{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/Nodyn:Taxonomy/Cotoneaster|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} 

Genws o blanhigion blodeuol yn y teulu rhosyn, Rosaceae, ac yn frodorol i ranbarth Palearctig ( Asia tymherus , Ewrop, a gogledd Affrica  ) yw'r Creigafal, gydag amrywiaeth helaeth o'r genws hefyd ym mynyddoedd de-orllewin Tsieina a'r Himalaya.  Maent yn perthyn i'r ddraenen wen ( *Crataegus* ), drain tân/<i>firethorns</i> ( *Pyracantha* ), photinias ( *Photinia* ), a chriafolau ( *Sorbus* ).

Yn dibynnu ar y diffiniad rhywogaeth a ddefnyddir, disgrifir rhwng 70 a 300 o wahanol rywogaethau o *Greigafalau*, gyda llawer o ficrorywogaethau apomictig yn cael eu trin fel rhywogaethau gan rai awduron, ond dim ond fel mathau gan eraill.  

Mae'r mwyafrif o rywogaethau yn lwyni o 0.5-5 medr o daldra, ac yn amrywio o blanhigion ymledol sy'n cofleidio'r ddaear i lwyni; mae ychydig, yn enwedig *C. frigidus*, yn goed bach hyd at 15 medr o daldra a 75cm diamedr boncyff. Mae'r rhywogaethau ymledol yn bennaf yn blanhigion alpaidd sy'n tyfu ar uchderau uchel (ee *C. integrifolius*, sy'n tyfu ar 3,000-4,000 medr yn yr Himalaya), tra bod rhywogaethau mwy i'w gweld mewn bylchau prysgwydd a choetir ar dir is.

Disgrifiad
----------

Mae'r egin yn dimorffig, gydag egin hir ( 10-40cm hir) gan gynhyrchu tyfiant cangen strwythurol, ac egin byr (0.5-5cm o hir) yn dwyn y blodau; wrth ganhennu, mae'r patrwm hwn yn aml yn datblygu ffurf 'asgwrn penwaig'. Trefnir y dail bob yn ail, 0.5-15cm hir, hirfain i waywffurf mewn siâp, cyfan; ceir rhywogaethau bytholwyrdd a chollddail .

Cynhyrchir y blodau ddiwedd y gwanwyn trwy ddechrau'r haf, yn unigol neu mewn corymbau o hyd at 100 gyda'i gilydd. Mae'r blodyn naill ai'n gwbl agored neu gyda'i bum petal yn hanner agored 5-10mm o ddiamedr. Gallant fod yn unrhyw arlliw o wyn i wyn hufennog i binc golau i binc tywyll i bron goch, 10-20 briger a hyd at bum steil. Mae'r ffrwyth yn afalau bach 5-12mm o ddiamedr, pinc neu goch llachar, oren neu hyd yn oed marŵn neu ddu pan yn aeddfed, yn cynnwys un i dri (anaml hyd at bump) o hadau.   Mae ffrwythau ar rai rhywogaethau yn aros ymlaen tan y flwyddyn ganlynol.

Gwerth i fywyd gwyllt
---------------------

Mae rhywogaethau *creigafal* yn cael eu defnyddio fel planhigion bwyd larfaol gan rai rhywogaethau Lepidoptera gan gynnwys y bidog lwyd, y dad-ddeiliwr, y bŵau duon mantellog y brychan y gaeaf, a gwyfyn drain gwynion. Mae'r blodau'n denu gwenyn a gloÿnnod byw ac mae'r ffrwythau'n cael eu bwyta gan adar.

Er mai cymharol ychydig o rywogaethau sy’n frodorol yno'n y DU ac Iwerddon, defnyddir rhywogaethau *Creigafal*, ynghyd â’r genws cysylltiedig *Pyracantha*, fel ffynhonnell werthfawr o neithdar pan nad oes gan y gwenyn lawer o borthiant arall yn aml ym mwlch Mehefin. Mae gwenyn yn hoff iawn o'r greigafal ac mae'i haeron coch y greigafal hefyd yn ddeniadol iawn i'r fwyalchen a bronfreithod eraill.

Amaethu a defnyddiau
--------------------

Mae creigafalau yn lwyni gardd poblogaidd iawn, wedi'u tyfu am eu harferion deniadol a'u ffrwythau addurniadol. Mae rhai cyltifarau o dras hysbys, megis y <i id="mwXA">Cotoneaster</i> × <i id="mwXQ">watereri</i> Exell yn boblogaidd iawn (cotoneaster Waterer; *C. frigidus* × *C. salicifolius* ), tra bod eraill o dreftadaeth gymysg neu'n anhysbys. 

Mae'r greigafal hefyd yn boblogaidd fel coed bonsai, diolch i'w caledwch, eu gallu i ffrwytho a blodeuo, a maint eu dail bach. 

Mae’r rhywogaethau a’r cyltifarau a ganlyn wedi ennill Gwobr Teilyngdod Gardd y Gymdeithas Arddwriaethol Frenhinol :-
 

### Ymledol

Mae llawer o rywogaethau wedi dod yn chwyn ymledol lle mae amodau hinsoddol yn addas ar eu cyfer, fel y nifer o rywogaethau Tsieineaidd sydd wedi'u brodori yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae *C. glaucophyllus* wedi dod yn chwynyn ymledol yn Awstralia a Chalifornia.  Mae *C. simonsii* wedi'i restru ar Gytundeb Planhigion Plâu Cenedlaethol Seland Newydd sy'n atal ei werthu a'i ddosbarthu oherwydd ei debygolrwydd o ymledu. Yn Portland, Dorset, y DU, mae wedi dod yn ymledol ac yn cael ei ddifa'n rheolaidd i atal difrod i'r Arfordir Jwrasig.

Enw a dosbarthiad
-----------------

Mae enw'r genws *Cotoneaster* yn deillio o *cotoneum*, enw Lladin ar y cwins, a'r ôl-ddodiad *-aster*, 'yn debyg'. Mae'r enw yn gywir wrywaidd, er mewn rhai gweithiau hŷn cafodd ei drin yn anghywir fel benywaidd, gan arwain at derfyniadau enw gwahanol ar gyfer llawer o'r rhywogaethau (e.e. *Cotoneaster integerrima* yn lle *Cotoneaster integerrimus* ). 

Mae'r genws yn aml yn cael ei rannu'n ddwy adran neu fwy, er bod y sefyllfa'n cael ei chymhlethu gan groesrywio : 

* Sect *Cotoneaster*. *Cotoneaster* (syn. sect. *Orthopetalwm* ). Blodau yn unig neu hyd at 6 gyda'i gilydd; petalau yn pwyntio ymlaen, yn aml yn binc arlliw. Llwyni llai yn bennaf.
* Sect *Cotoneaster*. *Chaenopetalum*. Blodau mwy nag 20 gyda'i gilydd mewn corymbs; petalau yn agor fflat, gwyn hufennog. Llwyni mwy yn bennaf.

### Rhywogaethau dethol

 
Ffynonellau:

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Sunset Western Garden Book,* 1995:606–607 ISBN 9780376038913
2. 1 2 3  Flora of China: *Cotoneaster* (includes most of the world's *Cotoneaster* species) *www.efloras.org*
3. 1 2 3 4  Bean, W. J. (1976). *Trees and Shrubs Hardy in the British Isles* 8th edition. John Murray ISBN 0-7195-1790-7.
4. 1 2 3  Huxley, A. ed. (1992). *New RHS Dictionary of Gardening*. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.
5. ↑  "Best Bonsai Tree Types For Beginners". Bonsaiable. 16 April 2022. Cyrchwyd 18 April 2022.
6. ↑  Cal-IPC: Invasive Plants of California's Wildlands. *www.cal-ipc.org*
7. ↑  Flora of Nepal: *Cotoneaster* *www.efloras.org*
8. ↑  Flora Europaea: *Cotoneaster* *rbg-web2.rbge.org.uk*
9. ↑  Den virtuella floran: *Cotoneaster* *linnaeus.nrm.se*(in Swedish)

Dolenni allanol
---------------

* Cyfryngau perthnasol *Cotoneaster* ar Gomin Wicimedia
* Data related to Cotoneaster at Wikispecies