Byrllsyg Cymru yn y Senedd
Mae'r **Byrllysg** yn un o symbolau Senedd Cymru ac yn rhan o symbolau Gwleidyddiaeth Cymru. Fe'i defnyddir i arwain gosgordd yr aelodau seneddol i'r Senedd ac fe'i harddangsir yn Siambr Senedd Cymru o flaen bwrdd y Llywydd.

Enw
---

Enw swyddogol y byrllysg yn y Gymraeg a'r Saesneg yw *Byrllysg*, er defnyddir 'ceremonial mace' ar lafar hefyd. Daw'r gair byrllysg o *byr* - tew, cryf + *llysg* - ffon, gwialen. Mae'n cyfateb i *borr-slatt* ("gwialen gref") yn y Wyddeleg. Ceir y cofnod archifedig gynharaf o 13g o'r *Llyvyr Du or Weun*. Ceir ynganiad a sillafiad arall, sef, *brysgyll* lle cafwyd trafodaeth ar y 'cam ynganiad' gan Richard Wyn Jones yn fyw ar raglen S4C o'r agoriad.

Fel sawl senedd arall, mae gan y Senedd fyrllysg seremonïol. Gwialenffon addurnedig wedi’i gwneud o bren neu fetel yw’r byrllysg. Fel arfer, caiff byrllysg ei gario i mewn i senedd-dŷ yn ystod y seremoni agoriadol swyddogol fel symbol o awdurdod brenhinol. ac fe’i lluniwyd o aur, arian a phres.

Yn ystod y seremoni agoriadol swyddogol yn Siambr y Senedd, caiff y byrllysg seremonïol ei osod yn ei briod le i nodi Agoriad Swyddogol y Senedd.

Cyd-destun
----------

Y Tlws: darpar-fyrllysg a ddefnyddiwyd hyd at 2006
Wedi Refferendwm datganoli i Gymru, 1997 sefydlwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru wedi mwyafrif bychan iawn. Er gwaethaf y fuddugoliaeth dros ddatganoli roedd carfan o fewn y Blaid Lafur Brydeinig nad oedd am roi symboliaeth genedlaethol na chyfansoddiadol i'r sefydliad newydd. O'r herwydd, yn wahanol i Senedd yr Alban, ni ystyriwyd creu symbolau i adlewyrchu statws y Cynulliad. 

### *Y Tlws* - ffug Byrllysg

Rhwng 1999 a 2006, defnyddiodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru ar y pryd gerflun o'r enw'r "Tlws" (arddelwyd y gair Cymraeg bob tro) fel ei byrllysg seremonïol. Wedi'i ddylunio gan y cerflunydd gwydr Jane Beebe, gwnaed y Tlws o wydr, aur, haearn a glo, ac roedd yn eistedd ar blinth llechi o flaen desg y swyddog Llywyddu a chafodd ei oleuo pan oedd y Cynulliad yn eistedd. Cyflwynwyd y Tlws i'r Cynulliad gan y Frenhines yn agoriad swyddogol y Cynulliad Cyntaf ym 1999. Ar hyn o bryd mae'n gorwedd yn siambr ddadlau Siambr Hywel yn adeilad Tŷ Hywel sy'n ffinio ag adeilad y Senedd.

### Rhodd

Cafwyd y Byrllysg yn rodd gan Senedd De Cymru Newydd, yn Awstralia. Fe’i cyflwynwyd i’r Cynulliad yn ystod Agoriad Brenhinol y Senedd ar 1 Mawrth 2006.

Cafodd ei ddylunio a’i grefftio gan Fortunato Rocca, sef gof aur o Melbourne ac mae wedi’i greu o aur, arian, ac efydd. Cymerodd y byrllysg 300 awr i greu ac mae wedi'i wneud o aur, arian a phres. Yn 2006, roedd yn werth tua £ 10,500 (A $ 25,000) ac fe'i trosglwyddwyd i'r Cynulliad Cenedlaethol yn ystod y seremoni agoriadol.

Symboliaeth
-----------

Caiff y Byrllysg ei gario i'r Senedd a'i osod yn y Siambr er mwyn dynodi agoriad swyddogol y Senedd.

Caiff ei gosod yn ei grud yn Siambr Senedd Cymru wedi i'r teyrn, Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig agor y Senedd y swyddogol.

I nodi diwedd tymor Llywodraeth Cymru, caiff y Byrllysg wedyn ei gludo allan o'r Siambr cyn i etholiad newydd gael ei chynnal ar gyfer Senedd newydd. Yn 2011 cludwyd y Byrllysg gan gyn-Prif Weinidog Cymru, Rhodri Morgan.

Yn Agoriad Swyddogol y 5ed Senedd, roedd cludydd y byrllysg yn gwisgo tlws sy’n gopi o’r byrllysg, rhodd gan Clogau, cwmni gemwaith o Gymru, wrth iddo droi’r byrllysg yn symbolaidd o flaen Ei Mawrhydi. Defnyddiwyd fanyleb o'r byrllysg, sy'n cynnwys logo y Senedd, ar glawr rhaglen seremoni'r dydd.

Yn agoriad y 6ed Senedd, ar 14 Hydref 2021, cariwyd y Byrllysg gan Shaz Khan, aelod o dîm diogelwch y Senedd. Ganwyd ef yng Nghaerdydd ond symudodd i Bacistan yn ifanc iawn cyn dychwelyd i Gymru.

Noder
-----

Mae *Byrllysg* hefyd yn enw ar hen gaer yn Nyffryn Ardudwy, Meirionnydd. Ond credir y daw'r enw yma o "Llys Osber/Osbwrn’, ar ôl y ffigwr hanesyddol, Osbwrn Wyddel

Dolenni
-------

* Agoriad Swyddogol y 6ed Senedd sy'n cynnwys delweddau i'r Byrllysg yn cael ei chludo gan Shaz Khan.
* Taith rhithwir o'r Senedd yn dangos y Byrllysg yn y Siambr Archifwyd 2021-10-27 yn y Peiriant Wayback.
* Twitter @SeneddCymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-10-27. Cyrchwyd 2021-10-14.
3. ↑
4. ↑
5. ↑  "The Tlws". Artworks Wales. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 27 September 2007.
6. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-10-22. Cyrchwyd 2021-10-14.
7. ↑
8. ↑  Gibbs, Geoffrey (27 May 1999). "Welsh crown day with a song". *The Guardian*. Cyrchwyd 12 April 2009.
9. ↑
10. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-10-14. Cyrchwyd 2021-10-14.
11. ↑  "New mace is gift from down under". BBC News. 1 March 2006. Cyrchwyd 9 September 2008.
12. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-10-27. Cyrchwyd 2021-10-14.
13. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-10-27. Cyrchwyd 2021-10-14.
14. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-10-27. Cyrchwyd 2021-10-14.
15. ↑
16. ↑
17. ↑
18. ↑