recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Coli cefnwyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: colïod cefnwyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Colius colius***; yr enw Saesneg arno yw *White-backed mousebird*. Mae'n perthyn i deulu'r Colïod (Lladin: *Coliidae*) sydd yn urdd y *Coliiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. colius*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.

Teulu
-----

Mae'r coli cefnwyn yn perthyn i deulu'r Colïod (Lladin: *Coliidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Coli brith | Colius striatus |  |
|
| Coli cefngoch | Colius castanotus |  |
|
| Coli cefnwyn | Colius colius |  |
|
| Coli gwarlas | Urocolius macrourus |  |
|
| Coli penwyn | Colius leucocephalus |  |
|
| Coli wynepgoch | Urocolius indicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Coli cefnwyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Porthladd sy'n faesdref i ddinas Corc, Iwerddon, yw **Cobh** (Gwyddeleg: *An Cóbh*). Cafodd yr enw *Queenstown* neu *Cove of Cork* tan 1922.

Mae *Harbwr Corc* yn un o'r harbwrau naturiol mwyaf yn y byd. Y porth oedd y stop olaf am y mwyafrif o'r llongau yn croesi'r Cefnfor Iwerydd i Unol Daleithiau America.

Ym mis Rhagfyr 1892, gadawodd Annie Moore (1 Ionawr 1877 - 1923) a'i brodyr Phillip ac Anthony, harbwr Cobh ar y llong *Nevada* i symud i'r Unol Daleithiau America. Ar 1 Ionawr, 1892, Annie Moore oedd y mewnfudwr cyntaf i fynd heibio'r ganolfan mewnfudo newydd ar Ynys Ellis yn Efrog Newydd. Mae cerflun y tri phlentyn i'w cael ar y cei yn Cobh ac yn Ynys Ellis hefyd.

Hwyliodd y leinar *Titanic* o harbwr Cobh ar 11 Ebrill, 1912 ar ei mordaith gyntaf o Southampton, Lloegr, i Efrog Newydd. Suddwyd y llong ar 14 Ebrill, 1912 ar ôl taro rhewfynydd yn yr Iwerydd a boddwyd myw na 1,500 o bobl.

Ar 7 Mai 1915 suddwyd y leinar *Lusitania*, yn hwylio o Efrog Newydd i Lerpwl, gan long-danfor Almaenig oddi ar benrhyn Kinsale, Swydd Corc. Bu farw 1,198 o bobl. Cludwyd y goroeswyr a'r meirw i dre Cobh a chladdwyd mwy na 100 o'r meirw ym mynwent yr Hen Eglwys. Mae cofadail i'r Lusitania ym *Maes Casement* yn y dre.

Cerflun Annie Moore a'i brodyr ar y cei.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Placenames Database of Ireland", logainm.ie; adalwyd 10 Hydref 2022
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Coeden gwins** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cydonia oblonga* a'r enw Saesneg yw *Quince*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cwinswydden.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Coeden gwins***
Ffilm sbageti western gan y cyfarwyddwr Mario Costa yw ***Buffalo Bill, L'eroe Del Far West*** a gyhoeddwyd yn 1965. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal, Ffrainc a'r Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Ernesto Gastaldi a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Carlo Rustichelli. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Miramax.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Ingeborg Schöner, Hans von Borsody, Jan Hendriks, Mirko Ellis, Andrea Scotti, Roldano Lupi, Mario Brega, Feodor Chaliapin Jr. Gordon Scott, Jacques Herlin, Piero Lulli, Ugo Sasso, Catherine Ribeiro, Luigi Tosi, Franco Fantasia ac Osiride Pevarello. Mae'r ffilm *Buffalo Bill, L'eroe Del Far West* yn 94 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1965. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Sound of Music* sef ffilm fiwsical rhamantus gan Robert Wise. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 
Massimo Dallamano oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Jolanda Benvenuti sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mario Costa ar 30 Mai 1904 yn Rhufain a bu farw yn yr un ardal ar 25 Rhagfyr 1946. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Marchog Uwch-Groes Urdd Teilyngdod Gweriniaeth yr Eidal

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Mario Costa nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 18 Mai 2016.
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Nottingham, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Broxtowe**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Broxtowe yn Swydd NottinghamEtholaeth Broxtowe yn Swydd Nottingham
* Swydd Nottingham yn LloegrSwydd Nottingham yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth ym 1918, fe'i dilewyd ym 1955, ac fe'i ailsefydlwyd ym 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1918–1929: George Spencer (Llafur)
* 1929–1953: Seymour Cocks (Llafur)
* 1953–1955: Will Warbey (Llafur)
* 1955–1983: *diddymwyd yr etholaeth*
* 1983–1997: Jim Lester (Ceidwadol)
* 1997–2010: Nick Palmer (Llafur)
* 2010–2019: Anna Soubry (Ceidwadol, wedyn Change UK)
* 2019–presennol: Darren Henry (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
Mae **Ciliau** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 20 Gorffennaf 2000 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.13 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cilgant brych**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cilgantau brych (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Green-brindled Crescent*, a'r enw gwyddonol yw *Allophyes oxyacanthae*.

Oedolyn
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cilgant brych yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ystyr **clefyd cardiofasgwlar** yw diwrywiad yng ngweithrediad y galon a'r ,system gylchrediad gwaed fel rheol o ganlyniad i ddyddodion o atheroma'n cronni ar waliau'r pibellau gwaed. Gall y culhau dilynol yn y pibellau, a natur y dyddodion achosi pwysedd gwaed uwch, perygl uwch o dolchennau’n cylchredeg yn y gwaed (thrombosis), cyflenwad gwaed is i’r organau allweddol, yn enwedig i’r galon, llai o effeithlonrwydd o ganlyniad, sy'n arwain i ddiffyg anadl, poen yn y frest (angina), risg uwch o flociad sy'n arwain i drawiad ar y galon, a pherygl uwch o strôc neu ymlediad.
Dyma'r broblem iechyd fwyaf yn y DU heddiw. Cynyddir y risg gan ffactorau genetig (h.y. os oes gennych berthynas agos sydd â chlefyd cardiofasgwlar rydych yn fwy tebygol o ddioddef ohono). Ond, gan y gall dewisiadau dull o fyw ddylanwadu ar y cynnydd mewn atheroma a'r problemau iechyd dilynol, yn cynnwys arferion deiet ymarfer, ysmygu ac yfed, yn aml ystyrir hwn hefyd clefyd dull o fyw.

Gweler hefyd
------------

* Clefyd y galon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Iechyd a GofalCymdeithasol". *CBAC*. 2011. Cyrchwyd 2017. Check date values in: `|accessdate=` (help)
Am yr ail golegiwm a fodolai o 1764 i 1786, gweler Llywodraethiaeth Rwsia Fechan.
Corff gweinyddol Ymerodraeth Rwsia yn yr Hetmanaeth oedd **Colegiwm Rwsia Fechan** (Rwseg: Малороссийская коллегия trawslythreniad: *Malorossiiskaia kollegiia*, Wcreineg: Малоросійська колегія *Malorosiiska kolehiia*) a fodolai o 1722 i 1727.

Yn ôl gorchymyn (*ukase*) gan y Tsar Pedr I ar 16 Mai [27 Mai yn yr Hen Ddull] 1722, sefydlwyd Colegiwm Rwsia Fechan yn Hlukhiv dan arweiniad y Brigadydd Stepan Veliaminov-Zernov. Nod y corff newydd oedd i oruchwylio'r hetman a'i swyddogion a'r drefn gatrodol ymhlith Llu Cosaciaid Zaporizhzhia.

Yn sgil marwolaeth yr Hetman Ivan Skoropadsky yng Ngorffennaf 1722, cipiwyd grymoedd yr hetman gan y colegiwm, a fyddai'n rheoli gweinyddiaeth, barnwriaeth, a thrysorlys Wcráin am bum mlynedd. O ganlyniad i wrthwynebiad y *starshyna*, prif swyddogion milwrol a gwleidyddol y Cosaciaid, addawodd Pedr i ddiddymu'r colegiwm, a'r hwnnw a wnaeth ar 29 Medi 1727.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Oleksander Ohloblyn, "Little Russian Collegium", *Internet Encyclopedia of Ukraine* (1993). Adalwyd ar 14 Mai 2022.
Ffilm ddrama am deithio ar y ffordd gan y cyfarwyddwr Allison Anders yw ***Border Radio*** a gyhoeddwyd yn 1987. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Allison Anders. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Chris D.. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1987. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Last Emperor* sef ffilm gan Bernardo Bertolucci. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Allison Anders ar 16 Tachwedd 1954 yn Ashland. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1987 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.   
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Cymrodoriaeth MacArthur

 Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Theatr, Ffilm a Theledu yr UCLA.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Allison Anders nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *A Crush on You* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2011-01-01 |
| Border Radio |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1987-01-01 |
| *Four Rooms* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1995-01-01 |
| Gas Food Lodging |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1992-01-01 |
| Grace of My Heart |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1996-01-01 |
| *Men in Trees* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg |  |
| Mi Vida Loca |  | y Deyrnas GyfunolUnol Daleithiau America | Saesneg | 1993-01-01 |
| *Ring of Fire* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2013-01-01 |
| Sugar Town |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1999-01-01 |
| Things Behind The Sun |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2001-01-24 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 27 Ebrill 2016.
2. ↑  .
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Cnwplys y mynydd** (enw gwyddonol: *Eremonotus myriocarpus*; enw Saesneg: *clubwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod mewn pump neu chwe safle yng Nghymru a thyf yn yr Alban, Cumbria a gorllewin Iwerddon.

Cynefin
-------

Mae Cnwplys y mynydd (*E. myriocarpus*) yn brin yn yr ucheldiroedd, lle mae'n tyfu ar creigiau gwlyb neu laith, mewn agennau neu ar bridd llaith, graeanog. Fe'i ceir yn bennaf ar greigiau, ond weithiau mae'n disgyn i mewn i geunentydd neu i ambell hollt ar lethrau serth.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Cnwplys y mynydd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Planhigyn fasgwlaidd a math o fwsog cyntefig yw **Cnwp-fwsogl corn carw** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Lycopodiaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Lycopodium clavatum* a'r enw Saesneg yw *Stag`s-horn clubmoss*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cnwpfwsogl Corn Carw, Cnwbfwsogl Corn Carw, Cnwpfwsogl Corn Hydd, Corn Carw'r Mynydd, Palf y Blaidd.

Tir asidig, tywodlyd yw eu cynefin, fel arfer, yn enwedig tir uchel, gwlyb.

Perthynas â dyn
---------------

Bu cysylltiad annisgwyl rhwng cnwpfwsoglau a *showbiz*. Defnyddiwyd powdwr wedi ei wneud o sborau'r cnwpfwsogl cyffredin, a adwaenid yn syml fel *lycopodium*, mewn cyflwyniadau theatrig Fictorianaidd er mwyn creu effeithiau fflammau. Llosgwyd cwmwl o sborau wedi ei chwythu yn gyflym ac yn ddisglair, ond heb fawr o wres. Fe'i hystyrwyd yn ddiogel yn ôl safonau'r cyfnod. Sut yn y byd cafodd neb y syniad gwreiddiol o ddefnyddio'r fath ddull at y diben hwn?

Llên gwerin
-----------

Arwydd o ffrwythlondeb
"Un o'i hoff bynciau [fy ewythr Glyn Davies, Cwm Dulas, Llanddewi Brefi] oedd dangos i'r genhedlaeth iau na wyddent am rai o'r planhigion oedd yn adnabyddus i bobl y mynydd. Y drindod a gelai eu henwi bob tro oedd: y penllwydyn (neu Plu'r Gweunydd, *Eriophorum*; y sidan bengoch (*Polytrichum commune* — .... fe'i gweid yn dorch gref pan fod angen gan y bugeiliaid [i wneud carchar defaid ohono]); a'r corn carw. Mi fûm am flynyddoedd yn methu cael crap ar y diwetha "planhigyn gwydyn a hwnnw'n dirwn", fel dywedai fy ewythr, and rwyf wedi cael ar ddeall erbyn hyn mai *Stag's horn clubmoss* (*Lycopodium clavatum*) ydoedd. Yr hyn oedd yn ddiddorol oedd fod y bois ifainc 'slawer dydd yn gwisgo darnau ohono. Oes unrhyw un wedi clywed am yr arfer mewn ardaloedd eraill, ac a all unrhyw un gynnig esboniad? Tybed ai hen hen arwydd o ffrwythlondeb ydyw llysieuyn sy'n las trwy'r Gaeaf fel y celyn a'r uchelwydd?"

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Wikipedia
3. ↑  Gwyn Jones, yn Fferm a Thyddyn 8, Calan Gaeaf 1991, tud. 15

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cnwp-fwsogl corn carw***
*Nodyn: gan fod cynifer o fynyddoedd yn dwyn yr enw hwn, ychwanegwyd uchder y mynydd at yr enw.*  

Mae **Black Hill** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO163718.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Black Hill yn cael ei alw'n Graham Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Coli gwarlas** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: Colïod gwarlas) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Urocolius macrourus***; yr enw Saesneg arno yw *Blue-naped mousebird*. Mae'n perthyn i deulu'r Colïod (Lladin: *Coliidae*) sydd yn urdd y *Coliiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *U. macrourus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.

Teulu
-----

Mae'r coli gwarlas yn perthyn i deulu'r Colïod (Lladin: *Coliidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Coli brith | Colius striatus |  |
|
| Coli cefngoch | Colius castanotus |  |
|
| Coli cefnwyn | Colius colius |  |
|
| Coli gwarlas | Urocolius macrourus |  |
|
| Coli penwyn | Colius leucocephalus |  |
|
| Coli wynepgoch | Urocolius indicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Coli gwarlas** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Ardal yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Colion** a fu'n gwmwd canoloesol ac sy'n un o gymunedau Sir Ddinbych heddiw.

Hanes
-----

Roedd cwmwd Colion yng nghantref cantref Dyffryn Clwyd. Gyda Dogfeiling a Llannerch, roedd yn un o dri chwmwd y cantref hwnnw.

Gorweddai yng ngorllewin Dyffryn Clwyd. Ffiniai â Dogfeiling a Llanerch i'r dwyrain, o fewn yr un cantref, darn o Edeirnion ac arglwyddiaeth Dinmael i'r de, a chwmwd Ceinmeirch yng nghantref Rhufoniog i'r gorllewin.

Amrywiai tir y cwmwd. Yn y de-orllewin, codai i fryniau canolig eu huchder Fforest Clocaenog, ar ymyl Mynydd Hiraethog, gan ddisgyn oddi yno i lawr Dyffryn Clwyd ei hun, lle ceid y tir amaethyddol gorau.

Ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru yn 1282-83, aeth Colion, fel gweddill y cantref, yn rhan o arglwyddiaeth Rhuthun. Mae 'stent' (arolwg ar gyfer y Goron) o'r arglwyddiaeth yn 1324 yn cynnig deunydd gwerthfawr i'r hanesydd am fywyd pobl gyffredin yn y cyfnod hwnnw. Yn "nhref" (math o amlwd) Llanynys, er enghraifft, roedd yna 48 tenant rhydd gyda thir yn y dref ei hun ac mewn trefi cyfagos hefyd. Roedd 'trefi' eraill yn cynnwys Cyffylliog, Clocaenog, a Bryn Saith Marchog.

Aeth y cwmwd yn rhan o'r Sir Ddinbych wreiddiol yn 1536. Aeth yn rhan o sir Clwyd o 1974 hyd 1996 ac heddiw mae'n rhan o'r Sir Ddinbych newydd.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Dyffryn Clwyd (cantref)
* Dyffryn Clwyd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Glanville Jones, 'Medieval Settlement', yn *The Archaeology of Clwyd* (Cyngor Sir Clwyd, 1991).
Stad a phlasdy gerllaw Biwmares ar Ynys Môn yw **Bryn y Barwn** (Saesneg: ***Baron Hill***). Yma yr oedd prif breswylfa teulu Bulkeley, a fu'n eithriadol o ddylanwadol ar yr ynys am rai canrifoedd.

Daw'r enw o enw'r bryn lle saif y plasdy. Adeiladwyd y plasdy cyntaf yn 1618 gan Syr Richard Bulkeley. Bu ym meddiant teulu Bulkeley, yn ddiweddarach Williams Bulkeley, hyd nes i gostau cynnal yr adeilad fynd yn ormod i'r teulu yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, defnyddiwed y plasdy gan garfan o'r Peirianwyr Brenhinol. Yn ddiweddarach, difrodwyd yr adeilad gan dân, a dim ond gweddillion sydd ar ôl.

Yn Awst 2008, cyhoeddwyd cynlluniau i adfer yr adeilad a'i droi yn fflatiau moethus.

Gweler hefyd
------------

* William Bulkeley (4 Tachwedd 1691 – Hydref 1760), dyddiadurwr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  North Wales Daily Post

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Cyflwr presennol yr adeilad

Oriel
-----

* Y porthdai wrth y fynedfaY porthdai wrth y fynedfa
* Y plasdy ym 1982Y plasdy ym 1982
* "Y Pulpud""Y Pulpud"
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Derby, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Bolsover**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Bolsover yn Swydd DerbyEtholaeth Bolsover yn Swydd Derby
* Swydd Derby yn LloegrSwydd Derby yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn etholaeth sirol yn 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1970: Harold Neal (Llafur)
* 1970–2019: Dennis Skinner (Llafur)
* 2019–presennol: Mark Fletcher (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
Mae **Bryn y Fedwen** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN840953. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 508metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 544m (1785tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Meripilaceae* yw'r **Crawen grychlyd** (Lladin: ***Phlebia radiata***; Saesneg: *Wrinkled Crust*). 'Y Crawennau' yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Crwstyn neu haen sych yw 'cramen'. Mae'r teulu *Meripilaceae* yn gorwedd o fewn urdd y polyporales.

Disgrifiwyd ac enwyd y tacson yma'n wreiddiol gan y naturiaethwr Elias Magnus Fries.

Mae'r rhywogaeth hon o ffwng i'w chael yn Ewrop, Asia a Gogledd America.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Meripilaceae
-------------------------------------

Mae gan **Crawen grychlyd** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Cartilosoma ramentaceum* | Cartilosoma ramentaceum |  |
|
| *Cartilosoma rene-hentic* | Cartilosoma rene-hentic |  |
|
| *Cartilosoma subsinuosum* | Cartilosoma subsinuosum |  |
|
| *Porotheleum keithii* | Porotheleum keithii |  |
|
| *Porotheleum lacerum* | Porotheleum lacerum |  |
|
| *Porotheleum leucobombycinum* | Porotheleum leucobombycinum |  |
|
| *Sporotrichopsis terrestris* | Sporotrichopsis terrestris |  |
|
| *Stromatoscypha defibulata* | Stromatoscypha defibulata |  |
|
| *Stromatoscypha fimbriata* | Stromatoscypha fimbriata |  |
|
| *Stromatoscypha poriaeformis* | Stromatoscypha poriaeformis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Crawen grychlyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Bryn Glascwm** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO169525. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 392 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 522 metr (1713 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwyr Aldo Baglio, Giacomo Poretti, Giovanni Storti a Massimo Venier yw ***Chiedimi Se Sono Felice*** a gyhoeddwyd yn 2000. Fe'i cynhyrchwyd gan Paolo Guerra yn yr Eidal; roedd sawl cwmni cynhyrchu, gan gynnwys: Medusa Film, A.GI.DI.. Lleolwyd y stori yn Sisili. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Aldo Baglio. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Giuseppe Battiston, Arturo Brachetti, Marina Massironi, Aldo Baglio, Antonio Catania, Paola Cortellesi, Giacomo Poretti, Giovanni Storti, Mohamed Elsayed, Maddalena Balsamo, Serena Michelotti, Augusto Zucchi, Cinzia Massironi, Daniela Cristofori, Giangilberto Monti, Ines Nobili, Marco Pagani, Max Pisu, Salvatore Ficarra, Silvana Fallisi a Valentino Picone. Mae'r ffilm *Chiedimi Se Sono Felice* yn 97 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o sgrin llydan (sef 1.85:1). 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2000. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Gladiator* sef ffilm hanesyddol am y cyfnod Rhufeinig gan Ridley Scott. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 
Arnaldo Catinari oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Aldo Baglio ar 28 Medi 1958 yn Palermo.   
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Ambrogino d'oro

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Aldo Baglio nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Prif bwnc y ffilm:. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2020.. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2020.. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2020.
2. ↑  Gwlad lle'i gwnaed:. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2020.
3. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2020.. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2020.. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2020.. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2020.
Roedd yr uwchgapten **Brinley "Bryn" Richard Lewis** (4 Ionawr 1891 – 2 Ebrill 1917) yn chwaraewr rygbi rhyngwladol i Gymru, a fu hefyd yn chwarae rygbi i dimoedd Casnewydd a Phrifysgol Rhydychen. Mae’n un o’r deuddeg chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru a fu farw ar wasanaeth milwrol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Ganwyd Bryn Lewis ym Mhontardawe, Cymru ar y 4ydd o Ionawr 1891. Roedd ei rieni'n berchen gwaith haearn Glantawe, Pontardawe. Fe'i addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Abertawe, lle bu'n gapten y tîm rygbi, gan chwarae i dîm bechgyn ysgol Cymru ym 1905. Aeth ymlaen i ddarllen y gyfraith yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt, gan ennill ei le yn nhîm rygbi'r coleg, lle’r enillodd 3 ‘blue’ wrth gael ei ddewis ar gyfer tair gêm ‘Varsity’ yn olynol i’r brifysgol rhwng 1909-11. Byddai hefyd yn chwarae i dîm rygbi Pontardawe yn ystod y gwyliau, ac ymunodd â thîm Abertawe yn ystod tymor 1909-10.

Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Iwerddon fel rhan o Bencampwriaeth y Pum Gwlad yn ystod tymor 1911-12.

Roedd tîm Cymru’n ddibrofiad a collwyd y gêm o 12-5, ac fe gafodd Bryn Lewis ei feirniadu'n hallt gan y wasg. Llwyddodd i ad-ennill ei enw da yn ystod y tymor canlynol yn chwarae i dîmoedd Abertawe, Morgannwg a Chaergrawnt. O ganlyniad, cafodd gyfle arall i chwarae i Gymru yn erbyn Iwerddon ym 1912-13. Sgoriodd Lewis ddwy gais yn y gêm a welodd Cymru'n ennill o drwch blewyn. Cafodd gyfle i chwarae dros y Barbariaid yn ystod y Pasg yr un flwyddyn. Chwaraeodd eto dros y Barbariaid ym mis Ebrill 1914, ond cafodd ei hepgor o dîm Cymru yn nhymor 1913-14.

Cychwynodd ar swydd fel clerc erthyglog yn Abertawe ym 1914, ac ymunodd â Iwmyn Morgannwg ym mis Hydref 1914. Fel rhan o gynllun recriwtio'r fyddin, trefnwyd gêm arbennig ar Barc yr Arfau ym mis Ebrill 1915, a dyma'r tro olaf i Bryn Lewis chwarae gêm fawr o rygbi dros Gymru. Er mwyn cynyddu'r diddordeb yn y gêm, gwerthwyd y gêm fel gêm ryngwladol answyddogol yn erbyn Lloegr. Collodd Cymru'r gêm o 26-10, ond sgoriodd Bryn Lewis gais.

Ymunodd ag adran arfog y 38th Welsh Division yn fuan wedi hyn, a chyrraedd Ffrainc ar ddydd Nadolig, 1915. Brwydrodd ym mrwydr Mametz Wood, cyn i'r gatrawd symud ymlaen o'r Somme i Ypres. Penodwyd Bryn Lewis yn brif swyddog ac uwchgapten y "B Battery 122 Brigade RFA". Yn ystod daib yn y frwydr, a thra'n ymlacio'n bwyta ei frecwast gyda chyd swyddog, trawyd y ddau gan siel strae. Lladdwyd y ddau, ac fe'u claddwyd ym mynwent 'Frme-Olivier, Elverdinge, ger Boeshinge.

Llyfryddiaeth
-------------

Gwyn Prescott, *Call them to Rememberance: the Welsh rugby internationals who died in the Great War* (Caerdydd, 2014)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Swansea RFC player profiles
2. ↑  "BRYNLEWIS - South Wales Weekly Post". William Llewellyn Williams. 1917-04-14. Cyrchwyd 2015-09-07.
3. ↑  "HISGENERALSTRIBUTEI - Herald of Wales and Monmouthshire Recorder". [s.n.] 1917-04-21. Cyrchwyd 2015-09-07.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **coler du** (neu **coler ddu**), sy'n enw gwrywaidd neu'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **coleri du (-on)**; yr enw Saesneg yw *Blackneck*, a'r enw gwyddonol yw *Lygephila pastinum*.

Siani flewog
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r coler du / coler ddu yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Bron Aberanerch** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 16 Mawrth 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.13 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle. Mae'r safle rhwng Bwlch-y-groes a Thregroes, i'r gogledd o Landysul.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Brondre-fawr** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO041782. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 448 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 508 metr (1667 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Mae **Coed Gorswen**, ger Rowen yng nghymuned Caerhun, Sir Conwy, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 28 Chwefror 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 13.52 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
**Bryn y Croesau** (Lithwaneg: Kryžių kalnas ) yw man pererindod tua 12 km i'r gogledd o ddinas Šiauliai, yng ngogledd Lithwania. Credir bod pobl wedi gosod y croesau cyntaf ar y bryn (bryngaer Jurgaičiai neu Domantai cynt) ar ôl gwrthryfel 1831. Dros y blynyddoedd gosodwyd croesau, croesluniau, cerfluniau o'r Forwyn Fair, cerfiadau gwladgarwyr, a miloedd o ddelwau bychain a phaderestri gan bererinion Catholig. Nid yw'r nifer o groesau yn wybyddys, ond amcangyfrifwyd bod tua 55,000 ohonynt yn 1990 a 100,000 yn 2006. Mae'n lleoliad pwysig ar gyfer bererinion o hyd.

Golygfa agos o Fryn y Croesau

Hanes
-----

Arwydd yw'r lleoliad yma o ddioddefgarwch heddychlon pobl Lithwania er y bygythiadau maent wedi'u hwynebu dros y canrifoedd. Yn 1795 daeth Lithwania i fod yn rhan o Ymerodraeth Rwsia. Cododd pobl y Wlad Pwyl a Lithwania yn erbyn awdurdod Rwsia yn 1831 ag 1863. Nid oedd teuluoedd yn gallu lleoli cyrff y gwrthryfelwyr, felly dechreuasant godi croesau ar safle'r bryngaer. 

| Nifer o groesau |
| --- |
| 1800s | dros 9,000 |
| 1900 | 130 |
| 1902 | 155 |
| 1922 | 50 |
| 1938 | dros 400 |
| 1961 | 5,000 a ddinistriwyd |
| 1975 | 1,200 a ddinistriwyd |
| 1990 | tua 55,000 |
| 2006 | dros 100,000 |

Cofeb argraffwyd gyda geiriau Pab John Paul II: *Diolch, bobl Lithwania am y Bryn Croesau hwn sy'n tystio i genhedloedd Ewrop a'r Byd cyfan ffydd pobl y fro hon.*
Yn dilyn annibyniaeth yn 1918, defnyddiwyd Bryn y Croesau fel man gweddïo am heddwch, am eu gwlad ac am yr aelodau teulu a gollwyd yn ystod y Rhyfeloedd Annibyniaeth.

Yn ystod y cyfnod 1944–1990, pan gipiwyd Lithwania gan yr Undeb Sofietaidd, defnyddiwyd y bryn gan Lithwaniaid i ddangos eu hunaniaeth, treftadaeth a chrefydd. Gweithiodd yr awdurdodau Sofietaidd yn galed i ddileu croesau newydd (er enghraifft yn 1963 a 1973).

Ar y 7fed o Fedi, 1993, daeth Pab John Paul II i weld Bryn y Croesau, gan ddatgan ei fod yn le ar gyfer gobaith, heddwch, cariad ac aberth. Yn y flwyddyn 2000 agorwyd meudwyfan Ffransisgaidd ar y safle. Yn Mis Mai 2013, mabwysiadodd Bwrdeistref Ardal Šiauliai reoliadau newydd ynglŷn â gosod croesau newydd. Gellid gosod croes llai na 3m mewn uchder heb ganiatad.

Yn Mis Rhagfyr 2019, cymerodd twrist benywaidd o China groes y credir a osodwyd yna gan grŵp pro-democratiaeth Hong Kong, gan ei thaflu i ffwrdd. Ar Twitter ac Instagram dywedodd, "Rydym wedi gwneud peth da heddiw. Mawr yw ein mamwlad". Condemniwyd y gweithred gan Weinidog Tramor Lithwania Linas Linkevičius ar Twitter. Dywedodd ei fod yn "weithred gwarthus ac amharchus o fandaliaeth ac na fyddai'r fasiwn ymddygiad yn cael ei ddioddef".

Cysylltiadau
------------

* KryziuKalnas.lt
* Hill of Crosses Lithuania
* Speech by John Paul II
* HillofCrosses.com

Oriel
-----

* CapelCapel
* Pab John Paul IIPab John Paul II
* Bryn y Croesau gyda'r nosBryn y Croesau gyda'r nos
* 
* 
* 
* 
* 
*
Mae **Cir Mhor** (neu **Cìr Mhòr**) yn gopa mynydd a geir ar Ynys Arran yn yr Alban; cyfeiriad grid NR972431. Y fam fynydd ydy Gaoda Bheinn (Goatfell) agwaenir y ddau fynydd gan grib a elwir yn *Y Cyfrwy* (Saesneg: *The Saddle*. Ystyr enw'r mynydd ydy 'Y Crib Mawr' - defnydd digon tebyg i'r Gymraeg e.e. *Y Grib Goch*.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Ynysoedd Heledd
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Coed Caer Llan** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.53 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coed Chwarel Cynwyd** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 16 Mai 1983 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.18 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae **Bryn y Fan** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN931884. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 305metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 482m (1581tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Coed Arthog** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 20 Mai 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 12.26 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol