Darganfuwyd esgyrn pobl gynnar yn **Ogof y** ***Rising Star*** sy'n taflu golau ar esblygiad dyn o epa. Mae'r ogof wedi'i lleoli yn nyffryn afon Bloubank, tua 800 metr (0.5 milltir) i'r de o Swartkrans, ac o bwysigrwydd rhyngwladol oherwydd darganfyddiadau archaeolegol. Fe'i cofrestrwyd fel Safle Treftadaeth y Byd. Yn 2013 darganfuwyd ffosiliau ac ymchwiliwyd ymhellach i'r system hwn o ogofâu; erbyn 2015 sylweddolwyd fod yr esgyrn yn cynrychioli rhywogaeth sydd bellach wedi darfod: yr hominin a briodolir dros dro i'r genws *Homo,* ac a alwyd yn *Homo naledi*.

Daw'r gair 'Dinaledi', sef yr enw ar y prif siambr lle darganfuwyd yr esgyrn o'r iaith leol, frodorol, sef yr iaith Sotho (a elwir hefyd yn Sesotho); ei ystyr yw 'siambr o sêr'. Bathwyd yr enw yn ystod hirdaith 2013. Gelwir rhan arall o'r ogof yn 'Siafft Superman' (Saesneg: *Superman’s Crawl*) gan mai'r unig ffordd i fynd drwyddo yw drwy mabwysiadu safle hedfan y cymeriad ffilm Superman: un fraich yn sownd wrth y corff a'r llall uwch y pen.

Hanes yr ogof
-------------

Y system o ogofâu, gyda'r prif siambr ar y chwith.
Cred y daearegwyr nad yw'r ogof yn hŷn na thair miliwn o flynyddoedd.

Archwiliwyd yr ogof gan arbenigwyr dringo drwy ogofâu yn y 1980au; arweiniwyd y teithiau hyn gan *South African Speleological Association* (SASA). Nid oeddent wedi ymchwilio'r rhan ble cafwyd hyd i'r esgyrn; dim ond y rhan cyntaf, sef 4,010 m o geg yr ogof.

Y darganfyddiad
---------------

Ar 13 Medi 2013, tra'n archwilio'r system hon o ogofâu, daeth Rick Hunter a Steven Tucker ar draws rhan nad oedd wedi'i harchwilio oherwydd ei bod mor gyfyng. Roedd y siafft hon yn fertig, o fath 'simnai' ac yn mesur 12 metr o hyd, gyda lled cyfartalog o 20 cm yn unig.

Roedd Tucker a Hunter wedi clywed am archaeolegydd enwog o Johannesburg, Lee Berger, a oedd "yn chwilio am esgyrn" ac aethant ato gyda lluniau o'r hyn roeddent wedi ei ddarganfod. Trefnodd Berger grŵp o archaeolegwyr i archwilio'r ogof a chywain yr esgyrn i'r wyneb ble roedd tîm arall mewn pebyll yn eu harchwilio a'u dosbarthu. Erbyn Medi 2015 roedd tua 1,550 o ffosiliau wedi'u codi i'r wyneb a rhyddhawyd dau bapur academaidd am y canfyddiadau cychwynnol.

Ar 10 Medi 2015 datgelwyd yn gyhoeddus rhai o'r canfyddiadau a chyhoeddwyd yr enw *Homo naledi*.

*Homo naledi*
-------------

 *Prif erthygl: Homo naledi*
Mae gan y rhywogaeth gorff tebyg o ran mas i berson bychan ei daldra, gydag ymennydd llai, ac sy'n debycach i'r Australopithecus, a phenglog tebyg o ran siâp i rywogaeth cynnar o Homo. Mae anatomi'r sgerbwd yn gyfuniad o nodweddion australopitheciaid a'r homininiaid cynnar. Ceir tystiolaeth i'r cyrff gael eu taflu neu iddynt ddisgyn i fewn i'r ogof tua'r un amser ag y buont farw. Hyd yn hyn, nid yw'r esgyrn wedi eu dyddio.

Disgrifiwyd *Homo naledi* yn ffurfiol ym Medi 2015 gan 47 o awduron a gynigiodd fod yr esgyrn yn perthyn i rywogaeth newydd sbon. Cred arbenigwyr eraill, fodd bynnag, fod angen rhagor o dystiolaeth cyn dod i benderfyniad.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Berger, Lee R. (10 Medi 2015). "*Homo naledi*, a new species of the genus *Homo* from the Dinaledi Chamber, South Africa". *eLife* **4**. doi:10.7554/eLife.09560.. Adalwyd 10 Medi 2015. Lay summary.
2. ↑  Yn Sesotho mae *dinaledi* yn enw lluosog sy'n amrywiad o'r gair *naledi* "seren"
(Bukantswe v.3 Archifwyd 2015-09-23 yn y Peiriant Wayback. - geiriadur).
3. ↑  Wilford, John Noble (10 Medi 2015). "*New Species in Human Lineage Is Found in a South African Cave*". *New York Times*. ISSN 0362-4331. Cyrchwyd 10 Medi 2015. Italic or bold markup not allowed in: `|work=` (help)
4. 1 2  Dirks, Paul H. G. M. (2015). "Geological and taphonomic context for the new hominin species *Homo naledi* from the Dinaledi Chamber, South Africa". *eLife* **4**: e09561. doi:10.7554/eLife.09561. ISSN 2050-084X. PMC 4559842.. Adalwyd 12 Medi 2015.
Rhestr lawn o awduron

	* Paul HGM Dirks
	* Lee R Berger
	* Eric M Roberts
	* Jan D Kramers
	* John Hawks
	* Patrick S Randolph-Quinney
	* Marina Elliott
	* Charles M Musiba
	* Steven E Churchill
	* Darryl J de Ruiter
	* Peter Schmid
	* Lucinda R Backwell
	* Georgy A Belyanin
	* Pedro Boshoff
	* K Lindsay Hunter
	* Elen M Feuerriegel
	* Alia Gurtov
	* James du G Harrison
	* Rick Hunter
	* Ashley Kruger
	* Hannah Morris
	* Tebogo V Makhubela
	* Becca Peixotto
	* Steven Tucker
5. ↑  Shreeve, Jamie (10 Medi 2015). "This Face Changes the Human Story. But How?". *National Geographic News*. Cyrchwyd 10 Medi 2015. Italic or bold markup not allowed in: `|work=` (help)
6. ↑  Berger et al. (2015): *"If the fossils prove to be substantially older than 2 million years,* H. naledi *would be the earliest example of our genus that is more than a single isolated fragment. [...] A date younger than 1 million years ago would demonstrate the coexistence of multiple Homo morphs in Africa, including this small-brained form, into the later periods of human evolution."*