*Am ystyron eraill, gweler Alban (gwahaniaethu)*
Gwlad yng ngogledd orllewin Ewrop yw'r **Alban** (hefyd **Sgotland**) (Gaeleg yr Alban: *Alba*; Sgoteg a Saesneg: *Scotland*). Perthynai trigolion ei deheudir i'r un grŵp ethnig a phobl Cymru am gyfnod o fileniwm, gyda'r Frythoneg Orllewinol (ac yna'r Gymraeg) yn cael ei siarad o lannau'r Fife i Fynwy. Mae felly'n un o'r gwledydd Celtaidd ac yn un o wledydd Prydain, enwog am ei wisgi. Ar 18 Medi cynhaliwyd Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014 a flwyddyn yn ddiweddarach cafwyd Etholiad Cyffredinol lle gwelwyd newid syfrdanol yng nghenedlaetholdeb ei thrigolion.

Sant Andreas, un o apostolion Iesu Grist, yw nawddsant yr Alban – 30 Tachwedd yw dyddiad dygwyl Sant Andreas. Roedd yr Alban yn deyrnas annibynnol tan y 18g. Ar 26 Mawrth 1707, unwyd senedd yr Alban â senedd Lloegr a ffurfiwyd teyrnas unedig Prydain Fawr. Ail-sefydlwyd senedd yr Alban yn 1999 fel senedd ddatganoledig o dan lywodraeth Llundain.

Siaredir dwy iaith frodorol yn yr Alban yn ogystal â'r Saesneg – Gaeleg a Sgoteg. Mae Gaeleg yn iaith Geltaidd. Hi oedd iaith wreiddiol teyrnas yr Alban ac mae'n dal yn iaith fyw yn y gogledd orllewin. Mae Sgoteg yn perthyn i'r Saesneg, ac fe'i hystyrir yn dafodiaith Saesneg gan rai, er bod Llywodraeth yr Alban a Siarter Ieithoedd Lleiafrifol Ewrop yn ei chyfrif yn iaith leiafrifol draddodiadol. Mae'n dal i gael ei siarad yn nwyrain a de'r Alban.

Daearyddiaeth
-------------

*Prif: Daearyddiaeth yr Alban*
O ran arwynebedd, mae'r tir mawr yn draean y gweddill o wledydd Prydain, sef 78,772 km2 (30,414 mi sgw)
. Mae felly tua'r un maint â'r Weriniaeth Tsiec Yr unig ffin wleidyddol ydy hwnnw yn ne'r wlad gyda Lloegr, sy'n 96 km (60 mi)
 – rhwng aber Afon Tuedd yn y dwyrain hyd at Moryd Solway (*Solway Firth*). Saif Iwerddon 30 km (19 mi)
 i'r gorllewin o benrhyn Kintyre; mae Norwy 305 km (190 mi)
 i'r gogledd ddwyrain, ac mae Ynysoedd Ffaröe 270 km i'r gogledd.

Mae'r Alban yn nodedig am ei mynyddoedd. Yn ystod y cyfnod Pleistosen, roedd y wlad wedi'i gorchuddio o dan rew ac mae olion y rhewlifau i'w gweld yn amlwg ar y tirwedd. Y prif nodwedd ddaearegol yw'r ffalt a red o Arran hyd at Stonehaven ac mae'r creigiau sydd i'r gogledd o'r ffin hwn (sef Ucheldir yr Alban) yn hen iawn ac yn perthyn i gyfnod Cambriaidd a Chyn-Gambriaidd.

Mae'r iseldir yn perthyn i ddau gyfnod gwahanol; mae gogledd yr iseldir yn perthyn i'r Paleogen a'r de'n perthyn i'r cyfnod Silwraidd, sef 408.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

### Awdurdodau unedol

Dyma restr o awdurdodau unedol yr Alban a map sy'n dangos eu lleoliad yn y wlad:



|  |  |
| --- | --- |
| 1. Inverclyde
2. Swydd Renfrew
3. Gorllewin Swydd Dunbarton
4. Dwyrain Swydd Dunbarton
5. Dinas Glasgow
6. Dwyrain Swydd Renfrew
7. Gogledd Swydd Lanark
8. Falkirk
9. Gorllewin Lothian
10. Dinas Caeredin
11. Midlothian
12. Dwyrain Lothian
13. Swydd Clackmannan
14. Fife
15. Dinas Dundee
16. Angus
 | 17. Swydd Aberdeen
18. Dinas Aberdeen
19. Moray
20. Yr Ucheldir
21. Na h-Eileanan Siar (Ynysoedd y Gorllewin)
22. Argyll a Bute
23. Perth a Kinross
24. Stirling
25. Gogledd Swydd Ayr
26. Dwyrain Swydd Ayr
27. De Swydd Ayr
28. Dumfries a Galloway
29. De Swydd Lanark
30. Gororau'r Alban
31. Ynysoedd Orkney
32. Ynysoedd Shetland
 |

### Afonydd

Aber Afon Nith yn llifo mewn i'r *Moryd Solway* i'r de o Dumfries.

*Prif: Rhestr afonydd yr Alban*
Y deg prif afon yn yr Alban, yn nhrefn eu hyd, yw:

1. Afon Tay 120 mile (190 km)
2. Afon Spey 107 mile (172 km)
3. Afon Clud 106 mile (171 km)
4. Afon Tuedd 97 mile (156 km)
5. Afon Dee 85 mile (137 km)
6. Afon Don 82 mile (132 km)
7. Afon Nith 71 mile (114 km)
8. Afon Forth 65 mile (105 km)
9. Afon Findhorn 63 mile (101 km)
10. Afon Deveron 61 mile (98 km)

Hanes
-----

*Prif: Hanes yr Alban*
### Hanes Cynnar

Dinistriodd y rhewlifoedd parhaus, a orchuddiai arwynebedd tir yr Alban yn llwyr, unrhyw olion o fodolaeth dynol yn ystod y cyfnod Oes Ganol y Cerrig. Credir i'r criwiau cyntaf o helwyr-gasglwyr gyrraedd yn yr Alban oddeutu 12,800 o flynyddoedd yn ôl, am fod yr iâ wedi diflannu wedi'r cyfnod rhewlifol olaf.

Dechreuodd y setlwyr cyntaf adeiladu eu tai parhaol cyntaf yn yr Albaen tua 9,500 o flynyddoedd yn ôl, a gwelwyd y pentrefi cyntaf tua 6,000 o flynyddoedd yn ôl. Daw'r pentref Skara Brae ar prif dir Orkney o'r cyfnod hwn. Mae cynefinoedd Neolithig, safleoedd claddu a defodau yn gyffredin iawn yn Ynysoedd y Gogledd ac Ynysoedd y Gorllewin, lle roedd prinder o goed wedi arwain at y rhan fwyaf o adeiladau'n cael eu codi o garreg.

Diwylliant
----------

*Prif: Diwylliant yr Alban*
Siaradwyd y Frythoneg Ddwyreiniol o lannau'r Fife i lannau'r Hafren a Chynfeirdd o ddeheudir yr Alban oedd Taliesin ac Aneirin. Arweinydd o Fanaw Gododdin yn Nyffryn y Forth oedd Cunedda yn ôl yr hanes, sef sefydlydd Teyrnas Gwynedd. Roedd cryn gyfathrach a mynd-a-dod rhwng Cymru a'r Alban hefyd yn Oes y Seintiau: mae Cyndeyrn (Saesneg: *Mungo*) yn dal i gael ei gofio yn Llanelwy ac yn Glasgow.

Gweler hefyd
------------

* Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014
* Ucheldiroedd yr Alban
* Iseldiroedd yr Alban
* Rhestr ardaloedd cyfrifiad yr Alban
* Rhestr o lefydd yn yr Alban o ran poblogaeth
* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn yr Alban
* Rhestr llynnoedd yr Alban
* Rhestr copaon yr Alban

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Gwyddoniadur Cymru* (Gwasg y Brifysgol, 2008), tud. 31
2. ↑  *Whitaker's Almanack* (Llundain: J. Whitaker and Sons, 1991)
3. ↑  *Geiriadur yr Academi*, tud. 535
4. ↑  D. Munro, *Scotland Atlas and Gazetteer* (Harper Collins, 1999), tud. 1–2
5. ↑  Y dystolaeth cynharaf y gwyddir amdano ydy pen saeth fflint o Islay. Gweler Alistair Moffat, *Before Scotland: The Story of Scotland Before History* (Llundain: Thames & Hudson, 2005), tud. 42.
6. ↑  Mae safleoedd yn Cramond i 8500 CC a ger Kinloch, Rùm o 7700 CC yn darparu tystiolaeth fod bod dynol wedi trigo yn yr Alban. Gweler "The Megalithic Portal and Megalith Map: Rubbish dump reveals time-capsule of Scotland's earliest settlements" megalithic.co.uk.; adalwyd 10 Chwefror 2008; a Kevin J. Edwards a Graeme Whittington, "Vegetation Change", yn *Scotland After the Ice Age: Environment, Archaeology and History, 8000 BC–AD 1000*, gol. Kevin J. Edwards ac Ian B. M. Ralston (Caeredin: Edinburgh University Press, 2003), tud. 70
7. ↑   (2003) *Britain BC*. London: HarperPerennial. ISBN 978-0007126934

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • go Y Gwledydd Celtaidd |
| --- |
|  |
| Gwledydd | 
* Baner Yr Alban Yr Alban
* Baner Cernyw Cernyw
* Baner Cymru Cymru
* Baner Galisia Galisia
* Baner Gweriniaeth Iwerddon Iwerddon
* Baner Llydaw Llydaw
* Baner Ynys Manaw Manaw

 |
|  |
| Cenedlaetholdeb | 
* Cymreig
* Albanaidd
* Gwyddelig
* Llydewig

 |
|  |
| Datganoli | 
* Cymru
* Cernyw

 |
|  |
| Annibyniaeth | 
* Cymru
* Yr Alban

 |
|  |
| Uno | 
* Iwerddon Unedig
* Llydaw Unedig

 |
|  |
| Iaith | 
* Cymraeg
* Albaneg
* Gwyddeleg
* Cernyweg
* Llydaweg

 |
|  |
| Cydweithio | 
* Pan-geltiaeth
* Undod Celtaidd
* Y Gynghrair Geltaidd
* Y Gyngres Geltaidd

 |
|  |
| Gŵyl | 
* Gŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant (Lorient)
* Celtic Connections
* Gŵyl Ban Geltaidd

 |
|  |
| Gweler hefyd: Y Celtiaid hynafol |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goGwledydd a thiriogaethau'r Deyrnas Unedig |
| --- |
|  |
| Gwlad neu ranbarth | 
* Yr Alban
* Cymru
* Lloegr
* Gogledd Iwerddon

 |
|  |
| Tiriogaethau tramor | 
* Anguilla
* Bermuda
* De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De
* Gibraltar
* Montserrat
* Saint Helena, Ascension a Tristan da Cunha
* Tiriogaeth Brydeinig yr Antarctig
* Tiriogaeth Brydeinig Cefnfor India
* Ynysoedd Caiman
* Ynysoedd y Falklands
* Ynysoedd Pitcairn
* Ynysoedd Prydeinig y Wyryf
* Ynysoedd Turks a Caicos

 |
|  |
| Tiriogaethau dibynnol y Goron | 
* Jersey
* Ynys y Garn
* Ynys Manaw

 |
|  |
| Ardaloedd Canolfan Sofranaidd | 
* Akrotiri a Dhekelia

 |

 |