategydd, seryddwr a daearyddwr Persiaidd oedd **Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī**, Arabeg: محمد بن موسى الخوارزمي, (tua 780 - tua 850). Cafodd ei eni yn ninas Khwarezm (Khiva yn Wsbecistan heddiw). Bu'n gweithio yn Baghdad am y rhan fwyaf o'i oes, ac ystyrir ef yn dad algebra. Ei waith ef, *Rhifyddiaeth*, a gyflwynodd y pwynt degol i'r gorllewin. Ysgrifennai yn Arabeg yn hytrach na Perseg. Cafodd ei waith ddylanwad mawr yn Ewrop trwy gyfieithiadau Lladin.

al-Khwārizmī ar stamp a gyhoeddwyd gan yr Undeb Sofietaidd yn 1983.
Mewn daearyddiaeth, cyhoeddodd ei *Kitāb ṣūrat al-Arḍ* ("Llyfr ymddangosiad y ddaear") yn 833, fersiwn wedi ei ddiweddaru a'i gwblhau o *Geographia* yr ysgolhaig Groegaidd Ptolemi.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 365144782982270357614
* LCCN: n84020660
* ISNI: 0000 0001 2030 4018
* GND: 118676180
* SELIBR: 33137
* SUDOC: 030896711
* BNF: cb165923408 (data)
* BIBSYS: 97050758
* NLA: 35538363
* NKC: ola2002161349
* BNE: XX4929767
* CiNii: DA04656183

 |
*Y Farchnad Fwraidd* gan Rudolf Ernst. Mae'r paentiad dwyreinaidd hwn yn darlunio bywyd pob dydd y Mwriaid yn Al-Andalus.
Pobl Fwslimaidd oedd yn byw ym Moroco, Penrhyn Iberia, a mannau eraill yng Ngogledd Affrica a'r Môr Canoldir yn yr Oesoedd Canol oedd y **Mwriaid** (ffurf unigol: Mŵr). Tarddodd o'r Arabiaid, Sbaenwyr a Berberiaid a sefydlodd y gwareiddiad Al-Andalus ym Mhenrhyn Iberia. Defnyddir y term "Mwraidd" i ddisgrifio cymdeithas a diwylliant Al-Andalus. Nid yw'r enw yn cyfeirio at grŵp ethnig benodol, gan ei bod yn cynnwys yr Ewropeaid a drodd yn Fwslimiaid yn ogystal â'r Arabiaid, Berberiaid ac Affricanwyr cymysg, ond hyd at yr 17g defnyddiwyd "Mŵr" i ddisgrifio dynion croenddu neu felynddu, er enghraifft y prif gymeriad yn y ddrama *Othello* gan Shakespeare.

Daw'r enw o'r Lladin *Maurus*, a ddefnyddiwyd gyntaf gan y Rhufeiniaid i ddisgrifio trigolion nomadaidd y dalaith Mauretania, sydd heddiw yn rhan o Algeria a Moroco. Cawsant eu troi'n Fwslimiaid yn yr 8g, ac ymfudant i'r de-orllewin, y wlad a elwir heddiw Mawritania, ac i'r gogledd i Benrhyn Iberia. Trechant y Fisigothiaid yn Iberia, a chawsant eu gwthio'n ôl o Ffrainc gan Charles Martel yn 732. Sefydlwyd brenhinllin yr Umayyad yn Córdoba, a ddatblygodd yn ddiweddarach yn galiffiaeth. Er i ddiwylliant y Mwriaid ffynnu, nid oedd llywodraeth ganolog gryf ganddynt a buont yn rhyfela'n erbyn y Cristnogion yng ngogledd-orllewin Sbaen. Cwympodd y galiffiaeth yn 1031, a daeth ei thiriogaethau dan reolaeth yr Almorafidiaid ac yna'r Almohadiaid yn hwyr y 12g. Yn raddol, enillodd y Cristnogion dir oddi ar y Mwriaid yn Iberia yng nghyfnod y *Reconquista*. Granada oedd yr olaf o gaerau'r Mwriaid i gwympo i'r Cristnogion, a hynny yn 1492.

Arhosodd nifer o'r Mwriaid yn Sbaen, a throdd rhai ohonynt yn Gristnogion, a elwir yn Forisgiaid. Cawsant eu herlid dan y Brenin Felipe II ac yn ystod y Chwilys Sbaenaidd. Cafodd y gweddill eu halltudio yn 1609.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Mŵr. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 29 Gorffennaf 2018.
2. 1 2  (Saesneg) Moor (people). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 29 Gorffennaf 2018.
92214
Mae **Dosbarth Safonol 9F Rheilffordd Brydeinig 92214** (neu ar lafar, y **92214**) yn locomotif stêm sydd yn gweithio erbyn hyn ar reilffyrdd treftadaeth.

Adeiladwyd 92214 yn Swindon ym mis Hydref 1959 ac aeth yn syth i ddepo Canton Caerdydd. Symudodd ym mis Tachwedd 1959 i Banbury, ym mis Tachwedd 1961 i Gyffordd Lynebwy ac ym mis Gorffennaf 1964 i Gyffordd Twnnel Hafren. Gwerthwyd i iard sgrap Dai Woodham yn y Barri ym mis Awst 1965.

Fe'i prynwyd gan Gymdeithas reilffordd y Peak ym mis Rhagfyr 1980 ac aeth i Buxton, cyn iddo gael ei werthu drachefn i Grŵp Locomotif 92214, ac atgyweiriwyd ef yng Nghanolfan Reilffordd y Midland, Butterley. Llogwyd y 92214 gan Reilffordd Dwyrain Swydd Gaerhirfryn rhwng 2006 a 2008. Prynwyd y locomotif gan PV Premier Cyf yn 2010 a symudwyd ef i Grosmont ar Reilffordd Rhosydd Gogledd Swydd Efrog. Yna, ym mis Ionawr 2014, prynwyd ef gan Rheilffordd y Great Central. Ers ei atgyweirio, mae'r locomotif wedi cael sawl enw; **Cock o' the North**, **Cromwell**, **Central Star** a **Leicester City**.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan preservedbritishsteamlocomotives.com
Ardal ym Mwrdeistref Frenhinol Kensington a Chelsea, Llundain Fwyaf, yw **Notting Hill**, sy'n agos i gornel gogledd-orllewinol Gerddi Kensington. Mae'n fyd-enwog am ei Garnifal, ac am fod yn gartref i'r farchnad stryd ar Heol Portobello.

Crochendy gwneud brics yn Walmer road, yng ngogledd "Pottery Lane"
Roedd yn ardal dlawd a difreintiedig, hyd at y 1980au, ond bellach mae'n cael ei gyfrif yn ardal gefnog a ffasiynol, sy'n enwog am ei dai terras enfawr, Fictorianaidd, a'i siopau a'i dai-bwyta drudfawr - yn enwedig oddeutu Westbourne Grove a Clarendon Cross. Defnyddiodd erthygl yn y *Daily Telegraph* yn 2004 yr ymadrodd y *Notting Hill Set* i gyfeirio at grwp o wleidyddion Ceidwadol megis David Cameron a George Osborne a drigoodd yma'r adeg honno.
Mae rhan orllewinol Notting Hill yn cynnwys ardal lle arferid gwneud brics a theils yn nechrau'r 19g, gan ddefnyddio clai'r ardal. Mae'r unig bopty sydd wedi goroesi i'w weld yn Walmer Road. Symudodd meichiaid yma gyda'u moch, wedi iddynt gael eu gorfodi allan o ardal Marble Arch. Roedd hyn yn rhan o gynllun i "lanhau" rhannau o Lundain a alwyd yn *"Potteries and Piggeries"*.

Carnifal Notting Hill
---------------------

Carnifal Notting Hill yn 2002
Cynhelir y Carnifal yn Awst, dros gyfnod o ddeuddydd: ar y Sul a'r Llun (Gŵyl y Banc) dilynol. Mae'n ddigwyddiad blynyddol, ers 1965,
 a chaiff ei drefnu gan y boblogaeth Garibiaidd, llawer ohonynt wedi byw yma ers y 1950au. Yn ei anterth, ymwelodd 1.5 miliwn o bobl, sy'n ei wneud yn un o wyliau mwyaf Ewrop.
Cafwyd cryn sylw yn y wasg i derfysg pan ymladdwyd rhai brwydrau stryd gyda'r heddlu yn 1976, wedi i'r heddlu arestio person am ddwyn. Anafwyd dros gant o'r heddlu yn y terfysgoedd a ddilynodd hynny.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Portobello Road". London Online. Cyrchwyd 18 Chwefror 2010.
2. ↑  "West London". London Hotels .com. Cyrchwyd 18 Chwefror 2010.
3. ↑  Watt, Nicholas (28 Gorffennaf 2004). "Tory Bright Young Things". *The Guardian* (London).. Adalwyd 18 Chwefror 2010.
4. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2004-12-01. Cyrchwyd 2004-12-01.
5. ↑  Notting Hill: Olion Llundain.
6. ↑  1Xtra – Black History. "1965". BBC. Cyrchwyd 17 Chwefror 2009.
7. ↑  Griffiths, Emma (25 Awst 2006). "Remembering the Notting Hill riot". BBC NEWS. Cyrchwyd 17 Chwefror 2009.
8. ↑  
"*Notting Hill Carnival ends in riot*". BBC News. 30 Awst 1976. Cyrchwyd 7 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Notting Hill (ffilm): sy'n serennu Rhys Ifans
Darluniad gan Leonardo da Vinci o'r "dyn Fitrwfaidd" (*L'uomo vitruviano*, tua 1490) sydd yn dangos cydberthynas rhwng mesuriadau'r corff a geometreg, gan dynnu ar waith y pensaer Rhufeinig Vitruvius.
Prif fudiad deallusol y Dadeni Dysg oedd **dyneiddiaeth y Dadeni** a oedd yn adfer syniadau'r oes glasurol yn Ewrop, hynny yw yr hen Roegiaid a'r Rhufeiniaid. Astudiaethau dyneiddiol (*studia humanitatis*) oedd yr enw ar bynciau gramadeg (yn hanesyddol, gramadeg Lladin), rhethreg, athroniaeth foesol, barddoniaeth, ac hanes, term sydd yn debyg i'r dyniaethau heddiw. Dechreuodd yn yr Eidal yn y 14g fel ymateb i ddysgeidiaeth yr athronwyr ysgolaidd, a oedd yn rheoli'r prifysgolion Cristnogol yn yr Oesoedd Canol, ac ymledodd ar draws Gorllewin Ewrop yn y 15g a'r 16g. Credasant y dyneiddwyr bod clasuriaeth yn fwy perthnasol i brofiadau pob dydd nac astudiaethau haniaethol y prifysgolion, megis rhesymeg, metaffiseg, ac athroniaeth naturiol, a bod gwersi'r hen Roegwyr a Rhufeiniaid o fudd felly i'r dosbarthiadau llywodraethol. Nod y dyneiddwyr oedd adfywio ysgolheictod clasurol ac i efelychu delfrydau a themâu'r hen wareiddiadau.

Mae'n debyg i ddyneiddiaeth ymddangos o ganlyniad i dwf dinas-wladwriaethau yng ngogledd a chanolbarth yr Eidal yn yr Oesoedd Canol Diweddar. Nid oedd hen arferion a diwylliant y glerigiaeth a'r pendefigion milwrol yn addas at y drefn ddinesig newydd. Dechreuodd yr adfywiad clasurol yn llên yr Eidalwyr, yng ngwaith beirdd megis Dante Alighieri a Francesco Petrarca a dynasant ar themâu ac arddulliau llenyddiaeth Ladin hynafol. Erbyn diwedd y 14g roedd dyneiddiaeth yn fudiad deallusol y tu hwnt i lenyddiaeth, a chafodd ddylanwad ar y gyfraith, diplomyddiaeth, a byd masnach drwy lythyrau, areithiau, a dogfennau Lladin. Bu rhai dyneiddwyr, megis Coluccio Salutati a Leonardo Bruni yn Fflorens, yn efelychu gweriniaetholdeb aristocrataidd yn ôl Cicero a gwleidyddion Rhufeinig eraill, ond yn gyffredinol nid oedd dyneiddiaeth yn ideoleg weriniaethol na breniniaethol.

Yn niwedd y 14g ail-ddarganfuant ysgolheigion lenyddiaeth Hen Roeg, ac aeth y dyneiddwyr ati i chwilio am lawysgrifau coll o athronwyr, beirdd, dramodwyr, ac hanesyddion Groeg yr Henfyd. Ffynnodd dyneiddiaeth yn sgil dyfeisio'r wasg argraffu yng nghanol y 15g, a datblygwyd technegau beirniadol soffistigedig yn ysgrifeniadau'r dyneiddwyr. Ymledodd y Dadeni i'r gogledd yn niwedd y 15g, a datblygodd ffurf arni a elwir dyneiddiaeth Gristnogol neu ddyneiddiaeth Feiblaidd sydd yn manteisio ar ysgolheictod clasurol y Dadeni i ddiwygio'r eglwys ac adnewyddu'r ffydd. Cafodd y mudiad hwn ddylanwad mawr ar y Diwygiad Protestannaidd, ac ymhlith ei ddiwinyddion oedd Lefèvre d’Etaples ac Erasmus.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Charles G. Nauert, *Historical Dictionary of the Renaissance* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2004), tt. 201–4.
Dyffryn y Brenhinoedd
Map o leoliad y beddau
Dyffryn yr ochr draw i Afon Nîl o ddinas Luxor a hen ffinas Thebes yn yr Aifft yw **Dyffryn y Brenhinoedd** (Arabeg: وادي الملوك *Wadi el-Muluk*). Mae'n enwog fel man claddu brenhinoedd y Deyrnas Newydd yn yr Hen Aifft.

Ystyrid y dyffryn yn le arbennig o gyfnod cynnar, ac adeiladwyd temlau yma yn yr Hen Deyrnas a'r Deyrnas Ganol. Yn ystod y Deyrnas Newydd, yma yr oedd beddau'r brenhinoedd, wedi eu cloddio allan o'r graig. I'r de o'r dyffryn, roedd pentref y gweithwyr oedd yn adeiladu ac addurno'r beddau, Deir el-Medina, a Dyffryn y Brenhinesau. Tua chanol y Deyrnas Newydd, adeiladwyd nifer o feddau yma gan uchelwyr ac uchel-swyddogion hefyd.

Heddiw, mae'r dyffryn yn un o atyniadau twristaidd mwyaf yr Aifft. Ar hyn o bryd, gwyddir lleoliad 63 o feddau, a gellir ymweld a'r mwyafrif, gyda 10 beddrod ar agor ar y tro, a'r rhain yn cael eu newid bob chwe mlynedd.

Ceir beddau'r brehninoedd canlynol yma:

* Ramesses I
* Ramesses II (7)
* Ramesses III
* Ramesses IV
* Ramesses V
* Ramesses VI
* Ramesses VII
* Ramesses IX
* Ramesses X
* Ramesses XI
* Meremptah
* Amenmesse
* Sethnakht
* Seti I (17)
* Seti II
* Tuthmosis I
* Tuthmosis II
* Tuthmosis III (34)
* Tuthmosis IV
* Amenmotep
* Amenhotep II
* Amenhotep III
* Userhet
* Thuia
* Siptah
* Horemheb
* Ai
* Tutankhamun (62)
Mae **Natamycin** yn feddyginiaeth gwrthffyngol a ddefnyddir i drin heintiau ffwngaidd o gwmpas y llygad. Mae'r rhain yn cynnwys heintiau'r amrantau, cyfbilennau, a'r gornbilen. Fe'i gweinir fel diferion llygad. Mae Natamycin hefyd yn cael ei ddefnyddio yn y diwydiant bwyd fel ychwanegyn cadwraethol.

Mae'n perthyn i deuluoedd macrolid a pholyin o feddyginiaethau. Mae'n lladd ffyngau trwy newid eu cellbilenni

Darganfuwyd Natamycin yn 1955. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd; er hynny nid oes trwydded i'w defnyddio gan y GIG yn y DU.

Defnydd
-------

### Meddygol

Defnyddir natamycin i drin heintiau ffwngaidd, gan gynnwys Candida, Aspergillus, Cephalosporium, Fusarium, a Penicillium. Fe'i gweinir yn argroenol fel hufen, mewn diferion llygad, neu (ar gyfer heintiau'r geg) fel losinen. Mae Natamycin hefyd yn cael ei rhagnodi i drin heintiau burum a llindag y geg.

### Bwyd

Mae natamycin wedi cael ei ddefnyddio ers peth amser yn y diwydiant bwyd i geisio rhwystro tyfiant ffwngaidd ar gynhyrchion llaeth a bwydydd eraill.

#### Yr Unol Daleithiau

Yn yr Unol Daleithiau caiff natamycin ei ychwanegu'n gyffredin i mewn i gynhyrchion megis caws hufen, caws bwthyn, hufen sur, iogwrt, carpion caws, sleisys caws, a chymysgeddau salad wedi'u pecynnu.

#### Yr Undeb Ewropeaidd

Yn yr Undeb Ewropeaidd mae gan natamycin yr *E Rif ychwanegyn bwyd* - **E235**. Caniateir ei ddefnyddio yn yr UE fel ychwanegyn cadwraethol arwyneb, i rwystro ffwng datblygu ar groen rhai cynhyrchion selsig a chaws, lle na fydd y croen yn cael ei bwyta fel arfer.

#### Prydain wedi Brexit

Pwy a wyr?

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Natamycin". The American Society of Health-System Pharmacists. Cyrchwyd 26 Ionawr 2018.
2. ↑  South Tees Hospitals NHS Foundation Trust - Trust Formulary *Natamycin 5% eye drops, Restricted Drug; Restricted unlicensed; Unlicensed product*[*dolen marw*] adalwyd 26 Ionawr 2018
3. ↑  EFSA *The use of natamycin as a food additive* <adalwyd 26 Ionawr 2018

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |