recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Rhyfel cartref rhwng Gweriniaeth Arabaidd Iemen (Gogledd Iemen) a'r Weriniaeth Ddemocrataidd Iemen (De Iemen) a barodd am ddeufis ym 1994 oedd **Rhyfel Cartref Cyntaf Iemen**. Brwydrodd lluoedd y Weriniaeth Ddemocrataidd dros ddadwneud uno'r ddwy Iemen ac adfer gweriniaeth sosialaidd yn y de. Enillwyd y rhyfel gan luoedd y gogledd a gyrrwyd nifer o arweinwyr y de yn alltud.

Cefndir
-------

Unwyd Gweriniaeth Arabaidd Iemen (Gogledd Iemen) a Gweriniaeth Ddemocrataidd Pobl Iemen (De Iemen) ym 1990 i ffurfio Gweriniaeth Iemen. Er gwaethaf ymdrechion i gymodi'r ddwy gyn-weriniaeth a sefydlu llywodraeth yn Sana'a a chyfansoddiad unedig, bu tensiynau rhwng y gogledd a'r de o hyd. Ffoes yr Is-arlywydd Ali Salim al-Beidh i Aden, cyn-brifddinas y de, yn Awst 1993 yn sgil ymgecru yn y llywodraeth glymblaid. Dirywiodd diogelwch mewnwladol wrth i ddynion arfog ymgynghreirio â gwahanol wleidyddion, a manteisiodd arweinwyr llwythol ar y sefyllfa gan wrthsefyll awdurdod Sana'a. Cyhuddwyd y llywodraeth ganolog, dan y Prif Weinidog Haydar Abu Bakr al-Attas, o lygredigaeth, ac erbyn 1994 roedd y wlad ar fin rhyfel.

Y brwydro
---------

Digwyddodd y rhan helaeth o'r brwydro yn y rhyfel cartref yn neheudir Iemen, ac eithrio cyrchoedd awyr yn erbyn dinasoedd yn y gogledd. Derbyniodd y Weriniaeth Ddemocrataidd gymorth ariannol a chyfarpar milwrol oddi ar sawl gwlad Arabaidd – Sawdi Arabia, Oman, Libanus, Irac, Libia, Coweit, Bahrain, a'r Emiradau Arabaidd Unedig – yn ogystal â llywodraethau sosialaidd Ciwba, Gogledd Corea, a Tsieina. Cefnogwyd llywodraeth Sana'a gan Wlad Iorddonen, yr Aifft, Qatar, Unol Daleithiau America, Iran, India, a Swdan.

Yn Ebrill 1994, saethwyd pum taflegryn SCUD gan luoedd y de at ddinas Sana'a, gan achosi rhywfaint o ddifrod. Dyma oedd yr eildro i luoedd anwladwriaethol ddefnyddio taflegrau balistig â phennau confensiynol, wedi i wrthryfelwyr yn Affganistan saethu taflegrau SCUD at Kabul yn Ionawr 1994. Dechreuodd grwpiau arfog ymladd yn erbyn ei gilydd yn nechrau 1994. Sefydlwyd Gweriniaeth Ddemocrataidd Iemen yn ffurfiol ar 21 Mai 1994, ond na chafodd ei chydnabod gan y gymuned ryngwladol. Ymunodd Ali Nasir Muhammad, cyn-Brif Weinidog De Iemen, a'i gefnogwyr â lluoedd y gogledd, a gyrrwyd y gwrthryfelwyr ar ffo. Cipiwyd Aden ar 7 Gorffennaf, a daeth y brwydro i ben.

Canlyniadau
-----------

Yn sgil buddugoliaeth y gogledd, ffoes miloedd o wrthryfelwyr y de o Iemen, nifer ohonynt i Sawdi Arabia. Cyhoeddodd yr Arlywydd Ali Abdullah Saleh y byddai'n rhoi amnest i bob un gwrthryfelwr ond am 16 o'r arweinwyr, a dychwelodd y mwyafrif ohonynt i Iemen felly. O'r diwedd, rhoddwyd amnest anffurfiol hefyd i'r 16 o arweinwyr, ond arhosodd y mwyafrif ohonynt yn alltud.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Brian Whitaker, "Five Scuds fired at Yemeni capital as war worsens", *The Guardian* (7 Ebrill 1994). Adalwyd ar 25 Medi 2020.
2. 1 2  (Saesneg) "Yemen Civil War (1990-1994)", GlobalSecurity.org. Adalwyd ar 25 Medi 2020.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhwyll y crawcwellt**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **rhwyllau'r crawcwellt**; yr enw Saesneg yw *Hedge Rustic*, a'r enw gwyddonol yw *Tholera cespitis*. Mae i'w ganfod yn Ewrop hyd at Siberia.

34–40 mm ydy lled adenydd agored yr oedolyn ac fe'i gwelir yn hedfan rhwng Gorffennaf a Medi, mewn un genhedlaeth yn unig.

Prif fwyd y siani flewog ydy gweiriau amrywiol gan gynnwys mathau o: *Nodus stricta*, *Calamagrostis purpurea*, *Festuca* a *Deschampsia*. Mae'r siani flewog i'w gweld rhwng Mawrth a Gorffennaf. Mae'n gaeafgysgu ar ffurf ŵy.

Is rywogaethau
--------------

* *Tholera cespitis cespitis*
* *Tholera cespitis armena* Hacker, 1986

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhwyll y crawcwellt yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.

Dolennau allanol
----------------

* UKmoths
* Lepidoptera of Belgium
Mewn geometreg plân, polygon a chanddo bedair ochr o'r un hyd yw **sgwâr**, lle mae maint pob ongl yn hafal. Hynny yw, polygon rheolaidd â phedwar ochr ydyw. Mae'n fath arbennig o bedrochr: gellir ei ystyried yn rhombws ag onglau o 90°, neu'n betryal lle mae'r ochrau o'r un hyd.


|  |
| --- |
|   |

Fformiwlâu defnyddiol
---------------------

Mewn sgwâr sydd â hyd ei ochrau yn *a*,

* Hyd perimedr {\displaystyle p=4a}
* Arwynebedd {\displaystyle A=s^{2}}
* Hyd diamedr {\displaystyle d=a{\sqrt {2}}}

Defnydd o'r term mewn Algebra elfennol
--------------------------------------

Mewn algebra, dywedir fod rhif yn cael ei **sgwario** wrth ei luosi a'i hun. Mae hyn yn deillio o'r defnydd uchod, gan mai arwynebedd sgwâr yw sgwâr(algebreaidd) hyd ei ochrau. Dynodir sgario gan y symbol 2, er enghraifft:

{\displaystyle x^{2}=x\times x}
Sylwer fod sgwâr pob rhif real yn bositif. Mae'n dilyn na all rhif real bodoli'r hafaliad {\displaystyle x^{2}=-1}. (Mae hyn yn ysgogi i ni greu'r rhifau cymhlyg, a dweud bod y rhif dychmygol {\displaystyle i} yn bodoli'r hafaliad.)

Felly, nid oes gan y ffwythiant real {\displaystyle f(x)=x^{2}} wrthdro. Fodd bynnag, lle mae {\displaystyle x} yn *bositif*, mae yna rhif unigryw {\displaystyle {\sqrt {x}}} (a gelwir yn **ail-isradd** {\displaystyle x}) sy'n bodoli {\displaystyle {\sqrt {x}}^{2}=x}, ac fe allwn ysgrifennu {\displaystyle f^{-1}(x)={\sqrt {x}}}.

Rhifau sgwâr
------------

Dywedir fod rhif naturiol {\displaystyle a} yn rhif sgwâr, os mae {\displaystyle a=b^{2}} lle mae {\displaystyle b} yn rhif naturiol arall, hynny yw, os mae {\displaystyle {\sqrt {a}}} yn gyfanrif. Dyma'r 50 rhif sgwâr cyntaf:

12 = 1
22 = 4
32 = 9
42 = 16
52 = 25
62 = 36
72 = 49
82 = 64
92 = 81
102 = 100

112 = 121
122 = 144
132 = 169
142 = 196
152 = 225
162 = 256
172 = 289
182 = 324
192 = 361
202 = 400

212 = 441
222 = 484
232 = 529
242 = 576
252 = 625
262 = 676
272 = 729
282 = 784
292 = 841
302 = 900

312 = 961
322 = 1024
332 = 1089
342 = 1156
352 = 1225
362 = 1296
372 = 1369
382 = 1444
392 = 1521
402 = 1600

412 = 1681
422 = 1764
432 = 1849
442 = 1936
452 = 2025
462 = 2116
472 = 2209
482 = 2304
492 = 2401
502 = 2500

Chwiliwch am ***sgwâr***  
yn Wiciadur.
Mae **Rhwng y Ddwynant** yn gopa mynydd a geir i'r gogledd o Lyn Efyrnwy, yn y Berwyn rhwng y Bala a'r Trallwng, Powys; cyfeiriad grid SH978248. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 553metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 588 metr (1929 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Roedd **Hans Busk** *yr hynaf* (28 Mai 1772 – 8 Chwefror 1862) yn ysgolhaig a bardd Eingl-Cymreig.

Cefndir
-------

Roedd Busk yn fab ieuengaf Syr Wadsworth Busk twrnai cyffredinol Ynys Manaw a thrysorydd y Deml Ganol, ac Alice, merch ac Etifedd Edward Parish o Ipswich a Walthamstow

Gyrfa
-----

Yn ei ieuenctid treuliodd beth amser yn Rwsia, lle'r oedd yn aelod o farchogion gwarchodol Catrin Fawr.

Roedd yn berchen ar ystâd yn Glanalder, Sir Faesyfed. Mae Glanalder yn sefyll rhyw 3 milltir o Rhaeadr Gwy. Cymerodd ddiddordeb gweithredol ym musnes y sir; roedd yn ynad heddwch, ac yn uchel siryf ym 1837..

Neilltuwyd amser hamdden Busk i astudiaethau clasurol a llenyddiaeth gyffredinol, a chyhoeddodd sawl cyfrol o benillion ysgafn. Roedd ei gerddi yn cynnwys teitlau fel *"The Banquet"*, *"The Dessert"* a *"The Vestriad"*. Er eu bod yn anhysbys bellach, cawsant ychydig o sylw yn eu dydd, er enghraifft adolygwyd "The Banquet" a "The Vestriad" yn y Literary Gazette, yr olaf ar y dudalen flaen. Ymysg ei gyfeillion agos ym myd llên oedd Thomas Burke, Richard Brinsley Sheridan, yr Arglwydd Byron, a Walter Scott.

Teulu
-----

Ym mis Ebrill neu fis Mai 1814 priododd Maria, merch Joseph Green. Ei fab hynaf oedd Hans Busk yr ieuengaf. Ei ferched oedd Julia Clara Pitt Byrne; Rachel Harriette Busk; Maria Georgiana Loder, gwraig Syr Robert Loder, Barwnig 1af; Amelia Sophia Crawford (1817-1896); a Frances Rosalie Vansittart (a oedd yn ymwneud ag achos cyfreithiol pwysig *Vansittart v. Vansittart* yn erbyn ei gŵr yn Llys y Siawnsri). Mae'r llyfr *Converts to Rome* yn rhestru pob un o'i bum merch fel rhai oedd wedi cael tröedigaeth i Gatholigiaeth, er yn achos Maria Georgiana yr oedd pan oedd hi yn ei saithdegau.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn Great Cumberland Place, Hyde Park, Llundain yn 89 mlwydd oed

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Henderson, T. & Reynolds, K. (2004, September 23). Busk, Hans, the elder (1772–1862), scholar and poet. Oxford Dictionary of National Biography adalwyd 17 Awst 2019
2. ↑  "A distinguished High Sheriff". Radnorshire Society transactions. Cylchgronau Cymru Rhif 28, 1958, tud 38–39 adalwyd 17 Awst 2019
3. ↑  "Review of New Books: The Vestriad, a Poem. By Hans Busk, Esq. London, 1819". The London Literary Gazette. 3 (129): 433-435. 10 Gorffennaf 1819. Adalwyd 17 Awst 2019
4. ↑  "Notitle - The Pembrokeshire Herald and General Advertiser". Joseph Potter. 1862-02-21. Cyrchwyd 2019-08-17.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 63880803
* LCCN: nr93024262
* ISNI: 0000 0000 4974 786X
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Sgurr nan Conbhairean - Drochaid an Tuill Easaich** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Affric i Glen Moriston yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH120134. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Sgurr nan Conbhairean.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Rhyfel cartref a ymladdwyd rhwng Gweriniaeth Ddemocrataidd Affganistan a gwrthryfelwyr y mujahideen oedd **Rhyfel Cartref Affganistan (1989–92)** a oedd yn barhad o'r rhyfel Sofietaidd a ddaeth i ben ym 1989. Wedi enciliad yr Undeb Sofietaidd, gadawyd Affganistan mewn anhrefn ac adfail, ac heb ddatrysiad i'r gwrthdaro rhwng y llywodraeth a'r gwrthryfelwyr. Unwaith yr enciliodd y lluoedd Sofietaidd o'r wlad, cyhoeddwyd argyfwng cenedlaethol gan yr Arlywydd Mohammad Najibullah. Er nad oedd presenoldeb milwrol bellach gan yr Undeb Sofietaidd yn Affganistan, parhaodd y Cremlin i ddarparu cyflenwadau milwrol ac economaidd i lywodraeth Najibullah, yn ogystal â bwyd a thanwydd trwy gydol gaeafau 1990 a 1991.

Llwyddodd Najibullah i afael ar rym am dair blynedd wedi enciliad y Sofietiaid, er na enillai cefnogaeth y bobl yn llwyr. Yn sgil diddymu'r Undeb Sofietaidd yn niwedd 1991, gwrthododd Ffederasiwn Rwsia werthu cynnyrch olew i Affganistan, gan atal bwyd a thanwydd rhag cyrraedd y wlad yn ystod y gaeaf. Gwrthgiliodd y Cadfridog Abdul Rashid Dostum, gan ymgynghreirio ag Ahmed Shah Massoud a Sayed Jafar Naderi. O'r diwedd, cwympodd llywodraeth Najibullah a chipiwyd y brifddinas Kabul gan luoedd Dostam a Massoud ar 18 Ebrill 1992.

Yn debyg i'r rhyfel yn Affganistan trwy gydol y 1980au, rhyfel trwy ddirprwy oedd hwn a oedd yn gosod y bloc comiwnyddol yn erbyn Unol Daleithiau America a'i cynghreiriaid yn ystod blynyddoedd olaf y Rhyfel Oer. Derbyniodd y mujahideen gymorth oddi ar yr Unol Daleithiau, Pacistan, a Sawdi Arabia, er mwyn gwrthbwyso grym Sofietaidd yng Nghanolbarth Asia. Buont hefyd yn derbyn cymorth oddi ar Iran, a oedd yn elyniaethus i'r Sofietiaid a'r Americanwyr fel ei gilydd. Olynwyd y gwrthdaro gan Ryfel Cartref Affganistan (1992–96).

Cyfeiriadau
-----------
Ffotograff o Gapel Rhydwilym gan John Thomas
Mae **Rhydwilym** yn un o gapeli cynharaf y Bedyddwyr, yng nghefngwlad Sir Benfro, gorllewin Cymru. Fe'i corfforwyd yn 1668 ac fe adeiladwyd y capel cyntaf yn 1701 a adeildwyd trwy gefnogaeth John Evans, Llwyndŵr. Helaethwyd y capel yn 1763 a chodwyd capel newydd yn 1841. Codwyd yr un presennol yn 1875.

Yn lobi y capel presennol mae carreg o'r adeilad gwreiddiol gyda'r geiriau canlynol wedi eu torri arni:

JOHN EVANS O LLWYNDWR GOSTODD
GWNEUTHUR.Y.TY. HWN ANNO DOM 1701
GAN DDYMUNO. Y. TY. HUN. Y. USE. Y
BOBLE BYTH. SY. N. DALA Y. vi GWUDDOR
SY. N. Y. vi OR. HEBRE. 1.2
Cyfeiriad at Y Llythyr at yr Hebreaid, Pennod 1, adnod 2, yn y Testament Newydd, sydd yn y llinell olaf.

Ymfudodd 16 o'r aelodau i Delaware, UDA, yn 1701 a sefydlu eglwys yno.

Gweinidogion Rhydwilym
----------------------

* Gabriel Rees
* Thomas Jones

Llyfryddiaeth
-------------

* Owen, D. Huw, *Capeli Cymru* (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.171–2

Dolen allanol
-------------

* Gwefan Rhydwilym Archifwyd 2013-12-06 yn y Peiriant Wayback.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhwyll bluog**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **rhwyllau pluog**; yr enw Saesneg yw *Feathered Gothic*, a'r enw gwyddonol yw *Tholera decimalis*. Mae i'w ganfod yn Sgandinafia a gorllewin Ewrop.

38–48 mm ydy lled adenydd agored yr oedolyn ac fe'i canfyddir ar ei adain rhwng Awst a Medi.

Gweiriau amrywiol yw prif fwyd y siani flewog.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhwyll bluog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.

Dolennau allanol
----------------

* Feathered Gothic at UKmoths
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhwyll ymylog**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **rhwyllau ymylog**; yr enw Saesneg yw *Bordered Gothic*, a'r enw gwyddonol yw *Heliophobus reticulata*. Mae i'w ganfod yn yr ardaloedd Palearctig.

32–37 mm ydy lled adenydd agored yr oedolyn ac mae'n hedfan rhwng Mai ac Awst, ynddibynol ar ei leoliad.

Prif fwyd y siani flewog ydy: *Saponaria officinalis*, *Silene vulgaris* a *Polygonum aviculare*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhwyll ymylog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.

Dolennau allanol
----------------

* Vlindernet Nodyn:Nl
* Lepidoptera of Belgium
* Bordered Gothic at UKmoths
Bardd, beirniad llenyddol, ac ysgrifwr o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Roberto Ibáñez** (1907 – 28 Awst 1978). Roedd yn briod i'r bardd Sara de Ibáñez. Cysylltir ei waith â mudiad *ultraísmo*.

Ganwyd ym Montevideo. Yn ei weithiau cynnar mae'n ymdrin â themâu cyffredin megis ieuenctid, serch, ac angau. Yn hwyrach yn ei yrfa, trodd at themâu cymdeithasol. Ymhlith ei gasgliadau o gerddi mae *Olas* (1925), *La danza de los horizontes* (1927), *Mitología de la sangre* (1939). Ibáñez oedd enillydd cyntaf gwobr Casa de las Américas am farddoniaeth, a hynny yn 1961 am ei gyfrol *La frontera*. Gwasanaethodd yn swydd cyfarwyddwr y Sefydliad Cenedlaethol dros Ymchwiliadau ac Archifau Llenyddol, ac am gyfnod fe oedd yn gyfrifol am gyrsiau llenyddol yn ysgolion Wrwgwái.

Cafodd ddylanwad pwysig ar feirniadaeth lenyddol yn Wrwgwái, fel un o'r cyntaf yn y wlad i drin â llên mewn dull ysgolheigaidd. Bu'n sbarduno dadleuon gyda'i feirniadaeth, a chafodd ddadl enwog gydag Emir Rodríguez Monegal. Bu farw ym Montevideo.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) William H. Katra, "Ibáñez, Roberto (1902–1978)" yn *Encyclopedia of Latin American History and Culture* (Gale, 2008). Adalwyd ar 23 Mai 2019.
2. 1 2  Norah Giraldi Dei Cas, "Ibáñez, Roberto" yn *Encyclopedia of Latin American and Caribbean Literature 1900–2003*, golygwyd gan Daniel Balderston a Mike Gonzalez (Llundain; Routledge, 2004), t. 270.
3. ↑  Richard Young ac Odile Cisneros, *Historical Dictionary of Latin American Literature and Theater* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2011), tt. 237–8
Mae'r **Rhwydwaith Rhyngwladol Dileu Llygryddion** (**IPEN**) (Saesneg: *The International Pollutants Elimination Network*) yn rhwydwaith byd-eang o gyrff anllywodraethol sy'n ymroddedig i ddileu llygryddion, megis plwm mewn paent, mercwri a phlwm yn yr amgylchedd, llygryddion organig parhaus (POPs), cemegau sy'n tarfu ar endocrin, a gwenwynau eraill.

Mae IPEN yn cynnwys sefydliadau anllywodraethol er budd y cyhoedd sy'n cefnogi dileu POPs yn fyd-eang trwy Gonfensiwn Stockholm, ac sy'n ceisio dylanwadu ar waith yn dilyn confensiynau Rotterdam a Basel, yn ogystal â Chonfensiwn Minimata ar Fercwri.

Mae gan IPEN mwy na 550 o sefydliadau anllywodraethol er budd y cyhoedd mewn dros 120 o wledydd sy'n cydweithio i ddileu llygryddion gwenwynig, cyn gynted a phosibl, ond mewn modd cymdeithasol gyfiawn. Mae'r genhadaeth hon yn cynnwys cyflawni byd lle mae pob cemegyn yn cael ei gynhyrchu a'i ddefnyddio mewn ffordd sy'n dileu effeithiau andwyol sylweddol ar iechyd dynol a'r amgylchedd, a lle nad yw llygryddion organig parhaus (POPs) a chemegau o bryder cyfatebol bellach yn llygru amgylcheddau lleol a byd-eang.

Gweler hefyd
------------

* Canolfan Cyfraith Amgylcheddol Ryngwladol (CIEL)
* Protocol Llygredd Aer POP
* Confensiwn Stockholm
* Confensiwn Minamata ar Fercwri
* Confensiwn Basel
* Confensiwn Rotterdam

Nodiadau
--------

1. ↑  "New Name Better Reflects Breadth of IPEN's Work". Cyrchwyd 15 November 2019.
2. ↑  "IPEN". Cyrchwyd 15 November 2019.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Swyddogol IPEN

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 158760722
* NKC: ko2002111613

 |
Mae **Sant-Briag** (Ffrangeg: *Saint-Briac-sur-Mer*) yn gymuned yn department Il-ha-Gwilen (Ffrangeg: *d'Ille-et-Vilaine*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda Pleurtuit, Saint-Lunaire, Lanseeg, Plouvalae ac mae ganddi boblogaeth o tua 2,205 (1 Ionawr 2020).

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code 35256

Hinsawdd
--------

Mae St Briac yn gorwedd ar Llif y Gwlff sy'n golygu ei fod yn mwynhau hinsawdd gynnes, nifer o raddau yn gynhesach nag ardaloedd cyfagos. Mae gan y pentref enghreifftiau gwych o balmwydd a phlanhigion trofannol, ar hyd y strydoedd, gan wneud teithiau cerdded pleserus iawn.

Hamdden
-------

Mae gan Saint Briac dau wersyll, saith o draethau, pedwar cwt tennis, maes pêl-droed, a chlwb hwylio, cwrs golff mini ac un un 18 twll a nifer o fwytai.

Gwleidyddiaeth
--------------

Bu Brice Lalonde, cyn ymgeisydd Y Balid Werdd ar gyfer Arlywyddiaeth Ffrainc, yn faer y pentref rhwng 1989-2008. Mae Lalonde yn gefnder i'r seneddwr Americanaidd John Kerry.

Galeri
------

* Neuadd y drefNeuadd y dref
* Swyddfa'r postSwyddfa'r post
* Castell NessayCastell Nessay
* ClochdyClochdy
* TraethTraeth
* Cytiau traethCytiau traeth

Cyfeiriadau
-----------

* INSEE

Gweler hefyd
------------

* Cymunedau Il-ha-Gwilen

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Sant-Briag***
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Rholydd daear rhesog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: rholyddion daear rhesog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Brachypteraclas leptosomus***; yr enw Saesneg arno yw *Short-legged ground roller*. Mae'n perthyn i deulu'r Rholyddion Daear (Lladin: *Brachypteraciidae*) sydd yn urdd y *Coraciiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *B. leptosomus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r rholydd daear rhesog yn perthyn i deulu'r Rholyddion Daear (Lladin: *Brachypteraciidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Rholydd daear cennog | Geobiastes squamiger |  |
|
| Rholydd daear cyffredin | Atelornis pittoides |  |
|
| Rholydd daear cynffonhir | Uratelornis chimaera |  |
|
| Rholydd daear pengoch | Atelornis crossleyi |  |
|
| Rholydd daear rhesog | Brachypteracias leptosomus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Rholydd daear rhesog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Esgob Bangor o 1197 hyd ei farwolaeth oedd **Robert o Amwythig**, Saesneg: *Robert of Shrewsbury* (bu farw 1212).

Bywgraffiad
-----------

Ymddengys i Robert fod yn Ddeon Amwythig a phrebendari Wolverhampton. Apwyntiwyd ef yn Esgob Bangor gan Hubert, Archesgob Caergaint, i bob golwg heb iddo gaeth ei ethol, a chysegrwyd ef gan yr Archesgob ar 16 Mawrth 1197. Cofnoda Gerallt Gymro ymdrechion person y cyfeiria ato fel "R.", is-brior Abaty Aberconwy, i gael ei gydnabod fel esgob etholedig Bangor.

Yn 1211, ymosododd y brenin John, brenin Lloegr ar Wynedd, mewn ymdrech i orchfygu Llywelyn Fawr. Roedd John wedi ei ysgymuno ar y pryd, a gwrthododd Robert ei gyfarfod. Ymateb y brenin oedd gyrru llu o filwyr o Brabant, a losgodd ddinas Bangor a chipio'r esgob o allor yr eglwys gadeiriol. Bu raid i Robert dalu dirwy o 200 o hebogiaid i ad-ennill ei ryddid. Bu farw'r flwyddyn ganlynol (neu 1213 yn ôl rhai ffynonellau) a chladdwyd ef yn yr Amwythig.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  J. E. Lloyd (1911) *The history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.).
Seiclwr ffordd proffesiynol o Dde Affrica oedd **Ryan Cox** (9 Ebrill 1979 – 1 Awst 2007). Bu'n seiclo ers 1987 ond trodd yn broffesiynol yn 2000. Ymunodd â thîm Amore e Vita yn y flwyddyn gyntaf cyn symud i Team Cologne, a oedd wedi ei leoli yn yr Almaen. Bu'n aelod o dîm Barloworld ers 2003. Bu farw Cox yn ysbyty Kempton Park, Gauteng pan fyrstiodd rhydweli yn ei goes chwith, tair wythnos ar ôl llawdriniaeth nam gwaedlestrol yn Ffrainc er mwyn cael gwared ar gwlwm yn y rhydweli.

Canlyniadau
-----------

2002
2il Pencampwriaeth Rasio Ffordd Cenedlaethol, De Affrica
3ydd Pencampwriaeth Treial Amser Cenedlaethol, De Affrica
2003
1af, Cam 1, Circuit des Mines
2004
1af Tour of Qinghai Lake
1af, Cam 1, Tour of Qinghai Lake
1af Pencampwriaeth Rasio Ffordd Cenedlaethol, De Affrica
1af, Cam 4, Giro del Capo treial amser dringo allt
2il Tour de Langkawi
2005
1af Tour de Langkawi
1af, Cam 8, Tour de Langkawi
1af Pencampwriaeth Rasio Ffordd Cenedlaethol, De Affrica
1af, Cam 6, Tour of Qinghai Lake
2il Giro del Capo
2il UCI Africa Tour
2il UCI Asia Tour

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Tragedy in South Africa as Ryan Cox passes away* Susan Westemeyer & Shane Stokes, Cyclingnews.com 1 Awst 2007

Dolenni allanol
---------------

* *SA cyclist Ryan Cox dies*
* Proffil ar wefan swyddogol Ryan Cox Archifwyd 2007-08-04 yn y Peiriant Wayback.
* *Thank you Ryan, we will never forget you* Archifwyd 2007-09-29 yn y Peiriant Wayback.
* *SA cyclist Cox loses fight for his life* Archifwyd 2007-09-29 yn y Peiriant Wayback.
Teulu o adar ydyw'r **Rholyddion** (Lladin:*Coraciidae;* Saesneg: *Rollers*), sy'n frodorol o Affrica, Ewrop ac Asia (yr Hen Fyd).

Mae'r grŵp yn cael ei enwi'n "Rholyddio" oherwydd y modd acrobatig maen nhw'n perfformio yn ystod paru neu ar deithiau hedfan tiriogaethol. Mae'r Rholeri'n debyg i frain o ran maint ond yn debycach i Leision y dorlan (*Alcedo atthis*) o ran eu plu lliwgar. Mae dau o fysedd traed blaen y Rholydd wedi'u cysylltu, ond nid yr un allanol.

Pryfaid yw eu prif fwyd, gyda'r rhywogaeth *Eurystomus* yn cymryd eu hysglyfaeth ar yr adain, ac aelodau'r genws *Coracias* yn plymio o gangen i ddal eu bwyd o'r ddaear.

Er bod y Rholyddion sy'n fyw heddiw'n byw mewn hinsawdd cynnes yr Hen Fyd, dengys cofnodion ffosil bod Rholyddion yn bresennol yng Ngogledd America yn ystod yr Eosen. Maent yn unweddog (yn cadw'n ffydlon i'w gilydd fel pâr); mewn twll mewn coeden maen nhw'n nythu, neu weithiau mewn wal garreg. Yn y trofannau, mae'r iâr yn dodwy rhwng 2-4 wy ar y tro, ond ceir 3-6 ar y mynyddoedd. Gwyn ydy lliw'r wyau ac maent yn deor ar ôl 17-20 diwrnod. Mae'r cyw yn aros ger y nyth am tua 30 diwrnod wedi hynny.

Rhywogaethau
------------

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| teulu | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Rholydd | Coracias garrulus |  |
|
| Rholydd Abysinia | Coracias abyssinicus |  |
|
| Rholydd India | Coracias benghalensis |  |
|
| Rholydd adeinbiws | Coracias temminckii |  |
|
| Rholydd asur | Eurystomus azureus |  |
|
| Rholydd bronlelog | Coracias caudatus |  |
|
| Rholydd gyddflas | Eurystomus gularis |  |
|
| Rholydd llwygynffonnog | Coracias spatulatus |  |
|
| Rholydd llydanbig Affrica | Eurystomus glaucurus |  |
|
| Rholydd llydanbig Asia | Eurystomus orientalis |  |
|
| Rholydd porffor | Coracias naevius |  |
|
| Rholydd torlas | Coracias cyanogaster |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Clarke, Julia A.; D. T. Ksepka; N. A. Smith; M. A. Norell (2009). "Combined phylogenetic analysis of a new North American fossil species confirms widespread Eocene distribution for stem rollers (Aves, Coracii).". *Zoological Journal of the Linnean Society* **157**: 586–611. doi:10.1111/j.1096-3642.2009.00550.x.

Dolenni allanol
---------------
*Efallai eich bod yn chwilio am Robert Vaughn.*

Roedd **Robert Vaughan** (tua 1592 – 16 Mai 1667) o'r Hengwrt, yn Llanelltud ger Dolgellau, yn hynafiaethydd a chasglwr llawysgrifau Cymreig a llyfrau ac yn berchen llyfrgell enwog.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Robert yn fab i'r uchelwr lleol Hywel Fychan o'r Wengraig, ger Dolgellau. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Oriel, Rhydychen, ond gadawodd heb raddio er mwyn priodi merch Gruffudd Nannau (uchelwr pwysicaf yr ardal). Symudodd y pâr ifanc i blasdy'r Hengwrt i fyw. Daeth yn ustus heddwch lleol ond ymddengys na chymerai fawr o ddiddordeb yn helyntion gwleidyddol y cyfnod. Roedd ei fryd yn gyfangwbl ar astudio hynafiaethau Cymru, hel achau a chasglu llyfrau a llawysgrifau Cymreig. Gohebai â nifer o ysgolheigion a hynafiaethwyr eraill gan gynnwys y Dr John Davies (Mallwyd), Rhys Cain, Siôn Cain, a John Jones (Gellilyfdy).

Roedd Robert Vaughan yn awdur y gyfrol *British Antiquities Revised* (1662) a sawl cyfrol arall na chafodd ei chyhoeddi yn cynnwys cyfieithiad Saesneg o *Frut y Tywysogion* ac ymdriniaeth ar *Drioedd Ynys Prydain*.

Llwyddodd i hel at ei gilydd y casgliad pwysicaf o lawysgrifau Cymreig a luniwyd gan un person erioed. Roedd yn cynnwys *Llyfr Du Caerfyrddin*, *Llyfr Taliesin*, *Llyfr Gwyn Rhydderch*, *Llyfr Aneirin* a nifer o destunau o'r Brutiau a Chyfraith Hywel Dda ynghyd â gwaith nifer o Feirdd yr Uchelwyr. Yn ddiweddarach cafodd y casgliad gwych hwn ei werthu i deulu plasdy Peniarth (ger Tywyn) ac oddi yno i'r Llyfrgell Genedlaethol ar ôl i Syr John Williams ei brynu yn 1905. Fe'i adnabyddir heddiw fel Llawysgrifau Peniarth.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 42189499
* LCCN: n85311626
* ISNI: 0000 0000 5149 3635
* SELIBR: 316106
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Chwaraewr rygbi'r Undeb o Gymro yw **Ryan Paul Jones** MBE (ganed 13 Mawrth 1981). Bu'n rhan o tri camp lawn gyda thîm cenedlaethol dynion Cymru, yn 2005, fel capten yn 2008, ac yn 2012. Mae'n chwarae fel wythwr.

Ganed ef yng Nghasnewydd yn fab i blismon. Bu'n chwarae pêl-droed i dîm ieuenctid Bristol City fel golgeidwad hyd nes oedd yn 14 oed. Dechreuodd chwarae rygbi yn 17 oed, er mwyn cael bod gyda'i gyfellion.

Bu'n chwarae i'r Rhyfelwyr Celtaidd, yna pan gafodd y tîm yma ei ddirwyn i ben, aeth i chwarae i'r Gweilch. Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru ym mis Tachwedd 2004, yn erbyn De Affrica. Roedd yn rhan o dîm Cymru pan enillwyd y Gamp Lawn yn 2005.

Ni ddewiswyd ef yn y lle cyntaf ar gyfer taith y Llewod i Seland Newydd yn niwedd 2005, ond yn dilyn anafiadau, galwyd ef i ymuno â'r tîm. Daeth ar y cae am gyfnod yn ystod y gêm brawf gyntaf a chwaraeodd o'r dechrau yn y ddwy gêm brawf arall; ystyriai llawer ei fod yn un o chwaraewyr gorau y Llewod yn y gemau hynny. Fodd bynnag, anafodd ei ysgwydd yn ddifrifol, ac ni allodd chwarae llawer o rygbi yn ystod 2006, gyda'r problemau'n parhau yn 2007.

Erbyn dechrau 2008 roedd yn ôl i'w orau, a phan ddaeth Warren Gatland yn hyfforddwr Cymru, apwyntiodd Ryan Jones yn gapten. Dan ei arweiniad ef, enillwyd y Gamp Lawn eto. Cafodd gytundeb 2 flynedd gan dîm Rygbi Bryste ym mis Mawrth, 2014 ond yn anffodus bu rhaid iddo gyhoeddi ei ymddeoliad o'r gêm ym mis Awst, 2015 oherwydd yr anaf diweddaraf i'w ysgwydd.

Yng Ngorffennaf 2022, yn 41 mlwydd oed, datgelodd ei fod wedi cael diagnosis o ddementia cynnar, yn dilyn diagnosis o Enseffalopathi Trawmatig Cronig yn Rhagfyr 2021.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Former Wales captain Ryan Jones forced to retire from rugby due to injuries. *WalesOnline* (20 Awst 2015). Adalwyd ar 7 Medi 2015.
2. ↑  *‘Angen mynd yn bellach i ddiogelu chwaraewyr rygbi rhag ergydion i’r pen’*  , Golwg360, 18 Gorffennaf 2022.  Cyrchwyd ar 19 Gorffennaf 2022.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Rholydd torlas** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: rholyddion torlas) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Coracias cyanogaster***; yr enw Saesneg arno yw *Blue-bellied roller*. Mae'n perthyn i deulu'r Rholyddion (Lladin: *Coraciidae*) sydd yn urdd y *Coraciiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. cyanogaster*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.

Teulu
-----

Mae'r rholydd torlas yn perthyn i deulu'r Rholyddion (Lladin: *Coraciidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Rholydd | Coracias garrulus |  |
|
| Rholydd Abysinia | Coracias abyssinicus |  |
|
| Rholydd India | Coracias benghalensis |  |
|
| Rholydd adeinbiws | Coracias temminckii |  |
|
| Rholydd asur | Eurystomus azureus |  |
|
| Rholydd bronlelog | Coracias caudatus |  |
|
| Rholydd gyddflas | Eurystomus gularis |  |
|
| Rholydd llwygynffonnog | Coracias spatulatus |  |
|
| Rholydd llydanbig Affrica | Eurystomus glaucurus |  |
|
| Rholydd llydanbig Asia | Eurystomus orientalis |  |
|
| Rholydd porffor | Coracias naevius |  |
|
| Rholydd torlas | Coracias cyanogaster |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Rholydd torlas** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
*Am bobl eraill o'r un enw gweler Robert Williams (gwahaniaethu).*
Clerigwr a hynafiaethydd o Gonwy oedd **Robert Williams** (29 Mehefin 1810 – 26 Ebrill 1881).

Bywgraffiad
-----------

Ganed Robert Williams yn fab i Robert Williams, ficer Conwy, yn y flwyddyn 1810. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Biwmares ac Ysgol Ramadeg Amwythig cyn mynd yn ei flaen i Goleg Eglwys Crist, Rhydychen lle graddiodd yn MA yn 1832.

Cafodd ei benodi'n ficer Llangadwaladr a Rhydycroesau (ger Croesoswallt) yn fuan ar ôl graddio a bu aros yno am ddeugain mlynedd. Ond roedd ei galon yng Nghymru ac ymroddodd i astudio hynafiaethau, hanes a llên ei wlad. Cyfieithodd cerddi *Llyfr Taliesin* ar gyfer *The Four Ancient Books of Wales* gan William Forbes Skene; er yn wallus roedd yn ymgais clodwiw am ei gyfnod. Gweithiodd gyda G. Hartwell Jones i olygu *Selections from the Hengwrt Manuscripts*. Yn 1865 cyhoeddodd eiriadur Cernyweg-Saesneg, un o'r cyntaf o'i fath. Symudodd i bentref Craven Arms ger Llwydlo yn 1879 a bu farw yno yn 1881.

Hynafiaethydd
-------------

Mae ei gyhoeddiadau pwysicaf yn cynnwys y *Biography of Eminent Welshmen* (1836), sydd efallai'r bywgraffiadur gorau yng Nghymru cyn cyhoeddi *Y Bwygraffiadur Cymreig hyd 1940* gan y Cymmrodorion. Ymddiddorai'n fawr yn hanes ei fro enedigol yn ogystal ac yn 1835 cyhoeddoedd ei gyfrol werthfawr *The History and Antiquities of the Town of Aberconwy and its Neighbourhood*, sy'n rhoi hanes ardal Conwy a'r Creuddyn.

Llyfryddiaeth
-------------

* *The History and Antiquities of the Town of Aberconwy and its Neighbourhood* (Dinbych, 1835)
* *Biography of Eminent Welshmen* neu *Eminent Welshmen* (1836)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  E. D. Rowlands, *Dyffryn Conwy a'r Creuddyn* (Lerpwl, 1947).

Dolen allanol
-------------

* *The History and Antiquities of the Town of Aberconwy*, ar gael fel testun neu ffeil PDF ar wefan Internet Archives.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 39736945
* LCCN: no90001002
* ISNI: 0000 0000 8119 074X
* GND: 105509427X
* SUDOC: 186251289
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Rholydd daear cennog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: rholyddion daear cennog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Brachypteraclas squamigera***; yr enw Saesneg arno yw *Scaly ground roller*. Mae'n perthyn i deulu'r Rholyddion Daear (Lladin: *Brachypteraciidae*) sydd yn urdd y *Coraciiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *B. squamigera*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r rholydd daear cennog yn perthyn i deulu'r Rholyddion Daear (Lladin: *Brachypteraciidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Rholydd daear cennog | Geobiastes squamiger |  |
|
| Rholydd daear cyffredin | Atelornis pittoides |  |
|
| Rholydd daear cynffonhir | Uratelornis chimaera |  |
|
| Rholydd daear pengoch | Atelornis crossleyi |  |
|
| Rholydd daear rhesog | Brachypteracias leptosomus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Rholydd daear cennog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
**Servius Tullius** (teyrnasodd c. 578 CC - 534 CC, bu farw 534 CC) oedd chweched brenin Rhufain yn ôl yr hanes traddodiadol.

Roedd yn fab i gaethferch, yn ôl un traddodiad, ond magwyd ef yn llys pumed brenin Rhufain, Tarquinius Priscus, a'i wraig Tanaquil. Pan lofruddiwyd Tarquinius Priscus, llwyddodd Tanaquil i sicrahau fod Servius Tullius yn ei olynu ar yr orsedd.

Rhoddodd Servius Tullius ei ddwy ferch mewn priodas i ddau fab Tarquinius Priscus, Lucius Tarquinius Superbus a'i frawd Arruns. Roedd y ferch hynaf, Tullia, yn briod ag Arruns, ond roedd hi'n anfodlon ar ei ddiffyg uchelgais ef, a dechreuodd berthynas a Lucius. Llofruddiasant Arruns a gwraig Lucius, ac yna llofruddiasant Servius Tullius ei hun i wneud Lucius yn frenin.

Cysylltir Servius Tullius yn draddodiadaol a Mur Servius Tullius, y mur cyntaf o amgylch dinas Rhufain.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 77702256
* LCCN: n83302325
* ISNI: 0000 0004 4886 7842
* GND: 119010259
* SUDOC: 027436721
* BNF: cb11947842h (data)
* BIBSYS: 1542227328646
* ULAN: 500355354

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Rholydd daear cyffredin** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: rholyddion daear cyffredin) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Atelornis pittoides***; yr enw Saesneg arno yw *Pitta-like ground roller*. Mae'n perthyn i deulu'r Rholyddion Daear (Lladin: *Brachypteraciidae*) sydd yn urdd y *Coraciiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. pittoides*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r rholydd daear cyffredin yn perthyn i deulu'r Rholyddion Daear (Lladin: *Brachypteraciidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Rholydd daear cennog | Geobiastes squamiger |  |
|
| Rholydd daear cyffredin | Atelornis pittoides |  |
|
| Rholydd daear cynffonhir | Uratelornis chimaera |  |
|
| Rholydd daear pengoch | Atelornis crossleyi |  |
|
| Rholydd daear rhesog | Brachypteracias leptosomus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Rholydd daear cyffredin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Rholydd llwygynffonnog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: rholyddion llwygynffonnog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Coracias spatulata***; yr enw Saesneg arno yw *Racquet-tailed roller*. Mae'n perthyn i deulu'r Rholyddion (Lladin: *Coraciidae*) sydd yn urdd y *Coraciiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. spatulata*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r rholydd llwygynffonnog yn perthyn i deulu'r Rholyddion (Lladin: *Coraciidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Rholydd | Coracias garrulus |  |
|
| Rholydd Abysinia | Coracias abyssinicus |  |
|
| Rholydd India | Coracias benghalensis |  |
|
| Rholydd adeinbiws | Coracias temminckii |  |
|
| Rholydd asur | Eurystomus azureus |  |
|
| Rholydd bronlelog | Coracias caudatus |  |
|
| Rholydd gyddflas | Eurystomus gularis |  |
|
| Rholydd llwygynffonnog | Coracias spatulatus |  |
|
| Rholydd llydanbig Affrica | Eurystomus glaucurus |  |
|
| Rholydd llydanbig Asia | Eurystomus orientalis |  |
|
| Rholydd porffor | Coracias naevius |  |
|
| Rholydd torlas | Coracias cyanogaster |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Rholydd llwygynffonnog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
1.5g o hashish Americanaidd
Cynnyrch canabis a wneir o chwarennau resin (hynny yw, blew neu *trichomau*) y planigyn wedi eu cywasgu neu eu puro yw **hashish** (neu **hash**). Mae'n cynnwys yr un cyfansoddion gweithredol (THC a channabinoidau eraill) â blagur neu ddail y planhigyn sydd heb gael eu trin, ond mewn crynodiadau uwch. Gall fod yn solid neu ar ffurf resin, yn ddibynol ar sut mae wedi cael ei ffurfio; fel arfer mae hashish wedi'i gywasgu'n solid tra bo hashish sydd wedi'i wneud drwy broses puro dŵr (neu *bubble melt hash*) yn debycach i bast o liw melyn, brown golau, coch neu ddu.

Mae hashish wedi cael ei ddefnyddio at ddibenion meddygol ac fel cyffur adloniadol ers o leiaf y 3g CC. Caiff ei gynhesu mewn pibell o'r enw hwca (*hookah*), bong neu mewn anweddwr neu mewn joint wedi'i gymysgu gyda chanabis neu dybaco. Gellir hefyd ei gymysgu mewn bwyd neu mewn potel fragu.

Hanes
-----

Daw'r enw hashish o'r gair Arabeg ( **حشيش** ), sy'n golygu 'gwair' a chredir iddo darddu o Foroco, lle y tyf yn rhydd. Fodd bynnag mae hemp wedi tyfu yn Taiwan mor bell yn ôl â 10,000 CC, a chofnodir y defnydd cyntaf o ganabis yng nghanol Asia neu Tsieina.

Tyfwyd hashish yn India hefyd ers canrifoedd, ar enw arno yn y wlad honno oedd *Charas*, a hefyd yn Persia. Tyfir *Cannabis indica* ar hyd a lled cyffiniau India-Asia, a thyfwyd mathau arbennig o *ganja* mewn llefydd fel Gorllewin Bengal, Rajasthan a mynyddoedd yr Himalaya.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Guide To The Different Types Of Hash From Around The World
2. ↑  Merlin, M. D. 
2003 "**Archaeological** evidence for the tradition of psychoactive plant use in the Old World," E*conomic Botany* 57 (3): 
295-323. Table 1 (re Taiwan) and p. 312 (quotation).. Rtvd 2014.02.22.
3. ↑  Usaybia, Abu; *Notes on Uyunu al-Anba fi Tabaquat al-Atibba*, Berkeley: University of California Press, 1965.
Cofeb i Henry Rees ac enwogion eraill o'r fro, yn cynnwys ei frawd Gwilym Hiraethog, yn Llansannan
Arweinydd crefyddol ymneilltuol ac awdur ar bynciau diwinyddol oedd **Henry Rees** (15 Chwefror 1798 - 18 Chwefror 1869). Fe ganed ym mhlwyf Llansannan, Sir Ddinbych, mewn ffermdy wrth droed Mynydd Hiraethog. Roedd yn frawd i'r llenor William Rees (Gwilym Hiraethog). Daeth yn un o bregethwyr mwyaf adnabyddus y 19g.

Bywgraffiad
-----------

Daeth yn weinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd a dechrau pregethu yn 1818. Un o'r bobl a'i edmygai'n fawr fel pregethwr oedd John Jones, Talysarn, a ysbrydolwyd ganddo i fynd i'r weinidogaeth. Mae ei bregethau a'i ddiwinyddiaeth yn dangos dylanwad diwinyddion Piwritaniaid yr 17g, yn enwedig John Owen.

Cafodd yrfa hir a llwyddiannus. Roedd yn barod i fynegi ei farn hyd yn oed pe bai hynny'n tynnu'n groes i bobl yn ei enwad ei hun. Teimlai erbyn 1842 fod y Methodistiaid yng Nghymru ar gyfeiliorn: "aneswyth wyf, a methu gwybod beth a ddaw o'r Methodistiaid hefo'u tlodi [h.y. ysbrydol], eu hanghydfod, a'u hanturiaethau". Serch hynny, arosodd gyda'r enwad er bod ei frawd Gwilym Hiraethog eisoes wedi gadael i ymuno a'r Annibynwyr. Daeth yn llywydd cyntaf Cymanfa Gyffredinol y Methodistiaid Calfinaidd yn 1864. Cyfrannai'n rheolaidd i gylchgronau ymneilltuol y dydd. Cyhoeddwyd cyfrol o'i bregethau yn ystod ei oes.

Llyfryddiaeth
-------------

* Annie Mary Davies (gol.), *Life and letters of Henry Rees* (Bangor, 1914)
* Owen Thomas, *Cofiant y Parchedig Henry Rees,* 2 gyfrol (Wrecsam, 1890)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Ar-lein
2. ↑  R. T. Jenkins, *Hanes Cymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg* (Caerdydd, 1933), t. 44.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 14421080
* LCCN: no2001050332
* ISNI: 0000 0000 6396 617X
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Awdur digrif a sgriptiwr ffilm Americanaidd oedd **Sidney Joseph Perelman** (1 Chwefror 1904 – 17 Hydref 1979). Nodweddir ei waith gan chwarae ar eiriau, parodi, nihiliaeth gomig, a dychan pob dydd.

Ganed yn Brooklyn, Efrog Newydd, a symudodd y teulu i Providence, Rhode Island, pan oedd yn fachgen. Astudiodd ym Mhrifysgol Brown, ac yno golygodd gylchgrawn hiwmor y myfyrwyr, ond ni derbyniodd ei radd. Priododd â Laura West ym 1929, a bu'r ddau ohonynt yn cydweithio ar sawl sgript ffilm. Cyfrannodd Perelman at sgriptiau ar gyfer ffilmiau cynnar y brodyr Marx, gan gynnwys *Monkey Business* (1931) a *Horse Feathers* (1932). Cyhoeddwyd ei ysgrifau ffraeth yn fynych gan gylchgrawn *The New Yorker*, a chesglir y rheiny a gweithiau eraill mewn cyfrolau megis *Strictly from Hunger* (1937), *Westward Ha!, or, Around the World in Eighty Clichés* (1948), a *The Road to Miltown, or, Under the Spreading Atrophy* (1957). Ym myd y theatr, cyfrannodd at y comedïau *All Good Americans* (1934) ac *One Touch of Venus* (1943). Perelman oedd cyd-enillydd Gwobr yr Academi am y sgript addasedig orau am iddo gydweithio ar *Around the World in 80 Days* (1956). Bu farw yn Efrog Newydd yn 75 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) S.J. Perelman. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 3 Mai 2021.