recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Actores o Gymraes oedd **Eirian Iola Gregory** (1 Ionawr 1946 – 21 Tachwedd 2017) a ddaeth yn fwyaf adnabyddus am chwarae'r cymeriad Jean McGurk yn yr opera sebon *Pobol y Cwm*.

Bywyd cynnar
------------

Roedd ei rhieni yn byw yn Comins Coch ger Aberystwyth. Ei mam oedd Millicent Gregory o Sir Benfro, athrawes Gymraeg ac ymgyrchydd iaith gyda Chymdeithas yr Iaith. Roedd ei thad Oliver yn reolwr banc yn Aberystwyth.

Gyrfa
-----

Daeth Iola Gregory yn actores broffesiynol yn y 1970au. Roedd yn un o sylfaenwyr Theatr Bara Caws yn 1977.

Daeth yn wyneb cyfarwydd ar gynyrchiadau teledu a ffilm Cymraeg yn yr 1980au, yn chwarae mam *Joni Jones* ar y gyfres deledu o'r un enw.. Fe ymddangosodd yn y ffilmiau *Aderyn Papur* (1983), *Rhosyn a Rhith* (1986) a *Stormydd Awst* (1988). Fe chwaraeodd gymeriad y Matron yn nhrydedd cyfres y ddrama deledu *District Nurse* a ddangoswyd ar rwydwaith BBC One.

Ymddangosodd yn y gyfres *Minafon* cyn ymuno gyda chast yr opera sebon *Pobol y Cwm* yn 1987, gan chwarae'r cymeriad lliwgar Jean McGurk (Mrs Mac) a fyddai'n dod yn boblogaidd iawn dros y blynyddoedd. Fe adawodd y gyfres yn 1997.

Yn fwy diweddar, ymddangosodd Iola ar y gyfres sebon i blant *Rownd a Rownd* a'r ddrama *Porthpenwaig*.

Bywyd personol
--------------

Roedd hi'n briod gyda'r actor Robert Blythe cyn gwahanu yn ddiweddarach. Roedd ganddi ddwy ferch, yr awdures Angharad Elen Blythe a'r actores, Rhian Blythe.

Yn fwy diweddar roedd yn bartner i'r prifardd Gerallt Lloyd Owen cyn ei farwolaeth yn 2014.

Bu farw yn ei chartref yng Nghaernarfon ar 21 Tachwedd 2017 wedi salwch byr. Mewn teyrnged, dywedodd Huw Jones, Cadeirydd S4C "Roedd ei chyfraniad i’r byd drama yn un anferthol, ei hymroddiad i’r diwydiannau creadigol yn angerddol ac fe fydd yna golled aruthrol ar ei hôl."

Yn Rhagfyr 2018 lansiwyd cronfa er cof amdani, gan ei merched. Bydd y gronfa yn agored i unrhyw un sydd am lwyfannu drama neu greu ffilm fer ddramatig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Hanes Theatr Bara Caws; Adalwyd ar 30 Rhagfyr 2015". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-05. Cyrchwyd 2015-12-30.
2. ↑  Porth - Joni Jones; Adalwyd ar 30 Rhagfyr 2015
3. ↑  PEINT, PLIS! The Deri Arms has been a watering hole for the inhabitants of Cwmderi since Pobol y Cwmwas first launched in October 1974, Western Mail, 8 Mawrth 2008; Adalwyd 2015-12-30
4. ↑  Rhian Blythe: Pum Munud Gyda, Daily Post, 24 Medi 2011; Adalwyd 12 Rhagfyr 2015
5. ↑  Gerallt Lloyd Owen: Renowned Welsh poet, The Independent; Adalwyd 30 Rhagfyr 2015
6. ↑   Marw’r actores Iola Gregory. Golwg360 (21 Tachwedd 2017).
7. ↑  *Lansio cronfa er cof am yr actores Iola Gregory*  , Golwg360, 30 Hydref 2018.

Dolenni allanol
---------------

* Iola Gregory ar wefan Internet Movie Database
Telynor o ardal Maldwyn, gogledd Powys, oedd **Siôn Eos** (bl. ail hanner y 15g). Mae'n adnabyddus heddiw oherwydd y cywydd marwnad enwog iddo gan Dafydd ab Edmwnd a ystyrir yn un o uchafbwyntiau canu Beirdd yr Uchelwyr.

Ein prif ffynhonnell am Siôn Eos yw ei farwnad. Telynor wrth ei alwedigaeth oedd Siôn. Bu mewn ffrwgwd yn Swydd y Waun a orffenodd gyda Sais yn anafiedig a bu farw hwnnw yn nes ymlaen. Yn ôl Dafydd ab Edmwnd, lladd ar ddamwain neu er mwyn amddiffyn ei hun oedd hyn. Safodd Siôn ei brawf o flaen rheithgor yn Swydd y Waun yn unol â'r gyfraith Seisnig a chafodd ei ddedfrydu i'w grogi. Yn y cyfnod hwnnw yn y Gororau a sawl rhan arall o Gymru roedd Cyfraith Hywel yn dal mewn grym ar lefel lleol a chredai ei deulu a'i gyfeillion mai o dan y drefn Gymreig y gwrandewid ei achos; roedd *galanas* (arian iawndal) wedi ei gasglu yn barod erbyn yr achos llys. Gwrthododd y rheithgor hynny a chrogwyd Siôn Eos.

Cwyna Dafydd ab Edmwnd am yr angyfiawnder a gafodd y telynor Cymreig dan y drefn Seisnig. Roedd ei ladd fel hyn yn golled i gelfyddydd Cerdd Dant:

Torres braich tŵr Eos brig,
Torred mesur troed musig;
Torred ysgol tŷ'r desgant,
Torred dysg fal torri tant.
Yna daw'r cwpled enwog,

Ti sydd yn tewi â sôn,
Telyn aur telynorion.
Dedfryd yn erbyn moesoldeb oedd cymryd bywyd am fywyd fel hyn hefyd ac mae'r gerdd yn gri yn erbyn y gosb eithaf hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg*, tud. 140.

Marwnad Siôn Eos
----------------

* Thomas Parry (gol.) *Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg*, tt. 139-41.

Y testun ar wicilyfrau:

* *Marwnad Siôn Eos*
Un o'r olaf un o'r beirdd proffesiynol yng Nghymru oedd **Siôn Dafydd Las** neu **John Davies** (bu farw 1694).

Bywyd a gwaith
--------------

Yn ôl traddodiad, ganwyd y bardd ym mhlwyf Llanuwchllyn, Sir Feirionnydd, rywbryd cyn canol yr 16g. Gwyddys y bu'n byw yn ardal Penllyn am gyfnod cyn mynd yn fardd i deulu plas Nannau. Am hynny fe'i gelwir weithiau y bardd teulu olaf yng Nghymru, ond mewn gwirionedd tenau iawn yw'r cysylltiad rhyngddo â'r beirdd hynny, a ganai i osgorddion brenhinol yn yr Oesoedd Canol.

Ychydig iawn o'i waith sydd wedi goroesi. Cerddi ar y mesurau carolaidd poblogaidd yw'r unig enghreifftiau o'i waith sydd ar glawr. Ond roedd yn fardd proffesiynol, serch hynny, a fu un o'r rhai olaf i dderbyn nawdd am ei ganu gan deuluoedd uchelwrol. Ond am na chanodd ar y mesurau caeth, nid yw'n arfer ei gyfrif fel un o Feirdd yr Uchelwyr fel y cyfryw.

Roedd ganddo enw am fod yn dipyn o feddwyn: feddwai ac edifarhai am ei feddwdod yn barhaus. Ceir y gerdd 'Dyrïau ar Edifeirwch Meddwyn' ganddo yn y gyfrol *Carolau a Dyrïau Dwyfol* (1720).

Mae Ap Vychan yn sôn am Siôn Dafydd Las yn ei Hunangofiant ac yn dyfynnu rhai o'r englynion hyn

> Parodd y boen a'r gwaew oedd yn ei ben ar ol yfed i ormodedd yn Nghorsygedol, iddo dywedyd bore drannoeth—
> 
> 
> 

"Pen brol, pen lledffol, pen llaith,—pen dadwrdd,  

Pen dwedyd yn helaeth:  

Pen croch alw, pen crych eilwaith,  

Pen a swn fel pennau saith.  

  

"Pen chwyrn, pen terfyn wyt ti,—pen brenlwnc,  

Pen barilo meddwi:  

Pen rhydd, di 'menydd i mi,  

Pen ffwdan—pa' na pheidi?"

Mae lle i gredu mai ef yw awdur y gainc boblogaidd 'Pant Corlan yr Ŵyn'.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Charles Ashton, *Hanes Llenyddiaeth Gymreig o 1650 hyd 1850* (Lerpwl, 1893).
2. ↑  Thomas (Ap Vychan), Robert (1903). "Ardal Mebyd". In Edwards, Owen Morgan (gol.). *Gwaith ap Vychan*. Llanuwchllyn: Ap Owen.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Gwahanol fathau o siapau
Yn fathemategol, ffin allanol gwrthrych, neu ei amlinelliad, yw **siâp**.

Dosbarthu siapau
----------------

Gellir rhoi rhai siapiau syml mewn categorïau bras. Er enghraifft, mae polygonau yn cael eu dosbarthu yn ôl nifer eu hymylon e.e. trionglau, pedrochrau, pentagonau, ac ati. Rhennir pob un o'r rhain yn gategorïau llai; gall trionglau fod yn hafalochrog, isosceles, lem ac aflem, anghyfochrog, ac ati, tra y gall pedrochrau fod yn betrual, rhombws, trapesoid, sgwâr, ac ati. Ymhlith siapau geometrig eraill y mae: pwyntiau, llinellau, planau a thrychiadau conig megis elipsau, cylchoedd a pharabolâu.

O ran gofod tri dimensiwn, y siapau mwyaf cyffredin yw polyhedra, sef siapau gydag arwynebau fflat, elipsoidau, sef ffurfiau siâp wy neu siâp sffêr, silindrau a conau.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hubbard, John H.; West, Beverly H. (1995). *Differential Equations: A Dynamical Systems Approach. Part II: Higher-Dimensional Systems*. Texts in Applied Mathematics. **18**. Springer. t. 204. ISBN 978-0-387-94377-0.
*Erthygl am yr ysgolhaig yw hon. Gweler hefyd John Davies.*
Hynafiaethydd, ysgolhaig a meddyg o Gymro oedd **Siôn Dafydd Rhys** neu **John Davies** (1534 - tua 1619). Roedd yn nai i'r Esgob Richard Davies. Mae'n un o'r ysgolheigion mwyaf diddorol yng nghyfnod y Dadeni yng Nghymru. Er nad yw'n cael ei gyfrif fel ysgolhaig gorau'r cyfnod, ystyrir ei Gymraeg yn "gampus". Fe'i cofir yn bennaf fel awdur y gyfrol *Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta*.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Siôn Dafydd Rhys ym mhlwyf Llanfaethlu, Ynys Môn, ym 1534. Cafodd ei addysg brifysgol yn Eglwys Crist, Rhydychen ac ar y cyfandir lle enillodd gradd Meistr Diwinyddiaeth ym Mhrifysgol Siena yn yr Eidal ym 1567.

Ar ôl dychwelyd i Gymru fe'i apwyntiwyd yn brifathro Ysgol Friars, Bangor. Yn ddiweddarach gweithiodd fel meddyg yng Nghaerdydd a Brycheiniog, lle ymsefydlodd yn ardal Cwm Llwch.

Cynorthwyodd yn y gwaith o gyfieithu rhan o'r Beibl i'r Gymraeg, ond ar ôl cyfnod byr fel Protestant dychwelodd i ffydd yr Eglwys Gatholig.

Gwaith llenyddol
----------------

Cyhoeddodd sawl llyfr yn cynnwys llyfrau gramadeg ac ieithyddol yn Lladin ac Eidaleg, a gyhoeddwyd yn yr Eidal. Ond ei lyfr pwysicaf a mwyaf dylanwadol oedd ei *Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta* (1592), sy'n ymdrîn â 
gramadeg Cymraeg a rheolau Cerdd Dafod: arhosodd y gyfrol yn llawlyfr bwysig ar y pwnc olaf am gyfnod hir ac roedd Goronwy Owen ymhlith y rhai a fu'n ddyledus iddi am eu gwybodaeth o reolau'r canu caeth. Mae'n llyfr pwysig hefyd am iddo gyflwyno yn y Lladin, iaith ddeallusol ryngwladol y cyfnod, ran o gyfoeth y Traddodiad Barddol Cymraeg.

Un o'i ddiddordebau mawr oedd llên gwerin Cymru. Casglodd draddodiadau am gewri Cymru fel Idris Gawr a Rhita Gawr ar gyfer ei draethawd 'Olion Cewri'. Ysgrifennodd draethawd ar hanes cynnar Prydain hefyd, er mwyn ceisio amddiffyn ffug hanes Sieffre o Fynwy.

Llyfryddiaeth
-------------

* Siôn Dafydd Rhys, *Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta* (1592). Ceir y rhagymadrodd yn *Rhagymadroddion 1547-1659*, gol. Garfield H. Hughes (Caerdydd, 1951).
* Siôn Dafydd Rhys, 'Llythyr at y Beirdd', yn *Rhyddiaith Gymraeg... 1488-1609*, gol. T. H. Parry-Williams (Caerdydd, 1954)
* Siôn Dafydd Rhys, 'Olion Cewri', yn *Rhyddiaith Gymraeg... 1488-1609*, gol. T. H. Parry-Williams (Caerdydd, 1954)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1944).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 5027789
* LCCN: nr93008755
* ISNI: 0000 0000 7981 9457
* GND: 1055406670
* SUDOC: 033739846
* BNF: cb12457651d (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Santes oedd **Cynheiddon** ac un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog.

Cymysgu enwau
-------------

Bu gan dair o ferched Brychan, Ceinwen, Ceindrych a Cynheiddon  (neu Cenhedlon) enwau sy'n talfyrru i Cain neu Geinor ac (ambell waith) Ciwa. Cymysgir nhw hefyd gyda Canna ach Tewdwr ap Emyr Llydaw. Mae'r wybodaeth amdanynt wedi cymysgu cymaint fel nad oes modd eu gwahanu'n llwyr. Aeth Ceinwen a Canna i Fôn a cysylltir Cain gyda de-ddwyrain Cymru yn bennaf .

De-orllewin Cymru
-----------------

Roedd Cynheiddon (neu Geinor, neu Canna), fodd bynnag, yn weithgar yn ne-orllewin Cymru; yn ardal Cydweli, ble mae pentref a elwir Capel Llangynheiddon. Cydweithiodd yn agos gyda Cymorth, a oedd yn ferch neu'n nith iddi. Cysylltir hi hefyd gyda Llangain ger aber afon Tywi.

Sedd Canna
----------

Yn ymyl Llangain mae carreg a elwir 'Sedd Canna' gyda ffynnon gerllaw. Dywedir fod gwyrthiau wedi digwydd yno a bod y dŵr yn gwella pobl a oedd yn dioddef o'r cryd neu waeledd y coluddyn. Arferai'r claf daflu pinnau bach i'r ffynnon, yfed y dŵr, neu ymdrochu ynddo ac eistedd yn y gadair am gyfnod gan gysgu os gellid. Parhaodd y driniaeth am ddyddiau, am bythefnos weithiau. Diflannodd y ffynnon yn y 19g ac mae'r ysgrifen ar y gadair yn amheus ond dywedir fod pant yn y garreg wedi'i greu gan y nifer o gleifion a oedd wedi eistedd arni.

Cysegriadau
-----------

Mae'n debyg fod Llangennech, ger aber yr afon Llwchwr, Llangain ar yr afon Tywi a Llangeinor a Llangan ger Penybont i gyd wedi'u cysegru iddi. Cysylltir hi hefyd gyda Phontcanna a Threganna yng Nghaerdydd ond mae'r llefydd hyn hefyd wedi'u cysylltu gyda'i chwiorydd.

Gweler hefyd
------------

* Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Jones, T.T. 1977, *The Daughters of Brychan, Brycheiniog XVII*
2. 1 2 3 4  Spencer.R. 1991, *Saints of Wales and the West Country*, Llanerch
Santes Gymreig oedd **Tybïe** (bl. 5g). Roedd hi'n un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog. Dywedir iddi sefydlu eglwys ar safle Llandybïe, Sir Gaerfyrddin. Dethlir ei gŵyl mabsant ar 30 Ionawr (gweler isod).

Chwedlau
--------

Yn ôl y chwedl, roedd gan Frychan lys unwaith yn Nyffryn Tywi, sef Llys Brychan. Aeth ei ferch Tybïe i fyw mewn cell feudwy gyda'i chwaer, Lluan (neu 'Lleian') a morynion eraill yng Nghelli-forynion, rhwng y Mynydd Du a'r Mynydd Mawr. Dywedir mai nhw oedd y cyntaf i ymledu Cristnogaeth yn y rhan honno o Gymru. Roedd ganddi gell arall mewn llecyn o'r enw Cae'r Groes hefyd.

Un diwrnod daeth criw o reibwyr "paganaidd" i'r ardal a lladdwyd Tybïe ganddynt. Yn ôl un traddodiad, gerllaw ei heglwys y lladdwyd hi ond yn ôl traddodiad arall fe'i lladdwyd tua hanner milltir i ffwrdd a ffrydiodd ffynnon o'r man a elwir er hynny yn Ffynnon Dybïe. Bu'r ffynnon honno yn gyrchfan gan gleifion am ganrifoedd i iachau eu hunain.

Cof
---

Roedd yn arfer cynnal gŵyl mabsant bob blwyddyn drannoeth y Nadolig i goffhau Tybïe. Gelwid yr ŵyl yn Ddygwyl Dybïe. Fel rhan o'r ŵyl, etholid 'maer' gan y bobl a'i arwain o gwmpas Llandybïe ar gefn asyn: mae'r llenor a hanesydd lleol Gomer M. Roberts yn cofnodi fod hynny'n dal i ddigwydd yn y 1940au.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  T. D. Breverton, *The Book of welsh Saints* (Caerdydd, 2001).
2. 1 2 3  Gomer M. Roberts, 'Y Santes Dybïe a'i Frawd', yn *Chwedlau'r Ddau Fynydd* (Llyfrau'r Dryw, Llandybïe, 1948.
Ymlusgiad enfawr a fu unwaith i'w cael yn y moroedd yw **ichthyosor** (Groeg am ‘pysgfadfall, pysgymlusgiad’ - *ichthys* (ιχθυς) ‘pysgodyn’ a *sauros* (σαυρος) ‘madfall’); mae felly'n perthyn i gyfnod o ddau gan miliwn o flynyddoedd yn ôl (200,000,000). Roedd yr ichthyosor yn un o brif ysglyfaethwr y môr ac edrychai fel dolffin gyda dannedd miniog, gan ei fod yn gigysydd. Gallai'r oedolyn fesur dros 15m o hyd, a'u prif fwyd oedd amonitau a belemnitau.

Cafwyd hyd i ffosiliau o'r ichthyosor yn 2008 ar draeth Penarth, ger Caerdydd; roedd y ffosil hwn yn 7tr (2.1 metr).

Mae'r ichthyosoriaid yn perthyn i'r urdd a elwir yn *Ichthyosauria* neu *Ichthyopterygia* '‘pibellau pysgod’ (dynodiad a gyflwynwyd gan y paleontolegwr Cymreig Richard Owen yn 1840, er bod y term bellach yn cael ei ddefnyddio yn fwy ar gyfer rhiant-gytras yr *Ichthyosauria*.

Bu'r ichthyosoriaid yn byw yn ystod llawer o'r cyfnod Mesosöig; gwyddom hyn o dystiolaeth gyfoethog o ffosiliau. Ymddangosodd yn gyntaf oddeutu 250 miliwn o flynyddoedd yn ôl a goroesodd o leiaf un rhywogaeth tan oddeutu 90 miliwn o flynyddoedd yn ôl - i'r Cretasaidd Hwyr.

Ichthyosor (chwith) yn ymaflyd gyda plesiosor (dde).

Ichthyosor Penarth
------------------

Cafwyd hyd i ffosiliau o'r ichthyosor yn y 2010au ar draeth Penarth, ger Caerdydd; roedd yn 7tr (2.1 metr).

Yn y cyfnod Jwrasig cynnar, roedd de ddwyrain Cymru wedi'i orchuddio â môr cynnes, bas a oedd yn fwrlwm o fywyd. Roedd yr ichthyosor yn un o'r prif ysglyfaethwyr a edrychai fel dolffin. Gallai'r oedolyn fesur dros 15m o hyd, a'u prif fwyd oedd amonitau a belemnitau. Mae esgyrn a dannedd ichthyosoriaid yn ffosilau unigol cymharol gyffredin yn ne Cymru ac yn Dorset a Gwlad yr Haf, ond mae sgerbydau llawn yn brinach. Mae'r ffosil a ddarganfuwyd ym Mhenarth yn cynnwys rhan isaf y pen, asgell sy'n debyg i rwyf, darn o'r ysgwydd a nifer o asennau.

Gweler hefyd
------------

* Deinosoriaid yng Nghymru

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh85064056

 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  amgueddfa.cymru; Gwefan Amgueddfa Cymru.
2. ↑  MAil Online; adalwyd 23 Ebrill 2018.
3. ↑  everythingdinosaur.co.uk; adalwyd 23 Mai 2018
Etholaeth seneddol yn Swydd Durham, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Sedgefield**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Sedgefield yn Swydd DurhamEtholaeth Sedgefield yn Swydd Durham
* Swydd Durham yn LloegrSwydd Durham yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth ym 1918, fe'i dilewyd ym 1983, ac fe'i ailsefydlwyd ym 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1918–1922: Rowland Burdon (Ceidwadol)
* 1922–1923: John Herriotts (Llafur)
* 1923–1929: Leonard Ropner (Ceidwadol)
* 1929–1931: John Herriotts (Llafur)
* 1931–1935: Roland Jennings (Ceidwadol)
* 1935–1950: John Leslie (Llafur)
* 1950–1970: Joseph Slater (Llafur)
* 1970–1974: David Reed (Llafur)
* 1974–1983: *diddymwyd yr etholaeth*
* 1983–2007: Tony Blair (Llafur)
* 2007–2019: Phil Wilson (Llafur)
* 2019–presennol: Paul Howell (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr**

Berwick-upon-Tweed **·** 
Bishop Auckland  **·** 
Blaydon **·** 
Blyth Valley  **·** 
Canol Newcastle upon Tyne **·** 
Canol Sunderland **·** 
Darlington **·** 
De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland **·** 
De Stockton **·** 
Dinas Durham **·** 
Dwyrain Newcastle upon Tyne **·** 
Easington **·** 
Gateshead **·** 
Gogledd Durham **·** 
Gogledd Glannau Tyne **·** 
Gogledd-orllewin Durham **·** 
Gogledd Newcastle upon Tyne **·** 
Gogledd Stockton **·** 
Hartlepool **·** 
Hexham **·** 
Houghton a De Sunderland **·** 
Jarrow **·** 
Middlesbrough **·** 
Redcar **·** 
Sedgefield **·** 
South Shields **·** 
Tynemouth **·** 
Wansbeck **·** 
Washington a Gorllewin Sunderland
Ffilm llawn cyffro sy'n disgrio criw o ddihirod sy'n ymelwi ar bobl eraill gan y cyfarwyddwr William Witney yw ***I Escaped From Devil's Island*** a gyhoeddwyd yn 1973. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Les Baxter. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan United Artists.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Christopher George, Jim Brown, James Luisi, Richard Rust, Jan Merlin, Stephen Whittaker a Robert Phillips. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1973. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Exorcist* sef ffilm arswyd Americanaidd gan William Friedkin. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Rosalío Solano oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm William Witney ar 15 Mai 1915 yn Lawton, Oklahoma a bu farw yn Jackson ar 14 Rhagfyr 1950. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1939 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd William Witney nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 26 Mai 2016.
Ffilm ddrama am chwaraeon gan y cyfarwyddwr François Bouvier yw ***Histoires D'hiver*** a gyhoeddwyd yn 1999. Fe'i cynhyrchwyd gan Claude Gagnon yng Nghanada. Lleolwyd y stori yn Québec. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Michel Rivard. 

Dyma restr llawnach o aelodau'r cast a gymerodd ran yn y ffilm hon: Roger Léger, Annie Dufresne, Marcel Leboeuf, Sylvie Legault, Denis Bouchard, Marc Gélinas, Luc Guérin, Suzanne Champagne, Diane Lavallée, Alex Ivanovici, Robert Toupin.

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1999. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Matrix* sef ffilm wyddonias gan Lana Wachowski a Lilly Wachowski. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd. 
Golygwyd y ffilm gan André Corriveau sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd François Bouvier nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Sgurr a'Mhaim** (neu **Sgurr a' Mhaim**) yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN164667. Dyma ail begwn uchaf mynyddoedd y Mamores. Ceir carnedd ar y copa. Saif pum kilomedr a hanner i'r gogledd o Kinlochleven.

Y fam fynydd ydy: Binnein Mòr. O Ben Nevis mae'r mynydd yn edrych fel bron merch.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Model a cyflwynydd teledu Cymreig ydy **Imogen Mary Thomas** (ganed 29 Tachwedd 1982). Daeth yn enwog yn 2003, ar ôl iddi ddwyn y teitl Miss Cymru. Cynyddodd ei henwogrwydd yn 2006 pan ymddangosodd yn y gyfres deledu realiti *Big Brother*.

Ei bywyd cynnar
---------------

Fe'i ganwyd i Charles Thomas, swyddog lles addysgol, a'i wraig Janette yn Ngorseinon, ger Abertawe. Gwahanodd y ddau pan oedd Imogen yn ddwy oed, ac ail-briododd ei mam pan oedd yn chwech. Fe'i magwyd gan ei mam a'i llysdad yn Llanelli.

Gwaith teledu
-------------

Fel nifer o'r cystadleuwyr eraill, cymerodd Imogen ran mewn nifer o raglenni teledu a oedd yn gysylltiedig i *Big Brother*, gan gynnwys *BBLB* a *Big Brother's Big Mouth*. Roedd hefyd wedi cyd-gyflwyno T4.

Am ei bod yn siarad Cymraeg, mae hefyd wedi ymddangos ar nifer o raglenni S4C, gan gynnwys *Uned 5*, *Wedi 3*, *Wedi 7*, *Jonathan Show* a *Bwrw Bar*. Roedd ganddi ei sioe ei hun gyda Glyn o'r rhaglen *Big Brother* hefyd o'r enw *Glyn and Imogen: A Year On*. Cafodd rôl cameo hefyd yn yr opera sebon Cymreig *Pobol y Cwm*.

Ei bywyd personol
-----------------

Cafodd Thomas berthynas gyda'r model Americanaidd Tyson Beckford, a gyfarfyddodd am y tro cyntaf yn y Sanderson Hotel. Ers ymddangos ar *Big Brother* mae hefyd wedi canlyn Russell Brand, chwaraewr polo Jamie Morrisson, a'r pêldroedwyr Matthew Collins o Ddinas Abertawe, a Jermain Defoe o Tottenham Hotspur.

Ym mis Ebrill 2011, cyhoeddodd papur newydd *The Sun* fod Imogen wedi bod yn cael perthynas gyda phêldroediwr di-enw priod o Uwchgynghrair Lloegr. Dyfarnwyd uwch-waharddeb, a alwyd *CTB v News Group Newspapers* , yn Uchel Lys Cyfiawnder Cymru a Lloegr gan Mr Ustus Eady, a rwystrai'r pêldroediwr rhag cael ei enwi yng nghyfryngau'r DU. O ganlyniad, trodd Imogen at y swyddog cysylltiadau cyhoeddus Max Clifford, a ddywedodd "Imogen never had any desire nor intention to sell her story, however if she had and was able to name the footballer she could easily command £250,000". Fodd bynnag, yn Nhŷ'r Cyffredin ar 23 Mai datgelodd yr Aelod Seneddol John Hemming mai Ryan Giggs oedd y pêldroediwr gan ddefnyddio braint seneddol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Cyfweliad Maxim. Maxim.
2. ↑   Sleazy, sad and self-obsessed: Russell Brand, a hero for our times. The Daily Mail.
3. ↑   Yes! Rick breaks his wedding ban. The Daily Mail.
4. ↑   Imogen Thomas splits from footballer Jermain Defoe... because she likes to stay in. The Daily Mail.
5. ↑   O'Shea (14 Ebrill 2011). Footie star’s affair with Big Brother’s Imogen Thomas. The Sun.
6. ↑  CTB v News Group Newspapers Ltd & Anor (2011) EWHC 1232 (QB), 14 a 20 Ebrill 2011 adalwyd ar 16 Mai 2011
7. ↑   Myall (21 Ebrill 2011). Premier League star who cheated with Imogen Thomas told his secret his safe as court tightens injunction. Daily Mirror.
8. ↑   Imogen Thomas shows strain as scandal over Premier League star's super-injunction rumbles on. Daily Mail (20 Ebrill 2011).
9. ↑   Byrne (16 Ebrill 2011). Imogen Thomas tells of her devastation at being exposed as married soccer star's mistress. Daily Mirror.
10. ↑  Ryan Giggs named as footballer at the centre of privacy row Guardian.co.uk 23 Mai 2011. Adalwyd ar 23 Mai 2011
Mae **Sgurr a'Chaorachain - Bidean an Eoin Deirg** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Kyle of Lochalsh i Garve yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH103443. Y fam-fynydd yw Sgurr a'Chaorachain.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top a Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Sgurr a' Choire Ghlais** neu Sgurr a'Choire Ghlais yn gopa mynydd a geir ar y daith o Kyle of Lochalsh i Garve yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH258430. Ef yw'r uchaf o glwstwr o fynyddoedd: Sgurr na Ruaidhe, Sgurr Fhuar-thuill a Carn nan Gobhar. Ei fam fynydd ydy Sgurr na Lapaich. Ceir piler triongl yr OS ger y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Plentyn ar siglen
Sedd grog, sydd yn aml i'w cael mewn meysydd chwarae i blant, i acrobat mewn syrcas, neu ar feranda er mwyn ymlacio, yw **siglen** (Saesnegː swing). Mae weithiau'n cael ei alw'n **sigl dy gwt** yn ne-ddwyrain Cymru. Gall hefyd fod yn ddodrefnyn dan do, fel y crogwely Lladin-Americanaidd neu'r oonjal indiaidd. Gall sedd y siglen fod wedi'i chysylltu i gadwyn(i) neu raff(au). Unwaith mae'r siglen yn siglo, mae'n parhau i bendilio tan y bydd ymyrraeth allanol neu lysg yn dod ag ef i stop.

Ar feysydd chwarae, mae siglenni fel arfer ynghrog wrth ffram fetel neu bren. Mae rhain yn dod mewn amrywiaeth o siapiau a meintiau. Mae siglenni arbennig i'w cael ar gyfer plant bach sy'n rhoi tyllau i roi eu coesau trwyddynt i'w cadw ar y sedd wrth iddi siglo. Mae rhai siglenni yn rhan o strwythurau mwy sy'n cynnwys cyfarpar ar gyfer gweithgareddau eraill, fel llithren neu ffram ddringo.

Mae siglenni i blant hyn weithiau yn seddi cynfas, plastig neu bren. Mewn gardd, gall fod yn rhywbeth mor syml a pholyn neu astell ar ddarn o raff wedi'i glymu i gangen coeden.

Etymoleg
--------

Er mai 'swing' byddai gair nifer o Gymry ar lafar wrth ddisgrifio'r cyfarpar chwarae, mae'r gair 'siglen' yn hen un. Yn ôl Geiriadur Prifysgol Cymru gwelir y cyfeiriad cynharaf at 'siglen' mewn cerdd gan Deio ab Ieuan Ddu a Gwilym am Ieuan Hen yn y 15g sy'n dweud; "Rhodiwr a chriwr, chwarëych - wrth bren / Siglen geir dy ben, wrth gord y bych." Nodir hefyd fod 'siglen' yn air arall ar gors neu mignen.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Geiriadur yr Academi".
2. ↑   siglen. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 11 Awst 2022.
Mae'r **Siglen Fraith** (***Motacilla alba***) yn aelod o deulu'r Motacillidae, sy'n cynnwys y corhedyddion yn gystal a'r siglennod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gogledd a chanol Asia, ynghyd â rhannau o ogledd Affrica. Yn y rhannau gogleddol mae'n aderyn mudol, sy'n symud tua'r de yn y gaeaf, i Affrica fel rheol.

Pryfed yw'r prif fwyd, ac mae'n aml yn bwydo yn agos i ddŵr neu yn agos i dai, er nad yw mor gysylltiedig a dŵr a'r Siglen Lwyd. Mae'n nythu mewn tyllau mewn creigiau neu waliau cerrig.

Mae'r Siglen Fraith rhwng 16.5 a 19 cm o hyd, gyda chynffon hir sy'n cael ei siglo'n barhaus. Mae'r is-rywogaeth yn y rhan fwyaf o Ewrop, *M. a. alba* yn llwyd ar y cefn ac yn wyn ar y bol, gyda pen a gwddf du ac wyneb gwyn. Ym Mhrydain mae is-rywogaeth ar wahân, *M. a. yarrellii* sy'n ddu ar y cefn yn hytrach na llwyd.

Mae'r Siglen Fraith (*M. a. yarrellii*) yn aderyn cyffredin a chyfarwydd yng Nghymru. Gellir gweld yr is-rywogaeth Ewropeaidd *M. a. alba*, y "Siglen Wen", yn y gwanwyn a'r hydref pan maent yn pasio trwodd wrth fudo.

Siglen Wen (*M. a. alba*)
*Cuculus canorus canorus* + *Motacilla alba*
Roedd **Ieuan Trefor II**, a adnabyddir hefyd fel **John Trefor**, **Siôn Trefor** a **John Trevaur** (bu farw 1410) yn Esgob Llanelwy rhwng 1394 a 1408 ac awdur Cymraeg Canol a Lladin.

Bywgraffiad
-----------

Ei enw gwreiddiol oedd Ieuan ac fel yna roedd ei gyd-Gymry yn ei alw, ond yn ddiweddarach cymerodd y ffurf Seisnig John a mabwysiadu'r cyfenw Trefor. Mae'r ffaith iddo ddewis y cyfenw hwnnw yn awgrymu mai Trefor, ger Llangollen, oedd ei fan geni.

Roedd ei frawd Adda yn briod â chwaer Owain Glyndŵr, ac apwyntiodd Owain ef yn lysgennad at frenin Ffrainc.

Yn 1408 penodwyd ef yn esgob Cill Rìmhinn (Saesneg: *St Andrews*) yn Yr Alban. Ni allodd gymeryd meddiant o'r esgobaeth, gan fod dau Bab yn gwrthwynebu ei gilydd yn y cyfnod yma, un yn Rhufain a'r llall yn Avignon. Apwyntiwyd Ieuan Trefor i esgobaeth Llanelwy gan y Pab yn Rhufain, ond Pab Avignon roedd yr Alban yn ei gydnabod. Bu farw yn Rhufain ar 10 Ebrill 1410.

Credir gan rai ysgolheigion mai Ieuan Trefor yw awdur un o weithiau safonol y cyfnod yn disgrifio arfau, sef y *Tractatus de Armis* ('Traethawd ynglŷn ag Arfau'). Mae'n bosibl mai ef ei hun a'i gyfieithodd i'r Gymraeg dan y teitl *Llyfr Arveu*. Llyfr arall a briodolir iddo yw *Buchedd Sant Martin*; ceir testun a gopïwyd gan y bardd ac achyddwr Gutun Owain yn 1488 neu 1489. Ar ei ddiwedd ceir y nodyn:

John Trevor a droes y vvuchedd honn o'r Llading yn Gymraec...
Ond erys cryn ansicrwydd am awduraeth y gweithiau hyn, a dydi pob ysgolhaig ddim yn derbyn eu bod yn waith yr Esgob John Trefor.

Roedd esgobdy Ieaun yn agored i'r beirdd. Ymhlith y rhai a ganodd iddo oedd Iolo Goch; cedwir cywydd ganddo sy'n moli Ieuan ac sy'n cyfeirio at ei daith i'r Alban.

Llyfryddiaeth
-------------

* Evan John Jones (gol.), *Buchedd Sant Martin* (Caerdydd, 1945)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John Taylor (1987). *English Historical Literature in the Fourteenth Century*. Clarendon Press. t. 181. ISBN 978-0-19-820065-9.
2. ↑  D. R. Johnston (gol.). *Gwaith Iolo Goch* (Caerdydd, 1988), cerdd XVII.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Santes o'r 6g oedd **Gwawr**, ac un o 24 o ferched y brenin Brychan o Geredigion a Prawst verch Tudwal, ei mam. Mae'n bosib y cyfeiriwyd ati gyda'r enwau canlynol, hefyd: "Goddeu", "Saint Gwrygon" a "Gwrugon".

Dywedir iddi briodi Elidir Lydanwyn ap Meirchion (Elidir "gul" Lydanwyn Ap Meirchion), Brenin Rheged ac iddynt gael dau o blant: Helydd verch Elidir a Llywarch Hen ab Elidir, aelod o deulu brenhinol Rheged yn yr Hen Ogledd a bardd. Ceir cofnod iddi gael ei geni ym Manaw Gododdin (yn yr Alban erbyn hyn), ond mae'n fwy na theby mai symud yno a wnaeth.

Roedd ganddi nifer o chwiorydd, neu hanner-chwiorydd, gan gynnwys: Arianwen, Rhiangar, Gwladys, Gwrgon, Nefydd, Lleian, Marchell, Meleri, Nefyn, Tutglid, Belyau, Ceinwen, Cynheiddon, Ceindrych, Clydai, Dwynwen, Eiluned, Goleudydd, Gwen, Ilud, Tybïe, Tudful, a Tangwystl.

Eglwys
------

Cysegrwyd eglwys y plwyf, Llangywer, ger y Bala, Gwynedd, i'w chwaer Cywair. Ychydig iawn sy'n hysbys am Cywair a Gwawr, ond credir bod llun o cywair ohoni yn ymddangos yn ffenestr ddwyreiniol gwydr lliw yr eglwys. Yn ôl Cadw, fodd bynnag, yr hen enw ar yr eglwys oedd "Eglwys Santes Gwawr".

Eglwys Santes Gwawr, Llangywer, ger y Bala
Ceir hefyd 'Nant Gwawr' ger Aberaman, ond ni wydys a oes cysylltiad â'r santes a cheir merch arall o tua'r un cyfnod (g. 435) o'r enw Gwawr ferch Ceredig sydd hefyd yn sant.

Gweler hefyd
------------

* Santesau Celtaidd 388-680
* Gwawr Edwards - soprano
* Llangywer

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.library.wales; *A Welsh Classical Dictionary: People in History and Legend up to about A.D. 1000* gan Peter Clement Bartrum; adalwyd 14 Medi 2019.
2. ↑  Archifwyd 2015-09-13 yn y Peiriant Wayback. gwefan Parc Cenedlaethol Eryri; adalwyd Medi 2014
3. ↑  gwefan waymarking.com; adalwyd 14 Medi 2019
Gair neu gymal sy'n torri ar rediad arferol ymadrodd drwy ddodi yn ei ganol rywbeth sy'n gysylltiedig o ran ystyr ond heb fod yn rhan ramadegol ohono yw **sangiad**. Fel dyfais lenyddol mae'n cael ei ddefnyddio'n helaeth ym marddoniaeth Beirdd yr Uchelwyr ac weithiau hefyd mewn cerddi Cymraeg eraill, hen a diweddar.

Pan na cheir fawr ddim cysylltiad â'r prif ymadrodd ond fel rhan o batrwm y gynghanedd neu fydr, nid yw'n fwy na gair llanw, ond yn nwylo'r cywyddwyr gorau mae'n medru bod yn ffigur grymus sy'n ategu'r prif ymadrodd, yn cryfhau ystyr ac yn mynegi teimlad dwys neu feddwl aruchel.

Un o'r beirdd canoloesol a gysylltir â'r arfer o gynnwys cyfresi hir o sangiadau yn eu cerddi yw Rhys Goch Eryri. Rhoddir yma enghraifft gan nodi'r sangiadau mewn llythrennau italaidd:

Doe, *yngod rhwng dau angor*,
*Da dŷ dderw, marianferw môr*,
*Gŵyl coel a wna golwg cain*,
Gwelais i ar fôr gwylain
Gwynnoedd, *ddewisoedd ddeisyf*,
Gwinllong â phatrwn crwn cryf
Yn hwylio, *gŵyl addo gwledd,*
*Pyrth y gwin*, parth â Gwynedd.
Prif frawddeg yr wyth linell uchod yw "Doe / gwelais / gwinllong â phatrwn crwn cryf / yn hwylio / parth a Gwynedd".

Er bod sangiadau hir fel hyn yn gallu ymddangos yn fwrn i'r darllenydd heddiw, byddai'r bardd a'i gynulleidfa yn eu gweld fel addurn i goethi'r gerdd. Rhaid cofio hefyd mai rhywbeth i'r glust yw barddoniaeth y cyfnod.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dylan Foster Evans (gol.), *Gwaith Rhys Goch Eryri* (Aberystwyth, 2007), cerdd 1, llau. 1-8.

* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Rhydychen, 1925), tt. 79-82.
Roedd **Olga o Kiev** neu'r Santes **Olga** (Rwseg / Wcraineg: Ольга), a enwir hefyd *Olga Prekrasa* (Ольга Прекраса), neu *Olga Hardd*, Hen Norseg: *Helga*; bu farw 11 Gorffennaf, 969, Kiev) yn ferch o Pskov o dras Farangaidd a briododd Igor o Kiev, tywysog Kiev yn ddiweddarach, yn y flwyddyn 903. Yn ôl y *Brut Cynradd Rwsieg* cafodd ei geni yn 879 ond mae hynny'n rhy gynnar. Ar ôl marwolaeth Igor, rheolodd Rws Kiefaidd (945-c.963) yn enw ei mab, Svyatoslav.

Bedyddio'r Dywysoges Olga. Llun gan S. Kirillov
Dechreuodd Olga ei theyrnasiad trwy ddial marwolaeth ei gŵr yn nwylo'r Drevlyane, a llwyddodd i ladd nifer ohonyn nhw, weithiau mewn modd creulon iawn, er enghraifft eu claddu mewn llong a hwythau'n dal yn fyw, a sgaldio carcharorion i farwolaeth. Newidiodd trefn talu teyrnged ariannol ei gwlad hefyd (poliudie), ac ysytrir hyn yn un o'r diwygiadau cyfreithiol cynharaf yn hanes Dwyrain Ewrop.

Olga oedd y rheolwr Rws cyntaf i droi'n Gristion, naill ai yn 945 neu 957. Disgrifir ei ymweliad â Chaergystennin yn fanwl gan yr ymerodr Bysantaidd Constantin VII yn ei lyfr *De Ceremoniis*. Ar ôl ei bedyddio cymerodd yr enw Cristnogol Yelena, ar ôl yr Ymerodres Helena Lekapena.

Olga a'i gosgordd yng Nghaergystennin. Paentiad bychan o gronicl Ioan Skylitzes.
Tyfodd chwedlau apocryffaidd am amgylchiadau ei bedyddiad yn y croniclau Slafonaidd, sy'n ei phortreadu fel tywysoges ifanc a swynodd yr ymerodr a'i demtio i gael perthynas â hi, ond mewn gwirionedd roedd hi'n ddynes hen erbyn hynny.

Olga oedd un o frodorion cyntaf Rws i gael ei gyhoeddi'n sant, am ei hymdrechion i hyrwyddo'r ffydd newydd yn y wlad. Ond ni lwyddodd i droi Svyatoslav. Ei mab a disgybl Vladimir I a wnaeth Gristnogaeth yn grefydd y wladwriaeth. Yn ystod cyrchoedd milwrol estynedig ei mab, arhosai yn Kiev i reoli'r deyrnas yn ei absenoldeb, gan aros yng nghaer Vyshgorod gyda'i wyrion. Bu farw yno yn fuan ar ôl y warchae ar y ddinas gan y Pechenegiaid yn 968.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 264781507
* LCCN: n88018908
* ISNI: 0000 0004 5875 2352
* GND: 119331209
* SUDOC: 142885274
* NKC: jx20091124003

 |
Afbais Cyngor Merthyr Tudful, gyda'r Santes Tudful
Santes a roes ei henw i dref Merthyr Tudful oedd **Tudful** (bu farw c. 480).

Hanes a thraddodiad
-------------------

Eicon o Santes Tudful, yn Eglwys Santes Tudful, yng nghanol tref Merthyr.
Roedd Tudful yn un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog. Priododd Cynged ap Cadell Deyrnllwg ac roedd hi yn fam i Brochwel Ysgithrog ac yn famgu i Tysilio. Yn 480 roedd ar ei ffordd i ymweld â thad pan cafodd ei lladd "gan baganiaid" ger Merthyr Tudful..

Fodd bynnag, gall 'merthyr' yn y Gymraeg olygu "eglwys (er cof am sant neu ar ei fedd)"; ceir enwau lleol tebyg eraill yn ne Cymru, e.e. Merthyr Cynog, Merthyr Dyfan a Merthyr Mawr, a cheir *merther* yn y Gernyweg a *merzher* yn Llydaweg hefyd, i gyd mewn enwau lleoedd. Gall fod y hanes am ei lladd wedi datblygu fel ymgais i esbonio'r enw "Merthyr Tudful".

Bu yn santes poblogaidd gyda'r werin yn yr Oesoedd Canol ond ceisiodd yr Eglwys Catholig gwanychu cred y werin ynddi.

Ei dydd gŵyl yw 23 Awst.

Gweler Hefyd
------------

* Santesau Celtaidd 388-680

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2001).
2. ↑  Jones, T.T. 1977, The daughters of Brychan, Brycheiniog Cyf.XVII
3. ↑  *Geiriadur Prifysgol Cymru*, cyfrol III, tud. 2436.
Ynys oddi ar arfordir dwyreiniol Gwlad Tai sy'n agos i dref Surat Thani ar y tir mawr yw **Samui**.

Golygfa dros yr ynys

Hanes
-----

Mae’n debyg bod trigiolion cyntaf yr ynys wedi mynd yno tua phymtheg canrif yn ôl. Credir mai pysgotwyr o benrhyn Malay a De Tsieina oeddynt. Mae’r ynys yn ymddangos ar fapiau Brenhinllin Ming sy’n dyddio’n ôl i 1687 o dan yr enw Pulo Cornam. Mae’r enw Samui’n ddirgelwch ynddo’i hun. Efallai mai estyniad ar enw coeden frodorol i’r ynys, mui, ydyw, neu ffurf amhur o’r gair Tsieinieg Saboey sy’n golygu "hafan ddiogel".

Tan yn hwyr yn yr 20g, cymuned hunan-gynhaliol ynysig oedd Samui, heb fawr ddim o gysylltiadau â gweddill Gwlad Tai ar y tir mawr. Doedd dim ffyrdd ar yr ynys tan y 1970au cynnar a chymerai’r daith 15 km o hyd o un ochr o’r ynys I’r llall ddiwrnod cyfan o gerdded trwy’r siwngl mynyddig yng nghanol yr ynys.

Erbyn hyn, mae poblogaeth o tua 47000 o bobl ar yr ynys. Ei phrif ffynonellau incwm yw’r diwydiant twristiaeth, yn ogystal ag allforio cnau cocos a rhwber. Mae maes awyr rhyngwladol bellach ar yr ynys a chanddo deithiau awyr ar yr awr i Bangkok a nifer o gysylltiadau â meysydd awyr eraill yng Ngwlad Tai ac yn rhanbarth De-ddwyrain Asia. Er bod yr ynys yn hybu delwedd o baradwys heb ei ail, mae’r twf economaidd wedi dod â nid yn unig llewyrch, ond newidiadau yn amgylchedd a diwylliant yr ynys, sydd wedi creu anghydweld rhwng trigolion lleol a mewnfudwyr o rannau eraill o’r wlad ac o dramor. Bydd llong Cunard MS Queen Victoria (llong i dros ddwy fil o deithwyr) yn angori ar Samui yn ystod môr-daith 2008, sy’n adlewyrchu statws a thwf Samui fel lle gwyliau poblogaidd tu hwnt.
Merch i Tewdwr ap Emyr Llydaw oedd **Canna**.

### Cymysgu gyda Santesau eraill

Mae yn anodd bod yn sicr fod unrhyw llan wedi'i chysegru â hi, yn benodol, gan ei bod hi'n cael ei chymysgu gydag o leiaf tair santes arall: Ceinwen, Ceindrych a Chenhedlon - tair o ferched Brychan.

### Dianc o Lydaw

Dihangodd ei theulu o Lydaw ar ôl i Hoel gipio grym yno tua 546. Priododd â Sadwrn oedd yn berthynas iddi; (roedd yntau a'i deulu hefyd wedi dianc o Lydaw) a chawsant fab, Crallo. Buont yn byw am gyfnod yn ne Cymru ble sefydlasant Llansadwrn ger Llanymddyfri cyn ymgartrefu ym Môn a sefydlu Llansadwrn arall. Ar ôl marwolaeth Sadwrn prioddodd Canna eto, gydag Alltu Redegog a chawsant ddau o blant Eilian a Thegfan.

Mae Canna yn cael ei chysylltu gyda nifer o eglwysi ond gan fod y mwyafrif yn ne Cymru mae'n debyg y dylent cael ei chysylltu gyda rhai o ferched Brychan.

Yn eglwys Biwmares mae cerfluniau o Canna a Sadwrn a wnaethpwyd yn y 15g. Mae cerflun Canna yn dangos llyfr yn ei law, arwydd ei bod hi wedi addysu eraill, a ffon yn y llaw arall, sy'n ail-ddechrau tyfu brigau a dail.

Bu ei mab Eilian hefyd yn sant; cysylltir ef gyda Llaneilian ar Ynys Môn a Llaneilian-yn-Rhos ger Bae Colwyn.

Nid oes sôn amdani yn y traethodyn achyddol *Bonedd y Saint* (12g) nac ychwaith yn y *Calendrau Cymreig* .

Dethlir ei gŵyl ar 25 Hydref.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Brereton T.D. 2000, *The Book of Welsh Saints*, Glyndwr publishing
2. ↑  Spencer, R, 1991 *Saints of Wales and the West Country*, Llanerch
3. ↑  Bryce, E (Ed)1990, *Lives of the British Saints*, Llanerch
4. ↑  *A Welsh Classical Dictionary*; gol: Peter Clement Bartrum; Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
5. ↑  BBC. "Reading the Ruins". *History Wales*. BBC. Cyrchwyd 2006-10-26.[*dolen marw*]
6. ↑  catholicsaints.info; adalwyd 5 Mawrth 2017.
**Sifalri** ar faes y twrnamaint (o'r Codex Manesse, yr Almaen, dechrau'r 14g)
Ideoleg a chôd ymddygiad delfrydol dosbarth y marchogion yn Ewrop yr Oesoedd Canol oedd **Sifalri** (benthyciad diweddar o'r gair Saesneg *chivalry*, sy'n fenthyciad yn ei dro o'r gair Ffrangeg Canol *chivalrie*, Hen Ffrangeg *chevalrie*, o *chevalier* "marchog").

Roedd ymddygiad sifalriaidd yn dibynnu ar cysyniadau cymhleth o urddas a chwrteisi. Roedd ei wreiddiau'n hen ond cafodd hwb sylweddol yn ystod yr 12g gan y Croesgadau a datblygiad delfrydau serch llys (*amour courtois*) a llên y Rhamantau Arthuraidd.

Gellid dadlau fod y cysyniad o **Sifalri** wedi cyrraedd ei uchafbwynt yn Ffrainc (yn arbennig ym Mhrofens a'r de) ac yn y Lefant yn y cyfnod rhwng y Groesgad Gyntaf a'r croesgadau dinistriol diweddarach. Mae croniclau'r cyfnod (e.e. Joinville a Froissart) yn llawn o ddisgrifiadau o anturiaethau a digwyddiadau sifalraidd. Am gyfnod byr rhannai'r Croesgadwyr a'u gwrthwynebwyr Mwslemaidd yr un delfryd arwrol seiliedig ar gymysgedd o ryfela cadarn proffesiynol a pharch ac edmygedd - cyfeillgarwch a chariad hyd yn oed - rhwng arweinyddion y ddwy blaid. Edmygid Saladin yn fawr gan y mwyafrif o dywysogion a chomtau'r Croesgadwyr, er enghraifft, ac roedd gwleddau a thwrnameintau'n rhan o fywyd yr uchelwyr ar y ddwy ochr, yn aml yn eu cwmni ei gilydd.

Dirywiodd sifalri fel delfryd yn yr Oesoedd Canol diweddar ond arosodd yr arfer o gynnal twrnameintiau "sifalrig" rhwysgfawr hyd yr 16g.

Delfrydid delfryd Sifalri yn ei dro gan llenorion a hanesyddion Rhamantaidd y 19g.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh52024506
* BNF: cb13533808r (data)
* NDL: 00565997
* NKC: ph125380

 |
Golygfa ar Fae Kamares, ynys **Sifnos**
Ynys ffrwythlon yn ne-orllewin ynysoedd Cyclades, Gwlad Groeg, yw **Sifnos**. Mae'n gorwedd rhwng Serifos i'r gogledd, Milos i'r de ac Andiparos i'r dwyrain. Yn wahanol i nifer o ynysoedd eraill ym Môr Aegea mae yna ddigonedd o ddŵr croyw ar yr ynys. Mae'n ynys fynyddig sy'n codi i 2936 troedfedd gyda chopa 'Profitis Ilias', un o sawl bryn yng Ngwlad Groeg a enwir ar ôl y proffwyd Elias. Ceir adfeilion tua deuddeg o dyrau o'r cyfnod clasurol ar yr ynys a nifer o fynachlogydd Uniongred.

Yn Ngroeg yr Henfyd roedd yr ynys yn ewnog am ei aur. Daeth natur dwyllodrus y mwyngloddwyr yn ddihareb. Yn ôl un chwedl dinistrwyd y mwyngloddiau gan Apollo am i'r ynyswyr gynnig ŵy euraidd 'gilt' i deml y duw ar ynys Delos yn lle un wedi'i wneud o aur.

Tref 'Apollonia' yw prifddinas yr ynys. Mae'n gorwedd yn uchel yn y mynyddoedd ar dri bryn terasog.

Ger pentref Kastro ceir adfeilion dinas fechan Siphnos sy'n dyddio o'r cyfnod Clasurol. Does dim llawer yn sefyll heddiw ond mae'r safle'n ddeniadol. Codwyd caer gan y Fenisiaid yno yn y 14g i amddiffyn y llwybr morol i ynys Rhodes.
Bardd o ardal Tir Iarll ym Morgannwg yn y 18g oedd **Siôn Bradford**, a adnabyddir hefyd fel **John Bradford** (1706 - 1785). Mae'n adnabyddus yn bennaf heddiw am iddo fod yn athro barddol i Iolo Morganwg.

Bywgraffiad
-----------

A'i wreiddiau yn Nhir Iarll, ardal sy'n enwog am ei draddodiad llenyddol, roedd Siôn Bradford yn aelod o gylch o feirdd a gwŷr llên ym mlaenau Bro Morgannwg. Bu'n astudio'r traddodiad barddol Cymraeg yn ei ieuenctid a ddaeth yn athro i feirdd eraill yn y cylch. Ymddiddorai yn hanes a thraddodiadau Cymru hefyd ac roedd yn gasglwr llawysgrifau Cymreig er ei mai gwëydd a phannwr digon distadl oedd o ran ei alwedigaeth.

Fe'i cofir yn bennaf am iddo ddod yn athro barddol i'r Iolo Morganwg ifanc. Ar ôl marwolaeth Siôn, honnai Iolo fod ei athro barddol yn perthyn i olyniad o feirdd "derwyddol" a'i fod wedi dysgu rhai o gyfrinachau Gorsedd y Beirdd ganddo, ond gwyddys bellach mai rhan o ffugiadau niferus Iolo ei hun yw hyn. Dyrchafodd Iolo alluoedd barddol ei athro hefyd, ond nid ystyrir fod llawer o werth llenyddol i'w cerddi erbyn heddiw, er eu bod o ddiddordeb hanesyddol.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  G. J. Williams, *Traddodiad Llenyddol Morgannwg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1948).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
**Snaefell** (Manaweg: *Sniaul*) yw mynydd uchaf Ynys Manaw a'i hunig gopa sy'n uwch na 2000 troedfedd. Mae'n enw Hen Norseg sy'n golygu "Mynydd yr Eira". Dywedir y gellir gweld chwech teyrnas o'r copa ar ddiwrnod braf, sef Cymru, Iwerddon, Yr Alban, Lloegr, ac Ynys Manaw, ynghyd â Theyrnas y Nef ei hun. Mae rhai fersiynau yn ychwanegu seithfed, teyrnas Neifion, y Môr. Mae Rheilffordd Fynydd Snaefell yn rhedeg am y 4 milltir o Laxey i'r copa. Fel yn achos Yr Wyddfa, ceir caffi ar y copa.

 Un o drenau Rheilffordd Fynydd Snaefell ar y ffordd i fyny Snaefell
Mae ffordd yr A18 (a adnabyddir fel 'Ffordd Fynydd Snaefell') yn croesi llethrau isaf Snaefell, ac yn ffurfio rhan uchaf llwybr rasus motorbeic y TT, a gynhelir yn flynyddol ar Ynys Manaw.

Ceir rhai mynyddoedd yng Ngwlad yr Ia a enwir yn Snæfell yn ogystal (yr un enw ydyw, ond gyda sillafiad gwahanol), gan gynnwys y mynydd sy'n lleoliad i rewlif enwog Snæfellsjökull.

Dolenni allanol
---------------

* Panoramas o'r copa
* Rheilffordd Fynydd Snaefell
Mae **Sgurr Finnisg-aig** (neu **Sgurr Finniosgaig**) yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN188762.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"