Anthropolegydd ac ymchwilydd hanes llafar a llên gwerin oedd **Sara Minwel Tibbot** (ar lafar **Minwel Tibbott** fel rheol; ganwyd **Sara Minwel Williams**; 8 Chwefror 1936 – 13 Hydref 1998). Fe'i hysyriwyd yn arloeswr ym maes astudiaethau menywod yng Nghymru ac yn arbenigwr mewn astudio bywyd cartref a bwydydd traddodiadol, yn enwedig ryseitiau a choginiaeth Cymru.

Gyrfa
-----

"Gwalia Stores", siop a ailadeiladwyd yng ngweithfan Tibbot, Amgueddfa Werin Cymru, sy'n adleisio llyfr, *The Gwalia: The Story of a Valleys Shop*
Dechreuodd Minwel Tibbott weithio yn St Fagans yn gynnar yn y 1960au (er bod gwefan archifo Casgliad y Werin yn nodi iddi gychwyn yn 1969 ) ac yn ddiweddarach daeth yn Geidwad Cynorthwyol yn Adran Traddodiadau Llafar a Thafodieithoedd yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan. Canolbwyntiodd ei gwaith ymchwil yn bennaf ar fywydau domestig bob dydd menywod a gasglwyd trwy dystiolaeth lafar, ffotograffiaeth a ffilm, ac fe’i gosodwyd yn erbyn Cymru ar ôl yr Ail Ryfel Byd a oedd yn trawsnewid yn gyflym, ond i nifer o fenywod, roedd bywyd wedi aros yn gymharol ddigyfnewid ers cenedlaethau. Roedd offer domestig a dyfeisiau arbed llafur yn dod i'r amlwg ac ar gael, ond allan o gyrhaeddiad economaidd llawer o ferched Cymru ar yr adeg hon, fodd bynnag, wrth i'r 1960au incwm symudadwy a thaladwy yn fwy cyffredin dechreuodd hyn newid. Trwy ei gwaith maes ledled Cymru, casglodd a recordiodd fywyd gwerin Cymru i'r Amgueddfa er mwyn iddo fod ar gael i bobl sydd â diddordeb ym mywyd Cymru.

Gyda chyflwyniad y recordydd tâp daeth yn bosibl i Tibbott a'r Amgueddfa recordio pobl yn siarad am eu bywydau. Trwy gasglu recordiadau o'r fath helpodd Tibbott yr Amgueddfa i adeiladu archif o atgofion llafar o fywyd traddodiadol Cymru. Mae'r casgliad bellach yn cael ei gadw yn yr archifau fel cyfweliadau wedi'u tapio neu ar ffurf llawysgrif ac mae ar gael ar wefan yr Amgueddfa.

Ysgrifennu
----------

Cawl Cymreig cig oen traddodiadol Gymreig - y math o fwyd a choginio a astudiodd Minwel
Cyfrannodd Tibbott at raglen gyhoeddiadau’r Amgueddfa ar fywyd Cymru gyda *Welsh Fare*. Cyhoeddwyd y llyfr yn y Gymraeg ym 1974 a dilynwyd argraffiad Saesneg ym 1975. Mae'r llyfr yn seiliedig ar dystiolaeth lafar a gasglwyd gan Tibbott gan siaradwyr ledled Cymru a roddodd wybodaeth am fwyd traddodiadol Cymru. Mae'r llyfr yn cynnwys detholiad o ryseitiau a sylwebaeth gefndir arnynt. Mae'r sylwebaeth yn academaidd ei natur ac yn egluro'r rôl y mae'r ryseitiau wedi'i chael yn hanes bwyd yng Nghymru. Yn 2017 cyhoeddwyd y llyfr ar wefan yr Amgueddfa.

Rhennir y llyfr yn benodau sy'n cynnwys ryseitiau ar: bwyd sawrus (dysgl); cacennau radell; cacennau; bara; seigiau grawnfwyd a llaeth; pwdinau; pysgod; jamiau; taffi a diodydd. Mae'r ryseitiau'n cynnwys y rhai ar gyfer prydau sy'n cael eu bwyta'n gyffredin ar droad yr ugeinfed ganrif ac yn seiliedig ar wybodaeth a ddarparwyd gan bobl a oedd wedi eu defnyddio dros nifer o flynyddoedd. Fel caneuon gwerin a chwedlau gwerin, trosglwyddwyd ryseitiau ar lafar a'u goroesi trwy'r cof. Roedd hyn yn golygu y gallent gael eu hanghofio neu eu colli yn hawdd dros y cenedlaethau a hefyd golygu eu bod wedi newid dros amser. Roedd llawer o fwydydd a ryseitiau hefyd yn gysylltiedig ag arferion lleol.

Yn y llyfryn *The Gwalia: The Story of a Valleys Shop*, amlinellodd Tibbott hanes Gwalia Stores o'i agoriad ym 1880 hyd at ei gau bron i ganrif yn ddiweddarach.

Yn y llyfr *Domestic Life in Wales*, ysgrifennodd Tibbott am agweddau penodol ar fywyd gwerin Cymru. Gwelwyd y llyfr gan y Western Mail fel un sy'n torri tir newydd wrth astudio bywyd gwerin yng Nghymru. Dangosodd y llyfr hefyd amrywiaeth a dyfnder ymchwil Tibbot, mae'n ymdrin â hanes cymdeithasol a diwylliannol Cymru, bywyd gwerin a hanes bwyd ac mae'n seiliedig ar dystiolaeth lafar a dogfennol o amrywiaeth o ffynonellau a chyfnodau. Mae'r llyfr yn cynnwys wyth pennod ar wahanol elfennau o fywyd gwerin. 

Yn *Liberality and Hospitality*, dadansoddodd Tibbot bwysigrwydd bwyd fel ffactor cymdeithasol trwy'r oesoedd. 

Yn *Laundering in the Welsh Home*, ysgrifennodd Tibbott am yr amser golchi cyn peiriannau, pan oedd golchi dillad yn dasg ddomestig fawr. Yn ei herthygl *Sucan a Llymru*, dadansoddir y 'jeli' sur o flawd ceirch a gynhyrchir yng Nghymru. Wrth *Cheese-making in Glamorgan* trafodir tasg y menywod o wneud caws a'i gyfraniad at incwm ffermio. Yn *Traditional Breads of Wales*, mae Tibbott yn ysgrifennu am wneud bara cartref. Yn yr adran *Going Electric*, mae Tibbott yn cofnodi'r newidiadau a foderneiddiodd gegin y ffermdy a'r amheuaeth o'i gwmpas. Yn *The Covering of Table Legs in (South-East) Wales*, mae cyfres o ffotograffau yn dangos y traddodiad anarferol hwn. Yn y bennod olaf, *Knitting Stockings in Wales*, trafododd Tibbott werth economaidd gwau a'r offer sy'n gysylltiedig ag ef. Bu farw Tibbott cyn iddi gwblhau ei gwaith a chwblhaodd Beth Thomas, Ceidwad Hanes Cymdeithasol a Diwylliannol yr Amgueddfa y gwaith.

Yn ei hadolygiad o'r llyfr, ar gyfer Cyngor Llyfrau Cymru, dywedodd Susan Passmore:

> 
> Roedd Mrs Tibbott yn arloeswr ym maes astudiaethau menywod, gyda'i chydnabyddiaeth o arwyddocâd ehangach y tasgau domestig di-glod hyn yn gyffredinol
> 
> 
> 

Yn y llyfr *O Wasanaeth Gwaith i Gwasanaeth Gwely: A Woman's Work*, defnyddiodd Tibbott (a Beth Thomas) atgofion menywod o'r Archif Sain yn Amgueddfa Werin Cymru i ddangos sut beth oedd bywydau menywod yn ystod yr 20g. Mae'r llyfr yn dangos y sgiliau, yr ymdrech a'r oriau lawer o lafur sydd eu hangen i redeg cartref.

Cyfrannodd Tibbott at gyfnodolion ysgolheigaidd fel *Folk Life*, lle ym 1981 cyhoeddodd ei herthygl ar *Laundering in the Welsh Home*.

Cyhoeddodd Tibbott hefyd yn Gymraeg, gan gynnwys llyfr ar derminoleg cegin: *Geirfa’r gegin: Casgliad o dermau yn ymwneud â pharatoi a choginio bwyd*.

Personol
--------

Fe'i ganwyd yng Nghaerfyrddin. Priododd Minwel â Delwyn Tibbott yn 1960. Bu farw Delwyn yn ei gartref yn Llandaf, Caerdydd ar 8 Tachwedd 2021.

Llyfryddiaeth Minwel Tibbot
---------------------------

* *Welsh Fare, A Selection of Traditional Recipes* (Amgueddfa Werin Cymru, 1976) ISBN 0 85485 040 6
* *Cooking on the Open Hearth* (Amgueddfa Werin Cymru, 1982) ISBN 0 85485 055 4
* *Geirfa’r gegin: Casgliad o dermau yn ymwneud â pharatoi a choginio bwyd* (Amgueddfa Werin Cymru, 1983) ISBN 978-0854850648
* *The Gwalia: The Story of a Valleys Shop* (National Museums and Galleries of Wales, 1991) ISBN 978-0720003550
* *O’r Gwaith i’r Gwely: A Woman’s Work* (Amgueddfa Genedlaethol Cymru, 1994) ISBN 978-0720004168
* *Domestic Life in Wales* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2002) ISBN 978 0708317464

Gweler hefyd
------------

* Coginiaeth Cymru
* D. Roy Saer

Darllen pellach
---------------

* Bwyd a Choginio: Ffynonellau Cymreig ar Goginio Archifwyd 2021-10-24 yn y Peiriant Wayback. - rhestr cyhoeddiadau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Dolenni allanol
---------------

* 'Amser Bwyd' ar Wefan Amgueddfa Werin Cymru
* eitem ar Minwell Tibbot ar gyfres The Ark of Taste, The Food Programme ar BBC Radio4, 13 Ebrill 2015
* 'S Minwel Tibbott and Making Yeast the Old Welsh' Blog Kitchen Counter Culture

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  People's Collection Wales, 'Minwell Tibbot'
2. ↑   Blog gan Lowri Jenkins, Amgueddfa Werin Cymru, 8 Mawrth 2016]
3. 1 2 3  "People's Collection Wales, S. Minwel Tibbott".
4. ↑  "The Gwalia: The Story of a Valleys Shop" (yn Saesneg). National Museums and Galleries of Wales. 1991.
5. ↑  "Liberality and Hospitality: Food as Communication in Wales" (yn en). *Folk Life: Journal of Ethnological Studies* **24** (1). 1985. .
6. ↑  'Sucan and Llymru in Wales', Folk Life: Journal of Ethnological Studies Vol. 12, 1974 - Issue 1 2013
7. ↑  "Welsh Books Council".
8. ↑  "Domestic Life in Wales".
9. ↑  "Gwaith I'r Gwely:A Woman's Work".
10. ↑  "Laundering in the Welsh Home".
11. ↑  Nodyn marwolaeth yn y Western Mail

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 93063281
* LCCN: n84168396
* ISNI: 0000 0000 6738 5188
* SUDOC: 115588477

 |