**Yr** **hawl i gartref** yw'r hawl economaidd, cymdeithasol a diwylliannol i dŷ a lloches ddigonol. Fe'i cydnabyddir mewno fewn cyfansoddiad cenedlaethol gwlad, ac yn Natganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol a'r Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol .

Diffiniad
---------

Cydnabyddir yr hawl i gartref mewn nifer o offerynnau hawliau dynol rhyngwladol. Mae Erthygl 25 o'r Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol yn cydnabod yr hawl i neu dai fel rhan o'r hawl i safon byw ddigonol. Mae'n nodi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Mae gan bawb yr hawl i safon byw o ran iechyd a lles yr unigolyn a'i deulu, gan gynnwys bwyd, dillad, lloches neu gartref a gofal meddygol a'r gwasanaethau cymdeithasol angenrheidiol, a'r hawl i ddiogelwch os bydd diweithdra, salwch, anabledd, gweddwdod, henaint neu ddiffyg bywoliaeth arall mewn amgylchiadau y tu hwnt i'w reolaeth.
Mae Erthygl 11 (1) o'r Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol (ICESCR) hefyd yn gwarantu'r hawl i gartref fel rhan o'r hawl i safon byw ddigonol. | "|

Mewn cyfraith hawliau dynol rhyngwladol, ystyrir yr hawl i dai fel hawl annibynnol. Eglurwyd hyn yn Sylw Cyffredinol 1991 rhif 4 ar Dai Digonol gan Bwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol. Mae'r sylw cyffredinol yn darparu dehongliad awdurdodol o'r hawl i dai mewn termau cyfreithiol o dan gyfraith ryngwladol.

Mae'r hawl i dai hefyd wedi'i ymgorffori yn Erthygl 28 o'r Confensiwn ar Hawliau Pobl ag Anableddau, Erthygl 16 o Siarter Gymdeithasol Ewrop (Erthygl 31 o'r siarter Gymdeithasol Ewropeaidd Ddiwygiedig) ac yn Siarter Affrica ar Hawliau Dynol a Phobl. Yn ôl Pwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol, mae agweddau ar yr hawl i gartref o dan ICESCR yn cynnwys: diogelwch deiliadaeth gyfreithiol; argaeledd gwasanaethau, deunyddiau, cyfleusterau a seilwaith; fforddiadwyedd; cyfanhedd; hygyrchedd; lleoliad a digonolrwydd diwylliannol. Fel nod gwleidyddol, cyhoeddwyd hawl i dai yn araith FD Roosevelt yn 1944 ar yr Ail Fil Hawliau .

Rhoddodd prosiect TENLAW gyfle mwy effeithlon i ymchwil ryngwladol a rhyngddisgyblaethol ym maes tai ac eiddo. Fe greodd y gadair dai gyntaf (mewn cartrefedd) ym Mhrifysgol Rovira i Virgili (Sbaen) ar Orffennaf 11, 2013, a agorodd bosibiliadau ar gyfer ymchwil a lledaenu ymchwil yn y maes hwn.

Cynefin y Cenhedloedd Unedig
----------------------------

Roedd yr hawl i gartrefedd digonol yn fater allweddol yng nghyfarfod Cynefinoedd 1996 yn Istanbul ac yn brif thema yng Nghytundeb Istanbwl ac Agenda Cynefinoedd. Mae paragraff 61 o'r agenda yn nodi'r camau sy'n ofynnol gan lywodraethau i "hyrwyddo, amddiffyn a sicrhau bod yr hawl i dai digonol yn cael ei gwireddu'n llawn ac yn raddol". Ail-gadarnhaodd cyfarfod Cynefinoedd 2001, a elwir yn Istanbul +5, Gytundeb Istanbwl ac Agenda Cynefinoedd 1996 a sefydlu Rhaglen Anheddiad Dynol y Cenhedloedd Unedig i hyrwyddo'r hawl i dai mewn cydweithrediad â Swyddfa Uchel Gomisiynydd Hawliau Dynol. Fe'i gelwir yn "Cenhedloedd Unedig-HABITAT", y rhaglen yw'r fforwm rhyngwladol pwysicaf ar gyfer yr hawl i dai. Prif dasg y rhaglen yw hyrwyddo hawliau tai trwy ymgyrchoedd ymwybyddiaeth, a datblygu meincnodau a systemau monitro.

Gweithrediadau
--------------

Yng Nghanada, daeth yr hawl i dai yn gyfraith gyda phasio Deddf y Strategaeth Dai Genedlaethol ar 21 Mehefin, 2019. Daeth y gyfraith i rym ar Orffennaf 9, 2019.

### De Affrica

Yn Ne Affrica, mae adran 26 o Bennod Dau o'r Cyfansoddiad yn sefydlu bod "gan bawb yr hawl i gael mynediad at dai digonol". Yr Adran Aneddiadau Dynol sydd â'r dasg o weithredu'r mandad hwn. Yn seiliedig ar ddata diweddar, mae tua 3.6 miliwn o Dde Affrica yn dal i fyw mewn cytiau neu aneddiadau anffurfiol (data 2013), tra amcangyfrifir bod tua 200,000 yn ddigartref neu'n byw ar y strydoedd (data 2015).

### Unol Daleithiau'r America

 Protest 2020 yn erbyn landlordiaid sy'n taflu tenantiaid allano'u cartrefi ym Minneapolis, Minnesota
Nid oes gan y mwyafrif o awdurdodaethau yn yr Unol Daleithiau hawl i gysgod neu gartref. Un eithriad yw Massachusetts, lle mae gan deuluoedd (ond nid unigolion digartref) yr hawl i dŷ. Yng Nghaliffornia, mae gan blant sydd wedi rhedeg i ffwrdd yr hawl i gael eu derbyn i lochesi brys heb gydsyniad rhieni. Mae Dinas Efrog Newydd hefyd yn cydnabod hawl i gysgodi mewn argyfwng.

Gweler hefyd
------------

* Slymiau
* Digartrefedd

Cyfeiriadau
-----------

Dolenni allanol
---------------

* Rapporteur Arbennig ar dai digonol fel cydran o'r hawl i safon byw ddigonol, Cenhedloedd Unedig
	+ Adroddiad i HRC y Cenhedloedd Unedig, 2008. A / HRC / 7/16
	+ Ail-adrodd i HRC y Cenhedloedd Unedig, 2009. A / HRC / 13/20
* Safonau rhyngwladol yr hawl i dai
* Deddfwriaeth Hawliau Tai: Adolygiad o Offerynnau Cyfreithiol Rhyngwladol a Chenedlaethol
* CESCR Sylwadau cyffredinol:
	+ Yr hawl i dai digonol (Celf.11 (1)). CESCR Sylw cyffredinol 4 , 1991
	+ Yr hawl i dai digonol (Celf.11.1): troi allan dan orfod. CESCR Sylw cyffredinol 7 , 1997
* Taflen ffeithiau ar yr hawl i dai, y Cenhedloedd Unedig
* Comisiynydd Hawliau Dynol CoE:
	+ Argymhelliad ar weithredu'r hawl i dai, 2009
	+ Hawliau Tai: Y Ddyletswydd i Sicrhau Tai i Bawb, 2008
	+ "Ni ddylai unrhyw un orfod bod yn ddigartref - mae tai digonol yn hawl", 2007
* Dehongli a chymhwyso Erthygl 31 o RESC // Crynhoad o Gyfraith Achos y Pwyllgor Ewropeaidd ar Hawliau Cymdeithasol, 2008. tt. 169–173, 349—355
* Hawl i Dai Genefa: CETIM, 2007.


1. 1 2 3 4  Edgar, Bill; Doherty, Joe; Meert, Henk (2002). *Access to housing: homelessness and vulnerability in Europe*. The Policy Press. t. 17. ISBN 978-1-86134-482-3.
2. ↑  Terminski, Bogumil (2011). "The right to adequate housing in international human rights law: Polish transformation experiences". *Revista Latinoamericana de Derechos Humanos* **22** (2): 219–241. ISSN 1659-4304.. Adalwyd December 20, 2014.
3. ↑  The right to adequate housing (Art.11 (1)). CESCR General comment 4 - see para. 8
4. ↑  "Providing a more efficent [sic] opportunity to international and interdisciplinary research in the housing and property field. [Social Impact]. TENLAW. Tenancy Law and Housing Policy in Multi-level Europe (2012-2015). Framework Programme 7 (FP7)". *SIOR, Social Impact Open Repository*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-09-05. Cyrchwyd 2021-04-16.
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑  "Homelessness in South Africa". *wp.wpi.edu*. Cyrchwyd 2019-06-19.
9. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-05-18. Cyrchwyd 2021-04-16.
10. ↑  "A Handbook on California's "Right to Shelter Law"". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-02-25. Cyrchwyd 2021-04-16.
11. ↑  A Right to Shelter in New York