recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Plas Gwilym, Rhif 5 Ffordd y Llwyni

Ffordd hanesyddol yn Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, rhan o ardal gadwraeth a gyda nifer o adeiladau rhestredig, yw **Ffordd y Llwyni** (Saesneg: *Grove Road*).

Lleoliad
--------

Mae Ffordd y Llwyni yn gorwedd i'r gogledd o ganol Wrecsam, yn Ardal Gadwraeth Ffordd Grosvenor. 

Mae'r stryd yn rhedeg yng nghyfeiriad gogledd-ddwyrain, yn arwain o'r gylchfan fawr ar ffordd gylch fewnol i'r gyffordd gyda Ffordd Caer. Mae'r stryd yn ffurfio estyniad o Ffordd Grosvenor tû hwnt i'r y gylchfan (roedd y ddwy stryd yn cael ei datblygu ar yr un pryd). 

Romano, Rhif 10, Ffordd y Llwyni

Hanes
-----

Cynlluniwyd Ffordd y Llwyni rhwng 1861 a 1881 (yr un amser a'r Ffordd Grosvenor) fel cylchoedd preswyl o fri ar gyfer dosbarth canol eginol Wrecsam. Lluniwyd pob adeilad yn bensaernïol unigol. 

Dynodwyd Ardal Gadwraeth Ffordd Grosvenor gyntaf ar 26 Medi 1990 a'i diwygio ar 6 Gorffennaf 2007.

Disgrifiad
----------

Cafodd Ffordd y Llwyni ei chynnwys yn Ardal Gadwraeth Ffordd Grosvenor oherwydd ei gwerthfawr pensaernïol sylweddol. Mae'r stryd yn un o strydoedd mwyaf pwysig yr ardal gadwraeth.

Cerfiwyd yr enw yng ngwaith cerrig pileri"Nythva" - enw tŷ

Mae muriau terfyn o dywodfaen neu frics coch yn ffurfio un o nodweddion cryf Ffordd y Llwyni. Tu ôl y muriau terfyn, mae'r adeiladau'n sefyll yn ôl o'r ffordd, o fewn eu tiroedd eu hunain. Adeiladwyd y tai eu hunain o ddeunyddiau fel gwaith cerrig nadd a therracotta. 

Ffordd y Llwyni, Rhifau 3 a 5Mae ailddatblygiadau o ganol i ddiwedd yr 20fed ganrif wedi tarfu cymeriad hanesyddol Ffordd y Llwyni, yn enwedig ar ei hochr dde-ddwyreinol. Serch hynny, mae nifer o adeiladau rhestredig gradd II yn sefyll o hyd. Mae'r rhain yn cynnwys y canlynol: 

* Rhif 3 (Plas Gwilym) - Adeiladwyd y tŷ rhwng 1861 ac 1866 ar gyfer S.T Baugh, yn ôl pob tebyg ar ôl cynllun gan JR Gummow. Enw gwreiddiol y tŷ oedd Leeswood House, ond erbyn 1910 roedd ei enw wedi newid i "Plas Gwilym"
* Epworth Lodge, tŷ gafodd ei adeiladu yn 1865 fel rheithordy ar gyfer y capel methodistiaid Bryn y Ffynnon

* Rhif 9 - tŷ preifat gafodd ei adeiladu yn 1881, yn sefyll yn ôl o'r ffordd mewn gardd gaeedig

* Fern Bank a'r Hen Gerbyty - tŷ preifat gafodd ei adeiladu yn 1873 ar ôl cynllun gan JR Gummow, ar gyfer Mr Ezekiel Mason. Cafodd y tŷ ei ddisgrifio gan JR Gummow fel 'anglo-Italian cottage'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Cynllun Rheoli ac Asesu Ardal Gadwraeth Ffordd Grosvenor" (PDF). *Wrecsam.gov.uk*. Cyrchwyd 11 Mai 2023.
2. ↑  "Plas Gwilym, Rhosddu, Wrexham". *Britishlistedbuildings.co.uk*. Cyrchwyd 11 Mai 2023.
3. ↑  Palmer, Alfred Neobard. *A History of the Older Nonconformity in Wrexham and its Neighbourhood*. 1893. tt. p. 72.CS1 maint: extra text (link)
4. ↑  "NO.9 Grove Road (NW Side), Clwyd, Rhosddu, Wrexham". *Britishlistedbuildings.co.uk*. Cyrchwyd 11 Mai 2023.
5. ↑  "Fern Bank and former Coach House, Rhosddu, Wrexham". *Britishlistedbuildings.co.uk*. Cyrchwyd 11 Mai 2023.
Etholaeth seneddol yn Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Lerpwl Walton** (Saesneg: *Wirral West*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gorllewin Cilgwri yng Nglannau MerswyEtholaeth Gorllewin Cilgwri yng Nglannau Merswy
* Glannau Merswy yn LloegrGlannau Merswy yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1997: David Hunt (Ceidwadol)
* 1997–2010: Stephen Hesford (Llafur)
* 2010–2015: Esther McVey (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Margaret Greenwood (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Mae **Fron Fawr** yn gopa mynydd a geir i'r gogledd o langollen; cyfeiriad grid SJ208450. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 254 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 378 metr (1240 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Arlunydd o'r Eidal oedd **Michelangelo Merisi da Caravaggio** (28 Medi 1571 – 18 Gorffennaf 1610). Caiff ei osod yn gyffredin yn yr ysgol Baróc; ef oedd cynrychiolwr adnabyddus cyntaf yr arddull yma o ddarlunio.

Daeth i Rufain o Milano ym 1592, pan oedd yr arddull o beintio a elwir yn *manierismo* ar y blaen. Yn wreiddiol fe arbenigai mewn peintio ffrwythau a blodau (pwnc traddiodadol i beintwyr o Lombardia), ond fe ddatblygodd i ddarlunio ffigyrau dynol, gan gynnwys peintiadau "*genre*" o fywyd pob dydd. Ymhen tipyn fe ddaeth yn beintiwr i'r cardinal Francesco Maria del Monte. Ei ddarluniau mawr cyhoeddus cyntaf oedd *Galwedigaeth Sant Mathew* a *Merthyrdod Sant Mathew* yn San Luigi, eglwys y Ffrancod yn Rhufain. Fe beintiodd cymysgedd o weithiau crefyddol, rhai mytholegol a phortreadau o hyn ymlaen. Roedd yn enwog am realaeth ei ddarluniau, a oedd weithiau'n ysgytiol i'w gyfoedion. Roedd ei ddefnydd o olau a thywyllwch, neu *chiaroscuro*, yn enwedig o feistrolgar a dylanwadol.

Roedd ei fywyd yn gythryblus o fry; ffodd o Rufain ym 1606 ar ôl lladd gŵr o'r enw Ranuccio Tomassoni mewn gornest ar gwrt tenis. Ffodd yn gyntaf i Napoli ac yna i Malta. Yno fe ddaeth yn farchog yn Urdd Sant Ioan o Jerwsalem, ac fe beintiodd ddarlun o *Ddienyddiad Ioan Fedyddiwr* uwchben allor y marchogion yng nghadeirlan Valletta. Ond ymhen llai na blwyddyn fe'i fwrwyd allan o Urdd Sant Ioan ar ôl iddo ymosod ar farchog arall. Teithiodd hyd a lled Sisili a Napoli yn ceisio osgoi ei elynion, ac fe fu farw o dwymyn yn Porto Ercole yn Toscana ym 1610, yn 38 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gilles Neret. *Caravaggio* (yn Saesneg). Taschen. t. 93. ISBN 978-3-8365-3685-1.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 87679282
* LCCN: n50000558
* ISNI: 0000 0001 2102 8836
* GND: 118519034
* SELIBR: 182738
* SUDOC: 027574105
* BNF: cb119585157 (data)
* BIBSYS: 90207401
* ULAN: 500115312
* NLA: 35025773
* NDL: 00435254
* NKC: jn20000700277
* The SBN id RAVV009485 is not valid.
* BNE: XX848953
* CiNii: DA01615543
* KulturNav: id

 |
Uchelwr o Blas Iolyn, ger Rhydlydan (Conwy heddiw ond yn Sir Ddinbych yn yr amser hwnnw) oedd **Elis Prys** (c.1512 - 1594). Roedd yn adnabyddus fel "**Y Doctor Coch** o Blas Iolyn" am ei fod yn gwisgo'r gown ysgarlad academaidd a gafodd ar ôl graddio ym Mhrifysgol Caer-grawnt.

Bywgraffiad
-----------

Chwareodd y Dr Prys ran bwysig yng ngwleidyddiaeth yr oes yng ngogledd Cymru. Yn 1535 cafodd ei benodi gan Thomas Cromwell i oruwchwylio diddymu'r mynachlogydd yng Nghymru. Gwnaeth ei waith yn drwyadl a bu hynny yn achos sawl cwyn yn ei erbyn yn honni ei fod yn elwa'n bersonol o'r gwaith. Yn nes ymlaen, yn nheyrnasiad y breninesau Mari ac Elisabeth, bu'n Aelod Seneddol dros Sir Feirionnydd, ac yn Uchel Siryf Sir Ddinbych, Meirionnydd, Sir Fôn a Sir Gaernarfon.

Roedd Elis Prys yn noddwr hael i rai o brif feirdd y cyfnod. Adnewyddiodd Blas Iolyn tua'r flwyddyn 1560 a daeth yn gyrchfan poblogaidd er ei fod mor anghysbell. Ymhlith y beirdd a ganodd glod lletygarwch Plas Iolyn y mae Tudur Aled a Siôn Tudur.

Roedd y bardd Tomos Prys (c.1564-1634) yn fab iddo.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Prif beirianydd Rhanbarth Gorllewinol o'r Rheilffyrdd Prydeinig oedd **Frederick Hawksworth** (10 Chwefror 1884 – 13 Gorffennaf 1976).

Fe'i ganwyd yn Swindon ac aeth o i Ysgol Heol Sanford. Dechreuodd ar brentisiaeth efo Rheilffordd y Great Western yn Swindon ym 1898. Symudodd i swyddfa arlunio ym 1905 a daeth yn gynorthwyydd i'r prif ddylunydd ym 1923, a phrif ddylunydd ym 1925.

Ar ôl ymadawiad Syr William Stanier, daeth Hawksworth yn gynorthwyydd i'r prif beiriannydd, Charles Collett ym 1932, a chymerodd drosodd o Collett ym 1941, ynghanol yr Ail Ryfel Byd ac oedd ei gyfleuon i greu ei locomotifau ei hun yn gyfyngedig. Cynlluniodd locomotifau 4-6-0 o'r dosbarth 'County'.

Gwladolwyd y rheilffyrdd ym 1948, a dewisodd bwrdd Rheilffyrdd Prydeinig peirianyddwyr o Reilffordd Llundain, y Canolbarth a'r Alban. Roedd o'n brif beirianydd y Rhanbarth Gorllewinol hyd at 1949 cyn ymddeol. Bu farw yn Swindon ar 13 Gorffennaf 1976.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan swindonweb.com". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-23. Cyrchwyd 2016-10-17.
Cyfnod o gerddoriaeth sydd yn cyfateb yn fras i 1400–1600, oes y Dadeni Dysg yn Ewrop, oedd **cerddoriaeth y Dadeni**. Cafodd ei ragflaenu gan gerddoriaeth yr Oesoedd Canol a'i olynu gan y cyfnod baróc.

Yr Eglwys Gatholig oedd yn rheoli cerddoriaeth gynharach Ewrop, ac heblaw am ganeuon gwerin bu'r mwyafrif o gyfansoddiadau yn seiliedig ar y blaensiant grefyddol. Parhaodd dylanwadau Cristnogol yn ystod y Dadeni, er enghraifft yr Offeren Ladin, ond cafwyd mwy o ryddid gan gyfansoddwyr i dynnu ysbrydoliaeth o gelfyddyd, mytholeg glasurol, a'r gwyddorau. O ganlyniad i'r wasg argraffu, cyhoeddwyd cerddoriaeth a'i dosbarthwyd ar wasgar am y tro cyntaf.

Cerddoriaeth i leisiau oedd y mwyaf o gyfansoddiadau'r Dadeni, gan amlaf darnau corawl neu fadrigalau. Ffynnodd cerddoriaeth ddi-lais hefyd, ar gyfer offerynnau megis y modgorn a'r liwt.

Yn wahanol i lenyddiaeth a chelfyddyd y Dadeni, cychwynnodd y datblygiadau cerddorol yng ngogledd Ffrainc, Fflandrys a'r Isalmaen yn hytrach na'r Eidal. Yn ddiweddarach, ymddangosodd cyfansoddwyr Eidalaidd megis Andrea a Giovanni Gabrieli, Allegri, a Palestrina.
Mae **Fron Goch** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon i'r dwyrain o Abercegir, rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SH822013. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 184 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 289 metr (948 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ymadrodd a ddefnyddiwyd gan lywodraeth yr Almaen Natsïaidd yn y 1930au oedd **cerddoriaeth ddirywiedig** (Almaeneg: *Entartete Musik*). Fe'i defnyddiwyd fel label ar rai mathau o gerddoriaeth roeddent yn eu hystyried yn niweidiol neu’n ddirywiedig. Roedd pryderon y Natsïaid am gerddoriaeth ddirywiedig yn rhan o'i hymgyrch fwy yn erbyn celf ddirywiedig (Almaeneg: *Entartete Kunst*). Yn y ddau achos, ceisiodd y llywodraeth ynysu, difrïo, digalonni neu wahardd y gweithiau.

Cafodd cyfansoddwyr modern eu difrïo a'u herlid fel yr hyn a elwir yn gynrychiolwyr cerddoriaeth ddirywiedig neu "gerddoriaeth Negro". Roeddent yn cynnwys Arnold Schoenberg, Kurt Weill, Hanns Eisler, Franz Schreker, Erwin Schulhoff, Ernst Toch, Alban Berg, Anton Webern, Ernst Krenek, Paul Hindemith ac Igor Stravinsky. Er bod llawer o'r cyfansoddwyr hyn o darddiad Iddewig, roedd eraill yn "Aryaidd" yng ngolwg y Natsïaid.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Pamela Potter, "Defining 'Degenerate Music' in Nazi Germany'"

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh2002010518

 |
Mae **Frondeg** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 14 Mehefin 2000 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 8.69 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Gwern-y-brain** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1963 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.27 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Y weriniaeth a reolodd yn gyntaf Lloegr, ac yna Iwerddon a'r Alban rhwng 1649 a 1660 oedd **Gwerinlywodraeth Lloegr**. Rhwng 1653-1659 fe'i adwaenid fel **Gwerinlywodraeth Lloegr, yr Alban ac Iwerddon**. Ar ôl Rhyfel Cartref Lloegr a dienyddiad Siarl I, datganwyd bodolaeth y weriniaeth gan "Deddf yn datgan Lloegr yn Werinlywodraeth" a fabwysiadwyd gan Senedd y Gweddill ar 19 Mai 1649. Roedd pwerau gweithredol wedi'u trosglwyddo i Gyngor y Wladwriaeth eisoes. Rhwng 1653 a 1659, galwyd y llywodraeth yn Y Diffynwriaeth, ac fe'i rheolwyd gan Oliver Cromwell. Ar ôl ei farwolaeth, cymerodd ei fab, Richard, yr awennau fel Arglwydd Amddiffynnydd; arweiniodd hyn i'r wladwriaeth gael ei enwi'n "weriniaeth goronog". Serch hynny, defnyddir y term Gwerinlywodraeth i ddisgrifio'r math o lywodraeth yn ystod yr holl gyfnod rhwng 1649 a 1660, pan oedd Lloegr yn *de facto*, ac o bosib yn *de jure*, gweriniaeth (neu'n Rhyngdeyrnasiad Lloegr o safbwynt breninaethwyr).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Scotland and the Commonwealth: 1651–1660. Archontology.org (2010-03-14).
2. ↑  en:Wikisource:An Act declaring England to be a Commonwealth
Band roc amgen o Selkirk, Yr Alban a ffurfiwyd yn 2003 oedd **Frightened Rabbit**. I ddechrau roedd yn brosiect unigol y lleisydd a’r gitarydd Scott Hutchison. Roedd aelodau olaf y band yn cynnwys Grant Hutchison (drymiau), Billy Kennedy (gitâr, bas), Andy Monaghan (gitâr, allweddellau), a Simon Liddell (gitâr).

Recordiwyd albwm stiwdio gyntaf Frightened Rabbit, Sing The Greys, fel deuawd gan y brodyr Hutchison, a chafodd ei ryddhau ar label annibynnol Hits the Fan yn 2006. Llofnododd y band wedyn i Fat Cat Records yn 2007, ac ymunodd y gitarydd Billy Kennedy â’r band ar gyfer ei ail albwm stiwdio, The Midnight Organ Fight (2008). Ymunodd y gitarydd ac allweddellydd Andy Monaghan i ychwanegu at eu perfformiadau byw wrth deithio gyda’r albwm.

Rhyddhawyd trydydd albwm stiwdio y band, The Winter of Mixed Drinks, yn 2010, gyda gitarydd Gordon Skene yn ymuno â'r band am ei daith gyfeiliorn. Llofnodwyd Frightened Rabbit i Atlantic Records yn ddiweddarach y flwyddyn honno, gan gyhoeddi ddau EP, A Frightened Rabbit EP (2001) a State Hospital (EP) (2012), cyn gyhoeddi ei bedwaredd albwm stiwdio, Pedestrian Verse yn 2013. Ymunodd gitarydd ychwanegol, Simon Liddell, â’r band ar ei daith ddilynol.

Ymadawodd Gordon Skene o’r band yn gynnar yn 2014, a recordiodd y band ei albwm Painting of a Panic Attack y flwyddyn ganlynol.

Bu farw Scott Hutchison ym mis Mai 2018 ar ôl mynd ar goll.

Disgyddiaeth
------------

**Albymau stiwdio**

* *Sing the Greys* (2006)
* *The Midnight Organ Fight* (2008)
* *The Winter of Mixed Drinks* (2010)
* *Pedestrian Verse* (2013)
* *Painting of a Panic Attack* (2016)

**Albymau byw**

* *Quietly Now!* (2008)
* *Live From Criminal Records* (2014)

**Recordiau estynedig**

* *A Frightened Rabbit EP* (2011)
* *State Hospital* (2012)
* *Recorded Songs* (2017)

Aelodau
-------

* Scott Hutchison - prif lais, gitâr
* Grant Hutchison - drymiau, llais cyfeiliant
* Billy Kennedy - gitâr fas, gitâr, allweddellau, llais cyfeiliant
* Andy Monaghan - gitâr, allweddellau, gitâr fas
* Simon Liddell - gitâr

**Cyn-aelodau**

Gordon Skene - gitâr, allweddellau, llais cyfeiliant

Dolenni Allanol
---------------

* Gwefan Swyddogol
Awyren deithwyr jet Boeing 737-700 a berchenogir gan y cwmni hedfan Air Berlin.
Awyren drymach nag aer, ag iddi adenydd sefydlog, a yrrir drwy'r awyr gan nerth propelor neu beiriant jet yw **eroplen**, **awyrblan** neu **awyrblen**, neu ar lafar **plên**. Yn aml yn Gymraeg fe glywir "awyren" yn yr ystyr benodol o eroplen, ond gall y gair hwnnw gyfeirio at beiriannau a cherbydau hedfan eraill hefyd. Defnyddir eroplenau er hamdden, i gludo nwyddau a phobl, gan y lluoedd arfog, ac at ddiben ymchwil gwyddonol a thechnolegol yn y meysydd awyrennu, awyrenneg ac awyrofod. Diwydiant enfawr yw awyrennu masnachol sy'n cludo miloedd o deithwyr pob diwrnod ar eroplenau. Peilot sy'n hedfan eroplen gan amlaf, ond rheolir dronau gan gyfrifiadur neu o bell.

Cydrannau hanfodol yr eroplen yw'r adenydd i'w chadw yn yr awyr tra'n hedfan (drwy adwaith aerodynamig yr aer yn eu herbyn), esgyll y gynffon i sefydlogi'r adenydd, wynebau symudol i reoli osgo'r eroplen tra'n hedfan, a ffynhonnell pŵer i ddarparu'r gwthiant sy'n rhaid i yrru'r cerbyd drwy'r awyr. Mae gan y mwyafrif o eroplenau gorff amgaeedig ar gyfer y criw, y teithwyr a'r cargo, gan gynnwys y caban peilot sy'n cynnwys yr offer llywio a hedfan. Gwneir darpariaeth i gynnal yr eroplen ar y ddaear ac wrth esgyn a glanio er enghraifft offer glanio mewn isffram y corff.

Arloesodd Syr George Cayley syniad yr eroplen fodern ym 1799, ac yn hwyrach adeiladodd a llwyddodd i hedfan gleiderau. Roedd yr Almaenwr Otto Lilienthal hefyd yn bwysig wrth ddatblygu awyrennau trymach nag aer yn ystod y 19g. Dyfeisiodd y brodyr Wright yr eroplen gyntaf ym 1903. Dyfeisiwyd yr awyren jet gyntaf, yr Heinkel He 178 ym 1939, a chyflwynwyd yr awyren deithwyr jet gyntaf, y de Havilland Comet ym 1952.

Gweler hefyd
------------

* Awyrenneg

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   eroplen. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 24 Awst 2015.
2. 1 2  *Geiriadur yr Academi*, [aeroplane].
3. 1 2   awyrblen. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 24 Awst 2015.
4. ↑   plên. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 24 Awst 2015.
5. ↑   awyren. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 24 Awst 2015.
6. ↑  (Saesneg) airplane. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 24 Awst 2015.
*Nid i'w ddrysu â rhaglen Newyddion ar sianel ddigidol a daearol S4C*
Mae **Newyddion S4C** yn wasanaeth newyddion ar-lein gan S4C. Mae'r ddarpariaeth ar ffurf fideo digidol gan newyddiadurwyr S4C, ac mewn partneriaeth gyda Golwg, ITV Cymru a BBC Cymru, neu wedi eu derbyn drwy ffynnonhellau newyddion allanol. Sefydlwyd y wasanaeth ar 6 Ebrill 2021. Mae'r gwasanaeth yma yn annibynnol o raglen *Newyddion* sydd ar deledu S4C ac a ddarperir yn uniongyrchol gan y BBC yn unol gyda Siarter S4C ac fel rhan o ddarpariaeth y Gorfforaeth i'r Sianel a sefydlwyd yn 1982.

Hanes
-----

Cyhoeddodd S4C eu bwriad i lansio gwasanaeth newyddion annibynnol ar y BBC ar 4 Medi 2020. Fe'i lansiwyd, yng ngeiriau Geraint Evans, Comisiynydd Newyddion a Materion Cyfoes S4C, gan ei fod yn teimlo fod bwlch yng ngwasanaethau S4C a bod angen i'r Sianel "fel darlledwr cyhoeddus, fod â gwasanaeth newyddion sy'n ffit ar gyfer y dyfodol".

"Mae rhaglen Newyddion S4C yn 'neud yn dda i ni," meddai, "ond mae ymchwil yn dangos fod cynulleidfa y rhaglen honno dros 65 oed a'r hyn sydd wedi fy nharo ers i fi ddod i'r swydd yw o ble mae'r gynulleidfa iau yn cael ei newyddion. Fel yr unig ddarlledwr cyhoeddus Cymraeg, mae'n gwbl amlwg bod yn rhaid i ni ddatblygu gwasanaeth digidol Cymraeg gan mai'r darogan yw y bydd llai o bobl yn edrych ar raglenni newyddion teledu yn ystod y blynyddoedd nesaf." Aeth yn ei flaen a dweud, "Mae e'n poeni fi bod canran helaeth o wylwyr Newyddion S4C dros 65 oed. Dywedodd 75% o'r rhai wnaethon ni eu holi eu bod yn cael eu newyddion drwy ffynonellau digidol."

Lansiwyd y gwasanaeth yn llawn ar 6 Ebrill 2021. Y Golygydd Newyddion Digidol (oedd yn gyfrifol am y ddarpariaeth o ddydd i ddydd) oedd Ioan Pollard.

Llwyfannau
----------

Mae'r gwasanaeth ar Facebook, Twitter ac Instagram. Mae hefyd ar ffyrf app ond nid oes iddo sianel ei hun ar Youtube. Mae'r rhaglen 'Newyddion' sydd ar sianel lloeren, digidol, daearol, S4C Clic a BBC iPlayer.

Erbyn Hydref 2022, deunaw mis wedi lansio Newyddion S4C, roedd y wasanaeth wedi derbyn oddeutu 8,700 dilynwr ar Twitter (o'i chymharu â 17,000 i Golwg360 a 28,000 i gyfrif Cymru Fyw y BBC). Roedd gan y dudalen Facebook oddeutu 18,500 yn dilyn; ac Instagram â 1,250 yn dilyn.

Dolenni allanol
---------------

* Hafan ar-leinNewyddion S4C
* Facebook Newyddion S4C
* Twitter Newyddion S4C
* Instagram Newyddion S4C

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Amdanom Ni". Gwefan Newyddion S4C. Cyrchwyd 4 Hydref 2022.
2. 1 2  "S4C yn lansio gwasanaeth newyddion digidol newydd". Cymru Fyw BBC Cymru. 6 Ebrill 2021.
3. ↑  "S4C i lansio gwasanaeth newyddion digidol". Cymru Fyw BBC Cymru. 4 Medi 2020.
Roedd **Frederick Barter** VC MC (17 Ionawr 1891 – 15 Mai 1952) yn dderbynnydd Cymreig o Groes Fictoria, y wobr uchaf a mwyaf mawreddog am ddewrder yn wyneb y gelyn y gellir ei ddyfarnu i luoedd Prydain a'r Gymanwlad.

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd yn fab i Samuel Barter ag Emily ei wraig. Cyn y rhyfel bu'n gweithio fel llafurwr  ac yng Ngwaith Nwy Caerdydd.

Roedd yn uwch-ringyll cwmni 24 oed ym Mataliwn 1af y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf pan ddigwyddodd y weithred a arwiniodd at ddyfarnu'r VC iddo.

Ar 16 Mai, 1915 tra yn Festubert, Ffrainc, llwyddodd Barter ac wyth o wirfoddolwyr i ymosod ar linell gyntaf ffosydd yr Almaen gyda bomiau, gan ddal tri swyddog Almaenaidd, 102 o ddynion a 500 llath o'u ffosydd, wedyn daeth o hyd i 11 o ffrwydron y gelyn wedi eu lleoli pob yn ugain llath a llwyddodd i'w diarfogi.

Cafodd ei gomisiynu yn Ail Is-gapten yn Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig ar 26 Awst 1915.

Ar y 16 Mawrth 1917 cafodd ei secondio i Fyddin yr India. Cafodd ei ddyrchafu'n Is-gapten ar 26 Mai, 1917.

Derbyniwyd ef yn aelod o Fyddin yr India ar y 6 Mai 1918 a dyrchafwyd ef yn gapten ar 26 Mai 1920. Ymadawodd ar fyddin ar 5 Tachwedd 1922.

Yn ogystal â Chroes Victoria dyfarnwyd iddo hefyd Y Groes Filwrol a medal Rwsiaidd Croes San Siôr. Mae ei Groes Fictoria yn cael ei arddangos yn Amgueddfa'r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yng Nghastell Caernarfon.

Bu farw a chafodd ei gladdu yn Pool, Swydd Dorset

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  VCs of the First World War - The Western Front 1915 (Peter F. Batchelor & Christopher Matson, 1999)
2. ↑  Yr Archif Genedlaethol, Cyfrifiad 1911 RG14/32106 Rhif 271
3. ↑  Yr Udgorn 7 Gorffennaf 1915 T3 *Manion* adalwyd 27 Tachwedd 2014
Milwr Cymreig oedd Syr **Gregory Sais** neu **Grigor Sais** (bu farw 1390) a fu'n ymladd dros frenin Lloegr yn y Rhyfel Can Mlynedd ac yn yr Alban. Roedd yn frodor o Sir Fflint ac yn ôl pob tebyg yn fab i Cynwrig Sais ap Ithel Fychan, ac felly'n ddigynnydd i Ednyfed Fychan. Fel yn sawl enghraifft arall mewn enwau personol o'r cyfnod, e.e. y bardd Elidir Sais, mae'r llysenw "Sais" yn cyfeirio at y ffaith ei fod yn medru'r Saesneg yn hytrach na'i fod yn Sais.

Bywgraffiad
-----------

Ceir y cofnod cyntaf amdano fel milwr pan ddisgrifir ef fel capten Beaumont-le-Vicomte ym Maine yn 1360. Ym mis Mawrth 1373, roedd yn aelod o fyddin Seisnig oedd yn ceisio codi gwarchae Chizé yng ngorllewin Ffrainc, ond gorchfygwyd hwy gan fyddin Ffrengig oedd yn cynnwys Owain Lawgoch. Dano ef y cafodd Owain Glyndŵr ei brofiad milwrol cyntaf, fel aelod o garsiwn Berwick-upon-Tweed yn 1384.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  A. D. Carr, "A Welsh Knight in the Hundred Years War: Sir Gregory Sais" yn *Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion* (1977), tt. 40-53.

Dolen allanol
-------------

* Hanes Gregory Sais o www.medievalsoldier.org Archifwyd 2008-12-18 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Gefail Herward** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 25 Medi 2002 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.54 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Sant Cymreig cynnar oedd **Grwst** (bl. diwedd y 6g). Mae'n nawddsant plwyf Llanrwst yn Sir Conwy, gogledd Cymru. Mae peth amryfusedd ynglŷn â'i enw cywir: cyfeirir ato hefyd fel **Crwst**, **Gwrwst** a **Gorwst**. Mae Eglwys Sant Grwst, eglwys plwyf Llanrwst, wedi ei chysegru iddo.

Hanes a thraddodiad
-------------------

Eglwys Sant Grwst
Ychydig a wyddys am Grwst. Roedd yn sant Celtaidd o'r 6g ac yn ddisgynnydd i un o linachau brenhinol pwysicaf yr Hen Ogledd. Yn ôl yr achau traddodiadol a geir yn y testun *Bonedd y Saint*, roedd yn fab i Gwaith Hengaer, un o ddisgynyddion Urien Rheged a Coel Hen, a'i fam oedd Euronwy ferch Clydno Eiddin.

Yn ôl un traddodiad, Crwst a'i gyd-seintiau Trillo a Deiniol a ardystiodd rodd o dir i Sant Cyndeyrn gan y brenin Maelgwn Gwynedd, ond roedd Maelgwn yn teyrnasu cenhedlaeth neu ddwy o flaen cyfnod Crwst.

Roedd cerflun pren o Sant Grwst yn eglwys Llanrwst hyd at gyfnod y Diwygiad Protestannaidd pan gafodd ei ddinistrio gan Brotestaniaid selog (gweler hefyd Derfel).

Gŵyl mabsant: 1/2 Rhagfyr yn wreiddiol; 11 Rhagfyr ers newid y calendr yn 1752.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  *Eglwys Sant Grwst a Chapel Gwydir[:] Taith Trwy Hanes* (Prosiect Drysau Cysegredig, Cyngor Bwrdeisdref Sirol Conwy)
2. 1 2  T.D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Caerdydd, 2000).

Gweler hefyd
------------

* Bardd Crwst
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Nottingham, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Gedling**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gedling yn Swydd NottinghamEtholaeth Gedling yn Swydd Nottingham
* Swydd Nottingham yn LloegrSwydd Nottingham yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth ym 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1987: Philip Holland (Ceidwadol)
* 1987–1997: Andrew Mitchell (Ceidwadol)
* 1997–2019: Vernon Coaker (Llafur)
* 2019–presennol: Tom Randall (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
Awdur Cymreig a ysgrifennai cofiannau yn yr iaith Saesneg oedd **Carole Veronica Gillian Seymour-Jones** (3 Mawrth 1943 - 23 Mai 2015).

Cefndir
-------

Ganwyd Seymour-Jones yn Nhywyn, Meirionydd, yn ferch i lawfeddyg clust, trwyn a gwddf amlwg, Anthony Seymour-Jones, a'i wraig, Elizabeth (née Pinches), ond cafodd ei magu yn Southsea, Hampshire. Astudiodd hanes yn Neuadd yr Arglwyddes Margaret, Rhydychen, ond gadawodd ar ôl ei blwyddyn gyntaf, dan bwysau teuluol, i briodi'r brocer stoc cyfoethog Robert Bigland. Cwblhaodd ei gradd hanes gyda’r Brifysgol Agored, wrth fagu pedwar o blant, ac enillodd ei gradd meistr ym Mhrifysgol Sussex. Dysgodd Seymour-Jones hanes i oedolion ym Mhrifysgol Surrey ac mewn ysgol chweched dosbarth.

Gyrfa lenyddol
--------------

Er ei bod wedi bod yn ysgrifennu llyfrau addysgol ers rhai blynyddoedd, dechreuodd ei gyrfa fel cofiannydd ar ôl chwalfa ei phriodas gyntaf ar ôl 26 mlynedd yn gynnar yn y 1990au. Hi oedd awdur *Beatrice Webb : A Life (1992)*; *Painted Shadow: The Life of Vivienne Eliot, First Wife of TS Eliot* (2001) , a ysgrifennodd fel cymrawd ymweliadol ym Mhrifysgol Texas yn Austin; ac *A Dangerous Liaison* (2009) , am y berthynas rhwng Simone de Beauvoir a Jean-Paul Sartre. Ei llyfr olaf a gyhoeddwyd yn 2013 oedd *She Landed by Moonlight*, hanes yr ysbïwraig Pearl Witherington. Bu hefyd yn cyd-olygu *Writers Under Siege: Voices of Freedom from Around the World* (2007). Ysgrifennodd hefyd ar gyfer y New Statesman a'r *Times Higher Education Supplement*. Gwasanaethodd ar bwyllgor gwaith PEN Lloegr, cymdeithas i ysgrifenwyr, rhwng 1997 a 2001, gan eisteddodd ar ei Phwyllgor Llyfrau i Garcharorion, a chadeirio ei Phwyllgor Awduron mewn Carchardai.

Marwolaeth
----------

Cyfarfu Seymour-Jones â'r swyddog prawf a'r dramodydd radio Geoffrey Parkinson ym 1992; priododd y cwpl yn 2012. Bu farw Parkinson yn 2014; Bu farw Seymour-Jones ei hun ar 23 Mai 2015.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Niven, Alastair (2015-07-23). "Carole Seymour-Jones obituary". *The Guardian*. ISSN 0261-3077. Cyrchwyd 2019-10-11.
2. ↑  "Carole Seymour-Jones, biographer - obituary". 2015-06-24. ISSN 0307-1235. Cyrchwyd 2019-10-11.
3. ↑  Seymour-Jones, Carole (1992). *Beatrice Webb : a life* (arg. 1st American ed). Chicago: I.R. Dee. ISBN 1566630010. OCLC 25832749.CS1 maint: extra text (link)
4. ↑  Seymour-Jones, Carole. (2001). *Painted shadow : a life of Vivienne Eliot*. London: Constable. ISBN 0094792704. OCLC 491635278.
5. ↑  Seymour-Jones, Carole. (2009). *A dangerous liaison : a revelatory new biography of Simone de Beauvoir and Jean-Paul Sartre* (arg. 1st ed). New York: Overlook Press. ISBN 9781590202685. OCLC 320798794.CS1 maint: extra text (link)
6. ↑  "She Landed by Moonlight, by Carole Seymour-Jones – review". *The Spectator*. 2013-07-13. Cyrchwyd 2019-10-11.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 9917859
* LCCN: n92043984
* ISNI: 0000 0000 6304 8299
* SUDOC: 032110308
* BNF: cb12320400g (data)
* BIBSYS: 90778075

 |
Mae **Carn Bhac**  neu **Carn Damhaireach** (Saesneg: - Top of the Battery) yn gopa mynydd a geir ar y daith o Pitlochry i Braemar a Blairgowrie yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NO058859. Enw'r fam-fynydd yw Carn Bhac.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Aquila chrysaetos*
Mae'r **Eryr Euraid** ymhlith y mwyaf adnabyddus o'r adar rheibus. Fel yr eryrod i gyd, mae'n perthyn i'r teulu Accipitridae. Ar un adeg, roedd i'w gael; dros y cyfan o Ogledd America, Ewrop ac Asia, ond mae wedi diflannu o'r rhannau mwyaf poblog. Mae'n un o ddeuddeg rhywogaeth yn y genws *Aquila*.

### Is-rywogaethau

Ceir chwech is-rywogaeth: 

* *A. c. chrysaetos*: Ewrasia heblaw Penrhyn Iberia, tua'r dwyrain i orllewin Siberia
* *A. c. canadensis*: Gogledd America
* *A. c. daphanea*: O dde Casachstan hyd Manchuria a gogledd-orllewin Tsieina gan gynnwys gogledd India a Pacistan
* *A. c. homeryi*: Penrhyn Iberia a Gogledd Affrica, i'r dwyrain hyd at Twrci ac Iran.
* *A. c. japonica*: Japan a Corea
* *A. c. kamtschatica*: Dwyrain Siberia, o Fynyddoedd Altai hyd Benrhyn Kamchatka

Amrwyia'r maint mewn gwahanol rannau o'r byd, gyda hyd o 66 hys 100 cm (26-40 modfedd), a rhwng 150 a 240 cm (59-95 modfedd) ar draws yr adenydd, gyda'r pwysau'n amrywio o 2.5 hyd 7 kg (5.5-15.4 pwys).

Ym Mhrydain, mae tua 420 pâr yn Ucheldiroedd yr Alban, ac mae pâr wedi nythu yn Ardal y Llynnoedd yn Lloegr ambell flwyddyn yn ddiweddar. Credir iddynt nythu yn Eryri yn y gorffennol, ond nid oes sicrwydd hollol o hyn. Ar hyn o bryd mae ymgais i ddychwelyd y rhywogaeth i Iwerddon, lle nad oes rhai wedi bod ers 1912.
Mae **Carn Dearg** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN504764. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Glas Tulaichean** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Pitlochry i Braemar a Blairgowrie yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NO051760, tua deunaw kilometr (11 milltir) i'r de o Braemar yn Sir Perth a Kinross. Ceir piler triongl yr OS ger y copa. Fel arfer caiff ei ddringo o Spittal of Glenshee drwy Glen Lochsie tua'r de. Munro ydyw mewn gwirionedd.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr o Gopaon Cymru

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Carn Dearg** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN417661.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gweriniaeth yng ngorllewin Canolbarth Affrica yw **Gweriniaeth Gabon** neu **Gabon** (Ffrangeg: *La République gabonaise*). Mae'r boblogaeth yn isel iawn yn nhermau gwledydd Affrica. Y gwledydd cyfagos yw Gini Gyhydeddol, Camerŵn a Gweriniaeth y Congo. Mae'n wlad sy'n llawn o goedwigoedd trofaol sy'n gorwedd ar arfordir Gwlff Gini. Mae ganddi fauna a flora cyfoethog ac erys ei hamgylchedd heb ei difetha llawer. Roedd gynt yn drefedigaeth Ffrengig. Ers ei annibyniaeth ar Ffrainc yn 1960, mae hi dan reolaeth arlywyddion awtocratig, ond mae system bleidol a chyfansoddiad ganddi newydd ers y 1990au.

Hanes
-----

Ychydig sy'n hysbys am hanes cynnar y wlad. Gwelwyd tonnau olynol o ymsefydlu yn y wlad, hyd at y 19g, gan bobloedd Pygmi i ddechrau ac yna ar raddau mwy sylweddol gan y Bantu, sy'n ffurfio mwyafrif y boblogaeth erbyn heddiw. Yn ystod y mudo hyn daeth yr Ewropeiaid cyntaf, y Portiwgaliaid, i lannau Gabon yn y 15g. Daw'r enw 'Gabon' o'r enw Portiwgaleg *Gabão* "penrhyn", oherwydd siâp yr aber lle saif Libreville heddiw. Cipiodd Ffrainc y wlad oddi ar Portiwgal yn 1855. Cafodd y wlad ei hannibyniaeth 17 Awst, 1960.

Gwleidyddiaeth
--------------

Mae gan Gabon system arlywyddol. Arlywydd cyntaf Gweriniaeth Gabon oedd Léon Mba. Yr ail arlywydd, o 1967 hyd 2009, oedd Omar Bongo Ondimba.

Taleithiau
----------

Rhennir Gabon yn 9 talaith:

* Estuaire
* Haut-Ogooué
* Moyen-Ogooué
* Ngounié
* Nyanga
* Ogooué-Ivindo
* Ogooué-Lolo
* Ogooué-Maritime
* Woleu-Ntem.

Iaith a diwylliant
------------------

Map o Gabon
Ffrangeg yw'r brif iaith a'r unig iaith swyddogol ond sieredir sawl iaith brodorol yn ogystal.

Gyda'i chymydog Camerŵn mae Gabon yn gartref i ddiwylliant y Ffangiaid, grŵp ethnig sy'n adnabyddus am ei dawnsiau a'i chelf dradoddiadol, yn arbennig ei masgiau trawiadol.
Mae **Naldra "Naz" Ball** yn gyn ergydiwr Pêl-droed Cymreig. Bu'n cynrychioli Cymru fel chwaraewr rhyngwladol ac yn chware i dimau Arsenal a Wembley yn Uwch-gynghrair Lloegr. Fe'i ganwyd ym 1961 ym Mhwllheli.

Gyrfa clwb
----------

Ym 1991-92, tymor cyntaf strwythur cynghrair genedlaethol Lloegr ar gyfer pêl-droed i ferched sgoriodd Ball 23 gôl i gynorthwyo Arsenal i gael dyrchafiad i'r Gynghrair Genedlaethol. Bu hefyd yn gyfrifol am sgorio'r gôl rhoddodd buddugoliaeth 1-0 i Arsenal dros Millwall Lionesses yn ffeinal cyntaf Cwpan yr Uwch-gynghrair ym 1992.

Yn y tymor canlynol enillodd Arsenal trebl domestig. Sgoriodd Ball ym mhob rownd o Gwpan Cynghrair Pêl-droed y Merched a'i pheniad wrth i Arsenal curo Doncaster Belles 3-0 oedd ei 38ain gôl mewn ymgyrch cynhyrchiol.

Ym mis Ebrill 1995 daeth Ball ymlaen am y ddwy funud olaf ym muddugoliaeth 3-2 Arsenal dros Ferched Lerpwl yng Nghwpan y merched. Ym 1995 a 1996 bu Ball yn chware i dîm Merched Wembley gan ennill gôl gosb munud olaf bu'n gyfrifol am fuddugoliaeth ei thîm dros y Doncasrer Bells yn ffeinal cwpan yr Uwch-gynghrair ar 10 Mawrth 1996.

Bu Ball yn rhan o dîm Wembley wrth iddynt golli 1-0 i Millwall Lionesses yn ffeinal Cwpan y Merched.

Yn ogystal â chware pêl-droed roedd gan Ball gyrfa llawn amser fel stiwardes yn y Llu Awyr Brenhinol.

Gyrfa Ryngwladol
----------------

Cafodd Ball ei chapio ar y lefel rhyngwladol gan Gymru. Yng ngemau cymhwyso ar gyfer Pencampwriaeth merched UEFA sgoriodd Ball ddwywaith yn ei phum ymddangosiad dros ei gwlad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mynegai genedigaethau y Cofrestrydd Cyffredinol; Cyfrol 8A; Tudalen 181; Pwllheli, Sir Gaernarfon, Chwarter 1 (Ionawr, Chwefror, Mawrth) 1961. Enw: Naldra PM Ball. Cyfenw y fam :Williams
2. ↑  "Sport in Short: Football". *The Independent*. 1992-05-25. `|access-date=` requires `|url=` (help)
3. ↑  Henry Winter (1993-04-26). "Football: FA forging links to create a permanent partnership: Henry Winter reports on the interest created by the women's FA Cup final in which Arsenal defeated Doncaster Belles 3–0". *The Independent*. Cyrchwyd 2018-04-06.
4. ↑  "Belles are beaten". *The Times*. 1996-03-11. `|access-date=` requires `|url=` (help)
5. ↑  Barnet FC Ladies – A History Archifwyd 2012-03-07 yn y Peiriant Wayback. Barnet FC
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn Morris**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod Morris**; yr enw Saesneg yw *Morris's Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Chortodes morrisii morrisii*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn Morris yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Carn Dearg** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Albyn i Monadh Liath yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN357948. Ceir carnedd ar y copa. Corbett ydy'r mynydd yma a leolwyd i'r de o Gleann Eachach, ac i'r gogledd o Glen Roy.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **emrallt y mieri**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **emralltau'r mieri**; yr enw Saesneg yw *Blackberry Looper*, a'r enw gwyddonol yw *Chlorochlamys chloroleucaria*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r emrallt y mieri yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.