|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Seren Tan Gwmwl** |

Pamffled wleidyddol gan John Jones (Jac Glan-y-gors) (1766-1821) a gyhoeddwyd yn 1795 yw ***Seren Tan Gwmmwl***. Mae'n garreg filltir bwysig yn hanes gwleidyddiaeth Cymru a datblygiad cenedlaetholdeb a gweriniaetholdeb yn y wlad yn ogystal â bod yn waith llenyddol o safon.

Cyhoeddwyd y bamffled fel llyfryn yn Llundain gan y cyhoeddwr Cymreig Vaughan Griffiths yn 1795, gyda chefnogaeth y Gwyneddigion. Y teitl llawn yw:

SEREN TAN GWMMWL, / neu / ychydig sylw / ar / Frenhinoedd, Escobion, Arglwyddi etc. / a / Llywodraeth Lloegr / yn gyffredin. / Wedi ei ysgrifennu er mwyn y Cymru uniaith.
Y prif ddylanwad ar draethawd Glan-y-gors yw athroniaeth y radicalydd o Sais Thomas Paine, awdur *The Rights of Man*. Ar un ystyr mae'r llyfryn yn fath o dalfyriad a chrynodeb o brif syniadau Paine, mewn gwisg Gymreig, ond mae'r awdur yn tynnu ar hanes traddodiadol Cymru fel y'i ceir yn *Drych y Prif Oesoedd* gan Theophilus Evans hefyd ac mae ei genedlgarwch yn elfen amlwg yn y gwaith hefyd. Rhaid gosod y llyfr yng nghyd-destun y Chwyldro Ffrengig hefyd: roedd Glan-y-gors yn un o'r Cymry gwerinol a'i groesawodd yn frwd.

Mae *Seren Tan Gwmmwl* (*sic* gyda dwy 'm') yn fflangellu brenhinoedd, esgobion ac arglwyddi fel achosion pob drwg cymdeithasol ac yn eu dychanu yn ddidrugaredd.

Mae agoriad y *Seren* yn ddarn rhyddiaith grymus a chofiadwy sy'n gosod y cyweirnod am weddill y llyfr ac yn enghraifft dda o Gymraeg ystwyth a naturiol yr awdur:

Gan fod cymmaint trwst yn y byd, ar yr amser yma, ynghylch brenhinoedd, byddinoedd, a rhyfeloedd; ac amryw o bethau eraill, ac sydd yn ddychrynadwy i feddyliau pobl, ac sydd am fyw mewn undeb a brawdgarwch â'i gilydd, meddyliais mai cymmwys a fyddai, dweud gair wrth fy nghydwladwyr, yn yr achos pwysfawr yma, rhag ofn iddynt gael eu galw i arfau i ladd eu cyd-greaduriaid, heb wybod am ba achos mae'n rhaid iddynt wneuthur y fath orchwyl gwaedlyd a chigyddlyd.
Yna mae'r awdur yn mynd yn ei flaen i ddisgrifio trahauster Nimrod a hanes y proffwyd Samuel o'r *Hen Destament*. Yn yr adran nesaf ceir hanes Gwrtheyrn, Ronwen a Brad y Cyllyll Hirion gan gyfeirio at bennaethiaid twyllodrus y Saeson ('Germaniaid') fel rhagflaenwyr yr Hanoferiaid cyfoes (a hwythau'n 'Germaniaid' hefyd) a reolai Brydain Fawr. Mae'n gresynu "coll Prydain" a thynged y Brutaniaid (Cymry) fel cenedl dan orthrwm. Wedyn ceir hanes dychanol brenhinoedd a breninesau Lloegr a'u gorthrwm ar y werin bobl ym mhobman. Yn gymysg â hyn fflangellir Eglwys Loegr ac yn enwedig ei harfer o orfodi esgobion Seisnig ar y Cymry, a gwleidyddion pwdr San Steffan. Mae'r traethawd yn cloi ar nodyn gobeithiol: mae'r *Seren*, sef Seren Rhyddid, am ddod allan eto, fel y mae wedi gwneud yn barod yn yr Amerig a Ffrainc (y Chwyldro Americanaidd a'r Chwyldro Ffrengig).

Ysbrydoliad i Ffansîn hanes yn yr 1980au
----------------------------------------

Defnyddiwyd enw Seren Tan Gwmwl fel enw ar gyfer ffansîn hanes a gynhyrchwyd gan Cymdeithas Iolo Morganwg - cymdeithas hanes myfyrwyr Aberystwyth 1988-1990.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Dylanwad y Chwyldro Ffrengig*, tt. 150-152.
2. ↑  *Seren Tan Gwmmwl* (argraffiad 1923), tud. 1.
3. ↑  *Seren Tan Gwmmwl* (argraffiad 1923), tt. 1-44.

Ffynonellau
-----------

* *Seren Tan Gwmmwl a Toriad y Dydd* (Hugh Evans a'i Feibion, Lerpwl, 1923)
* John James Evans, *Dylanwad y Chwyldro Ffrengig ar Lenyddiaeth Cymru* (Hugh Evans a'i Feibion, Lerpwl, 1928)
* Seren Tan Gwmwl Hughes a'i Fab 1931 ar Wicidestun