recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Greenwich ac Woolwich** (Saesneg: *Greenwich and Woolwich*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Greenwich ac Woolwich yn Llundain FwyafEtholaeth Greenwich ac Woolwich yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2015: Nick Raynsford (Llafur)
* 2015–presennol: Matthew Pennycook (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Cymdeithas sy'n cynrychioli buddiannau sefydliadau moduro a defnyddwyr ceir modur yw **Fédération Internationale de l'Automobile** (FIA). Fe'i sefydlwyd ar 20 Mehefin 1904. Mae'r FIA yn fwyaf adnabyddus fel y corff llywodraethu ar gyfer ddigwyddiadau rasio ceir, megis Fformiwla Un. Mae'r FIA hefyd yn hyrwyddo diogelwch ar y ffyrdd ledled y byd.

Mae 246 o sefydliadau mewn 145 o wledydd ledled y byd yn aelodau'r FIA. Mae pencadlys y ffederation ym Mharis, ac mae ganddo swyddfeydd yn Genefa, y Swistir, a Valleiry, Ffrainc.

Ei rôl amlycaf yw trwyddedu Fformiwla Un, Pencampwriaeth Rali'r Byd, Pencampwriaeth Dygnwch y Byd, Cwpan Ceir Teithio'r Byd, Pencampwriaeth Ralicross y Byd, Fformiwla E, ac amryw o ddigwyddiadau rasio eraill. Ynghyd â'r Fédération Internationale de Motocyclisme (FIM) mae'n ardystio ymdrechion i dorri record cyflymder ar dir. Cydnabu'r Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol y ffederasiwn dros dro yn 2011, a rhoddodd gydnabyddiaeth lawn yn 2013.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol
Ffin sydd yn gwahanu dau aergorff o wahanol ddwysedd yw **ffrynt**.

Gelwir ardal o wasgedd isel ble mae'r ffrynt gynnes ac oer yn ffurfio yn ddiwasgedd. Mae'r gwynt yn chwythu'n wrthglocwedd o amgylch diwasgedd. Ni cheir ffryntiau, na glaw, mewn gwasgedd uchel gan fod yr aer yn suddo yn hytrach na chodi. Yma, mae'r gwynt yn chwythu gyda chyfeiriad y cloc. Mae antiseiclon yn enghraifft o wasgedd uchel.

Ar fapiau tywydd, dangosir gwasgedd gan isobarau, llinellau sydd yn ymuno pwyntiau o'r un wasgedd. Maent yn cychwyn ar wasgedd isel ac yn codi wrth symud allan o ganol y diwasgedd.

Wrth i ffrynt gynnes agosáu, mae'r cymylau yn tewychu ac yn disgyn, y gwyntoedd yn cryfhau, a gwasgedd yr aer yn gostwng. Ger y ffrynt gynnes mae'r tymheredd yn codi ac mae'n glawio. Yn y sector cynnes cawn tymereddau uwch, cymylau toredig, a chawodydd o fân-lawiad. Ger y ffrynt oer, cawn gwyntoedd cryf iawn a glaw trwm. Wrth i'r ffrynt mynd heibio, mae'r tywydd yn gwella a chawn cyfnodau heulog gyda gwyntoedd oer.

Ffurfir ffrynt achludol pan fo ffrynt oer yn teithio'n gyflymach na ffrynt gynnes. Mewn ffrynt achludol mae'r ffrynt gynnes a'r ffrynt oer yn cyfuno, a chawn tywydd glawiog.

Rhoddai'r enw ffrynt ar y ffenomen dywyddol hon gan feteorolegwyr o Norwy yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, mewn cymhariaeth â'r ffryntiau milwrol yn Ewrop.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Front (meteorology). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 22 Mawrth 2020.
Ffurf lenyddol sydd yn barodi o gonfensiynau ac arddull yr arwrgerdd yw'r **ffug-arwrgerdd**. Y brif elfen o ddigrifwch yn y fath waith ydy cyfosod arddull a themâu'r epig, megis dewrder a mawredd, â phwnc dibwys, yn aml trwy bortreadu rhyw fân-gymeriad (weithiau anifail neu beth difywyd) yn arwr y gerdd a thraddodi ei anturiaethau a champau yn ôl ystrydebau'r genre.

Gellir olrhain y traddodiad yn ôl i'r oes glasurol, a'r esiampl hynaf i oroesi ydy'r *Batrachomyomachia* ("Brwydr y Brogaod a'r Llygod"; a gredir iddi gael ei chyfansoddi yn yr oes Helenistaidd), cerdd fwrlésg ddienw sydd yn dynwared yr *Iliad* gan Homeros. Yn yr Oesoedd Canol ymddangosodd arwrgerddi tebyg yn Lladin am hanesion anifeiliaid, yr anifeilgerddi. Yn llenyddiaeth y Dadeni, ysgrifennwyd sawl arwrgerdd ddifrif-ddigrif a ellir ystyried yn ffug-arwrgerdd. Y gwychaf ohonynt, mae'n debyg, ydy *Morgante* (1478, 1483) gan Luigi Pulci sydd yn cyfuno dwy arwrgerdd yn nhraddodiad Mater Ffrainc—*Orlando* am anturiaethau Rolant yn y dwyrain, a *La Spagna* am ryfel Siarlymaen yn Sbaen a Brwydr Ronsyfal—ac yn parodïo barddoniaeth sifalraidd yr Oesoedd Canol trwy bortreadu'r cawr Morgante yn arwr y chwedl.

Adferwyd yr arwrgerdd glasuraidd, ac felly hefyd y ffug-arwrgerdd, yn y cyfnod neo-glasurol yn niwedd yr 17g a dechrau'r 18g. Yn Ffrainc a Lloegr, defnyddiwyd y ffurf yn fynych gan y ddwy ochr wrthwynebol ym mhrif ffrae lenyddol a chelfyddydol yr oes, sef Dadl yr Hen a'r Newydd. Yn *Le Lutrin* (1674–83) gan Nicolas Boileau, er enghraifft, mae trysorydd a chantor yn cweryla dros le i roi'r ddarllenfa mewn capel, a golygfa olaf y gerdd yw brwydr mewn siop lyfrau rhwng cefnogwyr y ddau ddyn yn taflu awduron "yr hen" a'r "newydd" at ei gilydd. Dychmygodd Jonathan Swift frwydr debyg, mewn rhyddiaith, yn ei waith dychanol *The Battle of the Books* (1704). Defnyddiwyd y ffurf gan yr "hynafwyr" i ddychanu cymeriad anarwrol yr oes fodern drwy watwar cymeriadau a digwyddiadau cyfoes yn eu ffug-arwrgerddi. Ar ochr arall y ddadl, defnyddiodd rhai o'r "modernwyr" y ffurf i ddilorni'r clasurwyr a'u syniadau hen ffasiwn.

Y ffug-arwrgerdd enwocaf ym marddoniaeth Saesneg Lloegr yw *The Rape of the Lock* (1712–14) gan Alexander Pope, sydd yn dilyn ymgeisydd am law ferch wrth iddo geisio torri cudyn o'i gwallt. Portreadir yr achos dinod hwn fel petai'n frwydr fawr, megis Rhyfel Caerdroea, a defnyddiai Pope gefndir ei gerdd i ddychanu cylchoedd uchaf cymdeithas a'u harferion a gwerthoedd. Mae ffug-arwrgerddi Saesneg eraill yr oes Awgwstaidd hon mae *Mac Flecknoe* gan John Dryden a *The Dunciad* gan Pope, y ddwy a ddefnyddiwyd i wneud hwyl ar bennau llenorion eraill.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Mock-epic. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 17 Mehefin 2023.
Pobl yn byw yn y Sahara ac yn siarad Berber oedd y **Garamantes**. Sefydlasant deyrnas yn ardal Fezzan, yn yr hyn sy'n Libia heddiw, gan ddefnyddio system ddyfrio tanddaearol gymhleth. Roeddynt yn rym sylweddol yn y Sahara rhwng 500 CC a 500 OC.

Enw a roddwyd arnynt gan y Groegiaid a'r Rhufeiniaid oedd "Garamantes"; ni wyddir beth oedd eu henw arnynt eu hunain. Roedd eu prifddinas yn Germa, tua 150 km i'r gorllewin o Sebha. Ymddengys fod eu crefydd wedi ei seilio ar grefydd yr Hen Aifft, ac roedd eu meirwon yn cael eu claddu mewn pyramidiau bychain. Roedd ganddynt gysylltiadau masnachol â'r Swdan a Niger, dros y Sahara, gan brynu a gwerthu ifori, metalau gwerthfawr fel aur ac arian, a chaethweision hefyd.

Cyfeiria'r hanesydd Groegaidd Herodotus at y Garamantes (IV.83) fel pobl oedd yn byw yn Libia mewn teyrnas oedd yn gorwedd 30 diwrnod ar droed o lan y Môr Canoldir.

Roedd ganddynt berthynas agos â dinas Carthago ac am gyfnod buont yn gwasanaethu fel marchogion ym myddin y Carthaginiaid, a ddibynnai'n fawr ar hurfilwyr. Dywedir fod ganddynt gerbydau rhyfel pedwar ceffyl a'u bod yn gerbydwyr medrus iawn.

Ymddengys i'r deyrnas golli grym wrth i'r hinsawdd droi'n sychach. Cofnodir i frenin y Garamantes wneud cytundeb heddwch a'r Ymerodraeth Fysantaidd yn 569.
*Mae'r erthygl yma yn cyfeirio at Edmund Mortimer (1376-1409) fu mewn cynghrair gyda Owain Glyn Dŵr. Am bobl eraill o'r un enw, gweler Mortimer (teulu)*

Roedd **Edmund Mortimer** (9 Tachwedd, 1376 - 1409?) yn ail fab i Edmund Mortimer, 3ydd Iarll y Mers a'i wraig Philippa Plantagenet. Fel ŵyr i Lionel o Antwerp, roedd yn ddisgynnydd i Edward III, brenin Lloegr ac yn gefnder i Harri IV, brenin Lloegr. Gan fod taid Edmund yn drydydd mab i Edward III, tra'r oedd tad Harri yn bedwaredd mab iddo, gallai hawlio coron Lloegr.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Edmund Mortimer yng nghastell Llwydlo. Pan ddechreuodd gwrthryfel Owain Glyn Dŵr, ymladdodd Mortimer dros Harri IV, ond gorchfygwyd ef gan Owain ym Mrwydr Bryn Glas a'i gymeryd yn garcharor. Nid oedd y brenin ar frys i dalu am ei ryddhau, a gwnaeth Mortimer gytundeb ag Owain, gan briodi ei ferch Catrin. Credir iddynt gael pedwar o blant. Gwnaeth Mortimer ag Owain gytundeb gyda Henry Percy, Iarll 1af Northumberland, i ddiorseddu Harri IV a rhannu'r deyrnas rhyngddynt, y Cytundeb Tridarn. Bu farw Edmund yn ystod gwarchae ar Gastell Harlech gan fyddin dan Harri, mab Harri IV.

Ceir manylion am lawer o'r digwyddiadau hyn yng nghronicl Adda o Frynbuga.

Llinach
-------


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Phylip Hanmer** |
|
|   |   |   |   |   |   |   |  |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Syr David Hanmer**Cefnogi OGDm. 1387 |   | **Angharad**merch Llywelyn Ddu |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | **Owain Glyn Dŵr**Tywysog Cymru |   | **Margaret Hanmer**1370 – tua 1420) |   | **John**Cefnogi OGD |   | **Phylip**Cefnogi OGD |   | **Gruffudd**Cefnogi OGD |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| **Gruffudd**m. 1411 |   | **Maredudd**Yn dal yn fyw yn 1417 |   | **Catrin ferch Owain Glyn Dŵr**m. 1413 |   | **Edmund Mortimer**Cefnogi OGDm. 1409 |   | Roger MortimerIarll y Mersm 1398 |
|   |

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Pregethwr, awdur a chyfieithydd oedd **Edmund Tudor Owen** (1 Medi 1935 – 22 Mawrth 2017). Un o Waun-y-frân ym mhlwyf Llangyndeyrn, Sir Gaerfyrddin, ydoedd. Roedd ei gartref, y Gwindy, tua hanner ffordd rhwng pentrefi Llangyndeyrn a Llanddarog. Yn Ysgol Llanddarog y derbyniodd ei addysg gynradd, ac i Bethel, capel y Bedyddwyr yn Llangyndeyrn, yr âi'r teulu ar y Sul. Aeth yn ei flaen i Ysgol Ramadeg y Frenhines Elizabeth i fechgyn, Caerfyrddin, cyn mynd i Goleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, lle derbyniodd raddau BA (Cymraeg) a BD. Treuliodd gyfnodau yn weinidog ac yn athro ysgol, ac am ran helaeth o'i fywyd gwaith bu'n gweithio yn swyddfa Mudiad Efengylaidd Cymru, Pen-y-bont ar Ogwr. Roedd yn olygydd manwl ac âi holl lyfrau gwasg y Mudiad, Gwasg Bryntirion, trwy ei ddwylo. Roedd hefyd yn ysgrifwr medrus a gyfrannodd golofn reolaidd i'r *Cylchgrawn Efengylaidd* am flynyddoedd. Roedd ganddo ddawn i esbonio'r Beibl ac athrawiaethau Cristnogaeth yn syml ac yn eglur. Gwelir hynny yn ei ysgrifau ac yn ei gyfraniadau i'r gyfres Bara'r Bywyd. Gwelid yr un ddawn yn ei bregethau.

Amlygodd ddawn neilltuol fel cyfieithydd. Rhoddwyd clod arbennig i'w addasiadau o dair o gyfrolau Narnia C. S. Lewis. Cyfieithodd emynau o'r Gymraeg i'r Saesneg. Mae "Great Providence of Heaven", ei gyfieithiad o "Rhagluniaeth Fawr y Nef" David Charles, yn gampwaith, ac mae canu mawr arno gan gynulleidfaoedd Saesneg eu hiaith. Daliai ati i bregethu yn rheolaidd ar y Sul ar hyd ei oes. Ar ôl ymsefydlu yn Nre-fach, Cwm Gwendraeth ymaelododd yn Neuadd Efengylu Bryn Seion, Cross Hands, gan bregethu ac arwain astudiaethau rheolaidd yno. Bu am flynyddoedd hefyd yn arwain seiat efengylaidd a oedd yn cyfarfod ym Mhlasnewydd, Llanedi.

Yn 78 oed priododd Beti Wyn Roberts o Borthmadog gan symud i'r dref honno a phregethu yn rhai o gapeli'r cylch.

Nai iddo yw Aled Vaughan Owen, cynghorydd sir Plaid Cymru yn ward Gorslas ar Gyngor Sir Gaerfyrddin ac aelod o'r grŵp Baldande. Mae enw'r grŵp yn anagram a ddyfeisiodd Edmund Owen o "Band Aled".

Llyfryddiaeth
-------------

Gweithiau gan Edmund T. Owen:

* *Y Llew a'r Wrach* (Gwasg Gee, 1972), addasiad Cymraeg o *The Lion, the Witch and the Wardrobe* gan C. S. Lewis
* *Y Dyn o Drefeca Fach: Hywel Harris, 1714–1773* (Gwasg Efengylaidd Cymru, 1973)
* *Bara'r Bywyd: Llyfr Josua* (Gwasg Efengylaidd Cymru, 1981)
* *Yn ôl i Wernyfed* (Gwasg Efengylaidd Cymru, 1984), addasiad Cymraeg o *Prince Caspian* gan C. S. Lewis
* *Bara'r Bywyd: Epistolau Ioan a'r Datguddiad* (Gwasg Efengylaidd Cymru, 1987)
* *Mordaith y Sioned Ann* (Gwasg Efengylaidd Cymru, 1989), addasiad Cymraeg o *The Voyage of the Dawn Treader* gan C. S. Lewis
* *Bara'r Bywyd: Efengyl Ioan* (Gwasg Bryntirion, 2000)
* *Blodau Hardd Williams ac Ysgrifau Eraill* (Gwasg Bryntirion, 2016)
* *Disgwyl y Brenin* (Gwasg Bryntirion, 2018)

Ceir ysgrif deyrnged gan Peter Hallam yn *Barn*, 653 (Mehefin 2017); ceir ysgrifau hefyd yn *Y Cylchgrawn Efengylaidd*, rhifyn Haf 2017

Dolen allanol
-------------

* E. Wyn James, "Edmund T. Owen (1935–2017): Llyfryddiaeth", *Y Cylchgrawn Efengylaidd*
Ffilm ddrama a chomedi gan y cyfarwyddwr Oliver Haffner yw ***Ein Geschenk Der Götter*** a gyhoeddwyd yn 2014. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen. Cafodd ei ffilmio yn Ulm. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Oliver Haffner a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Franz Schubert. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Adam Bousdoukos, Eva Löbau, Franziska Traub, Rick Okon, Paul Faßnacht, Marion Breckwoldt, Katharina Marie Schubert, Luise Heyer, Maik Solbach, Canan Kir, Rainer Furch, Felix Knopp a Katharina Hauter. Mae'r ffilm *Ein Geschenk Der Götter* yn 102 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2014. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Interstellar* sef ffilm wyddonias gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Golygwyd y ffilm gan Anja Pohl sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Oliver Haffner ar 4 Ebrill 1974 ym München.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Oliver Haffner nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 17 Awst 2016. iaith y gwaith neu'r enw: Saesneg.
Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan Barry J. Lewis (Golygydd) yw ***Gwaith Gruffudd Ap Maredudd I: Canu i Deulu Penmynydd***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Disgrifiad byr
--------------

Mae'r gyfrol hon yn olygiad o waith Gruffudd ap Maredudd (bl.1366-82), yn cynnwys rhagymadrodd llawn gwybodaeth am ei fywyd a'i waith, ynghyd â manylion am deulu Tuduriaid Penmynydd, Môn y canodd iddynt. Ceir yma aralleiriad o wyth testun, nodiadau manwl a geirfa ddefnyddiol.

Rhan o adolygiad ar Gwales
--------------------------

gan Margaret Bowen   

Ceir rhagymadrodd ar y dechrau sy'n trafod agweddau o waith y bardd, ei gefndir a'i ddyddiadau. Trafodir ei noddwyr a noddai nifer o feirdd, Iolo Goch a Llywelyn Goch ap Meurig Hen yn eu plith, yn eu llysoedd a chartrefi ar Ynys Môn. Serch hynny, nid oes trafodaeth ar grefftwaith y bardd a'i ddefnydd o ddelweddau a throsiadau, er enghraifft, yn yr adran hon. Â ymlaen i gyhoeddi'r wyth cerdd yn eu cyfanrwydd ac, yn dilyn hynny, ceir nodiadau helaeth ar y cerddi.

Dengys y golygydd bod y bardd yn moli ei noddwyr yn y ffordd draddodiadol, er enghraifft ym marwnad Hywel ap Goronwy, archddiacon Môn, disgrifir y gwrthrych â'r geiriau arwrol arferol a chanolbwyntir ar ei haelioni a'i letygarwch. Yn yr awdl foliant a'r farwnad i Dudur Fychan ap Goronwy, brawd gwrthrych y gerdd gyntaf, ceir disgrifiad o'i gampau ar faes y gad a delweddau traddodiadol o fyd anifeiliaid sy'n cyfleu eu safle fel noddwr delfrydol. Ceir delweddau tebyg yn y cerddi i'w fab Goronwy Fychan ap Tudur, er bod y gyfres o englynion yn rhif 5 yn canolbwyntio mwy ar ei salwch. Mae'r gerdd i'r noddwr anhysbys hefyd yn dilyn yr un confensiynau. 

Mae'r nodiadau ar eiriau ac ymadroddion anghyfarwydd yn swmpus ac yn ein cynorthwyo i ddwyn goleuni ar y cerddi hyn o'r 14g. Mae'r golygydd yn tynnu ein sylw yn y rhagymadrodd at sylwadau Saunders Lewis yn ei lyfr Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 lle mae'n disgrifio Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd fel 'un o'r mawrion'. Edrychaf ymlaen felly at ddarllen gyfrolau eraill o waith y bardd hwn sy'n cynnwys cerddi crefyddol a pheth canu serch a chanu dychan. Bydd yn gyfle i werthfawrogi ymhellach waith bardd a ganai ar ddiwedd cyfnod Beirdd y Tywysogion a dechrau cyfnod newydd a chyffrous Beirdd yr Uchelwyr.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013
**Epimethews** yw'r bumed o loerennau Sadwrn a wyddys:

* Cylchdro: 151,422 km oddi wrth Sadwrn
* Tryfesur: 115 km (144 x 108 x 98)
* Cynhwysedd: 5.6e17 kg

Ym mytholeg Roeg mab Iapetws a brawd Promethëws ac Atlas oedd Epimethëws; gŵr Pandora. "Olwelediad" ydy ystyr yr enw "Epimethëws" yn y Roeg.

Cafodd y lloeren Epimethëws ei gweld am y tro cyntaf gan Walker ym 1966. Ond cafodd y sefyllfa ei drysu gan gylchdro tebyg Ianws, felly mae Walker yn rhannu darganfyddiad Epimethëws gyda Fountain a Larson a ddangosodd ym 1977 fod yna ddwy loeren ar wahân. Cafodd hynny ei gadarnhau gan Voyager 1 ym 1980.

Mae Epimethëws ac Ianws yn cyd-gylchdroadol. Dim ond 50 km ydy'r wahaniaeth rhwng radii cylchdroadol Ianws ac Epimethëws, sef llai nag eu tryfesurau eu hun. Mae eu cyflymiadau cylchdroadol felly bron yn gyfartal a bydd yr un sydd mewn cylchdro is, mwy cyflym fesul tipyn yn goddiweddyd y llall. Wrth iddyn nhw nesau ei gilydd maent yn cyfnewid momentwm ac fel canlyniad bydd yr un mewn cylchdro is yn cael ei gwthio i mewn i gylchdro uwch, tra bydd yr un mewn cylchdro uwch yn syrthio i mewn i gylchdro is. Mae'r cyfnewid hwn yn digwydd pob pedair mlynedd.

Mae yna sawl crater a chanddynt dryfesur sydd yn fwy na 30 km, yn ogystal â rhigolau a chribau mawr a bach. Mae nifer y craterau'n awgrymu bod Epimethëws yn eitha hen.
Epiros
Ardal yng ngogledd-orllewin Gwlad Groeg a de Albania yw **Epiros** neu **Epirus** (Groeg: Ήπειρος *Ēpeiros*; Groeg Dorig: Ἅπειρος *Apeiros*; Albaneg: *Epir* neu *Epiri*). Mae tua 80% ohono yng Ngwlad Groeg a 20% yn Albania. Ystyr yr enw Groeg yw "cyfandirol", i'w wahaniaethu oddi wrth yr ynysoedd oddi ar ei arfordir.

Ystyrir fod yr ardal hanesyddol yn ymestyn o Fae Vlorë yn Albania cyn gelled a Gwlff Arta yng Ngwlad Groeg. Ffurfir ei ffîn ddwyreiniol gan Fynyddoedd Pindus, sy'n ei wahanu oddi wrth Macedonia a Thessalia. Ardal fynyddig yw Epiros, gyda mynyddoedd calchfaen sy'n rhan o'r Alpau Dinarig ac sy'n cyrraedd uchder o 2,650 m.

Yn y cyfnod clasurol, roedd pobl Epiros yn byw mewn pentrefi, yn hyrach nag mewn dinas-wladwriaethau. Er y credir eu bod yn siarad Groeg, dirmygid yr Epiriaid gan y Groegwyr eraill. Er hynny, roedd i Epirus bwysigwydd, oherwydd mai yno yr oedd oracl enwog Dodona. Ffurfiwyd Teyrnas Epiros; ei brenin enwocaf oedd Pyrrhus, a ddaeth i'r orsedd yn 295 CC, ac a fu'n brwydro yn erbyn Gweriniaeth Rhufain am chwe blynedd.

Yn ddiweddarach, daeth Epirus yn ran o dalaith Rufeinig Macedonia. Pan rannwyd yr ymerodraeth Rufeinig yn ran orllewinol a rhan ddwyreiniol, Epirus oedd rhan fwyaf gorllewinol yr ymerodraeth yn y dwyrain, ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o'r Ymerodraeth Fysantaidd. Pan gipiwyd Caergystennin gan y croesgadwyr yn 1204, ymrannodd yr Ymerodraeth Fysantaidd yn nifer o rannau; un ohonynt oedd Unbennaeth Epirus. Yn 1430 daeth yr ardal yn rhan o'r Ymerodraeth Otomanaidd.

Pan enillodd Groeg annibyniaeth, parhaodd Epirus dan lywodraeth yr Otomaniaid. Rhoddwyd rhannau o dde Epiros i Wlad Groeg yng Nghytundeb Berlin yn 1881, a daeth y gweddill o dde Epiros yn eiddo Groeg wedi Rhyfeloedd y Balcanau 1912-3.
*Mae'r erthygl yma yn trafod yr aderyn. Am ystyron eraill, gweler Eos (gwahaniaethu)*

*Luscinia megarhynchos*
Aderyn sy'n aelod o deulu'r Gwybedogion (*Muscicapidae*) yw'r **Eos** (*Luscinia megarhynchos*). Arferid ei ystyried yn aelod o deulu'r bronfreithod (*Turdidae*). Mae'n aderyn gweddol gyffredin ar draws y rhan fwyaf o Ewrop a de-orllewin Asia.

Mae'r Eos yn aderyn mudol sy'n treulio'r gaeaf yn rhan ddeheuol Affrica. Aderyn brown ydyw, gyda'r bol yn wyn, heb unrhyw nodwedd drawiadol. Y peth mwyaf nodweddiadol am yr aderyn yw ei gân soniarus; ac yn wahanol i'r rhan fwyaf o adar, mae'n canu yn y nos yn ogystal ag yn y dydd.

Er bod yr eos yn aderyn prin yng Nghymru, mae'r gair "Eos" yn bur gyffredin mewn enwau lleoedd, a hefyd yn gyffredin mewn ffugenwau cantorion a beirdd e.e. Huw Morus (Eos Ceiriog) a Siôn Eos.

Y Gân
-----

* Ymddangosodd y sylw hwn ym mhapur newydd Y Dydd 22 Mai 1874: "Y mae un o naturiaethwyr enwog Germany wedi cyfieithu can yr Eos (nightingale) i'r ffurf a ganlyn: — *Zozozozozozozozozo— Sirhading—Hezez zezezez ezezeze cowar he dze hoi~Hi gai gai gai gai gai gai gai guai gai—Coricor dzio dzio pi.* Ac OS oes awydd ar rai o'n darllenwyr i efelychu yr Eos, ac ymgystadlu a chantor y gwyll, bydded iddynt ymarfer digon ar y gân uchod. Os cyfieithiad yw yr uchod o ganiad yr Eos, pa beth yn eu ffurf wreiddiol? Dymunol fyddai ei chael mewn gwisg Gymreig."
* Anaml y cynebir mydr, traw a sigl cân yr eos sydd i’w clywed trwy‘r enwog *Ode to a Nightingale* gan John Keats.
* Roedd eosiaid yn canu gyda’r nos yn destun rhialtwch yn aml yng Nghymru ac yn dipyn o sioe a chyfle i gymdeithasu a phartïo:

**Iaith anweddus noswyl yr eosiaid**
*How He "Heard" the Nightingale*
*At Aberavon on Monday William Charles, Taibach, was charged with using indecent language in Brombil Valley, Margam. P.S. Hawten said defendant was one of six hundred who visited the Brombil Valley to hear the nightingale. Defendant and another person were walking up the valley, one playing a melodion and the other singing. Defendant then made use of the language. Defendant admitted using the language. "It slipped out, sir," he declared.—Fined 10s. and costs.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  E. Y. Williams, Dolgellau ym Mwletin Llên Natur 69
2. ↑  Cambrian 26 Mai 1905
Ffurf lenyddol gryno, yn llinell, cwpled neu bennill, sy'n traethu doethineb neu wirionedd neu gyngor buddiol ynghylch bywyd a'r byd wedi'i fynegi'n goeth, yn fachog a chofiadwy yw **epigram**. Gair Groeg yw *epigram* sydd wedi cael ei fenthyg gan sawl iaith, yn cynnwys y Gymraeg, a gan lenorion Groeg yr Henfyd y ceir yr epigramau cynharaf yn nhraddodiad llenyddol y Gorllewin. Ceir ffurfiau tebyg mewn diwylliannau eraill hefyd, e.e. yr haiku yn llenyddiaeth Siapaneg, ac mae'n ffurf lenyddol boblogaidd yn y Gymraeg ers canrifoedd.

Tyfodd yr epigram yn y Gorllewin allan o arfer y Groegiaid o lunio beddargraffiadau am y meirw. Yn ddiweddarach cafwyd casgliadau o epigramau Groeg, yn cynnwys *Y Flodeugerdd Roeg*. Ymledaenodd yr epigram i Rufain a daeth beirdd fel Martial yn feistri arno. Parhaodd traddodiad yr epigram Lladin clasurol yn rhan o brif ffrwd llenyddiaeth Ewrop am ganrifoedd. Un o epigramwyr Lladin enwocaf yr 17g oedd y Cymro John Owen, a adnabyddwyd fel "Martial Prydain".

Yng Nghymru gellid dweud fod naws yr epigram yn elfen bwysig ym marddoniaeth gynnar y Cymry, yn enwedig yn y canu englynol, ond er y ceir llinellau a chwpledi sy'n epigramau mewn llawer o ganu y Cywyddwyr, ni ddatblygodd yn ffurf ar wahân tan y ddeunawfed ganrif. Perthyn yn agos i'r epigram y mae'r diharebion Cymraeg hefyd. Heddiw mae'n parhau i fod yn ffurf boblogaidd gan feirdd Cymraeg ac mae'n un o gystadlaethau arferol *Talwrn y Beirdd*.

Rhai enghreifftiau
------------------

Dyma ychydig o enghreifftiau o epigramau Cymraeg dros y blynyddoedd, gan gychwyn gyda chwpled enwog gan Llawdden (tua 1450-1480):

'Nôl blino'n treiglo pob tref
Teg edrych tuag adref.
Rhys Cain (m. 1614) ar garu'n ofer:

Cur dwfn yw cariad ofer.
Saunders Lewis yn y ddrama Siwan:

Rhodd enbyd yw bywyd i bawb.
Gerallt Lloyd Owen ar brofiad a chyfiawnder:

A ŵyr frath newyn i'r fron
A ry bris ar y briwsion.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Y Flodeugerdd o Epigramau Cynganeddol*, rhif 101.
2. ↑  *ibid.*, rhif 506.
3. ↑  *ibid.*, rhif 794.
4. ↑  *ibid.*, rhif 1246.

Llyfryddiaeth
-------------

* Alan Llwyd (gol.), *Y Flodeugerdd o Epigramau Cynganeddol* (Cyhoeddiadau Barddas, 1985).
Eglwys St Gallgo
Mae **Ffynnon Allgo** wedi’i lleoli ym mhentref Llanallgo ar Ynys Môn.

Hanes
-----

Mae’r ffynnon tua chwarter milltir i’r dde o Eglwys St. Gallgo. Mae’r ffynnon yn un o ffynhonnau hynaf Môn ac wedi ei lleoli ar safle carafanau yn y pentref.
Roedd y lleoliad yma yn gysegredig i’r duwiau Celtaidd ac yn le delfrydol i’r Derwyddon addoli eu duwiau. Ger y ffynnon mae yna gerflun o ben dynol ar ddarn o dywodfaen. Darganfuwyd y cerflun yn 1982. Mae’n awgrym o wreiddiau paganaidd. Mae’r ffynnon mewn dyffryn bychan cuddiedig a choed o’i gwmpas. 
Yn y llyfr *Inventory of Ancient Monumentes of Anglesey* mae’r ffynnon yn cael ei disgrifio fel *...a small pool on a rectangular chamber ten and a half feet by seven with low walls of limestone blocks*...

Dŵr y ffynnon
-------------

Roedd dŵr y ffynnon llawn swllfat leim ac yn ôl traddodiad roedd y dŵr yn iachau cleifion. Nid oes gofnod o ba anhwylderau a gai eu gwella gan ddŵr ffynnon Allgo.

Erbyn hyn mae coed yn tyfu drwyddi ac yn amlwg wedi ei hesgeuluso.

Gweler hefyd
------------

* Ffynhonnau Môn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ffynhonnau Cymru - Cyfrol 2 - Ffynhonnau Caernarfon, Dinbych, Y Fflint a Môn (Llyfrau Llafar Gwlad 43)
2. ↑  Inventory of Ancient Monumentes of Anglesey
Eglwys Llanbadrig
Mae **Ffynnon Badrig** wedi ei lleoli ym mhentref Llanbadrig ar Ynys Môn.

Mae yna ddwy ffynnon yn perthyn i Badrig yn y pentref. Mae un ger yr eglwys ac mae’r llall yn nwyrain y pentref wrth ymyl Borthwen.
Roedd y ffynnon wedi ei hesgeuluso ar ddechrau’r 20ed ganrif ond gellir dilyn lwybr cul i lawr y graig i gyrraedd y ffynnon.

Hanes
-----

Roedd galw mawr am y dŵr er mwyn trin anhwylderau plant a phobol ifanc. Roedd y dŵr yn cael ei gario o Lanbadrig mewn poteli a’i werthu fel meddyginiaeth mewn ffeiriau a marchnadoedd o gwmpas Ynys Môn. 
Yn ôl hanesion lleol roedd blas da ar y dŵr a’i fod yn effeithiol at wella cri cymalau, gwella’r droedwst, cornwydon a’r ddannoedd. 
Dyma hen bennill gwerinol oedd yn rhoi clod i’r ffynnon.

*Mae’r dwfr yn ffynnon Badrig*
*Heb ei fath, heb ei fath*
*Am wella pob anhwylder*
*Heb ei fath, heb ei fath*.

Gweler hefyd
------------

* Ffynhonnau Môn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ffynhonnau Cymru - Cyfrol 2 - Ffynhonnau Caernarfon, Dinbych, Y Fflint a Môn (Llyfrau Llafar Gwlad 43)
Mae llawer o ffynhonnau wedi eu lleoli o gwmpas Llanddwyn, ac mae **ffynnon Dafaden** yn un sydd wedi’i lleoli ar Ynys Llanddwyn yn Ynys Môn.

Ffynnon Dafaden
---------------

Mae’r ffynnon yn un droedfedd ar ddeg o hyd ac yn naw troedfedd a hanner o led. Mae gris yn arwain lawr o’r dŵr. Mae’r ffynnon yn sych erbyn hyn.

Yn ôl traddodiad roedd y ffynnon yn lle da i fynd i wella defaid ar groen. Dyna pam y gelwir yn Ffynnon Dafaden.
Dyma ddyfyniad o’r llyfr *Enwau Lleoedd Môn* gan Gwilym Jones a Tomos Roberts. Mae’n disgrifio’r hyn a oedd yn mynd ymlaen pan oeddent yn rhoi dŵr o’r ffynnon ar ddafaden…

*…pigid y ddafaden a phinau, gwthid y rhain i gorcyn a’i daflu i’r ffynnon, yna golchid y dwylaw yn nŵr y ffynnon a diflannai’r ddafaden.*

Mae rhai pobol yn meddwl mai corlan oedd safle’r ffynnon gan fod ffurf sgwâr iddi. 
Ond nid oes unrhyw dystiolaeth i gefnogi hyn.

Ffynnon Fair
------------

Mae ffynnon Fair wedi ei lleoli ar greigiau ynys Llanddwyn yn Ynys Môn.
Ffynnon fechan ydy hi ac yn ôl traddodiad o’r ffynnon hon roedd Santes Dwynwen yn yfed ohoni. 
Roedd llawer o bererinion yn ymweld â’r ffynnon yn Llanddwyn yn ystod yr Oesoedd Canol oherwydd eu hafiechydon. Roedden nhw yn dod at y ffynnon i wella afiechydon yr ysgyfaint, poenau ar yr esgyrn a phliwrisi.

Dyma gywydd ysgrifennodd Syr Dafydd Trefor i Dwynwen yn sôn am ei heglwys a’i ffynhonnau.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Santes ym mynwes Menai

A'i thir a'i heglwys a'i thai
Ffynhonnau gwyrthiau dan go
Oer yw'r dyn ni red yno. | "|

Gweler hefyd
------------

* Ffynhonnau Môn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Enwau Lleoedd Môn gan Gwilym T. Jones a Tomos Roberts
2. 1 2  Ffynhonnau Cymru - Cyfrol 2 - Ffynhonnau Caernarfon, Dinbych, Y Fflint a Môn (Llyfrau Llafar Gwlad 43)
Arlunydd a oedd yn gweithio yn y meysydd celf a phensaernïaeth oedd **Ellis Owen Ellis** (1813 – 17 Mai 1861). Arddangoswyd rhai o'i weithiau mewn orielau yn Llundain; efallai mai ei waith mwyaf adnabyddus yw *The Battle of Rhuddlan Marsh*, *Caradog before Caesar in Rome* a *The Fall of Llywelyn, the last Prince of Wales*.

Cefndir
-------

Ganwyd Ellis ym mhlwyf Abererch, Sir Gaernarfon. Roedd ei fam yn ferch i John Roberts ('Siôn Lleyn') ac roedd hefyd yn perthyn i John Thomas (Siôn Wyn o Eifion). Cafodd brentisiaeth fel saer coed ond roedd o mor dalentog roedd Syr Robert Williames Vaughan wedi trefnu iddo gyfarfod Syr Martin Archer Shee, paentiwr, ac fe'i cyflwynwyd gan Shee i arlunwyr eraill yn Llundain, lle aeth Ellis yn 1834 i astudio ac i baentio.

Ffynonellau
-----------

* NLW MSS1804, 1889, 9256;
* Eminent Welshmen: a short biographical dictionary of Welshmen... from the earliest times to the \*present (1908);
* Geirlyfr Bywgraffiadol o Enwogion Cymru (1870);
* J. Jones (‘Myrddin Fardd’), Enwogion Sir Gaernarfon (1922)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "ELLIS, ELLIS OWEN ('Ellis Bryncoch'; 1813 - 1861), arlunydd | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2019-01-22.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **Garreg-hir** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon i'r dwyrain o Fachynlleth, rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN998977. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 334 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 485 metr (1591 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
**Marcus Annius Florianus** (bu farw Medi 276) oedd ymerawdwr Rhufain am gyfnod byr yn y flwyddyn 276.

Ganed Florianus yn Tarsus, Asia Leiaf, ond ychydig a wyddir am ei fywyd cynnar. Pan ddaeth ei frawd Tacitus yn ymerawdwr, penodwyd Florianus yn bennaeth Gard y Praetoriwm. Gan fod Tacitus yn 75 oed pan ddaeth yn ymerawdwr, mae'r debyg fod Florianus hefyd yn weddol oedrannus. Yn y swydd yma, enillodd fuddugoliaeth bwysig dros y Gothiaid.

Pan ddaeth y newyddion fod ei frawd wedi marw, dilynodd Florianus ef fel ymerawdwr, ac enilloff fuddiugoliaeth arall dros y Gothiaid. Yn fuan wedyn clywodd fod Marcus Aurelius Probus wedi ei gyhoeddi'n ymerawdwr gan y llengoedd yn y dwyrain.

Cychwynnodd Florianus a'i fyddin tua'r dwyrain i wynebu Probus, ond llwyddodd Probus i osgoi brwydr am gyfnod. Cyn hir yr oedd milwyr Florianus, oedd wedi cyrraedd y dwyrain yn syth o Ewrop, yn ddioddef yn y gwres a bu nifer o glefydau yn effeithio'r fyddin. Gostyngodd morâl y milwyr, ac ym mis Mehein 276 aeth llawer ohonynt trosodd i ochr Probus. Ychydig yn ddiweddarach llofruddiwyd Florianus wedi teyrnasiad o 88 diwrnod.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Tacitus** | **Ymerawdwr Rhufain**276 | Olynydd:**Probus** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 309816597
* GND: 1059952734
* ULAN: 500355695

 |
Diwygiwr a chenhades Cymreig oedd **Annie Florence Evans** a adnabyddir fel **Florrie Evans** (15 Rhagfyr 1884 – 11 Rhagfyr 1967), a gafodd y clod am gychwyn diwygiad Cymreig 1904–1905 .

Bywyd
-----

Ganed Evans yng Nghei Newydd i Margaret (ganwyd Jones) a David Owen Evans. Roedd ei thad yn forwyr a ddaeth yn gapten yn ddiweddarach. 

Un o arweinwyr amlwg y Diwygiad oedd pregethwr Methodistaidd Cei Newydd, a threfnodd Joseph Jenkins gynhadledd yng Nghei Newydd yn 1903 gyda'r thema o ddyfnhau teyrngarwch i Grist. Un bore Sul  yn Chwefror 1904 yn ystod un o gyfarfodydd y pregethwyr gwnaeth Evans ddatganiad syml: "Yr wyf fi'n caru Iesu Grist â'm holl galon!". Dywedwyd fod ei geiriau wedi gwneud argraff ar y cyfarfod ac mai dyma ddechrau diwygiad 1904. Aeth aelodau ifanc o eglwys Joseph Jenkins, dan arweiniad Jenkins, i drefi a phentrefi eraill yn Nhe Ceredigion.

Hyd at ddiwedd 1905 bu'n ymwneud â theithio i gefnogi'r diwygiad. Byddai’n teithio gyda Maud Davies oedd hefyd yn dod o Gei Newydd. Buont yn teithio ar hyd a lled Cymru, i Lundain ac roedd y daith olaf yng Ngogledd Cymru. Evans fyddai'n siarad â Maud Davies yn canu. 

Yn 1908 clywodd am adfywiad arall yn India ym Mryniau Khasis a gwnaeth gais i fod yn genhadwr gyda Chenhadaeth Dramor y Methodistiaid Calfinaidd yn India. Derbyniwyd hi ac erbyn Nadolig 1908  roedd wedi teithio ar yr SS *City of Karachi* i Sylhe. Cyflogwyd hi fel nyrs nes iddi fynd yn sâl y flwyddyn ganlynol. Adroddwyd bod anghydfod ac erbyn Medi 1911 roedd yn ôl yn ei thref enedigol.

Bu farw Evans yn Ysbyty Glanely ar 11 Rhagfyr 1967.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6  "EVANS, ANNIE FLORENCE ('Florrie') (1884 - 1967), diwygwraig a chenhades". *Y Bywgraffiadur*. Cyrchwyd 2022-09-04.
2. ↑  Morgan, Robert J. (2008). *My All in All: Daily Assurance of God's Grace* (yn Saesneg). B&H Publishing Group. ISBN 978-0-8054-4663-0.
3. ↑  "Welsh Churches". *Church Growth Modelling* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-09-04.
4. ↑  Morris, John Hughes (1996). *The History of the Welsh Calvinistic Methodists' Foreign Mission: To the End of the Year 1904* (yn Saesneg). Indus Publishing. t. 325. ISBN 978-81-7387-049-1.
*Am lleoedd eraill o'r enw "Garden City", gweler Garden City (gwahaniaethu).*
Pentref yng nghymuned Sealand, Sir y Fflint, Sir y Fflint, Cymru, yw **Garden City**. Saif ar lan ogleddol Afon Dyfrdwy, gyferbyn â thref Shotton.

Sefydlwyd y pentref ym 1910 fel cymuned gynlluniedig ar gyfer gweithwyr yn y gwaith dur cyfagos yn Shotton. Y bwriad oedd i'r pentref fod bedair gwaith yn fwy, ond daeth y gwaith adeiladu i ben pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 21 Hydref 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir y Fflint**

**Trefi**  

Bagillt  **·** Bwcle  **·** Caerwys  **·** Cei Connah  **·** Y Fflint  **·** Queensferry  **·** Saltney  **·** Shotton  **·** Treffynnon  **·** Yr Wyddgrug
  
**Pentrefi**  

Abermor-ddu  **·** Afon-wen  **·** Babell  **·** Bretton  **·** Brychdyn  **·** Brynffordd  **·** Caergwrle  **·** Carmel  **·** Cefn-y-bedd  **·** Cilcain  **·** Coed-llai  **·** Coed-talon  **·** Cymau  **·** Chwitffordd  **·** Ewlo  **·** Ffrith  **·** Ffynnongroyw  **·** Gorsedd  **·** Gronant  **·** Gwaenysgor  **·** Gwernymynydd  **·** Gwernaffield  **·** Gwesbyr  **·** Helygain  **·** Higher Kinnerton  **·** Yr Hôb  **·** Licswm  **·** Llanasa  **·** Llaneurgain  **·** Llanfynydd  **·** Llannerch-y-môr  **·** Maes-glas  **·** Mancot  **·** Mostyn  **·** Mynydd Isa  **·** Mynydd-y-Fflint  **·** Nannerch  **·** Nercwys  **·** Neuadd Llaneurgain  **·** Oakenholt  **·** Pantasaph  **·** Pant-y-mwyn  **·** Penarlâg  **·** Pentre Helygain  **·** Pen-y-ffordd  **·** Pontblyddyn  **·** Pontybotgyn  **·** Rhes-y-cae  **·** Rhosesmor  **·** Rhyd Talog  **·** Rhyd-y-mwyn  **·** Sandycroft  **·** Sealand  **·** Sychdyn  **·** Talacre  **·** Trelawnyd  **·** Trelogan  **·** Treuddyn  **·** Ysgeifiog
Golygiad o waith pum bardd canoloesol, wedi'i olygu gan R. Iestyn Daniel, yw ***Gwaith Dafydd y Coed a Beirdd Eraill o Lyfr Coch Hergest***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Awst 2002. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Disgrifiad byr
--------------

Golygiad o destun waith pum bardd o'r 14eg a'r 15g sef Dafydd y Coed, Ieuan Llwyd ab y Gargam, Meurig ab Iorwerth, Y Proll, Y Mab Cryg, Tudur ap Gwyn Hagr a Tudur Ddall, yn cynnwys rhagymadroddion am fywydau a gwaith y beirdd, aralleiriad o'r testunau, nodiadau a geirfa.

Ceir yma bedair awdl foliant i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan yng Ngŵyr, un o noddwyr beirdd mwyaf diwylliedig y ganrif a chasglwr llawysgrifau gan gynnwys Llyfr Coch Hergest ei hun a luniwyd tua 1400. Ymhlith y cerddi mawl eraill mae awdl Dafydd y Coed i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yng Ngheredigion, cyfaill i Ddafydd ap Gwilym, a'r sawl a roes ei enw i'r llawysgrif, Llyfr Gwyn Rhydderch. 

Yn ogystal â cherddi mawl a thair cerdd grefyddol, ceir gan Ddafydd y Coed bum cerdd sy’n nodweddiadol o'r corff o ddychan bras a ddiogelwyd rhwng cloriau'r Llyfr Coch, yn cynnwys dychan i Raeadr Gwy. Trigolion Rhaeadr sydd dan y lach am geisio llofruddio’r bardd, a hynny’n adlewyrchu efallai, fel yr awgrymir, y tensiwn a fodolai rhwng dwy genedl yng nghyffiniau trefi Seisnig newydd y cyfnod wedi’r Goncwest. 

Dychanwr oedd Y Mab Cryg yntau, a barnu wrth y tair cerdd o’i eiddo yn y Llyfr Coch: i leidr a feiddiodd ysbeilio cartre’r bardd, i Sais o’r enw Griffri a’i carcharodd ar gam, ac i ddau lwfrgi am ffoi o faes y gad. Agwedd ar y cerddi hyn yw eu naws ysgafn, storïol, a’u diffyg prifodl hefyd sy’n beth anghyffredin yn y cyfnod hwnnw.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013
Gwaith cynhyrchu dur ym Mhort Talbot yw **Gwaith Dur Port Talbot**, sy'n eiddo i'r grŵp Corus. Mae'r gwaith yn gallu cynhyrchu bron i 5 miliwn tunnell o slab dur pob blwyddyn. Caiff y rhanfwyaf o'r slab ai rholio ar y safle ym Mhort Talbot ac ar safle Llanwern yng Nghasnewydd er mwyn creu amryw o gynnyrch stribed dur. Caiff gweddill y dur ei brosesu yng ngweithfeydd eraill Corus neu ei werthu ar ffurf slab. Mae'r gwaith yn gorchuddio ardal eang o dir sy'n domineiddio de'r dref, mae'r ffwrnais chwyth a'r gwaith cynhyrchu dur yn dirnodau sydd iw gweld o draffordd yr M4 a Prif Lein De Cymru wrth basio heibio'r dref.

Mae gwaith dur wedi bod ym Mhort Talbot ers 1901; adeiladwyd y gwaith gwreiddiol gan Gilbertson a lleolwyd i'r de o orsaf rheilffordd Port Talbot. Mae swyddfeydd gweinyddu'r gwaith dur gwreiddiol yn gartref i Lys Ynadon Port Talbot heddiw.

Anwedd dŵr yn codi o'r ffwrnais chwyth yng Ngwaith Dur Port Talbot
Dechreuodd y gwaith a leolir ym Margam ym 1953, adnabyddwyd yn wreiddiol ac ar lafar fel yr "Abbey Works", ond a elwir yn swyddogol yn "Corus Strip Products UK
Port Talbot Works". Cyfunodd sawl cwni cynhyrchu dur yn ne Cymru eu hadnoddau er mwyn ffurfio "The Steel Company of Wales" ac adeiladu gwaith dur modern cyfannol ar safle a fu'n eiddo bryd hynnu i Guest, Keen and Baldwins. Ond, arweiniodd cad-drefnu gwleidyddol at gynhyrchiad tunplat gael ei gadw yn ei berfeddwlad gwreiddiol ymhellach i'r gorllewin, mewn dau waith newydd yn Nhrostre a Felindre. Yn ystod yr adeg pan fu lefel cyflogaeth ar ei uchaf yn yr 1960au, Abbey Works oedd gwaith dur mwyaf Ewrop a'r cyflogwr mwyaf yng Nghymru, gyda 18,000 o weithwyr. Heddiw mae'r gwaith yn cynhyrchu coiliau dur wedi eu anelio gan rholio poeth ac oer, ar gyfer amryw o ddefnyddiau gan gynnwys ar gyfer y diwydiant ceir ac offer cartref.

Ym 1967, daeth The Steel Company of Wales yn rhan o'r British Steel Corporation, a gafodd ei breifateiddio yn ddiweddarach i ffurfio grŵp Corus. Mae'r Abbey Works yn eiddo i gwmni Indiaidd Tata Steel a caiff ei redeg gan Corus. Mae Tata Steel yn rhan o gwmni busnes hynaf a mwyaf India. Cytunodd Tata Group i brynu holl gyfranddaliadau cyffredinol Corusym Mawrth 2007 a gweithredwyd y gytundeb ym mis Ebrill 2007.

Mae'r rhaglen deledu Top Gear wedi defnyddio Gwaith Dur Port Talbot sawl gwaith ar gyfer ffilmio. Mae'r cyfarwyddwr Terry Gilliam wedi dweud y bu Gwaith Dur Port Talbot Steelworks un un o'r prif ddylanwadau cynnar arno wrth ddatblygu'r ffilm Brazil.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Port Talbot Historical Society: TIME LINE 20TH C.
2. ↑   (2008) *Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig*. Caerdydd: Gwasg prifysgol Cymru

Dolenni allanol
---------------

* BBC - South West Wales in pictures:Port Talbot Slideshow Tour Archifwyd 2007-12-31 yn y Peiriant Wayback.
* Tata Steel Archifwyd 2014-06-25 yn y Peiriant Wayback.
* This Is South Wales on the works
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn teires borffor**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod teires porffor**; yr enw Saesneg yw *Purple Treble-bar*, a'r enw gwyddonol yw *Aplocera praeformata*. Mae i'w ganfod yng ngorllewin Ewrop hyd at Rwsia ac i'r gogledd mor bell a Ffindir a'r Gwledydd Baltig. Mae'r isrywogaeth *Aplocera praeformata urbahni* i'w gael yng Ngwlad Groeg. Yn yr Alpau, mae i'w ganfod i uchder o hyd at 2,000 metr, sydd cyfuwch a'r Wyddfa.

34–44 mm ydy hyd yr adenydd a gwelir yr oedolyn yn hedfan rhwng Mehefin ac Awst; ceir un genhedlaeth yn unig.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn teires borffor yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Isrywogaethau
-------------

* Aplocera praeformata gibeauxi Leraut, 1995
* Aplocera praeformata praeformata (Hübner, 1826)
* Aplocera praeformata urbahni Dufay, 1981

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn euradain**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod euradain**; yr enw Saesneg yw *Goldwing*, a'r enw gwyddonol yw *Synthymia fixa*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn euradain yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Néstor Montalbano yw ***Cómplices*** a gyhoeddwyd yn 1998. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Cómplices*** ac fe’i cynhyrchwyd yn yr Ariannin. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Leticia Bredice, Oscar Martínez, Dora Baret, Arturo Goetz, Catalina Speroni, Jorge Rivera López, José Luis Alfonzo, Jorge Marrale, Walter Balzarini, Mauricio García a Miguel Ángel Paludi. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1998. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Saving Private Ryan* sef ffilm ryfel gan Steven Spielberg a enillod 5 Oscar. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Néstor Montalbano ar 13 Mai 1961 yn 9 de Julio Partido.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Néstor Montalbano nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **euryn galarus**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **eurynnod galarus**; yr enw Saesneg yw *Purple-bordered Gold*, a'r enw gwyddonol yw *Idaea muricata*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r euryn galarus yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn gludlys du a gwyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod gludlys du a gwyn**; yr enw Saesneg yw *Varied Coronet*, a'r enw gwyddonol yw *Hadena compta*.

Mae lled yr adenydd rhwng 25–30 mm ac mae'n hedfan rhwng Mai a Gorffennaf.

Cynefin
-------

Gellir canfod y gwyfyn hwn yn Ewrop, Morocco, Algeria, Twrci, Israel, Lebanon, Irac, Iran, canol Asia, de Rwsia, Tsieina a Japan.

Bwyd
----

Bwyd y siani flewog ydy Dianthus barbatus a Silene vulgaris.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn gludlys du a gwyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.