recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Model o gell danwydd methanol. Yn y canol, gellir gweld ciwb o gelloedd tanwydd cysylltiedig mewn cyfres.
Dyfais sy'n trawsnewid yr egni cemegol o danwydd i drydan yw **cell danwydd**. Mae'r adwaith rhydocs rhwng yr asiant ocsidio (fel arfer ocsigen) a'r asiant rhydwytho (y mwyaf cyffredin yw hydrogen) yn gyfrifol am gynhyrchu egni. Er taw hydrogen yw'r tanwydd mwyaf cyffredin, gallai tanwyddau eraill gael eu defnyddio, er enghraifft methanol, ethanol neu asid fformig.

Gwnaeth y Cymro, William Robert Grove o Abertawe, y gell danwydd gyntaf erioed ym 1839 wedi i'r egwyddor gael ei darganfod gan y gwyddonydd Almaeneg, Christian Friedrich Schönbein, y flwyddyn cynt.

Cell danwydd hydrogen
---------------------

Darlun syml o gell danwydd hydrogen, sydd yn dangos sut mae'r cerrynt yn llifo o ganlyniad yr hanner adweithiau ar y electrodau. Portreadir y bilen electrolyt polymer yng nghanol y darlun gan blwch llwyd.
Cell danwydd hydrogen yw'r enw sy'n cael ei roi i gell danwydd sy'n defnyddio hydrogen ac ocsigen ac sy'n cynhyrchu dŵr fel yr unig wastraff. Mae cell danwydd hydrogen yn adnabyddus am ei fod yn cael ei defnyddio mewn cerbyd trydan cell danwydd (Saesneg: *Fuel Cell Electric Vehicles*). Yn y math hwn o gell danwydd, mae hydrogen yn cael ei ocsidio ar yr anod, dros gatalydd platinwm nano-gronyn, yn ôl yr hanner adwaith canlynol (mae'r E° islaw yn cael ei mesur yn erbyn yr Electrod hydrogen safonol) (Yn adnabod fel yr hydrogen oxidation reaction (HOR) yn Saesneg):

H2 → 2H+ + 2e− E°red = 0 V
Ar y catod, hefyd dros gatalydd nano-gronyn platinwm, mae ocsigen yn cael ei rydwytho yn ôl yr adwaith (Yn adnabod fel yr oxygen reduction reaction (ORR) yn Saesneg):

O2 + 4e– + 4H+ → 2H2O E°red = 1.23 V
Mae'r ddau hanner adwaith yn ymuno i greu'r adwaith cyfan:

2H2 + O2 → 2H2O E°cell = 1.23 V
Yn dilyn y darlun gyferbyn, mae'r electronau a gynhyrchir ar y anod yn gorfodi i symud trwy cylched allanol ac wedyn maen nhw'n adweithio gyda ocsigen ar y catod. Mae'r electronau yn pweru dyfeisiau cysylltiedig. Mae'r protonau, hefyd a gynhyrchir ar y anod, yn gallu symud rhwng y ddau electrodau gan defnyddio'r bilen electrolyt polymer (sef Nafion). Felly, mae'r bilen electrolyt polymer yn gwneud dau beth. Mae hi'n cwblhau'r cylched gan gadael protonau trwyddi (mae gwefr positif yn symud un ffordd yn gyfartal i wefr negatif yn symud y llall). Hefyd mae hi'n rhwystro'r llif electron trwyddi rhag gwneud cylched fer.

Gall cell danwydd hydrogen ddefnyddio ocsigen o'r aer amgylchol, ond mae'n rhaid i'r hydrogen fod yn bur iawn er mwyn iddo beidio â gwenwyno'r catalydd ar yr anod. Hefyd, oherwydd ei ddwysedd ynni isel, mae'n rhaid i hydrogen gael ei gywasgu er mwyn ei gadw mewn cerbyd. Mae'r rhain yn rhai o'r problemau sydd yn wynebu celloedd tanwydd hydrogen ac yn eu rhwystro rhag cael eu derbyn yn fasnachol.

Gweler hefyd
------------

* Batri lithiwm-ion

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Grove, William Robert *"On Voltaic Series and the Combination of Gases by Platinum"*, *Philosophical Magazine and Journal of Science* vol. XIV (1839), pp. 127–130.
2. ↑  George Wand. "Fuel Cells History, part 1". Johnson Matthey plc.
Athronydd a bardd yn yr iaith Sansgrit oedd **Bhartrihari** (fl. 5g, neu'r 6g efallai). Cyfansoddodd y *Satrakatraya*, casgliad o gerddi Sansgrit mewn tair rhan sy'n ymdrin â doethineb gwleidyddol, serch erotig, ac ymwrthod â'r byd a'i bethau. Yn ogystal mae'n awdur tybiedig traethawd bwysig ar athroniaeth iaith.

Ei fywyd
--------

Ychydig a wyddom am fywyd Bhartrihari. Roedd yn byw rhywbryd rhwng canol y 5g a diwedd y chweched (neu mor ddiweddar â thua 570-650 efallai). Ceir mwy nag un un traddodiad amdano. Mae traddodiad poblogaidd India yn ei bortreadu fel brenin a ddiflasodd ar y byd a'i gariadon niferus ond arwynebol ac a droes ei gefn ar gymdeithas i fyw fel meudwy. Mae traddodiad arall yn dweud ei fod yn fardd llys yng ngwasanaeth brenin Maitraka teyrnas Valabhi ac yn frawd i'r brenin enwog Vikramaditya. Yn ôl y teithiwr Tsieineaidd I-tsing (fl. 670), fodd bynnag, yr oedd Bhartrihari yn ramadegwr Sansgrit o fri a Bwdhydd.

Ei waith
--------

Ei brif waith yw'r *Satrakataya* (Y Tair *sataka* neu ganrif):

* *Sringara-sataka*, ar serch a'r nwydau.
* *Niti-sataka*, ar ddoethineb bydol, yn arbennig ynghylch gwleidyddiaeth a moes ymarferol.
* *Vairagya-sataka*, ar ymwrthod ar y byd a byw'r bywyd ysbrydol

Dim ond y cyntaf sy'n cael ei dderbyn gan bawb fel gwaith dilys y bardd. Bardd serch telynegol yw Bhartrihari, yn y traddodiad Indiaidd clasurol. Merched yw ffynhonnell pob pleser a llawenydd ond mae serch yn dwyllodrus a diflanedig. Mae ganddo synnwyr hiwmor ac eironi mwyn ac mae ei gerddi yn llawn o drosiadau disglair a synhwyrus.

Priodolir i Bhartrihari ddau waith arall yn ogystal, ond mae eu hawduraeth yn ansicr:

* *Ravana-vadha*, cerdd hir a phedantig braidd am weithgareddau arwrol y duw Rama.
* *Vakya-padiya*, traethawd ar farddoni, gramadeg ac llefaru. Mae hyn yn waith enwog a dylanwadol ar athroniaeth iaith ond nid oes sicrwydd mai Bhartrihari a'i sgwennodd.

Llyfryddiaeth
-------------

### Gwaith Bhartrihari

* J.M. Kennedy (cyf.), *The Satakas or Wise Sayings of Bhartrihari* (Llundain, d.d.)
* Barbara Stoler Miller (cyf.), Bhartrihari and Bilhana: *The Hermit and The Love-Thief* (1967; argraffiad newydd, Penguin India, Delhi Newydd, 1990). ISBN 0-14-044584-6

### Llyfrau amdano

* G. Sastri, *The Philosophy of Word and Meaning. Some Indian Approaches with Special Reference to the Philosophy of Bhartrihari* (Calcutta, 1959)
* Benjamin Walker, *Hindu World. An encyclopedic survey of Hinduism* (Indus Publications, Delhi Newydd, 1995, 2 gyfrol), Cyfrol 1, d.g. 'Bhartrihari'. ISBN 81-7223179-2

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 265079553
* LCCN: n80050979
* ISNI: 0000 0001 0754 392X
* GND: 118510576
* SELIBR: 178236
* SUDOC: 075939304
* BNF: cb121602681 (data)
* BIBSYS: 90370639
* NDL: 00463239
* NKC: xx0032774
* The SBN id RAVV030280 is not valid.
* BNE: XX1071279
* CiNii: DA01639439

 |
Blwch y gêm
Gêm fwrdd arddull Almaenig yw **Carcassonne**, ar gyfer 2 - 5 chwaraewr. Fe'i dyluniwyd gan Klaus-Jürgen Wrede a'i chyhoeddi yn 2000 gan Hans im Gluck mewn Almaeneg a Rio Grande Games yn Saesneg. Enillodd wobr *Spiel des Jahres* a'r *Spiele Deutscher Preis* yn 2001. Enwyd y gêm ar ôl y dref gaerog ganoloesol Carcassonne yn ne Ffrainc, sy'n ddinas enwog am ei muriau. Ceir sawl 'spin-off' o'r gêm, gan gynnwys fersiynau ar-lein ac ar ffonau llaw.

Sut i chwarae
-------------

Mae bwrdd y gêm yn dirwedd canoloesol sy'n cael ei adeiladu gan y chwaraewyr wrth i'r gêm fynd yn ei blaen. Mae'r gêm yn dechrau gydag un teil tir wedi ei droi wyneb i fyny a'r 71 teilsen arall wedi eu troi wyneb i waered mewn pentwr. Pob tro chwaraewr, bydd y chwaraewr hwnnw'n tynnu teilsen tir newydd ac yn ei osod ger teils sydd eisoes yn wynebu i fyny. Mae'n rhaid i'r teils newydd gael eu gosod mewn ffordd sy'n ymestyn nodweddion ar y teils mae'n ei ffinio: rhaid i ffyrdd gysylltu â ffyrdd, caeau i gaeau a dinasoedd i ddinasoedd.

Mae'r gêm yn dod i ben pan fydd y teil diwethaf wedi cael ei osod. Pryd hynny, mae'r holl nodweddion (gan gynnwys caeau) yn sgorio pwyntiau i'r chwaraewyr sydd gyda'r mwyaf o ddilynwyr arnynt. Y chwaraewr gyda'r mwyaf o bwyntiau sy'n ennill y gêm.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Miller, Elliott. "Carcassonne Moving to Z-Man Games". The Gaming Gang. Cyrchwyd 7 Ionawr 2013.
Yr arfer o ysgrifennu am nodweddion esthetaidd cerddoriaeth a phwyso a mesur gwerth cyfansoddiadau a pherfformiadau yw **beirniadaeth cerddoriaeth**. Mae'r maes hwn yn cynnwys astudiaethau ysgolheigaidd yn ogystal ag adolygiadau poblogaidd a gyhoeddir mewn papurau newydd a chylchgronau neu ddarlledir ar y radio a'r teledu.

Tudalen flaen y gyfrol gyntaf o'r *Allgemeine musikalische Zeitung* (1798–99).
Datblygodd beirniadaeth cerddoriaeth fodern ar y cyd â thwf y diwydiant argraffu a'r wasg boblogaidd. Sefydlwyd y cyfnodolyn cyntaf ar bwnc cerddoriaeth, *Critica musica*, gan y cyfansoddwr Johann Mattheson yn Hambwrg yn 1722. Yn ddiweddarach sefydlwyd cylchgronau tebyg yn Ffrainc (*Journal de musique française et italienne*; 1764) a Lloegr (*New Musical and Universal Magazine*; 1774). Mae'n bosib taw'r beirniad proffesiynol cyntaf ar bwnc cerddoriaeth oedd J. F. Rochlitz (1769–1842), golygydd yr *Allgemeine musikalische Zeitung* yn Leipzig, a ddefnyddiai'r cyfnodolyn hwnnw i glodfori gwaith Johann Sebastian Bach. F. Rellstate oedd y newyddiadurwr cyntaf i ysgrifennu adroddiadau am berfformiadau cerddorol, a hynny yn y papur newydd dyddiol *Vossische Zeitung* (Berlin) o 1803 i 1813. Y papur Saesneg, *The Times*, oedd y cyntaf i benodi cerddor proffesiynol yn feirniad. Prif feirniad cerddorol Lloegr yn y 19g oedd J. W. Davison yn *The Times* (1846–79) a H. F. Chorley yn y cylchgrawn llenyddol wythnosol *Athenaeum* (1833–68).

Ysgrifennwyd beirniadaeth gan sawl cyfansoddwr o fri, er enghraifft Robert Schumann yn *Neue Zeitschrift für Musik*, Hector Berlioz yn *Journal des Débats* (1835–63), Hugo Wolf yn *Wiener Salon-Blatt*, a Claude Debussy dan y ffugenw Monsieur Croche. Yn aml, modd o hyrwyddo cyfansoddwyr arbennig oedd beirniadaeth yn y wasg. Yn ystod y ddadl am opera a elwir *Querelle des Bouffons* yn 1752–4, cyhoeddwyd sawl pamffled ffyrnig ym Mharis yn amddiffyn y traddodiad opera Ffrengig ac yn lladd ar yr opera Eidalaidd, a fel arall. Yn Fienna, y beirniad pwysicaf oedd Eduard Hanslick sydd yn nodedig am ei bleidgarwch ac am ei atgasedd tuag at Richard Wagner a Johannes Brahms. Ymhlith y beirniaid cerddoriaeth yn Unol Daleithiau America oedd Philip Hale (Boston *Post*, *Journal*, a *Herald*), Lawrence Gilman (*Harper's Weekly*), Olin Downes (cefnogwr brwd dros Jean Sibelius yn *The New York Times*), a Richard Aldrich (*The New York Times*). Mae sawl llenor o fri wedi ysgrifennu ar bwnc cerddoriaeth, megis Heinrich Heine a George Bernard Shaw. Prif feirniaid Lloegr yn hanner cyntaf yr 20g oedd Ernest Newman, Neville Cardus, a H. C. Colles.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Musical criticism" yn *The Oxford Dictionary of Music* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen).
Hen garchar sydd bellach yn amgueddfa ydy **Carchar Rhuthun**, ac sy'n adeilad hanesyddol pwysig, Gradd II\* (rhif cyfeirnod Cadw: 870). Mae wedi'i leoli yn nhref farchnad Rhuthun, Sir Ddinbych. Rhwng 1654 a 1916 bu'n garchar; rhwng 1926 a 2005 bu'n archifdy, llyfrgell a swyddfeydd y Cyngor Sir lleol ac yn 2005 fe'i trowyd yn amgueddfa ganddynt. Cychwynnwyd adeiladu'r carchar hwn yn 1775, ond bu carchar trefol yn Rhuthun, bron yn yr un lleoliad yn Stryd Clwyd, ers 1654.

Seiliwyd y cynllun ar Garchar Pentonville, Llundain. Pan geuwyd y carchar yn 1916 trosglwyddwyd y carcharorion i'r Amwythig. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, defnyddiwyd yr adeilad i drin ffrwydron, cyn ei drosglwyddo'n ôl i'r Cyngor Sir.

Y prif goridor
Un o'r celloedd
Yn 1802 roedd yma bedair cell i garcharorion a naw chell i ddyledwyr. Erbyn 1837 roedd yn dal cyfanswm o 37 carcharor.

Carcharorion enwog
------------------

Dyma'r carchar a enwogwyd yn y gerdd:

Mae Wil yng ngharchar Rhuthyn,
A'i wedd yn ddigon trist...
Yma hefyd y bu Coch Bach y Bala. Lleidr a photsiwr oedd John Jones (1854 - 1913), ei lysenw oedd 'Coch Bach Y Bala'. Gelwid ef hefyd *The Little Welsh Terror* a *The Little Turpin*. Roedd yn adnabyddus oherwydd ei ddawn i ddianc o garchardai, a daeth yn fath o arwr gwerin.

Yn 1913, dihangodd o garchar Rhuthun, ond yn fuan wedyn cafodd ei saethu gan dirfeddiannwr (sgweier Euarth) ger Llanfair Dyffryn Clwyd, a gwaedodd i farwolaeth. Cafwyd ymateb cyhoeddus ffyrnig i hyn gan Gymry lleol. Bu farw o'i glwyfau a chladdwyd ef yn Llanelidan.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Listed Buildings; 'Carchar Rhuthun'; adalwyd 8 Hydref, 2014
2. ↑  Lewis, Alys (8 Mawrth 2010). "Ruthin Gaol". *BBC News*.
Am y dref yn Nhiwnisia, gweler Béja.

Grŵp ethnig nomadaidd sy'n byw yn y Sahara yw'r **Bejaid** (ffurf unigol: Beja). Maent yn ddisgynyddion y bobloedd fu'n byw yn yr ardal ers 4000 CC, neu cyhyn hynny. Heddiw mae tua 1.9 miliwn o Fejaid yn byw mewn llwythau yn y mynyddoedd - o'r Môr Coch hyd yr afonydd Nîl ac Atbarah - ac i'r de-ddwyrain o Aswan hyd Lwyfandir Eritrea: hynny yw, yn ne-ddwyrain yr Aifft, Swdan, a gogledd-orllewin Eritrea.

Bugeilwyr yw'r Bejaid sy'n byw ar laeth, menyn a chig a gynhyrchir gan eu gwartheg a'u camelod. Maent yn byw ar wahân i'w cymdogion, ac nid yw masnach yn elfen bwysig o'u bywoliaeth. Ceir system carennydd y Bejaid yn debyg i'r Arabiaid. Maent yn olrhain eu llinach ar ochr y tad, a phennaeth y grŵp ceraint sydd ag awdurdod. Disgwylir i ddyn briodi merch ei ewythr ar ochr ei dad. Caiff bechgyn eu henwaedu ac mae merched yn derbyn clitoridectomi.

Bejäeg, Tigre, ac Arabeg yw ieithoedd y Bejaid. Trodd nifer ohonynt yn Gristnogion yn y 6g, ond ers y 13g Mwslimiaid yw'r mwyafrif.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  (Saesneg) Beja. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 4 Mehefin 2014.
2. ↑  Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]), t. 121 [Beja].
3. ↑   The Beja: the plight of a people dispossessed. Sudan Tribune.
4. ↑   Beja Congress. GlobalSecurity.org.
5. ↑   *The Islamization of the Beja until the 19th century*. URL
Thermomedr yn cyfrifo yn y raddfa Celsius
**Celsius** yw graddfa uned fesur ar gyfer tymheredd. Fel uned o'r System Ryngwladol o Unedau (SI) mae'n cael ei ddefnyddio ymhob gwlad ar draws y byd heblaw am Unol Daleithiau America a Liberia. Fe'i enwir ar ôl yr astromegydd o Sweden, Anders Celsius (1701–1744), a datblygodd graddfa tebyg ar gyfer mesur tymheredd. Yr enw swyddogol ar yr uned fesur oedd y ‘canradd’ neu ‘sentigred’ ond newidiwyd hyn yn 1948 mewn teyrnged i'w sefydlydd, Anders Celsius. Mae'r enw *canradd* yn gyfieithiad benthyg ar ddelw'r Saesneg *centigrade* o'r Lladin *centum* a olygir ‘100’ a *gradus* a olygir ‘gradd’.

Gall y **gradd Celsius** (**°C**) gyfeirio at dymheredd benodol ar y raddfa Celsius yn ogystal â uned i fesur tymheredd interval mathemategol, y gwahaniaeth rhwng dau dymeredd ac ansicrwydd.

Cyn 1954, roedd graddfa Celsius wedi'i seilio ar 0 °C ar gyfer pwynt rhewi dŵr a 100 °C ar gyfer y pwynt berwi dŵr ar 1 pwysedd wrth wraidd. Roedd hyn yn dilyn newid a gyflwynwyd yn 1743 gan Jean-Pierre Christin i wrthdroi graddfa thermometr Celsius (o ddŵr yn berwi ar radd 0 a rhew yn toddi ar 100 gradd). Mae'r raddfa hon yn cael ei addysgu'n eang mewn ysgolion heddiw.

Delwedd o thermomedr wreiddiol Anders Celsius. Noder fod y gyfradd tu chwith, lle ceir 100 fel y pwynt rhewi dŵr a'r 0 fel y pwynt berwi.
Trwy gytundeb rhyngwladol, ers 1954 "gradd Celsius" mae'r uned graddfa Celsius yn cael eu diffinio gan sero absoliwt a phwynt triphlyg 'Vienna Standard Mean Ocean Water' (VSMOW), dŵr puro arbennig. Mae'r diffiniad hwn hefyd yn ymwneud yn fanwl gywir â graddfa Celsius i raddfa Kelvin, sy'n diffinio'r uned sylfaen SI o dymheredd thermodynamig gyda'r symbol K. Diffinnir sero, y tymheredd isaf posibl, wedi'i ddiffinio fel 0K a -273.15 °C yn union. Diffinnir tymheredd y pwynt driphlyg fel yn union 273.16 K (0.01 °C; 32.02 °F). Mae hyn yn golygu bod gwahaniaeth tymheredd o un gradd Celsius ac un kelvin yn union yr un fath.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Celsius temperature scale". Encyclopædia Britannica. Cyrchwyd 19 Chwefror 2012. Celsius temperature scale, also called centigrade temperature scale, scale based on 0 ° for the freezing point of water and 100 ° for the boiling point of water at 1 atm pressure.
2. ↑  Helmenstine, Anne Marie (15 Rhagfyr 2014). "What Is the Difference Between Celsius and Centigrade?". *Chemistry.about.com*. About.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-04-02. Cyrchwyd 16 Mawrth 2015.
3. ↑  "SI brochure, section 2.1.1.5". International Bureau of Weights and Measures. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 26 Medi 2007. Cyrchwyd 9 Mai 2008. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
4. ↑  "Essentials of the SI: Base & derived units". Cyrchwyd 9 Mai 2008.

Dolenni allanol
---------------

* NIST, *Basic unit definitions: Kelvin*
* The Uppsala Astronomical Observatory, *History of the Celsius temperature scale*
* TAMPILE, *Comparison of temperature scales* Archifwyd 2019-06-13 yn y Peiriant Wayback.
* Trawsnewidydd C i F, Celsius to Fahrenheit Converter
Llun o arysgrif Botorrita 1
Roedd **Celtibereg** (hefyd **Celteg Iberaidd**) yn iaith Geltaidd a siaredid gan y Celtiberiaid yn yr hyn sy'n awr yn ganolbarth Sbaen a rhannau o Bortiwgal.

Ychydig sydd ar ôl o'r iaith, heblaw dyrnaid o enwau lleoedd a rhai enwau personol, ac ambell arysgrif at blaciau efydd a phlwm. Mae'r rhain yn defnyddio'r sgript Geltibereg, sy'n defnyddio cyfuniad o'r wyddor Ffenicaidd a'r wyddor Roeg. Roedd Celtibereg yn iaith "Celteg Q", fel yr ieithoedd Goideleg, yn hytrach na "Chelteg P" fel Galeg a'r ieithoedd Brythoneg. Y farn gyffredinol ymysg ieithyddwyr yw bod yr hollt rhwng "p" a "q" yn yr ieithoedd Celtaidd Ynysig wedi digwydd yn annibynnol ar yr hollt yma yn yr ieithoedd Celtaidd Cyfandirol, ond mae rhai yn anghytuno.

Yr arysgrifau mwyaf nodedig mewn Celtibereg yw'r rhai ar dri plac a ddarganfuwyd yn 
Botorrita ger Saragossa, o'r ganrif gyntaf CC.

Llyfryddiaeth
-------------

* Jordán Cólera, C. (2005). *Celtibérico*. Zaragoza.
* Hoz, Javier de. (1996). *The Botorrita first text. Its epigraphical background*; yn: *Die größeren altkeltischen Sprachdenkmäler.* Akten des Kolloquiums Innsbruck 29. April - 3. Mai 1993, gol. W. Meid a P. Anreiter, 124–145, Innsbruck.
* Mallory, J. P. (1989). *In Search of the Indo-Europeans*. Thames & Hudson. ISBN 0-500-05052-X
* Meid, Wolfgang. (1994). *Celtiberian Inscriptions*, Archaeolingua, gol. S. Bökönyi a W. Meid, Series Minor, 5, 12–13. Budapest.
Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Castle Point**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Castle Point yn EssexEtholaeth Castle Point yn Essex
* Essex yn LloegrEssex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1992: Bernard Braine (Ceidwadol)
* 1992–1997: Bob Spink (Ceidwadol)
* 1997–2001: Christine Butler (Llafur)
* 2001–2010: Bob Spink (Ceidwadol, wedyn UKIP)
* 2010–presennol: Rebecca Harris (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Castell canoloesol a godwyd gan yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth ar safle ger Rhaeadr Gwy yn 1177 yw **Castell Rhaeadr Gwy**.

Codwyd y castell ar gyrion Rhaeadr Gwy yng nghantref Gwerthrynion yn 1177 gan yr Arglwydd Rhys fel rhan o ymgyrch gan Ddeheubarth am reolaeth yn y rhan yma o ganolbarth Cymru. Cyfeirir ato eto ym *Mtur y Tywysogion* yn y cofnod am 1194; dywedir fod Rhys wedi ailgodi'r castell ond cafodd ei ddinistrio gan arglwyddi Maelienydd. Cyfeiria Gerallt Gymro at y digwyddiad: dywed fod y castell a'r dref wedi eu llosgi fel cosb gan Duw. Ceir cyfeiriad pellach at "Gastell Gwerthrynion" yn cael ei ddifetha yn 1202, ac mae'n bosibl mai Castell Rhaeadr Gwy a olygir.

Roedd y castell yn sefyll ar graig ar lan Afon Gwy gyda ffosau wedi'u cloddio yn y graig ei hun yn ei amddiffyn. Ambell garreg a rhan o'r ffos ogleddol yw'r unig olion sydd i'w gweld ar y safle heddiw, i'r gorllewin o dref Rhaeadr Gwy.

Cyfeiriadau
-----------

* Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Deheubarth |
| --- |
| 
* Aberdyfi
* Aberteifi
* Carreg Cennen
* Dinefwr
* Y Dryslwyn
* Nanhyfer
* Newydd Emlyn
* Rhaeadr Gwy
* Trefilan
* Ystradmeurig

 |  |
Bardd o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Bartolomé Hidalgo** (24 Awst 1788 – 28 Tachwedd 1822). Roedd yn un o'r llenorion cyntaf o America Ladin i ysgrifennu am fywyd y *gaucho*.

Ganwyd ym Montevideo yn Rhaglywiaeth Río de la Plata, un o raglywiaethau Ymerodraeth Sbaen yn yr Amerig. Mynychodd ysgol Ffransisgaidd. Cafodd waith yn gyfrifydd yn y trysorlys brenhinol yn 1806, ac ymunodd â'r fyddin leol. Brwydrodd yn erbyn yr Ymerodraeth Brydeinig yn ystod goresgyniadau'r Río de la Plata (1806–07) ac yn erbyn Ymerodraeth Portiwgal yn ystod goresgyniad y Banda Oriental (1811–12). Roedd yn gyfaill clos i José Gervasio Artigas, arwr cenedlaethol Wrwgwái, a daliodd sawl swydd yn llywodraeth y Liga Federal.

Aeth Hidalgo i'r Ariannin yn 1818, ac yno bu farw yn 34 oed ym mhentref Morón. Cyhoeddodd gyfrol o farddoniaeth filwriaethus, *Cielitos y Diálogos patrióticos* (1820–22), sy'n adlewyrchu ei gefnogaeth frwd dros y mudiad annibyniaeth. Cyfansoddodd gan amlaf yn nhraddodiad y beirdd newydd-glasurol, ond bu hefyd yn arloesi barddoniaeth boblogaidd drwy gyfrwng tafodiaith y *rioplatense* ac iaith y *gauchos*, er enghraifft yn *Relación de las fiestas mayas de 1822*.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) "Hidalgo, Bartolomé (1788–1822)" yn *Encyclopedia of Latin American History and Culture* (Gale, 2008). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 23 Ebrill 2019.

Darllen pellach
---------------

* Flora Benavides de Abanto, *El lenguaje dialectal en un texto de la poesía gauchesca: Nuevo diálogo de Bartolomé Hidalgo; análisis fonético, morfológico y sintáctico* (Lima: Universidad de Lima, Facultad de Ciencias Humanas, 1993).
* Nicolás Fusco Sansone (gol.), *Vida y obras de Bartolomé Hidalgo, primer poeta uruguayo* (1952).
Castell Normanaidd yn ne Cymru yw'r **Castell Newydd**, a godwyd ar fryncyn uwchlaw tref Pen-y-bont ar Ogwr. I'r Gogledd-orllewin, roedd arglwyddiaeth Gymreig Afan ac un o'r rhesymau dros godi'r castell oedd gwarchod y ffin a cheisio rheoli arglwyddi Afan. Adeilion sydd yno, bellach.

Cynrychiolir yr ardal hon yn y Cynulliad Cenedlaethol gan Sarah Murphy (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Jamie Wallis (Ceidwadwyr).

Adfeilion Castell Newydd

Hanes
-----

Codwyd y castell yn 1106 gan y barwn Normanaidd Robert Fitzhamon ar ran William de Londres a'r castell hwn yw'r fan mwyaf gorllewinol yn ei ymgais i oresgyn De Cymru. Mae'n un o dri chastell yn yr ardal yr adeg hon ynghyd â Chastel Coety a Chastell Ogwr. Yn 1189 trosglwyddwyd perchnogaeth y castell i Morgan ap Caradog ac yna yn c1208, i'w fab Lleison. Ar farwolaeth Lleision (tua 1214) trosglwyddwyd y castell i feddiant Isabel, gwraig cyntaf Brenin Ioan o Loegr. Yn 1217 aeth i ddwylo Gilbert Fitz Richard ac yn yr un flwyddyn fe'i trosgwyddwyd i Gilbert de Turberville.

Dros y canrifoedd, bu perchnogaeth y castell yn nwylo'r teuluoedd Berkerolle, Gamage ac yna fe'i prynnwyd gan Samuel Edwin o "Lanmihangel Place" ac yna'n rhan o Ystâd Dunraven.

Mae'r castell yng ngofal Cadw ac ar agor i'r cyhoedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
2. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014
3. ↑  "Morgan ap Caradog ap Iestyn". llgc.org.uk. Cyrchwyd 27 Hydref 2012.
4. ↑  Salter (2002), tud.88
Archesgob Cymru rhwng 2002 a 2017 yw'r Gwir Barchedig Athro **Barry Cennydd Morgan** MA, DPhil, DCL, DD, FBA (ganed 31 Ionawr 1947). Cyn hynny bu'n Esgob Llandaf.

Yn enedigol o Waun-Cae-Gurwen, Castell-nedd, de Cymru fe ddarllenodd hanes yn Llundain a diwinyddiaeth yng Ngholeg Selwyn, Caergrawnt; fe'i hyfforddodd ar gyfer y weinidogaeth yn Westcott House, Caergrawnt ac astudiodd am ddoethuriaeth pan oedd yn ddarlithydd prifysgol. Mae'n awdur toreithiog ac mae wedi lleisio'i farn yn gryf dros fwy o rym i'r Cynulliad yn ogystal ag yn erbyn datblygu arfau niwclear.

Bu’n gweithio mewn ystod o gyd-destunau gweinidogaethol - mewn gweinidogaeth plwyf, fel darlithydd prifysgol a choleg diwinyddol a chaplan prifysgol, ac fel archddiacon, cyfarwyddwr ordinandiaid a swyddog addysg weinidogaethol barhaus. Mae wedi gwasanaethu ar Bwyllgor Canolog Cyngor Eglwysi’r Byd, ac yn gwasanaethu ar Bwyllgor Sefydlog Archesgobion y Cymundeb Anglicanaidd. Roedd yn aelod o Gomisiwn Lambeth a gynhyrchodd Adroddiad Windsor 2004.

Mae wedi cyhoeddi nifer o erthyglau a llyfrau; y diweddaraf o’r rheini oedd astudiaeth o waith y bardd R. S. Thomas, *Strangely Orthodox*. Mae hefyd ar hyn o bryd yn Ddirprwy-Ganghellor Prifysgol Cymru, cymrawd Prifysgolion Caerdydd, UWIC, Bangor a Llanbedr Pont Steffan a Llywydd y Ganolfan Gymreig Materion Rhyngwladol, ac mae newydd gadeirio ymchwiliad ar ran Shelter Cymru ar ddigartrefedd yng Nghymru. Mae’n mwynhau chwarae golff a darllen nofelau yn ei oriau hamdden.

Cafodd ei ordeinio yn 1973 a phenodwyd ef yn rheithor Cricieth ac Archddiacon Meirionnydd yn 1986, yna etholwyd ef yn Esgob Bangor yn 1993, cyn symud i fod yn Esgob Llandaf yn 1999. Etholwyd ef yn Archesgob Cymru fel olynydd i Rowan Williams yn 2003.

Ers 2004 mae'n aelod o Weithgor y grŵp dylanwadu traws-bleidiol Cymru Yfory, sy'n gweithio i ennill cefnogaeth i argymhellion Comisiwn Richard ar ddataganoli a chael grym deddfwriaethol i Gynulliad Cenedlaethol Cymru.

Bu'n gyson o blaid ordeinio merched i'r eglwys, a phenododd ferch yn archddeacon yn Llandaf yn y 2010au.

Yn Ebrill 2013 cafodd ei wneud yn un o ddau Noddwr y Wicipedia Cymraeg.

Cyhoeddwyd yn Awst 2016 y byddai'n ymddeol fel Archesgob Cymru ar 31 Ionawr 2017 wedi 14 mlynedd o wasanaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y Cymrodorion; Archifwyd 2013-02-24 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 26 Mawrth 2013
2. ↑   Archesgob Cymru’n ymddeol. Golwg360 (23 Awst 2016).

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Rowan Williams** | **Archesgob Cymru**2003 – 2017 | Olynydd:**John Davies** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 68645153
* LCCN: no2004072678
* ISNI: 0000 0000 4470 326X

 |
Castell i'r gogledd o bentref Rhaglan yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Castell Rhaglan** (neu **Castell Ysgiwfrith**). Mae'n nodweddiadol o gestyll y canol oesoedd hwyr. Mae ei wreiddiau yn dyddio o'r ddeuddegfed ganrif ond mae'r gweddillion sydd i'w gweld yno heddiw yn dyddio o'r bymthegfed ganrif ymlaen. Mae'n debygol i'r castell gwreiddiol ddilyn cynllun castell mwnt a beili, fel nifer o gestyll eraill yr ardal a'r cyfnod; mae rhai olion yr hanes cynnar hwn i'w gweld yno o hyd. Roedd y castell ar ei gryfaf a'i fwyaf ysblennydd yn ystod y 15g a'r unfed ganrif ar bymtheg pan oedd yn un o gestyll y Mers o dan berchnogaeth y teulu Herbert. Daeth ei chwalfa ar ddiwedd un o warchaeoedd hiraf Rhyfel Cartref Lloegr.

Hanes
-----

Dechreuwyd adeiladu'r castell presennol ym 1435 ar gyfer Syr William ap Thomas, a briododd etifeddes Rhaglan, Elizabeth Bloet, ym 1406. Ar farwolaeth Syr William, cymerodd ei fab, William Herbert, y gwaith o'i adeiladu. Mae dadlau'n parhau ynglŷn â pha un sy'n gyfrifol am adeiladu'r Tŵr Mawr, nodwedd amlycaf y castell presennol. Yn ddiweddarach yn yr 16g, trawsnewidiwyd y castell yn blasty crand gan y teulu Somerset, Ieirll Caerwrangon ar y pryd (Ardalyddion Caerwrangon yn ddiweddarach), a etifeddodd Faenor Rhaglan drwy briodas.

Manylion eraill
---------------

Defnyddiwyd Castell Rhaglan fel lleoliad ffilmio ar gyfer ffilm Led Zeppelin, *The Song Remains the Same* a ffilm Terry Gilliam, *Time Bandits*.

Ffynonellau
-----------

* J. Newman, *The Buildings of Wales: Monmouthshire* (Penguin, 2000)
* A. J. Taylor. *Raglan Castle: Official Guide* (HMSO 1950)

Dolenni allanol
---------------

* Gwybodaeth gan Cadw Archifwyd 2010-12-13 yn y Peiriant Wayback.
* Castell Rhaglan ar wefan Cestyll Cymru
* (Saesneg) Great Castles of Wales Archifwyd 2007-09-28 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Cynllun y castell Archifwyd 2007-09-28 yn y Peiriant Wayback.
Athroniaeth wleidyddol sydd yn arddel ffurf ar lywodraeth awtocrataidd, yn debyg i'r unbennaeth boblogaidd a sefydlwyd gan Iŵl Cesar (100–44 CC) yng Ngweriniaeth Rhufain, yw **Cesariaeth**. Mewn system o'r fath, byddai'r unben yn cipio grym gyda chefnogaeth y lluoedd arfog, plaid wleidyddol, neu garfan o'r bobl, gan roi iddo fandad lled-boblogaidd. Wrth atgyfnerthu ei rym, mae'r unben yn cael gwared â'r gwrthwynebiad iddo tra'n cadw rhith democratiaeth, er enghraifft drwy analluogi pwerau'r senedd, cynnal etholiadau anonest, a chamddefnyddio'r werinbleidlais. Yn ogystal, mae'n cyfyngu ar freintiau a grymoedd y dosbarthiadau uchaf, yn enwedig lle bo'r rheiny yn gwrthdaro ag amcanion yr awtocratiaeth, ond yn caniatáu iddynt gadw eu statws ar draul y dosbarthiadau isaf. Yn ei rethreg, mae'r unben yn mynegi egalitariaeth ac yn hawlio ei rym o gydsyniad y werin bobl.

Gellir ystyried Bonapartiaeth yn ffurf ar Gesariaeth. Yn nechrau'r 20g, tybiodd yr athronydd gwleidyddol Oswald Spengler y byddai Cesariaeth yn disodli democratiaeth mewn gwledydd y Gorllewin.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Chris Cook, *Macmillan Dictionary of Historical Terms*, ail argraffiad (Llundain: Macmillan, 1990), t. 49.
Bardd, awdur straeon byrion, a nofelydd Lithwanaidd yn yr iaith Iddew-Almaeneg oedd **Chaim Grade** (5 Ebrill 1910 – 26 Mehefin 1982).

Ganed yn Vilna, Ymerodraeth Rwsia (bellach Vilnius, Lithwania), i rabi Seionaidd a gwerthwraig stryd. Gallasent olrhain eu llinach i swyddog ym myddin Ffrainc a gafodd ei anafu yn ystod Rhyfeloedd Napoleon, trodd yn Iddew a phriododd un o'r teulu yn Vilna a ofalai amdano. Bu farw tad Chaim pan oedd yn fachgen, a bu ei fam yn ymlafnio i arbed digon o arian iddo dderbyn addysg Iddewig draddodiadol. Astudiodd Chaim mewn sawl yeshiva ac ymunodd â'r mudiad addysg Musar.

Yn 22 oed, trodd ei gefn ar ei astudiaethau crefyddol a dechreuodd lenydda. Ymunodd â *Yung Vilne* ("Vilna Ifanc"), carfan o awduron ac arlunwyr Iddewig yr *avant-garde*. Wedi iddo ysgrifennu nifer o gerddi ar gyfer cylchgronau Iddew-Almaeneg, cyhoeddodd Grade ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, *Yo*, yn 1936. Yn sgil goresgyniad Lithwania gan yr Almaen Natsïaidd yn ystod cyrch Barbarossa yn 1941, ffoes Grade i Rwsia. Dychwelodd i Vilna wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd, a darganfu bod ei wraig a'i fam wedi eu lladd. Ymfudodd i Baris ac yno ysgrifennodd farddoniaeth danbaid ar bwnc yr Holocost. Yn 1948, ymfudodd Grade a'i ail wraig i Ddinas Efrog Newydd.

Ymhlith ei weithiau mae'r ymgom athronyddol *Mayn krig mit Hersh Rasseyner* (1950), yr atgof *Der mame's Shabosim* (1955), y nofel *Di agune* (1961), y nofel fer *Der brunem* (1967), a'r nofel mewn dwy gyfrol *Tsemakh Atlas* (1967–68). Bu farw yn Ninas Efrog Newydd yn 72 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Chaim Grade. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 21 Mawrth 2020.
Ceseiren fawr, 6cm ar draws
Math o ddyodiad solet yw **cesair** (enw unigol: **ceseiren**) neu **cenllysg**. Gwahaniaethir rhyngddi ac eirlaw, er cânt y ddau eu cymysgu â'i gilydd yn aml. Pan fo cesair yn disgyn yn ystod storm o daranau, fe'i gelwir yn 'storm o gesair' (*hailstorm*). Gall cesair bwyso mwy nag 0.5 kg.

Digwyddiadau unigol
-------------------

* 20 Awst 1939: Un o'r cawodydd cesair trymaf a brofais erioed y bore yma a ddaeth gyda tharannau

Meddai’r meteorolegydd Huw Holland Jones:
*Interesting...records show that Aug 1939 was warmer than usual, Average Tx for month at Ross on Wye was 21.1°C, Tn 11.7°C. but not a wet month, with High Pressure much of the month. A hot spell of weather started on the 14th, and by the 19th daily temps were 25°-26°C in South Wales, and still 16°C the following night. On the morning of the 20th a thundery low had formed over N. France and the humid warm air in its circulation spread across S. Britain (and S. Wales) resulting in many thunderstorms (and the ones at Esgerdawe ). By the 21st fine weather had returned, and continued right through till the end of September. War was declared on Sept 3rd (ironically one of the few wet days that fine September) [Tx = uchafswm Tn = isafswm]*
* 10 Mehefin 2011: "wrth gerdded draw am Lyn Eiddew Mawr ar ddiwrnod hynod o braf, tua diwedd y pnawn dyma gythgiam o gymylau bygythiol yn hel tua'r de ac yna fel o'n i'n mynd am Ddolgellau be welais i ond cawod o eira/cenllysg di cwympo ar y llethrau uwchben Arthog".

Mae’r llun yn dangos sut mae cawodydd cenllysg yn gallu bod yn lleol iawn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ametsoc.org
2. ↑  noaa.gov
3. ↑  Dyddiadur Defi Lango, Esgerdawe, Caerfyrddin (cyfieithiad)
4. ↑  Haf Meredydd, ym Mwletin Llên Natur rhifyn 57
Blodeugerdd Gymraeg a gyhoeddwyd gan Dafydd Jones o Drefriw yn 1759 gydag ail-argraffiad yn 1779 yw ***Blodeu-gerdd Cymry*** (*sic*). Cafodd y ddau argraffiad ei hargraffu yn Amwythig gan Stafford Prys.

Blodeugerdd boblogaidd ar gyfer y werin bobl oedd y gyfrol fechan ond trwchus o dros 550 tudalen. Cerddi rhydd gyda chryn addurn cynganeddol yw'r rhan fwyaf o'r cerddi, er y ceir hefyd nifer o gerddi caeth mwy traddodiadol. Yn ogystal â gwaith rhai o feirdd mwyaf poglogaidd ail hanner yr ail ganrif ar bymtheg a dechrau'r ddeunawfed, fel Owen Gruffydd o Lanystumdwy a Huw Morys, ceir gwaith nifer o feirdd llai y 18g a elwir yn faledwyr - term llac oedd yn cynnwys canu ar bob math o fesurau poblogaidd yn y ganrif honno - fel Elis Cadwaladr. Roedd yn cynnwys yn ogystal un gerdd gan ferch, sef Margared Rowland o Lanrwst.

Er mai cerddi duwiol yw llawer o'r cerddi cyfoes hynny, roedd y gyfrol yn cynnwys nifer o gerddi ysgafnach, fel cerddi serch, cerddi ymddiddan a cherddi digrif, ac roedd llach y Methodistiaid yn drwm arni am hynny. Yn eu barn nhw roedd yn gyfrol a gynhwysai canu lled-Babyddol a masweddol oherwydd dyma'r fath o gerddi a genid adeg y Gwylmabsantau ac yn y dafarn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Griffith Milwyn Griffiths, M.A.. JONES , DAVID ( 1708? - 1785 ). Y Llyfrgell Genedlaethol. Adalwyd ar 4 Mai 2012.
Asana, neu safle'r corff o fewn ioga yw **Bharadvajasana** (Sansgrit: भरद्वाजासन; IAST: *Bharadvājāsana*) neu **Tro Bharadvaja**; caiff ei ddefnyddio o fewn ymarferion ioga modern fel ymarfer corff.

Geirdarddiad
------------

Cysegrwyd yr asana i'r doethor, yr awdur a'r academydd Indiaidd Bharadvāja a oedd yn un o'r Saith Doethor Mawr neu Rishi. Ef oedd tad Drona, meistr celfyddydau milwrol a gwrw brenhinol Kauravas, Pandavas a'r Devastras, y tywysogion a ymladdodd rhyfel mawr y Mahabharata.

Darlunnir asana gwahanol dan yr enw Bharadvajasana yn y 19g *Sritattvanidhi*; mae'n debyg i Mayurasana gyda'r coesau yn Padmasana, ond fel y'i lluniwyd byddai'n amhosibl ei berfformio.

Mae'r asana a adwaenir heddiw wrth yr enw Bharadvajasana yn un modern, a welwyd gyntaf yn yr 20g. Fe'i disgrifir yng ngweithiau dau o ddisgyblion Krishnamacharya*, Light on Yoga* gan BKS Iyengar ym 1966 ac ioga ashtanga vinyasa gan Pattabhi Jois.

Disgrifiad
----------

Bharadvajasana ll
Tro asgwrn cefn tra'n eistedd yw Bharadvājāsana. Y ffurf sylfaenol yw Bharadvajasana I, gyda'r coesau fel yn Virasana (yr Arwr), un droed ar y llawr a'r ffêr arall wedi'i orchuddio â bwa'r droed islaw.

Amrywiadau
----------

Amrywiad tebyg i Matsyendrasana
Mae Bharadvajasana II yn ffurf ddatblygedig sy'n gofyn am ystwythder yn y cluniau; plygir un goes fel yn Padmasana (y Lotws), tra bod y goes arall wedi'i phlygu fel yn Virasana.

Mae Bharadvajasana ar gadair yn amrywiad a berfformir tra'n eistedd i'r ochr ar gadair heb freichiau. Nid yw hyn yn gofyn am ystwythder cluniau; mae'r breichiau'n gafael yng nghefn y gadair i gynorthwyo gyda'r tro.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o safleoedd ioga
* Marichyaana, tro eistedd gydag un goes yn syth
* Matsyendrasana, tro eistedd gydag un pen-glin i fyny

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  YJ Editors 2012.
2. ↑  Iyengar 1979, t. 251—252.
3. ↑  Inhabitants of the Worlds Mahanirvana Tantra, translated by Arthur Avalon, (Sir John Woodroffe), 1913, Introduction and Preface
4. ↑  Hopkins 1915.
5. ↑  Sjoman 1999, pp. 74 and plate 5 (pose 28).
6. 1 2  Sjoman 1999, t. 100.
7. ↑  Iyengar 1979.
8. ↑  Mehta 1990, t. 72.
9. ↑  Mehta 1990, t. 77.
10. ↑  Mehta 1990, t. 71.

Llyfryddiaeth
-------------

* YJ Editors (2012). "Bharadvaja's Twist". Yoga Journal. Cyrchwyd 2012-12-10.
* Hopkins, Edward Washburn (1915). *Epic Mythology*. Noble Offset Printers. ISBN 978-0819602282.
* Iyengar, B. K. S. (1979). *Light on Yoga*. Schocken. ISBN 978-0-8052-1031-6.
* Mehta, Silva; Mehta, Mira; Mehta, Shyam (1990). *Yoga: The Iyengar Way*. Dorling Kindersley.
* Sjoman, Norman E. (1999). *The Yoga Tradition of the Mysore Palace*. Abhinav Publications. ISBN 978-81-7017-389-2.
Mae **Banc Beili-Tew** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN616346. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 158 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 278 metr (912 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwifren copor nodweddiadol o ddyfais trydanol
**Cerrynt trydanol** yw llif o wefr drydanol. Mewn cylchedau trydanol gall y wefr drydanol yma gael ei gario drwy naill ai symud electronau ar weiren, neu drwy gario ïonau ar electrolyt. Gall y ddau yma ddigwydd gyda'i gilydd, yr electronau a'r ïonau, fel a wneir mewn plasma.

Mesurir cerrynt trydanol mewn amperau gan ddefnyddio amedr.

Mae llif cerrynt yn achosi cynhesu Joule, sydd yn ei dro'n creu golau mewn bylbiau; mae hefyd yn creu maes magnetig, a ddefnyddir mewn modur, anwythydd a generadur.

Mae cerrynt yn llifo'n hawdd trwy rai deunyddiau ond mae'n anodd iddo lifo drwy ddefnyddiau eraill. Dargludyddion yw'r enw ar ddeunyddiau y mae cerrynt yn llifo'n hawdd drwyddynt; y metalau arian, copr ac alwminiwm er enghraifft. Yr enw ar y deunyddiau sydd yn ei gwneud hi'n anodd i gerrynt lifo yw ynysyddion. Mae plastigion fel PVC, polythen a persbecs, a gwydr a rwber yn ynysyddion da.

Mae cerrynt yn llifo drwy wifren neu ddeunydd oherwydd yr electronau rhydd, mewnol; os oes llawer ohonynt (e.e. copr) bydd y dargludydd yn un da. Os na fydd llawer ohonynt (e.e. PVC) bydd yn ynysydd da. Mae yna lawer o ddeunyddiau sy'n ddargludyddion trydanol da sydd hefyd yn ddargludyddion gwres da. Gall trydan lifo drwy nwyon a hefyd hylifau anfetalaidd, mae hyn oherwydd yr ïonau positif a negatif sydd ganddynt.

Hafaliad cerrynt yw:

{\displaystyle I={\frac {\Delta Q}{\Delta t}}}

lle:  

*I* yw'r cerrynt a lifith  

{\displaystyle \Delta Q} yw'r newid mewn cerrynt trydanol  

{\displaystyle \Delta t} yw'r newid mewn amser

Cerrynt union a cherrynt eiledol
--------------------------------

Defnyddir y byrfoddau DC ac AC am gerrynt union a cherrynt eiledol yn rhyngwladol.

### Cerrynt union

Mae prosesau cemegol y tu mewn i gell drydanol neu fatri yn creu grym electromotif ac felly fe wnëir gwahaniaeth potensial rhwng y terfynellau. Pan gysylltir y terfynellau gan ddolen ddargludo (cylched) mae'r wefr yn symud ac fe wnëir gwaith arni. Ffynhonnell y wefr symudol (yr electronnau) yw terfynell negatif y batri a fydd yn derbyn cyflenwad o electronau o ganlyniad i brosesau cemegol, a bydd yn ei gwrthyrru i mewn i'r gylched. 'Sinc' electronau yw terfynell positif y batri: mae electronau yn llifo i mewn iddo ac yn cyfuno â'r ïonau positif y tu mewn i'r batri. Nid yw gwahaniaeth potensial y terfynellau'n newid ac mae cyfeiriad y llif o amgylch y gylched yn gyson. Dyma *gerrynt union* syml.

### Cerrynt eiledol

Mewn generadur syml mae coil yn cylchdroi mewn maes magnetig. Mae un ochr y coil yn cylchdroi yn mynd trwy'r maes magnetig i un cyfeiriad a'r ochr arall i'r llall. Mae'r llif gwefrau a anwythir yn newid cyfeiriad hefyd. Dyma *gerrynt eiledol*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lakatos, John (Mawrth 1998). "Learn Physics Today!". Lima, Peru: Colegio Dr. Franklin D. Roosevelt. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-02-27. Cyrchwyd 2009-03-10. Unknown parameter `|coauthors=` ignored (help)
Castell ar ymyl tref Rhuddlan yn Sir Ddinbych yw **Castell Rhuddlan**. Castell Cymreig oedd Castell Rhuddlan yn wreiddiol ond fe wnaeth y Normaniaid ei adnewyddu a'i atgyweirio a daeth i feddiant coron Lloegr ar ôl hynny.

Saif y castell wrth ryd strategol ar Afon Clwyd. Mae'n bosibl mai yma neu gerllaw yr ymladdwyd Brwydr Morfa Rhuddlan yn 795. Cododd y brenin grymus Gruffudd ap Llywelyn gastell yma yn 1063 a'i wneud yn sedd frenhinol. Ond llosgwyd y castell hwnnw gan y Saeson pan anfonodd Harold, brenin Lloegr, fyddin i ogledd Cymru.

Yn 1073 codwyd castell mwnt a beili yno gan y Normaniaid ar orchymyn Gwilym Gwncwerwr. Tyfodd bwrdeistref fechan yng nghysgod y castell.

Yn 1277 codwyd castell cadarn ar y safle gan Edward I o Loegr, a'i defnyddiodd fel ei brif ganolfan yn y gogledd yn ei ymosodiad ar Wynedd i geisio dymchwel Llywelyn ap Gruffudd. Yno yn 1284, ar ôl gorchfygu Llywelyn, cyhoeddodd Edward I Statud Rhuddlan, a fyddai'n gweddnewid gweinyddiaeth Cymru.

Bu gwarchae ar y castell gan Cymry'r Gogledd dan arweiniad Madog ap Llywelyn yng ngwrthryfel Cymreig 1294. Dros ganrif yn ddiweddarach ymsododd Owain Glyndŵr arno; ni chipiwyd y castell ond llosgwyd y dref gaerog o'i gwmpas.

Oriel
-----

* 
* 
* 
*
*Ffiol o Flodau* (*Vase of Flowers*), paentiad olew gan Gwen John (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
Darlun olew gan yr arlunydd Gwen John (1876–1939) ydy ***Ffiol o Flodau***. Er nad oes dyddiad ar y paentiad, gwyddom iddo gael ei baentio yn gynnar yng nghanrif 20. Rhoddwyd y darlun yn rhodd i Lyfrgell Genedlaethol Cymru gan Gymdeithas Celfyddydau Cyfoes Cymru (*Contemporary Art Society of Wales (CASW)*) yn 1957.

Ffiol llawn o flodau pinc a gwyn, gyda pheth dail gwyrdd, ar fwrdd pren sydd yn y paentiad hwn, gwelir fod rhai o'r petalau wedi syrthio ar y bwrdd. Ceir lliain binc wedi'i gosod dros fwrdd arall yng nghefndir y llun. Y cyfrwng a ddefnyddiwyd yw paent olew a hynny ar bren, gyda brwsh impasto. Efallai i'r llun gael ei greu mewn ystafell yn ei chartref.

Ym marn Cecily Langdale, a sgwennodd fywgraffiad o Gwen, mae'r llun yn perthyn i ddiwedd y 1910au. Ceir paentiad eitha tebyg gan Gwen o'r enw "Blodau", sydd i'w weld heddiw yng Ngaleri Celf Manceinion.

Disgrifiodd y beirniad celf Mary Taubman y llun fel *"classical and conceptual image and has the appearance of being a considered and reflective development on the original."*

Europeana 280
-------------

Yn Ebrill 2016 dewisiwyd y darlun fel un o ddeg llun eiconig i gynrychioli Cymru yn y prosiect "Gwaith Celf Europeana".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Langdale, Cecily (1987). *Gwen John*. New Haven and London: Yale University Press. tud. 153. ISBN 0-300-03868-2.
2. ↑  Taubman, Mary (1985). *Gwen John*. Cornell University Press.
3. ↑  Gwefan Europeana; adalwyd 11 Rhagfyr 2017.

Dolenni allanol
---------------

* Gwybodaeth am y darlun ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Cofnod celfwaith ar wefan Europeana
Pwnc yr erthygl hon yw'r mynydd a geir rhwng Cerrigydrudion a Chapel Celyn.  Am y mynydd yn y Glyderau, gweler Carnedd y Filiast (Glyderau).  
Mae **Carnedd y Filiast** yn gopa mynydd a geir yn Arenig i'r gogledd o Gapel Celyn; cyfeiriad grid SH871446, yn ne-ddwyrain Parc Cenedlaethol Eryri yng Ngwynedd. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 354 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Saif ar ochr ddwyreiniol y Migneint, i'r gogledd o Lyn Celyn a'r briffordd A4212 rhwng Trawsfynydd a'r Bala, gyda chopa Arenig Fach i'r de-orllewin. Gellir ei ddringo o'r A4212, heibio copa is Foel Boeth. Saif Llyn Hesgyn ar ei ochr ddwyreiniol.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 669 metr (2195 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Yr enw
------

Mae'r enw yn tarddu o lên gwerin. Mae enwau henebion cynhanesyddol sy'n cynnwys yr elfennau miliast neu ast yn cynnwys Llety'r Filiast (Y Gogarth, Llandudno), Llety'r Filiast (ger Rowen), Llech y Filiast (Morgannwg), Carnedd y Filiast (ger Ysbyty Ifan) a Llech yr Ast (Llangoedmor, Ceredigion). Yn chwedl *Culhwch ac Olwen* mae Gast Rhymni, sef merch yn rhith bleiddast, yn cael ei hela gan y Brenin Arthur. Mae'r filiast yn un o ymrithiadau Ceridwen yn y chwedl *Hanes Taliesin*.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
2. ↑  T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-Custom* (D. S. Brewer, ail arg. 1979), tud. 93.

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Mae **Ben Vorlich (copaon gorllewinol)** (Saesneg: *Ben Vorlich - Little Hills West*) yn gopa mynydd a geir ar y daith o Inveraray i Crianlarich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN303124. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon dros 610m
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Etholaeth seneddol yn Swydd Durham, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Bishop Auckland**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Bishop Auckland yn Swydd DurhamEtholaeth Bishop Auckland yn Swydd Durham
* Swydd Durham yn LloegrSwydd Durham yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1910: James Mellor Paulton (Rhyddfrydol)
* 1910–1918: Henry Havelock-Allan (Rhyddfrydol)
* 1918–1929: Ben Spoor (Llafur)
* 1929: Ruth Dalton (Llafur)
* 1929–1931: Hugh Dalton (Llafur)
* 1931–1935: Aaron Curry (Plaid Ryddfrydol Genedlaethol)
* 1935–1959: Hugh Dalton (Llafur)
* 1959–1979: James Boyden (Llafur)
* 1979–2005: Derek Foster (Llafur)
* 2005–2019: Helen Goodman (Llafur)
* 2019–presennol: Dehenna Davison (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr**

Berwick-upon-Tweed **·** 
Bishop Auckland  **·** 
Blaydon **·** 
Blyth Valley  **·** 
Canol Newcastle upon Tyne **·** 
Canol Sunderland **·** 
Darlington **·** 
De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland **·** 
De Stockton **·** 
Dinas Durham **·** 
Dwyrain Newcastle upon Tyne **·** 
Easington **·** 
Gateshead **·** 
Gogledd Durham **·** 
Gogledd Glannau Tyne **·** 
Gogledd-orllewin Durham **·** 
Gogledd Newcastle upon Tyne **·** 
Gogledd Stockton **·** 
Hartlepool **·** 
Hexham **·** 
Houghton a De Sunderland **·** 
Jarrow **·** 
Middlesbrough **·** 
Redcar **·** 
Sedgefield **·** 
South Shields **·** 
Tynemouth **·** 
Wansbeck **·** 
Washington a Gorllewin Sunderland