recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Hyfforddwr rygbi'r undeb o Seland Newydd yw **Steve Hansen** (ganed 7 Mai 1959). Bu'n hyfforddwr tîm Cymru rhwng 2002 a 2004.

Ganed Hanesen yn Dunedin, a bu'n chwarae i dalaith Canterbury. Dechreuodd hyfforddi gyda Canterbury. Apwyntiwyd ef yn ddirpwy i Graham Henry pan ddaeth ef yn hyfforddwr Cymru. Ymddiswyddodd Henry yn 2002, a phenodwyd Hansen yn hyfforddwr. Ef oedd y nawfed hyfforddwr mewn 13 mlynedd. Yn ei gêm gyntaf fel hyfforddwr, yn erbyn Ffrainc, roedd perfformiad Cymru yn addawol, ond collwyd y gêm 37-33. Ym mhencampwriaeth 2003, collodd Cymru bob gêm, rhan o ddeg gem yn olynol a gollwyd.

Nid oedd disgwyliadau'n uchel ar gyfer Cwpan y Byd yn 2003. Er hynny, perfformiodd Cymru yn well na'r disgwyl. Er i Gymru golli i Seland Newydd yn eu grŵp, ystyrid y gêm yn un o oreuon y gystadleuaeth. Cyrhaeddodd Cymru y rownd nesaf, lle collasant mewn gêm gyffrous arall i Loegr, a aeth ymlaen i ennill y gystadleuaeth.

Ym mhencampwriaeth 2004, curwyd yr Alban a'r Eidal, ond collwyd y tair gêm arall, a gorffennodd Cymru yn bedwerydd yn y tabl. Ni adnewyddodd Hansen ei gontract fel hyfforddwr, a dewiswyd Mike Ruddock i'w olynu. Mae Hansen yn awr yn hyfforddi'r Crysau Duon yn Seland Newydd, fel cynorthwydd i Graham Henry.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: no2021078840

 |
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Neri Parenti yw ***Superfantozzi*** a gyhoeddwyd yn 1986. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Superfantozzi*** ac fe'i cynhyrchwyd gan Augusto Caminito yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Alessandro Bencivenni a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Fred Bongusto. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Paolo Villaggio, Gigi Reder, Luc Merenda, Enrico Mentana, Eva-Lena Lundgren, Jimmy il Fenomeno, Liù Bosisio a Plinio Fernando. Mae'r ffilm *Superfantozzi (ffilm o 1986)* yn 88 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1986. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Aliens* sef ffilm wyddonias llawn arswyd a chyffro gan y cyfarwyddwr ffilm James Cameron. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 
Golygwyd y ffilm gan Sergio Montanari sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Neri Parenti ar 26 Ebrill 1950 yn Fflorens.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Neri Parenti nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Amici Miei - Come Tutto Ebbe Inizio |  | yr Eidal | Eidaleg | 2011-01-01 |
| Body Guards - Guardie Del Corpo |  | yr Eidal | Eidaleg | 2000-01-01 |
| Casa Mia, Casa Mia... |  | yr Eidal |  | 1988-01-01 |
| *Christmas in Love* |  | yr Eidal | Saesneg | 2004-01-01 |
| Fantozzi Contro Tutti |  | yr Eidal | Eidaleg | 1980-01-01 |
| Fantozzi Subisce Ancora |  | yr Eidal | Eidaleg | 1983-01-01 |
| Fantozzi in Paradiso |  | yr Eidal | Eidaleg | 1993-12-22 |
| Natale Sul Nilo |  | yr Eidal | Eidaleg | 2002-01-01 |
| Natale a Rio |  | yr Eidal | Eidaleg | 2008-01-01 |
| Superfantozzi |  | yr Eidal | Eidaleg | 1986-12-23 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre: .
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.
Clerigwr Anglicanaidd a diwinydd Seisnig oedd **Joseph Butler** (18 Mai 1692 – 16 Mehefin 1752) a fu'n esgob yn Eglwys Loegr ac yn un o'r athronwyr Cristnogol mwyaf a welodd Prydain yn y 18g. Gwasanaethodd yn Esgob Bryste o 1738 i 1750 ac yn Esgob Durham o 1750 i 1752.

Ganed ef yn Wantage, Berkshire, yn Nheyrnas Lloegr. Yr oedd yn feddiannol ar chwaeth gref at wybodaeth, ac ar alluoedd o'r radd uchaf. Pan yn ifanc, penodwyd ef i fywoliaethau eglwysig Houghton a Stanhope, a thra yma, ymroddodd i astudio ei *Analogy*, ei brif waith llenyddol. Ym 1738 rhoddwyd iddo esgobaeth Bryste, ac wedi hynny, ddeoniaeth St Paul's yn Llundain. Gwrthododd archesgobaeth, ond ym 1750, ymgymerodd ag esgobaeth Durham, yr hon a ddaliodd hyd at Fehefin 1752, pan y bu farw, yng Nghaerfaddon, yn 60 oed.

Mae clod yr esgob duwiol hwn yn gorffwys yn bennaf ar ei orchestwaith, *The Analogy of Religion, Natural and Revealed, to the Constitution and Course of Nature*. Mae y gyfrol hon yn enwog am ei hamddiffyniad i Gristnogaeth, ac y mae llawer o ddynion dysgedig wedi yfed yn helaeth o'i hysbryd. Ysgrifennodd W. E. Gladstone gyfrol fel atodiad i'r gwaith.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Joseph Butler. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 30 Tachwedd 2021.
Awdur ar destunau crefyddol, gweinidog, emynydd a golygydd dylanwadol o Gymro oedd **Joseph Harris** (1773 – 10 Awst 1825), neu **Gomer**. Cymerodd ei enw barddol oddi wrth y cymeriad Beiblaidd Gomer, fab Jaffeth, a ystyrid yn un o gyndeidiau'r Cymry diolch i ddylanwad gwaith Theophilus Evans. Fe'i cofir yn bennaf heddiw fel golygydd *Seren Gomer*, y newyddiadur Cymraeg cyntaf.

Gyrfa
-----

Ganed Joseph Harris yn fab i amaethwr tlawd ym mhlwyf Llantydewi (Casblaidd), Sir Benfro, yn 1773. Roedd ei dad yn gwrthod addysg iddo ac yn ceisio ei rwystro rhag dysgu darllen a sgwennu hyd yn oed. Yn 1801 symudodd i fyw yn Abertawe, yn fuan ar ôl dod yn weinidog gyda'r Bedyddwyr. Bu'n cadw siop lyfrau, argraffwasg ac ysgol yn y dref honno. Priododd a chafodd fab, "Ieuan Ddu", bardd addawol a fu farw yn 21 oed.

Fel diwinydd, amddiffynnodd athrawiaeth Trindodiaeth. Cyhoeddodd sawl pamffled a llyfryn ar y pwnc, yn Gymraeg a Saesneg. Cyhoeddodd hefyd gasgliad o emynau.

Yn 1814 daeth yn olygydd y newyddiadur newydd *Seren Gomer*, a chafodd felly ddylanwad mawr ar feddylfryd y Cymry.

Roedd Gomer yn weithiwr cadarn dros yr iaith Gymraeg, ac er bod ei waith ei hun, fel gwaith sawl llenor arall o'r 19g, yn tueddu i ddilyn cystrawennau'r Saesneg yn ormodol, gwnaeth lawer i ysbrydoli ei gyd-Gymry i ymgeledd a pharchu'r iaith mewn cyfnod a welai gynnydd aruthrol yn nylanwad y Saesneg a'i llenyddiaeth ar fywyd Cymru.

Bu farw o afiechyd - canlyniad y straen o weithio'n ormodol efallai a cholli ei unig fab mor ifanc - yn 1825.

Llyfryddiaeth
-------------

### Gwaith Gomer

* *Bwyall Crist yng Nghoed Anghrist* (1804)
* *Traethawd ar Briodol Dduwdod ein Harglwydd Iesu Grist* (1816-17)
* *Casgliad o Hymnau* (1821)
* *Cofiant Ieuan Ddu* (?1824). Cofiant ei fab.

### Llyfrau amdano

* D. Rhys Stephen, *Cofiant Gomer* (1839)
* Glanmor Williams, 'Gomer, sylfaenydd ein llenyddiaeth gyfnodol', *Y Cymmrodor* (1982)

Gweler hefyd
------------

* Gomer fab Iapheth
* *Seren Gomer*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 24460744
* LCCN: nr92005947
* GND: 1157995683
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd y Parchedig **Joseph Henry Wade** (1861 –22 Rhagfyr, 1943) yn offeiriad Anglicanaidd ac awdur Cymreig.

Cefndir
-------

Ganwyd Wade yng Nghasnewydd yn blentyn i Joseph Henry Wade, meistr llong a Hannah (née Atkinson) ei wraig. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg Trefynwy a Phrifysgol Caerdydd lle raddiodd gyda BA Prifysgol Llundain ym 1885 a Choleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan lle enillodd gradd dosbarth cyntaf mewn Diwinyddiaeth ym 1887.

Gyrfa
-----

Gwasanaethodd Wade fel offeiriad Eglwys Lloegr yn Altrincham yn Swydd Gaer, Kingsbury Episcopi, yng Ngwlad yr Haf a Colesford Swydd Caerloyw. Ymddeolodd o'i weinidogaeth ym 1914.

Yn ogystal a'i waith fel offeiriad bu Wade yn awdur nifer o lyfrau gan gynnwys:

* *Little Guide to Somerset* (1907) (ar y cyd a'i frawd George Woosung Wade D.D.)
* *Little Guide to Monmouthshire* (1909) (ar y cyd a'i frawd)
* *Little Guide to South Wales* (1913) (ar y cyd a'i frawd)
* *Glamorganshire (Cambridge County Geographies)* (1914)
* *Little Guide to Herefordshire* (1917) (ar y cyd a'i frawd)
* *Rambles in Cornwall* (1928)
* *Rambles in Devon* (1930)

Teulu
-----

Priododd Alice Josephine Crompton, yn Eglwys St. Bartholomew, Altrincham ym 1893, ni fu iddynt blant

Marwolaeth
----------

Bu farw yn Weston-super-Mare yn 82 mlwydd oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Joseph Henry Wade MA (1861-1943) | WikiTree FREE Family Tree". *www.wikitree.com*. Cyrchwyd 2019-12-09.
2. ↑  "DEGREE DAY AT LAMPETER COLLEGE - The Aberystwith Observer". David Jenkins. 1887-07-02. Cyrchwyd 2019-12-09.
3. ↑  "A NEW BOOK ON SOUTH WALES - The Cambria Daily Leader". Frederick Wicks. 1913-05-17. Cyrchwyd 2019-12-09.
4. ↑  Wade, Joseph Henry (1914). *Glamorganshire*. Caergrawnt: Gwasg Brifysgol Caergrawnt.
Mae **Katherine Boyer Waterston** (ganed 3 Mawrth 1980) yn actores Americanaidd. Ymddangosodd yn ei ffilm sinema gyntaf yn *Michael Clayton* (2007). Aeth yn ei blaen i gael rhannau cefnogol mewn ffilmiau gan gynnwys *Robot & Frank*, *Being Flynn* (y ddwy yn 2012) a *The Disappearance of Eleanor Rigby: Her* (2013) cyn iddi ddod i amlygrwydd am ei pherfformiad fel Shasta Fay Hepworth yn *Inherent Vice* (2014) gan Paul Thomas Anderson. Yn 2015, portreadodd Chrisann Brennan yn *Steve Jobs*. Cafodd rôl yn serennu fel Tina Goldstein yn y ffilm ddeilliedig *Harry Potter, Fantastic Beasts and Where to Find Them* (2016), rôl a ddychwelodd ati yn y ffilm ddilynol yn 2018. Mae rolau ffilm eraill yn cynnwys *Alien: Covenant* (2017) Ridley Scott, *Logan Lucky* (2017) Steven Soderbergh a *Mid90s* Jonah Hill.

Ganwyd Waterston yn Westminster, Llundain yn ferch i rieni Americanaidd, Lynn Louisa (yn gynt Woodruff), cyn-fodel, a Sam Waterston, actor a adnabyddir orau am ei rôl fel Jack McCoy yn y ddrama deledu *Law & Order*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Person Details for Katherine B Waterston, "United States Public Records, 1970-2009" — FamilySearch.org". familysearch.org. Cyrchwyd July 23, 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 235724563
* LCCN: no2012050197
* ISNI: 0000 0003 7017 480X
* GND: 143814443
* SUDOC: 200043560
* BNF: cb17130846f (data)
* NKC: xx0196845
* BNE: XX5686005

 |
Bardd, dramodydd ac awdures oedd **Katherine Philipps** (neu Philips), neu **Orinda** (née Katherine Fowler, 1 Ionawr, 1631 - 22 Mehefin, 1664). Roedd hi'n boblogaidd iawn yn ei dydd ac yn cael ei hadnabod fel "Y Ddigymar Orinda" ("*The Matchless Orinda*"). Priododd i mewn i deulu Philipps, tirfeddianwyr cyfoethog o Dde Cymru.

Bywgraffiad
-----------

Penddelwedd o Katherine
Cafodd ei geni yn Llundain, ond treuliai cyfnodau hir yn ardal Aberteifi gyda'i gŵr James Philipps (priodasant yn 1647 pan oedd hi'n un ar bymtheg oed). Ffurfiodd gylch llenyddol i ferched bonheddig yn yr ardal.

Mae nifer o'i cherddi'n adlewyrchu ei chariad at Gymru a'r iaith Gymraeg. Cyfansoddodd gerdd ar thema wladgarol i Henry Vaughan (1621 - 1695), y bardd a meddyg o Ddyffryn Wysg.

Cyhoeddwyd casgliad o'i holl gerddi dan y teitl *Poems by the incomparable Mrs K(atherine) P(hilipps)* yn 1664.

Mae'r nofel *Orinda* gan R. T. Jenkins yn seiliedig ar y cyfnod a dreuliodd Katherine Philipps yn Aberteifi.

Galeri
------

* Gwaith Katherine ar fur Eglwys Aberteifi, er cof am 'John Loyd of Kilrhewe'.Gwaith Katherine ar fur Eglwys Aberteifi, er cof am 'John Loyd of Kilrhewe'.
* Katherine Philips (Orinda) gan Patrick ThomasKatherine Philips (Orinda) gan Patrick Thomas
* Catherine PhilipsCatherine Philips

### Gwaith Orinda

* *Poems by the incomparable Mrs K(atherine) P(hilipps)* (1664).

Yr unig olygiad diweddar hwylus yw,

* Saintsbury (gol.), *Minor Poets of the Caroline Period*, cyf. 3 (1905)

### Astudiaethau a llyfrau eraill

* Edmund Gosse, "The Matchless Orinda", yn *Seventeenth Century Studies* (1883).
* R. T. Jenkins, *Orinda* (1943). Nofel fer seiliedig ar ei hanes.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 61562723
* LCCN: n83206561
* ISNI: 0000 0000 8140 383X
* GND: 119375176
* SUDOC: 085511846
* BNF: cb12035548n (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
|  |
| --- |
| Systemau ysgrifennu heddiw |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Gwyddorau | * Abjad
* Abwgida
 | Mathau eraill |
|  |
| 
     Lladin      Cyrilig      Hangul      Gwyddorau eraill
 | 
     Arabig (abjad)      Abjad arall      Defanagari (abwgida)      Abwgida arall
 | 
     Sillwyddorau      Tsieineaidd (Logograffig)
 |

 |

System o symbolau i gynrychioli iaith er mwyn cyfathrebu negeseuon a syniadau yw **system ysgrifennu**. Dull trefnus, rheolaidd ac, fel arfer, safonedig yw hi a defnyddir ei symbolau neu arwyddion er mwyn amgodio (ysgrifennu) a dadgodio (darllen) gwybodaeth yn weledol neu'n gyffyrddol (er enghraifft, Braille). Gelwir y symbolau hyn yn nodau a'r set ohonynt yn ysgrifen. Fel arfer, rhoddir y nodau hyn, gan gynnwys llythrennau a rhifau, ar rywbeth parhaol fel papur neu storfa electronig, er y gellir defnyddio dulliau dros dro fel ysgrifennu mewn tywod neu yn yr awyr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Definitions of writing systems". *Omniglot: The Online Encyclopedia of Writing Systems and Languages*. www.omniglot.com. Cyrchwyd 2013-06-29.
Goruchwylydd locomotifau Rheilffordd y Great Western oedd **Joseph Armstrong** (21 Medi 1816 – 5 Mehefin 1877), olynydd i Daniel Gooch.

Ganwyd Joseph Armstrong yn Bewcastle, Cumbria ym 1816. Roedd yn yrrwr trên ar Reilffordd Stockton a Darlington a Rheilffordd Lerpwl a Manceinion. Erbyn 1845 roedd yn oruchwylydd locomotifau i reilffyrdd Amwythig a Birmingham ac Amwythig a Chaer sydd wedi yno. Daethant yn rhan o Reilffordd y Great Western ym 1854, a daeth Armstrong yn oruchwylydd locomotifau adran ogleddol y rheilffordd. Ar ôl ymddiswyddiad Gooch, aeth i Swindon, yn brif oruchwylydd. Ym 1864 aeth Gwaith Swindon o fod yn weithdy trwsio i ffatri cynhyrchu. Adeiladwyd tua 600 o locomotifau, 2,000 o gerbydau i deithwyr a 10,000 o wagenni rhwng 1869 a 1877.

Roedd yn bregethwr Methodist Wesleyaidd, a chefnogodd yr Institiwt Mecanyddion a Chymdeithas Cronfa'r Cleifion ymysg eraill. Agorwyd pwll nofio ar gyfer gweithwyr Gwaith Rheilffordd Swindon ym 1869 ac ysbyty iddynt ym 1871.

Bu farw Armstrong ym 1877. Prynwyd bad achub ar gyfer yr RNLI yn Cadgwith, Cernyw yn gofeb iddo.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan swindonweb". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-23. Cyrchwyd 2016-07-04.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
System etholiadol a ddefnyddir ar gyfer Tai'r Cyffredin yn y Deyrnas Unedig a Chanada; yn yr Unol Daleithiau ac mewn rhai gwledydd erall yw **system etholiadol 'y cyntaf i'r felin'**. Yn ôl y system, mae un aelod seneddol yn cael ei ethol ar gyfer pob etholaeth. Mae pleidleiswyr yn pleidleisio dros un ymgeisydd yn unig. Etholir yr ymgeisydd â'r nifer fwyaf o bleidleisiau heb ystyried a ydy ef neu hi wedi derbyn mwyafrif absoliwt o'r cyfanswm o bleidleisiau. Mae'r system felly yn cyferbynnu â systemau etholiadol eraill, megis y Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy, lle mae ymgeiswyr yn gorfod ennill mwyafrif absoliwt o'r pleidleisiau, neu systemau cynrychiolaeth gyfrannol lle mae pleidiau yn derbyn seddi yn ôl canran y pleidleisiau mae'n nhw wedi'i hennill. Daw'r enw o'r ddihareb Gymraeg *Y cyntaf i'r felin gaiff falu*.

Defnyddir y system etholiadol 'y cyntaf i'r felin' heddiw ar gyfer ethol aelodau Tŷ'r Cyffredin Prydain, etholiadau lleol yng Nghymru a Lloegr, etholiadau i Gyngres yr Unol Daleithiau, ac ar gyfer etholiadau cenedlaethol mewn llawer o wledydd y Gymanwlad, megis Bangladesh, Botswana, India, Jamaica, Cenia, Malawi, Maleisia, Nepal, Nigeria, Pacistan, Singapôr, Wganda, Sambia a Simbabwe, a rhai y tu hwnt, megis Moroco a De Corea. Defnyddid y system hon ar gyfer etholiadau lleol yn yr Alban tan 2007, pryd y'i disodlwyd gan system y Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy.

Gweler hefyd
------------

* Etholiadau yng Nghymru
Mae **Janan George Harb** (Arabeg: جنان حرب‎; ganwyd 1947) yn gyn-wraig i'r Brenin Fahd o Saudi Arabia.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Janan Harb yn Ramallah, Palestina, ym 1947 i deulu Arabaidd Cristnogol. Cyfarfu â'r Tywysog Fahd mewn parti yn Jeddah yn Rhagfyr 1967. Fe briodon nhw mewn seremoni gyfrinachol yn Jeddah ym Mawrth 1968, a throdd i Islam ychydig cyn y briodas. Roeddent yn byw yn Jeddah a Llundain yn ystod eu priodas. Cyflwynodd rai o'i ffrindiau i'r Tywysog Fahd a oedd yn weinidog mewnol yn ystod y cyfnod hwnnw i'w galluogi i gael swyddi neu fisâu.

Dywed iddi gael ei gorfodi gan aelodau o'r teulu brenhinol (gynnwys y Tywysog Salman a'r Tywysog Turki, brodyr llawn y Tywysog Fahd) i adael Saudi Arabia ym 1970. Roeddent o'r farn ei bod yn gyfrifol am gaethiwed y Tywysog Fahd i'r cyffyr methadon yr oedd wedi dechrau ei ddefnyddio yn dilyn poenau stumog cronig ym 1969. Mae hi'n gwadu hyn. Gadawodd Harb Saudi Arabia ac aeth yn gyntaf i Beirut ac oddi yno i UDA. Yn 1974 priododd gyfreithiwr o Libanus ac mae ganddyn nhw ddwy ferch gyda.

Er mawr embaras i deulu brenhinol Saudi, yn 2004, flwyddyn cyn marwolaeth Fahd, lansiodd hawliad cynhaliaeth ysgardiad o £400m yn erbyn y Brenin Fahd, ond yn 2016 collodd yr achos.

Llyfr
-----

Cyhoeddodd Janan Harb lyfr o'r enw *The Saudi King and I* lle mae ei pherthynas â'r Brenin Fahd yn cael ei ddisgrifio'n fanwl. Mae'r stori wedi'i gwerthu i'w droi'n ffilm sy'n dwyn *y teitl dros dro The Sins of King Fahd*, a phostiwyd rhagflas tair munud o'r ffilm ar YouTube.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The King and I". *The Times*. 8 August 2007. Cyrchwyd 25 May 2012.
2. 1 2  "Bankrupt Former wife of Saudi king seeks £12m from prince - London socialite alleges a secret royal marriage, hush money and dodgy defence contracts". *The Independent*. 27 September 2009. Cyrchwyd 25 May 2012.
3. 1 2 3 4 5 6 7  "Harb v HRH Prince Abdulaziz". *Casemine*. Cyrchwyd 22 November 2020.
4. 1 2  "Saudi prince's ex-wife stripped of $17m after losing appeal". *Middle East Eye*. 19 June 2016. Cyrchwyd 22 November 2020.
5. ↑  Steffen Hertog (April 2010). "The Sociology of the Gulf Rentier Systems: Societies of Intermediaries". *Comparative Studies in Society and History* **52** (2): 282–318. doi:10.1017/S0010417510000058. JSTOR 40603088. .
6. 1 2  "Woman claiming to be late Saudi king's 'wife' loses legal battle". *Business Standard*. London. 16 June 2016. Cyrchwyd 22 November 2020.
7. ↑  MiddleeastEye: Trailer released for film about the ‘secret lives’ of Saudi royals
Dull i fynegi lleoliad mannau ar y ddaear ydy system cyfesurynnau map (neu gyfesurynnau daearyddol). Yn aml, defnyddir rhifau neu rhifau a llythrennau i fynegi lleoliad. Ymysg systemau cyffredin mae hydred lledred, a systemau Cartesaidd megis UTM.

Her ychwanegol yw mynegi uchder pwynt (er enghraifft, ar wyneb y ddaear) er mai nid sffêr berffaith mo'r ddaear. Defnyddir dau ddull gyffredin, sef amcangyfrif o ffurf geomeregol y ddaear, neu mesur o rhyw farc safonol megis amcangyfrif o lefel y môr.

Ceir mwy o fanylion technegol, gan gynnwys fformwlau mathemategol, am destun yr erthygl yma yn yr papur *A guide to coordinate systems in Great Britain* oddi wrth yr *Ordnance Survey*[1].

Amcangyfrif siap y Ddaear
-------------------------

Nid yw'r ddaear yn sffêr berffaith. Yn hytrach, mae'n bêl sydd ychydig yn letach o amgylch y cyhydedd. Yn ogystal, mae arwyneb y ddaear yn gymleth ac yn arw, yn ymestyn o'r dyfnderoedd morwrol i gopaon mynyddoedd, ynghyd â'r platiau tectonig. Felly, er mwyn diffinio system gyfesurynnol ar y ddaear, defnyddir elfen geomertig sy'n *symleiddio* y sefyllfa, o leia yn fathemategol os nad yn ddaearyddol.

Y symleiddiad mwyaf cyffredin ydy *elipsoid ddau echelin* (*biaxial ellipsoid*), sy'n ffigwr tri-dimensiwn o hirgrwn wedi troi o amgylch ei echelin byraf. Gellir defnyddio amryw elipsoidau er mwyn amcangyfrif ffurf y ddaear. Yn gyffredinol, dibynna'r dewis ar ba ranbarth(au) sydd o dan sylw. Er enghraifft, defnyddir elipsoid GRS80 (*Geodetic Reference System 1980*) gan system leoli GPS am ei fod yn amcangyfrif cyffredinol i ran fwyaf o'r byd. Ar y llaw arall, defnyddir elipsoid Airy 1830 gan yr Ordnance Survey i fapio Prydain am ei fod yn amcangyfrif gwell yn y rhan hono o'r byd.

Lledred a Hydred
----------------

**Lledred** pwynt are wyneb y ddaear yw'r ongl rhwng y plân cyhydeddol (*equitorial plane*) a llinell sy'n rhedeg drwy'r pwynt ac sy'n normal i'r elipsoid sy'n amcangyfrif y ddaear (hy. yn ffurfio ongl 90° iddo ar ei arwyneb). Dynodir lledred gan y lythyren Roegaidd φ neu phi.

Mae'r plân cyhydeddol yn rhannu'r ddaear i'r hemisffer ogleddol a'r hemisffer deheuol. Gellir dynodi lledredau gogleddol gyda'r llythyren G a deheuol â D. Lledred y pegynnau felly yw 90°G a 90°D. Lledred y cyhydedd yw 0°.

**Hydred** pwynt ar wyneb y ddaear yw'r ongl i'r dwyrain neu'r gorllewin rhwng meridian dewisiedig i feridian arall sy'n pasio drwy'r pwynt. Dynodir lledred gan y lythyren Roegaidd λ neu lambda.

Dewiswyd llinell sy'n pasio'n agos i'r Arsyllfa Frenhinol yn Greenwich i gynrychioli'r prif feridian (*prime meridian*) sydd â lledred o 0°. Mae pwyntiau i'r dwyrain o'r llinell yma yn yr hemisffer ddwyreiniol - mae eu hydredau rhwng 0°≤ λ ≤180°Dn. Felly hefyd, mae pwyntiau i'r gorllewin yn yr hemisffer orllewinol, â hydredau 0° ≤ λ ≤180°Gn. Hydred y prif feridian yw 0°.

Lledred a Hydred

Systemau UTM
------------

Geiriau

System OSGB
-----------

Geiriau

Uchder
------

Geiriau

Gweler hefyd
------------

* System cyfesurynnau

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "A guide to coordinate systems in Great Britain" (PDF). Ordnance Survey. Rhagfyr 2010. Cyrchwyd 15 August 2013.
Cofrestrwyd **Tafarn y Seren** gan Cadw yn adeilad rhestredig Gradd II ar 16 Mai 1978, a saif yn nhref farchnad, hanesyddol Rhuthun, Sir Ddinbych. Saif ar waelod Stryd Clwyd, yn union gyferbyn a Charchar rhuthun. Honir mai dyma dafarn hynaf y dref. Cafodd ei adeiuladu'n wreiddiol yn 1639, fwy na thebyg yn unswydd i werthu'r 'ddiod garn'.

Yn gynnar yn 2010 darganfuwyd swm o hen ddogfennau i fyny yn atig y dafarn, 40 o ddogfennau budr wedi'u crensian yn fwndel bler. Mae'r rhain wedi taflu golau ar hanes tywyll yr adeilad, yn enwedig yn y 19g am fywyd o ddydd i ddydd mewn tafarn. Soniant am aelod o'r bumed cenhedlaeth i gadw tafarn, sef John Williams.

Ar ôl codi'r adeilad yn 1639, galwyd y dafarn y *North Pole*, a gwyddom mai James Edwards (saer maen) oedd y perchennog; newidiwyd yr enw i'r Seren (efallai oherwydd 'Seren y Gogledd') yn 1775, pan oedd Richard Percival (hefyd yn saer maen a briciwr yn ei amser rhydd) yn dal y drwydded. Yn 2010, gan nad oes deddfau yng Nghymru i atal newid yr enw, newidiwyd yr enw i 'Y Seren Fore' (*the Morning Star*).

Ceir disgrifiad sy'n mynd yn ôl i 1845 fod yma far yn ffrynt y Seren, a pharlwr o boptu, gyda chegin, pantri a bragdy yng nghefn yr adeilad - mewn estyniad arbennig o'r 19g. O dan y mannau cyhoeddus, sef ffrynt yr adeilad, ceir seleri i ddal y casgenni cwrw. Uwchben, caed pedair llofft ar gyfer y gweision a'r gwasanaethferched.

Y teulu Williams
----------------

Yn 1799 daliwr y drwydded oedd William Williams, sef y cyntaf o linach hir i redeg y Seren: tair cenhedlaeth a phump aelod o'r teulu yn ddalwyr trwydded. Ei fab John ddaeth wedyn, a gwelwyn o'r cofnodion faint o gredid roedd yn ei roi i'w gwsmeriaid. Mae'n cynnwys enwau 52 o gwsmeriaid, a rhoed y benthyciadau hyd nes eu bont hwythau wedi cael eu talu am waith gan eraill.

Yn y 1840au roedd 51 o dafarnau yn Rhuthun; roedd 9 tafarn yn Stryd Clwyd a dau'n arbennigo ar gwrw yn unig.

yn y 18g, gwelwn fod y Seren yn darparu: brecwast, cinio, swper, brechdanau (*sanviges*), te a choffi. Arlwywyd byrddau'r parlwr ar gyfer bwyd, a gwyddom fod yma fyrddau a chadeiriau cyfforddus a charped o dan draed!

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Listed Buildings adalwyd 22 Medi 2014
2. ↑  Morning Star website; Archifwyd 2014-10-06 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 23 Medi 2014
3. ↑  Quarter and Petty Sessions Records, Probate Records, Business Directories and Electoral Rolls; mae'r rhain ar gael yn Archifdy Sir Ddinbych, sydd wedi'i leoli ar draws y ffordd i'r Seren.

51°48′36″N 2°43′29″W﻿ / ﻿51.809934°N 2.724615°W﻿ / 51.809934; -2.724615﻿ (Gwesty'r Seren, Rhuthun)
Perthyn i'r 18g mae **Gwesty'r Alarch Wen**, (neu **Westy'r Alarch Wen**), Heol yr Eglwys, Trefynwy, Sir Fynwy. Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas). Mae rhai'n honi mai dyma adeilad pwysicaf y dre, oherwydd ei bensaerniaeth unigryw. Cofrestwyd yr adeilad fel Gradd II\* ym Mehefin 1952.

Hanes
-----

Mae'r adeilad ar dri llawr, gyda ffenest bwaog ar y llawr isaf ac mae wyneb yr adeilad allan o *stucco* gwyn, sy'n dyddio nôl i'r 19g. Gwyddom fod yma dafarn gynharach yn 1709 o'r enw "Yr Alarch a'r Gwalch" ond erbyn 1774, peidiwyd a defnyddio'r Gwalch a bathwyd yr enw *The White Swan Inn*. Adferwyd yr adeilad yn 1839, wedi i'r stryd (Heol y Priordy) gael ei ddatblygu. Mae'r fynedfa'n ddigon mawr ar gyfer coets o Heol y Priordy a cheir mynedfa arall, llai, o Heol yr Eglwys.

Mae'n debygol iawn fod yr Alarch Wen wedi'i basio i lawr yr oesau oddi wrth Mary de Bohun, a roddodd enedigaeth i Harri V, brenin Lloegr yng Nghastell Trefynwy.

Gweler hefyd
------------

* Wicipedia:Pedia Trefynwy
* Neuadd y Sir, Trefynwy
* Pont Trefynwy

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Records relating to the White Swan, Monmouth Archifwyd 2012-05-23 yn y Peiriant Wayback. archiveWales, adalwyd Ionawr 2012
2. ↑  White Swan, British Listed Buildings, adalwyd 21 Ionawr 2012
3. ↑  Tafarn yr Alarch Wen. Gwefan Coflein. Archifwyd 2014-02-21 yn y Peiriant Wayback. Royal Commission on Ancient and Histoc Monuments of Wales, adalwyd 20 Ionawr 2012
Yr Hen Lew Du, 2014
**Yr Hen Lew Du** (neu, ar lafar, y *Llew Du* neu'r *Llew*, ac weithiau gan drigolion hŷn, *Y Blac Leion Fach*) yw un o dafarnhau hynaf a mwyaf enwog Aberystwyth. Saif ar dop Heol y Bont ynghannol y dref. Iestyn Evans yw'r rheolwr.

Roedd yn fan cyfarfod y Cambrian Society a sefydlwyd yn 1822 a hefyd yn fan cyfarfod yr Union Club Society a sefydlwyd yn 1834. Roedd gan y dafarn stablau ar Heol y Wig. Defnyddiwyd yr enw 'Hen' o flaen 'Llew Du' i'w wahaniaethu rhag tafarn y Gogerddan Arms gerllaw a oedd hefyd yn cael ei alw'r 'Llew Du' ar adegau (llew du yw prif ddelwedd arfbais teulu Gogerddan a'r rheswm fod gymaint o dafarnhau Ceredigion gyda thafarndai o'r enw 'Llew Du').

Ceir sawl cofnod am y dafarn ar hyd ei hoes:

1801 - Ganed Aelod Seneddol Bwrdeistref Aberteifi, John Lloyd Davies yn yr Hen Lew Du yn 1801. Bu farw ei dad pan oedd John yn bump oed a nodir mai ei fam oedd rheolwr y dafarn yn 1816. Etholwyd ef yn 1855 ond bu farw yn 1860.
Ceir rhai dyfyniadau difyr am yr Hen Lew Du ar wefan 'A Pint of History': 

1826 - "I had very good accommodation at the Black Lion and clean beds without vermin." - Masleni, Thomas John, *Sketch of a Tour of Scenery in Wales*, 1826, NLW Mss 65a, t. 99
1912 - 'Old Black Lion Hotel, Bridge Street, the oldest established hotel in the town, good accommodation for tourists, commercial gentlemen and cyclists, J. Evans, proprietor.' *Wales Trades Directory*, 1912
1978 - 'Man cyfarfod traddodiadol Cymry Cymraeg, wel, rhai mathau o Gymry Cymraeg! Pan ddaeth teyrnasiad hir y cymeriad greiddiol a chellweirus, Llew, i ben mawr fu'r dyfalu a ddoi newid I swyddogaeth y Llew Du. Yn ffodus iawn bu'r par ifanc a ddaeth yma ddwy flynedd yn ol, Peter a Janice Lane yn ddigon doeth i beidio chwalu waliau etc. Cymysgedd o fobl, cenedlaetholwyr, gwerin leol, myfyrwyr Cymraeg, brawdoliaeth y ty betio ac ymwelwyr. Bar bach gyda tan glo, lolfa gyda'r darts a'r ystafell gefn gyda'r piano. Drafft Bass a cawl cennin.' *Tafarndau Cymru*, Y Lolfa, 1978.
2000 - 'Mae'r Llew Du yn ddiddorol tu hwnt. Dyma dafarn sydd ar nos Sadwrn yn cynnig defod gymdeithasol bwysig i gannoedd o bobl ifanc wrth iddynt dyrru i'r un man ar yr un amser i siarad â'r un bobl, unigolion na fyddent yn cwrdd a hwy o gwbl yn aml iawn ond yn y dafarn arbennig yma. Mewn cymdeithas wasgaredig fel y gymdeithas Gymraeg dyma'r math o brofiad torfol sydd yn helpu diffinio beth yw ystyr 'perthyn'. 'Y Llew Du', *Barn*, 11/2000

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Yr Hen Lew Du
Dail te gwyrdd yn trwytho mewn dŵr
Gwneir **te gwyrdd** o ddail *Camellia sinensis* sydd wedi'u hocsideiddio ychydig yn ystod eu prosesu. Tardd te gwyrdd o Tsieina, ond bellach fe'i gysylltir â nifer o ddiwylliannau drwy Asia. Yn weddol ddiweddar, mae te gwyrdd wedi dod yn boblogaidd yn y Gorllewin lle yfir te du'n draddodiadol. Ceir ystod eang o wahanol mathau o de gwyrdd, gan gynnwys *matcha* a *sencha*, sy'n amrywio yn ôl ffactorau megis yr amodau y'u tyfwyd ynddynt, amser eu medi a'r ffordd y'u proseswyd.

Mewn ymchwil i rinweddau gwrth-ganser y planhigyn, yn 2012 daethpwyd i'r canlyniad nad oedd digon o dystiolaeth i brofi hynny, er bod ymchwil arall yn Japan wedi dangos bod te gwyrdd yn lleihau'r risg o sawl math o ganser, problemau cardio-fasgiwlar a chlefyd Alzheimer.

Hanes
-----

Cafwyd sôn am yfed te yn hanes chwedlonol Tsieina fwy na 4,000 mlynedd yn ôl. Fe'i paratowyd gyntaf yn ystod teyrnasiad yr Ymerawdwr Shennong yn 2737 CC. Defnyddir te gwyrdd fel diod a meddyginiaeth hyd heddiw ar draws Asia, yn enwedig yn Tsieina, Japan, Gwlad Tai a Fietnam, am nifer o broblemau, gan gynnwys rheoli gwaedu, iacháu clwyfau, rheoli tymheredd y corff a siwgr gwaed a helpu treulio bwyd.

Yng nghyfnod Brenhinllin Tang ysgrifennodd Lu Yu lyfr *Clasur y Te* (Tsieineeg Traddodiadol:茶經; Tsieineeg Symledig: 茶经; pinyin: *Chájīng*) a ddaeth yn un o'r llyfrau pwysicaf oll yn hanes te gwyrdd. Fe'i ysgrifennwyd rhwng 600 a 900 OC ac mae'n rhoi cyfarwyddiadau ar sut a ble y gellir mwynhau cwpanaid da o de. Ym 1191, disgrifiodd yr offeiriad Zen Eisai yn *Llyfr y Te* (Japaneg: 喫茶養生記; *Kissa Yoyoki*) sut y gall yfed te gwyrdd wneud lles i'r pum organ hanfodol, yn enwedig y galon. Mae ei lyfr yn trafod priodweddau meddyginaethol tybiedig te gwyrdd, sy'n cynnwys lleddfu effeithiau alcohol, gweithio fel symbylydd, lleihau cochni, torri syched, cael gwared ar ddiffyg traul, gwella beriberi, atal blinder a gwella'r ymennydd a'r system wrinol. Ar ben hyn, mae'r rhan gyntaf yn esbonio siapau planhigion, blodau a dail te, a sonia am sut mae tyfu'r planhigion a phrosesu'r dail. Mae'r ail ran yn ymdrin â pharatoi'r te i wella gwahanol afiechydon.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Benefit of drinking green tea, Harvard University, adalwyd 2013-10-05
2. ↑   Green tea may lower heart disease risk, Harvard University, adalwyd 2013-10-05
3. ↑   *Mounting Research Shows Green Tea May Help Prevent Alzheimer's Disease*, Medical Daily, adalwyd 2013-10-05[*dolen marw*]
4. ↑   *The History of Tea — Tea Bags and Makers*, Inventors.about.com, 2012-04-09, [*dolen marw*]
5. ↑  Dattner, Christine; Boussabba, Sophie (2003), Emmanuelle Javelle, ed. *The Book of Green Tea*, Universe Books, p. 13, ISBN 978-0-7893-0853-5,
6. ↑   *The History of Tea*, Green-teas-guide.com, adalwyd 2014-05-19
System gyfesurynnol Gartesaidd gyda chylch radiws 2 wedi'i ganoli ar y tarddiad (a nodir mewn coch). Hafaliad y cylch yw x² + y² = 4.
O fewn mathemateg, mae **system gyfesurynnol Gartesaidd** (neu'n fyr: **cyfesurynnau Cartesaidd**) yn system o gyfesurynnau sy'n pennu pob pwynt yn unigryw mewn plân gyda phâr o gyfesurynnau rhif, sef y pellteroedd i'r pwynt o ddwy linell berpendicwlar sefydlog, a fesurir gyda'r un uned hyd. Gelwir pob llinell gyfesurynnol yn "echelin cyfesurynnol" y system. Gelwir y man lle maent yn croesi, neu'n cyfarfod yn "darddiad" (0, 0). Gellir diffinio'r cyfesurynnau hefyd fel safleoedd tafluniad perpendicwlar y pwynt ar y ddwy echelin, a fynegir fel pellteroedd arwyddedig o'r tarddiad.

Gellir ddefnyddio'r un egwyddor i bennu safle unrhyw bwynt mewn gofod tri dimensiwn gan dri chyfesurynnau Cartesaidd, ei bellteroedd wedi'u llofnodi i dri plân perpendicwlar, gan ei dafluniad perpendicwlar ar dair linell perpendicwlar. Yn gyffredinol, mae cyfesurynnau Cartesaidd *n* (sef elfen o n-gofod real) yn pennu'r pwynt mewn gofod ewclidid n-dimensiwn ar gyfer unrhyw ddimensiwn n. Mae'r cyfesurynnau hyn yn gyfartal i bellteroedd o'r pwynt hyd at *n* yr hyperplanau perpendicwlar.

Y system gyfesurynnol Gartesaidd yw sylfaen geometreg ddadansoddol, ac maent yn darparu dehongliadau geometrig llawer o ganghennau mathemateg eraill: algebra llinol, dadansoddiadau cymhleth, geometreg gwahaniaethol, calcwlws aml-amrywedd (*multivariate*), theori grŵp a llawer mwy. Enghraifft gyfarwydd yw'r cysyniad o graff ffwythiant. Mae cyfesurynnau Cartesaidd hefyd yn hanfodol ar gyfer y rhan fwyaf o ddisgyblaethau cymhwysol sy'n delio â geometreg, gan gynnwys seryddiaeth, ffiseg a pheirianneg. Dyma'r system gyfesurynnol fwyaf cyffredin a ddefnyddir mewn graffeg cyfrifiadurol, dylunio geometrig â chymorth cyfrifiadur, a phrosesu data eraill sy'n gysylltiedig â geometreg.

Cyfeiriadau
-----------
**Khufu** (play ynganiad: [/]ˈkuːfuːynganiad: [/], yn wreiddiol: **Khnum-Khufu** (play ynganiad: [/]ˈknuːmˈkuːfuːynganiad: [/]), ydy enw genedigol un o frenhinoedd yr Aifft ym Mhedwaredd Teyrnasiad Yr Hen Deyrnas: tua 2580 CC. Caiff hefyd ei adnabod gan enw arall sef **Khêops** neu **Cheops** (sillafiad Cymraeg: "Tsieops") (play ynganiad: [/]ˈkiːɒpsynganiad: [/]; Groeg: Χέοψ, gan Diodor a Herodotus) a chydag enw Helenaidd llai amlwg: **Súphis** (play ynganiad: [/]ˈsuːfɨsynganiad: [/]; Groeg: Σοῦφις, gan Manetho).

Pyramid Mawr Khufu
Khufu oedd yn gyfrifol am adeiladu Pyramid Mawr Giza, y mwyaf o byramidau'r Aifft a'r unig un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd sy'n dal mewn bodolaeth.

Roedd Khufu yn fab i'r brenin Sneferu a'i frenhines Hetepheres. Yn wahanol i'w dad, dywedir ei fod yn deyrn creulon. Bu ganddo naw mab, a dilynwyd ef ar yr orsedd gan un ohonynt, Djedefre.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Aidan Dodson, *Monarchs of the Nile* (American University in Cairo Press, 2000), tt. 29–34

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Sneferu** | **Brenin yr Aifft**26g CC | Olynydd:**Djedefre** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 3408150032988511180000
* LCCN: n80020531
* ISNI: 0000 0004 4888 1660
* GND: 118746227
* NKC: ola2002100660

 |
Gwledydd sydd wedi mabwysiadu'n swyddogol y system fetrig     Gwledydd sydd heb fabwysiadu'n swyddogol y system fetrig (Unol Daleithiau America, Myanmar, a Liberia)
Defnyddir y **system fetrig** gan lawer o wledydd drwy'r byd. Fe'i sylfaenwyd yn wreiddiol ar y *mètre des Archives* a'r *kilogramme des Archives* a darddodd yng Ngweriniaeth Ffrainc yn 1799. Dros y blynyddoedd newidiwyd y diffiniad o'r fetr a'r cilogram ac ychwanegwyd at y system yn helaeth. Yn niwedd y 19g a chychwyn yr 20g gwelwyd nifer o systemau eraill yn cael eu creu ond dyma'r system a ddefnyddir bellach, bron drwy'r byd. Defnyddir y term 'System fetrig' fel cyfystyr i "SI" (System Ryngwladol o Unedau) ac am yr Unedau ychwanegol at yr Unedau SI. Daw'r talfyriadau canlynol, a dderbynir drwy'r byd, o'r Ffrangeg:

* SI: System Ryngwladol o Unedau (*Le Système international d'unités*)
* CGPM: Y Gynhadledd Gyffredinol ar Bwysau a Mesurau (*Conférence générale des poids et mesures*)
* CIPM: Pwyllgor Rhyngwladol Pwysau a Mesurau (*Comité international des poids et mesures*)
* BIPM: Biwro Rhyngwladol Pwysau a Mesurau (*Bureau international des poids et mesures*)
* CIE: Comisiwn Rhyngwladol Golau (*Commission Internationale de l'Eclairage* )

Mae'r system fetrig wedi'i chadarnhau'n swyddogol yn Unol Daleithiau America ers 1866 ond nid yw wedi mabwysiadu'r system yn swyddogol. Yn 1988, fodd bynnag, cadarnhaodd y Gyngres (drwy Ddeddf *Omnibus Trade and Competitiveness Act*) mai'r system fetrig oedd y dewis gorau. Liberia a Myanmar yw'r unig ddwy wlad arall sydd heb dderbyn y sytem fetrig yn swyddogol nag yn weithredol. Cedwir at rai agweddau o'r hen system yng ngwledydd Prydain hefyd e.e. pellter ar arwyddion ffyrdd.

* Llun o 1800 yn dangos yr unedau degol a ddaeth yn gyfreithiol yn Ffrainc yn Nhachwedd 1800Llun o 1800 yn dangos yr unedau degol a ddaeth yn gyfreithiol yn Ffrainc yn Nhachwedd 1800
* Pedair dyfáis fetrig a ddefnyddir yn aml: tâp mesur (centimetrau); thermomedr (graddau Celsius); pwys cilogram; mesurydd trydanol (foltau, amperau ac ohmau)Pedair dyfáis fetrig a ddefnyddir yn aml: tâp mesur (centimetrau); thermomedr (graddau Celsius); pwys cilogram; mesurydd trydanol (foltau, amperau ac ohmau)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Alder, Ken (2002). *The Measure of all Things—The Seven-Year-Odyssey that Transformed the World*. London: Abacus. ISBN 0-349-11507-9.
Actor digrif, dramodydd a chyfarwyddwr ffilm Seisnig oedd **Stan Laurel** (ganwyd **Arthur Stanley Jefferson**; 16 Mehefin 1890 – 23 Chwefror 1965) ac un hanner o Laurel a Hardy, y ddeuawd a gychwynnodd yn oes ffilmiau mud a barodd 25 mlynedd, o 1927 i 1951. Ymddangosodd gyda'i bartner comedi Oliver Hardy mewn 107 ffilm ffer, ffilm nodwedd a rhannau cameo.

Fe'i ganwyd yn nhref Ulverston, Swydd Gaerhirfryn (bellach yn Cumbria), Lloegr, i deulu theatraidd, a magwyd yn Bishop Auckland, Swydd Durham, wedyn Tynemouth, Northumberland, a Glasgow, yr Alban. Yn Glasgow y cychwynodd ar ei yrfa ar y llwyfan, gan ymddangos mewn pantomeimiau a sgetshis yn y theatr gerdd. Ym 1910 ymunodd â chwmni actorion Fred Karno, ac am gyfnod roedd yn dirprwyo dros Charlie Chaplin. Aeth y cwmni ar daith drwy'r Unol Daleithiau cyn y Rhyfel Byd Cyntaf, ac arhosodd Laurel a Chaplin yno. Parhaodd Laurel i ymddangos ar y llwyfan am ddegawd o leiaf, ond ym 1917 roedd ganddo rôl mewn ffilm fer, *Nuts in May*. Wedi hynny trodd fwyfwy at weithio mewn ffilmiau, a ffurfiodd ei bartneriaeth hirsefydlog gyda Hardy ym 1927. Ymddeolodd Laurel ar ôl marwolaeth ei bartner ym 1957. Bu farw yn Santa Monica, Califfornia, ym 1965.

Roedd ganddo bedair gwraig, a phriododd un ohonyn nhw ddwywaith.

Stan Laurel tua 1920

Llenyddiaeth
------------

* Fred Lawrence Guiles, *Stan: The Life of Stan Laurel* (Efrog Newydd, 1980)

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 44486990
* LCCN: n79066701
* ISNI: 0000 0001 0857 1156
* GND: 118570196
* SUDOC: 030625394
* BNF: cb13922290c (data)
* BIBSYS: 90821399
* NLA: 35228841
* NKC: jn20000701013
* The SBN id RAVV089076 is not valid.
* BNE: XX902075
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Tafarn hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw'r **Nag's Head**.

Lleoliad
--------

Mae'r Nag's Head yn sefyll ar Stryt y Bryn (Saesneg: *Mount Street*), ger y gyffordd rhwng Stryt Yorke a Stryt Twthil, i lawr y bryn o ganol y ddinas, o dan Eglwys San Silyn.

Hanes
-----

Mae'r adeilad yn dyddio'n ôl i 1661. Yn wreiddiol roedd yn sefyll yn ardal marchnad Sgwâr Swydd Efrog (*Yorkshire Square*).

Roedd cwrw yn cael ei bragu gan y Nag's Head ymhell cyn i Arthur Soames o fragdy Soames brynu'r safle yn 1879. O 1834 hyd 1874, bragwyr y dafarn oedd William a Thomas Rowlands. Yn 1894, adeiladwyd simnai o frics coch fel rhan o estyniad y bragdy.

Yn 1931, cyfunwyd y bragdy Soames â dau fragdy arall er mwyn creu bragdy Border, a daeth bragdy Stryt y Twtil yn ganolfan i'r gwaith cynhyrchu. Yn 1984, cafodd y bragdy ei gau ar ôl iddo gael ei werthu i gwmni Marstons, ond mae'r Nag's Head ar agor o hyd.

Disgrifiad
----------

Gyda simnai bragdy Soames a bragdy Stryt y Twthil dros y stryd, mae'r Nag's Head yn rhan o grŵp o adeiladau sy'n gysylltiedig â hanes y diwydiant bragu yn Wrecsam.

Cafodd yr adeilad gwreiddiol ei adnewyddu'n helaeth mewn arddull Duduraidd yn yr 19eg ganrif, pan ddaeth yn rhan o fragdy Soames. Mae'r adeilad wedi cadw llawer o elfennau neo-Duduraidd sy'n dyddio'n ôl i'r adnewyddiad, ond dros y blynyddoedd mae rhan o'r rhain wedi diflannu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Our Pub / Nag's Head / Pub and Restaurant / Neighbourhood". *nagsheadpubwrexham.co.uk*. Cyrchwyd 14 Chwefror 2023.
2. ↑  "Cynllun Asesu a Rheoli Nodweddion Ardal Gadwraeth Canol Tref Wrecsam" (PDF). *Wrecsam.gov.uk*. Cyrchwyd 14 Chwefror 2023.
3. ↑  "The Nag's Head, Wrexham". *History Points* (yn Saesneg). Cyrchwyd 14 Chwefror 2023.
4. ↑  "Soames brewery chimney, Wrexham". *History Points* (yn Saesneg). Cyrchwyd 14 Chwefror 2023.
5. ↑  "The Nag's Head Public House, Offa, Wrexham" (yn Saesneg). Cadw. Cyrchwyd 23 Chwefror 2023.
Taleithiau'r Ariannin
Mae gan yr Ariannin 23 o daleithiau (*provincias*) ac yn ardal ffederal, y brifddinas Buenos Aires.

Ardal ffederal
--------------

1. Buenos Aires

Taleithiau
----------

2. Talaith Buenos Aires  

3. Catamarca  

4. Chaco  

5. Chubut  

6. Córdoba  

7. Corrientes  

8. Entre Ríos  

9. Formosa  

10. Jujuy  

11. La Pampa  

12. La Rioja  

13. Mendoza  

14. Misiones  

15. Neuquén  

16. Río Negro  

17. Salta  

18. San Juan  

19. San Luis  

20. Santa Cruz  

21. Santa Fe  

22. Santiago del Estero  

23. Tierra del Fuego  

24. Tucumán

 gw • sg • go**Taleithiau'r Ariannin**

Buenos Aires **·** 
Catamarca **·** 
Chaco **·** 
Chubut **·** 
Córdoba **·** 
Corrientes **·** 
Entre Ríos **·** 
Formosa **·** 
Jujuy **·** 
La Pampa **·** 
La Rioja **·** 
Mendoza **·** Misiones **·** 
Neuquén **·** 
Río Negro **·** 
Salta **·** 
San Juan **·** 
San Luis **·** 
Santa Cruz **·** 
Santa Fe **·** 
Santiago del Estero **·** 
Tierra del Fuego **·** 
Tucumán
Logo *Star Wars*
Masnachfraint ffugwyddonol Americanaidd yw ***Star Wars***. Mae'n cynnwys tri drioleg o ffilmiau sydd wedi datblygu'n gyfresi teledu, llyfrau, gemau cyfrifiadurol a chomics. Ynddynt darlunir galaeth dychmygol, pell iawn i ffwrdd o blaned Daear, ble mae'r Jedi yn cynrychioli'r da a'r Sith yn cynrychioli'r drwg. Yr arf, fel arfer, yw'r *saber-golau* (*lightsaber*) a cheir nifer o themâu, gydag elfennau o athroniaeth a chrefydd yn nadreddu drwy'r themâu hynny.

Lansiwyd y ffilm cyntaf ar 25 Mai 1977 gyda'r teitl *Star Wars* a hynny gan 20th Century Fox a daeth yn hynod o boblogaidd ledled y byd. Yn hydref 2012, prynodd *The Walt Disney Company* Lucasfilm am $4.05 biliwn a chyhoeddodd ei fwriad o greu trydedd cyfres gyda'r gyntaf o'r dair *Star Wars Episode VII*, yn gweld golau dydd yn 2015.

Ffilmiau
--------

| Rhif | Is-deitl | Blwyddyn | Cyfarwyddwr |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 !I | *The Phantom Menace* | 1999 | Lucas, GeorgeGeorge Lucas |
| 2 !II | *Attack of the Clones* | 2002 | Lucas, GeorgeGeorge Lucas |
| 3 !III | *Revenge of the Sith* | 2005 | Lucas, GeorgeGeorge Lucas |
| 4 !IV | *A New Hope* | 1977 | Lucas, GeorgeGeorge Lucas |
| 5 !V | *The Empire Strikes Back* | 1980 | Kershner, IrvinIrvin Kershner |
| 6 !VI | *Return of the Jedi* | 1983 | Marquand, RichardRichard Marquand |
| 7 !VII | *The Force Awakens* | 2015 | Abrams, J. J.J. J. Abrams |
| 8 !VIII | *The Last Jedi* | 2017 | Johnson, RianRian Johnson |
| 9 !IX | *The Rise of Skywalker* | 2019 | Abrams, J. J.J. J. Abrams |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Nakashima, Ryan (20 Hydref 2012). "*Disney to make new 'Star Wars' films, buy Lucas co*". *MSN Money*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 3 Tachwedd 2012. Cyrchwyd 31 Hydref 2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **teigr y benfelen**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **teigrod y benfelen**; yr enw Saesneg yw *Cinnabar*, a'r enw gwyddonol yw *Tyria jacobaeae*. Mae i'w ganfod yn Ewrop a gogledd a chanol Asia.

Oherwydd *actinoids* yn y planhigion a fwyteir, nid yw'n cael ei fwyta gan helwyr, a chaiff lonydd. Fodd bynnag, cofnodwyd nifer o achosion pan mae'n troi'n ganibal.

32–42 mm (1.3-1.7 mod) ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan yn ystod y dydd.

*Senecio* ydy prif fwyd y siani flewog.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r teigr y benfelen yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Te llysieuol
Trwythiad llysieuol neu blanhigyn yw **te llysieuol**. Mae'n wahanol i'r te a yfir fel 'te brecwast' a wneir gyda dail *Camellia sinensis*. Fel diodydd eraill a wneir gyda'r llwyn te, paratoir te llysieuol drwy gymysgu dŵr poeth â ffrwythau, dail, gwreiddiau, neu ronynnau. Gellir yfed y ddiod yn oer neu'n boeth.

Cyfansoddiad
------------

Gellir creu te llysieuol gyda blodau ffres neu wedi'u sychu, dail, hadau neu wreiddiau drwy arllwys dŵr berw ar ben rhannau'r planhigion a gadael iddynt drwytho am ychydig funudau. Gellir berwi hadau a gwreiddiau hefyd ar ffwrn. Mae'r te wedyn yn cael ei hidlo, melysu a ddymunir, a'i yfed. Mae llawer o gwmnïau yn cynhyrchu bagiau te llysieuol ar gyfer trwythau o'r fath.

Paratoir te blas (*flavored tea*) drwy ychwanegu planhigion eraill at de gwirioneddol (te du, ŵlong, gwyrdd, melyn, neu wyn); er enghraifft, mae'r te poblogaidd *Iarll Llwyd* yn de du gyda bergamot (yr olew oren, nid y perlysieuyn o'r un enw), mae te jasmin yn de Tsieineaidd gyda blodau jasmin, ac mae te genmaicha yn de gwyrdd Japaneaidd gyda reis wedi'u tostio.

Cyfeiriadau
-----------
**Marcus Claudius Tacitus** (c.200 – Mehefin 276), oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 275 a 276. Er iddo ef ei hun geisio awgrymu'n wahanol, nid oedd ganddo gysylltiad teuluol a'r hanesydd Tacitus.

Ganed Tacitus i deulu distadl yn un o'r taleithiau ger Afon Donaw; Noricum, Pannonia neu Raetia). Ni wyddir llawer am ei yrfa, ond bu'n gonswl yn 273.

Wedi i'r ymerawdwr Aurelian gael ei lofruddio, bu cyfnod o tua 6 mis heb ymerawdwr. Yn ystod y cyfnod hwn bu'r Senedd a'r llengoedd yn trafod pwy fyddai olynydd Aurelian, gan nad oedd ef ei hun wedi penodi olynydd. Yn y diwedd dewiswyd Tacitus. Roedd tua 75 oed pan gyhoeddwyd ef yn ymerawdwr.

Pan ddaeth yn ymerawdwr penododd Tacitus ei frawd Florianus yn bennaeth Gard y Praetoriwm. Yn fuan wedyn ail-ddechreuodd y rhyfeloedd ar ffiniau'r ymerodraeth pan groesodd y llwythi Almaenaidd dros Afon Rhein. Yr un pryd symudodd y Gothiaid i Asia Leiaf, gan haeru eu bod wedi eu galw yno gan Aurelian i ymlass yn erbyn y Persiaid. Aeth Tacitus i ddelio a'r Gothiaid tra'r aeth ei frawd Florianus i ymladd ar Afon Rhein. Bu'r ddau'n llwyddiannus, a chafodd Tacitus fuddugoliaeth dros yr Alaniaid gerllaw Palus Maeotis.

Ychydig wedyn, ar ôl bod yn ymerawdwr am 6 mis, bu farw Tacitus yn annisgwl yn Tyana (Capadocia). Mae dwy stori am ei farwolaeth. Yn ôl Eutropius ac Aurelius Victor bu farw o dwymyn, tra dywed Zosimus iddo gael ei lofruddio. Dilynwyd ef fel ymerawdwr gan ei frawd Florianus.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Aurelian** | **Ymerawdwr Rhufain**275 – 276 | Olynydd:**Florianus** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 26144782957772522468
* ISNI: 0000 0001 2099 6747
* GND: 12877505X
* SUDOC: 149341091
* BNF: cb16491279m (data)

 |