recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ffotograffydd oedd **Percy Benzie Abery** neu **P. B. Abery** (1877–1948); ganwyd yn Sandgate, Folkestone, Swydd Caint), a symudodd y teulu i *"Groe Villa"*, Stryd yr Eglwys, Llanfair-ym-Muallt ym 1898. Sefydlodd Abery fusnes ffotograffiaeth bychan yn Llanfair-ym-Muallt pan oedd ond yn 21 oed. Priododd Kat Wenman o Folkstone yn Eglwys y Santes Fair, Llanfair-ym-Muallt ym 1900, gan symud i *"Holly House"*, y Stryd Fawr, ac ym 1911 fe symudodd i adeilad mwy, sef y *West End Studio*, lle'r arhosodd tan ei farwolaeth ym 1948.

Ar ei ddiwrnod cyntaf yn y dre, cyfarfu a George Ethelbert Sayce a oedd hefyd yn symud i'r dref, ac a ddaeth ymhen amser yn olygydd a pherchennog y *Brecon and Radnor Express*, a fu'n gyfrwng cyhoeddi nifer o'i ffotograffau.

Yn yr haf, byddai P. B. Abery yn gwneud ei fywoliaeth wrth dynnu lluniau'r bobl a fyddai’n ymweld â ffynhonnau'r dref. Byddai’r ffotograffau'n cael eu harddangos y tu allan i'r siop fore trannoeth, a byddai twr o bobl yn ymgynnull yno i chwilio am luniau ohonynt eu hunain. Roedd P. B. Abery, hefyd, yn gyfrannwr cyson ar faterion amaeth a chwaraeon i'r papurau newydd dyddiol cenedlaethol a'r papurau newydd wythnosol.

Roedd P. B. Abery yn hoff iawn o’r awyr agored, a byddai wrth ei fodd yn crwydro’r wlad yn tynnu lluniau o olygfeydd a bywyd gwledig Sir Frycheiniog, Sir Faesyfed a'r Gororau. Pan gychwynnodd y *Birmingham Water Works* ar waith adeiladu’r argaeau yng Nghwm Elan, fe'i penodwyd yn ffotograffydd swyddogol y cynllun. Ym mis Rhagfyr 1947, ychydig cyn ei farwolaeth, cynhaliwyd arddangosfa o luniau argaeau P. B. Abery yn y *Birmingham Civic Centre*.

Trosglwyddodd ei weddw gasgliad o ryw 2,000 o'i negyddion i Lyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, sy'n cynnwys yn bennaf olygfeydd o'r Canolbarth a'r Gororau.

Casgliad Abery yn y Llyfrgell Genedlaethol
------------------------------------------

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Llyfryddiaeth
-------------

P. B. Abery, Photographs of Radnorshire, 2008

Dolenni allanol
---------------

* Casgliad P. B. Abery, gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru[*dolen marw*]
* Llyfr Ffoto Pasiant Llanfair ym Muallt, P. B. Abery
* Ffotograffau P. B. Abery ar dudalen Flickr Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Land Rover, Cyfres I
Peiriannydd a dyfeisydd o Ynys Môn oedd **Maurice Fernand Cary Wilks** (19 Awst 1904 – 8 Medi 1963). Yn ei flynyddoedd diwethaf, roedd yn Gadeirydd Cwmni Rover. Ef oedd prif ddyfeisydd y cerbyd a ddaeth yn ddiweddarach i gael ei adnabod fel y Land Rover.

Fe'i addysgwyd yng Ngholeg Malvern cyn iddo cyn iddo weithio rhwng 1922 a 1926 i Gwmni Ceir Hillman yn Coventry.. Trodd at gwmni General Motors yn Unol Daleithiau America yn 1926 ond wedi dwy flynedd dychwelodd i Loegr ac at gwmni Hillman.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, datblygodd peiriannau twrbein nwy awyrenau, ond oherwydd trafferthion pasiwyd y prosiect i Rolls-Royce yn 1943. Ond ar ôl y Rhyfel ailafaelodd Wilks yn y peiriannau twrbein. Arweiniodd y gwaith hwn at y car cyntaf i gael ei yrru gan beiriant twrbein nwy yn 1949.

Adref ar ei fferm yn Niwbwrch, gyda'i frawd Spencer (a oedd hefyd yn gweithio i Rover) bu'r ddau'n gweithio gyda Willys Jeep, pan ddaeth y syniad o'i addasu ar gyfer amaethyddiaeth. Penderfynnodd y ddau yn y fan a'r lle i'w alw'n 'Land Rover'. Erbyn haf 1947 roedd prototeip y Land Rover yn barod, wedi'i sefydlu ar echel Jeep ac wedi ei greu ar ei fferm yn Niwbwrch. Yn Hydref 1947, rhoddodd Cwmni Rover sêl eu bendith ar y gwaith o gynhyrchu 50 model i'w treialu. Yn 1948, yn Sioe Gerbydau Amsterdam, lansiwyd y cerbyd yn ffurfiol.

Marw
----

Bu Wilks farw ar ei fferm ger Niwbwrch ar yr 8fed o Fedi 1963.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  "Wilks, Maurice Cary Fernand". *Oxford Dictionary of National Biography*. Cyrchwyd 17 Gortffennaf 2011. Check date values in: `|accessdate=` (help)
2. ↑  Graces Guide to British Industrial History. Profile of Spencer Wilks
3. ↑  "Obituary: Mr. Maurice Wilks". *The Times*. 10 September 1963. t. 12.
4. 1 2 3 4  Nick Georgano, Nick Baldwin, Anders Clausager, Jonathan Wood. Nick Georgano (gol.). *Britain's Motor Industry: The First Hundred Years*. ISBN 0-85429-923-8.CS1 maint: multiple names: authors list (link)
Triathletwraig proffesiynol Cymreig yw **Non Stanford** (ganed 8 Ionawr 1989), a Phencampwraig Triathlon y Byd ITU 2013.

Bywgraffiad
-----------

Ganed yn Abertawe, a magwyd yng ngorllewin Cymru. Ei chlwb athletau cyntaf oedd y Swansea Harriers.

Roedd Stanford yn rhedwraig traws gwlad lwyddiannus cyn cychwyn astudio gwyddoniaeth chwaraeon ac ymarfer corff ym Mhrifysgol Birmingham. Yn ystod yr haf yn 2008, dechreuodd hyfforddi wrth nofio oherwydd anaf, ac yn dilyn hynny ymunodd â chlwb triathlon y brifysgol.

Daeth yn ail yn y British Triathlon Super Series yn 2009, ac enillodd Ysgoloriaeth Triathlon Paul Weston ar gyfer 2009/10 er mwyn iddi allu canolbwyntio ar y triathlon. Wedi iddi raddio yn 2010, enillodd fedal efydd yn y Premium European Cup yn Brasschaat, a chystadlu yn y gystadleuaeth o fri y *French Club Championship Series* y *Lyonnaise des Eaux* gan gynrychioli Montpellier Agglo Tri.

Symudodd i Brifysgol Fetropolaidd Leeds, lleoliad pencadlys British Triathlon, ac mae'n hyfforddi gydag Alistair a Jonathan Brownlee. Yn 2012, enillodd Stanford Bencampwriaethau Triathlon y Byd ITU dan 23 yn Auckland, Seland Newydd. Yn 2013, Stanford oedd y ferch gyntaf erioed i ddilyn ei llwyddiant yn y Bencampwriaeth dan 23 gyda theitl Pencampwraig y Byd hŷn, pan enillodd y ras yn Hyde Park, Llundain.

Ar ôl ennill medal arian i Gymru yn y ras gyfnewid triathlon yng Ngemau'r Gymanwlad 2022, aeth ymlaen i ennill Pencampwriaethau Triathlon Ewrop, a chyhoeddi ei hymddeoliad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Britain's Non Stanford wins ITU World Triathlon. bbc.co.uk (14 Medi 2013). Adalwyd ar 14 Medi 2013.
2. ↑   Non Stanford. runnerslife.co.uk. Adalwyd ar 28 Awst 2010.
3. ↑  Kate Milsom (13 Awst 2022). "Non Stanford wins Munich European Championships and announces retirement". *Triathlon* (yn Saesneg). Cyrchwyd 16 Awst 2022.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Non Stanford***

* Proffil ar wefan British Triathlon
Mae **Meall Dearg - Sron Gharbh**  neu **Sron Garbh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Leven i Rannoch Station yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN177584. Ni cheir nodweddion amlwg ar y copa. Enw'r fam-fynydd yw Meall Dearg.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Bardd ar y mesurau caeth oedd **Griffith Williams** neu **Gutyn Peris** (2 Chwefror 1769 – 18 Medi 1838). Roedd yn ffigwr dylanwadol ym mywyd llenyddol a diwyllianol ardal Arfon, Gwynedd, yn enwedig yn yr adfywiad llenyddol yno ar ddiwedd y 18g a dechrau'r 19g.

Bywgraffiad
-----------

Ganed ef yn Waunfawr yn Arfon, gogledd Cymru. Symudodd i fyw yn Llandygái, ger Bangor, ac yno y bu am weddill ei oes yn chwarelwr yn Chwarel y Penrhyn. Daeth yn oruchwylwr yn y chwarel yn ddiweddarach.

Cafodd Gutyn Peris ei addysg farddol gan Abraham Williams a Dafydd Ddu Eryri. Roedd yn un o'r disgleiriaf o'r cylch o ddisgyblion a alwyd yn "Gywion Dafydd Ddu", a oedd yn cynnwys yn ogystal Robert Morris 'Robin Ddu Eifionydd' (c. 1767-1816), Elis Wyn o Wyrfai (1827-1895), William Williams (Gwilym Peris) (1769-1847), Richard Jones (Gwyndaf Eryri) (1785-1848), William Edwards (Gwilym Padarn) a'i fab Griffith Edwards (Gutyn Padarn), Owen Williams (Owain Gwyrfai) o Waunfawr a William Ellis Jones (Cawrdaf).

Daeth yn un o feirdd mwyaf adnabyddus ei ddydd a chwareodd ran bwysig yn yr adfywiad llenyddol yn ardal Arfon ar ddiwedd y 18g a dechrau'r 19g. Bu'n cystadlu droeon yn yr Eisteddfod yng nghwmni beirdd fel Gwallter Mechain, Eben Fardd, Caledfryn a Robert Ddu ei hun. Cyhoeddodd ei unig gyfrol o farddoniaeth, *Ffrwyth yr Awen*, yn 1816.

Roedd yn gynganeddwr da a amddiffynai'r mesurau caeth yn erbyn dylanwad cynyddol y mesurau rhydd, a chafwyd cyfres o erthyglau ganddo yn *Y Gwyliedydd* yn dadlau o blaid y mesurau traddodiadol yn erbyn Ieuan Glan Geirionydd. Yn 1799 cymerodd ran, gyda Dafydd Ddu Eryri, mewn eisteddfod yn Ninorwig a drefnwyd gan Iolo Morganwg.

Ceir cywydd ganddo sy'n disgrifio ei blentyndod yn ardal Waunfawr a Llanberis a'i athrawon barddol Dafydd Ddu ac Abraham Williams.

Pan fu farw yn 1838, cyfansoddodd Robert Parry (Robyn Ddu Eryri) (1804-1892), un o'i ddisgyblion barddol, farwnad iddo ar y Pedwar Mesur ar Hugain.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  D. Ambrose Jones, *Llenyddiaeth a Llenorion Cymreig y bedwaredd ganrif ar bymtheg* (Lerpwl, 1922).
2. ↑  Robert Parry, *Teithiau a Barddoniaeth Robyn Ddu Eryri* (Caernarfon, 1857).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 34227059
* LCCN: no2007015849
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Meall Ghaordaidh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Lyon i Glen Dochart a Loch Tay, tua 10 km i'r gogledd-orllewin o Killin, yn ne Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN514397. Ceir piler triongl yr OS ger y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **The Saddle** (Gaeleg: An Dìollaid) yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Shiel i Loch Hourn a Loch Quoich yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG936131. Ceir carnedd fechan ar y copa. Y fam-fynydd yw Aonach air Chrith. Mae'n un o'r ychydig fynyddoedd hynny yn Ucheldir yr Alban ble mae'r enw brodorol (Gaeleg) wedi mynd yn anghof hyd yn oed i'r brodorion. Mae'r mynydd yn edrych fel cyfrwy o Glen Shiel, a roddodd ei enw saesneg iddo. Mae wedi'i leoli rhwng siroedd Inverness-shire, Ross a Cromarty.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

O faes y gad Brwydr Glenshiel, gellir gweld un o'r golygfeydd godidocaf yr Alban, gyda'r Ucheldir yn ei gogoniant.

Ail Gopa
--------

Ceir dau gopa i'r mynydd hwn, a'r ddau yr un uchder; er mwyn gwahaniaethu ceir triongl OS ar un o'r copaon, sef yr un gorllewinol. Cyfesurynnau grid os copa hwn ydy NG934130.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap[*dolen marw*]
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae ***The Surrey with the Fringe on Top*** yn gân o'r sioe gerdd *Oklahoma!* a'r ffilm o'r un enw a ysgrifennwyd gan y cyfansoddwr Richard Rodgers a'r libretydd Oscar Hammerstein II.

Cerbyd Surrey
-------------

Cerbyd Surrey
Mae cerbyd Surrey yn gert pedwar olwyn, heb ddrysau a ddyfeisiwyd yn Swydd Surrey, Lloegr. Mae'r Surrey yn y ffilm Oklahoma (1955) yn cael ei dynnu gan ddau geffyl. Daeth y cerbyd Surrey yn boblogaidd iawn yn yr Unol Daleithiau yn niwedd y 19 ganrif a dechrau'r 20 ganrif. Roedd gan y cerbyd lle i eistedd pedwar, gyrrwr a chymar yn y tu blaen a dau gyd deithiwr mewn set y tu ôl iddynt. Pan ddyfeisiwyd y car modur defnyddiwyd trefn eistedd y Surrey ar ei gyfer, y drefn sy'n dal i gael ei ddefnyddio mewn y rhan fwyaf o geir hyd heddiw. Roedd modd cael cerbydau Surrey efo nifer o wahanol dopiau, rhai cadarn, rhai ar siâp parasol, rhai oedd modd i'w ymestyn i'w cau ac agor. Roedd gan Surrey Oklahoma! top ar ffurf canopi wedi ei wneud o ddeunydd wedi ei rhidennu ar hyd ei ymylon.

Cyd-destun
----------

*The Surrey with the Fringe on Top* yw ail gerdd y sioe. Mae'r prif gymeriad gwrywaidd, Curly, yn gofyn i'w gariad Laurey i fynd i ddawns gydag ef. Mae hi'n gwrthod gan ei bod hi wedi pechu bod Curly wedi aros tan fore'r ddawns cyn gofyn. Er mwyn ceisio cael hi i newid ei meddwl mae Curly yn canu am y cerbyd crand mae o wedi archebu i fynd a hi yno:

*The wheels are yellow, the upholstry's brown*
*The dashboard's genuine leather*
*With eisenglass curtains you can roll right down*
*In case there's a change in the weather*
*Two bright side lights winkin' and blinkin'*
*Ain't no finer rig I'm a thinkin'*
*You can keep your rig if you're thinkin that I'd keer to swap*
*Fer that shiny little surrey with the fringe on the top* 
Mae Laurey yn gwneud hwyl am y syniad o gerbyd crand gan brofocio Curly i ddweud ei fod yn cellwair am y cerbyd ac nad yw'n bodoli. Mae Laurey yn cerdded i ffwrdd, heb sylweddoli bod Curly wedi rhentu'r fath gerbyd mewn gwirionedd.

Ar ddiwedd y sioe mae Laurey a Curly yn ymadael yn y cerbyd gyda rhidens ar ei dop ar gyfer mynd ar eu mis mêl.

Hanes recordio
--------------

Cafodd y gân ei ganu a'i recordio gyntaf gan Alfred Drake a Joan Roberts ym 1943. Ers hynny mae wedi cael ei recordio gan nifer o artistiaid eraill gan gynnwys Gordon MacRae a Shirley Jones ar gyfer y fersiwn ffilm 1955. Mae hefyd wedi ei recordio gan Doris Day, Frank Sinatra, Ahmad Jamal, Peggy Lee ac Andy Williams ymysg lawer. Mae'r dôn yn arbennig o boblogaidd ymysg cerddorion Jazz

Dolenni allanol
---------------

Fideo YouTube o'r gân allan o'r ffilm Oklahoma! (1955)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Roden, Timothy; Wright, Craig; Simms, Bryan (17 Ebrill 2009). *Anthology for Music in Western Civilization*. Cengage Learning. t. 1714. ISBN 1-111-78420-5.
2. ↑  Encyclopædia Britannica - Surrey Carriage adalwyd 30 Ionawr 2019
3. ↑  Lyrics Reg *The Surrey with the Fringe on Top* adalwyd 30 Ionawr 2019
4. ↑  Amazon Music Surrey With the Fringe On Top adalwyd 30 Ionawr 2019
5. ↑  WRTI  *How "The Surrey with the Fringe on Top" Went from Show Tune to Jazz Standard* adalwyd 30 Ionawr 2019
Cantores opera Affricanaidd-Americanaidd oedd **Grace Melzia Bumbry** (4 Ionawr 1937 – 7 Mai 2023). Roedd hi'n un o brif mezzo-soprano ei chenhedlaeth. 

Cafodd ei geni, fel Grace Ann Melzia Bumbry, yn St. Louis, Missouri, UDA, trydydd plentyn Benjamin Bumbry, gweithiwr rheilffordd, a'i wraig Melzia, athrawes.   Astudiodd Bumbry piano clasurol gan ddechrau yn 7 oed, ond roedd hi'n eisiau dod yn gantores ar ôl gweld Marian Anderson mewn cyngerdd. 

Cafodd Bumbry ei addysg yn yr Ysgol Uwchradd fawreddog Charles Sumner, yr ysgol uwchradd ddu gyntaf i'r gorllewin o'r Mississippi.  Roedd hi'n disgybl yr athro llais Kenneth BillupsEnillodd gystadleuaeth dalent a noddwyd gan orsaf radio St Louis KMOX.  Yn embaras, trefnodd hyrwyddwyr y gystadleuaeth iddi ymddangos ar raglen genedlaethol *Talent Scouts*, gan ganu aria Verdi o *Don Carlos*. Arweiniodd llwyddiant y perfformiad hwnnw at gyfle i astudio yng Ngholeg Celfyddydau Cain Prifysgol Boston,  ac wedyn ym Mhrifysgol Northwestern, lle cyfarfu â Lotte Lehmann, soprano ddramatig Almaeneg. Gwahoddodd Lehmann hi i astudio yn ei Music Academy of the West yn Santa Barbara, Califfornia. 

Ym 1963, priododd a'r tenor o Wlad Pwyl, Erwin Jaeckel.  Fe wnaethon nhw ysgaru yn 1972.  Bu farw Jack Lunzer, ei phartner, yn 2016. 

Ar 20 Hydref 2022, cafodd Bumbry strôc. Bu farw o gymhlethdodau cysylltiedig mewn ysbyty yn Fienna, yn 86 oed

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Singer – Grace Bumbry". *The Kennedy Center*. Cyrchwyd 2023-05-09.
2. 1 2  Bailey, Peter (December 1973). "Grace Bumbry: Singing Is Terrific—But Living Is an Art". *Ebony* **29** (2): 67–75. .
3. ↑  Gates, Brandon (2023-05-08). "Grace Bumbry, a trailblazing Black opera singer, has died at age 86". *NPR*.
4. ↑  "Black History in St. Louis", *The New York Times*, May 10, 1992.
5. 1 2 3 4  Blyth, Alan (8 May 2023). "Grace Bumbry obituary". *The Guardian*. Cyrchwyd 2023-05-09.
6. 1 2  Blum, Richard (8 Mai 2023). "Grace Bumbry, 1st Black singer at Bayreuth, dies at 86". Associated Press. Cyrchwyd 8 Mai 2023.
7. ↑  "Opernstar Grace Bumbry gestorben". *ORF* (yn Almaeneg). 8 Mai 2023. Cyrchwyd 8 Mai 2023.
Ffilm ryfel gan y cyfarwyddwr Tadashi Imai yw ***Milwr Ifanc Arbennig y Llynges*** a gyhoeddwyd yn 1972. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***海軍特別年少兵***.. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Japaneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Masaru Sato. 

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1972. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Godfather* sef ffilm am gangstyrs Americanaidd gan Francis Ford Coppola. Hyd at 2022 roedd o leiaf 5,600 o ffilmiau Japaneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Tadashi Imai ar 8 Ionawr 1912 yn Tokyo a bu farw yn Sōka ar 14 Awst 1972. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Ibaraki.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Rublan Glas y Cyfarwyddwr Gorau
 * Rublan Glas y Cyfarwyddwr Gorau
 * Rublan Glas y Cyfarwyddwr Gorau
 * Rublan Glas y Cyfarwyddwr Gorau

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Tadashi Imai nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Aoi Sanmyaku |  | Japan | Japaneg | 1949-01-01 |
| *Brother and Sister* |  | Japan | Japaneg | 1976-01-01 |
| *Bushido, Samurai Saga* |  | Japan | Japaneg | 1963-01-01 |
| Cilfach Mwdlyd |  | Japan | Japaneg | 1953-01-01 |
| *Darkness at Noon* |  | Japan | Japaneg | 1956-01-01 |
| Dwi'n Fyw |  | Japan | Japaneg | 1951-01-01 |
| *Himeyuri no Tô* |  | Japan | Japaneg | 1953-01-01 |
| Jun'ai Monogatari |  | Japan | Japaneg | 1957-01-01 |
| *Kiku to Isamu* |  | Japan | Japaneg | 1959-01-01 |
| Y Bobl Reis |  | Japan | Japaneg | 1957-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Lucy Minnie Baldock** (20 Tachwedd 1864 - 10 Rhagfyr 1954). Gydag Annie Kenney, cyd-sefydlodd y gangen gyntaf o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched.

Dyddiau cynnar
--------------

Fe'i ganed yn Bromley-by-Bow ar 20 Tachwedd 1864. Gweithiodd mewn gwaith llafurus, trwm a phriododd ym 1888. Roedd yr *East End*, Llundain yn adnabyddus am ei dlodi ac ymunodd y Baldocks â'r Blaid Lafur Annibynnol ar ôl i'r sosialaidd Keir Hardie gael ei ethol yn aelod seneddol ym 1892.

Ymgyrchydd
----------

Gweithiodd gyda Charlotte Despard a Dora Montefiore a chymerodd gyfrifoldeb dros y Gronfa Diweithdra leol a ddefnyddiwyd i liniaru caledi eithafol. Ni chaniatawyd i fenywod fod yn aelodau seneddol, ond dewisodd yr ILP hi fel eu hymgeisydd i eistedd ar Fwrdd Gwarcheidwaid West Ham (*West Ham Board of Guardians*) yn 1905.

Baldock ac Annie Kenney sefydlodd y gangen gyntaf o'r Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched, yn Canning Town, a hynny yn 1906. Trefnodd y ddwy fenyw nifer o gyfarfodydd yn Neuadd Gyhoeddus Canning Town. Mynychodd Baldock gyfarfod cyn-etholiadol o'r Rhyddfrydwyr ar 21 Rhagfyr 1905, yn y Royal Albert Hall wedi ei gwisgo fel 'morwyn' i Annie Kenney a wisgodd gôt ffwr. Eisteddai'r ddwy mewn bocs, yn agos i'r llwyfan, cyn i Kenney hongian baner dros ymyl y bocs, gyda'r geiriau 'Pleidleisiau i Fenywod!', a chan weiddi datganiadau ffeministaidd a chreu aflonyddwch.

Arestiwyd Baldock ar 23 Hydref 1906, ynghyd â Nellie Martel ac Anne Cobden Sanderson, am ymddygiad afreolus yn ystod agoriad y Senedd Lloegr.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *England & Wales, National Probate Calendar (Index of Wills and Administrations), 1858-1966, 1973-1995*
2. ↑  Crawford, Elizabeth (2003). *The Women's Suffrage Movement: A Reference Guide 1866-1928*. Routledge. tt. 26–27. ISBN 1135434026.
3. 1 2  Jackson, Sarah (12 Hydref 2015). "The suffragettes weren't just white, middle-class women throwing stones". *The Guardian*. Cyrchwyd 23 Mawrth 2018.
4. ↑  Diane Atkinson, Diane (8 Chwefror 2018). *Rise Up Women!: The Remarkable Lives of the Suffragettes*. London: Bloomsbury Publishing. tt. 31–2, 45–, 79, 90, 94, 114, 142, 213, 259. ISBN 978-1-4088-4406-9.CS1 maint: date and year (link)
5. 1 2  "Minnie Baldock". *Spartacus Educational* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-03-23.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mudiad barddoniaeth a sefydlwyd gan y bardd Tsileaidd Nicanor Parra yng nghanol yr 20g yw **gwrthfarddoniaeth** (Sbaeneg: *antipoesía*). Mae beirniaid yn anghytuno sut i'w diffinio'n union, ond fel rheol dywed bod gwrthfarddoniaeth yn meddu ar lais gwrtharwrol sy'n cyfleu profiadau cyffredin a hynny drwy gyfrwng ieithwedd gyffredin, sy'n rhoi'r gorau i rethreg aruchel ac elfennau'r arddunol.

Sonir am syniadau eiconoclastig tebyg gan feirdd yr *avant-garde* yn llên America Ladin yn nechrau'r 20g. Arloesodd Parra yr hyn a elwir wrthfarddoniaeth drwy wrthod hen dechnegau ac ieithwedd flodeuog y beirdd traddodiadol, a chreu ffurf ddigrif a chyfwynebol a oedd yn chwyldroadol ym marddoniaeth America Ladin. Yn ei gerddi, defnyddiodd iaith y stryd, arddull di-lol, a golygwedd lem wrth ymdrin â themâu oedd yn berthnasol i weithwyr, myfyrwyr, cardotwyr, a dihirod. Gwelir ambell nodwedd o wrthfarddoniaeth yn ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth *Cancionero sin nombre* (1937), er i Parra ymwrthod â'r llyfr hwnnw yn ddiweddarach. Mae'n debyg ei gyfrol bwysicaf oedd *Poemas y antipoemas* (1954), ei ymgais i wneud barddoniaeth yn ddealladwy i'r werin. Dylanwadodd gwrthfarddoniaeth Parra ar feirdd mewn amryw iaith ar draws y byd, gan gynnwys ei gydwladwr Pablo Neruda, yr offeiriad a bardd Saesneg Thomas Merton, a rhai o genhedlaeth y Bitniciaid megis Allen Ginsberg a Lawrence Ferlinghetti.

Mae gwrthfarddoniaeth yn rhagflaenu'r farddoniaeth ymddiddanol (*poesía conversacional*) a oedd yn boblogaidd yn America Ladin yn y 1960au.

Cyhoeddir y cyfnodolyn dwyieithog, yn Saesneg a Sbaeneg, *Journal of Antipoetry Studies / Revista de Estudios Antipoéticos* gan brifysgolion Caerdydd a Granada i hyrwyddo ac astudio gwrthfarddoniaeth Nicanor Parra.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Mike Gonzalez, "Antipoetry" yn *Encyclopedia of Latin American and Caribbean Literature 1900–2003*, golygwyd gan Daniel Balderston a Mike Gonzalez (Llundain: Routledge, 2004), t. 23.
2. ↑  (Saesneg) Nicanor Parra. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 5 Mai 2019.
3. ↑  "Journal of Antipoetry Studies / Revista de Estudios Antipoéticos Archifwyd 2021-01-15 yn y Peiriant Wayback.", Prifysgol Caerdydd. Adalwyd ar 21 Ionawr 2021.

Darllen pellach
---------------

* Edith Grossman, *The Antipoetry of Nicanor Parra* (Efrog Newydd: New York University Press, 1975).
Mae **Meall an t-Seallaidh - Cam Chreag** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Lomond i Strathyre yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN539240. Y fam fynydd ydy Meall an t-Seallaidh.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Athrawiaeth sy'n dadlau'n erbyn gor-bresenoldeb neu dra-awdurdod y lluoedd arfog, ac felly'n groes i filitariaeth, yw **gwrthfilitariaeth**.

Datblygodd y mudiad gwrthfilitaraidd cyntaf ymysg gweriniaethwyr a sosialwyr yn Ail Ymerodraeth Ffrainc (1852–70). Cyrhaeddodd ei anterth yn Ewrop yn ystod yr ugain mlynedd cyn y Rhyfel Byd Cyntaf (1914–18). Ymgyrchodd rhyddfrydwyr yr adain chwith, democratiaid cymdeithasol, syndicalwyr, ac anarchwyr yn erbyn dylanwad y lluoedd arfog ar wleidyddiaeth genedlaethol, gorfodaeth filwrol, a rasys arfau.

Yn ôl meddylwyr gwrthfilitaraidd yn Lloegr ac yn Unol Daleithiau America, y prif bryder ydy'r bygythiadau posib gan y lluoedd arfog ar y llywodraeth sifil. Buont yn dadlau felly dros berthynas rhwng y cadfridogion a'r gwleidyddion sy'n ffafrio'r awdurdodau sifil. Credid bod cyfyngiadau gwleidyddol ar rymoedd y lluoedd milwrol, fel y'i cynhwysir ym Mesur Hawliau 1689 ac yng Nghyfansoddiad yr Unol Daleithiau, yn cadw'r ffrwyn ar filitariaeth yn y Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau. Yn yr 20g, mae pryderon am y gydberthynas filwrol-ddiwydiannol ac effeithiau'r gyfundrefn gyfalafol ar ryfela yn peri goblygiadau newydd i'r hen ddadl.

Nid yw gwrthfilitariaeth yn gyfystyr â heddychaeth, er bod y ddau fudiad yn ddrwgdybus o ddylanwad y lluoedd arfog ar gymdeithas. Mae heddychwyr yn ymgyrchu dros ddiarfogi'r holl fyd, tra bo gwrthfilitarwyr yn cydnabod yr angen am rym cyfreithlon i gadw'r heddwch. Nid yw ychwaith yn gyfystyr â gwrth-genedlaetholdeb neu wrth-wladgarwch, er bod rhywfaint o orgyffwrdd rhwng y ddau feddylfryd, megis syniadaeth Karl Liebknecht a Rosa Luxemburg. Bu rhai gwrthfilitarwyr blaenllaw, er enghraifft y sosialydd Ffrengig Jean Jaurès, yn wladgarwyr hefyd. Dadleuodd Jaurès dros ddisodli Byddin Ffrainc gyda milisia yn debyg i'r drefn yn y Swistir i liniaru jingoaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Bruce Vandervort, "Antimilitarism" yn *Encyclopedia of Social History*, golygwyd gan Peter N. Stearns (Efrog Newydd: Garland Publishing, 1994), tt. 54–55.

Darllen pellach
---------------

* Paul B. Miller, *From Revolutionaries to Citizens: Antimilitarism in France, 1870–1914* (Durham, Gogledd Carolina: Duke University Press, 2002).
Bardd o Gymro oedd **Thomas Evans** (8 Medi 1840 – 29 Ebrill 1865), a fu'n adnabyddus i'w gyfoeswyr wrth ei enw barddol **Telynog**.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Thomas Evans yn fab i Thomas ac Elisabeth Evans yn Aberteifi, Ceredigion, ar 8 Medi 1840. Saer llongau oedd ei dad ac roedd ganddo bedwar o frodyr. Ychydig o addysg ffurfiol a gafodd, ond roedd yn blentyn athrylithgar. Yn 11 oed cafodd ei osod i weithio fel gwas ar fwrdd llong a hwyliai rhwng Aberteifi a phorthladdoedd bychain eraill yn ne Cymru.

Ffarweliodd a'r llong yn ddirgel ar ymweliad â Hwlffordd a gwnaeth ei ffordd i Aberdâr, gan werthu ei ddillad ar y ffordd i brynu bwyd. Cafodd waith yn y pwll glo yng Nghwmbach, ger Aberdâr. Dechreuodd lenydda a chymryd rhan yn y cymdeithasau lleol a gwaith y capeli, ac mewn eisteddfod a gynhaliwyd yng nghapel y Bedyddwyr yng Nghwmbach yr enillodd ei wobr gyntaf, a hynny am bryddest ar 'Gostyngeiddrwydd'. Er gwaethaf ei anfanteision a chaledi ei fywyd daeth yn adnabyddus fel llenor ifanc dawnus a allai gyfansoddi yn y mesurau rhydd a chaeth. Un o'i gydnabod oedd y bardd Dafydd Morganwg, awdur *Yr Ysgol Farddol* boblogaidd.

Ond syrthiodd yn sâl, effaith iselder meddwl a'r gwaith caled, mae'n debyg. Enillodd y wobr yn Eisteddfod Merthyr Tudful yn Nadolig 1864 am ei bryddest, ond bu farw rhai wythnosau'n ddiweddarach, ar ôl dychwelyd i Aberdâr. Pedwar ar ugain oed yn unig oedd ef pan fu farw a mawr fu'r galar ar ei ôl.

Gwaith llenyddol
----------------

Mae ei farddoniaeth yn enghraifft dda o ganu telynegol y cyfnod, ac mae'r bardd yn defnyddio prioddulliau llafar yn ei ddarnau ysgafn, megis ei ddychan i Sais a honnai fod Aberteifi ar fin disgyn i'r môr, fel Cantre'r Gwaelod gynt. Cyhoeddwyd ei unig gyfrol o farddoniaeth, *Barddoniaeth Telynog*, gan ei gyfeillion yn 1866. Daeth yn gyfrol boblogaidd. Mae'n cynnwys ei awdlau, cywyddau, ac englynion, ar destunau fel caethwasiaeth yn America, ymdrechion Gwlad Pwyl i ennill ei hannibyniaeth, cyfarchion i Garibaldi, a dychan am Dic Sion Dafydd.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Barddoniaeth Telynog* (argraffiad 1af, 1866; ail argraffiad, 1870; 3ydd argraffiad, Cwmafon, 1886).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  *Barddoniaeth Telynog* (3ydd argraffiad, 1886). Byrgofiant yn y rhagymadrodd.
2. 1 2  Erthygl ar Thomas Evans (Telynog) yn Y Bywgraffiadur

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 4639357
* LCCN: no2004041599
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Newyddiadurwr o Gymro a rheolwr ym myd darlledu oedd **Owen Dryhurst Roberts** (1 Chwefror 1939 – 23 Hydref 2012).

Ganwyd yn Niwbwrch, Ynys Môn, yn fab i brifathro'r ysgol leol, a mynychodd Ysgol Ramadeg Llangefni. Astudiodd Hanes Modern yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, ac roedd yn aelod o Gymdeithas Dafydd ap Gwilym. Ymunodd â'r cwmni teledu TWW ym 1961 fel cyfarwyddwr dan hyfforddiant. Daeth yn olygydd y rhaglen newyddion *Y Dydd* ym 1964 ac yn Bennaeth Newyddion HTV Cymru ym 1968. Un o'i raglenni cynnar oedd *The Just City*, rhaglen ddogfen am y Cymry a frwydrodd ar ochr y Gweriniaethwyr yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen. Ym 1972 symudodd i BBC Cymru, gan gymryd swydd Pennaeth Newyddion a Materion Cyfoes ac yn hwyrach Pennaeth Cynorthwyol Rhaglenni.

Ym 1963 priododd Ann Clwyd, Aelod Seneddol dros Gwm Cynon ers 1984. Yn dilyn damwain car yn y 1970au cafwyd diagnosis o sglerosis ymledol arno. Bu farw Owen o niwmonia a gafwyd tra'n aros yn Ysbyty Athrofaol Cymru. Wedi ei farwolaeth, bu ei weddw Ann Clwyd yn datgan yn gyhoeddus ei dicter tuag at nyrsys yr ysbyty a'u cyhuddo o gam-drin ei ŵr.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Stephens, Meic (29 Tachwedd 2012). Owen Roberts: Journalist who established himself as a pioneer of Welsh-language television. *The Independent*. Adalwyd ar 28 Gorffennaf 2013.
2. 1 2  (Saesneg) Hill, Amelia (4 Rhagfyr 2012). Ann Clwyd: my husband died like a battery hen in hospital. *The Guardian*. Adalwyd ar 28 Gorffennaf 2013.
3. ↑   AS yn beirniadu nyrsys am y gofal a gafodd ei diweddar ŵr. Golwg360 (4 Rhagfyr 2013). Adalwyd ar 28 Gorffennaf 2013.
4. ↑   AS yn beirniadu gofal nyrsys. BBC (4 Rhagfyr 2012). Adalwyd ar 28 Gorffennaf 2013.
Yn meteoroleg, **gwrthdroad tymheredd** yw gwyriad oddi wrth newid cyffredin tymheredd gydag uchder. Fel arfer mae'r gyfradd newid adiabatig yn golygu bod tymheredd yr aer yn lleihau gydag uchder yn y troposffêr. Gyda gwrthdroad tymheredd, aer cynnes sy'n digwydd uwchben aer oer. 

Mae gwrthdroad tymheredd yn cadw llygredd aer, fel mwrllwch, yn agos at y ddaear. Gall gwrthdroad hefyd llesteirio darfudiad, gan gwethio fel "caead". Os ydy'r caead yma yn torri i lawr, gall darfudiad unrhyw leithder sy'n bresennol yn yr aer achosi stormydd mellt a tharanau eithriadol. Yn hinsoddau oer, gall gwrthdroad tymheredd achosi glaw rhewllyd. 

Ffurfiant gwrthdroad tymheredd
Yng Nghymru, y prif reswm dros ffurfio gwrthdroad tymheredd yw gwasgedd uchel. Mae hyn yn lleihau cryfder gwyntoedd a allai troi haenau aer a dinistrio'r gwrthdroad. Mae'r absenoldeb a gymylau yn golygu bod tymhereddau yn gostwng yn sydyn gyda'r nos, yn arbennig yn uchel yn y mynyddoedd. Mae'r aer oer yma yn drwm ac yn suddo lawr ochrau'r mynyddoedd ac wrth wneud hyn, mae'n sychu a chynhesu. Mae'r haen gynnes o aer yn gallu gweithredu fel "caead" a chadw aer oerach lawr gwaelod y dyffryn. Yn y ffordd yma mae'r gwrthdroad yn ffurfio. 

Gwrthdroadau yw mwyaf cyffredin yn y gaeaf pan fo niwl yn cael ei ddal yn yr aer oer islaw, ond maen nhw'n gallu digwydd ar unrhyw adeg o'r flwyddyn.

* Mwg yn codi yn Lochcarron, yr Alban, yn cael ei nadu gan haen uwch o aer cynnesMwg yn codi yn Lochcarron, yr Alban, yn cael ei nadu gan haen uwch o aer cynnes
* Mwrllwch wedi'i ddal gan wrthdroad tymheredd yn ninas Almaty, CasachstanMwrllwch wedi'i ddal gan wrthdroad tymheredd yn ninas Almaty, Casachstan
* Fan y Bîg uwchben gwrthdroad tymhereddFan y Bîg uwchben gwrthdroad tymheredd
Gwrthryfel gan gaethweision yn erbyn Califfiaeth yr Abasiaid yn ne Mesopotamia oedd **Gwrthryfel Zanj** (869–883).

Dygwyd miloedd ar filoedd o gaethweision croenddu o Ddwyrain Affrica, a elwir Zanj gan ddaearyddwyr Mwslimaidd, i ddraenio'r corsydd hallt i ddwyrain Basra ac i weithio'r tir. Gorfodwyd gwaith caled ar y caethweision mewn amodau byw gwael, a chawsant eu trin yn greulon gan y tirfeddianwyr. Methodd gwrthryfeloedd gan y caethweision yn 689 ac yn 694.

Cychwynnodd y gwrthryfel dan arweiniad Ali ibn Muhammad, dyn Arabaidd neu o bosib Persiaidd a hawliodd ei fod yn disgyn o'r Califf Ali a Fatimah, merch y Proffwyd Muhammad. Ym Medi 869 enillodd Ali gefnogaeth sawl criw o gaethweision drwy bledio'u hachos ac addo rhyddid a chyfoeth iddynt. Denodd Ali ragor o ddilynwyr wedi iddo ddatgan athrawiaeth y Khawarij, sydd yn caniatau i unrhyw Fwslim, hyd yn oed caethwas croenddu, gael ei ethol yn galiff. Bu'r brwydro felly yn rhyfel sanctaidd dros achos y Khawarij yn ogystal â gwrthryfel i ryddhau'r caethweision.

Tyfodd lluoedd y Zanj yn gyflym, gan gynnwys minteioedd croenddu o fyddinoedd y califf a gwerinwyr Mwslimaidd lleol. Gorchfygasant eu gormeswyr ger Basra yn Hydref 869, ac ymhen dro codwyd prifddinas gan y Zanj o'r enw al-Mukhtarah mewn man sych yn y gwastadoedd hallt, yn hawdd ei amddiffyn a chyda camlesi o'i hamgylch. Enillodd y Zanj reolaeth dros holl ddeheubarth Mesopotamia wedi iddynt gipio porthladd al-Ubullah ym Mehefin 870 a thorri'r llinellau cyswllt â Basra. Cipiwyd Ahvaz i'r dwyrain, ac ym Medi 871 cafodd Basra ei hanrheithio gan y Zanj.

Yn Ebrill 872, llwyddodd y gwrthryfelwyr i yrru byddinoedd y Cadfridog al-Muwaffaq, brawd y Califf al-Mu'tamid, ar ffo. Hyd at 879 bu al-Muwaffaq yn brwydro'n erbyn y Saffariaid yn nwyrain Iran, a llwyddodd y Zanj i gipio Wasit yn 877 ac ymsefydlu yn Khuzestan, yng ngorllewin Iran. Yn 879, cychwynnodd al-Muwaffaq ar ymgyrch enfawr yn erbyn y Zanj, ac erbyn 881 fe lwyddodd i gipio al-Mani'ah, gyrru'r gwrthryfelwyr ymaith o Khuzestan, a gwarchae ar al-Mukhtarah. Daeth y gwrthryfel i ben yn Awst 883 yn sgil cwymp al-Mukhtarah i luoedd al-Muwaffaq gyda milwyr ychwanegol o'r Aifft. Dychwelodd al-Muwaffaq i Baghdad gyda phen Ali.

O ganlyniad i'r gwrthryfel, cyfyngwyd ar y fasnach gaethweision Zanj a chynyddodd hiliaeth yn erbyn pobl groenddu yn y byd Islamaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Alexander Mikaberidze, "Zanj Slave Revolts" yn *Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia*, golygwyd gan Alexander Mikaberidze (Santa Barbara, Califfornia: ABC-CLIO, 2011), tt. 969–70.
2. ↑  (Saesneg) Zanj rebellion. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 6 Gorffennaf 2020.
Cyn-wleidydd Cymreig ac aelod o Blaid Cymru yw **Owen John Thomas** MA (ganed 1939, Caerdydd).

Cefndir
-------

Mynychodd Prifysgol Morgannwg a Prifysgol Caerdydd. Gweithiodd fel dirprwy brifathro cyn cael ei ethol i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Cyn-gadeirydd ardal Caerdydd UCAC. Bu'n aelod gweithredol o Blaid Cymru ers ei arddegau, gan llenwi amryw o swyddi o ysgrifennydd cangen i is-lywydd y blaid. Yng nghynhadledd Plaid Cymru 1981, llwyddodd i gael sosialaeth wedi ei gynnwys ymysg prif amcanion y blaid. Mae'n bleidiwr ers cryn amser ar gyfer yr ymgyrch ar gyfer diwygiad y ddeddf eiddo prydles ac yn un o aelodau sefydlu Clwb Ifor Bach (Clwb Cymraeg Caerdydd) ac yn lywydd y clwb o 1983-1989. Dysgodd y Gymraeg tra'r oedd yn ei 20iau hwyr. Mae'n briod â chwech o blant.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Aelod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru, yn cynnyrchioli ardal Canol De Cymru ar gyfer Plaid Cymru rhwng 1999 a 2007.

Mae rhai o'i ymdrechion balchaf fel aelod Cynulliad yn cynnwys yr ymgais i adnabod Gŵyl Dewi Sant yn ŵyl banc swyddogol, ei swyddogaeth yng ngreadigaeth Canolfan Mileniwm Cymru, Caerdydd, man cyfarfod ar gyfer y celfyddydau a agorodd yn 2004; ei ymgyrchion ar gyfer pensiynau Allied Steel and Wire a'i ymgyrch i gael bracitherapi, triniaeth yn erbyn cancr, i Gymru.

Datganodd hefyd y buasai'n gobeithio i'r Cynulliad ennill yr un pŵerau a Senedd yr Alban erbyn 2011.

Yr iaith Gymraeg
----------------

Dysgodd Gymraeg tra'r oedd yn ei 20iau hwyr, ac mae wedi dadlau dros gynyddu hyrwyddiad yr iaith, gan ysgrifennu yn y Western Mail fod yr iaith yn ased cenedlaethol ac y gallai ei atgyfodiad chwarae rhan canolig ym mhrosesau mwy'r genedl o adeiladu adfywiad economaidd a chymdeithasol (Saesneg: *"The language is a national asset and its revitalisation can play a central part in the larger process of nation building and economic and social regeneration."*) Cwynodd yn ogystal fod plant Cymru yn cael eu dysgu am hanes Lloegr ac nid hanes Prydain (Saesneg: *"the history of England, not the history of Britain"*).

Dolenni Allanol
---------------

* Guardian Unlimited 7 Mawrth 2007, manylion aelodau'r cynulliad nad oedd yn ymgeisio i gael eu hail-ethol.

| Cynulliad Cenedlaethol Cymru |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:***swydd newydd*** | **Aelod Cynulliad dros Ganol De Cymru**1999 – 2007 | Olynydd:**Chris Franks** |
Mae **Meall a'Charra** neu **Meall a' Charra** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Rannoch i Glen Lyon yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN890576. Ceir piler triongl yr OS ger y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Margaret Ann Travers Symons** (ganwyd 18 Awst 1879) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am fod y ferch gyntaf i siarad yn Nhŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig.

Fe'i ganed yn Paddington ar 18 Awst 1879. Pensaer oedd ei thad. bu'n briod am gyfnod byr i ddyn o Seland Newydd a daethpwyd i'w hadnabod fel "Margaret Travers Symons". Hi oedd ysgrifenyddes y gwleidydd a'r llafurwr Keir Hardie.

Ymgyrchu dros etholfraint
-------------------------

Roedd Hardie, yn ffrind ac yn gariad i Sylvia Pankhurst ac yn cytuno'n llwyr gyda'r ymgyrch i roi pleidleisiau i fenywod, sef yr hyn a alwyd yn etholfraint. Roeddent yn aelodau sylfaenol o Ffederasiwn Swffragetiaid Dwyrain Llundain (*East London Federation of Suffragettes*), grŵp a dorrodd yn rhydd oddi wrth y WSPU. Roedd Travers Symons yn swffragét ac am gyfnod byr bu'n drysorydd cangen WSPU Llundain. Roedd Symons yn adnabod aelod seneddol ac roedd yn ymwybodol bod merched yn cael eu hebrwng fel ymwelwyr o amgylch adeiladau'r senedd. Trefnodd y byddai'n cael ei thywys o amgylch adeiladau'r senedd lle'r oedd twll bychan yn y wal, lle gallai menywod weld y brif siambr.

Torri ar draws Senedd Lloegr
----------------------------

Ar 13 Hydref 1908, tra'n cael ei thywus o gwmpas y senedd, dihangodd o'i hebryngwr gan ymddangos yn Nhŷ'r Cyffredin lle roedd dadl. Gwaeddodd yn uchel "Pleidleisiau i Fenywod" a chafodd ei hebrwng oddi yno yn reit sydyn. Y noson hon, roedd criw o swffragetiaid yn protestio y tu allan i'r adeilad. Arestiwyd Emmeline Pankhurst yn ddiweddarach am drefnu'r digwyddiad ac fe'i dyfarnwyd i dri mis yn y carchar.

Adroddwyd am y digwyddiad mewn papurau newydd cenedlaethol, bydeang, gan i Margaret Travers Symons weithredu mewn modd hanesyddol, fel y fenyw gyntaf i siarad yn Nhŷ'r Cyffredin.

Y ferch gyntaf i gymryd ei sedd ar ôl cael ei hethol i'r senedd Brydeinig oedd Nancy Astor, yr is-iarlles Astor. Cafodd ei hethol ym 1919 yn dilyn yr ymlacio a oedd yn caniatáu rhai menywod mewn etholiadau Prydeinig.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The First Woman to Speak in Parliament was Welsh". *Rainbow Dragon* (yn Saesneg). 2018-10-10. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-10-12. Cyrchwyd 2018-10-12.
2. 1 2  Elizabeth Crawford (2 Medi 2003). *The Women's Suffrage Movement: A Reference Guide 1866-1928*. Routledge. tt. 669–670. ISBN 1-135-43402-6.
3. ↑  Dyddiad geni: .
4. ↑  Man geni: .
5. ↑  "Sylvia Pankhurst". *Spartacus Educational* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-10-12.
6. ↑  Aelodaeth: .
7. 1 2  "Kezia Dugdale: We desperately need feminists in Labour, including the male ones". *The Independent* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-10-12.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 235515411
* CiNii: DA12937891

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn Bond**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod Bond**; yr enw Saesneg yw *Bond's Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Chortodes morrisii*.

Rhywogaethau
------------

* *Chortodes dulcis* (Oberthür, 1918)
* *Chortodes extremus* – Concolorous (Hübner, [1809])
* *Chortodes fluxus* – Mere Wainscot (Hübner, [1809])
* *Chortodes morrisii* (Dale, 1837)

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn Bond yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn Blair**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod Blair**; yr enw Saesneg yw *Blair's Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Sedina buettneri*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn Blair yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Pabi gwyllt â blodau coch llachar yw'r **Pabi Coch** (Lladin: *Papaver rhoeas*). Fe'i cysylltir ag amaeth ers sawl mileniwm, ac mae'n chwynnyn nodweddiadol mewn caeau ŷd. Mae'n unflwydd, gyda'r blodau'n ymddangos yn hwyr yn y gwanwyn fel arfer.

Tyf un blodyn ar bob corsen fain, flewog. Mae pedwar petal ganddo, gyda smotyn du tua gwaelod pob un fel arfer.

Yn ogystal â bod yn chwynnyn cyffredin, fe'i tyfir yn fwriadol am ei hadau, a defnyddir wrth pobi ac i ychwanegu blas. Mae'r blodau yn fwytadwy yn ogystal, a gellir eu defnyddio mewn salad neu i wneud surop neu ddiodydd.

Pabi Coch (*Papaver rhoeas*)

Symbol o waed
-------------

Mae'r pabi coch yn symbol goffa ar gyfer y rhai a fu farw mewn rhyfeloedd, a hynny ers adeg y Rhyfel Byd Cyntaf gan eu bod yn tyfu ar gaeau Fflandrys. Fe'u gwisigir yng ngwledydd y Gymanwlad ar Sul y Cofio. Yn Hydref 2016 gwnaeth Ffederasiynau pêl-droed Lloegr a'r Alban gais i FIFA ganiatau i'w chwaraewyr wisgo band-braich gyda llun y pabi arno mewn gêm i'w chynnal ar 11 Tachwedd 2016. Gwrthododd FIFA'r cais hwnnw. Yn 2011 gwnaeth FIFA dro pedol munud olaf gan ganiatáu gwisgo'r band-fraich yn ystod gêm Cymru yn erbyn Norwy.

Fel protest yn erbyn y dull imperialaidd o ddyrchafu'r pabi coch i goffáu Prydeinwyr yn unig, yn y 1980au dechreuodd rai wisgo pabi gwyn yn arwydd o heddwch a choffâd pawb a laddwyd mewn rhyfeloedd.

Oriel
-----

* Pabi cochPabi coch
* Pabi cochPabi coch
* Pabi cochPabi coch
* Pabi cochPabi coch

Ffenoleg
--------

Tynnodd Gerallt Pennant y llun hwn  rhwng Bewdley a Stourport ar 20 Mehefin 2010. Mae’n debyg fod llawer o blanhigion wedi blodeuo’n helaeth y flwyddyn honno, diolch i’r tywydd oer i ddechrau, ac yna’r sychder. Fel y dywedodd yr arddwraig Denise Quéré o Landerne, Llydaw: *il faut les faire souffrir un peu* - mae’n rhaid eu gwneud i ddioddef ychydig i gael llwyth o flodau.

Gweler hefyd
------------

* Pabi coch, symbol coffa
* Pabi gwyn, symbol heddwch
* Pabi Cymreig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Saesneg y BBC; adalwyd 4 Tachwedd 2016.
2. ↑  Bwletin Llên Natur rhifyn 30

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Papaver rhoeas***
*Am y bardd o Ferthyr, gweler Morgan Owen (bardd a llenor)*

Clerigwr o Gymro a ddaeth yn Esgob Llandaf oedd **Morgan Owen** (1583 – Ionawr 1645). Roedd yn frodor o blwyf Myddfai, Sir Gaerfyrddin.

Bywgraffiad
-----------

Astudiodd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, o 1608 hyd 1616, gan ennill gradd BA ac MA. Tyfodd gyfeillgarwch rhyngddo a William Laud (Archesgob Caergaint yn ddiweddarach) a phan ddaeth Laud yn esgob Tyddewi penododd Owen yn gaplan iddo.

Cafodd Morgan Owen ei benodi'n esgob Llandaf yn 1639, ond roedd ymhlith yr esgobion a gafodd eu carcharu am gefnogi'r Archesgob Laud ym 1644. Cafodd ei ddiarddel o'i swydd gan y Piwritaniaid oherwydd ei gydymdeimlad â Laud a hefyd am iddo godi porth arddull baróc yn Eglwys y Santes Fair Prifysgol Rhydychen, ynghyd â cherflun "Pabaidd" o'r Forwyn Fair a'r Baban Iesu.

Cafodd ei gladdu ym mynwent eglwys plwyf ei Fyddfai enedigol.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |