Afon Tuedd (*River Tweed*): y ffin hanesyddol rhwng yr Alban a Lloegr; enw'r ardal yn Saesneg, lle gorwedd yr afon, yw'r *Borders*. Ystyr y gair Cymraeg "tuedd" yn y 13g a chyn hynny oedd "ochr", "ffin" neu "gyffiniau".
Ystyr y term **tueddu at** rywbeth, yw closio neu ffafrio, gogwyddo neu symud tua rhyw gyfeiriad arbennig. Rhoi mwy o bwysau neu sylw i un ddadl na'r llall, felly yw tuedd, neu **bias**: ochri gydag un math o grefydd, un set o bobl, rhywedd, meddylfryd wleidyddol ayb. Ond mae'r gair 'tuedd' yn llawer hŷn na hyn, ac i'w gael yng Ngwaith Dafydd Benfras yn y 13g, pan oedd y gair yn cyfeirio at ardal, ffin, cyffiniau neu gyfeiriad. Yr hyn sy'n gyffredin rhwng y ddau ystyr, yw'r syniad o 'ochr'. Yn yr Alban, ceir Afon Tuedd, ac fe'i lleolir ar y ffin rhwng yr Alban a Lloegr, man a elwir yn *The Borders*, yn Saesneg.

Yr hyn sy'n groes i duedd yw di-duedd, niwtraliaeth neu feddwl agored. Yn fras, cyfeiria'r erthygl hon at ddwy agwedd o'r gair: y fathemateg a'r ochr wleidyddol.

Mewn mathemateg
---------------

Mewn mathemateg, ac yn benodol, o fewn ystadegaeth, mae tuedd yn faes a astudir, ac a ddiffinir fel y "canlyniad sy'n wahanol i'r amcangyfrif a ddisgwylir".

 *Prif erthygl: Tuedd (mathemateg)*
Mewn geiriau eraill, mae ystadegyn yn '*dueddol* os gaiff ei gyfrifo i fod yn eithaf gwahanol i baramedrau poblogaeth (neu'r paramedrau ystadegol) a gyfrifwyd. [Nodyn: 'paramedr ystadegol' yw maint, sy'n indecs o ddosbarthiad tebygolrwydd. Caiff ei ystyried fel rhif y boblogaeth (ystadegol) neu fodel ystadegol]. Dyma rai mathau:

* tuedd wrth ddethol, a elwir hefyd yn "duedd Berksonian". Yma, mae rhai unigolion yn fwy tebygol o gael eu dewis i fod yn rhan o'r sampl, nag eraill.
* tuedd yr amcangyfrifydd
* mewn prawf rhagdybiaeth, dywedir fod yr arbrawf yn **ddi-duedd** dan rai amgylchiadau
* tuedd wrth ganfod. Er enghraifft, efallai fod meddygon yn fwy parod i chwilio am glefyd y siwgr mewn cleifion sy'n dioddef o dewdra, na chleifion tenau.
* tuedd wrth ddadansoddi'r ystadegau
* asesiadau addysgol: profion o fewn y byd addysg, lle ceir tuedd wrth osod y prawf, neu wrth farcio'r prawf.
* tuedd wrth ariannu, sy'n digwydd yn aml, wrth i'r asiantaeth sydd wedi'i dethol i weinyddu'r profion geisio plesio'r corff sy'n eu cyflogi, ac felly maen nhw'n euog o droi'r dŵr i'w melin eu hunain.
* tuedd wrth gyhoeddi'r canlyniadau; mae hyn yn digwydd pan fo'r cyhoeddiad terfynol yn cael ei gadw oddi wrth rhan o'r boblogaeth, drwy ei gyhoeddi'n fewnol, neu mewn rhai cyfryngau'n unig.

Tuedd gwleidyddol
-----------------

Adroddiad ym mhapur newydd *The Guardian* yn honni fod gan y BBC duedd yn erbyn annibyniaeth i'r Alban yn 2014.
Ceir hefyd **duedd gwleidyddol**, a ystyrir yn beth annheg, lle rhoddir mwy o bwysau ar un ochr y ddadl na'r llall, un blaid yn fwy na'r lleill. Ystyrir fod sylwebaeth y BBC ar faterion sy'n ymwneud â Chymru yn ochri fwy gyda'r *status quo* yn Lloegr, gan rai, er enghraifft y modd y maen nhw'n rhoi sylw i deulu brenhinol Lloegr, fel pe bai hynny'n haeddu sylw mewn gwlad arall sydd yn ei hanfod yn ddemocrataidd, sosialaidd. Gan eraill, ystyrir fod tuedd y BBC yn erbyn datganoli'r Alban am y misoedd cyn Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014 wedi cael effaith gref ar farn pobl.

Gall cyflyru pobl, heb iddynt wybod hynny liwio eu barn, a chreu tuedd annheg o blaid neu yn erbyn rhywbeth neu rywrai. Effaith bias systematig, fel hyn, yw creu rhagfarn - barn sydd wedi'i blannu, dros amser ym meddyliau pobl a gellid dweud fod pobl fel hyn yn unllygeidiog a'u meddwl yn gaeedig. Yr hyn sy'n groes i duedd yw niwtraliaeth neu feddwl agored.

Ers dyfodiad cyhoeddi, a'r gallu i greu llyfrau, un set o bobl yn unig a oedd a'r sgiliau angenrheidiol i ddarllen eu gwaith, a'r cyfoeth i fforddio llyfrau. Ar hyd y canrifoedd, mae cyhoeddwyr wedi ceisio llywio barn pobl drwy eu cyhoeddiadau; felly hefyd ar y we a'r cyfryngau cymdeithasol heddiw.

Gweler hefyd
------------

* Amcangyfrif â thuedd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur Prifysgol Cymru*; adalwyd 20 Chwefror 2019.
2. ↑  Rothman, K.J. *et al.* (2008) *Modern Epidemiology* (Lippincott Williams & Wilkins) tt.134-137.
3. ↑  Neyman, J; Pearson, E S (1936). "Contributions to the theory of testing statistical hypotheses". *Stat. Res. Mem.* **1**: 1–37.
4. ↑  National Council on Measurement in Education  Archifwyd 2017-07-22 yn y Peiriant Wayback.
5. ↑  golwg360.cymru; Gwefan Golwg 360; teitl: ‘Gormod o sylw i fabi Will a Kate’ medd gwylwyr; adalwyd 20 Chwefror 2019.
6. ↑  golwg360.cymru; teitl - "For Wales, see England" – ymateb AS i ffrae Pont Hafren; adalwyd 20 Chwefror 2019.
7. ↑  www.rt.com/uk; teitl y gwaith: *BBC accused of anti-independence bias after editing out Salmond’s reply to ‘bank exodus’ question*; adalwyd 20 Chwefror 2019.
8. ↑  www.telegraph.co.uk; teitl y gwaith: *Andrew Marr accused of bias over Scottish independence*; adalwyd 20 Chwefror 2019.
9. ↑  theguardian.com; *The Guardian* teitl y gwaith: *Civil servants accused of bias during Scotland's independence referendum*; adalwyd 20 Chwefror 2019.
10. ↑  www.heraldscotland.com; *The Herald* teitl y gwaith: *BBC needs to clear air over bias claims*; adalwyd 20 Chwefror 2019.
11. ↑  Ann Heinrichs, *The Printing Press (Inventions That Shaped the World)*, t. 53, Franklin Watts, 2005, ISBN 0-531-16722-4, ISBN 978-0-531-16722-9