Sylfaenydd y Blaid Geidwadol fodern oedd **Syr Robert Peel** (5 Chwefror 1788 – 2 Gorffennaf 1850), Prif Weinidog y Deyrnas Unedig rhwng Rhagfyr 1834, ac Ebrill 1835 a rhwng Awst 1841, a Mehefin 1846.

Fel Ysgrifennydd Cartref creodd Heddlu Metropolitan, Llundain yn 1829 (heddlu ffurfiol cyntaf Prydain). Gyda Dug Wellington diddymodd y Deddfau Penyd gan Ryddfreinio Catholigion yn 1829. Ail-greodd y blaid Dorïaid (a elwir yn y Blaid Geidwadol yn gynyddol) yn dilyn trechiad etholiadol 1832, gan Ddiddymu'r Deddfau Ŷd yn 1845 yn ystod ei ail-weinidogaeth. Trechwyd gan ei blaid ei hun dros y mater, gan arwain i'w ymddiswyddiad yn 1846 a rhwyg yn y blaid Geidwadol. Cymaint oedd ei ddylanwad, yn aml elwir y cyfnod rhwng Deddf Diwygio 1832 a'i ymddiswyddiad fel Prif Weinidog yn 1846 yn *Oes Peel*, er iddo fod yn Brif Weinidog am ond pum mlynedd yn gyfan gwbl.

Cefndir a blynyddoedd cynnar
----------------------------

Ganwyd yn Chamber Hall, Bury, Swydd Gaerhirfryn, ar y 3ydd o Chwefror 1788. Roedd yn drydydd mab i'w dad, hefyd o'r enw Robert Peel, AS Torïaidd a oedd yn gyfrifol am Deddf Ffactori yn 1802. Diwydianwyr oedd ei deulu, a chafodd ei ddisgrifio gyda chryn snobyddiaeth gan Dug Wellington fel dyn o "*low birth and vulgar manners*."

I geisio gwrthdroi'r fath syniadau, megis nifer o blant *nouveau riche* eraill oedd yn ceisio esgyn ym myd y tirfeddianwyr traddodiadol, anfonwyd fab i ysgol fonedd Harrow yn 1800. Dechreuodd ei astudiaethau yng ngholeg Eglwys Crist, Rhydychen yn 1805 lle daeth yn fyfyriwr galluog. Erbyn 1809 – ar argymhellant Arthur Wellesley, yr un dyn a ddaeth i fod y Dug Wellington a ddisgrifiodd dras Peel mor snobyddlyd – roedd yn aelod seneddol â sedd Gwyddelig Ddinas Cashel, bwrdeistref ag ond dau ddeg pedwar o bleidleisiwr. Dyma oedd dechreuad dau thema pwysig ym mywyd Peel – ei bartneriaeth â'r Dug Wellington a chysylltiad ei yrfa wleidyddol i Iwerddon.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Syr Robert Peel
Cerflun ohono yn Bury
Nid oedd pleidiau gwleidyddol ffurfiol i'w cael ym mlynyddoedd cynnar y 19g, ond roedd dwy brif garfan yn y Senedd, sef y Chwigiaid a'r Torïaid. Er bod y ddwy garfan yn geidwadol iawn wrth safonau heddiw, roedd y Chwigiaid fel arfer yn fwy cefnogol i newid. Roedd yn Torïaid yn canolbwyntio'n draddodiadol ar amddiffyn Eglwys Loegr rhag Catholigiaeth ac Anghydffurfiaeth, ac ar amddiffyn buddiannau tirfeddianwyr cefn gwlad rhag masnachwyr y trefi. Credodd Robert Peel bod rhaid i hyn newid er mwyn i Dorïaeth oroesi.

Yn 1829, fe gafodd ei wrthdrawiad cyhoeddus cyntaf gyda'i gyd-Dorïaid - arwydd o gwrs dyfodol ei yrfa. Yn y flwyddyn honno, Peel a lywiodd y Mesur Rhyddfreinio Catholigion trwy'r Senedd, gan ganiatáu i Gatholigion ddod yn Aelodau Seneddol am y tro cyntaf. Roedd llawer o'i gyd-Dorïaid yn gweld hyn yn frad ac yn ergyd i oruchfiaeth Eglwys Loegr. Roedd rhai yn cyhuddo Peel o fradychu ei egwyddorion personol trwy gyflwyno'r Mesur, gan ei fod wedi'i wrthwynebu am ugain mlynedd. Yn wir, cymaint oedd ei ei wrth-Gatholigaeth ar un adeg nes iddo ennill y llysenw "*Organge Peel*" (cyfeiriad at yr Urdd Oren Protestanaidd). Ond roedd cefnogaeth fawr i'r Mesur yn Iwerddon (rhan o'r Deyrnas Unedig ar y pryd) lle roedd 80% o'r boblogaeth yn Gatholigion.

Trwy Faniffesto Tamworth yn 1834, fe osododd yn ffurfiol seiliau ei Geidwadaeth newydd, a fyddai'n cydnabod buddiannau llawer ehangach na'r hen Dorïaeth. Yn y ddogfen hon, fe dderbynniodd Ddeddf Ddiwygio 1832 - y *Great Reform Act* - y ddeddf a roddodd y bleidlais i ddosbarth canol y trefi. Newid mawr iawn oedd hwn o bolisi blaenorol y Torïaid, er bod Peel yn credu nad oedd dim angen estyn y bleidlais ymhellach, ac roedd e'n hollol wrthwynebus i ddemocratiaeth.

Dywedodd hefyd ym Maniffesto Tamworth ei fod am gytbwyso buddiannau amaeth, masnach a diwydiant, newid mawr arall o hen bwyslais y Torïaid ar y *landed interest*.

Ymhlith ei waith pwysicaf fel Prif Weinidog roedd deddf yn 1842 i wahardd menywod a phlant rhag gweithio dan ddaear yn y pyllau, a deddf yn 1844 yn lleihau oriau gwaith gweithwyr y ffatrïoedd. At hynny, fe dynnodd tua chant o droseddau oddi ar y rhestr o bethau y gallai rhywun gael ei grogi amdanynt - cyn hynny roedd smalio bod yn un o Bensiynwyr Chelsea yn gallu arwain at y gosb eithaf.

Cadarnhaodd Peel yn 1846 na fyddai'r Geidwadaeth newydd yn was bach i'r tirfeddianwyr pan ddileuodd y Deddfau Ŷd. Roedd y deddfau hyn yn symbol o rym tirfeddianwyr cefn gwlad, gan warantu pris uchel am ŷd, ac arwain felly, yn ôl rhai, at fara drud i bobl y trefi.

Mae hefyd yn nodedig am greu Heddlu Llundain - y *Metropolitan Police* - yn 1829, yr heddlu ffurfiol cyntaf ym Mhrydain. Roedd y plismyn cyntaf weithiau'n cael eu galw'n *Peelers* neu *Bobbies* ar ei ôl e.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  A Web of English History, *The Peel Web*

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goArweinwyr y Blaid Geidwadol |
| --- |
|  |
| Yn Nhŷ'r Arglwyddi (cyn 1922) | 
* Arthur Wellesley
* Edward Smith-Stanley
* James Harris
* Hugh Cairns
* Charles Gordon-Lennox
* Benjamin Disraeli
* Robert Gascoyne-Cecil
* Spencer Cavendish
* Henry Petty-FitzMaurice
* George Curzon

 |
|  |
| Yn Nhŷ'r Cyffredin (cyn 1922') | 
* Robert Peel
* Yr Arglwydd George Bentinck
* Charles Manners
* Benjamin Disraeli
	+ gyda Charles Manners a John Charles Herries
* Benjamin Disraeli
* Stafford Northcote
* Michael Hicks Beach
* Yr Arglwydd Randolph Churchill
* William Henry Smith
* Arthur Balfour
* Andrew Bonar Law
* Austen Chamberlain

 |
|  |
| Arweinwyr(ers 1922) | 
* Andrew Bonar Law
* Stanley Baldwin
* Neville Chamberlain
* Winston Churchill
* Anthony Eden
* Harold Macmillan
* Alec Douglas-Home
* Edward Heath
* Margaret Thatcher
* John Major
* William Hague
* Iain Duncan Smith
* Michael Howard
* David Cameron
* Theresa May
* Boris Johnson
* Liz Truss
* Rishi Sunak

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goPrif Weinidogion Prydain Fawr a'r Deyrnas Unedig |
| --- |
|  |
| Teyrnas Prydain Fawr | 
* Walpole
* Wilmington
* Pelham
* Newcastle
* Devonshire
* Newcastle
* Bute
* G. Grenville
* Rockingham
* Chatham (Pitt yr Hynaf)
* Grafton
* North
* Rockingham
* Shelburne
* Portland
* Pitt yr Ieuaf

 |  |
|  |
| Y Deyrnas Unedig | 
* Pitt yr Ieuaf
* Addington
* Pitt yr Ieuaf
* W. Grenville
* Portland
* Perceval
* Lerpwl
* Canning
* Goderich
* Wellington
* Grey
* Melbourne
* Wellington
* Peel
* Melbourne
* Peel
* Russell
* Derby
* Aberdeen
* Palmerston
* Derby
* Palmerston
* Russell
* Derby
* Disraeli
* Gladstone
* Beaconsfield (Disraeli)
* Gladstone
* Salisbury
* Gladstone
* Salisbury
* Gladstone
* Rosebery
* Salisbury
* Balfour
* Campbell-Bannerman
* Asquith
* Lloyd George
* Law
* Baldwin
* MacDonald
* Baldwin
* MacDonald
* Baldwin
* Chamberlain
* Churchill
* Attlee
* Churchill
* Eden
* Macmillan
* Douglas-Home
* Wilson
* Heath
* Wilson
* Callaghan
* Thatcher
* Major
* Blair
* Brown
* Cameron
* May
* Johnson
* Truss
* Sunak

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 64803600
* LCCN: n50008764
* ISNI: 0000 0001 2027 3696
* GND: 118790129
* SUDOC: 027584828
* BNF: cb119593288 (data)
* BPN: 13353550
* BIBSYS: 90843596
* ULAN: 500323810
* NLA: 36087708
* BNE: XX1063792
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |