recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Hen lyfr llofnodion o'r 1880au.
Llyfr ar gyfer casglu llofnodion, ac o bosib negeseuon a llên fer mewn llawysgrifen amryw bobl, yw **llyfr llofnodion**.

Mae'r llyfrau llofnodion cynharaf yn dyddio o'r 15g. Llyfrau cyfeillgarwch oedd y mwyafrif o'r fath lyfrau, a ddefnyddir i gasglu negeseuon byrion gan gyfeillion. Hyd at ganol y 19g, arferai'r llofnodwyr ysgrifennu dyfyniadau, penillion, neu negeseuon homiletaidd. Yn niwedd y 19g daeth cynnwys llyfrau llofnodion yn fwy doniol ac yn anffurfiol. Daeth yr arfer yn boblogaidd ymhlith plant yn yr 20g i rannu rhigymau ac ysgribliadau digrif ac i gofnodi cyfeillgarwch. Mae nifer o ddisgyblion yn defnyddio llyfrau nodiadau, neu flwyddlyfr cyffredin, i gasglu negeseuon ffarwél a dymuniadau da ar ddiwedd eu cyfnod yn yr ysgol. Tuedda nodiadau mewn llyfrau cyfeillgarwch cyfoes i fod yn fwy sarhaus ac yn anghelfydd na negeseuon addfwyn a sentimental yr 19g.[1]

Yn yr oes fodern, defnyddir llyfrau llofnodion i gasglu llofnodion gan enwogion neu grwpiau penodol o unigolion nodedig. Mae parciau thema Disney, er enghraifft, yn gwerthu llyfrau i blant gasglu llofnodion gan ddifyrwyr sydd mewn gwisg cymeriadau Disney.[1]

Bu'n gyffredin yn ystod yr 1970au a'r 1980au i blant Cymru gasglu llofnodion enwogion teledu a pop Cymraeg ar faes Eisteddfod yr Urdd gyda llyfr llofnodion yr Urdd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  William M. Clements, "Autograph book" yn *Folklore: An Encyclopedia of Beliefs, Customs, Tales, Music, and Art*, golygwyd gan Thomas A. Green (Santa Barbara, Califfornia: ABC-CLIO, 2007), tt. 76–77.
Mae **Pant-llwyd** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN832692. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 504 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 549 metr (1801 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dewey
Mae **Pumlumon Fawr (Plynlimon)** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN789869. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 228 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Uchder y copa o lefel y môr ydy 752 metr (2467 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Ystyr "Pumlumon" yw "Pum Copa".

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2006-04-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Carl Froelich yw ***Die Ganz Großen Torheiten*** a gyhoeddwyd yn 1937. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen. Lleolwyd y stori yn Fienna. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Ralph Benatzky. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Paula Wessely, Kurt Meisel, Karl Harbacher, Rudolf Forster, Egon von Jordan, Klaus Pohl, Karl Hellmer, Julius Brandt, Hedwig Bleibtreu, Margarete Schön, Hans Henninger, Gretl Theimer, Angelo Ferrari, Bruno Hübner, Gustav Waldau, Hans Olden a Hilde Wagener. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1937. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Life of Emile Zola* sef ffilm Americanaidd hanesyddol gan y cyfarwyddwr William Dieterle. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Franz Planer oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Gustav Lohse sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Carl Froelich ar 5 Medi 1875 yn Berlin a bu farw yng Ngorllewin Berlin ar 23 Ebrill 1973. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Medal Goethe ar gyfer Celf a Gwyddoniaeth

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Carl Froelich nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 16 Ebrill 2016.
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Hans Quest yw ***Ein Mann Muß Nicht Immer Schön Sein*** a gyhoeddwyd yn 1956. Fe'i cynhyrchwyd gan Artur Brauner yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Curth Flatow a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Heinz Gietz. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Peter Alexander, Inge Meysel, Susi Nicoletti, Hans Putz, Franz-Otto Krüger, Erich Fiedler, Brigitte Grothum, Georg Thomalla, Stanislav Ledinek, Ursula Herking, Wolfgang Neuss, Kurt Waitzmann, Walter Bluhm, Wolfgang Müller, Christiane Maybach, Edith Hancke, Horst Keitel, Hans Schwarz, Herbert Weißbach, Inge Egger, Rolf Kralovitz, Wolf Martini a Wolfgang Eichberger. Mae'r ffilm *Ein Mann Muß Nicht Immer Schön Sein* yn 84 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1956. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Searchers* sy’n ffilm bropoganda gwrth-frodorion America gan y cowbois gwyn, gan y cyfarwyddwr ffilm John Ford. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Herbert Körner oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Wolfgang Wehrum sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hans Quest ar 20 Awst 1915 yn Herford a bu farw ym München ar 31 Awst 2017. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Croes Urdd Teilyngdod Gweriniaeth Ffederal yr Almaen

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Hans Quest nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 22 Mehefin 2016.
*Mae'r erthygl yma am y gwyddonydd Groegaidd. Am eraill o'r un enw, gweler Ptolemi (gwahaniaethu)*
Mathemategydd, seryddwr a daearyddwr Groegaidd o'r Aifft oedd **Ptolemi**, enw llawn **Claudius Ptolemaeus** (Groeg: Κλαύδιος Πτολεμαῖος *Klaúdios Ptolemaĩos*; ar ôl 83 - wedi 161 OC).

Roedd yn byw yn nhref Ptolemais Hermiou yn y Thebaid yn yr Aifft, a oedd bryd hynny yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig, ac mae'n debyg ei fod yn enedigol o'r dref honno. Bu farw yn Alexandria.

Roedd yn awdur nifer o draethodau gwyddonol, a bu tri o'r rhain yn eithriadol o bwysig. Un oedd yr *Almagest* (Groeg: Η Μεγάλη Σύνταξις, "Y Traethawd Mawr", yn wreiddiol Μαθηματικἠ Σύνταξις, "Traethawd Mathemategol"). Yr ail yw'r *Geographia*, trafodaeth fanwl ar ddaearyddiaeth y byd Groeg a Rhufeinig. Y trydydd yw'r traethawd *Tetrabiblos* ("Pedwar llyfr") sy'n ymgais i gymhwyso sêr-ddewiniaeth at athroniaeth naturiol Aristotelaidd.

Yn 833 cyhoeddodd Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī ei *Kitāb ṣūrat al-Arḍ* ("Llyfr ymddangosiad y ddaear"), fersiwn wedi ei ddiweddaru a'i gwblhau o'r *Geographia*.

Gweler hefyd
------------

* Geodeddwyr: gwyddonwyr a fu'n astudio'r gangen hon o fathemateg gymhwysol

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 54152998
* LCCN: n50032768
* ISNI: 0000 0001 2280 0429
* GND: 118641786
* SELIBR: 196576
* SUDOC: 027084396
* BNF: cb11920750r (data)
* BIBSYS: 90199407
* ULAN: 500330559
* HDS: 048292
* NLA: 35435417
* NDL: 00453423
* NKC: ola2002159448
* The SBN id LO1V346952 is not valid.
* BNE: XX1136821
* CiNii: DA00259895

 |
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Wladimiro de Liguoro yw ***Il Solitario Della Montagna*** a gyhoeddwyd yn 1931. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Società Anonima Stefano Pittaluga.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Giorgio Bianchi, Carlo Ninchi, Amedeo Trilli, Franz Sala, Gustavo Serena a Letizia Bonini. Mae'r ffilm *Il Solitario Della Montagna* yn 93 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1931. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Frankenstein (1931)* ffilm arswyd, Americanaidd gan James Whale. 
Ubaldo Arata oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Wladimiro de Liguoro ar 11 Hydref 1893 yn Napoli a bu farw yn Rhufain ar 27 Tachwedd 1944. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1912 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Wladimiro de Liguoro nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.
Sylwedd fel jeli a ymddengys yng nghefn gwlad yw **pwdre sêr**, **pwdr sêr** neu **pwdredd sêr**.[1] Gelwir hefyd yn **chwyd/chwŷd awyr**,[1][2] **chwyd sêr**,[1] **grifft sêr** yn Ne Cymru,[1][3] **cap glas** yn y Gogledd,[1] **syrth awyr**,[1] **tripa'r sêr** yn y De Ddwyrain,[1] **llwtrach y sêr**,[4] a **godro'r sêr** yn Nyfed.[5] Fe'i elwir hefyd yn *Tremella meteorica*, term Lladinaidd ffug-fiolegol sy'n cyfeirio at y genws o ffwng *Tremella* a'r cred bod y sylwedd yn dod o'r gofod. Yn ôl llên gwerin, ymddangosa'r sylwedd yn sgil cawod o sêr gwib (awyrfeini).

Nid oes sicrwydd ynglŷn ag esboniad gwyddonol pwdre sêr. Yn ôl y naturiaethwr Cymreig Thomas Pennant, chwŷd anifeiliaid yw'r sylwedd.[6] Yn ôl eraill, y syanobacteriwm *Nostoc* yw pwdre sêr.[7]

* Pwdr sêr yn yr Alban
* Pwdr sêr yn yr Alban
* Pwdr sêr yng Ngwlad Belg

### Nostoc

Math o syanobacteria (*blue-green alga*). Fe gaiff hwn yr enw pwdre'r sêr gan rai, am ei fod yn ymddangos yn sydyn fel petai wedi disgyn o'r nen. Yr enw Saesneg arno yw mares’ eggs - maent yn edrych fel swigod crwn cyn iddynt fyrstio, fel sydd wedi digwydd yn y ddelwedd. Mae'r anifail/planhigyn yma yn gyffredin mewn pyllau dŵr, ac yn ymddangos ar wyneb y ddaear lle mae’n wlyb, yn aml yn tyfu ar y palmant, lle mae dŵr glaw yn llifo.[8]

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  *Geiriadur yr Academi*, [star jelly].
2. ↑  *Geiriadur Prifysgol Cymru*, [chwŷd].
3. ↑  *Geiriadur Prifysgol Cymru*, [grifft].
4. ↑  *Geiriadur Prifysgol Cymru*, [llwtrach].
5. ↑  *Geiriadur Prifysgol Cymru*, [godro].
6. ↑  (Saesneg) Pilkington, Mark (13 Ionawr 2005). The blobs. *The Guardian*. Adalwyd ar 25 Awst 2014.
7. ↑  (Saesneg) RSPB Ham Wall 'slime' baffles experts. BBC (18 Chwefror 2013). Adalwyd ar 25 Awst 2014.
8. ↑  Sion Roberts, Bwletin Llên Natur rhifyn 58 (Rhagfyr 2012 ar ôl cyfnod gwlyb)
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Mariano Ozores yw ***Fin De Semana Al Desnudo*** a gyhoeddwyd yn 1974. Fe'i cynhyrchwyd yn Sbaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Antón García Abril. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Helga Liné, Antonio Ozores, Alfredo Landa, Eduardo Calvo, Lina Morgan, Laly Soldevilla, Haydée Balza a Máximo Valverde. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1974. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Godfather Part II* sef rhan dau y gyfres Americanaidd boblogaidd gan Francis Ford Coppola. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd. 
José Fernández Aguayo oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mariano Ozores ar 5 Hydref 1926 ym Madrid. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1952 ac mae ganddo o leiaf 180 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Mariano Ozores nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 3 Mai 2016.
Mae **Pwll Penpergwm** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1976 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.66 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Pentref a chymuned tua 5 milltir i'r de-orllewin o Abertawe ar benrhyn Gŵyr yw **Llandeilo Ferwallt** ("Cymorth – Sain" ynganiad ) (Saesneg: *Bishopston*). Mae'r Mwmbwls yn gorwedd dwy filltir i'r dwyrain. Llandeilo yw un o'r pentrefi mwyaf ar benrhyn Gŵyr. Mae ganddo ei glwb rygbi ei hun, *South Gower RFC*, a'i ysgol gyfun, Ysgol Gyfun Llandeilo Ferwallt.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Rebecca Evans (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Tonia Antoniazzi (Llafur).

I ddechrau, cyfuniad o 'Llan' a **Merwall** oedd yr enw, ac fe dyfodd 't' yn raddol ar ddiwedd yr enw personol. Pan fu anghytuno rhwng Esgobaeth Llandaf ac Esgobaeth Tyddewi ynglŷn â'r ffiniau rhyngddynt rhoddwyd yr enw Teilo i mewn i'r enw ar ôl ailgysegru'r eglwys leol i Sant Teilo, gan ei fod yn nawddsant Esgobaeth Llandaf, er mwyn tanlinellu ei bod yn perthyn i'r esgobaeth honno.

Ceir sawl traeth lleol fel *Brandy Cove*, Bae Caswel a Pwll Du (gweler y llun).

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Llandeilo Ferwallt (pob oed) (3,251)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llandeilo Ferwallt) (268)** |    | 8.4% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llandeilo Ferwallt) (2310)** |    | 71.1% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Llandeilo Ferwallt) (626)** |    | 42.8% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
2. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014
3. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
5. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
6. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Abertawe**

**Dinas**  

Abertawe
  
**Trefi**  

Casllwchwr  **·** Clydach  **·** Gorseinon  **·** Pontarddulais  **·** Treforys  **·** Tre-gŵyr
  
**Pentrefi**  

Burry Green  **·** Cadle  **·** Crofty  **·** Dyfnant  **·** Fforest-fach  **·** Garnswllt  **·** Y Gellifedw  **·** Y Glais  **·** Llandeilo Ferwallt  **·** Llanddewi  **·** Llangyfelach  **·** Llangynydd  **·** Llanilltud Gŵyr  **·** Llanmorlais  **·** Llanrhidian  **·** Llan-y-tair-mair  **·** Y Mwmbwls  **·** Nicholaston  **·** Oxwich  **·** Pen-clawdd  **·** Pengelli  **·** Pennard  **·** Pentre Poeth  **·** Pont-lliw  **·** Port Einon  **·** Reynoldston  **·** Rhosili  **·** Sgeti  **·** Y Crwys  **·** Ynysdawe  **·** Ynysforgan  **·** Ystumllwynarth
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Werner W. Wallroth yw ***Du Und Ich Und Klein-Paris*** a gyhoeddwyd yn 1971. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen a Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Rudi Strahl a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Karl-Ernst Sasse. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Eckhard Becker, Werner Godemann, Evelyn Opoczynski, Jürgen Frohriep, Peter Friedrichson, Jessy Rameik, Werner Toelcke, Alfred Rücker, Klaus-Dieter Henkler, Michael Pan, Kurt Goldstein, Peter Reinhardt, Renate Geißler, Gert Grasse, Jaecki Schwarz, Käthe Reichel, Winfried Glatzeder a Christa Lehmann. Mae'r ffilm *Du Und Ich Und Klein-Paris* yn 104 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1971. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *A Clockwork Orange* sef ffim wyddonias, ddistopaidd am drosedd gan y cyfarwyddwr ffilm
Stanley Kubrick. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Hans-Jürgen Kruse oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Helga Emmrich sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Werner W Wallroth ar 28 Chwefror 1930 yn Erfurt a bu farw yn Potsdam ar 20 Medi 1958. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1961 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Werner W. Wallroth nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Ffilm arswyd a ffuglen wyddonol gan y cyfarwyddwr James Whale yw ***Frankenstein*** a gyhoeddwyd yn 1931. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Garrett Fort a Francis Edward Faragoh. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Bernhard Kaun.

Mae Frankenstein yn serennu Colin Clive fel Henry Frankenstein, gwyddonydd ag obsesiwn sy'n cloddio cyrff gyda'i gynorthwyydd er mwyn cydosod bod byw o rannau'r corff. Mae'r creadur sy'n cael ei greu, a elwir yn aml yn Anghenfil Frankenstein, yn cael ei bortreadu gan Boris Karloff. Darparwyd y colur ar gyfer yr anghenfil gan Jack Pierce. Mae cast y ffilm hefyd yn cynnwys Mae Clarke, John Boles, Dwight Frye, ac Edward Van Sloan.

Wedi’i chynhyrchu a’i dosbarthu gan Universal Pictures, bu’r ffilm yn llwyddiant masnachol ar ôl ei rhyddhau, a chafodd dderbyniad da ar y cyfan gan feirniaid a chynulleidfaoedd. Mae wedi esgor ar nifer o ddilyniannau a sgil-effeithiau, ac mae wedi cael effaith sylweddol ar ddiwylliant poblogaidd: mae delweddaeth "gwyddonydd gwallgof" gyda chynorthwyydd cefngrwm a darluniad y ffilm o Anghenfil Frankenstein wedi dod yn eiconig ers hynny.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ""Frankenstein" Cast Chosen". *The New York Times* (yn Saesneg). 30 Awst 1931.
2. ↑  
Golman, Harry (11 Tachwedd 2005). *Kenneth Strickfaden, Dr. Frankenstein's Electrician* (yn Saesneg). McFarland & Company. ISBN 0-7864-2064-2.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 180628991
* LCCN: n79018535

 |
Pentref bychan yng nghanol Bro Morgannwg yw **Llansanwyr** (Saesneg: *Llansannor*).

Gorwedd Llansanwyr ar lan ddwyreiniol Afon Ddawan ifanc, rhwng Ystradowen i'r dwyrain a phentref bychan Eglwys Fair y Mynydd i'r gorllewin, tua 3 milltir i'r gogledd o'r Bont-faen.

Eglwys Senwyr, o'r 13eg ganrif
Yn yr Oesoedd Canol roedd yr eglwys yn gapel a berthynnai i eglwys Llanfleiddan.

Mae'r cyn chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol i Gymru, JPR Williams, yn byw yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Jane Hutt (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Alun Cairns (Ceidwadwr).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan yr Eglwys yng Nghymru; adalwyd 9 Medi 2013.
2. ↑  Gwefan Senedd Cymru
3. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bro Morgannwg**

**Trefi**  

Y Barri  **·** Y Bont-faen  **·** Llanilltud Fawr  **·** Penarth
  
**Pentrefi**  

Aberogwr  **·** Aberddawan  **·** Aberthin  **·** City  **·** Clawdd-coch  **·** Corntwn  **·** Dinas Powys  **·** Eglwys Fair y Mynydd  **·** Ewenni  **·** Ffontygari  **·** Gwenfô  **·** Larnog  **·** Llanbedr-y-fro  **·** Llancarfan  **·** Llancatal  **·** Llandochau  **·** Llandochau Fach  **·** Llandŵ  **·** Llanddunwyd  **·** Llan-faes  **·** Llanfair  **·** Llanfihangel-y-pwll  **·** Llanfleiddan  **·** Llangan  **·** Llansanwyr  **·** Llwyneliddon  **·** Llyswyrny  **·** Marcroes  **·** Merthyr Dyfan  **·** Ogwr  **·** Pendeulwyn  **·** Pen-llin  **·** Pennon  **·** Pen-marc  **·** Y Rhws  **·** Sain Dunwyd  **·** Saint Andras  **·** Sain Nicolas  **·** Sain Siorys  **·** Sain Tathan  **·** Saint-y-brid  **·** Sili  **·** Silstwn  **·** Southerndown  **·** Trebefered  **·** Trefflemin  **·** Tregatwg  **·** Tregolwyn  **·** Tresimwn  **·** Y Wig  **·** Ystradowen
Codwyd **Plasdy Hafodunos** (neu **Neuadd Hafodunos**), Llangernyw, Bwrdeisdref Sirol Conwy, rhwng 1861 ac 1866; wedi ei gynllunio gan y pensaer, Syr George Gilbert Scott (1811 - 1878), ar gost o tua £30,000 - a hynny ar gyfer Henry R. Sandbach. Roedd Henry yn fab i Samuel Sandbach, masnachwr a pherchennog llongau o Lerpwl a brynodd y safle yn 1831, ble roedd hen plasty a oedd yn dyddio o hanner cyntaf yr 17g.

Adeiladwyd y plasty mewn arddull Gothig-Fenesaidd, gan ddefnyddio brics coch a thoeau llechi. Ystyrir Hafodunos yn un o'r enghreifftiau gorau o blastai'r pensaer, yn ail yn unig i Neuadd Kelham, Swydd Nottingham; yr unig dŷ iddo ei gynllunio yng Nghymru. Y tu fewn roedd rhai nodweddion cwbwl nodweddiadol o arddull Scott: drysau dull Pugin, nenfydau asennog, a simneiau marmor a charreg.

Hafodunos tua 1900.
Roedd yma gerfluniau nodedig gan gynnwys eitemau gan John Gibson (1790-1866).

Llun o'r plasty ar ôl y tân.
Yn y gerddi ceid sawl enghraifft o blanhigion tramor, prin a blannwyd yno gan y botanegydd a'r garddwriaethydd Syr William Hooker neu ei fab y botanegydd enwog J. D. Hooker.

Yn ddiweddar, bu Hafodunos yn ysgol breswyl i ferched, yn goleg cyfrifo ac yn gartref gofal. Dinistriwyd yr adeilad gan dân ym mis Hydref 2004. Mae cynlluniau ar y gweill i'w hadfer; mae'r datblygwyr SFJ Cyf, o Fae Colwyn wedi cyflwyno cais i Gyngor Conwy am ganiatâd cynllunio i droi'r tŷ rhestredig Gradd 1 yn westy.

Dolenni allanol
---------------

* Y plasdy ar wefan BBC Cymru
Mae **A’ Chuineag** (Saesneg: Quinag) yn fynydd a geir ar y daith o Scourie i Lairg yng ngogledd eithaf Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NC209291. Ceir lloches ar y copa. Mae'r copa hwn yn un o is-gopaon Quinag. Gelwir y copa yn *Sail Gharbh*.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 30 Mehefin 2007.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Pwll-du a Dyffryn Llandeilo Ferwallt**, ger Llandeilo Ferwallt ar Penrhyn Gŵyr yn Sir Abertawe, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1959 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 162.32 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Afon yng ngogledd-orllewin Cymru yw **Afon Ogwen** (**Afon Ogwan** ar lafar yn lleol: gweler isod), sy'n tarddu yn Llyn Ogwen ac yn cyrraedd y môr ger Bangor.

Geirdarddiad
------------

'Ogw*e*n' yw'r ffurf safonol ar yr enw, ond 'Ogw*a*n' a geir ar lafar (cf. *Llais Ogwan*, papur bro Dyffryn Ogwen). Cafwyd y ffurf safonol 'Ogwen' oherwydd tybiai geiriadurwyr fod 'Ogwan' yn ffurf dafodieithol yn unig, enghraifft o'r arfer ar lafar yng ngogledd Cymru o gael *-an* yn lle *-en*. Ond yn ddiweddarach profwyd nad yw hynny yn wir yn yr achos yma ac mai Ogw*a*n yw'r ffurf wreiddiol.

Cofnodir enw'r afon fel *Oguanw* (sef Ogfanw) mewn cerdd yn Llawysgrif Hendregadredd. Trodd *Ogfanw* yn \**Ogfan* (tybiedig) ac *Ogwan*. Yn ôl pob tebyg mae'r enw yn gyfansoddair o'r elfen ragflaenol *Og* + yr enw *banw* (porchell, mochyn ifanc). Mae union ystyr *Og* yn llai eglur, ond tybir naill ai ei fod yn gytras â'r enw Hen Wyddeleg *o(a)c* ac yn golygu 'ifanc' (cf. Tír na n-Óg) neu ei fod yn tarddu o'r elfen Indo-Ewropeaidd \**oku* ("buan, cyflym") a welir yn Gymraeg yn y terfyniad *-og* yn y gair 'diog', er enghraifft. Felly, yn ôl yr ieithegydd R. J. Thomas, gallai'r enw gwreiddiol *Ogfanw* olygu "banw neu borchell buan".

Cwrs
----

Ffrydiau Afon Ogwen yn Nant Ffrancon
Mae tarddiad Afon Ogwen yn Llyn Ogwen, gerllaw ffordd yr A5 yn Eryri. Ymysg y nentydd sy'n llifo i mewn i Lyn Ogwen o lethrau Carnedd Dafydd mae Nant Gwern y Gof, Afon Denau, ac Afon Lloer, sy'n tarddu o lyn Ffynnon Lloer yn uchel yn y Carneddau. Gan mai Afon Denau yw'r ffrwd fwyaf, mae modd ei ystyried fel tardd-nant Afon Ogwen.

Yn syth ar ôl gadael ochr orllewinnol Llyn Ogwen, mae Afon Ogwen yn creu Rhaeadr Ogwen wrth ddisgyn dros greigiau cyn cyrraedd tir mwy gwastad a llifo i lawr dyffryn Nant Ffrancon.

Mae'r afon yn llifo heibio tomennydd o sbwriel llechi o Chwarel y Penrhyn ac yna heibio Braichmelyn. Ychydig yn ddiweddarach mae Afon Caseg, sydd hefyd yn tarddu yn y Carneddau, yn llifo i mewn iddi. Mae'n llifo trwy bentref Bethesda lle daw Afon Ffrydlas i aberu ynddi - ac yna ymlaen tua'r gogledd-orllewin gan ddilyn hen drac rheilffordd sydd yn awr wedi ei droi yn Lôn Las Ogwen ar gyfer beicwyr a cherddwyr. Wedi croesi'r A55 a llifo rhwng Llandygai a Thalybont, mae'r afon yn cyrraedd y môr yn Aberogwen (Aberogwan), ychydig i'r dwyrain o stad y Penrhyn ger Bangor, lle ceir gwarchodfa natur.

Llednentydd
-----------

Afon Ffrydlas
I'r gorllewin
* Afon Bodesi
* *Afon Lloer*
* Afon Denau
* Afon Caseg
	+ Afon Llafar
* Afon Ffrydlas
* Afon Llan (Llanllechid)

I'r dwyrain
* Nant (neu Afon) Gwern y Gof
* *Nant Bochlwyd*
* Nant Cywion
* Nant Bual
* Nant Berfedd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  R. J. Thomas, *Enwau afonydd a nentydd Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1938), tud. 81.
2. ↑  *Enwau afonydd a nentydd Cymru*, tud. 81.
Roedd **Syr Powlett Charles John Milbank** (1 Mai 1852 – 30 Ionawr 1918) yn dirfeddiannwr ac yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Sir Faesyfed rhwng 1895 a 1900 ac Arglwydd Raglaw Sir Faesyfed o 1895 hyd ei farwolaeth.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Milbank yng Nghaeredin, yn ail fab i Syr Frederick Acclom Milbank, barwnig 1af a Alexina Harriet Elizabeth, merch Syr Alexander Don, ei wraig.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton

Ym 1875 priododd Edith Mary merch Syr Richard Green-Price. Bu iddynt fab a thair merch.

Gyrfa
-----

Trwy ei briodas daeth Milbank yn landlord ystâd Norton Manor, Llanandras. Daeth yn berchennog ar ystâd enfawr yn swydd Efrog, gwerth £400,000, gan gynnwys ystâd Barningham, Barnard Castle ar farwolaeth ei hen ewyrth Harry George Powlett, 4ydd Dug Cleveland ym 1891.

Bu farw Harry ei frawd hyn ym 1892, gan hynny etifeddodd Powlett y farwnigaeth ar farwolaeth ei dad ym 1898.

Bu'n gwasanaethu fel ynad heddwch ar fainc Sir Faesyfed

Ym 1902 bu'n feistr Helfa Sir Faesyfed a Gorllewin Swydd Henffordd

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Safodd Milbank yn enw'r Blaid Geidwadol fel ymgeisydd seneddol Sir Faesyfed yn etholiad Cyffredinol 1895 gan gipio'r sedd, yn annisgwyl gan yr aelod Rhyddfrydol Frank Edwards. Penderfynodd beidio ceisio amddiffyn ei sedd yn etholiad cyffredinol 1900.

Bu'n gwasanaethu fel Henadur ar Gyngor Sir Faesyfed

Penodwyd Milbank yn Arglwydd Raglaw Sir Faesyfed ym 1895 ar ymddeoliad Arthur Walsh, 2il Farwn Ormathwaite o’r swydd

Marwolaeth
----------

Bu farw yn Llundain o gymhlethdodau yn codi wedi llawdriniaeth. Roedd yn 65 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent eglwys Norton

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Milbank, Sir Powlett Charles John, (1 May 1852–30 Jan. 1918), JP, DL; Lord-Lieutenant of Radnorshire, 1895; Master of Foxhounds, Radnorshire and West Herefordshire, since 1902." WHO'S WHO & WHO WAS WHO. 2007-12-01. Oxford University Press*. Adalwyd 28 Rhagfyr 2017
2. ↑  "THE DUKE OF CLEVELAND'S WILL - South Wales Daily News". David Duncan and Sons. 1891-08-29. Cyrchwyd 2017-12-28.
3. ↑  "Death of Sir Powlett Milbank - The Brecon County Times Neath Gazette and General Advertiser for the Counties of Brecon Carmarthen Radnor Monmouth Glamorgan Cardigan Montgomery Hereford". William Henry Clark. 1918-02-07. Cyrchwyd 2017-12-28.
4. ↑  "Radnor's Loss - The Brecon Radnor Express Carmarthen and Swansea Valley Gazette and Brynmawr District Advertiser". Robt. Read. 1918-02-07. Cyrchwyd 2017-12-28.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Frank Edwards** | **Aelod Seneddol Sir Faesyfed**1895 – 1900 | Olynydd:**Syr Frank Edwards** |
| Teitlau Anrhydeddus
 |
|
| Rhagflaenydd:**2il Farwn Ormthwaite** | **Arglwydd Raglaw Sir Faesyfed**1895 - 1918 | Olynydd:**3ydd Barwn Ormathwaite** |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys yr Arctig** (enw gwyddonol: *Jungermannia polaris*; enw Saesneg: *Arctic flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod mewn un lle yn Sir Gaerfyrddin ac mae hefyd i'w gael mewn ambell fan yn yr Alban. Mae hefyd i'w gael yn Ewrop ac yng Ngogledd America.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys yr Arctig** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Pwll Ceris a phont Telford
Pwll Ceris
Mae **Pwll Ceris** (Saesneg: *The Swellies*; amrywiad hynafiaethol: ***Pwll Cerist***) yn drobwll peryglus yn Afon Menai, rhwng Ynys Môn ac Arfon yng ngogledd Cymru.

Mae'n gorwedd hanner ffordd rhwng Pont Britannia a Phont y Borth, ychydig i'r de o Ynys Welltog ac i'r dwyrain o Ynys Gored Goch. Yno ceir cerrig y *Swelley*, a welir pan fo'r llanw'n isel, sy'n peri i'r dŵr ferwi'n wyllt o'u cwmpas pan ddaw'r llanw i mewn.

Traddodiadau
------------

### Nennius

Mae Nennius yn cofnodi "Gwyrthiau Ynys Môn" yn yr adran ar "Ryfeddodau Prydain" yn ei *Historia Brittonum* ("Hanes y Brythoniaid": tua dechrau'r 9g). Y bedwaredd wyrth sydd ganddo yw:

*...carreg yn cerdded yn ystod y nos yn nyffryn Citheinn. Taflwyd hi gynt i Ceruus* (Cerus neu Ceris), *sydd yng nghanol y môr a elwir Mene* (Menai), *ond drannoeth, heb os nac onibai, cafwyd hi ar fin y dyffryn hwnnw*.
### Hen englyn

Ceir hen englyn am Bwll Ceris a gedwid ar lafar ym Môn:

Pwll Ceris, pwll dyrys drud -- pwll yw hwn
Sy'n gofyn cyfarwydd;
Pwll annwfn yw, pwll ynfyd,
Pella o'i go' o'r pylla' i gyd.

Llenyddiaeth
------------

Mae nofel fer ramantus Owen Williamson, *Ceris y Pwll* yn adrodd helyntion y cymeriad dychmygol Ceris (mae'r awdur yn dychmygu fod y pwll yn dwyn enw y cymeriad hwnnw) ar ddechrau Oes y Seintiau.

Darllen pellach
---------------

* J.E. Caerwyn-Williams (gol.), *Llên a Llafar Môn* (Llangefni, 1963). Tud. 55: "Pwll Ceris".
* Owen Williamson, *Ceris y Pwll* (Caernarfon, 1908)

Gweler hefyd
------------

* Afon Cerist
Tudalen deitl argraffiad cyntaf *Robinson Crusoe*
Nofel Saesneg o waith Daniel Defoe yw ***Robinson Crusoe*** am gymeriad o'r un enw a'i longddrylliad ar ynys unig. Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn Ebrill 1719, ac ystyrir gan rai mai hon oedd y nofel gyntaf yn Saesneg. Ffurf y llyfr yw hunangofiant y prif gymeriad, Robinson Crusoe, oedd wedi treulio 28 mlynedd ar ynys fechan yn y trofannau yn dilyn llongddrylliad. Roedd cyhoeddi'r gyfrol gyntaf yn llwyddiant masnachol ysgubol ac oherwydd y gwerthiant, cyhoeddwyd dair gwaith drachefn o fewn y flwyddyn gyntaf.

Credir i Defoe gael ei ddylanwadu gan hanes Alexander Selkirk, a dreuliodd bedair blynedd ar ynys Más a Tierra, Tsile. Efallai fod yr ynys y llongddrylliwyd Crusoe arni yn y nofel wedi ei seilio ar ynys Tobago. Dylanwad arall posibl oedd cyfrieithiad i'r Lladin neu Saesneg o waith Abubacer, *Philosophus Autodidactas*, oedd hefyd yn defnyddio ynys debyg fel cefndir. Yn ôl y llenor Gwyddelig James Joyce, roedd y nofel yn llawn propaganda o blaid ymlediad yr Ymerodraeth Brydeinig ledled y byd.

Cyfieithiadau
-------------

Cyfieithwyd y nofel i lawer o ieithoedd, yn cynnwys Cymraeg:

* *Bywyd hynod a gweithredoedd rhyfeddol y dewr a'r gwrol Robinson Crusoe: Yr hwn a fu byw wyth mlynedd ar hugain mewn ynys anghyfannedd, yr hon wedi hynny a boblwyd ganddo ef*. Cyfieithiad o addasiad Saesneg diweddarach sy'n gyfuniad o ddwy gyfrol gyntaf Defoe, ym 1795 gan J. Tye o Wrecsam. Ail-gyhoeddwyd cyfrolau eraill Cymraeg gan argraffwyr drwy'r 19g a rhywfaint yn yr 20g.
* *Bywyd ac anturiaethau rhyfeddol Robinson Crusoe: yr hwn a fyw byw wyth mlynedd ar hugain mewn ynys anghyfanedd....* gan H. Humphreys, Caernarfon.
* *Robinson Crusoe*, wedi'i addasu gan Gwenno Hywyn, Clasuron Mawr y Plant (Gwasg Mynydd Mawr, 1983)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  cyfieithiadau.wordpress.com gan Dewi Huw Owen; adalwyd 20 Mawrth 2016
Mewn mathemateg, **pŵer cysefin** yw pŵer cyfanrifau positif unrhyw rif cysefin. Er enghraifft, mae 7 = 71, 9 = 32 a 32 = 25 yn bwerau cysefin, ond nid felly 36 = 62 = 22 × 32. Ni chaiff y rhif 1 ei ystyried yn bŵer cysefin.

Y pwerau cysefin yw:  

2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 11, 13, 16, 17, 19, 23, 25, 27, 29, 31, 32, 37, 41, 43, 47, 49, 53, 59, 61, 64, 67, 71, 73, 79, 81, 83, 89, 97, 101, 103, 107, 109, 113, 121, 125, 127, 128, 131, 137, 139, 149, 151, 157, 163, 167, 169, 173, 179, 181, 191, 193, 197, 199, 211, 223, 227, 229, 233, 239, 241, 243, 251, 256, ... (cyfres A246655 yn yr *On-Line Encyclopedia of Integer Sequences* (OEIS))

Y pwerau cysefin, felly, yw'r cyfanrifau positif rheiny y gellir eu rhannu'n union gydag un rhif cysefin; caiff pwerau cysefin (a chysyniadau tebyg) weithiau eu galw'n "rhifau sylfaenol".

Nodweddion
----------

### Nodweddion algebraic

Pwerau cysefin yw pwer rhifau cysefin. Mae gan bob pŵer cysefin (ar wahân i 2) isradd cysefin (*primitive root*) Oherwydd hyn, mae grŵp lluosi y cyfanrifau modwlo *pn* yn grŵp cylchol. Mae nifer yr elfennau yn y maes meidraidd bob amser yn bŵer cysefin; ac ar ochr arall y geiniog, mae pob pŵer cysefin yn digwydd fel nifer yr elfennau mewn maes meidraidd.

### Nodweddion cyfuniadol

 *Prif erthygl: Cyfuniadeg*
Un o'r nodweddion sy'n codi fwyaf amal o fewn maes theori rhif dadansoddol yw fod y set o bwerau cysefin nad ydynt yn gysefin yn set fechan, yn yr ystyr fod y nifer anfeidraidd o'u cilyddion yn cydgyfeirio. Er hyn, mae'r set o rifau cysefin yn un enfawr.

Nodweddion rhannu
-----------------

Mae ffwythiant *totient* Euler (*φ*) a ffwythiannau sigma (*σ*0) a (*σ*1) unrhyw rif cysefin yn cael eu cyfrifo gan y fformiwlâu:

{\displaystyle \phi (p^{n})=p^{n-1}\phi (p)=p^{n-1}(p-1)=p^{n}-p^{n-1}=p^{n}\left(1-{\frac {1}{p}}\right),}
{\displaystyle \sigma \_{0}(p^{n})=\sum \_{j=0}^{n}p^{0\cdot j}=\sum \_{j=0}^{n}1=n+1,}
{\displaystyle \sigma \_{1}(p^{n})=\sum \_{j=0}^{n}p^{1\cdot j}=\sum \_{j=0}^{n}p^{j}={\frac {p^{n+1}-1}{p-1}}.}

Ar ffilm
--------

Mae pwerau cysefin yn chwarae rôl reit flaenllaw yn y ffilm *Cube*, gan ddynodi peryglon enbyd o fewn strwythurau tebyg i labyrinth ar ffurf ciwb enfawr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  geiriadur.bangor.ac.uk; nid oes cyfieithiad o *primative root* yng Ngeiriadur Bangor, felly bathwyd y term. Adalwyd 4 Rhagfyr 2018.
Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Rochford a Dwyrain Southend** (Saesneg: *Rochford and Southend East*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Rochford a Dwyrain Southend yn EssexEtholaeth Rochford a Dwyrain Southend yn Essex
* Essex yn LloegrEssex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2005: Teddy Taylor (Ceidwadol)
* 2005–presennol: James Duddridge (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Ras gyfnewid baton dros y Wyddeleg yw'r **Rith** (neu 'an Rith'). Gair Gwyddeleg sy'n golygu 'rhedeg' yw rith (ynganiad wyddor IPA, rˠih)

Cynhaliwyd y Rith gyntaf yn 2010 yn ystod Seachtain na Gaeilge ('wythnos y Wyddeleg') sy'n arwain at Ddydd Sant Padrig a chynhelir pob Rith ers hynny yn ystod yr wythnos hon. Dechreuodd yn ninas Belffast a gorffen yn ninas Gaillimh (Gallway) gan redeg a phasio'r baton oddeutu 600 km ar hyd llwybr drwy ddinasoedd a threfi, gan gynnwys Dulyn a Chorc. Cafwyd neges o gefnogaeth i'r Rith gan Arlywydd Iwerddon Mary McAleese.

Rhedodd Rith 2012 700 km rhwng sir Dún na nGall (Donegal) a gorffen ar Ynysoedd Aran gan deithio drwy Belffast a Dulyn. Yn 2014 rhedodd y Rith 1,000 km gan ddechrau yn Sir Corc a gorffen yn ninas Belffast.

Mae'r Rith yn seiliedig ar rasys iaith anghystadleuol eraill yn Llydaw (ar Redadeg) a Gwlad y Basg (Korrika). Ers 2014, mae Ras yr Iaith yn bodoli yng Nghymru hefyd. Yn wahanol i rasys iaith Llydaw a Gwlad y Basg, nid yw'r ras yn rhedeg yn ddi-stop drwy'r dydd a'r nos ond yn hytrach yn sefyll dros nos mewn tref cyn ailgychwyn drannoeth. Mae hi wastad yn rhedeg drwy bedair talaith hanesyddol Iwerddon; cynhelir y Rith bob dwy flynedd.

Trefnir y Rith gan fudiadau iaith y Wyddeleg ac mae'n gweithio'n draws-ffiniol ar hyd y Weriniaeth a'r Chwe Sir. Mae'n cael cefnogaeth gref gan rwydwaith Gaelscoil, sef ysgolion cyfrwng Gwyddeleg yr ynys.

Cân y Rith
----------

Cyfansoddwyd cân i'r Rith yn arbennig yn 2010 a bellach defnyddir y gân hon ymhob ras gan ddefnyddio gwahanol glipiau o'r Rith i gyd-fynd ag hi.

Rasys iaith eraill
------------------

* Gwlad y Basg - Korrika
* Llydaw - Redadeg Archifwyd 2012-05-09 yn y Peiriant Wayback.
* Cymru - Ras yr Iaith

Dolen allanol
-------------

* Gwefan an Rith Archifwyd 2013-02-25 yn y Peiriant Wayback.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Lori warbiws** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: lorïaid gwarbiws) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Lorius domicellus***; yr enw Saesneg arno yw *Purple-naped lory*. Mae'n perthyn i deulu'r Lorïaid (Lladin: *Loridae*) sydd yn urdd y *Psittaciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *L. domicellus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Genws
-----

Mae'r lori warbiws yn perthyn i'r genws *Lorius*, yn nheulu'r Lorïaid (Lladin: *Loridae*). Dyma aelodau eraill y genws:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Lori barablus | Lorius garrulus |  |
|
| Lori benddu | Lorius lory |  |
|
| Lori dorbiws | Lorius hypoinochrous |  |
|
| Lori warbiws | Lorius domicella |  |
|
| Lori yddf-felen | Lorius chlorocercus |  |
|
| Lorius albidinuchus | Lorius albidinucha |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Lori warbiws** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Bardd yn yr iaith Pashto, rhyfelwr Pashtun a phennaeth llwyth y Khattack oedd **Khushal Khan Khattak** (1613 – 25 Chwefror 1689) (Pashto: خوشحال خان خټک). Roedd yn fardd gwladgarol a gyfansoddodd yng nghyfnod teyrnasiad yr ymerodron Mughal yn yr 17g; mae nifer o'i gerddi yn ceisio ysbrydoli y pobloedd Pashtun (Pathan) a'r Affganiaid i roi heibio eu cwerylon oesol ac uno â'i gilydd dros ryddid. Roedd yn rhyfelwr dewr ac enwog ac yn ddiweddarach fe'i llysenwyd "y Bardd-Ryfelwr Affgan". Roedd yn byw wrth droed mynyddoedd yr Hindu Kush yn yr ardal sydd erbyn heddiw yn Khyber Pakhtunkhwa, Pacistan.

Cyfansoddodd Khushal Khan gerddi ar sawl pwnc. Mae'n enwog am ei gerddi gwladgarol ond canai hefyd am fywyd yr heliwr rhydd, natur, bywyd da a chwmni merched hardd. Roedd yn arbennig o hoff o ferched yr Affridiaid, un o lwythau mawr y Ffin a arosodd yn ffyddlon i'w achos trwy gydol ei yrfa dymhestlog.

Bu farw yn 78 oed gan adael ar ei ôl dros hanner cant o blant. Cafodd ei gladdu ym mryniau Khattack "allan o gyrraedd y Mughal"; mae'r beddrod i'w weld heddiw, nepell o Attock.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  James W. Spain, *The Way of the Pathans* (Gwasg Prifysgol Rhydychen 1962, arg. newydd 1972), pennod 'The Warrior Bard'.
2. ↑  *The Way of the Pathans*.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 69921853
* LCCN: n82082621
* ISNI: 0000 0001 1844 9816
* GND: 121940012
* SUDOC: 112666078
* BNF: cb17128100x (data)
* BIBSYS: 90544111

 |
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Mariusz Grzegorzek yw ***Rozmowa Z Człowiekiem Z Szafy*** a gyhoeddwyd yn 1993. Fe'i cynhyrchwyd yng Ngwlad Pwyl. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Pwyleg a hynny gan Mariusz Grzegorzek. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Stanisława Celińska, Adam Ferency, Leon Niemczyk, Marek Walczewski a Wiesława Mazurkiewicz. Mae'r ffilm *Rozmowa Z Człowiekiem Z Szafy* yn 90 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1993. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Jurassic Park* a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg. Hyd at 2022 roedd o leiaf 2,350 o ffilmiau Pwyleg wedi gweld golau dydd. 
Jolanta Dylewska oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Dorota Wardęszkiewicz sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mariusz Grzegorzek ar 20 Ionawr 1962 yn Cieszyn. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Ffilm Genedlaethol Łódź.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Marchog Urdd Polonia Restituta

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Mariusz Grzegorzek nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Jestem Twój |  | Gwlad Pwyl | Pwyleg | 2010-09-17 |
| Królowa Aniołów |  | Gwlad Pwyl | Pwyleg | 1999-11-12 |
| Rozmowa Z Człowiekiem Z Szafy |  | Gwlad Pwyl | Pwyleg | 1993-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 7 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 7 Mai 2016.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Loricît corun piws** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: loricitiaid corun piws) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Glossopsitta porphyrocephala***; yr enw Saesneg arno yw *Purple-crowned lorikeet*. Mae'n perthyn i deulu'r Lorïaid (Lladin: *Loridae*) sydd yn urdd y *Psittaciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *G. porphyrocephala*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

Genws
-----

Mae'r loricît corun piws yn perthyn i'r genws *Glossopsitta*, yn nheulu'r Lorïaid (Lladin: *Loridae*). Dyma aelodau eraill y genws:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Loricît bach | Glossopsitta pusilla |  |
|
| Loricît corun piws | Glossopsitta porphyrocephala |  |
|
| Loricît mwsg | Glossopsitta concinna |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Loricît corun piws** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*