Ffatri Hallesche Maschinenfabrik und Eisengießerei A.G. (1903), Yr Almaen
Mae **ffatri** (o'r Lladin *fabricare* "i addasu", "to customise") yn weithdy gweithgynhyrchu ar raddfa ddiwydiannol, lle caiff nifer fawr o wahanol weithrediadau eu cyfuno â llawer mwy gyda chymorth peiriannau, gweithwyr cynhyrchu a chynhyrchion rheoli sy'n cynhyrchu. Defnyddir perchennog neu weithredwr ffatri fel gwneuthurwr, yn bennaf fel entrepreneur heddiw. Gelwir yr adeilad lle mae'r cyfleuster hwn wedi'i leoli yn ffatri.

Ffatri
------

Darlun wydr lliw o 1928, yn dangos y gwaith mewn ffatri, mewn arddull Art Deco gan Louis Majorelle. Lleolir mewn hen waith dur Longwy, Ffrainc
Cafwyd enghreifftiau o'r hyn gellid ei hystyried yn ffatri yn yr cyfnod clasurol.[1] a nodir erbyn 400OC yn yr Ymerodraeth Rufeinig bod ffatrioedd neu melinau o fath yn gallu malu 3 tunnell o ŷd mewn awr, sef digon o flawd i fwydo 80,000 o bobl.[2] 
Mae'r ffatri yn cael ei wahaniaethu ddulliau cynharach o waithgynhyrchu, lle roedd cyfarpar mecanyddol fel arfer yn fach ac fe'i gweithredwyd â llaw gyda rhaniad llafur dilyniannol mawr. Felly mae'n aml yn bosibl i'r gweithwyr gynhyrchu yn y cartref. Ar y llaw arall, mae offer deunydd ffatri yn cynnwys graddfa fawr o beiriannau, sy'n galluogi cynyddu cynhyrchedd. 

Gyda biwrocratiaeth gynyddol a rhannu llafur, mae'r ffatri neu'r busnes wedi disodli'r term "ffatri".

Hanes
-----

Yn ystod dyddiau cynnar gweithgynhyrchu nwyddau (hyd yn oed yn ystod system yr Urdd masnachol yn yr Oesoedd Canol), cafodd y rhain eu hyrwyddo gan y wladwriaeth, gan eu bod yn gweld y posibilrwydd o gynyddu allforio cynhyrchion gwerthfawr ac i gymryd arian parod ar frys. Mae gweddill y diwydiant ffatri, ac felly'r newid o wwaithgynhyrchu bychain i ffatrïoedd pwrpasol, yn dechrau gyda dyfeisiau mecanyddol pwerus ar ddiwedd y 18g, a dechrau'r Chwyldro Diwydiannol. Dechreuodd y datblygiad hwn tua 1770 yn y Cromford, Lloegr gyda dyfeisio'r Ffram Ddŵr gan Richard Arkwright. Yn 1783, sefydlwyd busnes Elberfeld gan Johann Gottfried Brügelmann gyda Ffatri Tecstilau Cromford yn Ratingen y ffatri gyntaf ar y cyfandir. Fe'i sefydlwyd yn 1801 ger Wülflingen (ardal heddiw Winterthur) melin nyddu Hard oedd y ffatri gyntaf yn y Swistir.

Yn y degawdau dilynol, gyda mecanwaith pellach o brosesau gwaith ac yn enwedig dyfeisio'r injan stêm cyflymodd ac amlhaodd diwydiannu a lledaenu'r ffatri fodern.

Dim ond gyda buddsoddiad cyfalaf mawr y gellid sefydlu a defnyddio'r peiriannau hyn, na ellid ei wneud gan lawer o berchnogion busnesau bach bach gweithgynhyrchu. Dyma ddatblygiad mentrau ar raddfa fawr, sy'n cael eu disodli ar y pryd ac fel arfer mentrau busnes bach. Ymunodd sefyllfa frys y crefftwyr i fyny i'r 19g, hyd yn oed codi amheuon ynghylch anghenraid ffatrïoedd.

Cymdeithaseg y Ffatri
---------------------

Ar y naill law, gwelodd datblygiad y ffatri ddiwedd neu leihau sawl crefft neu grefftwr unigol ond gwelwyd hefyd, yn sgîl dyfodiad ffatrioedd swydd a sgiliau newydd megis technegwyr, broceri swyddi, goruchwylwyr a gweision sifil. Roedd y newid o waithgynhyrchu tyddyn ac amaethyddol i gynhyrchu ar raddfa ffatri yn golygu newid cymdeithasol mawr. Achosodd newidiadau megis:

* Lleoliad y gwaith a llety y gweithiwr arwahân. Doedd y gweithiwr ddim yn byw yn yr un adeilad â'i swydd. Byddai'r gweithwyr yn cerdded neu gymudo'n ddyddiol i'w gweithle
* Mae'r gofod gwaith yn cael ei ddefnyddio'n unig at ddibenion gwaith
* Esblygiad llif gwaith ac i'w ymarfer ei wneud i'w berffeithio fel uned

Gyda rhesymoli, globaleiddio ac awtomeiddio, mae llai a llai o bobl yn gweithio yn y ffatri yng Ngorllewin Ewrop bellach, ac maent yn gallu gynhyrchu mwy o gynhyrchion mewn cyfnodau byrrach.

Deddfwriaeth
------------

Gellir dod o hyd i wybodaeth am ddeddfwriaeth sy'n ymwneud â ffatrïoedd ymhlith eraill, cyfraith ffatri, iechyd a diogelwch ac amddiffyn yr amgylchedd.

Y Ffatri a Chymru
-----------------

Ceir y cofnod cynharaf o'r gair *ffatri* yn y Gymraeg yn 1833, lle caiff ei ddefnyddio hefyd fel ystyr "stŵr, cynnwrf" yn ogystal â'r ystyr i gyfeirio at le gwaith.[3]

Gwneir defnydd o'r gair yn y Gymraeg mewn ffordd nad sydd i'w weld mewn iaith arall fel Saesneg - dyweid *ffatri wlân* a *ffatri laeth* am yr hyn a elwir yn Saesneg yn "wollen mill" a "dairy".

### Ffatrioedd Enwocaf Cymru

Roedd Ffatri Rwber Brynmawr yn enghraifft nodedig mewn pensaernïaeth ffatrioedd. Cafwyd ymdrechion i'w harbed ar ddiwedd y 20g fel adeilad o bwys hanesyddol a phensaernïol.[4]

Ymysg un o ffatrioedd pwysicaf Cymru yw Ffatri Airbus UK, Brychdyn sy'n enghraifft o ffatri sy'n cyflogi niferoedd mawr o bobl ar draws sawl gwahanol gallu, sgil a maes. Bu Ffatri Arfau'r Goron Caerdydd ar yn adeg yn cyflogi 20,000 o bobl.

### Caneuon Poblogaidd

Ceir cân enwog *Merch y Ffatri Wlân* [5] gan Meic Stevens wedi ei pherfformio gan sawl gwahanol artist.

Yn nghân adnabyddus Alun 'Sbardun' Huws, *Strydoedd Aberstalwm* [6] cyfeirir at ffatri gyda'r geiriau "a gorn y ffatri'n galw pawb i'w gwaith" - sŵn cyffredin yn yr 19g a'r 20g mewn sawl tref a phentref ddiwydiannol Gymreig.

Dolenni
-------

* The Factory Worker in the Industrial Revolution
* llyfr 'Cymru Ddiwydiannol' gan Peter Lord yn trafod celf a diwydiant

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑