Teyrn o dras Serbaidd a Montenegroaidd o frenhinllin Karađorđević oedd **Alecsander I** (16 Rhagfyr [4 Rhagfyr yn yr Hen Ddull] 1888 – 9 Hydref 1934) a fu'n Frenin y Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid o 1921 i 1929 a Brenin Iwgoslafia o 1929 i 1934. Bu hefyd, fel Rhaglyw Dywysog, yn arweinydd Teyrnas Serbia yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ac wedi hynny Teyrnas y Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid hyd at 1921.

Ganed Aleksandar Karađorđević yn Cetinje, prifddinas Tywysogaeth Montenegro, yn ail fab i Petar Кarađorđević, un o'r frenhinllin a oedd yn alltud o Serbia, a'r Dywysoges Zorka, merch Niclas I, Tywysog Montenegro. Treuliodd ei fachgendod yng Ngenefa gyda'i dad. Aeth i St Petersburg ym 1899, ac wedi i'w dad esgyn i orsedd Serbia ym 1903 ymunodd Alecsander â Chorfflu'r Macwyaid, yr academi filwrol uchaf yn Ymerodraeth Rwsia. Ym 1909 ildiodd ei frawd hŷn, y Tywysog Coronog Siôr, ei hawl i'r orsedd, a daeth Alecsander felly yn aer aparawns ac ymgartrefodd gyda'i deulu yn Serbia. Gwasanaethodd yn gadlywydd yn ystod Rhyfel Cyntaf y Balcanau ac arweiniodd y Fyddin Gyntaf yn y fuddugoliaeth yn erbyn yr Otomaniaid ym Mrwydr Kumanovo yn Hydref 1912. Bu Alecsander hefyd yn gadlywydd yn Ail Ryfel y Balcanau yn erbyn Bwlgaria ym 1913.

Yn sgil argyfwng cyfansoddiadol yng ngwanwyn 1914, datganodd y Brenin Pedr ei fod am ymddeol oherwydd ei henaint ac ildio'i frenhinfreintiau i'w etifedd, a dyrchafwyd y Tywysog Coronog Alecsander yn Rhaglyw Dywysog Serbia ar 24 Mehefin 1914. Ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, ymdrechodd i sicrhau cefnogaeth Rwsia i Serbia ac apeliodd at ban-Slafiaeth drwy gefnogi achos y Slafiaid Deheuol yn Awstria-Hwngari. Fel pencadlywydd y lluoedd arfog, aeth Alecsander i faes y gad a chyd-deithiodd gyda'r Fyddin Frenhinol wrth iddi ffoi ar draws Albania yng ngaeaf 1915–16. Ar ddiwedd y rhyfel, arweiniodd ei luoedd i mewn i Beograd ar 31 Hydref 1918, ac ar 1 Rhagfyr datganwyd sefydlu Teyrnas y Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid, gan uno Serbia â thiriogaethau a ildiwyd gan Awstria-Hwngari yn ogystal â Montenegro. Esgynnodd Alecsander i'r orsedd yn sgil marwolaeth y Brenin Pedr ar 16 Awst 1921. Priododd â Maria (1900–61), merch Ferdinand, Brenin Rwmania, ar 8 Mehefin 1922, a chawsant dri mab: Petar (1923–70), Tomislav (1928–2000), ac Andrea (1929–90).

Ar 28 Mehefin 1921, ychydig wythnosau cyn i Alecsander esgyn i'r orsedd, mabwysiadwyd cyfansoddiad cyntaf y deyrnas—Cyfansoddiad Vidovan—gan sefydlu'r drefn ganoledig yn Beograd. Gwrthwynebwyd hyn gan genedlaetholwyr y tu allan i Serbia, yn enwedig y Croatiaid, a oedd yn gobeithio i'r undeb fod yn ffederasiwn gyda rhywfaint o ymreolaeth i'r cenhedloedd. Llofruddiwyd yr arweinydd Croataidd Stefan Radić yn y Skupština, y cynulliad cenedlaethol, gan wleidydd Serbaidd–Montenegroaidd ym Mehefin 1920, a sbardunodd i'r holl gynrychiolwyr Croataidd adael y ddeddfwrfa. Diddymwyd Cyfansoddiad Vidovdan gan y Brenin Alecsander yn Ionawr 1929, gan gychwyn cyfnod a elwir "Unbennaeth 6 Ionawr". Newidiwyd enw'r wlad i Iwgoslafia ar 3 Hydref 1929 fel rhan o'r ymdrech o uno amryw genhedloedd y Slafiaid Deheuol. Cynyddodd dicter y Croatiaid yn sgil cyhoeddi cyfansoddiad newydd gan Alecsander ym Medi 1931.

Saethwyd Alecsander yn farw, yn 45 oed, ar 9 Hydref 1934 ym Marseille, yn ystod ymweliad gwladwriaethol i Ffrainc; lladdwyd hefyd Louis Barthou, Gweinidog Tramor Ffrainc, a oedd yn eistedd yn yr un cerbyd â'r Brenin. Enw'r llofrudd oedd Vlado Chernozemski, asiant Bwlgaraidd o'r gudd-gymdeithas Facedonaidd genedlaetholgar VMRO, a oedd yn derbyn nawdd gan yr Ustaše. Olynwyd Alecsander yn Frenin Iwgoslafia gan ei fab, Pedr II, a oedd yn 11 oed.

Diwygiadau llywodraethol
------------------------

Yn ystod teyrnasiad Alecsander cafwyd dau ddiwygiad mawr i lywodraeth leol. Yn Nghyfansoddiad Vidovdan yn 1921 sefydlwyd 33 oblast (siroedd mewn cyd-destun Cymreig) newydd yn 1922 oedd yn wahanol i'r drefn flaenorol bu yn y tiroedd. Yna, yn 1929, cafwyd newid llywodraethol fawr arall wrth greu 9 Banovina (gelwir hefyd yn Banat) newydd oedd yn fwy o ran maint ac yn anwybyddu (yn bwrpasol) ffiniau cenedlaethol mewnol y deyrnas.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "Alexander of Yugoslavia" yn *Encyclopedia of World Biography*. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 30 Ebrill 2022.
2. ↑  (Saesneg) Alexander I (king of Yugoslavia). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 30 Ebrill 2022.