Pentref yn Swydd Clare, Iwerddon, yn y plwyf Catholig o'r un enw, yw **Feakle** (yn hanesyddol *Feakell* a *Fiakil*, o'r Wyddeleg *An Fhiacail*).

Lleoliad
--------

Ystyr "Paroiste na fiacaile" yw plwyf y dant. Dywed chwedl i ddant Mochonna, y nawddsant, syrthio allan yn y lle hwn, ll yr adeiladodd ei eglwys. Damcaniaethau eraill yw bod y lle wedi'i enwi ar ôl eglwys a oedd wedi'i thoi â "fiathgail", sef glaswellt lleol garw, neu fod yr enw yn dod o "Fia-Choill", pren y ceirw. 

Mae'r pentref ym marwniaeth Tulla Upper, 7.2km i'r gogledd-orllewin o Scarriff ar y ffordd iGort. Yn 1837 roedd y boblogaeth yn 8,844 o drigolion ac yn gorchuddio tua 30,000 acr (12,000 ha).  Mewn disgrifiad ym 1845 dywedwyd "Mae’r arwyneb yn cynnwys yr ucheldiroedd uchaf, gwylltaf, a mwyaf gogleddol o ucheldiroedd gorllewinol y sir; ac mae’n cynnwys dadlithriadau deheuol mynyddoedd Slieve-Baghta, a’r ystodau a’r masau allgen hynny sy’n ymgorfforiad o Lyn Graney, ac yn ymestyn tua Lyn O'Grady. Mae y tir uchaf i'r gorllewin, ar uchder o 1,312 o droedfeddi." 

Mae plwyf Feakle yn Esgobaeth Gatholig Rufeinig Killaloe. Eglwysi'r plwyf yw St Joseph's yn Kilclaren a St Mary's in Feakle.  Roedd poblogaeth y pentref yn 2006 yn 122.  Mae'n ffinio â Lough Derg a threfi Tulla a Scarriff. Mae Feakle yn enwog am ei gŵyl gerddoriaeth draddodiadol.

Hanes
-----

Mae Sant Mochonna yn cael ei barchu fel nawddsant Feakle. Dinistriwyd adfeilion hynafol ei eglwys ar ddechrau'r 19eg ganrif. 

O dan erledigaeth grefyddol yr Eglwys Gatholig yn Iwerddon a osodwyd gan y Deddfau Cosbia ddaeth i rym yn 1695, lle bu i ddeddfau llym gan lywodraeth Brotestanaidd Prydain wahardd rhyddid crefyddol Catholigion Iwerddon ac amharu'n arw ar hawliau'r werin i eiddo tir a chartrefi, byddai Catholigion y Feakle yn teithio'n gyfrinachol i graig Offeren a leolir wrth feddrod megalithig yng nghors Ballycroum gerllaw. 

Ar 12 Rhagfyr 1974 cyfarfu arweinwyr Byddin Weriniaethol Iwerddon a Sinn Féin yn Smith's Hotel, Feakle, ag arweinwyr prif enwadau Cristnogol Protestannaidd Iwerddon ( Eglwys Iwerddon, Methodistiaid a Phresbyteraidd ) i drafod ffyrdd o ddatrys argyfwng Gogledd Iwerddon. Torrodd y Gardaí (heddlu Gwyddelig) y cyfarfod i fyny. Er bod unrhyw wŷr IRA yr oedd eu heisiau eisoes wedi ymadael, fe wnaeth yr eglwyswyr drosglwyddo'r rhestr o ofynion Gweriniaethol i lywodraeth Prydain. Roedd arweinydd y Methodistaid Eric Gallagher yn bresennol ac yn ddiweddarach daeth yn destun y llyfr *Peacemaker* gan yr awdur Dennis Cooke. </link>[  ]

Pobl
----

* Biddy Early (1798–1874), llysieuydd ac iachawr a gyhuddwyd, o dan gyfraith hynafol, o ddewiniaeth ym 1865. Mae llên gwerin leol yn dweud, os byddwch chi'n gadael darn arian yn ei thŷ, bydd gennych chi iechyd da, ond cymerwch ddarn arian a byddwch chi'n cael anlwc.
* Ganed Martin Hayes (g. 1962), ffidlwr, yn Feakle.
* Ger Loughnane (g. 1953), cyn-hyrddwr Clare a rheolwr tîm hyrddio Galway .
* Cysylltir Brian Merriman (c.1747–1805), bardd lleol, ffidlwr, ac ysgolfeistr gwrychoedd, â'r ardal. Er na chafodd ei eni, ac na bu farw, yn Feakle, dewisodd gael ei gladdu yma lle y treuliodd y rhan fwyaf o'i oes. Feakle hefyd y cyfansoddodd y gerdd gomig hir *Cúirt an Mheán Oíche* (The Midnight Court).  Codwyd cofeb er cof am Merriman gan *An Cumman Merriman* (Cymdeithas Merriman) yn y fynwent leol.
* Dan Minogue (1893-1983), gwleidydd ffederal o Awstralia
* Johnny Patterson (1840-1889), canwr a chyfansoddwr a aned yn Kilbarron ger y Feakle

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o drefi a phentrefi yn Iwerddon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "An Fhiacail / Feakle (see archival records)". *logainm.ie*. Placenames Database of Ireland. Cyrchwyd 23 March 2023.
2. ↑  "Feakle Historical Background". Clare County Library. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 3 January 2013. Cyrchwyd 2014-03-31.
3. ↑  Samuel Lewis (1837). "Feacle". *County Clare: A History and Topography*. Cyrchwyd 2014-03-31.
4. ↑  "Feakle". *Parliamentary Gazetteer of Ireland*. 1845. Cyrchwyd 2014-03-31.
5. ↑  "Feakle". Diocese of Killaloe. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-05-24. Cyrchwyd 2014-03-31.
6. ↑  "Census 2006 for Feakle, p. 140". Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 25 December 2018. Cyrchwyd 19 October 2010.
7. ↑  "Clare Places - Feakle: Historical Background". *www.clarelibrary.ie*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 11 February 2020. Cyrchwyd 2021-03-08.
8. ↑  Somerville, Christopher (11 June 2011). "Walk of the Week: Ballycroum Loop, East Clare". *Irish Independent*.
9. ↑  Merriman, Brian (1974). Ó hUaithne, Dáithí (gol.). *Cúirt an Mheán Oíche*. Preas Dolmen. ISBN 0-85105-002-6.

Dolenni allanol
---------------

* Clare leoedd — Feakle
* Gwyl y Feakle