recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Nofel a chanddi stori wedi ei gosod mewn oes o'r blaen yw **nofel hanesyddol**. Gallai portreadu digwyddiadau a chymeriadau go iawn neu fod yn naratif gwbl ffuglennol, ond byddai wastad yn tynnu ar themâu sy'n ymwneud â chyfnod hanesyddol penodol.

Y llenor cyntaf i ddefnyddio'r gorffennol yn gefndir i'w straeon am ramant a brad oedd yr Albanwr Syr Walter Scott. Bu sawl nofelydd Ewropeaidd, gan gynnwys Manzoni, yn dynwared arddull Scott, ac felly datblygodd y nofel hanesyddol fel genre unigryw. Fe'i defnyddid i osod cyd-destun ffeithiol a diddorol i'r darllenwr, ac yn fyd parod llawn antur a drama. Bu rhai o lenorion y 19g yn ysgrifennu nofelau tra chenedlaetholgar gan dynnu ar hanes traddodiadol a mythau cenedlaethol.

Yn yr 20g manteisiodd awduron ar y ffurf hon o'r nofel i ymdrin â syniadau seicolegol a chymdeithasegol am feddylfryd ein hynafiaid, megis Robert Graves yn *I, Claudius* (1934) a Marguerite Yourcenar yn *Mémoires d'Hadrien* (1951). Gan amlaf, arbenigai nofelwyr hanesyddol mewn dosbarthiadau penodol o'r genre, rhai ohonynt yn hynod o boblogaidd: y rhamant hanesyddol, nofelau cyfnod y Rhaglywiaeth, anturiaethau morwyr yn Rhyfeloedd Napoleon, straeon y Gorllewin Gwyllt, a'r nofel deuluol.

Nofelau hanesyddol enwog
------------------------

### Cymraeg

* *Y Stafell Ddirgel* gan Marion Eames (1969)

### Eidaleg

* *Y Llewpart* gan Giuseppe Tomasi di Lampedusa (1958)

### Ffrangeg

* *Le roi de fer* gan Maurice Druon (1955)

### Rwseg

* *Rhyfel a Heddwch* gan Lev Tolstoy (1869)

### Saesneg

* *Owen Glendower* gan John Cowper Powys (1940)
Math diweddar o bowdwr du
Math o ffrwydryn yw **powdwr gwn** (hefyd **powdwr du**). Fe'i gwneir trwy gyfuno sylffwr, golosg a potasiwm nitrad, ac fe'i defnyddir yn awr yn bennaf mewn gynnau ac mewn tân gwyllt.

Ystyrir powdwr gwn yn ffrwydryn isel, gan fod yr egni o'r ffrwydrad yn cael ei ryddhau'n gymarol araf. Fel rheol, mae'n cynnwys 75% o botasiwm nitrad, 15% o olosg a 10% o sylffwr. Y farn gyffredinol yw i bowdwr gwn gael ei ddarganfod yn Tsieina tua'r 9fed ganrif; ceir y cyfeiriad cyntaf ato mewn testun Taoaidd o tua chanol y ganrif honno. Ceir y cyfarwyddiadau cynharaf sut i'w wneud mewn testun milwrol o Tsieina yn dyddio o 1044. Nid yw'r gred gyffredinol mai dim ond mewn tân gwyllt y defnyddid powdwr gwn yn Tsieina yn gywir; fe'i defnyddid i bwrpasau milwrol hefyd. Mae'r gwn cynharaf sydd wedi goroesi yn dod o Tsieina ac yn dyddio o'r 13eg ganrif. Lledaenodd y wybodaeth am bowdwr gwn i'r byd Islamaidd tua'r un adeg. Cofnodir i'r Eifftiaid defnyddio powdwr gwn yn erbyn y Mongoliaid ym Mrwydr Ain Jalut yn 1260, ac eto yn 1304. Yn 1453, roedd gan fyddin Mehmed II wn enfawr oedd yn medru saethu meini 680 kg o bwysau. Defnyddiwd y gwn i falurio muriau Caergystennin a chipio'r ddinas, gan roi diwedd ar yr Ymerodraeth Fysantaidd.
Grŵp o adar yw'r **Neognathiaid** (**Neognathae**) o fewn y Dosbarth Aves. Mae'r Neognathae yn cynnwys bron y cyfan o'r adar sy'n fyw heddiw; yr eithriad yw'r chwaer dacson, y *Palaeognathae*),sy'n cynnwys y Tinamŵaid a'r adarn nad ydynt yn hedfan a elwir yn *ratites*.

Ceir bron i 10,000 o rywogaethau o neognathiaid. Ers cyfnod y Cretasaidd hwyr, maen nhw wedi addasu i'w hamrywiol ffurfiau - amrywiaeth eang iawn o liw, maint ac ymddygiad. Ceir ffosiliau ohonynt o'r Cretasaidd hwyr.

Mae'r grŵp yma, y Neognathiaid yn cynnwys yr urdd Passeriformes (adar sy'n clwydo), sef y cytras (*clade*) mwyaf o unrhyw anifail gydag asgwrn cefn (neu 'fertibratau'), gyda 60% o'r holl adar sy'n fyw heddiw o fewn y grŵp.

Mae gan y Neognathiaid fetacarpalau sydd wedi asio i'w gilydd, mae'r trydydd 'bys' yn hirach na'r cyffredin ac mae ganddynt 13 fertebra yn llai. Maen nhw'n whanol i'r Palaeognathae oherwydd nodweddion fel esgyrn eu gên. dyma darddiad y gair "Neognathae", sef "esgyrn gên newydd".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Van Tuinen M. (2009) Birds (Aves). In *The Timetree of Life*, Hedges SB, Kumar S (eds). Rhydychen: *Oxford University Press*; 409–411.

Llyfryddiaeth
-------------

* Michael J. Benton (2004). "Origin and relationships of Dinosauria". In David B. Weishampel; Peter Dodson; Halszka Osmólska (Hrsg.) (gol.). *The Dinosauria*. Berkeley: Zweite Auflage, University of California Press. tt. 7–19. ISBN 0-520-24209-2.
*Am eraill o'r un enw, gweler Owen Edwards (gwahaniaethu)*
Darlledwr o Gymro a Phrif Weithredwr cyntaf S4C oedd **Owen Edwards** (26 Rhagfyr 1933 – 31 Awst 2010).

Ganed ef yn Aberystwyth, yn fab i Syr Ifan ab Owen Edwards ac Eirys Mary Lloyd Edwards (née Phillips). Roedd yn frawd i Prys Edwards. Bu'n cyflwyno'r rhaglen newyddion *Heddiw* o 1961 hyd 1966. Penodwyd ef yn Reolwr BBC Cymru yn 1974, a dechreuwyd Radio Cymru a Radio Wales yn ystod ei gyfnod fel rheolwr. Bu'n Brif Weithredwr S4C o 1981 hyd 1989.

Roedd yn gyflwynydd ar raglen deledu Gymraeg cynnar *Dewch i Mewn* yn ystod y 50au. Roedd yn gyflwynydd y rhaglen newyddion *Heddiw* rhwng 1961 a 1966 a gohebodd am Drychineb Aberfan yn 1966. Fe'i benodwyd yn rheolwr BBC Cymru yn 1974 ac o dan ei arweiniad fe gafodd BBC Radio Cymru a BBC Radio Wales eu lansio.

Bywyd personol
--------------

Priododd Shân Emlyn (1936–1997) yn 1958 a chawsant ddwy ferch - Mari Emlyn ac Elin Edwards. Ysgarodd y ddau yn ddiweddarach a priododd â Rosemary Allen yn 1994. Roedd wedi dioddef o Glefyd Parkinson ers mwy nag 20 mlynedd cyn ei farwolaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Stephens, Meic. *Owen Edwards: Pioneering television executive and architect of S4C*  , The Independent, 6 Medi 2010.
2. ↑
3. ↑  *Owen Edwards wedi marw*  , BBC Cymru, 31 Awst 2010.  Cyrchwyd ar 18 Mehefin 2019.
4. ↑   JONES, SHÂN EMLYN (1936 - 1997), cantores. Bywgraffiadur Cymru (20 Mai 2020). Adalwyd ar 14 Awst 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 21870896
* LCCN: no2005025148
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Sioe gerdd i bobl ifanc a sgwennwyd gan Robin Llwyd ab Owain yw ***Iarlles y Ffynnon*** ac a berfformiwyd yn gyntaf yn Theatr Gwynedd yn 1996 gan blant Ysgol Gynradd Glan Cegin, Maesgeirchen, Bangor. Mae'n addas ar gyfer cynradd ac uwchradd ac roedd yn y sioe wreiddiol 8 cân a sgript lawn. Cyhoeddwyd y caneuon a'r sgript gan Wasg y Lolfa yn 1997. Yn 2019 roedd yn dal mewn print gyda nifer o'r caneuon hefyd ar gael ar albymau sain. Comisiynwyd y gwaith gan Gyngor Sir Gwynedd ac mae'r perfformiad yn para awr o hyd.

Seiliwyd y gwaith ar hen chwedl Arthuraidd Gymraeg o'r Oesoedd Canol o'r un enw, sy'n un o'r Tair Rhamant: Iarlles y Ffynnon, Peredur a Geraint Fab Erbin. Ceir y testun yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest.

Mae'r sioe mewn dwy ran, gyda'r rhan gyntaf yn digwydd o fewn Castell Arthur, y ffynnon a phorth Castell y Marchog Du. Wedi i'r arwr ganfod ei ddarpar gariad, mae'r ail ran yn digeydd yng nghartref yr Iarlles, sef Castell y Marchog Du.

Y stori
-------

Yn y chwedl mae Owain, cymeriad sy'n seiliedig ar yr arwr Owain fab Urien o'r Hen Ogledd, yn priodi Iarlles y Ffynnon gyda chymorth ei llawforwyn Luned. Ar ôl tair blynedd yn amddiffyn y ffynnon, mae'n cael caniatad yr Iarlles i dreulio tri mis yn llys Arthur. Wedi cyrraedd yno, mae'n anghofio popeth am ei wraig ac yn aros am dair blynedd. Mae ei wraig yn ei ddiarddel ac Owain yn mynd yn wallgof am gyfnod, ond gyda chymorth llew mae wedi ei achub mae'n mynd trwy gyfres o anturiaethau yn llwyddiannus ac yn adennill ei wraig.

Caneuon
-------

* *Daw'n rhydd*
* *Cymer fy Llaw*
* *Drwg yn y caws*
* 'Mae na Faw
* *Mae'r Hebog yn ei Gawell*
* *Dilyn Fi* - dyma gân a genir gan Eluned, meistres yr Iarlles, wrth yr arwr Owain; ymddangosodd y gân hon hefyd yn y llyfryn *Wyth Cân, Pedair Sioe*. Fe'i chanwyd gan Rhys Meirion ar ei albwm *Llefarodd Yr Haul*; Recordiau Sain (2013); Sain SCD2684.
* *Cadwn y Ffynnon*
* *Pa hawl sydd Gen Ti?*

Gan yr un awduron
-----------------

* Ceidwad y Gannwyll (1985)
* Rhys a Meinir (1987)
* Pwy bia'r Gân? (2003)
* Rhestr o sioeau cerdd Cymraeg

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan robatarwyn.co.uk; adalwyd 2 Ionawr 2019.
2. ↑  ylolfa.com Archifwyd 2020-10-31 yn y Peiriant Wayback.; Gwefan Gwasg y Lolfa; ISBN 9780862434113; adalwyd 2 Ionawr 2019.
3. ↑  Gwefan gwales.com; adalwyd 2 Ionawr 2019.
4. ↑  sainwales.com; Archifwyd 2019-07-04 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Recordiau Sain; adalwyd 2 Ionawr 2019.
Ceir dau fath o system wreiddiau mewn planhigion: system fibrios (A) a'u gwreiddiau o'r un maint a'r system 'prif wreiddyn' (B) sy'n tyfu prif wraidd gyda gwreiddiau eraill, llai yn canghennu oddi wrtho.
Darlun yn dangos prif wreiddyn
Y **prif wreiddyn** (Saesneg, *taproot*) yw'r gwreiddyn sy'n tyfu'n fertigol, yn syth i lawr o'r planhigyn. Mae'n ffurfio'r canol o le y bydd gwreiddiau eraill yn ymasagaru. Ceir y prif wreiddyn yn nodweddiadol mewn tri ffurf; y gwreiddyn corn (conig); gwreiddyn gwerthydaidd (*fusiform*); a'r gwreiddyn napiform.

Prif wreiddyn cyffredin
-----------------------

Ceir rhai planhigion bwytadwy sydd wedi'u ffurfio o'r prif wreiddyn. Yn eu mysg mae'r foronen, y panasen, y rhuddygl, a'r Erfinen wyllt.

Ceir prif wreiddyn yn amlwg mewn planhigion eraill fel Dant y llew a'r Cyngaf mawr.

Mae planhigion sydd â phrif wreiddyn yn anodd i'w symud. Mae system y prif wreiddyn yn cyferbynu gyda system gwreiddiau fibrilar, sydd â rhwydwaith o wahanol wreiddiau. Bydd y rhan fwyaf o goed yn dechrau eu hoes gyda phrif wreiddyn, ond wedi rhai blynyddoedd bydd system o wreiddiau fibrous yn datblygu o'r canol. Daeth sawl prif wreiddyn yn bryf organ y planhigyn.

Defnydd o'r prif wreiddyn mewn tir crin
---------------------------------------

Bydd rhai amaethwyr ecolegol, megis Pieter Hoff yn gwneud defnydd o nerth a gallu'r prif wreiddyn i dyrchu'n ddwfn i'r ddaear, hyd yn oed mewn tir diffrwyth, er mwyn canfod a thorsglwyddo dŵr a maeth i dyfu'r planhigyn. Gyda'i gwmni *Groasis Waterboxx* mae Hoff yn argymell i bobl sy'n planu planhigyn neu goeden i docio gwreiddiau system fibrios er mwyn hyrwyddo'r prif wraidd i weithio'n galetach a thyfu'n is ac yn gynt i lawr i'r ddaear i ganfod maeth a dŵr a diogelu rhag sychder neu newidiadau mawr mewn tymheredd uwch ben y pridd.

Oriel
-----

* Moronen: enghraifft o wreiddyn corn
* Fusiform
* Napiform
* Prif wreiddyn

Dolenni
-------

* 2006-01-13, Sciencedaily: Deep-rooted Plants Have Much Greater Impact On Climate Than Experts Thought
* Gwybodaeth gan Brifysgol Ohio Archifwyd 2004-08-06 yn y Peiriant Wayback.
* Tyfu prif wreiddyn, Fullerton Arboretum Archifwyd 2008-03-08 yn y Peiriant Wayback.
* Make perfect vertically downwards growing primary root system to reforest deserts and rocks, fideo Groasis, Waterboxx (amlieithog)
* Trafod prif wreiddyn gan Pieter Hoff, 8 munud i fewn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
Prifysgol gyhoeddus a leolir yn Tuscaloosa, Alabama, Unol Daleithiau America, yw **Prifysgol Alabama** (Saesneg: *The University of Alabama*, UA; ar lafar **Alabama** neu **Bama**). Dyma'r brifysgol hynaf a fwyaf o holl brifysgolion cyhoeddus Alabama, a chyda dau gampws arall yn Birmingham a Huntsville mae'n ffurfio Cyfundrefn Prifysgol Alabama.

Rhodd llywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau awdurdod i brifysgol gael ei sefydlu yn Nhiriogaeth Alabama ym 1818. Derbyniwyd grant tir a siartr oddi ar y llywodraeth daleithiol newydd ym 1820, ac agorodd Prifysgol Alabama o'r diwedd ym 1831. Ychydig cyn dechrau Rhyfel Cartref America (1861–65), newidiwyd y brifysgol yn ysgol filwrol a fyddai'n hyfforddi swyddogion ar gyfer lluoedd y Taleithiau Cydffederal. Difrodwyd y campws gan farchfilwyr yr Undeb ym 1865, a ni fydd myfyrwyr yn dychwelyd yno nes 1869. Derbyniwyd merched i'r brifysgol am y tro cyntaf ym 1893.

Daeth y brifysgol i sylw'r wlad, a'r byd, ym 1963 pryd gorchmynnodd barnwr ffederal yn y dalaith i'r brifysgol ddad-arwahanu. Gwrthodwyd hyn yn ffyrnig gan y Llywodraethwr George Wallace, a safai o flaen Neuadd Foster ar 11 Mehefin 1963 mewn ymgais i atal dau fyfyriwr croenddu rhag cofrestru. Yn sgil ymyrraeth gan yr Arlywydd John F. Kennedy, gorchmynnwyd i Wallace symud o'r fynedfa gan y Gwarchodlu Cenedlaethol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) University of Alabama. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 25 Ionawr 2022.
Pentref yng nghymuned Hanmer, bwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw **Horseman's Green**. Saif yn ne-ddwyrain y sir, yn agos at y ffin â Swydd Amwythig, Lloegr.

Mae'r pentref yn un o nifer o bentrefi ym Maelor Saesneg sy'n cynnwys yr elfen "Green" yn eu henwau, sy'n dangos iddyn nhw ddod i fodolaeth yn y cyfnod cymharol fodern ar ôl cau tir a oedd gynt yn dir cyffredin. Mae'r cofnod cyntaf o'r enw "Horseman's Green" yn dyddio o ddiwedd yr 17g ar ffurf "Horse Math's Green", sy'n debygol o ddeillio o'r gair Saesneg "math", sy'n golygu "lladd gwair" (h.y. tir dôl).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Ken Skates (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Simon Baynes (Ceidwadwyr).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 26 Rhagfyr 2021
3. ↑  "Gwefan Senedd Cymru". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-11-10. Cyrchwyd 2021-12-26.
4. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Wrecsam**

**Trefi**  

Y Waun  **·** Wrecsam
  
**Pentrefi**  

Acrefair  **·** Bangor-is-y-coed  **·** Y Bers  **·** Bronington  **·** Brymbo  **·** Brynhyfryd  **·** Bwlchgwyn  **·** Caego  **·** Cefn Mawr  **·** Coedpoeth  **·** Erbistog  **·** Froncysyllte  **·** Garth  **·** Glanrafon  **·** Glyn Ceiriog  **·** Gresffordd  **·** Gwersyllt  **·** Hanmer  **·** Holt  **·** Llai  **·** Llanarmon Dyffryn Ceiriog  **·** Llannerch Banna  **·** Llan-y-pwll  **·** Llechrydau  **·** Llys Bedydd  **·** Marchwiail  **·** Marford  **·** Y Mwynglawdd  **·** Yr Orsedd  **·** Owrtyn  **·** Y Pandy  **·** Pentre Bychan  **·** Pentredŵr  **·** Pen-y-bryn  **·** Pen-y-cae  **·** Ponciau  **·** Pontfadog  **·** Rhiwabon  **·** Rhos-ddu  **·** Rhosllannerchrugog  **·** Rhostyllen  **·** Rhosymedre  **·** Talwrn Green  **·** Trefor  **·** Tregeiriog  **·** Tre Ioan  **·** Wrddymbre
Mae **ocsybwtynin** (sydd â’r enwau brand Ditropan, Lyrinel XL, Lenditro (ZA), Driptane (RU), Uripan (y Dwyrain Canol)) yn feddyginiaeth wrthgolinergig a ddefnyddir i liniaru problemau yn y llwybr wrinol a’r bledren, yn cynnwys troethi mynych ac anallu i reoli troethi (anymataliaeth ysfa), drwy leihau gwingiadau cyhyrau’r bledren. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₂H₃₁NO₃. Mae ocsybwtynin yn gynhwysyn actif yn Oxytrol, Gelnique, Ditropan a Kentera.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- anymataliaeth troethol
 - pledren niwrogenig
 - clefyd y bledren

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Ocsybwtynin, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- oxybutynin chloride
 - Ditropan®
 - Cystrin®
 - Cyclohexaneglycolic acid, alpha-phenyl-, 4-(diethylamino)-2-butynyl ester
 - Benzeneacetic acid, alpha-cyclohexyl-alpha-hydroxy-, 4-(diethylamino)-2-butynyl ester
 - 4-Diethylamino-2-butynyl alpha-phenylcyclohexaneglycolate
 - 4-Diethylamino-2-butinyl alpha-cyclohexylmandelat
 - 4-(Diethylamino)-2-butynyl alpha-phenylcyclohexaneglycolic acid ester

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Ocsybwtynin". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Pumnalen dalsyth** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Potentilla recta* a'r enw Saesneg yw *Sulphur cinquefoil*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Pumdalen Talsyth.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Pumnalen dalsyth***
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Jan Peters yw ***Nichts Ist Besser Als Gar Nichts*** a gyhoeddwyd yn 2010. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Jan Peters. 

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2010. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Inception* sef ffilm wyddonias
llawn cyffro ac antur gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Marcus Winterbauer oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jan Peters ar 27 Mawrth 1966 yn Hamburg.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jan Peters nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 20 Awst 2016. iaith y gwaith neu'r enw: Saesneg.
|  |
| --- |
| **Cyfnodau cynhanes** |
| **H** |   La Tène |   | Rhaghanes |
|   Hallstatt |
| **Oes yr Haearn** |
|   Oes ddiweddar yr Efydd |   |
|   Oes ganol yr Efydd |
|   Oes gynnar yr Efydd |
| **Oes yr Efydd** |
|     Chalcolithig |   |   |
|   Neolithig | Cynhanes |
| Mesolithig |
| **P** |     Paleolithig Uchaf |   |
|     Paleolithig Canol |
|     Paleolithig Isaf |
|   Hen Oes y Cerrig |
| **Oes y Cerrig** |

**Oes Newydd y Cerrig** neu'r **cyfnod Neolithig** yw'r olaf a diweddaraf o dri chyfnod Oes y Cerrig, cyfnod pan ddatblygwyd y dechnoleg o roi saip a ffurf ar gerrig fel arfau defnyddiol gan gychwyn oddeutu 10,000 o flynyddoedd cyn y presennol (CP) yn y Dwyrain Canol ac ychydig yn ddiweddarach yng ngweddill y byd  ac yn dod i ben rhwng 6,500 and 4,000 CP. Mae'n dilyn Oes Ganol y Cerrig a Hen Oes y Cerrig (neu Paleolithig) cyn hynny. 

Penglogau yn Falköping, Västergötland, Sweden.
Dyma gychyn cyfnod yr Holosen (tua 12,000 blwyddyn yn ôl hyd at y presennol) a'r hyn sy'n pennu dyddiad ei ddechrau yw dyddiad y dechreuodd dyn ffermio yn yr ardal dan sylw; gall hyn wahaniaethu o un lle i'r llall. Daw'r cyfnod i ben pan fo dyn yn defnyddio offer metel, sef cychwyn yr Oes yr Efydd (neu mewn rhai eithriadau prin: Oes yr Haearn. Yn ystod y cyfnod hwn gwelir datblygiad mawr mewn tyfu cnydau ac yn y dulliau o ddofi anifeiliaid. Mae rhai archaeolegwyr. felly'n awyddus i newid yr enw o "Oes Newydd y Cerrig" ("Neolithig") i "Oes y Cymunedau".

Gweler hefyd
------------

* Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru

1. ↑  Figure 3.3 o *First Farmers: The Origins of Agricultural Societies* gan Peter Bellwood, 2004
Cyfarwyddwr ffilm Americanaidd oedd **William Augustus Wellman** (29 Chwefror 1896 – 9 Rhagfyr 1975).

Ganed ef yn Brookline, Massachusetts, Unol Daleithiau America. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, gwirfoddolodd i yrru ambiwlansys yn Ffrainc, a gwasanaethodd yn Lleng Dramor Ffrainc cyn hedfan awyrennau ymladd yn Escradille de La Fayette, criw o beilotiaid Americanaidd yn lluoedd Ffrainc. Ymunodd â Chorfflu Awyr Byddin yr Unol Daleithiau a bu'n hyfforddwr hedfan yn San Diego. Wedi'r rhyfel, aeth i Hollywood a chafodd swydd yn Goldwyn Pictures gyda chymorth Douglas Fairbanks, Sr.

Cyfarwyddodd Wellman y ffilm ryfel *Wings* (1927), y ffilm gyntaf i ennill Gwobr yr Academi am y Llun Orau. Ymhlith ei weithiau eraill mae'r ffilm gangster *The Public Enemy* (1931), yn serennu James Cagney; *The Call of the Wild* (1935), addasiad o'r nofel gan Jack London, gyda Clark Gable; y ddrama ramantaidd *A Star Is Born* (1937); *Nothing Sacred* (1937), esiampl o genre'r gomedi *screwball* gyda Carole Lombard; *The Ox-Bow Incident* (1943), addasiad o'r nofel gan Walter Van Tilburg Clark gyda Henry Fonda; y ffilm fywgraffyddol *Buffalo Bill* (1944); *The Story of G.I. Joe* (1945) gyda Robert Mitchum yn portreadu capten troedfilwyr yn yr Ail Ryfel Byd; *Yellow Sky* (1948), ffilm yn genre'r Gorllewin Gwyllt gyda Gregory Peck a Richard Widmark; a'r ffilm drychineb *The High and the Mighty* (1954) gyda John Wayne.

Bu farw William A. Wellman yn Los Angeles, Califfornia, yn 79 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) William Wellman. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 9 Rhagfyr 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 44500560
* LCCN: n82129116
* ISNI: 0000 0001 2130 5688
* GND: 123067022
* SUDOC: 083487522
* BNF: cb14040156f (data)
* ULAN: 500336335
* NLA: 35599376
* NKC: xx0165829
* BNE: XX1005189
* CiNii: DA0679657X

 |
Mae **Newmead** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.43 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Ffilm ryfel gan y cyfarwyddwr John Derek yw ***Once Before i Die*** a gyhoeddwyd yn 1965. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yn y Philipinau ac yno hefyd y cafodd ei ffilmio. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Ursula Andress, John Derek a Richard Jaeckel. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1965. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Sound of Music* sef ffilm fiwsical rhamantus a leolir yn Awstria yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gan Robert Wise. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Arthur E. Arling oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm John Derek ar 12 Awst 1926 yn Hollywood a bu farw yn Santa Maria ar 8 Tachwedd 1928. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1943 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Gwobr Golden Raspberry i'r Cyfarwyddwr Gwaethaf
 * Gwobr Golden Raspberry i'r Cyfarwyddwr Gwaethaf
 * seren ar Rodfa Enwogion Hollywood

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd John Derek nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| A Boy... a Girl |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1969-01-01 |
| Bolero |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1984-01-01 |
| Childish Things |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1969-01-01 |
| Fantasies |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1981-01-01 |
| Ghosts Can't Do It |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1989-01-01 |
| Love You |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1979-01-01 |
| Nightmare in The Sun |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1965-01-01 |
| Once Before i Die |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1965-01-01 |
| Tarzan, The Ape Man |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1981-07-24 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑ . dyddiad cyrchiad: 16 Tachwedd 2019.
2. ↑ . dyddiad cyrchiad: 4 Rhagfyr 2019.
Mae ***O'r Ddaear Hen*** yn ffilm Gymraeg a ryddhawyd ym 1981 gan y Bwrdd Ffilmiau Cymraeg. Cyfarwyddwr y ffilm oedd Wil Aaron.

Crynodeb
--------

Wrth i William Jones (Charles Williams) balu yng ngardd ei dŷ cyngor daw o hyd i ben carreg od yr olwg. Yn ystod y nos caiff ei wraig freuddwydion arswydus gan beri iddiorfodi i William symud y pen o’r tŷ. Yn ei dro aiff a’r pen i archeolgydd ym Mhrifysgol Bangor (Valerie Wynne-Williams) sy’n arbenigwr ar greiriau Celtaidd ac sy’n ceisio palu am olion y Celtiaid mewn man arall. Er mwyn ceisio deall beth yw’r pen aiff a fo adref gyda hi, ond i bethau ddechrau mynd o chwith yn y nos yno hefyd gan ddod â breuddwydion erchyll o greadur hanner dyn hanner anifail i wragedd y tŷ. Un wrth un caiff teulu'r archeolegydd eu arswydo gan arwain at angau ac aberth arall i dduwiau hynafol y Celtiaid.

Cast a chriw
------------

### Prif gast

* Valerie Wynne-Williams (Miriam Vaughan)
* J. O. Roberts (Arthur Vaughan)
* Bethan Jones (Anna Vaughan)
* Lindsay Evans (Alan Wyn)
* Charles Williams (William Jones)
* Elen Roger Jones (Jane Jones)

### Cast cefnogol

* Stewart Jones – Dyn yn y dafarn
* Clive Roberts – Plisman

Rhannau eraill
* Fred Williams
* Jim Fieldsend
* Victor Tudor
* Alwyn Pleming
* Aelodau o Theatr Fach Llangefni

### Cydnabyddiaethau eraill

* Cynorthwywr camera – Kevin Duggan
* Cynorthwywr sain – Bob Webber
* Rheolwr cynhyrchu – Gwynfryn Roberts
* Coluro – Mary Hillman
* Cynorthwydd cynhyrchu – Shân Davies

Manylion technegol
------------------

**Fformat saethu:** 16mm

**Math o sain:** Mono

**Lliw:** Lliw

**Lleoliadau saethu:** Prifysgol Bangor; Din Llugwy, Mon.

Llyfryddiaeth
-------------

* David Berry, *Wales and Cinema* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1994)
* ap Dyfrig, R. Jones, E. H. G. Jones, G. *The Welsh Language in the Media Archifwyd 2011-06-11 yn y Peiriant Wayback.* (Aberystwyth: Mercator Media, Mercator Media Monographs, 2006)

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r cofnod O'r Ddaear Hen ar yr Esboniadur, adnodd addysgiadol agored gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae gan y cofnod penodol hwnnw'r drwydded agored CC BY 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.*
Merch chwedlonol neu led-hanesyddol o degwch diarhebol oedd **Indeg** neu **Indeg ferch [G]Arwy Hir**.

Cyfeirir ati yn y Trioedd dan yr enw Indeg ferch Arwy Hir fel un o 'Dair Caredigwraig Arthur' (Tair gordderch Arthur), ynghyd â Garwen ferch Henin Hen a Gŵyl ferch [G]Endawd. Ni wyddom nemor dim am ei thad Garwy Hir, ond roedd yn ffigwr pur amlwg yn y traddodiad Cymreig gyda enw fel carwr.

Yn y chwedl *Culhwch ac Olwen* rhestrir Indeg ferch Arwy Hir yn un o'r morwynion yn llys y brenin Arthur.

Cyfeirir at Indeg ddwywaith yng nghanu'r Gogynfeirdd diweddar (Casnodyn a Gruffudd ap Maredudd). Yng nghyfnod y Cywyddwyr daeth Indeg yn drosiad am harddwch merch, efallai yn rhannol am fod yr enw yn odli'n hawdd â *teg*. Ceir sawl enghraifft yng ngwaith Dafydd ap Gwilym, Madog Benfras, ac eraill. Mae Llywelyn Goch ap Meurig Hen yn cymharu ei gariad Lleucu Llwyd ag Indeg fel un sydd "Iawndwf rhianedd Indeg".

Ymddengys y bu chwedl(au) am Indeg yn cylchredeg ar un adeg ond does dim olion ohonynt erbyn heddiw. Mae'n amhosibl gwybod bellach ai merch cig a gwaed oedd Indeg ai duwies neu gymeriad chwedlonol Celtaidd.

Cyfeiriadau
-----------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydain* (Caerdydd, 1961, arg. newydd 1991). Triawd 57 a'r nodiadau.
Llwyth yn Nwyrain Affrica sy'n perthyn i grŵp ethnig y Kalenjin yw'r **Nandi**. Trigai'n bennaf yng ngorllewin ucheldiroedd Cenia. Maent yn siarad tafodiaith Kalenjin, un o'r ieithoedd Nilo-Saharaidd.

Rhennir yn 17 o glaniau o natur dadlinachol ac allbriodasol, a chymdeithas gydraddol. Fel rheol ymarferid amlwreiciaeth. Carfanau oed yw'r prif grwpiau cymdeithasol: rhennir bywyd y gwryw yn saith dosbarth, tua 15 mlynedd yr un.[1] I brofi newid y llanc yn ddyn, rhoddir sgorpion i lawr ei gefn fel defod newid byd. Mae'n rhaid i'r llanc aros yn dawel ac yn llonydd; os yw'n crynu, mae'n bosib i'r sgorpion ei bigo a'i ladd. Maent yna'n tyfu drwy ddosbarthau'r rhyfelwyr. Mae'r dynion hŷn yn ffurfio cyngor lleol a chanddynt awdurdod gwleidyddol a barnwrol uchaf eu cymuned.

Amaethwyr yw'r Nandi'n bennaf, sy'n tyfu miled, indrawn ac iamau. Cedwir gwartheg am fwyd ac yn bris am briodferch.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Nandi (people). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 2 Rhagfyr 2016.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Palflys cyffredin** (enw gwyddonol: *Barbilophozia floerkei*; enw Saesneg: *common pawwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru (ar wahân i Sir Benfro, yr Alban ac o Gaer i ogledd Lloegr.

Cynefin
-------

Mae'n hoff o dir uchel, agored. Mae ganddi ddail 3-llabed a than-ddail (*underleaves*), sy'n hollol wahanol i'r genws Lophozia.

Disgrifiad
----------

Gwyrddfrown neu felynwyrdd yw lliw'r dail ac maent yn 1–2 mm o led a 0.5 – 1 mm o hyd. Mae'r coesynnau'n 0.5–3 mm o led.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Palflys cyffredin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Athronydd a diwinydd o Sais oedd **William o Ockham** (tua 1287 – 1347 neu 1349). Roedd yn athronydd ysgolaidd a sefydlodd ffurf o enwoliaeth, gan wadu bod realiti i gysyniadau ac eithrio'r pethau unigol a ddynodir gan eiriau. Ei brif rodd i faes athroniaeth yw rasel Occam, yr egwyddor sy'n honni taw'r ddamcaniaeth symlaf yw'r ddamcaniaeth debycaf.

Ganwyd William yn Ockham, Surrey, tua 1287, ac ymunodd â'r Ffransisiaid pan oedd yn ifanc. Astudiodd diwinyddiaeth yng Ngholeg Merton, Rhydychen. Teithiodd i Avignon yn Ffrainc ym 1324 ar gais y Pab Ioan XXII. Yna bu'n cwrdd â John Lutterell a Bonagratia o Bergamo, a daeth y tri ohonynt i gytuno taw heretic oedd y Pab. Bu'r tri ohonynt yn ffoi o Avignon y 1328, a chafodd William ei ysgymuno o'r Eglwys Gatholig. Parhaodd i ysgrifennu ar resymeg yn ei flynyddoedd olaf. Bu farw William ym München ym 1347 neu 1349, yn bosib o'r Pla Du.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) William of Ockham. *Stanford Encyclopedia of Philosophy*. Adalwyd ar 9 Rhagfyr 2014.
2. ↑  (Saesneg) William of Ockham. *Catholic Encyclopedia*. Adalwyd ar 9 Rhagfyr 2014.
3. ↑  (Saesneg) William of Ockham. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 9 Rhagfyr 2014.
4. ↑  (Saesneg) William of Ockham (Treatise to John XXII). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 9 Rhagfyr 2014.
Cylch cerrig yng nghymuned Llanfor, Gwynedd, oedd **Pabell Llywarch Hen**. Fe'i gysylltir â Llywarch Hen, aelod o deulu brenhinol Rheged yn yr Hen Ogledd a ddaeth yn wrthrych y gadwyn o englynion a luniwyd ym Mhowys a alwyd gan Syr Ifor Williams yn "Canu Llywarch Hen". Mae'r cylch cerrig wedi diflannu erbyn hyn.[1]

Cofnodion cynnar
----------------

"Pabell Llywarch Hen" oedd yr enw traddodiadol ar gylch cerrig cynhanesyddol ger eglwys Llanfor, tua milltir i'r dwyrain o dref y Bala. Mae'r cyfeiriad cynharach ato sydd ar glawr heddiw yn dyddio o'r 17g. Yn ail gyfrol ei lawysgrif *Parochialia*, cofnoda'r hynafiaethydd Edward Lhuyd:

"Mae mann ym mhentre Llanvor a elwir Pabell Llywarch [;] shiarel o gerrig gwedy i dodi ar i penneu ag yn awr yn Gadles."[1]
Yn ei lyfr *Tours in Wales* (1778-81), cofnoda Thomas Pennant y traddodiad bod Llywarch Hen wedi codi "pabell" ger eglwys Llanfor y noson ar ôl brwydr rhwng llu Llywarch a'r Saeson ar lethrau Rhiwaedog lle lladdwyd ei fab hynaf ac olaf. Dywed Pennant mai yno y cyfansoddodd Llywarch ei englynion marwnad iddo.[1]

Archaeoleg
----------

Nid oes sicrwydd am union leoliad y cylch cerrig erbyn hyn. Mewn llythyr o 1745/6 mae'r ysgwier lleol William Price o Riwlas yn cyfeirio at gylch o gerrig mawr ger yr eglwys gyda mynedfa i gyfeiriad y dwyrain. Mae'n bosibl bod rhai o'r cerrig wedi cael eu defnyddio fel pyst giatau gan ffermwyr lleol.[1]

Fel rhan o'i ymchwil am ei gyfrol *Canu Llywarch Hen* (1935), aeth Ifor Williams i Lanfor i holi pobl lleol am y cylch cerrig a hefyd am safle mwnt 'Castell Llywarch', ond methodd a chael gafael ar neb a wyddai ble'r oeddynt.[2]

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  E.G. Bowen a C.A. Gresham, *History of Merioneth*, Cyfrol 1 (Dolgellau, 1967), Atodiad A.
2. ↑  Ifor Williams (gol.), *Canu Llywarch Hen* (Caerdydd, 1935).
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pali dwy aren**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw Saesneg yw *Glaucous Shears*, a'r enw gwyddonol yw *Papestra biren*. Fe'i ceir yn y rhan fwyaf o Ewrop ac yn Kashmir a Dwyrain Asia.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pali dwy aren yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae'r **pabi coch** yn cael ei ddefnyddio ers 1920 i gofio milwyr a laddwyd ar faes y gad. Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, sylwyd bod blodyn y pabi coch yn arbennig o gyffredin o gwmpas y rhesi o feddi milwyr yng ngogledd Ffrainc a Gwlad Belg, ac felly penderfynwyd y byddai'n symbol addas o goffadwriaeth o'r "Rhyfel Mawr". Yng ngwledydd Prydain mae'r pabi'n cael ei werthu gan y Lleng Brydeinig Frenhinol, elusen sy'n ymgyrchu dros hawliau cyn-filwyr. Mae'n cael ei wisgo fel bathodyn ar Sul y Cofio ac am wythnos neu ddwy cyn hynny.

Ar ddechrau mis Tachwedd mae'r pabi i'w weld yn gyffredin iawn ar wisg cyflwynwyr teledu, gwleidyddion ac ati. Dywedir bod "rheol anysgrifenedig" sy'n golygu bod disgwyl i unrhyw un sy'n ymddangos ar y BBC wisgo pabi coch yn ystod y cyfnod hwn. Fodd bynnag, mae rhai yn dadlau bod y pabi coch fel symbol o gofio yn cael ei gamddefnyddio, a'i fod yn cael ei ddefnyddio i glodfori rhyfel ac fel rhan o ddiwylliant o gyfiawnhau rhyfela yn y cyfnod presennol. Mae rhai yn dewis gwisgo **pabi gwyn** yn lle'r pabi coch; mae'r pabi gwyn yn cael ei wisgo i gofio'r rhai a fu farw ar faes y gad, ond gan ddadlau hefyd dros heddwch ac yn erbyn rhyfel.

Arddangosfa Taith y Pabi Coch Castell Caernarfon 11 Hydref - 20 Tachwedd 2016

Gweler hefyd
------------

* Pabi coch, y blodyn ei hunan
* Pabi gwyn, symbol heddwch

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan 'Apêl Pabi' y Lleng Brydeinig Frenhinol
Un o dŷ brenhinol y Ptolemiaid a brenin yr Aifft o 51 CC hyd ei farwolaeth oedd **Ptolemi XIII Theos Philopator** (Groeg: **Πτολεμαίος Θεός Φιλοπάτωρ** (62 CC/61 CC - 13 Ionawr, 47 CC?).

Roedd yn fab i Ptolemi XII Auletes, ac ar farwolaeth ei dad daeth yn frenin yn 51 CC, yn 12 oed, ar y cyd a'i chwaer hŷn Cleopatra VII, a ddaeth yn wraig iddo.

Wedi teyrnasu am dair blynedd, gyrrodd Ptolemi ei chwaer o'r orsedd ar gyngor Pothinus ac Achillas, ac alltudiwyd hi i Syria. Ceisiodd Cleopatra adennill yr orsedd, ond ni lwyddodd ar y cychwyn. Yn 48 CC, ffôdd y cadfridog Rhufeinig Gnaeus Pompeius Magnus i'r Aifft wedi iddo gael ei orchfygu gan Iŵl Cesar ym Mrwydr Pharsalus. Ar gyngor Pothinus, gorchymynodd Ptolemi ei lofruddio wrth iddo lanio.

Yn fuan wedyn, cyrhaeddodd Iŵl Cesar a'i fyddin ddinas Alexandria. Cymerodd Cesar ochr Cleopatra, a ddaeth yn gariad iddo, yn erbyn Ptolemi. Flwyddyn yn ddiweddarach boddwyd Ptolemi yn Afon Nîl wrth ymladd yn erbyn milwyr Cesar.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Ptolemi XIIa Cleopatra** | **Brenin yr Aifft**51 CC – tua 47 CCgyda Cleopatra | Olynydd:**Ptolemi XIVa Cleopatra** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 4150150325533010090006
* ULAN: 500372672

 |
Mae'r **Hwyaden lydanbig**, (*Anas clypeata*), yn un o deulu'r hwyaid. Mae'n nythu trwy rannau helaeth o Ewrop, gorllewin Asia a gogledd America.

Mae'r Hwyaden Lydanbig yn aderyn mudol sydd fel rheol yn symud tua'r de neu tua'r gorllewin tros y gaeaf. Nid ydynt yn casglu at ei gilydd mewn heidiau mawr yn y gaeaf fel rhai o'r hwyaid eraill, ond ambell dro gellir gweld rhai cannoedd gyda'i gilydd. Mae'n nythu gerllaw corsydd neu lynnoedd ac yn bwydo ar blanhigion yn bennaf, gyda phryfed ac anifeiliad bychain eraill yn y tymor nythu.

Iâr
Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd gyda'i ben gwyrdd, bron wen a lliw browngoch ar yr ochrau a'r bol. Pan mae'n hedfan gellir gweld darn glas golau ar flaen yr adenydd. Mae'r pig yn anarferol o fawr a llydan. Nid yw'r iâr mor hawdd ei hadnabod gan ei bod yn lliw brown golau, yn bur debyg i iâr Hwyaden wyllt, ond mae'r pig yn llawer mwy.

 *Spatula clypeata*
Nifer cymharol fychan o barau o'r Hwyaden lydanbig sy'n nythu yng Nghymru, heblaw ar Ynys Môn lle mae poblogaeth sylweddol. Gellir gweld niferoedd mwy yn y gaeaf pan mae adar o wledydd eraill yn dod yma i aeafu.

Dosbarthiad yr Hwyaden Lydanbig yn Ewrop. Gwyrdd golau - nythu; glas - gaeafu; gwyrdd tywyll - trwy'r flwyddyn.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pali gwelw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pali gwelw**; yr enw Saesneg yw *Stranger*, a'r enw gwyddonol yw *Lacanobia blenna*. Fe'i ceir drwy Ewrop ac i'r dwyrain hyd at Tyrcmenistan.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pali gwelw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
*Erthygl am gasgliad o ganeuon gan Gwenno Saunders yw hon, am y nofel wyddonias gan Owain Owain, gweler yma.*
Albwm cyntaf y gantores Gwenno yw ***Y Dydd Olaf***. Rhyddhawyd yr albwm yn Nhachwedd 2014 ar y label Recordiau Peski.

Yn dilyn casgliad o EPs dros y ddwy flynedd flaenorol, cafodd albwm cyntaf y frenhines electro-pop ei ryddhau ar ddiwedd 2014. Record gysyniadol wedi’i hysbrydoli gan nofel ffuglen wyddonol Owain Owain, sy’n rhannu enw’r albwm, a ryddhawyd ym 1976. Mae’n record wyddonol, mae’n record alluog, ac mae’n record sy’n torri tir newydd yn y Gymraeg.

Dewiswyd *Y Dydd Olaf* yn un o ddeg albwm gorau 2014 gan ddarllenwyr cylchgrawn Y Selar.

Murlun o Gwenno Saunders a'r *Dydd Olaf*; Stryd Womanby, Caerdydd; 2017.

Canmoliaeth
-----------

> *Mae Y Dydd Olaf yn gasgliad o ganeuon sy’n ymddangos, ar yr wyneb efallai, yn bop synthetig, ond tu mewn i’r haenau cymhleth y mae pwll o emosiynau a syniadau dwfn*
> 
> —Lois Gwenllian, Y Selar
>

Traciau
-------

1. Chwyldro - 5:18
2. Patriarchaeth - 3:29
3. Calon Peiriant - 5:08
4. Sisial Y Môr - 5:41
5. Dawns Y Blaned Dirion - 1:30
6. Golau Arall - 3:31
7. Stwff - 4:59
8. Y Dydd Olaf - 4:15
9. Fratolish Hiang Perpeshki - 4:37
10. Amser - 4:44 (yn Cernyweg)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  10 Uchaf Albyms Gorau 2014 - Y Selar, Mawrth 2015
Deuawd bop Wyddelig yw **John Paul Henry Daniel Richard Grimes** ac **Edward Peter Anthony Kevin Patrick Grimes** (ganwyd 16 Hydref 1991 yn Nulyn, Iwerddon). Maent yn efeilliaid unfath sydd yn perfformio fel **Jedward**. Mae Jedward yn enwog am eu cwiff golau, ers iddyn nhw ddod i sylw'r cyhoedd yn gyntaf fel **John & Edward** ar *The X Factor* yn 2009. Gorffenasant ill dau yn chweched a daeth Louis Walsh, eu tiwtor ar *The X Factor*, eu goruchwyliwr.

Rhyddhaodd Jedward eu sengl cyntaf, "*Under Pressure (Ice Ice Baby)*", ar 1 Chwefror 2010. Rhyddhawyd y sengl gan Sony Music ac cyrhaeddodd yr ail safle yn Siart Senglau'r Deyrnas Unedig, a brig Siart Senglau Iwerddon. Roedd eu halbwm cyntaf, *Planet Jedward*, rhif un yn Iwerddon a 17eg yn y DU.

Eurovision
----------

Cynrychiolodd Jedward Iwerddon yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011 gyda'u cân "*Lipstick*". Daeth eu cân 8fed yn yr ail rownd gynderfynol ac 8fed eto yn y rownd derfynol gyda 119 pwynt. Y gân gyntaf o'u hail albwm yw "*Lipstick*" a cafodd ei ryddhau yn haf 2011.

Bydd Jedward yn cynrychioli Iwerddon eto yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2012 a gynhelir yn Baku, Aserbaijan gyda'u cân "*Waterline*".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jedward bow out of X Factor show
2. ↑  Jedward to represent Ireland at Eurovision

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
* Sianel Jedward ar YouTube

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 173682205
* LCCN: n2011045527
* ISNI: 0000 0004 6913 8390
* GND: 16181296-X

 |
Y Pab Ioan Pawl II yn gwisgo'r paliwm.
Urddwisg yn yr Eglwys Gatholig a roddir gan y Pab i archesgob yw'r **paliwm** (ffurf luosog: palia). Mae'n arwydd o undeb yr archesgob â'r Pab a'i ufudd-dod iddo. Fe'i wisgir hefyd gan esgobion a chanddynt esgobaeth fetropolitan, yn ogystal â'r Pab ei hunan. Stribyn gwlân gwyn a wisgir am yr ysgwyddau ac uwchben y casul yw'r paliwm, a chanddo labed byr neu grogdlws ar y blaen a'r cefn. Câi'r ffurf fodern ei marcio gyda chwe chroes ddu. Daw'r gwlân o ddau oen a roddir i'r Pab yn Eglwys Santes Agnes ar ŵyl y santes honno. Mae'n rhaid i'r archesgob wisgo'r paliwm mewn mannau arbennig y litwrgi, megis yr ordeiniad.

Mae'n debyg i'r paliwn ddatblygu o himation yr hen Roegiaid, a elwid yn *pallium* gan y Rhufeiniaid. Dilledyn uchaf oedd hwn a wisgir yn fantell neu ei blygu a'i gario dros yr ysgwydd, ac yn enghraifft o wisg arbennig arweinwyr a swyddogion. Dros amser trodd yn ddilledyn cul, yn debyg i sgarff, a chafodd ei fabwysiadu gan y Cristnogion. Mae'r paliwn a roddir gan y Pab yn dyddio'n ôl i'r 6g, a chymerodd ei siâp megis llythyren Y yn y 7g. Ers y 9g mae'n rhaid i'r archesgob dderbyn y paliwm cyn iddo gyflawni'i awdurdod eglwysig, a dim ond yn ei dalaith eglwysig gallai ei wisgo; dim ond y Pab sy'n meddu'r hawl i'w wisgo yn unrhyw fan.

Gwisgir mantell debyg gan esgobion yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol a elwir yn omophorion, a wneir o frodwaith sidan neu felfed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [pallium].
2. ↑  (Saesneg) "Pallium" yn y *Catholic Encyclopedia* (1911). Adalwyd ar 8 Ionawr 2017.
3. ↑  (Saesneg) pallium (ecclesiastical vestment). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 8 Ionawr 2017.
Pennaeth o'r Hen Ogledd oedd **Pabo Post Prydain** (Cymraeg Canol: **Pabo Post Prydein**) (fl. 6g). Yn ôl traddodiad, roedd Pabo yn un o ddisgynyddion y Brenin Coel Hen. Fe'i cysylltir â Llanbabo ym Môn ond does dim prawf pendant i'w uniaethu â'r sant Pabo a goffeir yn enw'r llan honno, sydd fel arall yn anhysbys.

Yr Hen Ogledd
-------------

Yn yr achau traddodiadol a geir yn y testun Cymraeg Canol Bonedd Gwŷr y Gogledd, ceir llinach Pabo Post Prydain ac enwau ei feibion:

Dunawd a Cherwydd a Sawyl Ben Uchel meibion Pabo Post Prydain mab Arthwys mab Mar mab Cenau mab Coel.
Mae testun achau arall, 'Bonedd y Saint', yn cofnodi enw ei ferch Arddun Ben Asgell, mam Tysilio Sant. Ond mae'r testunau achau hyn yn dyddio o'r Oesoedd Canol ac ni ellir dibynnu ar bob manylyn ynddynt. Mae disgynyddion eraill Coel Hen, sef y *Coelwys*, yn cynnwys Urien Rheged, Llywarch Hen, Clydno Eidyn, Elidir Lydanwyn, Eliffer Gosgorddfawr a Gwenddolau.

Yn y casgliad o draddodiadau Cymreig a Brythonig Trioedd Ynys Prydain, cofnodir Dunawd fab Pabo Post Prydain yn un o 'Dri Phost Cad Ynys Prydain'. Mae'r enw Pabo yn Gymreigiad o'r gair Lladin *papa*. Gelwir Urien Rheged yn 'Bost Prydain' hefyd. Trosiad yw 'post' am gynhalwr, h.y. brenin neu bennaeth, un sy'n cynnal trefn y gymdeithas.

Cyfeirir at Pabo Post Prydain yng ngwaith y bardd Llygad Gŵr ac efallai hefyd mewn cerddi gan Llywarch ap Llywelyn (Prydydd y Moch) a'r Ustus Llwyd.

Sant Llanbabo
-------------

Eglwys Pabo Sant, Llanbabo.
Cofnododd Lewis Morris arysgrif ar hen faen a ddangoswyd iddo fel bedd honedig Pabo yn eglwys Llanbabo yn y 18g. Roedd yn darllen:

*Hic iacet Pabo Post PriiD* ('Yma y gorwedd Pabo Post P[rydain]'?)
Ond dydy'r arysgrifen ddim yn ddigon eglur i'w darllen yn iawn heddiw ac mae haneswyr yn amau dilysrwydd y traddodiad am nad oes rheswm amlwg i frenin o'r Hen Ogledd ymddeol i fod yn glerigwr ym Môn, ymhell i'r de.

Ffynhonnell
-----------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1961; arg. newydd 1991). Gweler Triawd 5, Atodiad II, a'r nodyn ar dud. 483.

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |