Pennaeth o'r Hen Ogledd oedd **Sawyl Ben Uchel** (fl. 6g). Roedd yn un o feibion Pabo Post Prydain - pennaeth arall o'r Hen Ogledd a gysylltir â Llanbabo, Môn, yn ôl traddodiad - ac felly'n un o ddisgynyddion y Brenin Coel Hen. Ar sail yr achau Cymreig traddodiadol, mae'n debyg ei fod yn byw yn yr un cyfnod â Urien Rheged a Taliesin.

Yn yr achau traddodiadol a geir yn y testun Cymraeg Canol Bonedd Gwŷr y Gogledd, ceir llinach Pabo Post Prydain ac enwau ei feibion:

Dunod a Cherwydd a Sawyl Ben Uchel meibion Pabo Post Prydain mab Arthwys mab Mar mab Cenau mab Coel.
Mae disgynyddion eraill Coel Hen, sef y *Coelwys*, yn cynnwys Urien Rheged, Llywarch Hen, Clydno Eidyn, Elidir Lydanwyn, Eliffer Gosgorddfawr a Gwenddolau.

Yn y casgliad o draddodiadau Cymreig a Brythonig Trioedd Ynys Prydain, cofnodir 'Sawyl Ben Uchel mab Pabo Post Prydein' yn un o 'Dri Thrahawg Ynys Prydain', gyda Pasgen fab Urien a *Rhun fab Einion*. Mae'r enw 'Sawyl' yn deillio o'r enw Lladin *Samuelis* (Hebraeg: *Samuel*). Er mai fel 'Sawyl Ben Uchel' y cyfeirir ato yn gyffredinol, mae testun achau cynnar yn ei alw yn 'Sawyl Ben Isel' (*Samuil Pennissel*) ac mae'n bosibl mai 'Pen Isel' oedd yr *epithet* gwreiddiol.

Yn ôl *Bonedd y Saint* roedd Sawyl yn dad i Sant Asaph (*Assa*) a gafodd gan ei wraig Gwenasedd ferch Rhain. Yn ei *Gronicl* mae'r hynafiaethydd Elis Gruffydd yn cofnodi fod merch Sawyl wedi priodi Maelgwn Gwynedd, brenin grymusaf Prydain yn hanner cyntaf y 6g. Cyfeiria testun achyddol Gwyddelig at un *Samuel Chend-isel* (*Chend-isel* = 'Pen Isel') a briododd Deichter, merch Muiredach Muinderg, brenin Wlster, a dywedir iddynt gael dau fab, sef Sanctan, a ddaeth yn esgob Cil-dá-les a sefydlydd Kilnasantan yn Swydd Ddulyn, a Matóc Ailithir. Mae'r *Liber Hymnorum* Gwyddelig yn cofnodi fod Sanctan a Matóc wedi dod i Iwerddon o Ynys Prydain.

Ym *Mrut y Brenhinedd*, cyfeiria Sieffre o Fynwy at *Samuil Penissel*, sy'n awgrymu ei fod yn dilyn ffynhonnell achyddol gynnar (cf. uchod). Ond mae Sieffre yn lleoli teyrnasiad Sawyl yn y cyfnod cyn-Rufeinig.

Ym *Muchedd* Sant Cadog mae Sawyl yn frenin trahaus a lyncir mewn cors am wrthwynebu'r sant. Lleolir y Sawyl hwnnw yn ardal Cydweli ac mae'n bosibl mai at frenin arall y cyfeirir neu fod traddodiadau am y Sawyl o'r Hen Ogledd a rheolwr lleol wedi cymysgu dros y canrifoedd. Yn ôl y *Fuchedd* roedd ganddo lys yn Allt Cunedda, yn Sir Gaerfyrddin a chafodd ei gladdu mewn tomen o'r enw 'Banc Benuchel'.

Ceir cyfeiriad arall at Sawyl mewn cerdd gan Yr Ustus Llwyd (14g).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Peter C. Bartrum (1993), *A Welsh Classical Dictionary*, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, tt. 580-581.

Prif ffynhonnell
----------------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1961; arg. newydd 1991). Gweler Triawd 23, Atodiad II, a'r nodyn ar dud. 506.

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |