Argraffiad cyntaf GPC (1950-2002)Geiriadur Prifysgol Cymru
***Geiriadur Prifysgol Cymru*** yw'r prif eiriadur hanesyddol (neu etymolegol) yn yr iaith Gymraeg, sy'n mwynhau statws cyffelyb i'r *Oxford English Dictionary* yn Saesneg. Fe'i cyhoeddir gan Wasg Prifysgol Cymru. Erbyn Mehefin 2014 roedd fersiwn ar-lein ohono ar gael.

Hanes y geiriadur
-----------------

### Yr Argraffiad Cyntaf

Dechreuodd gwaith ar y geiriadur yn 1921 gan dîm bychan o staff cyflogedig yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, dan ofal y Parch. J. Bodvan Anwyl a drefnodd, fel Ysgrifennydd, griw mawr o ddarllenwyr gwirfoddol i chwilio geiriau Cymraeg mewn ffynonellau yn amrywio o lawysgrifau Cymraeg i lyfrau printiedig hen a diweddar. Dechreuwyd ar y dasg o olygu'r deunydd hwnnw a chreu'r geiriadur ei hun ym mlwyddyn academaidd 1948/1949, dan olygyddiaeth R. J. Thomas, gyda'r geiriadur yn cael ei gyhoeddi mewn rhannau unigol 64 tudalen; cyfanswm o 61 o rannau erbyn y diwedd. Rhwymwyd rhannau 1-21 fel Cyfrol I (a–ffysur) yn 1967. Rhwymwyd rhannau 22-36, a olygwyd gan Thomas a Gareth A. Bevan, fel Cyfrol II (g–llyys) yn 1987. Cafodd rhannau 37-50, a olygwyd gan Bevan a Patrick J. Donovan, eu rhwymo a'u cyhoeddi fel Cyfrol III (m–rhywyr) yn 1998. Ysgrifennwyd y cofnod drafft olaf ar 6 Rhagfyr 2001, ar ôl 80 mlynedd o gasglu a chofnodi. Cyhoeddwyd Cyfrol IV, a olygwyd gan Bevan a Donovan, yn Rhagfyr 2002. Y cofnod olaf yw "Zwinglïaidd, *Zwinglian* (ans.)", a'r tri chofnod ynglŷn â Zwingli yw'r unig eiriau yn y Gymraeg sy'n dechrau gyda "Z".

Mae'r Argraffiad Cyntaf yn cynnwys 7.3 miliwn o eiriau testun ar 3,949 tudalen, ac yn dogfennu 105,000 gair pen. Ceir bron i 350,000 dyfyniad dyddiedig, o'r 7g hyd 2002, gyda 320,000 diffiniad yn y Gymraeg a 290,000 gyfystyron Saesneg.

### Yr Ail Argaffiad

Yn Ionawr 2002 dechreuwyd gweithio ar yr Ail Argraffiad ar unwaith, am fod cofnodion am y geiriau rhwng A a B yn yr Argraffiad Cyntaf wedi eu cyfansoddi ar gynllun mwy cryno na'r rhai ar weddill yr wyddor. Disgwylir bydd ail-olygu "A" a "B" yn cymryd hyd 2011. Bwriedir yn y pen draw gael y geiriadur cyfan ar-lein am ddim. Cyhoeddir yr Ail Argraffiad, fel y cyntaf, mewn rhannau 64 tudalen, tua dwy waith y flwyddyn : y rhan ddiweddaraf yw Rhan 10 (Gorffennaf, 2010). Roedd y gwaith yn angenrheidiol am fod llawer o eiriau newydd a thermau technegol wedi dod yn rhan o'r iaith ers y 1950au, e.e. *cyfrifiadur*, *meddalwedd*, a *cymuned*. Golygwyd Rhannau 1-8 gan Bevan a Donovan. Y Golygydd presennol yw Andrew Hawke.

Mae cyfrol 11 yr ailargraffiad, sydd yn nodi geiriau sy'n cychwyn efo'r lythyren "B", yn cynnwys: "Bolocs", "Bildo" (neu adeiladu), "Bimbo" a "Blowjob".

### GPC Ar Lein

Ar 26 Mehefin 2014 lansiwyd fersiwn ar lein llawn o'r Geiriadur (GPC Ar Lein), sy'n cynnwys y cyfan o'r Argraffiad Cyntaf a'r Ail Argraffiad o *A* i *brig* ynghyd â rhai cofnodion newydd, fel *cyfrifiadur*, *cyfathrebu* a *cymuned*. Mae'r fersiwn ar lein ar gael yn rhad ac am ddim.

Mae gan y Geiriadur dudalen Facebook a chyfrif Twitter (@geiriadur), lle ceir 'Gair y Dydd'.

### Apiau GPC

Mae'r holl eiriadur ar gael ar ffurf ap ar gyfer dyfeisiau symudol Apple ac Android: Apiau Geiriadur Prifysgol Cymru, gyda'r posibilrwydd o lawrlwytho'r holl ddata fel nad oes rhaid cael cysylltiad â'r Rhyngrwyd. Ceir dwy gêm syml yn yr apiau: anagramau a geiriau cudd. Mae'r apiau ar gael yn rhad ac am ddim.

Manylion cyhoeddi
-----------------

Y pris cyfredol (er 2006) am y set cyflawn yw £350.00, neu £99 y gyfrol.

* Set cyflawn o'r Argraffiad 1af (4 cyf.) gol. R. J. Thomas, Gareth A. Bevan a P. J. Donovan 1967-2002, xii+1366, xxxii+925, xxxvi+859, xvi+748, 195mm×272mm tudalen, Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 978-0-7083-1806-5.
* Cyfrol I (a-ffysur) gol. R. J. Thomas, 1967, tt. xx+1366, 195×272mm, Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 978-0-7083-0504-1.
* Cyfrol II (g-llyys) gol. R. J. Thomas a Gareth A. Bevan, 1987, tt. xxxii+925, 195×272mm, Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 978-0-7083-0981-0.
* Cyfrol III (m-rhywyr) gol. Gareth A. Bevan a P. J. Donovan, 1998, tt. xxxvi+859, 195×272mm, Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 978-0-7083-1530-9.
* Cyfrol IV (s-Zwinglïaidd) gol. Gareth A. Bevan a P. J. Donovan, 2002, tt. xvi+748, 195×272mm, Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 978-0-7083-1804-1.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriadur Prifysgol Cymru Ar-lein
2. ↑  "Bolocs yng Ngeiriadur y Brifysgol", *Golwg* **24** (34): 5, 2012

Dolennau allanol
----------------

* Gwefan Geiriadur Prifysgol Cymru
* GPC Ar Lein
* Apiau Geiriadur Prifysgol Cymru
* 'Gair y Dydd' ar Twitter
* Rhaglen deledu o 1975 am y Geiriadur *(ar BBC Rewind)*