recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Craig waddod sydd yn cynnwys calsit yn bennaf a wedi ffurfio o organebau marw ar waelod y môr yw **calchfaen** neu **carreg galch**. Trwy glaw sy'n toddi'r calchfaen ar wyneb y ddaear mae stalagmitau a stalactitau ffurfio mewn ogofâu, er enghraifft mewn Ogof Ffynnon Ddu yn ne Cymru.

Gellir weld calchfaen mewn llawer o lefydd ar y ddaear, er enghraifft ym Mae tri Clogwyn ar Penrhyn Gŵyr neu ym Malham Cove yn Sir Efrog, Lloegr.

Mae carst fel arfer yn ffurfio ar galchfaen.

Defnyddir calchfaen i adeiladu ffyrdd a thai. Mae llawer o adeiladau enwog iawn wedi eu hadeiladu o galchfaen neu gan fasâd galchfaen, yn bennaf yn Ewrop a Gogledd America.

* Palmant calchfaen Bryn Alun: yr ail fwyaf yng NghymruPalmant calchfaen Bryn Alun: yr ail fwyaf yng Nghymru
* Palmant calchfaen Bryn AlunPalmant calchfaen Bryn Alun
* Geifr ger calchfaen Pen y Gogarth, LlandudnoGeifr ger calchfaen Pen y Gogarth, Llandudno
* Ogof ger gwaith calch Loggerheads, RhuthunOgof ger gwaith calch Loggerheads, Rhuthun
* Creigiau Eglwyseg, ger LlangollenCreigiau Eglwyseg, ger Llangollen

Gweler hefyd
------------

* Carst
* Dolomit
* Marmor
* Sialc
Pentref bach yng nghymuned Ynys-ddu, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Cwmfelin-fach**. hefyd **Cwmfelinfach**, (ffurf ddarfodedig yn y Gymraeg, ond a ddefnyddir yn Saesneg). Fe'i lleolir yn Nyffryn Sirhywi yn yr hen Sir Fynwy, i'r gogledd o Wattsville a thua 5 milltir i'r gogledd o'r dref agosaf Rhisga ac i'r de o'r Coed Duon.

I'r dwyrain, mae bryniau Pen-y-Trwyn yn ffinio â'r dyffryn (1,028 troedfedd/313m). I'r gorllewin mae Mynydd y Grug (1,132 tr/345m).

Hanes
-----

Roedd Cwmfelinfach yn gartref i gymuned glo yn ystod y cyfnod cynnar i ganol yr 20g. Agorodd y pwll glo y Nine Mile Point, tua 1905 a daeth i ben yn 1964. Glofa'r Nine Mile Point oedd safle'r "eistedd fewn" (Sir in') glowyr cyntaf erioed. Yn ystod 1935 bu i'r "streic aros i lawr" yn cynnwys 164 o lowyr. Roeddent yn protestio yn erbyn defnyddio glowyr "sgab"(dynion nad oeddent yn aelodau o'r Ffederasiwn yn wahanol i weddill y gweithlu y pwll). Dim ond wedi i'r cwmni addo na fyddai unrhyw ddynion nad oeddent yn ffedereiddio yn cael eu cyflogi yn y pwll glo. Yn ei gyfanrwydd, parhaodd streic am 177 awr. Roedd glowyr o byllau glo eraill yn yr ardal, rhai yn cymryd camau tebyg, yn cefnogi eu gweithredu.

### Cyn y Glo

Pentrefan bychan oedd Cwmfelinfach tan ddiwedd y 19g - felly mae'r rhan fwyaf o dai yn dai teras traddodiadol o'r 20g. Mae map o 1885 yn dangos Melin (capel) y Methodistiaid Calfinaidd yng Nghapel Babell.

Ceir bedd y bardd Islwyn (1832-1878) ar gael yma.

Heddiw
------

Ceir ysgol gynradd yn y pentref, Ysgol Gynradd Cwmfelinfach.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 3 Tachwedd 2021
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-06-21. Cyrchwyd 2019-06-21.

Dolenni allanol
---------------

* y Bardd 'Islwyn' ar Y Bywgraffiadur Ar-lein
* Arysgrifiadau ar Y Babel Archifwyd 2019-06-21 yn y Peiriant Wayback.
* www.geograph.co.uk : ffotograffau o Cwmfelinfach a'r cylch
Mae **Cwm Dewi** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 05 Ionawr 2010 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 22.02 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cwm Cadlan** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 84.2 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cae Cwm-bach** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1980 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.56 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Menter fasnachol oedd **Cwmni Bae Hudson** (Saesneg: *Hudson's Bay Company*, HBC), yn llawn Cwmni'r Anturiaethwyr o Loegr yn Masnachu ym Mae Hudson (*Company of Adventurers of England Trading into Hudson's Bay*), a chwaraeodd ran bwysig yn Oes y Darganfod a'r fasnach grwyn yng Nghanada.

Sefydlwyd yn Llundain, wedi i Médard Chouart Groseilliers ddychwelyd o Fae Hudson ym mis Hydref 1669. ac ymgorfforwyd gan siarter frenhinol ar 2 Mai 1670, gyda'r nod o ganfod Tramwyfa'r Gogledd Orllewin, i feddiannu'r tiroedd ar lannau Bae Hudson, ac i fasnachu yn y tiroedd hynny er budd economaidd Teyrnas Lloegr. Llofnodwyd y siarter frenhinol gan ddeunaw o fuddsoddwyr sefydlol: Rupert, Tywysog y Rhein; Syr George Carteret, dyn cyfoethocaf Lloegr; Yr Arglwydd Ashley; Christopher Monck, 2il Ddug Albemarle; Syr James Hayes, Aelod Seneddol ac ysgrifennydd i'r Tywysog Rupert; Syr Robert Vyner, Barwnig a Siryf Llundain; Syr John Robinson, Arglwydd Faer Llundain; Syr William Craven, Iarll Craven, un o Arglwydd Berchenogion Carolina; Syr Peter Colleton, Llywodraethwr Barbados; Syr John Kirke; Syr Paul Neele; Syr Edward Hungerford; John Portman; Francis Millington, Comisiynydd Tollau; Syr John Griffith; William Pretyman; John Fenn, Tâl-feistr y Morlys; ac Henry Bennett, Arglwydd Arlington.

Datblygodd y cwmni fonopoli ar y fasnach grwyn, a bu'n meddu ar dra-arglwyddiaeth yn yr ardal. Trwy gydol y 18g brwydrodd y cwmni yn erbyn y Ffrancod dros reolaeth Bae Hudson. Ildiodd Ffrainc ei thiriogaethau yng Nghanada i Brydain Fawr ym 1763, a ffurfiwyd Cwmni'r Gogledd Orllewin. O ganlyniad i gystadleuaeth rhwng y ddau gwmni, gorfodwyd Cwmni Bae Hudson i fforio i'r gorllewin, ac ym 1771 dangosodd Samuel Hearne nad oedd ffordd o ganfod Tramwyfa'r Gogledd Orllewin allan o Fae Hudson. Cyfunwyd y ddau gwmni ym 1821 gyda rheolaeth dros diriogaeth o'r Iwerydd i'r Cefnfor Tawel. Yn sgil Cydffederasiwn Canada ym 1867, cynyddodd yr heriau i'w fonopoli, ac ym 1869 gorfodwyd i'r cwmni ildio'i holl diriogaeth i Ganada am £300,000. Wrth i'r fasnach grwyn leihau yn nechrau'r 20g, cafodd y cwmni ei amrywiaethu, ac ym 1930 ei rannu'n sawl cwmni.

Cwmni Bae Hudson yw'r cwmni nwyddau cyd-stoc corfforedig hynaf yn y byd Saesneg, a'r gorfforaeth hynaf sydd yn dal i weithredu yng Nghanada.

Ffynonellau
-----------

### Cyfeiriadau

1. ↑  Lynn Ferguson, "The Hudson's Bay Company" yn *World Encyclopedia of Entrepreneurship*, ail argraffiad, golygwyd gan Léo-Paul Dana (Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 2021), tt. 358–9.
2. ↑  Ferguson, "Hudson's Bay Company" (2021), t. 358.
3. ↑  Ferguson, "Hudson's Bay Company" (2021), t. 365.

### Llyfryddiaeth

* Lynn Ferguson, "The Hudson's Bay Company" yn *World Encyclopedia of Entrepreneurship*, ail argraffiad, golygwyd gan Léo-Paul Dana (Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 2021), tt. 358–66.
Golygiad o waith Iolo Goch a beirdd eraill, golygwyd gan Henry Lewis, Thomas Roberts ac Ifor Williams, yw ***Cywyddau Iolo Goch ac Eraill***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol yn 1937; cafwyd argraffiad newydd ar 01 Hydref 1979. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Disgrifiad
----------

Mae'r gyfrol hon yn cynnwys golygiadau o gywyddau gan Iolo Goch, Gruffudd Llwyd, Rhys Goch Eryri, Llywelyn ab y Moel, Siôn Cent, Sypyn Cyfeiliog, Iorwerth ab y Cyriog, Ieuan ap Rhydderch a Ieuan Waed Da. Beirdd yr Uchelwyr o'r 15g ydy'r beirdd hyn i gyd. Ar un adeg roedd y gyfrol yn olygiad safonol o waith y beirdd hyn ond bellach mae golygiadau diweddarach ar gael, sef golygiad yr Athro Dafydd Johnston o *Waith Iolo Goch* a'r gyfres newydd Cyfres Beirdd yr Uchelwyr.

Ceir rhagymadrodd, golygiadau o waith y beirdd unigol wedi'u trefnu dan eu henwau, nodiadau, geirfa a mynegai.

Gweler hefyd
------------

* Beirdd yr Uchelwyr
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   adalwyd 16 Hydref 2013
Tîm pêl-droed yw **Cae Glyn United**, sy'n dod o ardal Maesincla, Caernarfon, Gwynedd. Mae'r gemau yn cael eu chwarae yn y cae a elwir yn "Cae Glyn" sydd wrth ymyl yr orsaf heddlu lleol.

Y Clwb yn dathlu
----------------

Mae wedi bodoli ers 1969 ac yn dathlu 50 mlynedd yn 2019 ac fe gychwynnodd gan ddyn lleol, Bobby Wroe, fu farw yn 84 mlwydd oed yn 2012. Mae yna nifer o dimau, ac yn cychwyn o dan 6 i fyny at 16 mlwydd oed. Mae’r cae chwarae lleol yn safle gwych er mwyn cael ymarferion, gemau cystadleuol a gemau wythnosol y gynghrair – cynghrair Gwyrfai. Mae angen tâl aelodaeth am flwyddyn sydd yn £30, am y pris rydych yn cael cit, sesiynau wythnosol o ymarfer sgiliau a chwarae yn ogystal â hyfforddwyr ddeallus a dawnus. Mae rheolwyr/hyfforddwyr gyda ‘DBS’ ac yn adnabod yn ogystal â bod yn ffrindiau mawr gyda’r chwaraewyr/rhieni. Mae yn gyfle gwych i fechgyn a genethod yr ardal i gadw yn heini, gwneud ffrindiau ac i chwarae un o chwaraeon mwyaf poblogaidd y byd. Mae yna dwrnament blynyddol yn cael ei gynnal ar gae Ysgol Syr Hugh Owen gyda thimau o agos ac o ochrau Manceinion, Lerpwl, Caer a Wrecsam yn dod i gystadlu yn erbyn ei gilydd. Cadeirydd y tîm ydi Barry Evans sydd yn digwydd bod yn reolwr y tîm dan 14 ac yn rhoi cyflwyniad i'r tîm pob blwyddyn tu mewn I'r Ofal er mwyn diolch i'r chwaraewyr, rhieni a’r rheolwyr am eu cefnogaeth a’r llwyddiant. Ysgrifennydd y tîm yw Tim Grubb ers blynyddoedd. Mae Cae Glyn United yn rhannu yr un dref gyda’u gystadleuwyr - Segontiwm Rovers mae yno cyffro mawr bob tro maent yn chwarae oherwydd mae yna ddigon o goliau yn cael eu sgorio.

Y Cit
-----

Cit Cae Glyn ydy siorts du, sanau du a coch a thop llewys hir gyda streipiau coch a du. Mae gan y logo lun castell syml yn y cefndir a llun pêl-droed yn y canol, ac enw y tîm mewn cylch o’i amgylch – Clwb Pêl-droed Ieuenctid Cae Glyn United.
Mae **Caeau Caradog** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 11 Mawrth 2011 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 16.71 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Caeau Cnwch a Ty'n-y-graig** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1965 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.48 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Carn na Caim - Meall Odhar Mor** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN723841.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Caeau Blaentroddi** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 24 Tachwedd 1992 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 26.3 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Carn na Caim - Meall Odhar Mor** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN681803. Ni cheir nodweddion amlwg ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cylch cerrig Cefn Llechen
Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy **Cylch Cerrig Cefn Llechen** , rhwng Penmaenmawr a Henryd, Sir Conwy; cyfeirnod OS: SH747753. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: CN124.

Mae'r cylch yn anghyflawn. Saif ar hen lwybr cynhanesyddol i'r de-orllewin o Fwlch Sychnant ar ochr deheuol Cefn Llechen uwch ben Dyffryn Conwy. Nid yw'r safle wedi cael ei gloddio gan archaeolegwyr. Aeth rhai o'r cerrig at godi waliau, mae'n debyg. Mae'n un o sawl heneb megalithig a geir yn yr ardal hon, sef yr ucheldir o gwmpas Tal y Fan rhwng Penmaenmawr, Llanfairfechan a'r Rowen. Mewn cae cyfagos, i'r de, ceir maen hir unigol, heb enw. Chwarter milltir i'r gogledd ceir safle cytiau crynion cynhanesyddol, ger Maen Esgob.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw. Ceir nifer o gylchoedd cerrig yn yr ardal, gan gynnwys Teml Ceridwen.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Data Cymru Gyfan, CADW
Mae **Caeau Bronydd-mawr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 15 Awst 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.99 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Carn na Caim - Bogha-cloiche** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN740867.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Caeau Blaen-bydernyn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 19 Mawrth 1998 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 10.42 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Carn na Caim - Bruthach na Craoibhe** (neu **Bruthaich na Craoibhe**) yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN712820.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cae rasio ffos a pherth ym mhentref Aintree, Bwrdeistref Fetropolitan Sefton, Glannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, sy'n ffinio â dinas Lerpwl yw **Cae Ras Aintree**. Mae'n adnabyddus fel lleoliad y Ras Fawr Genedlaethol, a gynhelir yn flynyddol ym mis Ebrill dros dri diwrnod. Cynhelir cyfarfodydd rasio eraill ym mis Mai a mis Mehefin (y ddau ar nos Wener), Hydref (Sul), Tachwedd a Rhagfyr (y ddau ddydd Sadwrn).

Hanes
-----

Yn 1829 cymerodd William Lynn, perchennog gwesty yn Lerpwl, dir ar brydles gan Iarll Sefton, at ddibenion rasio ar y gwastad. Gosododd yr iarll y garreg sylfaen ar 7 Chwefror 1829. Adeiladodd Lynn eisteddle mewn pryd ar gyfer y cyfarfod cyntaf ar 7 Gorffennaf 1829. Ym 1835 trefnodd Lynn rasio dros glwydi, a oedd yn llwyddiant mawr. Roedd rasys ffos a pherth – rasio o fan i fan ar draws gwlad – yn dod yn boblogaidd yn Lloegr, ac ar 29 Chwefror 1836 trefnodd Lynn gyda chymorth y marchog adnabyddus, Capten Martin Becher, y Grand Liverpool Steeplechase, a redwyd o amgylch y cwrs rasio a oedd yn cynnwys ffosydd amrywiol, cloddiau a gwrychoedd wedi'u hychwanegu i efelychu'r mathau o beryglon i'w canfod ar rasys traws gwlad. Hwn oedd rhagflaenydd y Ras Fawr Genedlaethol cyntaf, a gynhaliwyd ar 26 Chwefror 1839. Roedd rasio ceffylau yn adloniant a ddenodd yr uchelwyr a'r bobl gyffredin fel ei gilydd. Denodd y "Cenedlaethol" cyntaf dyrfa o tua 50,000. Mae poblogrwydd y digwyddiadau ar y cae rasio wedi parhau hyd heddiw. 

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd archebwyd y cae i'w ddefnyddio fel storfa ac roedd cannoedd o filwyr o UDA wedi'u lleoli yno. 

Ar ôl prydlesu'r cwrs gan deulu Sefton am ganrif prynodd Messrs. Tophams y cae rasio'n llwyr ym 1949. Ym 1964 cyhoeddodd Mrs Topham ei bod yn bwriadu gwerthu'r cae i ddatblygwyr i adeiladu tai. Dechreuodd hyn gyfnod o ansicrwydd a barhaodd am tua ugain mlynedd, a bygythiwyd bron pob Ras Genedlaethol o fod yr olaf. Parhaodd hyn drwy berchnogaeth y datblygwr eiddo lleol, Bill Davies, o 1973 hyd 1983. Ym 1983 prynodd y Jockey Club y cae, gan sicrhau dyfodol mwy sefydlog.

Llyfryddiaeth
-------------

* John Pinfold, *Aintree: The History of the Racecourse* (Surbiton: Medina, 2016)
Cawl traddodiadol Cymreig
Saig draddodiadol o Gymru sy'n cynnwys cig a llysiau tymhorol yw **cawl Cymreig**. Erbyn heddiw mae gan y gair cawl ystyr ehangach, ond yn hanesyddol roedd yn dynodi pryd arbennig.

Cynhwysion sylfaenol y cawl traddodiadol yw cig moch, bresych, tatws, a chennin. Defnyddid cig eidion neu oen yn aml yn lle'r bacwn neu'n ychwanegol iddo, a hefyd moron, pannas, rwden, ffa llydain, a sewyrllys. Câi'r darnau o gig, llysiau a pherlysiau eu cyd-ferwi mewn dŵr yn yr un llestr, ac yna câi'r trwyth ei dewhau gyda blawd ceirch neu flawd plaen. Gall y cawl hefyd gynnwys twmplenni blawd ceirch a throlennau, sef twmplenni neu bwdinau bychain llawn cyrens. Weithiau ychwanegir saws perllys a wneir gyda'r dŵr a ddefnyddiwyd i goginio'r tatws, ac nid gyda llaeth.

Cofnodwyd y gair "cawl" yn gyntaf yn y 13g, yn yr ystyr o fresych neu lysiau coginio. Daw o'r gair Lladin *caulis*, sy'n golygu coesyn planhigyn neu fresych. Ers tua'r flwyddyn 1400 defnyddir yn ei ystyr o saig sy'n cynnwys bresych, a chynhwysion eraill. Gweinid y potes yn gyntaf ac yna'r cig a llysiau yn hanesyddol, ond erbyn heddiw un cwrs yw'r cawl Cymreig. Fe'i paratoid yn gyffredin gynt ar gyfer cinio ganol dydd yn ardaloedd amaethyddol Cymru, ac ar gyfer cinio nos y glöwr yng nghymoedd diwydiannol y de. Arferid bod yn gyffredin iawn yn ystod y gaeaf yn y de orllewin. Pryd debyg a geir yn y gogledd yw lobsgows.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Alan Davidson. *The Oxford Companion to Food*, 3ydd argraffiad (gol. Tom Jaine; Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2014), t. 154.
2. 1 2 3  John Davies et al. (gol.) *Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 2008), t. 148 [CAWL].
3. ↑   cawl. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 26 Mehefin 2015.
4. ↑  S. Minwel Tibbott. *Geirfa'r Gegin* (Amgueddfa Werin Cymru, 1983), t. 28.

Ryseitiau
---------

* (Saesneg) Pencampwriaeth Cawl y byd
* (Saesneg) Rysait o'r BBC Archifwyd 2012-11-12 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Rysait Cawl Cymreig Archifwyd 2009-04-11 yn y Peiriant Wayback.
Mae **Cae Cwm-rhocas** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 14 Rhagfyr 1990 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.77 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Carn na Drochaide** yn gopa mynydd a geir i'r gogledd-orllewin o Braemar ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NO127938.

Ceir carnedd ar y copa ac ar ddiwrnod clir mae'r olygfa o Lochnagar yn drawiadol.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2012-10-01 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
'Tyllau'r llofrudd'
Codwyd **Castell Caerfyrddin** oddeutu 1094 gan y Norman William fitz Baldwin, o bosib ar hen safle caer Geltaidd. Fe'i lleolir yng nghanol tref Caerfyrddin yn Ne Cymru. Mae'r castell wedi'i gofrestru fel Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Gaerfyrddin (Rhif Cadw: 9507).

Mae'r safle wedi'i ddefnyddio ers 1105. Chwalwyd y rhan fwyaf o'r castell gan Lywelyn Fawr yn 1215 ond ailgodwyd y castell a'r muriau allanol yn 1223, muriau sy'n amgylchynu hen dref Caerfyrddin, gan wneud y dref hon yn un o'r cyntaf yng Nghymru i'w chreu ar batrwm trefi caerog Normanaidd.

Yr Arglwydd Rhys
----------------

Arweiniodd Rhys ap Gruffudd (1132 – 28 Ebrill 1197) a adwaenir yn arferol fel 'Yr Arglwydd Rhys' ei ymgyrch olaf yn erbyn y Normaniaid yn 1196, gan gipio nifer o gestyll gan gynnwys Castell Caerfyrddin a llosgi'r dref Saesnig yn ulw. Gyda chymorth llawer rhagor o filwyr Cymraeg lleol trodd i'r dwyrain gan ymosod ar Castell Glan Edw (Conwy ger Maesyfed) gyda'i beiriannau rhyfel nerthol nes i'r Saeson ildio; llosgodd y castell.

Llywelyn Fawr
-------------

Cadarnhaodd Cytundeb Heddwch Caerwrangon ym Mawrth, 1218 awdurdod Llywelyn Fawr mewn sawl ardal y tu allan i Wynedd Uwch Conwy, yn cynnwys Y Berfeddwlad, Powys Wenwynwyn, a Maldwyn. Cydnabuwyd yn ogystal ei hawl i ddal dau gastell pwysig iawn yn y de: Castell Caerfyrddin a Chastell Aberteifi.

Owain Glyn Dŵr
--------------

Yn 1405 bu cyrch gan fyddin Owain Glyn Dŵr ar y castell.

Owain Tudur
-----------

Yn Rhyfel y Rhosynnau carcharwyd y Cymro a'r Lancastriad Owain Tudur (c. 1400 – 2 Chwefror 1461) am gyfnod gan William Herbert, Iarll 1af Penfro (1423–1469) yng Nghastell Caerfyrddin, lle'r aeth yn wael; ni wyddus yn union beth a achosodd ei farwolaeth, ac mae'n bosibl mai cael ei wenwyno a wnaeth.

Gweler hefyd
------------

* Rhyfel y Rhosynnau

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  R. R. Davies, *Conquest, Coexistence and Change: Wales 1063–1415* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1987).
Mae **Carn an t-Sagairt Mor - A'Chaoirnich** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO192848.

Y fam fynydd ydy Carn an t-Sagairt Mor, i'r gorllewin o Lochnagar.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Carn an t-Sagairt Mor - A'Chaoirnich yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Cenllys chwerw** (enw gwyddonol: *Porella arboris-vitae*; enw Saesneg: *bitter scalewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Cenllys chwerw** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Carn an t-Sagairt Mor - Creag Loisgte** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO176868. Ceir craig noeth tua 15 metr i'r de o'r copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Carn an t-Sagairt Mor - Creag Loisgte yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro ac yn HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Castell mwnt a beili ym meddiant tywysogion teyrnas Powys oedd **Castell Caereinion**. Enwir y pentref a chymuned o'r un enw, sef Castell Caereinion, Powys, ar ôl y castell.

Codwyd Castell Caereinion fel canolfan filwrol i reoli cantref Caereinion gan Madog ap Maredudd, tywysog Powys, yn y flwyddyn 1156. Roedd y safle o fewn 4 milltir i dref Y Trallwng, yn nwylo arglwyddi Normanaidd Y Mers.

Daeth y castell i ddwylo'r tywysog Owain Cyfeiliog, ond yn 1165 torrodd ei air ag Owain Gwynedd a thywysogion eraill Cymru, a oedd wedi ymuno mewn cynghrair i wrthsefyll ymosodiadau Harri II o Loegr ar Gymru. Am fod y castell a thiroedd eraill Owain Cyfeiliog mor agos i un o brif ganolfannau arglwyddi'r Mers, ymddengys ei fod yn ofni eu colli, ond enillodd y Cymry fuddugoliaeth ysgubol ar y Saeson ym Mrwydr Crogen yn yr un flwyddyn a rhoddwyd ei gastell i un o feibion eraill Madog ap Maredudd, sef Owain Fychan. Ffôdd Owain Cyfeiliog ond daeth yn ôl gyda mintai gryf o filwyr arglwyddi'r Mers a dinistriodd y castell a lladd ei amddiffynwyr i gyd.

Ni lwyddodd Owain Fychan i ailgipio'r safle ac ni cheir cyfeiriad at y castell ar ôl hynny.

Dim ond gweddillion mwnt y castell sydd i'w gweld heddiw, ger Eglwys Sant Garmon yn y pentref.

Ffynonellau
-----------

* Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Powys |
| --- |
| 
* Bodyddon
* Caereinion
* Crogen
* Cymer
* Dinas Brân
* Mathrafal
* Tafolwern
* Y Trallwng

 |  |
Castell canoloesol ym mhentref Caergwrle, Sir y Fflint, Cymru, yw Mae **Castell Caergwrle**. Codwyd y castell gan y Tywysog Dafydd ap Gruffudd (brawd Llywelyn yr Ail) rhwng 1277 ac 1282.

Castell Caergwrle
Picellwyr oedd milwyr gogledd Cymru, gan fwyaf, ac nid saethwyr bwa-saeth

Hanes
-----

Mae'n debyg iddo gael ei godi gan Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd, yn 1277, ar dir a roddwyd iddo gan Edward I, brenin Lloegr dan dermau Cytundeb Aberconwy ar ôl ei ryfelgyrch cyntaf ar Gymru. Ymosododd Dafydd ar ddeiliaid Edward ym Mhenarlâg yn 1282, efallai o Gastell Caergwrle, gan achosi ail ryfelgyrch Edward yng Nghymru. Erbyn i'r Saeson gyrraedd Caergwrle ym Mehefin 1282, roedd y Cymry wedi difrodi'r castell a llenwi'r ffynnon cyn dianc; er hynny, trwsiwyd y castell gan y Saeson, ac fe'i rhoddwyd gan Edward i'w frenhines Eleanor o Castile yn y flwyddyn canlynol, ond llosgwyd y castell i lawr yn ddamweiniol chwe mis yn ddiweddarach. Etifeddodd eu mab, Edward II, y castell cyn iddo gael ei roi i John o Gromwell yn 1308 ar yr amod y buasai'n ei drwsio, ond erbyn 1335 roedd yn adfail.

Castell Caergwrle oedd y castell olaf i gael ei godi gan y tywysogion Cymreig. Mae ar agor trwy'r flwyddyn i'r cyhoedd a gellir ei gyrraedd trwy ddilyn llwybr o'r briffordd gerllaw.

Ffosydd i'r carffosiaeth

Disgrifiad
----------

Erbyn heddiw, does fawr ar ôl o'r amddiffynfeydd, heblaw gwaith pridd ac ychydig o waith carreg gweladwy. Lleolir y castell ar ben allt serth, sydd naill ai wedi ei godi neu'n allt naturiol.

Cawg Caergwrle
--------------

Darganfuwyd Cawg Caergwrle, gwrthrych unigryw o Oes yr Efydd y credir ei fod yn fodel cwch neu long offrymol, mewn cors ger y castell yn 1823. Mae ar gadw yn Amgueddfa Cymru.

Llyfryddiaeth
-------------

* Richard Avent, *Cestyll Tywysogion Gwynedd* (HMSO, Caerdydd, 1983)
* Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

Cyfeiriadau
-----------

Dolen allanol
-------------

* Castell Caergwrle

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Gwynedd |
| --- |
| 
* Abergwyngregyn
* Castell Caergwrle
* Castell Carndochan
* Castell Carn Fadryn
* Castell Prysor
* Castell y Bere
* Castell Cricieth
* Castell Cynfael
* Castell Degannwy
* Castell Dinas Brân
* Castell Dinbych
* Castell Deudraeth
* Dinas Emrys
* Castell Dolbadarn
* Castell Dolforwyn
* Castell Dolwyddelan
* Castell Ewlo
* Tomen y Rhodwydd

 |  |
Castell ger Llandeilo, Sir Gaerfyrddin, yw **Castell Carreg Cennen**. Mae'r castell ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. O dan y castell mae rheddfa ac ogof. Mae'r castell yn sefyll rhai milltiroedd i'r dwyrain o Gastell Dinefwr, castell pwysicaf tywysogion Deheubarth a safle eu llys.

Y castell Cymreig
-----------------

Adeiladwyd y castell cyntaf gan y Cymry, efallai gan Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth, ond roedd pobl yn defnyddio'r safle uwchben craig galchfaen yn yr oesau cynhanesyddol ac yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Ceir y cyfeiriad cyntaf at y castell yn 1248 pan ailgipiodd Rhys y castell o ddwylo'r Saeson. Yn 1257 cipiodd Maredudd ap Rhys Gryg, oedd yn gynghreiriad pwysig i'r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn y de, y castell oddi ar Rhys yn ei dro ac am gyfnod roedd yn safle pwysig ym mrwydrau'r Cymry am annibyniaeth dan y tywysog hwnnw.

Y castell Seisnig
-----------------

Cafodd y castell cyntaf ei ddifetha'n llwyr ac adeiladwyd y castell sydd yno heddiw gan Edward I, Brenin Lloegr yn y blynyddoedd ar ôl 1277 ac ychwanegwyd iddo yn y bedwaredd ganrif ar ddeg.

Cafodd y castell ei ddifrodi yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr a'i ddifetha ym 1462, yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau.

Traddodiad
----------

Mae yna chwedl fod y castell wedi ei adeiladu gan Urien Rheged a'i fab, Owain a bod yna farchog - efallai'r Brenin Arthur - yn cysgu o dan y castell.

Cadwraeth a mynediad
--------------------

Mae Castell Carreg Cennen (SN 667 191) ar rhestr Cadw. Mae'n gorwedd ger bentref Trapp, 3 milltir a hanner ar hyd y ffordd yno o dref Llandeilo.

Mae'r graig y saif y castell arni, sef Carreg Cennen, a'r tir o'i chwmpas yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ers 1973.

Llyfryddiaeth
-------------

* Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Deheubarth |
| --- |
| 
* Aberdyfi
* Aberteifi
* Carreg Cennen
* Dinefwr
* Y Dryslwyn
* Nanhyfer
* Newydd Emlyn
* Rhaeadr Gwy
* Trefilan
* Ystradmeurig

 |  |
Nant TarwCylchoedd cerrig Nant Tarw
Heneb gynhanesyddol yw **Cylchoedd cerrig Nant Tarw**, a leolir tua dwy km i'r de o Fynydd Myddfai yn ardal Brycheiniog, Powys. Ceir dau gylch cerrig a charnedd yno sydd i'w dyddio i Oes yr Efydd (ail fileniwm CC). Cyfeirnod AO (map 160): SN819558[1]

Disgrifiad
----------

Nant Tarw: rhan o un o'r cylchoedd cerrig.
Mae'r heneb yn cael ei disgrifio fel 'safle defodol'. Gorwedd ar safle gweddol wastad a chorsiog ar ymyl deheuol cwm bychan ffrwd Nant Tarw. O'r ddau gylch cerrig, yr un dwyreiniol yw'r mwyaf gan fesur 21 metr ar draws. Mae'n cynnwys tua 15 carreg isel. Mae'r cylch gorllewinol yn mesur 19.5 metr ar draws ac yn cynnwys tua 15 carreg hefyd, gyda'r talaf yn 0.7 metr o uchder. Ger y cylch hwnnw ceir carreg fawr - naturiol efallai - gyda dwy garreg arall gerllaw sy'n ffurfio rhes sy'n pwyntio i'r cylch dwyreiniol. Ger y safle ceir maen hir 2.7 metr. Mae'r garnedd mewn cyflwr adfeiliedig iawn ond mae'n amlwg ei bod yn rhan o'r safle.

Mynediad
--------

Gellir cyrraedd y safle trwy ddilyn y ffordd fynydd o bentref Trecastell, ar yr A40 rhwng Aberhonddu a Llanymddyfri, a dringo am tua 5 milltir i gyffiniau Nant Garw ac wedyn cerdded i'r safle.

Ffynhonnell
-----------

* Helen Burnham, *Clwyd and Powys*. A Guide to Ancient and Historic Wales (Cadw/HMSO, 1995), tudalennau 44-45.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Coflein
Mae'r diagram hwn yn crynhoi cylch byd-eang nitrogen adweithiol. Mae'n cynnwys: cynhyrchu gwrtaith diwydiannol, nitrogen wedi'i osod gan ecosystemau naturiol, nitrogen wedi'i sefydlogi gan gefnforoedd, nitrogen wedi'i sefydlogi gan gnydau amaethyddol, NOx a allyrrir trwy losgi biomas, NOx a allyrrir o bridd, nitrogen wedi'i osod gan fellt, NH3 a allyrrir gan ecosystemau daearol, [9] dyddodiad nitrogen i arwynebau daearol a chefnforoedd, NH3 a allyrrir o gefnforoedd, allyriadau NO2 y cefnforoedd o'r atmosffer, dadnitreiddio o fewn y cefnforoedd, a chladdu nitrogen adweithiol mewn cefnforoedd.
Y **gylchred nitrogen** yw'r gylched bioddaeargemegol pan gaiff y nwy nitrogen ei drawsnewid i wahanol ffurfiau sy'n ddefnyddiol mewn prosesau cemegol. Gall y trawsnewid hwn ddigwydd mewn prosesau ffisegol a biolegol.

Cynrychiolaeth sgematig o lif y cyfansoddion nitrogen trwy'r tir.
* Mewn organebau byw, defnyddir nitrogen i wneud proteinau.
* Mae'r aer yn 79% nitrogen.
* Ni all anifeiliaid a planhigion ddefnyddio nitrogen ar ffurf nwy.
* Er mwyn i blanhigion ddefnyddio nitrogen, mae angen troi'r nwy yn nitradau.

Nitradau
--------

Mae'r nitradau yn cael eu ffurfio gan facteria sy'n sefydlogi nitrogen. Mae'r bacteria yma'n newid y nwy nitrogen yn nitradau.

Mae nitradau'n bodoli'n naturiol mewn pridd. Caiff y nitradau yma eu hamsugno, ac yno'u defnyddio i wneud proteinau. Os yw anifail yn bwydo ar blanhigion, mae'r proteinau'n rhoi bwyd i'r anifail. Bydd y proteinau yno'n pasio ar hyd y gadwynau bwyd.

Sut mae'r gylchred nitrogen yn gweithio?
----------------------------------------

* Bydd anifail neu blanhigyn yn marw
* Mae dadelfenyddion (bacteria neu ffwng) yn ei ddadelfennu
* Caiff y proteinau eu trawsnewid yn amonia
* Yna bydd nitreiddiad yn digwydd (bydd yr amonia yn cael ei drawsnewid yn nitradau)
* Mae nitreiddiad yn cael ei gyflawni gan facteria nitreiddio
* Mae gwreiddiau'r planhigion yn amsugno'r nitradau
* Mae asidau amino yn cael eu creu gan y nitradau
* Defnyddiwyd yr organebau yr asidau amino i greu proteinau newydd.

Cyfeiriadau
-----------
logo'r Gystadleuaeth
Cystadleuaeth flynyddol o ganu yw **Cystadleuaeth Cân Eurovision**.

Caiff gwledydd gweithredol yr Undeb Darlledu Ewropeaidd y cyfle i roi cân ymlaen a berfformir ar deledu byw. Mae'r gwledydd sy'n cystadlu hefyd yn pleidleisio dros eu hoff ganeuon a'r gân fuddugol yw'r un â'r nifer uchaf o bwyntiau ar ddiwedd y gystadleuaeth.

Cafodd y gystadleuaeth ei darlledu am y tro cyntaf ym 1956 fel ffordd o ddod â gwahanol gwledydd Ewrop at ei gilydd. Un o raglenni mwyaf poblogaidd y byd ydyw gan dros 600 miliwn o wylwyr dros y byd i gyd yn edrych ar y gystadleuaeth fawr. 

Er bod y gystadleuaeth yn enwog am ganeuon pop, mae nifer fawr o fathau o gerddoriaeth wedi cynrychioli'r gwledydd sy'n cymryd rhan.

Yn y Deyrnas Gyfunol, y BBC sydd wedi darlledu'r gystadleuaeth ers y cychwyn, a'r darlledwr oedd yn arfer dewis y gân a'r artist i'w berfformio. Yn fwy diweddar, cynhelir cystadleuaeth deledu gan y BBC sydd yn rhoi cyfle i'r cyhoedd ddewis enillydd o rhestr fer. Fel un o'r 5 aelod mwyaf sy'n ariannu'r UDE, mae cystadleuydd y DU yn cael eu derbyn yn syth i'r rownd derfynol. Mae gweddill y gwledydd yn gorfod cystadlu mewn 2 rownd gyn-derfynol.

Cystadleuwyr o Gymru
--------------------

Mae nifer o gantorion o Gymru wedi cystadlu dros y blynyddoedd:

* 1970 - Mary Hopkin - gyda'r gân "Knock, Knock Who's There?". Daeth yn ail agos, gyda Dana yn ennill y gystadleuaeth dros Iwerddon.
* 1975 - Nicky Stevens fel rhan o'r grŵp Brotherhood of Man - gyda'r gân "Save All Your Kisses for Me". Enillodd y gân, yr unig amser i rywun o Gymru fod yn fuddugol.
* 1990 - Emma Louise Booth - gyda'r gân "Give a Little Love Back to the World". Roedd y gantores o Ben-y-bont ar Ogwr yn 15 oed ar y pryd. Daeth yn y chweched safle.
* 2002 - Jessica Garlick - gyda'r gân "Come Back". Daeth y gantores o Gydweli yn gydradd drydydd.
* 2004 - James Fox - gyda'r gân "Hold on to our Love". Daeth yn safle 16 allan o 24.
* 2013 - Bonnie Tyler - gyda'r gân "Believe in Me". Daeth yn safle 19 allan o 26.
* 2016 - Joe Woolford fel rhan o'r ddeuawd Joe and Jake - gyda'r gân "You're Not Alone". Daeth yn safle 24 allan o 26.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Eurovision: How Welsh entrants scored before Bonnie Tyler*  , BBC News, 17 Mai 2013.  Cyrchwyd ar 22 Mai 2021.

Gweler hefyd
------------

* Hanes y Gystadleuaeth Ganu Eurovision

Dolenni allanol
---------------

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Eurovision***

* (Saesneg) Gwefan swyddogol Eurovision
* Eurovision Song Contest Archifwyd 2009-02-18 yn y Peiriant Wayback.