Gelli Anwen, Aberystwyth, arwydd â cherdd
Un o brif strydoedd preswyl Aberystwyth yw **Ffordd y Gogledd** (Saesneg: *North Road*).

Daearyddiaeth y ffordd
----------------------

Mae Ffordd y Gogledd yn gorwedd ar ochr ogleddol-ddwyreiniol tref Aberystwyth ar echel de i'r gogledd. I'r rhan fwyaf o'r stryd dim ond tai ar ochr sydd gyda golygfa ddyrchafedig o dref Aberystwyth, y môr ac yn unionsyth o dan y ffordd, cyrtiau tenis Clwb Tenis Aberystwyth sydd a'i mynediad ar Morfa Mawr, Aberystwyth.

Mae ochr ddeheuol y ffordd yn creu cyffordd gyda Stryd y Dollborth, Ffordd Penglais a beth sydd, yn rhan o'r A487 sy'n arwain at Fachynlleth.

Mae ochr ogleddol y ffordd yn gwyro tua'r môr gyda Clinic Ffordd y Gogledd ar y chwith cyn creu cyffordd gyda Morfa Mawr, ac yna, bron yn unionsyth, stryd Glan-y-môr, Aberystwyth, sef y Promenâd enwog.

Mae'r tai yn dyddio o gyfnod diwedd oes Victoria a'r cyfnod cyn y Rhyfel Mawr yn helaeth a gosgeiddig ac ymysg y drytaf yn Aberystwyth. Yn wahanol i nifer o dai mawr tref Aberystwyth, mae nifer o deuluoedd yn dal i letya yn y stryd yn hytrach na myfyrwyr neu tai wedi eu troi'n fflatiau.

Hanes
-----

Plac THP-W, Aberystwyth
Rhoddwyd amlinelliad o stryd Morfa Mawr ym map William Couling o 1809 ond roedd gan mwyaf heb ei gyffwrdd yn 1834. a tu ôl i'r ffordd roedd llwybr rhaff (rhopys), lle ddatblygodd Ffordd y Gogledd. Dechreuwyd adeiladu Neuadd y Dref yn 1856. Mae'r mwyafrif o'i adeiladau ar Ffordd y Gogledd a Morfa Mawr (sydd oddi tano) yn dyddio o'r 1890au ac 1900au. Ceir felly unffurfiaeth arddull i'r rhan fwyaf o'r tai.

Ceir elfennau o arddull Gothig i rai o adeiladau Morfa Mawr

Ceir cofnod o'r enw fel *North Road* yn 1889 sy'n cyd-fynd gyda thwf Aberystwyth wrth iddi ymestyn i'r gogledd a'r dwyrain.

### T. H. Parry-Williams

Ymysg yr enwogion sydd wedi byw ar Ffordd y Gogledd mae'r bardd Syr T. H. Parry-Williams a oedd yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth.

Bu'n byw yn y 'Wern' a cheir plac llechen ar fur blaen y tŷ i gofnodi'r ffaith.

### Evan D. Jones

Cartref olaf E. D. Jones, yr archifydd a llyfrgellydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru rhwng 1958 a 1969 oedd Penlle'rneuadd ar y stryd hon.

### Ysbyty Ffordd y Gogledd

Clinig Ffordd y Gogledd, Aberystwyth, arwydd
Un o nodweddion hanesyddol y stryd yw mai dyma oedd lleoliad ysbyty lleol, *Aberystwyth Infirmary and Cardiganshire General Hospital* rhwng (1838 - 1936), ac yna'r *Aberystwyth and Cardiganshire General Hospital* (1936 - 1966). Roedd y safle ar Ffordd y Gogledd yn weithredol rhwng 1888-1966. Tua diwedd y sefydliad oedd yn Uned Henoed (*Geriatric Unit*), a gaeodd ac yna a ddymchwelwyd yn 1998. Dyma oedd safle brif ysbyty nes agor Ysbyty Bronglais ar Riw Penglais, oddeutu chwarter milltir i'r gogledd.

Cofnodir hanes yr ysbyty gydag enw stryd fechan 'Ffordd yr Ysbyty', sydd yn arwain oddi ar ochr ddwyreiniol Ffordd y Gogledd a thu ôl iddi.

Ceir adlais o draddodiad meddygol Ysbyty Ffordd y Gogledd gyda bodolaeth Clinig Ffordd y Gogledd ar ochr pellaf y stryd tuag at y môr. Dyma ysbyty iechyd rhyw, llygaid a thraed. Bydd yn adnabyddus i nifer o fyfyrwyr dros y degawdau gan fod modd cael cyfarpar atal cenhedlu, megis condomau, yno am ddim.

Nodweddion
----------

Cyrtiau tenis Morfa Mawr o Ffordd y Gogledd
Ceir sawl nodwedd hynod i'r ffordd.

* Lleolir cyrtiau tenis Clwb Tenis Aberystwyth oddi tan y ffordd
* Clinig Ffordd y Gogledd
* Fflatiau Penmorfa - ceir y blociau fflat yma ar ochr ddeheuol y ffordd.
* Gelli Anwen - ceir llwybr troed serth sy'n arwain at Gastell Brychan, pencadlys Cyngor Llyfrau Cymru sydd uwchben y ffordd. Enwir y llwybr ar ôl Anwen Tydu Jones (1963-2008) oedd yn gweithio yn y Cyngor Llyfrau. Ysgrifennwyd cerdd fer sydd ar gofeb llechen i'r llwybr gan gŵr a gweddw Anwen, y diweddar Afan ab Alun, bu am gyfnod yn Faer Aberystwyth yn 1985.

### Geiriad y plac llechen ar droed 'Gelli Anwen'

*Er cof am Anwen Tydu*  

*28.1.1963 – 14.07.2008*  

  

*Dringo wna hyd Gastell Brychan*  

*O Ffordd y Gogledd islaw’n dre*  

*Pedair gwaith bob dydd bu Anwen*  

*Yn esgyn a disgyn y grisiau’n gre’*  

  

*Defnyddia Anwen y llwybr gan ddringo’r cant a saith o risiau bedair gwaith y dydd am dros ugain mlynedd, mwy na deng mil ar hugain o weithiau.*  

  

*Afan ab Alun*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "copi archif" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2015-09-14. Cyrchwyd 2018-06-06.
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Ffoto Dathliadau Nadolig yn Ysbyty Ffordd y Gogledd, Aberystwyth
* Gwefan Cyngor Tref Aberystwyth

Oriel
-----

* Ffordd y Gogledd a Ffordd Trefor, AberystwythFfordd y Gogledd a Ffordd Trefor, Aberystwyth
* Clinig Ffordd y GogleddClinig Ffordd y Gogledd
* Llwybr Gelli Anwen, Aberystwyth, yn arwain o Ffordd y Gogledd i Gyngor Llyfrau CymruLlwybr Gelli Anwen, Aberystwyth, yn arwain o Ffordd y Gogledd i Gyngor Llyfrau Cymru
* Garej ddwyieithog ar Ffordd y GogleddGarej ddwyieithog ar Ffordd y Gogledd