recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Peiriannyddo'r Albanoedd **David Mushet** (2 Hydref 1772 – 7 Mehefin 1847), ay'n adnabyddus am ei ddyfeisiadau ym maes meteleg a glo.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Mushet ar 2 hydref 1772 yn Dalkeith ger Caeredin; ef oedd mab ieuengaf Margaret Cochran a William Mushet. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Dalkeith.

Gwaith
------

Olion gwaith Haearn Darkhill.
Bedd David ac Agnes Mushet
Yn 1800, cymerodd batent ar y broses o gynhyrchu haearn gyr, a gwerthodd y patent i gwmni o Sheffield am £3000. Daeth ei gyflogwyr (Clyde Iron Works) yn eiddigeddus iawn ohono a diswyddwyd ef yn yr un flwyddyn.

Y flwyddyn ganlynol, gyda chymorth partneriaid, prynodd ac ailadeiladwyd y Gwaith Haearn Calder, lle y parhaodd gyda'i arbrofion. Dyma ble wnaeth ei ail ddarganfyddiad mawr, yn 1801, pan y profodd y gellid defnyddio 'Haearnfaen band-du,') i gynhyrchu haearn, mewn modd economaidd iawn. Yn flaenorol, edrychid ar y math hwn o lo fel glo diwerth. Daeth yn ddyn cyfoethog iawn dros nos ac arweiniodd at ehangu diwydiant haearn yr Alban ar raddfa mawr gan ddod â miliynau o bunnoedd o elw i diwydianwyr yr Alban.(pp121,127)

Erbyn 1805 cyhoeddodd Mushet ddeg ar hugain o bapurau yn *Philosophical Magazine*. Yn ei lyfr, *Dyn o Haearn - Man of Steel*, dywed yr hanesydd Ralph Anstis  bod pobl yn edrych i fyny at Mushet: *"as an authority both at home and abroad on matters connected with iron and steel making. Not unnaturally, perhaps, he was becoming dissatisfied with the limitations imposed by the Calder Iron Works and, restive for wider experience and greater opportunities, decided to move on".*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Joel Mokyr. *The Oxford Encyclopedia of Economic History.* Oxford University Press, 13 aug. 2003. t. 461
2. ↑  *The Mushets of Dalkeith*
3. ↑   "Mushet, David". *Dictionary of National Biography*. Llundain: Smith, Elder & Co. 1885–1900.
4. ↑
Sêl Cymdeithas yr Iesu
Urdd o fewn yr Eglwys Gatholig yw **Cymdeithas yr Iesu** (*Societas Jesu*, S.J.). Gyda bron 19,000 o aelodau, mae ymhlith y mwyaf o'r urddau Catholig. Cyfeirir at yr aelodau fel **Jeswitiaid**. Amcanion yr urdd yw efengylu'r byd ac amddiffyn y ffydd Gatholig. Mae'r cyfnod o hyfforddi cyn dod yn aelod llawn yn 12 hyd 14 mlynedd.

Fe'i sefydlwyd yn 1534, yn ninas Paris, gan Sant Ignatius Loyola. Ar 27 Medi 1540, derbyniwyd y gymdeithas yn swyddogol gan y Pab Pawl III. Erbyn marwolaeth Ignatius yn 1556, roedd ganddi 1,000 o aelodau. Bu'n cenhadu mewn nifer fawr o wledydd, yn cynnwys India, lle cafodd gryn lwyddiant yn Goa, a Tsieina. Un o'i meysydd cenhadol mwyaf oedd De America, lle sefydlwyd nifer fawr o genhadaethau i efengylu'r trigolion brodorol, a hefyd i'w hamddiffyn rhag rhai o'r Ewropeaid oedd yn dymuno eu troi yn gaethweision. Gwnaeth hyn y Gymdeithas yn amhoblogaidd gyda rhai o'r awdurdodau. Yn 1773, dan bwysau gan frenhinoedd Sbaen, Portiwgal a Ffrainc, cyhoeddodd y Pab Clement XIV fod yr urdd yn cael ei diddymu. Parhaodd yn weithgar yn nwyrain Ewrop a Rwsia, gan i Ffrederic Fawr, brenin Prwsia, a Catrin Fawr, ymerodres Rwsia, wrthod diddymu'r urdd. Yn 1814, cyhoeddodd y Pab fod y gwaharddiad ar yr urdd yn cael ei ddiddymu.

Aelodau enwog
-------------

* Franciscus Xaverius (Ffransis Xavier) (1508–1552))
* Juluan Maner (1606–1683), "Apostol Llydaw"
* David Lewis (1616–1679), merthyr o Gymro
* Gerard Manley Hopkins (1844–1889), bardd ac offeiriad
Sant o Gymru oedd **Dona** (g. 580). Ceir **Dwna** fel amrywiad ar ei enw a'i enw llawn oedd **Dona ap Selyf**. Mae ei ddydd gŵyl ar 1 Tachwedd.

Hanes
-----

Roedd Dona yn un o feibion Selyf ap Cynan Garwyn ('Selyf Sarffgadau'), mab Cynan Garwyn, o deulu brenhinol Powys. Ar ôl cyfnod fel mynach ym Mangor yn Arfon, aeth i fyw fel meudwy yng nghongl de-ddwyreiniol Môn.

Eglwys a thraddodiadau
----------------------

Cysegrir Eglwys Llanddona ar Ynys Môn iddo. Dywedir fod yr eglwys wreiddiol yma yn dyddio o tua 610. Ail-adeiladwyd yr eglwys bresennol yn 1873. Yn yr eglwys mae cloch yn dyddio o 1647 a chwpan cymun arian yn dyddio o 1769, ond gyda chaead o 1574.

Hefyd yn ardal Llanddona ceir carreg naturiol yn ardal Mynydd Crafgoed a elwir yn Gadair Dona. Ceir Craig Dona ger Tref-y-clawdd, Maesyfed, a dywedir yr arferai pobl fynd i yfed o'r ffynnon iachusol yno.

Llefydd cysylltiedig
--------------------

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| # | Eglwys neu Gymuned | Delwedd | Cyfesurynnau | Lleoliad | Wicidata |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Eglwys Sant Dona |  | 53°18′18″N 4°08′27″W﻿ / ﻿53.305121°N 4.140838°W﻿ / 53.305121; -4.140838 | Llanddona | Q7592976 |
| 2 | Llanddona |  | 53°17′49″N 4°07′59″W﻿ / ﻿53.2969064583°N 4.13304435344°W﻿ / 53.2969064583; -4.13304435344 | Ynys Môn | Q3402690 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (2000).
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Dueglys pitw** (enw gwyddonol: *Plagiochila exigua*; enw Saesneg: *petty featherwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Dueglys pitw** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Dueglys Carrington** (enw gwyddonol: *Plagiochila carringtonii*; enw Saesneg: *Carrington's featherwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Dueglys Carrington** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, prin iawn ac un o lysiau'r afu yw **Dueglys calch** (enw gwyddonol: *Pedinophyllum interruptum*; enw Saesneg: *craven featherwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Ceir coesynnau 1 – 3 mm o led, ond gall ffurfio clytiau sylweddol ar y ddaear, pan fo'r amodau'n ffafriol. Gall yr egin fod yn wyrdd. Mae'r dail yn bennaf yn gogwyddo ychydig ymlaen o'r coesyn yn hytrach nag yn ôl fel yn *Plagiochila*. Maent yn grwn neu'n oblong, tua 1.5 mm o led a hyd, ac efallai y bydd dant ar bob cornel.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Dueglys calch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Clawr yr albym *Y Byd yn ei Le* gan Dylan a Neil.
Deuawd canu gwlad Cymraeg o'r Felinheli ydy **Dylan a Neil** (tad a'r mab, sef Dylan a Neil Parry) sydd wedi cynhyrchu tair albwm dan label Cwmni Recordiau Sain: *Y Byd yn ei Le*, *Y Flwyddyn Dwy Fil* a *Hen Wlad Llŷn*. Maent wedi ymddangos ar BBC2 gyda Dolly Parton a Johnny Cash.

Yn 1972 fe ymunodd Dylan gyda'r grwp 'Y Castaways', a bu gyda'r band am flynyddoedd yn diddanu ar hyd a lled Cymru a Lloegr. Yn 1978 fe ffurfwyd Traed Wadin gyda Dylan Parry a Neville Jones ar y gitâr ddur. Rhwng 1978 a 1984 rhyddhawyd dwy EP: *Tro i’r Fro* a *Potel Fach o Win* a dwy LP, *Fory Heb Ei Gyffwrdd* a *Mynd Fel Bom*.

Hyd yma, maent wedi rhyddhau chwech cryno ddisg: 'Heli'n Fy Nghwaed' 1994, 'Hen Wlad Llyn' 1997, 'Y Flwyddyn Dwy Fil' 1999, 'Y Byd Yn Ei Le' 2003, 'Cowbois Yn y P'nawn' 2006 a 'Y Gwynt a'r Glaw' 2009.

Disgyddiaeth
------------

### *Y Byd yn ei Le*

1. Bacpacio
2. Barbara Ann
3. Tro Ar Ol Tro
4. Pont Y Cim
5. Paned O De
6. Cymera Fi'n Ol
7. Beibl Mam
8. Cajun Jambylai
9. Anffyddlon
10. Y Di-Waith
11. Diwedd Y Gan
12. Tren Bach Llyn

### *Y Flwyddyn Dwy Fil*

1. Tafarn Y Garddfon
2. Awstralia
3. Ti F'angen I
4. Blws Y Wlad
5. Y Flwyddyn Dwy Fil

### *Hen Wlad Llŷn* (efo Traed Wadin)

1. Hen Wlad Llyn
2. Eiddo I Arall
3. Cydio'n Dy Law
4. Waunfawr
5. Ei Gwen Yn Y Gwin
6. Yr Hen Rebel
7. Heli'n Fy Ngwaed
8. Dyro I Mi
9. O Mor Braf Fydd Bod Yn Ol
10. Ffrind
11. Lliwiau
12. Nid Yw'r Hen Bentre Fel Y Bu
13. Troi'r Cloc Yn Ol
14. Blodau Gwyn
15. Potel Fach O Win
16. Mynd Fel Bom
17. Pys
18. Galilea
19. Hitio'r Botel
20. 'Fory Heb Ei Gyffwrdd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan Cwmni Recordiau Sain". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-09-02. Cyrchwyd 2017-02-15.

Dolenni allanol
---------------

* Sianel Dylan a Neil ar YouTube
Coeden o fath Prunus sy'n tyfun hyd at 5 metr (8 troedfedd) ydy'r **Ddraenen ddu** (Lladin: *Prunus spinosa*), ac fe'i ceir yng Nghymru ac ledled Ewrop, Asia a gogledd-orllewin Affrica. Fe'i plannwyd yn ddiweddar yng Ngogledd America a Seland Newydd, ble mae hi hefyd yn llewyrchu. Mae **eirin bdon bach**, **eirin tagu**, ac **eirin y perthi** yn enwau eraill ar y goeden ac yn cyfeirio at ei ffrwyth, sy'n cael eu defnyddio i wneud y ddiod gartref traddodiadol hwnnw: jin eirin. Pan geir cyfnod oer yn y Gwanwyn pan fo'r ddraenen ddu'n blodeuo fe’i gelwir yn "Aeaf y Ddraenen Ddu".

Draenen ddu (*Prunus spinosa*): blodau, eirin tagu, hadau a dail mewn darlun gan Otto Wilhelm Thomé (1885).
Mae'r term gwyddonol (Lladin) *spinosa* yn cyfeirio at ddrain miniog y planhigyn, sy'n nodweddiadol o'r teulu hwn, fel mae'r enw Saesneg *blackthorn*, hefyd.

Blodau ddechrau'r gwanwyn
Mae'r dail yn cael eu bwyta gan siani flewog y gwyfynod canlynol (ymhlith eraill): *Pavonia pavonia*, *Scythropia crataegella*) a *Coleophora anatipennella*. Mae'r gwyfyn a elwir yn *Esperia oliviella* yn bwyta ei phren marw.

Y pren
------

Mae'r pren yn llosgi'n dda: yn araf gyda chryn wres. Cabolir ei phren gyda chŵyr ac fe'i ddefnyddir i wneud offer i'r saer ac i wneud ffyn cerdded. Yn Iwerddon, defnyddir y pren i wneud *shillelagh* sef math o erfyn taro. Mae swyddogion byddin Lloegr hefyd yn arfer y traddodiad o gario ffyn o bren y ddraenen ddu.

Pennill
-------

"Pan fo'r ddraenen ddu yn wyn,  

A gwallt ei phen yn gwynu.  

Mae hi'n gynes dan ei gwraidd,  

Cei hau dy hâd pan fynni."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rushforth, K. (1999). *Trees of Britain and Europe*. Collins ISBN 0-00-220013-9.
2. ↑  Den Virtuella Floran: *Prunus spinosa* map
3. ↑  The Scout Association 1999. *The Burning Properties of Wood*, London, U.K.  Archifwyd 2012-12-23 yn y Peiriant Wayback.
4. ↑  Chouinard B.A. Maxime. *The stick is king: The Shillelagh Bata or the rediscovery of a living Irish martial tradition*.. Adalwyd 5 Gorffennaf 2011.

Gweler hefyd
------------

* y Ddraenen wen

]]
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Draenen wen lefn** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Crataegus laevigata* a'r enw Saesneg yw *Midland hawthorn*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Draenen Ysbyddaden, Draenen Wen, Draenen Wen Dwy Golofn, Egfaenwydd, Merys, Ysbyddaden.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Draenen wen lefn***
Yn aml, ystyrir Judy Garland fel yr eicon hoyw amlycaf.
Person hanesyddol neu enwog sy'n cael ei edmygu gan nifer yn y cymunedau lesbiaidd, hoyw, deurywiol, a thrawsryweddol (LHDT) yw **eicon hoyw** neu **eicon LHDT**. Yn ddiweddar, mae'r term "Dykon" sy'n gyfuniad o "ddeic" (Saesneg: *dyke*) ac "icon" wedi cael ei dderbyn i ddisgrifio eiconau lesbiaid.

Mae priodweddau eicon hoyw fel arfer yn cynnwys delwedd goegwych, cryfder mewn adfyd, neu rywioldeb amwys. Gall yr eiconau hyn fod yn heterorywiol, cyfunrywiol, deurywiol neu'n drawsrywiol; mae'n bosibl hefyd nad ydynt wedi dod allan neu nad ydynt yn agored ynglŷn â'u rhywioldeb. Er bod y mwyafrif o eiconau hoyw wedi dangos eu cefnogaeth i fudiadau cymdeithasol LHDT, mae rhai wedi gwrthwynebu, gan ymgyrchu yn erbyn yr hyn a ystyriant yn agenda cyfunrywiol.

Yn draddodiadol, dyrchefir eiconau hanesyddol i statws uchel am fod eu rhywioldeb yn parhau i fod yn bwnc llosg ymysg haneswyr. Mae nifer o eiconau hoyw modern, diddanwyr benywaidd gan amlaf, wedi denu dilyniant mawr o'r gymuned hoyw yn ystod eu gyrfaoedd. Syrthia mwyafrif yr eiconau hoyw i mewn i un o ddau gategori: y cymeriad trasig, sydd weithiau'n cyflawni hunanladdiad neu'r eicon diwylliant-poblogaidd blaenllaw.

Ymysg eiconau enwog y mae Sant Sebastian, Judy Garland, Bette Davis, Barbra Streisand, Shirley Bassey, Margaret Williams, Cher, Janet Jackson, Gloria Gaynor, Madonna, a Lady Gaga.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Euan Ferguson, Daniela's still dying for it; 16 Chwefror, 2003; Adalwyd ar 2007-02-08
2. ↑  Jobbins, Siôn T. *The Phenomenon of Welshness, 'or How many Aircraft Carriers would an independent Wales have?'* (Llanrwst, Gwasg Carreg Gwalch, 2011), t. 73.

| * v
* t
* e
Pynciau LHDT |
| --- |
| Cyfunrywioldeb | 
* Cymuned hoyw
* Homoffobia
* Hoyw
* Lesbiaeth

 |
| Deurywioldeb | 
* Cymuned ddeurywiol
* Deu-chwilfrydig
* Deuffobia
* Tsic deurywiol

 |
| Trawsrywedd | 

|  |  |
| --- | --- |
| Hunaniaethau rhywedd | 
* Anneuaidd
* Cydrywedd
* Dyn trawsryweddol
* Menyw drawsryweddol
* Rhywedd amrywiol
* Trydydd rhywedd

 |
| Pynciau eraill | 
* Camenwi
* Dysfforia rhywedd
* Mynegiant rhywedd
* Trawsffobia
* Trawsnewid rhywedd

 |

 |
| Hanes | 
* Pederastiaeth
* Yr Almaen Natsïaidd a'r Holocost
* Terfysgoedd Stonewall
* Rhyddhad Hoyw

 |
| Diwylliant | 
* Balchder
* Eicon
* Symbolau
* Twristiaeth

 |
| Gwleidyddiaeth, cymdeithas a'r gyfraith | 
* Hawliau LHDT
* Mabwysiad gan rieni LHDT
* Mudiadau cymdeithasol LHDT
* Priodas gyfunryw

 |
| Meddygaeth | 
* Cyfeiriadedd rhywiol

 |
| 
* Categori

 |
Mae **Eididh nan Clach Geala - Toman Coinich** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Broom i Strath Oykel yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH271844. Y fam-fynydd yw Eididh nan Clach Geala.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Peintiad newydd-glasurol o eidyl, *Idylle: famille antique* gan William-Adolphe Bouguereau.
Canig seml neu gerdd fer sydd yn ymdrin â golygfeydd gwledig a bywyd y werin yw **eidyl**. Darlun delfrydol ydy'r eidyl nodweddiadol: gwerinwyr hapus, bywyd heddychlon, a thirwedd hardd.

Daw'r enw yn y bôn o'r Hen Roeg εἰδύλλιον (*eidullion*, "cerdd fer" neu "lun bach"). Defnyddir yr enw yn gyntaf yn y byd Groeg-Rufeinig i ddisgrifio cerddi byrion, syml ar bynciau natur. Daeth bywyd y werin, yn enwedig y bugail, yn elfen gyffredin o'r eidyl dan ddylanwad beirdd Alecsandria yn yr oes Helenistaidd, yn enwedig Theocritus, Moschus, a Bion. Cafodd y fath farddoniaeth ei llunio ar arddulliau cerddi hirach megis yr alargan a'r arwrgerdd. Daeth yr enw yn boblogaidd unwaith eto yn llenyddiaeth y Dadeni.

Defnyddir yr enw hefyd ar weithiau celf a cherddoriaeth sydd yn portreadu golygfeydd a themâu tebyg, er enghraifft y peintiad *A Welsh Family Idyll* gan Vincent Evans a'r gerdd symffonig *Siegfried-Idyll* gan Richard Wagner.

Gweler hefyd
------------

* Bugeilgerdd
* Eclog

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   eidyl. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 30 Hydref 2018.
Gwyddor symbolau, themâu, a chynnwys yn y celfyddydau gweledol yw **eiconograffeg** neu **ddelw-arluniaeth**. Mae'n crybwyll astudiaeth, adnabod, disgrifiad, dosbarthiad, a dehongliad delweddau, ac eithrio'r pethau hynny sydd yn nodweddion arddull yr arlunydd a ffurf y celfyddydwaith. Gellir ei hystyried yn ffurf weledol ar esboniadaeth.[1] Rhan o hanes celfyddyd yw eiconograffeg yn draddodiadol, a bellach mae'n berthnasol i feysydd eraill megis semioteg ac astudiaethau'r cyfryngau.

Cyhoeddwyd yr astudiaethau eiconograffig cynharaf yn yr 16g, ar ffurf catalogau o arwyddluniau llenyddol er defnydd arlunwyr, megis yr *Iconologia* (1593) gan Cesare Ripa. Datblygodd eiconograffeg ar y cyd ag archaeoleg yn y 18g, trwy astudiaeth themâu a nodweddion cofebion yr Henfyd. Yn y 19g, daeth eiconograffeg yn gysylltiedig â chelfyddyd Gristnogol yn hytrach na chelfyddyd hynafol. Ar droad y ganrif, ymddangosodd ysgol eiconograffig o hanesyddion celfyddyd, yn eu plith Émile Mâle ac Aby Warburg, mewn adwaith yn erbyn y beirniaid celf yn niwedd y 19g a oedd yn trafod ffurf ac nid cynnwys. Rhoddir yr enw eiconoleg ar y traddodiad hwn, sef "hanes y meddylfryd" o ran celfyddyd weledol drwy astudio'r cyd-destunau cymdeithasol, diwylliannol, ac hanesyddol. Yn yr 20g datblygodd eiconograffeg yn faes eang sydd yn cwmpasu celfyddyd seciwlar a chrefyddol, ac o bob cyfnod hanes, yn ogystal â chyfryngau gweledol newydd megis y sinema.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Peter Burke, "Iconography" yn *The Fontana Dictionary of Modern Thought*, golygwyd gan Alan Bullock ac Oliver Stallybrass (Llundain: Fontana, 1977), t. 296.
Mae **ffosinopril** yn atalydd i’r ensym trawsnewid angiotensin (ACE), a ddefnyddir i drin pwysedd gwaed uchel a rhai mathau o fethiant cronig y calon. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₃₀H₄₆NO₇P. Mae ffosinopril yn gynhwysyn actif yn Monopril.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- diffyg gorlenwad y galon
 - gordensiwn
 - gordensiwn

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Ffosinopril, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- (S)-4-Cyclohexyl-1-{2-[(2-methyl-1-propionyloxy-propoxy)-(4-phenyl-butyl)-phosphinoyl]-acetyl}-pyrrolidine-2-carboxylic acid
 - (2S,4S)-4-Cyclohexyl-1-{2-[(2-methyl-1-propionyloxy-propoxy)-(4-phenyl-butyl)-phosphinoyl]-acetyl}-pyrrolidine-2-carboxylic acid
 - (2S,4S)-4-Cyclohexyl-1-[2-[(2-methyl-1-propanoyloxypropoxy)-(4-phenylbutyl)phosphoryl]acetyl]pyrrolidine-2-carboxylic acid

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Ffosinopril". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Fforest Epping** (Saesneg: *Epping Forest*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Fforest Epping yn EssexEtholaeth Fforest Epping yn Essex
* Essex yn LloegrEssex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–1988: John Biggs-Davison (Ceidwadol)
* 1988–1997: Steve Norris (Ceidwadol)
* 1997–presennol: Eleanor Laing (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Cramen garreg o ucheldir yn nwyrain canolbarth Cymru yw **Fforest Clud** (Saesneg: *Radnor Forest*). Gelwir yr ucheldir yn 'fforest' am ei fod yn dir agored a osodwyd o'r neilltu ar gyfer hela gan arglwyddi lleol yn yr Oesoedd Canol. Roedd yn ffurfio calon yr ardal ddaearyddol ganoloesol a adwaenid fel Rhwng Gwy a Hafren.

Ar 22 Mehefin, 1402, cafodd Owain Glyndŵr fuddugoliaeth fawr ar y Saeson ym Brwydr Bryn Glas, ar odre ogleddol Fforest Clud.

Pwyntiau uchaf Fforest Clud yw'r Rhos Fawr, llwyfandir eang o laswellt a grug sy'n cyrraedd uchder o 660 m, a llwyfandir cyffelyb i'r dwyrain, Y Domen Ddu (*Black Mixen* yn Saesneg), bron ar y ffin â Swydd Henffordd yn Lloegr. Ceir mast darlledu ar ben y copa olaf.

Yn ôl traddodiad llên gwerin lleol, bu draig yn byw yn y Fforest ers talwm. Am ei bod yn aflonyddu cymaint ar y trogolion, codasant cylch o bedair eglwys i'w hamgylchynnu. Cysegrwyd y pedair eglwys hynny, sef eglwysi Llanfihangel Cefn-llys, Llanfihangel Rhydieithon, Llanfihangel Nant Melan a Llanfihangel Casgob, i'r archangel Sant Mihangel, sy'n gorchfygu'r ddraig yn y Beibl. Credid y byddai'r ddraig yn deffro eto pe dinistrid unrhyw un o'r pedair eglwys.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "St Michael and the Dragon of Radnor Forest" Archifwyd 2007-04-30 yn y Peiriant Wayback. ar wefan yr Eglwys yng Nghymru (Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu)

Gweler hefyd
------------

* Coetiroedd Maesyfed (SoDdGA)
Roedd **Francis John Jayne** (1 Ionawr 1845 – 23 Awst 1921) yn offeiriad Anglicanaidd Cymreig a wasanaethodd fel Prifathro Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan ac fel Esgob Caer.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Jayne yn Llanelli, Sir Frycheiniog (Sir Fynwy bellach) yn fab i John Jayne, perchennog glofa, ac Elisabeth (née Hains) ei ail wraig.

Addysg
------

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Rugby a Choleg Wadham, Rhydychen, lle graddiodd efo gradd dosbarth cyntaf yn *‘’Literae Humaniores’’* (astudiaeth o ieithoedd, hanes ac athroniaeth glasurol Groeg a Rhufain) ym 1865. Graddiodd, efo gradd dosbarth cyntaf eto, ym 1868 mewn *Cyfreitheg a Hanes Cyfoes*. Ym 1868 daeth yn gymrawd Coleg yr Iesu Rhydychen.

Teulu
-----

Priododd Emily Sarah, merch hynaf Watts John Garland. Bu iddynt chwe mab a thair merch.

Priododd chwaer Watts John, Mary Garland, ag Alfred George Edwards, Archesgob cyntaf Cymru.

Gyrfa
-----

Ym 1870 ordeiniwyd Jayne fel offeiriad Eglwys Loegr gan gael ei benodi yn gurad Eglwys St Clemence, Rhydychen. Ym 1871 cafodd ei benodi yn diwtor yng Ngholeg Kebel, Rhydychen.

### Coleg Llanbed

Ym 1879 cafodd ei benodi'n brifathro Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan; coleg diwinyddol ar gyfer paratoi dynion i’r offeiriadaeth Anglicanaidd. Yn ystod ei brifathrawiaeth llwyddodd Jayne i godi bri'r coleg. Llwyddodd i greu cysylltiadau rhwng Coleg Dewi Sant a Cholegau Rhydychen a Chaergrawnt; adeiladodd neuaddau preswyl newydd a dyblodd nifer yr efrydwyr.

Awgrymodd Adroddiad yr Arglwydd Aberdâr (1881) cysylltu Coleg Dewi Sant a Phrifysgol Aberystwyth. Roedd yn anghyfreithiol, ar y pryd, i golegau "enwadol" cael nawdd o’r llywodraeth.

Barn y Y Pwyllgor i Ymchwilio i Addysg Ganolradd ac Uwchradd yng Nghymru, oedd bod Coleg Llanbed yn cynnig addysg o’r safon uchaf a byddai modd cefnogi Coleg Llanbed o gael ei huno ag Aberystwyth fel cyd goleg oedd yn cynnig *mwy* nag addysg enwadol. Roedd yr enwadau anghydffurfiol yn gandryll yn erbyn y syniad. Roedd Jayne hefyd yn gandryll yn erbyn y syniad.

Yn hanes yr anghydffurfwyr Cymreig, llwyddodd yr anghydffurfwyr Cymreig i fethu caniatáu i Lanbed dod yn rhan o Brifysgol Cymru ym 1881.

Yn hanes Eglwys Loegr (a Choleg Llanbed) Jayne bu awdur annibyniaeth Coleg Llanbed.

### Esgob Caer

Ymddiswyddodd Jayne o brifathrawiaeth Llanbed ym 1886, ar gael ei benodi’n Ficer plwyf Leeds. Plwyf enfawr, nad oedd yn ddinas ar y pryd. Dwy flynedd yn niweddarach cafodd ei benodi'r Esgob Caer.

Ymddeolodd o’r Esgobaeth ym 1919 wedi torri ei iechyd.

Marwolaeth
----------

Bu Jayne farw yng Nghroesoswallt ym 1921, a chladdwyd ei weddillion yn Eglwys Bowden, Caer.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  D. T. W. Price, ‘Jayne, Francis John (1845–1921)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, Jan 2007 accessed 21 May 2017
2. ↑  JAYNE , FRANCIS JOHN ( 1845 - 1921 ), esgob adalwyd 21 Maii 2017

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 31525031
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **Einion ap Cunedda** (420? - 500?), a elwir gan amlaf yn **Einion Yrth** yn un o frenhinoedd cynharaf Gwynedd. Fe'i cysylltir hefyd â chantref Caereinion ym Mhowys.

Hanes a thraddodiad
-------------------

Roedd Einion yn fab i Gunedda Wledig, a chredir iddo ddod i Wynedd o'r Hen Ogledd (yn ne'r Alban heddiw) gyda'i dad rywbryd cyn 450 i ymladd yn erbyn y Gwyddelod oedd wedi ymsefydlu yno. Wedi marwolaeth Cunedda, efallai tua 460, Einion a etifeddodd y diriogaeth a fyddai'n datblygu i fod yn deyrnas Gwynedd.

Yn ôl y traddodiad roedd ganddo saith o frodyr; rhoddodd ei frawd Ceredig ei enw i Geredigion, a'i nai Meirion, mab ei frawd Tybion, ei enw i Feirionnydd (mae nifer o ysgolheigion yn credu erbyn heddiw mai ymgais i esbonio'r enwau lleol yw'r traddodiad am hynny). Y brodyr eraill oedd Rhufon (sefydlydd Rhufoniog), Dunod (Dunoding), Aflog (Aflogion yn Llŷn), Dogmael (Dogfeiling), ac Edern (Edeirnion).

Sefydlodd Einion gantref Caereinion ym Mhowys. Prif ganolfan eglwysig y cantref oedd Llanfair Caereinion. Gerllaw ceir hen amddiffynfa Caereinion a gysylltir, yn ôl traddodiad, ag Einion Yrth.

Roedd Einion yn dad i'r brenin Cadwallon Lawhir o Wynedd ac yn daid trwyddo i'r brenin Cynlas (efallai), a grybwyllir gan Gildas fel teyrn "paganaidd" a wrthododd dderbyn Cristnogaeth. Yn ôl un o'r Achau traddodiadol, roedd yr arwr Gwgon Gleddyfrudd yn fab iddo, ond nid oes sicrwydd am hynny.

Llyfryddiaeth
-------------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978). D.g. Cunedda.
* M.P. Charlesworth, *The Lost Province* (Darlithoedd Gregynog, 1948, 1949)
* J. E. Lloyd, *History of Wales to the Edwardian conquest* (3ydd arg. Llundain, 1939)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :**Cunedda Wledig | **Brenhinoedd Gwynedd** | **Olynydd :**Cadwallon Lawhir |
Y corachod yn darganfod Eira Wen ynghwsg
Chwedl dylwyth teg Almaenig o'r 19g sydd bellach yn adnabyddus trwy'r byd Gorllewinol yw "**Eira Wen**". Cyhoeddwyd hi gan y Brodyr Grimm yn 1812 yn argraffiad cyntaf eu casgliad o chwedlau tylwyth teg. Ei henw Almaeneg oedd *Sneewittchen* (*Schneewittchen* mewn orgraff fodern) a'i rhif oedd Chwedl 53. Roedd yr enw *Sneewittchen* yn Isel Almaeneg ac yn y fersiwn gyntaf cafodd ei gyfieithu i *Schneeweißchen*. Cwblhaodd y brodyr eu hadolygiad cyntaf o'r stori yn 1854.

Mae'r chwedl yn cynnwys y drych hud, yr afal gwenwynig, yr arch wydr, a chymeriadau'r frenhines ddieflig a'r Saith Corrach. Rhoddwyd enwau i bob un o'r saith corrach am y tro cyntaf yn 1912 fel rhan o'r ddrama Broadway *Snow White and the Seven Dwarfs* ac yna rhoddwyd enwau gwahanol iddyn nhw yn ffilm Walt Disney *Snow White and the Seven Dwarfs* (1937). Ni ddylid cymysgu stori Grimm, sydd fel arfer yn cael ei chyfeirio ati fel "Eira Wen", gyda stori "Eira Wen a Rhosyn Coch" ("*Schneeweißchen und Rosenrot*" mewn Almaeneg), sef chwedl dylwyth teg arall a gasglwyd gan y brodyr Grimm.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jacob Grimm & Wilhelm Grimm: *Kinder- und Hausmärchen*; Band 1, 7. Ausgabe (*children's and households fairy tales*, volume 1, 7th edition). Dietrich, Göttingen 1857, page 264–273.
2. ↑  Jacob Grimm; Wilhelm Grimm (2014-10-19). "The Original Folk and Fairy Tales of the Brothers Grimm: The Complete First ..." *Books.google.co.in*. Cyrchwyd 2016-04-05.
3. ↑  Bartels, Karlheinz (2012). *Schneewittchen – Zur Fabulologie des Spessarts*. Geschichts- und Museumsverein Lohr a. Main, Lohr a. Main. pp. 56–59. ISBN 978-3-934128-40-8.
Seiclwraig Gymreig yw **Ellen Hunter** (ganwyd 12 Chwefror 1968, Wrecsam) a pheilot tandem paralympaidd ar gyfer Aileen McGlynn.

Torodd Hunter a McGlynn record y byd ar gyfer tandem hedfan 200m, merched, yn Ebrill 2004.

Ym Mhencampwriaethau Trac y Byd, IPC 2006 yn Aigle, Swistir, fe enillodd y pâr fedal aur yn y Kilo Tamdem (VI), gan osod record newydd o 1:10.795 yn y broses ac ennill Crys Enfys; roeddent yn 17fed ymysg 33 o ddynion.

Torrodd ei chefn mewn damwain mewn cystadleuaeth Omnium Merched yn Velodrome Herne Hill, dywedodd y medygon wrthi na fyddai'n gallu reidio beic eto, gwariodd chwe wythnos yn yr ysbytu.

Cyfarfu Hunter â'i gŵr Paul Hunter drwy seiclo; dewiswyd y ddau i reidio fel peilotiaid ar gyfer seiclwyr gyda golwg wedi'i amharu yng Ngemau Paralympaidd yr Haf, 2004 yn Athen, fel rhan o dîm British Cycling.

Hyfforddir Hunter a McGlynn gan Barney Storey, torront record y byd unwaith eto ym Mhencampwriaethau Trac y Byd, UCI ym Manceinion, gydag amser o 1:10.381, er hyn ni lwyddon nhw i ennill le ar y podiwm.

Palmarès
--------

2004
1af Kilo Tandem Merched, (B 1-3), Gemau Paralympaidd yr Haf 2004
2il Sbrint Tandem Merched, (B 1-3), Gemau Paralympaidd yr Haf 2004
2006
1af Sbrint Tandem,, Cwpan y Byd Paralympaidd (B/VI female)
4ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Sbrint Tandem Prydain (gyda Joby Ingram-Dodd)
2007
1af Sbrint Tandem, Cwpan y Byd Paralympaidd (B/VI benywod)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   CUNDY AIMS TO DEFEND WORLD TITLE AHEAD OF BEIJING. Sports Council Wales.
2. 1 2 3 4 5 6   Athlete: Ellen Hunter. Disability Sport Wales (2007).
3. ↑   Medals galore for GB cyclists at Visa Paralympic World Cup. Paralympics GB (May 2007).
4. ↑   Storey claims record-breaking win. BBC Sport (27 Mawrth 2008).
5. ↑   Great Britain's Aileen McGlynn and Ellen Hunter win the tandem sprint final, B/VI female - Photo. Yahoo! Eurosport (11 Mai 2007).
Elfennau diwylliannol mewn cymdeithas a fytholir trwy iaith frodorol neu *lingua franca'*r gymdeithas yw **diwylliant poblogaidd**. Mae'n cynnwys rhyngweithiadau, anghenion a dymuniadau dyddiol a'r "enydau" diwylliannol sy'n gwneud bywydau pob dydd y prif ffrwd. Gall cynnwys nifer o arferion, yn cynnwys y rhai sy'n ymwneud â choginio, dillad, treuliant, cyfryngau torfol a'r nifer o wynebweddau adloniant megis chwaraeon a llenyddiaeth. (Cymharwch â meme.) Yn aml mae diwylliant poblogaidd yn cyferbynnu â "diwylliant uchel" mwy gyfyngedig, hyd yn oed elitaidd, h.y. diwylliant y grwpiau cymdeithasol llywodraethol.

Mynegir diwylliant poblogaidd mewn cylchrediad torfol eitemau o feysydd megis ffasiwn, cerddoriaeth, chwaraeon a ffilm. Mae byd diwylliant poblogaidd wedi cael effaith neilltuol ar gelf o'r 1960au ymlaen, trwy gelf bop. Pan ddechreuodd diwylliant poblogaidd modern yn y 1950au, daeth yn anoddach i oedolion cymryd rhan. Heddiw, mae'r mwyafrif o oedolion, eu plant a'u wyrion yn "cyfrannu" at ddiwylliant poblogaidd yn uniongyrchol neu'n anuniongyrchol.
Sant, a brenin efallai, oedd **Doged** (fl. 540-542). Yn ôl traddodiad, sefydlwyd eglwys Llanddoged, Dyffryn Conwy, gan y sant.

Hanes a thraddodiad
-------------------

Eglwys Llanddoged.
Dywedir fod Doged yn frenin ac yn fab i Cedig ap Ceredig ap Cunedda Wledig. Mae'n bosibl felly ei fod yn frenin cynnar ar deyrnas Rhufoniog (neu Rhos) yn y 6g.

Mae'n bosibl mai'r un yw'r Doged hwn â'r 'Doged Frenin' y cyfeirir ato yn y chwedl *Culhwch ac Olwen*. Yn ôl y chwedl cynghorwyd Cilydd, tad yr arwr Culhwch, i ladd y brenin Doged a dwyn ei wraig. Gwnaeth Cilydd hynny a dwyn ei ferch a'i deyrnas yn ogystal.

Eglwys
------

Llanddoged yw'r unig eglwys a gysylltir â Doged. Ar un adeg bu cerflun ohono yn yr eglwys. Mewn cae 60m o'r eglwys bresennol ceir Ffynnon Ddoged. Mae wal o gerrig o'i chwmpas a dywedir ei bod yn iachau nam ar y llygaid.

Gwylmabsant: 7 Ebrill

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyndŵr, 2000).
2. ↑  Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Caerdydd, 1988), tud. 2.
Roedd **Dio Cassius**, neu **Cassius Dio** (ganed rhwng 155 a 164 - ar ôl 229) yn hanesydd Groegaidd o'r cyfnod Rhufeinig. Cyhoeddodd hanes Rhufain dros gyfnod o 983 mlynedd, o ddyfodiad Aeneas i'r Eidal hyd y flwyddyn 229.

Ganed Dio Cassius Dio yn ninas Nicaea yn Bithynia. Roedd yn fab i Cassius Apronianus, aelod o Senedd Rhufain. Yn ôl traddodiad roedd ei fam yn ferch i'r hanesydd ac athronydd Groegaidd Dio Chrysostom,ond nid oes prawf o hyn. Ysgrifennai mewn Groeg, ond gellir ei ystyried fel Rhufeiniwr hefyd o ystyried cefndir ei dad.

Daeth ef ei hun yn Seneddwr dan Commodus ac yn rhaglaw Smyrna ac wedyn yn gonswl suffect tua 205, ac yn broconswl Affrica a Pannonia. Roedd yn ffefryn mawr gan yr ymerawdwr Alexander Severus, a'i gwnaeth yn gonswl am yr eildro.

Roedd ei *Hanes Rhufain* yn cynnwys 80 llyfr. Dim ond rhannau o'r 36 llyfr cyntaf sydd ar gael, ond mae'r llyfrau dilynol hyd llyfr 54 bron yn gyflawn; mae'r rhain yn trafod y cyfnod o 65 CC hyd 12 CC. Mae llyfrau 56-60, yn trin y cyfnod o 9 OC. hyd 54, yn gyflawn, tra mai dim ond rhannau o'r ugain llyfr diwethaf sydd wedi goroesi.

Ystyrir Dio Cassius yn hanesydd dibynadwy ac yn ffynhonnell werthfawr ar nifer o bynciau, er enghraifft ar hanes y Celtiaid.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 95167625
* LCCN: n79084710
* ISNI: 0000 0001 2144 1495
* GND: 118525824
* SELIBR: 183846
* SUDOC: 03064870X
* BNF: cb122023034 (data)
* BIBSYS: 90055780
* NLA: 35723341
* NKC: jn19981000657
* The SBN id CFIV088577 is not valid.
* BNE: XX1251722
* CiNii: DA02099596

 |
Rhai diodydd alcoholig traddodiadol
Diod sy'n cynnwys ethanol (a adwaenir yn fwy cyffredin fel **alcohol**) yw **diod feddwol**. Weithiau caiff diod feddwol ei galw'n **ddiod alcoholaidd** neu'n **ddiod gadarn**. Rhennir diodydd meddwol i mewn i dri prif gategori: cwrw, gwinoedd a gwirodydd.

Yfir diodydd meddwol yn y mwyafrif o wledydd y byd. Mae gan bob cenedl ddeddfau sy'n rheoli'r modd y cânt eu cynhyrchu, gwerthu a'u hyfed. Mae'r cyfreithiau hyn yn nodi'r oed y gall person yfed neu brynu'r diodydd hyn yn gyfreithlon. Amrywia'r oed hyn rhwng 16 a 25 mlwydd oed, yn dibynnu ar y genedl ac ar y math o ddiod. Gyda'r mwyafrif o wledydd, yr oed cyfreithiol i brynu ac yfed alcohol yw 18 mlwydd oed.

Gwelir alcohol yn cael ei gynhyrchu a'i yfed yn y mwyafrif o ddiwylliannau'r byd, o bobloedd hela a chasglu i genhedloedd-wladwriaeth. Yn aml, mae diodydd meddwol yn chwarae rhan bwysig mewn digwyddiadau cymdeithasol y diwylliannau hyn. Mewn nifer o ddiwylliannau, mae yfed yn chwarae rôl allweddol mewn rhyngweithio cymdeithasol - oherwydd effeithiau niwrolegol alcohol yn bennaf.

Hanes
-----

Cynhyrchwyd diodydd alcoholaidd yn yr Henfyd am resymau ymarferol ac nid, i gychwyn, er mwyn meddwi arnynt. Mae alcohol yn atal bacteria rhag tyfu mewn diod, ac felly yn eu cadw rhag mynd yn ddrwg. Cafodd y diodydd meddwol hynaf eu heplesu, ac mae'n debyg mae'r Babiloniaid hynafol oedd y bobl gyntaf i wneud hynny. Darganfu llechi Babilonaidd sydd yn disgrifio'r broses o fragu cwrw o haidd. Yr hen Eifftiaid oedd y cyntaf i wneud gwin, wedi iddynt ganfod bod eplesu sudd y grawnwin yn ei gadw rhag difetha. Mewn rhai llefydd, roedd yfed diodydd eplesedig yn fwy diogel na llyncu dŵr y ffynhonnau amhur.

Yn sgil cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig, cedwid cyfrinachau eplesu gan y mynachlogydd er mwyn cynhyrchu gwin ar gyfer y cymun. Ymledodd bragdai a gwinllannoedd ar draws Ewrop yn yr Oesoedd Canol, ac erbyn oes y Dadeni roedd urddau crefft yn rheoli'r fasnach gwrw a'r fasnach win.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Minimum Age Limits Worldwide Archifwyd 2009-08-27 yn y Peiriant Wayback.. Adalwyd ar 2009-09-20 International Center for Alcohol Policies
2. ↑  Volume of World Beer Production European Beer Guide. Adalwyd ar 2006-10-17

Chwiliwch am ***diod feddwol***  
yn Wiciadur.
Bryngaer ger pentref Llanddeiniolen yng Ngwynedd yw **Dinorwig** neu **Dinas Dinorwig**. Ystyr yr enw yw 'Caer (*din*) yr Ordoficiaid', sy'n cyfeirio at y llwyth Celtaidd a drigai yn y rhan honno o Ogledd Cymru ar ddiwedd Oes yr Haearn ac yn y cyfnod Rufeinig.

Enw
---

Mae'r fryngaer hon yn un o sawl caer yng Nghymru a elwir yn 'ddinas', e.e. Dinas Emrys, Dinas Cerdin; hen ystyr y gair hwnnw yw "caer" ac mae'n enw gwrywaidd mewn enwau lleoedd (ond yn enw benywaidd heddiw).

Disgrifiad
----------

Dinas Dinorwig o'r gorllewin
Mae'n fryngaer 2 erw a hanner 556 metr i fyny ar fryn isel islaw Moel Rhiwen, tua milltir a hanner i'r de-ddwyrain o Landdeiniolen. Mae gweddillion cynnar eraill yn y cyffiniau yn cynnwys caer fach filltir i'r de, ger Penisa'r Waun, ac un arall dwy filltir i'r dwyrain ('Castell', ger Rhiwlas). Hefyd yn yr ardal ceir Ffynnon Cegin Arthur, hanner milltir i'r de-ddwyrain.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN017. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Codwyd yr amddiffynfa gyntaf i amgae darn o dir o siâp gellygen â'i ben meinaf tua'r gogledd gyda mur cerrig syml. Ceir mynedfeydd syml, bylchau yn y mur yn unig, yn y gogledd-orllewin a'r gogledd-ddwyrain.

Yn ddiweddarach ychwanegwyd cloddiau a ffosiau dwbl cryf tu allan i'r mur cerrig gan gau un fynedfa ond creu un newydd yn arwain i'r hen un yn y gogledd-orllewin. Yn ogystal codwyd atodiad un erw ar wahân i'r brif strwythr.

Llyfryddiaeth
-------------

Ni chloddiwyd y gaer eto, ond ceir disgrifiad llawnach ohoni yn:

* RCAHM *Sir Gaernarfon*, cyfrol II, rhif 1170 (HMSO, Llundain)
* Dr. Willoughby Gardner, adroddiad yn *Archaeologia Cambriensis*, XCVIII (1947), 231-48

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goBryngaerau Cymru |
| --- |
|  |
| 
* Yr Alltwen
* Braich-y-Dinas
* Breiddin
* Bryn Euryn
* Bryn Myrddin
* Bwrdd Arthur
* Caerau Gaer
* Caer Bach
* Caer Caradog
* Caer Drewyn
* Caer Fawr (Llangadog)
* Caer Gwrtheyrn
* Caer Seion
* Caer y Twr
* Carn Fadryn
* Castell Cawr
* Castell Degannwy
* Castell Dinas
* Castell Henllys
* Castell Nadolig
* Castell Odo
* Castell Olwen
* Castell Tinboeth
* Craig yr Aderyn
* Coed Llanmelin
* Craig Rhiwarth
* Crug Hywel
* Dinas Brân
* Dinas Dinlle
* Dinas Emrys
* Dinas Mawr
* Dinas Powys
* Dinas Tŷ Du
* Dinorben
* Dinorwig
* Foel Drygarn
* Ffridd Faldwyn
* Gaer Fawr (Cegidfa)
* Gaer Fawr (Llan-gwm)
* Gaer Fawr (Llanilar)
* Gaer Fawr (Merthyr Cynog)
* Garn Boduan
* Garn Saethon
* Llanymynech
* Moel Arthur
* Moel Fenlli
* Moel Goedog
* Moel Hiraddug
* Moel y Gaer (Bodfari)
* Moel y Gaer (Llanbedr)
* Moel y Gaer (Llandysilio)
* Moel y Gaer (Rhosesmor)
* Mynydd y Gaer
* Pen Dinas (Aberystwyth)
* Pen Dinas (Mynydd Gorddu)
* Penycloddiau
* Pen y Corddyn
* Pen-y-gaer (Llanaelhaearn)
* Pen-y-gaer, Caerhun
* Tre'r Ceiri
* Twmbarlwm

 |

 |
Band pop Cymreig yw **Dusky Grey** a sefydlwyd yn 2016 gan Gethin Llwyd Williams a Catrin Hopkins.

Aelodau
-------

Mae Gethin yn wreiddiol o Rhiwlas ac aeth i Ysgol Dyffryn Ogwen. Ei lysenw yn yr ysgol oedd 'Dusky' am mai dyna un o ystyron yr enw Gethin. Felly ynghyd a'i ail enw 'Llwyd' bathwyd yr enw 'Dusky Grey'. Yn 2015 aeth i Brifysgol John Moores Lerpwl i astudio Gwyddor Chwaraeon. Cychwynnodd y band fel prosiect unigol ar ôl cael ei ysbrydoli gan Ed Sheeran a chael gitâr yn anrheg ar ei ben-blwydd yn 16 mlwydd oed. Cyhoeddodd albwm o'i ganeuon - *Hide & Seek* yn 2016 (nid yw ar gael bellach).

Mae Catrin yn dod o Gaernarfon ac aeth i Ysgol Syr Hugh Owen lle astudiodd Seicoleg, Iechyd a Gofal a Fhotograffiaeth yn y 6ed dosbarth. Roedd wedi bod yn canu yn lleol ac wedi cael rhai o'i chaneuon wedi eu chwarae ar y radio. Enillodd gystadleuaeth Talent Cymru yn 2013 a rhan o'r wobr oedd cael recordio CD gyda chwmni laBelaBel, cwmni recordiau Bryn Fôn. Cafodd y cyfle i ganu gyda Bryn Fôn ac ar raglenni teledu fel *Noson Lawen* a *Chân i Gymru* yn 2015. Yn 2016 roedd yn astudio yn y brifysgol ym Mangor. Cysylltodd â Gethin ar Facebook er mwyn ysgrifennu caneuon a datblygodd y bartneriaeth o hynny.

Llwyddiant cynnar
-----------------

Recordiwyd y gân "Told Me" gyda Rich Roberts yn stiwdio Ferlas a'i ryddhau yn Tachwedd 2016. Ychwanegwyd y trac i restr chwarae 'New Pop Revolution' ar Spotify a chafodd llawer iawn o sylw. Erbyn Awst 2017 roedd wedi ei ffrydio 9 miliwn o weithiau ar Spotify.

O fewn ychydig wythnosau i ryddhau'r gân, fe arwyddodd y ddau gyda label East West Records o dan ymbarél Warner Music Group a phenderfynodd y ddau adael y brifysgol er mwyn ymroi eu holl amser i gerddoriaeth. Ychwanegwyd eu cân "Call Me Over" i restr chwarae BBC Radio 1 yn Awst 2017 dan faner "BBC Music Introducing"

Disgyddiaeth
------------

* "Told Me" (Sengl, Tachwedd 2016)
* "Call Me Over" (Sengl, Awst 2017)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Bio ar East West Records. East West Records.
2. ↑   Sêr ifanc Spotify. BBC Cymru Fyw (18 Awst 2017).

Dolenni allanol
---------------

* Dusky Grey ar Twitter
* Sianel YouTube *Dusky Grey*
* *Gad Fi Gredu* - fersiwn Cymraeg o *Told Me* ar Heno
Bardd Cymraeg oedd **David Roberts** (Mai 1831 – 27 Awst 1884), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Dewi Havhesp**. Fe'i cyfrifir gan rai yn un o englynwyr Cymraeg gorau'r 19eg ganrif.

Cefndir
-------

Ganwyd Dewi Havhesp ym mis Mai 1831 ym Mhensingrug, cartref ei rieni, yn Llanfor, ger Y Bala, Meirionnydd. Ef oedd yr hynaf o un ar ddeg o blant. Cymerodd ei enw barddol o nant Hafhesb ger ei gartref. Teiliwr oedd wrth ei alwedigaeth. Un o'i gyfeillion bore oes oedd yr ysgolhaig John Peter (Ioan Pedr). Priododd ei wraig Miriam yn 1855 a chawsant bedwar o blant. Ymsefydlodd y pâr ifanc yng Nghefnddwysarn, ond symudasant yn fuan i fyw yn Llandderfel ac yno y treuliodd y bardd y rhan helaeth o'i oes. Bu farw yn Awst 1884 yn 53 oed.

Gwaith barddonol
----------------

Cyfansoddodd nifer fawr o englynion a cherddi eraill, ond am iddo lunio englynion yn fyrfyfyr, fel nifer o feirdd lleol eraill ardal Penllyn, heb drafferthu i'w hysgrifennu credir fod canran uchel o'i waith heb ei gofnodi. Un o'i gyfeillion llenyddol oedd y bardd Trebor Mai o Ddyffryn Conwy, yntau'n englynwr poblogaidd yn ei gyfnod. Cyhoeddwyd casgliad o'i gerddi yn 1876, sef *Oriau'r Awen*. Bu'n llwyddiant mawr a chafwyd ail argraffiad yn 1897 a thrydydd yn 1927.

Un o'i edmygwyr oedd T. Gwynn Jones. Yn ei farn ef,

"Y peth a rydd werth ar waith Dewi yw ei ddawn epigramatig. Nid yw'r ffrwyth bob amser yn gyfartal; bydd weithiau'n mynd yn deneu, ond ni phaid byth â bod yn ddiddorol."
Dyma'r englyn 'Torrwr beddau', er cof am Edward Jones o Landderfel:

Dyma fedd torrwr beddau, — dyn di-roch,
Diwyd iawn drwy 'i ddyddiau,
A gwên bob amser yn gwau,
Ŵr hynaws, ar ei enau.
Ac un arall am ryfel, sef 'Maes Rhyfel':

Oer gri'n gor-rwygo'r awyr, — erwau'n cau
Ar ddarnau cyrff arwyr;
Dylif gwaed, a dolef gwŷr,
Gwneud moelydd o gnawd milwyr.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Oriau'r Awen* (1876; 2il argraffiad 1897; 3ydd argraffiad 1927, Gwasg Y Bala). Ceir rhagymadrodd gan T. Gwynn Jones a 'byr-hanes' gan R. N. Jones yn y 3ydd argraffiad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Oriau'r Awen* (3ydd argraffiad), tt. 18-19.
2. ↑  "*Oriau'r Awen* (3ydd argraffiad), tud. 15.
3. ↑  *Oriau'r Awen* (3ydd argraffiad), tud. 55.
4. ↑  *Oriau'r Awen* (3ydd argraffiad), tud. 64.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 41614412
* LCCN: no2007035330

 |