Bardd, dramodydd, ac ysgrifwr o Tsile yn yr ieithoedd Sbaeneg a Ffrangeg oedd **Vicente García Huidobro Fernández** (10 Ionawr 1893 – 2 Ionawr 1948) a oedd yn llenor nodedig yr *avant-garde* yn llên America Ladin. Sefydlodd y mudiad esthetaidd *creacionismo*, sy'n pwysleisio dyletswyddau arbrofol y bardd. Ystyrir y gerdd hir *Altazor* (1931) yn gampwaith Huidobro.

Bywyd cynnar (1893–1911)
------------------------

Ganwyd Vicente García Huidobro Fernández i deulu aristocrataidd yn Santiago de Chile ar 10 Ionawr 1893. Roedd ei dad yn ddyn busnes a'i fam yn awdur a noddwraig y celfyddydau. Cafodd ei addysgu mewn ysgolion preifat.

Gyrfa gynnar yn Ne America (1911–17)
------------------------------------

"Triángulo armónico *(1912).*
Cyhoeddodd ei gyfrol gyntaf o gerddi, *Ecos del alma*, yn 1911. Sefydlodd y cylchgrawn *Musa Joven* yn 1912, ac ynddo fe gyhoeddodd ei ymdrech gyntaf o farddoniaeth bictograffig, "Triángulo armónico", sy'n ymddangos hefyd yn ei gyfrol *Canciones en la noche* (1913) Yn y flwyddyn 1913 hefyd cyhoeddodd *La gruta del silencio*, perfformiwyd ei ddrama *Cuando el amor se vaya* yn Santiago, a chyd-sefydlodd y cylchgrawn *Azul* gyda Pablo de Rokha.

Defnyddiodd arddull polemig o'r dechrau, er enghraifft yn ei lyfr *Pasando y pasando* (1914), sy'n lladd ar ysgolion yr Iesuwyr, offeiriaid yr Eglwys Gatholig, barddoniaeth Sbaeneg, a beirniad llenyddol o fri. Cafodd argraffiadau'r gwaith hwnnw eu cymryd gan yr awdurdodau, a llosgi gan aelodau ei deulu. Bu hefyd yn denu sylw am ei ddatganiad llenyddol *Non serviam* (1914), sy'n gwrthod holl farddoniaeth yr oesoedd cynt, a draddodid ganddo yn yr Ateneo ("Y Ddarllenfa") yn Buenos Aires, a'i gasgliad o gerddi prôs, traethodau, a damhegion, *Las pagodas ocultas* (1914). Teithiodd yn ôl i Buenos Aires yn 1916 i ddarlithio ar bwnc barddoniaeth.

Anterth ei yrfa (1917–44)
-------------------------

Aeth i Baris gyda'i deulu ifanc yn 1917. Yno ysgrifennodd i'r cylchgrawn *Nord-Sud* (1917–18), cyhoeddiad pwysicaf y mudiad ciwbiaeth. Yn ei waith, cyfunodd Huidobro dechnegau a ffurfiau arbrofol â chynnwys cythruddol a pholemig. Gwnaeth ddyfodolaeth yn destun sbort, ac arbrofodd â maniffestos celfyddydol. Cyfansoddodd gerddi gweledol yn debyg i *calligrammes* ei gyfaill Guillaume Apollinaire. Rhoddai'r enw *creacionismo* ar arddull ei hun, sy'n pwysleisio mynegiant ymreolus y bardd, trawsffurfiau ar gyfeireiriau a gramadeg, a delweddaeth a chysyniadaeth wreiddiol. Efelychwyd ei farddoniaeth gan feirdd Sbaenaidd megis Gerardo Diego a Juan Larrea, a datblygwyd y mudiad tebyg *ultraísmo* ym Madrid gyda chymorth Huidobro.

Gyda chymorth yr arlunwyr ciwbiaidd Juan Gris a Pablo Picasso, dechreuodd Huidobro gyfansoddi barddoniaeth drwy gyfrwng y Ffrangeg. Cyhoeddodd nifer o gasgliadau Ffrangeg, gan gynnwys *Horizon Carré* (1917), *Hallali* (1918), *Tour Eiffel* (1918), *Saisons choisies* (1921), *Tout à coup* (1925), ac *Automne régulier* (1924). Cyhoeddodd hefyd gyfrolau o gerddi Sbaeneg, gan gynnwys *Poemas árticos* ac *Ecuatorial* (1918). Yn ogystal ag ymweld â'i famwlad, Tsile, yn aml, fe deithiodd i ddinasoedd eraill Ewrop, gan gynnwys Madrid a Zurich, a daeth yn gyfeillgar â nifer o enwau diwylliannol mawr y dydd, gan gynnwys Igor Stravinsky, Ezra Pound, Pablo Picasso, Tristan Tzara, a Naslav Nijinsky. Ym Mharis, ymddiddorai hefyd yn y theatr, ffilm, a chelf berfformio. Dywed iddo drefnu ffug-herwgipio ei hunan gan "asiantau imperialaidd Prydeinig" yn 1924, er mwyn hyrwyddo ei ysgrif wrth-Brydeinig *Finis Britannia* (1923).

Yn 1931 cyhoeddodd Huidobro ei gampwaith, *Altazor; o, El viaje en paracaídas*, cerdd mewn saith caniad sy'n ymdrin â themâu marwolaeth a dirgelwch. Ystyrir y gwaith hwnnw yn un o'r esiamplau gwychaf ym marddoniaeth yr *avant-garde*. Ymhlith ei weithiau eraill mae'r ddrama Ffrangeg *Gilles de Raíz* (1932), y ddrama Sbaeneg *En la luna* (1934).

Gweithgareddau gwleidyddol a milwrol (1932–44)
----------------------------------------------

Dychwelodd Huidobro i Tsile yn 1932, ac ymunodd â'r Blaid Gomiwnyddol. Daeth yn aelod gweithgar yn y Ffrynt Poblogaidd (1937–41), clymblaid o bleidiau a grwpiau yr adain chwith a enillodd rym dan y radicalwr Pedro Aguirre Cerda yn etholiad arlywyddol 1938.

Aeth Huidobro i Sbaen yn 1937 i frwydro ar ochr y Gweriniaethwyr yn Rhyfel Cartref Sbaen. Cyhoeddodd ddwy gyfrol o farddoniaeth yn 1941 a ellir eu hystyried yn esiamplau o'r ôl-*avant-garde*: *Ver y palpar* ac *El ciudadano del olvido*. Teithiodd i Ffrainc yn 1944 fel gohebydd rhyfel gyda lluoedd y Cynghreiriaid yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Diwedd ei oes (1944–48)
-----------------------

Bu farw yn Cartagena o strôc yn 54 oed, ar 2 Ionawr 1948. Cyhoeddwyd ei gyfrol olaf o farddoniaeth, *Últimos poemas* (1948), wedi ei farwolaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  (Saesneg) Gérard De Cortanze, "Focus on Vicente Huidobro: Chronology" yn *Review: Literature and Arts of the Americas* cyfrol 15, rhifyn 30 (1981). Adalwyd ar Taylor & Francis Online ar 21 Mai 2019.
2. 1 2 3 4  (Saesneg) Cedomil Goic, "Huidobro Fernández, Vicente (1893–1948)" yn *Encyclopedia of Latin American History and Culture* (Gale, 2008). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 21 Mai 2019.
3. 1 2  José Quiroga, "Huidobro, Vicente" yn *Encyclopedia of Latin American and Caribbean Literature 1900–2003*, golygwyd gan Daniel Balderston a Mike Gonzalez (Llundain; Routledge, 2004), t. 268–9.
4. ↑  (Saesneg) Vicente Huidobro. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 21 Mai 2019.

Darllen pellach
---------------

* Mireya Camurati, *Poesía y poética de Vicente Huidobro* (Madrid: Cambeiro, 1980).
* René De Costa, *Vicente Huidobro y el creacionismo* (Madrid: Taurus, 1975).
* René De Costa, *Vicente Huidobro: The Careers of a Poet* (Rhydychen: Clarendon Press, 1984).
* Cedomil Goic, *La poesía de Vicente Huidobro* (1974).
* George Yúdice, *Vicente Huidobro y la motivación del llenguaje* (Buenos Aires: Galerna, 1978).