recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Y bont sy'n cario Coridor Vasari o'r Palazzo Vecchio i'r Uffizi
 Golygfa fewnol o goridor Vasari o Oriel yr Uffizi tuag at Palazzo Pitti
Coridor caeedig uchel yw **Coridor Vasari** (Eidaleg: *Corridoio Vasariano*) yn Fflorens, yr Eidal. Mae'n cysylltu'r Palazzo Vecchio â Palazzo Pitti. Y mae'n dechrau ar ochr ddeheuol y Palazzo Vecchio, yna mae'n ymuno ag Oriel y Uffizi gan adael ar ei ochr ddeheuol. Yna mae'n croesi Lungarno dei Archibusieri ac yna'n dilyn glan ogleddol Afon Arno nes iddi groesi'r afon yn y Ponte Vecchio. Ar yr adeg cafodd ei adeiladu, bu’n rhaid adeiladu’r coridor o amgylch Torre dei Mannelli, gan ddefnyddio bracedi, oherwydd gwrthododd perchnogion y twr i'w newid. Mae'r coridor yn gorchuddio rhan o ffasâd yr Eglwys Santa Felicita. Yna mae'r coridor yn clymu ei ffordd dros resi o dai yn yr ardal Oltrarno, gan fynd yn gulach nes iddi o'r diwedd ymuno â Palazzo Pitti. 

Yn 2016 caewyd y coridor am resymau diogelwch, a bydd yn ailagor i dwristiaid yn 2021.

Hanes a throsolwg
-----------------

Y coridor fel y gwelir o'r Ponte Vecchio
Adeiladwyd Coridor Vasari mewn pum mis trwy orchymyn Dug Cosimo I de 'Medici ym 1565. Dyluniwyd gan Giorgio Vasari, ac fe'i comisiynwyd mewn cysylltiad â phriodas mab Cosimo, Francesco, â Johanna o Awstria. Daeth y syniad am goridor caeedig o awydd y Dug Fawr i symud yn rhydd rhwng ei breswylfa a phalas y llywodraeth, pan oedd, fel y mwyafrif o frenhinoedd y cyfnod, yn teimlo'n ansicr yn gyhoeddus, yn ei achos ef oherwydd ei fod wedi disodli Gweriniaeth Fflorens. Symudwyd marchnad gig Ponte Vecchio i osgoi'r arogl yn cyrraedd y coridor, gyda siopau aur yn cymryd ei le. 

Yng nghanol y Ponte Vecchio, mae gan y coridor gyfres o ffenestri panoramig sy'n wynebu'r Arno, i gyfeiriad Ponte Santa Trinita. Adeiladwyd y rhain ym 1939 yn lle ffenestri llai'r coridor gwreiddiol, trwy orchymyn Benito Mussolini. Gosodwyd y ffenestri mwy ar gyfer ymweliad swyddogol i Fflorens gan Adolf Hitler er mwyn roi golygfa banoramig o'r afon iddo. 

Ar ôl y Ponte Vecchio mae'r coridor yn mynd dros loggiato Eglwys Santa Felicita. Fan hyn roedd ganddo falconi, wedi'i warchod gan reiliau trwchus, yn edrych i mewn i du mewn yr eglwys, er mwyn caniatáu i deulu'r Dug Mawr ddilyn y wasanaethau heb gymysgu â'r boblogaeth. 

Yn adran y coridor o fewn yr Uffizi, defnyddir Coridor Vasari i arddangos casgliad enwog yr amgueddfa o hunanbortreadau. 

Cafodd yr ardal sydd agosaf at fynedfa'r Uffizi ei difrodi'n fawr gan fomio a gomisiynwyd gan Maffia'r Eidal ar noson 27 Mai 1993. Pan gafodd bom car ei ffrwydro wrth ymyl Torre dei Pulci, roedd y rhan hon o Oriel yr Uffizi ymhlith yr adeiladau a ddifrodwyd, a dinistriwyd sawl gwaith celf yn y coridor. Mae'r paentiadau hyn, rhai wedi'u difrodi'n anobeithiol, wedi cael eu rhoi yn ôl gyda'i gilydd a'u rhoi yn ôl yn eu man gwreiddiol fel atgof o'r digwyddiad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Florence's 'secret' Vasari corridor to open to the public in 2021". *www.thelocal.it* (yn Saesneg). 2019-02-20. Cyrchwyd 2019-02-26.
Clerigwr, hynafiaethydd a chasglwr llên gwerin oedd **Elias Owen** (2 Rhagfyr 1833 – 19 Mai 1899). Roedd yn frodor o blwyf Llandysilio ym Maldwyn, Powys.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Elias Owen yn 1833. Dechreuodd ei yrfa fel prifathro ysgol genedlaethol Llanllechid, Arfon, ar ôl graddio o Coleg y Drindod, Dulyn. Fe'i ordeinwyd yn 1872 a threuliodd gyfnod yn Llanwnnog ac wedyn Croesoswallt cyn symud i Efenechtyd yn Sir Ddinbych lle treuliodd weddill ei oes.

Ysgolheictod
------------

Cyhoeddodd ddwy gyfrol ar hynafiaethau yr hen Sir Gaernarfon (*Arvona Antiqua*) a Dyffryn Clwyd (*The Old Stone Crosses of the Vale of Clwyd*), ond fe'i cofir heddiw yn bennaf fel awdur y casgliad o chwedlau gwerin a thraddodiadau Cymreig a gyhoeddodd yn 1896, sef *Welsh Folklore*.

Ysgrifennodd draethawd ar lên gwerin ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1887, lle ceir hanes y Fuwch Frech a chwedlau eraill.

Plant
-----

Cafodd 13 o blant, gan gynnwys dau (os nad tri) aelod o Dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru:

* William Pierce Owen (1860–1937), a aeth yn gyfreithiwr i Aberystwyth
* Elias Owen (pêl-droediwr) (1863–1888), cyflawnodd hunanladdiad pan oedd yn 25

Llyfryddiaeth
-------------

* *Arvona Antiqua* (1886)
* *The Old Stone Crosses of the Vale of Clwyd* (1886)
* *Welsh Folklore* (1896). Clasur sydd wedi cael ei ailargraffu sawl gwaith.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Roedd **Egerton Grenville Bagot Phillimore** (20 Rhagfyr 1856 – 5 Mehefin 1937) yn Sais oedd yn ymddiddori yn hynafiaethau, llenyddiaeth, iaith a hanes Cymru.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Phillimore yn 21 Chester Square, Belgravia, Llundain, ar 20 Rhagfyr 1856, yn unig fab i John George Phillimore QC a Rosalind Margaret, (née Knight-Bruce). Yn amddifad wedi marwolaeth ei fam ym 1871, cymerwyd ef i ofal ei ewythr Syr Robert Joseph Phillimore. Aeth i Ysgol Westminster yn Llundain. Enillodd gradd BA o Eglwys Crist, Rhydychen ym 1879 ac MA ym 1883. Galwyd ef i'r bar yn y Deml Ganol ym 1877.

Gyrfa
-----

Tra yn Rhydychen, cyfarfu Phillimore â John Rhŷs, Whitley Stokes ac eraill a ysgogodd ei ddiddordeb yn niwylliant Cymru. Dysgodd yr iaith a chasglodd lyfrau a llawysgrifau Cymraeg. Datblygodd Phillimore ei ddiddordeb yn yr iaith Gymraeg gan gynhyrchu erthyglau ar gyfer Bye-gones, Archaeologia Cambrensis a'r Cymmrodor, y cyfeirir atynt yn eang fel rhai sy'n darparu arweiniad ar ystyron geiriau ac enwau. Bu'n olygydd y Cymmrodor o 1886 i 1891. O 1903 roedd yn byw yng Nghorris. Ysgrifennodd erthygl ar eiriau Cymraeg anniwair ar gyfer cyfnodolyn Almaeneg, *Kryptadia*, a gyhoeddwyd ym 1884. Mae papurau Phillimore, gan gynnwys rhywfaint o farddoniaeth o'i gyfansoddiad ei hun ynghyd â chyfieithiadau o weithiau yn y Gymraeg, Lladin, Ffrangeg, Almaeneg a Groeg, yn cael eu cadw yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Teulu
-----

Bu Phillimore yn briod ddwywaith. Ei wraig gyntaf oedd i Susan Elsie Roscow ym 1880 bu iddynt un mab a thair merch. Bu farw Susan Roscow ym 1893, ac wedi hynny priododd Phillimore â Marion Owen ym 1897.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Who's Who in wales 1933, Llundain; A G Reynolds & Co tud.179
2. ↑  1889-1891 The Red dragon the national magazine of Wales, Vol. IX No. 1 January 1886 tud 88
3. ↑  Charles, B. G. (1953). PHILLIMORE, EGERTON GRENVILLE BAGOT (1856 - 1937), ysgolhaig. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 29 Gor 2019

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Pennaeth o'r Hen Ogledd oedd **Elidir Lydanwyn** (fl. 6g). Yn ôl traddodiad, roedd Elidir yn un o ddisgynyddion y Brenin Coel Hen ac yn dad i Lywarch Hen. Fe'i cysylltir â theyrnas Rheged yn yr Hen Ogledd ac mae'n bosibl y bu'n frenin ar y deyrnas honno am gyfnod.

Yn yr achau traddodiadol a geir yn y testun Cymraeg Canol Bonedd Gwŷr y Gogledd, ceir llinach Llywarch Hen:

Llywarch Hen mab Elidir Lydanwyn mab Meirchion mab Gorwst Ledlwm mab Cenau mab Coel.
Mae disgynyddion eraill Coel Hen yn cynnwys Urien Rheged, Llywarch Hen, Clydno Eidyn, Pabo Post Prydain, Eliffer Gosgorddfawr a Gwenddolau. Roedd Elidir yn frawd i Gynfarch, tad Urien Rheged.

Yn ôl y testun *De Situ Brecheiniauc*, priododd Elidir â Gwawr ferch Brychan Brycheiniog, a chafwyd Llywarch Hen o'r briodas.

Yn ôl y traddodiad a geir yn nhestunau fersiwn Gwynedd o Gyfraith Hywel, yr oedd Elidyr Lydanwyn yn frenin Rheged ac yn briod â chwaer Rhun ap Maelgwn Gwynedd. Hawliodd Elidir orsedd teyrnas Gwynedd, ond pan ymwelodd a'r deyrnas lladdwyd ef gan wŷr Arfon yn Aber Meweddus, ger Clynnog. I ddial ei farwolaeth, ymosodwyd ar Wynedd gan ei ddau gefnder, Rhydderch Hael o Ystrad Clud a Clydno Eiddin. Dywedir i'w byddin hwy ddiffeithio Arfon, ac i ddial am hyn arweiniodd Rhun fyddin i'r Hen Ogledd cyn belled ag Afon Forth.

Yn y casgliad o draddodiadau Cymreig a Brythonig Trioedd Ynys Prydain, cofnodir Llywarch Hen mab Elidir Lydanwyn yn un o 'Dri Lleddf Unben Ynys Prydain', gyda Manawydan a Gwgon Gwron mab Peredur.

Ffynhonnell
-----------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1961; arg. newydd 1991). Gweler Triawd 8, Atodiad II, a'r nodyn ar dud. 343.

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **du tonnog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **duon tonnog**; yr enw Saesneg yw *Waved Black*, a'r enw gwyddonol yw *Parascotia fuliginaria*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r du tonnog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
*Erthygl am y sant yw hon. Am yr arwr o'r Hen Ogledd gweler Cynon fab Clydno Eiddin.*
Sant o Gymro oedd **Cynon** (fl. 6g). Yn ôl un ffynhonnell roedd yn un o feibion Brychan, sefydlydd traddodiadol Brycheiniog.

Traddodiadau
------------

Ceir peth cymysgedd yn y traddodiadau amdano ac mae'n bosibl iddo gael ei gymysgu weithiau â Cynon, mab Clydno Eiddin o'r Hen Ogledd. Ceir cyfeiriadau hefyd at un Cynon Fanaw neu Cynon o Fanaw, a ymsefydlodd ar Ynys Manaw. Ond gan fod y sant hwnnw yn rhannu'r un wylmabsant (9 Tachwedd), ac yn fab i Frychan, mae'n debygol mai'r un gŵr ydyw.

Cysylltir Cynon â sawl lle yng ngorllewin a de Cymru. Dywedir ei fod wedi astudio yn Llancarfan a Llanilltud Fawr dan y sant Cadfan; yn ôl un traddodiad daeth o Lydaw gyda Chadfan i sefydlu clas ar Ynys Enlli. Ceir eglwysi sy'n gysegredig iddo yn Nhregynon (Maldwyn) a Chapel Cynon (Ceredigion). Ger Llanbister ym Maesyfed roedd Croes Cynon (enw plasdy bellach) a Chraig Cynon wrth ffrwd o'r enw Nant Cynon.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyndŵr, 2000).
Uchelwr o Eifionydd yn nheyrnas Gwynedd oedd **Cynwrig Hir** (blodeuai yn ystod yr 1090au). Yn ôl *Hanes Gruffudd ap Cynan*, a ysgrifennwyd tua'r flwyddyn 1160 yn oes Owain Gwynedd, Cynwrig a ryddhaodd Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, o garchar yng Nghaer.

Rhyddhau Gruffudd ap Cynan
--------------------------

Gyrfa helbulus a gafodd y brenin Gruffudd ap Cynan, er iddo lwyddo yn y diwedd i adfer sofraniaeth Gwynedd. Ar ddiwedd y 1070au a dechrau'r 1080au roedd y Normaniaid yn pwyso ar Wynedd, a chymerwyd Gruffudd yn garcharor, trwy ystryw meddai ei fywgraffydd, gan Hugh d'Avranches, Iarll Caer a'i garcharu yng nghastell Caer.

Erbyn 1094 yr oedd Gruffudd yn rhydd. Dywed ei fywgraffiad ei fod mewn gefynnau ym marchnad Caer pan ddaeth Cynwrig Hir, "gŵr ieuanc o Eifionydd", a mintai o wŷr Eifionydd ar ymweliad a'r ddinas a'i weld. Gwelodd Cynwrig ei gyfle pan oedd y bwrgeisiaid yn bwyta a chododd Gruffudd ar ei ysgwyddau a'i gario o'r ddinas (am ei fod yn wan ar ôl bod mor hir yn y carchar). Dychwelodd Cynwrig a'i wŷr i'w gartref yn Eifionydd lle cafodd Gruffudd loches a chyfle i gael ei nerth yn ôl. Roedd y Normaniaid yn chwilio Gwynedd i geisio dal y brenin eto, felly un noson aeth Cynwrig ag ef drosodd i Ynys Môn lle cafodd ei guddio ym mhlas gŵr o'r enw Sanddef fab Aire. Ychydig o ddyddiau ar ôl hynny, ceisiodd Gruffudd ddianc ar long i Ddulyn, ei dinas enedigol, ond cododd y gwynt yn ei erbyn gan yrru'r llong i'r de a dechrau ar gyfnod o grwydro cyn dychwelyd i Wynedd eto. Llwyddodd y tro yma i gyrraedd Iwerddon ar ysgraff o Aberdaron. Ni wyddom os bu gan Cynwrig Hir ran yn yr anturiaethau olaf hyn.

Ffynhonnell
-----------

*Hanes Gruffudd ap Cynan* yw'r unig ffynhonnell am hanes Cynwrig. Y golygiad safonol yw:

D. Simon Evans (gol.), *Historia Gruffud vab Kenan* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1977). (Ceir yr hanes ar tt. 18-19).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **cyflymydd gronynnol** (Saesneg: *Particle accelerator*) yn ddyfais sy'n defnyddio cerrynt trydanol i yrru gronynnau gwefredig i fuaneddau (neu gyflymder) uchel. Mae teledu CRT yn ffurf syml o gyflymydd gronynnol.

Diagram o gyflymydd *Van de Graaff* electrostatig. Cydrannau:  
 1. Sffêr metal, gwag  
2. Electrod  
3. Rholiwr uchaf (e.e. gwydr acrylig)  
4. Ochr y gwregys gyda gwefr posydd  
5. Ochr arall y gwregys gyda gwefr negydd  
6. Rhowliwr isaf, metal  
7. Electrod isaf (daearwyd)  
8. Sffêr metal gyda gwefr negydd  
9. Sbarc a gynhyrchwyd gan y gwahaniaeth mewn potensial.
Diagram o'r cysyniad o gyflymydd Ising/Widerøe (1928)
Mae'r cyflymyddion mawr yn fwyaf adnabyddus o fewn ffiseg fel gwrthdrawyddion e.e. Gwrthdrawydd Hadronnau Mawr ar safle CERN yn y Swistir. Cânt hefyd eu defnyddio ar gyfer peiriannau mewn labordai oncoleg neu mewn astudiaeth o fater dwys mewn ffiseg. Credir bod dros 30,000 o gyflymyddion drwy'r byd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  
Livingston, M. S.; Blewett, J. (1962). *Cyflymydd gronynnol (*Particle Accelerators*)*. Efrog Newydd: McGraw-Hill. ISBN 1-114-44384-0.
2. ↑  Witman, Sarah. "Ten things you might not know about particle accelerators". *Symmetry Magazine*. Fermi National Accelerator Laboratory. Cyrchwyd 21 Ebrill 2014.
Golwg ar y llanast ar y cledrau o'r awyr ar 6 Chwefror 2023.
Digwyddodd **damwain drên East Palestine, Ohio** ar 3 Chwefror 2023, wrth i drên nwyddau ar reilffordd Norfolk Southern gael ei bwrw oddi ar y cledrau wrth deithio drwy ddinas East Palestine yn nhalaith Ohio, Unol Daleithiau America. Llosgodd y trên am ddeuddydd cyn i swyddogion y dalaith ofyn i weithwyr brys geisio llosgi sawl cerbyd dan reolaeth, gan ollwng hydrogen clorid a ffosgen i'r awyr oherwydd presenoldeb cemegion peryglus roedd y trên yn eu cludo. O ganlyniad, symudwyd yr holl drigolion o fewn radiws o filltir, a chychwynnwyd ar ymateb i'r argyfwng gan asiantaethau yn Ohio, Pennsylvania, a Gorllewin Virginia. Ar 16 Chwefror 2023 anfonwyd gweinyddwr o Asiantaeth Amddiffyn Amgylcheddol (EPA) y llywodraeth ffederal i gynorthwyo.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Ohio catastrophe is 'wake-up call' to dangers of deadly train derailments". *The Guardian*. February 11, 2023. Archifwyd o'r gwreiddiol ar February 13, 2023. Cyrchwyd February 13, 2023.
2. ↑  Orsagos, Patrick; Seewer, John (2023-02-06). "Crews release toxic chemicals from derailed tankers in Ohio". *Associated Press* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar February 7, 2023. Cyrchwyd 2023-02-14.
3. ↑  Murray, Isabella (2023-02-17). "Political fallout over federal response to Ohio train derailment". *ABC News* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar February 17, 2023. Cyrchwyd 2023-02-20.
Mae **Dafydd Glyn Jones** (ganed 1941) yn ysgolhaig a geiriadurwr o Gymro a aned ym mhentref Carmel yn Arfon, Gwynedd. Mae'n arbenigwr ar ryddiaith Cymraeg Canol ac mae ei ddiddordebau eraill yn cynnwys hanesyddiaeth Cymru, Robert Jones, Rhoslan, a bywyd a gwaith Emrys ap Iwan.

Y mae hefyd yn flogiwr ac yn sylwebydd gwleidyddol craff. 

Cafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Carmel ac Ysgol Dyffryn Nantlle, Pen-y-groes. Astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, ac yng Ngholeg Linacre, Rhydychen.

Treuliodd gyfnod hir fel darlithydd ac wedyn Uwch-ddarlithydd yn yr Iaith Gymraeg a Llenyddiaeth Gymraeg ym Mhrifysgol Cymru, Bangor. Gyda'i gyd-olygydd Bruce Griffiths, golygodd *Geiriadur yr Academi*. Ymddeolodd o'r brifysgol yn 2000.

Yn 2010 sefydlodd gwmni cyhoeddi Dalen Newydd sy'n cyhoeddi cyfuniad o glasuron allan-o-brint a gweithiau newydd.

Llyfryddiaeth
-------------

Mae Dafydd Glyn Jones yn awdur nifer o erthyglau ar bynciau'n ymwneud â llên a hanesyddiaeth Cymru, e.e.

* *Drych yr Amseroedd* (1987)
* *Y Bedwaredd Gainc* (1988)
* *Gwlad y Brutiau* (1990)
* *Cyfrinach Ynys Brydain* (Darlith Flynyddol BBC Cymru, 1992)

Cyhoeddwyd detholiad o'i ysgrifau ar hanesyddiaeth Cymru yn,

* *Agoriad yr Oes* (Y Lolfa, 2001). ISBN 0-86243-603-6

Dolenni allanol
---------------

* Blog personol

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 71671267
* LCCN: n92001146
* ISNI: 0000 0000 8151 9218
* SUDOC: 129554766
* BNF: cb150117932 (data)
* BIBSYS: 90968965

 |
Defaid Bryniau Ceri mewn sioe amaethyddol.
Defaid Bryniau Ceri: mamog ac oen ar fferm yn yr Iseldiroedd.

Brîd o ddefaid dof yw **defaid Bryniau Ceri** (Saesneg: *Kerry Hill*), sy'n tarddu o ardal pentref Ceri ger Y Drenewydd, Powys. 
Mae gan defaid Bryniau Ceri batrwm lliw unigryw, gyda wynebau gwyn efo marciau duon o gwmpas y geg, y clustiau a'r llygaid. Mae eu gwlân yn wyn a cheir marciau duon ar y coesau.

Mae'r cyfeiriadau cynharaf at y brîd yn dyddio o ddechrau'r 19eg ganrif. Erbyn heddiw mae diadellau o'r defaid i'w cael ar ffermydd yng ngwledydd Prydain, Iwerddon a'r Iseldiroedd ond nid yw'n frîd cyffredin. Oherwydd ei brinder bu'r defaid ar restr y *Rare Breeds Survival Trust* hyd 2006.

Cyfeiriadau
-----------

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) The Kerry Hill Flock Book Society Archifwyd 2012-10-06 yn y Peiriant Wayback.
* (Iseldireg) kerryhillvereniging.nl

| * v
* t
* e
 Bridiau Cymreig |
| --- |
| Cwn | 
* Corgi
* Hen Gi Defaid Llwyd Cymreig
* Daeargi Sealyham
* Ci hela Cymreig
* Ci defaid Cymreig
* Sbaengi Hela Cymreig
* Daeargi Cymreig

 |
| Gwartheg | 
* Gwartheg Morgannwg
* Gwartheg Penfro
* Gwartheg y Faenol
* Gwartheg Duon Cymreig

 |
| Defaid | 
* Defad Mynydd Cymreig Wyneb Moch Daear
* Dafad Mynydd Cymreig Balwen
* Wyneb Brith Beulah
* Dafad Mynydd Du Cymreig
* Cheviot Bryn Brycheiniog
* Dafad Bryniau Ceri
* Dafad Llanwenog
* Dafad Llŷn
* Dafad Mynydd Cymreig

 |
| Môch | 
* Mochyn Cymreig

 |
| Adar | 
* Gŵydd Aberhonddu
* Harlecwin Cymreig

 |
| Ceffylau | 
* Merlen Gymreig
	+ Cob Cymreig
	+ Merlyn mynydd Cymreig

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **crwbach mawr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **crybachau mawr**; yr enw Saesneg yw *Great Prominent*, a'r enw gwyddonol yw *Peridea anceps*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r crwbach mawr yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwrthydystiad cyhoeddus o 8,000 o ganhwyllau - a drefnwyd gan y Cynulliad Cenedlaethol.
Mudiad cenedlaethol yng Nghatalwnia ydy ***Assemblea Nacional Catalana*** (talfyriad: **ANC**; Cymraeg: *Cynulliad Cenedlaethol Catalwnia*); roedd ganddo dros 80,000 o aelodau (40,000 ohonynt yn talu) yn 2015. Rhwng ei ffurfio yn 2011 a Mai 2015 ei Lywydd oedd Carmen Forcadell cyn trosglwyddo'r awennau i Jordi Sànchez. Mae'r ANC yn diffinio'i hun fel mudiad democrataidd, poblogaidd ac unol.

Un o'i ymgyrchoedd cyntaf oedd gwrthdystiad enfawr ar 11 Medi 2012 yn Barcelona, pan ddaeth 1.5 miliwn o bobl at ei gilydd i alw am annibyniaeth i Gatalwnia. Dyma'r brotest fwyaf a welwyd yng Nghatalwnia (hyd 2015). Ar 8 Mehefin y flwyddyn dilynol ail-etholwyd Carme Forcadell yn Llywydd. Rhennir gwaith y mudiad rhwng deg siaptr neu ranbarth, er mwyn ysgogi gweithgareddau lleol.

Rhai gwrthdystiadau a drefnwyd gan yr ANC
* Medi 2012 ar ffordd y *Passeig de Gracia*
* *Concert per la Llibertat*, 2013
* Llwybr y Catalwniaid; rhes o bobl: dros 300,000 o bobl; 480-cilometr; Medi 2013

Gweler hefyd
------------

* Junts pel Sí
* Convergència Democràtica de Catalunya
* Convergència i Unió
* Esquerra Republicana de Catalunya
* Partit dels Socialistes de Catalunya

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  https://assemblea.cat; adalwyd Awst 2015
2. ↑  http://www.ccma.cat; adalwyd Awst 2015

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Assemblea Nacional Catalana***
Llyfr gramadeg Cymraeg gan Gruffydd Robert (c. 1527-1598) yw ***Dosparth Byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg Cymraeg***. Cyhoeddwyd y rhan gyntaf ym Milan yn yr Eidal ar Ddydd Gŵyl Ddewi, 1567. Mae'r ail ran, ar y rhannau ymadrodd (*cyfiachyddiaeth*), yn ddi-ddyddiad, ond yn debyg o fod wedi ymddangos yn 1584 neu 1585.

Disgrifiad
----------

Mae'r ddwy ran gyntaf yn defnyddio ffurf ymgom mewn gwinllan rhwng Gr. (Gruffydd Robert ei hun) a Mo. (sef Morys Clynnog, ewyrth Robert. Nid yw'r drydedd ran (*tonyddiaeth*) yn defnyddio'r un ffurf, efallai am fod Morys Clynnog wedi boddi tua 1581 a Carlo Borromeo, y cyfeirir ato fel *meistr* neu *arglwydd* Gruffydd Robert yn y gramadeg, wedi marw ym 1584. Mae'r rhannau eraill yn fyrrach: mae'r bedwaredd ran yn trafod y cynganeddion a mesurau cerdd dafod; y bumed ran yn darparu casgliad o gerddi; a chynnwys y chweched ran yw dechrau cyfieithiad *De Senectute* gan Cicero.

Llyfryddiaeth
-------------

Ceir adargraffiad safonol o Ramadeg Gruffydd Robert gyda rhagymadrodd helaeth yn:

* G. J. Williams (gol.) *Gramadeg Cymraeg Gruffydd Robert* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1939)

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gramadegau Cymraeg (hyd 1900)
* *Y Drych Cristianogawl*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  G. J. Williams (gol.) *Gramadeg Cymraeg Gruffydd Robert*. Rhagymadrodd.
Defaid Llanwenog a Sir Amwythig
Brîd o ddafad sy'n tarddu o Gymru yw **dafad Llanwenog**. Cafodd ei ddatblygu yn y 19g o ddafad fridiau Llanllwni (sydd bellach wedi diflannu), dafad Sir Amwythig, y ddafad fynydd Gymreig, a dafad Coedwig Clun. Ardal gynhenid dafad Llanwenog yw Dyffryn Teifi, ond y mae bellach wedi ymledu i ardaloedd eraill. Sefydlwyd cymdeithas i'r brîd yn 1957. Mae defaid Llanwenog o anian tawel, hawdd i'w trin, ac maen nhw'n cael eu hadnabod am roi wyn yn dda, gyda'r rhan fwyaf o ddefaid yn rhoi efeilliaid a rheini yn tyfu i tua 20 cilogram mewn 56 diwrnod. Mae'r brîd yn cael ei gadw yn bennaf er mwyn ei gig.

Brîd o faint canolig yw dafad Llanwenog. Gall hwrdd gyrraedd pwysau o 90 cilogram (198 pwys) a'r defaid yn pwyso tua 55 cilogram (121 pwys) ar gyfartaledd. Mae'r wyneb a'r coesau yn ddu gyda chydun o wlan ar y talcen. Mae'r gwlan o ansawdd uchel gyda chyfrif Bradford o 56/58 a hyd o 7.5 centimedr (3 modfedd) and the lambs are fast growing, twin lambs reaching a carcase weight of 19.9 kilogram (43.9 lb)
 in 56 days.

Mae nifer y defaid Llanwenog wedi bod yn gosteng a chredir bod llai na 3,000 o ddefaid cofestredig yn bridio yn 2015. Mae'r brîd yn ymddangos yn gyson mewn sioeau amaethyddol yng Nghymru a Lloegr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Llanwenog". *Breeds of Livestock*. Oklahoma State University Dept. of Animal Science. Cyrchwyd 2015-08-12.
2. ↑  
"Llanwenog/United Kingdom". *Breed Data Sheet*. Domestic Animal Diversity Information System. Cyrchwyd 2009-09-01.
3. ↑  "Llanwenog sheep". Llanwenog Sheep Breeders' Support Group. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-07-07. Cyrchwyd 2015-08-12.
4. ↑  "Llanwenogs on show". Llanwenog Sheep Breeders' Support Group. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-03-11. Cyrchwyd 2015-08-12.

| * v
* t
* e
 Bridiau Cymreig |
| --- |
| Cwn | 
* Corgi
* Hen Gi Defaid Llwyd Cymreig
* Daeargi Sealyham
* Ci hela Cymreig
* Ci defaid Cymreig
* Sbaengi Hela Cymreig
* Daeargi Cymreig

 |
| Gwartheg | 
* Gwartheg Morgannwg
* Gwartheg Penfro
* Gwartheg y Faenol
* Gwartheg Duon Cymreig

 |
| Defaid | 
* Defad Mynydd Cymreig Wyneb Moch Daear
* Dafad Mynydd Cymreig Balwen
* Wyneb Brith Beulah
* Dafad Mynydd Du Cymreig
* Cheviot Bryn Brycheiniog
* Dafad Bryniau Ceri
* Dafad Llanwenog
* Dafad Llŷn
* Dafad Mynydd Cymreig

 |
| Môch | 
* Mochyn Cymreig

 |
| Adar | 
* Gŵydd Aberhonddu
* Harlecwin Cymreig

 |
| Ceffylau | 
* Merlen Gymreig
	+ Cob Cymreig
	+ Merlyn mynydd Cymreig

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **crwbach y masarn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **crybachau'r masarn**; yr enw Saesneg yw *Maple Prominent*, a'r enw gwyddonol yw *Ptilodon cucullina*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r crwbach y masarn yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Actor a chyfarwyddwr o Gymro oedd **Dafydd Hywel** (4 Rhagfyr 1945 – 23 Mawrth 2023). Cafodd yrfa hir mewn cynyrchiadau Cymraeg a Saesneg ar lwyfan, ffilm a theledu.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Magwyd David Hywel Evans yng Nglanaman ac yna Garnant, Cwm Aman. Wedi hynny bu'n byw yng Nghapel Hendre ger Rhydaman.

Hyfforddodd fel athro mewn coleg yn Abertawe am fod ei dad eisiau iddo gael "job teidi". Ar ddiwedd yr 1960au fe'i ddewiswyd un o aelodau cyntaf Cwmni Theatr Cymru dan gyfarwyddiaeth Wilbert Lloyd Roberts.

Gyrfa
-----

Bu'n chwarae y cymeriad lliwgar Jac Daniels ar *Pobol y Cwm* yn yr 1980au. Fe ymddangosodd ar y rhaglen blant *Miri Mawr* yn chwarae Caleb y Twrch.

Chwaraeodd rannau mewn cyfresi drama Cymraeg fel *Y Pris* a *Pen Talar*, y ffilmiau *Rhosyn a Rhith*, *I Fro Breuddwydion* ac *Yr Alcoholig Llon* ymysg eraill. Yn Saesneg cafodd rannau gwadd mewn cyfresi fel *The Indian Doctor*, *The Bill* a *Holby City*. Roedd hefyd yn un o sêr y gyfres *Stella*.

Yn 1994 ffurfiodd ei gwmni theatr ei hun, Cwmni Mega, sydd wedi cynhyrchu pantomeimau Cymraeg yn flynyddol ers hynny. Ar ddiwedd 2022, pasiodd yr awennau i'r pâr priod, Lisa Marged a Gwydion Rhys.

Roedd yn ymgyrchydd brwd dros yr iaith Gymraeg, gan ymladd dros addysg Gymraeg yng Nghaerdydd.

Cyhoeddodd ei hunangofiant *Dafydd Hywel - Hunangofiant Alff Garnant* yn 2013.

Bywyd personol
--------------

Roedd yn briod a Betty a cawsant ddau o blant, Catrin a Llŷr.

Bu farw yn 77 mlwydd oed wedi cyfnod o salwch. Cynhaliwyd ei angladd ar ddydd Gwener, 21 Ebrill 2023. Roedd gwasanaeth cyhoeddus yn Amlosgfa Llanelli am 13:00 y prynhawn wedyn cyfle i rannu straeon ac atgofion am ei fywyd ym Mharc y Scarlets.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Yr actor Dafydd Hywel wedi marw'n 77 oed". *newyddion.s4c.cymru*. Cyrchwyd 2023-03-23.
2. 1 2   Hysbysiad marwolaeth - Dafydd Hywel EVANS. Western Mail (1 Ebrill 2023).
3. ↑  Dafydd Hywel - Hunangofiant Alff Garnant; Adalwyd 2015-12-29
4. ↑  *Ynol yn y Cwm ar ei newydd wedd? Annes Glynn yn sgwrsio a'r actor Dafydd Hywel, sydd yndychwelyd i Gwmderi fel Jac Daniels.*  , Daily Post, 15 Mai 2004.  Cyrchwyd ar 23 Mawrth 2023.
5. ↑  Cofio - Actor o Ddyffryn Aman ar Cofio; S4C; Adalwyd 2015-12-29
6. ↑  Manylion Cwmni Mega ; Adalwyd 2015-12-29
7. ↑  "Cofio Dafydd Hywel, "y dyn llawn"". *Golwg360*. 2023-06-04. Cyrchwyd 2023-06-07.
8. ↑  "Cofio Dafydd Hywel: hanes eicon Cymreig yng ngeiriau'r rhai oedd agosaf ato". *Cambrian News*. 2023-06-01. Cyrchwyd 2023-06-07.

Dolenni allanol
---------------

* Dafydd Hywel ar wefan Internet Movie Database
* Cwmni Mega

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 310618022

 |
Mab llwyn a pherth y Tywysog Dafydd ap Gruffudd, Tywysog Cymru (m. 1283) a'r unig un o'i feibion i'w oroesi oedd **Dafydd Goch** neu **Dafydd ap Dafydd ap Gruffudd** (ganed yn y 1270au, efallai).

Cefndir
-------

Bu Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Gwynedd a Chymru, yn briod ag Elizabeth Ferrers a gwyddys iddo gael dau fab cyfreithlon, sef Llywelyn ac Owain, ac un ferch gyfreithlon, Gwladys. Bu farw'r ddau fab yn garcharorion alltud yng Nghastell Bryste tra daliwyd Gwladys am ei hoes yng Nghwfent Sixhills, Swydd Lincoln. Yn ôl rhai ffynonellau roedd gan Dafydd saith ferch anghyfreithlon arall hefyd, ond ni wyddys dim amdanynt.

Bywgraffiad
-----------

Ychydig iawn a wyddom am fywyd Dafydd Goch. Mae ei lysenw yn awgrymu ei fod yn gochyn. Cyfeirir ato mewn rhai o'r achresrtau fel 'Dafydd Goch Penmachno', sy'n awgrymu'n gryf iddo fyw yn ardal Penmachno. Yn ôl yr achau Cymreig, ei fam oedd Tangwystl ferch Owain Fflam, sydd fel arall yn anhysbys. Priododd ferch o'r enw Angharad ferch Heilyn.

Cafodd o leiaf un mab, Gruffudd ap Dafydd Goch, a fu farw tua'r flwyddyn 1365: cafodd ei gladdu yn eglwys Betws-y-Coed lle ceir beddfaen cerfiedig sy'n rhoi ei achau.

Beddrod mab Dafydd: Gruffudd ap Dafydd Goch.
Roedd disgynyddion Gruffudd yn cynnwys dau fardd o ardal Nant Conwy, sef Gruffudd Leiaf, y cedwir englyn ganddo yn un o lawysgrifau Cwrtmawr, a'i fab Ieuan ap Gruffudd Leiaf a ganodd gywyddau ac awdlau i deuluoedd Penrhyn ac uchelwyr Nant Conwy, cerdd i abaty Aberconwy, dychan ar Afon Llugwy, ac ymryson barddol rhyngddo a Guto'r Glyn.

Cyfeiriadau
-----------

* J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru 1998), tud. 578.
Os yw cyfanswm yr onglau mewnol α a β yn llai na 180°, mae'r ddwy linell syth os cânt eu hymestyn yn ddiderfyn yn cyfarfod ar yr ochr honno.
Mewn geometreg, **cynosodiad cyflin Euclid** yw'r 5ed cynosodiad yng nghyfrol y mathemategydd Euclid (Groeg: Eukleídēs; bl. 300 CC) sef *Yr Elfennau*. Weithiau, defnyddir y term **pumed cynosodiad Euclid** amdano. Mae'n wireb unigryw o fewn geometreg Euclidaidd. Mae'n datgan y canlynol, a ddylid ei ystyried oddi fewn i'r gofod Euclidaidd:

> 
> Os yw segment o linell yn croestorri dwy linell syth sy'n ffurfio dwy ongl fewnol ar yr un ochr sy'n cyfateb i lai na dwy ongl sgwâr, yna bydd y ddwy linell, os estynnir hwy am gyfnod amhenodol, yn cwrdd ar yr ochr lle mae cyfanswm yr onglau yn llai na dwy ongl sgwâr.
> 
> 
> 

Geometreg Ewclidaidd yw'r astudiaeth o geometreg sy'n bodloni pob un o wirebau Euclid, gan gynnwys y cynosodiad cyflin. Gelwir y geometreg honno lle nad yw'r meincnod yma (y cynosodiad cyflin) yn dal dŵr yn "geometreg ddi-Euclid". Gelwir y geometreg sy'n gwbwl annibynnol o gynosodiad cyflin Euclid, ond lle bodlonir y 4 cynosodiad cyntaf yn "geometreg absoliwt".

Ystyrir gwireb Playfair hefyd yn wireb adnabyddus, perthnasol. Mae'n datgan:

> 
> Mewn plân, o gael llinell a phwynt nad yw arno, gellir tynnu un llinell (sy'n gyflin i'r linell a roddwyd) drwy'r pwynt.
> 
> 
> 

Yn rhesymegol, nid yw'r wireb hon ar ei phen ei hun yn gwbwl hafal i gynosodiad cyflin Euclid, gan nad oes yma geometregau lle mae un yn gywir a'r llall yn anghywir.

Y gwrthwyneb i gynosodiad cyflin Euclid
---------------------------------------

Nid aeth Euclid ati i greu cynosodiad o wrthwyneb y 5ed cynosodiad, sef un dull o wahanu geometreg Euclid oddi wrth geometreg eliptig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  geiriaduracademi.org; *Geiriadur yr Academi*; adalwyd 31 Rhagfyr 2018.
2. ↑  Cyfieithwyd o'r Saesneg: *If a line segment intersects two straight line forming two interior angles on the same side that sum to less than two right angles, then the two lines, if extended indefinitely, meet on that side on which the angles sum to less than two right angles.*.
*Erthygl am y dalaith yw hon. Am brifddinas y dalaith gweler Durango, Durango. Gweler hefyd Durango (gwahaniaethu).*
Un o 31 talaith ffederal Mecsico yw **Durango**. Mae ganddi boblogaeth o tua 1,509,117 o bobl (2005). Mae ganddi'r dwysedd poblogaeth ail isaf yn y wlad (ar ôl Baja California Sur). Dinas Durango yw prifddinas y dalaith. Mae'r rhan fywaf o'r dalaith yn fynyddig iawn gyda llawer o goedwigoedd trwchus. Gorwedd mynyddoedd y Sierra Madre Occidental yng ngorllewin a chaolbarth y dalaith. Ceir llawer o fwynau yn y mynyddoedd hynny, yn cynnwys arian, a dyma un o'r rhesymau pam fod y Sbaenwyr mor awyddus i feddianu'r ardal. Mae'r ardal gwelyau mwyn yn ymestyn i'r gogledd i dalaith Chihuahua ac i'r de i Zacatecas. Ceir basnau anial anferth yn ardal Laguna sy'n cael eu dyfrhau gan Afon Nazas. Mae prif gnydau'r ardal yn cynnwys cotwm, gwenith, ŷd, *alfalfa*, ffa, sorghum a llydiau eraill. Yn ogystal â ffermio, y prif ddiwydiannau yw coedwigaeth a ransio.

Lleoliad talaith Durango ym Mecsico
Mae Durango yn enwog am ei sgorpionau.

Ymsefydlodd y Sbaenwr Francisco de Ibarra yn Durango, a oedd yn rhan o dalaith anferth Nueva Vizcaya, yn 1563: sefydlodd ddinas Durango a'i henwi ar ôl ei dref enedigol Durango, yn Sbaen. Ond gwrthwynwebwyd y trefedigaethwyr Sbaenaidd gan y pobloedd brodorol ac o hynny ymlaen maent wedi brywdro i gael elfen o ymreolaeth ar eu materion eu hunain. Yn 1823, yn fuan ar ôl diwedd Rhyfel Annibyniaeth Mecsico, daeth Durango yn dalaith ffederal.

Mae enwogion Durango yn cynnwys yr arweinydd chwyldroadol Pancho Villa a'r actores Dolores del Río.

Prif ddinasoedd a threfi
------------------------

* Durango (Victoria de Durango)
* El Salto
* Gómez Palacio
* Lerdo (Ciudad Lerdo)
* Santiago Papasquiaro
* Tepehuanes
* Santa María del Oro
* Guanaceví

Dolenni allanol
---------------

* (Sbaeneg) Gwefan y dalaith

| * v
* t
* e
Taleithiau Mecsico |
| --- |
| 
* Aguascalientes
* Baja California
* Baja California Sur
* Campeche
* Chiapas
* Chihuahua
* Coahuila
* Colima
* Durango
* Guanajuato
* Guerrero
* Hidalgo
* Jalisco
* Michoacán
* Morelos
* Nayarit
* Nuevo León
* Oaxaca
* Puebla
* Querétaro
* Quintana Roo
* San Luis Potosí
* Sinaloa
* Sonora
* Tabasco
* Talaith Mecsico
* Tamaulipas
* Tlaxcala
* Veracruz
* Yucatán
* Zacatecas

 |  |
| 
* **Distrito Federal**

 |
Awdur o Gymro oedd **Dafydd Huws** (1949 – 15 Ebrill 2020), a ysgrifennodd o dan y ffugenw **Goronwy Jones**.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd yn Mangor a fe'i magwyd yn Llanberis ac aeth i astudio ym Mhrifysgol Aberystwyth.

Gyrfa
-----

Bu'n athro Cymraeg am 18 mlynedd yn Ysgol Uwchradd Illtyd Sant, Caerdydd cyn gadael y byd addysg am y BBC i sgriptio *Pobol y Cwm*.

Dechreuodd ei yrfa lenyddol fel colofnydd radio a theledu Y Faner o dan yr enw Charles Huws (1971-1982). Ef yw awdur nofelau'r Dyn Dwad. Trwy lygad ei gymeriad Goronwy Jones, creodd Huws dair nofel ôl-fodernaidd a gwleidyddol. *Dyddiadur Dyn Dŵad* (1978), *Un Peth 'Di Priodi, Peth Arall 'Di Byw* (1990) a *Walia Wigli* (2004) a detholiad o storiau a darllediadau yn y gyfrol *Chwarter Call* (2005). Rhydd nofelau Huws olwg ddychanol a gwleidyddol ar Gymru'r 70au, yr 80au, y 90au a'r Gymru fodern. Addaswyd y nofel *Dyddiadur Dyn Dŵad* yn gyfres fer ar Radio Cymru yn 1986 ac yn ddiweddarach fel ffilm, gyda Llion Williams yn serennu yn y brif ran. Fe'i ddarlledwyd fel y ffilm Nadolig ar S4C yn 1989.

Ef hefyd oedd awdur *Ser y Dociau Newydd* (1994) ac roedd yn parhau i sgriptio ar gyfer y teledu. Roedd Dafydd Huws yn weithgar gydag Undeb yr Ysgrifenwyr yng Nghymru.

Yn ei flynyddoedd olaf, roedd wedi bod yn barddoni dipyn, a cyhoeddwyd rhai darnau yn enw Goronwy Jones yng nghylchgrawn Golwg ym mis Ebrill 2017.

Bywyd personol
--------------

Roedd yn briod a June ac roeddent yn byw yng Ngwaelod-y-Garth ger Caerdydd. Mae ganddynt ddwy ferch, Esyllt a Catrin Dafydd.

Bu farw yn hosbis Holme Towers ym Mhenarth.

Gweithiau
---------

* Gwaith Sgriptio i Deledu: Cyfres *Mwy Na Phapur Newydd*, *I Dir Drygioni*, *Un Dyn Bach A Rol*, *Iechyd Da*.
* Ffilmiau: *Dyddiadur Dyn Dwad* (1989), *Y Delyn* (1998)
* Cyfresi Radio: *Dyddiadur Dyn Dwad*, *Dyddiadur Dyn Priod*.
* CD o ddarllediadau: *Dyddiadur Dyn Priod*.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Colli Dafydd Huws, ‘y Dyn Dŵad’*  , Golwg360, 15 Ebrill 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 68650866
* LCCN: no2004105301
* ISNI: 0000 0000 8257 8690
* GND: 132102757
* SUDOC: 122144244

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **crwbach cleisiog tywyll**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **crybachau cleisiog tywyll**; yr enw Saesneg yw *Dusky Marbled Brown*, a'r enw gwyddonol yw *Gluphisia crenata*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r crwbach cleisiog tywyll yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **crwbach ffigwr wyth deg**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **crybachau ffigwr wyth deg**; yr enw Saesneg yw *Figure of Eight*, a'r enw gwyddonol yw *Diloba caeruleocephala*.

Diloba caeruleocephala
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r crwbach ffigwr wyth deg yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cwpan ŵy
Cynhwysydd ar gyfer wyau wedi'u berwi yn eu plisgyn yw **cwpan ŵy** neu **ecob**. Mae gan gwpanau cwpan ŵy ran ceugrwm i ddal yr wy ac weithiau waelod i godi'r rhan honno ac i roi sefydlogrwydd. Gellir gwneud cwpan ŵy allan o borslen, crochenwaith, pren, plastig, gwydr ac amryw fetelau neu bakelit. Mae rhai wedi'u gwneud o ddau ddeunydd (pren a seramig).

Hanes
-----

Gwyddir am fodolaeth cwpannau ŵy ers o leiaf cyfnod Ymerodraeth Rufeinig. Ceir mosäig o Antiochia (Twrci presennol) o'r flwyddyn 40CC sy'n darlunio pryd o fwyd gyda chwpan a llwyau ŵy. Yn nhref Pompeii darganfyddwyd cwpan ŵy arian gyda llwy yn cyd-fynd ag e.

Cwpan Ŵy Cymraeg
----------------

Ceir stoc o gwpanau ŵy cyfoes o borselan gwyn sy'n arddangos y gair 'ŵy' wedi ei engrafu ac mewn dewis o liwiau (coch, oren, gwyrdd a glas) arnynt.. Dylunnir y cwpannau gan Keith Brymer Jones ac maent ar werth drwy siopau llyfrau a chrefftau Cymraeg ac ar y we.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Christa Klebor, [Volltext auf deutsches-eierbechermuseum.de "Vom Kulturgut zum Kultobjekt: Ein Hoch auf den Eierbecher und seine spannende Geschichte"] (yn German), *Berliner Morgenpost*, Volltext auf deutsches-eierbechermuseum.de
2. ↑
Roedd **Dafydd ab Owain Gwynedd** (bu farw 1203) yn frenin Gwynedd neu rannau o'r deyrnas rhwng 1170 a 1195. Am gyfnod bu'n teyrnasu ar y cyd a'i frodyr Maelgwn ab Owain Gwynedd a Rhodri ab Owain Gwynedd.

Hanes ei fywyd
--------------

Roedd Dafydd yn fab i Owain Gwynedd o'i wraig Cristin ferch Goronwy. Oherwydd fod Cristin yn gyfnither i Owain, nid oedd yr eglwys yn cydnabod y briodas, ac felly ystyrid Dafydd yn blentyn gordderch. Clywir amdano gyntaf yn 1157 pan ymosododd Harri II, brenin Lloegr ar Wynedd. Roedd Dafydd yn bresennol yn yr ysgarmes yng nghoed Penarlâg pan fu bron i Harri gael ei ladd. Yn 1165 yr oedd wedi ymsefydlu yn Nyffryn Clwyd ac mae cofnod amdano'n ymosod ar Degeingl.

Pan fu Owain farw yn 1170, aeth yn ymrafael rhwng ei feibion am y deyrnas. Ymosododd Dafydd a Rhodri ar eu brawd Hywel ab Owain Gwynedd, a'i yrru ar ffo i Iwerddon. Pan ddychwelodd Hywel gyda byddin o Iwerddon yr un flwyddyn, lladdwyd ef mewn brwydr ym Mhentraeth. Yn 1173, gyrrodd Dafydd ei frawd Maelgwn ar ffo i Iwerddon, a bu brawd arall, Cynan, farw yn 1174. Yr un flwyddyn llwyddodd Dafydd i ddal a charcharu Maelgwn (oedd wedi dychwelyd o Iwerddon) a Rhodri, gan ddod yn frenin Gwynedd oll. Y flwyddyn honno hefyd priododd Emme o Anjou, merch i Sieffre o Anjou a hanner chwaer i'r brenin Harri.

Yn 1175 llwyddodd Rhodri i ddianc o garchar ac ymosodd ar ei frawd. Collodd Dafydd y rhan o Wynedd i'r gorllewin o Afon Conwy. Yn 1177 rhoddodd Harri II arglwyddiaethau Ellesmere a Hales iddo. Adeiladodd gastell yn Rhuddlan ac mae cofnod am Gerallt Gymro yn aros noson yno ar ei daith trwy Gymru.

Yn 1194 wynebodd Dafydd fygythiad arall, sef ei nai Llywelyn ap Iorwerth, a lwyddodd i'w orchfygu mewn brwydr yn Aberconwy gyda chymorth meibion Cynan ab Owain Gwynedd. Yn 1197 gallodd Llywelyn ddal Dafydd a'i garcharu. Fe'i rhyddhawyd y flwyddyn wedyn ar gais Hubert Walter, Archesgob Caergrawnt, ac aeth i fyw i'w faenorau yn Lloegr. Bu farw yno ym mis Mai 1203.

Noddwr y beirdd
---------------

Cedwir dwy gerdd i Ddafydd ab Owain Gwynedd gan y bardd-ryfelwr Gwilym Rhyfel. Er nad oes modd profi hynny, mae'n bosibl fod Gwilym yn aelod o osgordd y tywysog; bu farw mewn brwydr.

Cyfeiriadau
-----------

* *Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :**Owain Gwynedd | **Tywysog Gwynedd** | **Olynydd :**Llywelyn Fawr |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr René Guissart yw ***Dédé*** a gyhoeddwyd yn 1935. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Dédé*** ac fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Jacques Bousquet a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Henri Christiné. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Paramount Pictures.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Danielle Darrieux, Suzy Delair, Viviane Romance, Ginette Leclerc, Claude Dauphin, Albert Préjean, Louis Baron, son, Gaston Orbal, Georges Cahuzac, Léonce Corne, Mireille Perrey, Pierre Larquey, Pierre Piérade, René Bergeron a Roland Armontel. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1935. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Mutiny on the Bounty* sef ffilm arbrofol Americanaidd yn seiliedig ar nofel o’r un enw..... Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm René Guissart ar 24 Hydref 1888 ym Mharis a bu farw ym Monaco ar 7 Mehefin 2002.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd René Guissart nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 19 Ebrill 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 19 Ebrill 2016.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Cwrasow du** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cwrasowiaid duon) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Crax alector***; yr enw Saesneg arno yw *Black curassow*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. alector*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r cwrasow du yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Cwrasow du** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Y cerflun *Dafydd* gan Michelangelo
Cerflun enwog gan Michelangelo yw ***Dafydd*** (Eidaleg: *David*), sy'n bortread delfrydol yn y dull clasurol o'r brenin Dafydd, gorchfygwr Goliath yn yr Hen Destament a brenin Israel. Cafodd ei gerfio o farmor gan Michelangelo yn y cyfnod o 1501 i 1504. Fe'i ystyrir yn un o gampweithiau mawr byd celf ac yn un o uchafbwyntiau celf y Dadeni.

Mae'r cerflun, sy'n mesur 540 cm, yn portreadu Dafydd fel dyn ifanc athletaidd ond ymlaciedig o gymesuredd berffaith, yn gwbl noeth yn ôl yr arfer clasurol wrth bortreadu arwyr. Roedd yn arfer gan artistiaid ddangos Dafydd yn dal pen y cawr Goliath, ond dewisodd Michelangelo ei bortreadu fel ffigwr delfrydol sy'n ymgnawdoli ieuenctid gwrywaidd a chyfianwder. Cerfiodd yr artist *Ddafydd* ar ôl cyfnod yn Rhufain lle astudiodd gerfluniau o'r cyfnod Helenistaidd ac mae dylanwad yr arddull Groegaidd ar y gwaith yn amlwg. Ac eto ni ellir ei gamgymryd am gerflun Clasurol; mae ysbryd y Dadeni yn ei lenwi ac mae'n cychwyn pennod newydd yn hanes cerfluniaeth yn hytrach nag edrych yn ôl fel dynwarediad marw.

Cafodd Michelangelo ei gomisiynu i'w gerfio yn 1501, pan oedd yn 26 oed. Y bwriad oedd ei osod yn uchel ar un o archau eglwys gadeiriol Fflorens (*Il Duomo*), ond penderfynodd Tadau'r Ddinas ei osod o flaen y Palazzo Vecchio fel arwyddlun o ysbryd dinesig a brogarol Gweriniaeth Fflorens. Erbyn heddiw mae'r cerflun gwreiddiol yn cael ei gadw a'i arddangos yn amgueddfa'r Accademia yn Fflorens a cheir copi ohono o flaen y Palazzo Vecchio.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  H. W. Janson, *Histoire de l'Art* (Paris, 1964), tud. 539.
2. ↑  *Histoire de l'Art*, tud. 539.