Y **Groes Fictoria** (**VC**) yw'r addurn milwrol uchaf sy'n cael ei gyflwyno am wroldeb "yng ngŵydd y gelyn" i aelodau'r lluoedd arfog yng ngwledydd y Gymanwlad a chyn diriogaethau'r Ymerodraeth Brydeinig. Mae'r VC yn cael blaenoriaeth ar unrhyw urdd, anrhydedd neu fedal arall. Gall person o unrhyw reng milwrol yn unrhyw un o'r lluoedd arfog, yn ogystal ag unrhyw aelod sifil sy'n gweithio o dan reolaeth milwrol, ennill y VC.

Hanes
-----

Cyflwynwyd y VC am y tro cyntaf ar 29 Ionawr 1856 gan Brenhines Fictoria er mwyn anrhydeddu gweithredoedd arwrol yn ystod Rhyfel y Crimea. Cyn hyn dim ond swyddogion oedd yn gymwys i dderbyn yr anrhydedd uchaf, sef Urdd y Baddon. Roedd nifer o wledydd Ewropeaidd yn cyflwyno anrhydeddau nad oedd yn gwahaniaethau ar sail eu rheng nag ar sail dosbarth cymdeithasol; roedd gan Ffrainc y Légion d'honneur (Lleng Anrhydedd) ac roedd Yr Iseldiroedd yn cyflwyno Militaire Willems-Orde (Urdd William).

Cafwyd y seremoni cyntaf ar 26 Mehefin 1857 wrth Frenhines Fictoria urddo 62 o'r 111 milwr o Ryfel y Crimea yn Hyde Park, Llundain. Bellach, mae'r fedal wedi ei chyflwyno 1,358 o weithiau i 1,355 o unigolion. Dim ond 15 medal sydd wedi eu cyflwyno ers Yr Ail Ryfel Byd, 11 i aelodau Byddinoedd Prydain a phedwar i aelodau Byddinoedd Awstralia.

Credir fod y medalau wedi eu bathu o fetal canon Rwsiaidd a gafodd ei gipio yn ystod Gwarchae Sevastopol, ond mae ymchwil diweddar yn awgrymu mai canonau Tsieneiaidd yw tarddiad metal nifer ohonynt.

Edrychiad
---------

Mae'r addurn yn groes *pattée* efydd, 41mm (1 39/64") o uchder, 36mm (1 27/64") o led, yn dangos coron Sant Edward gyda llew uwchben a chyda'r arysgrif *FOR VALOUR*. Y geiriau *FOR THE BRAVE* oedd i fod i ymddangos yn wreiddiol hyd nes i'r Frenhines Fictoria ofyn am y newid rhag awgrymu nad oedd pob person mewn brwydr yn ymddwyn yn ddewr. Mae'r addurn, y bar crog a'r ddolen yn pwyso tua 27g (0.87owns)

Mae'r groes wedi ei chrogi ar gylch sy'n cysylltu â "V" ar far sydd wedi'i haddurno â dail llawryf. Ar gefn y bar, llae mae'r rhuban yn cael ei bwydo, ceir enw, rheng, rhif ac uned y derbynnydd. Ar gefn y medal mae panel crwn lle torrir dyddiad y weithred arwrol.

Mae'r rhuban yn rhuddgoch, 38mm (1 1/2") o led. Yn wreiddiol (1856) roedd y rhuban i fod yn goch i aelodau'r fyddin ac yn las tywyll i aelodau'r llynges, ond diddymwyd y rhuban glas tywyll wedi ffurfio'r Llu Awyr Brenhinol ar 1 Ebrill 1918. Ar 22 Mai 1920 arwyddodd Sior V warant yn cyhoeddi y byddai pob derbynnydd o hyn ymlaen yn derbyn rhuban coch a bod angen i pob aelod o'r llynges oedd eisoes wedi derbyn VC i gyfnewid eu rhuban glas tywyll am un coch.

Er fod gwarantau'r fyddin yn datgan mai "coch" yw lliw y rhuban, fe'i ddigrifiwyd yn swyddogol fel rhuban "rhuddgoch".

Deiliaid Cymreig
----------------

James Hill Johnes, VC yn ymosod ar y gelyn (paentiad olew gan James Nowlan, 1893, o gasgliad LlGC)
Nid oes modd dod i gasgliad pendant am y nifer o Gymry sydd wedi eu hurddo â'r VC gan fod nifer o filwyr di-Gymraeg gyda chatrawdau Cymreig a hefyd nifer o filwyr di-Gymraeg oedd yn byw yng Nghymru wedi eu cynnwys gan sawl cyfeirlyfr ymysg y rhestrau o Gymry gafodd eu hurddo. Syr Hugh Rowlands oedd y Cymro cyntaf i gael ei urddo yn dilyn gweithred yn ystod Rhyfel y Crimea, er i Robert Shields o Gaerdydd - yr ail Gymro i gael ei urddo - dderbyn ei fedal cyn Syr Hugh.

Yr un weithred filwrol y mae pawb yn ystyried ei fod yn *Gymreig* yw'r amddiffyniad o Rorkes Drift yn ystod Rhyfel y Zulu ym 1879 - lle enillwyd 11 VC gan aelodau o gartrawd Cyffinwyr De Cymru ac a anfarwolwyd yn y ffilm Zulu ond dim ond tri o'r unarddeg sy'n cael eu hystyried yn Gymry, bellach.

Dyma restr o rai o'r Cymry sydd wedi eu hanrhydeddu trwy ddyfarnu Croes Fictoria iddynt

(Mae'r rhestr yn anghyflawn gellir helpu Wicipidia trwy ychwanegu ato)

| Enw | Blwyddyn | Rhyfel | Brwydr | Gwlad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Syr Hugh Rowlands | 1857 | Rhyfel y Crimea | Inkerman | Rwsia |
| Robert Shields | 1857 | Rhyfel y Crimea | Sesbastopol | Rwsia |
| Jacob Thomas | 1857 | Gwrthryfel India | Rhyddhad Lucknow | India |
| James Hills-Johnes | 1857 | Gwrthryfel India | Gwarchae Delhi | India |
| William Wilson Allen | 1879 | Rhyfeloedd y Zulu | Rorke's Drift | De'r Affrig |
| Robert Jones | 1879 | Rhyfeloedd y Zulu | Rorke's Drift | De'r Affrig |
| John (Fielding) Williams | 1879 | Rhyfeloedd y Zulu | Rorke's Drift | De'r Affrig |
| Llewellyn Alberic Emilius Price-Davies | 1901 | Rhyfel y Boer | Blood River | De'r Affrig |
| Frederick Barter | 1915 | Y Rhyfel Byd Cyntaf | Festubert | Ffrainc |
| Robert James Bye | 1917 | Y Rhyfel Byd Cyntaf | Yser Canal | Gwlad Belg |
| James Llewellyn Davies | 1917 | Y Rhyfel Byd Cyntaf | Polygon Wood | Gwlad Belg |
| Lewis Pugh Evans | 1917 | Y Rhyfel Byd Cyntaf | Zonnebeke | Gwlad Belg |
| William Charles Fuller | 1914 | Y Rhyfel Byd Cyntaf | Chivy-sur-Aisne | Ffrainc |
| Hubert William Lewis | 1916 | Y Rhyfel Byd Cyntaf | Macukovo | Gwlad Groeg |
| Ivor Rees | 1917 | Y Rhyfel Byd Cyntaf | Pilkem | Gwlad Belg |
| Lionel Wilmot Brabazon Rees | 1916 | Y Rhyfel Byd Cyntaf | Double Crassieurs | Ffrainc |
| John Fox Russell | 1917 | Y Rhyfel Byd Cyntaf | Tel-el-Khuweilfeh | Palesteina |
| Richard William Leslie Wain | 1917 | Y Rhyfel Byd Cyntaf | Cambrai/Marcoing | Ffrainc |
| William Herbert Waring | 1918 | Y Rhyfel Byd Cyntaf | Ronssoy | Ffrainc |
| Henry Weale | 1918 | Y Rhyfel Byd Cyntaf | Bazentin-le-Grand | Ffrainc |
| John Henry (Jack) Williams | 1918 | Y Rhyfel Byd Cyntaf | Villers Outreaux | Ffrainc |
| William Williams | 1917 | Y Rhyfel Byd Cyntaf | Yr Iwerydd | Ffrainc |
| Bernard Armiage Warburton-Lee | 1940 | Yr Ail Ryfel Byd | Ofot Fjord | Norwy |
| John Wallace Linton | 1943 | Yr Ail Ryfel Byd | HMS Turbulent | Mor y Canoldir |
| Tasker Watkins | 1944 | Yr Ail Ryfel Byd | Falaise | Ffrainc |
| Edward Thomas Chapman | 1945 | Yr Ail Ryfel Byd | Teutoburger Wald | Yr Almaen |
|

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   *London Gazette*. 2003-03-17.
2. ↑  "Collections: Royal Naval Museum at Portsmouth Dockyards". *150 Years of the Victoria Cross*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-02-15. Cyrchwyd 2013-03-12.
3. ↑  "150 years of the Victoria Cross". Royal Naval Museum. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-02-15. Cyrchwyd 2015-02-13.
4. ↑  Victoria Cross Heroes, Headline Book Publishing, awdur: Ashcroft, Michael, ISBN 0-7553-1632-0.
5. 1 2  "The Victoria Cross". *Vietnam Veterans Of Australia*. 2007-06-15. Italic or bold markup not allowed in: `|work=` (help)
6. ↑  "*The Victoria Cross mentioned in newsletter*" (PDF). Army Museum of Western Australia. 2006-09-01. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2008-03-07. Cyrchwyd 2015-02-13. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help)
7. ↑  "The Victoria Cross". *Imperial War Museum Exhibits and Firearms Collections*. 2006-09-30. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-09-27. Cyrchwyd 2015-02-13. Italic or bold markup not allowed in: `|work=` (help)
8. ↑  Blog y BBC - Welsh Victoria Cross Winners adalwyd 16 Tach 2014
9. ↑  Welsh Victoria Cross Recipients of WW1 adalwyd 16 Tach 2014