recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys lleiaf** (enw gwyddonol: *Leiocolea badensis*; enw Saesneg: *scarce notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, ond yn wahanol i lawer o'r llysiau afu eraill, mae i'w weld yn y de-ddwyrain ac arfordir y gogledd yn unig. Mae'r rhywogaeth hon i'w chael hefyd yng ngwledydd eraill Prydain.

Mae'n gymharol fach, gyda'r coesyn yn 0.3-1.5 mm o led (ychydig yn llai na'r Gylflys chwyddedig neu'r *Gymnocolea inflata*), yn wyrdd golau, ac mae gan yr Hiclys lleiaf llabedau dail di-fin, ond nid oes ganddi arogl nac is-ddail fel aelodau eraill y genws. Mae ei egin yn tueddu i edrych yn eithaf gwastad a gall ei ddail fod bron mor ofodol ar y coesyn â rhai L. turbinata. Mae'r dail hyd at 1 mm o led a 0.7 mm o hyd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys lleiaf** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys donn** (enw gwyddonol: *Anastrophyllum donnianum*; enw Saesneg: *Donn's notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Yr unig rywogaethau tebyg yw Hiclys alpaidd (A. alpinum) ac A. joergensenii ond mae gan y ddau ddail cymharol fyrrach ac ehangach nag Hiclys donn (A. donnianum). Yn aml, tyf gerllaw'r Hiclys alpaidd.

Disgrifiad
----------

Hiclys donn (A. donnianum) yw un o'n llysiau'r afu mwyaf hyfryd o ran pryd a gwedd. Mae'n sgleiniog, yn frowngoch tywyll, ac mae ganddo ddail ceugrwm, hir, anghymesur. Mae'n tyfu fel clwmp neu dywarch rhydd o goesynnau unionsyth ymhlith llysiau'r afu mawr eraill. Mae'r coesynnau yn 1–4 mm o led, mae'r dail tua 1 mm o led a thua 1.5mm o hyd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys Donn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 3 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Anthem genedlaethol gweriniaeth Canolbarth America El Salfador yw ***Himno Nacional de El Salvador*** (Sbaeneg am *Anthem Genedlaethol El Salfador*). Ysgrifennodd y Cadfridog Juan José Cañas y geiriau a chyfansoddodd Juan Aberle y dôn yn 1856. Mabwysiadwyd fel cân genedlaethol y wlad ar 15 Medi 1879, a chydnabuwyd yn swyddogol gan y llywodraeth ar 11 Rhagfyr 1953. Mae tri pennill gan y gân, ond fel arfer dim ond y cytgan a'r pennill cyntaf cânt eu canu.

Geiriau Sbaeneg
---------------

 **Cyfieithwch y geiriau i'r gân hon.**   
**Please translate the lyrics of this song.**  
**Por favor traduzca la letra de esta canción.**  
**Merci de traduire les paroles de cette chanson.**  
**Mar plij treiñ an gerioù a mañ kan.**  

Helpwch os gallwch chi siarad Cymraeg da.

**CYTGAN**
Saludemos la patria orgullosos
de hijos suyos podernos llamar;
y juremos la vida animosos,
sin descanso a su bien consagrar.
**PENNILL CYNTAF**
De la paz en la dicha suprema,
siempre noble soñó El Salvador;
fue obtenerla su eterno problema,
conservarla es su gloria mayor.
Y con fe inquebrantable el camino
del progreso se afana en seguir,
por llenar su grandioso destino,
conquistarse un feliz porvenir.
Le protege una ferrea barrera
contra el choque de ruin deslealtad,
desde el día que en su alta bandera
con su sangre escribió: ¡LIBERTAD!
**CYTGAN**
**AIL BENNILL**
Libertad es su dogma, es su guía
que mil veces logró defender;
y otras tantas, de audaz tiranía
rechazar el odioso poder.
Dolorosa y sangrienta es su historia,
pero excelsa y brillante a la vez;
manantial de legitima gloria,
gran lección de espartana altivez.
No desmaya en su innata bravura,
en cada hombre hay un héroe inmortal
que sabrá mantenerse a la altura
de su antiguo valor proverbial.
**TRYDEDD BENNILL**
Todos son abnegados, y fieles
al prestigio del bélico ardor
con que siempre segaron laureles
de la patria salvando el honor.
Respetar los derechos extraños
y apoyarse en la recta razón
es para ella, sin torpes ámanos
su invariable, mas firme ambición.
Y en seguir esta línea se aferra
dedicando su esfuerzo tenaz,
en hacer cruda guerra a la guerra;
su ventura se encuentra en la paz.
**CYTGAN**
Season's Greetings gan Banksy ym Mhort Talbot
Paentiad gan Banksy yw ***Season's Greetings*** (Cyfarchion yr Ŵyl).

Ar 18 Rhagfyr 2018, ymddangosodd darn o waith ar wal garej yn Stryd Caradog yn ardal Tai-bach, Port Talbot. Roedd y llun, mewn arddull nodweddiadol Banksy, yn dangos plentyn yn edrych i'r awyr ar blu eira yn disgyn. Rownd y gornel, roedd hi'n amlwg mai tân yn llosgi oedd yn creu y llwch gwyn. Roedd cryn ddyfalu os mai Banksy oedd yr artist a fe gadarnhawyd hynny y diwrnod canlynol gyda fideo wedi bostio ar ei gyfrif Instagram. Mae'n bosib fod y darn celf wedi ei ysbrydoli gan y llwch o weithfeydd dur Port Talbot a ddisgynnodd yn yr ardal yng Ngorffennaf 2018. Roedd hyn yn dilyn cyfnod sych hir lle roedd y llwch yn aros yn yr awyr.

Mae'r actor Michael Sheen wedi talu costau gwarchod murlun.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Banksy yn hawlio cyfrifoldeb am furlun Port Talbot*  , Golwg360, 19 Rhagfyr 2018.  Cyrchwyd ar 21 Rhagfyr 2018.
2. ↑  "Michael Sheen yn talu costau gwarchod murlun 'Banksy' Port Talbot". 24 Rhagfyr 2018. Unknown parameter `|gwefan=` ignored (help)
Math o blanhigyn, di-flodau, prin iawn, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys Fitzgerald** (enw gwyddonol: *Leiocolea fitzgeraldiae*; enw Saesneg: *Fitzgerald's notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ac yn Iwerddon, er ei fod yn hynod o brin. Fe'i cofnodwyd am y tro cyntaf yn 2011.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys Fitzgerald** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Uchelwr a thirfeddianwr oedd **Henry Percy, 4ydd iarll Northumberland** (c. 1449 – 28 Ebrill 1489) a ymladdodd dros y Lancastriaid yn ystod Rhyfel y Rhosynnau. Collodd ei deitl pan laddwyd ei dad mewn brwydr yn erbyn yr Iorciaid. Yn ddiweddarach adenillodd y teitl. Arweiniodd ran helaeth o fyddin Richard III ym Mrwydr Maes Bosworth yn Awst 1485 ond ni roddodd orchymyn iddynt ymladd. Fe'i carcharwyd gan Harri Tudur, concwerwr Maes Bosworth am ymladd yn ei erbyn, ond fe ailsefydlwyd Percy i'w deitl yn ddiweddarach. Cafodd ei lofruddio gan werin dinas Efrog, oherwydd ei fod yn codi trethi uchel arnynt.

Llinach
-------

Roedd Percy yn fab i Henry Percy, 3ydd iarll Northumberland a'i wraig Eleanor Poynings, merch Syr Richard Poynings (m. 10 Mehefin 1429). Ymhlith cefndryd cyntaf ei dad oedd Edward IV, Margaret of York, George, dug Clarence, a Richard III. Ei hen daid oedd Henry 'Hotspur' Percy a wrthryfelodd yn 1403 erbyn Harri IV, ac a wnaeth gytundeb gydag Owain Glyn Dŵr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Library (2007). *The Durham Liber Vitae: Prosopographical commentary* (yn Saesneg). British Library. t. 546. ISBN 978-0-7123-4997-0.
Roedd Syr **Henry Haydn Jones** (27 Rhagfyr 1863 – 2 Gorffennaf 1950) yn Aelod Seneddol Rhydfrydol dros etholaeth Sir Feirionnydd.

Magwraeth
---------

Ganwyd Henry Haydn Jones yn Rhuthun. Roedd yn fab i Joseph David Jones (1827-70), ysgolfeistr y dref a cherddor a chyfansoddwr o fri. Wedi marwolaeth ei dad magwyd Haydn Jones gan ei Daid a'i Nain dadol yn Nhywyn ble cafodd ei addysgu yn Ysgol y Bwrdd.

Fel ei dad roedd Haydn Jones yn gerddor lled ddawnus a bu'n godwr canu yng Nghapel MC Tywyn pan oedd ei ddyletswyddau Seneddol yn caniatáu hynny.

Ym 1903 fe ymbriododd Barbara Annie Gwendolen Davies Jones, merch Lewis D. Jones, un o Gymry Chicago a pherchennog gweithfeydd haearn a llechi.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Ym 1889 etholwyd Haydn Jones yn gynghorydd ar Gyngor Sir Feirionnydd ac ym 1890 fe'i a ddyrchafwyd yn Gadeirydd y Cyngor, cafodd hefyd ei wneud yn un o henaduriaid y sir. Fe barhaodd ei yrfa wleidyddol wrth iddo gael ei ddewis fel ymgeisydd Seneddol ei blaid i olynu Syr Osmond Williams fel darpar ymgeisydd Rhyddfrydol Meirion ym 1909. Safodd ei etholiad cyntaf ym 1910 gan gadw'r sedd i'r achos Rhyddfrydol; parhaodd yn AS hyd 1945.

Cafodd ei urddo'n farchog ym 1937

Gyrfa Busnes
------------

Ym 1909 rhoddwyd chwarel Bryn Eglwys Abergynolwyn, Rheilffordd Talyllyn ynghyd ag ystâd a thai gweithwyr cysylltiedig ar y farchnad ond prin oedd diddordeb i'w prynu. Gan wybod y byddai colli'r gwaith yn ergyd i'r gymuned penderfynodd Haydn Jones eu prynu am swm o £5,500, a ffurfiodd *Abergynolwyn Slate & Slab Co. Ltd* i weithredu'r busnes. Gwan bu'r busnes i gychwyn ond cafwyd rhywfaint o adferiad am gyfnod yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf, ond fe'i arafwyd eto wedyn. Bu cryn anghydfod rhwng Jones a'r gweithwyr wrth i'r chwarel weithio am ddim ond tridiau'r wythnos neu aros yn gyfan gwbl ar gau am gyfnodau.

* Cofeb i'w dad ar fur ysgol Clwyd Banc yn RhutnunCofeb i'w dad ar fur ysgol Clwyd Banc yn Rhutnun
* Academi Clwyd Banc, RhuthunAcademi Clwyd Banc, Rhuthun

Dolenni Allanol
---------------

* Sir Haydn Jones Papers yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Seren Cymru 18 Chwefror 1910

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Osmond Williams** | **Aelod Seneddol dros Feirionnydd**1910 – 1945 | Olynydd:**Emrys Owain Roberts** |
Roedd **Henry Alfred Ivatt** yn beiriannydd rheilffordd Seisnig, ac yn Brif Beiriannydd i Rheilffordd y Great Northern rhwng 1896 a 1911. Ganwyd Ivatt ar 16 Medi 1851 yn Wentworth, Swydd Gaergrawnt. Addysgwyd yng Ngholeg Lerpwl.

Gyrfa
-----

### Rheilffordd Llundain a’r Gogledd-Orllewin

Pan oedd o’n 17 oed, prentiswyd Ivatt i John Ramsbottom yng Ngweithdy Cryw. Roedd o’n daniwr dros gyfnod o 6 mis. Daeth o’n bennaeth o ddepo locomotifau Caergybi ym 1874 ac wedyn pennaeth o’r ardal Caer.

### Rheilffordd y Great Southern a Western

Symudodd i Iwerddon ym 1877, a gweithiodd dros Rheilffordd y Great Southern a Western yng Ngweithdy Inchicore. Daeth o’n beiriannydd yno ym 1882.

### Rheilffordd y Great Northern

Dychwelodd i Loegr ym 1895 a daeth yn Orwchwilydd Locomotifau dros Reilffordd y Great Northern. Cynlluniodd y locomotifau 4-4-2 cyntaf ym Mhrydain, ac roedd o’r un cyntaf i ddefnyddio Gêr falf Walschaerts ym Mhrydain. Ymddeolwyd ar 2 Rhagfyr 1911.

Teulu
-----

Roedd gan Ivatt 6 o blant. Daeth un ohonynt, George Ivatt, yn beiriannydd locomotifau hefyd. Priododd ei ferch Marjorie Oliver Bulleid, prif beiriannydd y Rheilffordd Ddeheuol

Marwolaeth
----------

Bu farw Ivatt yn Haywards Heath, Sussex ar 25 Hydref 1923.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Steam Index
2. 1 2 3  Gwefan steamindex.com
3. 1 2  Bywgraffiad Henry A. Ivatt ar www.lner.info
4. ↑  Gwefan Cymdeithas y Great Northern
| Llenyddiaeth Saesneg Canol |
| --- |
| Darluniad o Chaucer yn llawysgrif Ellesmere |
| Barddoniaeth gynnar
* *Ormulum*
* *Cursor Mundi*

 |
| Y rhamant
* *King Horn*
* *Floris and Blancheflour*
* *Of Arthour and of Merlin*
* *Ywain and Gawain*
* *The Siege of Troy*
* *King Alisaunder*

 |
| Yr adfywiad cyflythrennol
* William Langland (*Piers Plowman*)

 |
| Oes Chaucer
* Geoffrey Chaucer (*The Canterbury Tales*)
* John Gower

 |
| * ← Hen Saesneg
* Llên Lloegr
* 16g →
 |
| * v
* t
* e
 |

Traethawd Cristnogol mydryddol yn Saesneg Canol yw ***Handlyng Synne*** a ysgrifennwyd gan Robert Mannyng, mynach o Swydd Lincoln, yn 1303. Mae'n seiliedig ar y gerdd ddidactig Eingl-Normaneg *Manuel de Pechiez* gan Wilham de Waddington. Llinellau wythsill yw mesur y gerdd, a chanddi ryw 12,600 o linellau i gyd.

Mae'n ymwneud â phechod ac yn cynnwys trafodaethau o foesoldeb Cristnogol megis y Deg Gorchymyn, y saith pechod marwol, y saith sacrament, halogiad, a phenyd ac elfennau eraill y gyffes. Straeon damhegol sy'n lliwio pob pechod, mewn modd tebyg i *Confessio Amantis* a gyfansoddwyd gan John Gower yn niwedd y 14g. Mae nifer o'r esiamplau moesol heb eu tynnu o'r *Manuel*. Y stori enwocaf o'r gerdd, a gynhwysir mewn sawl casgliad o lenyddiaeth Saesneg Canol, ydy "The Dancers of Colbek".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1995), t. 438.
**Hunaniaeth ddiwylliannol** yw'r hunaniaeth  neu deimlad o berthyn i grwp. Mae'n rhan o hunan-gysyniad a hunan-ganfyddiad unigolyn ac yn perthyn i genedligrwydd, ethnigedd, crefydd, dosbarth cymdeithasol, cenhedlaeth, cymdogaeth neu unrhyw fath o grwp cymdeithasol sydd a diwylliant unigryw. Yn y modd hwn, mae hunaniaeth ddiwylliannol yn nodweddiadol o'r unigolyn ond hefyd aelodau o'r grwp diwylliannol unfath sy'n rhannu'r un hunaniaeth ddiwylliannol.

Disgrifiad
----------

Mae diwylliant modern yn hanfodol i ddealltwriaeth yr hunan a'r byd. Archwilia sawl astudiaeth ddiwylliannol a damcaniaethau cymdeithasol. Yn y degawdau diweddar, ymddangosodd math newydd o adnabyddiaeth sydd yn torri dealltwriaeth o'r unigolyn fel un testun rhesymegol i gasgliad o wahanol hunaniaethau diwylliannol: lleoliad, rhyw, hil, hanes, cenedligrwydd, iaith, rhywiolde, credoau crefyddol, ethnigrwydd, esthetig, ac hyd yn oed bwyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Moha Ennaji, *Multilingualism, Cultural Identity, and Education in Morocco*, Springer Science & Business Media, 2005, pp.19-23
2. ↑  Manufacturing Taste: TheWalrus.ca
Roedd **Syr Henry Jones** (tua 1532 - 24 Medi 1586) yn wleidydd Cymreig ac yn Aelod Seneddol dros etholaethau Sir Gaerfyrddin, Hen Sallog a Cheredigion

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Jones tua 1532 yn fab hynaf Syr Thomas Jones, Abermarlais a'i ail wraig, Mary, merch James Berkley, Thornbury, Caerloyw. Gwasanaethodd ei frawd, Richard Jones, a'i hanner frawd, John Perrot, fel Aelodau Seneddol Sir Gaerfyrddin, gyda John Perrot hefyd yn cynrychioli etholaethau Sandwich, Wareham, Sir Benfro a Hwlffordd.

Erbyn 1554 roedd yn briod ag Elizabeth merch Mathew Herbert, Cogan Pill, Penarth bu iddynt o leiaf un mab sef Syr Thomas Jones, AS Sir Gaerfyrddin ym 1586 a 1597. Bu farw Elizabeth 10 Awst 1571 ac ail briododd Jones ag Elinor merch Henry Somerset ail iarll Caerwrangon, bu hithau hefyd marw cyn diwedd 1571. Ym 1584 priododd ei drydedd wraig Elizabeth merch John Salisbury Lleweni a gweddw John Salisbury, Rug. Bu ganddo o leiaf un mab y tu allan i briodas

Gyrfa seneddol
--------------

Gwasanaethodd fel Aelod mewn naw senedd yn olynol. Cynrychiolodd Sir Gaerfyrddin yn seneddau Mawrth a Hydref 1553 a Seneddau Ebrill a Thachwedd 1554. Cafodd ei alw o flaen Fainc y Brenin am beidio a throi i fynnu i eisteddiad mis Ionawr 1554/5, ond gan nad oedd ei absenoldeb wedi ei achosi gan anuffudd-dod i orchymyn brenhinol cafodd ei ryddhau heb gosb. Ym 1555 cafodd ei ethol yn aelod Ceredigion. Ym 1557 roedd yn gwasanaethu 2il iarll Rutland a oedd yn ymladd yn erbyn lluoedd Ffrainc yn yr Eidal, gan hynny doedd dim modd iddo gynnig ei hun i etholwyr Sir Gaerfyrddin na Cheredigion i'w cynrychioli yn y senedd, gan hynny cafodd cynnig sedd bwdr Hen Sallog a oedd yn eiddo i Iarll Penfro, pennaeth y lluoedd yn yr Eidal ac ewyrth ei wraig gyntaf. Wedi dychwelyd i Gymru bu'n cynrychioli Sir Gaerfyrddin mewn tair senedd arall a alwyd ym 1559, 1563 a 1571.

Gwasanaeth cyhoeddus arall
--------------------------

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Aberteifi ym 1553 a 1559, Sir Gaerfyrddin ym 1574 a 1584 a Sir Frycheiniog ym 1580; fu yn Custos Rotulorum Sir Gaerfyrddin o 1562 hyd ei farwolaeth.

Fu yn Ynad Heddwch ar fainc Sir Gaerfyrddin o 1558 ymlaen ac fe fu yn Gwnstabl Castell Llanymddyfri ym 1554.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  JONES, Sir Henry (?1532-86), of Abermarlais, Carm. The History of Parliament: the House of Commons 1558-1603 adalwyd 14 Mehefin 2016
2. ↑  W R Williams *The Parliamentary History of the Principality of Wales* adalwyd 14 Mehefin 2016

| Senedd Lloegr |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Syr John Perrott** | **Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin**1553 – 1554 | Olynydd:**Richard Jones** |
|
| Rhagflaenydd:**James Williams** | **Aelod Seneddol Ceredigion**1555 | Olynydd:**John Pryse** |
|
| Rhagflaenydd:**Richard Jones** | **Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin**1563 – 1571 | Olynydd:**John Vaughan** |
Caerdoea a'r cyffiniau (Troas)
Rhyfel a ddaeth yn rhan o fytholeg Groeg yr Henfyd oedd **Rhyfel Caerdroea**. Dywedir i fyddin o Roegwyr dan arweiniad Agamemnon ymosod ar ddinas Caerdroea, yng ngogledd-orllewin Anatolia. Wedi deng mlynedd o ymladd, llwyddodd y Groegwyr i gipio'r ddinas trwy ystyw Ceffyl Pren Caerdroea. Y ffynhonnell fwyaf adnabyddus ar gyfer yr hanes yw'r *Iliad* gan Homeros, ond dim ond hanes un rhan o'r rhyfel a geir yma.

Nid yw haneswyr yn cytuno a oes sail hanesyddol i'r straeon am Ryfel Caerdroea. Os oedd yn ddigwyddiad hanesyddol, credir y buasai wedi digwydd oddeutu 1180 CC.

Dechreua'r stori gyda phriodas Peleus a Thetis. Daw'r duwiau a'r duwiesau i gyd i'r wledd briodas, ond ni wahoddwyd Eris, duwies anghydfod. Fel dial, mae Eris yn cymryd afal aur, yn ysgrifennu "i'r harddaf" (τηι καλλιστηι) arno, a'i daflu i blith y gwahoddedigion. Canlyniad hyn yw ffrae rhwng y duwiesau Hera, Athena ac Aphrodite pwy ddylai gael yr afal. Gofynnir i Paris, tywysog o Gaerdroea, farnu pa un o'r tair yw'r harddaf. Mae pob un o'r tair duwies yn addo gwobr i Paris os dyfarna'r afal iddi hi. Cynnig Aphrodite yw y caiff Paris y wraig brydferthaf yn y byd, Elen (*Helen*), gwraig Menelaos brenin Sparta, yn gariad. Dyfarna Paris yr afal i Aphrodite.

Achilles a chorff Hector; engrafiad gan Johann Balthasar Probst
Mae Paris yn cipio Helen, a'i dwyn i Gaerdroea, lle mae ei dad, Priam, yn frenin. Ymateb Menelaos yw gofyn cymorth ei frawd Agamemnon, brenin mwyaf nerthol y Groegiaid. Gelwir arwyr y Groegiaid at ei gilydd, yn eu plith Achilles a'i gyfaill Patroclus, yr hynafgwr Nestor, Aiax, Odysseus, Calchas a Diomedes, ac wedi ymgynull ar ynys Aulis, maent yn hwylio am Gaerdroea.

Y mwyaf nerthol o arwyr y Groegiaid yw Achilles, sy'n fab i'r dduwies Thetis. Pan oedd yn faban, roedd Thetis wedi ei ymdrochi yn afon Styx fel na ellid ei niweidio gan unrhyw arf; heblaw ar ei sawdl, lle roedd hi'n gafael ynddo. Lleddir Patroclus, cyfaill Achilles, gan Hector, mab hynaf Priam a phrif arwr Caerdroea. Lleddir Hector ei hun gan Achilles, yma saethir Achilles ei hun yn ei sawdl gan Paris, ac mae'n marw o ganlyniad i'r anaf.

Wedi deng mlynedd o ymladd, mae Odysseus yn meddwl am gynllun i gipio'r ddinas. Mae'r Groegiaid yn adeiladu ceffyl pren anferth, ac yn cuddio milwyr o'i fewn. Wedyn mae'r Groegiaid i bob golwg yn ymadael. Llusgir y ceffyl i mewn i'r ddinas gan drigolion Caerdroea, sy'n dathlu eu buddugoliaeth, ond yn y nos mae'r Groegiaid yn dod allan o'r ceffyl a syrth y ddinas.

Lladdwyd Priam a nifer o'i deulu, a gwnaed eraill yn gaethweision. Arbedwyd Anchises, a chariwyd ef allan o'r ddinas ar gefn ei fab, Aeneas.
Mae hon yn rhestr o ddeiliaid swydd **Siryf Sir Feirionnydd rhwng 1284 a 1399**

Siryf yw cynrychiolydd cyfreithiol y Brenin a benodir yn flynyddol ar gyfer pob sir yng Nghymru a Lloegr, ei ddyletswydd yw cadw'r heddwch yn ei sir a sicrhau ufudd-dod i gyfraith y brenin. Yn wreiddiol, roedd yn swydd o statws a grym. Yn Lloegr roedd y swydd yn mynd yn ôl i gyfnod cynnar y Sacsoniaid, penodwyd siryfion cyntaf Cymru ym 1284 wedi goresgyniad Cymru gan Edward I, Brenin Lloegr a chreu'r cyntaf o'r 13 sir hanesyddol Cymreig.

13eg ganrif
-----------

* 1292 Robert de Staundon
* 1293 Robert FitzWalter
* 1294 Robert de Staundon

1300-1330
---------

* 1300 Gruffudd ap Dafydd
* 1304 Robert de Eccleshale
* 1306 Ieuan ap Hywel
* 1307 Gruffydd mab William de la Pole
* 1313 Robert de Eccleshale
* 1313-1327 Gruffydd ap Rhys
* 1327 Edmund Halcut

1330-1399
---------

* 1331Richard de Holand
* 1332 Robert de Middleton
* 1333 Walter de Manny
* 1347 Mewrig Maelan
* ???? Gruffudd ap Llywelyn ap Cenrig, Corsygedol
* ???? Einion ab Ithel
* ???? Gruffudd ap Llywelyn ap Cenrig, Corsygedol
* ???? Richard Masey
* 1387 Richard Balden
* 1391 Vivian le Colyer
* 1399 Einion ab Ithel ap Gwrgenu

Cyfeiriadau
-----------

* *Kalendars of Gwynedd: Or, Chronological Lists of Lords-lieutenant, Custodes Rotulorum, Sheriffs, and Knights of the Shire, for the Counties of Anglesey, Caernarvon, and Merioneth, and of the Members for the Boroughs of Caernarvon and Beaumaris. To which are Added Lists of the Lords Presidents of Wales and the Constables of the Castles of Beaumaris, Caernarvon, Conway, and Harlech* gan Edward Breese 1873 t 69. (Copi ar-lein:  )

 gw • sg • go**Siryfion Cymru**

**Siroedd Seremonïol Cyfoes**

Clwyd  **·** 
Dyfed  **·** 
Gwent  **·** 
Gwynedd  **·** 
Morgannwg Ganol  **·** 
Powys  **·** 
De Morgannwg  **·** 
Gorllewin Morgannwg  **·** 

**Siroedd Hanesyddol**

**Sir Aberteifi:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Frycheiniog:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaerfyrddin:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaernarfon:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Ddinbych**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g  **·**  **Sir y Fflint** Cyn 16g
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Faesyfed**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Feirionnydd:** cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fôn:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Forgannwg** :
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fynwy**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Benfro**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Drefaldwyn**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g

**Siryfion Bwrdeistrefi Sirol**

Siryf Caerfyrddin
Siryf Hwlffordd
Rhyfel rhwng plaid Siarl I, brenin Lloegr a'r Alban, a phlaid y Senedd a barodd o 1642 tan 1646 oedd **Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr**. Roedd yn rhan o Ryfel Cartref Lloegr, ac felly'n rhan o Ryfeloedd y Tair Teyrnas, oedd yn cynnwys Rhyfel Cartref yr Alban (1644–1645) a Rhyfel Cynghreiriaid Iwerddon (1642–9).

Roedd y rhyfeloedd yn ganlyniad anghydfod rhwng y brenin a'i ddeiliaid, ynghylch crefydd ac ynghylch hawliau'r brenin. Rhyfel rhwng plaid y brenin a phlaid y Senedd ydoedd, a ddechreuodd pan gododd Siarl I ei faner yn Nottingham ar 22 Awst 1642. Y prif frwydrau oedd Brwydr Edgehill, Brwydr Marston Moor a Brwydr Naseby. Y canlyniad oedd buddugoliaeth y blaid Seneddol yn Lloegr, dan Oliver Cromwell erbyn diwedd y rhyfel. 
Wedi i'w fyddin gael ei dinistrio gan y Seneddwyr yn Naseby a Langport, ffodd y brenin at y fyddin Albanaidd yn Southwell, Swydd Nottingham ym mis Mai 1646, a daeth y Rhyfel Cartref Cyntaf i ben.

Tiriogaethau a ddelid gan blaid y brenin (coch) a'r Senedd (gwyrdd), 1642–45
**Rhyfeddodau Prydain** yw'r enw ar sawl casgliad Cymreig o ddeunydd traddodiadol am ryfeddodau Ynys Prydain sy'n rhestru ffenonemau naturiol ym Mhrydain a'r traddodiadau amdanynt. Ceir y casgliad cynharaf fel atodiad i'r *Historia Brittonum* a briodolir i Nennius ond ceir sawl casgliad arall, diweddarach, o ddeunydd cyffelyb. Cofnoda'r testunau sawl ffenomen naturiol o natur hynod ac mae sawl un o'r rhain yn perthyn i hanes traddodiadol Prydain a byd llên gwerin.

Fersiynau
---------

Y casgliad cynharaf yw'r traethodyn Lladin dan yr enw *Mirabilia Britanniae* ('Rhyfeddodau Prydain') a geir fel atodiad i fersiynau Caergrawnt o'r *Historia Brittonum*, testun a luniwyd yn y 9g. Ceir testun Cymraeg Canol, sy ddim yn dilyn atodiad yr *Historia Brittonum* yn fanwl, fel atodiad i'r testun *Enwau Ynys Prydain* a geir yn Llyfr Coch Hergest (tua 1400). Ceir sawl fersiwn amrywiol arall mewn llawysgrifau Cymraeg diweddarach. Yn yr Oesoedd Canol Diweddar lluniwyd fersiynau Saesneg Canol gan Ranulf Higden a John o Trevisa.

### Y *Mirabilia Britanniae*

Dyma'r testun mwyaf adnabyddus. O'r ugain 'rhyfeddod' mae deg yn cael eu lleoli yn ne-ddwyrain Cymru gyda'r gweddill yn rhyfeddodau o rannau eraill o Gymru, Lloegr a'r Alban; tiriogaethau'r Brythoniaid. Rhestir *Rhyfeddodau Ynys Môn* ar wahân.

Mae rhai o'r rhyfeddodau hyn yn ymwneud â hanes traddodiadol Cymru a'r Brythoniaid, yn cynnwys dau gyfeiriad at Arthur fel *Arthurus Miles* (sef 'Arthur y milwr'). Mae'r deunydd Arthuraidd yn dangos fod yr awdur yn gyfarwydd â chwedl *Culhwch ac Olwen*. Addaswyd rhannau o'r testun gan Sieffre o Fynwy ar gyfer ei ffug hanes enwog *Historia Regum Britanniae* (*Brut y Brenhinedd*).

Fel math o atodiad i'r atodiad ceir rhestr fer o *Ryfeddodau Iwerddon* hefyd.

### Fersiwn Llyfr Coch Hergest

Ar ddiwedd y testun *Enwau Ynys Prydain* yn y llawysgrif hon, ceir restr amgen o Ryfeddodau Prydain. Yn lle 20 'rhyfeddod' yr *Historia Brittonum* mae'r testun yn cyfeirio at 54 rhyfeddod, ond dim ond 27 a ddisgrifir yn y testun ei hun. Mae'r awdur yn anhysbys.

### Fersiynau Cymraeg eraill

Ymhlith y fersiynau Cymraeg diweddarach ceir testun a ysgrifennwyd gan y bardd Gruffudd Hiraethog tua'r flwyddyn 1563. Fe'i ceir yn llawysgrif Peniarth 163 wrth yr enw *Rhyfeddode yr Ynys*. Mae'n cynnwys Côr y Cewri.

Llyfryddiaeth
-------------

* J. O. Jones (cyf.), *O Lygad y Ffynnon* (Y Bala, 1899)
* John Morris (gol. a chyf.), *Nennius British History and The Welsh Annals* (Llundain, 1980)
* T. H. Parry-Williams (gol.), *Rhyddiaith Gymraeg 1488-1609*, cyfrol 1 (Caerdydd, 1954): Testun 16.
* Lewis Thorpe (cyf.), *History of the Britons* (Penguin Classics)
* A. W. Wade-Evans (gol. a chyf.), *Nennius's History of the Britons* (1938)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Rhyddiaith Gymraeg 1488-1609*, cyfrol 1 (Caerdydd, 1954), testun 16.

Gweler hefyd
------------

* Llên gwerin Cymru
* Nennius
* Ynys Prydain
**Hunan-niweidio** yw pan fydd rhywun yn brifo ei hun gan ei fod yn ei helpu i ddelio â theimladau anodd iawn, atgofion poenus neu sefyllfaoedd a phrofiadau llethol sy’n teimlo y tu hwnt i’w reolaeth.

Yn aml, bydd pobl yn hunan-niweidio gan eu bod yn teimlo nad oes ganddynt unrhyw opsiwn arall.

Mae 400 o bob 100,000 o boblogaeth y Deyrnas Unedig wedi ymddwyn yn hunan-niweidiol, sydd ymysg y cyfraddau uchaf o hunan-niwed yn Ewrop, ac mae cysylltiad cryf rhwng yr ymddygiad yma â phroblemau iechyd meddwl.

Bydd pobl sy’n hunan-niweidio yn gwneud hynny gan amlaf fel ffordd o geisio ymdopi â phoen maent yn ei deimlo. Gallent hefyd fod yn ceisio dangos bod rhywbeth o’i le, yn benodol os ydynt yn teimlo nad oes neb yn gwrando arnynt. Mae’n hanfodol i’w cymryd o ddifrif.

Fodd bynnag, mae’n hollbwysig pwysleisio nad ceisio sylw yw’r rheswm dros hunan-niweidio. Mae’n arwydd cryf bod rhywbeth o’i le, rhywbeth yn eich poeni neu yn peri gofid dwys i chi. Nid yw’n golygu eich bod yn wallgof. Mae ymddygiad hunan-niweidiol yn aml yn gallu gwreiddio o iselder, diffyg hunanhyder, problemau perthnasau neu gamdriniaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Hunan-niweidio". *meddwl.org*. 2017-02-28. Cyrchwyd 2022-03-07.
2. ↑  "Ynglŷn â hunan-niweidio". *www.mind.org.uk* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-03-07.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol yn unig. Allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi.* 
*Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o’r dudalen **Hunan-niweidio** ar wefan* 
, sef gwefan at y diben o ddarparu gwybodaeth a chefnogaeth am iechyd meddwl yn y Gymraeg. Mae gan y dudalen penodol hwnnw drwydded agored ***CC BY-SA 4.0***; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio’r gwaith.
***Am driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall*** |
Cyfrol gan Hywel Emrys yw ***Hunangofiant Dyn Lwcus*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Hunangofiant cynnes yr actor Hywel Emrys. Yn fwyaf adnabyddus fel Derek, perchennog y Garej ar Pobol y Cwm. Ceir 106 o luniau.

Adolygiad ar wefan Gwales
-------------------------

Yn ei adolygiad dywed Gwyn Griffiths: 

Mae yma lawer o wybodaeth i bobol ifanc sy'n awyddus i ddilyn gyrfa ar lwyfan neu ar y sgrin, boed fawr neu fach. Ond ceir rhybuddion hefyd – nid yw bywyd heb y sicrwydd o gael gwaith cyson yn fêl i gyd.

Fel mewn hunangofiannau gan actorion eraill fu’n rhan o hanes *Pobol y Cwm*, mae Hywel Emrys yn barod i ddweud ei farn am y ffordd y cafodd ei drin gan ambell gynhyrchydd.

Arferid dweud i'r pulpud roi lloches a gyrfa i bobl oedd â'r ddawn i berfformio. Diddorol fel y bu i’r theatr, y teledu a’r radio roi gyrfa dda, er ei bod yn yrfa ansicr, i blant y genhedlaeth ddaeth ar ôl cyfnod y pregethwyr mawr. I’r traddodiad hwnnw y perthyn Hywel Emrys. Glöwr oedd ei dad, dyn arbennig o alluog a lwyddodd drwy ymdrech i’w addysgu ei hun a chael coleg maes o law, cyn mynd i'r weinidogaeth, a bu ei fam yn athrawes lwyddiannus yn Llundain cyn dychwelyd i Gymru.

Mae gan Hywel lu o hanesion a sylwadau diddorol am ei yrfa. Cafodd flwyddyn o addysg yn Detroit gan i’w dad dderbyn gwahoddiad i fod yn weinidog ar gapel Cymraeg yn y ddinas honno, a chan fod honno'n flwyddyn yr arholiad 11+ penderfynwyd y byddai Hywel yn sefyll arholiad i fynd i Goleg Llanymddyfri. Ac yno yr aeth. Er gwaethaf ei eiriau caredig am ambell un yno, fel Carwyn James fel amryw o rai eraill, nid oes ganddo lawer i’w ddweud am ysgol fonedd Gymreiciaf Cymru.

Aeth i Goleg Addysg Dinas Caerdydd a chwarae rygbi i'r Old Cantonians. Bu rygbi yn rhan amlwg o’i fywyd. Wedyn treuliodd gyfnod fel athro cyn mentro i fyd teledu, a chawn ganddo sawl sylw craff, crafog a pherthnasol am fyd addysg, gyda'r pleser o fod o flaen dosbarth yn cael ei ddifetha gan lwyth o waith papur.

Er gwaethaf hanes dirdynnol marw cynnar ei wraig Liz ddwy flynedd yn ôl, a'r hanes hwnnw'n llawn dioddefaint a dewrder anghyffredin ar ran y ddau, *Hunangofiant Dyn Lwcus* yw'r teitl ddewisodd Hywel ar ei gyfrol. Yng nghanol popeth fe wêl fod ganddo lawer i ddiolch amdano.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Hornsey a Wood Green** (Saesneg: *Hornsey and Wood Green*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Hornsey a Wood Green yn Llundain FwyafEtholaeth Hornsey a Wood Green yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1992: Hugh Rossi (Ceidwadol)
* 1992–2005: Barbara Roche (Llafur)
* 2005–2015: Lynne Featherstone (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: Catherine West (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
**Siryf Sir Benfro** oedd cynrychiolydd sirol Coron Lloegr yn yr hen Sir Benfro.

Rhestrau
--------

Gweler:

* Siryfion Sir Benfro yn y 16eg ganrif
* Siryfion Sir Benfro yn yr 17g
* Siryfion Sir Benfro yn y 18fed ganrif
* Siryfion Sir Benfro yn y 19eg ganrif
* Siryfion Sir Benfro yn y 20fed ganrif

 gw • sg • go**Siryfion Cymru**

**Siroedd Seremonïol Cyfoes**

Clwyd  **·** 
Dyfed  **·** 
Gwent  **·** 
Gwynedd  **·** 
Morgannwg Ganol  **·** 
Powys  **·** 
De Morgannwg  **·** 
Gorllewin Morgannwg  **·** 

**Siroedd Hanesyddol**

**Sir Aberteifi:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Frycheiniog:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaerfyrddin:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaernarfon:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Ddinbych**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g  **·**  **Sir y Fflint** Cyn 16g
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Faesyfed**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Feirionnydd:** cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fôn:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Forgannwg** :
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fynwy**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Benfro**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Drefaldwyn**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g

**Siryfion Bwrdeistrefi Sirol**

Siryf Caerfyrddin
Siryf Hwlffordd
Chwaraeon rasio beic yw **seiclo trac**, a gynhelir ar draciau sydd wedi'u hadeiladu'n fwriadol ar gyfer y pwrpas neu mewn vélodrome. Cynhelir seiclo trac ar draciau gwair hefyd, wedi'u marcio allan ar feysydd chwarae gwastad. Mae rasys seiclo trac gwair yn boblogaidd yn yr haf yn Lloegr, ac yn yr Alban fel rhan o Gemau'r Ucheldiroedd.

Hanes
-----

Safle'r reidiwr ar y beic
-------------------------

Ras seiclo trac
Mae'r beiciau wedi cael eu dylunio er mwyn lleihau'r llusgiad erodynameg a achosir gan y peiriant a'r reidiwr.

Mae'r bariau llywio ar feiciau trac a ddefnyddir ar gyfer rasys pellter hir megis ras bwyntiau, yn debyg i'r barrau cwymp a ddefnyddir ar gyfer rasio ffordd. Mae safle'r reidiwr ar y beic hefyd yn debyg i rasio ffordd.

Mae'r safle yn fwy eithafol ar gyfer cystadleuthau sbrint, gyda'r barrau'n is a'r cyfrwy yn uwch ac yn bellach ymlaen. Mae'r barrau'n aml yn gulach a chyda cwymp dyfnach. Defnyddir barrau dur yn hytrach na charbon gan nifer o sbrintwyr oherwydd eu bod yn fwy anhyblyg a gwydn.

Mewn rasys a gaiff eu hamseru megis y pursuit a'r kilo, mae reidwyr yn aml yn defnyddio barrau-aero neu 'barrau triathlon' sy'n debyg i'r rhai a welir ar feiciau treial amser ar y ffordd, sy'n galluogi i'r reidiwr roi ei freichiau yn agosach at ei gilydd o flaen y corff. Mae hyn yn achosi i'r cefn fod yn fwy llorweddol gan leihau'r llusgiad ar flaen y corff. Ni chaniateir defnyddio'r barrau hyn mewn unrhyw ras heblaw'r treial amser a'r pursuit oherwydd diogelwch.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr traciau seiclo a vélodromes
Mae hon yn rhestr o ddeiliaid swydd **Siryf Sir Fôn** rhwng 1284 a 1399

Siryf yw cynrychiolydd cyfreithiol y Brenin a benodir yn flynyddol ar gyfer pob sir yng Nghymru a Lloegr, ei ddyletswydd yw cadw'r heddwch yn ei sir a sicrhau ufudd-dod i gyfraith y brenin. Yn wreiddiol, roedd yn swydd o statws a grym. Yn Lloegr roedd y swydd yn mynd yn ôl i gyfnod cynnar y Sacsoniaid, penodwyd siryfion cyntaf Cymru ym 1284 wedi goresgyniad Cymru gan Edward I, Brenin Lloegr a chreu y 13 Sir Hanesyddol Cymreig.

Rhestr
------

* 20 Mawrth, 1284: Syr Roger de Puleston, Emral (siryf cyntaf, lladdwyd 1295)
* 16 Medi, 1295: Thomas de Aunvers
* 1 Ebrill, 1300: John de Havering
* Gŵyl Mihangel 1301: Walter de Wynton
* Gŵyl Mihangel 1302: Henry de Dynynton
* Gŵyl Mihangel 1305: Gruffudd ab Owen
* Gŵyl Mihangel 1308: Madog Llwyd
* 4 Mawrth, 1312: John de Sapy
* 8 Awst, 1316: Anian de Jevan
* 1327: Gilbert de Ellesefield
* 1332: John de Sapy
* 1334: William Trussell
* 1350: William de Ellerton
* 1353: Thomas de Hareburgh
* 1355: Gruffudd ap Madog, Gloddaeth
* 1358: William Walton
* 1363: Ralph de Allerwych
* 1376: Richard Pykemere
* 1386: Richard de Golden
* 1387: Richard Pykemere
* 1387: Adam le Clerc
* 1396: Gwilym ap Gruffudd, Penmynydd

Cyfeiriadau
-----------

* *Kalendars of Gwynedd: Or, Chronological Lists of Lords-lieutenant, Custodes Rotulorum, Sheriffs, and Knights of the Shire, for the Counties of Anglesey, Caernarvon, and Merioneth, and of the Members for the Boroughs of Caernarvon and Beaumaris. To which are Added Lists of the Lords Presidents of Wales and the Constables of the Castles of Beaumaris, Caernarvon, Conway, and Harlech* gan Edward Breese 1873 t 49. ( Copi ar-lein:  )

 gw • sg • go**Siryfion Cymru**

**Siroedd Seremonïol Cyfoes**

Clwyd  **·** 
Dyfed  **·** 
Gwent  **·** 
Gwynedd  **·** 
Morgannwg Ganol  **·** 
Powys  **·** 
De Morgannwg  **·** 
Gorllewin Morgannwg  **·** 

**Siroedd Hanesyddol**

**Sir Aberteifi:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Frycheiniog:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaerfyrddin:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaernarfon:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Ddinbych**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g  **·**  **Sir y Fflint** Cyn 16g
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Faesyfed**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Feirionnydd:** cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fôn:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Forgannwg** :
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fynwy**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Benfro**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Drefaldwyn**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g

**Siryfion Bwrdeistrefi Sirol**

Siryf Caerfyrddin
Siryf Hwlffordd
Mae hon yn rhestr o ddeiliaid swydd **Siryf Sir Fôn** rhwng 1400 a 1499

Siryf yw cynrychiolydd cyfreithiol y Brenin a benodir yn flynyddol ar gyfer pob sir yng Nghymru a Lloegr, ei ddyletswydd yw cadw'r heddwch yn ei sir a sicrhau ufudd-dod i gyfraith y brenin. Yn wreiddiol, roedd yn swydd o statws a grym ond bellach mae'n swydd seremonïol yn bennaf.

* 1400: Gwilym ap Gruffydd
* 1413: Ralph de Barton
* 1415: Richard de Wode
* 1416 John Walsh
* 1418: Roger Strangeways
* 1425: John Stanley (hyn)
* 1437: John Stanley (ieu)
* 1464 Syr Thomas Montgomerey
* 1483 Syr Richard Hudlestone
* 1485 Rhys ap Llywelyn ab Hwlcyn

Cyfeiriadau
-----------

* *Kalendars of Gwynedd: Or, Chronological Lists of Lords-lieutenant, Custodes Rotulorum, Sheriffs, and Knights of the Shire, for the Counties of Anglesey, Caernarvon, and Merioneth, and of the Members for the Boroughs of Caernarvon and Beaumaris. To which are Added Lists of the Lords Presidents of Wales and the Constables of the Castles of Beaumaris, Caernarvon, Conway, and Harlech* gan Edward Breese 1873 t 49. ( Copi ar-lein:  )

 gw • sg • go**Siryfion Cymru**

**Siroedd Seremonïol Cyfoes**

Clwyd  **·** 
Dyfed  **·** 
Gwent  **·** 
Gwynedd  **·** 
Morgannwg Ganol  **·** 
Powys  **·** 
De Morgannwg  **·** 
Gorllewin Morgannwg  **·** 

**Siroedd Hanesyddol**

**Sir Aberteifi:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Frycheiniog:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaerfyrddin:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaernarfon:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Ddinbych**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g  **·**  **Sir y Fflint** Cyn 16g
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Faesyfed**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Feirionnydd:** cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fôn:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Forgannwg** :
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fynwy**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Benfro**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Drefaldwyn**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g

**Siryfion Bwrdeistrefi Sirol**

Siryf Caerfyrddin
Siryf Hwlffordd
Gŵr busnes a dyn papur newydd oedd **Henry Lascelles Carr** (1844 – 5 Hydref 1902).

Ganwyd Carr yn 1841 yn Knottingley, Swydd Efrog, gogledd Lloegr.. Roedd yn fab i'r Parch. James B. Carr a fu'n gwasanaethu am gyfnod gyda'r Wesleaid yn y Barri. Derbynidd ei addysg yng ngholeg diwinyddol Sant Aidan, Penbedw (*Birkenhead*), ond yn hytrach na dilyn ei dad i'r weinidogaeth, penderfynnodd ddilyn gyrfa gyda'r Wasg. Cychwynodd weithio yn swyddfa'r Dail Post yn Lerpwl, ac yna bu'n is-olygydd gyda'r Western Mail wedi sefydlu'r papur hwnnw yn 1869. Ym mhen amser daeth yn rheolwr, golygydd, a chydberchennog hyd at 1901, ond yna bu'n rhaid iddo ymddeol oherwydd afiechyd.

Roedd yn gyfranogol i waith cyhoeddus o fewn y gymdeithas, e.e. aelod o Gyngor Tref Caerdydd ac fel ynad heddwch. Roedd hefyd yn awdur nifer o lyfrau megis yr un ar ddeddf cau tafarnau ar y Sabath (dydd Sul) yng Nghymru. Bu farw Henry Carr ar 5 Hydref 1902.

Yn 1891 Carr, fel rhan o grŵp bychan o bobl, prynodd y papur newydd *News of the World*, gan benodi ei nai Emsley Carr yn olygydd. Ychydig wedyn priododd Emsley ferch Carr. Tua'r adeg yma hefyd, trodd Carr i'r diwydiant gwestai, gan ddod yn Gadeirydd y *Royal Hotel Company*, perchennog y *Royal Hotel* ar Heol y Santes Fair, Caerdydd.

Ffynonellau
-----------

* *Western Mail*, 7 Hydref 1902, 1 Mai 1919.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Llyfrgell Genedlaethol Cymru; adalwyd 9 Mehefin 2016
2. ↑  "The rise of Mr Lascelles Carr". royalhotelhistory.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-05-09. Cyrchwyd 3 April 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 1556023
* LCCN: n88071740
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Cyfansoddwr o Sais oedd **Henry Lawes** (bedyddiwyd 5 Ionawr 1596 – 21 Hydref 1662) sydd yn nodedig am ei ganeuon continwo.

Ganed yn Dinton, Wiltshire. Ymunodd â'r Capel Brenhinol ym 1626 a fe'i penodwyd yn liwtydd a chanwr brenhinol ym 1631. Cyfansoddodd gerddoriaeth ar gyfer y masc *Comus* gan John Milton ym 1634, ac mae'n bosib iddo gyfansoddi cerddoriaeth ar gyfer y masc *Coelum Britannicum* gan Thomas Carew hefyd yn yr un flwyddyn. Ym 1636 cydweithiodd â'i frawd, William Lawes, i gyfansoddi cerddoriaeth ar gyfer y masc *The Triumph of the Prince d'Amour* gan Syr William Davenant.

Mae'r casgliad *Choice Psalmes* (1648) yn cynnwys enghreifftiau o'i waith yn ogystal â chyfraniadau gan ei frawd, a soned gyflwynol gan Milton. Collodd Lawes ei swyddi yn y llys brenhinol yn ystod Rhyfeloedd Cartref Lloegr, ond cafodd ei ailbenodi yn sgil yr Adferiad. Ym 1656 cyfansoddodd Lawes gerddoriaeth ar gyfer *The Siege of Rhodes* gan Davenant. Bu farw yn Llundain yn 66 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Henry Lawes. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 27 Mawrth 2021.
Mae **Sgurr na Ruaidhe - Aonach na Reise** neu  **Sgurr na Ruaidhe (copa dwyreiniol)** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Kyle of Lochalsh i Garve yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH304428. Ni cheir nodweddion amlwg ar y copa. Enw'r fam-fynydd yw Sgurr na Ruaidhe.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n 1Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Arfbais Henry Percy, Iarll 1af Northumberland
Uchelwr Seisnig oedd **Henry Percy, Iarll 1af Northumberland** (10 Tachwedd,1341 - 20 Chwefror,1408). Roedd yn fab i Henry de Percy, 3ydd Barwn Percy.

Roedd Henry Percy yn wreiddiol yng ngwasanaeth Edward III, brenin Lloegr, yma bu'n cefnogi Rhisiart II, brenin Lloegr am gyfnod. Yn ddiweddarach, tres i gefnogi Henry Bolingbroke, a ddaeth yn frenin fel Harri IV.

Dan Harri IV, gwnaed ef yn Gwnstabl Lloegr ac yn arglwydd Ynys Manaw. Cafodd ef a'i fab, Henry 'Hotspur' Percy, y dasg o orchfygu gwrthryfel Owain Glyndŵr yng Nghymru, ond nid oedd eu hymdrechion yn bodloni'r brenin. Yn 1403, gwnaeth Hotsput a'i ewythr gytundeb ag Owain Glyn Dŵr, a gwrthryfela yn erbyn y brenin. Lladdwyd Hotspur yn Mrwydr Amwythig yr un flwyddyn. Nid oedd yr Iarll ei hun wedi cymryd rhan yn y gwrthryfel, ond collodd ei swydd fel Cwnstabl. Yn 1405, cefnogodd Percy wrthryfel Richard le Scrope, Archesgob Efrog, a gwnaeth y Cytundeb Tridarn gydag Owain Glyn Dŵr. Ffôdd i'r Alban, gan ddychwelyd gyda byddin yn 1408, ond lladdwyd ef ym mrwydr Bramham Moor.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Bean, J M W (26 Mai 2005). "Percy, Henry, first earl of Northumberland (1341–1408)". *Oxford Dictionary of National Biography* (arg. online). Gwasg Prifysgol Rhydychen. doi:10.1093/ref:odnb/21932. Cyrchwyd 6 Tachwedd 2018.CS1 maint: ref=harv (link) (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl)