Wadi Rum
Petroglyphs at Wadi Rum
Wadi Rum
Mae **Wadi Rum** (Arabeg: وادي رم, DMG *Wādī Ramm*; *Wadi Ramm* hefyd. Cyfieithir yr enw unai fel "Dyffryn Tywod" (math o dywod ysgafn, ehedig) neu fel "Dyffryn Rhufain" oherwydd y pensaernïaeth Rufeinig yn yr ardal. Adnabyddir y dyffryn hefyd fel "Dyffryn y Lleuad" (Arabeg: وادي القمر‎ Wādī al-Qamar). Dyma'r wadi fwyaf yn yr Iorddonen. Mae'r graig wedi'u gwneud o dywodfaen a gwenithfaen. Fel ardal warchodedig gydag arwynebedd o 740 km2, ychwanegwyd ar Rhestr Treftadaeth y Byd UNESCO yn 2011. Mae'n gorwedd 60km (37 mi) i'r dwyrain o Aqaba.

Daearyddiaeth
-------------

### Lleoliad

Mae Wadi Rum wedi'i leoli i'r dwyrain o ddinas Aqaba, i'r de o ddinas Ma'an ac yn gyfochrog â Dyffryn Arava, sydd i'r gorllewin yn Ardal Lywodraethol Aqaba. Mae'r wadi yn ardal tua 100 km o hyd a 60 km o led. Fe'i lleolir tua 800m uwch ben lefel y môr, gyda'r drychiadau uchaf o'r ad-Dami Jabal Umm ar 1832m a'r Jabal Ram gyda 1754m.

### Hinsawdd

Anialwch creigiog a thywodlyd yn bennaf; mae rhannau eraill yn lled-anialwch. Pan fydd glaw yn disgyn, dim ond rhwng mis Hydref a mis Mawrth, gyda mis Ionawr yw'r gwlypaf gyda thua 50mm o wlybaniaeth. Yn y gaeaf, gall y tymheredd ddisgyn i ychydig yn uwch na 0°C yn y nos a chodi i 37°C yn yr haf yn ystod y dydd.

### Daeareg

Crëwyd y tirwedd tua 30 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Creodd cythrwfl daearegol rwyg enfawr a greodd y 'Jordan Trench', Gwlff Aqaba a'r Môr Coch ochr yn ochr â Wadi Rum. Trwy erydiad y tywodfaen coch ar bedal o fasalt llwyd neu wenithfaen, erydu y graig gan dywod i greu siapiau rhyfedd sydd bellach i'w gweld. Un o'r rhyfeddorau yw'r pontydd craig dros y Jabal Burdah a'r Jabal Kahraz, sydd tua 30km i'r gogledd o rym y pentref.

Oherwydd y ffynonellau dŵr niferus roedd anheddiad nomadig yn bosibl ers Oes y Cerrig. Gall y dŵr glaw, sy'n cwympo yn y gaeaf, dreiddio drwy'r tywodfaen mandyllog, caiff ei stopio gan haen anhydraidd gwenithfaen ac mae'n treiddio ar wahanol bwyntiau eto.

Poblogaeth
----------

Pentref Bedouin Wadi Rum
Ym mhentref Wadi Rum mae cannoedd o Bedwin yn byw, yn rhannol mewn pebyll, yn rhannol mewn tai brics. Mae yna ysgol bechgyn a merched, nifer o siopau a gorsaf heddlu.

Hanes
-----

Mae Wadi Rum wedi cael ei phoblogi gan lawer o ddiwylliannau ers y cyfnod cynhanesyddol. Gadawsant eu marc ar ffurf petroglyffau a themlau. Daeth Wadi Rum yn enwog am y llyfr *The Seven Pillars of Wisdom* gan y swyddog Prydeinig Thomas Edward Lawrence, a oedd wedi'i leoli yma yn ystod y Gwrthryfel Arabaidd o 1917 i 1918, ac yn ddiweddarach hyd yn oed yn fwy trwy'r ffilm *Lawrence o Arabia*.

Economi
-------

### Twristiaeth

Wadi Rum yw un o'r prif gyrchfannau twristiaeth yn yr Iorddonen. Mae'n boblogaidd i dreulio'r noson dan y sêr, yn marchogaeth gyda cheffylau Arabaidd a heicio a mynydda yn y ffurfiannau craig enfawr. Mae dringwyr yn cael eu denu yn arbennig gan ei ffurfiannau gwenithfaen a thywodfaen, tra bod cerddwyr yn mwynhau'r tawelwch. Y gweithgareddau twristiaeth hyn yw prif ffynhonnell incwm y Bedouins.

### Economi ac Ecoleg Hunangynhaliol

Yn yr 2000au sefydlodd yr ecologydd, Geoff Lawton. brosiect permathyddol yn Wadi Rum. Mae'r ffarm, y fwyaf yn yr Iorddonen, a 720km2.

Arall
-----

Roedd y dirwedd yn lleoliad ar gyfer nifer o ffilmiau difyr sy'n chwarae ar y blaned Mawrth, gan gynnwys *Red Planet* (2000) a *The Martian* - Save Mark Watney (2015),*Lawrence of Arabia* (1962), *Rogue One: A Star Wars Story*, (2016); a *Star Wars: The Rise of Skywalker* (2019).

Oriel
-----

* Golygfa o ben Jabal Ram
* Ffurfiant craig "Seven Pillars of Wisdom"
* Arysgrifiadau yn yr iaith Thamudic yn Wadi Rum
* Teml Nabateaniaid Wadi Rum
* Ffurfiant tywodfaen wedi ei chreu gan yr elfennau yn Wadi Rum
* Anialwch Wadi Rum
* 'Pont' Jabal Umm Fruth Bridge
* Canolfan Groeso Wadi Rum
* Yn 2011
* Mynydd yn Wadi Rum

Dolenni
-------

* Gwefan Swyddogol 'Ardal Warchodol Wadi Rum'
* Wadi Rum ar wefan Bwrdd Croeso yr Iorddonen

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Team, Almaany. "تعريف و معنى رم رِمٌّ بالعربي في الرائد - معجم عربي عربي - صفحة 1 (definition of Rum in Arabic)". *www.almaany.com* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-01-29.
2. ↑   name="Mannheim2000">Mannheim, Ivan (1 Rhagfyr 2000). *Jordan Handbook*. Footprint Travel Guides. t. 293. ISBN 978-1-900949-69-9. Cyrchwyd 30 Mai 2012.
3. ↑  weather.msn.com Archifwyd 2008-03-04 yn y Peiriant Wayback.: Wetterstation Ma'an
4. ↑  Baedeker Jordanien, S. 257, ISBN 978-3-8297-1153-1
5. ↑
6. ↑  Craig Mackintosh: From Desert to Oasis in 4 Years (Jordan); 1 Chwefror 2014 *permaculturenews.org*, adalwyd 19 Mehefin 2018
7. ↑  "Energy self-sufficiency on a Scottish island, gardens in the sky, flushing with pride and restoring the Jordan Valley". Al Jazeera. 7 Gorffennaf 2013. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-05-06. Cyrchwyd 3 Mawrth 2016.
8. ↑