Mae **Parc Griffith** yn barc mawr ym mhen dwyreiniol Mynyddoedd Santa Monica, yng nghymdogaeth Los Feliz yn Los Angeles, Califfornia. Mae'r parc 4,310 acr (1,740 ha)
, un o'r parciau dinas fwyaf yng Ngogledd America. Hwn yw'r parc dinas ail-fwyaf yng Nghaliffornia, ar ôl i 'Mission Trails' yn San Diego, a'r 11eg parc mwyaf sy'n berchen i'r wlad yn yr Unol Daleithiau. Cyfeiriwyd ato hefyd fel Parc Canolog Los Angeles, ond y mae'n llawer mwy, yn fwy gwyllt, ac yn arw na'i gymar yn Ninas Efrog Newydd.

Hanes
-----

### Fferm estrys

Ar ôl bod yn llwyddiannus wrth fuddsoddi mewn mwyngloddio, prynodd y diwydiannwr Cymraeg-Americanaidd Griffith J. Griffith y Rancho Los Feliz ym 1882. Cychwynnodd fferm estrys yno. Er ei fod yn gyffredin i ddefnyddio plu estrys er mwyn gwneud hetiau menywod ar ddiwedd y 19eg ganrif, prif bwrpas Griffith oedd denu trigolion Los Angeles i’w eiddo cyfagos. Ar ôl bod yn llwyddiannus yn denu trigolion i'w eiddo, rhoddodd Griffith 3,015 acr (1,220 ha)
 i ddinas Los Angeles ar Ragfyr 16, 1896.

Cafodd Griffith ei ddyfarnu'n euog o saethu ei wraig mewn digwyddiad ym 1903. Pan gafodd ei ryddhau o'r carchar, ceisiodd ariannu adeiladu amffitheatr, arsyllfa, planetariwm, a gwersyll merched a gwersyll bechgyn yn y parc. Fodd bynnag, cafodd ei enw da yn y ddinas ei lygru gan ei drosedd, felly gwrthododd y ddinas ei arian. 

 Afon Los Angeles ym Mharc Griffith, c. 1898-1910 
### Erodrom Parc Griffith

Ym 1912, dynododd Griffith 100 acr (40 ha)
 o'r parc, yn ei gornel ogledd-ddwyreiniol ar hyd Afon Los Angeles, i'w gael ei ddefnyddio i "wneud rhywbeth er mwyn datblygu awyrennau". Erodrom Parc Griffith oedd y canlyniad. Cafodd ei defnyddio gan arloeswyr hedfan megis Glenn L. Martin a Silas Christoffersen, a chafodd yr erodrom ei roi i Wasanaeth Awyr y Gwarchodlu Cenedlaethol. Roedd y rhedfa 600m yn parhau i gael ei ddefnyddio tan 1939, pan gafodd ei chau. Symudodd sgwadron y Gwarchodlu Cenedlaethol i Van Nuys, a dymchwelwyd yr Erodrom. Rhwng 1946 a chanol y 1950au defnyddiwyd ardal yr erodrom ar gyfer prosiect tai cyhoeddus. Heddiw defnyddir yr ardal ar gyfer mae maes parcio Sw Los Angeles, Amgueddfa Treftadaeth Orllewinol Gene Autry, caeau pêl-droed, a'r gyfnewidfa hewl.

### Ehangu

 Merched yn bwyta yng Ngwersyll Merched Griffith Park, c. 1920 
Sefydlodd Griffith gronfa arian ar gyfer unrhyw welliannau i'r parc. Ar ôl iddo farw ym 1919 dechreuodd y ddinas adeiladu'r hyn yr oedd Griffith wedi'i eisiau. Cwblhawyd yr amffitheatr, a elwir y Theatr Roegaidd, ym 1930, a gorffennwyd Arsyllfa Griffith ym 1935. Yn dilyn rhodd wreiddiol Griffith, daeth nifer o roddion eraill er mwyn ehangu'r Parc i'w faint presennol. 

Ym mis Rhagfyr, 1944 rhoddodd Cwmni Sherman 444 erw o fannau agored Hollywoodland i Barc Griffith. Mae'r ardal fawr, eco-sensitif hwn yn ffinio â Llyn Hollywood i'r gorllewin, hen arwydd Hollywoodland i'r gogledd, a Bronson Canyon i'r dwyrain, lle mae'n cysylltu â rhodd wreiddiol Griffith. Mae cymuned breswyl Hollywoodland wedi'i hamgylchynu gan y tir hwn.

### Ail Ryfel Byd

Ar ôl bomio Pearl Harbour, cafodd gwersyll y Corfflu Cadwraeth Sifil, a oedd wedi'i leoli o fewn Parc Griffith, ei drawsnewid yn ganolfan i gadw Americanwyr Japaneaidd a arestiwyd fel "estroniaid gelyn" cyn iddynt gael eu trosglwyddo i wersylloedd parhaol. Agorodd y gwersyll hwn bron yn syth ar ôl ymosodiad Pearl Harbour.

Ar 14 Gorffennaf 1942, daeth y gwersyll hwn yn Ganolfan Brosesu Carcharorion Rhyfel ar gyfer carcharorion rhyfel o'r Almaen, yr Eidal, a Japan. Roedd yn gweithredu tan 3 Awst 3 1943, pan drosglwyddwyd y carcharorion i rywle arall.

### Tanau

 Wedi'r tân yn 2007. Defnyddiwyd tonfeddi golau gweladwy ac is-goch i wneud y ddelwedd loeren hon. Mae llystyfiant yn ymddangos yn wyrdd, tra bod yr ardaloedd llosg yn ymddangos yn llwyd. 
Roedd 3,780 o weithwyr yn y parc ar 3 Hydref 3 1933, pan ddechreuodd tân yn ardal Mineral Wells. Fe wnaeth nifer o'r dynion wirfoddoli neu gael ei gymell i ymladd y tân. Lladdwyd 29 o'r dynion i gyd ac anafwyd 150. Cyrhaeddodd diffoddwyr tân proffesiynol a chyfyngu'r tân i 47 acr (19 ha)
.

Ar 12 Mai 1961, llosgodd tân 814 acr (329 ha)
 ar ochr ddeheuol y parc. Fe ddinistriodd wyth cartref a difrodi naw arall.

Digwyddodd tân arall ym 1971 yn ardal Toyon Canyon. Ar ôl gweld difrod y tân, ailblannodd Amir Dialameh gyfran ohoni ei hun â llaw. Dros gyfnod o fwy na 30 mlynedd, edrychodd ar ôl yr ardd a adeiladodd yno gyda chymorth gwirfoddolwyr achlysurol.

Ar 8 Mai 2007, llosgodd tanau gwyllt mawr fwy na 817 acr (331 ha)
, yn dinistrio'r cysegrfan adar, Dante's View, a Captain's Roost, a gorfodi cannoedd o bobl i wacáu. Hwn oedd trydydd tân y flwyddyn. Mae sawl sefydliad lleol, gan gynnwys SaveGriffithPark.org, wedi bod yn gweithio ers hynny gyda swyddogion lleol i adfer y parc mewn ffordd a fyddai o fudd i bawb.

Atyniadau
---------

* Amgueddfa Autry am Orllewin America
* Bronson Canyon
* Theatr Roegaidd
* Arsyllfa Griffith
* Amgueddfa Travel Town
* Merry-Go-Round Parc Griffith
* Sw Parc Griffith - caewyd ym 1966 ac erbyn hyn fe'i defnyddir fel man cerdded a phicinicio
* Coeden dreftadaeth - plannwyd coeden binwydd er cof am George Harrison yn 2004 ger yr arsyllfa. Bu farw ar ôl pla chwilod.
* Safle'r Arwydd Hollywood ar ochr ddeheuol Mount Lee
* Sw Los Angeles

### Yn y cyfryngau

Parc Griffith oedd y lleoliad brysuraf yn Los Angeles ar gyfer ffilmio yn 2011, gyda 346 diwrnod cynhyrchu, yn ôl arolwg gan FilmL.A.. Ymhlith y prosiectau roedd y sioeau teledu *Criminal Minds* a *The Closer*.

 Arsyllfa Griffith 
 Mount Lee gyda'r Arwydd Hollywood 
Mae gan Barc Griffith nifer o leoliadau a ddefnyddir yn y cyfryngau, fel: 

* Ffilmiau:
	+ Golygfeydd hewlydd yn *Sunset Boulevard* (1950).
	+ Defnyddir yn helaeth yn *Rebel Without a Cause* (1955) - mae penddelw efydd o James Dean y tu allan i'r arsyllfa.
	+ Mynedfa i gyfadeilad NORAD yn *WarGames* (1983).
	+ Y ffilm *The Terminator* (1984)
	+ Man cychwyn Marty McFly wrth gyflymu i 88mph yn *Back to the Future* (1985).
	+ Golygfa "River Road Tunnel" yn *Back to the Future Part II* (1989).
	+ Golygfa yn *Throw Momma from the Train* (1987).
	+ Mynedfa i Toontown yn *Who Framed Roger Rabbit* (1988).
	+ Yn ffilm *Short Cuts* gan Robert Altman (1993).
	+ Y ffilm *Van Helsig* (2004).
	+ Y ffilm *Yes Man* (2008).
	+ Defnyddir yr ardal o amgylch yr arsyllfa yn helaeth yn *La La Land* (2016).
* Cerddoriaeth:
	+ Fideo cerddoriaeth Adam Lambert ar gyfer "If I Had You".
	+ Fideo cerddoriaeth Ellie Goulding ar gyfer "Guns and Horses ".
	+ Fideo gerddoriaeth Simple Plan ar gyfer "Untitled (How Could This Happen to Me?)".
* Teledu
	+ Mynedfa'r Batcave yn gyfres *Batman* yr 1960au.
	+ Mae'r arsyllfa yn rhan bwysig o'r episod "Future's End" y gyfres *Star Trek: Voyager* (1996)

 Llwybr heicio garw ym Mharc Griffith

Bywyd Gwyllt
------------

Mae un pwma oedolyn yn byw yn y parc. Cipiwyd delwedd ohono (a elwir yn **P-22** ) ar gamera awtomatig. Mae arwyddion parhaol ar ddec Arsyllfa Parc Griffith yn rhybuddio am nadroedd rhuglo yn yr ardal gyfagos.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Griffith Park".
2. ↑  "The 150 Largest City Parks" (PDF). The Trust for Public Land.
3. ↑  Hyperakt (March 10, 2018). "On the Grid : Griffith Park". *On the Grid*.
4. ↑  "Best Family-Fun Activities At Griffith Park". June 28, 2017.
5. ↑  "Griffith Observatory & Griffith Park Los Angeles". *www.travelonline.com*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-05-07. Cyrchwyd 2019-11-30.
6. ↑  "Gift To Los Angeles: Capitalist G. J. Griffith Donates as a Christmas Present a Magnificent Park Site" (Volume 81, Number 17, Page 3). Los Angeles Herald. 17 December 1896. Cyrchwyd 17 November 2015.
7. ↑  "Death Summons Noble Woman" Archifwyd 2013-04-29 yn y Peiriant Wayback. *Los Angeles Sunday Times*, November 13, 1904
8. ↑  Los Angeles City Archives, Piper Tech, Minutes of Meeting of Board of Playground and Recreation Commissioners, Monday, December 18, 1944
9. ↑  Los Angeles City Ordinance 90638
10. ↑  Quitclaim deed, Sherman Company, City of Los Angeles 2049 (Sherman Library and Gardens)
11. 1 2  Masumoto, Marie. "Griffith Park" *Densho Encyclopedia*. Retrieved 13 Jun 2014.
12. ↑  "The Fire of '33" Archifwyd 2019-12-02 yn y Peiriant Wayback. *Glendale News-Press*, October 1–4, 1993. Accessed May 8, 2007.
13. ↑  A Holocaust Strikes the Hollywood Hills Archifwyd 2007-08-12 yn y Peiriant Wayback. Otto Firgens, Los Angeles City Fire Department
14. ↑  "Amir's Garden - Since 1971". Amirsgarden.org. Cyrchwyd 2016-02-17.
15. ↑  "Fire Forces Griffith Park Evacuations" Archifwyd 2007-05-10 yn y Peiriant Wayback. KNBC.com, 11:27 pm PDT May 8, 2007
16. ↑  "City to repair fire damage in Griffith Park" Ashraf Khalil, *Los Angeles Times* May 11, 2007
17. ↑  "Griffith Park". *City of Los Angeles Department of Recreation & Parks*. Cyrchwyd 10 March 2016.
18. ↑  Lewis, Randy (February 20, 2015). "George Harrison tree -- killed by beetles -- to be replanted Feb. 25". *Los Angeles Times*.
19. ↑  "Top Film Locations for 2011". *Los Angeles Times*. December 15, 2011. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-12-15. Cyrchwyd 2019-11-30.
20. ↑  Steve Winter, *Ghost Cats*, National Geographic, December 2013.
21. ↑  "P" for puma, another name for mountain lion, and "22" as he is the 22nd of his species which has been tracked by local National Park Service rangers.
22. ↑  Keefe, Alexa (November 14, 2013) *A Cougar Ready for His Closeup* Archifwyd 2013-11-14 yn y Peiriant Wayback. *National Geographic*
23. ↑  "LA's Mountain Lion Is A Solitary Cat With A Knack For Travel". *NPR*. April 19, 2015. Cyrchwyd 20 April 2015.
24. ↑  Nijhuis, Michelle (April 20, 2015). *The Mountain Lions of Los Angeles*. .
25. ↑  Hicks, Reva (May 23, 2012). "Rattlesnake Warning: They're Shy, but Dangerous". *NBC Southern California* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2019-03-20. the Southern Pacific rattlesnake [is] found in Griffith Park -- a place where humans, dogs and rattlesnakes share the trails.