recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd **John Ralph Ormsby-Gore, Barwn 1af Harlech** (3 Gorffennaf 1816 – 15 Gorffennaf 1876) yn wleidydd Ceidwadol ac yn Aelod Seneddol dros Sir Gaernarfon a Gogledd Swydd Amwythig.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Ormsby-Gore ym 1816 yn Neuadd Brogyntyn, Swydd Amwythig yn fab i William Gore a Mary Jane Ormsby. Roedd Mary Jane Ormsby yn etifedd ystadau Glyn Cywarch, Clenennau a Brogyntyn, wrth ei phriodi hi newidiodd William Gore enw'r teulu i Ormsby-Gore. Fe fu William Ormsby-Gore yn AS Bwrdeistrefi Caernarfon a Gogledd Swydd Amwythig.

Cafodd ei addysgu yn Eton a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen
Priododd Sarah merch ieuengaf Syr John Tysson Tyrell ym 1844; bu iddynt un ferch Fanny Mary Katherine.

Gyrfa gyhoeddus
---------------

Dechreuodd Ormsby-Gore ar ei yrfa gyhoeddus ym 1837 yn 21 oed pan gafodd ei ethol yn ddiwrthwynebiad fel Aelod Seneddol Ceidwadol Sir Gaernarfon. Ym 1841 ildiodd y sedd i Edward Douglas-Pennant.

Ym 1844 fe'i penodwyd yn Ystafellwas i'r Frenhines Victoria gan barhau yn y swydd honno hyd 1859.

Ym 1859 fe'i etholwyd yn Aelod Seneddol Ceidwadol dros Ogledd Swydd Amwythig gan ddal y sedd hyd ei ddyrchafu i'r bendefigaeth ym 1876.

Gwasanaethodd fel dirprwy Arglwydd Raglaw Swydd Amwythig ac fel Ynad Heddwch yn Swydd Amwythig a Sir Gaernarfon.

Fe'i crëwyd yn Barwn Harlech o Harlech yn Sir Feirionnydd ar gais y prif weinidog Benjamin Disraeli. Gan nad oedd ganddo etifedd gwrywaidd rhoddwyd y Barwniaeth iddo gyda hawl gweddilliad statudol yn enwi ei frawd William yn etifedd tybiedig.

Marwolaeth
----------

Llai na chwe mis ar ôl ei godi i'r bendefigaeth bu farw'r Arglwydd Harlech yn Nhŷ ei dad yng nghyfraith Boreham House, ger Chelmsford, Essex, lle y bu'n ceisio cyfnod o ymadferiad  wedi dioddef cyfres o boenau yn ei frest. Cafodd ei weddillion eu claddu yng nghladdgell y teulu yn Eglwys Selattyn, ger Croesoswallt.

Gweler hefyd
------------

Darlun o Ormsby Gore yn y Casgliad Frenhinol:

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cracroft's Peerage  Archifwyd 2019-07-25 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 9 Chwefror 2015
2. ↑  Wrexham Advertiser 17 Gorffennaf 1876 t 5 erthygl "The Death of Lord Harlech"
3. ↑  Cambrian - 15 Mehefin 1844 Hysbysiadau Teulu  adalwyd 9 Chwefror 2015
4. ↑  Y Bywgraffiadur Arlein *BULKELEY-OWEN , FANNY MARY KATHERINE ( 1845 - 1927 ), awdures*  adalwyd 9 Chwefror 2015
5. ↑  Llais Y Wlad — 28 Ebrill 1876 t 5 erthygl *Beddgelert: Dyrchafiad Arglwydd Harlech  adalwyd 9 Chwefror 2015*
6. ↑  Y Dydd - 23 Mehefin 1876 t1 erthygl *Newyddion* adalwyd 9 Chwefror 2015
7. ↑  Y Dydd - 30 Mehefin 1876 erthygl *Newyddion Cymreig*  adalwyd 9 Chwefror 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Thomas Assheton Smith** | **Sir Gaernarfon**1837 – 1841 | Olynydd:**Edward Gordon Douglas-Pennant** |
| Senedd y Deyrnas Unedig |
|
| Rhagflaenydd:**John Whitehall DodRowland Clegg-Hill** | **Aelod Seneddol Gogledd Swydd Amwythig**1859 – 1876 | Olynydd:**George BridgemanStanley Leighton** |
| Teitlau Pendefigaeth/Bonheddig |
|
| Rhagflaenydd:***Barwniaeth newydd*** | **Barwn Harlech**1876 – 1876 | Olynydd:**William Richard Ormsby-Gore** |
Mae **Rhiwaedog-uwch-afon** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SH938313. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 473metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 539 metr (1768 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2008.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Clawr y llyfr
Josei manga gan Yun Kōga ydy ***Loveless*** (ラブレス, *Raburesu*) sy'n gyfres o storiau diddiwedd. Cafodd ei gyhoeddi'n gyntaf mewn cylchgrawn o Japan o'r enw *Zero Sum* gan Ichijinsha ac mewn sawl tankōbon. Mae Kōga yn bwriadu dod a'r manga i ben ar ôl 15 cyfrol.

Cafodd cyfres deledu ei darlledu rhwng Ebrill a Mehefin 2005 gan J.C. Staff ar *TV Ashai*. Yn yr USA, cafodd ei darlledu gan *Media Blaster* mewn set o 3 DVD yn 2006.

Mae gan y cymeriadau agweddau corfforol fel cathod, (kemonomimi): clustiau hir a chynffonau a cheir cathferched a chathfechgyn. Mae'r nodweddion corfforol hyn yn diflannu pan mae'r cymeriad yn colli ei morwyndod ac mae'r cymeriad yn troi'n oedolyn.

Y plot
------

12 oed ydy Ritsuka Aoyagi (青柳立夏) ac mae hi'n ddiwrnod cyntaf yn yr ysgol newydd. Mae o'n cyfarfod Soubi Agatsuma, sy'n 20 oed. Mae Soubi'n deud iddo fod yn ffrind da i frawd Ritsuka (sef Seimei) cyn iddo gael ei ladd ddwy flynedd cynt. Ond mae Ritsuka'n mynd drwy ffeils cyfrifiadur ei frawd ac yn darganfod cymdeithas gyfrin o'r enw 'Septimal Moon' (Nana no tsuki 七の月) sydd wedi lladd ei frawd. Ond mae profi hyn yn anodd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hartzheim, Bryan (2009-07-17). "Anime Expo 2009: Interview with Yun Kouga, Seiji Mizushima, and Yosuke Kuroda". UCLA Asia Institute. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-07-23. Cyrchwyd 2009-07-31.

Darllen pellach
---------------

* Brient, Hervé (2008). Brient, Hervé (gol.). *Homosexualité et manga : le yaoi*. Manga: 10000 images (yn French). Editions H. tt. 104–105. ISBN 978-2-9531781-0-4.CS1 maint: unrecognized language (link)

Dolennau allanol
----------------
Sonata adnabyddus i'r piano gan Ludwig van Beethoven yn llonnod C leiaf, yw **Sonata Rhif 14 i'r Piano**, sy'n cael ei galw fel arfer yn **Lloergan**. Ysgrifennodd Beethoven hi ym 1801 a'i chyflwyno ym 1802 i un o'i ddisgyblion, yr Iarlles Giulietta Guicciardi. Mae'r enw poblogaidd Lloergan wedi'i seilio ar sylw a wnaed gan feirniad yn ddiweddarach, ar ôl marwolaeth Beethoven.

Mae Lloergan yn un o gyfansoddiadau mwyaf poblogaidd Beethoven ar gyfer y piano, ac roedd yn ffefryn poblogaidd hyd yn oed yn ystod ei fywyd. Cyfansoddodd Sonata Rhif 14 yn ei dridegau cynnar ar ôl gorffen darn o waith comisiwn; nid oes tystiolaeth mai cael ei gomisiynu i ysgrifennu'r darn a wnaeth.

Mae tri symudiad i'r sonata:

1. Adagio sostenuto
2. Allegretto
3. Presto agitato

Dechrau'r Adagio sostenuto yw rhan enwoca'r Sonata, sydd wedi'i ddefnyddio'n helaeth ym myd hysbysebion a ffilmiau:

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, Timothy. *Beethoven, the Moonlight and other sonatas, op. 27 and op. 31*. Gwasg Prifysgol Caergrawnt, pp. 19, 43 (Saesneg)
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Eddïog y rhos** (enw gwyddonol: *Ptilidium ciliare*; enw Saesneg: *ciliated fringewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Ptilidiales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Llun manwl
Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Eddïog y rhos** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Roedd **Rhiwallon ap Cynfyn** (1025? - 1070) yn frenin Gwynedd a Powys ar y cyd gyda'r frawd Bleddyn.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Rhiwallon yn fab i Cynfyn ap Gwerstan, brenin Powys. Yn 1063 wedi i Gruffydd ap Llywelyn golli brwydr i Harold Godwinson a chael ei ladd gan ei wyr ei hun, derbyniodd Rhiwallon a Bleddyn deyrnas Gwynedd gan Harold.

Dair blynedd yn ddiweddarach lladdwyd Harold gan y Normaniaid ym Mrwydr Hastings, a chyn hir yr oeddynt ar ororau Cymru. Ymunodd Rhiwallon a Bleddyn a gwyr Mersia i ymosod ar y Normaniaid.

Yn 1070 ceisiodd dau fab Gruffydd ap Llywelyn gymeryd y deyrnas oddi ar y ddau frawd. Ym mrwydr Mechain y flwyddyn honno lladdwyd dau fab Gruffydd, ond lladdwyd Rhiwallon hefyd, gan adael Bleddyn i deyrnasu ei hun ar Wynedd a Phowys.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :**Gruffudd ap Llywelyn | **Brenhinoedd Gwynedd** | **Olynydd :**Bleddyn ap Cynfyn |
| **Brenhinoedd Powys** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Rhos Bryn Hir** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 17 Ebrill 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.02 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Rhos Bwlch-y-rhandir** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.73 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Roedd **John Samuel Willes-Johnson** (3 Gorffennaf 1793 – 25 Gorffennaf 1863) yn forwr yn llynges Prydain a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Bwrdeistref Trefaldwyn rhwng 1861 a 1863

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Johnson yn South Stoke, ger Caerfaddon yn fab i'r Parch Charles Johnson rheithor Barrow a Phrebendari Wells a’i wraig, Mary Willes, merch Archddiacon Wells.

Cafodd ei addysgu yn ysgol Elmore Court, Stroud.

Ar 14 Mai, 1821 priododd Eliza, unig ferch John De Windt, bu iddynt un ferch. Bu Eliza farw ym 1842. Ym 1849 priododd Joanna gweddw Cyrnol Henry Freak, bu hi farw ym Mharis ym 1854. Ym 1856 priododd ei drydedd wraig, Margaret Anne unig ferch David Pugh  ei ragflaenydd fel AS Bwrdeistref Trefaldwyn, bu iddynt ddwy ferch.

Gyrfa
-----

Ymunodd a’r Llynges Frenhinol ar 1 Chwefror 1807, fel gwirfoddolwr dosbarth cyntaf gan wasanaethu ar y llong *Vestal* o dan gapteiniaeth Edwards Lloyd Graham. Gwasanaethodd ar y Vestal am ddwy flynedd allan o orsaf Newfoundland. Ym 1809 fe’i dyrchafwyd yn Fêt Feistr gan gael gofal o’r llong *the Fortitude*, gan ei hwylio i Lisbon a Cadiz ac yna’n ôl i Loegr. Yn Lloegr bu’n gwasanaethu ar y slŵp, *Port Mahon*. Erbyn 1816 bu'n is-gapten ar y llong *Queen Charlotte* gan chware ran yn yr ymosodiad ar Algiers gan Lynges yr Arglwydd Exmouth i geisio rhwystro’r fasnach caethwasiaeth o’r porthladd. Bu’n llywio’r llong *Wolverine* yn y rhyfeloedd yn erbyn Tsieina ym 1842. Fe’i dyrchafwyd yn Bost Gapten ym 1846 ac yn Gapten ychydig cyn ymddeol o’r llynges ym 1847.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Ar farwolaeth ei dad yng nghyfraith yn Ebrill 1861, cafodd Willes-Johnson ei ethol yn ddiwrthwynebiad fel olynydd iddo fel Aelod Seneddol Ceidwadol etholaeth Bwrdeistref Trefaldwyn. Ond ni fu’n aelod am yn hir, gan iddo ef marw ychydig dros ddwy flynedd yn niweddarach.

Y celfyddydau
-------------

Roedd Willes-Johnson yn awdur ac yn arlunydd. Cyhoeddwyd ei lyfr *The Traveller's Guide Through France, Italy, and Switzerland; Or the Best Method of Travelling on the Continent Pointed Out in a Tour Through the Above Countries. By John Willes Johnson, Commander, R.N.* ym 1828. Mae un o’i darluniau, *A Steam Yacht off Dover* i’w weld yn y casgliad brenhinol yng Nghastell Windsor.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref, Westhill, Wiltshire .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wikisource A Naval Biographical Dictionary/Johnson, John Samuel Willes adalwyd 28 Awst 2017
2. ↑  "Family Notices - Wrexham and Denbighshire Advertiser and Cheshire Shropshire and North Wales Register". George Bayley. 1856-09-27. Cyrchwyd 2017-08-28.
3. ↑  Google Books
4. ↑  Y Casgliad Brenhinol *A Steam Yacht off Dover* 1830
5. ↑  "FamilyNotices - The Cardiff and Merthyr Guardian Glamorgan Monmouth and Brecon Gazette". Henry Webber. 1863-07-31. Cyrchwyd 2017-08-28.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**David Pugh** | **Aelod Seneddol Bwrdeistref Trefaldwyn**1861 -1863 | Olynydd:**Charles Hanbury-Tracy** |
Mae **Rhos Dwfnant** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 31 Rhagfyr 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 10.96 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
*Der Edelstein* gan Ulrich Boner*,* a argraffwyd gan Albrecht Pfister yn 1461, oedd yr incwnabwlwm cyntaf i gynnwys torluniau pren.
Llyfr, pamffled neu argrafflen a argraffwyd yn Ewrop cyn y flwyddyn 1501 yw **incwnabwlwm** (lluosog**incwnabwla**). Nid yw incwnabwla yn llawysgrifau.

Daw'r gair 'incunabwlwm' o'r Lladin am "ddillad rhwymo" neu "crud", sydd yn yr achos hwn yn gyfeiriad at y camau cynharaf yn natblygiad llyfrau print. 

Defnyddiwyd y term *incunabwla* gyntaf yng nghyd-destun argraffu gan y ffisegydd a dyneiddiwr o'r Iseldiroedd Hadrianus Iunius (Adriaan de Jonghe, 1511–1575) ac mae'n ymddangos mewn gwaith a ysgrifennwyd ganddo yn 1569 ond a argraffwyd yn dilyn ei farwolaeth.

Trwy gamddealltwriaeth y priodolwyd y term i Bernhard von Mallinckrodt (1591–1664) wedi iddo ddefnyddio'r union eiriau a ddefnyddiodd Hadrianus Iunius mewn pamffled a ysgrifennodd ac a argraffwyd yn 1640. Ar ddiwedd y 17g y daeth y term incwnabwla i ddynodi'r llyfrau argraffiedig eu hunain, heb gynnwys llawysgrifau.

Mae'r enghreifftiau enwocaf o incwnabwla yn cynnwys dau o Mainz, sef Beibl Gutenberg (1455) a *Peregrinatio in terram sanctam* (1486), a argraffwyd ac a ddarluniwyd gan Erhard Reuwich; *Cronicl Nuremberg* a ysgrifennwyd gan Hartmann Schedel ac a argraffwyd gan Anton Koberger yn 1493; a *Hypnerotomachia Poliphili* a argraffwyd gan Aldus Manutius gyda darluniau gan arlunydd anhysbys.

Ymhlith argraffwyr incwnabwla eraill roedd Günther Zainer o Augsburg, Johannes Mentelin a Heinrich Eggestein o Strasbwrg, Heinrich Gran o Haguenau a William Caxton o Brugge a Llundain. Yr incwnabwlwm cyntaf i gynnwys torluniau pren oedd *Der Edelstein* gan Ulrich Boner, a argraffwyd gan Albrecht Pfister yn Bamberg yn 1461.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  C. T. Lewis and C. Short, *A Latin Dictionary*, Oxford 1879, p. 930. Nid yw'r gair unigol *incunabulum* i'w ganfod yn y Lladin a phrin y bydd yn cael ei ddefnyddio. Y lluosog *incwnabwla* a ddefnyddir bron bob amser.
2. ↑  *Oxford English Dictionary*, 1933, I:188.
3. ↑  Glomski, J (2001). "Incunabula Typographiae: seventeenth-century views on early printing". *The Library* **2**: 336. doi:10.1093/library/2.4.336. .
4. ↑  Sordet, Yann (2009). "Le baptême inconscient de l'incunable: non pas 1640 mais 1569 au plus tard" (yn French). *Gutenberg Jahrbuch* **84**: 102–105. .
5. ↑  Daniel De Simone (ed), *A Heavenly Craft: the Woodcut in Early Printed Books,* New York, 2004, p. 48.
Mae **Rhos Glyn-yr-helyg** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 14.95 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Rhos Gargoed** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 29 Rhagfyr 1982 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3.38 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Rhos Gellie** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 05 Rhagfyr 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 30.36 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Tirfeddiannwr Seisnig a ddaeth yn fab-yng-nghyfraith i Owain Glyn Dŵr oedd Syr **John Scudamore** (fl. tua 1400–1432).

Roedd ganddo nifer o stadau ar y gororau, yn cynnwys un yn Monnington Straddell, gerllaw Kentchurch, a bu'n siryf swydd Henffordd. Yn 1402, llwyddodd i amddiffyn Castell Carreg Cennen yn erbyn ymosodiad gan Owain; parhaodd y gwarchae am tua blwyddyn. Mewn llythyr i John Fairford yn Aberhonddu, dywed Scudamore: *"He (Owain) lay last night at Dryslwyn with Rhys ab Gruffydd, and there I was and spoke to him upon Wales and prayed for a safe conduct under his seal, to send home my wife and her mother and their company, and he would none grant me"*.

Tua 1410, priododd Scudamore ag Alys ferch Owain Glyn Dŵr, efallai ei ail briodas. Rhaid fod y briodas wedi ei chadw yn gyfrinach, gan fod y Deddfau Penyd yn 1402 wedi gwahardd unrhyw Sais rhag priodi a Chymraes, gyda gwaharddiad arbennig ar briodi aelod o deulu Glyn Dŵr. Ymddengys i'r briodas ddod i sylw Harri VI, brenin Lloegr yn 1432, a chollodd Scudamore ei swyddi fel stiward cestyll Trefynwy, Y Grysmwnt a'r Castell Gwyn. Cawsant nifer o blant, ac mae'r disgynyddion yn parhau i fyw yn yr ardal. Mae nifer o draddodiadau yn yr ardal yn awgrymu i Owain Glyn Dŵr ei hun ddiweddu ei oes yma, yn cael ei guddio gan Alys a'i gŵr.

Llyfryddiaeth
-------------

* J.E. Lloyd. *Owen Glendower*
* Chris Barber. *In Search of Owain Glyn Dŵr*
Mae'r **Hwyaden Lostfain** (***Anas acuta***) yn hwyaden sy'n nythu ar draws rhannau helaeth o ogledd Ewrop ac Asia, yn y rhan fwyaf o Alaska a Chanada a rhannau gogleddol o'r Unol Daleithiau.

Mae'r hwyaden yma yn aderyn mudol ac yn symud tua'r de neu tua'r gorllewin yn y gaeaf, pan mae i'w weld yn India ac Affrica. Yn y gaeaf mae heidiau mawr yn ymgasglu ar rai llynnoedd.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd. Mae ganddo gorff llwyd, bron wen, pen brown a gwddf brown gyda llunell wen arno. Y gynffon hir ar y ceiliog sy'n rhoi'r enw Hwyaden Lostfain i'r rhywogaeth yma. Mae'r iar yn liw brownllwyd gyda cynffonau byrrach. Gellir adnabod yr iâr ymysg hwyaid eraill trwy ei siâp, yn enwedig y gwddf hir, tenau. Mae'n hwyaden weddol fawr, y ceiliog yn 65 i 75 cm o hyd a'r iâr yn 50 i 55 cm.

Planhigion yn tyfu mewn llynnoedd a gwlypdiroedd yw'r prif fwyd, ac yn y tymor nythu bryfed ac ymlusgiaid. Mae'n nythu mewn lle cymharol sych ar y lan, weithiau yn weddol bell o'r dŵr.

Anaml y mae'r Hwyaden Lostfain yn nythu yng Nghymru, ond gall fod yn eithaf cyffredin yn y gaeaf.

Iâr
 *Anas acuta*
Anas acuta
Mae **Rhos Cross Inn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 14 Ionawr 1983 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.17 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Mam na Gualainn** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN115625. cairn 6m E of trig point

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2012-10-02 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Iman** - yn Arabeg إيمان, Īmān (llyth. lit. "ffydd" neu "crêd") - yn derm a ddefnyddir o fewn y crefydd Islamaidd ar gyfer y cysyniad o "ffydd" ac fe'i defnyddir i gyfeirio at gryfder argyhoeddiad Mwslemiaid; gelwir yr hwn sy'n cael y ffydd hon yn **mumin**. Mae Islam, fel crefyddau eraill, yn awgrymu "cred yn yr anweledig" benodol; Mae'r gred hon, y mae'n rhaid iddi fod yn "argyhoeddiad heb amheuaeth yn bosibl," yn cael ei chyfrifo trwy chwe erthygl ffydd (*arkān al-īmān) ac, ynghyd â phum colofn Islam, mae'n sail i'r grefydd hon.*

Cyfeiriad yn y Coran
--------------------

Mae'r term iman wedi'i amlinellu yn y Quran a'r Hadith. Yn ôl y Quran, rhaid i weithredoedd cyfiawn ddod gydag iman ac mae'r ddau gyda'i gilydd yn angenrheidiol ar gyfer mynediad i Baradwys. Yn yr Hadith, mae iman yn ychwanegol at Islam ac *ihsan* yn ffurfio tri dimensiwn y grefydd Islamaidd.

Mae ffydd hefyd yn un o dri dimensiwn Islam  (neu *ad-din*) a gyfansoddwyd gan y syniadau am:

* *islam* (ymostwng i ddeddfau dwyfol),
* *iman* (bod â ffydd yn y deddfau hyn),
* *ihsan* (cysoni â rhagoriaeth).

Felly, y cam nesaf wrth ymostwng yw caffael ffydd, hynny yw, y "gwir ymrwymiad" i Dduw; Mae'r Qur'an (49:14) yn nodi nad yw cael y naill yn golygu cael y llall eto: "... Peidied â dweud ein bod wedi derbyn ffydd; Dewch i ni ddweud ein bod wedi derbyn Islam, oherwydd nid yw ffydd eto yn eu calonnau. "

Dolenni
-------

* Reality of Iman (Faith) – Meaning and Understanding
* Faith in allah Archifwyd 2018-05-20 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Frederick M. Denny, *An Introduction to Islam*, 3rd ed. p. 405
2. ↑  Nodyn:Quran-usc
3. ↑  Cyril Glassé, *The Concise Encyclopedia of Islam*, p. 192
Roedd **John Rogers Thomas** (26 Mawrth/30 Mawrth 1829 – 5 Ebrill 1896) yn gyfansoddwr Americanaidd, pianydd, a chanwr o dras Gymreig.

Ganwyd Thomas yng Nghasnewydd, De Cymru. Yn faritôn a chyfansoddwr, daeth i America am y tro cyntaf gyda Chwmni Opera Sequin English a magodd ddiddordeb yng ngherddoriaeth America a oedd yn datblygu. Roedd yn canu a theithio gyda Bryant's Minstrels ac ymgartrefodd yn Ninas Efrog Newydd.

Ysgrifennodd fwy na chant o ganeuon Americanaidd poblogaidd yn ystod y 19g, yn cynnwys The Cottage by the Sea (1856), Old Friends and Old Times (1856), Bonny Eloise-The Belle of Mohawk Vale (1858), ' Tis But a Little Faded Flower (1860), When the War is Over,  Mary (1864), Beautiful Isle of the Sea (1865), Croquet (1867), Eilleen Allanna (1873), a Rose of Killarney (1876). O bryd i'w gilydd cyhoeddodd Thomas ddeunydd o dan y ffugenwau Charles Osborne, Arthur Percy a Harry Diamond. Yn ogystal ag ysgrifennu caneuon, cyfansoddodd Thomas dri gwaith pellach; The Picnic (1869), operetta plant gyda'r geiriau gan George Cooper; The Lady in the Mask (1870), operetta gyda'r geiriau gan George Cooper; a Diamond Cut Diamond (1876), opera parlor mewn un act..

Yn ogystal â'i ganeuon poblogaidd, cyfansoddodd Thomas gerddoriaeth cysegredig, a chafodd ei adnabod hefyd fel athro yn Brooklyn ac yn Ninas Efrog Newydd, lle bu farw.

Cywiriad ar ddyddiad a man geni Thomas; a anwyd yn 1829 yng Nghasnewydd, "De Cymru" ac nid Rhode Island fel y dywedwyd yn wreiddiol uchod.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  pdmusic.org
2. ↑  "Biographical Dictionary of American Composers," Claghorn, Charles Eugene, Parker Publishing Co. West Nyack, N.Y. 1973, ISBN 0-13-076331-4

Dolenni allanol
---------------

* Cerddoriaeth ddalen "Cottage by the Sea", Augusta, GA: Blackmar & Bro, from the Confederate Imprints Sheet Music Collection
* Rhestr o'i gerddoriaeth
* Sheet Music

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 51584834
* LCCN: nr95045646
* ISNI: 0000 0000 4939 2624

 |
Ffurf arbennig o ganu serch canoloesol yw **rhieingerdd**, a ystyrir yn rhagflaenydd i'r canu serch llawn dychymyg diweddarach a geir yng ngwaith y Cywyddwyr o'r 14g ymlaen. Mae'n ffurf a gysylltir yn bennaf â gwaith Beirdd y Tywysogion a'r Gogynfeirdd yn gyffredinol.

Credir fod cysylltiad rhwng canu rhieingerddi a'r cyfeiriad a geir yn y llyfrau cyfraith canoloesol at ddyletswydd y bardd teulu i ganu i'r frenhines yn ei hystafell ei hun pan fynnai hynny. Molawd merch ifanc uchel ei thras yw'r rhieingerdd. Mae'r elfen gyntaf yn yr enw yn ffurf ar y gair Cymraeg Canol *rhiain* sef "merch ifanc (o dras uchel), brenhines", gair sy'n gytras â'r gair *rhianedd* yn Gymraeg, y gair Lladin *regina* ('brenhines') a'r gair Sanscrit *rajni* ('brenhines').

Un o'r rhieingerddi mwyaf adnabyddus yw 'Rhieingerdd Efa', cerdd a ganwyd gan Cynddelw Brydydd Mawr i Efa, ferch y brenin Madog ap Maredudd o Bowys, yn y 12g. Cymeriad delfrydol, teip llenyddol, yw Efa yn y gerdd. Confensiwn oedd hyn a welir yng ngwaith y Trwbadwriaid ar y cyfandir hefyd, gyda'r gerdd yn canolbwyntio ar deimladau'r carwr yn hytrach na'r gariadferch. Yn y gerdd mae'r bardd wedi'i yrru yn alltud o lys y ferch am iddo ei digio ac mae'n anfon march fel negesydd ('llatai' y Cywyddwyr) i ymbil arni i adfer ei ffafr.

Gellir ystyried y Gorhoffedd yn ddosbarth o ganu o'r un cyfnod sy'n perthyn i draddodiad y rhieingerddi.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur Prifysgol Cymru*, cyfrol IV, tt. 3065, 3068.

Llyfryddiaeth
-------------

* T. Gwynn Jones, *Rhieingerddi'r Gogynfeirdd* (Dinbych, 1915). Astudiaeth arloesol.
Llenor o Hwngari oedd **János Arany** (Hwngareg: **Arany János**) (2 Mawrth 1817 – 22 Hydref 1882), a oedd yn adnabyddus fel newyddiadurwr, awdur, bardd, a chyfieithydd. Mae wedi cael ei ddigrifio fel "Shakespeare y faled" – cyfansoddodd dros 40 baled sydd wedi cael eu cyfieithu i dros 50 o ieithoedd. Ef hefyd yw awdur tair cyfrol y *Toldi* a'r gerdd ramantaidd *A Walesi Bárdok* ('Beirdd Cymru').

Bywyd
-----

Ganwyd y llenor yn Nagyszalonta, tref Hwngariadd ar y pryd sy'n rhan o Rwmania heddiw. Dysgodd Almaeneg, Ffrangeg a Lladin. Yn 1845, enillodd gystadleuaeth lenyddol y *Kisfaludy Társaság* am ei gerdd "*Az elveszett alkotmány*" ('Y Cyfansoddiad Coll'). Ar ôl cyhoeddi ei waith mawr *Toldi*, daeth yn gyfaill i Sándor Petőfi. Cafodd marwolaeth ei gyfaill yn Chwyldro Hwngaraidd 1848 effaith fawr arno fel gwladgarwr a democrat.

Gweithiodd fel athro yn Nagykőrös, lle enwir yr amgueddfa leol ar ei ôl. Cafodd ei ethol yn aelod o Academi Gwyddoniaeth Hwngari yn 1858 a daeth yn ysgrifennydd cyffredinol yr academi yn 1865. Bu'n gyfarwyddwr etholedig y Gymdeithas Kisfaludy hefyd, cymdeithas lenyddol fwyaf Hwngari.

Bu farw Arany yn Budapest ar 22 Hydref 1882.

Gwaith llenyddol
----------------

Un o'r cerddi enwocaf gan y bardd yw "*A Walesi Bárdok*" ('Beirdd Cymru'), cerdd wladgarol ramantaidd sy'n seiliedig ar yr hanesyn am gyflafan y beirdd yng Nghymru gan Edward I o Loegr. Ysgrifennodd Arany y gerdd pan ymwelodd Franz Joseph, Ymerodr Awstria, â Hwngari ar ôl iddo gorchyfygu Chwyldro Hwngaraidd 1848. Yn wreiddiol, roedd Arany wedi cael ei gomisiynu i gyfansoddi cerdd o fawl i'r ymerodr. Ond yn y gerdd mae Arany yn defnyddio'r hanesyn am feirdd Cymru i ddangos y modd anghyfiawn y trinwyd Hwngari a'r Hwngariaid gan Ymerodraeth Awstria. Daeth yn gerdd adnabyddus iawn yn Hwngari. Mae diolch i'r gerdd hon yn anad dim fod yr Hwngariaid yn gwybod am Gymru.

Dolenni allanol
---------------

* Cerdd wreiddiol Arany János
* Cyfieithiad i'r Saesneg o gerdd Arany János[*dolen marw*]
* *Echo of Dalriada*: rhan o EP fodern gyda geiriau cerdd Arany János wedi'u gosod i gerddoriaeth roc

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 95251869
* LCCN: n50023539
* ISNI: 0000 0001 0927 3206
* GND: 118645536
* SELIBR: 249465
* SUDOC: 028459083
* BNF: cb12029046b (data)
* BIBSYS: 90554369
* NLA: 35656518
* NDL: 00551374
* NKC: jn20000600343
* BNE: XX1194665
* CiNii: DA13223846

 |
**John Davies** (chwith) ar fin dderbyn Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg Eisteddfod Genedlaethol, Awst 2012. Hefyd Hugh Jones (Ysgol Feddygol, Prifysgol Abertawe).
Gwyddonydd yn arbenigo mewn cemeg organig oedd y **Dr John S Davies** (7 Mehefin 1940 - 22 Ionawr 2016). Magwyd yn Nhrelech, Sir Gaerfyrddin a bu farw ym Mhenlle'r-gaer, Sir Abertawe lle ymgartrefodd. Rhoddodd gryn wasanaeth i faterion gwyddoniaeth trwy'r Gymraeg. Roedd hefyd yn gymwynaswr mawr i'r Gymraeg yn gyffredinol yn ei ardal.

Bywgraffiad
-----------

Graddiodd John Davies o Brifysgol Abertawe a bu'n gymrawd ymchwil yn Sefydliad Technoleg Massachusetts (MIT). Ei arbenigedd oedd peptidau cylch.

Ymunodd ag Adran Gemeg Prifysgol Abertawe yn 1964, cyn gorffen yno fel Uwch-ddarlithydd yn 2007. Yn ystod ei gyfnod yn y Brifysgol, bu John Davies yn Ddeon y Gyfadran Wyddoniaeth, ac yn aelod ar Gyngor y Gymdeithas Gemegol Frenhinol. John Davies oedd ysgrifennydd Cymdeithas Peptid a Phrotein Ewrop.

Cyfrannodd yn rheolaidd i gyhoeddiadau gwyddonol yn y Gymraeg (megis Y Gwyddonydd, Delta ac Atom) dros genhedlaeth gyfan. Bu'n feirniad Gystadleuaeth Gwyddonwyr Ifanc y Flwyddyn sawl tro. Enillodd brif wobr Erthygl Gwyddoniaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Maldwyn a'r Gororau (2015). Derbyniodd Fedal Gwyddoniaeth a Thechnoleg Eisteddfod Genedlaethol Bro Morgannwg (2012) am ei wasanaeth i Wyddoniaeth a Thechnoleg yn y Gymraeg.

Bu'n aelod o fwrdd golygyddol cylchgronau'r Gwyddonydd, Delta, Atom a Gwerddon ac yn gadeirydd ac aelod gweithgar o bwyllgor rheoli'r Gymdeithas Wyddonol Genedlaethol; yn ystod y cyfnod sefydlwyd adran Gwyddoniaeth a Thechnoleg yr Eisteddfod Genedlaethol. Bu'n gadeirydd yr adran honno am flynyddoedd.

Bu gan John Davies ran allweddol yn yr ymgyrch i sefydlu Ysgol Gyfun Gŵyr yn ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf Abertawe, lle bu'n Gadeirydd y Corff Llywodraethol. Roedd yn gefnogwr brwd i bob agwedd o addysg Gymraeg. Roedd hefyd yn ysgrifennydd Eglwys yr Annibynwyr, Bethel Sgeti, Abertawe, am flynyddoedd lawer.

Roedd yn briod i Ann a bu iddynt ddwy ferch Eleri a Meinir.

Llyfryddiaeth
-------------

###### Y Gwyddonydd (detholiad)

*Damcaniaeth y tamaid bach*. Y Gwyddonydd 9, (1; Mawrth) 1971

*Aspirin: y cymorth cyntaf*.  Y Gwyddonydd 13, (2) 50-51 (1975)

*Eisteddfod Abertawe a'r Cylch, 1982*. Y Gwyddonydd  9, (3; Gaeaf) 1982-1983

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2
2. ↑  (Saesneg) Davies, John S (2000). Cyclic peptides. Cyclic polymers. (Gol. Semlyen, J. Anthony. Ail-olygiad) tt 85-124. Kluwer Academic Publishers, 3300 AA, Dordrecht, Yr Iseldiroedd
3. 1 2 3
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 13402666
* ISNI: 0000 0000 6685 8078
* GND: 129967491

 |
Cyfres o tua hanner cant o gyfnodau rhewlifol am yn ail â chyfnodau rhyngrewlifol yw **rhewlifiant Cwaternaidd** (hefyd **rhewlifiant Pleistosen**), neu ar lafar yr **Oes Iâ Fawr**. Seiliwyd dechrau'r cyfnod Cwaternaidd ar ddechrau'r rhewlifiant hwn: 2.58 miliwn o flynyddoedd CP ac mae'n parhau hyd heddiw. Bathwyd y term gan Schimper yn 1839. 
Yn ystod y cyfnod hwn, cynyddodd y llenni iâ yn enwedig oddeutu Antarctica a'r Ynys Las, a chafwyd llenni iâ'n tonni mewn mannau eraill hefyd e.e. llenni iâ Laurentide. Prif effaith yr oes iâ oedd erydiad a gwaddodi deunydd dros ran helaeth o'r cyfandiroedd, addasu systemau afonydd, ffurfio llawer o lynnoedd newydd, newid isostatig yng nghramen y Ddaear, gwyntoedd annormal yn ogystal â chodi lefel y môr. Mae'r Rhewlifiant cwaternaidd hefyd yn effeithio'r moroedd, llifogydd a chymunedau biolegol. Mae'r llenni iâ'n codi'r albedo a thrwy hyn yn effeithio ar dymheredd yr amgylchedd.

Rhewlifau Hemisffer y Gogledd yn ystod yr Uchafbwynt Rhewlifol Diwethaf. Pan grewyd llenni iâ 3 - 4 km (1.9 - 2.5 mill) o drwch, sy'n gyfysr â lefel y môr yn gostwng tua 120 m (390 tr).

Y cyd-destun
------------

Rhenir llinell amser daearegol y Ddaear yn bedair Eon: y cyntaf yw'r Eon Hadeaidd, sy'n cychwyn pan ffurfiwyd y Ddaear. Fel yr awgryma'r gair, a ddaw o'r Hen Roeg, 'Hades' (uffern), roedd y Ddaear yn aruthrol o boeth, gyda llosgfynyddoedd byw ymhobman, ond yn araf, a thros gyfnod hir, oeroedd y Ddaear ac erbyn y 3ydd Eon, y Proterosöig, daeth y tymheredd mewn rhai mannau o'r Ddaear yn is na rhewbwynt a chafwyd haenau trwchus o rewlifau'n ffurfio. Ers hynny cafwyd o leiaf 5 Oes yr Iâ sylweddol: y Rhewlifiant Hwronaidd (*Huronian*), y Rhewlifiant Cryogenaidd (*Cryogenian*), y Rhewlifiant Andea-Saharaidd (*Andean-Saharan*), Oes Iâ Karoo a'r Rhewlifiant Cwaternaidd hwn sef yr Oes Iâ rydym yn byw ynddi heddiw). Ar wahân i'r 5 cyfnod hyn, mae'n fwy na phosibl nad oedd rhew ledled y Ddaear gyfan. Credir i gapiau rhew yr Arctig a'r Antartig gael eu ffurfio rhwng 5 a 15 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP).

Diagram yn dangos y 4 Eon (Hadeaidd, Archeaidd, Proterosöig a Ffanerosöig sef yr oes bresennol ar yr ochr dde. Yn y gwaelod ceir y 5 prif Oes Iâ.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gradstein, Felix; et al. (2004). *A Geologic Time Scale 2004*. New York: Cambridge University Press. tt. 412. ISBN 978-0-521-78673-7.
2. ↑  Lockwood, J.G.; van Zinderen-Bakker, E. M. (Tachwedd 1979). "The Antarctic Ice-Sheet: Regulator of Global Climates?: Review". *The Geographical Journal* **145** (3): 469–471. doi:10.2307/633219. JSTOR 633219.
3. ↑  Warren, John K. (2006). *Evaporites: sediments, resources and hydrocarbons*. Birkhäuser. t. 289. ISBN 978-3-540-26011-0.
Actores a digrifwraig Gymraeg yw **Rhian Morgan**. Ganwyd hi yng Nghwm Tawe.

Gyrfa
-----

Astudiodd Rhian ddrama ym Mhrifysgol Aberystwyth lle daeth o dan ddylanwad y ddiweddar Emily Davies. Bu'n byw ac yn gweithio yng Nghaerdydd am gyfnod, ond mae bellach yn byw yn Llandeilo. Mae'n briod â'r cyflwynydd Aled Samuel ac mae ganddynt ddau fab, Ifan (g. 1995) a Mabon (g. 2002).

Daeth yn adnabyddus yn yr wythdegau am y cymeriad Carol Gwyther yn *Pobol y Cwm* gan adael y gyfres yn 1990. Ar ddechrau'r nawdegau roedd yn un o'r perfformwyr ar y gyfres deledu ddychanol Pelydr X ar S4C. Yn 2004 fe chwaraeodd ran Val Vivaldi yn y gyfres ddrama deledu fer *Mine all Mine*, a ysgrifennwyd gan Russell T. Davies, a'i darlledu ar ITV1.

Yn 2014, enillodd wobr yr Actores Orau yng Ngwobrau Beirniaid Theatr Cymru am ei rhan fel Eileen Beasley yng nghynhyrchiad Theatr Genedlaethol Cymru, *Dyled Eileen*.

Roedd yn chwarae Gwen Lloyd yng nghyfres ddrama *Gwaith/Cartref* ar S4C, ac yn 2015 enillodd wobr BAFTA Cymru am yr Actores Orau am ei rhan yn y gyfres.

Soniodd ar raglen Beti a'i Phobol ym mis Ionawr 2023 ei bod wedi cael tröedigaeth ryw bum mlynedd ynghynt a'i bod bellach yn hyfforddi i fod yn offeiriad yn yr Eglwys yng Nghymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gŵyl Lenyddiaeth Dinefwr - Rhian Morgan Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.; Adalwyd 2015-12-16
2. ↑  Ateb y Galw: Rhian Morgan; BBC Cymru Fyw; Adalwyd 4 Ionawr 2016
3. 1 2  Forever mine; Screen mum and hit comedy star, Rhian Morgan, tells Alun Prichard why breaking family ties is hard on and off screen, Daily Post; Adalwyd 4 Ionawr 2016
4. ↑  CV Geraint Lewis Archifwyd 2016-06-29 yn y Peiriant Wayback.; Adalwyd 4 Ionawr 2016
5. ↑  Gwobrau Beirniaid Theatr Cymru'n mynd 'o nerth i nerth'; Adalwyd 2015-12-16
6. ↑  Cyhoeddi enillwyr BAFTA Cymru; Adalwyd 2015-12-16
7. ↑  Taith yr actores Rhian Morgan i fod yn offeiriad yn yr eglwys; Adalwyd 2023-01-14

Dolenni allanol
---------------

* Rhian Morgan ar wefan Internet Movie Database
Saif **Eglwys Sant Marc** yn y Brithdir, Gwynedd – ger yr ysgol gynradd, ychydig i gyfeiriad Cadair Idris o ganol y pentref. Fe'i chofrestrwyd yn adeilad Gradd I oherwydd ei phwysigrwydd cenedlaethol o ran ei phensaerniaeth sydd yn null y Mudiad Celf a Chrefft. Erbyn hyn mae'r holl goed o'i chwmpas yn golygu nad yw'r rhan fwyaf ohoni i'w gweld o'r ffordd fawr, dim ond dwy gat a rhan o'i tho, mae hi bellach wedi'i chau. Dywedir fod yr eglwys yn edrych fel pe tae wedi llithro i fyny o'r ddaear, yn hytrach nag fod wedi'i hadeiladu arni.

Cyn yr 1890au enw'r plwyf yma oedd "Brithdir and Islaw'r dref". Adeiladwyd yr eglwys pan rannwyd y plwyf yn ddwy, a hynny yn 1894. Enw'r hen eglwys, sydd bellach wedi'i dynnu i lawr oedd "Sant Paul". Cynlluniwyd yr eglwys gan Henry Wilson â chymorth Herbert Luck North, Arthur Grove a C. H. B. Quennell, rhwng 1895 a 1898. Fe'i comisiynwyd gan Mrs Louisa Tooth er cof am ei hail ŵr, y Parch. Charles Tooth (1831–94), a sefydlodd yr eglwys Anglicanaidd yn Fflorens. Cysegrwyd Eglwys Sant Marc ar 26 Ebrill 1898.

Mae'r eglwys wedi'i hadeiladu o frics, ac mae ei muriau wedi'u gorchuddio â carreg nadd leol; mae ganddo doeau llechi. Fe'i cadwyd dros y blynyddoedd fwy neu lai fel yr oedd pan gafodd ei hadeiladu a chaiff ei hystyried yn un o esiamplau gorau o'r *genre* yma (dull y Mudiad Celf a Chrefft). Mae bellach yng nghofal Friends of Friendless Churches ("Gyfeillion Eglwysi Di-gyfaill").

* Ffrynt yr eglwysFfrynt yr eglwys
* Strapiau yn null y Mudiad Celf a Chrefft o'r fodo i'r wal allanol.Strapiau yn null y Mudiad Celf a Chrefft o'r fodo i'r wal allanol.
* Hen ywen, gyda thyfaint newyddHen ywen, gyda thyfaint newydd
* O'r cefnO'r cefn
* Cefn yr eglwys a'r clochdyCefn yr eglwys a'r clochdy
* Bwa porth cefn yr eglwysBwa porth cefn yr eglwys

* Y fedyddfaen blwm gan W. R. LethabyY fedyddfaen blwm gan W. R. Lethaby
* Tu mewn yr eglwysTu mewn yr eglwys

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Coflein;[*dolen marw*] adalwyd 24 Awst 2015
2. ↑  (Saesneg) "Brithdir; Gwefan Friends of Friendless Churches; adalwyd 30 Mehefin 2019

Dolennau allanol
----------------

* (Saesneg) Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Church Heritage Cymru
* (Saesneg) Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Coflein
* (Saesneg) Cofnod yr eglwys ar wefan Friends of Friendless Churches
John Parry
Cerddor enwog o Nefyn yn Llŷn, Gwynedd oedd **John Parry** (1710? - Hydref 1782), a adnabyddid fel **Y Telynor Dall** a **John Parry Ddall** neu **Parry Ddall Rhiwabon**. Fel mae ei lysenw yn awgrymu, roedd yn ddall o'i enedigaeth.

Gyrfa
-----

Ganed John Parry yn Nefyn yn 1710 (yn ôl pob tebyg). Roedd yn delynor medrus a noddwyd i ddechrau gan y teulu Griffiths o ystad Cefn Amwlch ym Mryn Cynan, Llŷn. Yn nes ymlaen, daeth yn delynor teuluol i Syr Watkin Williams-Wyn ym mhlas Wynnstay, ger Rhiwabon, cartref y teulu Williams Wyn (Wyniaid Wynnstay). Aeth i Lundain yng nghwmni Syr Watkin lle cafodd ei gyflwyno i gylchoedd uchel y ddinas.

Enillodd fri mawr fel un o delynorion disgleiriaf ei oes. Bu galw mawr am ei berfformiadau yng Nghymru a'r tu hwnt, a chwaraeodd yn Llundain, Dulyn a Rhydychen.

John Parry oedd yr ysbrydoliaeth i'r bardd Seisnig Thomas Gray ysgrifennu ei gerdd ramantaidd ddylanwadol *The Bard* (1757).

Cyhoeddodd dri llyfr sydd â lle pwysig yn hanes cerddoriaeth Cymru, gan cynnwys *Antient British Music* (1742), a ddaeth ag ef i sylw cynulleidfa eang (am 'British' darllener 'Cymreig/Cymraeg').

Roedd mab John Parry, William Parry (1752-1791), yn artist dawnus. Paentiodd luniau o'i dad sydd i'w gweld yn Amgueddfa Cymru, Caerdydd heddiw.

Llyfryddiaeth
-------------

### Llyfrau John Parry

* *Antient British Music* (1742)
* *A Collection of Welsh, English and Scotch Airs* (1761)
* *British Harmony, being a collection of Ancient Welsh Airs* (1781)

### Cofiant

* Huw Williams, *John Parry, Y Telynor Dall* (1983)

Dolenni allanol
---------------

* Gwaith William Parry yn Amgueddfa Cymru[*dolen marw*]

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 62800193
* LCCN: n78030798
* ISNI: 0000 0001 1950 5031
* GND: 1011535599
* BNF: cb16198681f (data)
* BIBSYS: 14050424
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Jâms Thomas** yn actor, perfforimwir a digrifwr Cymreig yn Gymraeg a'r Saesneg.

Bywgraffiad
-----------

Mynychodd Ysgol Gyfun Rhydfelen. Roedd ei dad, Robert John Thomas, yn athro yn Ysgol Gynradd Gymraeg Ynyslwyd lle bu'n athro ar yr actor Ieuan Rhys.

Gyrfa
-----

Mae Jâms wedi actio mawr amrywiaeth o gyfresi drama yn y Gymraeg a'r Saesneg ac mewn ffilmiau.

**Teledu Cymraeg**: ymysg ei ymddangosidau actio mae: *Tair Chwaer* (1997-1999), *Caerdydd* (2006), *Y Pris* (2007), *Y Gwyll* (2015), *Gwaith/Cartref* (2011-18), *35 Awr* (2019).
**Teledu Saesneg**: *District Nurse* (1985), *The Lifeboat* (1994), *London's Burning* (1997-98), *Torchwood* (2006), *The Indian Doctor* (2011-12), *Aberfan:The Fight for Justice* (2016)
**Ffilmiau**: *Yr Heliwr/A Mind to Kill* (1991), *Y Fargen* (1996), *Colonial Gods* (2009) *Mr Nice* (2010), *Pride* (2014), *Down the Caravan* (2018)
**Dramâu Llwyfan**: *The Curious Incident of the Dog in the Nightime* , *The Effect* (2018)
**Comedi**: Bu Jâms yn rhan o gylchdaith gomedi stand-yp Cymraeg ers yr 1990au gyda pherfformwyr eraill megis Daniel Glyn, Gethin Thomas, a Gary Slaymaker. Mae wedi perfformio yn Sesiwn Fawr Dolgellau yn 2018, ac yng Ngŵyl Gomedi Machynlleth yn 2014.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Ieuan Rhys, *Gallet ti Beswch* (hunangofiant)
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Jâms Thomas ar wefan IMDb