recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Sant Cymreig o ddiwedd y 5g oedd **Paulinus Aurelianus**, a fu'n weithgar yn bennaf yn Llydaw. Ystyrir ef yn un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw.

Hanes a thraddodiad
-------------------

Ysgrifennwyd buchedd iddo yn 884 gan Wrmonoc, mynach o Landevenneg yn Llydaw. Dywedir ei fod yn fab i bendefig o'r enw Perphirius, a gysylltir a Phenychen ym Morgannwg. Bu'n astudio yn ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr, lle roedd Dewi, Samson a Gildas yn astudio ar yr un pryd. Aeth i fyw fel meudwy yn Llanddeusant, Sir Gaerfyrddin pan oedd yn 16 oed, yna aeth i "Gaer Banhed" yng Nghernyw, ac yn nes ymlaen symudodd i Lydaw.

Eglwys gadeiriol Kastell Paol
Ef a sefydlodd esgobaeth Kastell-Paol (Ffrangeg: *St. Pol-de-Léon*), a bu'n gweithio yn Llydaw hyd ei farwolaeth ar Enez-Vaz. Mae ei hanes wedi'i gymysgu i raddau a hanes "Paulinus" arall, Peulin, a chred rhai ysgolheigion mai'r un yw'r ddau. Ymddengys, fodd bynnag, fod Paulinus Aurelianus ychydig yn iau na Pheulin.

Mae ganddo ddau ddydd gŵyl, 12 Mawrth a 10 Hydref.

Gweler hefyd
------------

* Tro Breizh

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 77178334
* ISNI: 0000 0000 1292 7963
* GND: 121701301
* SUDOC: 031162762
* BNF: cb12243130j (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Poplar a Limehouse** (Saesneg: *Poplar and Limehouse*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Poplar a Limehouse yn Llundain FwyafEtholaeth Poplar a Limehouse yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–2019: Jim Fitzpatrick (Llafur)
* 2019–presennol: Apsana Begum (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Ffwythiant gyda thri pwynt sefydlog
Mewn mathemateg, **pwynt sefydlog** yw'r rhan honno o barth y ffwythiant sy'n cael ei fapio iddo'i hun gan y ffwythiant. Hynny yw, *c* yw pwynt sefydlog y ffwythiant *f*(*x*) os yw *f*(*c*) = *c*. Golyga hyn fod *f*(*f*(...*f*(*c*)...)) = *fn*(*c*) = *c* yn ystyriaeth bwysig wrth gyfrifo'n ailadroddus *f*. Gelwir, weithiau, set o bwyntiau sefydlog yn "set sefydlog".

Er enghraifft, os diffinnir *f* ar y rhif real gan

{\displaystyle f(x)=x^{2}-3x+4,}
yna, 2 yw'r pwynt sefydlog 'f', oherwydd *f*(2) = 2.

Nid oes gan bob ffwythiant bwynt sefydlog; er enghraifft, os diffinnir y ffwythiant *f* ar y rhif real yn *f*(*x*) = *x* + 1, yna nid oes iddo unrhyw bwynt sefydlog, gan na all *x* fyth fod yn hafal i *x* + 1, am unrhyw rif real.

Yn weledol, golyga'r pwynt sefydlog *x* fod y pwynt (*x*, *f*(*x*)) ar y linell *y* = *x*. Hynny yw, mae gan y graff o *f* bwynt sy'n gyffredin i'r linell honno.

Gelwir pwyntiau sy'n dychwelyd i'w gwerth gwreiddiol wedi hyn-a-hyn o iteriadau o'r ffwythiant yn "bwyntiau cyfnodol". O fewn theorem Galois, ceir set o bwyntiau sefydlog o fewn set o feysydd otomorphig yn faes a elwir yn "faes sefydlog".

Pwynt sefydlog atyniadol
------------------------

Iteriad y pwynt sefydlog *x**n*+1 = cos *x**n* gyda gwerth cychwynnol *x*1 = −1.
Mae pwynt sefydlog atyniadol y ffwythiant *f* yn bwynt sefydlog *x*0 o *f* fel bod unrhyw werth sydd i *x* yn y parth sy'n ddigon agos at *x*0, mae'r dilyniant iteriad y ffwythiant

{\displaystyle x,\ f(x),\ f(f(x)),\ f(f(f(x))),\dots }
yn cydgyfeirio i *x*0. Rhoddir prawf o hyn yn theorem pwynt sefydlog Banach.

Gweler hefyd
------------

* Theorem pwynt sefydlog

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Coxeter, H. S. M. (1942). *Non-Euclidean Geometry*. University of Toronto Press. t. 36.
2. ↑  Weisstein, Eric W. "Dottie Number". *Wolfram MathWorld*. Wolfram Research, Inc. Cyrchwyd 23 Gorffennaf 2016.
Cerddoregydd, cyfansoddwr ac athro mewn cerddoriaeth ym Mhrifysgol Bangor yw **Pwyll ap Siôn** (ganwyd 1968).

Cefndir
-------

Ganwyd yn Sir Benfro. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Gyfun Llangefni gan adael yn 1987.

Astudiodd Pwyll ap Siôn gerddoriaeth yng Ngholeg Magdalen, Rhydychen, gan raddio ym 1990. Astudiodd gyfansoddi gyda John Pickard, David Gottlieb a Martin Butler ym Mhrifysgol Bangor, gan dderbyn ei PhD ym 1998.

Academydd
---------

Mae’n aelod o staff Ysgol Cerddoriaeth Prifysgol Bangor ers 1993. Mae ei gyfansoddiadau yn ymgais i gyfleu cysylltiadau rhwng diwylliant uchel ac isel, avant-garde a phoblogaidd, minimaliaeth a chymhlethdod; mae ei ymchwil i gerddoriaeth Michael Nyman hefyd yn adlewyrchu’r diddordebau hyn. Yn 2007, cydlynodd y gynhadledd ryngwladol gyntaf erioed ar Gerddoriaeth a Minimaliaeth, a chynorthwyodd i sefydlu’r Gymdeithas Gerddoriaeth Finimalaidd.

Mae Pwyll ap Siôn wedi cyhoeddi ym maes cerddoriaeth boblogaidd o Gymru a cherddoriaeth Geltaidd. Yn 2011, cafodd wahoddiad gan y Sefydliad Ymchwil dros Astudiaethau Gwyddelig ac Albanaidd i gyflwyno papur yn Senedd yr Alban ar *Welsh Culture and the Politics of Devolution*. Mae’n brif olygydd y gyfrol arfaethedig Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru, a noddwyd gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

Diddordebau
-----------

Chwaraeodd yr allweddellau ar sawl record o gerddoriaeth poblogaidd cyfoes Cymraeg gan gynnwys Dafydd Iwan a Mim Twm Llai.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   CYFANSODDWYR. Cwmni Cyhoeddi Gwynn. Adalwyd ar 11 Mehefin 2019.
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-06-16. Cyrchwyd 2010-08-11.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* SUDOC: 177956577

 |
Curadur Amgueddfa Werin Cymru ac awdur nifer o gyfrolau oedd **John Geraint Jenkins** (4 Ionawr 1929 – 5 Awst 2009), yn ysgrifennu fel **J. Geraint Jenkins**. Bu farw yng Nghaerfyrddin yn 80 mlwydd oed.

Bywgraffiad
-----------

Ganed ef yn Llangrannog, Ceredigion, i deulu o forwyr. Addysgwyd ef yn Ysgol Uwchradd Aberteifi, Prifysgol Abertawe a prifysgol Aberystwyth. Treuliodd naw mlynedd yn gweithio yn yr Amgueddfa Ddiwydiant a Môr, cyn symud i Sain Ffagan i ddod yn guradur yr Amgueddfa Werin.

Wedi ymddeol, dychwelodd i Geredigion, a bu'n gynghorydd sir am ddeng mlynedd ac yn Gadeirydd y Cyngor yn 2002–03.

Bywyd personol
--------------

Priododd Nansi Jarman yn 1954 a roedd ganddynt tri mab - David, Gareth a Richard, bu farw yn 2000.

Cyhoeddiadau
------------

* *The Welsh Woollen Industry* (1969)
* *Nets and Coracles* (1974)
* *Ar lan hen afon: golwg ar ddiwydiannau afonydd Cymru*
* *Morwr Tir Sych* (hunangofiant)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Stephens, Meic. *J. Geraint Jenkins: Maritime historian and authority on rural crafts*   (en) , The Independent, 24 Medi 2009.
2. ↑   Y Dr J. Geraint Jenkins, 1929-2009. *Amgueddfa Cymru* (28 Awst 2009). Adalwyd ar 1 Chwefror 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 235995660
* LCCN: n50028073
* ISNI: 0000 0001 0954 4969
* GND: 170571327
* BIBSYS: 90656845
* NLA: 36297324

 |
Chwarel Pentre Fron, Coedpoeth  
Chwarel Pentre Fron, CoedpoethLleoliad y drychineb
Glöwr o ardal Coedpoeth, Wrecsam oedd **John Evans** (tua 1792 - 27 Ebrill 1865) a ddihangodd o drychineb wedi deuddeg diwrnod wedi'i gaethiwo o dan y ddaear.

Digwyddodd y ddamwain ar 27 Medi 1819 ym Mhwll Glo Pentre Fron yng Nghoedpoeth. Roedd pwll glo arall yn ffinio gyda Phentre Farm, rhannau ohono yn llawn dŵr. Ymddengys fod llawer o'r glöwyr yn bur bryderus ynglŷn â hyn a'u bod wedi rhybuddio'r stiwardiaid ynglŷn â'r peryglon fwy nag unwaith, ond i ddim pwrpas.

Ar fore'r 27ain aeth 19 o löwyr i lawr y pwll fel arfer. Dihangodd 12 ohonynt yn syth pan ddaeth dŵr i'r pwll, ac achubwyd 4 arall a oedd yn nes at lygad y pwll. Roedd Edward Salisbury, John Taylor a John Evans yn dal ar goll. Pwmpiwyd dŵr o'r pwll am wythnos ac ar yr wythfed diwrnod, aeth glöwyr i lawr y pwll, lle canfuwyd cyrff Taylor a Salisbury. Paratowyd eirch ac amdoeau ar gyfer y tri, a thorrwyd eu henwau ar eu heirch. Ar ddiwedd y deuddegfed diwrnod clywyd llais John Evans. Cliriwyd llwybr tuag ato a daeth o'n ôl i'r wyneb. Roedd wedi treulio deuddeg diwrnod heb olau neu fwyd ar wahân i ddŵr a o oedd yn dripian o'r to a chanhwyllau. Daeth â'r arch adref, lle defnyddiwyd ef fel cwpwrdd.

Bu farw ar 27 Ebrill 1865 a chladdwyd ef ym mynwent Capel yr Adwy, yng Nghoedpoeth.

Cyfeiriadau
-----------

* *Y Cymro*, 25 Medi 1979
* Gwefan MinerAncestry (Saesneg)

Dolenni allanol
---------------

* Casgliad Y Werin Cymru

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 96419328

 |
Cymryd pwysedd gwaed gyda sphygmomanometer
Wrth i gyhyrau’r galon gyfangu, caiff gwaed ei symud i’r pibellau gwaed, gan greu **pwysedd gwaed**.

Mae dau werth ar gyfer pwysedd gwaed. Os yw'r pwysedd gwaed yn *Systolig* mae’r galon yn cyfangu, ac os yw'r pwysedd gwaed yn *Diastolig* mae'n golygu bod y galon yn ymlacio. Y pwysedd gwaed nodweddiadol yw 120/80 mmHg, systolig/diastolig.

Mae pwysedd gwaed yn cael ei bennu gan Allbwn y Galon a’r gwrthiant i lif y gwaed yn y pibellau gwaed. Mae diamedr y pibellau gwaed hyn, sy’n gallu cael ei ddylanwadu gan ddeiet, yn ffactor pwysig mewn gwrthiant llif gwaed.

Gweler Hefyd
------------

* Adnoddau dysgu CBAC

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ffisoleg ymarfer corff, pennod 2" (PDF). *CBAC*. Cyrchwyd 2017. Check date values in: `|access-date=` (help)

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o’r dudalen Ffisioleg Ymarfer Corff, adnodd dysgu ar wefan **CBAC**. Mae gan testun y cofnod penodol hwnnw'r drwydded agored *CC BY-SA 4.0*; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.*
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuidae yn urdd y Lepidoptera yw **isadain felen fach**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **isadenydd melyn bach**; yr enw Saesneg yw *Lesser Yellow Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Noctua comes*. fe'i ceir ledled Ewrop a chafodd ei gyflwyno i wledydd eraill megis *British Columbia* a Chanada.

Isadain felen fach o'r ochr
38–48 mm ydy lled ei adenydd ac mae ei liw'n amrywio o frown golau i frown tywyll.

Rhai bwydydd
------------

* *Betula* – Bedwen
* *Calluna* – Grug
* *Cirsiu* – Ysgall
* *Crataegus* – Draenen wen
* *Digitalis* – Bysedd y cŵn
* *Fragaria* – Mefus
* *Plantago*
* *Prunus* – Draenen ddu
* *Rumex*
* *Salix* – Helygen

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

*Noctua comes* ar ffurf siani flewog
Wedi deor o'i ŵy mae'r isadain felen fach yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Miloedd o bobl yn protestio dros hawliau mewnfudwyr yn Nashville, Tennessee ar 29 Mawrth, 2006.
Yn 2006, cynhaliwyd protestiadau gyda miliynau o bobl o blaid diwygio deddfau cyfredol yr Unol Daleithiau dros fewnfudo. Dechreuodd y protestiadau fel ymateb i'r ddeddfwriaeth arfaethedig H.R. 4437, bydd yn cynyddu'r cosbau am fewnfudo anghyfreithlon ac yn labelu mewnfudwyr anawdurdodedig ac unrhyw un a gynorthwyodd nhw i ddod i mewn i neu aros yn yr Unol Daleithiau fel ffeloniaid. Fel rhan o'r ddadl fwy am fewnfudo, bu'r mwyafrif o'r protestiadau nid dim ond yn galw am atal y mesur, ond hefyd am lwybr i gyfreithloni'r rhai sydd wedi dod i mewn i'r Unol Daleithiau yn anghyfreithlon a llai o oediadau yng Ngwasanaethau Mewnfudo'r wlad.

Bu'r cynulliad mwyaf ar draws y wlad ar 10 Ebrill, 2006, mewn 102 o ddinasoedd ar draws y wlad. Amcangyfrifwyd i'r torfeydd mewn nifer o ddinasoedd rhifo rhwng 100 000 i dros 500 000 o bobl. Roedd bron pob gwrthdystiad yn heddychlon ac atynnwyd cryn sylw gan y cyfryngau, er bu ddadl dros symbolaeth wrth-Americanaidd honedig mewn rhai o'r protestiadau. Cynhaliwyd protestiadau ychwanegol ar Galan Mai a bu nifer o'r gwrthdystwyr y diwrnod hwnnw yn cario lluniau o'r chwyldroadwr Che Guevara ochr yn ochr â baneri Americanaidd. Ymunodd sosialwyr a mudiadau asgell-chwith eraill â'r gwrthdystwyr yn ogystal â rhai mudiadau asgell-dde a grwpiau crefyddol.
Carnolyn mawr gyddfhir, buandroed a chilgnöol o Affrica yw'r **jiráff** neu'r **jyraff** (lluosog: jiraffod; Lladin: *Giraffa camelopardalis*), ef yw'r pedwartroedyn byw talaf. Daw'r enw o'r gair Arabeg *zurāfa*, *zarāfa* (زرافة), a darddodd yn ei dro o'r Berseg *zurnāpā* (زُرنَاپَا‎). Ystyr llythrennol y gair ydy ‘coes ffliwt(aidd)’. Mae'r oedolyn yn 5–6 m (16–20 tr) o daldra ac yn pwyso 1,600 kg (3,500 pwys) ar gyfartaledd, er mai 830 kg yn unig yw'r fenyw.

Mae'n perthyn i deulu'r *Giraffidae*, gyda'i berthynas agosaf - yr ocapi. Gellir gwahaniaethu rhwng y naw is-rywogaeth drwy batrymau eu cyrff.

Mae ei diriogaeth, bellach, ar chwâl ac wedi'i leoli o Tsiad yn y gogledd i Niger yn y gorllewin a chyn belled a Somalia yn nwyrain Affrica.

Glaswelltir agored, safanâu a choetiroedd agored yw ei gynefin a'i brif fwyd yw dail y goeden acasia. Mae hyd eu gwddw ac uchder eu cyrff yn golygu mai nhw'n unig a all gyrraedd y dail, yn aml. Cânt eu lladd am fwyd gan y llew ac mae'r jiráff ifanc yn cael ei hela hefyd gan y llewpard, yr udfil mannog (Saes. *spotted hyena*) a'r ci gwyllt Affrica. Does gan y jiraffod ddim cwlwm tynn iawn at ei gilydd, fel parau, nac yn gymdeithasol, er eu bod yn cadw at ei gilydd gan gadw at ei gilydd wrth symud i'r un cyfeiriad. Ar ei phen ei hun mae'r fenyw yn magu'r llo. Drwy ymladd gyda'u gyddfau, mae'r gwryw yn cyrraedd ei safle hierarchaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Grubb, P. (2005). "*Giraffa camelopardalis*". In Wilson, D. E.; Reeder, D. M (gol.). Mammal Species of the World (arg. 3rd). Gwasg Prifysgol Johns Hopkins. t. 672. ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.CS1 maint: ref=harv (link)
2. ↑  Fennessy, J.; Brown, D. (2010). "*Giraffa camelopardalis*". *Rhestr Goch yr IUCN o rywogaethau dan fygythiad. Version 2012.2*. International Union for Conservation of Nature. Cyrchwyd 2013-01-26.CS1 maint: multiple names: authors list (link) CS1 maint: ref=harv (link)
3. ↑  "Giraffe". Online Etymology Dictionary. Cyrchwyd 2011-11-01.
4. ↑  Kingdon, J. (1988). *East African Mammals: An Atlas of Evolution in Africa, Volume 3, Part B: Large Mammals*. University Of Chicago Press. tt. 313–37. ISBN 0-226-43722-1.
*Erthygl am y tywysog o Ddeheubarth yw hon. Am arweinydd y Gwrthryfel Cymreig yn y De (1294-95), gweler Maelgwn ap Rhys (gwrthryfelwr).*
Tywysog rhan o deyrnas Deheubarth oedd **Maelgwn ap Rhys** (c. 1170 - 1230).

Roedd Maelgwn yn fab i Rhys ap Gruffudd ('Yr Arglwydd Rhys') a'i wraig Gwenllian ferch Madog, merch Madog ap Maredudd, tywysog Powys. Ymddengys yn y cofnodion am y tro cyntaf yn cynorthwyo i warchae ar Ddinbych y Pysgod yn 1187. Yn 1188, pan deithiodd Baldwin, Archesgob Caergaint a Gerallt Gymro trwy Gymru i gasglu milwyr ar gyfer Y Drydedd Groesgad, cofnodir i Faelgwn gymeryd y groes, er nad ymddengys iddi fynd ar y groesgad.

Disgrifir Maelgwn fel gŵr byr a chymeriad cythryblus, a roddodd lawer o drafferth i'w dad yn ei flynyddoedd olaf. By cynnen hir a chwerw rhwng Maelgwn a'i frawd Gruffudd. Cadwyd ef yn garcharor rhwng 1189 a 1192. Yn 1194 gorchfygodd ef a'i frawd Hywel eu tad mewn brwydr a'i garcharu yng Nghastell Nanhyfer, ond rhyddhawyd ef yn ddiweddarach gan Hywel. Roedd Maelgwn yn alltud pan fu farw ei dad yn 1197. Roedd Gruffudd wedi ei ddynodi fel etifedd ei dad, ond gyda milwyr a fenthycwyd iddo gan Gwenwynwyn ab Owain o Bowys ymosododd Maelgwn ar Aberystwyth, a chipio'r dref a'r castell a chymeryd Gruffudd yn garcharor. Trosglwyddodd Maelgwn ei frawd i Gwenwynwyn, a meddiannodd Geredigion. Pan orchfygwyd Gwenwynwyn yng Nghastell Paun gan y Normaniaid yn 1198, rhyddhawyd Gruffudd, a chipiodd Geredigion yn ôl oddi wrth Maelgwn heblaw Castell Aberteifi a Chastell Ystrad Meurig. Daeth Maelgwn i gytundeb a brenin Lloegr, a gwerthodd gastell Aberteifi iddo, gan feddiannu'r gweddill o Geredigion ei hun.

Bu farw Gruffudd yn 1201, ac achubodd Maelgwn y cyfle i gipio Castell Cilgerran, ond yn 1204 collodd y castell i William Marshall. Yn 1204 ymosododd gwŷr Maelgwn ar ei frawd Hywel, a fu farw o'i glwyfau yn ddiweddarach. Yn 1205, yn ôl *Brut y Tywysogion*, gorchmynodd i Wyddel ladd Cedifor ap Gruffudd a'i bedwar mab, gweithred a enillodd gondemniad y croniclydd.

Yn 1207, ffraeodd Gwenwynwyn o Bowys a'r brenin, a chipiodd y brenin ei diroedd. Manteisiodd Llywelyn Fawr o Wynedd ar hyn i gipio gogledd Ceredigion oddi ar Maelgwn, gan roi'r tiroedd rhwng Afon Ystwyth ac Afon Aeron i feibion Gruffudd. Cynorthwyodd Maelgwn y brenin i orfodi Llywelyn i geisio telerau yn 1211, ond ni ddychwelwyd y tiroedd hyn iddo. Gwnaeth gynghrair a Llywelyn yn erbyn y brenin. Fodd bynnag, pan rannodd Llywelyn deyrnas Deheubarth yn 1216, dim ond de Ceredigion a gafodd Maelgwn.

Bu farw Maelgwn yn 1230 yn Llannerch Aeron, a chladdwyd ef yn Abaty Ystrad Fflur. Etifeddwyd ei diroedd gan ei fab, Maelgwn ap Maelgwn, a elwid yn Maelgwn Fychan.

Llyfryddiaeth
-------------

* John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Meall nan Tarmachan - A'Chaoirnichain** neu **A' Chaoirnichain** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Lyon i Glen Dochart a Loch Tay yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN590402. Y fam-fynydd yw Meall nan Tarmachan.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Esgob Bangor ganol y 14g oedd **Matthew de Englefield** (tua 1290 - 1357). Mae'n bosibl fod 'Mathew de Englefield' i'w uniaethu â **Madog ab Iorwerth ap Rhirid** o Degeingl.

Tras
----

Os cywir yr uniaethiad hwnnw, sy'n dra thebygol, roedd yn frawd i'r uchelwr Rhotbert ab Iorwerth o Degeingl ac yn perthyn i deulu a olreiniai ei dras yn ôl i Ednywain Bendew II, o linach brenhinoedd Teyrnas Powys.

Bywgraffiad
-----------

Cafodd Matthew/Madog ei ethol yn Esgob Bangor ar 25 Chwefror 1327 a'i gysegru ar 12 Mehefin 1328. Ni chofnodir ei ymddeoliad na'i farwolaeth, ond cafodd ei olynu yn 1357 gan Thomas Ringstede.

Noddwr i'r beirdd
-----------------

Mae un o dwy gerdd sydd wedi goroesi o waith y bardd Gronw Gyriog yn awdl foliant i un Madog ab Iorwerth o Goedmynydd. Mae'n debygol mai Matthew de Englefield/Madog ab Iorwerth yw'r Madog hwn, ac os felly gellid cynnig ei dyddio i'r blynyddoedd ar ôl 1328. Mae'n debygol hefyd iddi gael ei chanu gan y bardd yn llys yr esgob ym Mangor. Molir Madog am ei haelioni eithriadol yn y gerdd, fel "Dôr ac iôr Bangor" "heilwin" (hael a'i win), ac er bod hynny yn nodwedd gyffredin yn y canu mawl fe all fod yn wir yn achos Madog.

Cwyna ei olynydd Thomas Ringstede fod Madog wedi esgeuluso adeiladau'r eglwys gan gyfeirio at "*waste and dilapidations*". Efallai mai cyfeirio at fywyd moethus yr esgob yn ei lys yn cadw bwrdd agored a gwahodd beirdd sydd yma.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  W. Dyfed Rowlands ac Ann Parry Owen (gol.), 'Gwaith Gronw Gyriog', yn *Gwaith Gronw Gyriog, Iorwerth ab y Cyriog ac eraill* (Aberystwyth, 1997).
Athronydd deistaidd o Sais oedd **Matthew Tindal** (1657 – 16 Awst 1733).

Mab ydoedd i glerigwr yn Bere Ferrers, Swydd Ddyfnaint, lle y ganed ef. Derbyniodd ei addysg yng ngholegau Lincoln ac Exeter, Rhydychen, a chymerodd ei radd baglor yn y celfyddydau ym 1676. Yn fuan wedi hynny fe'i etholwyd yn gymrawd o Goleg yr Holl Eneidiau, a graddiodd yn ddoethur yn y gyfraith ym 1685.

Ar ôl bod am ychydig yn proffesu ei hun yn Gatholig, yn ystod teyrnasiad y Brenin Iago II, fe droes yn ôl at Brotestaniaeth, neu yn hytrach, fel y profwyd wedi hynny, at resymoliaeth. Ysgrifennodd draethodau yn erbyn pleidwyr Iago II, ond yr yn a'i gwnaeth yn wrthrych sylw neilltuol oedd ei lyfr a elwid *The Rights of the Church Asserted*. Prif amcan y gwaith hwn oedd ymosod ar yr offeiriadaeth. Cododd y gwaith ystorm o wrthwynebiad iddo, a gellir ystyried, hwyrach, ei fod wedi cyflawni ei ragfynegiad ei hun, pan y dywedodd efe wrth gyfaill ei fod yn "ysgrifennu llyfr a wnâi y clerigwyr yn wallgof". Ym 1730, pan oedd ym mron wedi cyrraedd 73 oed, y cyhoeddodd ei draethawd enwocaf, o dan y teitl *Christianity as old as the Creation, or the Gospel a Republication of the Religion of Nature*, yr hyn a benderfynodd y cwestiwn ynghylch ei gredo ef. Yn y gwaith hwn y mae'n ymosod ar awdurdod yr Ysgrythurau. Gadawodd ail gyfrol ohono, ond ni chyhoeddwyd hi. Atebwyd ef gan Daniel Waterland, Archddiacon Middlesex, y gweinidog o Fedyddiwr James Foster, John Conybeare (yn ddiweddarach Esgob Bryste), a'r gweinidog Presbyteraidd John Leland.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 73876063
* LCCN: n50011845
* ISNI: 0000 0000 8074 8270
* GND: 124938167
* SELIBR: 284323
* SUDOC: 067032613
* BNF: cb12069744d (data)
* NLA: 35550642
* NKC: mzk2016928724
* The SBN id RMLV030512 is not valid.
* CiNii: DA05668428
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |

Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun sydd wedi ei addasu o *Y Gwyddoniadur Cymreig*, cyhoeddiad sydd yn y parth cyhoeddus.
Chwaraewr Rygbi'r Undeb dîm rhanbarthol Gleision Caerdydd a Chymru yw **Martyn Elwyn Williams** (ganed 1 Medi 1975). Mae'n chwarae fel blaenasgellwr.

Mae'n enedigol o Bontypridd. Bu'n chwarae rygbi dros glybiau Pontypridd a Chaerdydd, gan weithredu fel capten Caerdydd o 2002 hyd 2005. Ymunodd a'r Gleision pan ddechreuodd rygbi rhanbarthol yng Nghymru.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn erbyn y Barbariaid yn 1996, yna chwaraeodd ei gêm gyntaf ynm Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad yn erbyn Lloegr yn 1998. Bu'n gapten Cymru am y tro cyntaf yn erbyn yr Alban yn 2003. Roedd yn rhan o dîm Cymru pan enillwyd y Gamp Lawn yn 2005, gan ennill ei 50fed cap i Gymru yn y gêm gyntaf yn erbyn Lloegr. Sgoriodd ddau gais pwysig yn ail hanner y gêm yn erbyn Ffrainc, ac enwyd ef yn chwaraewr gorau'r bencampwriaeth.

Dewiswyd ef ar gyfer taith y Llewod i Seland Newydd yn niwedd 2005. Yn dilyn perfformiad siomedig Cymru yng Nghwpan y Byd 2007, cyhoeddodd ei fod yn ymddeol o rygbi rhyngwladol. Fodd bynnag, perswadiodd hyfforddwr newydd Cymru, Warren Gatland, ef i ail-ystyried, a bu'n rhan o'r tîm a gyflawnodd y Gamp Lawn eto yn 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 86294458
* LCCN: nb2009008294

 |
Gweinidog o Llandwrog oedd **John Jones** (26 Rhagfyr 1825 – 17 Rhagfyr 1889). Ei rhiant oedd Richard Jones.

Cefndir
-------

Ganwyd yn Llandwrog, 26 Rhagfyr 1825, mab Richard Jones (Callestr Fardd). Ymunodd ei tad a'r mab â'r Cymreigyddion a'r Wesleaid lleol ym Methesda. Roedd ganddo ychydig iawn o addysg gynnar ond llwyddodd i addysgu ei hun. Dechreuodd bregethu yn Corris ac yna aeth am amser i'r Coleg Normal yn Abertawe.Roedd yn weinidog yn y cylchedau canlynol: Yr Wyddgrug (1854), Abergele (1856), Llanfyllin (1858), Tre-garth (1860), Caergybi (1863), Lerpwl (1866), Tre-garth (1869), Bangor ( 1872), Y Rhyl (1875), Shaw Street, Lerpwl (1878), Bangor (1881), Caernarfon (1884), a Thre-garth (1885). Ymddeolodd yn 1887, a bu farw ym 1889. Roedd ganddo ddiddordeb mewn barddoniaeth, gwleidyddiaeth a cherddoriaeth, ond ei brif gyn-feddiannaeth oedd athroniaeth a diwinyddiaeth ac ysgrifennodd lawer iawn ar y pynciau hyn i'r gwahanol gyfnodolion.

Ffynonellau
-----------

* Yr Eurgrawn Wesleyaidd, 1895, 1-12;
* Y Geninen, 1890, 73; (Gŵyl Dewi), 19; 1891 (Gŵyl Dewi), 13.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "JONES, JOHN (Vulcan; 1825 - 1889), Wesleyan minister | Dictionary of Welsh Biography". *biography.wales*. Cyrchwyd 2019-01-25.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Ossian, gan François Pascal Simon Gérard
*Breuddwyd Ossian*, Jean Auguste Dominique Ingres, 1813
Cymeriad ym mytholeg Iwerddon yw **Oisín**, ffurf Gymraeg **Osian**. Mae'n ymddangos yng Nghylch Fionn fel mab Fionn mac Cumhaill a Sadb, merch Bodb Dearg. Cyflwynir ef fel bardd mwyaf Iwerddon a rhyfelwr yn y Fianna; yn draddodiadol ef yw awdur y rhan fwyaf o'r farddoniaeth yng Nghylch Fionn.

Yn y stori enwocaf amdano, mae Níamh Chinn Óir (Nia Ben Aur), merch Manannán mac Lir, duw y môr, yn ymddangos iddo ac yn dweud ei bod wedi syrthio mewn cariad ag ef. Aiff ag ef i wlad Tír na n-Óg, a genir mab iddynt o'r enw Oscar, a merch o'r enw Plor na mBan.

Wedi'r hyn sy'n ymddangos iddo ef yn dair blynedd, mae Oisín yn penderfynu dychwelyd i Iwerddon. Mewn gwirionedd mae 300 mlynedd wedi mynd heibio. Wrth roi benthyg ei cheffyl Embarr iddo, mae Níamh yn ei rybuddio i beddio a gadael i'w droed gyffwrdd y llawr. Fodd bynnag, mae Oisín yn syrthio i'r llawr wrth geisio helpu gweithwyr i godi carreg, ac mae'n troi yn hen ŵr ar ei union. Defnyddiwyd y stori fel sail i gerdd Gymraeg gan Thomas Gwynn Jones ac i'r opera roc Gymraeg Nia Ben Aur.

Seiliwyd Ossian, awdur honedig y farddoniaeth a gyhoeddwyd gan James Macpherson yn y 1760au, ar Oisín.
Damcaniaeth sy'n ymwneud â disgyrchiant wedi'i sgwennu gan Albert Einstein ar 25 Tachwedd 1915 ydy'r **ddamcaniaeth perthnasedd cyffredinol** (Saesneg: *General relativity*). Mae'n parhau i fod yn berthnasol i Ffiseg ac yn cael ei ddefnyddio fel y disgrifiad cyfredol, diysgog o ddisgyrchiant mewn ffiseg fodern.

Albert Einstein yn 1921.  
{\displaystyle G\_{\mu \nu }+\Lambda g\_{\mu \nu }={8\pi G \over c^{4}}T\_{\mu \nu }}
Darlun gwneud o dwll du - golygfa o bellter o 600 cmilometer.
Mae'n cyffredinoli damcaniaeth arall a sgwennwyd gan Einstein, sef y ddamcaniaeth perthnasedd arbennig a deddfau Isaac Newton ar ddisgyrchiant, gan gynnig disgrifiad o ddisgyrchiant fel rhan hanfodol o ofod ac amser gofodol. Dywed fod cromlin amser gofodol yn perthyn yn uniongyrchol i'r pedwar momentwm: egni mas, momentwm llinell, mater ac ymbelydredd. Mae'r berthnasedd rhyngddynt yn cael ei ddisgrifio gan hafaliadau Einstein, sef system o ran-hafaliadau gwahaniaethol (*partial differential equations*).

Mae'r ddamcaniaeth yn wahanol i'r damcaniaethau a gafwyd cyn 1915 yn y meysydd canlynol: amser, geometreg gofol, symudiad mas rhydd, a lledaeniad golau. Hyd yma mae'r rhagfynegiadau a gyflwynodd Einstein, yn dal dŵr ac yn gywir heddiw (2015), a hynny ym mhob arsylwad ac arbrawf a wnaeth. Nid dyma'r unig ddamcaniaeth ar ddisgyriachant, hwn yn sicr yw'r symlaf, ac agosaf at ganlyniadau data arbrofion ledled y byd. Fodd bynnag, ceir cwestiynau heb eu hateb, er enghraifft: sut y medrir cysoni deddfau ffiseg cwantwm a perthnasedd cyffredinol er mwyn cwbwlhau un ddamcaniaeth gyflawn, sy'n gyson hefyd i ddamcaniaeth 'cwantwm disgyrchiant'.

Mae i'r ddamcaniaeth hon oblygiadau pellgyrhaeddol o ran astroffiseg. Er enghraifft, mae'n awgrymu bodolaeth y twll du, ble mae gofod ac amser yn cael eu warpio cymaint fel nad oes unrhyw beth, nid hyd yn oed golau, yn medru dianc ohono. Ceir peth tystiolaeth o fodolaeth tyllau du e.e. ceir ymbelydredd dwys a allyrir gan rai gwrthrychau yn y gofod oherwydd bodolaeth y twll du seryddol. Mae perthnasedd cyffredinol hefyd yn rhagweld bodolaeth tonnau disgyrchiol (*gravitational waves*) a *pulsar timing arrays*; mae hefyd yn sail i'r gred fod y bydysawd yn ehangu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Prifysgol Aberystwyth.
2. ↑  Pais 1982, ch. 9 to 15, Janssen 2005; ailgyhoeddwyd llawer o waith Eisnstein yma Renn 2007; disgrifiad cyffredinol o'r perthnasedd cyffredinol: Renn 2005, tt. 110ff. Erthygl allweddol: Einstein 1907, cf. Pais 1982, ch. 9. Hafaliad maes: Einstein 1915, cf. Pais 1982, ch. 11–15
3. ↑  Schwarzschild 1916a, Schwarzschild 1916b a Reissner 1916 (gorffennwyd yn ddiweddarach yn: Nordström 1918)
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **melyngoch cleisiog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **melyngochion cleisiog**; yr enw Saesneg yw *Marbled Clover*, a'r enw gwyddonol yw *Heliothis viriplaca*. Fe'i canfyddir drwy Ewrop ac Asia.

25–30 mm ydy lled yr adenydd ar eu heithaf a cheir tair cenhedlaeth sy'n hedfan rhwng Mai ac Awst.

Prif fwyd y siani flewog ydy mathau o *Crepis*, *Trifolium*, *Silene*, *Ononis* a *Centaurea*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r melyngoch cleisiog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **melyn y llwyf**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **melynion y llwyf**; yr enw Saesneg yw *Orange Sallow*, a'r enw gwyddonol yw *Xanthia citrago*. Fe'i ceir drwy Ewrop.

Siani flewog
28–33 mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf ac mae'r oedolyn ar ei adain rhwng Awst a Hydref.

Bwyd
----

Prif fwyd y siani flewog (lindys) ydy dail ifanc a blagur newydd mathau o *Tilia* gan gynnwys: *Tilia cordata* a *Tilia platyphylla*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r melyn y llwyf yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Pentre Broughton** yn bentref bach, a arferai fod yn ddiwydiannol ac wedi'i leoli yng nghymuned Brychdyn ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru. Mae'n ffinio â phentrefi cyfagos sef Moss a Brynteg.

Daw enw'r pentref o'r gair Cymraeg *pentre* ("village") ynghyd â Brychdyn. Enw maestref plwyf Wrecsam yw Brychdyn ( Brymbo yn ddiweddarach) ac yma y lleolir y pentref. Mae'r enw Saesneg "Broughton" yn ymddangos yn arolwg Llyfr Dydd y Farn o'r ardal ac mae'n debyg mai'r ystyr yw "brook town". Ei enw gwreiddiol oedd *Pentre Cerni*.

Mae llawer o'r pentref yn dyddio o ddiwedd y 19eg ganrif, ar ôl ehangu diwydiannol yn yr ardal, ond mae'n ymddangos yn Arolwg Ordnans 1873 o Sir Ddinbych fel "Pentre" a "Phentre isaf" ("lower village"). Mae enwau'r lleoedd hyn, yn hytrach na "Pentre Broughton" yn ymddangos ar fapiau tan ail hanner yr 20fed ganrif, ac yn aml cyfeirir at y pentref yn syml fel "Pentre" gan drigolion lleol.

Adeiladwyd eglwys St Paul ym Mhentre Broughton, ym 1888-89, er na chafodd ei chysegru tan 1909, ychydig cyn i Frychdyn gael ei wneud yn blwyf ar wahân ynddo'i hun.  Dyluniwyd yr eglwys gan y pensaer Howel Davies o Wrecsam. 

Roedd llawer o drigolion y pentref yn gweithio ym maes cloddio glo, neu yng Ngwaith Dur Brymbo a oedd, hyd nes iddo gau yn 1990, yn dominyddu golygfa gogledd y pentref.Yn gynt, Y *Cross Foxes* ar stryd fawr Pentre oedd man cyfarfod undebau gweithwyr glo'r ardal; ac mewn un cyfarfod o'r 19eg ganrif, ymgasglodd dros 6000 o bobl yno ar gyfer gwrthdystiad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  A. N. Palmer ac E. Owen, *A History of Ancient Tenures of Land in North Wales and the Marches*, 2il arg. (1910), t.245
3. ↑  1841-1910. Owen, Griffith, (1914). *Hanes Methodistiaeth Sir Fflint*. Cyfarfodydd Misol Dwyrain Dinbych a Fflint. OCLC 1118107913.CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: numeric names: authors list (link)
4. ↑  Broughton, St. Paul, GENUKI
5. ↑  St Paul's, Broughton, Church Plans Online
6. ↑  Cross Foxes, North Wales Miners Association Trust
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **melyngoch plaen**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **melyngochion plaen**; yr enw Saesneg yw *Old World Bollworm* (neu *corn earworm*), a'r enw gwyddonol yw *Helicoverpa armigera*. Fe'i ceir yn Ewrop, rhannau o Asia, Affrica, Awstralia ac Oceania.

O'r ochr
O'r top
O'r gwaelod
30–40 mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf.

Prif fwy y siani flewog ydy planhigion tomato, cotwm a phys a ffa o bob math.

Caiff ei gyfri'n bla mewn caeau cotwm. Gall ddodwy cannoedd o wyau bychain ar yr un pryd. Ni ddylid ei gymysgu gyda *Helicoverpa zea*, sydd ag enw gwyddonol tebyg.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r melyngoch plaen yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pest Risk Analysis.
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Paentiad gan Bartolomeo Cavarozzi o ddau angel yn ymweld â Sierôm yn ei feudwyfa ger Bethlehem.
Un sydd yn llwyr ymryddhau oddi wrth ofalon, sŵn, temtasiynau, a gorchwylion y byd at ddiben cael hamdden i fyfyrio ar bethau crefyddol yw **meudwy** (ffurf fenywaidd: meudwyes; ffurf luosog: meudwyod, meudwyaid). Triga'r meudwy ar wahân i bobl eraill, megis mewn ogof, twlc anghelfydd yn y mynyddoedd, y coedwig, y diffeithwch, a lleoedd anghysbell eraill. Ffordd o fyw asgetigaidd yw meudwyaeth.

Credir mai yn y 3g y cododd, ac yr ymledodd, egwyddorion meudwyol ymysg y Cristnogion boreuol. Crwydrodd nifer ohonynt i anialdir y Scetis (Wadi El Natrun) a'r rhain a elwir Tadau a Mamau'r Diffeithwch.

Byddai meudwyaid yr Oesoedd Canol yn fynych yn byw mewn unigrwydd hollol, ond byddent yn gyffredin yn ymffurfio yn gymrodoriaeth, ac er fod i bob un o'r rhai hynny ei feudwyfod ei hun, eto byddent oll, ar adegau penodedig, yn ymgyfarfod i offerennu, i weddïo, ac i addysgu ei gilydd. Mae meudwyaid y dosbarth olaf hwn yn cyfansoddi urddau crefyddol, yn debyg i fynachod.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   meudwy. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 5 Mai 2017.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***feudwy***

Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun sydd wedi ei addasu o *Y Gwyddoniadur Cymreig*, cyhoeddiad sydd yn y parth cyhoeddus.
Mae **Martin John Christopher Freeman** (ganed 8 Medi 1971) yn actor Seisnig, a ddaeth i amlygrwydd am bortreadu Tim Canterbury yn fersiwn gwreiddiol y Deyrnas Unedig o'r gomedi sefyllfa ar ffurf rhaglen ffug-ddogfen *The Office*. Chwaraeodd Dr. John Watson yn y ddrama drosedd Brydeinig *Sherlock*, Bilbo Baggins yn nhrioleg ffilmiau Peter Jackson *The Hobbit*, a Lester Nygaard yn y gyfres deledu ar ffurf drama drosedd-comedi dywyll *Fargo*.

Mae ei rolau nodweddiadol eraill yn cynnwys y gomedi ramantaidd *Love Actually* (2003), y ffilm ffuglen wyddonol gomig *The Hitchhiker's Guide to the Galaxy* (2005), y gomedi rannol-fyrfyryr *Nativity!* (2009), y drioleg gomedïaidd *Three Flavours Cornetto*, ac yn fwyaf adnabyddus yn y gomedi ffuglen wyddonol *The World's End* (2013). Mae hefyd yn portreadu Everett K. Ross yn ffilmiau'r Bydysawd Sinematig Marvel *Captain America: Civil War* (2016) a *Black Panther* (2018). Ymhlith acolâdau eraill, mae wedi ennill Gwobr Emmy, Gwobr BAFTA a Gwobr yr Ymerodraeth, gydag enwebiadau gan gynnwys dau enwebiad Gwobr Emmy arall, dwy Wobr BAFTA arall, Gwobr Saturn, a Gwobr Glôb Aur.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Martin Freeman (April 2012)" Archifwyd 2016-07-11 yn y Peiriant Wayback.. Slow Boat Records. Retrieved 29 Mai 2013.
2. ↑  Larman, Alexander. "Freeman, Martin (b. 1971)". BFI Screenonline. Retrieved 1 Ionawr 2012.
3. ↑  Braun, J.W. (2010). *The Lord of the Films*. ECW Press.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 88580583
* LCCN: no2004038611
* ISNI: 0000 0001 1477 1568
* GND: 141494557
* SUDOC: 132761971
* BNF: cb146403054 (data)
* NDL: 001145934
* NKC: xx0095974
* BNE: XX4875325

 |
Roedd **Mary Eleanor Gawthorpe** (12 Ionawr 1881 – 12 Mawrth 1973) yn swffraget, sosialydd, undebwr llafur a golygydd.

Yn 1905 ymunodd ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched. Yn 1906, stopiodd ddysgu a daeth i weithio'n llawn amser fel trefnydd ar gyfer yr Undeb yn Leeds. Daeth Sylvia Pankhurst i Leicster yn 1907 ac ymuno â Alice Hawkins a gyflwynodd y naill i'r llall gan sefydlu presenoldeb yr Undeb yn Leeds.

Yn ddiweddarach ymunodd â Christabel Pankhurst yng Nghymru, lle'r oedd ei chefndir dosbarth gweithiol a'i chysylltiad â'r symudiad llafur o fudd iddi. Mewn cyfarfod yng Nghymru, a drefnwyd gan Samuel Evans oedd yn sefyll etholaeth fel cynrychiolydd Cymraeg yn y Llywodraeth, cwestiynodd Gawthorpe ef yn dwll mewn Cymraeg perffaith. 
Yn ogystal â chael ei charcharu sawl gwaith dros ei gweithgareddau gwleidyddol, cafodd Gawthorpe hefyd ei churo'n ddrwg, gan ddioddef anafiadau difrifol am heclo Winston Churchill yn 1909.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Guide to the Mary E. Gawthorpe Papers TAM.275". *dlib.nyu.edu*. Cyrchwyd 8 January 2018.
2. ↑  "Oxford Dictionary of National Biography". Cyrchwyd 2008-03-16.
3. ↑  Elizabeth Crawford (2 September 2003). *The Women's Suffrage Movement: A Reference Guide 1866-1928*. Routledge. tt. 281–. ISBN 1-135-43402-6.
4. ↑  "The Woman's Tribune: Correspondences"". 1906.
5. ↑  "Spartacus Educational". Cyrchwyd 16 March 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 309708291
* LCCN: nb2016008800
* GND: 1055649867
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Minim gyda'r coesyn yn wynebu i fynny, minim gyda'r coesyn yn wynebu i lawr a saib y minim.
Mewn cerddoriaeth, **minim** yw nodyn a chwarëir am hanner amser yr hannerbrif a dwywaith amser y crosiet. Yn nifer o arwyddion amser fel 4/4 mae'r minim yn para dau guriad.

Mae'r saib y minim yn dangos tawelwch am yr un amser. Llunir saib y minim gyda phetryal du yn eistedd ar ben llinell ganol yr erwydd. Fel pob nodyn gyda choesyn, llunir y minim gyda'r coesyn yn wynebu i fynny i dde pen y nodyn pan yn is na llinell ganol y staff. Pan maen nhw wedi eu lleoli uwch y llinell ganol, fe'i lunir gyda'r coesyn yn wynebu i lawr i chwyth pen y nodyn.

Mae enwau'r nodyn a'r saib hwn yn wahanol iawn yn yr ieithoedd Ewropeaidd fel dengys y tabl isod:

| Iaith | Enw'r nodyn | Enw'r saib |
| --- | --- | --- |
| Almaeneg | Halbe Note | Halbe Pause |
| Groeg | Imisi/miso (*ήμισι/μισό*) | Pafsi imiseos/pafsi misou (*παύση ημίσεος/παύση μισού*) |
| Ffrangeg | blanche | demi-pause |
| Eidaleg | minima | pausa di minima |
| Sbaeneg | blanca | silencio de blanca |
| Portiwgaleg | mínima | pausa de mínima |

Mae'r enwau Sbaeneg a Ffrangeg yn golygu "gwyn". Mae'r enw Groeg yn golygu "hanner".

Gweler hefyd
------------

* Hannerbrif
* Crosiet
* Cwafer
* Hannercwafer
* Nodiant cerddorol
Sculpture of a giant shark mounted on display in a museum next to a mounted shark jawboneCerflun o Megalodon yn Museo de la Evolución de Puebla ym MecsicoRhywogaeth ddiflanedig o forgi yw'r **Megalodon** (*Carcharocles megalodon*). Ystyr Megalodon yw "dant mawr", ac roedd yn byw 23 i 2.6 miliwn o flynyddoedd yn ôl, yn ystod y Cyfnod Mïosen Cynnar a diwedd y Plïosen. Credid ar un adeg ei fod yn perthyn i deulu Lamnidae, gan olygu ei fod yn perthyn yn agos i'r morgi mawr gwyn (*Carcharodon carcharias*). Erbyn hyn y mae'r farn bron yn unfrydol ei fod yn perthyn i deulu diflanedig yr Otodontidae, a wahanodd oddi wrth linach y morgi mawr gwyn yn ystod y Cyfnod Cretasaidd Cynnar. Mae lleoliad ei genws yn dal i gael ei drafod, gyda gwahanol arbenigwyr yn ei osod naill ai gyda *Carcharocles*, *Megaselachus*, *Otodus*, neu *Procarcharodon*.

Megalodon (y llwyd a'r coch y cynrychioli'r amcangyfrifon mwyaf a lleiaf), morgi morfilaidd (fioled), morgi mawr gwyn (gwyrdd), a bod dynol (du) i gyfleu maint
Mae gwyddonwyr yn awgrymu fod megalodon yn edrych fel fersiwn mwy corffol o'r morgi mawr gwyn, er y gallai fod wedi edrych yn debycach i'r heulforgi (*Cetorhinus maximus*) neu morgi rhesog y tywod (*Carcharias taurus*). 

Uchafswm hyd y megalodon yn ôl amcangyfrifon heddiw yw tua 18 medr, gyda'r maint cyfartalog yn 10.5 medr. Er cymhariaeth, yr uchafswm ar gofnod ar gyfer y morgi mawr gwyn yn 6.1 metre (20 ft)
 a 12.65 medr ar gyfer y morgi morfilaidd. Mae'n bosib bod gwahanol boblogaethau o'r megalodon yn amrywio yn eu maint ac ymddygiad o ganlyniad i ffactorau ecolegol. Os oedd yn cyrraedd maint o dros 16 medr, byddai hynny'n ei wneud yn y pysgodyn mwyaf sydd wedi byw ar y ddaear hyd y gwyddom, yn fwy na'r pysgodyn Jurasig *Leedsichthys*.

Cafodd dant y Megalodon ei ddarganfod ar draeth Aberaeron gan fachgen 11 oed (Robert L Gapper) yn 1989 a gwnaed ffilm ohono gan y BBC a gedwir heddiw yn archifdy'r Llyfrgaell Genedlaethol. Mae'n bosibl i'r ffosil hwn o ddant fod wedi'i gario gan donnau'r môr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Great white sharks: 10 myths debunked". The Guardian. Cyrchwyd 3 June 2016.
2. ↑  Carpenter, K. "Carcharodon carcharias". FishBase.org. Cyrchwyd 3 June 2016.
3. ↑  Viegas, Jennifer. "Largest Great White Shark Don't Outweigh Whales, but They Hold Their Own". Discovery Channel. Cyrchwyd 19 January 2010.
4. ↑  Wood, Gerald L. (1976). *The Guinness Book of Animal Facts and Feats*. Guinness Superlatives. tt. 139–141. ISBN 978-0-900424-60-1.
5. ↑  Pimiento, C.; Balk, M. A. (2015). "Body-size trends of the extinct giant shark *Carcharocles megalodon*: a deep-time perspective on marine apex predators". *Paleobiology* **41** (3): 479–490. doi:10.1017/pab.2015.16. PMC 4541548. PMID 26321775. .
Mae **Mosg Sidna Umar** ( Arabeg: مسجد سيدنا عمر‎, sef 'Mosg yr Arglwydd Umar') yn fosg o oes Mamluk a leolir heddiw yn Chwarter Iddewig Hen Ddinas Jerwsalem. Mae'n sefyll wrth ymyl synagog Hurva.

Yn 2019 adnewyddwyd y mosg.

Hanes
-----

 Lleoliad y mosg, rhwng y chwarteri Armenaidd ac Iddewig, mewn map Arolwg o Balesteeina yn 1936
Darlun o'r 19g, yn disgrifio "Meindwr Umar", gan ddangos muezzin yn y balconi yn llafarganu'r alwad i weddi.
Yn ôl yr hanesydd Mujir al-Din, adnewyddwyd y mosg ar ôl 1397, a chasglwyd arian a rhoddwyd tir i’w gynnal. Ysgrifennodd Obadiah Bartenura fod y mosg wedi'i adeiladu gan Iddewon a oedd wedi trosi i Islam.

Yn y Rhyfel Chwe Diwrnod cafodd y minaret ei daro gan *snipers* a'i adnewyddu ym 1974.

Mae'r meindwr (tyret) yn nodweddiadol o gyfnod Mamluk, gan ymestyn dwy lawr o uchder ac mae balconi ar gyfer y muezzin ar ei ben. Mae rhan uchaf y meindwr yn gul o'i waelod er mwyn sefydlogi'r strwythur.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Yael Friedson (21 November 2011). ""עוד יהיה כאן פיצוץ": בקרוב מסגד בלב הרובע היהודי ("There will be another explosion here": Soon a mosque in the heart of the Jewish Quarter)". *Ynet*. לפני שנה שיפץ מלך מרוקו את מסגד דיסי (השני משני המסגדים שברובע היהודי), אך התושבים והמנהל הקהילתי הגיעו להסכמות שקטות עם נציגים מתונים בוואקף ולפיהן ייערכו תפילות במקום - ללא קריאות מואזין.
2. 1 2 3  Burgoyne, Mamluk Jerusalem: An Architectural Study, 1984, p.513
**Mosg Fatima Khatun** (Arabeg: جامع جنين الكبير‎) a elwir hefyd yn **Fosg Mawr Jenin,** yw prif fosg dinas Jenin yng ngwlad Palestina, Saif yng ngogledd y Lan Orllewinol. Wrth ymyl y mosg mae Ysgol Ferched Fatima Khatun sy'n dal ar agor.

Hanes
-----

Roedd mosg adfeiliedig yn dyddio'n ôl i 636 yn sefyll ar y safle. Fe'i hadnewyddwyd yn ystod oes Mamluk yn y 14g, ond eto fe aeth yn adfail.

Sefydlwyd y strwythur presennol ym 1566 gan Fatima Khatun, gwraig Lala Kara Mustafa Pasha, llywodraethwr Bosnia yn Damascus yn ystod teyrnasiad y swltan Otomanaidd Swleiman I. Roedd Fatima Khatun yn ymweld â'r ardal yn rheolaidd, ond roedd yn hoff iawn o Jenin wrth deithio tuag at Jeriwsalem ar bererindod. Yng nghanol Jenin, penderfynodd sefydlu'r adeilad ar ben gweddillion yr hen fosg. Dynodwyd nifer o ymddiriedolaethau crefyddol (*waqf* ) gan gynnwys baddon cyhoeddus lleol (*hamaam*) a llawer o'r siopau cyfagos i ariannu Mosg Fatima Khatun wedi hynny, ar ffurf treth.

Heddiw, mae'n gwasanaethu fel mosg mwyaf Jenin.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Irving, Sarah (2012). *Palestine*. Bradt Travel Guides. t. 243. ISBN 9781841623672.
2. 1 2  Muhammad al-Humaidan, Iman (2007). "Women and Waqf". Kuwait Awqaf Public Foundation. t. 27.