Aderyn ac isrywogaeth o adar yw **Grugiar goch** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: grugieir cochion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Lagopus lagopus scotica***; yr enw Saesneg arno yw *Red grouse*. Mae'n perthyn i deulu'r Ffesantod (Lladin: *Phasianidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*. Ystyrir y Grugiar goch yn isrywogaeth o'r Grugiar (Lagopus lagopus) gan lawer, ond yn rhywogaeth lawn gan eraill, gyda'r enw deuol **Lagopus scotica**. Caiff ei magu er mwyn ei hela.

Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.

Geirdarddiad
------------

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *L. lagopus scotica*, sef enw'r rhywogaeth. Daw'r gair *Lagopus* o'r Hen Roeg *lagos* (λαγος), sef "ysgyfarnog", + *pous* (πους), "troed". gan gyfeirio at draed pluog y genws hwn, a *scoticus* sef "o'r Alban".

Ymhlith yr hen enwau Cymraeg arni y mae: Iâr y mynydd (ardal Aberdaron), Ceiliog y mynydd, Iâr goch (Morgannwg), Grugiar goch, Cochiad coch, y Grugiâr, Rhosiâr y grug (Nantgarw), Coch y graig (Nantgarw) a Cheiliog mynydd (Dinorwig).

Dosbarthiad
-----------

Mae'r Grugiar goch yn frodorol o Ynysoedd Prydain (mae lle ddadlau mai dyma unig rhywogaeth o adar sydd yn endemig i ynysoedd Prydain ; datblygodd ar wahân i is-rywogaethau eraill o Rygieir a geir yn rhannau gogleddol o Ewrasia a Gogledd America.

Mae i'w gael yn y rhan fwayaf o'r Alban gan gynnwys Ynysoedd Erch (*Orkney*), Ynysoedd Shetland a'r rhan fwyaf o Ynysoedd Allanol Heledd. Nid ydynt i'w cael yn yr iseldiroedd o gwmpas Fife, fodd bynnag.

Yng Nghymru, ceir poblogaeth dda ohonynt yma ac acw, ond nid ydynt ar gynnydd. Eu cadarnleoedd yw Eryri, Bannau Brycheiniog a'r Elenydd. Dywedir i rai o Dde Cymru groesi Môr Hafren i Exmoor.

Cynefin
-------

Crynhoa Atlas Adar Gogledd Cymru Brenchley et al gynefin y grugiar goch fel mynydd, rhostir, gorgors a glaswelltir asidig yr ucheldir. Noda mai’r adar nodweddiadol sydd yn cyd-nythu â hi ar rostir a glaswelltir asidig ucheldir y Gogledd yw’r Gylfinir, yr Ehedydd, Tinwen y Garn a chorhedydd y Waun. Adar mwy lleol neu brin yn y cynefin hwn yw’r Bod Tinwen, y Cudyll Bach, y Dylluan Glustiog, y Grugiar Ddu, Pibydd y Mawn, y Cwtiad Aur, Mwyalchen y Mynydd, Crec yr Eithin a Llinos y Mynydd.

Nodweddir rhostir sych asidig gan lystyfiant megis grug Calluna gyda Grug y Mel, Llus, Brigwellt Main ac eithin. Fe'i 
ceir ym mhobman ar ein hucheldiroedd, ac mae'n arbennig o gyffredin ar y Berwyn. Yr unig eithriad yw ardal y Migneint, sydd gan mwyaf yn wlyb. Ceir rhostir gwlyb yn aml yn gymysg a gorgors, a'r prif blanhigion yw'r Grug Deilgroes a 
Chlwbfrwynen y Mawn. Ar yr ucheldiroedd yn y gorllewin a'r de y ceir hwn yn bennaf, yn enwedig ar y Rhinogydd a'r 
Migneint. Ar rostir sych a gwlyb fel ei gilydd, mae'r Ilwyni bychain yn gymysg a glaswellt a hesg, yn dibynnu ar y 
sefyllfa leol a'r dull rheoli. Ceir ychwaneg o fanylder ar gynefin y grugiar goch ar dudalen 51 o Atlas Adar Nythu Gogledd Cymru.

Teulu
-----

Mae'r grugiar goch yn perthyn i deulu'r Ffesantod (Lladin: *Phasianidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Sofliar frown | Synoicus ypsilophorus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.
3. ↑  Jobling, James A (2010). *The Helm Dictionary of Scientific Bird Names*. London: Christopher Helm. tt. 217, 351. ISBN 978-1-4081-2501-4.
4. ↑  Brenchley et al

 *Safonwyd yr enw* **Grugiar goch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*