Dadgysegrwyd **Eglwys Sant Cynhaiarn** (hefyd **Eglwys Sant Cynhaearn** ac weithiau "Ynys Cynhaearn") yn 2003 pan roddwyd hi ar lês i Friends of Friendless Churches ("Gyfeillion Eglwysi Di-gyfaill"). Mae'r eglwys wedi'i lleoli ar godiad bychan o dir a arferai fod yn ynys ar Llyn Ystumllyn, tua cilometr i'r de o Bentrefelin, Gwynedd, Cymru. Fe'i chofrestrwyd gan Cadw fel adeilad cofrestredig Gradd II\*. Mae'r ffordd sy'n arwain i'r eglwys ychydig yn uwch na'r caeau o'i phoptu - dyma'r hen ffordd Ganoloesol a oedd yn ffinio gydag ochr yr hen lyn. Mae'r eglwys yn fwyaf nodedig am fod yn fan claddu Dafydd y Garreg Wen, ('Dafydd Ŵan' ar lafar, neu neu 'David Owen' ar ei dystysgrif geni). Hyd yn ddiweddar cysegrwyd yr eglwys i Sant Cynhaiarn.

Ceir olion cytiau hirion o’r Canol Oesoedd cynnar i'r de-orllewin o'r eglwys.

Hanes
-----

Cyn sefydlu tref Porthmadog, sydd ychydig filltiroedd i ffwrdd, dyma oedd Eglwys Plwyf yr ardal. Mae corff yr eglwys yn dyddio'n ôl i'r 12g, ac ychwanegwyd yr adain ogleddol yn y 16g. Yn 1622 y codwyd yr adain ddeheuol. Mae'r rhan fwyaf o'r dodrefn mewnol yn perthyn i arddull y cyfnod Siorsaidd ac yn mynd nôl i 1832. Yn y 2010au tynnwyd y mortar hyll oddi ar wal gorllewinol yr eglwys a datgelwyd gwaith carreg arbennig o grefftus.

Dodrefn
-------

Gwnaed y pulpud teirllawr hynod yn 1832. Symudwyd yr organ Gothig fawr yma (a wnaed gan 'Flight & Robson') yn 1854 o Dremadog. Mae'r fedyddfaen yn gymharol newydd (1900) ac ni wyddys beth yw hynt a helynt yr hen fedyddfaen. Ceir yma neuadd fechan iawn a gynlluniawyd gan Clough Williams-Ellis yn 1937. Ceir sawl ffenestr liw i goffáu cyn-aelodau'r eglwys ac eraill megis morwyr, ac yn eu plith y mae ffenest i 'Bêr Ganiedydd Israel' yn canu'r delyn er cof am Alltud Eifion, a anwyd ym mhlwyf Cynhaiarn. Gwnaed ambell ffenest gan James Powell a'i fab rhwng 1899 a 1906. Mae ffenestr arall yn cynnwys llun o Sant Cynhaiarn.

Y fynwent
---------

* Bedd y bardd Ellis Owen, CefnymeysyddBedd y bardd Ellis Owen, Cefnymeysydd
* Llun manwl o fedd Ellis OwenLlun manwl o fedd Ellis Owen
* Bedd John Williams (Ioan Madog)Bedd John Williams (Ioan Madog)
* Llun manwl o fedd Ioan MadogLlun manwl o fedd Ioan Madog

Yma y claddwyd Dafydd y Garreg Wen yn 29 oed yn 1749, a nodir hynny ar ei garreg fedd, gyda llun bychan o delyn wedi'i gerfio ar wyneb y lechen. Ar y garreg mae'r ysgrifen: "BEDD DAVID OWEN, neu Ddafydd y Garreg Wen. y Telynor rhagorola gladdwyd 1749 yn 29 oed."

Swynai'r fron, gwnai'n llon y llu--â'i ganiad,
Oedd ogoniant Cymru;
Dyma lle cadd ei gladdu,
Heb ail o'i fath, Jubal fu.
Yma hefyd y claddwyd awdur *Cell Meudwy*, y beirniad llenyddol a'r hynafieithydd Ellis Owen, Cefnymeysydd (31 Mawrth 1789 - 27 Ionawr 1868) a drigai gyda'i fam a'i chwiorydd mewn fferm gerllaw; ef sgwennodd yr englyn uchod i Dafydd. Yma hefyd y claddwyd y bardd John Williams (Ioan Madog). 
Yma hefyd y claddwyd John Ystumllyn (neu *Jack Black*), sef dyn du ei groen a chyn-gaethwas o Affrica a gladdwyd yma yn niwedd y 18g. Roedd yn ffasiynol yr adeg honno i gyflogi gwas croenddu yn y tŷ, a dyna a wnaeth teulu'r Wynniaid, o Dŷ Ystumllyn. Priododd Jack i deulu lleol a chafodd 7 o blant. Yn ôl Cadw, dyma'r dyn du cyntaf i ddod i Gymru. Ymhyfryda llawer o bobl leol heddiw (2014) eu bod yn perthyn iddo.

Ceir yma hefyd gofeb ar ffurf wrn i deulu James Spooner, y syrfewr hwnnw a adeiladodd Reilffordd Ffestiniog; mae'r wrn enfawr wedi'i amgylchynu gan ffens haearn, tua 6 metr i'r de o ddrws yr eglwys.

* Cefn yr eglwysCefn yr eglwys
* Ffotograff Gan John Thomas ca. 1885Ffotograff Gan John Thomas ca. 1885
* Y fynedfa 2014Y fynedfa 2014
* Yr allorYr allor
* PulpudPulpud

Gweler hefyd
------------

* Alltud Eifion, Tremadog, a anwyd ym mhlwyf Cynhaiarn
* Eglwys Sant Beuno, Penmorfa

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyma'r sillafiad a ddefnyddir gan Barc Cenedlaethol Eryri;[*dolen marw*] adalwyd 24 Hydref 2014
2. 1 2 3 4   *Ynyscynhaearn*, Friends of Friendless Churches, adalwyd 30 Mehefin 2019
3. 1 2 3   Church of St Cynhaearn, Ystumllyn, Historic Wales (Cadw), adalwyd 23 Gorffennaf 2010
4. ↑  Owen M. Edwards, *Cartrefi Cymru*: "Nid oes yn ymyl yr eglwys, nac yn agos, ond beudy to brwyn adfeiliedig. Y mae porth yr eglwys ymron mynd a'i ben iddo, ond y mae rhyw fath o drwsio musgrell wedi bod ar yr eglwys droion. Morwyr ac amaethwyr sy'n gorwedd yn y fynwent. Y mae rhyw Lywelyn Cymreig yn gorwedd yno, a Charreg o Gernyw, a Mac Lean o'r Alban. Gwelsom fedd pilot wedi boddi, a gwelsom lawer enw prydferth heblaw Llwyn y Mafon." Adalwyd 24 Hydref 2014
5. ↑  Parc Cenedlaethol Eryri;[*dolen marw*] adalwyd 24 Hydref 2014
6. ↑  "The Dying Bard (1806)", *The Poetical Works of Sir Walter Scott, with the Author's Introduction and Notes*, ed. J. Logie Robertson (Llundain, 1917), tud. 704–5.
7. ↑  www.testunau.org; adalwyd 24 Hydref 2014
8. ↑  Cadw; Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 24 Hydref 2014
9. ↑  Gwefan y Casglwr; adalwyd 24 Hydref 2014

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Church Heritage Cymru
* (Saesneg) Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Coflein
* (Saesneg) Cofnod yr eglwys ar wefan Friends of Friendless Churches
* Gwaith barddol Ioan Madog