Chwaraewr pêl-droed Americanaidd, actor, ac ymgyrchydd dros hawliau sifil Affricanaidd-Americanaidd oedd **James Nathaniel "Jim" Brown** (17 Chwefror 1936 – 18 Mai 2023). Chwaraeodd yn rhedwr i'r Cleveland Browns o 1957 i 1965, a fe'i ystyrir yn un o'r chwaraewyr goreuaf yn hanes y gêm.

Ganed ef yn St. Simons, bar-ynys ar arfordir Glynn County yn nhalaith Georgia, de Unol Daleithiau America. Symudodd i fyw gyda'i fam yn Long Island, Efrog Newydd, pan oedd yn wyth oed, ac yn yr uwchysgol bu'n rhagori mewn sawl mabolgamp: pêl-fasged, pêl-fas, lacrós, rhedeg trac, a phêl-droed Americanaidd. Cafodd ei dderbyn i Brifysgol Syracuse ym 1953, ac er iddo ddioddef hiliaeth fel un o'r ychydig o fyfyrwyr croenddu, ymddisgleiriodd ar y maes ac yn ei flwyddyn olaf enillodd anrhydeddau "All-American" ym mhêl-droed Americanaidd a lacrós.

Derbyniwyd Brown i'r Cleveland Browns, un o dimau'r Gynghrair Bel-droed Genedlaethol (NFL), ym 1957. Safai 6'2" (1.88 m) a phwysai 232 lbs (105 kg), ac o'r cychwyn enillodd enw fel rhedwr chwim ac anorthrech a allai ennill y blaen ar wrthwynebwyr a gwrthsefyll eu ceisiau i'w daclo. Yn ei dymor cyntaf, yn Nhachwedd 1957, torrodd y record am ruthro'r nifer fwyaf o lathenni mewn un gêm (237), a chyflawnodd yr union nifer honno o lathenni eto yn Nhachwedd 1961. Yn ystod pob un o'i naw tymor fel chwaraewr proffesiynol, ac eithrio'r flwyddyn 1962, Brown oedd y prif chwaraewr yn yr holl NFL yn nhermau llathenni a ruthrwyd. Erbyn diwedd ei yrfa, sgoriodd Brown 126 o loriadau, 106 ohonynt drwy ruthro, a rhedodd 12,312 o lathenni mewn 2,359 o ymgeisiau o ruthro, gyda chyfarteledd o 5.22 llath. Cyfanswm ei ruthradau a'i dderbyniadau o basiau oedd 14,811 llath, a ni churwyd y ddwy record honno nes Walter Payton, un o'r Chicago Bears, ym 1984. Cafodd ei ddethol yn Chwaraewr Gwerthfawrocaf (MVP) yr NFL teirgwaith.

Yn 30 oed, ymddeolodd Brown o'i yrfa chwaraeon i fod yn actor. Perfformiodd mewn nifer o ffilmiau acsiwn ac antur, gan gynnwys y ffilm ryfel *The Dirty Dozen* (1967) a lluniau'r Gorllewin Gwyllt megis *100 Rifles* (1969) ac *El Condor* (1970), ac yn y 1970au ymddangosodd mewn sawl esiampl o'r genre *blaxploitation*, gan gynnwys *Slaughter* (1972) a *Three the Hard Way* (1974). Yn ddiweddarach, cafodd fân-rannau mewn ffilmiau comedi, er enghraifft *Mars Attacks!* (1996) a *She Hate Me* (2004). Ymddangosodd yn fynych ar y teledu hefyd, ar sioeau sgwrs ac fel actor gwadd mewn rhaglenni heddlu ac acsiwn megis *CHiPs*, *T. J. Hooker*, a *The A-Team*.

Yn ystod oes y Mudiad Hawliau Sifil, Brown oedd un o'r ychydig o fabolgampwyr proffesiynol i siarad yn gyhoeddus am bwnc hil. Ym 1966 sefydlodd yr Undeb Economaidd Diwydiannol Negroaidd (yn ddiweddarach yr Undeb Economaidd Croenddu; BEU) i hyrwyddo a chefnogi busnesau a berchenogir gan bobl dduon ac i fuddsoddi mewn cymdogaethau a chymunedau'r Americanwyr Affricanaidd. Fel un o "Uwchgynhadledd Cleveland" ym Mehefin 1967, lleisiodd ei gefnogaeth i Muhammad Ali wedi iddo wrthod cael ei alw i'r fyddin. Ym 1988 sefydlodd y rhaglen Amer-I-Can i gefnogi'r ieuenctid du, yn enwedig aelodau gangiau a charcharorion, drwy ddysgu sgiliau bywyd a darparu cyngor iddynt i gadw draw o drais a thor-cyfraith. Fel rhan o'r gwaith hwn, ym 1992, llwyddodd Brown i gyflafareddu cadoediad rhwng gangiau'r Crips a'r Bloods yn Los Angeles.

Priododd Jim Brown â Sue Jones ym 1959, a chawsant dri phlentyn cyn iddynt ysgaru ym 1972. Cyhoeddwyd ei hunangofiant, *Out of Bounds* (a gyd-ysgrifennwyd â Steve Delsohn), ym 1989. Priododd am yr eildro, â Monique Gunthrop, ym 1997, a chawsant ddau blentyn. Cyhuddwyd Brown sawl gwaith yn ystod ei oes o ymosod ar ferched, gan gynnwys ymgais i lofruddio a thrais rywiol. Fodd bynnag, ni châi erioed yn euog o drosedd difrifol. Aeth i'r carchar am dri mis yn 2002 wedi iddo fandaleiddio car ei wraig a gwrthod cydymffurfio ag amodau ei brofiannaeth. Rhyddhawyd ffilm ddogfen amdano, *Jim Brown: All-American* (2002), a gyfarwyddwyd gan Spike Lee. Cafodd Brown ei ynydu i'r Neuadd Enwogion Pêl-droed Proffesiynol ym 1971, i Neuadd Enwogion Lacrós yr Unol Daleithiau ym 1984, ac i Neuadd Enwogion Pêl-droed Coleg ym 1995, a chodwyd cerfluniau ohonno yn ei hen brifysgol yn Syracuse, Efrog Newydd, a thu allan i stadiwm y Browns yn Cleveland, Ohio. Bu farw Jim Brown yn ei gartref yn Los Angeles, Califfornia, yn 87 oed.

Ffilmyddiaeth
-------------

* *Rio Conchos* (1964)
* *The Dirty Dozen* (1967)
* *Dark of the Sun* (1968)
* *Ice Station Zebra* (1968)
* *The Split* (1968)
* *Riot* (1969)
* *100 Rifles* (1969)
* *Kenner* (1969)
* *Tick, Tick, Tick* (1970)
* *El Condor* (1970)
* *The Grasshopper* (1970)
* *Slaughter* (1972)
* *Black Gunn* (1972)
* *Slaughter's Big Rip-Off* (1973)
* *The Slams* (1973)
* *I Escaped from Devil's Island* (1973)
* *Three the Hard Way* (1974)
* *Take a Hard Ride* (1975)
* *Fingers* (1978)
* *One Down, Two to Go* (1982)
* *The Running Man* (1987)
* *I'm Gonna Git You Sucka* (1988)
* *L.A. Heat* (1989)
* *Crack House* (1989)
* *Original Gangstas* (1996)
* *Mars Attacks!* (1996)
* *He Got Game* (1998)
* *Small Soldiers* (1998)
* *Any Given Sunday* (1999)
* *She Hate Me* (2004)
* *Draft Day* (2014)
* *The Black Godfather* (2019)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "Jim Brown, one of football's greatest ever, dies at 87", ESPN (19 Mai 2023). Archifwyd o'r dudalen wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 16 Awst 2023.
2. 1 2  (Saesneg) Richard Goldstein, "Jim Brown, Football Great and Civil Rights Champion, Dies at 87", *The New York Times* (23 Mai 2023). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 16 Awst 2023.
3. 1 2  (Saesneg) Jim Brown. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 16 Awst 2023.
4. ↑  (Saesneg) Chloe Kim, "Jim Brown: Legendary NFL running back dead at 87", BBC (19 Mai 2023). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 16 Awst 2023.