*Am bobl eraill o'r un enw, gweler Lewis Morris (gwahaniaethu)*
Llenor a hynafiaethydd o Ynys Môn a chwareodd ran flaenllaw yn nadeni llenyddol y ddeunawfed ganrif oedd **Lewis Morris** (2 Mawrth 1701 – 11 Ebrill 1765). Ei enw barddol oedd **Llywelyn Ddu o Fôn**. Roedd Lewis yr hynaf o bedwar brawd. Gyda'i frodyr dawnus Richard a William a beirdd a hynafiaethwyr eraill fel Goronwy Owen, Ieuan Fardd a Huw Huws, roedd Lewis yn ffigwr canolog yn y mudiad llenyddol y cyfeirir ati fel Cylch y Morrisiaid.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Lewis Morris yn y Tyddyn Melys, ym mhlwyf Llanfihangel Tre'r-beirdd a'i fagu ar fferm Pentre-eiriannell, ger Penrhosllugwy, Môn. Roedd ei dad Richard Morys yn gowper a saer ac yn hanfod o deulu Bulkeley, ond doedd y teulu ddim yn gefnog a phur caled oedd blynyddoedd cynnar Lewis. Ychydig iawn o addysg ffurfiol a gafodd, ond llwyddodd i ddysgu crefft syrfeio. Yn 1729 roedd yn swyddog dollfa yng Nghaergybi yn casglu'r dreth ar halen. Yn y flwyddyn honno priododd ei wraig gyntaf Elisabeth Griffith, o Dŷ Wydryn ger Caergybi. Cafodd ei gyflogi i wneud arolwg o dir ystad Bodorgan gan Owen Meyrick yn 1734. O 1737 hyd 1744 ymgymrodd â'r dasg anferth o fapio a syrfeio arfordir Cymru, gwaith a gyhoeddywd fel siart a chyfrol o fapau yn 1748.

Yn dirfesurydd symudodd i Geredigion yn 1742 a chafodd y gwaith o ofalu am hawliau'r Goron yn ardaloedd y gweithfeydd plwm yn ardal Pumlumon yn 1744. O 1746 hyd 1757 bu'n byw yng Ngalltfadog, ger Capel Dewi. Priododd ei ail wraig Ann Lloyd o Benbryn, Goginan, yn 1749. Bu farw ym Mhenbryn, yn 1765.

Llenor a hynafiaethydd
----------------------

Ymddiddorai Lewis Morris yn fawr yn llenyddiaeth Gymraeg y gorffennol. Fel y Morysiaid eraill, gwelai ddiffyg amlwg yn safonau llenyddol ei ddydd a cheisiai newid hynny trwy ymledu gwybodaeth am fawrion y gorffennol fel Dafydd ap Gwilym. Roedd yn gweld yr angen yn ogystal am lenyddiaeth gyfoes ddifyr o safon dda gan fod cynifer o bobl yn troi at lenyddiaeth Saesneg am hynny, ac yn 1735 cyhoeddodd *Tlysau yr Hen Oesoedd* i'r perwyl hwnnw. Ysgrifennodd nifer fawr o gerddi hwylus, llythyrau a darnau rhyddiaith dychanol yn null llenyddiaeth fwrlesg a ffansïol y ganrif. Cyhoeddwyd rhai ohonynt yn y gyfrol *Diddanwch Teuluaidd* yn 1763 (sy'n cynnwys hefyd cerddi gan Goronwy Owen ac eraill o Gylch y Morrisiaid). Ond arosodd swmp ei waith llenyddol a hynafiaethol heb ei gyhoeddi yn ei oes, yn cynnwys cyfrol ar hynafiaethau Môn (*Celtic Remains*), geiriadur, llythyrau llenyddol a cherddi.

Llyfryddiaeth
-------------

### Gwaith Lewis Morris

* *Tlysau yr Hen Oesoedd* (1735)
* Nifer o'r cerddi yn y gyfrol *Diddanwch Teuluaidd* (1763)
* *Celtic Remains*, gol. Daniel Sylvan Evans (1878)
* Nifer o'r llythyrau yn y cyfrolau *The Letters of Lewis, Richard, William and John Morris* (dwy gyfrol, 1907, 1909) a *Additional Letters of the Morrises of Anglesey* (dwy gyfrol, 1947, 1949), gol. gan J. H. Davies

### Astudiaethau

* Tecwyn Jones, *Y Llew a'i deulu* (1982)
* Alun R. Jones, *Lewis Morris* (Cyfres *Dawn Dweud*, 2004)
* Saunders Lewis, *A School of Welsh Augustans* (1924)
* Hugh Owen (gol.), *The Life and Works of Lewis Morris* (1951)

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 50691232
* LCCN: n85388515
* ISNI: 0000 0000 6364 9537
* NLA: 35363600
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |