recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd **Nebuchodnesar II** neu **Nebuchadnezzar II** (Cymraeg Beiblaidd: *Nebuchodonosor* ) (605 CC - 562 CC) yn frenin Babilon ym Mesopotamia (de Irac heddiw). Mae'n gymeriad pwysig yn yr Hen Destament.

Yn ystod ei ryfel yn erbyn teyrnas Judaea cipiodd Nebuchodnesar ddinas Jeriwsalem a'i dinistrio yn 586 CC. Gorfodwyd nifer o'r trigolion i fudo i Fesopotamia. Mae'r Iddewon yn galw'r cyfnod a dreuliasant yno yr Alltudiaeth Fabilonaidd. Yn ôl traddodiad cludwyd Arch y Cyfamod i Fabilon ganddo.

Gerddi Crog BabilonYmhlith y carcharorion oedd Daniel. Enillodd Daniel rym a dylanwad ym Mabilon trwy egluro ystyr breuddwyd a gafodd y brenin am ddelwedd aur â thraed o glai (Dan 2:32-3). Gyda thri Iddew arall, Shadrach, Meshach ac Abednego, gwrthododd Daniel addoli'r delwedd aur a greuwyd ar orchymyn y brenin a goroesodd brofedigaeth y Ffwrnas Tanllyd (Dan 3:19-30). Tro arall anwybyddodd Nebuchodnesar ddadansoddiad Daniel o freuddwyd am goeden a dorwyd i lawr i'w bôn gan angel, a oedd yn golygu y byddai'r brenin yn cael ei ddarostwng os nad edifarheuai. Flwyddyn yn ddiweddarach, ac yntau'n bostio am ei allu mawr, aeth Nebuchodnesar o'i gof. Aeth i grwydro yn yr anialwch gan fwyta gwair fel anifail gwyllt (Dan 4:33).

Roedd y gerddi crog enwog ym Mabilon a godwyd ar do palas y brenin, neu yn ei ymyl, yn un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd.

Nebuchodnesar II yw'r cymeriad teitl yn opera Verdi *Nabucco*.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Cyfieithiad o gyhoeddiad Porth Ishtar
* (Saesneg) Cyhoeddiad Porth Ishtar o gyfnod Nebuchodnesar

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 67850417
* LCCN: n83206528
* ISNI: 0000 0001 1877 4061
* GND: 118586718
* SELIBR: 332093
* SUDOC: 073929395
* BIBSYS: 2030096

 |


1. ↑  Beibl Cymraeg 1620 Jeremiah 21:2 adalwyd 28, Tachwedd, 2018
Meddyg a gweledydd honedig o Ffrainc **Michel de Nostredame** (14 neu 21 Rhagfyr 1503 – 2 Gorffennaf 1566), a adwaenir fel arfer fel **Nostradamus**, y fersiwn Lladineiddio o'r enw.

Mae'n fwyaf adnabyddus am ei lyfr *Les Propheties*, a gyhoeddwyd gyntaf ym 1555, ac sydd anaml iawn wedi bod allan o brint ers ei farwolaeth. Mae'r llyfr yn gasgliad o benillion o bedair llinell, wedi'u trefnu fel 10 set ("canrif") o 100 o benillion yr un. Mae wedi'i ysgrifennu mewn cymysgedd o Ffrangeg, Groeg, Lladin ac Ocsitaneg. Mae rhai wedi honni bod llyfr Nostradamus wedi rhagweld nifer o ddigwyddiadau hanesyddol pwysig. Fodd bynnag, mae'r rhan fwyaf o'i benillion mor aneglur ac yn ddirgel y gellir eu dehongli fel unrhyw beth y mae'r darllenydd ei eisiau, ac mae ei waith yn aml wedi cael ei gamddehongli a'i gamgyfieithu (weithiau'n fwriadol).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 16387613
* LCCN: n80009809
* ISNI: 0000 0000 8339 5220
* GND: 11858880X
* SELIBR: 196147
* SUDOC: 026666200
* BNF: cb11887127b (data)
* BIBSYS: 90168868
* NLA: 35384869
* NDL: 00451499
* NKC: jn19990006170
* The SBN id CFIV055172 is not valid.
* BNE: XX1010023
* CiNii: DA00732552

 |
Hirgrwn, gydag un llinell cymesuredd
Mae **hirgrwn** yn gromlin caeedig mewn plân geometraidd sydd yn edrych yn debyg i amlinelliad o wy neu elíps. Defnyddir y term o fewn meysydd megis geometreg tafluniol, lluniadau technegol, ac ati. Gelwir y fersiwn tri dimensiwn yn ofoid.

Nid yw'r term 'hirgrwn', pan gaiff ei ddefnyddio i ddisgrifio cromlin, mewn geometreg, wedi'i diffinio'n dda, ac eithrio yng nghyd-destun geometreg. Dyma rai o'r nodweddion sy'n gyffredin i siapau hirgrwn:

* mae'r ymyl yn llyfn
* mae'r siâp yn eithaf tebyg i'r elíps
* mae ganddynt, fel arfer, linell cymesuredd, er nad yw hyn yn angenrheidiol
* hirgrwn Cassini
* rhannau o gromlin eliptig
* wy Moss
* uwch-elíps
* hirgrwn Cartesaidd
* stadiwm (term mewn geometreg)

Term
----

Mae'r term 'hirsgwar' wedi diflannu o'r Gymraeg ers yr 1980au, gan i fathemategwyr nodi nad yw'r siâp yn sgwâr, a defnyddir y term 'petryal' heddiw. Yn yr un modd, gellir dadlau nad oes y fath beth a chylch ymestynedig, gan ei fod, wrth ei ymestyn, yn peidio a bod yn gylch.

Cyfeiriadau
-----------
*Gweler hefyd Llŷn (gwahaniaethu)*.
**Llŷn** yw enw cantref hanesyddol yng ngogledd-orllewin Cymru, sy'n cyfateb yn fras i'r hyn a elwir 'Pen Llŷn' heddiw. Dyma'r Llŷn go iawn.

Cantref wedi'i amgylchynnu ar ddwy ochr gan y môr yw Llŷn, yn sefyll ar wahân ac yn wynebu dros y Môr Celtaidd i dde-ddwyrain Iwerddon. Yn y dwyrain mae'n ffinio ag Arfon ac Eifionydd. Credir fod perthynas ieithyddol rhwng yr enwau Llŷn a Leinster a gwyddys fod mewnfudwyr o'r rhan honno o'r Ynys Werdd wedi ymsefydlu mewn rhannau o Lŷn yn Oes yr Haearn ymlaen.

Ymrennir y cantref yn dri chwmwd, sef Dinllaen a'i llys yn Nefyn, Cymydmaen a'i llys yn Neigwl, a Chafflogion (neu Afflogion) gyda Pwllheli yn ganolfan iddi. O fewn y cantref ceid y *clas* neu fynachlog Geltaidd gynnar yn Aberdaron ac Ynys Enlli enwog.

Roedd Llŷn yn gartref i lwyth Celtaidd o'r enw y Gangani. Ceir sawl bryngaer yn Llŷn a berthynai iddynt, er enghraifft ym Mortin-llaen, Carn Fadryn a Thre'r Ceiri ar Yr Eifl. Safai'r olaf ar y ffin rhwng Llŷn a chantref Arfon.

Braich y Pwll
-------------

Oes rhywun arall wedi clywed y term 'Braich y Pwll' am Benrhyn Lleyn? Mae'n eitha cyffredin yn Abergweun, ond beth am ardalodd eraill?

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Llyfryddiaeth
-------------

* D. T. Davies (gol.), *Hanes Eglwysi a Phlwyfi Lleyn* (Pwllheli, 1910).
* Ioan Mai Evans, *Gwlad Llŷn* (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1968)
* Bedwyr Lewis Jones, *Blas ar Iaith Llŷn ac Eifionydd* (Llanrwst, 1987)
* Gruffudd Parry, *Crwydro Llŷn ac Eifionydd* (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1960)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hedydd Huws (Facebook) ym Mwletin Llên Natur rhifyn 68
Roedd **Megan Gillespie Rice**, SHCJ (aelod o'r Gymdeithas y Plentyn Sanctaidd Iesu) (31 Ionawr 1930 – 10 Hydref 2021 ) yn actifydd diarfogi niwclear, lleian Catholig, a chyn-genhadwr o'r Unol Daleithiau. Roedd hi'n nodedig am fynd i mewn i Gymhleth Diogelwch Cenedlaethol Y-12 yn Oak Ridge, Tennessee, yn 82 oed, fel aelod o'r grŵp Transform Now Plowshares.

Cafodd Rice ei geni yn Ddinas Efrog Newydd, yn ferch i'r meddyg Frederick W. Rice a'i wraig, yr ysgolhaig Madeleine Newman Hooke Rice. Cafodd Megan Rice ei addysg uwchradd ym Mhrifysgol Villanova. Roedd hi'n athrawes yn yr UDA, Nigeria a Ghana rhwng 1962 a 2004.

Y Brotest
---------

Roedd hi'n brotestio gyda dau gyd-weithredwr o'r un grŵp. Roedd y weithred yn brotest diarfogi niwclear y cyfeiriwyd ati fel "y toriad diogelwch mwyaf yn hanes cymhleth atomig y genedl."

Dedfrydwyd Rice i bron i dair blynedd mewn carchar. Ym mis Mai 2015, gadawyd yr euogfarn am sabotage gan lys apeliadau ffederal. Rhyddhawyd Rice o fewn wythnos gan y byddai'r ddwy flynedd yr oedd hi eisoes wedi'u gwasanaethu yn fwy na'r ail-ddedfrydu am yr euogfarn a gadarnhawyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Sister Megan Rice, Nun Who Broke into Nuclear Weapons Facility, Dies at 91". *Democracy Now* (yn Saesneg). 12 Hydref 2021.
2. ↑  Wittner, Lawrence S. (12 Mai 2009). *Confronting the bomb: a short history of the world nuclear disarmament movement* (yn Saesneg). Stanford, Calif. ISBN 9780804771245. OCLC 469186910.
3. ↑  "Megan Rice: How Did An 82-Year-Old Nun Get Past A Nuclear Facility's Security?". *www.huffpost.com*. 12 Medi 2012. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 16 Hydref 2019. Cyrchwyd 15 Hydref 2019.
4. ↑  "Democracy Now!" (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 10 Mawrth 2016. Cyrchwyd 10 Mawrth 2016.
5. 1 2  "Sabotage conviction overturned for nun, activists". *The Tennessean* (yn Saesneg). 8 Mai 2015. Cyrchwyd 10 Mawrth 2016.
6. ↑  Zak, Dan (2016). *Almighty : courage, resistance, and existential peril in the nuclear age*. New York. ISBN 9780399173752. OCLC 945549934.
Lolipop
Mae **lolipop** yn fath o siwgr candi sydd fel arfer yn cynnwys candi caled wedi'i osod ar ffon er mwyn ei sugno neu lyfu.

Daw lolipops mewn nifer o liwiau a blasau, yn enwedig blasau ffrwythau. Gyda nifer o gwmnïau'n cynhyrchu lolipops, mae'r losing bellach yn dod mewn dwsinau o flasau a llawer o wahanol siapiau. Maent yn amrywio o rai bach y gellir eu prynu wrth y cant ac yn aml yn cael eu rhoi i ffwrdd am ddim mewn banciau, siopau barbwr, a lleoliadau eraill, i rai mawr iawn sy'n cael eu gwneud allan o ffyn candi wedi'u troi yn gylch.

Mae'r rhan fwyaf o lolipops yn cael eu bwyta ar dymheredd ystafell, ond mae "lolipops iâ" yn lolipops dŵr wedi'u rhewi.

Mae rhai lolipops yn cynnwys llenwadau, fel gwm swigod neu gandi meddal. Mae gan rai lolipops eitemau mwy anarferol, fel larfâu llyngyr, wedi'u mewnosod yn y candi. Mae gan rai lolipops ganol na ellir ei fwyta, fel goleuadau sy'n fflachio, wedi'i fewnosod yn y candi; mae lolipops hefyd i'w cael ar ffon ag arni ddyfais fodur sy'n troelli'r lolipop yn y geg.

Mae'r syniad o osod losin bwytadwy ar ffon yn un syml iawn, ac mae'n debyg bod y lolipop wedi'i ddyfeisio a'i ail-greu sawl gwaith. Mae'r melysion cyntaf sy'n ymdebygu i'r hyn rydym yn ei alw'n lolipops yn dyddio o'r Oesoedd Canol, pan fyddai'r uchelwyr yn aml yn bwyta siwgr wedi'i ferwi gyda chymorth ffyn neu ddolenni.

Mae dyfeisiad y lolipop modern yn dal i fod yn ddirgelwch ond mae nifer o gwmnïau Americanaidd ar ddechrau'r 20g wedi honni mai hwy oedd y cyntaf. Yn ôl y llyfr *Food For Thought: Chronicles Little Little of the World*, cawsant eu dyfeisio gan George Smith o New Haven, Connecticut, a ddechreuodd wneud melysion wedi'u berwi a oedd wedi'u mowntio ar ffyn ym 1908. Enwodd hwy ar ôl ceffyl rasio o'r cyfnod, Lolly Pop - a rhoddodd nod masnach ar yr enw lolipop yn 1931.

Cafodd y term 'lolipop' ei gofnodi gan y geiriadurwr o Loegr Francis Grose yn 1796. Mae'n bosib bod y term wedi tarddu o'r term "lolly" (tafod) a "pop" (slap). Mae'r cyfeiriadau cyntaf at y lolipop mewn cyd-destun modern yn dyddio yn ôl i'r 1920au. Fodd bynnag, gall fod y gair o darddiad Romani, yn perthyn i'r trafoddiad Roma o werthu afalau taffi. 'Afal coch' yn yr iaith Romani yw *loli phaba*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Lollipop". *How Products are Made*. Advameg Inc. 2007. Cyrchwyd 2007-08-19.
2. ↑  Fromme, Alison (July–August 2005). "Edible insects". Smithsonian National Zoological Park. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2005-11-11. Cyrchwyd 2007-03-24. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
3. 1 2  "The History of Lollipop candy". CandyFavorites.com. Cyrchwyd 2013-12-27.
4. ↑  Pearce, *Food For Thought: Extraordinary Little Chronicles of the World*, (2004) page 183.
5. ↑  "Lollipops and Candy Suckers – Retro Candy from". CandyCrate.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-02-13. Cyrchwyd 2013-12-27.
6. ↑  Oxford English Dictionary, Second Edition, 1933
7. ↑  Harper, Douglas. "lollipop". *Online Etymology Dictionary*. Cyrchwyd 17 January 2012.
8. ↑  Hubschmannova, Milena; Kalinin, Valdemar; Kenrick, Donald (2000). *What is the Romani Language?*. ISBN 9781902806068. Cyrchwyd 2013-12-27.
Ogof ger pentref Maeshafn yn Sir Ddinbych ydy **Ogof y Tegeirianau** (SJ 2000 6051), a ystyrir yn hynod bwysig oherwydd y darganfyddwyd olion dynol o Oes Newydd y Cerrig ynddi. Mae ceg yr ogof oddeutu un fetr a'i hyd oddeutu 7m. Ceir sawl ogof o fewn canllath i'w gilydd. Ceir dwy ogof yma, sef Ogof y Tegeirianau I (SJ198605; PRN 34750) ac Ogof y Tegeirianau II (SJ1999060497; PRN 103035). Mae yn OyT II olion o'r Oes Haearn neu Rufeinig.

Darganfuwyd yma yn 1981 esgyrn tri pherson: dyn (oedolyn) eitha mawr, mab neu ferch glasoed a thrydydd person nad oes lawer o dystiolaeth am ei oed na'i ryw. Deuthpwyd o hyd i'r olion hyn yn 1981 gan archaeolegydd amatur: Mel Davies. Ymhlith yr offer llaw a ddarganfuwyd mae bwyell a wnaed allan o asgwrn, wedi'i addurno'n gain. Mae'r darganfyddiadau hyn yn cael eu cadw gan Amgueddfa Cymru (rhif: 83.55H). Cafwyd tystiolaeth i OyT II yn ogystal â'r Ogof Fawr Ddirgel (gweler isod) gael eu defnyddio i gadw olion dynol, efallai fel rhan o ddefod.

Yr Ogof Fawr Ddirgel
--------------------

Tua chan metr i'r gogledd-orllewin, ac yn yr un coedwig, gorwedd yr 'Ogof Fawr Ddirgel' (Saesneg: *Big Covert Cave*) (SJ19796055 ; PRN 102318) sydd hefyd o bwys archaeolegol gan y canfuwyd yma olion o'r Oes Efydd neu Rufeinig. Mae'rr ofog (fel nifer o rai eraill) wedi'u defnyddio dros sawl mileniwm. Cloddiwyd yma'n gyntaf gan Hesketh a Wyke yn 1948-9. Darganfuwyd yma nifer o dlysau: broetsh siap pysgodyn a modrwy - y ddau allan o efydd a phen saeth o'r Oes Efydd. Yn 1950 daeth Pritchard ar draws chwech ysgerbwd (Oldham 1991, 40). Amaturiaid i raddau, oedd y rhain, ac nid yw'r darganfyddiadau wedi'u harchwilio yn wyddonol, yn ôl CPAT.

* 
* 
*

Gweler hefyd
------------

* Ogof Colomendy, Gwenole, yr Wyddgrug: esgyrn dynol Oes Newydd y Cerrig

Llyfryddiaeth
-------------

* Aldhouse-Green, S. et al. (1996) 'Holocene humans at Pontnewydd and Cae Gronw caves'. *Antiquity* 70: 444-447.
* Brassil, K.S. & Guilbert, G.C. (1982) 'Caves in Clwyd'. *Archaeology in Clwyd* 4-5.
* Davies, M. (1981) 'Identification of bones from Orchid Cave, Maeshafn, Clwyd'.
* Guilbert, G. (1982) 'Orchid Cave'. *Archaeology in Wales* 22: 15.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cave Burial; adalwyd 20 Medi 2014.
2. ↑  Gwefan Ogofâu Gogledd Cymru;[*dolen marw*] adalwyd 20 Medi 2014.
3. ↑  Gweler: 'Clwyd Archaeology: Caves in Clwyd' gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd Powys (cyhoeddwyd gan K. Brassil & G. Guilbert).
4. ↑  Gwefan CPAT; *The Scheduling Enhancement Programme R Hankinson and R J Silvester, Mawrth 2009, adroddiad i Cadw;* Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 3 Hydref 2014.
Mae **Hirwaun Common** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid SN942035. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 477 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 515 metr (1690 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Carnedd gron
------------

Saif Carnedd gron Craig y Bwlch ar y mynydd, carnedd sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-07-28 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Roedd **Ieuaf ab Idwal** (teyrnasai 950 - 969) yn frenin rhan o deyrnas Gynedd ac efallai rhan o Bowys.

Bywgraffiad
-----------

Mab i Idwal Foel oedd Ieuaf, a'i enw mewn gwirionedd oedd Idwal ab Idwal, ond i osgoi cymysgu rhyngddo ef a'i dad, mae'r brutiau'n cyfeirio ato fel Ieuaf.

Ar farwolaeth Idwal Foel yn 942 buasai Ieuaf wedi disgwyl etifeddu Gwynedd gyda'i frawd Iago ab Idwal. Fodd bynnag achubodd Hywel Dda, brenin Deheubarth, y cyfle i feddiannu Gwynedd a gyrru'r ddau frawd ar ffo.

Dim ond ar farwolaeth Hywel yn 950 y gallodd Ieuaf ac Iago hawlio gorsedd Gwynedd, gan ennill buddugoliaeth dros feibion Hywel mewn brwydr yn Nant Carno a'u gyrru allan o Wynedd. Parhaeodd yr ymladd rhwng y ddau deulu fodd bynnag, gyda Iago ac Ieuaf yn arwain cyrch i'r de a chyrraedd cyn belled a Dyfed yn 952 a meibion Hywel yn ymosod ar y gogledd cyn belled a Dyffryn Conwy yn 954 cyn colli brwydr yn Llanrwst a chael eu hymlid yn ôl i Geredigion.

Bu cweryl rhwng meibion Idwal yn ddiweddarch, a chymerwyd Ieuaf yn garcharor gan Iago yn 969. Bu Iago'n frenin Gwynedd ar ei ben ei hun hyd 979 pan gipiodd mab Ieuaf, Hywel ab Ieuaf, yr orsedd oddi wrth ei ewythr. Yn ôl J.E. Lloyd, bu Ieuaf yng ngharchar hyd 988, sy'n awgrymu fod ei fab wedi ei gadw'n garcharor.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John Edward Lloyd (1911). *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.).
2. 1 2 3  John Edward Lloyd (1911). *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Baner Indo-Tsieina Ffrengig
Rhan o Ymerodraeth Ffrainc yn Ne Ddwyrain Asia oedd **Indo-Tsieina Ffrengig** (Ffrangeg: *Indochine française*; Khmer: សហភាព​ឥណ្ឌូចិន, Fietnameg: *Đông Dương thuộc Pháp*). Ffurfiwyd ffederasiwn o dri rhanbarth yn Fietnam, sef Tonkin (Gogledd), Annam (Canolbarth), a Cochinchina (De), yn ogystal â Chambodia, ym 1887.

Ychwanegwyd Laos ym 1893 a Kouang-Tchéou-Wan ym 1900. Symudodd y brifddinas o Saigon (yn Cochinchina) i Hanoi (Tonkin) ym 1902. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gweinyddwyd y drefedigaeth gan Lywodraeth Vichy o dan feddiannaeth Japan. Ym mis Mai 1941, cychwynnodd gwrthryfel yn erbyn rheolaeth Ffrainc gan y Fiet Minh, byddin gomiwnyddol dan arweiniad Ho Chi Minh, yn ystod Rhyfel Cyntaf Indo-Tsieina.

Yn Saigon, enillodd Gwladwriaeth Fietnam, gwlad wrth-gomiwnyddol dan arweiniad y cyn-Ymerawdwr Bảo Đại, annibyniaeth ym 1949. Yn dilyn Cytundeb Genefa ym 1954 daeth y Fiet Minh yn llywodraeth Gogledd Fietnam, er parhaodd llywodraeth Bảo Đại i reoli yn Ne Fietnam.
Defnyddir **inswlin** fel meddyginiaeth i drin lefelau uchel o siwgr yn y gwaed. Mae hyn yn cynnwys diabetes mellitus math 1, diabetes mellitus math 2, diabetes yn ystod beichiogrwydd, a chymhlethdodau o ganlyniad i diabetes, er enghraifft cetoacidosis diabetig a chyflyrau hyperglycemic hyperosmolaidd. Defnyddir ar y cyd â glwcos er mwyn trin lefelau uchel o botasiwm yn y gwaed. Fel arfer rhoddir inswlin ar ffurf chwistrelliad oddi tan y croen, gellir hefyd chwistrelli i mewn i wythïen neu gyhyr.

Sgil effeithiau
---------------

Ymhlith ei sgil effeithau cyffredin y mae lefelau isel o siwgr yn y gwaed. Gall y feddyginiaeth hefyd arwain at boen neu newidiadau yn y croen ar safle'r chwistrelliad, lefelau isel o botasiwm yn y gwaed, ac ymatebiadau alergol. Gellir defnyddio'r cyffur yn ystod beichiogrwydd gan ei fod yn gymharol ddiogel i'r baban. Mae modd creu inswlin allan o bancreas moch neu wartheg. Gellir gwneud fersiynau dynol naill ai trwy addasu fersiynau moch neu drwy ddefnyddio technoleg ailgyfunol. Ceir tri phrif deip o inswlin; gweithredu byrdymor (fel inswlin cyffredin), gweithredu canolradd (fel inswlin NPH), a gweithredu tymor hirach (fel inswlin glargine).

Hanes
-----

Defnyddiwyd inswlin fel meddyginiaeth am y tro cyntaf yng Nghanada ym 1922 gan Charles Best a Frederick Banting. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, cofnod o'r meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd. Cost gyfanwerthol inswlin cyffredin yn y byd datblygol yw oddeutu $2.39 (doleri UDA) i $ 10.61 i bob 1,000 uned ryngwladol, a $ 2.23 i $ 10.35 i bob 1,000 uned ryngwladol o inswlin NPH. Yn GIG y Deyrnas Unedig, y mae'r un swm o inswlin cyffredin neu NPH yn costio £7.48, tra bod 1,000 uned ryngwladol o glargine yn £30.68.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mahoney, BA; Smith, WA; Lo, DS; Tsoi, K; Tonelli, M; Clase, CM (18 April 2005). "Emergency interventions for hyperkalaemia.". *The Cochrane Database of Systematic Reviews* (2): CD003235. doi:10.1002/14651858.CD003235.pub2. PMID 15846652.
2. ↑  American Society of Health-System Pharmacists. "Insulin Human". *www.drugs.com*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 22 Hydref 2016. Cyrchwyd 1 Ionawr 2017. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
3. ↑  *British national formulary: BNF 69* (arg. 69). British Medical Association. 2015. tt. 464–472. ISBN 9780857111562.
4. ↑  Fleishman JL, Kohler JS, Schindler S (2009). *Casebook for The Foundation a Great American Secret*. New York: PublicAffairs. t. 22. ISBN 978-0-7867-3425-2. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-01-18. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
5. ↑  "WHO Model List of Essential Medicines (19th List)" (PDF). *World Health Organization*. April 2015. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 13 December 2016. Cyrchwyd 8 December 2016. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
6. ↑  "Insulin, Neutral Soluble". *International Drug Price Indicator Guide*. Cyrchwyd 8 December 2016.
7. ↑  "Insulin, isophane". *International Drug Price Indicator Guide*. Cyrchwyd 8 December 2016.

Cyffuriau sy'n gweithredu ar y system gyhyrysgerbydol‎
Ifan IV, 'yr Ofnadwy'.
Tywysog Mawr Moscfa ac wedyn tsar Rwsia oedd **Ifan IV Vasilyevich** (25 Awst 1530 - 18 Mawrth 1584). Fe oedd teyrn cyntaf Rwsia i ddefnyddio'r teitl *tsar*. Cyfeirir ato yn aml gyda'i lysenw, **Ifan yr Ofnadwy** (Rwsieg *Ива́н Гро́зный* / *Ivan Grozny*).

Hanes
-----

Ganed Ifan yng Ngholomenskoye, Moscfa, yn 1530. Roedd yn unig fab i Fasili III a'i wraig Yelena Glinskaya. Bu farw ei dad yn 1533, ac yntau'n dair blwydd oed. Yn ei blentyndod cynnar, gweithredodd ei fam fel rhaglaw, ond bu farw hithau pan oedd Ifan yn wyth mlwydd oed. O hyn ymlaen, cafodd y wlad ei rheoli gan boyariaid (pendefigion), a'r teulu Shuysky yn bennaf yn eu plith, tan i Ifan gymryd yr awenau ym 1544. Teimlai Ifan i'r boyariaid ei esgeuluso a'i ddiystyru yn ystod ei blentyndod, ac mae'n bosib i'w brofion yr adeg honno fod wedi cyfrannu at ansefydlogrwydd ei feddwl yn ddiweddarach yn ei oes.

Coronwyd Ifan yn tsar yn un-ar-bymtheg oed ar 16 Ionawr 1547. Roedd ei deyrnasiad cynnar yn amser heddychlon o foderneiddio – sefydlodd fyddin barhaol, diwygiodd y côd cyfreithiol, a sefydlodd y *Zemsky Sobor*, cyngor y bendefigaeth. Gwelwyd y wasg argraffu gyntaf yn Rwsia yn yr amser hon. Agorodd Ifan y Môr Gwyn a phorthladd Archangelsk i fasnachwyr Seisnig gan greu cysylltiadau masnachol newydd. Cryfhaodd rym gwladwriaeth ganolog Rwsia, ac ehangodd ei ffiniau, gan ychwanegu Kazan (1552) ac Astrakhan (1558) i'w deyrnas. Er mwyn dathlu ei fuddugoliaeth yn erbyn Khanaeth Kazan, gorchmynodd adeiladu Eglwys Gadeiriol Sant Basil ym Moscfa, a gafodd ei chwplhau yn 1561.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Stanley Sandler (2002). *Ground Warfare: An International Encyclopedia* (yn Saesneg). ABC-CLIO. t. 423. ISBN 978-1-57607-344-5.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goTsariaid Rwsia |
| --- |
|  |
| 
* Ifan IV
* Fyodor I
* Boris Godunov
* Fyodor II
* Ffug Dmitriy I
* Vasiliy IV
* Mihangel (Mikhail Romanov)
* Aleksey
* Fyodor III
* Ifan V
* Pedr I
* Catrin I
* Pedr II
* Anna
* Ifan VI
* Elisabeth
* Pedr III
* Catrin II
* Pawl I
* Alexander I
* Niclas I
* Alexander II
* Alexander III
* Niclas II

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 89633898
* LCCN: n50050805
* ISNI: 0000 0001 2237 9996
* GND: 118556150
* SELIBR: 191216
* SUDOC: 027325512
* BNF: cb11939214w (data)
* BIBSYS: 90398385
* NLA: 35238105
* NDL: 00737944
* NKC: jn20000700784
* The SBN id UFIV096028 is not valid.
* BNE: XX896329
* CiNii: DA07831880

 |
Ffurfiau gwahanol o'r un elfen yw **isotopau**; mae gan yr atomau hyn o elfen yr un rhif atomig, gan fod ganddynt yr un nifer o brotonau; mae'r rhifau màs, fodd bynnag yn wahanol gan fod ganddynt niferoedd gwahanol o niwtronau. I wahaniaethu rhwng isotopau gwahanol o'r un elfen, dilynir yr enw gan rif màs yr isotop e.e. carbon-12, carbon-14, clorin-35, clorin-37 a rhoddir y rhif màs fel uwchysgrif cyn y symbol cemegol e.e. 12C, 14C, 35Cl, 37Cl (allai ychwanegu'r rhif atomig fel isysgrif dan y rhif màs). Mae isotopau hydrogen yn anarferol gan roddir iddynt enwau penodol: Hydrogen neu protiwm (1H), dewteriwm (2H neu D) a thritiwm (3H neu T).

Priodweddau isotopau
--------------------

Mae priodweddau cemegol elfen yn cael ei reoli'n bennaf gan yr electronau. Mae gan bob atom o'r un elfen yr un nifer o brotonau, felly mae ganddynt yr un nifer o electronau (mewn atom di-wefr) sy'n arwain at briodweddau cemegol sydd bron yn unfath. Mae carbon-12 a charbon-14 yn enghreifftiau da. Er bod gan y rhan fwyaf o elfennau isotopau, fel arfer dim ond un neu ddau sy'n sefydlog; mae'r isotopau eraill yn tueddu i fod yn ymbelydrol h.y. maent yn dadfeilio.

Mae màs atom yn cael effaith ar gyfradd adwaith cemegol atom neu foleciwl, gydag isotopau gyda màs uwch yn adweithio'n arafach. Dim ond effaith fach yw hon gad nid yw'r gwahaniaeth màs rhwng dau isotop yn sylweddol ar gyfer y mwyafrif o elfennau. Hydrogen yw'r unig elfen lle mae effaith y màs yn bwysig, gan fod y gwahaniaeth màs rhwng y tri isotop yn sylweddol, gyda màs dewteriwm (2H) yn ddwbl màs protiwm (1H). Gelwir yr effaith hwn yn effaith cinetig isotop.

Presenoldeb naturiol
--------------------

Mae'r mwyafrif o elfennau yn dangos nifer o elfennau sefydlog mewn samplau naturiol. Mae'r elfennau gydag un isotop naturiol yn cynnwys Fflworin (19F), Sodiwm (23Na) ac Alwminiwm (27Al). Mae rhai elfennau eraill yn cynnwys canrannau sylweddol o sawl isotop, gyda rhai elfennau yn cynnwys o leiaf 20% o ddau neu fwy isotop, e.e.

* Bromin (51% 79B, 49% 81B)
* Boron (20% 10B, 80% 11B)
* Clorin (76% 35Cl, 24% 37Cl)
* Copr (69% 63Cu, 31% 65Cu)

Defnyddio isotopau
------------------

Defnyddir isotopau sefydlog ac ymbelydrol mewn nifer o feysydd gwahanol.

### Isotopau sefydlog

* Labeli isotopig er mwyn dilyn llwybr atomau penodol mewn prosesau cemegol diwydiannol a phrosesau biocemegol systemau byw. Er bod eu priodweddau cemegol yn unfath, gellir eu dilyn trwy fesuriadau spectrosgopeg.
* Dilyn mecanwaith adwaith trwy effeithiau cinetig isotop, yn enwedig trwy drawsnewid isotopau hydrogen yn benodol.
* Sbectrosgopi niwclear magnetig a Mössbauer sy'n astudio lefelau egni tu fewn i niwclysau atomau sy'n rhan o foleciwlau.
* Hydoddyddion ar gyfer sbectrosgopi magnetig niwclear, lle defnyddir hydoddyddion sy'n cynnwys atomau dewteriwm (2H) yn lle atomau protiwm (1H) er mwyn astudio atomau hydrogen mewn moleciwlau.

### Isotopau ymbelydrol

* Trydan niwclear
* Arfau niwclear
* Triniaethau radiotherapi
* Mesur oedran gwrthrychau, yn enwedig mesuriadau radiocarbon ar ddeunyddiau o ffynonellau organig.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Iora gwyrdd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: ioraid gwyrddion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Aegithina viridissima***; yr enw Saesneg arno yw *Green iora*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. viridissima*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r iora gwyrdd yn perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn cefnlas bychan | Irena puella |  |
|
| Aderyn cefnlas mantellddu | Irena cyanogastra |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Iora gwyrdd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Iora mawr** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: ioraid mawrion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Aegithina lafresnayei***; yr enw Saesneg arno yw *Great iora*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. lafresnayei*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r iora mawr yn perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn cefnlas bychan | Irena puella |  |
|
| Aderyn cefnlas mantellddu | Irena cyanogastra |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Iora mawr** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Un o'r Gogynfeirdd diweddar oedd **Iorwerth Fychan** (fl. ail hanner y 13g). Ymddengys fod Iorwerth yn canu er mwyn pleser yn hytrach nac fel bardd proffesiynol, ac felly'n perthyn i'r un dosbarth o feirdd canoloesol uchelwrol â'r bardd-dywysog Hywel ab Owain Gwynedd.

Cefndir
-------

Ychydig iawn a wyddys amdano. Ar sail enw a roddir ar gopi diweddarach o un o'i gerddi mae'n bosibl mai Iorwerth Fychan ab Iorwerth ap Rhotbert oedd ei enw llawn. Ceir marwnad i Iorwerth ap Rhotbert, uchelwr o ardal Arwystli, yn yr un llawysgrif a briodolir i Lywarch ap Llywelyn ("Prydydd y Moch"), ond awgryma'r arbenigwr ar lawysgrifau Cymreig cynnar Daniel Huws ei bod efallai'n waith Iorwerth Fychan ei hun. Mae ffynhonfell arall yn cysylltu Iorwerth ag Arllechwedd yng Ngwynedd, tra bod tystiolaeth ei gerddi yn dangos ei fod yn gyfarwydd â Meirionnydd.

Cerddi
------

Cedwir yr unig destunau o'i gerddi sydd wedi goroesi yn Llawysgrif Hendregadredd a llawysgrif Peniarth 20. Dwy gerdd serch ac englyn a ddaeth yn boblogaidd fel enghraifft o'r mesur yng Ngramadegau'r Penceirddiaid ydynt, cyfanswm o gant ac wyth o linellau.

Mae Iorwerth yn fardd medrus a gellir fod yn sicr fod cyfran mawr o'i waith wedi mynd ar goll. Mae'r ddwy awdl serch i ferched anhysbys yn dangos dylanwad gwaith Hywel ab Owain Gwynedd, Einion ap Gwalchmai ac eraill o Feirdd y Tywysogion. Diau fod y math yma o ganu yn ddyledus i raddau i ganu serch y Trwbadwriaid o'r cyfandir yn ogystal. Gweirfyl (Gwerful) a Gwenllïan yw enwau'r merched uchelwrol yn yr awdlau hyn, ond mae'n debyg eu bod yn enwau dychmygol. Yn yr awdl i Weirfyl ceir adleisiau o 'Rieingerdd Efa ferch Madog ap Maredudd' o waith Cynddelw Brydydd Mawr. Er bod y canu'n gonfensiynol mae mynegiant y bardd yn ffres a naturiol ac mae ganddo lygad da am harddwch merch a byd natur.

Llyfryddiaeth
-------------

Ceir y golygiad safonol o waith Iorwerth Fychan gan Christine James yn,

* Rhian M. Andrews *et al* (gol.), *Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 1996). Cyfres Beirdd y Tywysogion.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  *Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 1996).

  


| Beirdd y Tywysogion | Y Ddraig Goch |
| --- | --- |
| Bleddyn Fardd | Cynddelw Brydydd Mawr | Dafydd Benfras | Daniel ap Llosgwrn Mew | Einion ap Gwalchmai | Einion ap Gwgon | Einion ap Madog ap Rhahawd | Einion Wan | Elidir Sais | Goronwy Foel | Gruffudd ab yr Ynad Coch | Gruffudd ap Gwrgenau | Gwalchmai ap Meilyr | Gwernen ap Clyddno | Gwgon Brydydd | Gwilym Rhyfel | Gwynfardd Brycheiniog | Hywel ab Owain Gwynedd | Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel | Iorwerth Fychan | Llygad Gŵr | Llywarch ap Llywelyn | Llywarch Llaety | Llywarch y Nam | Llywelyn Fardd I | Llywelyn Fardd II | Madog ap Gwallter | Meilyr ap Gwalchmai | Meilyr Brydydd | Owain Cyfeiliog | Peryf ap Cedifor | Y Prydydd Bychan | Phylip Brydydd | Seisyll Bryffwrch |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Ogof glan y môr ydy **Vanguard Cave** sydd yn rhan o wëad o ogofâu a elwir yn *Gorham's Cave Complex* ac sydd wedi'i lleoli yn Gibraltar.

Mae'r gwëad yma o ogofâu wedi cael eu henwebu am statws Safle Treftadaeth y Byd, UNESCO. Dyma un o droedleoedd olaf y Neanderthal a oedd yn byw yn yr ardal hon rhwng 55,000 a 28,000 o flynyddoedd yn ôl.

Mae wedi'i lleoli i'r de-ddwyrain o Graig Gibraltar.

Nodweddion ffisegol
-------------------

Prof. Clive Finlayson yn darlithio ar Gibraltarpedia gerllaw Ogof Vanguard.
Mae'r ogof yn un o bedwar sy'n rhan o blethera *Gorham's Cave complex* sydd wedi'u henwebu am statws Safle Treftadaeth y Byd, UNESCO. Y tri arall yw: *Ogof Bennett's*, *Ogof Gorham*, ac *Ogof Hyaena*. Mae'n ogof sy'n 35 metre (115 ft)
 o uchder (mewnol) sy'n cynnwys 1.7 metre (5.6 ft)
 o waddodion. Chwythwyd y gwaddodion hyn i mewn drwy geg yr ogof dros gyfnod hir o amser ac maent yn gymysg gyda'r olion archaeolegol. Archwiliwyd yr olion hyn ac mae'r canlyniadau yn rhoi darlun eitha clir i ni o sut fywyd (a nodweddion daearyddol) oedd yma yn y gorffennol. Cloddiwyd *Vanguard* yn gyntaf ym 1989, a cloddiwyd Ogof Gorham - a leolir ychydig fetrau gerllaw yn 1951.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "UK Tentative List of Potential Sites for World Heritage Nomination: Application form" (PDF). UK Government. Cyrchwyd 24 Awst 2012.
2. ↑  "Gorham's Cave Complex". UNESCO. Cyrchwyd 27 Awst 2012.
3. ↑  MacPhail, Richard I; et al (2000). Stringer et al, CB. ed. *Geoarchaeological investigation of sediments from Gorham’s and Vanguard Caves, Gibraltar: Microstratigraphical (soil micromorphological and chemical) signatures*. Oxbow.. Adalwyd 25 Awst 2012.
Asana, neu osgo'r corff o fewn ioga yw **Parshvottanasana** (Sansgrit: पार्श्वोत्तानासना, IAST: Pārśvottānāsana) neu **Ymestyn dwys i'r Ochr.** Fe'i ceir mewn ymarferion ioga modern er mwyn cadw'n heini.

Geirdarddiad
------------

Daw enw'r asana yma o'r Sansgrit प्रसव (parshva) sy'n golygu "ochr", ुत (ut) sy'n golygu "dwys", तन (tan) sy'n golygu "ymestyn", ac आस (asana), sy'n golygu "osg" neu "sfale'r corff".

Nid yw'r asana hwn yn hysbys mewn ioga hatha canoloesol, ond fe'i disgrifir yn *Yoga Makaranda* Krishnamacharya ym 1935, ac fe'i cymerwyd gan ei ddisgyblion Pattabhi Jois a BKS Iyengar yn eu hysgolion ioga nodedig. Ceir asana tebyg yn *Primary Gymnastics* 1924 Niels Bukh; awgryma Mark Singleton bod Krishnamacharya, a ddylanwadwyd gan ddiwylliant gymnasteg cyffredinol y cyfnod, wedi mabwysiadu gymnasteg i'w arddull llifeiriol o ioga, lle ceir dilyniant o asanas.

Manylun o'r dwylo y tu ôl i'r cefn

Disgrifiad
----------

Mae'r asana yma'n datblygu'n naturiol o Tadasana. Rhoddir y dwylo gyda'i gilydd mewn safle gweddi, y tu ôl i'r cefn, blaenau bysedd i fyny. Mae'r traed yn cael eu gosod mewn ongl sgwâr i'w gilydd, y ddwy goes yn syth. Dylai'r troed blaen bwyntio'n syth ymlaen; mae'r droed ôl yn cael ei throi ymlaen tua 60 gradd a'r cluniau wedi'u halinio ar ongl sgwâr i'r traed, fel bod y corff yn gallu symud i lawr mewn tro ymlaen yn syth dros y goes flaen Gellir mynd â'r dwylo i'r llawr i ddwysau'r ymestyn.

Llyfryddiaeth
-------------

* LIyengar, B. K. S. (1979) [1966]. *Light on Yoga: Yoga Dipika*. Unwin Paperbacks.
* Mehta, Silva; Mehta, Mira; Mehta, Shyam (1990). *Yoga: The Iyengar Way*. Dorling Kindersley.
* Mittra, Dharma (2003). *Asanas: 608 Yoga Poses*. ISBN 978-1-57731-402-8.
* Rhodes, Darren (2016). *Yoga Resource Practice Manual*. Tirtha Studios. ISBN 978-0983688396.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Mehta 1990.
2. ↑  Sjoman, Norman E. (1999) [1996]. *The Yoga Tradition of the Mysore Palace*. Abhinav Publications. tt. 100–102. ISBN 81-7017-389-2.
3. ↑  Bukh, Niels (2010) [1924]. *Primary Gymnastics*. Tufts Press. ISBN 978-1446527351.
4. ↑  Iyengar 1979.
5. ↑  YJ Editors (28 Awst 2007). "Intense Side Stretch Pose". Yoga Journal.
Ogofâu cynhanesyddol ydy **Ogofâu Cae Gwyn a Ffynnon Beuno** sydd wedi'u lleoli yng nghymuned Tremeirchion, Sir Ddinbych tua 6 metr o'u gilydd, tua 400 metr i'r dwyrain o Ffynnon Beuno; cyfeiriad grid SJ085724. Cloddiodd archaeolegwyr yn yr ogofâu hyn a chafwyd hyd i domeni sbwriel pwysig, gydag olion dyn ac anifail sydd rhwng 38,000 a 28,000 o flynyddoedd oed, ac felly'n perthyn i Hen Oes y Cerrig Uchaf. Dyma rai o'r ogofâu mwyaf gogleddol yn Ewrop i gynnwys olion Neanderthaliaid o'r cyfnod hwnnw a chânt eu cyfri'n hynod bwysig yng nghyfnod Hen Oes y Cerrig Uchaf.

Ogof Ffynnon Beuno: yng nghanol y llun. Saif Ogof Cae Gwyn ychydig i'r chwith ac i fyny'r llethr - ceir llwyn bychan o goed o flaen ceg yr ogof.

Ffynnon Beuno
-------------

Dyma'r brif ogof, yr un sydd i'w gweld o bellter, y fwyaf a'r bwysicaf o ran nifer y canfyddiadau o Hen Oes y Cerrig Uchaf.

* 
* 
* 
* 
* 
* 

Nifer a math o esgyrn:  

udfil 50   

dannedd ceffyl 545   

rhinoseros 375   

llew 6   

ychen 20   

arth 16   

dannedd ceirw 72  
 
ibecs 20   

dannedd arth 4

Cae Gwyn
--------

Mae Ogof Cae Gwyn wedi'i lleoli tua 6 metr i'r gorllewin o Ogof Ffynnon Beuno. Saif oddeutu 6 metr hefyd o'r dibyn - y tu ôl i lwyn o goed. Dim ond Ffynnon Beuno sydd i'w gweld yn y llun uchod (dde). Cafwyd hyd i nifer o esgyrn o gyfnod Hen Oes y Cerrig Uchaf yma hefyd - ychydig llai nag a gaed yn Ffynnon Beuno.

* 
* 
* 
* 
* 
* 

Nifer a math o esgyrn:  

udfil 20   

dannedd ceffyl 34   

rhinoseros 23   

llwynog 3   

ychen 2   

dannedd arth 1   

ibecs 1

Mae'r heneb hon wedi'i chofrestru gan Cadw gyda'r Rhif SAM unigryw: FL069  Ceir ail ogof gerllaw, sef Ogof Cae Gwyn cyfeiriad grid SJ085724 sydd â Rhif SAM unigryw: FL070.

Cadwraeth
---------

Mae Ffynnon Beuno a Chae Gwyn wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1963 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.52 hectar. Mae Cadw a Cyfoeth Naturiol Cymru yn gyfrifol am y safle.

Awyrluniau
----------

* 
* 
* 
* 
* 

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo olion bywyd gwyllt o Hen Oes y Cerrig Uchaf.

Gweler hefyd
------------

* Shanidar - ogof ym mynyddoedd Zagros yng ngogledd Irac lle cafwyd hyd i ysgerbydau pobl Neanderthal
* Ogofâu Altamira
* Diwylliant Aurignac
* Dyn Cro-Magnon
* Dyn Neanderthal
* Hen Oes y Cerrig yng Nghymru
* Ogofâu Lascaux

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Actor o Gymro oedd **Islwyn Morris** (26 Awst 1920 – 26 Ebrill 2011) oedd yn adnabyddus am chwarae cymeriad **Mr Tushingham** ar *Bobol y Cwm* am 25 mlynedd.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Islwyn Morris yn Abertawe yn 1920. Cychwynnodd ei yrfa actio mewn theatr cwmni yn Abertawe, gan ymddangos gyda Maudie Edwards, ymysg eraill.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd fe wasanaethodd gyda Cyffinwyr De Cymru.

Gyrfa
-----

Mae ei rannau mwya nodedig ar deledu yn cynnwys Dad yn *Satellite City* (1995-1999), David Tushingham yn *Pobol y Cwm*, a Inspector Idris Vaughan yng nghomedi sefyllfa y 1970au *Glas y Dorlan*. Fe ymddangosodd yn helaeth ar raglenni Saesneg hefyd yn cynnwys *Z-Cars*, *The District Nurse* a *High Hopes*. Mae ei rannau ar radio yn cynnwys yr opera sebon *Station Road* ar BBC Radio Wales, a Mr Pritchard yng nghynhyrchiad y BBC o *Under Milk Wood* yn 2003.

Bu farw yn 90 oed ar 26 Ebrill 2011. Fe'i ddisgrifwyd gan gyfarwyddwr BBC Cymru Keith Jones fel "un o'n actorion mwyaf poblogaidd ni yng Nghymru".

Ffilmyddiaeth
-------------

### Teledu

* *Satellite City*
* *Pobol y Cwm*

### Radio

* *Station Road*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Swansea Grand Theatre. Adalwyd ar 16 Rhagfyr 2015.
2. ↑  (Saesneg) Satellite City Cast. Adalwyd ar 16 Rhagfyr 2015.
3. ↑  *Teyrngedau i'r actor Islwyn Morris*  , BBC Cymru, 26 Ebrill 2011.  Cyrchwyd ar 16 Rhagfyr 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 12147121738826392027
* LCCN: no2016090460

 |
Mae **Llystyn Isaf**, ger Bryncir yng nghymuned Dolbenmaen yn ardal Eifionydd, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.01 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ffilm ddrama am drosedd gan y cyfarwyddwr Jacques Deray yw ***Par Un Beau Matin D'été*** a gyhoeddwyd yn 1965. Fe'i cynhyrchwyd gan Benito Perojo yn yr Eidal a Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Georges Bardawil a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Michel Magne. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jean-Paul Belmondo, Geraldine Chaplin, Jacques Monod, Adolfo Celi, Akim Tamiroff, Gabriele Ferzetti, Jacques Higelin, Félix Fernández, Georges Géret, Manuel Zarzo, Claude Cerval, Germaine Kerjean, Sophie Daumier ac Analía Gadé. Mae'r ffilm *Par Un Beau Matin D'été* yn 109 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o 2.35:1. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1965. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Sound of Music* sef ffilm fiwsical rhamantus gan Robert Wise. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jacques Deray ar 19 Chwefror 1929 yn Lyon a bu farw yn Boulogne-Billancourt ar 10 Awst 2003. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1952 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jacques Deray nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Urocystaceae* yw'r **Parddu pelydr gwyrdd** (Lladin: ***Urocystis floccosa***; Saesneg: *Green Hellebore Smut*). Y Gwir-Barddu yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Huddygl, smwt, neu'r carbon a ddaw o ganlyniad i dân yw 'parddu', fel arfer a chyfeirir yma at liw'r ffwng. Mae'r ffwng yma'n medru difa gweiriau fel ŷd, gwenith neu rug. Mae'r teulu *Urocystaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Urocystales.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Urocystaceae
-------------------------------------

Mae gan **Parddu pelydr gwyrdd** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Melanoxa oxalidiellae* | Melanoxa oxalidiellae |  |
|
| *Melanoxa oxalidis* | Melanoxa oxalidis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Parddu pelydr gwyrdd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Cintractiaceae* yw'r **Parddu corsfrwyn** (Lladin: ***Ustanciosporium gigantosporum***; Saesneg: *White Beak-sedge Smut*). Y Gwir-Barddu yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Huddygl, smwt, neu'r carbon a ddaw o ganlyniad i dân yw 'parddu', fel arfer a chyfeirir yma at liw'r ffwng. Mae'r ffwng yma'n medru difa gweiriau fel ŷd, gwenith neu rug. Mae'r teulu *Cintractiaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Ustilaginales.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Cintractiaceae
---------------------------------------

Mae gan **Parddu corsfrwyn** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Parddu corsfrwyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Llawysgrif Gymraeg gynnar yw **Peniarth 20**, sy'n perthyn i'r casgliad a elwir yn Llawysgrifau Peniarth. Cynigiodd J. Gwenogvryn Evans ddyddiad o tua'r 15g iddi ond bellach mae Daniel Huws, y prif arbenigwr ar lawysgrifau Cymreig cynnar, wedi dadlau o blaid dyddiad tuag 1330 i brif haen y llawysgrif. Mae'n llawysgrif femrwn.

Mae Peniarth 20 yn llawysgrif bwysig sy'n cynnwys y copi cynharaf a feddwn o destun Brut y Tywysogion a chopi cynnar o un o'r testunau a elwir yn Ramadegau'r Penceirddiaid, sy'n fath o lawlyfr i feirdd proffesiynol. Credir mai golygiad gan Dafydd Ddu o Hiraddug o destun gan Einion Offeiriad ydyw.

Mae'n cynnwys yn ogystal testunau o waith rhai o'r Gogynfeirdd, yn cynnwys Iorwerth Fychan.

Dengys astudiaeth o nodweddion llawysgrifol a thestunol fod Peniarth 20 yn perthyn yn agos i lawysgrif gynnar arall, sef Llyfr Du Basing. Credir iddi gael ei llunio naill ai yn Abaty Dinas Basing neu, yn fwy tebygol, yn *scriptorium* Abaty Aberconwy. Mae'r hynafiaethydd Robert Vaughan (c.1592-1667) o'r Hengwrt (ger Dolgellau), casglwr gwreiddiol Llawysgrifau Peniarth, yn cyfeirio at un ohonynt fel 'Llyfr Conwy', a chredir gan rai mai Peniarth 20 yw'r llawysgrif honno. Yn sicr ddigon gellir dweud ei bod yn llawysgrif a ysgrifennwyd yng ngogledd Cymru.

Ffynonellau
-----------

* Daniel Huws, *Llyfrau Cymraeg 1250-1400* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1992)
* Christine James yn, Rhian M. Andrews *et al* (gol.), *Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 1996). Tud. 310-11.
* Thomas Jones (gol.), *Brut y Tywysogion, Peniarth MS. 20* (Caerdydd, 1941).