Delwedd lloeren o fasn Afon Indus
*Gweler hefyd Indus (tudalen gwahaniaethu).*
**Afon Indus** (Wrdw: سندھ ***Sindh***; Sindhi: سنڌو ***Sindh***; Sanscrit a Hindi: सिन्धु ***Sindhu***; Perseg: **Hindu**حندو ; Pashto: **Abasin** ّآباسن "*Tad afonydd*"; Tibeteg: **Sengge Chu** "Afon y Llew"; Tsieineeg: 印度 ***Yìndù***; Groeg: Ινδους ***Indus***) yw'r afon hiraf a phwysicaf ym Mhacistan ac un o'r mwyaf ar isgyfandir India, sydd wedi rhoi i India ei henw.

Mae'n tarddu ar lwyfandir Tibet ger Llyn Mansarovar, ac yn rhedeg i gyfeiriad y de trwy ardaloedd Ladakh a Kashmir yn yr Himalaya a gogledd a chanolbarth Pacistan, i aberu ym Môr Arabia ger dinas Karachi, prif borthladd Pacistan. Hyd yr afon yw 3200 km (2000 milltir). Mae hi'n dal dŵr o ardal o tua 1,165,000 km sgwar (450,000 milltir sgwar). Gyda'r afonydd Chenab, Ravi, Sutlej, Jhelum, Beas a'r Sarasvati ddarfodedig, mae afon Indus yn ffurfio'r delta *Sapta Sindhu* ("Saith Afon") yn nhalaith Sindh ym Mhacistan. Mae ugain o afonydd yn llifo iddi.

Mae afon Indus yn chwarae rhan hanfodol yn economi Pacistan - yn arbennig yn nhalaith Bacistanaidd Punjab, ardal amaethyddol bwysicaf y wlad honno, a Sindh. Yn ogystal, afon Indus yw prif ffyhonnell dŵr yfed ym Mhacistan.

Mae afon Indus yn tarddu yn Nhibet; mae'n cychwyn yn nghyflif afonydd Sengge a Gar sy'n llifo o gadwynau Nganglong Kangri a Gangdise Shan yn y wlad honno. Mae hi'n llifo i'r gogledd-orllewin trwy Ladakh-Baltistan i afon Gilgit, ychydig i'r de o'r Karakoram. Yma mae afonydd llai Shyok, Shigar a Gilgit yn cludo dŵr o rewlifau'r mynyddoedd mawr i'r afon. Ger Nanga Parbat mae'n rhedeg trwy yddfau cul tua 4500 – 5200 m (15,000-17,000 troedfedd) i fyny. Mae'n cylchu'n araf i'r de, ac yn dod allan o'r bryniau rhwng Peshawar a Rawalpindi yng ngogledd Pacistan.

Mae'n llifo trwy Hazara, ac yn cael ei dal tu ôl i gronfa yn Tarbela. Mae Afon Kabul yn llifo iddi ger Attock. Am weddill ei daith i'r môr mae'n croesi wastadiroedd Punjab a Sind, gan arafu ei llif yn sylweddol. Mae afon Panjnad yn ymuno ym Mithankot. Ar ôl llifo trwy Jamshoro, mae'n gorffen mewn delta mawr i'r dwyrain o Thatta.

Geirdarddiad ac enwau eraill
----------------------------

Roedd yr afon hon yn hysbys i'r hen Indiaid yn y Sansgrit fel 'Sindhu' a gan y Persiaid fel 'Hindu', a oedd yn golygu "afon y ffin". Esbonnir yr amrywiad rhwng y ddau enw gan y newid sain Old Iran \* s> h, a ddigwyddodd rhwng 850 a 600 BCE yn ôl Asko Parpola. O Ymerodraeth Achaemenid Persia, trosglwyddwyd yr enw i'r Groegiaid fel 'Indós' (Ἰνδός). Mae'n bosib y mabwysiadwyd yr enw gan y Rhufeiniaid fel Indus.

Mae Southworth, fodd bynnag, yn awgrymu bod yr enw 'Sindhu' yn deillio o 'Cintu', gair Dravidiaidd am balmwydd datys, coeden a geir yn gyffredin yn Sindh.

Ceir enwau lleol eraill, mewn ieithoedd eraill, yn yr ardal gan gynnwys: دریائے سندھ (Darya-ī Sindh) in Wrdw सिन्धु (*Sindhu*) in Hindi, سنڌو (*Sindhu*) in Sindhi, سندھ (*Sindh*) mewn Pwnjabi Shahmukhi, ਸਿੰਧ ਨਦੀ (*Sindh Nadī*) mewn Pwnjabi Gurmukhī, اباسين (*Abāsin* lit. "Father of Rivers") mewn Pashto, نهر السند (*Nahar al-Sind*) mewn Arabeg, སེང
Ceir enwau lleol eraill, mewn ieithoedd eraill, yn yr ardal gan gynnwys: دریائے سندھ (Darya-ī Sindh) in Wrdw सिन्धु (*Sindhu*) in Hindi, سنڌو (*Sindhu*) in Sindhi, سندھ (*Sindh*) mewn Pwnjabi Shahmukhi, ਸਿੰਧ ਨਦੀ (*Sindh Nadī*) mewn Pwnjabi Gurmukhī, اباسين (*Abāsin* lit. "Father of Rivers") mewn Pashto, نهر السند (*Nahar al-Sind*) mewn Arabeg, སེང་གེ་གཙང་པོ། (*singi khamban* llythr. "Afon y Llew" neu *Ffynnon y Llew*) mewn Tibeteg, 印度 (*Yìndù*) mewn [[་གེ་གཙང་པོ། (*singi khamban* llythr. "Afon y Llew" neu *Ffynnon y Llew*) mewn Tibeteg, 印度 (*Yìndù*) mewn Tsieineeg, *Nilab* mewn Turki (neu 'Chagatai') a සින්දු නදී (*Sindhu Nadi*) mewn Sinhalaeg.

Disgrifiad byr
--------------

Mae Afon Indus yn darparu'r dŵr sy'n allweddol ar gyfer economi Pacistan - yn enwedig tir ffrwythlon talaith Punjab, sy'n cyfrif am y rhan fwyaf o gynnyrch amaethyddol y genedl, a Sindh. Ystyr y gair Punjab yw "tir pum afon" a'r pum afon yw Jhelum, Chenab, Ravi, Beas a Sutlej, y mae pob un ohonynt o'r diwedd yn llifo i'r Indus. Mae'r Indus hefyd yn cefnogi llawer o ddiwydiannau trwm ac yn darparu'r prif gyflenwad o ddŵr yfed Pacistan.

Yr Indus yw un o'r ychydig afonydd yn y byd i arddangos egerau llanw (*tidal bore*). Mae system Indus yn cael ei bwydo i raddau helaeth gan eira a rhewlifoedd mynyddoedd yr Himalaya, Karakoram ac Kush Hindŵaidd yn Tibet, taleithiau Indiaidd a thiriogaethau undeb Ladakh a Himachal Pradesh a rhanbarth Gilgit-Baltistan ym Mhacistan. Mae llif yr afon hefyd yn cael ei bennu gan y tymhorau - mae'n lleihau'n fawr yn y gaeaf, wrth orlifo ei glannau yn ystod misoedd y monsŵn rhwng Gorffennaf a Medi. Ceir tystiolaeth o newid cyson yng nghwrs yr afon ers y cyfnod cynhanesyddol - gan iddi wyro i'r gorllewin rhag llifo i Rann Kutch a glaswelltiroedd cyfagos Banni ar ôl daeargryn yn 1816. Mae dŵr yr Indus yn llifo i Rann y Kutch pan fo'i llifogydd yn gorlifo dros ei glannau.

Ffynhonnell draddodiadol yr afon yw'r Sênggê Kanbab (neu'r Sênggê Zangbo, Senge Khabab) neu "Ceg y Llew", ffynnon parhaol, heb fod ymhell o Fynydd Kailash, mynydd cysegredig. Mae sawl llednant arall gerllaw, a all o bosibl ffurfio nant hirach na Sênggê Kanbab, ond yn wahanol i'r Sênggê Kanbab, maent i gyd yn ddibynnol ar eira. Mae gan Afon Zanskar, sy'n llifo i'r Indus yn Ladakh, gyfaint mwy o ddŵr na'r Indus ei hun cyn y pwynt hwnnw.

### Gweler hefyd

* Gwareiddiad Dyffryn Indus

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ahmad, Nafis; Lodrick, Deryck (6 Chwefror 2019), *Indus River*, Encyclopedia Britannica, adalwyd 5 Chwefror 2021
2. ↑  DK; Smithsonian (2017), *Natural Wonders of the World*, Penguin/DK Publishing, pp. 240–, ISBN 978-1-4654-9492-4,
3. ↑  Witzel, Michael (1995). "Early Indian history: Linguistic and textual parameters". In Erdosy, George (gol.). *The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity*. Walter de Gruyter. tt. 85–125. ISBN 978-3-11-014447-5.
4. ↑  Thieme, P. (1970). "Sanskrit *sindu-/Sindhu-* and Old Iranian *hindu-/Hindu-*". In Mary Boyce; Ilya Gershevitch (gol.). *W. B. Henning memorial volume*. Lund Humphries. t. 450. ISBN 9780853312550.: "As the great frontier river that represents the natural dividing line between India and Iran, the Indus could most easily and fittingly be called *Sindhu-* 'Frontier' by the Indians and *Hindu-* 'Frontier' by the Iranians."
5. ↑  Osada, Toshiki (2006). *Indus Civilization: Text & Context*. Manohar Publishers & Distributors. t. 100. ISBN 978-81-7304-682-7.: 'P. Theme (1991) understood the Indus as the "border river" dividing IA and Iran. tribes and has derived it from IE with an etymology from the root "*si(n)dh*" to divide."'
6. ↑  Boyce, Mary (1989). *A History of Zoroastrianism: The Early Period*. BRILL. tt. 136–. ISBN 978-90-04-08847-4.: "Roedd y gair  *hindu*  - (Skt.  *Sindhu*  -), a ddefnyddir felly i olygu ffin neu lan afon o'r byd anghyfannedd, hefyd yn cael ei gymhwyso'n gyffredinol, i unrhyw afon fawr sydd, fel yr Indus, yn ffurfio ffin naturiol rhwng pobl neu diroedd."
7. ↑  Bailey, H. W. (1975). "Indian Sindhu-, Iranian Hindu- (Notes and Communications)". *Bulletin of the School of Oriental and African Studies* **38** (3): 610–611. doi:10.1017/S0041977X00048138. JSTOR 613711.: "Defnyddir y gair  *sindhu*  - am 'gyfaint o ddŵr' ( *samudra-* ), ac felly nid dŵr 'llifo' yn bennaf. Felly mae'n amlwg fod 'banciau caeedig' yn well."
8. ↑  Parpola 2015, Chapter 9.
9. ↑  Prasad, R.U.S. (25 Mai 2017). *River and Goddess Worship in India: Changing Perceptions and Manifestations of Sarasvati*. Taylor & Francis. tt. 23–. ISBN 978-1-351-80655-8.
10. ↑  Mukherjee, Bratindra Nath (2001). *Nationhood and Statehood in India: A historical survey*. Regency Publications. t. 3. ISBN 978-81-87498-26-1.: "Apparently the same territory was referred to as Hi(n)du(sh) in the Naqsh‐i‐Rustam inscription of Darius I as one of the countries in his empire.[10] The terms Hindu and India ('Indoi) indicate an original indigenous expression like Sindhu. The name Sindhu could have been pronounced by the Persians as Hindu (replacing s by h and dh by d) and the Greeks would have transformed the latter as Indo‐ (Indoi, Latin Indica, India) with h dropped..."
11. ↑  Southworth, Franklin. The Reconstruction of Prehistoric South Asian Language Contact (1990) t. 228
12. ↑  Burrow, T. Dravidian Etymology Dictionary Archifwyd 2021-03-01 yn y Peiriant Wayback. t. 227
13. ↑  70% of cattle-breeders desert Banni; by Narandas Thacker, TNN, 14 Chwefror 2002; *The Times of India*
14. ↑  "564 Charul Bharwada & Vinay Mahajan, Lost and forgotten: grasslands and pastoralists of Gujarat".
15. ↑  "Indus re-enters India after two centuries, feeds Little Rann, Nal Sarovar". Cyrchwyd 22 December 2017.
16. ↑  Albinia (2008), p. 307.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 237269647
* GND: 4095957-0
* NDL: 00628235
* NKC: xx0117801

 |