Mae **Cymdeithas Diwygio Etholiadol** (*Electoral Reform Society*, ERS) yn sefydliad ymgyrchu annibynnol wedi'i leoli yn y Deyrnas Unedig sy'n hyrwyddo diwygio etholiadol. Mae'n ceisio disodli pleidleisiau cyntaf i'r felin gyda chynrychiolaeth gyfrannol, gan eiriol dros y bleidlais sengl drosglwyddadwy. Dyma'r sefydliad gweithredu hynaf yn y byd sy'n ymwneud â diwygio gwleidyddol ac etholiadol.

Hanes
-----

John Lubbock, sefydlydd y Gymdeithas
Sefydlwyd yr ERS ym mis Ionawr 1884 fel y Gymdeithas Cynrychiolaeth Gyfrannol gan y polymath a'r gwleidydd John Lubbock. Erbyn diwedd y flwyddyn, roedd y Gymdeithas wedi denu cefnogaeth 184 o Aelodau Seneddol, wedi’u rhannu bron yn gyfartal rhwng Ceidwadwyr a Rhyddfrydwyr. Ymhlith yr aelodau cynnar eraill roedd Charles Dodgson (Lewis Carroll yn well), CP Scott, golygydd The Manchester Guardian a Thomas Hare, dyfeisiwr y Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy. Nod cychwynnol y Gymdeithas oedd cynnwys cynrychiolaeth gyfrannol yn nhelerau Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1884 a Deddf Ailddosbarthu Seddi 1885, ond, er gwaethaf ymgyrch benderfynol o lobïo gwleidyddol, ni allai wneud hynny.

Disgrifiodd pamffled PRS o’r 1920au amcanion y sefydliad fel a ganlyn:

1. atgynhyrchu barn yr etholwyr yn y senedd a chyrff cyhoeddus eraill yn eu gwir gyfrannau
2. i sicrhau y bydd mwyafrif yr etholwyr yn llywodraethu a bydd pob lleiafrif sylweddol arall yn cael ei glywed
3. rhoi rhyddid ehangach i etholwyr yn y dewis o gynrychiolaeth
4. rhoi mwy o annibyniaeth i gynrychiolwyr trwy eu rhyddhau o bwysau buddiannau adrannol (efallai mai disgyblaeth plaid a bargeinion ystafell gefn oedd i fod i fod i fod)
5. sicrhau cynrychiolaeth i bleidiau gan eu haelodau mwyaf galluog a mwyaf dibynadwy.
Ochr yn ochr â’i chwaer sefydliad, Proportional Representation Society of Ireland, llwyddodd y Gymdeithas i gyflwyno STV mewn etholiadau lleol ac yna cenedlaethol yn Iwerddon, ac mewn nifer o sefydliadau crefyddol, addysgol a phroffesiynol. Yn dilyn yr Ail Ryfel Byd, dioddefodd y Gymdeithas o broblemau ariannol a diffyg awydd cyhoeddus i ddiwygio. Pan gyflwynodd Fianna Fáil gynnig i ddychwelyd i bleidleisio cyntaf i’r felin ddwywaith (1959 a 1968) mewn refferendwm, arweiniodd y Gymdeithas, o dan arweiniad Enid Lakeman, ymgyrch lwyddiannus i gadw’r system STV yn Iwerddon.

Ym 1973, cyflwynwyd y STV yng Ngogledd Iwerddon ar gyfer etholiadau i gynghorau lleol ac i Gynulliad newydd Gogledd Iwerddon, a galwyd ar y Gymdeithas a'i staff i gynghori yn y rhaglen addysg a sefydlwyd gan y llywodraeth i godi ymwybyddiaeth y cyhoedd.

Atgyfododd diddordeb mewn cynrychiolaeth gyfrannol yn sydyn ym Mhrydain ar ôl etholiad cyffredinol Chwefror 1974. O hynny ymlaen, llwyddodd y Gymdeithas i sicrhau proffil cyhoeddus uwch i’w hymgyrchoedd. Ym 1983, cydnabuwyd y Gymdeithas gan Gyngor Economaidd a Chymdeithasol y Cenhedloedd Unedig fel sefydliad anllywodraethol gyda Statws Ymgynghorol.

Gweithgareddau
--------------

Slip pleidleisio yn refferendwm Pleidlais Amgen y DU, Mai 2011
Mae’r Gymdeithas wedi ymgyrchu’n llwyddiannus dros gyflwyno STV ar gyfer etholiadau lleol yn yr Alban, ac wedi arwain yr alwad am refferendwm ar y system bleidleisio yn sgil sgandal treuliau seneddol y Deyrnas Unedig fel rhan o’r ymgyrch *Vote for a Change*. Mae'n un o sylfaenwyr clymblaid *Votes at 16 Coalition*.

### Refferendwm AV

Yn ddiweddarach bu'r Gymdeithas yn un o brif gyllidwyr y cynllun *YES! To Fairer Votes* yn y cais aflwyddiannus am bleidlais Ie yn refferendwm 2011 ar y Pleidlais Amgen. Gwasanaethodd ei Phrif Weithredwr, Katie Ghose, fel cadeirydd yr ymgyrch.

### Comisiynwyr heddlu a throseddu

Yn 2012, beirniadodd y Gymdeithas y modd yr ymdriniodd y Llywodraeth â’i pholisi o gomisiynwyr Heddlu a throseddu etholedig – a arweiniodd at y ganran leiaf yn pleidleisio yn hanes amser heddwch Prydain.

Ym mis Awst 2012, rhagwelodd y Gymdeithas y gallai'r nifer a bleidleisiodd fod mor isel â 18.5% ac amlinellodd gamau i achub yr etholiadau, gan ysgogi cefnogaeth gan ymgeiswyr a phleidleiswyr. Ni newidiodd y Llywodraeth dacl, gan drosleisio'r rhagfynegiad yn "stori tymor wirion". Yn dilyn y canlyniad (lle'r oedd y ganran a bleidleisiodd yn genedlaethol yn ddim ond 15.1%, hyd yn oed yn is na rhagfynegiad y Gymdeithas), brandiodd y Gymdeithas ymagwedd y Llywodraeth at etholiadau fel "comedi gwallau", safbwyntiau a ategwyd gan Ysgrifennydd Cartref yr Wrthblaid, Yvette Cooper.

### Cofrestru pleidleiswyr

Arweiniodd y Gymdeithas geisiadau i newid dull y Llywodraeth o gyflwyno Cofrestru Etholiadol Unigol, a alwyd yn "sgandal wleidyddol fwyaf nad ydych erioed wedi clywed amdano" gan y New Statesman. Amcangyfrifodd ffynonellau'r Comisiwn Etholiadol y gallai cymaint â 10 miliwn o bleidleiswyr ddiflannu o'r gofrestr etholiadol o dan gynlluniau'r llywodraeth, yn dlawd yn bennaf, yn ifanc neu'n ddu, ac yn fwy tebygol o bleidleisio dros Lafur. Llwyddodd y Gymdeithas i sicrhau newidiadau i'r ddeddfwriaeth.

Cymru
-----

Canlyniadau pleidlais 'cyntaf i'r felin' yn Etholiad Senedd Cymru, 2021 a system mwy gyfrannol. Mae'r Gymdeithas wedi galw am ddiwygio'r system bleidleisio a chynyddu nifer yr aelodau seneddol
Ceir cangen benodol i Gymru o'r Gymdeithas. Mae'r Gymdeithas wedi chwarae rhan flaenllaw yng ngwleidyddiaeth Cymru, yn arbennig wrth ac wedi sefydli Senedd Cymru wedi Refferendwm Datganoli i Gymru yn 1997. Prif Weithredwr y Gymdeithas yng Nghymru yw Jess Blair.

* **Cynyddu maint Senedd Cymru** - Bu iddynt alw am gynyddu nifer yr Aelod Cynulliad (fel y'i gelwid ar y pryd), o'r 60 a sefydlwyd yn 1999 gydag agor y Cynulliad a chynnal system bleidleisio mwy cyfrannol. Ym Mehefin 2022 gwireddwyd peth o'r ymgyrchu hwn yn sgil Cytundeb Cydweithio Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru 2021 wedi i bwyllgor trawsbleidiol yn y Senedd gytuno gyda'r bwriad i gynyddu nifer yr aelodau i 96.

* **System Bleidleisio mwy Cyfrannol** - Yn sgil y Cytundeb Cydweitho hefyd cafwyd peth symud ar greu system bleidleisio mwy cyfrannol, er, yn 2023, nid oedd yn glir pa mor gyfrannol byddai hyn. Er bod yr ERC yn galw am system Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy (STV) nid yw'n glir ai dyna wireddir.

* **Pleidleisiau i bobl 16 ac 17 oed** - Bu'r Gymdeithas yn galw am estyn y bleidlais i bobl 16 ac 17 oed. Gwireddwyd y galwad hyn ar gyfer Etholiad Senedd Cymru, 2021.

### Grŵp Democratiaeth Cymru

Yn 2020 yn dilyn newidadau i drefn pleidlesio mewn etholiadau ar gyfer Senedd Cymru a chynghorau lleol Cymru, gyda'r bleidlais yn ymestyn i gynnwys pobl 16 ac 17 oed a dinasyddion tramor, bu'r Gymdeithas yn rhan o sefydlu a chynnal Grŵp Democratiaeth Cymru. Sefydlwyd y Grwp yn barod ar gyfer Etholiad Senedd Cymru 2021. Roedd dros 60 o wahanol gyrff yn aelodau o'r Grŵp a'r bwriad oedd i annog mwy o bobl i ymwneud â democratiaeth Cymru at ei gilydd.

Dolenni allannol
----------------

* Tudalen Gymraeg ar y wefan swyddogol
* Gwefan swyddogol
* Civia Election Services

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "What we stand for". Cyrchwyd 23 October 2015.
2. ↑  Dunleavy, Patrick; Travers, Tony; Gilson, Chris (13 November 2012). "The LSE's simple guide to UK voting systems". London School of Economics. Cyrchwyd 24 February 2015.
3. ↑  Hart, pp. 121–125
4. ↑  The Influence of the Method of Election upon the Constitution of Local Authorities, London: PRS, [1926]
5. ↑  Sinnott, Richard, 1999. ‘The electoral system’, pp. 99–126 in John Coakley and Michael Gallagher (eds), *Politics in the Republic of Ireland*, 3rd ed. London: Routledge and PSAI Press.
6. ↑  "CAIN: Politics: Elections: Introduction to the Electoral System in Northern Ireland". *ulst.ac.uk*.
7. ↑  "What is Fairshare?". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 4 February 2012. Cyrchwyd 22 October 2015.
8. ↑  "Parliament in crisis: When will MPs start to listen to the people?". *TheGuardian.com*. Guardian News and Media. 24 May 2009. Cyrchwyd 24 February 2015.
9. ↑  Curtis, Polly; Kollewe, Julia (3 May 2011). "AV referendum: full details of donations to yes and no campaigns". *The Guardian*. London. Cyrchwyd 24 February 2015.
10. ↑  "Police and crime commissioner candidates warn of turnout". *BBC News*. 26 September 2012. Cyrchwyd 24 February 2015.
11. ↑  Beckford, Martin (18 August 2012). "Turnout of 18% predicted for police commissioner election 'shambles'". *The Daily Telegraph*. London. Cyrchwyd 24 February 2015.
12. ↑  "Yvette Cooper MP". 16 November 2012. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 25 January 2013.
13. ↑  Hasan, Mehdi (6 October 2011). "Electoral registration: the biggest political scandal you've never heard of". *New Statesman*. London. Cyrchwyd 24 February 2015.
14. ↑  Wintour, Patrick (15 September 2011). "Shocked MPs told electoral plan could remove 10m voters". *The Guardian*. London. Cyrchwyd 24 February 2015.
15. ↑  "An important victory for voters, but no time for complacency". Cyrchwyd 23 October 2015.
16. ↑  "Buddugoliaeth fawr ar ddiwygio'r Senedd". Gwefan Cymdeithas Ddiwygio Etholoiadol. 16 Mehefin 2022.
17. ↑  "Senedd Cymru: Gyda dim ond 60 o aelodau yn y Senedd, mae democratiaeth Cymru dan bwysau ac mae angen dirfawr am ddiwygio". Gwefan yr ERS. Cyrchwyd 19 Awst 2023.
18. ↑  "Diwygio yn y Senedd a system gyfrannol i lywodraeth leol: wythnos gyffrous i ddemocratiaeth Gymru". Gwefan yr ERS. 2 Chwefror 2017.
19. ↑  "Grŵp Democratiaeth Cymru: Yn flaenorol y Gweithgor Ymgysylltu Etholiad (EEWG)". Gwefan swyddogol ERC. Cyrchwyd 19 Awst 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 133385906
* LCCN: n77009034
* ISNI: 0000 0001 2229 7093

 |