Clawr y llyfr Crawia gan Dewi Prysor.
Mae **Dewi Prysor** yn awdur, bardd a cherddor Cymreig, sy'n gweithio trwy gyfrwng yr iaith Gymraeg. Ganwyd ef yn **Dewi Prysor Williams**, yn Nolgellau, Gwynedd, ar 27 Tachwedd 1967, a magwyd yng Nghwm Prysor, ger Trawsfynydd. Mae'n byw yn Blaenau Ffestiniog gyda'i wraig a thri o feibion. Trydanwr, adeiladwr a saer maen oedd ei alwedigaeth cyn iddo droi at lenyddiaeth a cherddoriaeth.

Cefndir
-------

Magwyd Prysor ar fferm fynydd yng Nghwm Prysor gan ei rieni Edward "Ned" Williams a Gwyneth Williams. Mae ganddo dri o frodyr a chwiorydd sef Manon,Rhys a Meleri. Cafodd ei addysg cynnar yn Ysgol y Moelwyn ym Mlaenau Ffestiniog. Gadawodd y fferm yn ddeunaw oed i weithio i Falconer Electricals. Wedi cyfnod yn byw yng Nghaerdydd yn 1988, ailddechreuodd weithio fel trydanwr i amrywiol gwmniau, cyn mynd yn adeiladwr ac yna'n saer maen.

Amlygrwydd cynnar
-----------------

Ar 22 Ionawr 1992, tra'n 24 oed, ac wedi rhai blynyddoedd yn ymwneud â mudiadau gweriniaethol Cymreig, yn cynnwys y Cyfamodwyr (Cymdeithas Cyfamod y Cymry Rhydd), arestiwyd Dewi Prysor Williams o dan amheuaeth o fod yn rhan o ymgyrch fomio tai haf Meibion Glyndŵr. Fe'i cyhuddwyd o 'gynllwynio i achosi ffrwydriadau' ar y cyd â Siôn Aubrey Roberts, oedd eisoes wedi ei gyhuddo o fod a ffrwydriadau yn ei feddiant, gyrru ffrwydriadau trwy'r post, a chynllwynio i greu ffrwydriadau ar y cyd â David Gareth Davies ar Ragfyr y 5ed 1991. Treuliodd Dewi Prysor Williams 14 mis yn y ddalfa yng Ngharchar Walton, Lerpwl, tra'n aros ei achos llys, gan fynnu ei fod yn ddi-euog o'r cyhuddiad trwy gydol yr amser. Yn dilyn yr achos yn Llys y Goron, Caernarfon, gerbron Lord Justice Pill, fe'i cafwyd yn ddi-euog a'i ryddhau ym mis Mawrth 1993.

Gwaith creadigol cynnar
-----------------------

Yn 2005, dan yr enw Dewi Prysor, ysgrifennodd ddrama lwyfan am ei brofiadau tra yn y carchar ac yn dilyn ei ryddhâd, sef monolog yn dwyn y teitl *DW2416*, a berfformiwyd 25 gwaith mewn theatrau ledled Cymru. Cynhyrchwyd y ddrama gan Llwyfan Gogledd Cymru, cyfarwyddwyd gan Ian Rowlands, gyda'r actor Dyfrig 'Topper' Evans yn chwarae'r prif rhan.

Yn 1995 ymunodd â'r band ska a ffync Anweledig o Flaenau Ffestiniog fel trefnydd-reolwr a'u cyflwyno i reolwr label Crai (Sain), Rhys Mwyn, yn Eisteddfod Genedlaethol y Bala 1997. Gadawodd Prysor beth amser wedi rhyddhau albwm cynta'r band, *Sombreros yn y Glaw* (Sain 1997), gan barhau i gydweithio a'r band ar sawl achlysur.

Yn 1997 bu Prysor yn un o gyd-sylfaenwyr Gŵyl Car Gwyllt, gŵyl gerddorol awyr agored ym Mlaenau Ffestiniog fu'n rhedeg yn flynyddol am rai blynyddoedd i ddechrau, ac yna'n ysbeidiol (ac ar amrywiol ffurfiau), hyd at tua 2010. Mae'r ŵyl wedi cael ei hatgyfodi ers 2018, ac mae Prysor yn un o'r criw sy'n ei chynnal.

Addysg
------

Yn 1997 derbyniwyd Prysor i Coleg Harlech, ble yr enillodd Ddiploma Prifysgol Cymru mewn 'Llenyddiaeth, Hanes a Syniadau' yn 1998. Priododd â Rhian Medi ym mis Gorffennaf 1999, wedi genedigaeth eu dau fab hynaf (yn 1998 ac 1999). Yn y flwyddyn 2000, dechreuodd Dewi Prysor gwrs gradd ym Mhrifysgol Cymru Aberystwyth (Prifysgol Aberystwyth), ac ennill gradd BA gydag Anrhydedd Dosbarth Cyntaf mewn 'Hanes a Hanes Cymru' gan Brifysgol Cymru ym mis Gorffennaf 2003.

Ymgyrchu
--------

O 2001 i 2003 bu'n aelod amlwg o Bwyllgor Gwaith y mudiad Cymuned, oedd yn ymgyrchu dros amddiffyn y cymunedau Cymraeg eu iaith. Yn 2003 trefnodd albwm CD-ddwbl aml-gyfrannog gan nifer o fandiau ac artistiaid cerddorol Cymraeg, *Y Gwir yn Erbyn y Byd* (Recordiau Bos RBOS003) a ryddhawyd ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol yn Meifod 2003, i gydfynd â chyfres o gigs a drefnodd yn ystod yr wythnos. Dyma oedd ei gyfraniad olaf i unrhyw grŵp neu gymdeithas oddi mewn i'r 'mudiad cenedlaethol' Cymreig.

Bardd ac Awdur
--------------

Trodd at ysgrifennu barddoniaeth yn ystod ei garchariad yn 1992-93, gan ddechrau perfformio cerddi yn fyw mewn ymrysonau, gornestau Beirdd v Rapwyr, a Stompiau o ddiwedd y 1990au ymlaen. Gwnaeth enw iddo'i hun fel limrigwr, gan gyhoeddi dwy gyfrol o limrigau drwy Gwasg Carreg Gwalch yn 2003 a 2007. Yn 2012, cydweithiodd â'r bardd Bob Holman o Efrog Newydd mewn perfformiadau byw, ac ar gyfer y ffilm *Language Matters* (2015, David Grubin Productions) i PBS.

Yn ystod ei garchariad, hefyd, dechreuodd Prysor ysgrifennu creadigol, rhywbeth fyddai yn ailgydio ynddo tra yng Ngholeg Harlech (1997-98). Wedi ysgrifennu ei ddrama '*DW2416*' yn 2005, cyhoeddwyd ei nofel gyntaf, *Brithyll*, gan wasg Y Lolfa yn 2006 - y gyntaf o drioleg oedd hefyd yn cynnwys *Madarch* (2007) a *Crawia* (2008). Cyrhaeddodd ei bedwaredd nofel *Lladd Duw* (Y Lolfa, 2010) restr fer gwobr Llyfr y Flwyddyn yn 2011 ac ennill Gwobr Barn y Bobl Golwg 360 yn yr un flwyddyn. Cyrhaeddodd ei bumed nofel *Cig a Gwaed* (2012) restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2013. Cyhoeddwyd ei chweched nofel *Rifiera Reu*[*dolen marw*] (Y Lolfa, 2015) ar Ragfyr y 5ed, 2015, ac fe gyrhaeddodd restr fer Llyfr y Flwyddyn 2016). Ar gyfer y Nadolig 2016, cyhoeddodd Prysor gyfrol o'i atgofion o ddilyn tîm pêl-droed Cymru trwy Ffrainc yn ystod Ewro 2016, o *Ibuprofen S'il Vous Plaît![*dolen marw*]* (Y Lolfa, 2016). Yn Rhagfyr 2021 cyhoeddodd Prysor *100 Cymru: Y Mynyddoedd a Fi* (Y Lolfa 2021), cyfrol am ei deithiau ar hyd y cant mynydd uchaf yng Nghymru.

Yn 2013 addasodd Prysor sgript cyfres newydd *Teenage Mutant Ninja Turtles* (Lowbar Productions, Nickelodeon Animation Studios) i'r Gymraeg ar gyfer y trosiad Cymraeg, *Crwbanod Ninja*, (Lefel Dau) ar gyfer S4C. Yn yr un flwyddyn addasodd sgript cyfres o *Dennis and Gnasher*, ar gyfer y fersiwn Gymraeg *Denis a Dannedd* i S4C - unwaith eto i gwmni Lefel Dau. Yn 2014, trwy gwmni Lefel Dau eto, addasodd sgript y ddwy gyfres Dreamworks *Dragons: Riders of Berk* a *Dragons: Defenders of Berk* ar gyfer y fersiynnau Cymraeg, *Dreigiau: Marchogion Berc* a *Dreigiau: Gwarchodwyr Berc*, i S4C. Yn 2017 addasodd sgript cyfres gyntaf *Lily's Driftwood Bay Archifwyd 2017-07-17 yn y Peiriant Wayback.* (Sixteen South) i'r Gymraeg ar gyfer S4C, fel *Ynys Broc Môr Lili* (Lefel Dau). Yn 2018 addasodd sgript *The Deep* (Nerd Corps Entertainment) i'r Gymraeg *Y Dyfnfor* (Lefel Dau) ar gyfer S4C. Yn 2019 addasodd gyfres *Arthur et les Enfants de la Table Ronde* (Angoa, Blue Spirit Animation) o'r Saesneg i'r Gymraeg ar gyfer S4C fel *Arthur â Chriw y Ford Gron* (Lefel Dau).

Mae Dewi Prysor wedi cyfrannu erthyglau i nifer o gylchgronnau a phrosiectau llenyddol, ac mae ganddo golofn reolaidd yn y cylchgrawn barddol chwarterol Barddas.

Roedd Prysor yn un o ddau feirniad cystadleuaeth y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd Meirion yn 2014, ac yn un o dri beirniad cystadleuaeth Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau yn 2015.

Cerddoriaeth
------------

Ar ôl pwyso ar awdurdodau Carchar Walton, Lerpwl i ganiatau gwersi gitâr i garcharorion remand, dysgodd Prysor i chwarae'r gitâr. Yn ystod 2000-03, tra'n fyfyriwr yn Aberystwyth, dechreuodd jamio gyda cherddorion profiadol, ac erbyn diwedd 2003 roedd cnewyllyn y band reggae a pync Vates wedi ei sefydlu, gyda Prysor yn brif ganwr a phrif gyfansoddwr. Cyfrannodd y band y trac *Y Gwir yn Erbyn y Byd* i'r albwm CD-ddwbl aml-gyfrannog o'r un enw yn 2003. Recordiwyd y trac yn Stiwdio Gardden, Llanerfyl, ac fe'i cynhyrchwyd a pheiriannwyd gan Gwyn 'Maffia' Jones, sydd hefyd yn cyfrannu amrywiol offerynnau taro. Recordiodd y band sesiwn i Radio Cymru ym mis Mawrth 2004, yn Stiwdio Blaen-y-cae, Garndolbenmaen, a chynhyrchwyd a pheiriannwyd y sesiwn gan Dyl Mei. Yn 2007 dychwelodd y band i Stiwdio Gardden a recordio eu hunig albwm, *Ymosodiad y Contiad y Môr Rheibus o Du Hwnt i'r Cyrtans* (RBOS 012).

Teledu
------

Yn 2012 bu Prysor yn un o dri cyflwynydd, ac angor, y gyfres deledu *Darn Bach o Hanes* (Cwmni Da) ar S4C. Dychwelodd y gyfres am ail a thrydydd cyfres (2013 a 2014), gyda fformat gwahanol â Prysor fel yr unig gyflwynydd.

Yn 2015 Prysor oedd cyflwynydd y gyfres *Stori Pêl-droed Cymru* (Cwmni Da) i S4C.

Bywyd Personol
--------------

Mae Prysor yn ddilynwr brwd o dîm pêl-droed Cymru, gartref ac i ffwrdd. Mi fu yn gadeirydd Clwb Pêl-droed Amaturiaid y Blaenau (CPD Amaturiaid Blaenau Amateurs FC), fu'n chwarae yn adran gyntaf y *Lock Stock Welsh Alliance League* ac sydd bellach yn chwarae yng Nghynghrair Ardal Gogledd-Orllewin, ac mae o'n parhau i fod yn aelod o'r pwyllgor ac yn ymddiriedolwyr y clwb. Mae Prysor yn gerddwr mynyddoedd brwd, yn pysgota, ac yn ymddiddori mewn hanes, enwau lleoedd a meini hirion, cylchoedd cerrig a charneddi. Yn 2013, bu farw ei fam o'r afiechyd Motor Neurone Disease, ac yn 2014, ar ddiwrnod penblwydd ei fam, cerddodd ffin mynyddig plwy Trawsfynydd - taith o 33 milltir - er cof amdani, gan godi £9,700 i Gymdeithas Motor Neurone Disease. Mynychodd Prysor Ysgol Bro Hedd Wyn, Trawsfynydd, ac yna Ysgol y Moelwyn (1979-84). Mae'n briod â Rhian Medi, ac mae ganddynt dri o feibion.

Llyfryddiaeth
-------------

### Barddoniaeth

* *Barddoniaeth Boced-Din: Limrigau Prysor* (Gwasg Carreg Gwalch, 2003), ISBN 9781845271305
* *Barddoniaeth Boced-Din: Mwy o Limrigau Prysor* (Gwasg Carreg Gwalch, 2007), ISBN 9780863818745

### Nofelau a Chyfrolau

* *Brithyll* (Y Lolfa, 2006), ISBN 9780862439309
* *Madarch* (Y Lolfa, 2007), ISBN 9781847710109
* *Crawia* (Y Lolfa, 2008), ISBN 9781847710888
* *Lladd Duw* (Y Lolfa, 2010), ISBN 9781847712820
* *Cig a Gwaed* (Y Lolfa, 2012), ISBN 9781 84771 5159
* *Rifiera Reu* (Y Lolfa, 2015), ISBN 9781 78461 0401]
* *Ibuprofen S'il Vous Plaît! Mwy Na Stori Bêl-droed* (Y Lolfa, 2016), ISBN 978-1784613525
* *100 Cymru: Y Mynyddoedd a Fi* (Y Lolfa 2021) ISBN 9781800990517

### Cerddoriaeth

* *Ymosodiad y Contiaid y Môr Rheibus o Du Hwnt i'r Cyrtans* (albwm CD), 2007, RBOS 012

### Theatr

* *DW2416* (Llwyfan Gogledd Cymru, 2005)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Brithyll, Dewi Prysor. Amazon.com.
2. ↑   DW2416 – Dewi Prysor. Theatr Cymru.

Dolenni allanol
---------------

* Y Prysgodyn, hen blog personol Dewi Prysor
* Y Ffenast Gron, blog newydd Dewi Prysor
* Adolygiad *Brithyll*, BBC Cymru'r Byd

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 2172255
* LCCN: no2004016954

 |