Roedd **Owen Griffith (Giraldus)** (1 Chwefror 1832 - 14 Mai 1896) yn weinidog gyda'r Bedyddwyr Cymraeg yng Nghymru a'r Unol Daleithiau, yn awdur ac yn olygydd *Y Wawr*, papur Cymraeg y Bedyddwyr yn yr Unol Daleithiau.

Cefndir
-------

Ganwyd Owen Griffith yn Tynybraich, Garndolbenmaen, Sir Gaernarfon, yn fab i Griffith Jones, gwas ffarm ac Elinor ei wraig (mae Owen a'i brodyr a chwiorydd yn defnyddio enw cyntaf au tad fel cyfenw, yn y traddodiad enwau tadol Cymreig).. Roedd yn frawd i'r bardd Evan Griffith (Ieuan Dwyfach). Cafodd ei addysgu yn Ysgol Genedlaethol Garndolbenmaen. Cafodd ei fedyddio yn aelod o enwad y Bedyddwyr pan oedd yn 13 mlwydd oed.

Gyrfa
-----

Tua 14 mlwydd oed aeth yn brentis saer llongau ym Mhorthmadog, gan weithio fel saer llong nes oedd tua 30 mlwydd oed, pryd yr aeth i Athrofa Hwlffordd i baratoi am weinidogaeth y Bedyddwyr.

Wedi ymadael a'r athrofa dderbyniodd alwad i weinidogaethu ym Moriah, Rhisga, Sir Fynwy, cyn symud maes ei wasanaeth i Abergele.

Ym 1866 ymfudodd i Unol Daleithiau America gan ddyfod yn weinidog ar gapel y Bedyddwyr ym Minersville, Pennsylvania ym mis Chwefror 1867, fel olynydd Spinther. Arhosodd ym Minersville am ddwy flynedd pan aeth i Athrofa Ddiwinyddol Crozer yn Upland, Pennsylvania (bu Martin Luther King yn efrydydd yn yr un athrofa blynyddoedd wedyn). Wedi blwyddyn yn Crozer derbyniodd alwad i wasanaethu'r Bedyddwyr Cymraeg yn Utica, Talaith Efrog Newydd ym 1872, lle arhosodd hyd ddiwedd ei fywyd.

Gwaith llenyddol
----------------

Cyn gadael Cymru roedd Giraldus wedi cyhoeddi ambell i ddarn barddonol yn Y Greal, cylchgrawn crefyddol misol, oedd yn gwasanaethu enwad y Bedyddwyr.

Ym 1872 cyhoeddodd ei lyfr gyntaf *Above and Around: Containing Religious Discourses and Germs. Together with Observations on Men and Things in Wales and America*, llyfr o bregethau, brasluniau am bynciau crefyddol, ambell atgof am ei fywyd yng Nghymru yn ogystal â'i argraffiadau cyntaf o fywyd yn America.

Cyfrol Goffa Giraldus o'r *Wawr*
Ym 1876; cychwynnodd cyhoeddi a golygu *Y Wawr*, cylchgrawn misol y Bedyddwyr Cymreig yn America. Parhaodd yn olygydd y cylchgrawn hyd ei farwolaeth. Cyhoeddodd hefyd fersiwn Saesneg o'r Cylchgrawn am gyfnod byr *The Daylight*. Bu farw'r ddau gylchgrawn o fewn ychydig fisoedd o'i farwolaeth ef a fu Beyddwyr America heb gylchgrawn wedi hynny.

Ym 1883, cyhoeddodd llyfr o'r enw "*Oriel o Weinidogion Bedyddiedig Cymreig America*"

Ym mis Awst 1885 dychwelodd i Gymru ar daith estynedig gan bregethu mewn llawer o leoedd yn y Gogledd a'r Deheudir. Ym 1887, cyhoeddodd lyfr am hanes ei daith *"Naw Mis yng Nghymru" .*

Ym 1891 cyhoedodd *"Y Ddwy Ordinhad Gristionogol yn eu Gwraidd a'u Dadblygiad"*  llyfr sydd bennaf yn cyfiawnhau barn y Bedyddwyr bod bedydd fel ymrwymiad i Gristionogaeth gan oedolyn yn well na bedydd plentyn.

Teulu
-----

Priododd Hannah Jones, o Remsen, Efrog Newydd cawsant ddwy ferch.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn Ysbyty St. Elizabeth, Utica yn 64 mlwydd oed o broblemau cysylltiedig â diabetes.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mae ei gofiant yn Y Drych yn ddweud ei fod wedi marw yn 63 mlwydd, 3 mis a 13 diwrnod oed sy'n rhoi'r dyddiad geni 1 Chwefror 1832 yn ôl wefan Date Calculator
2. ↑  "Y DIWEDDAR GIRALDUS - Y Drych". Mather Jones. 1896-05-21. Cyrchwyd 2020-02-15.
3. ↑  Yr Archif Genedlaethol cyf HO107/1391 Cyfrifiad 1841 Tynybraich, Penmorfa Sir Gaernarfon (ardal cofrestru Ffestiniog Sir Feirionnydd)
4. ↑  *Y Wawr: Cylchgrawn misol y Bedyddwyr Cymreig yn America*, Cyf. XXI rhif. 6 (Mehefin 1896), "MARWOLAETH Y PARCH. OWEN GRIFFITH, GOLYGYDD Y 'WAWR.'"
5. ↑  Owen, Bob ; Croesor (1953). GRIFFITH, OWEN (‘Giraldus’; 1832 - 1896), gweinidog gyda'r Bedyddwyr, golygydd ac awdur. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 15 Chwefror 2020
6. ↑  Cylchgronau Cymru – Y Greal (Llangollen) adalwyd 15 Chwefror 2020
7. ↑  copi digidol o Above and Around ar Google Books adalwyd 15 Chwefror 2020
8. ↑  Griffith, John Thomas (1845-1917), *Brief biographical sketches of deceased Welsh Baptist ministers who have laboured in northeastern Pennsylvania from 1832 to 1904* (Edwardsville PA: J.T. Griffith, 1904)
9. ↑  "Y DDWY ORDINHAD GRISTIONOGOL YN EU GWRAIDDAU DADBLYGIAD - Seren Cymru". William Morgan Evans. 1892-07-01. Cyrchwyd 2020-02-15.
10. ↑  "Newddion Cymreig - Y Cymro". Isaac Foulkes. 1896-06-11. Cyrchwyd 2020-02-15.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 135289217
* LCCN: no2010140217

 |