recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Rhyfel Byd Cyntaf
Defod bwyta'r cennin yn Wrecsam. Ffotograff gan Geoff Charles (1949).
Catrawd Gymreig yn y fyddin Brydeinig rhwng 1689 a 2006 oedd y **Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig** (Saesneg: *Royal Welch Fusiliers*, ar rai adegau yn ei hanes *Royal Welsh Fusiliers*). Yn 2006, daeth yn fataliwn gyntaf catrawd newydd Y Cymry Brenhinol (*the Royal Welsh*).

Ffurfiwyd y gatrawd yn 1689 gan William III, brenin Lloegr fel y *23rd Regiment of Foot*. Yn 1702, cafodd y teitl *The Welch Regiment of Fusiliers* ac yn 1713 ychwanegwyd *Royal* at yr enw.

Ymladdodd y gatrawd mewn nifer fawr o ryfeloedd, yn cynnwys Rhyfel Annibyniaeth America, Rhyfeloedd Napoleon, Rhyfel y Crimea, Rhyfel y Boer, y Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd. Yn y Rhyfel Byd Cyntaf, bu'r fataliwn 1af yn ymladd ym Mrwydr Coed Mametz yn 1916, a'r ail fataliwn ym Mrwydr Passchendaele yn 1917. Bu nifer o feirdd adnabyddus yn gwsanaethu yn eu rhengoedd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, yn cynnwys Hedd Wyn, Siegfried Sassoon, Robert Graves a David Jones.

Ar 18 Awst 1900 anfonwyd y Ffiwsilwyr drwy system garffosiaeth Beijing i ryddhau gwystlon yn Llysgenhadaeth Prydain. Ychydig ynghynt roedd miloedd o gymdeithas gyfrin 'y Bocswyr' (y mudiad *Yihequan*) wedi goresgyn y brifddinas gan ladd 290 o dramorwyr. Llwyddodd y Ffiwsilwyr i'w rhyddhau ond bu farw 28 ohonynt.

Roedd pencadlys y gatrawd yn Wrecsam, a cheir amgueddfa'r gatrawd yng Nghastell Caernarfon.

### Cyfuniad

Hyd at 2006, roedd yn un o bum catrawd nad oeddent wedi'u cyfuno gyda chatrawdau eraill, roedd felly'n un o'r catrawdau hynaf. Fe'i cyfunwyd, fodd bynnag, yn 2006 gyda *Royal Regiment of Wales* i greu catrawd newydd: 'y Cymry Brehninol'.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cannon, t. 13
2. ↑  Hafina Clwyd, *Rhywbeth Bob Dydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 2008), tt. 109-10
3. ↑  "Royal Welch Fusiliers". National Army Museum. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-02-25. Cyrchwyd 24 Mai 2014.
Gwleidydd a bargyfreithiwr Cymreig oedd **Abel Thomas** (1848 - 23 Gorffennaf 1912).

Bywyd Personol
--------------

Roedd yn fab i'r Parch Theophilus Evan Thomas o Trehale, Sir Benfro. Ym 1875, priododd Bessie Polak, merch Samuel Polak dilledydd, bu iddynt mab a dwy ferch. Bu farw Mrs Thomas ym 1890 ychydig wythnosau ar ôl i Abel cael ei ethol i'r Senedd

Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Clifton, Bryste a Phrifysgol Llundain.

Gyrfa
-----

Galwyd ef i'r bar yn y Deml Ganol ym 1874 a bu'n gweithio fel bargyfreithiwr yng Nghylchdaith De Cymru ac yn Llundain. Fe'i dyrchafwyd yn Gwnsler y Frenhines ym 1892 ac yn feinciwr ym 1900. Bu'n gwasanaethu fel Ynad Heddwch ar fainc Sir Benfro.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol etholaeth Dwyrain Sir Gaerfyrddin o 1890 ei farwolaeth ym 1912.

Ym mis Mai 1892 galwodd cymdeithas Ryddfrydol Llandeilo am bleidlais o ddiffyg hyder yn erbyn Thomas. Cwyn pobl Llandeilo oedd bod yr AS yn pledio cefnogaeth i'r achos dirwest wrth ymofyn pleidleisiau ond yn fodlon amddiffyn bragwyr a thafarnwyr yn y llysoedd barn. Llwyddodd i fodloni ei feirniaid trwy egluro bod dyletswydd gyfreithiol ganddo i amddiffyn unrhyw gleient, hyd eithaf ei allu, heb adael i'w rhagfarnau personol ymyrryd yn ei waith.

Marwolaeth
----------

Bu farw'n sydyn o drawiad ar y galon yng Ngwesty'r Metropol, Abertawe, lle fu'n aros wrth fynychu brawdlys Morgannwg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "MARWOLAETH MRS ABEL THOMAS - Tarian Y Gweithiwr". Mills, Lynch, & Davies. 1890-08-21. Cyrchwyd 2017-11-26.
2. ↑  "NEW QUEENS COUNSEL - The Carmarthen Journal and South Wales Weekly Advertiser". J. Daniel. 1892-08-12. Cyrchwyd 2017-11-26.
3. ↑  Nottingham Evening Post 23 Gorffennaf 1912: *Death of Mr Able Thomas*
4. ↑  "MEETING OF THE LIBERAL COUNCIL - The Cardiff Times". David Duncan and William Ward. 1890-08-02. Cyrchwyd 2017-11-26.
5. ↑  "EAST CARMARTHEN LIBERAL ASSOCIATION - The Carmarthen Journal and South Wales Weekly Advertiser". J. Daniel. 1892-06-17. Cyrchwyd 2017-11-26.
6. ↑  Western Gazette 26 Gorffennaf 1912; *Death of Mr Abel Thomas KC MP*

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**David Pugh** | **Aelod Seneddol Dwyrain Caerfyrddin**1890 – 1912 | Olynydd:**Josiah Towyn Jones** |
Ffilm fer a drama gan y cyfarwyddwr Mariana Čengel Solčanská yw ***Abelův Černý Pes*** a gyhoeddwyd yn 2006. Fe'i cynhyrchwyd yn y Weriniaeth Tsiec a Slofacia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tsieceg a hynny gan Mariana Čengel Solčanská a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Stano Palúch. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Pavel Liška, Peter Bzdúch, Ivan Palúch, Kristýna Boková, Eduard Bindas, Táňa Radeva, Ľubomír Paulovič, Štefan Kožka, Viera Pavlíková ac Ivan Matulík. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2006. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Departed* sef ffilm ddrama
Americanaidd gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,350 o ffilmiau Tsieceg wedi gweld golau dydd. 
Peter Bencsík oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mariana Čengel Solčanská ar 14 Chwefror 1978 yn Nitra.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Mariana Čengel Solčanská nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
*Venus dormida* gan **Giorgione** (tua 1508-1510: Gëmaldegalerie, Dresden)
Roedd **Giorgio Barbarelli da Castelfranco** (c.1477 - Hydref 1510) yn beintiwr Eidalaidd, a aned yn Castelfranco yn yr Eidal.

Aelod o ysgol baentio Fenis oedd Giorgione. Cafodd ei hyfforddi gan Giovanni Bellini. Gweithiodd gyda Titian ar gyfres o ffresgos yn Fenis yn 1508.

Mae'r rhan fwyaf o'i luniau'n lluniau cymharol fychan ar themâu seciwlar ac yn torri tir newydd yn hanes paentio yn yr Eidal. Yn aml maent yn lluniau enigmataidd iawn, llawn awyrgylch dirgel; gwelir hyn yn arbennig yn *Il Tempesto* ("Y Ddrycin") â'i dirlun breuddwydiol, y *Venus dormida* ("Gwener yn cysgu"), a gwblheuwyd gan Titian, a'r "Tri Athronydd".

Paentiai nifer o bortreadau sensitif ar gynfasau bach yn ogystal, e.e. *Laura*.

Gellid ystyried Giorgione fel yr artist rhamantaidd mawr cyntaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Giorgione (1971). *Giorgione* (yn Saesneg). Phaidon [distributors in the U.S.: Praeger Publishers. t. 10.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 39385864
* LCCN: n79029786
* ISNI: 0000 0001 2128 7942
* GND: 118539469
* SELIBR: 188258
* SUDOC: 027525708
* BNF: cb11954736s (data)
* ULAN: 500028290
* NLA: 36509446
* NDL: 00440980
* NKC: xx0011782
* The SBN id CFIV019055 is not valid.
* BNE: XX879321
* CiNii: DA03939637
* KulturNav: id

 |
Tai traddodiadol yn ardal Gion
Bwyty dethol iawn yn Gion
Ardal o Kyoto, Siapan yw **Gion** (祇園), a dyfodd fel canolfan llety i deithwyr yn yr Oesoedd Canol ac ar gyfer ymwelwyr â Chysegrfa Yasaka. Datblygodd i fod yr ardal geisha fwyaf adnabyddus a dethol yn Japan.

Dydy geishas Gion ddim yn galw eu hunain yn geisha; defnyddient y term lleol *geiko*, sy'n fath o fachigyn o'r gair *geisha* ('artist', 'un sy'n ymarfer y celfyddydau'); mae *geiko* yn derm mwy uniongyrchol sy'n golygu "plentyn y celfyddydau" (*gei* 'celfyddydau' + *ko* 'plentyn') neu "merch celfyddyd."

Ceir dwy *hanamachi* (cymuned *geiko*) yn Gion : *Gion Kōbu* (祇園甲部) a *Gion Higashi* (祇園東). Gwelir *geikos* a *maikos* (prentisiaid i fod yn geisha) yn cerdded y strydoedd yn eu kimonos lliwgar o hyd.

Nodweddir Gion gan ei 'thai te' (*o-chaya*) niferus ac mae geikos yn gweithio mewn rhai ohonynt. Camgymeriad a welir yn aml yw cyfeirio at Gion fel ardal golau coch, ond difyrwyr yw'r geikos, ers cyfnod yr arglwyddi samurai, nid puteiniaid; lleolir ardal golau coch draddodiadol Kyoto yn Shimabara.

Gweler hefyd
------------

* Geisha

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gion***
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Derby, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **High Peak**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth High Peak yn Swydd DerbyEtholaeth High Peak yn Swydd Derby
* Swydd Derby yn LloegrSwydd Derby yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn etholaeth sirol yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1900: William Sidebottom (Ceidwadol)
* 1900–1910: Oswald Partington (Rhyddfrydol)
* 1910–1929: Samuel Hill-Wood (Unoliaethol)
* 1929–1939: Alfred Law (Unoliaethol)
* 1939–1961: Hugh Molson (Ceidwadol)
* 1961–1966: David Walder (Ceidwadol)
* 1966–1970: Peter Jackson (Llafur)
* 1970–1983: Spencer Le Marchant (Ceidwadol)
* 1983–1992: Christopher Hawkins (Ceidwadol)
* 1992–1997: Charles Hendry (Ceidwadol)
* 1997–2010: Tom Levitt (Llafur)
* 2010–2017: Andrew Bingham (Ceidwadol)
* 2017–2019: Ruth George (Llafur)
* 2019–presennol: Robert Largan (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
Cemegydd disgleiriaf ei genhedlaeth, yn ôl llawer, oedd **Humphrey Owen Jones** (20 Chwefror 1878 - 15 Awst 1912). Yng Ngoginan, Ceredigion y cafodd ei eni cyn symud gyda'r teulu i Lynebwy. O Brifysgol Aberystwyth aeth ymlaen i Goleg Clare, Prifysgol Caergrawnt. Ei faes arloesol oedd y modd mae atomau'n gweithio mewn moleciwl. Roedd yn awdurdod ar stereocemeg nitrogen. Roedd hefyd yn fynyddwr o fri.

Bywyd personol
--------------

Priododd Muriel (nee Edwards) o Fangor, Gwynedd a oedd hithau'n gemegydd. Ar ganol gwyliau mynydda yn yr Alpau, disgynodd y ddau i'w marwolaeth.

Mynyddwr
--------

Tri chopa'r Aiguille Blanche de Peuterey; mae Pointe Jones ar y dde.
Roedd yn ddringwr creigiau a mynyddwr brwd. Yng Nghymru arloesodd ar sawl clogwyn yn Eryri, yn enwedig ar Y Lliwedd. Roedd ei chwaer, Bronwen Ceridwen Jones (Mawson yn ddiweddarach), yn ddringwraig hefyd. Roedd yn aelod o bwyllgor y Climbers' Club.

Dringai yn yr Alpau hefyd. Gyda Karl Blodig, Geoffrey Winthrop Young a'r tywysydd Joseph Knubel ef oedd y cyntaf i ddringo crib Brouillard i gopa Mont Blanc ar 9 Awst 1911. Fforiodd ardal Mont Blanc yn drwyadl a bu'n gyfrifol am sefydlu sawl llwybr dringo newydd yno. Yn 1909 cafodd ei ethol yn aelod o'r Alpine Club dethol a chyfranodd sawl erthygl i gylchgronau'r clwb hwnnw a'r Climbers' Club hefyd.

Lladdwyd Jones a'i wraig wrth ddringo copa'r Aiguille Noire de Peuterey yn ardal Mont Blanc ar 15 Awst 1912. Syrthiodd y tywysydd ar Jones a syrthiodd y tri ohonynt 1,000 troedfedd i Rewlif Fresnay. Cawsant eu claddu yn Courmayeur. Enwyd copa gogleddol yr Aiguille Blanche de Peuterey yn La Pointe Jones er cof amdano.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **Fuar Tholl - Creag Mainnrichean** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Applecross i Achnasheen yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG971488. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd ydy Fuar Tholl.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr o Gopaon Cymru

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Pentref yng nghymuned Cefn, bwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw **Acrefair** ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Saif y pentref ychydig i'r gorllewin o Riwabon ac i'r gogledd o Gefn Mawr, gerllaw glan ogleddol Afon Dyfrdwy, ac ychydig i'r gogledd o'r briffordd A539 i Langollen.

Saif gwaith cemegol Monsanto, sy'n awr yn eiddo i gwmni Flexsys, yma, ynghyd â ffatri *Air Products*.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Ken Skates (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Simon Baynes (Ceidwadwyr).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 16 Tachwedd 2021
2. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
3. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Wrecsam**

**Trefi**  

Y Waun  **·** Wrecsam
  
**Pentrefi**  

Acrefair  **·** Bangor-is-y-coed  **·** Y Bers  **·** Bronington  **·** Brymbo  **·** Brynhyfryd  **·** Bwlchgwyn  **·** Caego  **·** Cefn Mawr  **·** Coedpoeth  **·** Erbistog  **·** Froncysyllte  **·** Garth  **·** Glanrafon  **·** Glyn Ceiriog  **·** Gresffordd  **·** Gwersyllt  **·** Hanmer  **·** Holt  **·** Llai  **·** Llanarmon Dyffryn Ceiriog  **·** Llannerch Banna  **·** Llan-y-pwll  **·** Llechrydau  **·** Llys Bedydd  **·** Marchwiail  **·** Marford  **·** Y Mwynglawdd  **·** Yr Orsedd  **·** Owrtyn  **·** Y Pandy  **·** Pentre Bychan  **·** Pentredŵr  **·** Pen-y-bryn  **·** Pen-y-cae  **·** Ponciau  **·** Pontfadog  **·** Rhiwabon  **·** Rhos-ddu  **·** Rhosllannerchrugog  **·** Rhostyllen  **·** Rhosymedre  **·** Talwrn Green  **·** Trefor  **·** Tregeiriog  **·** Tre Ioan  **·** Wrddymbre
Mae **Freya Anderson** (ganwyd 4 Mawrth 2001) yn nofiwr Seisnig, sy'n adnabyddus yn bennaf fel sbrintiwr dull rhydd. Cafodd hi ei geni ym Mhenbedw. 

Mae Anderson wedi cyflawni saith medal aur, a thair medal efydd ym Mhencampwriaethau Ewrop, gan gynnwys 5 aur ac efydd mewn un cyfarfod ym Mhencampwriaethau 2020 yn Budapest. Enillodd dwy fedal efydd yng Ngemau'r Gymanwlad ac efydd mewn Pencampwriaethau y Byd 2019.

Ym Mhencampwriaethau Aquatics y Byd 2019 a gynhaliwyd yn Gwangju, De Korea, enillodd Anderson efydd fel rhan o'r tîm yn y ras gyfnewid medley gymysg 4 × 100 m.  Roedd Anderson yn aelod o'r tîm "o ansawdd uchel" i fynd i'r Gemau Olympaidd 2020 a ohiriwyd ym mis Gorffennaf 2021.  Enillodd y tîm y fedal aur; Anderson oedd y warchodfa ac ni wnaeth nofio yn y rownd derfynol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Watch: GB clinch bronze in 4x100m medley relay". *BBC Sport*. 24 Gorffennaf 2019.
2. ↑  "'Exceptionally high-quality' team named for Tokyo 2020 Olympic Games". *Swim England Competitive Swimming Hub* (yn Saesneg). 27 Ebrill 2021. Cyrchwyd 21 Mehefin 2021.
3. ↑  "Olympics: Team GB swimmers break world record to win mixed medley gold medal". *ESPN* (yn Saesneg). 31 Gorffennaf 2021. Cyrchwyd 1 Awst 2021.
Ffilm ddrama rhamantus gan y cyfarwyddwr María Teresa Correa yw ***Acrobacias Del Corazón*** a gyhoeddwyd yn 2000. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Ariannin. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a hynny gan María Teresa. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Alejandro Awada, Gabriel Goity, Antonio Grimau, Cecilia Dopazo, Pía Uribelarrea, Virginia Innocenti, María Teresa, Silvia Baylé, Pablo Ini a Silvana Sosto. Mae'r ffilm *Acrobacias Del Corazón* yn 98 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2000. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Gladiator* sef ffilm hanesyddol am y cyfnod Rhufeinig gan Ridley Scott. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm María Teresa Correa ar 9 Hydref 1949 yn Buenos Aires.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd María Teresa Correa nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.
Mae **Aber Llwchwr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5851.16 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Roedd  **Haydn Morgan** (30 Gorffennaf 1936  – 24 Gorffennaf 2018, yn chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymreig a gynrychiolodd tîm genedlaethol Cymru 27 gwaith a thîm y Llewod ar deithiau i Seland Newydd a De Affrica.

Cefndir
-------

Ganwyd Morgan yn Oakdale, Caerffili yn blentyn i Harold ac Eunice Morgan. Roedd ei dad yn löwr yng nglofa'r Oakdale. Cafodd ei addysgu yn ysgol ramadeg Pontnewydd ar Wysg. Bu'n chware fel canolwr i dîm yr ysgol.

Gyrfa
-----

Cyflawnodd Morgan cyfnod o Wasanaeth Cenedlaethol (gwasanaeth milwrol gorfodol) gyda Chatrawd y Peirianwyr Trydanol a Mecanyddol Brenhinol. Bu'n chware rygbi i dîm y Byddin Prydeinig fel blaen asgellwr.

Gan ei fod yn chware yn ystod cyfnod pan fu chware rygbi clwb a rhyngwladol i fod yn gamp cwbl amatur, bu'n ennill ei fywoliaeth fel gwerthwr ceir.

Wedi i'w yrfa rygbi ryngwladol ddod i ben, aeth Morgan i fyw i Dde Affrica, lle bu'n chwarae dros clybiau'r Wanderers yn Johannesburg a Transvaal B. Yn Ne Affrica bu'n ennill ei damaid drwy gwerthu ceir i gwmni Nissan cyn sefydlu ei fusnes ei hun a oedd yn cynhyrchu blociau concrit.

Gyrfa rygbi
-----------

### Clwb

Bu Morgan yn chwarae, yn bennaf, ar gyfer Clwb Rygbi Abertyleri. Mae rhai wedi awgrymu bod ei ffyddlondeb i Abertyleri wedi cael effaith ar ei yrfa ryngwladol, gan ei fod wedi aros yn driw i'r tîm yn hytrach na symud i dîm fwy ffasiynol.

### Rhyngwladol

Chwaraeodd 27 gêm ryngwladol dros Gymru:

* Lloegr 1958, 1960, 1961, 1962, 1965, 1966
* Ffrainc 1958, 1959, 1961, 1962, 1963, 1965, 1966
* Iwerddon 1958, 1959, 1961, 1962, 1963, 1965, 1966
* yr Alban 1958, 1961, 1962, 1963, 1965, 1966
* Seland Newydd 1959
* Awstralia 1966

Teulu
-----

Cafodd Hayden a Betty, ei wraig dau fab.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn Nhrefynwy ychydig yn brin o'i benblwydd yn 82 mlwydd oed.

LLyfryddiaeth
-------------

* Smith, David; Williams, Gareth (1980). *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union*. Cardiff: University of Wales Press. ISBN 0-7083-0766-3.
* Thomas, Wayne (1979). *A Century of Welsh Rugby Players*. Ansells Ltd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Telegraph Obituaries 10 Awst 2018 Haydn Morgan* adalwyd 2 Ionawr 2019
2. ↑  Wales Online *One of Wales' greatest flankers, who refused to leave his local team, has passed away* adalwyd 2 Ionawr 2019
Etholaeth seneddol yn Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Garston a Halewood** (Saesneg: *Garston and Halewood*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Garston a Halewood yng Nglannau MerswyEtholaeth Garston a Halewood yng Nglannau Merswy
* Glannau Merswy yn LloegrGlannau Merswy yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–presennol: Maria Eagle (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Mae **Garth Isaf** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 12 Mehefin 1984 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.45 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Plasdy ac ystad yng ngogledd Cymru yw **Garthewin**. Lleolir y plasdy ei hun ger Llanfair Talhaearn yn Sir Conwy. Roedd yn gartref i Wynniaid Melai a Garthewin. Mae ganddo le yn hanes y theatr yn Gymraeg oherwydd cysylltiad y theatr fach sydd yno â Saunders Lewis.

Theatr
------

Cafodd y Chwaraedy (Saesneg: *The Playhouse*) ei greu trwy ailadeiladu hen ysgubor ger y plasdy (codwyd yn wreiddiol yn 1722). Syniad R.O.F. Wynne oedd hynny. Clough Williams-Ellis (pensaer Portmeirion) oedd y pensaer. Mae'r muriau o gerrig gyda tho llechi a gynhelir gan ddwy fwa sylweddol o waith bric. Ychwanegwyd y llwyfan yn 1937-38. Roedd seddi i ryw gant o gynulleidfa yno. Morris Jones oedd y cyfarwyddwr o 1946 ymlaen.

Perfformwyd sawl un o ddramâu cynnar Saunders Lewis yng Ngarthewin, yn cynnwys *Blodeuwedd* (cyhoeddwyd 1948). Ymddangosodd y ddwy act gyntaf o'r ddrama honno yn *Y Llenor* yn 1923 a 1925 ond ym 1947 y gorffennodd Saunders y gwaith pan ofynnodd Chwaraewyr Garthewin iddo am ddrama i'w hactio yn y Chwaraedy.

Llyfryddiaeth
-------------

* Hazel Walford Davies, *Saunders Lewis a Theatr Garthewin* (Gwasg Gomer, 1995)
* Saunders Lewis, *Blodeuwedd* (Gwasg Gomer, 1948)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Chwaraedy Garthewin, Y Theatre Trust.
2. ↑  Frank Price Jones, *Crwydro Gorllewin Dinbych* (Cyfres Crwydro Cymru, 1969).
3. ↑  Saunders Lewis, *Blodeuwedd*. Rhagymadrodd.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Chwaraedy Garthewin, ar wefan y Theatre Trust.
* 'Papurau Garthewin' Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback. Prifysgol Bangor, sef dogfennau stad Garthewin, ar wefan Archifau Cymru.
Henebau o Oes yr Efydd ac efallai cyn hynny ydy **Henebau Celtaidd Morfa Bychan**, a leolir yng nghymuned Eglwys Gymyn, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN221074.

Beddrod Siambr
--------------

Mae ar y safle fath o feddrod siambr (Saesneg: *chambered tomb*) sy'n perthyn i Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd a chyn hynny (rhwng 3,000 a 2,400 C.C.) ac fe gofrestrwyd y feddrod fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: CM053.

Fe'i codwyd cyn Oes y Celtiaid i gladdu'r meirw ac, efallai, yn ffocws cymdeithasol i gynnal defodau yn ymwneud â marwolaeth.

Crug crwn
---------

Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy crug crwn Morfa-Bychan (Saesneg: *Castle Heli Mound*), yng nghymuned Eglwys Gymyn, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN193105.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM088. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

* Siambr gladdu hir
* Beddrod Hafren-Cotswold
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir
* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Data Cymru Gyfan, CADW
2. ↑  "Gwefan English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-10-12.
3. ↑  "Gwefan Eglwys Gymyn". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-10-10. Cyrchwyd 2010-11-12.
4. ↑  Cofrestr Cadw.
5. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-10-12.
Merch chwedlonol neu led-hanesyddol o degwch eithriadol oedd **Garwen ferch Henin Hen**. Ystyr *Garwen* yw "coes (neu esgair) deg".

Cyfeirir at Garwen yn y Trioedd fel un o 'Dair Caredigwraig Arthur' (Tair gordderch Arthur), ynghyd ag Indeg ferch Arwy Hir a Gŵyl ferch Endawd/Gendawd. Ni wyddys ddim o gwbl am ei thad Henin Hir, ond ceir yr amrywiad "Heinin Hir" mewn un llawysgrif ac roedd Heinin Fardd (neu Hinyn Fardd) yn fardd a gysylltir â llys Maelgwn Gwynedd a'r Canu Darogan Cymraeg.

Cyfeirir at Garwen yn Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin), er bod y testun yn llwgr gan mai copïau diweddarach o'r testun hwnnw sydd ar gael. Yn yr un englyn, cyfeirir at fedd Rhun ap Maelgwn Gwynedd a morwyn anhysbys o'r enw Lledin sydd efallai i'w chysylltu â Rhiwledyn, ger llys Maelgwn yn y Creuddyn yn Rhos. Mae'r beddau "yn y morfa", sy'n awgrymu cysylltiad arall ag ardal y Creuddyn a llys Maelgwn Gwynedd gan fod Morfa Rhianedd (sef Penmorfa/*West Shore*, Llandudno heddiw o bosib) yn yr ardal honno.

Efallai y bu chwedl(au) am Garwen yn cylchredeg ar un adeg, ond does dim olion ohonynt erbyn heddiw.

Cyfeiriadau
-----------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydain* (Caerdydd, 1961, arg. newydd 1991). Triawd 57 a'r nodiadau.
Etholaeth seneddol yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Hastings a Rye** (Saesneg: *Hastings and Rye*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Hastings a Rye yn Nwyrain SussexEtholaeth Hastings a Rye yn Nwyrain Sussex
* Dwyrain Sussex yn LloegrDwyrain Sussex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth sirol yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1992: Kenneth Warren (Ceidwadol)
* 1992–1997: Jacqui Lait (Ceidwadol)
* 1997–2010: Michael Foster (Llafur)
* 2010–2019: Amber Rudd (Ceidwadol, wedyn Annibynwraig)
* 2019– presennol: Sally-Ann Hart (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Pentref bychan gwledig yn sir Ceredigion yw **Gartheli** ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Fe'i lleolir yn ne'r sir, tua 7 milltir i'r de-ddwyrain o Aberaeron.

Mae'n rhan o gymuned Nancwnlle. Llifa Nant Meurig heibio i'r pentref i ymuno ag Afon Aeron, tua milltir i'r gogledd. Y pentrefi agosaf yw Abermeurig a Llwyn-y-groes.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Elin Jones (Plaid Cymru) ac yn Senedd y DU gan Ben Lake (Plaid Cymru).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Senedd Cymru
2. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ceredigion**

**Trefi**  

Aberaeron  **·** Aberteifi  **·** Aberystwyth  **·** Ceinewydd  **·** Llanbedr Pont Steffan  **·** Llandysul  **·** Tregaron
  
**Pentrefi**  

Aberarth  **·** Aber-banc  **·** Aber-ffrwd  **·** Abermagwr  **·** Abermeurig  **·** Aber-porth  **·** Adpar **·** Alltyblaca  **·** Betws Bledrws  **·** Betws Ifan  **·** Betws Leucu  **·** Bethania  **·** Beulah  **·** Blaenannerch  **·** Blaenpennal  **·** Blaenplwyf  **·** Blaen-porth  **·** Y Borth **·** Bow Street  **·** Bronant  **·** Bwlch-llan  **·** Capel Bangor  **·** Capel Cynon  **·** Capel Dewi  **·** Capel Seion  **·** Caerwedros  **·** Castellhywel  **·** Cellan  **·** Cilcennin  **·** Ciliau Aeron  **·** Clarach  **·** Cnwch Coch  **·** Comins Coch  **·** Cribyn  **·** Cross Inn (1)  **·** Cross Inn (2)  **·** Cwm-cou  **·** Cwmystwyth  **·** Cwrtnewydd  **·** Dihewyd  **·** Dôl-y-bont  **·** Eglwys Fach  **·** Felinfach  **·** Y Ferwig  **·** Ffair-rhos  **·** Ffostrasol  **·** Ffos-y-ffin  **·** Ffwrnais  **·** Gartheli  **·** Goginan  **·** Y Gors  **·** Gwbert  **·** Henfynyw  **·** Henllan  **·** Horeb  **·** Llanafan  **·** Llanarth  **·** Llanbadarn Fawr  **·** Llandre  **·** Llandyfrïog  **·** Llanddeiniol  **·** Llanddewi Brefi  **·** Llanfair Clydogau  **·** Llanfarian  **·** Llanfihangel y Creuddyn  **·** Llangeitho  **·** Llangoedmor  **·** Llangrannog  **·** Llangwyryfon  **·** Llangybi  **·** Llangynfelyn  **·** Llangynllo  **·** Llanilar  **·** Llanio  **·** Llan-non  **·** Llanrhystud  **·** Llansantffraid  **·** Llanwenog  **·** Llanwnnen  **·** Llechryd  **·** Lledrod  **·** Llundain-fach  **·** Llwyncelyn  **·** Llwyndafydd  **·** Llwyn-y-groes  **·** Morfa  **·** Mwnt  **·** Nanternis  **·** Penbryn  **·** Penparc  **·** Penrhiw-llan  **·** Penrhyn-coch  **·** Penuwch  **·** Pen-y-garn  **·** Plwmp  **·** Pontarfynach  **·** Ponterwyd  **·** Pontgarreg  **·** Pontrhydfendigaid  **·** Pontrhydygroes  **·** Pontsiân  **·** Rhydlewis  **·** Rhydowen, Ceredigion  **·** Rhydyfelin  **·** Rhydypennau  **·** Salem  **·** Sarnau  **·** Southgate  **·** Swyddffynnon  **·** Synod Inn  **·** Talgarreg  **·** Tal-y-bont **·** Temple Bar **·** Trefenter  **·** Trefilan  **·** Tremain  **·** Tre-saith  **·** Tre Taliesin  **·** Troedyraur  **·** Ysbyty Ystwyth  **·** Ystrad Aeron  **·** Ystrad Meurig  **·** Ystumtuen
Arlywydd Malawi o 1966 hyd 1994 oedd **Hastings Kamuzu Banda** (1896? - 25 Tachwedd 1997).

Ganed Banda i deulu protestannaidd yn Kasungu, yn yr hyn oedd yr adeg honno yn drefedigaeth Brydeinig Nyasaland. Nid oes sicrwydd am flwyddyn ei enedigaeth; dywed rhai ffynonellau ei fod yn 101 oed pan fu farw, eraill 99.

Bu'n astudio yn Ne Affrica, gan weithio mewn cloddfa ddiemwntau i'w ariannu ei hun, yna yn yr Unol Daleithiau. Wedi hyn, aeth i'r Alban i astudio i ddod yn feddyg yng Nghaeredin. Daeth yn flaenor yn Eglwys yr Alban. Yn ddiweddarach, treuliodd flynyddoedd yn gweithio fel meddyg teulu yn Llundain. Roedd yn rhugl yn Saesneg, Ffrangeg, Lladin, Groeg a Hebraeg.

Dechreuodd gymeryd diddordeb mewn gwleidyddiaeth oherwydd ei wrthwynebiad cryf i ffurfio Ffederasiwn Rhodesia a Nyasaland gan y llywodraeth Brydeinig. Aeth i Ghana yn 1953, yna i Nyasaland yn 1958. Daeth yn arweinydd y cenedlaetholwyr yno, a ffurfiodd blaid wleidyddol, y *Malawi Congress Party* (MCP).

Daeth yn brif weinidog pan ddaeth Nyasaland yn wlad annibynnol Malawi ar 6 Gorffennaf 1964. Ar 6 Gorffennaf 1966, daeth Malawi yn weriniaeth, gyda Banda yn Arlywydd. Roedd ei lywodraeth yn geidwadol; roedd Malawi yn un o'r ychydig wledydd Affricanaidd i fod a chysylltiadau diplomatig a De Affrica yng nghyfnod Apartheid. Daeth i sylw rhyngwladol hefyd oherwydd ei wrthwynebiad i sgerti byrion gan ferched a gwallt hir gan ddynion.

Erbyn dechrau'r 1990au, roedd gwrthwynebiad i'w ddull awdurdodol o lywodraethu yn cynyddu ym Malawi. Cyfansoddodd esgobion yr Eglwys Gatholig ym Malawi lythyr cyhoeddus yn galw am fwy o ddemocratiaeth, ac yn 1993 cytunodd Banda i ganiatau ffurfio pleidiau eraill heblaw'r MCP. Yn etholiad 1994, gorchfygwyd ef gan Bakili Muluzi o'r United Democratic Front. Bu Banda farw yn 1997 yn Johannesburg.

Cyfeiriadau
-----------
Arwydd dwyieithog yn dangos defnydd yr acen grom yn y Gymraeg. Mae'r *ê* yn y gair *parêd* yn hir ac yn acennog, yn wahanol i *e* fer ddiacen y gair *pared*.
Mae'r **acen grom**, **to bach**, neu **hirnod** ( ˆ ) yn acennod a ddefnyddir mewn Afrikaans, Croateg, Cymraeg, Eidaleg, Esperanto, Ffrîseg, Ffrangeg, Llydaweg, Norwyeg, Portiwgaleg, Rwmaneg, Serbeg, Tyrceg a ieithoedd eraill.

Traw
----

Cafodd yr acen grom yn ei ddefnyddio yn gyntaf yn yr orgraff polytonydd o Hen Roeg, lle ddigwyddodd ar llafariaid hir i ddangos cynnydd wedyn gostyngiad yn traw.

Hyd
---

Mae'r acen grom yn dangos hyd llafariaid mewn amryw o ieithoedd.

Yn **Gymraeg** mae’r acen grom yn cael ei defnyddio i ddangos bod llafariad acennog yn hir lle y byddai'r disgwyl iddi fod yn fyr, e.e. *‘tân’* yn lle *‘tan’.*

Yn **Frangeg** mae’r acen grom yn cael ei defnyddio ar *â*, *ê*, *î*, *ô* ac *û*. Hir yw'r llafariaid hyn, ac yn hanesyddol, mae'n nhw'n cynrychioli ‘s’ ar goll, e.e. y gair ‘ffenestr’: Roedd *fenêtre* yn *fesne**s**tre*.

**Siapaneg**. Yn y system rhufeineiddio Kunrei-shiki, gall yr acen grom yn cael ei ddefnyddio yn hytrach na'r acen macron, e.e. gall y gair *‘arigatō’*(diolch) yn cael ei ysgrifennu fel *‘arigatô’*

Yn **Dyrceg**, mae'r acen grom yn cael ei ddefnyddio ar *â* ac *û* i gwahaniaethu rhwng homograffâu, e.e. *‘şura’* (dacw) a *‘şûra’* (cyngor).

Uchder
------

Gall yr acen grom gael ei defnyddio i ddangos uchder llafariaid:

**Portiwgaleg**. Uwch na *‘á’* /a/, *‘é‘* /ɛ/, ac *‘ó’* /ɔ/ yw *‘â‘* /ɐ/, *‘ê’* /e/, ac *‘ô’* /o/. Mae'r acen grom yn cael ei ddefnyddio dim ond ar llafariaid dan bwysau.

Estyniad Llythyren
------------------

Yn **Esperanto**, mae'r acen grom yn cael ei defnyddio ar y llythrennau *ĉ*, *ĝ*, *ĥ*, *ĵ* ac *ŝ*.

Yn **Rwmaneg**, mae'r acen grom yn cael ei defnyddio ar y llythrennau *â* ac *î* am y sŵn /ɨ/.

Yn Saesneg
----------

Ar eiriau benthyg, mae'r acen grom yn cael ei gadw, fel acennodau eraill, e.e. *rôle* o'r iaith Ffrangeg. Ym Mhrydain yn y 18g (cyn y bost geiniog, pan drethwyd papur), defnyddwyr yr acen grom i gadw gofod, yn bendant y llythrennau *‘ugh’*, e.e. *‘thô‘* yn lle *‘through’* neu *‘brôt’* yn lle *‘brought’*

Gweler hefyd
------------

* Yr wyddor Gymraeg
* Yr wyddor Roeg

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Y Prosiect Diacritics
* (Saesneg) Cymorth mewnbwn am acennodau
Grŵp gwerin/pop o dref Caerfyrddin oedd **Galwad y Mynydd**. Fe'i ffurfiwyd gan bedwar aelod o Aelwyd yr Urdd Caerfyrddin yn 1971, sef Derec Brown (gitâr, organ geg, llais); Alwyn Daniels (gitar, llais); Eifion Daniels (gitâr fas, llais) a Mike Harries (drymiau). Derec Brown a ysgrifennai'r caneuon. Cafwyd yr enw Galwad y Mynydd o deitl llyfr gan Ioan Bowen Rees.

Hanes
-----

Ar ôl i'r grŵp ryddhau dwy EP feinyl aeth Derec Brown yn ei flaen i fod yn aelod o Hergest a Cwrwgl Sam, ac yna i arwain ei fand roc ei hun, Derec Brown a'r Racaracwyr. Yn 2007 rhyddhawyd y caneuon cynnar ar grynoddisg gan label Finders Keepers. Mae'r nodiadau llawes yn cynnwys gair o werthfawrogiad gan y cerddor Gruff Rhys (mab Ioan Bowen Rees) a hanes manwl y grŵp gan Derec Brown. Yn 2011 daeth y pedwar at ei gilydd eto i recordio 10 o ganeuon newydd i Recordiau Fflach.

Disgyddiaeth
------------

* *Galwad y Mynydd* (EP 7", Recordiau'r Dryw, WRE1128, 1972)
* *Merch yn Eistedd ar y Bryn* (EP 7", Recordiau'r Dryw, WRE1137, 1973)
* *Galwad y Mynydd* (Albwm, Finders Keepers Records, FKR015CD, 2007)
* *Galw Eto* (Albwm, Recordiau Fflach, Fflach CD338N, 2011)
Yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol, gŵr ifanc doeth a gysylltir â chanu gwirebol oedd **Afaon fab Taliesin**. Yn ôl traddodiad roedd yn fab i'r bardd enwog Taliesin (6g), ond nid oes unrhyw brawf hanesyddol am hynny ac mae'n fwy tebyg iddo berthyn i gylch y chwedlau am y Taliesin chwedlonol, Taliesin Ben Beirdd. Mae'r amrywiadau ar ei enw yn cynnwys y ffurf **Addaon fab Taliesin**.

Cyfeirir at Afaon yn y chwedl fwrlesg Gymraeg Canol *Breuddwyd Rhonabwy* fel un o farchogion llys Arthur a'r "gŵr ifanc doethaf a mwyaf dysgedig yn y deyrnas". Ceir cyfeiriad moel ato mewn cerdd a gedwir yn Llyfr Taliesin yn ogystal. Priodolir iddo gyfresi o englynion doethineb dan yr enw 'Cyssul Afaon/Addaon' ("Cyngor Afaon") mewn sawl llawysgrif.

Cyfeirir at Afaon mewn tri o Drioedd Ynys Prydain. Roedd yn un o 'Dri Tharw Unben' yr ynys, gydag Elinwy fab Cadegr a Chynhafal fab Argad (Triawd 7). Fe'i enwir yn un o 'Dri Aerfeddawg' (arweinwyr brwydr) yr ynys gyda Selyf fab Cynan Garwyn ac Urien fab Cynfarch (Triawd 25). Rhestrir ei lofruddio gan arwr anhysbys o'r enw Llawgad Trwm Bargawd Eidyn fel un o 'Dri Anfad Gyflafan Ynys Brydain'.

Ffynhonnell
-----------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, arg. newydd 1991)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Afaon fab Taliesin** |
Geiriadur Saesneg–Cymraeg gan William Salesbury yw ***A Dictionary in Englyshe and Welshe***, a gyhoeddwyd yn 1547. Mae'n un o'r llyfrau printiedig cynharaf yn Gymraeg.

Disgrifiad
----------

Teitl llawn y llyfr yw *A Dictionary in Englyshe and Welshe moche neccessary to all suche Welshemen as will spedly learne the englyshe tongue...*. Ar ddechrau'r geiriadur ceir cyfarchiad Saesneg i'r brenin Harri VIII sy'n cael ei ddilyn gan anerchiad yn Gymraeg i'r Cymry a thraethawd i esbonio ansawdd a nodweddion y llythrennau Saesneg. Wedyn ceir y brif adran o eiriau Saesneg gyda chyfystyron Cymraeg.

Bwriad Salesbury
----------------

Collfarnwyd Salesbury gan rai am iddo ddweud yn ei anerchiad i Harri VIII ei bod "yn iawn ac yn ddymunol" fod holl ddeiliaid Coron Lloegr yn siarad iaith gyffredin, sef y Saesneg. Ond ni ddywedodd o gwbl - fel rhai eraill - y dylid lladd yr iaith Gymraeg; agwedd Salesbury oedd mai da o beth oedd i'r Cymry gael deall Saesneg ond hynny'n *ychwanegol* at eu priod iaith eu hunain, sef y Gymraeg. Bu'n ddiwyd yn ei waith o hyrwyddo ac ymgeledd y Gymraeg yn ei oes.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1944), tud. 157.
2. ↑  Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1944), tud. 171.
3. ↑  Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1944), tud. 165.
Ystyr **gamblo** (weithiau **hapchwarae**) ydy rhoi arian neu rhywbeth gwerthfawr ar ddigwyddiad sydd â chanlyniad ansicr, gyda'r nod o ennill mwy o arian a/neu nwyddau materol. Fel arfer, mae canlyniad y gambl i'w weld o fewn cyfnod byr.

Mae gamblo yn weithgarwch masnachol rhyngwladol, gydag amcangyfrif o $335 biliwn wedi ei wario ar gamblo cyfreithlon yn 2009.[1] Mae mathau eraill o gamblo yn cynnwys cyfnewid deunyddiau sydd a gwerth penodol, ond na sydd yn arian go iawn; er enghraifft, gemau fel Pogs neu Magic: The Gathering.

Dywedodd John Hartson yn 2012, 

> Rydw i edi bod yn glir o gamblo am saith mis.. mae'n dostrwydd, fel pob *adiction* arall, ac mae'n rhaid i fi ddelio gydag ef.
> 
> 

 Dywedodd ei fod yn cael triniaeth ddwywaith yr wythnos gan y *Gamblers Association*.[2]

Gweler hefyd
------------

* Gêm gardiau
* Loteri Genedlaethol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   You bet. *The Economist* (8 Gorffennaf 2010).
2. ↑  "Brwydro i drechu gamblo", *Golwg* **24** (34): 5, 2012
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Hayes a Harlington** (Saesneg: *Hayes and Harlington*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Hayes a Harlington yn Llundain FwyafEtholaeth Hayes a Harlington yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1953: Walter Ayles (Llafur)
* 1953–1971: Arthur Skeffington (Llafur)
* 1971–1983: Neville Sandelson (Llafur, *1971-1981* / Plaid y Democratiaid Cymdeithasol, *1981-1983*)
* 1983–1997: Terry Dicks (Ceidwadol)
* 1997–presennol: John McDonnell (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Un o ffotograffau Gareth Jones o'r Wcráin yn y 1930au.
Recognition of the Holodomor as a genocide:      Officially recognized as an act of genocide
     Officially condemned as an act of extermination
     Officially not recognized as an act of genocide
Yr **Holodomor** (Wcreineg: Голодомор) yw'r enw a roddir ar y newyn yn Wcráin, oedd yr adeg honno yn rhan o'r Undeb Sofietaidd, yn 1932-1933. Roedd yn rhan o newyn ar draws ardal ehangach yn yr Undeb Sofietaidd. Mae amcangyfrifon o'r nifer o bobl a fu farw yn y newyn yn amrywio o 2.2 miliwn hyd 3-3.5 miliwn, gyda'r hanesydd Seising Robert Service yn awgrymu ffigwr o 14 miliwn.

Ceir gwahaniaeth barn am achos y newyn. Cred rhai ei fod yn ganlyniad anfwriadol newidiadau economaidd radicalaidd yn yr Undeb Sofietaidd, tra cred eraill ei fod wedi ei greu yn fwriadol, i ddinistrio cenedlaetholdeb Wcranaidd.

Rhoddwyd y newyddion am y newyn i'r gorllewin yn adroddiadau'r newyddiadurwr Cymreig Gareth Jones. Bu dadl ffyrnig, gyda llawer o gefnogwyr yr Undeb Sofietaidd yn y gorllewin yn gwadu gwirionedd ei adroddiadau.

Cyfeiriadau
-----------
**Sextus Varius Avitus Basianus**, mwy adnabyddus fel **Heliogabalus** (c. 204 – 222) oedd ymerawdwr Rhufain o 218 hyd 222.

Ganed Heliogabalus yn Emesa, Syria, yn fab i Sextus Varius Marcellus a Julia Soaemias Bassiana. Roedd yn aelod trwy ei fodryb Avita Mamaea o deulu'r Severaid, a sefydlwyd gan yr ymerawdwr Septimius Severus. Roedd ei hynafiaid wedi bod yn offeiriaid y duw El-Gabal yn Emesa (Homs) heddiw). O hyn y daeth yr enw Heliogabalus.

Daeth yn ymerawdwr trwy fod ei nain, Julia Maesa, wedi llwgrwobrwyo y milwyr a lledaenu'r stori fod Heliogabalus yn fab gordderch i Caracalla. Cyhoeddodd y milwyr ef yn ymerawdwr ar 16 Mai 218. Ym mis Mehefin yr un flwyddyn gorchfygodd milwyr oedd yn cefnogi Heliogabalus filwyr yr ymerawdwr Macrinus mewn brwydr. Dienyddiwyd Macrinus, a daeth Heliogabalus yn ymerawdwr.

Roedd Heliogabalus yn ddilynydd y duwiau Ffenicaidd El-Gabal a Baal, a daeth a seremoniau i'w hanrhydeddu i Rufain. Ceisiodd sefydlu El-Gabal fel prif dduw y pantheon Rhufeinig dan yr enw *Sol invictus* ("Yr haul anorchfygol"). Priododd bum gwaith, gan gynnwys priodi un o'r gwyryfon Vestal, ond credir mai nid am resymau rhywiol y priododd. Roedd yn hoyw, a dywedir ei fod wedi cynnig swm mawr o arian i unrhyw lawfeddyg a allai ei droi yn ferch. Fodd bynnag ni allodd ddarganfod unrhyw lawfeddyg oedd yn barod i ymgymeryd a'r gwaith. Dywedir iddo syrthio mewn cariad a chaethwas o faintioli anferth o'r enw Heracles, ac ystyried penodi Heracles yn ymeradwr yn ei le, gydag ef ei hun ym ymerodres.

Roedd syniadau yr ymeradwr yn annerbyniol gan y mwyafrif o drigolion yr ymerodraeth a bu nifer o gynllwynion yn ei erbyn. Penderfynodd Julia Maesa ei bod yn bryd i'w ddiorseddu. Roedd gan Julia Maesa ferch arall, Julia Avita Mamaea, ac roedd ganddi hi fab 13 oed Alexander Severus. Llwyddodd i berswadio Heliogabalus i'w enwi ef fel ei etifedd, yna ceisiodd gynyddu poblogrwydd Alexandrus ymhlith y boblogaeth. Sylweddolodd Heliogabalus beth oedd ei bwriad, a gorchymynodd lofruddio Alexander, ond roedd Julia Maesa eisoes wedi llwgrwobrwyo'r milwyr. Lladdwyd Heliogabalus a'i fam Julia Soaemias ar 11 Mawrth 222, a thaflwyd eu cyrff i Afon Tiber.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Macrinus** | **Ymerawdwr Rhufain**16 Mai 218 – 11 Mawrth 222 | Olynydd:**Alexander Severus** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 24583475
* LCCN: n50031872
* ISNI: 0000 0001 0340 7488
* GND: 118638890
* SELIBR: 281943
* SUDOC: 027628485
* BNF: cb11962851p (data)
* ULAN: 500355682
* BNE: XX966747

 |