recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Bu **Timothy Rees** (15 Awst 1874 - 29 Ebrill 1939) yn Esgob Llandaf rhwng 1931 a 1939

Un o Sir Aberteifi oedd Timothy Rees. Fe'i ganed Catherine yn y Llain, Llanbadarn Trefeglwys, yn fab i David a Catherine Rees.

Addysgwyd ef yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth, Ysgol y Coleg, Llanbedr Pont Steffan, a Choleg Dewi Sant, gan raddio gyda B.A. ym 1896. Mynychodd Goleg Sant Mihangel, Aberdâr, am flwyddyn cyn ael ei ordeinio’n ddiacon ym mis Rhagfyr 1897, ac yn offeiriad y flwyddyn ganlynol.

Gwasanaethodd am ddwy flynedd fel curad yn Aberpennar, yna dychwelodd i Goleg Sant Mihangel fel darlithydd. Gadawodd Gymru yn 1906 ar mwyn ymuno â Chymuned yr Atgyfodiad ym Mirfield yn Swydd Efrog. Arhosodd yno am chwarter canrif, ac eithrio am bum mlynedd (1914–19) pan fu'n gaplan yn y fyddin. Gwasanaethodd yn Gallipoli, yr Aifft ac ar y Somme. Dyfarnwyd yr M.C iddo am ei waith yn achub a chynorthwyo milwyr clwyfedig ar y Somme. Bu’n brifathro'r coleg diwinyddol ym Mirfield rhwng 1922 a 1928.

Pan urddwyd ef yn Esgob Llandaf yn 1931 ef oedd yr aelod cyntaf o gymuned grefyddol i'w benodi i esgobaeth Anglicanaidd yng Nghymru ers dros dair canrif. Daeth yn esgob ar gynfnod mwyaf difrifol y dirwasgiad economaidd; wynebodd yn syth y problemau a achoswyd gan ddiweithdra yn y cymunedau diwydiannol. Er ei fod yn aelod blaenllaw o sefydliad Cymru, roedd yn dra chefnogol i fuddiannau’r dosbarth gweithiol. Fel llywydd Cyngor Gwasanaethau Cymdeithasol De Cymru a Sir Fynwy, cymerodd ran flaenllaw yn y gwaith o hyrwyddo clybiau galwedigaethol a gweithgareddau eraill i'r di-waith. Yn 1935 arweiniodd ddirprwyaeth i Whitehall i ofyn am gymorth y llywodraeth i adnewyddu De Cymru.

Roedd yn siaradwr o fri yn y Gymraeg a’r Saesneg ac roedd ei benodi’n esgob yn arwydd o agwedd fwy cadarnhaol yn yr Eglwys tuag at yr iaith Gymraeg. Roedd yn awdur sawl emyn gan gynnwys ‘Holy Spirit, ever living as the church's very life’, ‘God is love, let heaven adore him’ (a osodwyd ar y dôn Twigworth gan Herbert Howells yn 1968) ac ‘O crucified Redeemer’.

Arhosodd Rees yn Llandaf hyd ei farwolaeth ar 29 Ebrill 1939. Claddwyd ef yng nghysgod yr eglwys gadeiriol; mae cofeb bres iddo ar lawr y Capel Mair.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "REES, TIMOTHY (1874 - 1939), esgob Landaff | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2020-04-03.
2. ↑  "The bishop of Landaff: a great preacher". *Times*. 1 Mai 1939.
3. ↑  Parker, Linda Mary (2013). "Shell-shocked Prophets: The influence of former Anglican army chaplains on the Church of England and British society in the inter war years" (PDF). Cyrchwyd 24 Mawrth 2020.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Joshua Pritchard Hughes** | **Esgob Llandaf**1931 – 1939 | Olynydd:**John Morgan (archesgob)** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 51426781
* LCCN: no2005083153
* ISNI: 0000 0000 4413 3025

 |
Etholaeth seneddol yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Wealden**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Wealden yn Nwyrain SussexEtholaeth Wealden yn Nwyrain Sussex
* Dwyrain Sussex yn LloegrDwyrain Sussex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth sirol yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–2001: Geoffrey Johnson-Smith (Ceidwadol)
* 2001–2015: Charles Hendry (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Nus Ghani (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Map o Dyrcestan gyda ffiniau gwladwriaethau modern.
Rhanbarth hanesyddol yng Nghanolbarth Asia sy'n gartref i bobloedd Dyrcig yr ardal honno yw **Tyrcestan**. Ffiniau'r rhanbarth yw Siberia i'r gogledd; Tibet, India, Affganistan, ac Iran i'r de; anialwch y Gobi i'r dwyrain; a Môr Caspia i'r gorllewin. Nid oedd Tyrcestan yn cynnwys yr holl bobloedd Dyrcig, gan yr oedd y Tyrciaid yn byw yng nghyn-Ymerodraeth yr Otomaniaid a'r Tyrco-Tatariaid yn byw ger Afon Volga. Roedd pobloedd eraill yn byw yn Nhyrcestan nad oeddynt yn Dyrcig, megis y Tajiciaid. Rhennir Tyrcestan yn ddau gan fynyddoedd Pamir a Tien Shan. Heddiw mae Gorllewin Tyrcestan yn cynnwys Tyrcmenistan, Wsbecistan, Tajicistan, Cirgistan, a de Casachstan, ac mae Dwyrain Tyrcestan yn cynnwys Xinjiang yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]), t. 1540 [Turkestan].
2. ↑  (Saesneg) Turkistan. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 20 Ionawr 2015.
Ffeminist o'r Alban oedd **Marion Wallace Dunlop** (22 Rhagfyr 1864 - 12 Medi 1942) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am fod y swffragét cyntaf i fynd ar ympryd (ar 5 Gorffennaf 1909).

Magwraeth a choleg
------------------

Fe'i ganed yn Inverness ar 22 Rhagfyr 1864 a bu farw yn Llundain. Roedd yn ferch i Robert Henry Wallace Dunlop a'i ail wraig, Lucy Wallace Dunlop (née Dowson; 1836–1914).

Symudodd yn ddiweddarach i Loegr ac astudiodd yn Ysgol Celfyddyd Gain Slade, lle by Augustus John. Arddangoswyd ei gwaith yn yr Academi Frenhinol ym 1903, 1905 a 1906. Dyluniodd sawl llyfr, gan gynnwys *Fairies, Elves, a Flower Babies* a *The Magic Fruit Garden*.

Y swffragét
-----------

Ch-Dde: Annie Kenney, Kitty Kenney, Florence Haig, Mary Blathwayt a Marion Wallace-Dunlop yng ngardd "Suffragette's Rest".
Daeth Dunlop yn aelod gweithgar o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod a chafodd ei harestio am y tro cyntaf ym 1908 am "rwystr" ac eto yn 1908 am arwain grŵp o fenywod mewn gorymdaith. Yn 1909 cafodd ei harestio y trydydd tro, yn yr achos hwn am ddychanu darn o'r Bil yr Hawliau (*Bill of Rights*) ar wal yn Nhŷ'r Cyffredin a oedd yn datgan, "Mae'n hawl gan y person i ddeisebu'r Brenin, ac mae holl ymrwymiadau ac erlyniadau am ddeisebu fel hyn yn anghyfreithlon." Cynorthwyodd i gynllunio llawer o orymdeithiau WSPU i alw am hawl menywod i bleidleisio, gan gynnwys yr orymdaith ar 17 Mehefin 1911.

Ymprydio
--------

Ni chafwyd unrhyw awgrym erioed i unrhyw un gynghori neu argymell iddi fynd ar streic newyn (neu 'ymprydio'). Credir mai ei syniad hi oedd hyn ac yn fuan wedyn, daeth streic newyn yn boblogaidd i swffragetiaid.

Aeth ati am 91 awr heb fwyd, a gadawyd hi'n rhydd o Garchar Holloway, ar sail ei bod yn wael. Ym Medi 1909, dechreuodd awdurdodau carchardai orfodi bwyd ar yr ymprydwyr, ymarfer poenus iawn.

Anrhydeddau
-----------

* Dros y blynyddoedd, derbyniodd nifer o anrhydeddau, gan gynnwys: Medal y Swffragét .

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *The Militant Suffrage Movement : Citizenship and Resistance in Britain*, gan Laura E. Nym Mayhall, athro prifysgol *History Catholic University of America*.
2. ↑  "Statutory Birth Record for Dunlop, Marion Wallace". *Scotland's People*. Scotland's People. Cyrchwyd 15 Hydref 2016.
3. ↑  Man geni: Colin Matthew, ed. (2004) (yn en), *Oxford Dictionary of National Biography*, Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, Wikidata Q17565097,
4. ↑  "Marion Wallace-Dunlop profile". *Spartacus Educational*. Spartacus Educational. Cyrchwyd 15 Hydref 2016.
5. 1 2  *Women's Suffrage Movement* by Elizabeth Crawford
6. ↑  Cyfieithwyd o'r gwreiddiol: *"It is the right of the subject to petition the King, and all commitments and prosecutions for such petitioning are illegal."*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 171051356
* LCCN: no2008031312
* ISNI: 0000 0001 2237 7296
* GND: 1011744937
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Pierre-Jean Ducis yw ***Un Fichu Métier*** a gyhoeddwyd yn 1938. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Jacques Bousquet a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan René Sylviano. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Pauline Carton, René Dary, André Alerme, André Lefaur, Charles Dechamps, Charles Lemontier, Jane Loury, Louis Vonelly, Lucien Baroux, Lucien Walter, Léon Arvel, Pierre Juvenet a Pierre Larquey. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1938. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Bringing Up Baby* sef ffilm gomedi Americanaidd gan Howard Hawks.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Pierre-Jean Ducis ar 5 Mawrth 1908 ym Mharis a bu farw yn Neuilly-sur-Seine ar 24 Mehefin 1980.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Pierre-Jean Ducis nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Bardd Cymraeg, emynydd a gweinidog gyda'r Annibynwyr oedd **Rhys Nicholas** (23 Mehefin 1914 - 2 Hydref 1996). Ganwyd yn Tegryn gogledd Sir Benfro, a daeth i amlygrwydd pan enillodd wobr ysgrifennu emyn yn Eisteddfod Pantyfedwen, Llanbedr Pont Steffan ym 1967.

Dyma ddwy linell gyntaf, pennill cyntaf yr emyn:

Tydi a wnaeth y wyrth, O! Grist, Fab Duw,
Tydi a roddaist imi flas ar fyw;
Flwyddyn yn ddiweddarach enillodd Eddie Evans am ysgrifennu'r dôn i gyd fynd â'r geiriau: tôn a adnabyddir yn awr fel Pantyfedwen.

Graddiodd yn y Gymraeg o Goleg Prifysgol Cymru, Abertawe, a bu'n Llywydd Undeb y Myfyrwyr yn 1941-42. Rhwng 1952 a 1975 roedd yn ddarlithydd cyson yn Adran Addysg Bellach y Coleg.

Rhwng 1964 ac 1980 roedd yn gyd-olygydd y cylchgrawn llenyddol *Y Genhinen* gydag Emlyn Evans.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Cerddi a Charol* (Ty John Penry, 1969)
* *Oedfa'r Ifanc* (Ty John Penry, 1974)
* *Cerddi'r Mawl* (Ty John Penry, 1980)
* *Y Mannau Mwyn* (Ty John Penry, 1985)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) D. Ben Rees (5 Hydref 1996). Obituaries: The Rev W. Rhys Nicholas. *The Independent*. Adalwyd ar 10 Rhagfyr 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 93808939
* LCCN: n84075556
* ISNI: 0000 0000 6739 0219
* SUDOC: 170206343
* BIBSYS: 90082227
* NLA: 35925275

 |
Darlun cynhanesyddol o geffyl a marchog ar fur ogof
Mae **marchogyddiaeth**, sydd hefyd cael ei adnabod yn aml fel **marchogaeth,** yn cyfeirio at y sgil a'r gamp o reidio, gyrru a llamu â cheffylau. Mae'r disgrifiad eang hwn yn cynnwys defnyddio ceffylau at ddibenion gwaith ymarferol, cludiant, gweithgareddau hamdden, ymarferion artistig neu ddiwylliannol, a chwaraeon cystadleuol.

Credir bod ceffylau wedi'u marchogaeth am y tro cyntaf tua 3500 CC. Mae'r dystiolaeth archeolegol gynharaf o geffylau yn cael eu defnyddio i gyflawni gwaith yn enghreifftiau ohonynt yn cael eu gyrru. Mae claddedigaethau cerbydau sy'n dyddio'n ôl i tua 2500 CC yn dystiolaeth gadarn eu bod yn cael eu defnyddio fel anifeiliaid ar gyfer gwaith. I dynnu cerbydau y defnyddiwyd hwy gyntaf wrth ryfela hefyd, ac yn ddiweddarach y dechreuodd milwyr eu marchogaeth.

Mae'r ceffyl wedi cael rhan bwysig yn hanes y ddynoliaeth ledled y byd, mewn gweithgareddau fel trafnidiaeth , masnach ac amaethyddiaeth, yn ogystal â chwaraeon a rhyfela.

Roedd ceffylau yn byw yng Ngogledd America filoedd o flynyddoedd yn ôl, ond difodwyd hwy ar ddiwedd Oes yr Iâ. Daethpwyd â cheffylau yn ôl i Ogledd America gan Ewropeaid, gan ddechrau gydag ail fordaith Columbus yn 1493.

Cyflwynwyd marchogaeth yn Gemau Olympaidd yr Haf 1900 fel camp Olympaidd gyda digwyddiadau neidio.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bennett, Deb (1998) 'Conquerors: The Roots of New World Horsemanship. *Amigo Publications Inc; 1st edition. ISBN 0-9658533-0-6, p. 151*
Ffilm fud (heb sain) am drosedd gan y cyfarwyddwr Maurice Elvey yw ***Meg The Lady*** a gyhoeddwyd yn 1916. Fe'i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Gyfunol. Lleolwyd y stori yn Lloegr. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Elisabeth Risdon. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1916. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Intolerance* sef ffilm fud o Unol Daleithiau America gan y cyfarwyddwr o dras Gymreig, D. W. Griffith. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Maurice Elvey ar 11 Tachwedd 1887 yn Stockton-on-Tees a bu farw yn Brighton ar 24 Ebrill 1989. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1913 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Maurice Elvey nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 15 Ebrill 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 15 Ebrill 2016.
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Twickenham**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Twickenham yn Llundain FwyafEtholaeth Twickenham yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1918.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1918–1929: William Joynson-Hicks (Unoliaethol)
* 1929–1932: John Ferguson (Unoliaethol)
* 1932–1934: Hylton Murray-Philipson (Ceidwadol)
* 1934–1935: Alfred Critchley (Ceidwadol)
* 1935–1955: Edward Keeling (Ceidwadol)
* 1955–1970: Gresham Cooke (Ceidwadol)
* 1970–1997: Toby Jessel (Ceidwadol)
* 1997–2015: Vince Cable (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–2017: Tania Mathias (Ceidwadol)
* 2017–2019: Vince Cable (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2019–presennol: Munira Wilson (Democratiaid Rhyddfrydol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Mae **Morfa a Chraig Cwm Ivy** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 48.05 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Twyn Ceilog (Twyn Ceiliog)** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO098127. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 552 metr (1811 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ffos ar ran o Forfa Rhuddlan
Morfa o dir isel gwlyb i'r gorllewin o dref Rhuddlan ger arfordir gogledd-ddwyrain Cymru yw **Morfa Rhuddlan** (cyfeiriad grid SH9778). Mae'r rhan fwyaf o'r morfa yn gorwedd yn sir Conwy heddiw gyda rhan yn Sir Ddinbych.

Mae'r trefi a phentrefi o gwmpas Morfa Rhuddlan yn cynnwys Abergele, Pensarn, Towyn, Bae Cinmel a Bodelwyddan. Gorwedd Afon Clwyd rhwng Morfa Rhuddlan a thref Rhuddlan ei hun. Llifa Afon Gele drwy'r morfa o gyfeiriad Abergele i ymuno ag Afon Clwyd i'r de o Fae Cinmel.

Brwydr Morfa Rhuddlan
---------------------

Mae Morfa Rhuddlan yn adnabyddus yn hanes Cymru fel safle Brwydr Morfa Rhuddlan yn y flwyddyn 796, rhwng gwŷr Gwynedd dan arweiniad y brenin Caradog ap Meirion a gwŷr Mersia dan arweiniad Offa. Fe'i cofnodir yn yr *Annales Cambriae*. Fe'i cofir hyd heddiw fel cyflafan fawr. Daeth yn destun sawl awdl eisteddfodol yn y 19g a cheir tôn 'Morfa Rhuddlan'.

Llifogydd
---------

Yn fwy diweddar mae'r morfa wedi dod yn enwog am y llifogydd, yn enwedig yn Nhywyn yn yr 1990au pan orlifiodd y môr dros y morglawdd. Cafodd nifer o fyngalos eu codi ar ogledd y morfa yn negawdau olaf yr 20g, a hynny er gwaethaf tystiolaeth yr enwau lleol am wlybder y tir, e.e. Ffarm y Gors, Glan-y-Gors.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Twyni Lacharn - Pentywyn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1953 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2301.54 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Meysydd Crabtree Green** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 14 Ionawr 1998 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.72 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
**Tudur ap Gruffudd** neu **Tudur ap Gruffudd Fychan** (c.1357 - 1405) oedd un o ddau frawd Owain Glyn Dŵr ac un o gapteiniaid blaenaf y tywysog hwnnw.

Bywgraffiad
-----------

Prin yw'r cofnodion penodol amdano. Cafodd ei eni tua'r flwyddyn 1357, dwy neu dair mlynedd ar ôl geni Glyn Dŵr ei hun, yn fab i Gruffudd Fychan (m. cyn 1370) a'i wraig Elen ferch Tomas ap Llywelyn. Diau iddo gael ei fagu ar aelwyd Sycharth, maenordy y teulu.

Bu Tudur yn gydymaith agos i Glyn Dŵr o'r cychwyn cyntaf. Cofnodir iddo fynd i'r Alban gyda'i frawd a'r brudiwr Crach Ffinnant yn 1384 pan gawsant eu gwysio gan y brenin Rhisiart II o Loegr i wasanaethu gyda chatrawd o Gymry eraill yng ngarsiwn Berwick. Ymddengys ei fod yno tan 1385. Ymhlith y milwyr yno oedd Henry Percy, Iarll 1af Northumberland, a'i fab Hotspur; dau ŵr a fyddai'n chwarae rhan bwysig yn nes ymlaen yng ngwrthryfel Owain Glyn Dŵr. Roedd y brodyr gyda'i gilydd yng ngosgordd Iarll Arundel yn 1387 yn ogystal.

Mae'r ail gofnod amdano yn dweud ei fod wrth ochr Glyn Dŵr pan lawnsiwyd y gwrthryfel ar 16 Medi 1400, yng Nglyndyfrdwy, Meirionnydd, trwy gyhoeddi Glyn Dŵr yn Dywysog Cymru. Cyfeirir ato fel arglwydd Gwyddelwern.

Er na cheir cyfeiriadau ato yn bersonol, gellir derbyn fod Tudur wedi cymryd rhan mewn llawer o'r brwydro dros y blynyddoedd nesaf a welodd Glyn Dŵr yn ymestyn ei awdurdod dros rhan helaeth o'r wlad.

Lladdwyd Tudur ym Mrwydr Pwll Melyn, ym mis Mai 1405.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6  R. R. Davies, *The Revolt of Owain Glyn Dŵr* (Rhydychen, 1995).
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Mefusen fawr** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Fragaria muricata* a'r enw Saesneg yw *Hautbois strawberry*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Syfïen Fawr.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Mefusen fawr***
Ffilm am berson gan y cyfarwyddwr Oles Yanchuk yw ***Metropole Andrzej*** a gyhoeddwyd yn 2008. 
 Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol mewn Almaeneg ac Wcreineg.

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2008. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Dark Knight sef ffilm drosedd llawn cyffro, Americanaidd am uwcharwr. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Oles Yanchuk ar 29 Medi 1956 yn Fastiv. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1989 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd bydeang.   
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Artist y Bobl, Iwcrain

 Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Genedlaethol Theatr, Ffilm a Theledu yn Kyiv.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Oles Yanchuk nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Llofruddiaeth - Llofruddiaeth yr Hydref Ym Munich |  | Wcráin | Wcreineg | 1995-01-01 |
| Metropole Andrzej |  |  | WcreinegAlmaeneg | 2008-01-01 |
| *Metropolitan Andrey* |  | Wcráin | Rwseg | 2008-01-01 |
| Newyn-33 |  | Yr Undeb SofietaiddWcráin | Wcreineg | 1991-01-01 |
| *The Company of Heroes* |  | AwstraliaWcráin | Wcreineg | 2004-01-01 |
| *The Secret Diary of Symon Petliura* |  | Wcráin | Wcreineg | 2018-01-01 |
| *The Tale of Money* |  | Wcráin | WcreinegRwsegIddew-Almaeneg | 2018-01-25 |
| *The Undefeated* |  | Wcráin | Wcreineg | 2000-01-01 |
| *В далеку дорогу* |  |  | Rwseg | 1989-01-01 |
| *Випадок у ресторані* |  |  | Rwseg | 1984-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Nofelydd Cymreig sy'n ysgrifennu yn Saesneg yw **Trezza Azzopardi** (ganwyd yng Nghaerdydd). Cymraes yw ei mam a daw ei thad o Malta. Astudiodd ysgrifennu creadigol ym Mhrifysgol Dwyrain Anglia, ac yn bresennol mae'n gweithio fel darlithydd yno.

Rhestrwyd ei nofel gyntaf, *The Hiding Place*, ar restr fer y Booker Prize yn 2000 (cyflawniad nodweddiadol gan nad yw nofelau cyntaf fel arfer yn cael eu enwebu ar gyfer y wobr). Enillodd y nofel y Geoffrey Faber Memorial Prize hefyd ac aeth ar restr fer y James Tait Black Memorial Prize. Daeth ei hail nofel, *Remember Me*, ar restr fer Llyfr y Flwyddyn.

Mae Azzopardi yn byw yn Norwich, yn nwyrain Lloegr.

Llyfryddiaeth
-------------

* *The Hiding Place* (2000)
* *Remember Me* (2003)
* *Winterton Blue* (2007)
* *The Song House* (2010)
* *The Tip of my Tongue: and Some Other Weapons as Well* (Pen-y-bont ar Ogwr, 2013)

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Proffil ar contemporarywriters.com
* (Saesneg) Proffil ar Guardian Unlimited
* (Saesneg) Adolygiad NY Times o *Winterton Blue*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 210121653
* LCCN: n00042452
* ISNI: 0000 0000 7366 7608
* GND: 1131902173
* SUDOC: 055847706
* BNF: cb13739421n (data)
* NKC: xx0012630

 |
*Asio otus otus*
Mae'r **Dylluan Gorniog** (***Asio otus***) yn aelod o deulu'r Strigidae, fel y rhan fwyaf o dylluanod. Mae'n aderyn cyffredin neu gweddol gyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, Asia a Gogledd America.

Mae'r Dylluan Gorniog fel rheol yn byw mewn coedwigoedd sy'n agos i dir agored, lle gall hela. Mae'n nythu mewn coeden, gan ddefnyddio hen nythod adar eraill megis brain, ac yn dodwy 4 neu 5 wy. Mamaliaid bychain, yn enwedig llygod, yw'r prif fwyd ond gall fwyta adar hefyd.

Tylluan ganolig o ran maint yw'r aderyn yma, 31–37 cm o hyd a 86–98 cm ar draws yr adenydd. Fel rheol dim ond yn y nos y mae'n hela, ond weithiau gellir eu gweld yn cysgu mewn coeden yn ystod y dydd. Mae'r plu yn frown ar y cefn ac yn fwy gwelw ar y bol. Mae'n eithaf tebyg i'r Dylluan Glustiog, ond bod y plu hir o gwmpas y clustiau yn hirach yn y Dylluan Gorniog, ac mae ganddi lygaid oren, nid llygaid melyn fel y Dylluan Glustiog.

Nid yw'n aderyn cyffredin yng Nghymru, er fod nifer fychan o barau yn nythu. Efallai fod hyn i raddau oherwydd ei bod yn methu cystadlu a'r Dylluan Frech; yn Iwerddon lle na cheir y Dylluan Frech, mae'r Dylluan Gorniog yn llawer mwy niferus.
Seicolegydd a meddyg Americanaidd oedd **Morton Henry Prince** (21 Rhagfyr 1854 – 31 Awst 1929) sydd yn nodedig am ei gyfraniadau cynnar at niwroleg a seicoleg annormal.

Ganed yn Boston, Massachusetts, Unol Daleithiau America. Darlithiodd ar bwnc niwroleg yn Ysgol Feddygol Harvard (Boston) o 1895 i 1898 ac yn Ysgol Feddygol Coleg Tufts (Medford, Massachusetts) o 1902 i 1912. Wrth ei waith yn feddyg, Prince oedd un o'r rhai cyntaf i ddefnyddio hypnosis i archwilio seicopatholeg ei gleifion ac i'w trin drwy seicotherapi. Prince oedd arloeswr y "niwrogram", sef cofnod niwrolegol o ymddygiad seicolegol y claf, a fe fformiwleiddiodd gysyniad y "cydymwybod".

Sefydlodd y *Journal of Abnormal Psychology* ym 1906, a bu'n golygu'r cyfnodolyn hwnnw nes 1929. Ymhlith ei lyfrau mae *The Dissociation of a Personality* (1906) ar bwnc amlbersonoliaeth, *The Unconscious* (1914), a *Clinical Experimental Studies in Personality* (1929). Sefydlodd Clinig Seicolegol Harvard ym 1927. Bu farw yn Boston yn 74 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Morton Prince. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 28 Chwefror 2021.
Mae **Whimble** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO205626. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 514m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 599 metr (1965 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Waen Rydd** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ionawr 2001 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 91.62 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ar 14 Awst 2022, achoswyd tân gan ddiffyg trydanol yn Eglwys Goptaidd y Merthyr Abu Sefein, Giza, ar gyrion Cairo, yr Aifft. Bu farw 41 o bobl—gan gynnwys 18 o blant ac un o offeiriaid yr eglwys—ac anafwyd o leiaf 55 arall. Bu farw'r mwyafrif o bobl o ganlyniad i anadlu mwg.

Cychwynnodd y tân yn ystod gwasanaeth yr offeren ar fore'r Sul, tua 9 o'r gloch. Roedd tua 5,000 o Goptiaid wedi ymgynnull i glywed y gwasanaeth. Yn ôl Gweinyddiaeth Gartref yr Aifft, tarddiad y gwreichion a achosodd y tân oedd nam trydanol mewn peiriant tymheru ar lawr cyntaf yr eglwys. Datganodd offeiriad o eglwys gyfagos taw gorlwyth ar generadur yr eglwys, wedi toriad trydan, a wnaeth achosi'r cylched pwt. Yn ôl llygad-dystion, bu rhai pobl yn neidio allan o'r ffenestri ar loriau uchaf yr adeilad er mwyn dianc.

Cyhuddwyd y gwasanaethau brys gan bobl leol o fod yn rhy hwyr i ymateb i'r argyfwng. Ar nos y Sul, cafwyd angladdau mewn dwy eglwys arall yn Giza, ac ymgynulliodd cannoedd o bobl er cof am y meirw. Mynegwyd cydymdeimladau â'r gymuned Goptaidd gan Abdel Fattah el-Sisi, Arlywydd yr Aifft; Ahmed el-Tayeb, Uchel Imam al-Azhar; ac António Guterres, Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig. Cyhoeddodd y llywodraeth byddai teuluoedd y meirw yn derbyn iawndal o 100,000 o bunnoedd Eifftaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Anugrah Kumar, "Fire at Coptic Church in Cairo kills at least 41, including priest and children", *The Christian Post* (15 Awst 2022).
2. 1 2 3 4  (Saesneg) "Egyptians mourn 41 killed in Cairo Coptic church fire", Al Jazeera (15 Awst 2022).
3. 1 2 3 4  (Saesneg) "41 killed in Egypt church fire, including many children", Al-Jazeera (14 Awst 2022).
Santes Gymreig oedd **Tudwen** (bl. 5g). Yn ôl yr achau traddodiadol roedd hi'n un o blant niferus Brychan, brenin Teyrnas Brycheiniog. Ei gwylmabsant yw naill ai 21 neu 27 o Hydref.

Ffenestri gwydr lliw yn Eglwys y Santes Tudwen, Llandudwen

Nawddsant
---------

Ychydig a wyddom amdani ar wahân i'w lle yn yr achau fel un o ferched niferus Brychan a'r ffaith mai hi yw sefydlydd a nawddsant Eglwys y Santes Tudwen yn Llandudwen (cymuned Buan) yn Llŷn, Gwynedd.

Ffynnon
-------

Roedd ***Ffynnon Dudwen*** mewn cae ger yr eglwys ond nid yw yno erbyn heddiw. Fe'i cysegrwyd i'r Santes Tudwen. Defnyddid dŵr y ffynnon i fedyddio plant y plwyf. Roedd yn enwedig o rinweddol at iachau epilepsi, crudcymalau, diffyg teimlad yn y corff, a llygaid blinedig. Cofnodir hefyd fod priodasau dirgel yn cael eu cysegru ger y ffynnon.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Caerdydd, 2000).
2. ↑  *Lives of the Saints;* adalwyd Rhagfyr 2017.
3. ↑  Francis Jones, *The Holy Wells of Wales* (Caerdydd, 1954).
Mynach o'r 6g oedd **Tyrnog** (enw llawn: Tyrnog ap Hawystl Gloff), a brawd Santes Marchell y ceir eglwys iddi ger Dinbych, 3 milltir i'r dwyrain, sef Eglwys Llanfarchell (neu'r 'Eglwys Wen'), Dinbych. Brawd iddo oedd Sant Deifar o Fodfari, gerllaw. Ceir ei enw hefyd yn "Rhos Dyrnog", Darowen, Cyfeiliog, Powys Wenwynwyn. Sant arall gydag enw tebyg yw Twrog. Noda *Bonedd y Saint* ei fod yn fab i Hawystl Gloff a Tywanwedd ferch Amlawdd Wledig. Ymddengys y cofnod cyntaf ohono fel 'Teyrnog'.

Ei wylmabsant yw 4 Ebrill ac ysgrifennwyd enw'r eglwys fel 'Llandernant' a cheir 'Llandeyrnog' cyn 1644, ond ym Peniarth MS 147 fe'i sillefir fel 'Llanddyrnoc' (c.1566) (RWM i.914). Mae'n bosib mai'r un yw Teyrnog a'r Gwyddel Sant Tigernach (St.Tigernach o Clones, neu Cluain Eóis yn y Wyddeleg), sydd a'i wylmabsant hefyd ar yr un dyddiad.

Eglwys Llandyrnog
-----------------

 *Prif erthygl: Eglwys Sant Tyrnog*
Cysegrwyd Eglwys Sant Tyrnog er cof amdano, nawddsant y plwyf; saif yng nghalon pentref Llandyrnog, yn Esgobaeth Llanelwy, Sir Ddinbych. Mae'n eglwys Gradd II\* o'r 15g, (Rhif cyfeirnod OS: SJ0196665342). Ceir y cofnod cyntaf ohoni yn y *Norwich Taxation* o 1254.

Mae'r eglwys Ganoloesol hon yn un o bedair eglwys ganoloesol yn Nyffryn Clwyd a chredir fod yr adeilad presennol yn dyddio o'r 15g, ond mae'r fynwent gron yn awgrymu ei bod yn sefydliad hynafol iawn ac o bosibl yn Geltaidd. Adferwyd yr adeilad gan y pensaer Fictoraidd Eden Nesfield rhwng 1876 a 1878 ar gost o tua £3,000. Ar ochr ddwyreniol yr eglwys ceir ffenestr liw nodedig, yr unig un o'i bath yng Nghymru. Ceir y dyddiad 1682 ar un o'r bedd-gistiau yn y fynwent a chloc haul a wnaed yn Nhreffynnon gyda'r dyddiad 1749 arno.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan llgc.org.uk; *Welsh Classical Dictionary*; adalwyd 28 Mawrth 2017.
2. ↑  cpat.demon.co.uk; Archifwyd 2009-12-31 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 28 Mawrth 2017.
3. ↑  www.walesher1974.org; adalwyd 28 Mawrth 2017.
Map o'r *Mashriq*
Y **Mashriq** neu'r **Mashreq** (hefyd: **Mashrek**) (Arabeg: مشرق) yw'r enw Arabeg traddodiadol ar ranbarth o wledydd Arabaidd yn y Dwyrain Canol, i'r dwyrain o'r Aifft ac i'r gogledd o Arabia. Daw'r enw o'r gwreiddyn Arabeg *sh-r-q* (ش ر ق) yn ymwneud â chyfeiriad y Dwyrain a'r Wawr, ac mae'n golygu yn syml 'Y Dwyrain' neu, yn fwy llythrennol, 'lle cyfyd yr haul'.

Defnyddir y gair gan yr Arabiaid i gyfeirio at ardal eang yn y Dwyrain Canol rhwng gwledydd y Lefant ar lan y Môr Canoldir yn y gorllewin i'r ffin ag Iran yn y dwyrain. Cyfetyb felly i'r *maghrib* (مغرب), sef "Y Gorllewin", enw traddodiadol gwledydd Gogledd Affrica. Gorwedd Yr Aifft yn y canol rhwng y ddau ranbarth hyn; er ei bod yn agosach i'r Maghreb yn ddiwyllianol ac yn ieithyddol mae'n cael ei chynnwys weithiau yn y Mashriq neu'n sefyll ar wahân. Weithiau mae Swdan hefyd yn cael ei chynnwys yn y Mashriq. Mae'r ddau enw fel ei gilydd yn dyddio o gyfnod y goresgyniad Islamaidd. Mae'r Mashriq (heb yr Aifft) yn gyfateb yn fras i Bilad al-Sham, ond yn cynnwys hefyd Irac.

Gwledydd y Mashriq
------------------

* Syria
* Libanus
* Palesteina (am resymau gwleidyddol a diwyllianol nid yw Israel yn cael ei hystyried yn rhan o'r rhanbarth modern)
* gogledd Gwlad Iorddonen
* Irac
* Ciwait

Hefyd weithiau:

* de Gwlad Iorddonen
* Yr Aifft
* Swdan (yn llai aml)

Gweler hefyd
------------

* Lefant
* Bilad al-Sham
* Syria Fawr
* Y Cryman Ffrwythlon
* Mesopotamia
Ffurf ar athroniaeth dragwyddol yw **Traddodiadaeth** sydd yn gweld crefyddau'r byd i gyd yn tarddu o'r un traddodiad cychwynnol. Yn ôl Traddodiadwyr, mae'n bosib i ganfod agweddau o'r grefydd graidd hon (y Traddodiad) yn y sawl ffydd a thraddodiad ysbrydol sydd yn olrhain yn ôl i'r henfyd. Fel mudiad athronyddol cafodd ei hebrwng gan René Guénon yn y 1920au, ac yn ddiweddarach datblygwyd syniadaeth wleidyddol y Traddodiad gan Julius Evola. Mae athronwyr yr ysgol Draddodiadaidd fel rheol yn credu mewn tynghediaeth ac hierarchaeth naturiol, yn groes i fodernedd, ac yn ymdrechu i ddychwelyd at wirionedd metaffisegol y Traddodiad. Cysylltir Traddodiadaeth yn aml ag esoteriaeth a gwleidyddiaeth yr adain dde eithafol.

Yn ôl Guénon, y ffordd orau i archwilio'r Traddodiad yw ymlynu at un ffydd fyw, ac at y diben hwnnw fe drodd yn Fwslim Swffi. Bu rhai o'i ddilynwyr yn canlyn syncretiaeth grefyddol yn hytrach nag un grefydd benodol, yn aml drwy dynnu ar gyfriniaeth o sawl diwylliant. Mae nifer o Draddodiadwyr yn canolbwyntio ar amldduwiaeth Indo-Ewropeaidd fel crefydd gyntefig eu cyndeidiau, ac felly yn troi at Hindŵaeth. Sonir yn aml am gysyniadau Hindŵaidd gan Draddodiadwyr megis hierarchaeth y drefn gast a chylch y pedair oes. Mae eraill yn astudio traddodiadau esoteraidd y Gorllewin, megis dysgeidiaeth y Seiri Rhyddion, mewn ymgais i ganfod gwirionedd y Traddodiad. Mae ysgolheigion gan gynnwys Mircea Eliade wedi defnyddio dulliau gwyddor cymharu crefyddau ac hanesyddiaeth er mwyn astudio oes foreol y Traddodiad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Kalin, Ibrahim (2015), "Guénon, Rene (1886-1951)", in Leaman, Oliver (yn en), *The Biographical Encyclopedia of Islamic Philosophy*, Bloomsbury Publishing

Darllen pellach
---------------

* Mark Sedgwick, *Against the Modern World: Traditionalism and the Secret Intellectual History of the Twentieth Century* (Rhydychen: Oxford University Press, 2004).
Sioe gerdd ydy **West Side Story**. Ysgrifennwyd y llyfr gan Arthur Laurents a'r gerddoriaeth gan Leonard Bernstein gyda geiriau gan Stephen Sondheim. Mae'r sioe gerdd yn seiliedig ar ddrama William Shakespeare, *Romeo and Juliet*.
Lleolir y sioe gerdd ar Ochr Orllewinol Dinas Efrog Newydd yng nghanol y 1950au ac mae'n ymdrin â'r gwrthdaro rhwng dau griw o arddegwyr o gefndiroedd ethnig a diwylliannol gwahanol. Mae'r prif gymeriad, Tony sy'n aelod o'r giang Americanaidd, yn cwympo mewn cariad gyda Maria, sy'n chwaer i arweinydd y giang o Puerto Rico. Ystyrir y sioe yn drobwynt yn hanes theatr cerddorol Americanaidd yn sgîl eu themâu tywyll, cerddoriaeth soffistigedig, golygfeydd dawns ymestynnol a'r ffocws ar broblemau cymdeithasol. Daeth sgôr Bernstein ar gyfer y sioe gerdd yn boblogaidd iawn; mae'n cynnwys y caneuon "Something's Coming," "Maria," "América," "Somewhere," "Tonight," "Jet Song," "I Feel Pretty," "One Hand, One Heart," a "Cool."
Dynododd y cynhyrchiad gwreiddiol ar Broadway ym 1957, a gafodd ei gyfarwyddo a'i goreograffio gan Jerome Robbins a'i gynhyrchu gan Robert E. Griffith a Harold Prince, gynhyrchiad cyntaf Sondheim ar Broadway. Rhedodd y sioe am 732 o berfformiadau, cyn mynd ar daith. Cafodd ei enwebu am Wobr Tony am y Sioe Gerdd Orau yn 1957, ond aeth y wobr i *The Music Man gan Meredith Willson. Enillodd Wobr Tony yn 1957 am goreograffeg Robbins. Cafodd y sioe rediad hirach byth yn Llundain, a gwelwyd llwyddiant rhyngwladol, gan arwain at ffilm o'r sioe gerddorol ym 1961. yn aml, perfformir West Side Story gan ysgolion, theatrau lleol ac yn achlysurol, gan gwmnïau opera.*

Cymeriadau
----------

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Y Jets*** Tony, Cyd-sylfaenydd y Jets
* Riff, Arweinydd y Jets
* Action, hawdd ei wylltio a'i gyffroi
* Diesel, y mwyaf garw o'r giang, tal a chyhyrog
* A-Rab, aelod lluddedig y giang
* Baby John, y Jet ifancaf, ffrind gorau A-Rab, sensitif iawn
* Big Deal, treulio llawer o'i amser gyda Diesel
* Snowboy, cwl, tawel, hunan-feddiannol
* Gee-Tar
* Tiger
* Mouth Piece
 | **Eu Merched*** Velma,
* Graziella
* Anybodys, tomboi sydd eisiau bod yn Jet
* Minnie
* Clarice
* Pauline
 | **Y Sharks*** Bernardo, Arweinydd y Sharks
* Chino, ifanc a swil, mae'n lladd Tony
* Pepe, cyfaill Bernardos a chariad Consuela
* Indio
* Luis
* Anxious
* Toro
* Nibbles
* Moose
* Juano
 | **Eu Merched*** Maria, chwaer Bernardo, syrthia mewn cariad â Tony [PRIF FENYW]
* Anita, Merch Bernardo
* Consuela, Un o ferched y Shark girl gyda gwallt golau wedi'i liwio
* Rosalia, y Breuddwydiwr sy'n dyheu i ddychwelyd i Puerto Rico
* Estella
* Margurita
* Francisca
 | **Yr Oedolion*** Officer Krupke, heddwas yn y dref
* Doc, perchennog fferyllfa
* Lt. Schrank, Is-gapten y dref
* Glad Hand, y tywysydd yn y ddawns
 |
Methusela (blaen y llun), Adda, Solomon a Brenhines Sheba yn cael eu harwain i Baradwys gan Grist ; paentiad gan Bartolomé Bermejo, tua 1460
Yn yr Hen Destament a'r Torah, y dyn hynaf a fu erioed yw **Methwsela** neu **Methusela** (hefyd: **Methuselah** neu **Metushélach** (Hebraeg: מְתוּשֶׁלַח / מְתוּשָׁלַח, Safonol *Mətušélaḥ* / *Mətušálaḥ*, Tiberiaidd *Məṯûšélaḥ / Məṯûšālaḥ* ; enw sy'n golygu naill ai "Gŵr y waywffon", neu "pan fydd farw yr anfonir / pan fu farw yr anfonwyd"). Mae'r enw Methuselah wedi dod yn drosiad cyffredin am unrhyw berson sy'n byw i fod yn hen iawn.

Cyfeirir ato yn Llyfr Genesis fel mab Enoc a thad Lamech, tad Noa. Cred rhai ysgolheigion fod ei enw Hebraeg yn tarddu o enw Babiloneg tybiedig *Matu-sa-ili*, sef "Dyn (neu ŵr) y dduwies." Dywedir y bu fyw i fod yn 969 mlwydd oed. Roedd yn 817 oed pan anwyd iddo ei fab Lamech (Gen. 5).

Yn y Llyfr Enoc apocryffaidd, sy ddim yn cael ei dderbyn gan yr eglwysi heddiw, cyfeirir ato fel mab Enoc a dywedir i negesydd gan Dduw ei rybuddio am Y Dilyw a rhagfynegi dyfodiad y Meseia.

Cyfeiriadau
-----------

* Thomas Rees ac eraill (gol.), *Geiriadur Beiblaidd* (Wrecsam, 1926), Cyfrol II, d.g. Methwsela.
Etholaeth seneddol yng nghanol Swydd Warwick, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Warwick a Leamington** (Saesneg: *Warwick and Leamington*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Warwick a Leamington yn Swydd WarwickEtholaeth Warwick a Leamington yn Swydd Warwick
* Swydd Warwick yn LloegrSwydd Warwick yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1885. Mae'n cynnwys yr ardal drefol gyffyrddol a ffurfiwyd gan drefi Warwick a Royal Leamington Spa.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1895: Arthur Peel (Ryddfrydol; wedyn Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1895–1906: Alfred Lyttelton (Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1906–1910: Thomas Berridge (Rhyddfrydol)
* 1910–1923: Ernest Pollock (Ceidwadol)
* 1923–1957: Anthony Eden (Ceidwadol)
* 1957–1968: John Hobson (Ceidwadol)
* 1968–1997: Dudley Smith (Ceidwadol)
* 1997–2010: James Plaskitt (Llafur)
* 2010–2017: Chris White (Ceidwadol)
* 2017–presennol: Matt Western (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest