Roedd **Godfrey Charles Morgan**, Is-iarll 1af Tredegar (28 Ebrill 1831 – 11 Mawrth 1913) yn filwr Prydeinig, gwleidydd Cymreig ac aelod o bendefigaeth Prydain. Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Sir Frycheiniog rhwng 1858 a 1875.

Cefndir
-------

Ganwyd Morgan yng Nghastell Rhiwpera Machen Isaf yn ail fab i Charles Morgan Robinson Morgan, Barwn 1af Tredegar a’i wraig Rosamund, merch y Cadfridog Godfrey Basil Mundy. Roedd yn frawd i’r Aelodau Seneddol Charles Rodney Morgan a Frederick Courtenay Morgan

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton gan adael yr ysgol ym 1848 i ymuno a’r fyddin.

Ni fu’n briod. Cyn mynd i ymladd yn y Crimea roedd Morgan wedi dyweddïo, ond priododd ei gariad dyn arall yn ei absenoldeb.

Gyrfa filwrol
-------------

Ym 1849 comisiynwyd Morgan i 17eg catrawd y Gwaywyr. Dyrchafwyd ef yn is-gapten ym 1850 ac yn gapten ym 1853.

Bu’n ymladd yn Rhyfel y Crimea gan chware rhan yn *Hyrddiad y Frigâd Ysgafn* ym Mrwydr Balaklava ar 28 Hydref 1854. Ef oedd un o’r unig ddau swyddog o’i gatrawd i ddychwelyd o’r hyrddiad heb anaf corfforol. Wedi’r hyrddiad aeth yn sâl ac fe’i danfonwyd i ysbyty Scutari, Istanbul cyn cael ei ryddhau o’r fyddin ym mis Ionawr 1855. Mewn llythyr i’w fam mae’n beio’r salwch ar *olygfeydd brawychus o laddfa a thywallt gwaed*.

Gwasanaethodd fel Uwchgapten Iwmyn Brenhinol Sir Gaerloyw, Cyrnol anrhydeddus Peirianyddion Brenhinol Sir Fynwy a llywydd Cymdeithas Byddin Diriogaethol Sir Fynwy.

Gyrfa sifil
-----------

Roedd Morgan yn gadeirydd Cwmni Dociau Alexandra Casnewydd  ac yn gadeirydd siambr fasnach y dref. Ar farwolaeth ei dad, etifeddodd ystâd a buddiannau diwydiannol a masnachol sylweddol. Bu yn hael gyda rhoddion o’i dir i achosion crefyddol a dyngarol. Ymysg ei rhoddion mwyaf sylweddol bu safleoedd Prifysgol Caerdydd ; Ysbyty Brenhinol Gwent, Casnewydd a thiroedd athletau Casnewydd.

Bu’n ynad heddwch ar feinciau Siroedd Brycheiniog Mynwy a Morgannwg 

Cymerodd ddiddordeb mewn hyrwyddo dulliau amaethyddol newydd, gan noddi â sioe amaethyddol Tredegar a bridio anifeiliaid a cheffylau gwedd ym Mharc Tredegar. Bu'n llywydd Clwb Smithfield, Cymdeithas Amaethyddol Caerfaddon a’r Gorllewin, y Gymdeithas Amaethyddol Frenhinol, y Gymdeithas Ceffylau Gwedd a’r Gymdeithas Ceffylau Hacni.

Yn ddiweddarach, fe ddatblygodd ddiddordeb mewn archeoleg a hynafiaethau, gan wasanaethu fel llywydd Cymdeithas Archeolegol y Cambrian. Bu’n llywydd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymrodorion .

Gyrfa wleidyddol
----------------

Ar farwolaeth Syr Joseph Bailey ym 1858 etholwyd Morgan yn AS ceidwadol etholaeth Sir Frycheiniog mewn is etholiad. Llwyddodd i gadw'r sedd hyd 1875 pan olynodd ei ddiweddar dad i Dŷ’r Arglwyddi fel ail Farwn Tredegar ym 1875. Ym mis Rhagfyr 1905 fe’i dyrchafwyd yn Is-iarll.

Gwasanaethodd fel Siryf Sir Fynwy ym 1858 ac Arglwydd Raglaw Sir Fynwy o 1899 hyd ei farwolaeth. Fe’i hetholwyd fel cynghorydd ac fel henadur i Gyngor Sir Fynwy gan wasanaethu fel cadeirydd y cyngor 1902-1903.

Roedd yn Rhyddfreiniwr bwrdeistrefi Caerdydd a Chasnewydd .

Marwolaeth
----------

Bu farw o’r ffliw yn ei gartref Tŷ Tredegar, Casnewydd yn 81 mlwydd oed orwedd ym meddgor y teulu yn Eglwys Basaleg. Gan iddo farw yn ddibriod daeth yr is-iarllaeth i ben. Fe’i holynwyd i’r farwniaeth gan ei nai Courtney Charles Evan Morgan  (a grëwyd yn is-iarll 1af Tredegar, o’r ail greadigaeth, ym 1926)

Dadorchuddiwyd cerflun o Is-iarll Tredegar ym 1909 yng Ngerddi'r Orsedd, Parc Cathays, Caerdydd. Y cerflunydd oedd Syr William Goscombe John .

* Is-iarll 1af TredegarIs-iarll 1af Tredegar
* Tŷ TredegarTŷ Tredegar
* Beddgor teulu Morgan, Eglwys BasalegBeddgor teulu Morgan, Eglwys Basaleg
* Godfrey Morgan Is-iarll 1af TredegarGodfrey Morgan Is-iarll 1af Tredegar

Cyhoeddiadau
------------

Godfrey Charles Morgan *The Wit and wisdom of Lord Tredegar* Cyhoeddwyd 1911 Western Mail, Caerdydd

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Chris Williams, ‘Morgan, Godfrey Charles, Viscount Tredegar (1831–1913)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, May 2011, adalwyd 28 Awst 2017
2. ↑  TREDEGAR’, Who Was Who, A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc, 1920–2016; online edn, Oxford University Press, 2014 ; online edn, April 2014, adalwyd 28 Awst 2017
3. ↑  "ALEXANDRA DOCKS - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1906-02-17. Cyrchwyd 2017-08-28.
4. ↑  "LordTredegarsGift - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1909-06-01. Cyrchwyd 2017-08-28.
5. ↑  "The Late Viscount Tredegar - The Brecon County Times Neath Gazette and General Advertiser for the Counties of Brecon Carmarthen Radnor Monmouth Glamorgan Cardigan Montgomery Hereford". William Henry Clark. 1913-03-13. Cyrchwyd 2017-08-28.
6. ↑  "SCOEITY OF CYMMRODORION - Welsh Gazette and West Wales Advertiser". George Rees. 1906-11-29. Cyrchwyd 2017-08-28.
7. ↑  Williams, William Retlaw, The parliamentary history of the Principality of Wales, from the earliest times to the present day, 1541-1895 adalwyd 28 Awst 2017
8. ↑  "Viscount Tredegar a Freeman of Newport - Abergavenny Chronicle". Abergavenny Chronicle Ltd. 1909-06-11. Cyrchwyd 2017-08-28.
9. ↑  "Tredegar Family Honours - The Brecon County Times Neath Gazette and General Advertiser for the Counties of Brecon Carmarthen Radnor Monmouth Glamorgan Cardigan Montgomery Hereford". William Henry Clark. 1913-07-17. Cyrchwyd 2017-08-28.
10. ↑  Y Bywgraffiadur ‘’ MORGAN (TEULU), Tredegar Park, etc. sir Fynwy adalwyd 28 Awst 2017
11. ↑  "THE UNVEILING CEREMONY - Weekly Mail". Henry Mackenzie Thomas. 1909-10-30. Cyrchwyd 2017-08-28.
12. ↑  archive org Godfrey Charles Morgan *The Wit and wisdom of Lord Tredegar'*'

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Joseph Bailey** | **Aelod Seneddol Sir Frycheiniog**1858-1875 | Olynydd:**William Fuller-Maitland** |
| Teitlau Pendefigaeth/Bonheddig |
|
| Rhagflaenydd:**Charles Morgan Robinson Morgan** | **Barwn Tredegar**1875 – 1913 | Olynydd:**Courtney Charles Evan Morgan** |
| Teitlau Pendefigaeth/Bonheddig |
|
| Rhagflaenydd:**Teitl newydd** | **Is-iarll Tredegar**1905 – 1913 | Olynydd:**Diflanedig(ail greu 1926)** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |