Bardd a dramodydd sy'n enwog am ei anterliwtiau oedd **Thomas Edwards** neu **Twm o'r Nant** (Ionawr 1739 – 3 Ebrill 1810). Daeth yn ffigwr amlwg ym mywyd y werin ar ddiwedd y 18g a dechrau'r 19g ac mae ei waith yn adleisio profiad a theimlad y dosbarth hwnnw yn wyneb anghyfiawnderau mawr yr oes. Yn ystod ei oes cafodd ei alw "y *Cambrian Shakespeare*" gan ei edmygwyr.

Gyrfa
-----

Ganwyd Twm o'r Nant ym Mhenporchell Isaf, ym mhlwyf Llanefydd, Sir Ddinbych yn 1739. O fewn dwy flynedd symudodd y teulu i'r Nant Uchaf yn Nantglyn (y "Nant" yn ei lysenw), hefyd yn Sir Ddinbych. Ychydig iawn o addysg ffurfiol a gafodd, ond dysgodd elfennau darllen a sgwennu Cymraeg mewn ysgol rad a sefydlwyd yn Nantglyn. Dywed Twm yn ei hunangofiant ei fod wedi sgwennu ei anterliwt gyntaf yn 9 mlwydd oed. Gweithiodd fel gwas fferm, fel ei dad o'i flaen. Ond cyn hir roedd yn perfformio mewn anterliwtiau yn ffeiriau gogledd-ddwyrain Cymru. Priododd ei gariad Elizabeth Hughes yn 24 oed ar 19 Chwefror 1763, mewn gwasanaeth yn Llanfair Talhaearn a arweinwyd gan y bardd Ieuan Brydydd Hir, a chafodd ferch yn Rhagfyr yr un flwyddyn. Bu fyw â'i wraig yn y gogledd hyd 1769 gan ennill bywoliaeth fel cariwr coed yn Ninbych a Bachymbyd. 

Bedd Twm yn Eglwys Sant Marchell ("Yr Eglwys Wen"), Dinbych.
Bedd Twm yn Sant Marchell Llanfarchell, Dinbych.
Yna daeth tro mawr ar ei fywyd ac aeth Twm i lawr i'r De a Sir Drefaldwyn i ddianc rhag ei ddyledwyr a threuliodd gyfnod helbulus yn cadw tafarn ac yn gofalu am dollborth yn Llandeilo, Sir Gaerfyrddin.

Dychwelodd Twm i'r gogledd yn 1789 a bu aros yno hyd ddiwedd ei oes. Cododd gartref i'r teulu ar ddarn o dir rhwng Natnglyn a Llansannan. Bu rhaid iddo droi ei law at sawl peth, yn cynnwys gwaith saer maen ac fel gosodwr ffwrnesiau a gratiau. Trodd fwyfwy at grefydd yn ei henaint a daeth yn gyfeillgar iawn â Thomas Charles o'r Bala. Mae'r anterliwtiau a gyfansoddodd yng nghyfnod olaf ei oes yn llawer llai masweddus ac yn adlewyrchu profiad Twm dan ddylanwad Methodistiaeth. Bu farw ar 3 Ebrill 1810 a chafodd ei gladdu ym mynwent Llanfarchell (neu'r "Yr Eglwys Wen"), ger Dinbych.

Ei waith llenyddol
------------------

Portread o Twm o'r Nant, tua 1790-1800, gan Lewis Hughes. Olew ar bren (Amgueddfa Gwerin Cymru).
Cofir Twm yn bennaf am ei anterliwtiau. Math o ddrama boblogaidd a chwareid ar lwyfannau agored mewn ffeiriau a gwyliau mabsant oedd yr anterliwt. Ceir elfen gref o ffars a dychan ynddynt, ynghyd â beirniadaeth gymdeithasol a moesol. Yr anterliwtiau pwysicaf gan Twm o'r Nant yw:

* *Tri Chydymaith Dyn* (1762)
* *Y Farddoneg Fabilonaidd* (1768)
* *Cyfoeth a Thlodi* (1768)
* *Pedair Colofn Gwladwriaeth* (1786)
* *Pleser a Gofid* (1787)
* *Tri Chryfion Byd* (1789)
* *Bannau y Byd* (1808)
* *Cybydd-dod ac Oferedd* (cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth, 1870)

Ond mi fu Twm yn fardd hynod o boblogaidd yn ogystal. Ysgrifennodd nifer o garolau, baledi, cywyddau ac englynion. Gwerthid ei gerddi gan faledwyr yn y ffeiriau a chyhoeddwyd y gyfrol *Gardd o Gerddi* yn 1790. Cymerodd Twm ran flaenllaw yn Eisteddfod Caerwys 1798, eisteddfod fawr a oedd yn ymgais i adgyfodi traddodiad yr hen eisteddfodau yng Nghaerwys yn yr 16g. Cafodd Twm ei wneud yn Ddisgybl Penceirddiad. O'r un cyfnod tyfodd gelyniaeth rhwng Twm a Dafydd Ddu Eryri a barodd am weddill ei oes.

Ysgrifennodd Twm o'r Nant hunangofiant byr a bywiog sy'n llawn o wybodaeth am ei fywyd a'i feddylfryd, *Hanes bywyd Thomas Edwards bardd gynt o'r Nant*. Cedwir yn ogystal nifer o lythyrau ganddo.

Llyfryddiaeth
-------------

Twm o'r Nant yn ei henaint, portread cyfoes.
### Gwaith Twm o'r Nant

* Glyn M. Ashton (gol.), *Anterliwtiau Twm o'r Nant: Pedair Colofn Gwladwriaeth a Cybydd-dod ac Oferedd* (Caerdydd, 1964)
* eto, *Hunangofiant a llythyau Twm o'r Nant* (Caerdydd, 1962)
* Dafydd Glyn Jones (gol.), *Canu Twm o'r Nant* (Dalen Newydd)
* Adrian C. Roberts (gol.), *Cyfoeth a Thlodi a Tri Chydymaith Dyn* (Dalen Newydd)

### Astudiaethau

* Wyn Griffith, *Twm o'r Nant* (Caerdydd, 1953). Cyfres ddwyieithog Gŵyl Dewi.
* Saunders Lewis, 'Twm o'r Nant', *Meistri'r Canrifoedd* (Caerdydd, 1973)
* Kate Roberts, 'Twm o'r Nant', yn *Gwŷr Llên y Ddeunawfed Ganrif* (1966)
* E. Wyn James, 'Rhai Methodistiaid a’r Anterliwt: John Hughes, Pontrobert, Twm o’r Nant ac Ann Griffiths', *Taliesin*, Hydref 1986

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "EDWARDS, THOMAS ('Twm o'r Nant'; 1739 - 1810), bardd ac anterliwtiwr | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2019-09-01.
2. ↑  "Edwards, Thomas [called Twm o'r Nant] (1738–1810), poet | Oxford Dictionary of National Biography". *www.oxforddnb.com*. doi:10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-62647. Cyrchwyd 2019-09-01.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Twm o'r Nant***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 33479973
* LCCN: n86085771
* ISNI: 0000 0000 2873 0655
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |