recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Barbed penfrith** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: barbedau penfrith) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Capito maculicoronatus***; yr enw Saesneg arno yw *Spot-crowned barbet*. Mae'n perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. maculicoronatus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r barbed penfrith yn perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Barbed amryliw America | Eubucco versicolor |  |
|
| Barbed coronog | Capito aurovirens |  |
|
| Barbed cyflgoch | Eubucco tucinkae |  |
|
| Barbed du a melyn | Capito niger |  |
|
| Barbed gwregysog | Capito dayi |  |
|
| Barbed gyddf-felyn | Eubucco richardsoni |  |
|
| Barbed mantell wen | Capito hypoleucus |  |
|
| Barbed penfrith | Capito maculicoronatus |  |
|
| Barbed pengoch | Eubucco bourcierii |  |
|
| Barbed pumlliw | Capito quinticolor |  |
|
| Barbed talcen oren | Capito squamatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Barbed penfrith** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Llyfr gan y diplomydd Eidalaidd Niccolò Machiavelli yw ***Il Principe*** (Eidaleg am "Y Tywysog") a gyhoeddwyd gyntaf ym 1532, pum mlynedd wedi marwolaeth yr awdur. Rhyw fath o lawlyfr i dywysog yn dangos sut i lwyddo yw'r gwaith. Gwneir hyn yng nghyd-destun tywysogaethau yn hytrach nag yn nhermau gwladwriaethau. Safbwynt yr un sydd mewn grym sydd i'w weld yn *Il Principe*: bod yn gymorth i'r arweinydd yw bwriad Machiavelli.

Y Dywysogaeth
-------------

Dadleua mai prif sylfaen unrhyw dywysogaeth ydy cyfreithiau ac arfau da. Cred ei bod hi'n amhosib cael y naill heb y llall. Felly rhaid canolbwyntio ar sut i gael arfau da a chred na all gwladwriaeth oroesi heb fyddin gref.

Syniadau gwleidyddol
--------------------

Ym mhennod 18 ceir esiampl o werthoedd gwleidyddol Machiavelli. Yna ceir trafodaeth ynghlŷn ag a ddylai gwleidyddion gadw at eu gair, mae'n dod i'r casgliad nad oes raid. Noda ei bod hi'n ddoeth iddo gadw at ei air ond beth sy'n bwysig ydy iddo ddefnyddio'r grym sydd dan ei awdurdod i gadw trefn. Mae barn Machiavelli ar natur ddynol yn isel iawn. Nid oes yn rhaid i'r tywysog gadw at ei air oherwydd bod dynion yn ddichellgar ac na wnânt hwythau gadw at eu gair chwaith.

Yr Arweinydd
------------

Cred Machiavelli fod yn rhaid i'r tywysog wneud mwy na phlesio ei bobl yn unig i aros mewn grym. Noda ei bod hi'n well i'r arweinydd gael ei ofni yn hytrach na'i garu. Dadleua fod ofn yn creu mwy o deyrngarwch; mae modd torri cysylltiad cariad os ydyw o fantais i ddyn, ond mae ofn yn cryfhau oherwydd yr ofn o gosb - tacteg effeithiol, yn ei farn ef. Ni ddylai'r tywysog boeni os caiff enw gwael am fod yn greulon. Wedi dweud hynny ni ddylid defnyddio grym rhywsut rhywsut, rhaid ei gadw at ddefnydd effeithiol, cynnil, gan ei ddefnyddio o dro i dro er mwyn atgoffa pawb gan bwy mae'r awdurdod.

Hanes – *Virtù* a *Fortuna*
---------------------------

Mae syniadau Machiavelli am hanes yn troi o amgylch *Virtù* a *Fortuna*

* *Virtù* = Rhinwedd/Dawn
* *Fortuna* = Ffawd/Lwc

Cred Machiavelli fod y ddau ffactor yn cael ei amlygu mewn hanes. Cred Awstin o Hippo mae dim ond *Fortuna* sydd ar waith, ond cred Machiavelli fod ewyllys rhydd dyn (*Virtù*) yn effeithio 50/50 gyda ffawd (*fortuna*). Cred Machiavelli fod gan yr arweinydd ddawn a bod modd iddo droi sefyllfaoedd (a hanes) i'w fantais trwy *virtù*. Noda hefyd fod *fortuna* yn ffafrio dynion ifanc oherwydd eu bont yn llai ansicr yn eu gweithredoedd - felly cred Machiavelli fod arweinydd ifanc yn arweinydd effeithiol.

### Uno'r Eidal

Ar dudalennau *Il Principe* mae Macchiavelli o flaen ei amser yn sôn am uno'r Eidal. Mae'n annog yr holl Dywysogion yng ngorynys yr Eidal i'w harwain allan o'r sefyllfa roedd ynddi.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Barbed tingoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: barbedau tingoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Megalaima lagrandieri***; yr enw Saesneg arno yw *Red-vented barbet*. Mae'n perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *M. lagrandieri*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r barbed tingoch yn perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Barbed amryliw America | Eubucco versicolor |  |
|
| Barbed coronog | Capito aurovirens |  |
|
| Barbed cyflgoch | Eubucco tucinkae |  |
|
| Barbed du a melyn | Capito niger |  |
|
| Barbed gwregysog | Capito dayi |  |
|
| Barbed gyddf-felyn | Eubucco richardsoni |  |
|
| Barbed mantell wen | Capito hypoleucus |  |
|
| Barbed penfrith | Capito maculicoronatus |  |
|
| Barbed pengoch | Eubucco bourcierii |  |
|
| Barbed pumlliw | Capito quinticolor |  |
|
| Barbed talcen oren | Capito squamatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Barbed tingoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Barbed melynfrith** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: barbedau melynfrith) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Buccanodon duchaillui***; yr enw Saesneg arno yw *Yellow-spotted barbet*. Mae'n perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *B. duchaillui*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.

Teulu
-----

Mae'r barbed melynfrith yn perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Barbed amryliw America | Eubucco versicolor |  |
|
| Barbed coronog | Capito aurovirens |  |
|
| Barbed cyflgoch | Eubucco tucinkae |  |
|
| Barbed du a melyn | Capito niger |  |
|
| Barbed gwregysog | Capito dayi |  |
|
| Barbed gyddf-felyn | Eubucco richardsoni |  |
|
| Barbed mantell wen | Capito hypoleucus |  |
|
| Barbed penfrith | Capito maculicoronatus |  |
|
| Barbed pengoch | Eubucco bourcierii |  |
|
| Barbed pumlliw | Capito quinticolor |  |
|
| Barbed talcen oren | Capito squamatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Barbed melynfrith** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Llyfr yn yr iaith Ladin am hanes Cymru a'r Brythoniaid gan yr ysgolhaig Syr John Price (1502–1555) yw ***Historiae Britannicae Defensio*** ('Amddiffyn hanes Prydain'). Fe'i cyhoeddwyd yn 1573, deunaw mlynedd ar ôl marwolaeth Syr John, sy'n adnabyddus yn bennaf fel awdur y llyfr Cymraeg printiedig cyntaf, *Yn y lhyvyr hwnn* (1546).

Fel llenor ac ysgolhaig, roedd John Price yn perthyn i fudiad y Dyneiddwyr ac ysgol y Dadeni Dysg yng Nghymru. Roedd ganddo ddiddordeb mawr yn hanes Cymru a llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol ac roedd yn frwd o blaid llyfr dylanwadol Sieffre o Fynwy, yr *Historia Regum Britanniae* ('Hanes Brenhinoedd Prydain') a ddaethai dan ymosodiad fel ffug-hanes gan ysgolheigion fel Polydore Vergil. Ysgrifennodd syr John yr *Historiae Britannicae Defensio* mewn ymateb. Mae'r llyfr yn ddiddorol am sawl rheswm. Roedd Syr John yn gasglwr llawysgrifau brwd a gwelir ei adnabyddiaeth o'r ffynonellau hynny yn y gyfrol. Ceir golwg hefyd ar feddylfryd un o ysgolheigion y Dadeni yng Nghymru a'r modd y dehonglwyd hanes a thraddodiadau Cymru yng ngoleuni'r ddysg newydd. Fel Vergil ei hun, dydy Syr John ddim yn derbyn rhai o'r chwedlau a geir yn ffug hanes Sieffre o Fynwy, yn enwedig y portread o Arthur fel ymerodr mewn llys rhwysgfawr, ond ar y llaw arall mae'n amddiffyn hawl y Brythoniaid (y Cymry) i benarglwyddiaeth Ynys Prydain.

Cyhoeddwyd y llyfr gan Richard Price, fab Syr John, yn 1573. Mae'n bosibl fod yr awdur wedi dechrau ei gyfansoddi mor gynnar a chanol y 1540au. Roedd ei gyhoeddi yn gam pwysig iawn yn astudiaethau Hanes Cymru.

Llyfryddiaeth
-------------

Ceir cyfieithiad Cymraeg o'r cyflwyniad Lladin yn y gyfrol,

* Ceri Davies (gol.), *Rhagymadroddion a chyflwyniadau Lladin 1551-1632* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1980), tt. 25-47.
Paradise Kiss: clasur mewn Josei manga
Mae **Josei manga** (女性漫画, cyfieithiad: comics i ferched) hefyd yn cael ei nabod fel "boneddigesau" (レディース, *redīsu*) neu "comics i foneddigesau" (レディコミ, *redikomi*, yn llythrennol: "ComBonedds") yn fath arbennig o fanga ar gyfer merched glasoed yn bennaf, o 14 oed a hŷn. Yn Japaneg mae'r gair *josei* yn golygu "merch", "benyw", "benywaidd" a "hogan".

Mae'r storiau fel arfer yn sôn am brofiadau pob-dydd merched sy'n byw yn Japan, gyda rhai'n sôn am brofiadau ysgol uwchradd, ond y rhan fwyaf yn canolbwyntio ar oedolion. Mae'r arddull yn debyg iawn i shōjo manga, ond ei fod ychydig yn fwy cynnil o ran rhai elfennau ac mae ynddi fwy o ryw ac mae'n fwy cignoeth e.e. trais rhywiol. Mae llygaid y cymeriadau hefyd yn llai na rheiny yn shōjo manga.

Enghreifftiau
-------------

*Loveless*, *Paradise Kiss*, a gweithiau: Erica Sakurazawa.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jim Breen's online Japanese-English dictionary entry for *josei*. Adalwyd 21 Medi 2012.
2. ↑  Tangorin online Japanese-English dictionary entry for *josei*. Adalwyd 21 Medi 2012.
Miliwnydd Cymreig o Langollen, Sir Ddinbych, oedd **Hywel Stanford Hughes** (24 Ebrill 1886 – 19 Mawrth 1970). Gadawodd Gymru ac ymsefydlu yn Bogotá, prifddinas Colombia. Gwnaeth ei arian drwy allforio coffi, nwyddau eraill, olew a magu gwartheg ar ddwy fferm enfawr. Bu'n gymwynaswr i Blaid Cymru gan gyfrannu'n hael iddi, yn ariannol. Ar ei dir ef - ar gaeau Plas Tŷ'n-dŵr, ei gartref ger Llangollen - y cynhaliwyd gwersyll cyntaf yr Urdd yn 1929.

Magwraeth a theulu
------------------

Priodas ei ferch, Catherine Teleri Hughes, a Cyril W. Jones, Lerpwl, ym Miwmares, 28 Medi 1961.
Ganwyd Hywel Hughes yn yr Wyddgrug ar 24 Ebrill 1886, yn unig fab i Owen Hughes, gweinidog Wesleaidd, a'i wraig, Elizabeth merch fferm y "Gefeilie", Llandysilio-yn-Iâl. Roedd ganddynt dair merch hŷn na Hywel. Bu'r tair yn flaenllaw iawn gyda'r swffragetiaid: Vyrnwy, Morfydd a Blodwen, ac roedd y tair yn gyfeillion mynwes i Emmeline Pankhurst. Roedd Vyrnwy yn newyddiadurwraig a bu'n golofnydd i'r *Daily Mail* dan y llysenw 'Anne Temple'. Addysgwyd Hywel yn ysgolion Grove Park, Wrecsam, a Kingswood, Caerfaddon, sefydliad Wesleaidd. Wedi iddo adael yr ysgol prentisiodd gyda milfeddyg yn Llangollen.

Bogotá
------

### Cyfoeth

Roedd dau o ewythrod Hywel Hughes wedi symud i Colombia, De America, ac yn 1907 hwyliodd yntau atyn nhw. Roeddent ill dau wedi sefydlu cwmni masnach a oedd yn mewnforio nwyddau. Ymegniodd Hywel yntau yn y gwaith a chyn hir roedd yn berchennog 27,000 o erwau yn rhanbarth Honda, ac arni datblygodd ransh er mwyn magu anifeiliaid. Cychwynnodd allforio coffi a sefydlodd swyddfeydd yn Efrog Newydd a mannau eraill. Pan ddaeth y dirwasgiad economaidd byd-eang yn 1929-33 chwalwyd ei deyrnas, ond drwy ddyfalbarhad, lledodd ei ddiddordebau i feysydd peiriannau amaethyddol, olew, a magu gwartheg. Cefnodd ar allforio coffi. Cyn hir roedd wedi prynu ransh, 'Poponte'.

### Herwgipio

Ym mis Ionawr 1980 cafodd ei ferch Teleri Jones a'i mab Owen eu herwgipio gan herwfilwyr yr Ejército de Liberación Nacional. Cawsant eu dal yn y jwngl am saith mis a hanner.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Hughes, Hywel Stanford (1886–1970). *Y Bywgraffiadur Cymreig*. Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Adalwyd ar 4 Gorffennaf 2014.
2. ↑  Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein; Llyfrgell Genedlaethol Cymru; adalwyd 19 Mawrth 2017.
3. ↑  (Saesneg) Britons snatched in error. '**The Glasgow Herald'** (9 Ionawr 1980). Adalwyd ar 4 Gorffennaf 2014.
4. ↑  (Saesneg) Jones of Columbia embraces heartland. *WalesOnline* (23 Awst 2004). Adalwyd ar 4 Gorffennaf 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Catalan ac athro hanes Asia yng Nghyfadran Daearyddiaeth a Hanes Prifysgol Barcelona yw **Josep Lluís Alay** (g. Barcelona, 1966). Astudiodd Tibetoleg yn Athroniaeth Adran India ym Mhrifysgol Hiroshima, Japan, lle bu'n athro gwadd, ac mae wedi cyhoeddi nifer o lyfrau ar hanes a llenyddiaeth Tibet. Mae'n gyfarwyddwr Arsyllfa Tibet a Chanolbarth Asia ers ei sefydlu yn 2001 ac yn ddarlithydd mewn Hanes Cyfoes Tibet a Mongolia ac mae wedi cydlynu'r radd meistr mewn astudiaethau Asiaidd a'r Môr Tawel yn y brifysgol.

Ef oedd yr awdur Catalaneg cyntaf i gyfieithu testun a ysgrifennwyd yn iaith Tibetaidd ac roedd yn gyfrifol am gyhoeddi *Les poesies d'amor del sisè dalai-lama del Tibet* ('Cerddi Serch Chweched Dalai Lama Tibet'). Ef oedd y cyfieithydd ac awdur yr Argraff a'r Nodiadau. Yn 2002, adferodd waith ysgrifenedig y cenhadwr a'r Jeswit Jesuitiaid Antoni de Montserrat ac ailgreodd ei daith dair blynedd trwy diriogaethau sydd bellach yn cynnwys India, Pacistan ac Affganistan. Ers 2004 mae wedi arwain odeutu deg prosiect cydweithredol yn Tibet, gan weithio ym meysydd addysg ac iechyd. Mae wedi cyhoeddi'n helaeth ar gwestiwn llosg annibyniaeth Tibet, a'i weithiau mwyaf diweddar (2008) yw *Arrels del Tibet* (Pagès, 2009) a *Tibet, el país de la neu en flames* (Publicacions UB, 2010).

Yn 2010, derbyniodd ei Ph.D. mewn Hanes Cyfoes o Brifysgol Barcelona gyda thraethawd ymchwil ar y lama o'r enw: *Khyung Sprul Rhine Po Che: y Tibetiad Fendigaid: ei fywyd a'i deithiau i Kinnaur a Thibet Gorllewinol*.

O fis Gorffennaf 2011 hyd fis Mehefin 2015, ef oedd Cyfarwyddwr Treftadaeth, Amgueddfeydd ac Archifau Cyngor Dinas Barcelona ac ers 2015, ef yw Comisiynydd Cysylltiadau Rhyngwladol y *Diputació de Barcelona*.

Arestio
-------

Ar 25 Mawrth 2018, teithiodd Alay gydag Arlywydd Catalwnia, Carles Puigdemont, o'r Ffindir i Frwsel. Wrth groesi'r ffin gyda'r Almaen, arestiwyd Puigdemont gan heddlu'r Almaen yn Neumünster. Tridiau yn ddiweddarach, ar Fawrth 28, arestiwyd Alai gan heddlu Sbaen gan ei fod wedi teithio gyda Puigdemont, er mwyn ei holi.

Gweler hefyd
------------

* Oriol Junqueras
* Cenedlaetholdeb Catalanaidd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Josep Lluís Alay Rodríguez, golygydd; cyhoeddwyd gan Centre de Cultura Contemporània de Barcelona
2. ↑  www.recercaenaccio.cat; Archifwyd 2014-01-08 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 29 Mawrth 2018.
3. ↑  "Libertad con cargos para los dos mossos y el historiador que acompañaban a Puigdemont en su fuga". *ELMUNDO* (yn Sbaeneg). Cyrchwyd 2018-03-28.
4. ↑  "La policia deté Josep Lluís Alay, l'historiador que acompanyava Puigdemont". *ElNacional.cat*. Cyrchwyd 2018-03-28.
5. ↑  Press, Europa. "Últimas Noticias - EUROPA PRESS". *www.europapress.es* (yn Sbaeneg). Cyrchwyd 2018-03-28.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 49464764
* LCCN: no2003056200
* ISNI: 0000 0000 5944 0650
* GND: 1146890745
* SUDOC: 113438656
* BNE: XX828303

 |
Arweinydd crefyddol a llenor o Siapan a adnabyddir hefyd dan ei enw crefyddol **Kōbō Daishi** oedd **Kūkai** (774-835).

Yn bolymath o ysgolhaig athrylithgar, roedd un o brif ffigyrau bywyd ymenyddol y cyfnod Heian a'r Siapanwr cyntaf i ysgrifennu Tsieineeg lenyddol o safon uchel; ffrwyth ei daith i Tsieina (804-806). Ar ôl dychwelyd i Siapan cododd fynachlog ar fynydd Kōyasan, tua 50 milltir i'r de o Heian Kyo (Kyoto heddiw) ac yno yn 816 sefydlodd yr enwad Shingon ("Y Gair Cywir") sy'n cyfuno Bwdhiaeth gyfriniol ag elfennau o Shintō, crefydd genedlaethol Siapan, ynghyd â phwyslais pantheistaidd.

Yn ôl traddodiad Kūkai yw sefydlwr y wyddor sillafaidd Siapanaeg Kana, sail y Katakana a'r Hiragana a ddefnyddir heddiw. Ysgrifennodd Kūkai sawl traethawd crefyddol ac athronyddol, e.e. *Sokushin-Jobutsu-Gi* ("Egwyddor Cyrraedd Bwdha-iaeth yn y Corff Presennol"). Ei waith llenyddol pwysicaf yw'r *Shōrai Mokuroku*, sy'n gyfuniad o hunangofiant ysbrydol yr awdur a deialog athronyddol esoterig rhyngddo a'i brif ddisgybl Hui-kuo (764-805). Erys Kūkai yn ffigwr allweddol ym mywyd ysbrydol a diwyllianol Siapan heddiw.

Llyfryddiaeth fer
-----------------

* Yoshito S. Hakeda, *Kukai and His Major Works* (Columbia University Press, 1984).
* Donald Keene (gol.), *Anthology of Japanese Literature* (Llundain, 1956), tt. 63-7.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Cyfieithiad Saesneg o'r *Sokushin-Jobutsu-Gi* Archifwyd 2006-06-13 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 70244544
* LCCN: n81023382
* ISNI: 0000 0001 2138 4582
* GND: 11890471X
* SUDOC: 028109937
* BNF: cb12000971f (data)
* ULAN: 500320881
* NDL: 00270624
* NKC: jo2011655637
* CiNii: DA00156600

 |
Roedd **Howel Walter Samuel** (1881 – 5 Ebrill 1953) yn gyfreithiwr, barnwr, gwleidydd Llafur Cymreig ac Aelod Seneddol dros etholaeth Gorllewin Abertawe

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Samuel yn y Fforest-fach, Abertawe yn 1881 yn fab i Thomas Samuel gweithiwr tunplat.

Cafodd ychydig o addysg elfennol yn ysgol y Cocyd gan adael yr ysgol yn 11eg mlwydd oed. Aeth i weithio mewn glofa leol. Cafodd ddamwain yn y gwaith a bu'n rhy glaf i weithio am gyfnod. Yn ystod ei gyfnod o segurdod gan ddisgwyl adferiad cafodd blas ar ddarllen a hunanhyfforddiant.

Wedi gwella digonol i ddychwelyd i'r lle gwaith cafodd swydd ym mhwll y Garngoch. Cydweithiwr iddo yn y Garngoch oedd David Rhys Grenfell (aelod seneddol Gŵyr yn ddiweddarach). Dan ddylanwad Grenfell dechreuodd ymddiddori yng ngwleidyddiaeth sosialaidd a hawliau gweithwyr.

Bywyd Teuluol
-------------

Wrth fynychu encil sosialaidd yn Norfolk cyfarfyddo a Harriott Sawyer Polkinghorne athrawes o Lundain, bu iddynt briodi ym 1911. Bu hi farw 19 Awst 1939. Priododd am yr ail dro ym 1941 ag Annie Gwladys, gweddw Syr Henry Gregg a merch David Morlais Samuel, Abertawe. Roedd hi'n aelod o Orsedd y Beirdd a adweinir wrth yr enw yn orsedd *Morlaisa*.

Gyrfa yn y Gyfraith
-------------------

Gydag anogaeth David Rhys Grenfell a Harriott, ei wraig gyntaf, cafodd Samuel ei ysgogi i astudio'r gyfraith fel myfyriwr allanol. Cafodd ei alw i'r bar yn y Deml Ganol ym 1915. Cafodd ei godi'n Cwnsler y Brenin ym 1931. Cafodd ei benodi'n gofiadur Merthyr Tudful (1930-1933 ) ac yn farnwr ar gylchdaith Canolbarth Cymru ym 1933.

Gyrfa Gwleidyddol
-----------------

Ym 1910 safodd Samuel fel ymgeisydd y Blaid Lafur yn etholiadau Cyngor Dosbarth Gwledig Abertawe heb lwyddiant.
Yn etholiad cyffredinol 1922 safodd fel ymgeisydd Llafur yn etholaeth Gorllewin Abertawe gan drechu'r aelod blaenorol, yr ymgeisydd Rhyddfrydol Syr Alfred Mond o drwch y blewyn. Collodd y sedd i'r ymgeisydd Rhyddfrydol Walter Runciman yn etholiad cyffredinol 1924.
Safodd eto yng Ngorllewin Abertawe yn etholiad cyffredinol 1929 gan ail gipio'r sedd oddi wrth y Rhyddfrydwyr, ond gan golli'r sedd i'r Rhyddfrydwyr eilwaith yn etholiad cyffredinol 1931.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  SAMUEL, HOWEL WALTER; Y Bywgraffiadur arlein  adalwyd 25 Rhagfyr 2014

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Syr Alfred Mond** | **Aelod Seneddol dros Gorllewin Abertawe**1922 – 1924 | Olynydd:**Walter Runciman** |
| Senedd y Deyrnas Unedig |
|
| Rhagflaenydd:**Walter Runciman** | **Gorllewin Abertawe**1929 – 1931 | Olynydd:**Lewis Jones** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Bardd Cymraeg a gof oedd **John Williams** (3 Medi 1812 – 5 Mai 1878), a adnabyddid wrth ei enw barddol **Ioan Madog**.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Ioan Madog yn y Bontnewydd ger Rhiwabon, cartref ei rieni, Richard ac Elinor Williams, ar y pryd. Ymhen tua naw mlynedd, sef tua'r flwyddyn 1821, symudodd y teulu i'r cartref gwreiddiol yn Nhremadog. Gof oedd tad y bardd a dysgodd yntau y grefft ganddo wrth brifio.

Bu mewn ysgol am dymor yn Nhremadog ac, yn ddiweddarach, mewn ysgolion yn Sir Ddinbych ac wedyn yn nhref Caernarfon; peth anghyffredin pryd hynny oedd i fab crefftwr gael addysg ffurfiol fel hyn. Glynnodd wrth grefft ei dad er hynny gan ennill enw am ei waith. Dywed y bardd Thomas Jones (Cynhaiarn) fod iddo gryn fedr yn gwneud offer haearn i'w defnyddio ar y llongau a adeiledid ym Mhorthmadog.

Bu farw ar y 5ed o Fai 1878 a chafodd ei gladdu ym mynwent Ynyscynhaearn.

Barddoni
--------

Bu'n barddoni er yn gynnar yn ei oes. Pan dyfodd i fyny dechreuodd gystadlu mewn eisteddfodau. Fe'i urddwyd yn fardd yn eisteddfod y Bala, 1836. Cafodd ei wobrwyo am ei ymdrechion yn eisteddfodau Aberffraw, 1849, Rhuddlan, 1850, eisteddfod Madog, 1851, a sawl un arall. Cyhoeddwyd casgliad o'i gerddi gyda chofiant iddo yn 1881.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Gwaith Barddonol Ioan Madog ynghyd â Bywgraffiad o'r awdwr, a llythyrau oddi wrth rai o brif feirdd y genedl* (Pwllheli, 1881 )

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Y Bywgraffiadur Cymreig, gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***John Williams (Ioan Madog)***
Logo Human Rights Watch
Corff heb gysylltiad â llywodraeth sy'n amddiffyn hawliau dynol yw ***Human Rights Watch*** (**HRW**). Lleolir ei bencadlys yn Ninas Efrog Newydd yn yr Unol Daleithiau ac mae ganddo swyddfeydd mewn sawl dinas o gwmpas y byd. Fe'i sefydlwyd yn 1988 ar ôl cyfuno sawl mudiad, yn enwedig Helsinki Watch. Rhoddwyd wobr Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig i Human Rights Watch yn 2008 (ar y cyd â Louise Arbour, Benazir Bhutto, Ramsey Clark, yr Athro Carolyn Gomes, yr Athro Denis Mukwege a'r Chwaer Dorothy Stang)

Mae HRW yn gweithredu ar lefel ryngwladol i geisio sicrhau fod y Datganiad Cyffredinol ar Hawliau Dynol yn cael ei barchu ymhob gwlad, er enghraifft mewn perthynas â rhyddid mynegiant, yn cynnwys rhyddid y wasg. Mae'n ceisio dod â throseddau rhyfel â masnachu arfau anghyfreithlon i sylw'r byd ac yn barod i feirniadu llywodraethau sy'n euog o hynny. Mewn canlyniad mae HRW wedi cael ei feirniadu gan rai am fod yn fudiad gydag amcanion gwleidyddol, er enghraifft pan gondemniodd Llu Amddiffyn Israel am ei ddefnydd o ffosfforws gwyn yn Gaza yn 2009.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *La liste des lauréats du Prix des Nations unies 2008 pour les droits de l'homme a été annoncée*

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
Sir yn rhanbarth Gogledd-ddwyrain Lloegr oedd **Humberside**. Fe'i crëwyd fel sir an-fetropolitan dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974 o rannau o'r hen Riding Dwyreiniol Swydd Efrog, Riding Gorllewinol Swydd Efrog a Swydd Lincoln ar bob ochr Afon Humber, ac fe'i diddymwyd ar 31 Mawrth 1996. 

Lleoliad Humberside yn Lloegr
Roedd gan y sir arwynebedd o 3,512 km² gyda poblogaeth o 845,280 yng nghyfrifiad 1981. Roedd yn ffinio Gogledd Swydd Efrog i'r gogledd ac i'r gorllewin, De Swydd Efrog a Swydd Nottingham i'r de-orllewin, Swydd Lincoln i'r de, a Môr y Gogledd i'r dwyrain. Dinas Kingston upon Hull oedd ei haneddiad mwyaf, ac roedd ei phencadlys yn nhref Beverley.

Rhennid y sir yn naw ardal an-fetropolitan:


|  |  |
| --- | --- |
|  | 1. North Wolds, ailenwyd Dwyrain Swydd Efrog ym 1981
2. Holderness
3. Kingston upon Hull
4. Beverley
5. Boothferry
6. Scunthorpe
7. Glanford
8. Grimsby, ailenwyd Great Grimsby ym 1979
9. Cleethorpes

  |

Nid oedd y sir newydd erioed yn boblogaidd, fel y dangosir gan y paent a daflwyd dros yr arwydd hwn tua 1992.
Nid oedd y sir newydd erioed yn boblogaidd, yn enwedig yn y rhan a fu gynt yn rhan o Swydd Efrog, a oedd yn cynnal ymdeimlad cryf o hunaniaeth. Hyd yn oed ar ôl agor Pont Humber ym 1981 roedd yn anodd cyfathrebu rhwng gogledd a de'r sir.

Diddymwyd y sir ym 1996. Fe'i disodlwyd gan bedwar awdurdod unedol:

* dau yn sir seremonïol Swydd Lincoln:
	+ Gogledd Swydd Lincoln
	+ Gogledd-ddwyrain Swydd Lincoln
* a dau yn sir seremonïol Dwyrain Swydd Efrog:
	+ Dinas Kingston upon Hull
	+ Riding Dwyreiniol Swydd Efrog (awdurdod unedol)

 gw • sg • go**Siroedd Lloegr 1974–1996**

Avon **·** 
Berkshire **·** 
Caint **·** 
Cernyw **·** 
Cleveland **·** 
Cumbria **·** 
De Swydd Efrog **·** 
Dinas Llundain **·** 
Dorset **·** 
Dwyrain Sussex **·** 
Dyfnaint **·** 
Essex **·** 
Glannau Merswy **·** 
Gogledd Swydd Efrog **·** 
Gorllewin Canolbarth Lloegr **·** 
Gorllewin Sussex **·** 
Gorllewin Swydd Efrog **·** 
Gwlad yr Haf **·** 
Hampshire **·** 
Henffordd a Chaerwrangon **·** 
Humberside **·** 
Llundain Fwyaf **·** 
Manceinion Fwyaf **·** 
Norfolk **·** 
Northumberland **·** 
Suffolk **·** 
Surrey **·** 
Swydd Amwythig **·** 
Swydd Bedford **·** 
Swydd Buckingham **·** 
Swydd Derby **·** 
Swydd Durham **·** 
Swydd Gaer **·** 
Swydd Gaergrawnt **·** 
Swydd Gaerhirfryn **·** 
Swydd Gaerloyw **·** 
Swydd Gaerlŷr **·** 
Swydd Hertford **·** 
Swydd Lincoln **·** 
Swydd Northampton **·** 
Swydd Nottingham **·** 
Swydd Rydychen **·** 
Swydd Stafford **·** 
Swydd Warwick **·** 
Tyne a Wear **·** 
Wiltshire **·** 
Ynys Wyth
Bara lawr a thost
Gwymon bwytadwy sy'n cynnwys llawer o fwynau fel ïodin a haearn yw **bara lawr**. Mae'n fwyd sy'n draddodiadol Gymreig, yn enwedig yn ne Cymru, ond caiff ei fwyta hefyd yn Japan lle caiff ei alw'n *nori* a Chorea lle y gelwir ef yn *kim* neu'n *gim*).

Fe'i ceir ar draethau gorllewinol ynys Prydain ac arfordir dwyreiniol yr Iwerddon. Ac fel y nodwyd eisioes, mae hefyd yn tyfu ar arfordiroedd Japan a Corea. Mae'n wahanol i bob math arall o wymon gan nad yw ei drwch yn ddim ond un gell.

Y math mwyaf cyffredin yw'r gwymon porffor (*Porphyra laciniata*/*Porphyra umbilicalis*).

Credir bod amaethu lawr yn weithred hynafol. Y cyfeiriad cynharaf ato yw’r un yn Britannia gan Camden yn nechrau’r 17g. Mae’n cael ei dynnu oddi wrth y cregiau ac yn cael ei olchiad cyntaf mewn dŵr clir. Mae’r lawr yn cael ei olchi sawl gwaith er mwyn cael gwared ar unrhyw dywod, ac yna mae’n cael ei ferwi am oriau hyd nes y mae’n stwnsh gwyrdd, anystwyth. Yn y cyflwr hwn, gellir cadw’r lawr am ryw wythnos. Yn nodweddiadol yn ystod 18g, paciwyd y stwnsh mewn croc (llestr pridd) a gwerthwyd ef fel "lawr potiedig".

Cysylltir amaethu lawr â Chymru yn nodweddiadol, ac mae’n cael ei gasglu ar hyd arfordiroedd Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin hyd heddiw, er y defnyddir dulliau tebyg ar arfordir gorllewinol Yr Alban.

Gellir bwyta lawr yn oer fel salad gyda chig oen neu ddafad. Ffordd seml o baratoi lawr yw trwy ei gynhesu ac ychwanegu menyn a sudd lemwn neu oren. Gellir cynhesu lawr a’i weini gyda bacwn wedi’i ferwi. Fe’i defnyddir ar gyfer gwneud y saig Gymreig - bara lawr.

Mae bara lawr (neu, bara lafwr) yn ddanteithfwyd traddodiadol Cymreig a wneir â lawr. I wneud bara lawr, rhaid berwi gwymon am sawl awr, cyn ei friwio. Mae'r past gelatin sy'n ganlyniad yn gallu cael ei werthu fel ag y mae wedyn, neu wedi'i rolio mewn uwd; yn gyffredinol fe'i gorchuddir ag uwd cyn ei ffrio.

Yn draddodiadol, mae bara lawr yn cael ei fwyta wedi'i ffrio gyda chig moch a chocos fel rhan o frecwast Cymreig. Hefyd, gellir ei ddefnyddio i wneud saws i gyd-fynd â chig oen, cranc, mor-lyffant, a.y.y.b. ac i wneud cawl lawr (neu, cael lafwr). Mae Richard Burton yn enwog am ddisgrifio bara lawr fel "cafiar y Cymro".

Dolennau allanol
----------------

* (Saesneg) Gwefan Celtnet.org Archifwyd 2011-09-10 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  
Gwefan Saesneg WalesOnline
2. ↑  
Erthygl Saesneg: Algaebase : Species Detail.
Cyffordd Ileocecal (Ileum terfynol yn ymddangos yn y lliw brown)
Yr **ilëwm** /ˈɪliəm/ynganiad: [/]ˈɪliəmynganiad: [/] (hefyd **glasgoluddyn**) yw'r rhan olaf o'r coluddyn bach yn y rhan fwyaf o fertebratiaid uwch, gan gynnwys mamaliaid, ymlusgiaid ac adar. Mewn pysgod, nid yw'r gwahaniadau yn y goluddyn bach mor eglur a gellir defnyddio'r term *ôl-berfeddyn* yn lle'r ilëwm.

Mae'r ilëwm yn dilyn y dwodenwm a'r jejwnwm ac wedi ei wahanu oddi wrth y coluddyn dall (caecwm) gan y falf ileocaecol (ICV). Mewn bodau dynol, mae'r ilëwm tua 2–4 m o hyd, ac mae'r gwerth pH fel arfer rhwng 7 ac 8 (niwtral i ychydig yn alcalïaidd).

Mae'r gair Lladin Canol *īleum* yn deillio o gymysgu'r geiriau Lladin clasurol *īleus*, *īleos* ‘bolgnofa, colig’ ag *īlia* ‘cesail y forddwyd, ymysgaroedd’.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Guillaume, Jean; Praxis Publishing; Sadasivam Kaushik; Pierre Bergot; Robert Metailler (2001). *Nutrition and Feeding of Fish and Crustaceans*. Springer. t. 31. ISBN 1-85233-241-7. ISBN 9781852332419. Cyrchwyd 2009-01-09.
Lleolir yr hypothalmws yn y rhan o'r ymennydd a elwir yn dienceffalon.
Mae'r **hypothalamws** yn cysylltu'r system nerfol â'r system endocrin drwy'r chwarren bitwidol. Daw'r gair (fel llawer iawn o eiriau meddygol eraill) o'r Groeg: ὑποθαλαμος sef 'o dan y thalamws', ac yn wir, yno y mae wedi ei leoli: o dan y thalamws ac uwch ben coesyn yr ymennydd. Enw'r ardal hon o'r ymennydd ydy'r 'dienceffalon'. Fe'i ceir ym mhob mamal; mewn bodau dynol mae oddeutu maint cneuen almwnd.

Prif chwarrennau'r endocrin: (Gwryw ar y chwith, benyw ar y dde)  

**1** Corffyn pineol
**2** Chwarren bitwidol
**3** Y chwarren theiroid
**4** **Hypothalmws**
**5** Chwarren adrenal
**6** Pancreas
**7** Ofari
**8** Y ceilliau
Gwaith yr hypothalamws ydy rheoli rhai prosesau metabolig a rhai o weithgareddau'r system nerfol. Mae'n creu 'neurophormones' sydd yn eu tro'n ysgogi (neu'n atal) secretu hormonau pitwidol. Mae ganddo waith hynod bwysig: rheoli tymheredd y corff, awch bwyd, gwylltineb a rhythm 24 awr y corff.
Cystadlodd y deyrnas Asiaidd **Bhwtan yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012** yn Llundain, Lloegr, rhwng 27 Gorffennaf a 12 Awst 2012. Cystadlodd dau chwaraewr yn y gystadlaethau saethyddiaeth a saethu. Derbyniodd Bhwtan ddau safle *wild card* ar hap, a roddir i phob un o'r 204 Pwyllgor Olympaidd rhyngwladol, hyd yn oed os nad oes chwaraewr wedi cymhwyso, er mwyn cadarnhau bod pob gwlad yn gallu cymryd rhan.

 Saethu
-------

 *Prif erthygl: Saethu yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012*
Kunzang Choden, merch 28 oedd a gynrychiolodd Bhwtan yng nghystadleuaeth saethu reiffl aer 10 metr y merched. (nid yr un person a'r awdur o Bhwtan, Kunzang Choden).

| Chwaraewr | Cystadleuaeth | Cymhwyso | Terfynol |
| --- | --- | --- | --- |
| Pwyntiau | Safle | Pwyntiau | Safle |
| Kunzang Choden | Reiffl aer 10 m | 381 | 56 | Ni aeth ymhellach |

 Saethyddiaeth
--------------

 *Prif erthygl: Saethyddiaeth yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012*
Derbyniodd Bhwtan safle *wild card* ar gyfer y gystadleuaeth hon. Ym mis Mai 2012, dewisodd Bwyllgor Olympaidd Bhwtan y saethyddwraig 28 mlwydd oed, Sherab Zam, i gystadlu yn Llundain. Caiff ei hyfforddi gan Tshering Chhoden, a gystadlodd yng Ngemau Olympaidd 2000 a 2004.

| Chwaraewr | Cystadleuaeth | Rownd ddethol | Rownd o 64 | Rownd o 32 | Rownd o 16 | Chwarteri | Hanneri | Terfynol |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Sgôr | Detholyn | GwrthwynebyddSgôr | GwrthwynebyddSgôr | GwrthwynebyddSgôr | GwrthwynebyddSgôr | GwrthwynebyddSgôr | GwrthwynebyddSgôr | Safle |
| Sherab Zam | Merched unigol | 589 | 61 |  Lorig (USA) (4)**L** 0–6 | Ni aeth ymhellach |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Archery Invitation places for London 2012 Olympic Games. FITA (19 Ebrill 2012). Adalwyd ar 19 Ebrill 2012.
2. ↑   Sherab Zam to represent Bhutan in London. Bhutan Observer.
*Knock Nevis* yn harbwr Dubai
Hyd y Knock Nevis mewn cymhariaeth ag adeiladau uchaf y byd (cliciwch i weld manylion).
Llong allan o wasanaeth sy'n cael ei defnyddio fel uned storio a dadlwytho arnofol (*floating storage and offloading unit* neu *FSO*) mewn doc sych yn harbwr Dubai ac sy'n perthyn i'r cwmni Norwyaidd Fred Olsen Production yw'r ***Knock Nevis***. Cyn hynny, roedd yn gwasanaethu fel tancer olew mawr ac yn dal y record am y llong fwyaf yn y byd. Fel tancer roedd yn cael ei adnabod fel y ***Seawise Giant***, yr ***Happy Giant***, a'r ***Jahre Viking***. Cafodd ei adeiladu yn Oppama, Siapan yn 1979. Cafodd ei thynnu allan o wasaneth ar ôl dioddef niwed yn ystod Rhyfel Iran-Irac wrth forio Culfor Hormuz.

Mae gan y llong ddrafft o 24.6 m (81 troedfedd) wedi'i llwytho'n llawn, sy'n ei gwneud yn rhy fawr i forio Môr Udd hyd yn oed, heb sôn am gamlesi Suez a Panama. Mae'r Knock Nevis yn 458.45 m (1,504 tr) o hyd. Mae ei hyd yn fwy nag uchder rhai o adeiladau uchaf y byd, fel Adeilad Empire State (452 m, 1,480 tr) yn Efrog Newydd.

Gweler hefyd
------------

* Tancer olew

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Lluniau a gwybodaeth Archifwyd 2011-08-09 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) "The World's Longest Ship"
Mae **Attock** (Urdu: اٹک) yn ddinas a leolir ar ffin ogleddol talaith y Punjab, Pacistan, ar lan afon Indus. Hen enw'r ddinas oedd *Attock Kurdh*. Mae'n gorwedd tua 266m (873 troedfedd) uwch lefel y môr ym mhen coridor naturiol a ffurfir gan afon Kabul lle mae'n llifo i mewn i afon Indus. Poblogaeth y ddinas yw 69,588 (1998) ac mae gan Ardal Attock boblogaeth o 1,274,935 (2006). Mae Attock yn brifddinas ardal Attock.

Mae gan Attock hanes hir. Ganwyd y gramadegwr Sanscrit a mathemategydd enwog Panini mewn pentref ger Attock. Yng ngwanwyn 326 CC, daeth Alecsander Fawr, brenin Macedon a chwncwerwr ymerodraeth Persia, i lawr i'r Punjab (yn Ohind, 16 m. o Attock), gan ddefnyddio pont dros afon Indus a godwyd iddo gan ei llyngesydd Perdiccas a'r cadfridog Hephaestion. Yn ddiweddarach daeth Attock yn rhan o deyrnas Roegaidd Ederatides. Arosodd yng ngafael y brenhinoedd Groeg-Indiaidd hyd at tua 80 CC a goresgyniad y Scythiaid.

Ymwelodd y teithiwr Tsieinëaidd Hiuen Tsang â'r ardal yn 630 OC ac eto yn 643, a nododd fod Bwdhaeth yn blodeuo yno. Cyfeirir at Attock fel canolfan Fwdhaidd mewn un o ddatganiadau'r ymerodr o Fwdhydd Ashoka, ŵyr yr ymerawdwr Chandragupta.

Codwyd caer Attock ar graig ger y ddinas gan Akbar Fawr yn 1581-1583.

Hen lun o gaer Attock

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan y ddinas Archifwyd 2007-09-28 yn y Peiriant Wayback.
Ysgolhaig, beirniad llenyddol a theatr, bardd, a chyfieithydd Almaenig oedd **August Wilhelm Schlegel** (8 Medi 1767 – 12 Mai 1845).

Ganed ef yn Hannover, Etholyddiaeth Hannover, a oedd yn rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Astudiodd yn Göttingen, a gyda'i frawd Friedrich Schlegel golygydd *Das Athenäum* (1798–1800), prif gyfnodolyn y mudiad Rhamantaidd Almaenig a fu'n cyhoeddi gwaith Novalis ac eraill.

Bu August Wilhelm Schlegel yn enwog yn bennaf am ei gyfieithiadau barddonol o ddramâu William Shakespeare, ar y cyd â Ludwig Tieck ac eraill, ac am ei gyfres o ddarlithoedd *Über dramatische Kunst und Literatur* (1809–11), y rheiny a droswyd i'r Saesneg (*Lectures on Dramatic Art and Literature*, 1815) gan John Black ac a gâi gymaint o ddylanwad ar y bardd William Wordsworth a'r beirniad William Hazlitt. Tynnodd Samuel Taylor Coleridge ar syniadau a rhannau o waith Schlegel, heb gydnabyddiaeth, yn ei gyfres o ddarlithoedd ym 1811.

Bu farw August Wilhelm Schlegel yn Bonn, Teyrnas Prwsia, yn 77 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) August Wilhelm von Schlegel. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 21 Tachwedd 2021.
*Am y sant a thad eglwysig cynharach o'r un enw, gweler Awstin o Hippo.*
Eglwyswr o Eidalwr a sant oedd **Awstin** (m. 604), archesgob cyntaf Caergaint.

Awstin, archesgob Caergaint
Yn ôl traddodiad, gwelodd y Pab Grigor I gaethweision ifainc o Eingl-Sacsoniaid mewn marchnad caethweision yn Rhufain a phenderfynodd anfon cenhadwr i Wledydd Prydain i droi'r Eingl-Sacsoniaid yn Gristnogion. Y gŵr a ddewisodd oedd Awstin, a fyddai'n archesgob cyntaf Caergaint yn ddiweddarach.

Pan gyrhaeddodd Awstin a deugain o fynachod dde Prydain, gan lanio yn Thanet, cawsant groeso twymgalon gan y brenin Ethelbert, brenin Caint, am fod ei wraig Bertha eisoes yn Gristion. Yn ogystal â throi'r brenin yn Gristion dywedir iddo fedyddio mil o bobl yn Afon Swale. Yn 597 aeth i Arles, Ffrainc, lle cafodd ei gysegru'n archesgob yr Eingl-Sacsoniaid.

Ond llai twymgalon oedd ei groeso gan y Brythoniaid Cristnogol, er iddo geisio perswadio eu harweinyddion Cristnogol, mewn synod yn Aust ar lannau Afon Hafren, i dderbyn awdurdod Eglwys Rufain. Doedd y Cymry a Brythoniaid Cernyw ddim yn barod i ildio eu hannibyniaeth mewn materion ysbrydol, yn arbennig gan fod Awstin yn ceisio sefydlu goruchafiaeth Caergaint ar Brydain gyfan.

Bu farw Awstin yn 604 ac yn 612 cludwyd ei weddillion yr holl ffordd i Rufain i'w claddu yno.
Hynafiaethydd a chlerigwr Cymreig oedd **John Williams (Ab Ithel)** (7 Ebrill 1811 – 27 Awst 1862).

Bywgraffiad
-----------

Ganed ef yn Llangynhafal, Sir Ddinbych, yn fab i Roger ac Elizabeth Williams. Cymerodd ei enw barddol "Ab Ithel" o enw ei daid, William Bethell. Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen a daeth yn gurad yn Llanfor, ac yno y priododd Elizabeth Lloyd Williams. Cyhoeddodd ei lyfr cyntaf, *Eglwys Loegr yn Anymddibynol ar Eglwys Rhufain* yn 1836. Yn 1843 daeth yn gurad parhaol Nercwys, ac yn 1849 daeth yn rheithor Llanymawddwy. Yn 1846 dechreuodd gyhoeddi *Archaeologia Cambrensis* gyda H. Longueville Jones, a bu yn ei olygu o 1846 hyd 1853, ac roedd ganddo ran amlwg yn sefydlu *Cymdeithas Hynafiaethau Cymru*.

Daeth Ab Ithel yn amlwg iawn ym maes ysgolheictod Gymreig yn ei ddydd, ac wedi marwolaeth Aneurin Owen penodwyd ef gan The Welsh Manuscripts Society i gwblhau'r cynllun o gyhoeddi yr *Annales Cambriae* a *Brut y Tywysogion*, a ymddangosodd yn 1860. Roedd yn drwm dan ddylanwad syniadau Iolo Morgannwg, ac nid ystyrir ei waith o fawr werth gan ysgolheigion diweddar. Roedd yn un o brif drefnwyr Eisteddfod Fawr Llangollen yn 1858, pan wrthodwyd y wobr i Thomas Stephens am draethawd ar chwedl Madog am nad oedd yn derbyn gwirionedd yr hanes.

Ym Mawrth 1862 symudwyd ef i blwyf Llanenddwyn a Llanddwywe (Dyffryn Ardudwy), ond bu farw rai misoedd wedyn a chladdwyd ef yn Llanddwywe.

Cyhoeddiadau
------------

Gwaith gwreiddiol
* *Eglwys Loegr yn Anymddibynol ar Eglwys Rhufain* (1836).
* *Ecclesiastical Antiquities of the Cymry* (1844)

Golygiadau
* *Dosparth Edeyrn Davod Aur* (1856)
* *Annales Cambriae and Brut y Tywysogion* (1860)
* *Meddygon Myddfai* (1861)
* *Barddas* (1862)

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 3952050
* LCCN: n86066552
* ISNI: 0000 0000 8418 7562
* GND: 1023956292
* SELIBR: 365416
* SUDOC: 149283113
* The SBN id PALV050657 is not valid.
* CiNii: DA07519917
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Clerigwr Cymreig a ddaeth yn Archesgob Efrog ac Arglwydd Ganghellor oedd **John Williams** (25 Mawrth 1582 – 25 Mawrth 1650).

Bywgraffiad
-----------

Ganed John Williams, neu Siôn Iorc, ym Mhlas Isaf, Llansanffraid Glan Conwy, yn fab i Edmund a Mary Williams. Perthynai i deulu uchelwrol; roedd ei dad yn perthyn i deuluoedd Cochwillan a'r Penrhyn a'i fam i Wyniaid Gwydir. Aeth i ysgol ramadeg Rhuthun yna yn 1598 i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt.

Yn 1611 rhoddodd bregeth gyda'r brenin Iago I/VI yn bresennol, a gwnaeth gryn argraff arno. Yn 1612 aeth yn gaplan i'r arglwydd-ganghellor Ellesmere, ac yn 1620 daeth yn ddeon San Steffan. Y flwyddyn wedyn apwyntiwyd ef yn esgob Lincoln, ac yn fuan wedyn daeth yn Arglwydd Ganghellor.

Roedd John Williams yn uchel yn ffafr y brenin Iago, ond nid oedd ei berthynas gyda'i fab, Siarl I cystal. Diswyddwyd ef fel Arglwydd Ganghellor yn 1625. Roedd ffefrynnau Siarl, Buckingham a Laud, yn elynion iddo, ac yn 1637 taflwyd ef i garchar, lle bu hyd 1640. Y flwyddyn honno, rhyddhawyd ef a daeth yn gynghorydd i Siarl, ac yn 1641 daeth yn Archesgob Efrog.

Dychwelodd i ogledd Cymru yn 1642, a threfnodd i atgyweirio Castell Conwy ar ei gost ei hun a'i amddiffyn dros blaid y Brenin. Gwaethygodd ei berthynas gyda phlaid y Brenhinwyr, fodd bynnag, ac ym Mai 1645 cafodd ei droi allan o'r castell Syr John Owen, Clenennau. Trodd Williams i gefnogi'r Senedd, a chynorthwyodd y Seneddwyr i ymosod ar Gonwy yn Awst 1646.

Bu farw yn 1650 yn y Gloddaeth, cartref teulu Mostyn, a chladdwyd ef yn eglwys Llandygai.

* John Williams, Archesgob EfrogJohn Williams, Archesgob Efrog
* John Williams; darlun allan o A tour in Wales gan Thomas Pennant (1726-1798)John Williams; darlun allan o *A tour in Wales* gan Thomas Pennant (1726-1798)
* Lleoliad cartref John Williams, heddiw, yng Nghonwy.Lleoliad cartref John Williams, heddiw, yng Nghonwy.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Archaeologia Cambrensis: The Journal of the Cambrian Archaeological Association* (yn Saesneg). W. Pickering. 1921. t. 293.
2. ↑  Coflein - Plas Isaf adalwyd 25 Chwefror, 2019

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***John Williams, Archesgob Efrog***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 120699644
* LCCN: n80122778
* ISNI: 0000 0000 8416 1071
* GND: 1019756837
* SELIBR: 280315
* SUDOC: 19163607X
* BNF: cb122012028 (data)
* NLA: 35865612
* BNE: XX4932768
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Map o'r byd yn dangos Awstralasia
Term amrywiol a ddefnyddir i ddisgrifio rhanbarth yn Oceania yw **Awstralasia** – mae fel arfer yn cyfeirio at Awstralia, Seland Newydd, ac ynysoedd cyfagos yn y Cefnfor Tawel.

Bathwyd y term gan Charles de Brosses yn *Histoire des navigations aux terres australes* (1756). Daw o'r gair Lladin am "i de Asia" a nododd Brosses y gwahaniaeth rhwng y rhanbarth â Pholynesia (i'r dwyrain) a de ddwyrain y Cefnfor Tawel (*Magellanica*); mae hefyd yn wahanol i Ficronesia (i'r gogledd ddwyrain).

Daearyddiaeth ddynol
--------------------

Yn ddaearwleidyddol, defnyddir Awstralasia weithiau fel term am Awstralia a Seland Newydd yn unig. Mae yna nifer o gyfundrefnau gydag enwau sydd wedi'u rhagddodi â "Y Gymdeithas Awstralasiaidd ar gyfer" (*Australasian Society for*) sydd wedi'u cyfyngu i Awstralia a Seland Newydd.

Baner Awstralasia am y Gemau Olympaidd
Yn y gorffennol, mae Awstralasia wedi cael ei ddefnyddio fel enw ar gyfer timau chwaraeon cyfunol Awstralia/Seland Newydd. Mae enghreiffitau'n cynnwys tennis rhwng 1905 ac 1913, pan cyfunodd Awstralia a Seland Newydd eu goreuon i gystadlu yng Nghwpan Davis (ac ennillon nhw yn 1907, 1908, 1909 ac 1911), ac yng Ngemau Olympaidd 1908 ac 1912.

Yn gyffredinol mae anthroploegwyr, er yn anghytuno ar fanylion, yn cefnogi theorïau sy'n priodoli tarddiad de ddwyreiniol Asiaidd am frodorion ynysoedd Awstralasia ac isranbarthau cyfagos.

Gweler hefyd
------------

* Awstralia (cyfandir)
* Awstralia a Seland Newydd
* Cysylltiadau Awstralia-Seland Newydd
* Oceania
* Oceania (terminoleg)
* Ynysoedd y Cefnfor Tawel

Dolen allanol
-------------

* BBC Cymru'r Byd — Tramor – Awstralasia

 gw • sg • go**Gwledydd a thiriogaethau Oceania**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Awstralia** | Awstralia · Ynysoedd Cocos · Ynys y Nadolig · Ynys Norfolk |
|  | **Melanesia** | Caledonia Newydd · Fanwatw · Ffiji · Papua Gini Newydd · Ynysoedd Solomon |
|  | **Micronesia** | Gwam · Ciribati · Ynysoedd Gogledd Mariana · Ynysoedd Marshall · Taleithiau Ffederal Micronesia · Nawrw · Palaw |
|  | **Polynesia** | Ynys Clipperton · Ynysoedd Cook · Niue · Ynysoedd Pitcairn · Polynesia Ffrengig · Samoa · Samoa America · Seland Newydd · Tocelaw · Tonga · Twfalw · Wallis a Futuna |


| gw • sg • goRhanbarthau'r Ddaear |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Affrica** | Canolbarth · De · Dwyrain · Gogledd · Gorllewin |
|  | **Yr Amerig** | Canolbarth · Y Caribî · De · Gogledd |
|  | **Asia** | Canolbarth · De · De-ddwyrain · De-orllewin · Dwyrain · Gogledd |
|  | **Ewrop** | Canolbarth · De · Dwyrain · Gogledd · Gorllewin |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Oceania** | Awstralasia · Melanesia · Micronesia · Polynesia |
|  | **Y Pegynau** | Yr Antarctig · Yr Arctig |
|  | **Arall**  | Asia-Cefnfor Tawel · Isgyfandir India  · Y Dwyrain Canol · Y Dwyrain Pell · America Ladin  |
|  | **Cefnforoedd** | Arctig · Byd · De · India · Iwerydd · Tawel |

 |
| *Gweler hefyd: Cyfandiroedd y Ddaear* |
Planhigion blodeuol yw **Blodyn amor porffor** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Amaranthus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Amaranthus cruentus* a'r enw Saesneg yw *Purple amaranth*. Yn Maharashtra, caiff ei alw'n *shravani maath* ("श्रावणी माठ") neu *rajgira* ("राजगिरा"). Caiff ei fwyta oherwydd ei rawn llawn maeth.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

Disgrifiad
----------

Mae'r *Amaranthus cruentus* yn llysieuyn tal, gyda chlystyrao o flodau pinc tywyll. Gall dyfu i uchder o 2 fetr (6 tr) a blodeua yn yr haf, neu'r hydref. Gwyrdd ydy lliw'r dail, ond ceir amrywiad porffor o ardal yr Inca, ac a ddefnyddiwyd mewn defodau flynyddoedd yn ôl.

Gweler hefyd
------------

* Blodyn amor
* Blodyn amor Guernsey
* Blodyn amor parhaol
* Blodyn amor gwyn
* Blodyn amor deuoecaidd
* Blodyn amor pruddglwyfus
* Blodyn amor byr-depalog
* Blodyn amor blaenfain
* Blodyn amor gorweddol
* Blodyn amor gwyrdd
* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Blodyn amor porffor***
*Gofal:Am y santes Gymreig, a merch y Brenin Brychan, gweler Hawystl.*
Meudwy a sant o'r 6g a fu'n byw yng Nghernyw, Cymru a Llydaw oedd **Austell** (neu **Austel**). Enwyd y dref St Austell yng Nghernyw ar ei ôl. Mae ei ddydd Gŵyl ar 28 Mehefin, wythnos ar ôl ei gyfaill Mefen.

Ymddengys yr enw'n gyntaf mewn rhestr o seintiau Cernyw yn y *Codex Reginensis Latinus* 191 o'r 10g, yn y Fatican, gyda'r sillafiad "Austoll". Roedd y sillafiad wedi newid i "Austolus" erbyn 1150.

Cysylltir Austell gyda sant o'r enw Mewn (neu "Muen"), yng Nghernyw ac yn Llydaw e.e. yn enw'r pentrefi Sant-Fieg-ar-Mewan a Sant-Meven. Yng Nghernyw a Llydaw, rhoddodd Austell a Mefen eu henwau ar blwyfi sy'n ffinio â'i gilydd ac roedd gan Austell gwlt cryf yn Abaty Saint-Méen ac a elwir yn Llydaweg yn 'Sant-Neven').

Mae'n bosibl iddo roi ei enw y pentref Llanawstl ym Machen, Gwent, ond mae hefyd yn bosibl mai cyfeiriad at Hawystl sydd yma.

Sant-Neven, Llydaw, lle roedd gan Austell ddilynwyr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  R.L. Olson ac O.J. Padel yn *CMCS* 12 (1986), tud. 59.
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Tito Fernández yw ***Aquí, El Que No Corre...Vuela*** a gyhoeddwyd yn 1992. Fe'i cynhyrchwyd yn Sbaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a hynny gan Eduardo Calvo.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw María Barranco, Rossy de Palma, Carmen Martínez Sierra, Alfredo Landa, Arturo Fernández a José Coronado. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1992. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Reservoir Dogs* sef ffilm noir am ladrad gan Quentin Tarantino. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Tito Fernández ar 26 Medi 1930 yn San Esteban a bu farw yn Ronda ar 18 Mehefin 1991.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Tito Fernández nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------