recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Actores a darlledwraig yw **Gwenyth Petty** (ganwyd 1930). Mae'n fam i'r gyflwynwraig deledu Sara Edwards.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Fe'i magwyd yng Nghrug-y-Bar, Sir Gaerfyrddin ac yn nhref Maesteg yn Sir Forgannwg. Yn blentyn roedd wrth ei bodd yn gwrando ar y radio. Yn ystod y rhyfel roedd ei mam yn helpu tu ôl y llenni yn Neuadd y Dref Maesteg a'r Theatr Fach. Daeth enwogion y cyfnod i berfformio yno gan aros gyda'r teulu, lle gwnaethon nhw argraff barhaol ar y Gwenyth ifanc.

Aeth i astudio yn Ysgol Rose Bruford ac yna RADA.

Gyrfa
-----

Cychwynnodd ei gyrfa yn stiwdios BBC Abertawe yn yr Uplands ac ar Heol Alexandra lle byddai'n perfformio'n fyw i'r genedl ar y radio. Un diwrnod gofynnwyd iddi ddarllen i fardd yn yr ystafell gerllaw, sef Dylan Thomas. Roedd yn rhan o gast gwreiddiol *Under Milk Wood* a ddarlledwyd yn fyw ar wasanaeth Third Programme y BBC, ac aeth ymlaen i fod yn rhan o gast Under Milk Wood yn Theatr y Glôb yn Llundain. Roedd hi'n aelod o Gwmni Sefydlog y BBC gan chwarae rhannau mewn nifer o'r clasuron o Ibsen i Shakespeare a gan awduron o Gymru megis Saunders Lewis.

Ymddangosodd mewn sawl ffilm a rhaglen deledu. Un o'i ffilmiau cyntaf oedd *David* a wnaed ym 1951 gan Paul Dickson ac sy'n seiliedig ar dref lofaol Rhydaman. Mae hi hefyd wedi ymddangos yn *Theory of Flight* gyda Kenneth Branagh, *The Dark* gyda Sean Bean a *Very Annie Mary* gyda Kenneth Griffith ymysg ffilmiau eraill.

O ran gwaith teledu ymddangosodd yn y dramâu *Y Palmant Aur* a *Teulu* ar S4C a *Mortimer's Law* ar gyfer BBC One. Ymddangosodd hefyd yn y gomedi sefyllfa *Nyth Cacwn*.

Mae'n trafod ei bywyd hithau a'i merch Sara yn y gyfrol *Gwenyth Petty a Sara Edwards* (Gomer, 2013).

Bywyd personol
--------------

Priododd y llawfeddyg John M. Edwards yn 1956 a ganwyd eu merch Sara yn 1960.

Anrhydeddau
-----------

Fe'i hurddwyd i'r wisg wen yng Ngorsedd y Beirdd yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Yn Rhagfyr 2018, dyfarnwyd gradd er anrhydedd iddi gan Brifysgol Abertawe.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Index entry". *FreeBMD*. ONS. Cyrchwyd 20 December 2018.
2. 1 2   Mae Prifysgol Abertawe wedi dyfarnu gradd er anrhydedd i'r actores a'r ddarlledwraig o Gymru, Gwenyth Petty.. Prifysgol Abertawe (19 Rhagfyr 2018).
3. ↑  "Index entry". *FreeBMD*. ONS. Cyrchwyd 20 December 2018.

Dolenni allanol
---------------

* Gwenyth Petty ar wefan Internet Movie Database
* Manylion am *David* ar wefan y BFI
125ed Ymerawdwr Japan 天皇 (tennō) ydy **Akihito** (明仁); ganwyd 23 Rhagfyr 1933. Mae'n fab i'r ymerawdwr Hirohito (yr Ymerawdwr Shōwa) ac fe'i orseddwyd (1989-2019).

Ymddeolodd yn wirfoddol ar 30 Ebrill 2019 oherwydd fod ei iechyd yn dirywio ac ei fod yn mynd yn oedrannus. Dyma'r ymddeoliad cyntaf yn y teulu ers Ymerawdwr Kōkaku yn 1817.

Ei enw
------

Yn Japan, ni chaiff yr ymerawdwr ei alw gyda'i enw bedydd, eithr fel "Ei Fawrhydi Ymerawdwr Imperialaidd" a ellir ei fyrháu i **"Ei Fawrhydi Imperialaidd"** (天皇陛下, *Tennō Heika*). Ysgrifennir ei enw'n ffurfiol fel "Yr Ymerawdwr Cyfoes" (今上天皇, *kinjō tennō*). Mae ei gyfnod ar yr orsedd yn cael ei alw'n "Heisei" (平成), ac wedi iddo farw bydd yn cael ei ailenwi'n **"Ymerawdwr Heisei"** (平成天皇 *Heisei tennō*); drwy orchymyn Cabined y wlad yn dilyn ei farwolaeth. Ar yr un pryd bydd yr enw ar y cyfnod nesa'n cael ei greu a'i gyhoeddi yngyd ag enw'r ymerawdwr nesaf.

Ymerawdr Akihito
Ymddeolodd o'i wirfodd fel Ymerawrdwr Siapan ar 30 Ebrill 2019 gan adael i'w fab, Naruhito efiteddu'r Orsedd gan ddechrau ei deyrnasiad ar 1 Mai 2019.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Hirohito** | **Ymerawdr Japan**7 Ionawr 1989– 30 April 2019 | Olynydd:**Naruhito** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "*National Day of Japan to be celebrated*". Embassy of Japan in Pakistan. 2007-12-07. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-02-02. Cyrchwyd 2007-12-28. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 111992561
* LCCN: n88289770
* ISNI: 0000 0000 8347 3348
* GND: 119028379
* SUDOC: 110144589
* NLA: 47753252
* NDL: 00162868
* NKC: xx0004208
* The SBN id TO0V585297 is not valid.
* BNE: XX823269
* CiNii: DA05777536

 |
Cyfnodolyn llenyddol a diwylliannol Llydaweg a gyhoeddir bob dau fis yw ***Al Liamm*** ("Y Ddolen"). Mae hefyd yn gwmni cyhoeddi pwysig yn y Llydaweg. Mae'r cyfnodolyn wedi chwarae rhan bwysig ym mywyd diwylliannol Llydaw am dros hanner canrif ac yn uchel ei barch gan y Llydawyr. Mae wedi ymddangos yn ddifwlch ers ei greu, gan gyrraedd ei 357fed rifyn yn Ebrill 2008.

Hanes
-----

Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym Mharis gan Pêr ar Bihan ac Andrev Latimier. Yn ystod ei flynyddoedd cynnar, unodd â ddau gyfnodolyn arall, sef *Kened* ac yna *Tír na nÓg* yn 1948, pan gymerodd Ronan Huon, cyfarwyddwr *Tír na nÓg*, drosodd. Arosodd fel prif olygydd hyd at ei farwolaeth yn 2003. Ar hyn o bryd mae *Al Liamm* yn cael ei redeg gan ei fab, Tudual Huon.

Mae Maodez Glanndour, Roparz Hemon, Ronan Huon, Pêr Denez, Pêr Diolier, Youenn Gwernig, Reun ar C'halan, Fañch Kerrain, Yann Gerven, a rhai cannoedd o lenorion eraill wedi cyfrannu cerddi, straeon, cyfieithiadau, erthyglau o bob math ac adolygiadau.

Rhai cyfranwyr
--------------

* Abeozen, Abherve-Gwegen,
* Ernest ar Barzhig, Vefa de Bellaing, Maryvonne Berthou, Herve Bihan, Per ar Bihan, Loeiz Bihanig, Alan Botrel, Jil Boucherit,
* Reun ar C'hallan, Gwenn-Ael ar C'helleg,
* Per Denez, Ivetig an Dred-Kervella, Youenn Drezen, Anjela Duval,
* Arzel Even, Erwan Evenou, Guy Étienne,
* Francis Favereau,
* Roger Gargadennec, Yann Gerven, Maodez Glanndour, Herve Gouedard, Yeun Ar Gow,
* Roparz Hemon, Alan Heusaff, Herve Huon, Ronan Huon, Tudual Huon,
* Yann-Eozen Jarl, Théophile Jeusset,
* Tudual Kalvez, Herri Kaouissin, Reun Menez Keldreg,
* Fañch Kerrain, Herve Kerrain, Mark Kerrain, Yann Kerlann, Annaig Kervella, Frañsez Kervella, Goulc'han Kervella, Riwanon Kervella, Jakez Konan,
* Xavier de Langlais, André Latimier, Herve Latimier, Alan Louarn,
* Ivona Martin, Martial Ménard, Gwennole ar Menn,
* Youenn Olier, Filip Oillo
* Goulven Pennaod, Yann-Ber Piriou,Jarl Priel,
* Fant Rozeg,
* Dan Ar Wern,
* Bernez Tangi, Lan Tangi.

Cyhoeddwyr
----------

Yn ogystal â'r cylchgrawn, mae sawl cyhoeddiad Llydaweg yn cael ei gyhoeddi gan wasg Al Liamm.

Dolen allanol
-------------

* (Llydaweg) Al Liamm Gwefan y cylchgrawn a'r wasg.
Akbar Mawr
Ymerawdwr Ymerodraeth y Mughal yn India o 1556 hyd 1605 oedd **Jalaluddin Muhammad Akbar** (Wrdw: جلال الدین محمد اکبر, *Jalāl ud-Dīn Moḥammad Akbar*), a elwir yn **Akbar Mawr** (***Akbar-e-Azam***) (15 Hydref neu 23 Tachwedd 1542 – 12 Hydref 1605). Ystyrir mai ef yw’r mwyaf o’r Ymerodron Mughal.

Ganed Akbar yn Umarkot yn Sind, lle roedd ei rieni wedi gorfod mynd am loches wedi i’w dad gael ei orchfygu gan Sher Shah. Llwyddodd ei dad, Humayun, i adfeddiannu Delhi yn 1555. Daeth Akbar yn ymerawdwr yn 1556 pan nad oedd ond tair ar ddeg oed, ar farwolaeth ei dad. Yn ystod ei deyrnasiad llwyddodd i sicrhau ffiniau’r ymerodraeth trwy orchfygu disgynyddion Sher Shah o Affganistan, a gorchfygu’r arweinydd Hindŵaidd Hemu yn Ail Frwydr Panipat. Ychwanegodd Malwa (1562), Gujarat (1572), Bengal (1574), Kabul (1581), Kashmir (1586), a Kandesh (1601) at yr ymerodraeth. Roedd Akbar yn nodedig am ei oddefgarwch crefyddol. Gwnaeth i ffwrdd a’r dreth jizya a godid ar ddeiliad nad oeddynt yn ganlynwyr Islam, a gwellodd y berthynas gyda’r Rajput, gan briodi nifer o dywysogesau Rajput. Penododd Hindwaid i swyddi uchel, ac roedd ganddo berthynas dda â'r Eglwys Gatholig.

Roedd gan Akbar nifer fawr o ddiddordebau; roedd yn bensaer, arlunydd, gôf, dyfeisiwr, awdur a diwinydd ymysg pethau eraill. Casglodd weithiau celf o wahanol rannau o’r byd, a gwnaeth gasgliadau o lenyddiaeth. Bu farw yn Agra a chladdwyd ef mewn mawsolewm yn Sikandra, gerllaw Agra. Dilynwyd ef gan ei fab, Jahangir.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Zulfiqar Ahmad (1982). *Lahore & the Punjab* (yn Saesneg). Sang-e-Meel Publications. t. 118.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Rhagflaenydd :**Humayun | **Ymerodron MughalAkbar Mawr** 1556–1605 | **Olynydd :**Jahangir |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 3264079
* LCCN: n80002413
* ISNI: 0000 0000 8569 9324
* GND: 118644181
* SUDOC: 028180275
* BNF: cb12006732f (data)
* BIBSYS: 90352037
* NDL: 00620250
* NKC: jn20000700019
* CiNii: DA12594434

 |
Roedd **Ahmad Kheireddine** (1905 - 25 Gorffennaf 1967) yn fardd a dramodydd yn yr iaith Arabeg o Diwnisia.

O dras Tyrcaidd, cafodd ei eni mewn amgylchiadau digon tlawd mewn ardal dosbarth gweithiol yn Nhiwnis. Gorffenodd ei astudiaethau yng ngholeg La Zitouna, yn y brifddinas, trwy ddarlen cyfieithiadau Arabeg o weithiau llenyddol Gorllewinol. Ond ymddiddorai yn y traddodiad brodorol yn ogystal, ac aeth ati i astudio mydryddiaeth Arabeg a'i cherddoriaeth.

Roedd yn aelod o un o'r grwpiau llenyddol-wleidyddol yn Nhiwnis a wrthwynebai reolaeth Ffrainc ar eu gwlad. Ysgrifennodd nifer o ddramâu, rhai ohonyn' nhw'n seiliedig ar ddigwyddiadau hanesyddol, er enghraifft *al-Kâhina* (1937) sy'n bortread o'r arwres El Kahena a arweiniodd y Berber yn erbyn y goresgynwyr Arabaidd yn y 6g. Golygodd sawl cylchgrawn llenyddol a gwleidyddol.

Roedd yn fardd dawnus yn ogystal a ganai ar y mesurau poblogaidd; mae rhai o'i ganeuon yn cael eu gosod i gerddoriaeth o hyd yn Nhiwnisia.

Cyfeiriadau
-----------

* Jean Fontaine, *Histoire de la littérature tunisienne* (Tiwnis, 1994)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 196133933
* LCCN: no2018087157
* ISNI: 0000 0003 5722 0760
* SUDOC: 111869765

 |
Afon fawr 1790 km o hyd yng Ngorllewin Affrica sy'n ffurfio'r ffin rhwng Senegal i'r de a Mawritania i'r gogledd yw **Afon Senegal**.

Cyfeiria Pliny yr Hynaf ati wrth yr enw *Bambotus* (o'r gair Ffeniceg *behemoth* sef "afonfarch") a gan Ptolemi wrth yr enw *Nias*. Ymwelodd Hanno o Carthago a'i haber yn 450 CC ar ei fordaith o Carthago drwy Pileri Herakles i *Theon Ochema* (Mynydd Camerŵn efallai) yng Ngwlff Gini. Sefydlwyd masnach rhwng trigolion glannau'r afon a dinasoedd y Môr Canoldir, tan i Carthago a'i rhwydwaith masnach yng ngorllewin Affrica gael ei dinsitrio yn 146 CC.

Mae'r afon yn cael ei ffurfio wrth i afonydd Semefe (Bakoy) a Bafing ymuno ger tref Bafoulabé, Mali. Mae'r afonydd Semefé a Bafing yn eu tro yn rhannu tarddle yn Gini; llifa Afon Bafing trwy Mali ac mae'r Semefé yn llifo ar hyd y ffin rhwng y wlad honno a Senegal.

Wrth iddi lifo tuag at ei haber, mae afon Senegal yn llifo trwy Biffeche a dinas Saint-Louis ac yna'n troi i'r de. Mae stribyn cul o dywod a enwir yn Langue de Barbarie yn gorwedd rhyngddi a'r Cefnfor Iwerydd ar ran olaf ei chwrs cyn iddi aberu yn y cefnfor hwnnw. Ceir dwy argae fawr ar ei chwrs, sef Argae Manantali sy'n creu Llyn Manantali ym Mali, ac Argae Maka-Diama ar y ffin rhwng Mawritania a Senegal, ger yr aber.

Y prif lednentydd yw Afon Faleme, Afon Karakoro, ac Afon Gorgol.

Llun lloeren gan NASA o gwrs Afon Senegal
Yr afon ger Saint-Louis
Gwas neidr o deulu'r *Aeshnidae* yw **Gwas neidr y De** (lluosog: **Gweision neidr y De**; Lladin: *Aeshna cyanea*; Saesneg: *Southern Hawker*) sy'n bryfyn yn Urdd yr Odonata (sef Urdd y Gweision neidr a'r Mursennod). Dyma un o'r rhywogaethau mwyaf niferus drwy Ewrop.

Eu tiriogaeth yw gorllewin y Palearctig a llawer o Ewrop gan gynnwys yr Alban a de Sgandinafia yn y gogledd a chanol yr Eidal a gogledd y Balcanau yn y de. Eu tiriogaeth pellaf yn y dwyrain yw Mynyddoedd yr Wral ac i'r gorllewin: Iwerddon. Fe'i ceir hefyd yng ngogledd Affrica. Ar adegau maent i'w gweld yng Nghymru.

Nodweddion
----------

Mae'n was neidr eithaf hir, ac mae o faint mwy na'r cyffredin. Mae ganddo farciau gwyrdd ar gefndir du, ac mae gan y gwryw farciau gwyrdd hefyd ar ei abdomen. Mae Gwas neidr y De yn paru mewn dŵr sy'n llifo'n araf, ond mae'n hoff o fynd a dod allan o'i filltir sgwâr, ei gynefin, a gwelir ef yn aml mewn gerddi ac mewn coedlannnau agored. Mae ei gywreinrwydd yn ei ddenu allan o'i gynefin ac weithiau daw at bobl.

Wrth hedfan mae'n dal ei fwyd - pryfaid erall fel arfer, ond mae'r oedolyn ifanc yn bwyta pryfaid y dŵr, penbyliaid a physgod bychan. Yng ngorffennaf ac Awst, dair blynedd wedi iddynt ddeor, maent wedi datblygu digon i ddod allan o'r dŵr a dechrau hedfan.

* DynDyn
* BenywBenyw
* Benyw yn dodwy wyauBenyw yn dodwy wyau
* LarfaLarfa
* Menyw yn bwyta cacwn

Gweler hefyd
------------

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Boudot, J.-P. (2014). "*Aeshna cyanea*". *Rhestr Goch yr IUCN o rywogaethau dan fygythiad. Version 2014.2*. International Union for Conservation of Nature. Cyrchwyd 29 August 2014.CS1 maint: ref=harv (link)
2. ↑  Bwletin Llên Natur Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback. Tynnwyd y llun sydd yno ar 6 Awst 2015 yng ngardd Maes Gwynedd, Groeslon, Waunfawr; adalwyd 02 Medi 2015

* "Aeshna cyanea". British Dragonfly Society. Cyrchwyd 17 Awst 2010.

Dolennau allanol
----------------

* Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Aeshna cyanea***
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gylfindro pengoch mawr** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gylfindroeon pengoch mawr) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Paradoxornis ruficeps***; yr enw Saesneg arno yw *Greater red-headed parrotbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. ruficeps*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gylfindro pengoch mawr yn perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw barfog | Panurus biarmicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gylfindro pengoch mawr** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwargwlwm y cypreswydd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwargylymau'r cypreswydd**; yr enw Saesneg yw *Blair's Shoulder-knot*, a'r enw gwyddonol yw *Lithophane leautieri*. Math o goeden yw'r "cypreswydd"; Lladin: *Cupressus* .

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwargwlwm y cypreswydd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Medina Hammamet
Dinas a leolir yng ngogledd Tiwnisia ar arfordir de-ddwyreiniol Cap Bon tua 60 km i'r de-ddwyrain o'r brifddinas, Tiwnis, yw **Hammamet** (Arabeg **الحمّامات**). Gorwedd ar lan Gwlff Hammamet, a enwir ar ei hôl.
Yn perthyn i *gouvernorat* Nabeul, mae'n ddinas o 63,116 o bobl (2004) sy'n ymestyn dros 3600 hectar o dir. Gyda Nabeul mae'n ffurfio ardal ddinesig o tua 185,000 o bobl.
Hammamet yw un o ganolfannau dwristiaeth bwysicaf Tiwnisia sy'n denu miloedd o ymwelwyr o wledydd Ewrop yn yr haf. Mae datblygiad diweddar
y marina Yasmine Hammamet moethus yn adlewyrchu ei phwysigrwydd i economi Tiwnisia. Yn ogystal â'r traethau hir tywodlyd mae gan y ddinas hen *medina* a nifer o barciau. Mae'n boblogaidd gan gyfoethogion Tuiwnisia hefyd, a cheir nifer o filas ar gyrion y ddinas.
Mae gan Hammamet orsaf, ar gyrion y ddinas, ar reilffordd Tiwnis-Sfax ac mae'r briffordd GP1 yn rhedeg heibio iddi.
I'r de o Hammamet mae ardal y Sahel yn dechrau a dominyddir y dirwedd gan blanhigfeydd olewydd. Mae'r tir o gwmpas yn ffrwythlon ac mae'r ardal yn adnabyddus am ei gynnyrch amaethyddol. Hanner ffordd rhwng y ddinas a Thiwnis ceir bryniau Dorsal Tiwnisia, a ddominyddir gan gopa Djebel Bou Kornine.

Traethau Hammamet
***Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900*** yw teitl cyfrol arloesol gan yr ysgolhaig Syr Thomas Parry (1904 - 1985) ar hanes llenyddiaeth Gymraeg. Fe'i cyhoeddwyd yn 1944 gan Wasg Prifysgol Cymru.

Mae'r llyfr yn garreg filltir yn hanes llenyddiaeth Gymraeg ac ysgolheictod Cymraeg am ei fod yr ymgais cyntaf i ysgrifennu arolwg o hanes llenyddiaeth Gymraeg yn ei grynswth (nid yw'n cynnwys llenyddiaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif am ei fod yn rhy gynnar i wneud hynny ar y pryd, ym marn yr awdur). Cyn cyhoeddi'r gyfrol cafwyd sawl llyfr ar gyfnodau yn hanes llenyddiaeth Gymraeg, yn arbennig ar lenyddiaeth yr Oesoedd Canol, ond heb ei drin fel un pwnc cyfan, ac roedd hyn yn ddiffyg amlwg mewn cymhariaeth â'r sefyllfa yn achos nifer o lenyddiaethau eraill.

Mae Thomas Parry yn rhannu ei waith yn ôl cyfnod, yn hytrach na themâu. Ceir 13 o benodau, yn rhychwantu cyfnod o bron i 1500 mlynedd. Mae llenyddiaeth gynnar a llenyddiaeth yr Oesoedd Canol yn cael tua hanner y gyfrol, gyda phennodau ar Yr Hengerdd, Canu'r Bwlch ("Amryfal Hen Ganu"), Rhyddiaith Cymraeg Canol, Beirdd y Tywysogion ("Barddoniaeth Llys") a Beirdd yr Uchelwyr ("Barddoniaeth yr Uchelwyr"). Neilltuir pennod gyfan i waith Dafydd ap Gwilym. Mae gweddill y gyfrol yn dilyn trefn gronolegol, o gyfnod y Dadeni Dysg hyd diwedd y 19g, gyda'r olaf yn cael ei rhannu'n dair pennod.

Er nad yw heb ei ddiffygion - yn bennaf oherwydd y cynnydd mewn gwybodaeth er ei gyhoeddi - roedd cyhoeddi'r llyfr yn hwb sylweddol i astudiaethau ar lenyddiaeth Gymraeg. Un o'i rinweddau yw'r modd y dangosodd Thomas Parry yn eglur ac yn awdurdodol mai ffugiadau llenyddol oedd llawer o'r hyn a gyhoeddwyd o lawysgrifau Iolo Morganwg. Yn ogystal mae'r llyfr yn ceisio gosod hanes llenyddiaeth Gymraeg yn ei gyd-destun cymdeithasol.

Cyfieithwyd y gwaith i'r Saesneg gan H. Idris Bell dan y teitl *A History of Welsh Literature* yn 1955. Ychwanegodd Bell atodiad ar lenyddiaeth Gymraeg yr 20g.

Gweler hefyd
------------

* Llenyddiaeth Gymraeg
Cantref yn ne-ddwyrain Cymru'r Oesoedd Canol oedd **Gwent Uwch Coed** (hefyd weithiau **Gwent Uwch-coed**). Gyda chantref Gwent Is Coed roedd yn un o ddau gantref ar diriogaeth hen deyrnas Gwent.

Roedd coedwig fawr Coed Gwent yng nghanol yr hen deyrnas yn ei rhannu'n ddwy uned naturiol ac felly fe'u gelwid yn Went Uwch Coed a Gwent Is Coed. Gwent Uwch Coed oedd y mwyaf o'r ddau gantref o ran ei arwynebedd ond y lleiaf ei boblogaeth. Gorweddai i'r gogledd o Goed Gwent. Ffiniai â chantref Gwent Is Coed i'r de, Gwynllŵg i'r gorllewin, Brycheiniog ac Ewias Lacy i'r gogledd, a hen deyrnas a chantref Ergyng i'r dwyrain (rhan o Swydd Henffordd yn ddiweddarach).

Nodweddid Gwent Uwch Coed gan nifer o lannau ac eglwysi bychain. Arhosodd yr ardal yn gadarnle i'r Cymry lleol ar ôl i Went gael ei goresgyn gan y Normaniaid erbyn y 1070au. Er ei bod dan reolaeth y Normaniaid ar ôl hynny roedd y gymdeithas Gymreig wedi goroesi ac roedd gwŷr Gwent Is Coed yn barod iawn i gefnogi'r tywysogion Cymreig yn erbyn y Normaniaid a'r Saeson.

Rhennid y cantref yn dri chwmwd, sef Abergefenni, Teirtref a Threfynwy.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
Map o Swydd Gaerloyw yng nghanol yr 17g.
Pan gyrhaeddodd y Rhufeiniaid yr ardal a elwir heddiw Swydd Gaerloyw, Lloegr, roedd y Brythoniaid wedi hen ymsefydlu yno ers Oes yr Efydd. Yn y cyfnod ôl-Rufeinig, parhaodd Caerloyw a Cirencester yn drefi pwysig. Nid yw union ddaearyddiaeth wleidyddol y 5g a'r 6g yn sicr, ond roedd y deyrnas Erging yn ne-ddwyrain Cymru yn cynnwys Fforest y Ddena a leolir heddiw yng ngorllewin y sir.

Daeth yr ardal dan ddylanwad y Sacsoniaid yn niwedd y 6g. Gorchfygwyd Dyffryn Hafren yn sgil buddugoliaeth y Sacsoniaid ym Mrwydr Dyrham (577), a chipiwyd Cirencester, Caerloyw, a Chaerfaddon ganddynt. Meddiannwyd yr ardal gan lwyth y Hwicce, a daethant yn diriogaeth ddibynnol ar deyrnas Mersia yn y 7g. Ni ddaeth dan dra-arglwyddiaeth Wessex nes y 9g, a ni chafwyd fawr o ddylanwad ar yr ardal gan y Daniaid.

Mae'n debyg i Swydd Gaerloyw ymddangos fel sir yn y 10g, a chyfeirir ati'n gyntaf yng Nghronicl yr Eingl-Sacsoniaid (1016). Cyfunwyd Swydd Winchcombe â Swydd Gaerloyw yn niwedd yr 11g, ac ehangodd i'r dwyrain i gynnwys Fforest y Ddena, sef y tir rhwng Afon Hafren ac Afon Gwy. Tan 1373, roedd Bryste yn rhan o Swydd Gaerloyw. Ymleddid nifer o frwydrau yn Swydd Gaerloyw drwy gydol yr Oesoedd Canol.

O ganol y 14g hyd at ddiwedd y 18g, ffynnodd ardal y Cotswolds ar sail ei ffermydd defaid a'i diwydiant gwlân. O'r Chwyldro Diwydiannol hyd at ganol yr 20g, roedd gweithfeydd haearn a'r diwydiant glo yn bwysig yn Fforest y Ddena.[1] Cafodd Swydd Gaerloyw, yn enwedig tref Tewkesbury, ei heffeithio'n drom gan lifogydd yn 2007.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Gloucestershire. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 7 Ebrill 2019.
Roedd Dr **Alan Wynne Williams** (ganed 21 Rhagfyr 1945 yn Aelod Seneddol yng Nghaerfyrddin) ac yn aelod o'r Blaid Lafur. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg Caerfyrddin a Choleg yr Iesu, Rhydychen.

Etholwyd ef yn Aelod Senedd dros sedd Etholaeth Caerdyddin yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1987. Roedd Williams yn ddarlithydd yn Ngoleg y Drindod Caerfyrddin a curodd Ira Walters, ffefryn y cyn-aelod seneddol, Roger Thomas oedd wedi ymddiswyddo yn dilyn cael ei ddal mewn tai bach cyhoeddus ar gyfer rhesymau anweddus a'i ddirywo £75.

Cyfeiriwyd at Alan Williams yn watwarus fel "Alan Bach" gan genedlaetholwyr.

Yn dilyn newid yn ffiniau'r yn 1997 enwyd yr etholaeth yn Nwyrain Caerfyrddin a Dinefwr. Yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2001 collodd ei sedd i ymgeisydd Plaid Cymru, Adam Price.

Dolenni
-------

* Cyfraniadau Alan Williams yn Hansard

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Roger Thomas** | **Aelod Seneddol dros Ddwyrain Caerfyrddin a Dinefwr**1987 – 2001 | Olynydd:**Adam Price** |
Chwedl Wyddeleg am yr arwr Gwyddelig Oengus (neu Aengus) yw **Aislinge Oenguso** ('Breuddwyd Oengus'). Mae'n un o'r remscéla sy'n rhagymadroddi y chwedl enwog *Táin Bó Cuailgne*.

Perthyn y chwedl i ddosbarth arbennig o chwedlau a cherddi a elwir yn *aisling*. Thema'r *aisling* yw bod arwr yn gweld yn ei gwasg gorwyn hardd ac yn syrthio mewn cariad â hi fel na all fyw heb fynd i chwilio amdani a'i chael. Mae *Breuddwyd Macsen* yn y traddodiad Cymraeg yn perthyn i'r dosbarth yma o lenyddiaeth Geltaidd.

Mab y Dagda a Boand yw Oengus. Yn ei gwsg caiff freuddwydion am forwyn hardd eithriadol. Gyda chymorth y brenin Ailill mac Mágach a Medb, brenhines Connacht, mae'n llwyddo i gael hyd iddi yn ne Iwerddon. Mae'r forwyn yn rhith alarch ar lyn gyda 150 o forwynion yn rhith eleirch. Mae Oengus yn troi ei hun yn rhith alarch ac yn cysgu â hi. Wedyn maent yn cylchu uwchben y llyn dair gwaith ac yn byw gyda'i gilydd am byth.

Daeth y chwedl yn adnabyddus iawn trwy'r fersiwn a luniodd yr Arglwyddes Augusta Gregory, cyfeilles W. B. Yeats. Ysgrifennodd Yeats ei hun gerdd seiliedig ar y chwedl, 'The Dream of Wandering Aengus'.

Cyfeiriadau
-----------

Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Boydell Press, 1997)

Llyfryddiaeth
-------------

* F. Shaw (gol.), *The Dream of Oengus* (Dulyn, 1934)
	+ Ceir cyfieithiad Saesneg dan y teitl *The Dream of Óengus* yn: J. Gantz (cyf.), *Early Irish Myths and Sagas* (Penguin, 1981)
Ysgythriad o wasg argraffu gan Jost Amman (1568). Mae'r person ar y chwith yn tynnu papur sydd newydd ei argraffu a'r un ar y dde yn rhoi inc ar y blociau o deip.
Dyfais sy'n gwasgu inc ar bapur neu wyneb rall i'w argraffu, yw **gwasg argraffu** (neu'n syml, **y wasg**). Roedd datblygiad ac ymlediad y wasg yn un o ddigwyddiadau mwyaf dylanwadol yr ail fileniwm gan iddi greu chwyldro deallusol a chymdeithasol, nodi cychwyn y cyfryngau torfol, a hebrwng yr oes fodern i mewn. Yr Almaenwr Johannes Gutenberg a ddyfeisiodd y wasg argraffu tua'r flwyddyn 1440, pan greodd wasg sgriwio.[1] Defnyddir gwasg argraffu i gyhoeddi llyfrau a phapurau newydd. Dros gyfnod o amser trodd y gair 'gwasg' i olygu nid yn unig y peiriant metal a ddefnyddiwyd, ond hefyd y cwmni a'i defnyddiai; daw'r gair o'r weithred o wasgu'r teip yn erbyn arwyneb y papur.

Cyn y 14g y dull arferol o argraffu gwybodaeth oedd drwy ddefnyddio blociau o bren, neu ysgythru defnydd fel lledr. Pan ddyfeisiodd Gutenberg fold i greu teip symudol, daeth yn broses yn llawer cynt, ac felly'n fasnachol bosobl.

Gweisg yng Nghymru
------------------

Yn 1546 y cyhoeddwyd y llyfr Cymraeg cyntaf, sef *Yn y lhyvyr hwnn*, ond yn Llundain y cafodd ei argraffu. Ni welwyd gwasg yng Nghymru tan 
1587. Y ddau brif ysgogiad dros ddod a gwasg i Gymru oedd addysg a chrefydd. Gallai eglwyswyr Cymreig gyhoeddi eu llyfrau yn Llundain neu Rydychen ond yn ddirgel y cyhoeddodd y pabyddion eu llyfrau: yn Rhufain neu Ffrainc tan i wasg dirgel gael ei sefydlu yn Ogof Rhiwledyn, Llandudno lle gwelir heddiw olion y fan lle safodd y wasg argraffu pan y rhoed print ar bapur ac yr argraffwyd *Y Drych Cristianogawl* (1587).

Pan godwyd y gwaharddiadau yn 1695, un o'r gweisg gyfreithlon, cyntaf i'w sefydlu yng Nghymru oedd gwasg Isaac Carter yn Nhrerhedyn, Llandyfrïog, yn 1718, a daeth yn ganolfan i gyhoeddi llyfrau yng Nghymru am ddegawdau. Tair mlynedd wedyn, yn 1721, sefydlwyd gwasg yng Nghaerfyrddin gan Nicholas Thomas, a daeth y dref yn bencadlys cyhoeddi Cymraeg am weddill y 18g.[2]

Gweler hefyd
------------

* William Davies (offeiriad), cyhoeddwr *Y Drych Cristianogawl*, y llyfr cyntaf i gael ei argraffu yng Nghymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Kapr, Albert. *Johannes Gutenberg: The Man and His Invention* (Aldershot, Scolar Press, 1996).
2. ↑  Gwyddoniadur Cymru; Gwasg y Brifysgol; 2008.
Ffeminist Americanaidd oedd **Alice Morgan Wright** (10 Hydref 1881 - 8 Ebrill 1975) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel cerflunydd, ymgyrchydd dros hawliau anifeiliaid, ymgyrchydd dros bleidlais i ferched, swffragét a cherflunydd. Roedd yn un o arlunwyr cyntaf Unol Dalkeithiau America i gofleidio'r ddau arddull newydd: ciwbiaeth a dyfodoliaeth a sgwennodd am barchu anifieliaid.

Fe'i ganed yn Albany, Efrog Newydd ac yno hefyd y bu farw. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Smith, Massachusetts aUrdd Myfyrwyr Celf Efrog Newydd.

Coleg
-----

Un o gerfluniau Alice Morgan Wright: *The Off-Shore Wind*
Daeth Wright o hen deulu o ardal Albany. Bu'n fyfyriwr yn Ysgol St Agnes yn Albany (Ysgol Doane Stuart, bellach).

Graddiodd o Goleg Smith, a daliodd ati â'i hastudiaethau yn Ninas Efrog Newydd. Tra'n astudio yng Nghynghrair Myfyrwyr Celf Efrog Newydd, fe'i gwaharddwyd rhag mynychu 'astudiaethau bywyd' felly gwyliodd Wright gystadlaethau bocsio a reslo lleol er mwyn astudio'r ffurf ddynol. Ym 1909, aeth i Baris, lle mynychodd yr *École des Beaux-Arts* a'r *Académie Colarossi*. Ym Mharis roedd hi'n ddisgybl i Injalbert ac yn Efrog Newydd astudiodd gyda Gutzon Borglum, James Earle Fraser a Hermon Atkins MacNeil.

Y cerflunydd
------------

Arddangosodd yn Sefydliad Celf Chicago a Sefydliad Celf Philadelphia, ac ymddangosodd ei gwaith yn Ewrop yn Academi Frenhinol y Celfyddydau (Llundain) a'r *Salon des Beaux Arts* (Paris). [6] Roedd hi'n aelod o Gymdeithas Genedlaethol Peintwyr a Cherflunwyr Benywaidd yn ogystal â bod yn aelod a chyd-sefydlydd, a chyfarwyddwr Cymdeithas yr Artistiaid Annibynnol.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mankiller, Wilma Pearl; Mink, Gwendolyn; Navarro, Marysa; Steinem, Gloria; Smith, Barbara (October 1999). *The Reader's Companion to U.S. Women's History*. Houghton Mifflin Harcourt. tt. 522–. ISBN 0-618-00182-4.
2. ↑  Disgrifiwyd yn: .
3. ↑  Dyddiad geni: "Alice Morgan Wright". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
4. ↑  Dyddiad marw: .
5. ↑  Man geni: .
6. ↑  "Alice Morgan Wright Papers, 1873-1994". Five College Archives & Manuscript Collections. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-04-02. Cyrchwyd 21 Mawrth 2015.
7. ↑  Albany Institute, 55
8. ↑  Charlotte Streifer Rubinstein, *American Women Sculptors* (1990), t. 221
9. ↑  Opitz, Glenn B, Editor, Mantle Fielding's Dictionary of American Painters, Sculptors & Engravers, Apollo Book, Poughkeepsie NY, 1986 t. 1060
10. ↑  Alma mater:. .

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 8647965
* LCCN: n78065710
* ISNI: 0000 0000 6703 6180
* ULAN: 500022357

 |
Model deuryw Awstralaidd a aned ym Mosnia-Hertsegofina yw **Andreja Pejić** (ganwyd 28 Awst 1991). Yn sioeau ffasiwn Paris yn Ionawr 2011 modelodd ddillad dynion a menywod ar gyfer Jean-Paul Gaultier a dillad dynion ar gyfer Marc Jacobs.

Ym mis Mai 2011 ymddangosodd ar glawr y cylchgrawn Americanaidd *Dossier Journal* yn noeth ei brest, gan beri'r siopau llyfrau Barnes & Noble a Borders i guddio'r clawr. Enillodd safle 98 ar restr *FHM* o'r 100 o Fenywod Mwyaf Rhywiol y Byd, ond cafodd yr adroddiad am y digwyddiad hwn ei ddileu o wefan y cylchgrawn yn dilyn cyhuddiadau bod yr hyn a ysgrifennwyd amdani yn wrth-drawsrywedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Delany, Max (2010-12-14). "Melbourne's gender-bender model Andrej Pejic is red hot". Herald Sun. Cyrchwyd 2011-12-31.
2. ↑  "Andrej Pejic Is Not A Person | Lela London – Style Guide and Fashion Blog". 2011-12-15. Cyrchwyd 2011-12-31.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 9793159248368704870006
* LCCN: no2022057718

 |
Canwr Cymreig yw **Al Lewis** (enw llawn: **Alwyn Lewis Roberts**), a ddaeth i sylw cyhoeddus pan gipiodd yr ail wobr yng nghystadleuaeth Can i Gymru 2007 gyda'r gân *Llosgi*.. Cychwynodd ei yrfa cerddorol yn y band Bluewood, gyda chyd-aelod Arwel Lloyd Owen.

Rhwng 2007 a 2008 rhyddhaodd ddwy EP yn y Gymraeg sef 'Byw mewn Breuddwyd' a 'Dilyn pob Cam'. Mae wedi chwarae mewn nifel o wyliau cerddorol gan gynnwys: Sŵn, Sesiwn Fawr, Maes B a Wakestock ynghyd â pherfformio ar raglenni fel Bandit, Nodyn a nifer o sesiynau i C2 Radio Cymru. Daeth ei albwm gyntaf 'Sawl Ffordd Allan' allan yn 2009 ac roedd yn cynnwys y caneuon *Lle Hoffwn Fod*, *Trywydd Iawn* a hefyd y gân *Gwenwyn* a berfformiwyd gan Meic Stevens.

Mae'r ail albwm Cymraeg **Ar Gof a Chadw** yn dilyn sŵn a naws *In the Wake*. Mae'r holl ganeuon yn trafod y syniad o fywyd yn gwibio heibio gan ein gadael yn hiraethu a'n gadael i fyfyrio ar y teimlad hwnnw o berthyn. Cyd-ysgrifennodd y caneuon gydag Arwel Lloyd, a gyda llais cefndir Sarah Howells.

Rhyddhaodd albwm Saesneg *In the Wake' (ALM) yn 2010 a daeth yn artist y mis i'r cwmni Caffe Nero, gan deithio ledled gwledydd Prydain yn canu mewn caffis.*

Ym mis Ebrill 2011 yng ngwobrau RAP Radio Cymru fe enillodd Al wobr "Artist Gwrywaidd y Flwyddyn".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Proffil y band ar wefan BBC Cymru

* Gwefan Al Lewis Archifwyd 2010-10-26 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 34261438
* LCCN: no2008041836

 |
Ffeminist Americanaidd oedd **Alice Paul** (11 Ionawr 1885 - 9 Gorffennaf 1977) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel cyfreithegydd a arbenigai mewn hawliau merched, ac fel swffragét.

Cafodd **Alice Stokes Paul** ei geni yn Mount Laurel, New Jersey ar 11 Ionawr 1885; bu farw yn Moorestown Township, New Jersey. Hi oedd yr hynaf o bedwar o blant William Mickle Paul I (1850–1902) a Tacie Paul (g. Parry), ac roedd yn ddisgynnydd i William Penn, sefydlydd y Crynwyr yn Pennsylvania.

Roedd Paul yn un o brif arweinwyr a strategwyr yr ymgyrch dros ddiwygio'r bedwaredd diwygiad ar bymtheg o Gyfansoddiad yr UDA, sydd bellach yn gwahardd gwahaniaethu ar sail rhyw yn yr hawl i bleidleisio. Cynlluniodd Paul, ynghyd â Lucy Burns ac eraill, ddigwyddiadau strategol megis Gorymdaith Etholfraint y Menywod (*Woman Suffrage Procession*) a'r Gwyliedydd Tawel (*the Silent Sentinels*), a oedd yn rhan o'r ymgyrch lwyddiannus a arweiniodd at dderbyn y gwelliant yn 1920.

Ar ôl 1920, treuliodd Paul hanner canrif fel arweinydd Plaid Genedlaethol y Menywod, a ymladdodd dros y Gwelliant (Hawliau Cyfartal) neu *Equal Rights Amendment*, a ysgrifennwyd gan Paul a Crystal Eastman, i sicrhau cydraddoldeb cyfansoddiadol i fenywod. Enillodd gryn lwyddiant gyda chynnwys menywod fel grŵp a ddiogelwyd yn erbyn gwahaniaethu gan Ddeddf Hawliau Sifil 1964.

Cafodd ei magu yn nhraddodiad y Crynnwyr - traddodiad a oedd yn rhoi gwasanaethu'r cyhoedd yn flaenoriaeth; roedd ei hynafiaid yn aelodau o Bwyllgor Gohebiaeth Newydd Jersey (*New Jersey Committee of Correspondence*) yn y 19g. Dysgodd Alice am etholfraint gan ei mam, a oedd yn aelod o Gymdeithas Genedlaethol Menywod America (NAWSA). Weithiau byddai Paul yn ymuno â'i mam i yng nghyfarfodydd y swffragétiaid.

Aelodaeth
---------

Bu'n aelod o Ferched y Chwyldro Americanaidd, Silent Sentinels, Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

* Dros y blynyddoedd, derbyniodd nifer o anrhydeddau, gan gynnwys: 'Hall of Fame' Cendlaethol Menywod (1979), Oriel yr Anfarwolion Menywod Connecticut, Hall of Fame Menywod New Jersey, Neuadd Enwogion New Jersey .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rhyw: Deutsche Nationalbibliothek; Berlin State Library; Bavarian State Library; Austrian National Library (yn de, en), *Gemeinsame Normdatei*, Wikidata Q36578, adalwyd 26 Ebrill 2014
2. ↑  Dyddiad geni: "Alice Paul". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Alice Paul". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Alice Stokes Paul". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Alice Paul". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
3. ↑  Dyddiad marw: "Alice Paul". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Alice Paul". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Alice Stokes Paul". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Alice Paul". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
4. ↑  Galwedigaeth: Deutsche Nationalbibliothek; Berlin State Library; Bavarian State Library; Austrian National Library (yn de, en), *Gemeinsame Normdatei*, Wikidata Q36578, adalwyd 31 Mawrth 2015
5. ↑  Anrhydeddau: .
6. ↑  .

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 65225654
* LCCN: n85388677
* ISNI: 0000 0000 3656 3041
* GND: 13556929X
* SUDOC: 144703319

 |
Anatomydd a meddyg o Fflandrys oedd **Andreas Vesalius** (Lladineiddio o'r enw Iseldireg **Andries van Wesel**) (31 Rhagfyr 1514 – 15 Hydref 1564). Roedd yn awdur llyfr dylanwadol ar anatomeg, *De Humani Corporis Fabrica* (Basel, 1543).

Fe'i ganwyd ym Mrwsel. Astudiodd ym Mhrifysgol Leuven (1528-32), ym Mhrifysgol Paris (1533-7) ac ym Mhrifysgol Padova, Gweriniaeth Fenis (1537). Yn syth ar ôl iddo gael ei ddoethuriaeth yn Padova, penodwyd ef yn athro llawdriniaeth ac anatomeg yno.

Ar ôl ei ymchwiliadau ei hun, fe ddaeth i'r casgliad bod llawer o ddamcaniaethau ffisiolegol hynafol Galen yn anghywir. Cynhwyswyd ei ddarganfyddiadau yn ei lyfr *De Humani Corporis Fabrica*, a gyhoeddodd pan oedd yn 28 mlwydd oed.

Yn fuan wedi cyhoeddi ei lyfr, penodwyd ef yn feddyg yn llys Siarl V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, ac yn ddiweddarach gwasanaethodd ei fab Philip II.

Yn ystod bererindod i'r Tir Sanctaidd ym 1564 bu farw pan gafodd ei longddryllio ar ynys Zakynthos.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 51696979
* LCCN: n81035178
* ISNI: 0000 0001 2132 6681
* GND: 118768204
* SELIBR: 99626
* SUDOC: 027182630
* BNF: cb119280900 (data)
* BPN: 70505433
* BIBSYS: 90210192
* ULAN: 500327607
* HDS: 014681
* MGP: 119178
* NLA: 35580728
* NDL: 00476588
* NKC: jn19990008772
* The SBN id BVEV026780 is not valid.
* BNE: XX924825
* CiNii: DA03852346

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwargwlwm yr ynn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwargylymau'r ynn**; yr enw Saesneg yw *Ash Shoulder-knot*, a'r enw gwyddonol yw *Scotochrosta pulla*. Lluosog onnen ydy "ynn", sef coeden fechan o'r genws *Fraxinus*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwargwlwm yr ynn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ffynnon o ddŵr ym Mhalesteina yw **Ain Jalout** (neu **Ain Jaloud**, neu **Ma'ayan Harod**). Mae wedi'i lleoli yn ardal Marj Ibn Amer ger pentrefi segur Nawras a Qamiya, ar Mynydd Gilboa. Cafodd ei henwi ar ôl cymeriad y Beibl, Goliath.

Dyddiad
-------

### Ar adeg y Mwslemiaid, y Croesgadwyr a'r Ayyubids

Disgrifiodd Yaqut al-Hamawi 'Ain Jalut fel "tref fach a hapus, wedi'i lleoli rhwng Nablus a Bisan ym Mhalestina. Dywed i'r lle gael ei feddiannu gan y Rhufeiniaid (y Croesgadwyr), ac yna cafodd ei adfer gan Salah al-Din al-Ayyubi yn y flwyddyn 579 (1183 OC).

### Cyfnod Mamluk

Ym Mrwydr Ain Jalut yn 1260 , trechodd lluoedd Mamluk fyddin Mongol Hulagu Khan , a oedd dan reolaeth Katbugha .

### Cyfnod Otomanaidd hwyr

Yn ôl arolwg archwiliadol "Exploratory Survey of Western Palestine" a gynhaliwyd gan Gronfa Archwilio Palestina ym 1882; Dywedodd Victor Guerin fod y graig y tarddodd y dŵr ohoni wedi'i chau allan yn artiffisial.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Maʽayan Harod". *The Archaeological Survey of Israel* (yn Saesneg).
2. ↑  Robinson, E.; Smith, E. (1841). *Biblical Researches in Palestine, Mount Sinai and Arabia Petraea: A Journal of Travels in the year 1838* (yn Saesneg). **3**. Boston: Crocker & Brewster. t. 169.
Pryfyn bychan yn nheulu'r deulu'r *Aeshnidae'* yw **gwas neidr asur** (ll. **gweision neidr asur**; Lladin: *Aeshna caerulea*; Saesneg: *Azure Hawker*) sy'n perthyn i Urdd yr Odonata (sef Urdd y Gweision neidr a't nod). Mae'n un o'r gweision neidr lleiaf ac yn hedfan rhwng diwedd Mai ac Awst. Mae'n 62 mm o hyd.

Mae gan y gwryw a'r fenyw sbotiau glas o liw asur (Arabeg: *al lazuwar* drwy'r Ffrangeg: *azure*) ar eu habdomen a'u thoracs. Marciau hyn yn fwy ar y gwryw na'r fenyw, sy'n fwy brown ei lliw. Yn yr haul y daw allan i hedfan ac fe'i gwelir yn gorwedd yn yr haul ar risgl coeden neu graig yn aml. Mae'n cysgodi rhag y glaw a'r gwynt o dan y grug neu lwynni isel, tebyg. Yr hyn sy'n unigryw i'r gwas neidr asur yw fod y lliw asur yn fwy llachar, yn gryfach lliw pan fo'r haul yn danbaid, ond yn dylu wrth i'r tymheredd ostwng.

Tiriogaeth
----------

Ewrasia a rhannau deheuol o Begwn y Gogledd yw ei diriogaeth. Yng ngwledydd Prydain fe'i ceir yn yr Alban yn unig.

Gweler hefyd
------------

* Mursen - teulu arall tebyg a elwir ar lafar yn gyffredin yn weision neidr.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Clausnitzer, V. (2007). "*Aeshna caerulea*". *Rhestr Goch yr IUCN o rywogaethau dan fygythiad. Version 2010.3*. International Union for Conservation of Nature. Cyrchwyd 29 Medi 2011.CS1 maint: ref=harv (link)
2. 1 2  "Azure Hawker". British Dragonfly Society. Cyrchwyd 29 Medi 2011.
3. ↑  Willet, Jonathan (Ebrill 2013). "The Azure Hawker *Aeshna caerulea* (Ström)". *Journal of the British Dragonfly Society* **29**: 5.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Aeshna caerulea***

Dolennau allanol
----------------

* Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd
Roedd **James Mackenzie Maclean** (13 Awst 1835 – 22 Ebrill 1906) yn newyddiadurwr, yn wleidydd Ceidwadol ac Unoliaethol ac yn Aelod Seneddol Caerdydd

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd James Mackenzie Maclean yn Liberton un o faestrefi Caeredin yn fab i Alexander Maclean a Mary (né Baigrie) ei wraig. Roedd Alexandrer McClean yn berchen ar ystâd fawr yn Jamaica

Cafodd ei addysgu am gyfnod yng Ngholeg y Drindod Caergrawnt ond ymadawodd ar ôl flwyddyn heb dderbyn gradd.

Priododd ei wraig gyntaf, Anna Maria Whitehead, merch Phillip Whitehead ym 1865, bu hi farw ym 1897; priododd ei ail wraig Mrs. Sara Kennedy (né Hale) ym 1900, roedd hi'n actores.

Gyrfa
-----

Ar ôl ymadael a'r brifysgol ym 1854 aeth Maclean i weithio fel athro mewn ysgol ramadeg yn Newcastle upon Tyne ond ymadawodd a'r ysgol ar ôl ychydig o fisoedd gan gael ei benodi yn ohebydd ar bapur wythnosol y *Newcastle Chronicle*, gan gael ei benodi yn olygydd y papur ym 1855. Ym 1858 symudodd i bapur dyddiol y Manchester Guardian fel prif awdur ei cholofnau arweiniol. Ym 1859 aeth allan i'r India i fyw ar ôl derbyn swydd olygydd *The Bombay Gazette* ond ymddiswyddodd ym mhen blwyddyn gan sefydlu ei bapur ei hun *The Bombay Saturday Review*. Ym 1863 fe brynodd ei hen bapur, y *Bombay Gazette*. Gwerthodd ei bapurau newyddion yn yr India ym 1879 gan ddychwelyd i fyw yng ngwledydd Prydain. Rhwng 1882 a 1899 roedd yn un o gyd berchenogion newyddiadur Caerdydd y Western Mail.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Tra yn yr India fe fu Maclean yn aelod o Gyngor Tref Bombay gan wasanaethu am gyfnod fel ei Gadeirydd.

Ym 1880 safodd yn aflwyddiannus ar ran yr Unoliaethwyr yn etholaeth Bwrdeistref Elgin. Cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol Ceidwadol dros Oldham yn etholiad 1885 cyn cael ei drechu gan ymgeisydd Rhyddfrydol ym 1892. Dychwelodd i Dŷ'r Cyffredin fel aelod Ceidwadol Caerdydd ym 1895, ond wedi anghydfod rhyngddo a'i blaid ar bolisïau ymerodrol ni chafodd ei wahodd i amddiffyn y sedd ar eu rhan yn etholiad 1900.

Marwolaeth
----------

Bu farw o strôc yn Bournemouth ym 1906 yn 71 mlwydd oed, claddwyd ei weddillion ym mynwent Old Chiswick, Llundain

Cyhoeddiadau
------------

* A Guide to Bombay - 1879
* Recollections of Westminster and India -1901
* Free trade with India: India's place in an imperial federation - 1904

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Weekly Mail 28 Ebrill 1906 *Mr J M Maclean dead* adalwyd 13 mawrth 2015
2. ↑  Weekly Mail 28 Gorffennaf 1900 *Marriage of Mr J M Mclean MP*  adalwyd 13 mawrth 2015
3. ↑  Cardiff Times 28 Ebrill 1906 *The death of Mr J M Maclean*  adalwyd 13 mawrth 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Syr Edward James Reed** | **Aelod Seneddol Caerdydd**1895 – 1900 | Olynydd:**Syr Edward James Reed** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 145905179
* GND: 1126760579
* NKC: mzk2010595402
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Gwarchodfa Natur Clogwyni Bempton** yn warchodfa’r Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar (RSPB) ar arfordir Swydd Efrog. Mae tua hanner miliwn o adar y môr yn ymgasglu yn ystod hr haf, gan gynnwys Hugan, Gwylog, Llurs]], Gwylan Goesddu, Gwylan y Penwaig, Aderyn drycin y graig, Mulfran werdd a Phâl. Mae hefyd Dryw Eurben, Coch dan adain, Aderyn y To, Llwydfron, Bras yr Ŷd, Ehedydd, Llinos, Tylluan Wen, Bras y Cyrs, Corhedydd y Graig, a Chorhedydd y Waun. Gwelir hefyd Morlo a Llamhidydd. Gwelir hefyd Tylluan Glustiog, Telor yr Hesg a Hebog tramor .

Hyd Clogwyni’r warchodfa yw 5 cilomedr. Mae canolfan ymwelwyr a maes parcio, golygfeydd a llwybrau natur.

Y clogwyni

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o warchodfeydd Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Gwefan yorkshire.com". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-07-10. Cyrchwyd 2020-07-10.
2. ↑  Gwefan y gymdeithas
3. ↑  Gwefan yorkshirecoastnature.co.uk

Dolen allanol
-------------

* Gwefan y gymdeithas

Oriel
-----

* HuganodHuganod
* HuganodHuganod
* Gwylan goesdduGwylan goesddu
* Cywion yr HuganodCywion yr Huganod
* GwylogodGwylogod
* PâlPâl
Gwas neidr o deulu'r *Gomphidae* yw **Gwas neidr dindrom** (enw gwrywaidd; llu. **gweision neidr tindrom**; Lladin: *Gomphus vulgatissimus*; Saesneg: *Common club-tail*) sy'n bryfyn yn Urdd yr Odonata (sef Urdd y Gweision neidr a'r Mursennod).

Gellir ei ganfod yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop ac erbyn hyn yn ne Ffrainc. Ei gynefin arferol yw afonydd a nentydd glân, gyda phridd tywodlyd yn wely iddynt. Mae'r oedolyn i'w weld rhwng canol Ebrill ac Awst. Cyn gynted ag y maen nhw'n deor, byr yw eu hoes. Fel yr awgryma'r enw, mae eu habdomen yn dew - yn siâp gwahanol iawn i rywogaethau eraill o was neidr.

* Gomphus vulgatissimus, benyw, De Ffrainc*Gomphus vulgatissimus*, benyw, De Ffrainc
* Organau cenhedlu benywOrganau cenhedlu benyw
* BenywBenyw

Cyfeiriadau
-----------

* "Gomphus vulgatissimus". British Dragonfly Society. Cyrchwyd 28 May 2011.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gomphus vulgatissimus***

Dolennau allanol
----------------

* Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Albatros penllwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: albatrosiaid penllwyd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Diomedea chrysotoma***; yr enw Saesneg arno yw *Grey-headed albatross*. Mae'n perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: *Diomedeidae*) sydd yn urdd y *Procellariformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *D. chrysotoma*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America ac Affrica.

Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.

Enwau yn yr ieithoedd Celtaidd
------------------------------

Dyma enw'r aderyn hwn mewn rhai o'r ieithoedd Celtaidd eraill:

* Gwyddeleg: Alabatras ceannliath
* Llydaweg: Albatroz penn gris

Teulu
-----

Mae'r albatros penllwyd yn perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: *Diomedeidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Albatros Buller | Thalassarche bulleri |  |
|
| Albatros Laysan | Phoebastria immutabilis |  |
|
| Albatros Ynys Amsterdam | Diomedea amsterdamensis |  |
|
| Albatros Ynys Izu | Phoebastria albatrus |  |
|
| Albatros aelddu | Thalassarche melanophris |  |
|
| Albatros brenhinol y De | Diomedea epomophora |  |
|
| Albatros crwydrol | Diomedea exulans |  |
|
| Albatros du cefnllwyd | Phoebetria palpebrata |  |
|
| Albatros ffroenfelyn | Thalassarche chlororhynchos |  |
|
| Albatros penllwyd | Thalassarche chrysostoma |  |
|
| Albatros swil | Thalassarche cauta |  |
|
| Albatros tonnog | Phoebastria irrorata |  |
|
| Albatros troetddu | Phoebastria nigripes |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Albatros penllwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Creigiau geirwon Maes-y-Facrell
Lleolir **Gwarchodfa Natur Genedlaethol Maes-y-Facrell** ar y Gogarth yn Llandudno, Sir Conwy. Cafodd y safle ei dynodi yn Warchodfa Natur Genedlaethol yn 2009. Pum hectar yw maint y safle.

Rhywogaethau
------------

Mae nifer o blanhigion prin i'w cael ar laswelltiroedd calchog Maes-y-Facrell gan gynnwys rhywogaethau fel y rhwyddlwyn pigfain, meryw, cor-rosod lledlwyd (ynghyd â'r cor-rosyn cyffredin). Ceir gloÿnnod byw hefyd, gan gynnwys y glesyn serennog.

Geirdarddiad
------------

Nid oes cytundeb am darddiad yr enw 'Maes-y-Facrell'. Mae'n bosibl mai lle i bysgotwyr lleol sychu mecryll oedd y glaswelltir neu fod siap y cerrig calchfaen yn awgrymu siap mecryll. Posiblrwydd arall yw mai llygriad o'r enw lle 'Maes y Fachraeth' ydyw; mae'r gair 'mach/fach' yn elfen gyffredin mewn enwau lleoedd gyda'r ystyr "lle anghysbell."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  'Gwarchodfa'r gogarth yn ei gogoniant'[*dolen marw*] ar wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru.
2. 1 2  'Gwarchodfa'r gogarth yn ei gogoniant'[*dolen marw*]