recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Maen Dylan ym machlud yr haul
Yn y Bedwaredd o Geinciau'r Mabinogi, sef *Math fab Mathonwy*, **Dylan ail Don** (Cymraeg Canol: **Dylan eil Ton**) yw brawd Lleu Llaw Gyffes a mab Arianrhod.

Mabinogi
--------

Yn ôl chwedl *Math fab Mathonwy*, cyn gynted ag y bedyddiwyd ef,

> 
> "Fe gyrchodd y môr ac fe gafodd natur y môr. Oherwydd hynny y gelwid ef Dylan Ail Don."
> 
> 
> 

Un o ystyron y gair 'ail' (neu 'eil' yn Hen Gymraeg a Chymraeg Canol) yw 'mab' neu 'etifedd' (gall hefyd olygu 'llwyth' neu 'genedl'). Ond y mae'n bosibl mai ymgais gan awdur y Pedair Cainc i esbonio'r enw hwn yw'r stori am ei eni o'r môr, ac mae rhai ysgolheigion yn dadlau fod Dylan yn dduw Celtaidd ac yn fab i'r dduwies Geltaidd adnabyddus Dôn (fel Gwydion ei hun). Fe gafodd Dylan ei ladd ar ddamwain gan ei ewythr, Gofannon.

Cyfeiriadau eraill
------------------

Ceir sawl cerdd yn *Llyfr Taliesin* a dadogir ar Taliesin Ben Beirdd sy'n cyfeirio at Dylan, ac yn y llawysgrif honno ceir marwnad iddo yn ogystal. Un o'i enwau amgen yn nhestunau *Llyfr Taliesin* yw 'Dylan Ail Môr'.

Maen Dylan
----------

Maen Dylan
Yn *Englynion y Beddau* (Llyfr Du Caerfyrddin), dywedir fod bedd Dylan yn ardal Clynnog Fawr yn Arfon, Gwynedd:

Yn ydd wna ton dolo
Bedd Dylan (yn) llan Beuno.[1]
Ceir Trwyn Maen Dylan ger Aberdesach yng nghymuned Clynnog. Yn y môr gerllaw ceir ***Maen Dylan***, sef carreg anferth wrth droed y Trwyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  A. O. H. Jarman (gol.), *Llyfr Du Caerfyrddin* (Caerdydd, 1982).
Cwmni cynhyrchu cyfrifiaduron cartref oedd **Dragon Data**. Fe'i sefydlwyd yn 1982 gan gwmni teganau Mettoy a oedd ar y pryd â'i bencadlys yn Fforestfach, ger Abertawe. Gobaith y cwmni oedd manteisio ar gynnydd ym mhoblogrwydd cyfrifiaduron cartref, ddechrau'r 1980au.

Cynnyrch enwocaf Dragon Data oedd cyfres o gyfrifiaduron Dragon (yn bennaf, y Dragon 32 a'r Dragon 64), a werthwyd drwy'r post ac yn siopau Boots, Comet a Dixons rhwng 1982 ac 1984. Fodd bynnag, aeth y cwmni i drafferthion yn gynnar iawn, a bu raid i gonsortiwm, a oedd yn cynnwys Awdurdod Datblygu Cymru, achub Dragon Data yn ariannol. Fel rhan o'r cytundeb gyda'r Awdurdod Datblygu, symudodd Dragon Data i ffatri yng Nghynffig, Pen-y-bont ar Ogwr.

Prynwyd Dragon Data gan gwmni o Sbaen, Eurohard SA, yn 1984.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Laing, Gordon (2004). *Digital Retro*. Ilex. t. 106. ISBN 1-904705-39-1.
2. ↑  Laing, Gordon (2004). *Digital Retro*. Ilex. t. 108. ISBN 1-904705-39-1.
3. ↑  "Timeline". World of Dragon. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 9 Rhagfyr 2013.
4. ↑  "Gallery". World of Dragon. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 9 Rhagfyr 2013.
5. ↑  "Dragon History". Binary Dinosaurs. Cyrchwyd 9 Rhagfyr 2013.

Dolen allanol
-------------

* World of Dragon
Mae ***Night Must Fall*** yn ail wneuthuriad o ffilm 1937 o'r un enw, a oedd yn ei dro yn seiliedig ar ddrama 1935 gan Emlyn Williams. Fe'i cyfarwyddwyd gan Karel Reisz  o sgript gan Clive Exton ac roedd yn serennu Albert Finney , Mona Washbourne, a Susan Hampshire, ond nid oedd mor llwyddiannus â'r ffilm wreiddiol. Cafodd y ffilm ei chynnwys yn 14eg Gŵyl Ffilm Ryngwladol Berlin.

Plot
----

Yng nghoedwig ger maestref Gymreig, mae gŵr ifanc yn llofruddio menyw gyda fwyell ac yn cael gwared â'r corff a'r bwyell mewn llyn. Mae'r gŵr ifanc, Danny, sy'n gweithio mewn tafarn lleol, yn cael gorchymyn i ymweld â chartref Mrs Bramson. Mae Mrs Bramson yn wraig weddw cyfoethog, ac mae ei morwyn, Dora, yn feichiog. Credir mai Danny yw tad y plentyn yn y groth.

Wedi swyno Mrs. Bramson, mae Danny yn symud i fyw yn ei thŷ ac yn esgus bod yn fab iddi. Mae'n ailaddurno ystafell yn y tŷ ac yn ymgymryd â dyletswyddau bwtler. Mae hefyd yn ceisio denu serch Olivia, Merch Mrs Bramson. Ar ei ben ei hun yn ei ystafell, mae'n anwesu blychau hetiau, sy'n cynnwys pennau'r menywod mae wedi llofruddio.

Yn y cyfamser, mae'r heddlu'n canfod y corff di-ben a'r fwyell yn y llyn, sy'n ffinio â'r eiddo Mrs Bramson. Maen nhw'n cwestiynu Danny am y dioddefwr, y mae'n dweud ei bod yn gwybod pwy oedd hi gan ei fod h'n arfer mynychu'r gwesty fel putain. Mae Dora yn darganfod perthynas Danny ac Olivia ac yn ffieiddio at y ddau ohonynt. Mae'n dechrau chwarae gemau od gyda Mrs. Bramson, o ganlyniad mae Olivia yn ffoi o'r tŷ rhag ofn.

Yn rhwystredig oherwydd bod Mrs. Bramson yn blino a'i gemau, mae Danny yn ei hacio i farwolaeth. Mae Olivia yn dychwelyd, yn gweld y corff, ac yn galw'r heddlu. Mae hi'n dod o hyd i Danny yn ymolchi ac yn ei hysbysu bod yr heddlu ar fin cyrraedd. Maent yn cofleidio yn yr ystafell ymolchi, gyda Olivia wedi'i swyno gan wallgofrwydd Danny.

Cast
----

* Albert Finney fel Danny
* Mona Washbourne fel Mrs. Bramson
* Susan Hampshire fel Olivia
* Sheila Hancock fel Dora
* Michael Medwin fel Derek
* Joe Gladwin fel Dodge
* Martin Wyldeck fel yr arolygydd Willett
* John Gill fel Foster

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Crowther, Bosley (1964-03-19). "Robert Montgomery's Role Is Re-Created:Emlyn Williams Drama in New Adaptation". *The New York Times* (yn Saesneg). ISSN 0362-4331. Cyrchwyd 2019-10-20.
2. ↑  Movies & Drinks (2017-10-17). "'Night Must Fall' (1964): Vastly underrated British shocker". *Movies & Drinks*. Cyrchwyd 2019-10-20.
3. ↑   *Night Must Fall (1964)*, adalwyd 2019-10-20
4. ↑  "IMDB.com: Awards for Night Must Fall". *imdb.com*. Cyrchwyd 2010-02-19.
5. ↑  "Night Must Fall (1964)". *BFI*. Cyrchwyd 2019-10-20.
Ffeminist o Seland Newydd oedd **Edith Searle Grossmann** (8 Medi 1863 - 27 Chwefror 1931) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, nofelydd, athro, ymgyrchydd a swffragét.

Magwraeth
---------

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Seland Newydd, Prifysgol Canterbury, Seland Newydd.

Ganwyd Grossmann yn Beechworth, Victoria (Awstralia) yng ngogledd-ddwyrain Awstralia ar 8 Medi 1863, i Mary Ann Beeby a George Smales Searle. Hi oedd y pedwerydd o'u pum plentyn. Roedd rhieni Grossmann yn ffrindiau i rieni Alfred William Howitt, fforiwr a achubodd unig oroeswr alldaith anffodus Robert O'Hara Burke ym 1861. Wrth i Grossmann gael ei geni bron yn union ddwy flynedd ar ôl hyn, fe roesant "Howitt" yn enw canol i'w merch.

Masnachwr gwin yn Awstralia oedd ei thad yn wreiddiol, cyn dod yn olygydd papur newydd. Symudodd y teulu i Melbourne ac yna, ym 1878, i Invercargill, lle daeth Searle yn olygydd papur newydd *The Southland Times*.

Coleg
-----

Astudiodd Grossmann yng Ngholeg Canterbury rhwng 1880 a 1885, ac yn ystod yr amser hwnnw derbyniodd nifer o wobrau ac anrhydeddau, ac roedd hefyd yn fyfyriwr gweithgar a chymdeithasol. Roedd hi wedi derbyn ysgoloriaeth iau i fynd i'r Coleg, ac ym 1882 derbyniodd ysgoloriaeth hŷn hefyd. Yn 1881, enillodd yr ail wobr yng Nghystadleuaeth Traethawd Bowen, ac ym 1882, y wobr gyntaf. Roedd Grossmann hefyd yn aelod o gymdeithas ddadlau'r brifysgol a chymerodd ran mewn dadleuon ar faterion cyfoes fel Mesur Eiddo Merched Priod 1884, ac addysg uwch menywod. Pan gwblhaodd Grossmann ei hastudiaethau, roedd ganddi ddau radd B.A. ac M.A. gydag anrhydedd dosbarth cyntaf mewn Lladin a Saesneg, ac anrhydeddau trydydd dosbarth mewn gwyddoniaeth wleidyddol.

Yr awdur
--------

Roedd ei gwaith ffeithiol yn amrywio o draethodau ar ddiwinyddiaeth ac athroniaeth i erthyglau ar fudiad y menywod, a darnau o feirniadaeth lenyddol, ac ymddangosodd mewn nifer o gyhoeddiadau, gan gynnwys yr *Empire Review* a'r *Westminster Review*. Ysgrifennodd hefyd ffuglen, gan gynnwys barddoniaeth, a gyhoeddwyd yng nghylchgrawn *Zealandia*, a straeon byrion, a gyhoeddwyd yn yr *Otago Daily Times*.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Taonga, New Zealand Ministry for Culture and Heritage Te Manatu. "Grossmann, Edith Searle". *www.teara.govt.nz* (yn Saesneg). Cyrchwyd 6 Chwefror 2016.
2. 1 2  Burns, Rebecca (11 Mehefin 2012). "Snapshot of a Life Reassessed: Edith Searle Grossmann". *Kōtare : New Zealand Notes & Queries* **0** (0). ISSN 1174-6955. .
3. 1 2  Moffat, Kirstine (8 Mehefin 2012). "Edith Searle Grossmann, 1863–1931". *Kōtare : New Zealand Notes & Queries* **7** (1). ISSN 1174-6955. .
4. ↑  "Edith Howitt Searle Grossmann (1863–1931)". *my.christchurchcitylibraries.com*. Cyrchwyd 6 Chwefror 2016.
5. ↑  Burns, Rebecca (11 Mehefin 2012). "Rediscovered: Two Short Stories by Edith Searle Grossmann". *Kōtare : New Zealand Notes & Queries* **0** (0). ISSN 1174-6955. .

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 95133152
* LCCN: n85265286
* ISNI: 0000 0000 6446 7532

 |
Duw a addolid yn yr Ymerodraeth Rufeinig o'r ganrif gyntaf O.C. hyd y 4g oedd **Mithras**. Ceir tystiolaeth o bresenoldeb Mithräeth o wahanol leoedd ar draws yr ymerodraeth, ac ymddengys ei bod yn arbennig o boblogaidd ymysg milwyr. Nid oes sicrwydd am ddechreuad y grefydd, ond ymddengys iddi gyrraedd yr ymerodraeth o'r dwyrain, efallai o Asia Leiaf. Parhaodd hyd nes i'r ymerawdwr Theodosiws I wahardd pob crefydd heblaw Cristnogaeth yn 391.

Efallai i Fithräeth ddechrau yn Iran a'r ardaloedd cyfagos, lle ceir enw Mithras mewn cynghrair rhwng yr Hethiaid a Mitanni tua 1400 CC. Ceir cyfeiriad aro yn y Fedâu yn India. Yn yr *Avesta* Iranaidd, mae'n dduwdod da, cyngheiriad Ahura Mazda, ac fe'i gelwir yn ‘farnwr yn enediau’. Er hynny, nid oes sicrwydd fod y Mithras yma yr un duwdod a'r Mithras a addolid yn y Mithräeth.

Roedd Mithräeth yn un o gyfrin-grefyddau, lle roedd aelodau newydd yn dod yn Fithräyddion trwy seremonïau oedd yn dadlennu cyfrinachau'r grefydd iddynt. Addolid Mithras mewn temlau o'r enw *mithraeum*. Ogofâu naturiol oedd y rhain ar y cychwyn, yna adeiladau oedd yn dynwared ogofâu. Nid oedd gan y grefydd ysgrythyrau. a rhaid dyfalu ei dysgeidiaeth o'r lluniau a cherfluniau sydd wedi eu cadw. Ymddengys i'r duw Mithras gael ei eni o graig gerllaw ffynnon santaidd. Lladdodd y tarw cyntefig mewn ogof.

Roedd saith gradd o Fithräyddion:

* *Corax* (Cigfran).
* *Cryphius* (*κρύφιος*) (cuddiedig).
* *Miles* (milwr).
* *Leo* (llew).
* *Perses* (Persiad)
* *Heliodromus* (negesydd yr haul).
* *Pater* (tad), y gradd uchaf.

Ceir un mithraeum yng Nghymru, Mithraeum Caernarfon, gerllaw caer Rufeinig Segontium.

*Mithras a'r tarw*, ffresgo o Marino, yr Eidal.
Mithraeum yn Ostia yn yr Eidal
Mae **Duwynt** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO005206. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 815 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn wedi'i gofrestru. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 824 metr (2703 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Y llwybr i ben y bwlch ar yr ochr Indiaidd
Bwlch strategol yn yr Himalaya a fu'n llwybr masnach rhwng Tibet ac India am ganrifoedd yw'r **Nathu La** (hefyd **Natu La**, weithiau **Natu-la**) (Tibeteg: རྣ་ཐོས་ལ; Nepali: नाथू ला; Tsieinaeg: 乃堆拉山口). Mae'n gorwedd ar y ffin rhwng India a Gweriniaeth Pobl Tsieina gan gysylltu talaith Indiaidd Sikkim, i'r de, a Tibet i'r gogledd. Mae'r bwlch, sy'n gorwedd 4,310 m (14,140 troedfedd) i fyny i'r gogledd-orllewin o Gangtok, yn gangen o'r hen rwydwaith masnach traws-Asiaidd a adnabyddir fel Llwybr y Sidan. Ystyr y gair Tibeteg *nathu-la* yw "Bwlch y Clustiau" (*nathu* "clustiau" + *la* "bwlch").

Ar ôl i Weriniaeth Pobl Tsieina oresgyn Tibet yn y 1950au, y Nathu La oedd un o'r prif lwybrau i Dibetiaid yn ffoi am noddfa yn India. Caewyd y bwlch gan India ar ôl Rhyfel Tsieina ac India, 1962. Yn 2006 cafodd ei ailagor ar ôl i India a Gweriniaeth Pobl Tsieina arwyddo sawl cytundeb masnach a disgwylir iddo fod ar agor i dwristiaid erbyn 2012. Arwyddwyd y cytundebau, sy'n cynnwys cydnabyddiaeth gan India fod Tibet yn rhan o Weriniaeth Pobl Tsieina a chydnabyddiaeth gan Tsieina fod Sikkim - a fu'n rhannol dan awdurdod Lhasa fel teyrnas annibynnol - yn rhan o India, ar benblwydd y Dalai Lama; mae rhai yn gweld hyn fel arwydd o amharch tuag at arweinydd y Tibetiaid alltud a'r mudiad dros annibyniaeth i Dibet.

Ceir sawl rhywogaeth o flodau prin yn yr ardal, yn cynnwys nifer o rywogaethau o blanhigion rhododendron. Ar y ffordd i fyny i'r bwlch o ochr Gangtok ceir llyn Tsomgo (3780 m), sy'n denu nifer o ymwelwyr yn yr haf. Mae'r coedwigoedd ar y llethrau cyn cyrraedd y llyn hwnnw yn gartref i'r Panda Coch, un o famaliaid prinnaf Asia.

Am gyfnod, croesi'r Nathu La oedd bron yr unig ffordd i Ewropeaid gyrraedd Tibet. Mae sawl teithiwr wedi ysgrifennu am groesi'r bwlch, ac yn eu plith yr etholegydd Eidalaidd Fosco Maraini, ar ei ffordd i Lhasa gyda Giuseppe Tucci yn 1948.
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Drysïen bêr fanddail** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Rosa agrestis* a'r enw Saesneg yw *Small-leaved sweet-briar*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Miaren Gulddail.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Drysïen bêr fanddail***
Y Los Angeles Kings' yn erbyn y Calgary Flames' Daymond Langkow, Rhagfyr 21, 2005.
Mae'r **National Hockey League** (**NHL**; Ffrangeg: Ligue nationale de hockey—LNH) yn gynghrair hoci iâ proffesiynol yng Ngogledd America sydd ar hyn o bryd hyn cynnwys 31 o dimau: 24 yn yr Unol Daleithiau a 7 yng Nghanada. Mae'r NHL yn cael ei hystyried fel y prif gynghrair hoci iâ proffesiynol yn y byd, ax yn un o'r prif gynghreiriau chwaraeon proffesiynol yn yr Unol Daleithiau a Chanada. Cwpan Stanley, y tlws chwaraeon proffesiynol hynaf yng Ngogledd America, yn cael ei wobrwyo yn flynyddol i bencampwyr y gynghrair ar ddiwedd pob tymor.

Cafodd y National Hockey League ei threfnu ar Tachwedd 26, 1917, yn y Windsor Hotel yn Montreal yn dilyn atal holl weithredoedd ei rhagflaenydd, y National Hockey Association (NHA), a sefydlwyd yn 1909 yn Renfrew, Ontario. Cymerodd yr NHL le'r NHA ar unwaith fel un o'r cynghreiriau oedd yn cystadlu am Gwpan Stanley mewn cystadleuaeth rhyng-gynghreiriol cyn i gyfuno a chau nifer o gynghreiriau adael yr NHL fel yr unig gynghrair oedd yn cystadlu am y Cwpan yn 1926.

Pan sefydlwyd yr NHL, roedd gan y gynghrair bedwar tîm—pob un yng Nghanada, a hynny roddodd y "National" yn yr enw. Estynnwyd y gynghrair i'r Unol Daleithiau yn 1924, pan ymunodd y Boston Bruins, ac mae wedi cynnwys timau o'r Unol Daleithiau a Chanada ers hynny. Chwe thîm yn unig oedd yn y gynghrair rhwng 1942 a 1967, a galwyd hwy gyda'i gilydd yn y 'Chwe Gwreiddiol' ("Original Six"). Ychwanegodd y NHL chwe thîm newydd i ddyblu ei maint yn 1967. Cynyddodd eto i 18 o dimau erbyn 1974 a 21 tîm yn 1979. Rhwng 1991 a 2000, estynnodd yr NHL eto i 30 o dimau. Ychwanegwyd y 31ain tîm yn 2017 ac bydd yn ymestyn i 32 yn 2021.

Mae pencadlys y gynghrair wedi bod yn Ninas Efrog Newydd ers 1989 pan symudwyd y brif swyddfa yno o Montreal.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Marsh, James (2006). "National Hockey League". *The Canadian Encyclopedia*. Cyrchwyd June 11, 2006.
2. ↑  "NHL.com – Stanley Cup Fun Facts". National Hockey League. Archifwyd o'r gwreiddiol ar January 17, 2010. Cyrchwyd July 15, 2006. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
3. ↑  *The National Hockey League Official Record Book & Guide 2009* 77th Edition, p. 9. New York: National Hockey League (2008)
4. ↑  Todd, Jack (September 17, 2012). "Americans and Bettman have stolen Canada's game". *Calgary Herald*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-02-03. Cyrchwyd January 31, 2018.
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Drysïen bêr** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Rosa rubiginosa* a'r enw Saesneg yw *Sweet briar*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Drysen Bêr, Afalau'r Bwci, Bochgoch, Drysien Bêr, Dyrysien Bêr, Dyryslwyn, Egroes, Miaren, Miaren Bêr, Miaren Mair, Mieri, Mieryn Llwyn, Pêr-freilen, Rhoslwyn Pêr, Rhosllwyn Bêr.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Drysïen bêr***
Logo NCU
Sefydlwyd cymdeithas **National Cyclists' Union** yn 1878 odan yr enw *Bicycle Union* i drefnu a llywodraethu rasio beic ym Mhrydain, ail-enwyd i National Cyclists' Union yn 1883.

Gwaharddodd y gymdeithas rasio ar y ffyrdd agored yn 1890, a rhedont rasio ym Mhrydain (heblaw Treialon Amser a redwyd gan y Road Racing Council, a ffurfwyd yn 1922, a ceisiau record o le i le a redwyd gan y Road Records Association) hyd 1942 heb cael eu herio.

Er i sawl ras a pencampwriaeth megis y Gemau Olympaidd gael eu rhedeg ar ffurf Treial Amser, penderfynodd yr UCI yn 1933, y dylid pob pencampwriaeth cael eu decrau mewn tyrfa. Fel canlyniad, rhedodd yr NCU Bencampwriaeth y Byd yn 1933 fel ras gylchffordd yn Brooklands gar Weybridge, Surrey. Hon a Donington Park yn y canolbarth oedd yr unig leoliadau ar gyfer rasio ffordd yn dechrau mewn tyrfa ym Mhrydain, ac yno ac ar gwrs mynyddig Snaefell ar Ynys Manaw yn unig delwyd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain hyd 1942.

Yn 1942, trefnodd y seiclwr Percy Stallard ras ffordd yn dechrau mewn tyrfa o Langollen i Wolverhampton a gwaharddwyd ef o'r NCU am gydol ei oes. Helpodd ef ffurfio'r British League of Racing Cyclists mewn cystadleuaeth uniongyrchol i'r NCU.

Daeth y gystadleuaeth i ben yn 1959 pan gyfunwyd y ddau gorff i greu corff a adnabyddwyd gan yr UCI, y British Cycling Federation.
*Prif erthygl: Dyddiaduron amgylcheddol Cymreig*

Ffynhonnell y ddogfen wreiddiol
-------------------------------

Llawysgrif gwreiddiol yn Archifdy Prifysgol Bangor gyda holl bapurau'r fferm yn sgil yr anghydfod isod gan Mrs Jones, Goppa, Trawsfynydd

Cynnwys y dyddiadur
-------------------

Mae'r holl gofnodion a godwyd hyd yma i'w gweld yn Nhywyddiadur gwefan Llên Natur

Effeithiodd sefydlu Llyn Trawsfynydd yn ddirfawr ar fenter fferm y dyddiadurwr yn ôl yr hanesydd lleol Keith O'Brien: 

> Y Goppa - bu i lawer o dir gorau’r Goppa ddiflannu o dan y don ac oherwydd hyn bu cryn frwydr rhwng perchennog y fferm, sef David Tegid Jones, neu "Jones Y Goppa" yn ôl ei lysenw, a’r cwmni cynhyrchu trydan, y "North Wales Power Company". Colli’r frwydr fu hanes Jones Y Goppa, a bu iddo farw ym 1926. O ganlyniad i greu’r llyn bu i feibion Jones chwerwi gydag amaethyddiaeth yn yr ardal ac ymfudasant i Awstralia, ymhle mae’n debyg cawsant well gwobr am ei llafur ar y tir.
> 
>

Cyfeiriadau
-----------



1. ↑  HANES LLYN TRAWSFYNYDD gan Y Nafi Bach (Keith T. O’Brien)Traethawd Buddugol Eisteddfod Llaw’r Plwy’ a Phenstryd 2005
Safle archaeolegol a chadwraethol yn ardal Ardudwy, Gwynedd yw **Muriau Gwyddelod**, sydd wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 08 Ebrill 2011 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 18.83 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle. Saif Muriau Gwyddelod tua tri-chwarter milltir i'r de o Harlech a hanner milltir o arfordir Bae Ceredigion.

Hynafiaethau
------------

Ochr yn ochr ar y safle mewn ardal eang o gaeau teras cynhanesyddol ceir dau "bentref" bychan sy'n dyddio o Oes yr Haearn. Mae un yn cynnwys tri chwt crwn sy'n wynebu i mewn ar fath o fuarth gyda muriau o gerrig. Mae'r llall yn iard 12 meter ar draws sy'n cynnwys un cwt. Mae'r ddau drigfan hyn yn cael eu hangylchynu gan furiau sy'n eu cysylltu ac yn eu hamgau o fewn corlan fawr sy'n ffurffio canolbwynt y system o gaeau hynafol o'i chwmpas.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
2. ↑  Christopher Houlder, *Wales: an archaeological guide* (Faber and Faber, 1978).

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Peter Schamoni yw ***Niki De Saint Phalle*** a gyhoeddwyd yn 1995. Fe'i cynhyrchwyd yn y Swistir a'r Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Peter Schamoni a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Frédéric Chopin. 

 Mae'r ffilm *Niki De Saint Phalle* yn 93 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1995. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Braveheart* sef ffilm gan Mel Gibson am yr Alban a rhyfel annibyniaeth y genedl, dan arweiniad William Wallace, yn erbyn y goresgynwyr Seisnig o Loegr. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Peter Schamoni ar 27 Mawrth 1934 yn Berlin a bu farw ym München ar 30 Gorffennaf 2009. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1957 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Urdd Teilyngdod Bavaria

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Peter Schamoni nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. dyddiad cyrchiad: 4 Mawrth 2018.
*Prif erthygl: Dyddiaduron amgylcheddol Cymreig*
Casgliad o ddyddiaduron wedi cael eu hysgrifennu yn bennaf gan Thomas Jones yn disgrifio ei waith bob dydd ar ei dyddyn, Cwningar, Niwbwrch. Ei wraig oedd Cadi Penras. Y prif ddyddiadurwr oedd Thomas Jones, Cwningar, ond cafodd rhai o'r dyddiaduron diweddaraf eu hysgrifennu gan ei fab Richard. Mae'r dyddiadur hwn yn un o nifer o ddyddiaduron amgylcheddol Cymreig.

Mae cofnodion ffenolegol, gwaith amaethyddol ayb. a chofnodion yn ymwneud â’r tywydd i gyd i’w gweld yma  yn y Tywyddiadur, gwefan Llên Natur.

Hanes y teulu
-------------

Tywyn Niwbwrch fel ag y mae heddiw
### Aelodau o'r teulu

Thomas Jones (y prif ddyddiadurwr)
Richard Jones (mab TJ, awdur y dyddiaduron diweddarach, weithiau heb fod yn glir p'un ai TJ ynteu RJ a'u hysgrifennodd).
### Plant

Gwaith pob dydd
---------------

Tyddynwr oedd Thomas Jones ond roedd hefyd yn trapio cwningod a'i gwerthu yng Nghaernarfon, roedd y cwningod yn dod a llawer o incwm iddo.

Dyddiaduron
-----------

Ym mysg **dyddiaduron teulu Thomas Jones** gwelwn wyth dyddiadur wedi eu hysgrifennu rhwng 1870 a 1881 (1872, 1876, 1877 ac 1879 ar goll), hefyd, mae un llyfryn yn cofnodi dyddiadau paru’r hychod â’r baeddod, a’r buchod (gan enwi pob un) â’r teirw rhwng y blynyddoedd 1882 a 1887. Ni ellir dweud â phendantrwydd mai Thomas Jones yw awdur pob un, ond mae’r llaw ysgrifen yn gymharol debyg ynddynt i gyd.

Llyfrau Cownts
--------------

Yn ogystal â’r dyddiaduron mae wyth o lyfrau "cownt" yn dyddio rhwng 1842 a 1933. Mae'r llyfrau hyn yn dangos economi Cwningar mewn llawysgrifen gwreiddiol.

Maent yn cofnodi:

* cyfrifon cwnhingod
* cyfrifon rhandiroedd
* morhesg cyfrifon
* gwerthu matiau
* cyfrifon cyflogau’r gweithwyr
* cyfrifon crydd
* Enwau a rhif y rhai sydd wedi ymuno ar Gymdeithasfa Ddirwestol yn Niwbwrch…512 o enwau
* enwau’r ffermydd, eu maint a swm y rhent rhestrau prynu a gwerthu nwyddau, a’u prisiau
* Cyfrifon y troliau’n cario cerrig
* Cyfrif y ‘clyb’
* ac efallai cyfrif ymgymerwr angladdau.

Ffynonellau
-----------

Cefndir Dearegol
----------------

Fe leolir Gwningar yn Niwbwrch ar Ynys Mon, rhwng y tywyn ar tir amaethyddol gwerthfawr oedd ei dyddyn, nid oes dim amheuaeth fod lleoliad ei dyddyn yn cael ei adlewyrchu'n gryf yn ei ffordd o fyw draddodiadol ef.

Y Fro
-----

Y tywydd
--------

Y fferm
-------

Cyfrifiadau swyddogol
---------------------

Iechyd a Diogelwch (marwolaethau)
---------------------------------

Cysylltiadau a'r Mor
--------------------

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Mynydd Eglwyseg** yn gopa mynydd a geir ger Llangollen ar y daith o Landudno i Wrecsam; cyfeiriad grid SJ231464. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 423 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 511 metr (1677 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Dyfrhau cotwm yn yr Unol Daleithiau.
**Dyfrhau** yw ychwanegu dŵr at y tir, fel rheol ar gyfer tyfu cnydau. Fe'i defnyddir lle nad oes digon o law ar gyfer tyfu'r cnydau hyn, neu yn ystod cyfnodau o sychder.

Ceir cofnodio archaeolegol o ddyfrhau o gyfnod cynnar iawn. gyda thystiolaeth ei fod yn cael ei ddefnyddio yn Mesopotamia a'r Aifft yn y 6ef mileniwn CC. ar gyfer tyfu haidd. Yn nyffryn Zana yn yr Andes ym Mheriw, cafwyd hyd i weddillion camlesi dyfrhau o'r 4edd mileniwm CC. ac roedd sysyem ddyfrau soffistigedig yn caewl ei defnyddio yng ngyfnod Gwareiddiad Dyffryn Indus, gyda chronfa ddŵr yn Girnar a ddyddir i 3000 CC. Defnyddid system gymhleth iawn yn Sri Lanca o tua 300 CC ymlaen.

Yn y cyfnod diweddar, datblygwyd peiriannau a allai bwmpio dŵr o'r ddaear yn hytrach na dibynnu ar afon neu gronfa. Yn 2000 roedd 2,788 km² (689 miliwn acer) o dir amathyddol yn defnyddio offer dyfrhau,68% ohono yn Asia, 17% yn America, 9% yn Ewrop a 5% yn Affrica. Ceir yr ardaloedd ehangag yng ngogledd India gerllaw Afon Ganga ac Afon Indus, yn Tsieina o amgylch afonydd Hai He, Huang He a'r Yangtze, o amgylch Afon Nîl yn yr Aifft a Swdan ac mewn rhannau o'r Unol Daleithiau.

Gall dyfrhau gael effeith niwediol ar yr amgylchedd os cymerir gormod o ddŵr. Un enghraifft yw Môr Aral, sydd bron wedi diflannu o ganlyniad.
Mae **Mynydd Bryn-llech** yn gopa mynydd a geir yn Arenig rhwng Llanuwchllyn a Thrawsfynydd, ger y Bala; cyfeiriad grid SH805314. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 485 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 545 metr (1788 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Roedd **Nakano Takeko** (中野 竹子,, 1847–1868) yn filwr benywaidd (Japaneg: *onna-bugeisha*) o ardal Aizu yn nhalaith Fukushima ar ochr ddwyreiniol Japan. Fe'i ganed yn Nakano, yn ferch i un o swyddogion cymuned Aizu. Wedi ymladd caled bu farw yn Rhyfel y Boshin (1868 - 1869).

Cafodd ei hyfforddi mewn Crefft ymladd a chafodd ei mabwysiadu gan ei athro *Akaoka Daisuke*. Gweithiodd gydag ef yn hyfforddi darpar filwyr eraill. Arbenigodd mewn ymladd gyda *naginata* (polyn hir gyda llafn metal siap lleuad) ac roedd yn gyfrifol am grwp *ad hoc* o ferched a oedd yn annibynnol o'r prif fyddin. Yn ddiweddarach galwyd ei grwp hi o ymladdwyr yn 娘子隊 neu 'Jōshitai*.*

Pan oedd yn ymladd yn erbyn Byddin Ymerodrol Japan, neu'r *Dai-Nippon Teikoku Rikugun* saethwyd hi yn ei bron a thra roedd yn marw, trodd at ei chwaer Yūko a gofyn iddi dorri ei phen o'i chorff a'i gladdu. Gwnaeth hyn a chariwyd pen Onna-bugeisha i Deml Hōkai sydd heddiw'n cael ei alw yn Aizubange, Fukushima, lle claddwyd y pen dan goeden pinwydd. Gwnaeth hyn rhag ofn i'r gelyn dorri ei phen a'i arddangos ar bolyn. Codwyd cerflun yn ddiweddar, yn y Deml, i'w chofio.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Yamakawa, t. 63.
2. ↑  Hoshi, t. 80.
3. 1 2  Yamakawa, t. 64.

* Hoshi Ryōichi (2006). *Onnatachi no Aizusensō*. Tokyo: Heibonsha.
* Yamakawa Kenjirō; Munekawa Toraji (1926). *Hoshū Aizu Byakkotai jūkyūshi-den*. Wakamatsu: Aizu Chōrei Gikai.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 255929972

 |
*Defnyddir y term "dŵr mwynol" neu "dŵr mwyn" ar lafar yn aml gan olygu dŵr carbonedig (sydd fel arfer yn ddŵr mwynol carbonedig, yn hytrach na dŵr tap).*

Dŵr sy'n cynnwys mwyn a sylweddau eraill wedi eu hydoddi yw **dŵr mwynol** (weithiau **dŵr mwyn**), dyma rhoddir iddo ei flas neu ei werth therapiwtig. Gall y dŵr gynnyws halen, cyfansoddion sylffwr, a nwyon ymysg nifer o gyfansoddion eraill. Gall dŵr mwynol yn aml fod yn eferw, gall ddigwydd yn naturiol neu ei greu.

Yn draddodiadol, yfwyd dŵr mwynol wrth y darddell, cyfeirwyd at rhain yn aml fel sba, baddon neu ffynnon. Defnyddiwyd y gari *sba* pan ddefnyddwyd y dŵr i ymolchi ynddo a'i yfed, a *baddon* pan na yfwyd y dŵr yn gyffredinol, a *ffynnon* pan na ymolchwyd yn y dŵr yn gyffredinol. Tyfodd canolfan twristiaeth oamgylch y tarddiad yn aml, megis Caerfaddon.

Yn ddiweddar, mae'n gyffredin i nifer o darddellau gael eu defnyddio er mwyn potelu dŵr mwynol wrth y darddell a'i dosbarthu. Mae'n anghyfredin i bobl deithio i'r darddell er mwyn yfed dŵr mwynol heddiw, ac yn aml mae'n amhosibl gan fod y ffynhonnell weid ei lleoli ar dir preifat. Mae drost tri mil o frandiau dŵr mwynol ar gael yn fasnachol yn fyd eang.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, s.v. "mineral"
2. ↑  *Water from all over the World*

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Rhestr o frandiau dŵr mwynol Ewropeaidd gyda dadansoddiad mwyn

Chwiliwch am ***dŵr mwynol***  
yn Wiciadur.
Ffynnon Sant Dyfnog, Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch.
Eglwys enwog Sant Dyfnog, Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch.
Sant Cymreig oedd **Dyfnog** (amrywiadau: **Dyfynog**, ***Defynog***). Dywedir ei fod yn byw yn y 7g. Roedd yn feudwy yn byw ar ddŵr a bara a wisgai grys rawn a gwregys haearn trwm.

Tras
----

Yn ôl yr achau traddodiadol, roedd Dyfnog yn ŵyr i Cawrdaf mab Caradog Freichfras (bl. 6g), pennaeth a sant o'r Hen Ogledd a fudodd i Gymru.

Eglwysi
-------

Dyfnog yw nawddsant plwyf Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch, rhwng Dinbych a Rhuthun yn Sir Ddinbych. Ystyrir Eglwys Sant Dyfnog yn un o eglwysi canoloesol pwysicaf Cymru; disgrifiwyd ffenestr Coeden Jesse fawr yr eglwys fel "y ffenestr wydr orau yng Nghymru". Gerllaw mae Ffynnon Sanctaidd Sant Dyfnog, oedd yn arfer bod yn gyrchfan boblogaidd i rai'n dymuno iachad mor ddiweddar â'r 18g yn ôl Thomas Pennant yn ei lyfr *Tours in Wales*.

Ceir eglwys wedi'i chysegru i Ddyfnog yn ardal Brycheiniog hefyd, er y dywedir hefyd mai Cynog Ferthyr (m. 492) mab Brychan, brenin teyrnas Powys, a'i sefydlodd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Caerdydd, 2000), tud. 214.
2. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978), tud. 303.
Mae **Dynodwr Enw Rhyngwladol Safonol** (Saesneg: ***International Standard Name Identifier*** ('**ISNI'**) yn ddull o adnabod hunaniaeth unigryw cyfrannwyr i gyfryngau megis y we, llyfr, rhaglenni teledu neu albymau sain. Mae'r dynodwr a ddefnyddir yn cynnwys 16 digid rhifol wedi'i rannu'n bedwar tamaid.

Fe'i datblygwyd gan Y Mudiad Rhyngwladol dros Safoni fel Safon Rhyngwladol Ddrafft yn gyntaf cyn ei dderbyn yn ffurfiol ar 15 Mawrth 2012. Fe'i defnyddir i wahaniaethu rhwng enwau pobl (yn enwedig o fewn y cyfryngau) y gellid, fel arall, eu cymysgu.

### ORCID

Mae dynodwyr ORCID (*Open Researcher and Contributor ID*) yn flociau o ddynodwyr ISNI a ddefnyddir ar gyfer y byd academaidd yn bennaf. a gaiff ei weinyddu gan gorff cwbwl wahanol. Gall ymchwilwyr yma greu a hawlio dydnodwyr ORIC eu hunain. Mae'r ddau fudiad yn cydweithio'n agos a'i gilydd.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidata briodwedd, ***P213***, am ISNI (gweler y defnydd ohono) |

Gweler hefyd
------------

* Categori:Tudalennau gyda gwybodaeth Awdurdod
* Awdurdod Rheolaeth
* Wicipedia:ORCID
* Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol, Rhithwir (VIAF)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Draft International Standard 27729; adalwyd 15 Hydref 2014
2. 1 2 3  "*What is the relationship between ISNI and ORCID?*". *About ORCID*. ORCID. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-09-10. Cyrchwyd 29 Mawrth 2013.
3. 1 2  "*ISNI and ORCID*". ISNI. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-03-04. Cyrchwyd 29 Mawrth 2013.

Dolennau allanol
----------------

* Gwefan swyddogol

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidata briodwedd, ***P213***, am ISNI (gweler y defnydd ohono) |
Mae **Na Gruagaichean** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN203652. Ceir carnedd ar y copa. Saif y mynydd rhwng Glen Nevis i'r gogledd a phentref Kinlochleven i'r de - yng nghlwstwr mynyddoedd y Mamores.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae'r gair Cymraeg *dynoliaeth* yn cyfuno dau beth: yr hil ddynol a rhinweddau'r hil ddynol. Mae'n cwmpasu'r ddynol ryw a natur y ddynol ryw. Defnyddir yr ystyr gyntaf wrth gyfeirio at fodau dynol e.e. 'troseddau yn erbyn dynoliaeth' a'r ail ystyr (fel arfer drwy ddefnyddio'r ansoddair 'dynol') fel ag a welir yn y term 'agweddau dynol'. Mae'n rhinwedd sy'n ymwneud â moeseg anhunanoldeb (*altruism*) sy'n deillio o gyflwr bodau dynol. Gellir dweud mai cydrannau 'dynoliaeth' yw gweithredoedd sy'n deillio o gariad, annhunoldeb, caredigrwydd, tegwch a deallusrwydd cymdeithasol. Mae rhai, fodd bynnag, yn dadlau mai ymwneud â'r gyfraith y mae 'tegwch' ac nad yw'n un o rinweddau'r ddynoliaeth.

Nodir bod 'dynoliaeth' yn un o'r chwe rhinwedd gan Peterson & Seligman yn *Character Strengths and Virtues: A Handbook and Classification* (2004) a nodir fod y rhain yn gyson ym mhob diwylliant byd-eang.

Mae'r cydsyniad hwn yn mynd yn ôl i athroniaeth y dyneiddiwr yn ystod y Dadeni Dysg a sgolastigiaeth y 13g. Pwysleisia urddas pobl, fel y traethododd Aristoteliaeth a chanrifoedd yn ddiweddarach - y cysyniad o 'ddyngarwch modern'; ffrwyth llafur y syniadau hwn yw hawliau dynol.

Gweler hefyd
------------

* Trosedd yn erbyn dynoliaeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Geiriadur Prifysgol Cymru ar-lein; adalwyd 5 Ebrill 2015
2. ↑  Peterson & Seligman 2004, tud. 34.
3. ↑  Peterson & Seligman 2004, tud. 28.
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Derby, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Dyffrynnoedd Swydd Derby** (Saesneg: *Derbyshire Dales*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Dyffrynnoedd Swydd Derby yn Swydd DerbyEtholaeth Dyffrynnoedd Swydd Derby yn Swydd Derby
* Swydd Derby yn LloegrSwydd Derby yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn etholaeth sirol yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–2019: Patrick McLoughlin (Ceidwadol)
* 2019–presennol: Sarah Dines (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Nottingham, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Newark**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Newark yn Swydd NottinghamEtholaeth Newark yn Swydd Nottingham
* Swydd Nottingham yn LloegrSwydd Nottingham yn Lloegr

Sefydlwyd Newark yn 1679 fel etholaeth fwrdeistrefol a ddychwelodd ddau aelod seneddol. Daeth yn etholaeth sirol a ddychwelodd un aelod yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1885:

* 1885–1895: Charles Pierrepont (Ceidwadol)
* 1895–1898: Harold Finch-Hatton (Ceidwadol)
* 1898–1900: Charles Pierrepont (Ceidwadol)
* 1900–1906: Charles Welby (Ceidwadol)
* 1906–1922: John Starkey (Ceidwadol)
* 1922–1943: William Cavendish-Bentinck (Ceidwadol)
* 1943–1950: Sidney Shephard (Ceidwadol)
* 1950–1964: George Deer (Llafur)
* 1964–1979: Ted Bishop (Llafur)
* 1979–1997: Richard Alexander (Ceidwadol)
* 1997–2001: Fiona Jones (Llafur)
* 2001–2014: Patrick Mercer (Ceidwadol, wedyn Annibynnwr)
* 2014–presennol: Robert Jenrick (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
Mae **Dyffrynoedd Nedd a Mellte a Moel Penderyn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 19 Mawrth 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 420.5 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Pennaeth neu frenin o'r Hen Ogledd oedd **Eliffer Gosgorddfawr** (fl. dechrau'r 6g). Cysylltir ei saith mab â Brwydr Arfderydd (537?).

Ymladdwyd Brwydr Arfderydd, yn ôl traddodiad, yn yr Hen Ogledd tua'r flwyddyn 537 rhwng Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud a Gwenddolau fab Ceidio. Gyrrwyd bardd llys Gwenddoleu, Myrddin, yn wallgof gan farwolaeth ei arglwydd ac erchylltra'r frwydr. Ffôdd i Goed Celyddon, lle bu'n byw fel dyn gwyllt gan ennill iddo'i hun yr enw "Myrddin Wyllt".

Ond ceir traddodiadau eraill am y frwydr hefyd. Ceir cyfeiriad ati yn y cofnod am y flwyddyn 537 yn yr *Annales Cambriae*, ond yma dywedir ei bod yn frwydr rhwng Gwenddolau a meibion Eliffer. Mewn cofnod diweddarach, mae'r *Annales* yn enwi meibion Eliffer fel Gwrgi a Peredur.

Yn ôl yr achau, roedd Eliffer a'i feibion yn ddisgynyddion i'r brenin Coel Hen ac felly'n perthyn i linach y Coelwys. Yn un o'r cerddi yn *Llyfr Du Caerfyrddin*, sy'n sôn am Frwydr Arfderydd, cyfeirir at "saith meib Eliffer" a fu'n enwog am eu dewrder.

Ceir dau o Drioedd Ynys Prydain sy'n cyfeirio at Eliffer. Roedd ei wyr, Gwrgawn Gwron fab Peredur fab Eliffer yn un o "Dri Lleddf Unben Ynys Prydain", gyda Llywarch Hen a Manawydan fab Llŷr. Mae triawd arall am y "Tri meirch a ddygant y Tri Marchlwyth":

> Yr ail Farchlwyth a ddug Cornan march meibion Eliffer, a ddug Gwrgi a Pheredur arno, a Dunawd Fwr, a Chynfelyn Drwsgl, i edrych ar fygedorth (llu) Gwenddoleu yn Ar(f)derydd.
> 
> 

Cyfeirir at Eliffer fel patrwm o arwr a rhyfelwr mewn cerddi gan dri o'r Gogynfeirdd, sef Cynddelw Brydydd Mawr, Dafydd Benfras a Casnodyn. Fe'i enwir yn 'Englynion y Clyweid' hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1960; argraffiad newydd 1999).

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |
Dragwniaid Ffrengig yn cipio'r faner Brwsiaidd yn ystod Brwydr Jena (1806).
Milwr oedd yn cyfuno sgiliau'r troedfilwr a'r marchfilwr oedd **dragŵn** (lluosog: dragwniaid) neu **dragwner** (lluosog: dragwners). Datblygodd y dragŵn yn Ewrop ar ddiwedd y 16g, a chafodd ei ddefnyddio trwy gydol yr 17g a'r 18g.. Ymladdodd y dragŵn fel marchfilwr ysgafn pan yn ymosod, a bu'n disgyn oddi ar gefn ei geffyl pan yn amddiffyn.

Benthyciad o'r enw Saesneg *dragoon*, sy'n dod o'r Ffrangeg *dragon*, yw'r enw Cymraeg. Bôn y gair yw arf y dragŵn, math o garbin neu fwsged byr a elwir yn *dragon* gan y Ffrancod gan iddo chwythu tân megis draig. Yn wahanol i farchfilwyr eraill, trefnwyd dragwniaid mewn cwmnïau ac nid sgwadronau, ac roedd rhengoedd troedfilwyr gan y swyddogion. Ers oes rhyfeloedd cynnar Ffredrig Fawr yn yr 17g, ystyr dragŵn yw marchfilwr canolig. Enwir y mwyafrif o gatrodau marchfilwyr ysgafn y Fyddin Brydeinig yn "ddragwniaid ysgafn" yn y 18g a dechrau'r 19g. yn yr 20g addasodd y catrodau dragŵn yn ffurfiannau arfogedig yn y Fyddin Brydeinig, ac yn droedfilwyr moduraidd (*dragons portés*) ym Myddin Ffrainc. Mae rhai catrodau arfogedig yn parháu i gadw'r enw dragŵn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [dragoon].
2. ↑   dragwner. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 12 Chwefror 2015.
3. 1 2  (Saesneg) dragoon (soldier). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 17 Mehefin 2015.
4. ↑  (Saesneg) dragoon. *Oxford English Dictionary*. Adalwyd ar 17 Mehefin 2015.
5. ↑  Richard Bowyer. *Dictionary of Military Terms*, 3ydd argraffiad (Llundain, Bloomsbury, 2004), t. 79.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***ddragŵn***
Darluniad o gytser Canis Major o'r 9fed ganrif, yn seiliedig ar waith Cicero.
Dyddiau poethaf a mwyaf llaith yr haf yw **dyddiau'r cŵn**. Daw'r enw o godiad heuligol Seren y Ci ar yr adeg hon o'r flwyddyn. Ceir dyddiau'r cŵn ym misoedd Gorffennaf, Awst, a Medi cynnar ar ledred tymherus yn hemisffer y gogledd.

Mae'r enw yn dyddio'n ôl i'r Eifftwyr, y Groegiaid a'r Rhufeiniaid, oedd i gyd yn credu taw Seren y Ci (*Sirius*) – sy'n codi ar yr un pryd â'r haul yn yr haf – sy'n codi'r tymheredd ac yn achosi'r tywydd poeth. I'r Rhufeiniaid, 3 Gorffennaf i 11 Awst oedd cyfnod dyddiau'r cŵn (Lladin: *caniculares dies*). Roedd pobl yr henfyd hefyd yn credu bod cŵn yn fwy tebygol o gael y gynddaredd yn ystod y tymor hwn. Honnir i Seren y Ci gael effaith niweidiol ar ddynoliaeth gan fod pobl yn tueddu i golli eu hegni yn ystod dyddiau poetha'r flwyddyn.

Gweler hefyd
------------

* *Dog Day Afternoon*, ffilm
* Llên y sêr
* Y tymor dwl

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [dog days].
2. ↑   Geiriadur Cataloneg-Cymráeg. Adalwyd ar 17 Medi 2014.
3. 1 2 3  (Saesneg) dog days. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 17 Medi 2014.
4. ↑  Rockwood, Camilla (gol.). *Brewer's Dictionary of Phrase and Fable*, 18fed argraffiad (Caeredin, Chambers, 2009), t. 385.

Dolenni allanol
---------------

Chwiliwch am ***ddyddiau'r cŵn***  
yn Wiciadur.