recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Plygiant** yw'r newid gweladwy mewn ton oherwydd newid ei fuanedd. Gwelir hyn pan mae ton yn pasio trwy un cyfrwng gweladwy i'r llall. Plygiant golau yw'r esiampl mwyaf amlwg, ond gall unrhyw don blygu wrth newid cyfrwng. Disgrifir plygiant gan Deddf Snell:

Plygiant gweladwy mewn gwydriad o ddŵr- mae gan ddŵr indecs plygiant o 1.33
*Mae'r hafaliadau isod yn ufuddhau i'r ddeddf Snell*

{\displaystyle {\frac {\sin \theta \_{1}}{\sin \theta \_{2}}}={\frac {v\_{1}}{v\_{2}}}={\frac {n\_{2}}{n\_{1}}}}
Neu

{\displaystyle n\_{1}\sin \theta \_{1}=n\_{2}\sin \theta \_{2}\ }
Lle mae 

{\displaystyle v\_{1}} a {\displaystyle v\_{2}} yn gyflymderau trwy'r cyfrwng.
{\displaystyle \theta \_{1}} a {\displaystyle \theta \_{2}} yw'r ongl rhwng y normal a'r pelydryn trawol.
{\displaystyle n\_{1}} a {\displaystyle n\_{2}} yw'r mynegrif plygiant.
Yn y diagram hwn mae'r petryal lliw tywyll yn cynrychioli pensel yn stico mas o wydr yfed, neu fowlen. Y petryal lliw golau yw safle'r bensel fel mae'n ymddangos i'r llygad. Mae'r diwedd, neu'r 'pen' (X) yn edrych fel pe tae yn (Y), safle is / mwy bas nag (X).  
Sylwer hefyd fod y tonnau sy'n cyrraedd y llygad o (X) wedi newid cyfeiriad ac yn ymddangos mai eu tarddiad yw (Y). Dylai bod (Y) yn union fertig uwchben (X) a'r bensel yn ymddangos yn fyrach ac nid hirach.

Eglurhad
--------

Mewn opteg, mae plygiant yn ffenomena sy'n digwydd pan fo tonnau'n teithio drwy gyfrwng gyda un mynegrif plygiant i gyfrwng arall (gyda mynegrif plygiant arall) ar ongl arosgo. Ar y ffin hwnnw rhwng y ddau gyfrwng mae cyflymder y tonnau'n newid, sydd fel arfer, hefyd yn creu newid yn y cyfeiriad. Mae ei donfedd yn cynyddu neu'n lleihau, ond ei amlder yn aros yn gyson. Er enghraifft, mae ton o olau yn plygu fel y mae'n treiddio i fewn i wydr ac fel mae'n dod allan ohono. Mae ton sy'n teithio ar hyd y normal (h.y. yn berpendicwlar i'r ffin rhwng y ddau gyfrwng), fodd bynnag, yn newid cyflymder ond nid ei chyfeiriad. Dywedir fod 'plygiant' yn dal i ddigwydd yn yr achos yma. Roedd dealltwriaeth o'r ffenomena hwn a'r syniadaeth hyn yn allweddol i'r gwaith o ddyfeisio lensys a thelesgop.

Gweler hefyd
------------

* Ymyriant
* Diffreithiant
* Hafaliad Laplace
* Ton sefyll
Mae ***Pluto*** yn gymeriad cartŵn a grëwyd ym 1930 gan gwmni Walt Disney Productions. Pluto yw ci anwes Mickey Mouse. Yn wahanol i'r cymeriadau anifeilaidd eraill sy'n rhannu bydysawd Mickey Mouse nid yw Pluto yn gymeriad anthropomorffig. Ac eithrio ambell fynegiant wynebol dynol, cymeriad ci sydd ganddo nid cymeriad dynol, mae'n cerdded ar bedwar troed ac nid yw'n llefaru. Mae Pluto yn gi o frîd amhenodol gyda blew melyn a chlustiau a chynffon duon.

Ymddangosiad cynnar
-------------------

Cododd Pluto i enwogrwydd gyda'i rolau mewn cartwnau animeiddiedig. Roedd ei ymddangosiad cyntaf ym 1930 yn y ffilm *The Chain Gang*, fel gwaetgi oedd yn chwilio am Mickey wedi iddo ffoi o'r carchar. Yn ffilm 1931, *The Moose Hunt* ymddangosodd gyntaf fel ci anwes Mickey. Ers hynny mae wedi ymddangos mewn dros 75 o ffilmiau. Ei ymddangosiad diweddaraf mewn ffilm theatrig oedd *Runaway Brain* ym 1995. Ers ei ymddangosiad theatrig diwethaf mae hefyd wedi ymddangos mewn ffilmiau syth i fideo megis *Mickey, Donald, Goofy: The Three Musketeers* a  *Mickey's Magical Christmas: Snowed in at the House of Mouse*. Mae wedi ymddangos mewn cyfresi teledu megis *Mickey Mouse Clubhouse*. Mae hefyd wedi ymddangos yn y gyfres gemau fideo *Kingdom Hearts*.

Cymeriad
--------

Fel ci anwes nodwedd bwysicaf Pluto yw ei ffyddlondeb i'w feistr Mickey. Ers ei ymddangosiad cyntaf fel gwaetgi, mae ei allu i glywed a dilyn oglau er mwyn canfod unrhyw beth neu unrhyw un wedi bod yn rhan bwysig o'i alluoedd fel cymeriad. Mae ystumiau wyneb Pluto yn dangos ei fod yn ystyrgar ac yn gymeriad sy'n ceisio gweithio allan be i wneud nesaf. Mae Pluto, gan ei fod yn gi, yn syrthio mewn cariad gyda geist yn hawdd. Mae ganddo bump neu chwe chenau efo'i bartner Fifi gan gynnwys Pluto Jr ei fab.

Lleisio
-------

Llesiwyd Pluto yn wreiddiol gan Pinto Clovig rhwng 1931 a 1939 ac eto rhwng 1941 a 1961. Cafodd ei leisio gan Lee Millar rhwng 1939 a 1941, ei leisydd presennol yw Bill Farmer.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Disney, Walt. Walt Disney's Story of Pluto The Pup. Whitman BLB, 1938.
2. ↑  Smith, Dave. Disney A to Z: The Updated Official Encyclopedia. New York: Hyperion, 1998. Print. ISBN 0-7868-6391-9
3. ↑  Disney Fandom - Pluto adalwyd 16 Hydref 2018
4. ↑  Bill Farmer ar IMDb adalwyd 16 Hydref 2018
Llenor ac hanesydd llafar o Gymro oedd **George Ewart Evans** (1 Ebrill 1909 – 11 Ionawr 1988). Roedd yn gasglwr llên gwerin, hanes llafar a thraddodiadau llafar yng ngefn gwlad Nwyrain Anglia.

Ganwyd yn Abercynon (Sir Forgannwg bryd hynny). Fe'i enwyd ar ôl William Ewart Gladstone y cyn-Brif Weinidog Rhyddfrydol. Astudiodd y Clasuron yng Ngholeg y Brifysgol, Caerdydd o 1927 i 1930, a daeth yn ysgolfeistr yn Swydd Gaergrawnt yn 1931. Ym 1938 priododd Ellen Florence Knappett (1907–1999), Crynwraig o athrawes. Cyhoeddodd straeon byrion a cerddi yn Saesneg mewn cyfnodolion fel y *Left Review* a *Wales*. Enillodd wobr gyntaf am ddrama radio Saesneg am ddamwain dan ddaear yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939. Bu gwasanaethu yn yr Awyrlu Brenhinol yn ystod yr Ail Ryfel Byd. 

Ar ôl y rhyfel ni allai ddychwelyd at ei hen alwedigaeth fel athro, gan ei fod yn dioddef o nam ar ei glyw, a chafodd brofiad o iselder ysbryd am gyfnod. Ond ym 1948 cafodd ei wraig swydd fel athrawes yn ysgol bentrefol Blaxhall, Suffolk, a darganfodd Evans yr awdur thema newydd, sef yr hen ddiwylliant gwledig yn yr ardal ddiaffordd lle roeddynt yn byw bellach. Astudiodd yr hen arferion a defodau gwaith ei gymdogion, eu hiaith a geirfa, a gwnaeth recordiadau ohonynt. Trwy hynny daeth yn arloeswr ym maes hanes llafar.
Cyhoeddodd gyfres o lyfrau ar y thema hon, gan gynnwys: *Ask the Fellows who Cut the Hay* (1956), *The Horse in the Furrow* (1960), *The Pattern under the Plough* (1966), *Where Beards Wag All* (1970), *The Days that We have Seen* (1975) a *Horse Power and Magic* (1979).

Yn y 1970au dychwelodd i dde Cymru ac i brofiadau hen löwyr y glo caled yng Nghwm Dulais i'r gogledd o Gastell-nedd, a chyhoeddodd eu storiau yn *From Mouths of Men* (1976). Er iddo gynnal cysylltiadau agos â Chymru ar hyd ei oes, parhaodd i fyw yn Nwyrain Anglia. Bu'n treulio cyfnodau yn Blaxhall (1948-56), Needham Market (1956-62) a Helmingham (1962-8) – ill tri yn Suffolk – ac wedyn yn Brooke, Norfolk, lle y bu marw. 

Roedd yn dad i'r gwleidydd Matthew Evans, barwn Evans o Temple Guiting (1941–2016).

Astudiaethau
------------

* Gareth Williams, *George Ewart Evans*, Writers of Wales (Gwasg Prifysgol Cymru, 1991)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gareth W. Williams (2008). "Evans, George Ewart (1909-1988), llenor ac hanesydd llafar". Cyrchwyd 13 Ebrill 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 48003398
* LCCN: n50009134
* ISNI: 0000 0001 2025 2481
* GND: 118872826
* SUDOC: 087313014
* BNF: cb128188632 (data)
* BIBSYS: 90651464
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Campws prifysgol Seisnig wedi'i lleoli ger y pentref Falmer yn Nwyrain Sussex, 4 milltir (6.4 km) o Brighton ydy **Prifysgol Sussex**. Dyma oedd un o'r prifysgolion newydd a sefydlwyd yn ystod y 1960au. Derbyniodd ei Siarter Brenhinol ym mis Awst 1961. Yn fuan iawn, daeth Sussex yn gysylltiedig â newidiadau cymdeithasol ar ôl y rhyfel a dulliau addysgu ac ymchwil arloesol.

Mae'r brifysgol o fewn yr 20 uchaf yn y Deyrnas Unedig: rhoddodd *The Guardian* y brifysgol ar safle rhif 18 ar gyfer 2010; rhoddodd y "Good University Guide" 2008 y brifysgol ar safle 24. Yn ôl rhestr o brifysgolion gorau'r *Guardian* ar gyfer 2010, mae gan Brifysgol Sussex yr adran Gemeg orau yn y Deyrnas Unedig. Yn 2007, etholwyd yr athro, Geoff Cloke yn gymrawd i'r Gymdeithas Frenhinol. Yn 2008, rhoddwyd Prifysgol Sussex ar safle 20 yn y DU, yn y 50 uchaf yn Ewrop a'r 130fed yn y byd.

Prifysgol Sussex yw'r unig brifysgol Seisnig wedi'i lleoli yn ei chyfanrwydd mewn ardal o brydferthwch naturiol eithriadol, y Twyni Deheuol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "University guide". *Guardian Unlimited*.  Adalwyd 2007-08-12.
2. ↑  "Good University Guide", *The Guardian*, Adalwyd 26-08-2007
3. ↑  The Top 200 World Universities. *Times Higher Education*. Adalwyd 27-08-2009
Sefydliad addysg uwch preifat yw **Prifysgol Palesteina** **(UP;** Arabeg: جامعة فلسطين‎) ym Mhalestina, ac sydd wedi'i leoli yn Al-Zahra ' (i'r de o Ddinas Gaza). Sefydlwyd y brifysgol yn 2005.

Mae gan bob arbenigedd bwyllgor o ddarlithwyr a cheir uned Technoleg Gwybodaeth sy'n gyfrifol am drefnu cyfathrebu rhwng darlithwyr a myfyrwyr trwy'r Adolygiad UPINAR ac "Awr Swyddfa" UPINAR, gan ddefnyddio rhaglen dechnolegol a ddatblygwyd gan y brifysol.

Mae Prifysgol Palesteina'n cynnig mynediad agored  i ganolfannau ymchwil, staff cyfadran a myfyrwyr. Maent hefyd wedi cyhoeddi Cwrs Agored Ysgafn mewn Arabeg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "DSpace University of Palestine". *dspace.up.edu.ps*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-05-16. Cyrchwyd 2016-05-24.
2. ↑  "Lightweight OCW University of Palestine". *ocw.up.edu.ps*. Cyrchwyd 2016-05-24.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
* Gwefan swyddogol yn Saesneg

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ISNI: 0000 0004 0417 6302

 |
Roedd **Henry George Ivatt** (4 Mai 1886 – 4 Hydref 1972) yn Brif Peiriannydd Rheilffordd Llundain, y Canolbarth a’r Alban, ac yn fab i Henry Ivatt, Peiriannydd Rheilffordd y Great Northern. Ganwyd George ar 4 Mai 1886 yn Nulyn ac addysgwyd yn Ysgol Uppingham, Lloegr.

Bu farw ym Melbourne, Awstralia.

Gyrfa
-----

Daeth o’n brentis yng Ngweithdy Cryw Rheilffordd Llundain a’r Gogledd-Orllewin ym 1904. Gweithiodd yn y Swyddfa Arlunio a daeth o’n bennaeth Gwaith Arbrofol ar Locomotifau. Daeth o’n ben-gweithiwr cynorthwyol yn nepo Gogledd Cryw ym 1909, ac ym 1910 arsylwydd cynorthwyol peirianwaith allanol. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd o’n aelod o staff y Cyfarwyddor Trafnidigaeth yn Ffrainc. Daeth o’n cynorthwyydd y Rheilffordd Gogledd Swydd Stafford ym 1919.

### Rheilffordd Llundain, y Canolbarth a’r Alban

Daeth y Rheilffordd Gogledd Swydd Stafford yn rhan o Reilffordd Llundain, y Canolbarth a’r Alban ym 1923. Trosglwyddwyd Ivatt i Derby ym 1928 a daeth o’n oruwchwilydd y gweithdy locomotifau ym 1931. Symudodd i Glasgow ym 1932 i fod yn Beriannydd Adrannol yr Alban. Daeth o’n ôl i Loegr i fod yn Brif Cynorthwyydd i Syr William Stanier. Ymddeolodd Stanier ym 1944 a chymerodd Charles Fairburn ei le. Bu farw Fairburn ym mis Hydref 1945, a cymerodd Ivatt ei le ar 1 Chwefror 1946. Ar ôl y rhyfel, aeth Ivatt ymlaen gyda estyn sawl dosbarth; Adeiladwyd 2 locomotif dosbarth ‘Princess Coronation’ a sawl dosbarth 5MT, ac ailadeiladodd locomotifau dosbarth ‘Royal Scot’ a ‘Patriot’. Cynlluniodd locomotif Dosbarth Ivatt 2MT 2-6-0 a locomotifau Dosbarth Ivatt 2-6-2T a hefyd Dosbarth NCC WT 2-6-4T ar gyfer Rheilffordd y Northern Counties Committee yng Ngogledd Iwerddon. Cynlluniodd hefyd locomotifau diesel Dosbarth D16/1 10000 a 10001’. Ym 1948, daeth o’n Prif Peiriannydd Locomotifau’r Rhanbarth Llundain a’r Canolbarth hyd at ei ymddeoliad ym 1951.

### Brush Bagnall Traction

Daeth o’n ymgynghorydd a chyfarwyddwr gyda’r cwmni, ac yn hwyrach rheolwr cyffredinol. Daeth o’n ymddeol fel cyfarwyddwr ym 1957 a fel ymgynghorwr ym 1964. Wedyn, daeth o’n cyfarwyddwr o Brush Traction a gweithiodd ar gynllunio’r locomotif diesel Brush Type 2.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Who was who: A Companion to "Who's Who"* (yn Saesneg). A. & C. Black. 1971. t. 404. ISBN 978-0-312-87746-0.
2. ↑  Gwefan Grace's Guide
3. ↑  Griffiths, Denis (1991), Locomotive Engineers of the LMS, Patrick Stephens Ltd ISBN 1-85260-142-6
4. ↑  Toms, George (2008), Brush Diesel & Electric Locomotives 1940-2008,
penodau 3 a 4, Venture Publications ISBN 978-1-905304-00-4
Sgrinlun *Pong*. Mae'r ddwy badl yn dychwelyd y bêl yn ôl ac ymlaen. Cedwir y sgôr gan y rhifau (0 ac 1) ar frig y sgrin.
***Pong*** yw un o'r gemau fideo arcêd cynharaf. Mae'n gêm seiliedig ar denis bwrdd sy'n cynnwys graffeg dau ddimensiwn syml. I chware'r gêm mae chwaraewr yn rheoli *padl* (llinell ar y sgrin) drwy ei symud yn fertigol ar draws ochr chwith neu dde'r sgrin. Mae'n gêm i ddau chwaraewr lle fydd un yn cystadlu efo chwaraewr arall sy'n rheoli ail badl ar ochr arall y sgrin. Mewn rhai fersiynau mae modd chware fel unigolyn yn erbyn y peiriant. Mae chwaraewyr yn defnyddio'r padlau i daro pêl yn ôl ac ymlaen. Y nod yw i chwaraewr gyrraedd un ar ddeg o bwyntiau cyn y gwrthwynebydd; caiff pwyntiau eu hennill pan fydd un yn methu taro'r bel a'i dychwelyd i'r llall.

Hanes
-----

Gynhyrchwyd y gêm yn wreiddiol gan gwmni Atari. Cafodd ei rhyddhau ym 1972. Creodd Allan Alcorn *Pong* fel ymarfer hyfforddi a roddwyd iddo gan Nolan Bushnell, cyd-sylfaenydd Atari. Roedd Bushnell yn seilio'r syniad ar gêm ping-pong electronig a gynhwyswyd yn y consol Magnavox Odyssey. Fe wnaeth Magnavox erlyn Atari yn ddiweddarach am dorri patent.

Pong oedd y gêm fideo lwyddiannus gyntaf yn fasnachol, a helpodd i sefydlu'r diwydiant gemau fideo arcêd a thafarn ynghyd â'r gem consol cartref cyntaf, sef y Magnavox Odyssey. Yn fuan ar ôl ei ryddhau, dechreuodd nifer o gwmnïau gynhyrchu gemau a oedd yn copïo ei arddull chware, ac yn y pen draw rhyddhawyd mathau newydd o gemau. O ganlyniad, anogodd Atari ei staff i gynhyrchu gemau mwy arloesol. Rhyddhaodd y cwmni sawl dilyniant a oedd yn adeiladu ar arddull chware'r gwreiddiol trwy ychwanegu nodweddion newydd. Yn ystod tymor Nadolig 1975, rhyddhaodd Atari fersiwn cartref o Pong drwy siopau manwerthu Sears yn unig.

Mae Pong yn rhan o gasgliad parhaol Sefydliad Smithsonian yn Washington, D.C. oherwydd ei bwysigrwydd ddiwylliannol.

Oriel
-----

* Consol Magnavox-OdysseyConsol Magnavox-Odyssey
* Consol arcêd / tafarn PongConsol arcêd / tafarn *Pong*
* Allan Alcorn, dyfeisydd PongAllan Alcorn, dyfeisydd *Pong*
* Gêm Pong ar sgrin deleduGêm *Pong* ar sgrin deledu

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pong Game adalwyd 30 Mawrth 2019
2. ↑  Killer List of Videogames adalwyd 30 Mawrth 2019

Dolenni allanol
---------------

* Fideo YouTube o'r gêm Fideo Ping-Pong gyntaf a gofnodwyd ym 1969
* Fersiwn o'r gêm i'w chware arlein gan Game salad

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Pong***


|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* GND: 7684757-3
* BNF: cb16706372b (data)

 |
Un o ddinasoedd mwyaf Gwlad Pwyl yw **Gdańsk** (hefyd Almaeneg: **Danzig**, Casiwbeg: *Gduńsk*). Mae wedi'i lleoli ar aber Afon Wisła a Môr Baltig. Porthladd pwysig i'r wlad a phrifddinas foifodiaeth (talaith) Pomorskie yw hi. Yn 2004 roedd ynddi boblogaeth o 460,524.
Rhan o Trójmiasto ("teirddinas") ydy Gdansk, gyda Gdynia a Sopot.
Daw'r cofnod hanesyddol cynharaf o'r ddinas yn 997. Y pryd hynny aeth Sant Adalbert yno er mwyn troi'r preswylwyr i Gristionogaeth. Ymhen canrifoedd daeth Gdańsk yn ddinas mwyaf cyfoethog Gweriniaeth Pwyl. Gadwodd hi hunan lywodraeth eto.
Yn y 18g enillwyd Gdańsk gan Brwsia. Wedyn Dinas Rydd oedd hi am gyfnod. 
Yr ail dro iddi fod yn Ddinas Rydd Danzig oedd ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf. Almaenwyr, Pwyliaid, Casiwbiaid ac Iddewon oedd yn byw yno. Danzig oedd prif borthladd y Coridor Pwylaidd a oedd yn rhoi allanfa i wladwriaeth annibynnol newydd Gwlad Pwyl i fasnachu gyda gweddill y byd drwy Môr Baltig. Bu sefydlu y Coridor, a'r ffaith bod Danzig ddim yn rhan o'r Almaen, yn destun trafodaeth tanbaid yn ystod yr 1920au a 30au. Pan ddaeth Hitler i rym yn Yr Almaen gwnaeth adfeddiannu Danzig a chysylltu'r ddinas gyda'r Almaen yn destun gwrthrwbl. Yn fuan wedi arwyddo Cytundeb Molotov–Ribbentrop - cytundeb gudd rhwng yr Almaen Natsïaidd a'r Undeb Sofietaidd gomiwnyddol ymosododd lluoedd Hitler ar Danzig a'i feddiannu, gan dechrau Yr Ail Ryfel Byd.

Ar ôl y rhyfel daeth y ddinas i Wlad Pwyl.
Yn yr 80au bu streiciau seiri llongau a gweithwyr eraill yno gyda Lech Wałęsa (Arlywydd Gweriniaeth Pwyl wedyn) yn eu harwain. Cred llawer mai'r digwyddiad hwn sbardunodd gwymp comiwnyddiaeth yn Ewrop.

Baner Gdansk
y Ddinas
Cofadail Gweithwyr Iard Llongau Syrthiedig 1970
 gw • sg • go**Dinasoedd Gwlad Pwyl**

Warsaw ·
Kraków ·
Łódź ·
Wrocław ·
Poznań ·
Gdańsk ·
Szczecin ·
Bydgoszcz ·
Lublin ·
Katowice ·
Białystok ·
Gdynia ·
Częstochowa ·
Radom ·
Sosnowiec ·
Toruń ·
Kielce ·
Gliwice ·
Rzeszów ·
Zabrze ·
Olsztyn ·
Bytom ·
Bielsko-Biała ·
Ruda Śląska ·
Rybnik ·
Tychy ·
Dąbrowa Górnicza ·
Gorzów Wielkopolski ·
Płock ·
Elbląg ·
Opole ·
Wałbrzych ·
Zielona Góra ·
Włocławek ·
Tarnów ·
Chorzów ·
Koszalin ·
Kalisz ·
Legnica ·
Mae **Garn Wen** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN845459. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 437 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 511 metr (1677 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Carnedd gron
------------

Saif Carnedd gron Garn Wen (Llanwrtyd) ar fynydd Garn Wen; mae'r garnedd yn dyddio'n ôl i ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Pentref yng nghymuned Rhosllannerchrugog, bwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw **Ponciau**.

Tyfodd y pentref o gwmpas y diwydiant glo, gyda rhywfaint o gynhyrchu haearn yma hefyd. Ceir yma ysgol gynradd a swyddfa'r post, ynghyd â nifer o gapeli. Saif rhan o Glawdd Offa gerllaw, ac mae Afon Clywedog yn ffurfio rhan o ffin y ward. Yn 2001 roedd 37% o'r boblogaeth yn medru Cymraeg.

Mae Parc y Ponciau yn cynnwys trac BMX a chyfleusterau ar gyfer pêl-droed, bowlio a thennis. Ceir Cerrig yr Orsedd yma o Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1961. Ar ddechrau 2007 cyhoeddwyd fod Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam a’r grŵp cymunedol Cyfeillion Parc y Ponciau yn cael nawdd o £504,000 gan Gronfa Treftadaeth y Loteri ar gyfer adfer y parc.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 16 Tachwedd 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Wrecsam**

**Trefi**  

Y Waun  **·** Wrecsam
  
**Pentrefi**  

Acrefair  **·** Bangor-is-y-coed  **·** Y Bers  **·** Bronington  **·** Brymbo  **·** Brynhyfryd  **·** Bwlchgwyn  **·** Caego  **·** Cefn Mawr  **·** Coedpoeth  **·** Erbistog  **·** Froncysyllte  **·** Garth  **·** Glanrafon  **·** Glyn Ceiriog  **·** Gresffordd  **·** Gwersyllt  **·** Hanmer  **·** Holt  **·** Llai  **·** Llanarmon Dyffryn Ceiriog  **·** Llannerch Banna  **·** Llan-y-pwll  **·** Llechrydau  **·** Llys Bedydd  **·** Marchwiail  **·** Marford  **·** Y Mwynglawdd  **·** Yr Orsedd  **·** Owrtyn  **·** Y Pandy  **·** Pentre Bychan  **·** Pentredŵr  **·** Pen-y-bryn  **·** Pen-y-cae  **·** Ponciau  **·** Pontfadog  **·** Rhiwabon  **·** Rhos-ddu  **·** Rhosllannerchrugog  **·** Rhostyllen  **·** Rhosymedre  **·** Talwrn Green  **·** Trefor  **·** Tregeiriog  **·** Tre Ioan  **·** Wrddymbre
Seiclwr rasio Seisnig oedd **George Herbert Stancer** OBE (17 Ebrill 1878 – Hydref 1962), roedd yn un o seiclwyr rasio mwyaf nodweddiadol yn ystod diwedd yr 19g ym Mhrydain, a daeth yn weinydd y Cyclists' Touring Club (CTC) o nôd yn ddiweddarach ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae'n cael ei goffa'n flynyddol gan dreial amser ar gyfer ieuenctid (odan 16), sef pencampwriaeth y **GHS**.

Dyddiau cynnar
--------------

Ganwyd Stancer ym mhentref Pocklington, 14 milltir i'r dwyrain o Efrog yn Swydd Efrog. Daeth yn aelod o glwb Yorkshire Road Club yn 1898 ac arhosodd gyda'r clwb hyd ei farwolaeth.

Fel ei gyfoeswr a'i ffrind, Frederick Thomas Bidlake, roedd Stancer yn ffafrio treic yn ystod dyddiau cynnar seiclo fel chwaraeon. Curodd Stancer a L.S. Leake record y Road Records Association, Llundain-Brighton ac yn ôl ar dreic tandem yn 1910, gan gyflawn'r daith mewn 5 awr 59 munud a 51 eiliad.

Y gweinyddwr a'r newyddiadurwr
------------------------------

Roedd yn lywydd y Tricycle Association o 1944-1950.

Gweithiodd fel newyddiadurwr, yn golygu cyclchgrawn *Cycling Weekly* am naw mlynedd.

Yn 1920, cymerodd drosodd lywyddiaeth y CTC, ar adeg pan oedd yr aelodaeth wedi i disgyn i tua 8,500. Erbyn iddo ymddeol yn 1945, roedd yr aelodaeth wedi tyfu i tua 50,000.

Gwobrwywyd ef â Gwobr Goffa Bidlake, un o anrhydaddau uchaf seiclo, yn 1943.

Cofeb
-----

Wedi ei farwolaeth, sefydlwyd cronfa ymddiriedolaeth yn ei enw, gyda'r bwriad o hybu seiclo ymysg pobl ifanc. Dechreuwyd redeg Bencampwriaeth Treial Amser Ysgolion 10 milltir - ymdopwyd y time trial championship was instituted - mabwyswyd y gystadleuaeth hon yn 1970 gan yr Road Time Trials Council (Cycling Time Trials erbyn heddiw).

Mae reidiau GHS, sef cyfres o reisiau hamdden, yn cael eu hyrwyddo yn flynyddol gan yr 'Yorkshire Cycling Federation' ar ddydd Sul yn agos i'w benblwydd.

Mae sedd goffa ar gyfer Stancer yng ngardd goffa F.T. Bidlake yn Girtford Bridge ar Great North Road ger Sandy, Swydd Bedford. Ar un adeg, Bidlake oedd partner Stancer ar y tandem.

Cyfeiriadau
-----------
Athro Cymraeg a dramodydd a aned yn Nhreorci, Cwm Rhondda oedd **George Davies** (12 Tachwedd 1905 – 28 Tachwedd 1989).

Enillodd nifer o wobrau am ei ddramâu yn cynnwys Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946 am ei ddrama *Diffodd yr Haul*. Pefformiwyd nifer o'i ddramâu ar radio y BBC. Daeth yn aelod cynnar o'r Blaid Genedlaethol ar ôl iddo gael ei ddylanwadu fel plentyn ysgol yn Y Pentre, Rhondda gan D. J. Williams Abergwaun a aeth yno'n athro. Cyd-sefydlodd gymdeithas ddrama yn y Rhondda a daeth yn aelod o Gylch Cadwgan ac yn gyfaill i lenorion eraill yn y Cwm yn cynnwys James Kitchener Davies, Rhydwen Williams, Haydn Lewis Y Ton ac Alban Davies. Rhwng y ddau Ryfel Byd bu'n weithgar dros y Blaid yn y Rhondda gan drefnu nifer o gyfarfodydd a annerchwyd gan wladgarwyr blaenllaw megis W. J. Gruffydd, Kate Roberts, J. E. Jones a Griffith John Williams (*Heddiw* Mehefin-Awst 1942, *Y Fflam* Calan Mai 1947). Roedd yn gyfaill agos i eraill sef Wil Berry ag Ambrose Bebb (ei gymdeithion ar daith drwy Ffrainc a'r Eidal yn y 1930au a gofnodir gan Bebb yn y gyfrol *Crwydro'r Cyfandir*, 1936).

Fel rhan o ddathlu Gŵyl Prydain ym 1950 ysgrifennodd a chynhyrchodd Basiant y Rhondda a berfformiwyd gan blant ysgolion y Rhondda yn Neuadd y Parc a'r Dar.

Dolenni allanol
---------------

* *Diffodd\_yr\_haul*, testun y ddrama ar wefan Openlibrary.org.
Bardd llys a thelynor oedd **Gellan** a fu farw 1094. Nid oes dim o'i waith wedi goroesi.

Dim ond un cyfeiriad ato a geir, a hynny yn nhestun *Hanes Gruffudd ap Cynan*, math o fywgraffiad neu *fuchedd* am y brenin Gruffudd ap Cynan a gyfansoddwyd yn oes Owain Gwynedd. Yn ôl yr *Hanes*, roedd Gellan yn "delynor pencerdd" gyda lluoedd Gruffudd ap Cynan ym Mrwydr Aberlleiniog, Môn, yn 1094 mewn ymdrech i gipio Castell Aberlleiniog a'r ynys o ddwylo'r Normaniaid. Cafodd ei ladd wrth ochr Gruffudd yn y frwydr.

Ar sail y cyfeiriad hwn, ymddengys mai bardd teulu Gruffudd ap Cynan oedd Gellan. Byddai bardd teulu - sef bardd yr osgordd frenhinol (*teulu*) - yn bresennol gyda'r osgordd ar faes y gad ac yn aml yn cymryd rhan yn y brwydro ei hun, fel yn achos Dafydd Benfras (tua 1220-60). Disgwylid i'r bardd teulu ganu'r delyn hefyd, a rhoddai'r brenin ei hun delyn iddo yn anrheg, felly nid yw'n syndod ei fod yn cael ei alw yn 'delynor pencerdd'. Bardd graddedig oedd Gellan, am ei fod yn cael ei ddisgrifio fel 'pencerdd'.

Os cywir y dadansoddiad o'r dystiolaeth, roedd Gellan yn un o'r cynharaf o Feirdd y Tywysogion a wyddys, ond gan nad oes cymaint ag un llinell o'i waith ar glawr does dim modd cadarnhau hynny. Mae ei enw yn awgrymu ei fod yn Wyddel neu o leiaf o dras Wyddelig; magwyd Gruffudd ap Cynan yn Nulyn gan ei fam Ragnell ac mae'n bosibl fod Gellan o dras gymysg Gymreig-Wyddelig fel ei arglwydd.

Ffynhonnell
-----------

* D. Simon Evans (gol.), *Historia Gruffud vab Kenan* (Caerdydd, 1977), tt. c, ccxxxv, 87.
Roedd **George Henry Hall, is-iarll 1af Hall o Gwm Cynon** (31 Rhagfyr 1881 – 8 Tachwedd 1965) yn wleidydd Llafur Cymreig, yn Aelod Seneddol dros Aberdâr ac yn aelod o lywodraethau Llafur a Llywodraeth y glymblaid yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd George Hall ym 1881 ym Mhenrhiwceibr yn fab i George Hall, glöwr a Ann (née Guard) ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Elfennol Penrhiwceibr gan ymadael a'r ysgol yn 12eng mlwydd oed.

Bu'n briod ddwywaith: ei wraig gyntaf oedd Margaret ferch William Jones; bu iddynt briodi ym 1910 a bu hi farw ym 1941. Cawsant ddau fab. Priododd Alice Martha Walker ei ail wraig ym 1964.

Gyrfa
-----

Wedi ymadael a'r ysgol aeth i weithio fel mwynwr ym mhwll glo Penrhiwceibr gan weithio ar y ffas hyd 1911 pan gafodd ei godi yn bwyswr ac yn gynrychiolydd i Ffederasiwn Glowyr De Cymru

Gyrfa Gwleidyddol
-----------------

Ym 1908 cafodd ei ethol yn aelod Llafur o Gyngor Dosbarth Aberpennar gan dal gafael ar ei sedd hyd 1926.

Yn Etholiad cyffredinol 1922 safodd fel ymgeisydd seneddol Llafur yn etholaeth Aberdâr gan lwyddo cipio'r sedd oddi wrth yr Aelod Blaenorol Charles Stanton. Cadwodd y sedd hyd 1946 pan gafodd ei ddyrchafu i Dŷ'r Arglwyddi.

Gwasanaethodd fel Arglwydd Sifil y Morlys o 1929 i 1931 yn llywodraeth Ramsay MacDonald. Bu'n Is-ysgrifennydd Gwladol dros y Trefedigaethau o 1940 i 1942, yn Is-ysgrifennydd Gwladol dros y Trefedigaethau o 1940 i 1942, yn Ysgrifennydd Ariannol i'r Morlys o 1942 i 1943 ac yn Is-ysgrifennydd Gwladol dros Faterion Tramor o 1943 i 1945 yn llywodraeth clymblaid Winston Churchill. Fe'i penodwyd yn Ysgrifennydd Gwladol dros y Trefedigaethau 1945-1946 yn Llywodraeth Lafur Clement Attlee.

Fe gafodd ei urddo'n aelod o'r Cyfrin Gyngor ym 1942 ac ar ôl ymddeol o Dŷ'r Cyffredin ym 1946 cafodd ei ddyrchafu yn Is Iarll Hall, o Gwm Cynon yn Sir Forgannwg, gan wasanaeth fel Prif Arglwydd y Morlys yn llywodraeth Attlee o 1946 i 1951 ac yn Ddirprwy Arweinydd Tŷ'r Arglwyddi o 1947 i 1951 ac yn ddirprwy arweinydd yr Arglwyddi Llafur o 1951 i 1953. Oherwydd iechyd bregus rhoddodd y gorau i fod yn Arglwydd gweithredol ym 1953.

Marwolaeth
----------

Bu farw yng Nghaerlŷr ym 1965. Daeth ei fab William yn ail Is-Iarll Hall.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  HALL, GEORGE HENRY yn Y bywgraffiadur arlein  adalwyd 24 Rhagfyr 2014

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Charles Stanton** | **Aelod Seneddol dros Aberdâr**1922 – 1946 | Olynydd:**David Emlyn Thomas** |
Roedd **Polybius** Πολύβιος, tua 203 - 120 CC), yn hanesydd Groegaidd sy'n enwog am ei lyfr *Yr Hanesion* neu *Tŵf yr Ymerodraeth Rufeinig*, sy'n delio â'r cyfnod 220 - 146 CC.

Ganed Polybius yn Megalopolis yn Achaea. Roedd ei dad yn amlwg mewn gwleidyddiaeth ac yn un o brif gefnogwyr y polisi o niwtraliaeth yn ystod y rhyfel rhwng y Rhufeiniaid a Perseus, brenin Macedonia. Oherwydd hyn roedd y Rhufeiniaid yn amheus ohono, ac roedd ei fab Polybius yn un o'r mil o wystlon a Achaea a gymerwyd i Rufain yn 168 CC, Bu Polybius yno am 17 mlynedd. Yn Rhufain daeth yn gyfaill i nifer o Rufeiniaid amlwg, yn enwedig Aemilius Paulus, gorchfygwr Macedonia. Gwnaeth Paulus ef yn gyfrifol am addysg ei feibion, Fabius a Scipio Aemilianus, a ddaeth yn gadfridog enwog. Rhyddhawyd y gwystlon yn 150 CC a dychwelodd Polybius adref, ond y flwyddyn wedyn aeth gyda Scipio i Affrica, ac roedd yn bresennol pan gipwyd dinas Carthago a'i dinistrio yn 146 CC.

Ni wyddir llawer am ei fywyd yn ddiweddarch; credir iddo dreulio'r rhan fwyaf o'i amser yn Rhufain yn gweithio ar ei hanes, ond teithiodd i nifer o wledydd o gwmpas Môr y Canoldir hefyd. Efallai iddo ddychwelyd i Wlad Groeg tua diwedd ei oes, Yn ôl un ffynhonnell, bu farw wedi iddo syrthio oddi ar geffyl yn 118 CC.

Ysgrifennodd nifer o lyfrau, yn cynnwys bywgraffiad o'r gwleidydd Groegaidd Philopoemen, a ddefnyddiwyd fel ffynhonnell gan Plutarch. Ysgrifennodd gyfrol ar dacteg filwrol hefyd. Collwyd y rhain, ond mae'r rhan fwyaf o'r *Hanesion* wedo ei gadw.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 267920293
* LCCN: n79006487
* ISNI: 0000 0001 2098 7680
* GND: 118595571
* SELIBR: 196601
* SUDOC: 027352188
* BNF: cb11920194q (data)
* BIBSYS: 90227513
* HDS: 010310
* NLA: 35427923
* NDL: 00978029
* NKC: jn19981002010
* The SBN id CFIV060649 is not valid.
* BNE: XX841423
* CiNii: DA01312290

 |
Hanesydd Eidalaidd fu'n byw yn Lloegr oedd **Polydore Vergil** neu **Virgil** (c. 1470 – 18 Ebrill 1555). Mae ei waith yn ffynhonnell bwysig i gyfnod y Tuduriaid.

Ganed Polydore yn Urbino, a dywedir iddo gael ei addysgu yn Bologna. Credir ei fod yng ngwasanaeth Guido Ubaldo, Dug Urbino, cyn 1498. Bu'n siambrlen i'r Pab Alecsander VI am gyfnod, yna daeth i Loegr yn 1501 fel dirpry gasglydd Ceiniogau Sant Pedr. Ar gais y brenin Harri VII, dechreuodd weithio ar ei *Historia Anglica* ("Hanes Lloegr"); ni chafodd y gwaith yma ei gwblhau hyd Awst 1533 a'i gyhoeddi yn 1534. Daeth yn archddiacon Wells yn 1508. Yn 1515, carcharwyd ef am gyfnod wedi iddo feirniadu'r Cardinal Thomas Wolsey. Dychwelodd i Urbino tua diwedd 1551, a bu farw yno.

Yn ei *Historia Anglica*, taflodd amheuaeth ar wirionedd hanesion Sieffre o Fynwy, yn cynnwys yr hanesion am Arthur, a bu llawer o ddadlau, gyda John Leland yn cyhoeddi ei *Defensso Gallofridi* ac *Assertio Incomparabilis Arturii* i amddiffyn Sieffre.

Gweithiau
---------

* *Liber Proverbiorum* (1498)
* *De Inventoribus Rerum* (1499)
* *Gildas* (1525)
* *Liber de Prodigiis* (1526)
* *Historia Anglica*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 89468390
* LCCN: n50014328
* ISNI: 0000 0001 2102 9644
* GND: 119156121
* SELIBR: 278820
* SUDOC: 030814332
* BNF: cb12215386k (data)
* BIBSYS: 90904726
* NLA: 35862262
* NKC: jn20011024257
* BNE: XX1307662
* CiNii: DA03106030
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ffilm llawn cyffro sy'n darlunio cyfeillgarwch pobl gan y cyfarwyddwr A Harsha yw ***Geleya*** a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 2007. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***ಗೆಳೆಯ*** ac fe'i cynhyrchwyd yn India. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Kannada a hynny gan Preetham Gubbi a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Mano Murthy. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Prajwal Devaraj. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2007. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *300* sef ffilm ryfel llawn cyffro gan Zack Snyder. Hyd at 2022 roedd o leiaf 2,200 o ffilmiau Kannada wedi gweld golau dydd. Krishna oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm A Harsha ar 24 Awst 1980 yn Bangalore. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 2002 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd A Harsha nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Anjani Putra* |  | India | Kannada | 2017-12-21 |
| Bhajarangi |  | India | Kannada | 2013-01-01 |
| *Bhajarangi 2* |  | India | Kannada |  |
| Birugaali |  | India | Kannada | 2009-01-01 |
| Chingari (ffilm 2013) |  | India | Kannada | 2012-01-01 |
| Geleya |  | India | Kannada | 2007-01-01 |
| *Jai Maruthi 800* |  | India | Kannada | 2015-01-01 |
| Seetharama Kalyana |  | India | Kannada | 2019-01-01 |
| *Vajrakaya* |  | India | Kannada | 2015-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Athronydd a chymdeithasegydd Americanaidd oedd **George Herbert Mead** (27 Chwefror 1863 – 26 Ebrill 1931) sydd yn nodedig fel un o arloeswyr Pragmatiaeth a seicoleg gymdeithasol ac am ddatblygu damcaniaeth rhyngweithredaeth symbolaidd.

Ganed yn South Hadley, Massachusetts. Astudiodd yng Ngholeg Oberlin, Ohio, ac ym Mhrifysgol Harvard. Addysgodd athroniaeth a seicoleg i fyfyrwyr ym Mhrifysgol Michigan o 1891 i 1894, ac ym Mhrifysgol Chicago o 1894 hyd at ei farwolaeth. Bu farw yn Chicago yn 68 oed. Ni ysgrifennodd Mead yr un llyfr yn ystod ei oes, er iddo gyhoeddi sawl erthygl. Wedi ei farwolaeth, golygwyd pedair cyfrol o'i waith, yn seiliedig ar nodiadau ei ddarlithoedd a'i bapurau personol, gan ei fyfyrwyr, a chyhoeddwyd ar ffurf *The Philosophy of the Present* (1932), *Mind, Self, and Society* (1934), *Movements of Thought in the Nineteenth Century* (1936), a *The Philosophy of the Act* (1938).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) George Herbert Mead. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 27 Chwefror 2020.
Mae'r gair **poltergeist** (o'r Almaeneg *poltern* sy'n golygu i wneud sŵn a *geist* sy'n golygu "ysbryd", "enaid" neu "ymgorfforiad") yn dynodi ysbryd neu enaid dieflig sy'n amlygu ei hun drwy symud a dylanwadu ar wrthrychau eraill.

Damcaniaethau
-------------

Yn hanesyddol mae sawl damcaniaeth posib wedi cael eu cyflwyno er mwyn ceisio esbonio'r ffenomenon poltergeist.

### Achosir gan rymoedd ffisegol

Ysbrydion sy'n gwneud sŵn ac yn symud gwrthrychau trwy'r awyr yw poltergeists. Dywed rhai gwyddonwyr fod pob gweithgarwch poltergeist nad oes modd profi mai twyll ydyw, yn cael ei achosi gan esboniad ffisegol megis trydan statig, meysydd electromagnetic, uwchseiniau ac îs-seiniau ac/neu aer wedi'i ïoneiddio. Mewn rhai achosion fel achos poltergeist Rosenheim, darganfu'r ffisegwr F. Karger o'r Max-Planck-Institut für Plasmaphysik a G. Zicha o Brifysgol Technegol München nad oedd yr elfennau hyn yn bresennol a honna cefnogwyr paraseicoleg na ddarganfu unrhyw dystiolaeth o dwyll. Roedd hyn er gwaethaf ymchwiliad manwl gan yr heddlu a'r CID er fod y troseddegwr Herbert Schäfer yn dyfynnu ditectif di-enw a wyliodd un asiant yn gwthio lamp pan nad oedd yn meddwl fod unrhyw un yn edrych. Fodd bynnag, os yw hyn yn wir neu beidio, arwyddodd yr heddlu ddatganiadau a gadarnhaodd eu bod wedi gweld y ffenomena. Anodd iawn oedd esbonio agweddau eraill o'r achos hefyd; ffoniwyd y gwasanaeth amser cannoedd o weithiau ar gyflymder a fyddai wedi bod yn amhosib gyda'r ffônau deialu mecanyddol o 1967. Dad-gysylltodd yr awdurdod lleol y swyddfa o'r brif gyflenwad a'i gysylltu i generadur penodol er mwyn ceisio sefydlogi'r llif. Fodd bynnag parhaodd yr ymchwyddiadau mewn cerrynt a foltedd er nad oedd unrhyw reswm posib am hyn yn ôl Zicha a Karger.
Mae poltergeist yn edrych fel enaid. Mae ganddo gorff tryloyw ac nid oes llygaid ganddo. Cred rhai pobl eraill fod gan y ffenomen poltergeist achosion llawer mwy daearol, fel ceryntau awyr anghyffredin, cryniadau awyr fel gyda ymddyrchafu acwstig neu ddirgryniadau a achosir gan nentydd tanddaearol.
Honnodd John Hutchinson iddo ail-greu effeithiau poltergeist yn ei labordy. Mae'n werth nodi hefyd fod y gwyddonydd David Turner yn awgrymu y gallai poltergeists a phêl o fellt fod yn ffenomena sy'n gysylltiedig â'i gilydd. Mae rhai gwyddonwyr yn mynd mor bell a galw poltergeists yn ffenomena ffug-seicig gan honni eu bod yn cael ei achosi gan effeithiau ffisegol anghyffredin.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn y ffyrch**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau'r ffyrch**; yr enw Saesneg yw *V-Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Chloroclystis v-ata*.

Lindys. Mae i'w ganfod drwy Ewrop, Gogledd Affrica a'r Dwyrain Agos. Mae'n eitha cyffredin yng ngwledydd Prydain.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn y ffyrch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Y gwyfyn yn "Kehnaer Trift", Kehna (Marburg), Hesse, yr Almaen.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn y milddail**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau'r milddail**; yr enw Saesneg yw *Yarrow Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia millefoliata*. Fe'i ceir yn Ewrop.

21 mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf ac mae'n hedfan rhwng Mehefin a Gorffennaf.

Prif fwyd y siani flewog ydy milddail (*Achillea millefolium*).

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn y milddail yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Roedd **George Avery Young** (23 Mehefin 1866 - 21 Ionawr 1900) yn chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol Cymreig o dras Seisnig a chwaraeodd rygbi clwb i Gaerdydd a enillodd dau gap rhyngwladol i Gymru. Bu hefyd yn chwarae criced i Forgannwg.

Cefndir
-------

Ganwyd Young yn Tynemouth, Swydd Northampton, yn blentyn i Charles Octavius Young, perchennog llongau, a Margaret Emily (née Avery) ei wraig, fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Malvern, Swydd Gaerwrangon.

Ym 1899 priododd Blanche Kilminster. Bu farw'n di blant llai na flwyddyn ar ôl priodi, yn ei gartref ym Mhenarth yn 33 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Cathays, Caerdydd.

Gyrfa rygbi
-----------

Er iddo gael ei eni yn Tynemouth yng Ngogledd Lloegr, symudodd Young i Gymru lle daeth yn nodedig fel sbortsmon. Ei glwb haen uchaf cyntaf oedd Caerdydd, ac wrth chwarae gyda'r tîm fe'i dewiswyd i gynrychioli Cymru yng ngêm agoriadol Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1886, yn erbyn Lloegr. O dan gapteiniaeth Charlie Newman, roedd Young yn un o bum chwaraewr o Gaerdydd i gynrychioli Cymru ar y diwrnod, gyda’r cyd-chwaraewyr Billy Douglas a Dai Lewis yn ymuno â Young fel enillwyr eu capiau cyntaf. Ei ail gap a'i olaf oedd yng ngêm nesaf Pencampwriaeth 1886, y tro hwn yn erbyn yr Alban. Colli bu hanes Cymru eto.

Yn ystod tymor 1886/87, cafodd Young gapteniaeth Caerdydd, a ddaliodd am ddau dymor. 

### Gemau rhyngwladol

### **Cymru**

* Lloegr 1886
* yr Alban 1886

Llyfryddiaeth
-------------

* Godwin, Terry (1984). *The International Rugby Championship 1883–1983*. Grafton Street, Llundain: Willow Books. ISBN 0-00-218060-X.
* Griffiths, Terry (1987). *The Phoenix Book of International Rugby Records*. Llundain: Phoenix House. ISBN 0-460-07003-7.
* Smith, David; Williams, Gareth (1980). *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union*. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0766-3.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cricketarchive.com Player profiles
2. ↑  "DEATH OF GEORGE YOUNG - The Western Mail". Abel Nadin. 1900-01-23. Cyrchwyd 2021-05-13.
3. ↑  "OLD WELSH INTERNATIONAL FOOTBALLER'S FUNERAL - South Wales Daily News". David Duncan and Sons. 1900-01-25. Cyrchwyd 2021-05-13.
4. ↑  Marshall, Francis *Football; the Rugby union game* (1892) Cassell and company Ltd. tud 265
5. ↑  Smith (1980), tud 474.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn smotiau gwyn (-ion)**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau smotiau gwyn (-ion)**; yr enw Saesneg yw *White-spotted Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia tripunctaria*. Mae i'w ganfod yn Ewrop a Gogledd America.

17–21 mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn smotiau gwyn (-ion) yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn y gwreiddiriog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau'r gwreiddiriog**; yr enw Saesneg yw *Pimpinel Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia pimpinellata*. Mae i'w ganfod yn y rhan fwyaf o Ewrop hyd at fynyddoedd canol Asia.

20–24 mm ydy lled yr adenydd ac mae'n hedfan rhwng diwedd Mehefin ac Awst.

Prif fwyd y siani flewog ydy *Pimpinella saxifraga* a *Pimpinella major*. Mae'n gaeafgysgu fel chwiler.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn y gwreiddiriog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Eupithecia pimpinellata* at Fauna Europaea
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cydberthynas Parthau a Theyrnasai bywyd. Sylwer yr ystyrir yr Ewcaryota yn gyfuniad o fwy nag un Procaryot.
Organebau ungell microsgopig (neu gytrefi ohonynt) nad sy'n cynnwys cnewyllyn. Fe'u disgrifiwyd fel grŵp yn gyntaf gan Édouard Chatton (1883 - 1947) mewn papur yn 1925 *Pansporella perplex: Reflections on the Biology and Phylogeny of the Protozoa*. Bathodd y term **Procaryot** (ac Ewcaryot) mewn papur yn 1938. Maent yn cynnwys dau o'r tri Pharth sy'n cynnwys holl organebau bywyd. Y trydydd Parth yw'r Ewcaryota (celloedd sydd ag iddynt gnewyllyn). Daw'r termau o'r Roeg καρυόν (craidd cneuen). Ers y 1970au, yn bennaf trwy waith Carl Woese, sylweddolwyd fod modd rhanni'r **Procaryota** yn ddau Barth - y Bacteria a'r Archaea. Yn nhermau niferoedd a swmp, procaryotau yw'r rhan fwyaf o fywyd y ddaear. Maent yn hollbwysig i iechyd ac afiechyd dynoliaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Jan Sapp (2005) The Prokaryote-Eukaryote Dichotomy: Meanings and Mythology Microbiol Mol Biol Rev. **69**, 292–305. doi: 10.1128/MMBR.69.2.292-305.2005
Enghraifft o bolygon amgrwm: pentagon rheolaidd
Polygon syml nad yw'n hunan-groesi ac nad yw'n bolygon ceugrwm yw **polygon amgrwm**. Un o'i nodweddion yw nad oes unrhyw ran o linell, rhwng dau bwynt, yn mynd y tu allan i'r polygon. Felly, mae'n bolygon lle mae ei du mewn yn amgrwm. Mae pob ongl fewnol yn llai na 180 gradd, neu'n hafal i hynny. Mewn polygon amgrwm confensiynol mae'r holl onglau mewnol yn llai na 180 gradd.[1]

Mae'r canlynol, hefyd, yn wir am bob Polygon amgrwm:

* Mae pob ongl fewnol yn llai na, neu'n gyfwerth â 180 gradd.
* Mae pob pwynt ar bob segment o linell, rhwng dau bwynt, y tu mewn neu ar ffin y polygon yn aros y tu mewn neu ar y ffin.
* Mae'r polygon wedi'i gynnwys yn llwyr mewn hanner-plân caeedig a ddiffinnir gan bob un o'i ymylon.
* Ar gyfer pob ymyl, mae'r pwyntiau tu mewn i gyd ar yr un ochr i'r llinell y mae'r ymyl yn ei ddiffinio.
* Mae'r ongl ar bob fertig yn cynnwys pob fertig arall yn ei ymylon a thu fewn iddo.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Diffiniad (Saesneg).
**Marcus Aurelius Probus** (19 Awst 232 – Medi-Hydref 282) oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 276 a 282.

Ganed Probus yn Sirmium, yn nhalaith Pannonia, ac ymunodd a'r fyddin yn ŵr ieuanc. Daeth i sylw oherwydd ei wasanaeth dan yr ymerodron Valerian I, Tacitus ac Aurelian. Enwyd ef yn rhaglaw rhan ddwyreiniol yr ymerodraeth gan yr ymerawdwr Tacitus, ac wedi marw'r ymerawdwr cyhoeddwyd Probus yn ymerawdwr yn ei le gan ei lengoedd. Roedd Florianus, brawd Tacitus, wedi ei gyhoeddi'n ymerawdwr, ond llofruddwiyd ef gan ei filwyr ei hun, a derbyniwyd Probus fel ymerawdwr gan y Senedd.

Treuliodd Probus ei deyrnasiad fel ymerawdwr yn ymladd i ddiogelu ffiniau'r ymerodraeth, yn arbennig yn nhaleithiau Gâl yn erbyn y llwythi Almaenaidd. Llwyddodd i orchfygu tair ymgais i'w ddiorseddu, gan Saturninus, Proculus a Bonosus. Credai Probus fod angen cadw'r milwyr yn brysur i osgoi gwrthryfela, ac felly yn amser heddwch rhoddwyd hwy ar waith i gynorthwyo'r gymuned, er enghraifft yn plannu gwinwydd yn Ngâl a Pannonia. Yn naturiol nid oedd hyn yn boblogaidd gyda'r milwyr eu hunain, a llofruddiwyd Probus gan ei filwyr ei hun tra'r oedd wrthi'n ceisio sychu corsydd gerllaw ei dref enedigol. Cyhoeddwyd Marcus Aurelius Carus yn ymerawdwr tua'r adeg yma, ond mae'n ansicr a oedd hyn cyn llofruddiaeth Probus, ac felly'n rheswm dros y llofruddiaeth, neu wedi i'r newyddion am lofruddiaeth Probus ei gyrraedd.

Galarwyd yn fawr ar ôl yr ymerawdwr gan y Senedd a'r bobl, a hyd yn oed gan y milwyr. I ddangos eu hedifeirwch am eu gweithred, codasant gofgolofn iddo.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Florianus** | **Ymerawdwr Rhufain**276 – 282 | Olynydd:**Carus** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 72190445
* LCCN: n99054990
* ISNI: 0000 0000 6154 8601
* GND: 118793446
* SELIBR: 229451
* SUDOC: 075732882
* BNF: cb146098693 (data)
* NKC: jx20050223003

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn y feidiog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pytiau'r feidiog**; yr enw Saesneg yw *Bordered Pug*, a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia succenturiata*. Gellir ei ganfod yn y Palearctig a'r Dwyrain Agos.

21–24 mm ydy lled ei adenydd.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn y feidiog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.