recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Herat** yn ddinas hynafol yng ngorllewin Affganistan a phrifddinas a chanolfan weinyddol talaith Herat. Mae'n gorwedd 3,026 troedfedd uwch lefel y môr mewn dyffryn ffrwythlon ar lan afon Hari Rud, sy'n llifo i lawr o fynyddoedd canolbarth Affganistan ac ymlaen i anialwch Kara-Kum yn Tyrcmenistan. Mae'n 407 milltir o Kandahar, i'r de, a 469 milltir o'r brifddinas Kabul, i'r dwyrain.

Herat yw dinas drydydd fwyaf Affganistan, gyda phoblogaeth o 349,000 (amcangyfrifiad, 2006). Tajiciaid a/neu Fārsīwāns sy'n ffurfio mwyafrid y boblogaeth, gyda Pashtuniaid, Hazariaid, Uzbekiaid ac eraill yn lleiafrifoedd bychain. Mae pawb yn y ddinas yn siarad Perseg, yn ogystal ag ieithoedd eraill yn ôl eu grŵp ethnig.

Lleolir Herat ar groesfan ar yr hen lwybrau masnach, fel Llwybr y Sidan, sy'n cysylltu India, Tsieina, y Dwyrain Canol, Canolbarth Asia ac Ewrop. Mae'r ffyrdd o Herāt i Iran, Tyrcmenistan, Mazari Sharif a Kandahar yn dal i fod yn bwysig heddiw.

Sefydlodd Alecsander Fawr ddinas ar y safle a enwyd yn *Alexandria Arion* (*Arion* oedd yr enw Groeg a Lladin am yr Hari Rud). Hyd heddiw, dominyddir y ddinas gan adfeilion y ddinas gaerog a gododd yno. Ar ôl marwolaeth Alecsander, pasiodd Herat trwy ddwylo'r Seleuciaid, y Parthiaid, a'r Sassaniaid. Ar ôl cwymp ymerodraeth y Sassaniaid cafodd ei cipio gan yr Arabiaid yn 661 a daeth yn un o ddinasoedd disgleiriaf y byd Islamaidd. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn enwog am ei dysg, ei llenorion a'i gwin, ac roedd yn cael ei hadnabod fel "Perl Khorasan".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The Empire and Expeditions of Alexander the Great". *World Digital Library*. 1833. Cyrchwyd 2013-07-26.
Gwesty'r Arth, y Bont-Faen, ym 1962
Gwesty Llao Llao, Bariloche, yr Ariannin
Sefydliad sy'n darparu llety am dâl am gyfnodau byr ydy **gwesty**. Yn y gorffennol, arferai llety elfennol olygu ystafell gyda gwely, cwpwrdd, bwrdd bychan a sinc ond i raddau helaeth mae ystafelloedd mewn gwestai mwy modern yn cynnwys cyfleusterau megis ystafell ymolchi *en-suite* a pheiriant rheoli'r tymheredd. Yn aml, ceir cyfleusterau ychwanegol fel ffôn, cloc larwm, teledu a chysylltiad i'r rhyngrwyd; gellir darparu byrbrydau a diodydd yn y bar-bychan, ac offer er mwyn gwneud diodydd poeth. Mae gan nifer o westai mwy o ran maint gyfleusterau fel bwytai, pyllau nofio, ac ystafelloedd cynadledda. Fel arfer, rhifir ystafelloedd mewn gwestai er mwyn i'r cwsmeriaid fedru adnabod eu hystafell.

Hanes
-----

Roedd gan y Rhufeiniaid dai llety ar hyd y prif ffyrdd. "Mansio" oedd enw'r math yma o adeilad.

Dechreuodd llawer o westai ym Mhrydain fel tafarndai coetsis, fel y Gwesty'r Angel, Caerdydd a Gwesty'r Arth, y Bont-Faen.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Guy De la Bédoyère (1992). *English Heritage Book of Roman Towns in Britain* (yn Saesneg). B.T. Batsford. t. 57. ISBN 9780713468939.
2. ↑  Wells, Martin (5 Rhagfyr 2013). "Brian Lee recalls the illustrious history of one of Cardiff's legendary coaching inns". *Wales Online* (yn Saesneg). Cyrchwyd 24 Mai 2015.
Cerflun o Hathor yn Amgueddfa Luxor
Un o dduwiesau mwyaf yr Hen Aifft oedd **Hathor** (neu **Athyr**), a gysylltid â'r Llwybr Llaethog. Roedd y Groegiaid yn ei huniaethu ag Aphrodite, duwies serch ym mytholeg Roeg. Yn wreiddiol, ystyrid Hathor yn ferch i Ra, brenin y duwiau, ac yn wraig i Horus, duw'r haul a brawd y dduwies Isis; mae modd dehongli ei henw fel "trigfa Horus" am ei bod, fel duwies yr Awyr, yn amgau Horus yn ei mynwes bob nos ac yn rhoi genedigaeth iddo eto yn y bore.

Cyfeirir ati hefyd fel y Fuwch fawr yn y nefoedd a greodd y byd, gan gynnwys Horus, ac a'i gynhaliai. Mewn canlyniad fe'i portreadir yn aml fel duwies gyda phen buwch neu gyda phen dynol corniog neu glustiau buwch. Roedd hi'n nerthu bodau dynol fel petasent ei phlant, gan roi iddyn nhw o'i llefrith i'w yfed; ceir lluniau ohoni yn bwydo brenhinoedd yr Aifft o'i bronnau. Roedd ei haddolwyr yn credu mai llaeth yn llifio o'i bronnau oedd y Llwybr Llaethog.

Cysylltir Hathor â ffetis neilltuol yn ogystal, sef y *sistrum*. Roedd ei cherddoriaeth yn fod i yrru ysbrydion drwg i ffwrdd. Yn ei theml fawr yn Dendera mae'r colofnau i gyd ar ffurf *sistrums*.

Hathor oedd prif amddiffynes a noddwr merched yn yr Hen Aifft. Fel duwies serch a hyfrydwch roedd hi'n boblogaidd iawn. Roedd hi'n feistres cerddoriaeth ac adloniant.

Ond yn ogystal â gofalu am y Byw gofalai am y Meirw fel "Brenhines y Gorllewin" sy'n croesawu eneidiau. Yn yr agwedd hon roedd hi'n gysylltiedig yn arbennig â necropolis Thebes.

Prif gysegrfan Hathor oedd eu theml yn Dendera, yn yr Aifft Uchaf rhwng Abydos a Luxor. Yno fe'i haddolid gyda'i fab Ihy "Canwr y *Sistrum*." Dethlid gwyliau crefyddol mawr yn Dendera. Y pwysicaf oedd i groesawu'r Flwyddyn Newydd, penblwydd Hathor.

Y tu hwnt i'r Aifft ei hun roedd Hathor yn cael ei haddoli yng Ngwlad Pwnt (*Punt*: Ethiopia efallai) ac felly fe'i gelwid yn "Feistres gwlad Pwnt"; mae'n bosibl mai o'r rhanbarth hono y daeth i'r Aifft. Yn y Sinai roedd hi'n cael ei haddoli dan yr enw "Meistres gwlad Mefket" ac yn Ffenicia fel "Arglwyddes Byblos".

Cyfeiriadau a darllen pellach
-----------------------------

* Margaret A. Murray, *The Splendour that was Egypt* (Llundain, 1963; sawl argraffiad ers hynny)
* Sawl awdur, *Egyptian Mythology* (Paul Hamlyn, Llundain, 1966; sawl argraffiad ers hynny)
Gwleidydd o'r Alban yw **Angela Crawley** (ganwyd 3 Mehefin 1987) a etholwyd yn Aelod Seneddol yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 dros Lanark a Dwyrain Hamilton; mae'r etholaeth yn siroedd Dumfries a Galloway, Gororau'r Alban a De Swydd Lanark. Mae hi'n cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin.

Fe'i ganed yn Hamilton yn yr Alban. Astudiodd wleidyddiaeth ym Mhrifysgol Stirling lle derbyniodd Radd BA. Wedi hynny, gweithiodd yn Brighton i'r cwmni *Educational Travel Group*. Ar hyn o bryd mae'n astudio ar gyfer Gradd Doethuriaeth LLB ym Mhrifysgol Glasgow.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Angela Crawley 26976 o bleidleisiau, sef 48.8% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o +27.8 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 10100 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
2. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban
Ffilm antur gan y cyfarwyddwr Jerzy Passendorfer yw ***Janosik*** a gyhoeddwyd yn 1974. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Janosik*** ac fe'i cynhyrchwyd yng Ngwlad Pwyl. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a Phwyleg a hynny gan Tadeusz Kwiatkowski a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Jerzy Matuszkiewicz. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Marek Perepeczko. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1974. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Godfather Part II* sef rhan dau y gyfres Americanaidd boblogaidd gan Francis Ford Coppola. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Stefan Pindelski oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Jadwiga Zajiček sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jerzy Passendorfer ar 8 Ebrill 1923 yn Vilnius a bu farw yn Warsaw ar 18 Ebrill 1949. Derbyniodd ei addysg yn Academi'r Celfyddydau Mynegiannol.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Medal yAmddiffynnydd y Lleoedd Cofio Cenedlaethol
 * Croes Aur am Deilyngdod
 * Cadlywydd Urdd Polonia Restituta
 * Marchog Urdd Polonia Restituta

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jerzy Passendorfer nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 11 Ebrill 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 12145541705196600108
* BNF: cb17019392t (data)

 |
Arfbais Gwynne-Holford
Roedd **James Price William Gwynne-Holford** (25 Tachwedd 1833 – 6 Awst 1916) yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Aberhonddu rhwng 1870 a 1880

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Gwynne-Holford yn Llansantffraed, Aberhonddu yn fab i'r Cyrnol James Price Gwynne-Holford, Neuadd Buckland a’i wraig Anna Maria Eleanor merch, Roderick Gwynne, Glebran. Bu farw’r tad ym 1844.

Priododd Eleanor Gordon-Canning ym 1891 yn eglwys St James, Hanover Square, Llundain. Bu iddynt un ferch.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen.

Gyrfa
-----

Bu Gwynne-Holford yn gwasanaethu am gyfnod byr fel Cornet yng Nghatrawd y Gwaywyr. Wedi hynny bu’n cynorthwyo ei fam i redeg ystadau Buckland a’r Cilgwyn, Caerfyrddin. Etifeddodd yr ystadau ar farwolaeth ei fam ym 1888.

Gwasanaethodd fel ynad heddwch ar feinciau Sir Gaerfyrddin a Sir Frycheiniog. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Frycheiniog ym 1857.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Ym 1870 dyrchafwyd Edward, yr Arglwydd Hyde, AS Rhyddfrydol Aberhonddu i Dŷ’r Arglwyddi. Safodd Gwynne-Holford yn yr isetholiad i ganfod olynydd iddo gan gipio’r sedd i’r Ceidwadwyr. Llwyddodd i gadw'r sedd yn etholiad cyffredinol 1874 ond fe’i collodd i’r Rhyddfrydwr Cyril Flower yn etholiad cyffredinol 1880..

Rhwng 1888 a 1896 gwasanaethodd fel cynghorydd ar Gyngor Sir Frycheiniog.

Marwolaeth
----------

Eglwys St Ffraid
Bu farw yng Nghrucywel yn 83 Mlwydd oed. Rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym meddgor y teulu yn Eglwys St Ffraid, Llansantffraed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Debrett's House of Commons, and the judicial bench 1872 adalwyd 28 Awst 2017
2. ↑  "FUNERAL OF LIEUTENANT COLONEL GWYNNE HOLFORD - Monmouthshire Merlin". Charles Hough. 1846-08-22. Cyrchwyd 2017-08-28.
3. ↑  "MARRIAGE OF MR GWYNNE-HOLFORD AND MISS E GORDON-CANNING - South Wales Daily News". David Duncan and Sons. 1891-04-15. Cyrchwyd 2017-08-28.
4. ↑  "THE LATE MR GWYNNE-HOLFORD - The Brecon County Times Neath Gazette and General Advertiser for the Counties of Brecon Carmarthen Radnor Monmouth Glamorgan Cardigan Montgomery Hereford". William Henry Clark. 1916-02-10. Cyrchwyd 2017-08-28.
5. ↑  Williams, William Retlaw, *The parliamentary history of the principality of Wales, from the earliest times to the present day, 1541-1895* adalwyd 27 Awst 2017
6. ↑  "THE LATE MR GWYNNE HOLFORDI - The Cambria Daily Leader". Frederick Wicks. 1916-02-11. Cyrchwyd 2017-08-28.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Edward, yr Arglwydd Hyde** | **Aelod Seneddol Aberhonddu**1870-1880 | Olynydd:**Cyril Flower** |
Mae '*An Teallach - Sgurr Fiona* yn gopa mynydd a geir yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH065840. Y fam fynydd ydy An Teallach. Mae llawer yn cyfeirio fel y mynydd prydferthaf a heriol yr Alban.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Jessica Elizabeth Morden** (ganwyd 29 Mai 1968) yn wleidydd y Blaid Lafur a etholwyd yn wreiddiol yn Aelod Seneddol (AS) Dwyrain Casnewydd yn 2005.

Bywyd cynnar a gyrfa
--------------------

Ganwyd Morden yn Surrey, Lloegr a chafodd ei magu yng Nghwmbran a'i haddysgu yn Ysgol Croesyceiliog cyn darllen Hanes ym Mhrifysgol Birmingham. Yn 1991, gweithiodd Morden i Huw Edwards, AS Mynwy. Yn 1992 a 1995 gweithiodd i Llew Smith, AS Blaenau Gwent. Cyn fod yn Aelod Seneddol, bu Morden yn Ysgrifennydd Cyffredinol Plaid Lafur a threfnodd rhai o ymgyrchoedd gwleidyddol etholiad cyffredinol 1997.

Gyrfa Gwleidyddol
-----------------

Detholwyd Morden yn ymgeisydd y Blaid Lafur ar gyfer Dwyrain Casneydd yn 2005. Etholwyd fel yr AS cynta benywaidd yn nwyrain-de gyda mwyafrif o 6,800.

Ail-etholwyd Morden yn etholiad cyffredinol 2017 gyda mwyafrif uwch o lawer: 8,003.

Gwaith Elusennol
----------------

Mae Morden un o naw llywyddion Y Young People's Trust for the Environment.

| Jessica Morden
AS |
| --- |
|  |
| Aelod SeneddolDwyrain Casneydd |
| Deiliad |
| **Mewn swydd ers** 5 Mai 2005 |
| Rhagflaenydd | Alan Howarth |
| Mwyafrif | 4,705 (13.4%) |
| Manylion presennol |
| Ganwyd | 29 Mai 1968 (49 oed)
Surrey, Lloegr |
| Cenedl | Prydeinig |
| Plaid wleidyddol | Y Blaid Lafur |
| Alma mater | University of Birmingham |
| Website | www.jessicamorden.com |
Mae **Jess Davies** (ganwyd 11 Ebrill 1993) yn fodel Cymreig o Aberystwyth sydd wedi ymddangos ar glawr cylchgronau fel *Zoo*, *Nuts* ac *FHM*.

Yng Ngorffennaf 2015 darlledodd S4C raglen arni o'r enw *Jess y Model a Tudalen Tri'*. Erbyn 2015 ymddangosodd ar galedr *Hot Shots*. Ym mis Medi, 2017 roedd hi ar raglen gan S4C yn dathlu Merched y Wawr yn 50 oed lle dywedodd hi y basa hi'n ymuno gyda Merched y Wawr pan mae hi'n hun.

Addysg
------

Astudiodd Gymdeithaseg ym Mhrifysgol Morgannwg, lle'r ysgrifennodd draethawd hir ar 'Rywioli merched yn y cyfryngau' (*sexualisation of women in the media*). Mewn cyfweliad gyda'r BBC dywedodd "Roedd hi'n anodd rhannu fy amser rhwng modelu a'r brifysgol. Weithiau roedd rhaid i fi droi lawr swyddi modelu achos roedd gen i draethodau i'w gwneud, ond mae e yn bosibl."

Model
-----

Yn 2010 cystadleuodd hi yn Miss Cymru ond doedd hi ddim yn llwyddiannus; fodd bynnag cafodd sawl contract a gwaith yn dilyn hynny. Mae hi'n ystyried symud i'r LA er mwyn datblygu ei gyrfa.

Yn 2017 roedd ganddi fusnes dillad nofio a ioga ac roedd yn byw yng Nghaerdydd.

Gweler hefyd
------------

* Miss Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Jess yn datgelu'r cyfan*  , BBC Cymru Fyw, 13 Gorffennaf 2015.  Cyrchwyd ar 15 Gorffennaf 2015.
2. 1 2  Sion Morgan. *Model Jessica Davies' whirlwind rise to fame shows no signs of stopping*   (en) , Wales Online, 20 Ebrill 2014.  Cyrchwyd ar 15 Gorffennaf 2015.
3. ↑  www.dailypost.co.uk; 11 SEP 2017; placed on Wikipedia Cymraeg ar 12 Medi 2017.

Dolen allanol
-------------

* Gwefan hi
Perseus yn achub Andromeda (darlun ar fur o Pompeii, yn Amgueddfa Archaeolegol Napoli)
Duwies ym mytholeg Roeg yw **Andromeda**, yn ferch i Cepheus fab Belus, 'brenin' Ethiopia, gan y dduwies Cassiopeia.

Roedd Cassiopeia wedi bostio ei bod yn degach na'r Nereidau, 'merched' Poseidon, duw'r môr. I ddial y sarhad anfonodd Poseidon dilyw ac anghenfil o'r môr i wlad Cassiopeia a Cepheus. Proffwydolodd oracl Jupiter Ammon, yn yr Aifft fod modd cael gwared â'r gorthrwm hynny trwy offrymu Andromeda i'r anghenfil. Yn erbyn ei ewyllys rhwymodd Cepheus ei ferch i graig ar lan y môr. Yn ffodus daeth yr arwr Perseus i'r adwy. Mae'n lladd yr anghenfil, a bortreadir gan amlaf fel math o sarff ddu, ac yn achub Andromeda.

Ar ôl priodi Perseus mae Andromeda yn ei ddilyn i Argos ac yn sefydlu llinach brenhinol y Perseidiaid yn y deyrnas enwog honno. Ar ôl ei marwolaeth cafodd ei gosod ymhlith y cytserau gan y dduwies Athena.

Enwir y cytser Andromeda ar ei hôl, ynghyd â'r galaeth Messier 31, sef Galaeth Andromeda ('Y Troell Mawr yn Andromeda').

Ceir sawl cyfeiriad at Andromeda yn llenyddiaeth yr Henfyd. Ceir yr adroddiad cyflawnaf o'r chwedl yng ngwaith y mytholegydd Apollodorus. Ysgrifennodd y dramodydd Groeg Ewripides ddrama amdani sydd bellach ar goll. Yn ôl Pliny roedd y graig y clymwyd Andromeda iddi ar lan môr Jaffa yn y Lefant.

Ffynhonnell
-----------

* J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (Llundain, d.d.)
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902).
Cerflun o Hera yn y Louvre
Brenhines y duwiau a gwraig Zeus ym mytholeg Roeg oedd **Hera** (Groeg: Ἥρα) neu **Here** (Ἥρη) yn y dafodiaith Ionig. Roedd yn dduwies merched a phriodas, ac yn cyfateb i Juno ym mytholeg Rhufain.

Roedd yn ferch i'r Titaniaid Cronus a Rhea. Dangosir hi'n aml yn gwisgo'r *polos*, coron uchel. Addolid hi'n arbennig fel "Hera Argos", yn ei chysegr rhwng Argos a Mycenae, lle cynhelid gwyliau'r *Heraia* er anrhydedd iddi. Roedd cwlt Hera ar ynys Samos hefyd, a themlau iddi yn Olympia, Corinth, Tiryns, Perachora ac ynys santaidd Delos.

Ei phlant gyda Zeus oedd Ares, Hebe, Eris ac Eileithyia; roedd Hephaestus hefyd yn fab iddi. Roedd yn casau'r arwr Heracles, oedd yn fab i Zeus ac Alcmene ac yn nodedig am ei gryfder eithriadol a'i ddewrder. Pan oedd Heracles yn Thebai, priododd Megara, merch y brenin Creon. Fodd bynnag gwnaeth Hera ef yn wallgof, a lladdodd Heracles Megara a'u plant. Pan sylweddolodd beth roedd wedi ei wneud aeth at Oracl Delphi am gyngor, a than ddylanwad Hera gyrrodd yr oracl ef i wasanaethu'r brenin Eurystheus am ddeuddeg mlynedd a gwneud unrhyw dasg y byddai'r brenin yn ei orchymyn iddo.
Athronydd Groeg yr Henfyd oedd **Aristoteles** (hefyd **Aristotlys** neu **Aristotlus**, Groeg:
Ἀριστοτέλης). Fe'i
ganwyd yn 384 CC yn Stagira, Chalcidici; ac fe fu farw ar 7 Mawrth 322 CC yn Chalcis, Ewboia yng Ngwlad Groeg.

Roedd yn fyfyriwr i Platon ac yn athro i Alecsander Fawr. Ysgrifennodd ynglŷn ag amryw feysydd, gan gynnwys ffiseg, barddoniaeth, bioleg, rhesymeg, rhethreg, gwleidyddiaeth, llywodraeth, a moeseg. Ynghyd â Socrates a Platon, roedd yn un o athronwyr mwyaf dylanwadol Groeg yr Henfyd. Trawsnewidiasant athroniaeth Gynsocrataidd yn sylfeini'r Athroniaeth Orllewinol gyfarwydd. Dywed rhai y bu i Platon ac Aristoteles ffurfio dwy ysgol bwysicaf athroniaeth hynafol; tra bod eraill yn gweld dysgeidiaeth Aristoteles yn ddatblygiad a diriaethiad o weledigaeth Platon.

Bywyd
-----

Ganwyd Aristoteles yn Stagira, Chalcidice, yn 384 CC. Ei dad oedd y meddyg personol i Frenin Amyntas III o Macedon. Hyfforddwyd ac addysgwyd Aristoteles fel aelod o'r pendefigaeth. Pan oedd yn tua deunaw oed, fe aeth i Athen i barhau a'i addysg yn Academi Platon. Arhosodd Aristoteles yn yr academi am tua ugain mlynedd, tan gadawodd yn 347 CC, pan bu farw Platon.

Yna, teithiodd gyda Xenocrates i lys Hermias pen Atarneus yn Asia Minor. Tra yn Asia, teithiodd Aristoteles gyda Theophrastus i Ynys Lesbos, lle astudiodd lysieueg a milofyddiaeth yr ynys. Priododd Aristoteles berthynas i Hermias o'r enw Pythias. Fe anwyd merch iddo. Yn fuan ar ôl marwolaeth Hermias, gwahoddwyd Aristoteles gan Philip II, brenin Macedon, i fod yn diwtor i Alecsander Fawr.

Ar ôl treulio sawl blwyddyn yn dysgu yr Alecsander Fawr ifanc, dychwelodd Aristoteles i Athen. Erbyn 335 CC roedd wedi sefydlu ei ysgol ei hun yno a alwodd yn Lyceum. Tra yn Athen, bu farw ei wraig, Pythias, a daeth Aristoteles yn agos at Herpyllis o Stageira. Ganwyd mab iddo o Herpyllis a alwodd ar ôl ei dad, Nicomachus.

Yr adeg honno, astudiodd Aristoteles bron pob pwnc posibl ar y pryd, a gwnaeth sawl cyfraniad sylweddol i'r rhan fwyaf ohonynt. Yng ngwyddoniaeth ffisegol astudiodd anatomeg, seryddiaeth, economeg, embryoleg, daearyddiaeth, daeareg, meteoroleg, ffiseg a milofyddiaeth.

Yn athroniaeth ysgrifennodd am estheteg, moeseg, llywodraeth, metaffiseg, gwleidyddiaeth, seicoleg, a diwinyddiaeth.

Hefyd astudiodd addysg, llenyddiaeth a barddoniaeth. At ei gilydd mae ei waith yn cynnwys ystod y meddwl Groegaidd yn y cyfnod hwnnw.

Gweithiau
---------

* *Barddoneg*
* *Gwleidyddiaeth*
* *Moeseg Nicomachaidd*
* *Ffiseg*
* *Metaffiseg*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Geiriadur yr Academi*, [Aristotle].

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 7524651
* LCCN: n79004182
* ISNI: 0000 0001 2374 8095
* GND: 118650130
* SELIBR: 174754
* SUDOC: 026690276
* BNF: cb13091331s (data)
* BIBSYS: 90052251
* ULAN: 500259120
* NLA: 36246937
* NDL: 00431694
* NKC: jn19981000140
* The SBN id CFIV009389 is not valid.
* RLS: 000078930
* BNE: XX4874856
* CiNii: DA00161622

 |
Economegydd a chymdeithasegydd Almaenig oedd **André Gunder Frank** (24 Chwefror 1929 – 23 Ebrill 2005).

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganed Andreas Frank ym Merlin. Nofelydd a heddychwr oedd ei dad. Fe'i danfonwyd i ysgol breswyl yn y Swistir yn 4 oed i osgoi gormes yn yr Almaen Natsïaidd. Aeth i'r Unol Daleithiau yn 1941 i ymuno â'i rieni yn Hollywood, Los Angeles, a mynychodd yr uwch-ysgol yno. Yn ddiweddarach symudodd y teulu i Ann Arbor, Michigan. Cafodd ei wawdio yn yr ysgol am fod yn araf, a rhoddwyd yr enw "Gunder" iddo fel cyfeiriad at y rhedwr Swedaidd Gunder Hägg.

Astudiodd economeg yng Ngholeg Swarthmore, Pennsylvania, a derbyniodd ei radd yno yn 1950. Mabwysiadodd daliadau Keynesaidd yn ystod ei gyfnod israddedig. Aeth i Brifysgol Chicago i gyflawni ei ddoethuriaeth, ac erbyn iddo orffen ei astudiaethau yn 1957 fe wrthwynebai syniadaeth ei diwtor, yr arianyddwr Milton Friedman. Trodd Frank yn erbyn theorïau Americanaidd ynghylch datblygiad economaidd, a dadleuodd o blaid gwella cydraddoldeb cymdeithasol a gwleidyddol cyn ennill effeithlonrwydd economaidd.

Bywyd personol
--------------

Bu'n briod teirgwaith. Bu farw o ganser yn 76 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Barry K. Gills, "Andre Gunder Frank", *The Guardian* (4 Mai 2005). Adalwyd ar 18 Ionawr 2019.
Cantores, cyfansoddwraig a cherddor o Awstralia oedd **Judith Durham** AO (ganwyd **Judith Mavis Cock**; 3 Gorffennaf 1943 – 5 Awst 2022), sy'n fwyaf adnabyddus fel prif leisydd y grŵp boblogaidd Awstralia, The Seekers, yn yr 1960au.

Cafodd Judith Cock ei geni yn Essendon, Victoria, yn ferch i William Alexander Cock a'i wraig, Hazel (ganwyd Durham). Cafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Essendon. 
Ym 1950 symudodd y teulu i Taroona, un o faestrefi Hobart ym Tasmania, lle mynychodd Judith Ysgol Fahan cyn symud yn ôl i Melbourne. Addysgwyd hi yn ysgol Ruyton i Ferched Kew ac yna yn RMIT.

Enillodd gymhwyster Cydymaith mewn Cerddoriaeth, Awstralia ( AMusA ) mewn piano clasurol yn y Conservatorium Prifysgol Melbourne. Dechreuodd ei gyrfa ganu un noson yn 18 oed. Ym 1963, dechreuodd berfformio mewn clwb gyda Jazz Preachers gan Frank Traynor, gan ddefnyddio enw morwynol ei mam, Durham. Recordiodd hefyd ei EP cyntaf, *Judy Durham* gyda Jazz Preachers gan Frank Traynor. 

Roedd y grwp The Seekers yn cynnwys Durham, Athol Guy, Bruce Woodley a Keith Potger. Yn lle hynny arwyddodd W&G y Seekers am albwm, *Introducing the Seekers*, ym 1963. Aeth y band i'r Deyrnas Unedig ym 1964. Cadawodd Durham ym 1968.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Graham, Jackson (6 Awst 2022). "Judith Durham, lead singer of The Seekers, dies aged 79". *WAtoday* (yn Saesneg). Cyrchwyd 6 Awst 2022.
2. ↑  Suzannah Pearce, gol. (17 Tachwedd 2006). "Durham Judith Mavis". *Who's Who in Australia Live!* (yn Saesneg). North Melbourne, Vic: Crown Content Pty Ltd.
3. ↑  Malt Creative. "Welcome to Judith Durham" (yn Saesneg). Judith Durham. Cyrchwyd 1 Mawrth 2017.
Iolo, Jamie a Matt yn y Stiwt, Rhosllanerchrugog
Band canu gwerin Celtaidd yw **Jamie Smith's Mabon**. Mae aelodau'r grŵp yn dod o Gymru, Lloegr ac Ynys Manaw. Disgrifir cerddoriaeth Jamie Smith's Mabon fel cerddoriaeth byd, rhyng-Geltaidd, wreiddiol.

Wedi ei chyfansoddi gan Jamie Smith a'i dehongli gan chwech o gerddorion medrus, ysbrydolir y gerddoriaeth gan draddodiad y gwledydd Celtaidd.

Nid cerddoriaeth Gymreig mohoni, nac Albaneg na Gwyddelig; dyma gerddoriaeth rhyng-Geltaidd sy'n arbrofi gyda ffurfiau a moddau cerddoriaeth Celtaidd a'u ffurfio'n rhywbeth newydd, beiddgar.

O dan yr enw blaenorol Mabon, bu'r band yma'n cynrychioli Cymru ar lwyfan y byd ers dros ddeng mlynedd, gan chwarae cannoedd o gyngherddau mewn dros bymtheg o wledydd. Yn ogystal â gweithio yng Nghymru a Lloegr, maent wedi perfformio ar Ynys Manaw, yn Llydaw, Ffrainc, yr Alban, Romania, yr Almaen, Gwlad Belg, Maleisia, Portiwgal, yr Iseldiroedd, yr Eidal a Galicia.

Yn agosach at adre, bu iddyn nhw chwarae yn Eisteddfod Ryngwladol Llangollen ddwywaith, mewn cyngherddau drwy Gymru, ac mewn nifer o wyliau adnabyddus yn Lloegr gan gynnwys Caergrawnt, Cropredy, Towersey a Sidmouth.

Derbynioddeu albwm, *Live at the Grand Pavilion*, dorreth o glod gan feirniaid, ymateb cadarnhaol iawn gan ffans hen a newydd, a gwobr Spiral Award am Albwm Offerynnol Gorau 2010.

Aelodau’r band
--------------

### Jamie Smith (acordion a phrif lais)

Magwyd Jamie Smith ym Mhen-y-bont ar Ogwr ac wedyn Rhisga ond erbyn hyn yn byw ar Ynys Manaw. Mae o’n aelod o 2 fand arall, Barrule ac Alaw.

### Oli Wilson-Dickson (ffidil)

Ganwyd Oli Wilson-Dickson yng Nghaerlŷr a magwyd ar gyrion Caerdydd. Mae o’n aelod o Alaw ac yn gweithio efo cwmni theatr, The Devil's Violin Company.'

### Paul Rogers (gitâr)

Ganwyd ym Mhenarth ac astudiodd gerddoriaeth ym Mhrifysgol Bangor Ymunodd y band yn 2016. Mae o’n byw ar Ynys Manaw ac yn siarad Manawegyn ogystal â Chymraeg.

### Matt Downer (Gitâr fas)

Ganwyd yn Rhydychen ac astudiodd jazz yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru. Ymunodd y band yn 2007. Erbyn hyn mae o’n byw yn Rhisga.

### Iolo Whelan (drymiau)

Ganwyd Iolo yng Nghaerdydd ac astudiodd jazz yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru. Ymunodd y band ym 1999. Mae o’n byw yng Nghwm Rhondda. Mae o'ndiwtor drymio, a hefyd wedi cyflwyno rhaglenni cerddoriaeth ar Radio Cymru.

Disgyddiaeth
------------

* *Ridiculous Thinkers* (2004)
* *OK Pewter* (2007)
* *Live at the Grand Pavilion* (2010)
* *Windblown* (2012)
* *The Space Between* (2015)
* *Twenty - Live!* (2018)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gŵyl Musicport[*dolen marw*]
2. 1 2  Gwefan worldmusic.co.uk
3. ↑  Amserlen Radio Cymru 29 Awst 2017

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan y band
* Proffil y band gan BBC Cymru
Roedd **Hopcyn ap Tomas ab Einion** (fl. tua 1337 - tua 1408) yn uchelwr dysgedig a noddwr beirdd o Ynysforgan (Ynys Forgan) ac Ynysdawe (Ynys Dawe, Ynys Dawy), penrhyn Gŵyr, de Cymru.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Hopcyn yn un o wŷr mwyaf dysgedig ei oes yn llenyddiaeth a hanes Cymru. Roedd yn gasglwr a chopïwr llawysgrifau brwd ac ar un adeg bu rhai o drysorau'r genedl yn ei gartref yn Ynysforgan.

Gwyddys ei fod yn berchen ar Lyfr Coch Hergest gan fod cofnodion ynddo amdano gan y copïydd Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuallt, ac mae'n bosibl mai ar gyfer Hopcyn y lluniwyd y llawysgrif enwog honno. Copïydd lleyg (h.y. heb weithio mewn sgriptoriwm) oedd Hywel, ac ymddengys ei fod wedi gwneud cryn dipyn o waith i Hopcyn ap Tomas. Ceir dim llai na phum awdl i Hopcyn yn y Llyfr Coch, gwaith Llywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam. Yn ogystal ceir awdl gan Y Proll i'w fab Tomas ap Hopcyn, yntau'n noddwr beirdd.

Mae Dafydd y Coed yn dweud am Hopcyn ei fod yn hael eithriadol a bod copïau o'r *Elucidarium*, y Sant Greal, a llyfrau Cyfraith Hywel Dda a'r Annales Cambriae yn ei lys:

Mynawg Hopcyn, lyn loywglos,
Mur heilddwbl cetgwbl catgis,
Mwnai law, mae yn ei lys,
Eurddar, y Lusidarius,
A'r Greal a'r Yniales,
A grym pob cyfraith a'i gras.
Dywedir fod Hopcyn yn barddoni yn ogystal, ond nid oes enghraifft o'i waith ar gael heddiw. Roedd ei chwaeth mewn llenyddiaeth yn geidwadol ac ymddengys nad oedd yn meddwl llawer o'r cywydd ffasiynol newydd.

Yn ogystal â chroesawu'r beirdd i'w aelwyd, roedd gan Hopcyn ap Tomas enw fel arbenigwr ar y brudiau (yn rhyddiaith ac ar gân), y storfa o chwedlau a hanes traddodiadol a cherddi proffwydoliaeth am ddyfodol y Brythoniaid, neu'r Cymry. Yn y cyd-destun hwn gwyddys fod neb llai nag Owain Glyn Dŵr wedi ymgynghori â Hopcyn, a hynny yn 1403 pan fu ar ei anterth.

Ni wyddys pryd fu farw ond roedd yn fyw yn 1403, pan gyfarfu Glyn Dŵr, ac efallai mor ddiweddar â 1408. Er hynny, dywed yr Athro Gruffudd Aled Williams yn ei gyfrol 'Dyddiau Olaf Owain Glyn Dŵr' iddo gael ei ladd ym mrwydr Pwll Melyn, gerllaw Brynbuga yn 1405. Roedd yn frwydr drychinebus i Glyn Dŵr gyda channoedd o Gymry wedi eu lladd a dienyddiwyd 300 o filwyr Glyn Dŵr gerbron castell Brynbuga yn dilyn y frwydr.

Mae cofeb i Hopcyn ym mharc Ynysforgan, Treforys, Abertawe.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  R. Iestyn Daniel (gol.), *Gwaith Dafydd y Coed a beirdd eraill o Lyfr Coch Hergest* (Aberystwyth, 2002).
2. ↑  R. Iestyn Daniel (gol.), *Gwaith Dafydd y Coed a beirdd eraill o Lyfr Coch Hergest* (Aberystwyth, 2002). Cerdd 3.91-6.
3. 1 2  Nesta Lloyd a Morfydd E. Owen (gol.), *Drych yr Oesoedd Canol* (Caerdydd, 1986).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Aonach Mor - Stob Coire an Fhir Dhuibh** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN208735.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Aonach Beag** yn gopa mynydd a geir ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN197715. Ceir carnedd ar y copa. Saif y mynydd tua 3 km i'r dwyrain o'r fam fynydd, sef Ben Nevis.

Mae'r enwau'n gamarweiniol: "beag" ydy "bach" a "Mòr" ydy mawr. Ond mae copa Aonach Beag yn uwch na chopa Aonach Mòr! Gelir cyfiawnhau'r enwau gan fod Aonach Beag yn llai o fynydd o ran mas, ond nid uchder.

Y daith hawddaf i'r copa ydy drwy fynd ar lifft-sgio Aonach Mòr, ac ymlaen i'r mynydd hwn, neu drwy gerdded o Glen Nevis.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap[*dolen marw*]
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Aonach Meadhoin** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Duich i Cannich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH048137. Ceir carnedd ar y copa. Fe leolwyd y Munro hwn yn Kintail, ar ochr ogleddol Glen Shiel tua 31 kilometr i'r de-ddwyrain o Kyle of Lochalsh.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

Is gopa
-------

Mae ganddo is gopa o'r enw Sgurr an Fhuarail (*Y Copa Oer*) .

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr o Gopaon Cymru

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Jamie Bell** (ganed 14 Mawrth 1986) yn actor Prydeinig sydd wedi ennill BAFTA. Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan y prif gymeriad yn y ffilm *Billy Elliot* (2000), sef y rôl yr enillodd Wobr BAFTA amdano yn 2001.

Bywgraffiad
-----------

Cafodd Bell ei eni yn Billingham, ym mwrdeistref Stockton on Tees, Gogledd-orllewin Lloegr, lle tyfodd i fyny gyda'i fam, Eileen a'i chwaer hŷn. Gadawodd ei dad y cartref teuluol cyn iddo gael ei eni. Mynychodd Bell Ysgol Northfield ac yna ysgol berfformio Stagecoach. Roedd yn aelod o'r Theatr Cerddoriaeth Ieuenctid Cenedlaethol. Ym 1999, cafodd ei ddewis allan o 2000 o fechgyn i chwarae rhan Billy Elliot, bachgen 11 mlwydd oed sy'n digalonni ei frawd a'i dad weddw, dosbarth gweithiol trwy ddechrau ymddiddori mewn ballet.

Gyrfa
-----

Ers iddo gael y prif ran yn *Billy Elliot*, ymddangosodd Bell fel y gwas cloff mewn addasiad o Nicholas Nickleby, fel milwr ifanc yn *Deathwatch*, fel arddegwr a oedd yn ceisio ffoi yn *Undertow*, fel heddychwr a gariai gwn yn *Dear Wendy* ac fel y Jimmy ifanc yn y fersiwn ffilm o *King Kong* (2005). Hefyd chwaraeodd y prif ran yn *Hallam Foe* a chafodd ei enwebu am y wobr Actor Gorau yn Ngwobrau Ffilmiau Annibynnol Prydain.

Roedd ganddo ddwy rôl mewn ffilmiau yn 2008: yn y ffilm gwyddonias *Jumper* ac yn y ffilm am yr Ail Ryfel Byd *Defiance*. Er y sibrydion, ni fydd yn ymddangos yng nghynhyrchiad y West End o ddrama Thea Sharrock, Equus, wedi iddo dynnu allan o drafodaethau pan na gynigiwyd y cytundeb iddi ar gyfer cynhyrchiad y sioe yn Broadway.

Ei Fywyd Personol
-----------------

Yn 2005 a 2006, roedd Bell yn canlyn yr actores Evan Rachel Wood - ymddangosodd y ddau ohonynt yn fideo cerddorol y band Green Day, "Wake Me Up When September Ends".

Ar hyn o bryd mae'n trigo yn Ninas Efrog Newydd ac mae hefyd yn perchen ar gartref yn Chelsea, London.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC
2. ↑  Erthygl The Times ar y we

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 85571744
* LCCN: no2001030846
* ISNI: 0000 0001 1450 6182
* GND: 130084913
* SUDOC: 068727410
* BNF: cb14154423n (data)
* BIBSYS: 1060652
* NLA: 43320538
* NKC: xx0042956

 |
Mae **Aonach Shasuinn - Carn nan Coireachan Cruaidh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Affric i Glen Moriston yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH185178. Ni cheir nodweddion amlwg ar y copa. Y fam-fynydd yw Aonach Shasuinn.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Aonach Beag - Sgurr a'Bhuic** (neu **Sgurr a' Bhuic**) yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN204701.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Aonach Beag - Stob Choire Bhealach** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN202709.

Y fam fynydd ydy: Aonach Beag.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Aonach Meadhoin - Sgurr an Fhuarail** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Duich i Cannich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH054139. Ceir carnedd ar y copa. Y fam fynydd yw Aonach Meadhoin.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top a Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*P*' yw gwrthro *P*, yn nhermau'r cylch.
I lunio gwrthdroad *P'* o bwynt y tu allan i'r cylch *Ø*: gadewch i *r* fod yn radiws o *Ø*. Mae trionglau hafalochrog *OPN* a *ONP'* yn gyflun. Mae *OP* i *r* yr hyn yw *r* i *OP'*.
Oddi mewn i geometreg, yr astudiaeth o nodweddion o wrthrychau a berchir gan math o drawsffurfiad o'r plân Euclidaidd yw **geometreg gwrthdroadol** (*inversive geometry*).

Mae'r trawsffurfiadau hyn yn parchu (neu'n 'prisyrfio') onglau ac yn mapio cylchoedd cyffredinol (sef naill ai cylch neu linell (gyda radiws anfeidraidd). Many difficult problems in geometry become much more tractable when an inversion is applied. Mae llawer o'r problemau a geisir eu datrus odi fewn i geometreg yn llawer mwy hydrin pan ddefnyddir y gwrthdroad i'w hateb.

Gellir cymhwyso a chyffredinoli'r astudiaeth o wrthdroad i ddimensiynau uwch.

Gwrthroad y cylch
-----------------

I wrthdroi rhif mewn rhifyddeg, rydym fel arfer yn "cymryd ei gilydd". Syniad tebyg i hwn yw y gellir "gwrthroi pwynt".

Yn y plân, mae gwrthro pwynt *P*, yn nhermau cylch (Ø), gyda'i ganolbwynt *O* a radiws *r*, yn bwynt *P*' sy'n gorwedd ar y pelydr o bwynt *0* i *P*, fel bod

{\displaystyle OP\times OP^{\prime }=r^{2}.}
Gelwir hyn yn **wrthdroad cylch**, neu'n **wrthdroad plân**.

Mae'r gwrthdroi'n cymryd unrhyw bwynt *P* (ar wahân i *O*) i'w ddelwedd *P*' hefyd yn cymryd *P*' yn ôl *P*, fel bod y canlyniad o gymhwyso yr un gwrthdroad ddwywaith yw'r trawsffurfiad unfathiant (*identity transformation*) ar holl bwyntiau'r plân, ar wahân i *O*. I droi gwrthdroad yn infolytedd, mae'n rhaid cyflwyno "pwynt anfeidredd", sef un pwynt a leolir ar bob llinell, ac sy'n ymestyn y gwrthdroad, er mwyn cydgyfnewid y canol *O* gyda'r pwynt yma yn yr anfeidredd.

Mae'n dilyn o'r diffiniad, felly, fod y gwrthdroad o unrhyw bwynt o fewn y cylch cyfeiriol y tu allan ohono, a vice versa, gyda'r canol a'r pwynt anfeidredd yn newid safle. Ni newidir unrhyw bwynt o fewn y cylch. Yn grynno: yr agosaf yw unrhyw bwynt i'r canol, yna'r pellaf y bydd ei drawsffurfiad, ac fel arall.

### Nodweddion

* Yn nhermau'r cylch coch, mae gwrthdroad cylch sy'n mynd drwy O (glas) yn llinell nad yw'n teithio drwy O (gwyrdd) a vice versa.Yn nhermau'r cylch coch, mae gwrthdroad cylch sy'n mynd drwy *O* (glas) yn llinell nad yw'n teithio drwy *O* (gwyrdd) a vice versa.
* Yn nhermau'r cylch coch, mae gwrthdroad cylch sydd ddim yn mynd drwy O (gwyrdd), yn gylch sydd ddim yn mynd drwy O, a vice versa.Yn nhermau'r cylch coch, mae gwrthdroad cylch sydd ddim yn mynd drwy *O* (gwyrdd), yn gylch sydd ddim yn mynd drwy *O*, a vice versa.
* Nid yw gwrthdroad, yn nhermau cylch, ddim yn mapio canol y cylch i ganol y ddelwedd.Nid yw gwrthdroad, yn nhermau cylch, ddim yn mapio canol y cylch i ganol y ddelwedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Altshiller-Court (1925, p. 230)
2. 1 2  Kay (1969, p. 264)
Gwyddonydd o Lithwania yw **Kazimira Prunskienė** neu **Kazimira Danutė Prunskienė** (ganed 2 Mawrth 1943), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel gwleidydd, economegydd ac academydd.

Roedd yn Brif Weinidog cyntaf Lithwania ar ôl datgan annibyniaeth 11 Mawrth 1990 a Gweinidog Amaethyddiaeth ym myd llywodraeth Gediminas Kirkilas.

Manylion personol
-----------------

Ganed Kazimira Prunskienė ar 2 Mawrth 1943 yn Švenčionys ac wedi gadael yr ysgol leol bu'n astudio Mathemateg. Ymhlith yr anrhydeddau a gyflwynwyd iddi am ei gwaith mae'r canlynol: Croes Marchog-Cadlywydd Urdd Teilyngdod Gweriniaeth Ffederal yr Almaen, Uwch Groesau Cadlywydd Urdd Gediminas, Uwch-ddug Lithwania a Medal Annibyniaeth.

Gyrfa
-----

Am gyfnod bu'n Brif Weinidog Lithwania.
Enillodd sawl gradd academaidd gan gynnwys: Gwobr Kandidat Nauk mewn Economeg.

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

* Prifysgol Vilnius

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

Gweler hefyd
------------

* Bioleg
* Cemeg
* Ffiseg
* Mathemateg bur
* Ystadegaeth
* Geometreg
* Rhestr o wyddonwyr o Gymru

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 114844934
* LCCN: n92048984
* ISNI: 0000 0000 8319 5392
* GND: 119037483
* BNF: cb136241813 (data)

 |
Cymeriad chwedlonol Cymreig yw **Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd** sy'n ymddangos fel un o farchogion y brenin Arthur yn y chwedl Gymraeg gynnar Culhwch ac Olwen.

Ystyr y gair Hen Gymraeg *gwalstawd* (*gwalstod*) yw 'lladmerydd, cyfieithydd, dehonglydd',[1] a phrif ran Gwrhyr yn y chwedl yw bod yn lladmerydd a chyfieithydd ar ran Culhwch neu Arthur.

Yn y chwedl, mae Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd yn cael ei ddisgrifio gan Arthur fel gŵr sy'n deall pob iaith, yn cynnwys iaith yr adar a'r anifeiliaid. Ef sy'n annerch y cawr Custennin Heusor a'i wraig ar ran Culhwch. Yn nes ymlaen, gyda Bedwyr, Cai ac Eidoel, mae Gwrhyr yn cael ei anfon ar neges gan Arthur i holi'r Anifeiliaid Hynaf. Ef hefyd sy'n holi Mabon fab Modron yn ei garchar yng Nghaerloyw. Yn yr hanesyn enwog am hela'r Twrch Trwyth mae Gwrhyr yn cael ei yrru gan Arthur i ymddiddan gyda'r Twrch er mwyn darganfod ei hanes. Mae'n ymrithio yn aderyn ac yn glanio ar ysgwydd y Twrch i'w holi.[2]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Gwasg Prifysgol Cymru*, cyfrol II, tud. 1567.
2. ↑  Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1988), llinellau 346 *et seq.*.
Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymro yw **Jamie Roberts** (ganed 8 Tachwedd 1986). Roedd yn chwarae fel canolwr fel arfer, ond gall hefyd chwarae fel cefnwr ac asgellwr.

Ganed ef yng Nghasnewydd, ac addysgwyd ef yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf. Yn 2013, graddiodd Jamie Roberts mewn meddygaeth o Brifysgol Caerdydd.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru fel asgellwr yn erbyn yr Alban yn Stadiwm y Mileniwm ar 9 Chwefror 2008. Yn ddiweddarach, symudwyd ef i chwarae fel canolwr, ac yn y safle yma dyfarnwyd ef yn chwaraewr gorau'r gêm rhwng Cymru a'r Alban ar 8 Chwefror 2009. Enillodd 94 o gapiau dros Gymru rhwng 2008 a 2017 a 3 dros Y Llewod ar eu teithiau yn 2009 a 2013.

O 2005 ymlaen, chwaraeodd Roberts dros Glwb Rygbi Caerdydd, Gleision Caerdydd, Racing Métro, Prifysgol Caergrawnt, Harlequins, Caerfaddon, y Stormers a'r Dreigiau a'r Waratahs yn Awstralia. Cyhoeddodd ei ymddeoliad o rygbi proffesiynol yn Gorffennaf 2022.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Cyfweliad arbennig gyda Jamie Roberts. BBC (29 Hydref 2013). Adalwyd ar 29 Awst 2015.
2. ↑  *Canolwr Cymru Jamie Roberts yn ymddeol o rygbi proffesiynol*  , BBC Cymru Fyw, 12 Gorffennaf 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 108057107
* LCCN: no2010041914

 |
Dinas yn Nhiwnisia yw **Kasserine** (Arabeg قصرين *Al-Qasrayn*). Fe'i lleolir yng ngorllewin y wlad ac mae'n ganolfan weinyddol y dalaith (*gouvernorat*) o'r un enw, sef Kasserine, am y ffin rhwng Tiwnisia ac Algeria. Poblogaeth: 76,243 (2004).

Economi
-------

Ei phrif ddiwydiant yw amaethyddiaeth, ac yn enwedig tyfu a phrosesu gwair esparto i wneud papur. Mae'n ganolfan cludiant rhanbarthol. Y trefi agosaf yw Sbeitla (38 km) a Thala (tua 60 km).

Amgylchedd
----------

Mae'r ardal o gwmpas y ddinas yn fynyddig ac yn rhan o gadwyn Dorsal Tiwnisia. Lleolir Jebel Chambi (1,544 m), mynydd uchaf y wlad, i'r gorllewin. Mae'n oer iawn yn y gaeaf a dydy eira ddim yn anghyffredin.

Hanes
-----

Ar gwr y ddinas fechan ceir safle dinas Rufeinig Cilium. Ceir adfeilion theatr a bwa buddugoliaeth yno. Yn yr Ail Ryfel Byd ymladdwyd Brwydr Kasserine rhwng yr Almaenwyr a'r Cynghreiriaid yn y mynyddoedd ger y ddinas. Llwyddodd Afrika Korps y cadfridog Erwin Rommel i gipio bwlch Kasserine o ddwylo'r Americanwyr ond fe'i cipwyd yn ôl gan y lluoedd Prydeinig wedyn.

Brwydro 2013
------------

Yn 2013, ymsefydlodd grwp o wrthryfelwyr Islamaidd ym mynyddoedd Jebel Chambi, ger Kasserine. Lladdwyd wyth milwr Tiwnisiaidd gan y gwrthryfelwyr ar 29 Gorffennaf 2013. Ddechrau mis Awst 2013 dechreuodd byddin Tiwnisia ymosod ar eu llochesau gan ddefnyddio gynnau ac ymosodiadau o'r awyr gan awyrennau Llu Awyr Tiwnisia. Yn ôl terfysgwr a ddalwyd, mae'r jihadwyr yn cynnwys Algeriaid, Mawritaniaid a Nigeriaid ond mae'r mwyafrif yn Tiwnisiaid.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-09-24. Cyrchwyd 2010-05-18.
2. 1 2  Tunisie : Le terroriste Mohamed Habib Amri a filmé le massacre des 8 militaires au Mont Chaambi Kapitalis.tn.
Mae **Gwesty'r Angel**, bellach, yn siop ddodrefn sydd wedi'i lleoli yn Nhrefynwy, Sir Fynwy, de-ddwyrain Cymru. Fe'i benodwyd yn adeilad rhestredig Gradd II. Roedd yn westy rhwng 1700 a 1985: y cyfnod hiraf i unrhyw adeilad weithredu fel gwesty, yn ddi-dor. Mae dau lawr iddo. Drwy'r 19g fe'i defnyddiwyd fel pencadlys Glwb Teithio Beics Cangen Trefynwy.

Mae'n un o 24 o adeiladau hanesyddol sydd ar Lwybr Treftadaeth Trefynwy.

Hanes
-----

Siop dyn o'r enw Robert le Ffrere oedd y siop yn gyntaf ac roedd yn ei rentu am un bunt yn 1240 a dalwyd yn flynyddol. deugain mlynedd yn ddiweddarach prynwyd y tir gan Edmwnd o Gaerhirfryn, (*Edmund Crouchback*, brawd Edward I). Gwyddom ei fod yn talu hanner mark yn flynyddol i dalu am fflam wedi'i chynnau ar allor eglwys y plwyf. Dywedir fod y fflam yn dal i losgi dau gant o flynyddoedd yn ddiweddarach. Erbyn 1613 roedd y siop yn cael ei defnyddio i fragu cwrw ar gyfer Eglwys Prior y Santes Fair. Erbyn 1700 roedd yn westy a'i enw bellach yn Westy'r Angel: hyd at 1965.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (cyn Westy'r Angel), Trefynwy, British Listed Buildings, adalwyd 20 Ionawr 2012
2. 1 2 3  Edwards of Monmouth, yr hen westy Archifwyd 2016-03-03 yn y Peiriant Wayback.. Royal Commission on Ancient and Historic Monuments of Wales, adalwyd Ebrill 2012
3. 1 2  Monmouth Civic Society, *Monmouth Heritage Blue Plaque Trail*, n.d. tud.19