18g - **19g** - 20g  

1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - **1860au** - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au  

1863 1864 1865 1866 1867 - **1868** - 1869 1870 1871 1872 1873


---

Digwyddiadau
------------

* Am y tro cyntaf etholwyd mwyafrif o Aelodau Seneddol Rhyddfrydol o Gymru.
* 27-31 Ionawr - Brwydr Toba-Fushimi yn Japan.
* 23 Mawrth - Mae'r Prifysgol Califfornia yn cael ei sefydlu yn Oakland.
* 9-13 Ebrill - Brwydr Magdala yn Ethiopia.
* Mehefin - Dechreuad y "Rhyfel Titokowaru" yn Seland Newydd.
* 20 Awst - Damwain drên Abergele; 33 o bobol yn colli ei bywydau.
* **Llyfrau**
	+ Louisa May Alcott - *Little Women*
	+ Wilkie Collins - *The Moonstone*
	+ Robert Elis (Cynddelw) - *Geiriadur Cymreig Cymraeg*
	+ John Ceiriog Hughes - *Oriau eraill*
	+ Jabez Edmund Jenkins - *Rhiangerdd — Gwenfron o'r Dyffryn*
	+ Griffith Jones (Glan Menai) - *Enwogion Sir Aberteifi*
	+ Rhys Gwesyn Jones - *Caru, Priodi, a Byw*
	+ John Phillips (Tegidon) - *Y Ddeilen ar y Traeth*
* **Barddoniaeth**
	+ Robert Browning - *The Ring and the Book*
* **Cerddoriaeth**
	+ Georges Bizet - *Variations chromatiques de concert*
	+ Ignaz Brüll - *Concerto piano rhif 2*
* Gwyddoniaeth
	+ Darganfyddiad yr elfen gemegol Heliwm gan Pierre Janssen a Norman Lockyer

Genedigaethau
-------------

* 28 Mawrth - Maxim Gorki, awdur (m. 1936)
* 6 Mai - Nicholas II, tsar Rwsia (m. 1918)
* 7 Mehefin - Charles Rennie Mackintosh, arlunydd, cerflunydd ac pensaer (m. 1928)
* 14 Gorffennaf
	+ Gertrude Bell, llenores, teithwraig ac archaeolegydd (m. 1926)
	+ Helen Gibson, arlunydd (m. 1938)
* 23 Hydref - Alfred Mond, diwydiannwr, ariannwr a gwleidydd (m. 1930)
* 24 Hydref - Alexandra David-Néel, fforiwr a llenor (m. 1969)
* 31 Hydref - Holman Fred Stephens, peiriannydd (m. 1931)
* 24 Tachwedd - Scott Joplin, pianydd a chyfansoddwr (m. 1917)

Marwolaethau
------------

* 27 Ionawr - Ellis Owen, hynafiaethydd a bardd, 78
* 11 Chwefror - Léon Foucault
* 22 Mehefin - Owain Meirion, 65
* 17 Hydref - Laura Secord
* 13 Tachwedd - Gioachino Rossini, cyfansoddwr, 76

Tywydd
------

Tywydd haf 1868
"....yng nghanol llyfr poced Huw Derfel cefais hyn wedi ei ysgrifennu â phensel blwm, am wres mawr yr haf 1868: ‘Y Gwresfesurydd yn 134, ac ychwaneg am amryw ddyddiau olynol yng Nghloddfa y Cae, Gorffennaf 1868. Dywedir fod dau ych i’r un gŵr ym Môn wedi syrthio i lawr yn farw o fewn ychydig i’w gilydd o eisiau dwfr. Mae’r Coed Derw yn gwywo gan y gwres yn y Bryn Llwyd wrth y Chwarel. Delir eogiaid gan y ciperiaid yn Ogwen, a dodir hwy mewn dwfrlestri i’w symud i’r Llynnau mwyaf. Nid oes nemor wlith un noson. Mae’r adar bron wedi tewi canu. Mae nifer mawr o’r chwilod hedegog a elwir yn Hwrli Bwmp ac o’r glöyn byw yn hedeg o gwmpas. Mae rhywbeth dieithr yn y sychder a’r gwres yma. Mae y ffynhonnau oddeutu Pendinas bron wedi sychu. Y gwartheg yn brefu am ddwfr a bwyd, a’r holl wlad â’i glaswellt wedi marw. Glannau Menai a holl wlad Fôn wedi eu llosgi gan eisiau dwfr. Mae llais y llysiau a’r coed yn gweiddi am law, a’r llaid wedi troi yn lludw. Mae llygod mawr a mân wedi cilio o’r chwarel o eisiau dwfr. Caed neidr wedi marw, fel y bernir, o syched yng Nghoed y Dinas, Gorffennaf 25, 1868. Richard Owen, pregethwr o Fôn, yn dweud fod y gwartheg ym Môn yn marw o eisiau dwfr; dywedai hyn ar ei weddi ddoe, Gorffennaf 26, yn Shiloh, Tregarth. Cannoedd o bobl allan o waith yn Ffestiniog a Chloddfa y Cae am nad oes dwfr i yrru’r peiriannau. Y Felin Fawr wedi sefyll. Ogwen bron a sychu. Hen bobl tri a phedwar ugain oed fel Robert Owen, Tyddyn Dicwm, ddim yn cofio y fath sychder. Yr oedd y samons yn marw ac yn drewi’n dost ym Mharc y Penrhyn. Dywed rhai fod dwfr yn chwe cheiniog y chwart yng Nghaergybi y dyddiau diweddaf. Cerid dwfr gyda’r trên o Fangor i Gonwy’. "Yna daw’r nodyn gorfoleddus" meddai Marian: ‘Dyma law braf yn dechrau, Gorffennaf 28, o hanner awr wedi pedwar y pnawn. Diolch, O diolch i’r Arglwydd am dano.’ "

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ysgrif yn Meddwn I gan Syr Ifor Williams, Chwefror 9, 1941.