Roedd **Bert Lewis Coombes** (9 Ionawr 1893 – 4 Mehefin 1974), a adnabyddir fel **Bertie Lewis Coombs Griffiths** pan oedd yn blentyn, yn llenor a gafodd ei eni yn Lloegr ond a symudodd i Resolfen yng Nghymru cyn y Rhyfel Byd Cyntaf; treuliodd y rhan fwyaf o'i fywyd gwaith ym mhyllau glo maes glo De Cymru, testun llawer o'i waith llenyddol.

Bywyd cynnar
------------

Ganed Coombes yn Wolverhampton a'i fagu yn Swydd Henffordd, yn unig blentyn James Coombs Griffiths, groser, a Harriet Thompson.

Ychydig flynyddoedd ar ôl genedigaeth Bertie, peidiodd y teulu ag arddel y cyfenw Griffiths a mabwysiadwyd enw canol ei dad, 'Coombs' fel cyfenw, gan ei sillafu fel 'Cumbes' neu 'Coombes'. Symudodd y teulu i Dreharris yn ne Cymru lle cymerodd ei dad waith yng Nglofa Deep Navigation a mynychodd Bertie'r ysgol gynradd. Yn 1905 neu 1906 cymerodd ei rieni denantiaeth fferm fechan yn Madley, Swydd Henffordd, a gadawodd Bertie'r ysgol i weithio fel gwas fferm. Yn ddiweddarach daeth yn was i feddyg lleol ond gan fod ei deulu bob amser yn cael trafferth talu rhent y fferm, yn 1910, gadawodd a symud i dde Cymru i fod yn löwr.

Yn y pyllau glo
---------------

Ymsefydlodd Coombes yn Resolfen yng Nghwm Nedd a dechreuodd weithio fel cynorthwyydd glowyr mewn pwll glo carreg. Yn 1913 priododd Mary Rogers, merch ysgrifennydd cyfrinfa leol Ffederasiwn Glowyr De Cymru. Cawsant ferch o'r enw Rose a aned y flwyddyn ganlynol, a mab o'r enw Peter a aned ddeng mlynedd yn ddiweddarach. Buont yn ŵr a gwraig am pum deg chwech o flynyddoedd. Treuliodd ddeugain mlynedd yn gweithio dan ddaear.

Sylweddolodd Coombes nad oedd gan y rhai y tu allan i'r diwydiant glo unrhyw syniad o waith y glowyr a'r peryglon dyddiol yr oeddent yn eu hwynebu. Er gwaethaf ei addysg gyfyngedig, teimlai Coombes yr ysfa i hysbysu'r cyhoedd yn gyffredinol am y diwydiant mwyngloddio a'r cymunedau glofaol. Yn ei bedwardegau, dechreuodd wneud hyn, gan ysgrifennu gyda'r nos ar ôl diwrnod yn y pwll. Ar y dechrau gwrthodwyd ei lawysgrifau gan gyhoeddwyr ond yn y diwedd daeth ar draws John Lehmann, golygydd y "*New Writing"*. Ceisiodd y cylchgrawn llenyddol hwn chwalu rhwystrau cymdeithasol a chyhoeddodd ddarnau o waith gan awduron dosbarth gweithiol yn ogystal ag awduron dosbarth canol addysgedig.

Cyhoeddwyd stori fer Coombes, o'r enw, *The Flame*. Cynnwys y stori fer oedd disgrifiad manwl o ddioddefaint arswydus glöwr, yn gorwedd ar ei fol mewn gwythïen lo ddeunaw modfedd o uchder, pan mae methan ymdreiddiol yn cael ei danio gan ei lamp carbid tra mae'n pacio deinameit i mewn i dwll. Cafodd y stori ganmoliaeth fawr ac arweiniodd at wahoddiadau gan gyhoeddwyr eraill. Dilynodd mwy o straeon byrion, yn seiliedig ar ddigwyddiadau yr oedd wedi'u profi.

Mae ei weithiau mwyaf adnabyddus yn cynnwys:

* *These Poor Hands: The Autobiography of a Miner Working in South Wales* (1939)
* *Those Clouded Hills* (Cobbett, 1944)
* *Miners Day* (Harmondsworth, 1945), lle mae Coombes yn adrodd am weithgareddau bob dydd glöwr y tu mewn a'r tu allan i'r pwll, y cwynion, yr agweddau a'r cyfeillgarwch.

Mae yna dri rhifyn diweddar o'i waith:

* BLCoombes, gyda 75 o ddelweddau o’r Rhondda gan Isabel Alexander (darlunydd rhifyn 1945), wedi’i olygu gan Peter Wakelin, *Miner’s Day* (2021), ISBN 978-1-913640-38-5, Gwasg Parthian
* B.Jones a C.Williams (gol) *With Dust Still in his Throat - The Writing of B. L. Coombes, The Voice of a Working Miner* (2014),ISBN 978-1-78316-149-2, Gwasg Prifysgol Cymru,
* BLCoombes, *These Poor Hands: The Autobiography of a Miner Working in South Wales* (2002),ISBN 978-0-7083-1563-7, Gwasg Prifysgol Cymru

### Gweithiau nodedig eraill

* *The life we want* (cyhoeddwyd yn 1944)
* *I am a miner* (cyhoeddwyd yn 1939)
* *With dust still in his throat : an anthology of writing*

Derbyniad beirniadol
--------------------

Yn 1974, ysgrifennodd y *Times Literary Supplement* fod Coombes "*yn un o'r ychydig awduron proletarian o'r 1930au a oedd yn drawiadol fel ysgrifenwyr yn hytrach na phroletariaid*." Ysgrifennodd y *Bwletin Hanes Cymdeithasol*, "*Gan gwmpasu'r 1930au a'r 1940au, ac felly'n crynhoi ffordd o fyw sydd wedi diflannu, mae pryder Bert Coombes am realiti ffawd y glöwr yn gofnod o ddiddordeb mawr i'r hanesydd cymdeithasol.*"

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Chris Williams, ‘Coombes, Bert Lewis (1893–1974)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004 accessed 10 Nov 2013
2. 1 2 3 4  Jones, Bill; Williams, Chris (1999). *B. L. Coombes*. University of Wales Press. ISBN 978-0-7083-1562-0.
3. 1 2  "B L Coombes". *Archive Wales*. Swansea University. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-11-01. Cyrchwyd 2014-11-01.
4. ↑  Brooks, David B. (1979). "Retrospective: "Miners Day" by B.L. Coombes". *Appalachian Journal* **6** (4): 311–313. JSTOR 40932305.
5. ↑  "Miner's Day: B. L. Coombes, with Rhondda Images by Isabel Alexander (Hardback)". *Parthian Books* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-10-29.
6. 1 2 3  "Coombes, B. L. (Bert Lewis) 1893-1974". *WORLDCAT Identities*.
7. ↑  "B.L.Coombes". *Book review*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-11-09. Cyrchwyd 2014-11-01.

Darllen pellach
---------------

* William D. Jones a Chris Williams - *B.L. Coombes* (cyfres Writers of Wales) (1999)
* Bill Jones a Chris Williams - *With Dust Still in His Throat: A B.L.Coombes Anthology* (1999)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 33998541
* LCCN: no00027686
* ISNI: 0000 0000 8438 8807
* GND: 1053072260
* SUDOC: 146661893
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |