Roedd **Edward Thomas John** (14 Mawrth 1857 – 16 Chwefror 1931), a adnabyddir hefyd fel **E.T. John** yn wleidydd radicalaidd o'r Blaid Ryddfrydol Gymreig a ymunodd â'r Blaid Lafur yn ddiweddarach. Roedd hefyd yn ddiwydiannwr llwyddiannus.

Cefndir
-------

Ganed ef ym Mhontypridd ar 14 Mawrth 1857, yn fab i John John a Margaret Morgan. Priododd yn 1881 â Margaret Rees, Caerwiga Pendeulwyn, Bro Morgannwg. Bu iddynt dri mab a dwy ferch.

Bwriodd ei gyfnod diwydiannol yn Middlesbrough, yn aelod o gwmni Bolckow, Vaughan, a Williams, gwneuthurwyr haearn - menter a sefydlwyd gan John Vaughan (1799? - 1868), Cymro a fu'n gweithio yn ei ieuenctid fel 'roll-turner' yng ngwaith haearn Clydach ym mhlwy Llanelli yn sir Frycheiniog (ar y pryd, Sir Fynwy bellach), ac a atynodd lawer iawn o Gymry i Middlesbrough ar un cyfnod. Y mae delw ohono yn Middlesbrough.

Prynodd John, a gŵr o'r enw Torbock, y 'Dinsdale Iron-works' yn ddiweddarach; wedyn, ymunodd y rhain â gwaith Bolckow Vaughan yn Linthorpe, i ffurfio'r Linthorpe-Dinsdale Smelting Co..

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Roedd yn Genedlaetholwr Cymreig ac yn Heddychol. Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Dwyrain Sir Ddinbych o 1910-18. Ei genedlaetholdeb Cymreig oedd yn flaenllaw yn ei broffil cynnar yn y senedd ac ysgrifennodd nifer o gyhoeddiadau; *Wales, its notable Sons and Daughters*; *St. David's Day Addresses Delivered Before the Cleveland and Durham Welsh National Society, 1905–1910* [1911], *Home Rule for Wales*; *Addresses to "young Wales"* [1912], *Cymru a'r Gymraeg* [1916]; a *Wales, its Politics and Economics*. Gwnaeth gyfraniadau i gylchgronnau a chyfnodolion Cymreig; *y Beirniad*, *Y Genedl*, *Wales*, a'r *Welsh Outlook*.

Ym 1914 daeth ei heddychiaeth i'r amlwg wrth iddo wrthwynebu mynediad Prydain i'r Rhyfel Byd Cyntaf. Ynghyd â nifer o ASau Rhyddfrydol a Llafur heddychlon eraill ymunodd â grŵp pwyso yr Union of Democratic Control ym 1914. Diflannodd ei sedd yn Nwyrain Sir Ddinbych ar gyfer Etholiad Cyffredinol 1918 gan uno i sedd newydd yn Sir Ddinbych. Penderfynodd ymladd y sedd newydd ond o dan liwiau plaid newydd. Roedd wedi ymuno â'r Blaid Lafur a chael eu cefnogaeth ond ni chafodd gymeradwyaeth gan y Llywodraeth Glymblaid a chafodd ei drechu gan Ryddfrydwr a wnaeth;

| Etholiad cyffredinol 1918
Nifer y pleidleiswyr 30,448 |
| --- |
| Plaid | Ymgeisydd | Pleidleisiau | % | ±% |
|
|  | Rhyddfrydol | David Sanders Davies | 14,773 | 83.3 |  |
|  | Llafur | Edward Thomas John | 2,958 | 16.7 |  |
| **Mwyafrif** | 11,815 | 66.6 |  |
| **Y nifer a bleidleisiodd** |  | 58.2 |  |

Safodd eto fel ymgeisydd Llafur i'r senedd yn Etholiad Cyffredinol 1922 ond y tro hwn ym Mrycheiniog a Maesyfed;

| Etholiad cyffredinol 1922
Nifer y pleidleiswyr 38,815 |
| --- |
| Plaid | Ymgeisydd | Pleidleisiau | % | ±% |
|
|  | Rhyddfrydwr y Glymblaid  | William Albert Jenkins | 20,405 | 67.4 |  |
|  | Llafur | Edward Thomas John | 9,850 | 32.6 |  |
| **Mwyafrif** | 10,555 | 34.8 |  |
| **Y nifer a bleidleisiodd** |  | 77.9 |  |
|  | Rhyddfrydwr y Glymblaid  yn **cadw** | **Gogwydd** |  |  |

Ni safodd yn Etholiad Cyffredinol 1923 pan ddychwelwyd Jenkins yn ddiwrthwynebiad, ond safodd yn Etholiad Cyffredinol 1924 gan orffen yn drydydd;

| Etholiad cyffredinol 1924
Nifer y pleidleiswyr 39,943 |
| --- |
| Plaid | Ymgeisydd | Pleidleisiau | % | ±% |
|
|  | Unoliaethwr  | Walter D'Arcy Hall | 12,834 | 38.4 |  |
|  | Rhyddfrydol | William Albert Jenkins | 10,374 | 31.1 |  |
|  | Llafur | Edward Thomas John | 10,167 | 30.5 |  |
| **Mwyafrif** | 2,460 | 7.3 |  |
| **Y nifer a bleidleisiodd** |  |  |  |
|  | Unoliaethwr  yn **disodli** Rhyddfrydol | **Gogwydd** |  |  |

Ni safodd i'r senedd eto. Bu'n Llywydd Undeb Cenedlaethol y Cymdeithasau Cymreig, 1916–26, Llywydd y Gyngres Geltaidd, 1918–27 a Llywydd y Gymdeithas Heddwch, 1924–27. Yr oedd yn aelod o Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, Cymdeithas Hynafiaethau Cymru, Cymdeithas Hanes Gorllewin Cymru a Chymdeithas Hynafiaethol Môn. Gwasanaethodd fel Ynad Heddwch dros Fwrdeistref Middlesbrough.

Senedd i Gymru
--------------

E.T. John oedd prif ladmerydd yr ymgyrch dros Senedd i Gymru ar ddechrau'r 20g a chyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn 1914, yn y misoedd cyn cychwyn y Rhyfel Mawr, bu iddo gynnig Mesur dros Senedd i Gymru ger bron Tŷ'r Cyffredin. Cafodd y mesur ddarlleniad ond ni basiwyd y Ddeddf. Yn dilyn y Rhyfel Mawr cyhoeddodd ei waith ymchwil a lladmeru dros ennill Senedd i Gymru ar ffurf erthglau yn y Welsh Outlook rhwng Ionawr 1918 a Mawrth 1919 gan gyfuno rheini wedyn yn un llyfr, a gyhoeddu gan wasg, *Wales: its politics and economics : with the text of the government of Wales Bill (1914)*.

### Rhai cyhoeddiadau ar Ymreolaeth i Gymru

Roedd ET John yn awdur cyson dros senedd i Gymru gan gwneud gwaith dygn yn tyrchu drwy ffeithiau economaidd a diwydiannol, yn aml lle nad oedd ffeithiau penodol ar gyfer Cymru fel gwlad neu diriogaeth ystadegol. Cyhoeddodd yn y Gymraeg a'r Saesneg. Dyma restr o rai o'i gyhoeddiadau fwyaf nodedig:

* John, E. T. *National self-government: how Wales stands to gain by it* [1910?]

* John, E. T. *Ymreolaeth gyfunol: safle a hawliau Cymru: manteision Senedd Gymreig* [1910?]

* John, E. T. *Wales and self-government* [1910?]

* John, E. T. *Senedd Gymreig: ei neges a'i gwaith* 1911.

* John, E. T. *Cymru a'r Gymraeg* [1916]

* John, E. T. *Ymreolaeth gyfunol: safle a hawliau Cymru: manteision Senedd Gymreig* [1919]

* John, E. T. *Wales: its politics and economics: with the text of the Government of Wales Bill 1914* [1919]

Dolenni allannol
----------------

* Cyfraniadau mewn dadleuon yn Hansard
* Edward Thomas John yn y Bywgraffiadur Cymreig
* Who Was Who;

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "John, Edward Thomas". Y Bywgraffiadur Cymreig. Cyrchwyd 16 Ionawr 2024.
2. 1 2 3  Who Was Who
3. ↑  British parliamentary election results 1918–1949, Craig, F. W. S.
4. ↑  "Wales: its politics and economics : with the text of the government of Wales Bill (1914) / by Edw. T. John". Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Cyrchwyd 16 Ionawr 2024.
5. ↑  "Casgliadau Arbennig ac Archifau Cefndir hanesyddol (cyn-1970)". Gwefan Prifysgol Caerdydd Datganoli. Cyrchwyd 17 Ionawr 2024.