recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tincer mwstasiog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tinceriaid mwstasiog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pogoniulus leucomystax***; yr enw Saesneg arno yw *Moustached green tinkerbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. leucomystax*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r tincer mwstasiog yn perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Barbed amryliw America | Eubucco versicolor |  |
|
| Barbed coronog | Capito aurovirens |  |
|
| Barbed cyflgoch | Eubucco tucinkae |  |
|
| Barbed du a melyn | Capito niger |  |
|
| Barbed gwregysog | Capito dayi |  |
|
| Barbed gyddf-felyn | Eubucco richardsoni |  |
|
| Barbed mantell wen | Capito hypoleucus |  |
|
| Barbed penfrith | Capito maculicoronatus |  |
|
| Barbed pengoch | Eubucco bourcierii |  |
|
| Barbed pumlliw | Capito quinticolor |  |
|
| Barbed talcen oren | Capito squamatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tincer mwstasiog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Nofelydd arobryn a dadleuol Cymreig yw **Llwyd Owen** (ganwyd 4 Ionawr 1977).

Bywgraffiad
-----------

Cafodd ei eni yn Ysbyty'r Mynydd Bychan yng Nghaerdydd ar 4 Ionawr, 1977. Aeth i Ysgol y Wern ac yna Ysgol Gyfun Glantaf cyn mynychu Prifysgol Bangor. Mae'n parhau i fyw yng Nghaerdydd heddiw, gyda'i wraig a'i ferched. Pan nad yw'n ysgrifennu nofelau, mae'n gweithio fel cyfieithydd.

Gweithiau llenyddol
-------------------

Clawr Yr Ergyd Olaf
Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf, *Ffawd, Cywilydd a Chelwyddau* gan Y Lolfa ym Mawrth 2006, a'i ail, *Ffydd Gobaith Cariad* yn Nhachwedd 2006. Enillodd *Ffydd Gobaith Cariad* wobr Llyfr y Flwyddyn 2007. 
Cyhoeddwyd ei drydedd nofel, *Yr Ergyd Olaf*, yn Nhachwedd 2007 a chafodd ei chynnwys ar restr hir Llyfr y Flwyddyn 2009. Dywedodd Owen mewn erthygl ar gyfer *Wales Online* fod un o brif gymeriadau'r nofel hon wedi ei seilio ar ddyn o Ddinas Powys roedd wedi cyfarfod ag ef tra'n teithio o amgylch Awstralia

Cafodd ei bedwaredd nofel, *Mr Blaidd*, ei chyhoeddi yn Hydref 2009, a'i lansio fel rhan o Ŵyl Sŵn y DJ Huw Stephens yn y Toucan Club ar 24 Hydref. Cyhoeddodd ei nofel Saesneg gyntaf ym Mai 2010, sef "Faith Hope & Love" (addasiad o'i ail nofel, "Ffydd Gobaith Cariad"). Gwerthodd y nofel hon fwy o gopiau yn yr Unol Daleithiau nag a wnaeth yng Nghymru. Ei bumed nofel Gymraeg oedd "Un Ddinas Dau Fyd" a ryddhawyd ym Mawrth 2011; a'i nofel "Heulfan", yn Nhachwedd 2012. Yn Hydref 2014, cyhoeddwyd ei nofel *Y Ddyled*.

Yn ogystal â'i nofelau, mae Llwyd wedi cyhoeddi straeon byrion, barddoniaeth a ffotograffau ac wedi cyflwyno rhaglen ddogfen ynghylch artistiaid Caerdydd ar S4C yn 2008.

Llyfryddiaeth
-------------

### Nofelau Cymraeg

* *Ffawd, Cywilydd a Chelwyddau*, Mawrth 2006 (Y Lolfa)
* *Ffydd Gobaith Cariad*, Tachwedd 2006 (Y Lolfa)
* *Yr Ergyd Olaf*, Tachwedd 2007 (Y Lolfa)
* *Mr Blaidd*, Hydref 2009 (Y Lolfa)
* *Un Ddinas Dau Fyd*, Mawrth 2011 (Y Lolfa)
* *Heulfan*, Tachwedd 2012 (Y Lolfa)
* *Y Ddyled*, 1 Hydref 2014 (Y Lolfa)
* *Taffia*, 2016 (Y Lolfa)
* *Pyrth Uffern*, 2018 (Y Lolfa)
* *Iaith y Nefoedd*, 2019 (Y Lolfa)

### Nofelau Saesneg

* *Faith, Hope and Love*, Mai 2010 (Alcemi)
* *The Last Hit*, 2013 (Y Lolfa)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Llwyd Owen. *Writer Llwyd Owen's inspiration came from a Welshman abroad*  , 23 Hydref 2013.
2. ↑  (Saesneg) Ceri Shaw (17 Medi 2013). An Interview With Welsh Author Llwyd Owen. Adalwyd ar 29 Gorffennaf 2015.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol Archifwyd 2018-08-10 yn y Peiriant Wayback.
* Cyfweliad gyda Llwyd Owen ar wefan[*dolen marw*] BBC Cymru
* Adolygiad Ffawd, Cywilydd a Chelwyddau ar Llais Llên, BBC Cymru
* Adolygiad Ffydd Gobaith Cariad ar Llais Llên, BBC Cymru

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 16984393
* LCCN: no2006097052
* ISNI: 0000 0000 4825 7949

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Titw clustddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: titwod clustddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Psaltriparus melanotis***; yr enw Saesneg arno yw *Black-eared bushtit*. Mae'n perthyn i deulu'r Titwod cynffonhir (Lladin: *Aegithalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. melanotis*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r titw clustddu yn perthyn i deulu'r Titwod cynffonhir (Lladin: *Aegithalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw bochwyn | Aegithalos leucogenys |  |
|
| Titw clustddu | Psaltriparus melanotis |  |
|
| Titw cynffonhir | Aegithalos caudatus |  |
|
| Titw cynffonhir Blyth | Aegithalos iouschistos |  |
|
| Titw cynffonhir du | Aegithalos fuliginosus |  |
|
| Titw pengoch | Aegithalos concinnus |  |
|
| Titw-delor Severtzov | Leptopoecile sophiae |  |
|
| Titw-delor cribog | Leptopoecile elegans |  |
|
| Titw’r prysgwydd | Psaltriparus minimus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Titw clustddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Titw cynffonhir Ewrop** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: titwod cynffonhir Ewrop) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Aegithalos caudatus europaeus***; yr enw Saesneg arno yw *European long-tailed tit*. Mae'n perthyn i deulu'r Titwod cynffonhir (Lladin: *Aegithalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. caudatus europaeus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r titw cynffonhir Ewrop yn perthyn i deulu'r Titwod cynffonhir (Lladin: *Aegithalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw bochwyn | Aegithalos leucogenys |  |
|
| Titw clustddu | Psaltriparus melanotis |  |
|
| Titw cynffonhir | Aegithalos caudatus |  |
|
| Titw cynffonhir Blyth | Aegithalos iouschistos |  |
|
| Titw cynffonhir du | Aegithalos fuliginosus |  |
|
| Titw pengoch | Aegithalos concinnus |  |
|
| Titw-delor Severtzov | Leptopoecile sophiae |  |
|
| Titw-delor cribog | Leptopoecile elegans |  |
|
| Titw’r prysgwydd | Psaltriparus minimus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Titw cynffonhir Ewrop** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Long Mountain - Beacon Ring** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll, Powys; cyfeiriad grid SJ264058. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 103 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 408 metr (1339 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2008-06-23 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cylch cerrig o'r Oes Efydd ydy **Long Meg** neu **Long Meg a'i Merched** (ac weithiau **Cylch Cerrig Maughanby**. Mae wedi'i lleoli ger Penrith, Cumbria. Dyma'r chweched cylch mwyaf yn y rhan hon o Ogledd-orllewin Ewrop. Mae'n un o 1,300 o gylchoedd tebyg yng ngwledydd Prydain a Llydaw ac yn rhan o draddodiad megalithig a barodd rhwng 3,300 C.C. a 900 C.C. Hynny yw, ar ddiwedd Oes Newydd y Cerrig a'r Oes Efydd Cynnar.

"Long Meg and Her Daughters", ffotograff a gymerwyd am 19:37 ar 14 Mai 2005
Un o'r marciau 'Cup and Ring' ar garreg.
Mae yma 51 arreg: 27 ohonyn nhw'n parhau'n fertig ac yn sefyll ac ar ffurf ofal sy'n 100m yn ei anterth. Yn wreiddiol, credir y byddai cymaint â 70 carreg. Daw'r enw o un garreg tywodfaen goch, enfawr (3.6m o uchder). Ceir arni enghreifftiau o waith celf wedi'u cerfio arni: gydag esiamplau o farciau "cwpan a soser" (Saesneg: *cup and ring"), sbeiral a chylchoedd consentrig.*

Dolennau allanol
----------------

* (Saesneg) Gwefan "Ancient Scotland"
* (Saesneg) Gwefan "English Lakes"
* (Saesneg) The Megalithic Portal
* 

* Ffynhonnell o Fapiau ar gyfer Long Meg
Cadfridog Cymreig a laddwyd ym Mrwydr Waterloo oedd Syr **Thomas Picton** (24 Awst 1758 – 18 Mehefin 1815).

Bywgraffiad
-----------

Ganed ef yn Poyston Cross yn ne Sir Benfro, yn fab iau i Thomas Picton o Poyston Hall. Ymunodd a'r fyddin yn 1771, fel *ensign* yn 12fed Catrawd y Troedfilwyr, ond ni welodd frwydro nes iddo gymeryd rhan yng nghipio ynys Sant Lwsia yn 1796. Bu'n llywodraethwr milwrol Trinidad yn y 1790au, lle cafodd yr enw am greulondeb.

Roedd yn bennaeth y 3edd adran yn Rhyfel Iberia ac enillodd gryn enw iddo'i hun. Fodd bynnag, ar ddiwedd y rhyfel nid oedd yn un o'r cadfridogion a wnaed yn arglwyddi. Roedd hyn yn siom fawr iddo, a dychwelodd i sir Gaerfyrddin gyda'r bwriad o geisio dod yn aelod seneddol. Urddwyd ef yn Farchog Groes Fawr Urdd y Baddon yn 1815, a phan ddihangodd Napoleon o Ynys Elba, galwyd ef yn ôl i'r fyddin. Arweiniodd y 5ed Adran yn yr ymladd yn Quatre Bras, lle cafodd ei glwyfo. Er gwaethaf ei glwyf, ymladdodd ym Mrwydr Waterloo, lle lladdwyd ef. Claddwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Sant Paul, Llundain, lle mae cofgolofn iddo. Ceir cofgolofn iddo hefyd yn nhref Caerfyrddin.

Ffigwr Dadleuol
---------------

Yn ystod 2020 yn sgil ton o ymateb i brotestiadau lladd George Floyd a'r mudiad Black Lives Matter codwyd cwestiynau ar addasrwydd cofebau i Thomas Picton yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd ac ym Maes Picton, Caerfyrddin  oherwydd ei gysylltiadau gyda chaethwasiaeth gan gamdrin caethwaesion pan oedd yn Lywodraethwr ar Ynys Trinidad yn y Caribî rhwng 1797 a 1803 gan gynnwys, cael ei gyhuddwyd ef o lofruddio Louisa Calderon.

Ar nos Iau 23 Gorffennaf, pleidleisiodd cynghorwyr Cyngor Dinas Caerdydd dros symud y cofeb i Picton yn Neuadd y Ddinas oddi yno. Pleidleisiodd cynghorwyr 57 o blaid symud y cerflun, 5 yn erbyn, a 9 yn ymatal y bleidlais. Nodwyd bod Cyngor Tref Caerfyrddin am drafod y maen hir i Picton hefyd.

Darllen Pellach
---------------

* 'Y Broblem gyda Thomas Picton', erthygl farn yn Golwg360
* 'Picton: Arwr neu fwystfil?', BBC Cymru Fyw

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**John Owen** | **Aelod Seneddol Penfro**1813 – 1815 | Olynydd:**John Jones** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 15599329
* LCCN: n86104733
* ISNI: 0000 0000 2623 1270
* GND: 120388642
* BNF: cb16701773k (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **Thomas Assheton Smith** (1752 - 12 Mai 1828) yn dirfeddiannwr a fu a rhan bwysig yn natblygiad diwydiant llechi Cymru.

Roedd Smith yn fab i Thomas Assheton o Ashley yn Swydd Gaer yn Lloegr. Ychwanegodd y "Smith" at ei gyfenw pan etifeddodd ystadau Y Faenol a Tedworth oddi wrth ei ewythr, William Smith. Bu'n Uchel Siryf Sir Gaernarfon yn 1783-4 ac yn Aelod Seneddol y sir o 1774 hyd 1780. Yn 1806 perswadiodd y Senedd i basio mesur yn cau tir comin plwyf Llanddeiniolen, gan ychwanegu'n fawr at ei diroedd. Yn 1809 cymerodd reolaeth y chwareli llechi ar ei dir i'w ddwylo ei hun, gan ffurfio cwmni o bedwar, gydag ef ei hun yn Llywydd. Yn ddiweddarach dadgorfforwyd y cwmni a daeth ef yn gyfrifol am y busnes ar ei ben ei hun. Erbyn 1826 roedd Chwarel Dinorwig yn cyflogi 800 o ddynion ac yn cynhyrchu 20,000 tunnell o lechi y flwyddyn. Datblygodd Assheton Smith borthladd yn Y Felinheli dan yr enw *Port Dinorwic* i allforio'r llechi o'r chwarel.

Priododd Assheton Smith ag Elizabeth, merch Watkin Wynn o'r Foelas. Bu farw yn Tedworth yn 1828, ac etifeddwyd ystad y Faenol gan ei ail fab, yntau hefyd yn Thomas Assheton Smith (1776-1858).

Llyfryddiaeth
-------------

* *Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1953).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Môr-lwybr drwy dyfroedd Arctig Gogledd Ewrop ac Asia yw **Tramwyfa'r Gogledd Ddwyrain** sy'n ffordd o deithio o Gefnfor yr Iwerydd i'r Cefnfor Tawel, a hynny drwy Gefnfor yr Arctig. Yn ystod Oes y Darganfod, ymdrechodd nifer o fforwyr Ewropeaidd ganfod llwybrau i fordeithio o Ewrop i'r Dwyrain Pell. Y prif ffyrdd o wneud hyn oedd ym moroedd hemisffer y de, naill ai hwylio o gwmpas pen deheuol yr Amerig, drwy Gulfor Magellan neu rownd yr Horn, neu deithio i'r dwyrain o amgylch Penrhyn Gobaith De yn Ne'r Affrig ac ar draws Cefnfor India. O'r 15g hyd at y 19g, lansiwyd nifer o fordeithiau mewn ymgais i ddarganfod Tramwyfa'r Gogledd Ddwyrain yn ogystal â Thramwyfa'r Gogledd Orllewin, i ogledd Canada ac Alaska. Roedd y chwilfa am y tramwyfeydd gogleddol yn anos na fforiadau i'r cefnforoedd deheuol oherwydd caledni'r hinsawdd a pheryglon fordwyo'r dyfroedd rhewedig.

Morwyr o'r Iseldiroedd, Lloegr, a Rwsia oedd y prif fforwyr a cheisiodd ganfod môr-lwybr i ogledd Llychlyn a thrwy'r dyfroedd ar hyd arfordiroedd gogleddol Rwsia a Siberia. Ymhlith y cyntaf i fentro oedd Willem Barentz yn y 1590au ac Henry Hudson yn nechrau'r 17g. Yn sgil dirywiad grym masnachol yr Iseldirwyr ar y môr yn y 18g, y Rwsiaid a fu'n arwain y chwilfa. Cafodd rhan fawr o ardal ddwyreiniol y dramwyfa, rhwng Gorynys Kamchatka ac Alaska, ei fapio gan Vitus Bering, swyddog Danaidd yn Llynges Rwsia. Archwiliwyd arfordiroedd gogledd Siberia gan Ymdaith Fawr Gogledd Rwsia yn 1733–43. Er ymdrechion y Rwsiaid, y daearegwr Ffinnaidd-Swedaidd Adolf Erik Nordenskiöld oedd y cyntaf i gyflawni'r fordaith, a hynny yn 1878–80 ar yr SS *Vega*.

Yn nechrau'r 20g, dechreuodd llongau torri rhew groesi'r dramwyfa. Yn y 1930au sefydlwyd llwybr i longau masnachol a chychwynnodd yr Undeb Sofietaidd ar ddatblygu porthladdoedd a diwydiannau cynradd, megis echdynnu mwynau a thorri coed, yn nhiroedd y dwyrain. Cedwir y môr-lwybr yn fordwyadwy yn yr haf a thymor yr hydref gan lynges o longau torri rhew gyda chymorth awyrennau rhagchwilio a gorsafoedd tywydd. O ganlyniad i gynhesu byd-eang a thoddiad y capan rhew, mae mwy o longau yn gallu croesi'r dramwyfa ac ar hyd lwybrau byrrach hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Northeast Passage. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 5 Awst 2019.

Darllen pellach
---------------

* Terence Armstrong, *The Northern Sea Route: Soviet Exploitation of the North East Passage* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 2011).
Sefydlwyd **The Welsh Manuscripts Society** yn 1836 gan aelodau o Gymdeithas Cymreigyddion Y Fenni fel cymdeithas hynafiaethol gyda'r amcan o gyhoeddi llawysgrifau Cymreig.

Dechreuodd y gymdeithas ei gwaith gyda'r gyfrol *Liber Landavensis* (Llyfr Llandaf), wedi'i golygu gan W. J. Rees. Yr ail gyfrol yn y gyfres, *Heraldic Visitations* (1846), sef golygiad o ddwy lawysgrif o'r 16g gan yr achyddwr Lewys Dwnn yw'r bwysicaf o ran ei gwerth ysgolheigaidd parhaol: fe'i golygwyd gan Samuel Rush Meyrick gyda chymorth W. J. Rees. Mae'r cyhoeddiadau a ddilynodd yn llai boddhaol o ran eu hysgolheictod ac yn cynnwys y gyfrol ddylanwadol honno, yr *Iolo Manuscripts*, sy'n cynnwys rhai o brif ffugweithiau "canoloesol" Iolo Morganwg, wedi'i golygu gan ei fab Taliesin Williams a'r hanesydd Carnhuanawc.

Dan olygyddiaeth John Williams (Ab Ithel) suddodd y safon ysgolheigol ac ystyrir y cyfrolau olaf a gyhoeddwyd — sef *Dosparth Edeyrn Davod Aur* (ffugiad gan Iolo Morganwg), golygiadau o'r *Annales Cambriae* a *Brut y Tywysogion*, *Meddygon Myddfai* a *Barddas* (Iolo Morganwg) — yn weithiau na ellir dibynnu arnynt.

Cyhoeddiadau
------------

* 1840: *Liber Landavensis*
* 1846: *Heraldic Visitations* (Lewys Dwnn)
* 1848: *Iolo Manuscripts* (ffugiadau Iolo Morganwg)
* 1853: *Lives of the Cambro-British Saints*
* 1856: *Dosparth Edeyrn Davod Aur* (ffugiad gan Iolo Morganwg)
* 1860: *Annales Cambriae and Brut y Tywysogion*
* 1861: *Meddygon Myddfai*
* 1862: *Barddas* (Iolo Morganwg)
Hysbyseb Etholiad 1885
Roedd **Thomas Cordes** (5 Mai, 1826 - 16 Awst, 1901) yn wleidydd Ceidwadol Cymreig ac yn Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Sir Fynwy rhwng 1874 a 1880.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Thomas Cordes yn New Cross, Surrey yn fab i James Jamieson Cordes a Mary née Lucas, ei wraig. Roedd J J Cordes yn berchennog a gwaith gwneud hoelion y Dos yng Nghasnewydd, a oedd, ar un adeg, y gwaith hoelion mwyaf yn y byd.. Ar farwolaeth ei dad ym 1867 daeth Thomas yn berchennog a chyfarwyddwr y cwmni.

Ym 1884 priododd a Margaret Agnes Milne (1853 - 1940); yr oedd hi'n ferch hynaf yr Uchel Llyngesydd Syr Alexander Milne. Bu iddynt un ferch.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Yn etholiad cyffredinol 1874 safodd dros y Blaid Geidwadol yn etholaeth Bwrdeistrefi Sir Fynwy gan lwyddo cipio'r sedd gan y Blaid Ryddfrydol gyda mwyafrif mawr. Yn yr etholiad canlynol a gynhaliwyd ym 1880 collodd y sedd i'r Rhyddfrydwr Edward Hamer Carbut. Safodd eto yn etholiad 1885 ond bu'n aflwyddiannus. Wedi cael ei ymwrthod gan etholwyr Mynwy am yr ail dro penderfynodd ymadael a'r sir gan ymsefydlu yn Berkshire

Bu yn Ynad Heddwch ar Fainc Casnewydd am nifer o flynyddoedd ac ar fainc Berkshire o 1885 hyd ei farwolaeth. Gwasanaethodd fel Siryf Sir Fynwy ym 1871.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref, Silwood Park, Sunninghill, Berkshire yn 75 mlwydd oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  South Wales Argus *Gwent's Forgotten Past*  adalwyd 16 Awst 2015
2. ↑  "MARRIAGE OF MR THOMAS CORDES - Monmouthshire Merlin". Charles Hough. 1884-08-22. Cyrchwyd 2015-08-16.
3. ↑  "MR THOMAS CORDES DEAD - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1901-08-17. Cyrchwyd 2015-08-16.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Syr John Ramsden** | **Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Sir Fynwy**1874 - 1880 | Olynydd:**Edward Carbutt** |
Llyn yn Rhondda Cynon Taf yn ne Cymru yw **Llyn Fawr**. Fe'i lleolir i'r de o bentrefi Cefn Rhigos a Rhigos. Mae'n fwyaf adnabyddus oherwydd y darganfyddiadau pwysig o arfau a chelfi o ddiwedd Oes yr Efydd a dechrau Oes yr Haearn a wnaed yno.

Saif y llyn islaw Craig y Llyn, gerllaw tarddle Afon Rhondda Fawr, 368 medr uwch lefel y môr; mae ei arwynebedd yn 9.8 hectar (24 acer). Llyn naturiol ydyw, ond adeiladwyd argae i'w droi yn gronfa ddŵr tua dechrau'r 20g.

Llyn Fawr
Rhwng 1911 a 1913, yn ystod y gwaith o adeiladu'r argae, cafwyd hyd i amrywiaeth o arfau a chelfi; roedd y rhan fwyaf yn dyddio'n ôl i ran olaf Oes yr Efydd ond hefyd yn cynnwys y celfi haearn cynharaf i'w darganfod yng Nghymru, yn fwyaf arbennig: cleddyf haearn yn arddull Hallstatt. Roedd yno hefyd ben gwaywffon a chryman haearn. Roedd y celfi efydd yn cynnwys dau grochan a phennau bwyeill. Credir fod yr eitemau yma wedi eu gosod yn y llyn fel offrwm i'r duwiau, efallai tua 650 CC.

Llyfryddiaeth
-------------

* Leslie Alcock (1972) *The Irish Sea Zone in the Pre-Roman Iron Age* CBE Research Report 9 Archifwyd 2006-12-03 yn y Peiriant Wayback.
* Frances Lynch, Stephen Aldhouse-Green & Jeffrey L. Davies (2000) *Prehistoric Wales* (Sutton Publishing) ISBN 0-7509-2165-X

Dolenni allanol
---------------

* Crochan efydd o Llyn Fawr Archifwyd 2006-11-27 yn y Peiriant Wayback.
Cenhadwr o Gymru oedd **Thomas Bevan** (1796? – 31 Ionawr 1819) ac ochr yn ochr â'i wraig Mary a David Jones, dyma'r cenhadon Cristnogol cyntaf i gael eu hanfon gan Gymdeithas Genhadol Llundain i Fadagasgar.

Bywyd a gwaith
--------------

Ganwyd Bevan yn Neuaddlwyd, Ceredigion tua'r flwyddyn 1796. Cafodd ei fagu ar aelwyd Gristnogol a phan yn 8 oed roedd yn ddarllenwr brwd o'r Beibl. Cafodd droedigaeth ger fferm Nantgwynfynydd pan yn fachgen ifanc ac ar 19 Tachwedd 1810, derbyniwyd ef yn aelod yng Nghapel Neuaddlwyd. Yno, fe'i anogwyd gan y Gweinidog Thomas Phillips (1772-1842) i ddechrau pregethu. Bu iddo fynychu Ysgol Neuaddlwyd, neu Academi Neuaddlwyd, ysgol a sefydlwyd gan Phillips ym Mhen-y-banc. Yna aeth Bevan ymlaen i astudio yn y coleg yn y Drenewydd cyn ymuno â Jones i hyfforddi i fod yn genhadwr yn Gosport.

Cynigiodd Bevan a Jones eu hunain fel cenhadon a bu iddynt gael eu dewis i fynd i genhadu ar ynys Madagasgar gan Gymdeithas Genhadol Llundain. Ordeiniwyd Bevan yn Neuaddlwyd ar 20-1 Awst 1817, a phriododd â Mary Bevan (née Jacob), Pen-yr-allt Wen tua'r un cyfnod.

Hwyliodd Bevan a Jones, gyda'u gwragedd, Mary a Louisa am Fadagasgar ar 9 Chwefror gan gyrraedd Mauritius ar 3 Gorffennaf 1918. Bum wythnos yn ddiweddarach bu iddynt hwylio eto a glanio yn Tamatave, Madagasgar ar 18 Awst 1818. Cawsant dderbyniad croesawgar gan Fisatra, brenin Tamatave. Sefydlodd Bevan a Jones ysgol yn Tamatave, a chofrestrwyd tua 10 o blant yn nyddiau cynnar yr ysgol honno. Dychwelodd Bevan i Mauritius i gasglu ei deulu gan ddychwelyd i Fadagasgar ar 6 Ionawr 1819, ond yn fuan ar ôl dychwelyd, cymerwyd y teulu oll yn sâl iawn. Bu farw plentyn Bevan ar 20 Ionawr, bu yntau farw ar 30 Ionawr a bu ei wraig farw ar 3 Chwefror 1819. Fe'u claddwyd oll ym mynwent Tamatave. 

Caiff Thomas Bevan ei gofio hyd heddiw fel un o'r cenhadon a ddaeth â Christnogaeth i ynys Fadagasgar.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Thomas Bevan** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Welsh Biography Online: Thomas Bevan
2. ↑  Gerald H. Anderson, *Biographical Dictionary of Christian Missions*, Wm. B. Eerdmans Publishing, 1999. p.336

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Roedd **Louisa Jane Darby** (1797 - 29 Rhagfyr 1818) yn un o'r cenhadon a hwyliodd o Gravesend i Fadagasgar yn 1818.

Ganwyd Louisa tua'r flwyddyn 1797 yn Gosport, Hampshire. Roedd yn aelod yn Eglwys David Bogue, Gosport ac yno y cyfarfu â David Jones, Neuaddlwyd tra'r oedd ef yn hyfforddi i fod yn genhadwr yng Ngholeg Gosport. Priodwyd Louisa a David Jones yn 1817 ychydig wedi iddo ef a'i gyfaill Thomas Bevan gael eu hordeinio'n genhadon.

Hwyliodd Louisa a'i gŵr David Jones, gyda Thomas Bevan a'i wraig Mary Bevan am ynys Fadagasgar ar 9 Chwefror 1818 an gyrraedd Mauritius ar 3 Orffennaf, 1818. Bu i Louisa roi genedigaeth i blentyn o'r enw Anna yn ystod y fordaith. Wedi treulio ychydig dros fis ym Mhorth Louis, aeth y ddau deulu i ben eu taith gan dirio ym mhorthladd Tamatave ar 18 Awst, 1818.

Cafodd Louisa a'i phlentyn Anna eu taro'n sâl o fewn ychydig fisoedd ar ôl cyrraedd Madagasgar. Bu farw Anna ar 13 Rhagfyr a bu farw Louisa, o glefyd malaria yn ôl pob tebyg, ar 29 Rhagfyr 1818. Claddwyd hwy ym mynwent Tamatave ar arfordir orllewinol Madagasgar.

Mae Louisa Darby yn cael ei chofio hyd heddiw fel un o'r cenhadon a ddaeth â Christnogaeth i ynys Fadagasgar.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Llyn Creiniog** yn llyn a chorsdir ger Llansannan yn Sir Conwy sydd wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3.4 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Llyn bychan iawn yw Llyn Creiniog, a amgylchynir gan dir corslyd.

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
*Am y llyn artiffisial yng Ngheredigion, gweler Cronfa Dinas.*
Gorwedd **Llyn Dinas** rhwng pentref Beddgelert a Chapel Curig, Gwynedd, yng ngogledd Cymru. Mae Afon Glaslyn yn llifo trwy'r llyn.

Saif Llyn Dinas yn Nant Gwynant ychydig filltiroedd i'r gogledd-ddwyrain o bentref Beddgelert ac i'r de-orllewin o Lyn Gwynant, tua 55 medr uwchlaw'r môr. Er ei fod yn llyn gweddol fawr, tua 70 acer, dim ond tua 10 medr ydyw yn ei fannau dyfnaf. Ceir pysgota da yma am eogiaid a brithyllod.

Daw'r enw Llyn Dinas o'r gaer gyfagos Dinas Emrys, ar ben bryn creigiog a choediog Craig y Dinas, lle mae olion amddiffynfeydd o'r Oesoedd Canol ac o gyfnodau cynharach.

Carreg yr Eryr
--------------

Gerllaw'r llyn mae craig yn dwyn yr enw Carreg yr Eryr a oedd, yn ôl siarter o'r flwyddyn 1198, yn nodi'r fan lle roedd cantrefi Eifionydd, Ardudwy ac Arfon yn cyfarfod. Mae gan Gerallt Gymro stori fod eryr yn arfer eistedd ar y garreg unwaith yr wythnos, yn aros am ryfel rhwng gwŷr y tri chantref.

Llyfryddiaeth
-------------

* Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)
Mae **Llyn Cwellyn** yn llyn yn Eryri, gogledd Cymru, sy'n gorwedd rhwng Yr Wyddfa yn y de a Mynydd Mawr yn y gogledd, a rhwng pentrefi Rhyd-ddu a Betws Garmon gerllaw ffordd yr A4085. Er ei fod yn wreiddiol yn llyn naturiol, caiff ei ddefnyddio fel cronfa i gyflenwi dŵr i rannau o Wynedd ac Ynys Môn. 

Llyn Cwellyn.
Fideo o rai o'r llynnoedd ac afonydd Cymru, fel Llyn Cwellyn, sy'n cael eu gwarchod a'u rheoli er mwyn diogelu'r bywyd gwyllt sy'n byw yn eu cynefin.
Ffotograff o tua 1890-1900
Mae Llyn Cwellyn yn llyn gweddol fawr gydag arwynebedd o 215 erw (0.87 cilometr sgwar), ac mae dros 120 troedfedd o ddyfnder yn y man dyfnaf. Mae mapiau Arolwg Ordnans yn dangos dyfnder y dŵr yn y llyn  Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.. Mae Afon Gwyrfai yn llifo trwyddo. Adeiladwyd argae yn y rhan ogleddol, ond nid yw hyn wedi ychwanegu rhyw lawer at faint y llyn. Ymhlith y pysgod a geir yn y llyn mae'r Torgoch.

Llyfryddiaeth
-------------

* Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)
Mae **Tircoed** yn rhan o gymuned Pont-lliw a Tircoed, rhwng pentrefi Penllergaer a Phontlliw, Abertawe, Cymru. Mae'n gymuned fodern sy'n deillio'n ôl i'r 1980au a cheir ynddi hi tua 480 o dai o amgylch pwll, neuadd a chae'r pentref. Mae Radio Tircoed yn gwasanaethau'r ardal.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Rebecca Evans (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Tonia Antoniazzi (Llafur).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Archifwyd 2009-06-16 yn y Peiriant Wayback. Gwefan y gymuned Pont-lliw a Tircoed.
2. ↑  "Radio Tircoed" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2009-02-11. Cyrchwyd 2014-04-16.
3. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
4. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Abertawe**

**Dinas**  

Abertawe
  
**Trefi**  

Casllwchwr  **·** Clydach  **·** Gorseinon  **·** Pontarddulais  **·** Treforys  **·** Tre-gŵyr
  
**Pentrefi**  

Burry Green  **·** Cadle  **·** Crofty  **·** Dyfnant  **·** Fforest-fach  **·** Garnswllt  **·** Y Gellifedw  **·** Y Glais  **·** Llandeilo Ferwallt  **·** Llanddewi  **·** Llangyfelach  **·** Llangynydd  **·** Llanilltud Gŵyr  **·** Llanmorlais  **·** Llanrhidian  **·** Llan-y-tair-mair  **·** Y Mwmbwls  **·** Nicholaston  **·** Oxwich  **·** Pen-clawdd  **·** Pengelli  **·** Pennard  **·** Pentre Poeth  **·** Pont-lliw  **·** Port Einon  **·** Reynoldston  **·** Rhosili  **·** Sgeti  **·** Y Crwys  **·** Ynysdawe  **·** Ynysforgan  **·** Ystumllwynarth
System cludiant sy'n defnyddio cledrau tebyg i gledrau rheilffordd sy'n galluogi cerbydau, yn enwedig cerbydau tram, i redeg arnynt yw **tramffordd** (hefyd **llwybr tramiau**, **tramlein**).

Tramffordd y Gogarth, Llandudno, gogledd Cymru
Datblygwyd tramffyrdd cyn y rheilffyrdd yn nyddiau cynnar y Chwyldro Diwydiannol. Cafwyd rhai o'r enghreifftiau cynharaf yn y byd yng Nghymru, yn enwedig yn Ne Cymru wrth i'r diwydiant glo yn yr ardal dyfu. Roeddent yn cael eu defnyddio i gludo glo a defnyddiau eraill. Defnyddiwyd tramiau yn chwareli llechi gogledd Cymru hefyd, e.e. Tramffordd Rhiwbach, ger Blaenau Ffestiniog. Ceffylau, merlod neu ddynion oedd yn tynnu'r cerbydau ar y dechrau, ond cyflwynwyd injanau tram yn nes ymlaen.

Yn ddiweddarach, datblygwyd tramffyrdd yn y trefi a'r dinasoedd fel ffurf o gludiant cyhoeddus. Yn y dyddiau cynnar defnyddid ceffylau i dynnu'r cerbydau tram. Er i nifer o dramffyrdd trefol gael eu disodli gan rwydweithiau bysus mae sawl dinas yn y byd yn defnyddio rhwydweithiau tramffordd o hyd, e.e. San Francisco, Amsterdam a Tunis.

Dolenni allanol
---------------

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***tram***

* (Saesneg) Tram Travels (gwefan gan bobl sy'n ymddiddori mewn trams, gyda gwybodaeth am dramffyrdd o gwmpas y byd)
Ysgythriad o Tiresias yn taro'r neidr a chael ei droi'n ferch, gan Johann Ulrich Krauss (tua 1690).
Rhagweledydd dall o Thebae ym mytholeg Roeg yw **Tiresias**. Roedd yn fab i'r nymff Chariclo, un o ffefrynnau'r dduwies Athena.[1]

Ceir mwy nag un stori sy'n ceisio esbonio'i ddallineb. Yn ôl un chwedl, cafodd y llanc ei ddallu gan Athena am iddo weld hi'n ymdrochi'n noeth, ond derbynodd hefyd ei rym proffwydol a'r gallu i siarad â'r adar. Sonir amdano hefyd yn treulio cyfnod o'i fywyd yn fenyw. Yn ôl y stori hon, darganfu Tiresias dwy neidr yn cyplu. Cafodd y dyn ei droi'n ferch wedi iddo ladd y neidr fenywol. Ymhen saith mlynedd, daeth o hyd i bâr arall o nadroedd yn cael rhyw: gwnaeth Tiresias ladd y neidr wrywol a drodd yn ôl yn ddyn. Pan ofynnwyd gan Zeus a Hera p'un o'r ddwy ryw sy'n mwynhau'n bennaf wrth garu, atebodd Tiresias taw'r dyn sy'n rhoi mwy o bleser i'r fenyw na'r ffordd arall. Cafodd Hera ei digio am iddo ddatgelu "cyfrinach pob merch", a throdd Tiresias yn ddall am gosb. I wneud iawn am hyn, rhodd Zeus iddo allu darogan ac oes hir. Dywed yr oedd Tiresias yn ddyn doeth iawn, ac hyd yn oed wedi ei farwolaeth roedd ei ysbryd yn fod deallus ac yn parháu i ddarogan yn yr isfyd.[2]

Ymddengys yn gymeriad mewn nifer o'r trasiedïau a leolir yn Thebae, gan lenorion clasurol megis Soffocles, Ewripides, Pindar, ac Ofydd. Tiresias sy'n cynghori Odysseus yn yr Odyseia, yn datgelu troseddau Oidipos, ac yn rhybuddio Pentheus, Brenin Thebae i dalu teyrnged i Dionysus. Ymddengys hefyd mewn gweithiau modern fel proffwyd ac fel ffigur androgynaidd, megis *The Waste Land* gan T. S. Eliot a *La Machine infernale* gan Jean Cocteau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Tiresias. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 16 Rhagfyr 2016.
2. ↑  (Saesneg) "Tiresias" yn *Myths and Legends of the World* (Macmillan, 2001). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 16 Rhagfyr 2016.
Mynach Bwdhaidd o Fietnam oedd **Thích Quảng Đức** (1897 – 11 Mehefin 1963, ganwyd **Lâm Văn Tức**) a losgodd ei hunan i farwolaeth ar groesffordd brysur yn Saigon ar 11 Mehefin 1963. Roedd Ðức yn protestio yn erbyn gormes yn erbyn Bwdhyddion gan lywodraeth Babyddol Ngô Đình Diệm, Arlywydd De Fietnam. Dangoswyd lluniau o'i hunanlosgiad ar draws y byd a thynodd sylw at bolisïau llywodraeth Diệm. Enillodd Malcolm Browne Wobr Pulitzer am ei ffotograff enwog o farwolaeth y mynach. Wedi iddo farw, ail-amlosgwyd ei gorff, ond arhosodd ei galon yn ddianaf. Cafodd hyn ei weld yn symbol o drugaredd a chafodd Ðức ei barchu gan Fwdhyddion fel *bodhisattva*, sef bod goleuedig.

O ganlyniad i hunanlosgiad Ðức fe gynyddodd pwysau rhyngwladol ar Diệm, a datganodd yr arlywydd ddiwygiadau gan obeithio i dawelu'r Bwdhyddion. Cafodd y diwygiadau eu gweithredu'n araf, os o gwbl, ac felly gwaethygodd yr anghydfod rhwng Bwdhyddion a'r llywodraeth. Yn sgîl rhagor o brotestiadau, bu cyrchoedd gan Luoedd Arbennig Byddin Gweriniaeth Fietnam ar bagodâu Bwdhaidd ar draws y wlad, gan gipio calon Ðức a lladd nifer o bobl. Llosgodd nifer o fynachod Bwdhaidd eu hunain i farwolaeth gan ddilyn esiampl Ðức. Yn y bôn, cafodd Diệm ei ddymchwel a'i ladd gan *coup* filwrol yn Nhachwedd 1963. Gwelir hunanlosgiad Ðức yn drobwynt yr argyfwng Bwdhaidd a arweiniodd at newid mewn llywodraeth De Fietnam.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 57904590
* LCCN: n80011059
* SUDOC: 203552504

 |
Llyn yn y Carneddau yn Eryri yw **Llyn Dulyn**. Saif yn sir Conwy, i'r dwyrain o Foel Grach a Garnedd Uchaf. Fymryn i'r de ohono mae llyn arall, Llyn Melynllyn.

Nid yw'r llyn yn un mawr, gydag arwynebedd o 33 acer, ond mae'n un o'r llynnoedd dyfnaf yn Eryri, 189 troedfedd yn y man dyfnaf. Oherwydd ei fod mor ddyfn, roedd Llyn Dulyn yn un o'r llynnoedd y symudwyd y torgochiaid oedd yn Llyn Peris iddynt pan adeiladwyd Gorsaf Bŵer Dinorwig. Mae'r clogwyni rhwng y llyn a'r copaon uwchben wedi bod yn safle nifer o ddamweiniau i awyrennau oedd yn hedfan yn rhy isel mewn tywydd garw.

Adeiladwyd argae yn 1881 er mwyn defnyddio'r llyn i gyflenwi dŵr; ar hyn o bryd mae'n cyflenwi dŵr i dref Llandudno. Gellir gweld y pibellau dŵr yn croesi Afon Conwy dros bont Tal-y-Cafn. Mae dŵr Llyn Dulyn hefyd yn cael ei gludo i Lyn Eigiau a Llyn Cowlyd. Mae Afon Dulyn yn llifo allan o'r llyn tua'r gogledd-ddwyrain, ac yn ymuno ag Afon Conwy gerllaw Tal-y-bont.

Yr Allor Goch
-------------

Ceir traddodiad llên gwerin diddorol ynglŷn â Llyn Dulyn. Dywedir na welwyd erioed arno eleirch gwyllt yn disgyn, na hwyaid, nag un math arall o aderyn. Ac yn y llyn mae sarn o gerrig yn mynd iddo, a phwy bynnag a â ar y sarn pan fo hi yn des gwresog, ac sy'n talfu dŵr gan wlychu'r garreg eithaf yn y sarn a elwir yr Allor Goch, siawns na cheir glaw cyn y nos.

Dyna a geir yn *Y Brython* (1859). Yn yr un rhifyn dywedir fod pysgod gyda phennau anferth a chyrff bychain yn byw yn y llyn.

Llyfryddiaeth
-------------

* *The Lakes of Eryri*, gan Geraint Roberts, Gwasg Carreg Gwalch, 1985
* John Jones (Myrddin Fardd), *Llên gwerin Sir Gaernarfon* (Caernarfon, 1908)

Gweler hefyd
------------

* Ceunant Dulyn
Mae **Tramffordd Pemberton** yn dramffordd dreftadaeth yng Ngorllewin Awstralia, sy’n mynd trwy fforestydd Coed Karri, Marri a Jarrah ei hardal ac yn ailgreu hanes fforestiaeth yr ardal.. Mae’r rheilffordd rhwng Pemberton a Northcliffe yn 36 cilomedr o hyd, a’r un rhwng Pemberton a Northcliffe yn 21 cilomedr

Hanes atgyfodiad y dramffordd
-----------------------------

Sefydlwyd Cwmni Tramffordd Pemberton Cyf ym 1987 i gynnal gwasanaeth i deithwyr ar Reilffordd Pemberton-Northcliffe. Dechreuodd gwasanaethau ar 12 Medi 1987 ac ymlaen ar Reilffordd Lambert-Pemberton o 1995 ymlaen. Caniatawyd y wasanaeth gan Gorchmynion Rheilffordd Dwrist Pemberton-Northcliffe 1987 a Lambert-Pemberton ym 1995. Cludwyd coed gan y rheilffordd hyd at 2002, pan gaewyd y melin coed. Defnyddir cerbydau diesel, er oedd gwasanaeth stêm hyd at 2006.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan australiassouthwest.com
2. ↑  Gwefan westernaustralia.com
3. ↑  Gwefan y tramffordd
4. 1 2  Gwefan y Rheilffordd
5. ↑  Gwefan tramways.blogspot.com

Dolen allanol
-------------

* Gwefan y tramffordd

Oriel
-----

* 
* 
*
Mae'r Beibl yn fath o **lenyddiaeth**
Mae **llenyddiaeth** yn cynnwys rhyddiaith, barddoniaeth a drama wedi ei sgrifennu mewn iaith goeth neu afaelgar a mewn arddull arbennig.

Roedd yr hen chwedlau Cymreig yn cael eu hadrodd ar lafar cyn iddynt gael eu copio ar lawysgrif; chwedlau fel Pwyll Pendefig Dyfed, Math Fab Mathonwy. Breuddwyd Rhonabwy.

Cyhoeddir llenyddiaeth mewn llyfr neu - ers rhai blynyddoedd - mewn e-lyfr neu ar wefan ar y rhyngrwyd.

Gwobrau, medalau a rhestri Llên Cymru
-------------------------------------

### Gwobrau

* Gwobr Goffa Daniel Owen - gwobr am nofel a gyflwynir yn y gystadleuaeth hon yn yr Eisteddfod Genedlaethol
* Gwobr Gwasg Gomer
* Gwobr Mary Vaughan Jones - gwobr llyfrau plant
* Gwobr Tir na n-Og
* Gwobr John Tripp

### Medalau

* Y Fedal Ryddiaith - gwobr am ryddiaith a gyflwynir i'r gystadleuaeth hon yn yr Eisteddfod Genedlaethol (ers 1937)

### Rhestri llyfrau

* Llyfr y Flwyddyn
* Nofel y Mis

Gweler Hefyd
------------

* Enillwyr Gwobr Llenyddiaeth Nobel
* Termau Llenyddol

Chwiliwch am ***llenyddiaeth***  
yn Wiciadur.
Awdur Americanaidd oedd **Louisa May Alcott** (29 Tachwedd 1832 – 6 Mawrth 1888). Mae hi'n fwyaf adnabyddus fel awdur y nofel *Little Women* (1868), a'i dilyniannau *Little Men* (1871) a *Jo's Boys* (1886). Cafodd ei magu yn Lloegr Newydd gan ei rhieni Abigail and Amos Bronson Alcott, dilynwyr y mudiad trosgynoliaeth, a daeth i gysylltiad agos â llawer o ddeallusion blaenllaw'r cyfnod, fel Ralph Waldo Emerson, Henry David Thoreau a Henry Wadsworth Longfellow.

Ceisiodd ei thad redeg ysgol ar egwyddorion arloesol, ond ni chafodd ei ymdrechion fawr o lwyddiant; o ganlyniad roedd yn dioddef o anawsterau ariannol, felly bu'n rhaid i Louisa May weithio i helpu i gefnogi’r teulu o oedran ifanc, gan ddechrau gyrfa fel awdur. Cafodd lwyddiant beirniadol am ei hysgrifennu yn y 1860au. Yn gynnar yn ei gyrfa, defnyddiodd y ffugenw "A. M. Barnard" i ysgrifennu nofelau cyffrous ar gyfer pobl ifanc.

Mae ei nofel *Little Women* wedi'i lleoli yng nghartref teulu Alcott, Orchard House, yn Concord, Massachusetts, ac mae wedi'i seilio'n fras ar brofiadau ei phlentyndod gyda'i thair chwaer, Abigail, Elizabeth ac Anna. Cafodd y nofel dderbyniad brwd ar y pryd ac mae wedi parhau i fod yn nofel boblogaidd i blant hyd at heddiw. Mae wedi'i addasu i ffilm sawl gwaith.

Roedd Louisa May Alcott yn ffeministaidd ac ymgyrchodd i ddileu caethwasiaeth. Arhosodd yn ddibriod trwy gydol ei hoes. Bu farw o strôc, ddeuddydd ar ôl i'w thad farw, yn Boston, Massachusetts, ar 6 Mawrth 1888.

Gweithiau
---------

* *Little Women (1868)*
* *Good Wives* (1869)
* *An Old Fashioned Girl* (1870)
* *Little Men* (1871)
* *Work: A Story of Experience* (1873)
* *Eight Cousins* (1875)
* *Rose in Bloom* (1876)
* *Under the Lilacs* (1878)
* *Jo's Boys* (1886)
* *Jack and Jill: A Village Story* (1880)
Mabolgamp gymnastaidd sy'n defnyddio trampolîn yw **trampolinio**. Mae cystadleuaeth yn cynnwys un symudiad gorfodol ac un symudiad dewisol, a'r enillwyr yn perfformio symudiad dewisol arall. Ceir cyffwrdd â'r trampolîn dim ond 10 gwaith mewn symudiad. Caiff cystadleuwyr eu sgorio ar sail anhawster, perfformiad, a ffurf.

Jason Burnett yn trampolinio ym Mhencampwriaethau Cenedlaethol Canada yn 2008

Hanes
-----

Dechreuodd y fabolgamp fodern ym 1936 gan yr Americanwr George Nissen. Bu'r gystadleuaeth answyddogol gyntaf yn yr Unol Daleithiau ym 1947, a'r pencampwriaethau swyddogol cyntaf ym 1954. Daeth yn un o chwaraeon y Gemau Holl-Americanaidd ym 1955. Bu'r gystadleuaeth agored ryngwladol gyntaf yng Ngorllewin yr Almaen ym 1962, a'r bencampwriaeth ryngwladol gyntaf yn Lloegr ym 1964. Sefydlwyd y Gymdeithas Drampolîn Ryngwladol yn sgil y bencampwriaeth honno. Daeth trampolinio yn un o'r chwaraeon Olympaidd yn 2000.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [trampolining].
2. 1 2  (Saesneg) trampoline. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 26 Mehefin 2014.
Roedd **Louis yr Almaenwr** (806 — 28 Medi 876) yn fab i Louis Dduwiol, ymerawdwr Ymerodraeth y Ffranciaid, a'i wraig Ermengarde o Haspengouw. Fel **Louis II** roedd yn frenin Ffrancia Ddwyreiniol (yr Almaen yn ddiweddarach), ac yn nes ymlaen yn frenin Lotharingen fel Louis I.

Bu farw Louis Dduwiol yn 840 a cheisiodd ei fab hynaf Lothair ddod yn ymeradwr dros deyrnas ei dad. Roedd dau arall o feibion Louis yn fyw, Louis yr Almaenwr a Siarl Foel, a gwnaethant gynghrair i wrthwynebu Lothair, gan ei orchfygu ym mrwydr Fontenoy-en-Puisaye yn 841. Yn 843, cytunodd y tri brawd ar Gytundeb Verdun, oedd yn rhannu'r ymerodraeth, gyda Siarl Foel yn derbyn Ffrancia Orllewinol (a ddaeth yn deyrnas Ffrainc yn ddiweddarach), Lothair I, oedd yn cael y teitl o ymerawdwr, yn derbyn Ffrancia Ganol (a enwyd yn Lotharingia) a Louis yr Almaenwr yn derbyn Ffrancia Ddwyreiniol.

Priododd yn 827 ag Emma, a chawsant nifer o blant:

* Karloman
* Louis yr Ieuengaf
* Siarl Dew
* Hildegard
* Irmengard
* Gisela

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 73878516
* LCCN: n88666609
* ISNI: 0000 0001 2139 414X
* GND: 118863746
* SUDOC: 073367133
* BNF: cb120822395 (data)
* HDS: 020773

 |
*Erthygl am y clerigwr a llenor o'r 17eg ganrif yw hon, am yr ysgolhaig Celtaidd gweler Thomas Powel.*
Clerigwr a llenor Cymreig oedd **Thomas Powell** (c. 1608 – 31 Rhagfyr 1660). Fe'i cofir yn bennaf fel cyfieithydd i'r Saesneg. Roedd yn gyfaill i'r brodyr Thomas a Henry Vaughan.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Powell ym mhlwyf y Cantref, Brycheiniog yn 1608 (yn ôl pob tebyg). Astudiodd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, lle cyfarfu gyda Thomas a Henry Vaughan am y tro cyntaf. Etifedodd reithoriaeth y Cantref gan ei dad ond bu anghydfod rhyngddo a'r awdurdodau yng nghyfnod Gwerinlywodraeth Lloegr a bu rhaid iddo adael Cymru a byw tramor am dymor.

Mae ei waith llenyddol yn cynnwys cyfieithiad o'r Eidaleg o lyfr gan Malvezzi wrth y teitl *Christian Politician* a'r *Elementae Opticae* (1651). Cyhoeddodd un llyfr Cymraeg, sef *Cerbyd Iechydwriaeth* (1657), traethawd sy'n adlewyrchu ei farn am anghyfiawnder y wladwriaeth Biwritanaidd. Credir mai ef hefyd a gyhoeddodd *Olor Iscanus* ei gyfaill Henry Vaughan yn 1654, cyfrol o farddoniaeth a ystyrir yn un o glasuron Saesneg yr 17g.

Gadawodd lawysgrifau ar ei ôl sy'n amlygu ei ddiddordeb yn hynafiaeth y Cymry a'r Celtiaid.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Christian Politician* (d.d.)
* *Elementae Opticae* (1651)
* *Cerbyd Iechydwriaeth* (1657)
* *Humane Industry* (1661). Cyhoeddwyd wedi ei farwolaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.
2. ↑  *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 70347916
* LCCN: n85010272
* ISNI: 0000 0000 6367 9883
* GND: 1055114343
* SELIBR: 314129
* BNF: cb17130156t (data)

 |
Economegydd Ffrengig a oedd yn un o brif ffigurau Ysgol Lausanne oedd **Marie-Esprit-Léon Walras** (16 Rhagfyr 1834 – 5 Ionawr 1910) sydd yn nodedig am fformiwleiddio damcaniaeth gwerth ymylol ac am arloesi damcaniaeth cydbwysedd cyffredinol. Ei gampwaith ydy *Éléments d’économie politique pure* (1874–77).

Ganed yn Évreux yn ardal Normandi, Teyrnas y Ffrancod, yng nghyfnod brenhiniaeth Gorffennaf, yn fab i'r economegydd Auguste Walras. Methodd yr arholiad mynediad i'r École Polytechnique ym Mharis ddwywaith, am iddo beidio adolygu ei fathemateg, ac aeth i astudio yn yr École des Mines yn 1854. Gadawodd yr ysgol ar ôl blwyddyn yn unig, a throdd ei sylw at lenyddiaeth am gyfnod. Yn 1858, cafodd ei berswadio gan ei dad i astudio economeg.

Oherwydd diffyg ei addysg ffurfiol, ni fedrai Walras ennill swydd yn y brifysgol. Treuliodd ychydig flynyddoedd yn newyddiadura ac yn gweithio i sawl busnes aflwyddiannus cyn iddo sefydlu banc gyda Léon Say yn 1865 ar gyfer cydweithfaoedd cynhyrchwyr yng ngorllewin Ewrop. Sefydlwyd hefyd cyfnodolyn misol ganddynt ar bwnc busnes cydweithredol, *Le travail*, yn 1866. Methodd y banc a'r cyfnodolyn yn 1868, ond yn 1870 penodwyd Walras yn athro economi wleidyddol ym Mhrifysgol Lausanne. Ymddeolodd yn 1892, a fe'i olynwyd yn y swydd academaidd honno gan Vilfredo Pareto. Bu farw Léon Walras yn 75 oed yn Clarens, ger Montreux, Vaud, yng ngorllewin y Swistir.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Léon Walras. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 7 Chwefror 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 76324284
* LCCN: n50024510
* ISNI: 0000 0001 2140 0589
* GND: 118806068
* SELIBR: 250058
* SUDOC: 027333043
* BNF: cb11928836d (data)
* BIBSYS: 90126579
* HDS: 041426
* NLA: 35589236
* NDL: 00460122
* NKC: jn20000701929
* BNE: XX1161075
* CiNii: DA00370269

 |
Llinell amser esblygiad bywydgweld • trafod • golygu***dŵr*****Bywyd  
ungellog*****Ffotosynthesis*****Ewcaryotau****Bywyd  
amlgellog****Bywyd ar y tir****Deinosoriaid****Mamaliaid****Blodau** ←Y Ddaear cynharaf (-4540)←Dŵr cynharaf←Bywyd cynharaf  
(-4100)←Meteorynnau enfawr←Ocsigen cynharaf←Ocsigen yn yr atmosffer←Diocsigen (O2)←Atgenhedlu rhywiol←Y Ffrwydriad Cambriaidd←Y bodau dynol cynharafP  
h  
a  
n  
r  
z  
c P  
r  
o  
t  
e  
r  
o  
z  
o  
i  
c A  
r  
c  
h  
e  
a  
nH  
a  
d  
e  
a  
n  
*Graddfa'r echel: Miliynnau o flynyddoedd.*
Mae'r **linell amser** ganlynol wedi'i seilio ar y damcaniaethau a oedd yn dderbyniol yn 2016, ac yn dilyn trefn gronolegol esblygiad bywyd ar y Ddaear.

Mewn bywydeg, mae esblygiad yn digwydd ar draws nifer o genedlaethau o fewn genynnau rhywogaethau. Yn ei dro, mae esblygiad wedi creu cyfoeth yr amrywiaeth, a hynny ym mhob lefel biolegol: o'r deyrnasoedd i rywogaethau ac organebau unigol, ac ymhellach - i'r moleciwlau a'r protinau oddi fewn iddynt. Mae'r tebygrwydd rhwng pob un o'r rhain yn brawf iddynt oll darddu o'r un hynafiad; o'r hynafiad hwn y daeth pob rhywogaeth (boed yn fyw heddiw neu wedi'i ddifodi, gan addasu drwy'r broses a elwir yn 'esblygiad'. Mae dros 99% o'r holl rywogaethau (dros 5 biliwn ohonynt) sydd wedi byw ar y blaned hon ers iddi gael ei chreu, bellach, wedi'u difodi. Amcangyfrifir fod rhwng 10 miliwn ac 14 miliwn o rywogaethau'n fyw heddiw, gyda tua 1.2 miliwn ohonynt wedi'u cofnodi a 86 heb eu cofnodi.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  McKinney 1997, t. 110
2. ↑  Stearns & Stearns 1999, t. x
3. ↑  Novacek, Michael J. (8 Tachwedd, 2014). "Prehistory's Brilliant Future". *The New York Times*. Efrog Newydd: The New York Times Company. ISSN 0362-4331. Cyrchwyd 2014-12-25. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help); Check date values in: `|date=` (help)
4. ↑  Miller & Spoolman 2012, t. 62
5. ↑  Mora, Camilo; Tittensor, Derek P.; Adl, Sina et al. (23 Awst 2011). "How Many Species Are There on Earth and in the Ocean?". *PLOS Biology* (San Francisco, CA: Public Library of Science) **9** (8): e1001127. doi:10.1371/journal.pbio.1001127. ISSN 1545-7885. PMC 3160336. PMID 21886479. .