recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Awdures o'r Almaen a Israel oedd **Recha Freier** (ganwyd 1892 - 1984) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur, athro, bardd, gweithredydd cymdeithasol ac addysgwr.

Bywyd
-----

Fe'i cysylltir gyda sefydlu mudiad Youth Aliyah, y mudiad wnaeth arbed bywydau 7,000 o blant Iddewig trwy eu helpu i adael yr Almaen a symud i Balesteina cyn ac yn ystod yr holocost. Ganed Recha Schweitzer i deulu o Iddewon Uniongred. Ei rhieni oedd Bertha (née Levy), athrawes Ffrangeg a Saesneg, a Menashe Schweitzer (1856–1929), a ddysgai nifer o bynciau mewn ysgol gynradd Iddewig. Cafodd ei magu mewn teulu oedd yn hoff iawn o gerddoriaeth a dysgodd sut i ganu'r piano. Priododd y Rabbi Dr Morizt 'Moshe' Freier (1889–1969) yn 1919, a symudodd gydag ef i fyw i Eschwege, Sofia, ac yna yn 1925 i Berlin. Cawsant dri o feibion ac un ferch. Bu farw Recha yn Jerwsalem yn 1984.

Gyrfa
-----

Yn 1907 symudodd Recha Schweitzer a'i theulu i Silesia lle cafodd ei haddysgu gartref am gyfnod cyn mynychu'r lycée yn Glogau; yno byddai ei chyd-ddisgyblion yn tynnu arni am na fyddai'n ysgrifennu ar y Sabbath. Bu i'r sarhad a'r difrio hwn gael effaith arni weddill ei bywyd a chyfrannodd at ei phenderfyniad i fod yn Seionydd tanbaid. Cwblhaodd Recha Schweitzer ei hastudiaethau yn Breslau, gan basio arholiadau ar gyfer addysgwyr crefydd, ac astudiodd fel myfyrwraig ieitheg yn Breslau a Munich. Yn ddiweddarach, pan oedd wedi priodi ac yn magu teulu bu'n gweithio fel athrawes mewn ysgol uwchradd Almaenaidd yn Sofia, a hefyd fel awdur. Dyfarnwyd iddi nifer o wobrau yn ystod ei bywyd, yn eu plith, doethuriaeth er anrhydedd gan Brifysgol Hebraeg Jerwsalem yn 1975 a Gwobr Israel (1981) am ei chyfraniad arbennig i gymdeithas a Gwladwriaeth Israel. Wedi ei marwolaeth, sefydlwyd y *Recha Freier Educational Center* yn Kibbutz Yakum ger Tel Aviv er anrhydedd iddi. Roedd yn awdur toreithiog a gyhoeddodd weithiau megis *Arbeiterinnen erzählen* (llythrennol: straeon sy'n cael eu hadrodd gan weithwyr benywaidd) Berlin, 1935, *Fensterläden* (llythrennol: caeadau ffenestro), Hamburg, 1979, *Let the Children Come: The Early History of Youth Aliyah,* London, 1961. Gwnaeth gyfraniad yn ogystal i fyd cerdd a'r byd opera, gan sefydlu Cronfa Cyfansoddwr Israel yn 1958, Gŵyl 'Testimonium' yn 1966 (er mwyn gosod straeon o ddigwyddiadau canolog ym mywyd y bobl Iddewig i gerddoriaeth) ac aeth ati i ysgrifennu nifer o libretti ar gyfer cyfansoddwyr Iddewig.</ref>

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gudrun Maierhof (2009). "Recha Freier". *Jewish Women: A Comprehensive Historical Encyclopedia*. Jewish Women's Archive. Cyrchwyd 7 December 2015.
2. ↑  "Israel Prize Official Site - Recipients in 1981 (in Hebrew)".
3. ↑  Hirschberg (2017), pp. 326-329.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 8495751
* LCCN: n85269791
* ISNI: 0000 0001 2005 7563
* GND: 130513245
* BNF: cb11457469s (data)

 |
| Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls |
| --- |
|  Legend

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Ymddireidolaeth Harbwr Abertawe  |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |  | Rutland Street  |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |  |  |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |  | St Helens  |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |  | Brynmill  |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |  | Ashleigh Road  |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |  |  |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |  | Rheilffordd Llanelli  |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Blackpill  |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |  | West Cross  |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Norton Road  |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Oystermouth  |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Southend (Mumbles)  |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Pier y Mwmbls  |

 |

Map Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls
Rheilffordd gyntaf y byd i deithwyr oedd **Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls**.

Adeiladwyd yn wreiddiol ym 1804 er mwyn cludo carreg galch o chwareli'r Mwmbwls i Abertawe a thu hwnt. Cludodd deithwyr am y tro cyntaf ar yr un diwrnod a ddiddymwyd caethwasiaeth gan Lywodraeth Pydain. Hwyrach, ddechreuodd ddefnyddio ager yn hytrach na cheffylau cyn droi at dramiau trydan nes iddi gau ym mis Ionawr 1960.

Hanes
-----

Ym 1804, gymeradwywyd cynllun i osod rheilffordd rhwng Abertawe a'r Mwmbwls gan Lywodraeth Prydain er mwyn cludo deunydd i ddociau Abertawe. Gosodwyd y traciau cyntaf yn Hydref y flwyddyn honno. Yr adeg hynny, adnabuwyd y rheilffordd fel **Rheilffordd Ystumllwynarth** (*The Oystermouth Railway*) cyn droi'n **Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls**. Ei henw mwyaf poblogaidd oedd Rheilffordd y Mwmbwls.

Nid oedd heol rhwng Abertawe ac Ystumllwynarth a phwrpas gwreiddiol y rheilffordd oedd cludo glo, mwyn haearn a charreg galch. Dechreuodd weithredu ym 1807 wrth i dramiau gael eu tynnu gan geffylau o *Brewery Bank* ger Camlas Abertawe yn Abertawe, ar hyd glannau Bae Abertawe i'w cyrchfan yn *Castle Hill* (ger 'Chwarel Clements' heddiw) ym mhentref pysgota Ystumllwynarth.
Preseli & South Pembrokeshire AOS
Safle natur sy'n dod dan lefel isaf cadwraeth yng ngwledydd Prydain yw Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (neu SoDdGA; *SSSI* yn Saesneg) a chânt eu dosbarthu i Ardaloedd Ymchwil. Mae pob SoDdGA yn dynodi safle sydd â bywyd gwyllt bregys (planhigion, anifeiliaid prin), daeareg neu forffoleg arbennig neu gyfuniad o'r ddau hyn: natur gwyllt a nodweddion daearegol. Yn 2006 roedd 1,019 SoDdGA yng Nghymru: cyfanswm o 257,251 hectar (12.1% o holl arwynebedd Cymru).[1]

Datblygwyd y dull hwn o glystyru SoDdGAau rhwng 1975 a 1970, yn wreiddiol gan y *Nature Conservancy Council (NCC)*, gan gadw at ffiniau Deddf Llywodraeth Leol 1972.[2] Cadwyd at ffiniau siroedd Lloegr ond yng Nghymru cymhlethwyd y sefyllfa drwy ychwanegu cynghorau dosbarth at rai siroedd a rhannu eraill. Unwyd Canol a De Morgannwg, holltwyd Gwynedd a Phowys ac unwyd Llanelli gyda Gorllewin Morgannwg.

Ers 1972 cafwyd llawer o ailenwi, uno a rhannu siroedd, cynghorau dosbarth a chymuned. Er mwyn symlhau'r ardaloedd hyn, ailddiffiniwyd hwy gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994 yn Ebrill 1996.

Mae safleoedd '*Preseli a De Penfro*, bellach yn Sir Benfro:

* Aber Mawr
* Allt Pontfaen - Coed Gelli-fawr
* Arfordir Aberdaugleddau
* Arfordir Abereiddi
* Cei'r Stagbwll - Trewent
* Chwarel Pont Trefgarn
* Chwareli Robeston Wathen
* Cloddfa Dwrhyd
* Clogwyni Casnewydd
* Clogwyni Llechdafad
* Coed Hook
* Coed Mynwar
* Comin Dowrog
* Corsydd Llangloffan
* Cwm Bach, Sychpant
* Cwm Dewi
* Dolydd Jeffreyston
* Dolydd Wyndrush
* Dyffryn Gwaun
* Esgyrn Bottom
* Felin Llwyngwair
* Gallt Llanerch - Coed Gelli-deg
* Gweunydd Blaencleddau
* Marian Marloes
* Park House, Y Stagbwll
* Rhostir Portheiddi
* Rhostir Trefeiddan
* Rhostir Wallis
* Waun Fawr, Cas-mael

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Joint Nature Conservation Committee (1998 revision); *Guidelines for the Selection of Biological SSSIs*, section 4.11, p. 17. ISBN 1873701721.
2. ↑  *Joint Nature Conservation Committee (1998 revision)*; *Guidelines for the Selection of Biological SSSIs*, rhan 4.5, tud. 14–15. ISBN 1873701721.
Gwas neidr o deulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr') yw'r **Gwäell gyffredin** (Lladin: *Sympetrum striolatum*; lluosog: **gweyll cyffredin**). Ar un cyfnod rhestrwyd **Gwäell yr ucheldir** fel rhywogaeth ar wahân ond erbyn heddiw fe'i cofrestrwyd fel 'Gwäell gyffredin' h.y. unwyd y ddwy rywogaeth. Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Mae'n frodorol o Ewrasia, ac mae i'w ganfod yng ngwledydd Prydain. Fel yr awgryma'r enw, mae'n un o weision neidr mwyaf cyffredin Ewrop.

Mae hyd ei adenydd yn 43mm ac fe welir yr oedolyn ar ei adain rhwng Mehefin a Thachwedd ger llwyni, coed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr. Yn ne Ewrop ac Asia, mae'r oedolyn ar ei adain drwy'r flwyddyn.

Mae'n gymharol anodd adnabod gweision neidr y genws yma: *Sympetrum*; mae gan y fenyw felyn ar eu thoracs a'u habdomen ac mae'r gwryw yn troi'n goch wrth iddynt aeddfedu. Mae'r fenyw yn tywyllu wrth fynd yn hŷn.

* hedfan
* hedfan
* gwryw (ch.), benyw gydag abdomen coch
* paru (benyw: abdomen glas)
* paru (benyw: abdomen glas)
* paru
* gwryw yn hela

Gweler hefyd
------------

* Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

Cyfeiriadau
-----------

Dolen allanol
-------------

* Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
Rhyd ar y ffordd rhwng Y Mwynglawdd (Minera) a Llangollen
Rhyd ddi-enw ar hen lwybr ger Tal y Fan, Eryri
*Mae hon yn erthygl ar y nodwedd ddaearyddol. Am ddefnydd arall o'r gair, gweler Rhyd (gwahaniaethu).*
Lle bas mewn afon, ffrwd, neu gorff arall o ddŵr, y gellir ei groesi ar droed neu ar geffyl ac ati yw **rhyd**.
Yn yr amser cyn i bontydd ddod yn gyffredin y rhyd oedd y man croesi arferol ar afonydd, yn arbennig yn achos afonydd llai a ffrydiau (defnyddio cwch i'w croesi oedd y dewis arall). Mewn mannau lle oedd y dŵr yn fwy dyfn ceir cerrig llam weithiau. Mae lleoliad rhydau yn gymorth mawr wrth geisio olrhain hen ffyrdd a llwybrau cynhanesyddol.

Oherwydd eu bod yn fannau strategol pwysig, mae rhydau yn cael eu cysylltu â brywdrau mewn hanes sawl gwlad. Yn llenyddiaeth y gwledydd Celtaidd mae cael arwyr yn ymladd mewn rhyd neu'n agos iddi yn olygfa gyffredin, yn enwedig yn achos llenyddiaeth Wyddeleg. Mae gan rai o rydau Cymru arwyddocád arbennig yn nhraddodiad y canu darogan a'r brudiau fel lleoedd a gysylltir â brwydrau tyngedfennol.

Mae *rhyd* yn elfen gyffredin mewn enwau lleoedd yng Nghymru, sy'n adlewyrchu ei bwysigrwydd ym mywyd y wlad. Fel enghreifftiau gellid enwi Rhydaman a Rhydcymerau yn y de, Rhyd Ddu yn Eryri, ac ati. Yn aml roedd llwybrau o bentref i bentref yn defnyddio rhydau. Gellir gweld rhai o'r rhydau llai hyn wrth gerdded yn y bryniau.

Gorweddai rhai rhydau ar ffyrdd y porthmyn ac fe'i defnyddid i gael gyrroedd o wartheg dros afon. Ceir enghreifftiau o bentrefi a dyfodd yn ymyl rhydau gyda thafarnau a chyfleusterau eraill ar gyfer y porthmyn.

Gweler hefyd
------------

* Cerrig llam
* Sarn
Gwefan Saesneg ddadleuol yw **RateMyTeachers**, sy'n rhoi'r cyfle i ddisgyblion gyhoeddi barnau am eu hathrawon. Mae'r wefan yn gweithredu yn y DU, UDA, Canada, Gweriniaeth Iwerddon, Awstralia a Seland Newydd. Mae dros filiwn a hanner o athrawon wedi cael eu graddio ar y wefan, o dan gategorïau fel "Eglurder", "Cynorthwyoldeb" a "Rhwyddineb" - defnyddir y ddau gategori cyntaf o'r rhain er mwyn rhoi sgôr ar gyfer pob athro. Mae llawer o ysgolion yn atal cysylltiadau at RateMyTeachers o'u rhwydweithiau cyfrifiadurol.

Rheolau
-------

Mae nifer o reolau am ba sylwadau sy'n waharddedig (dim sylwadau rhywiol, ac yn y blaen). Yn eu mysg, bydd sylwadau'n cael eu dileu os nad ydynt yn yr iaith Saesneg (oni bai fod y sgriniwr yn rhugl yn yr iaith honno a bod hon yn iaith yr ardal).

Beirniadaeth
------------

Beirniadwyd y wefan yn 2007 gan Alan Johnson, tra roedd yn Weinidog Addysg Uwchradd yn Adran Addysg a Sgiliau yn Llywodraeth y Deyrnas Unedig, ble cyhuddodd o y wefan o gyfranu at seibr-fwlio.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Ban cyber-bullying clips, Johnson to urge websites. The Guardian (10 Ebrill 2007).

Dolenni allanol
---------------

* RateMyTeachers.com Archifwyd 2021-04-24 yn y Peiriant Wayback.
* Teachers bullied by online grading (BBC)
Gwas neidr o deulu'r *Libellulidae* ('Y Picellwyr') yw'r **Gwäell rudd** (Lladin: *Sympetrum sanguineum*; lluosog: **gweyll rudd**). Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Mae'r Gwäell rudd i'w ganfod yn Ewrop ac yng ngwledydd Prydain.

Mae hyd ei adenydd yn 6 cm ac mae i'w weld yn hedfan rhwng Gorffennaf a Thachwedd ger llwyni coed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr. Coch llachar yw lliw thoracs ac abdomen y gwryw, mae'r fenyw ychydig yn llai o ran maint ac yn felyn gyda marciau du arni.

Yn wahanol i'r *Sympetrum striolatum* a'r *Sympetrum vulgatum* sydd a streips ar eu coesau, mae coesau'r Gwäell rudd (neu'r *S. sanguineum* fel y caiff ei galw gan naturiaethwyr) yn hollol ddu.

Maent yn paru wrth hedfan uwch wyneb y dŵr ac mae'r fenyw, ymhen ychydig wedyn, yn dodwy ei hwyau i'r dŵr, gyda symudiadau ei habdomen i'w gweld yn amlwg. Tra bo hi'n gollwng ei llwyth, mae'r gwryw yn ei gwarchod gerllaw, er mwyn ei hamddiffyn rhag y gweision neidr gwrywaidd eraill. Mae'r larfa'n treulio blwyddyn yn y dŵr cyn dod i'r lan yn oedolyn llawn.

* gwryw ifanc
* gwrywod bron a bod yn oedolion
* Oedolyn (gwryw)
* Dau wrthi'n paru
* Y fenyw yn dodwy
* Benyw, bron yn oedolyn
* Benyw
* benyw, bron yn oedolyn

Gweler hefyd
------------

* Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

Cyfeiriadau
-----------

* Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
Lluoedd Spetsnaz (lluoedd arbennig Rwsia) yn Nhajicistan ym 1992.
Cychwynnodd **Rhyfel Cartref Tajicistan** (1992–97) yn fuan wedi i'r wlad honno ennill ei hannibyniaeth ym mis Medi 1991 yn sgil diddymu'r Undeb Sofietaidd.

Enillodd y comiwnydd Rahman Nabiyev etholiad arlywyddol yn Nhachwedd 1991 gan ddiflasu Islamyddion a democratiaid ar draws y wlad. Ym Mawrth 1992 bu gwrthdystiadau tresigar yn y brifddinas Dushanbe. Yn Ebrill saethodd lluoedd y llywodraeth ar y torfeydd, ac ymledodd terfysgoedd i ddinas Kŭlob yn ne'r wlad, ac i leoedd eraill. Llwyddodd y gwrthryfelwyr i ddymchwel Nabiyev a chipio grym ym mis Medi, ond erbyn Tachwedd 1992 roedd llywodraeth Imomali Rakhmonov mewn grym gyda chefnogaeth lluoedd Rwsiaidd. Tybir hefyd i luoedd Wsbecistanaidd ymyrryd i gefnogi'r comiwnyddion.

Mudodd nifer fawr o'r gwrthryfelwyr Islamaidd a'u cynghreiriaid i Affganistan, gan lansio cyrchoedd ar luoedd Rwsiaidd a Thajicistanaidd o'r wlad honno. Dinistriwyd economi Tajicistan gan y rhyfel, a bu farw 20,000–60,000 o bobl yn y flwyddyn gyntaf. Cafodd 600,000 o bobl (tua 10% o boblogaeth y wlad) eu dadleoli'n fewnol, a wnaeth o leiaf 80,000 ffoi i Affganistan.

Cytunwyd ar gadoediad ym 1994 ac etholwyd Rakhmonov yn arlywydd, ond parhaodd y brwydro'n ysbeidiol am dair mlynedd arall. Daeth y rhyfel i ben ym mis Mehefin 1997 gan gytundeb heddwch a gafodd ei gyflafareddu gan y Cenhedloedd Unedig, Rwsia ac Iran.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Tajikistan: History. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 21 Mawrth 2014.
2. ↑  (Saesneg) Michael Collins Dunn (Mawrth 1993). Uzbek Role in Tajik Civil War is Ominous Portent for Central Asia. *Washington Report on Middle East Affairs*. Adalwyd ar 21 Mawrth 2014.
3. ↑  (Saesneg) Shirin Akiner a Catherine Barnes (2001). The Tajik civil war: Causes and dynamics. Conciliation Resources. Adalwyd ar 21 Mawrth 2014.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Ryfel Cartref Tajicistan***

* (Saesneg) Bullard, Wilder. "All Against All: The Tajik Civil War (1991-1997) Archifwyd 2014-02-08 yn y Peiriant Wayback.", *The Washington Review of Turkish & Eurasian Affairs* (Tachwedd 2011).
Colofn chwith: rhifau cysefin  
Colofn dde: rhifau cyfansawdd.
Cyfanrif positif yw **rhif cyfansawdd** a ffurfir drwy luosi dau gyfanrif positif llai. Mae ganddo hefyd o leiaf un rhannydd ar wahân iddo ef ei hun a'r rhif 1. Gan ddiystyru'r rhif 1 am eilaid, gellir dweud fod pob rhif dan haul naill ai'n rhif cysefin neu'n rhif cyfansawdd, ac felly gellir dilyn hyn drwy ddweud fod pob rhif nad yw'n rhif cysefin yn rhif cyfansawdd.

Er enghraifft, mae'r rhif 14 yn rhif cyfansawdd oherwydd mae'n lluoswm o ddau cyfanrif positif (dau rannydd), sef 2 a 7. Mae 2 a 3 yn enghreifftiau o gyfanrifau nad ydynt yn rhifau cyfansawdd oherwydd ni ellir eu rhannu (dim ond gyda nhw eu hunain neu'r rhif un).

Dyma restr o rifau cyfansawdd hyd at 150:

4, 6, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16, 18, 20, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 42, 44, 45, 46, 48, 49, 50, 51, 52, 54, 55, 56, 57, 58, 60, 62, 63, 64, 65, 66, 68, 69, 70, 72, 74, 75, 76, 77, 78, 80, 81, 82, 84, 85, 86, 87, 88, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 98, 99, 100, 102, 104, 105, 106, 108, 110, 111, 112, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 128, 129, 130, 132, 133, 134, 135, 136, 138, 140, 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147, 148, 150. (cyfres A002808 yn yr *On-Line Encyclopedia of Integer Sequences* (OEIS))
Rhodenni Cuisenaire yn cael eu defnyddio i ddangos rhanyddion y cyfanrif positif **10**.
Gellir disgrifio pob rhif cyfansawdd fel "y lluoswm o ddau neu ragor o rifau cysefin". Er enghraifft, gellir sgwennu'r rhif 299 fel 13 x 23, a gellir sgwennu'r rhif cyfansawdd 360 fel 23 × 32 × 5. Mae'r mae'r cynrychiolaeth yma'n unigryw hyd at drefn y ffactorau. Gelwir y ffaith hwn yn "ddamcaniaeth ffwndamental rhifyddeg".

Ceir sawl prawf cysefin i ddangos a yw rhif yn gysefin neu'n gyfansawdd heb orfod dangos ffactorau'r mewnbwn cyfansawdd.

Gweler hefyd
------------

* Ffactorau cysefin
* Tabl o ffactorau cysefin

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pettofrezzo & Byrkit (1970, pp. 23–24)
2. 1 2  Long (1972, p. 16)
3. ↑  Fraleigh (1976, pp. 198,266)
4. ↑  Herstein (1964, p. 106)
5. ↑  Fraleigh (1976, p. 270)
6. ↑  Long (1972, p. 44)
7. ↑  McCoy (1968, p. 85)
8. ↑  Pettofrezzo & Byrkit (1970, p. 53)
Map o'r rhyfel
Rhyfel ym mis Awst 2008 oedd **Rhyfel De Osetia** a ymladdwyd gan Georgia ar yr un ochr a Rwsia a llywodraethau ymwahanaidd De Osetia ac Abcasia ar yr ochr arall.

Yn sgîl Rhyfel 1991–1992 yn Ne Osetia yr oedd tua hanner o Dde Osetia dan reolaeth de facto llywodraeth anghydnabyddedig a gafodd ei chefnogi gan Rwsia. Gosodwyd heddgeidwaid Georgiaidd, Rwsia, ac Osetaidd yn y diriogaeth. Bu sefyllfa debyg yn Abcasia wedi Rhyfel 1992–1993 yn y diriogaeth honno.

Yn ystod noson 7–8 Awst 2008, lansiodd Georgia ymgyrch ymosodol ar raddfa fawr yn erbyn De Osetia er mwyn ceisio ailgipio'r diriogaeth. Honodd yr oedd yn ymateb i ymosodiadau ar ei heddgeidwaid a phentrefi Georgiaidd yn Ne Osetia a bod Rwsia yn symud lluoedd i mewn i'r wlad nad oeddent yn heddgeidwaid. Er cafodd yr ymgyrch ei gwrthsefyll gan heddgeidwaid Rwsiaidd ac aelodau milisia Osetaidd, llwyddodd Georgia i gipio'r mwyafrif o Tskhinvali o fewn oriau. Ymatebodd Rwsia trwy ddanfon lluoedd i Dde Osetia a lansio cyrchoedd awyr yn erbyn lluoedd Georgia yn Ne Osetia ac yn erbyn targedau milwrol a logistaidd yn Georgia, gan honni yr oedd yn gweithredu yn achos ymyrraeth ddyngarol a gorfodi'r heddwch. Brwydrodd lluoedd Rwsia a'r Osetiaid yn erbyn Georgia yn Ne Osetia am bedwar diwrnod. Ar 9 Awst, dechreuodd llynges Rwsia blocâd ar ran o arfordir Georgia, a gosodwyd môr-filwyr ar arfordir Abkhazia. Ceisiodd llynges Georgia i ymyrryd ond cafodd ei threchu mewn ysgarmes yn y Môr Du. Agorodd lluoedd Rwsia ac Abkhazia ail ffrynt i'r rhyfel gan ymosod ar Geunant Kodori, oedd dan reolaeth Georgia. Enciliodd lluoedd Georgia o Dde Osetia wedi pum diwrnod o frwydro, gan alluogi'r Rwsiaid i dreiddio i dir Georgia a meddiannu dinasoedd Poti, Gori, Senaki, a Zugdidi.

Cytunwyd ar gadoediad cychwynnol ar 12 Awst dan gyflafareddiad Ffrainc, oedd yn dal arlywyddiaeth yr Undeb Ewropeaidd ar y pryd, ac arwyddwyd gan Georgia ar 15 Awst yn Tbilisi ac gan Rwsia un ddiwrnod wedyn ym Moscfa. Wythnosau wedi i'r cadoediad gael ei arwyddo, enciliodd Rwsia y mwyafrif o'i lluoedd o Georgia, ond sefydlodd gwahandiroedd o gwmpas Abcasia a De Osetia.
Tref hynafol a chymuned (*comune*) yng nghanolbarth yr Eidal yw **Gubbio**. Fe'i lleolir yn nhalaith Perugia yn rhanbarth Umbria. Saif ar lethr isaf Mynydd Ingino, mynydd bach yn yr Apenninau.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 32,432.

Hanes
-----

Mae gwreiddiau'r dref yn hynafol iawn. Roedd yn anheddiad bwysig i lwyth yr Wmbri, o dan yr enw *Ikuvium* yn y cyfnod cyn-Rufeinig. Yn 1444 darganfuwyd yno tabledi efydd, y Tabledi Igufaidd, sy'n cynnwys y testun mwyaf sydd wedi goroesi yn yr iaith Wmbreg.

Ar ôl y goncwest Rufeinig yn yr 2g CC parhaodd y dref yn bwysig, fel y tystiwyd gan ei theatr Rufeinig, yr ail-fwyaf yn y byd i oroesi. Ei henw Lladin oedd *Iguvium*.

Daeth Gubbio yn bwerus iawn ar ddechrau'r Oesoedd Canol. Anfonodd y dref 1,000 o farchogion i ymladd yn y Groesgad Gyntaf (1096–9). Roedd y canrifoedd dilynol yn gythryblus, ac roedd Gubbio yn rhyfela yn aml yn erbyn trefi cyfagos. Yn un o'r rhyfeloedd hyn ei esgob, Ubaldo Baldassini (c.1084–1160) a arweiniodd fyddin y dref (trwy wyrth yr honnwyd) i fuddugoliaeth ysgubol (1151) a chyfnod o ffyniant i'r dref. Ef bellach yw nawddsant y dref, a bob blwyddyn y mae gwyl fawr (*Corsa dei Ceri*) ar noswyl ei ddygwyl ar 16 Mai.

Yn y pen draw ymgorfforwyd Gubbio i diriogaethau teulu Montefeltro, dugiaid Urbino. O 1631 hyd 1860 roedd yn rhan o Daleithiau'r Babaeth.

Chwedl Sant Ffransis a'r Blaidd
-------------------------------

Mae'r dref yn adnabyddus am chwedl Sant Ffransis o Assisi yn dofi blaidd rheibus a chodai arswyd ar y dref, ond a ddaeth wedyn yn breswylydd hydrin y lle.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 23 Tachwedd 2022

Oriel
-----

* Olion yr hen theatr RufeinigOlion yr hen theatr Rufeinig
* Palazzo dei ConsoliPalazzo dei Consoli
* Palazzo Ducale, gyda Palazzo dei Consoli ar y chwithPalazzo Ducale, gyda Palazzo dei Consoli ar y chwith
* Golygfa dros y dref o Palazzo dei ConsoliGolygfa dros y dref o Palazzo dei Consoli
* Corsa dei Ceri, gwyl a ddethlir ar 15 Mai bob blwyddynCorsa dei Ceri, gwyl a ddethlir ar 15 Mai bob blwyddyn
* Basilica Sant UbaldoBasilica Sant Ubaldo
Darluniad o Gytundeb Utrecht (1713).
Gwrthdaro rhwng gwledydd Ewrop yn y cyfnod 1701–14 a sbardunwyd gan farwolaeth Siarl II, brenin Sbaen, yr olaf o frenhinllin Hapsbwrgiaid Sbaen, ym 1700 oedd **Rhyfel Olyniaeth Sbaen** (Sbaeneg: *Guerra de sucesión española*). Ymladdwyd y rhyfel rhwng Hapsbwrgiaid Sbaen a'r Ymerodraeth Lân Rufeinig, gyda chefnogaeth Taleithiau Unedig yr Iseldiroedd a Theyrnas Prydain Fawr, yn erbyn Bourboniaid Sbaen a Theyrnas Ffrainc. Hwn oedd y rhyfel olaf a ymladdwyd rhwng sawl clymblaid wahanol i wrthwynebu twf tiriogaethol Ffrainc dan y Brenin Louis XIV, wedi'r Rhyfel Datganoli (1667–68), Rhyfel Ffrainc a'r Iseldiroedd (1672–78), Rhyfel yr Aduniadau (1683–84), a'r Rhyfel Naw Mlynedd (1688–97). Bu Rhyfel Olyniaeth Sbaen yn gysylltiedig â sawl gwrthdaro arall, gan gynnwys Rhyfel Annibyniaeth Rákóczi yn Hwngari (1703–11), gwrthryfel y Camisardiaid yn ne Ffrainc (1702–10), Rhyfel y Frenhines Ann (1702–13), a Rhyfel Mawr y Gogledd (1700–21).

Er iddo briodi ddwywaith, ni chafodd Siarl II (t. 1665–1700) yr un plentyn, ac mae'n debyg nad oedd ganddo y gallu corfforol i gael plant. Ar ddiwedd ei deyrnasiad, problem yr olyniaeth oedd pwnc pwysicaf y llys. Ceisiodd yr Awstriaid (Tŷ Hapsbwrg) a'r Ffrancod (Tŷ Bourbon) i berswadio Siarl i ddewis un o'i berthnasau estynedig o'r llinachau hynny i'w olynu yn frenin Sbaen. Yn ei ewyllys, enwodd ei or-nai Philippe, Dug Anjou yn olynydd iddo. Yn sgil marwolaeth Siarl II yn 38 oed, aflonyddwyd y cydbwysedd grym yn Ewrop gan ddyfodol Ymerodraeth Sbaen. Cydnabuwyd hawl Siarl VI, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, a oedd yn gefnder i Siarl II, i goron Sbaen gan Loegr (Prydain Fawr yn ddiweddarach), yr Iseldiroedd, a'r rhan fwyaf o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Er gwaethaf, llwyddodd Siarl i reoli Tywysogaeth Catalwnia yn unig. Ym 1711, etifeddodd Siarl holl diriogaethau'r Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd a choron yr Ymerodraeth Lân Rufeinig. Bellach, nid oedd ei gynghreiriaid yn fodlon iddo sicrhau Sbaen hefyd, a chafodd Philippe o Dŷ Bourbon ei gydnabod yn Felipe V, brenin Sbaen gan Gytundeb Utrecht ym 1713. Parhaodd y brwydro rhwng lluoedd y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd â'r Ffrancod nes Cytundeb Rastatt ym Mawrth 1714, a rhwng Ffrainc a'r Ymerodraeth Lân Rufeinig nes Cytundeb Baden ym Medi 1714.

Darllen pellach
---------------

* James Falkner, *The War of the Spanish Succession 1701–1714* (Barnsley, De Swydd Efrog: Pen & Sword Military, 2015).
Mewn ieithyddiaeth **rhif gramadegol** yw categori o enwau, rhagenwau ac ansoddeiriau sy'n mynegi niferoedd. Mae'r rhan helaeth ieithoedd y byd yn gwahaniaethu rhwng yr unigol a'r lluosog ac mae nifer yn gwahaniaethu ffurfiau deuol hefyd.

Enghreifftiau yng ngwahanol ieithoedd
-------------------------------------

### Cymraeg

Yn Gymraeg gwahaniaethir rhwng yr unigol a'r lluosog. Mae'r ffurfdro rhifol enwol yn afreolaidd iawn o ganlyniad i'r prosesau ailddadansoddi a ddigwyddodd tra collai Brythoneg ei chyflyrau. Er enghraifft yr hen ffurf oddrychol unigol am *bardd* oedd **bardos** a'r ffurf luosog oedd **bardi**. Achosodd y terfyniad lluosog **-i** i'r **-a-** ynghanol y gair gael ei hyngan fel diphthong, (**bardos**, **beirdi**). Dim ond manylyn bach ffonetig oedd hwn yn Frythoneg ond pan gollwyd y terfyniadau cyflwr, fe ramadegoleiddiwyd yr **-ei-**, h.y. ailddadansoddwyd yr **-ei-** fel marciwr lluosog. Rhodd hyn y ffurfiau cyfoes *bardd* a *beirdd*. Digwyddodd newidiadau seiniol tebyg ar nifer o enwau Brythoneg a thrwy gydweddiad fe ymestynwyd yr apoffoni newydd i ferfau eraill lle na ddatblygodd apoffoni yn ffonetig. Yn Gymraeg fordern fe ffurfir enwau lluosog drwy olddodiaid (*merch* a *merched*), apoffoni (*bachgen* a *bechgyn*) yn ogystal â chymysgedd o'r ddau (*gair* a *geiriau*). Mae patrymau tebyg yn bodoli yn Llydaweg.

### Ieithoedd Indo-Ewropeaidd eraill

Yn Ffrangeg nid yw enwau lluosog yn cael eu marcio rhagor o ganlyniad i golled yr *-s* olaf. Defnyddiai Hen Saesneg batrymau apoffoni a etifeddasai wrth Broto-Germanaidd ond fe reoleiddiwyd y system gan *-s* olaf o ganlyniad i'r llifogydd o eiriau Ffrangeg a fenthycwyd yn ystod cyfnod y Normaniaid yn Lloegr. Ceidw Almaeneg apoffoni o hyd ac felly mae enwau yn afreolaidd iawn.

### Ieithoedd eraill y byd

Yn y rhan fwyaf o ieithoedd De Orllewin Asia nid yw enwau yn cael eu marcio yn ôl rhif. Credir taw nodwedd awyrol yw hyn gan fod ieithoedd nad sy'n perthyn i'w gilydd yn rhannu'r nodwedd hon (er enghraifft Japaneg a Tsieineeg). Yn Indoneseg, dyblir yr enw i ffurfio'r lluosog, er enghraifft *buku* yw *llyfr*, a *buku-buku* yw *llyfrau*.

Gweler hefyd
------------

* Morffoleg ieithyddol
* Cenedl gramadegol
System gludiant yw **rheilffordd ffwniciwlar**, sy'n defnyddio cerbydau sy'n cael eu gyrru ar gledrau gan gebl i gysylltu lleoliadau ar hyd llethr serth. Mae dau gerbyd gwrthbwys wedi'u cysylltu gan yr un cebl, sy'n pasio dros bwli ar ben uchaf trac. Mae'r ddau gerbyd yn symud ar y cyd: wrth i'r naill esgyn, mae'r llall yn disgyn. Y trefniant hwn o ddefnyddio pâr o gerbydau cysylltiedig sy'n nodweddu system ffwniciwlar.

Mae'r term "ffwniciwlar" yn deillio o'r gair Lladin *funiculus*, sef "rhaff fach".

Daeth y system hon i ddefnydd yng nghanol y 19g, a hyd heddiw mae wedi parhau i fod yn boblogaidd ledled y byd mewn trefi a dinasoedd lle mae llethr serth, yn ogystal â chyrchfannau i dwristiaid ar fynyddoedd.

Ym 1880 agorwyd rheilffordd ffwniciwlar a esgynnodd y llosgfynydd Mynydd Vesuvius ger Napoli, yr Eidal. Ysbrydolodd y digwyddiad hwn y gân Eidaleg boblogaidd *Funiculì, Funiculà* a ddaeth yn enwog drwy'r byd am gyfnod hir. (Dinistriwyd y rheilffordd hon gan ffrwydradau folcanig a'i gadael o'r diwedd ar ôl ffrwydrad 1944.)

Mae enghreifftiau rheilffyrdd ffwniciwlar yng Nghymru yn cynnwys Rheilffordd y Graig yn Aberystwyth, Tramffordd y Gogarth yn Llandudno, a Rheilffordd Canolfan y Dechnoleg Amgen ger Machynlleth.

* Cerbyd ar un o'r llinellau Funiculaires de Lyon yn croesi stryd yn Lyon, FfraincCerbyd ar un o'r llinellau *Funiculaires de Lyon* yn croesi stryd yn Lyon, Ffrainc
* Gorsaf Funicolar Centrale yn Napoli, yr EidalGorsaf *Funicolar Centrale* yn Napoli, yr Eidal

* Cerbyd ar Niesenbahn yng nghanton Bern, y SwistirCerbyd ar *Niesenbahn* yng nghanton Bern, y Swistir
* Cerbyd ar Ascensor Artillería yn Valparaíso, TsileCerbyd ar *Ascensor Artillería* yn Valparaíso, Tsile

* Cerbyd ar Monongahela Incline yn Pittsburgh, Pennsylvania, Unol Daleithiau AmericaCerbyd ar *Monongahela Incline* yn Pittsburgh, Pennsylvania, Unol Daleithiau America
Rhiff 33, Stryt Fawr - yr hen fanc MartinsRhif 33, Stryt Fawr, Wrecsam (ochr y de)
Adeilad hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Rhif 33, Stryt Fawr**.

Lleoliad
--------

Mae Rhif 33 Stryt Fawr yn sefyll ar ochr ddeheuol y stryd, yng nghanol y ddinas. Mae'r adeilad yn rhan o res o adeiladau hanesyddol gyda chymeriad masnachol rhwng Stryt yr Eglwys a Stryt Yorke.

Hanes
-----

Adeiladwyd Rhif 33 Stryt Fawr yn 1907 gan y penseiri Grayson & Ould o Lerpwl ar gyfer y Bank of Liverpool.  Roedd y banc wedi agor cangen yn Wrecsam yn 1898. 

Yn 1918, prynodd Bank of Liverpool Martin's Bank, ond ar ôl y cydsoddiad cadwodd y sefydliad newydd yr enw Martins Bank.  Erbyn 1951, cangen Wrecsam oedd cangen hynaf y banc yng Nghymru. 

Yn 1969, cafodd Martins Bank ei brynu gan Barclays Bank.  Yn fwy diweddar, roedd Rhif 33 Stryt Fawr yn cael ei ddefnyddio fel swyddfeydd.

Disgrifiad
----------

Mae Rhif 33 Stryt Fawr yn adeilad tri llawr yn yr arddull Palazzo. Adeiladwyd yr llawr gwaelod o feini nadd gwyn, tra bod y lloriau uchaf o dywodfaen coch. Mae rhes o golofnau o dywodfaen coch ar ffasâd yr adeilad uwchben y llawr gwaelod. 

Mae'r adeilad yn rhan o grŵp o adeiladau hanesyddol o arddulliau gwahanol, sy'n cynnwys yr adeilad Allied Assurance (Rhif 29), tafarndy'r Royal Oak a'r hen fanc Cynilion Ymddiriedolwyr ("Trustee Savings Bank") (Rhif 43).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Listed Buildings - Full Report - Heritage Bill Cadw Assets - Reports". *Cadw*. Cyrchwyd 6 Rhagfyr 2022.
2. 1 2  "11-72-90 Wrecsam". *Martins Bank's branches in Wales*. Cyrchwyd 6 Rhagfyr 2022.
3. 1 2  "Beginning of the End - the Martins Bank story". *Martins Bank*. Cyrchwyd 6 Rhagfyr 2022.
Mewn epidemioleg, gellir meddwl am y **rhif atgenhedlu sylfaenol** (a ddynodir *R*0 ) fel y nifer disgwyliedig o achosion a gynhyrchir yn uniongyrchol gan un achos mewn poblogaeth lle mae pob unigolyn yn agored i haint.

Mae'r diffiniad yn disgrifio'r sefyllfa lle nad oes unrhyw unigolion eraill wedi'u heintio neu eu himiwneiddio (yn naturiol neu trwy frechu).

Ni ddylid cymysgu'r rhif atgenhedlu sylfaenol â'r rhif atgenhedlu effeithiol R, sef nifer yr achosion a gynhyrchir yng nghyflwr presennol poblogaeth, nad oes rhaid iddo fod y cyflwr ddi-heintiedig. Yn ôl diffiniad, ni ellir addasu R0 trwy ymgyrchoedd brechu. Hefyd, mae'n bwysig nodi bod R0 yn rhif heb ddimensiwn ac nid cyfradd, a fyddai ag unedau amser fel amser dyblu.

Gadewch inni dybio bod unigolion heintus yn gwneud cysylltiadau {\displaystyle \beta } sy'n cynhyrchu heintiau ar gyfartaledd fesul amser uned, gyda chyfnod heintus cymedrig o {\displaystyle \tau }. Yna'r rhif atgynhyrchu sylfaenol yw:

{\displaystyle R\_{0}=\beta \,\tau }
Mae'r fformiwla syml hon yn awgrymu gwahanol ffyrdd o leihau *R*0 ac yn y pen draw lluosogi heintiau. Mae'n bosibl lleihau nifer y cysylltiadau sy'n cynhyrchu heintiau fesul amser uned {\displaystyle \beta } trwy leihau nifer y cysylltiadau fesul amser uned (er enghraifft aros gartref os yw'r haint yn gofyn am gyswllt ag eraill i luosogi) neu cyfran y cysylltiadau sy'n cynhyrchu haint (er enghraifft gwisgo rhyw fath o offer amddiffynnol). Mae hefyd yn bosibl lleihau'r cyfnod heintus {\displaystyle \tau } trwy ddarganfod ac yna ynysu, trin neu ddileu (fel sy'n digwydd yn aml gydag anifeiliaid) unigolion heintus cyn gynted â phosibl
Rheilffordd yn yr Ariannin.
Gorsaf reilffordd Blaenau Ffestiniog
Dull o gludo nwyddau neu bobl ar drên a wagenau sy'n mynd ar gledrau yw **rheilffordd** a hynny ar daith bendant gan nad yw'r trên yn gwyro o'r daith (yn wahanol i gar neu feic). Gellir dosbarthu'r gwahanol fathau o reilffyrdd yn sawl dosbarth gan gynnwys Rheilffyrdd Bach ar gyfer yr ymwelydd a'r rheilffyrdd a ddefnyddir yn ddyddiol gan gymudwyr.

Cledrau dur a ddefnyddir bellach er bod cledrau haearn wedi cael eu defnyddio ers y 18g, a wagenau yn cael eu tynnu gan geffylau ar gledrau pren hefyd. Daeth rheilffyrdd yn bwysig iawn i gludo glo, haearn a nwyddau eraill yn ystod y Chwyldro Diwydiannol.

Y peiriant stêm cyntaf i redeg ar gledrau oedd un Richard Trevithick ar 12 Chwefror 1804. Tynnodd cerbyd Trevithick ddeg tunnell o haearn a 70 o ddynion o waith haearn Penydarren Merthyr Tudful mor bell ag Abercynon, ond yr oedd yn rhy drwm ac felly ddim yn effeithiol iawn. Ni dderbyniwyd y syniad a bu farw yn fethdalwr. Y rheilffordd stêm lwyddiannus gyntaf oedd Rheilffordd Stockton and Darlington. Dilynwyd hon yn fuan gan Rheilffordd Lerpwl a Manceinion gyda pheiriant enwog o'r enw Rocket gan George Stephenson

Trên diesel *First Great Western* ger Bryste
Mae'r rheilffyrdd yn defnyddio ynni yn llawer mwy effeithlon nag unrhyw fodd o gludiad peirianyddol arall - car, awyren neu llong. Mae trên yn defnyddio rhyw 50 - 70% yn llai o ynni i gludo pwysau penodedig o gymharu â thrafnidiaeth ffordd. Y prif rheswm dros hyn yw bod llai o ffrithiant rhwng olwynion a chledrau o gymharu â'r hyn a geir ar ffordd.Yn ogystal, mae arwynebedd blaen trên yn llai na'r hyn a geir ar gerbydau eraill, gan leihau'r gwrthiant aer. Mae'r effeithlonrwydd hwn yn golygu fod gan drafnidiaeth trên ôl troed ecolegol llai, ac yn gyfrannu llai at newid hinsawdd, na thrafnidiaeth ffordd. Er hynny, fe all brisiau uchel arwain at siwrneau lle mae trên yn eithaf wag, gan leihau'r effeithlonrwydd.

Rheilffyrdd Cymru
-----------------

 *Prif erthygl: Rheilffyrdd Cymru*
Adeiladwyd y rheiffordd gyntaf yng Nghymru yn 1842 rhwng Merthyr Tudful a Chaerdydd. Yn y can mlynedd a ddilynodd, fe dyfodd rwydwaith o rheilffyrdd dros Gymru gyfan, gan hwyluso trafnidiaeth pobl a nwyddau i ac o Loegr, yn ogystal ag o fewn Cymru. Mae rhai o'r rheilffyrdd hyn yn dal i redeg, ond fe fu i eraill gau, y rheilffyrdd mawr yn sgîl adroddiad Dr Beeching yn 1963, a'r rheilffyrdd bychain yn sgîl dirywiad diwydiant. Erbyn hyn, mae'r tri prif llwybr yng Nghymru fel a ganlyn: Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru (o Gaergybi i Gaer a Crewe), Prif Lein y De (o Abertawe i Gasnewydd a Bryste), ac ar hyd y Gororau (o Gasnewydd i Amwythig). Yn ogystal, mae yna lwybrau gwledig, gan gynnwys Rheilffordd Dyffryn Conwy rhwng Blaenau Ffestiniog a Llandudno yn y gogledd, Rheilffordd Calon Cymru, Rheilffordd y Cambrian, a Rheilffordd Gorllewin Cymru o Abertawe i Gaerfyrddin, Penfro, Aberdaugleddau ac Abergwaun.

Mae Cymru yn adnabyddus am ei rheilffyrdd hanesyddol lled cul, er enghraifft Rheilffordd Corris a Rheilffordd Dyffryn Rheidol.

Cyfeiriadau
-----------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***rheilffyrdd***
Mae **Rheilffordd Foxfield** yn rheilffordd dreftadaeth ger Blythe Bridge yn Swydd Stafford.

Y rheilffordd wreiddiol
-----------------------

Adeiladwyd y rheilffordd wreiddiol ym 1893 er mwyn cysylltu Glofa Foxfield, ger Dilhorne â’r Rheilffordd Gogledd Swydd Stafford yn Blythe Bridge. Mae;r rheilffordd yn cynnwys graddfa 1 i 19 am dros hanner filltir. Adeiladwyd y rheilffordd gan weithwyr y Rheilffordd Gogledd Swydd Stafford o dan arweiniaeth Noah Stanier.

Atgyfodi
--------

Cymerodd cwmni prosesu mwynau drosodd ym 1965 er mwyn cludo mwynau i’r brif reilffordd, ac yn gydamserol, ffurfiwyd cymdeithas i redeg trenau ar gyfer teithwyr dros penwythnosau. Ni ddechreuodd trenau nwyddau, ond prynodd y gymdeithas locomotif stêm ym 1967. Dechreuodd gwasanaeth i deithwyr ar 14 Mai 1967. Erbyn hyn (2017) mae gan y gymdeithas dros 30 o locomotifau, rhai ohonynt mewn amgueddfa yn y brif orsaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Tudalen hanes ar wefan y rheilffordd". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-04-05. Cyrchwyd 2017-12-20.

| Rheilffordd Foxfield |
| --- |
|  Legend

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| KBHFa |

 |  | Bank Top  |
| 

|  |
| --- |
| ABZg+l |

 |  | Pwll Glo Foxfield |
| 

|  |
| --- |
| BHF |

 |  | Parc Dilhorne  |
| 

|  |
| --- |
| KBHFe |

 |  | Fordd Caverswall  |

 |
Etholaeth seneddol yn Swydd Lincoln, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Great Grimsby**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Great Grimsby yn HumbersideEtholaeth Great Grimsby yn Humberside
* Humberside yn LloegrHumberside yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1295.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1832

* 1832–1835: William Maxfield (Chwig)
* 1835–1852: Edward Heneage (Chwig)
* 1852–1857: William Annesley (Ceidwadol)
* 1857–1862: Charles Anderson-Pelham (Chwig/Rhyddfrydol)
* 1862–1865: John Chapman (Ceidwadol)
* 1865–1868: John Fildes (Rhyddfrydol)
* 1868–1874: George Tomline (Rhyddfrydol)
* 1874–1877: John Chapman (Ceidwadol)
* 1877–1880: Alfred Watkin (Rhyddfrydol)
* 1880–1892: Edward Heneage (Rhyddfrydol/Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1892–189:3 Henri Josse (Rhyddfrydol)
* 1893–1895: Edward Heneage (Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1895–1910: George Doughty (Rhyddfrydol/Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1910: Thomas Wing (Rhyddfrydol)
* 1910–1914: George Doughty (Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1914–1922: Thomas Tickler (Ceidwadol)
* 1922–1924: Tom Sutcliffe (Ceidwadol)
* 1924–1945: Walter Womersley (Ceidwadol)
* 1945–1959: Kenneth Younger (Llafur)
* 1959–1977: Tony Crosland (Llafur)
* 1977–2015: Austin Mitchell (Llafur)
* 2015–2019: Melanie Onn (Llafur)
* 2019–presennol: Lia Nici (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Swydd Efrog a'r Humber**

Batley a Spen **·** 
Beverley a Holderness **·** 
Brigg a Goole **·** 
Calder Valley **·** 
Canol Barnsley **·** 
Canol Doncaster **·** 
Canol Efrog **·** 
Canol Leeds **·** 
Canol Sheffield **·** 
Cleethorpes **·** 
Colne Valley **·** 
De Bradford **·** 
De-ddwyrain Sheffield **·** 
Dewsbury **·** 
Don Valley **·** 
Dwyrain Barnsley **·** 
Dwyrain Bradford **·** 
Dwyrain Kingston upon Hull **·** 
Dwyrain Leeds **·** 
Dwyrain Swydd Efrog **·** 
Efrog Allanol **·** 
Elmet a Rothwell **·** 
Gogledd Doncaster **·** 
Gogledd Kingston upon Hull **·** 
Gogledd-ddwyrain Leeds **·** 
Gogledd-orllewin Leeds **·** 
Gorllewin Bradford **·** 
Gorllewin Kingston upon Hull a Hessle **·** 
Gorllewin Leeds **·** 
Great Grimsby **·** 
Halifax **·** 
Haltemprice a Howden **·** 
Harrogate a Knaresborough **·** 
Hemsworth **·** 
Huddersfield **·** 
Keighley **·** 
Morley ac Outwood **·** 
Normanton, Pontefract a Castleford **·** 
Penistone a Stocksbridge **·** 
Pudsey **·** 
Richmond (Swydd Efrog) **·** 
Rother Valley **·** 
Rotherham **·** 
Scarborough a Whitby **·** 
Scunthorpe **·** 
Selby ac Ainsty **·** 
Sheffield Brightside a Hillsborough **·** 
Sheffield Hallam **·** 
Sheffield Heeley **·** 
Shipley **·** 
Skipton a Ripon **·** 
Thirsk a Malton **·** 
Wakefield **·** 
Wentworth a Dearne
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Grisial-lys ceudyllog** (enw gwyddonol: *Riccia cavernosa*; enw Saesneg: *cavernous crystalwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Marchantiales, o fewn y dosbarth Marchantiopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Grisial-lys ceudyllog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Grisial-lys brown** (enw gwyddonol: *Riccia bifurca*; enw Saesneg: *Lizard crystalwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Marchantiales, o fewn y dosbarth Marchantiopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Grisial-lys brown** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Grisial-lys eddiog** (enw gwyddonol: *Ricciocarpos natans*; enw Saesneg: *fringed heartwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Marchantiales, o fewn y dosbarth Marchantiopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Grisial-lys eddiog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Ysgolhaig Indoleg o dras Cymreig a gofir am ei gyfieithiadau campus o lyfrau'r Veda oedd **Ralph Thomas Hotchkin Griffith** (25 Mai 1826 - 7 Tachwedd 1906).

Roedd yn fab i'r Parch R. C. Griffith. Cafodd ei addysg yn Warminster, Uppingham a Choleg y Frenhines, Rhydychen, lle enillodd gradd BA. Ar 24 Tachwedd 1849 cafodd ei ethol i'r Ysgoloriaeth Sansgrit yn y brifysgol honno. O 1854 ymlaen gweithiodd, dysgodd ac astudiodd yn India, e.e. fel pennaeth Coleg Benares. Ymddeolodd yn 1885 i ganolbwyntio ar ei waith ysgolheigaidd.

Ei brif waith oedd cyfieithu'r ysgrythurau Vedig i'r Saesneg. Ond yn ogystal cyfieithodd sawl gwaith Sansgrit arall, yn cynnwys y *Ramayana* a'r *Kumara Sambhava* gan Kalidasa. Ei gampwaith efallai yw ei gyfieithiad o'r Rig Veda sy'n dilyn y testun Sansgrit a sefydlwyd gan Max Müller. Mae ei ddarlleniadau yn tueddu i ddilyn rhai Sayana, ysgolhaig enwog a fu'n brif weinidog yn llys y Brenin Vijaynagar - yn ardal Bellary, Karnataka, heddiw - yn y 14g. Cyhoeddodd hefyd argraffiadau o'r Sama Veda, Yajur Veda a'r Atharva Veda.

Llyfryddiaeth
-------------

* *The Ramayan of Valmiki* (1870) (*arlein*)
* *Hymns of the Rigveda* (1889) (*arlein*)
* *Hymns of the Samaveda* (1893) (*arlein*)
* *Hymns of the Atharvaveda* (1896) (*arlein*)
* *The Texts of the White Yajurveda* (1899) (*arlein*)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 63999690
* LCCN: n81125578
* ISNI: 0000 0000 8388 4761
* GND: 117558400
* SUDOC: 077689283
* BNF: cb11572389h (data)
* NLA: 36555618
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Rhys Mwyn** (ganwyd 1 Gorffennaf 1962) yn golofnydd ac archaeolegydd ac yn gyn ganwr a chwaraewr gitar fas gyda'r band roc/pync Cymraeg, Anhrefn. Ers 2016, mae'n cyflwyno ei raglen radio "Recordiau Rhys Mwyn", ar nos Lun ar BBC Radio Cymru.

Blynyddoedd cynnar
------------------

Ganwyd **Gwynedd Rhys Thomas** yn yr Amwythig a fe'i magwyd yn Llanfair Caereinion. Roedd ei dad, Ieuan Thomas, yn athro ffiseg yn yr ysgol uwchradd. Astudiodd archaeoleg ym Mhrifysgol Caerdydd. Bathwyd yr enw 'Rhys Mwyn' mewn camgymeriad gan y cyflwynydd radio Nic Parry tua 1980. Roedd Mwyn wedi danfon datganiad gwasg at Radio Cymru yn cynnwys cyfeiriad post yr Anhrefn yn 'Llys Mwyn', cartref aelod arall o'r grŵp. Drwy gamgymeriad felly, cyfeiriwyd at 'Rhys Mwyn' ac ers hynny dyna'r llysenw mae'n ei arddel. Yn 1983 sefydlodd Mwyn a'i frawd Sion y label Recordiau Anhrefn yn bennaf i ryddhau recordiau ei grŵp Yr Anhrefn, ond fe aeth y label ymlaen i ryddhau nifer o artistiaid amgen y cyfnod.

Gyrfa gerddorol
---------------

### Anhrefn (1980 - 1994)

Ym 1987, daeth Anhrefn y band Cymraeg cyntaf eu hiaith i arwyddo i Gwmni Recordio Rhyngwladol a recordio dwy albwm, "Defaid, Skateboards & Wellies" ym 1987 a "Bwrw Cwrw" ym 1989. Ym 1990, arwyddodd Anhrefn i Crai, label recordio a grewyd gan Dafydd Iwan, fel rhan o Gwmni Recordiau Sain. Rhyddhaodd Mwyn a'r band eu cân mwyaf adnabyddus, "Rhedeg i Baris". Bu'r band yn teithio o amgylch Ewrop yn barhaus yn ystod y cyfnod hwn gyda'r nod o wasgaru dylanwad cerddoriaeth Gymraeg mor bell a phosib.

### Hyrwyddwr cerddoriaeth

Yn ystod y cyfnod y bu'n aelod o Anhrefn, bu Mwyn yn gyfrifol am redeg y cwmni recordiau annibynnol "Recordiau Anhrefn" a ryddhaodd recordiau cynnar gan y Cyrff, Datblygu, Llwybr Llaethog, Fflaps, Tynal Tywyll ac eraill.

Yn ddiweddarach, dechreuodd Mwyn weithio ar ei ben ei hun ar ran label Crai, gan arwyddo Catatonia a chan ryddhau dwy EP, "For Tinkerbell" ym 1993 a "Hooked" ym 1994, ychydig cyn i Catatonia arwyddo cytundeb gyda Warner Brothers. Yn ystod y cyfnod hwn, gweithiodd Mwyn fel "rheolwr gweithredol" i Catatonia.

### Hen Wlad fy Mamau

Ym 1994, dechreuodd weithio ar brosiect Hen Wlad fy Mamau gyda Jamie Reid ac aelodau Anhrefn Sion Sebon a'r drymiwr Dafydd Ieuan sydd bellach gyda'r Super Furry Animals. Aeth "Hen Wlad fy Mamau" ar daith o amgylch yr Unol Daleithiau ym 1996, gan arwyddo cytundeb gyda label newydd Richard Branson, V2. Rhyddhawyd dwy sengl, "Tra Di Di" 1997 a "Dis-UK" ym 1997 .

Colofnydd
---------

Mae'n golofnydd rheolaidd yn Yr Herald Cymraeg.

Rhyddhawyd ei hunangofiant *Cam o'r Tywyllwch* gan Y Lolfa yn 2006.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bywgraffiad o wefan Y Llolfa Archifwyd 2020-09-28 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 15-10-2018

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan bersonol Archifwyd 2009-09-26 yn y Peiriant Wayback. (Saesneg)
* Thoughts of Chairman Mwyn Blog Rhys Mwyn

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 29301514
* LCCN: no2007012103

 |