recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Mwyngloddfa Llechweddhelyg** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Gorffennaf 2002 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.25 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Yn ogystal â bod yn air Saesneg sy'n golygu naill ai "Cymraeg", "Cymry" neu "Cymreig" ac ati, gallai **Welsh** gyfeirio at un o sawl peth:

Lleoedd
-------

Ceir sawl aneddle o'r enw yn yr Unol Daleithiau:

* Welsh, Louisiana
* Welsh, Arkansas
* Welsh, Ohio

Cyfenw Gwyddelig
----------------

Mae 'Welsh' yn gyfenw sy'n amrywiad ar 'Walsh' (hefyd 'Walshe'), sy'n golygu "Wales", neu "o Gymru/Cymreig", a gyflwynwyd i Iwerddon gan y Normaniaid. Mae i'w cael yn bennaf yn Swydd Mayo a Swydd Kilkenny a hefyd gan bobl o dras Wyddelig y tu allan i Iwerddon. Mae pobl gyda'r cyfenw yn cynnwys:

* David Welsh, arweinwyr crefyddol o'r Alban
* Freddie Welsh, pencampwr paffio o Gymru
* Irvine Welsh, awdur Albanaidd
* John Welsh, pêl-droediwr
* Matt Welsh, nofiwr o Awstralia
* Matthew E. Welsh, gwleidydd Americanaidd, llywodraethwr Indiana

Gweler hefyd
------------

* Welch (gwahaniaethu)
* Wales (gwahaniaethu)


|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |

*Tudalen wahaniaethu yw hon, sef cymorth cyfeirio sy'n rhestru tudalennau sy'n gysylltiedig â'r un teitl ond yn trafod pynciau gwahanol.   
Os cyrhaeddoch yma drwy glicio ar ddolen fewnol, gallwch newid y ddolen fel ei bod yn cysylltu'n uniongyrchol â'r erthygl gywir. I wneud hynny ewch yn ôl at yr erthygl honno a newid y ddolen.*

Chwiliwch am ***Welsh***  
yn Wiciadur.
Busneswraig, cyflwynydd teledu ac awdur yw **Nerys Howell** (ganwyd Awst 1956).

Bu Nerys Howell yn gweithio ym myd bwyd a diod ers dros ddeng mlynedd ar hugain ac ers 2005 mae'n rhedeg cwmni ei hun yn arbenigo mewn darparu cyngor a chymorth i gwmnïau bwyd a diod yng Nghymru. Dechreuodd ei diddordeb mewn bwyd pan yn ferch fach wrth dreulio wythnosau gwyliau'r ysgol ar ffermydd ei Mamgu a Thadcu yn Llangeler a Chapel Iwan. Yno gwelodd yr hadau yn tyfu yn gnydau, casglu wyau o'r cwt ieir, tynnu riwbob o'r berllan, codi tatws, bwydo'r lloi, godro, plufio, crafu tatws a helpu i goginio. Bu dylanwadau coginio ei Mam a'i dwy Famgu yn allweddol wrth iddi benderfynu ar yrfa.

Wedi astudio cwrs Rheoli Arlwyo, aeth i weithio gyda'r Awdurdod Iechyd; yna ymunodd ag Ysgol Fwyd a Diod Prue Leith yn Notting Hill. Bu'n gweithio yng Ngroeg i deulu un o wleidyddion enwog San Steffan, ac yna dychwelyd i Lundain i weithio mewn tai bwyta. Dychwelodd i Gymru yn 1996 a chychwynnodd gyflwyno eitemau bwyd a diod yn rheolaidd ar gyfer S4C, BBC Cymru a HTV. Bu hefyd yn gweithio i nifer o gyrff cyhoeddus a chwmnïau preifat ers 1999. Mae wedi teithio'r byd yn hyrwyddo bwyd a diod Cymru'r Gwir Flas yn Sydney, Paris, Hong Kong, San Fransisco, Dubai ac Efrog Newydd ar ran Llywodraeth Cynulliad Cymru. Sefydlwyd Ymgynghoriaeth Bwyd Howell yn 2005.

Cyhoeddodd y gyfrol *Cymru ar Blât/Wales on a Plate* efo Gwasg Carreg Gwalch yn 2011.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "www.gwales.com - 9781845272340, Cymru ar Blât/Wales on a Plate". *www.gwales.com*. Cyrchwyd 2020-02-10.

  


|  |
| --- |
| **Gwybodaeth o Gwales** |
| *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o fywgraffiad yr awdur Nerys Howell ar wefan Gwales, sef gwefan gan Cyngor Llyfrau Cymru. Mae gan yr wybodaeth berthnasol drwydded agored CC BY-SA 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.** 
* 
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 171451346
* LCCN: no2011099701

 |
Gwleidydd Cymreig yw **(Elizabeth Gwendoline) Nerys Evans** (ganed 1980). Bui’n aelod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru yn cynrychioli Plaid Cymru yn rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru rhwng 2007 a 2011. Cafodd ei dethol fel ymgeisydd ar gyfer sedd Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro ar gyfer etholiad 2011 Cynulliad Cenedlaethol Cymru, ond daeth yn drydydd.

Cefndir
-------

Ganed Nerys Evans yn Llangain ger Caerfyrddin. Derbyniodd ei haddysg ym Mhrifysgol Manceinion lle derbynniodd radd B.A. mewn Theori Lywodraethol a Gwleidyddol. Aeth yn ei blaen wedyn i dderbyn gradd M.Sc. mewn Gwleidyddiaeth Cymru ym Mhrifysgol Caerdydd yn 2004.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Cychwynodd ei gyrfa fel trefnydd i Blaid Cymru in Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr a gweithiodd fel swyddog y wasg dros Blaid Cymru yng Nghyngor Sir Gaerfyrddin. Cyn cychwyn gwaith fel Swyddog Gwleidyddol Plaid Cymru yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru yng Nghaerdydd.

Dewiswyd Nerys i gynrychioli rhanbarth Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru ar gyfer Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007. Ar ddiwrnod yr etholiad cymerodd Nerys sedd Helen Mary Jones, a aeth yn ei blaen i ad-ennill sedd etholaeth Llanelli.

Ym mysg ei diddordebau gwleidyddol, mae Nerys yn weithgar mewn materion gwledig, hawliau gweithwyr, iechyd a rhwystro trais yn y cartref. Hi yw llefarydd Plaid Cymru ar addysg. Mae Nerys yn gadeirydd y grwpiau trawsbleidiol ar gyfer epilepsi a bandllydan yng nghefn gwlad Cymru ac mae hi’n eistedd ar y Pwyllgor Menter a Dysgu. Yn 2008 enillodd Nerys gystadleuaeth ITV Wales yn y categori ‘Ymgyrchydd y Flwyddyn’ am ei gwaith ymgyrchu yn erbyn trais yn y cartref. Yn ei amser hamdden mae Nerys yn mwynhau cefnogi tim rygbi  Sgarlets Llanelli.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Bywgraffiad ar Wefan Plaid Cymru". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-04-17. Cyrchwyd 2010-12-05.

Dolenni allanol
---------------

* Plaid Cymru[*dolen marw*]

| Cynulliad Cenedlaethol Cymru |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Helen Mary Jones** | **Aelod Cynulliad dros Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru**2007–2011 | Olynydd:**Simon Thomas** |
Ffilm fud (heb sain) a seiliwyd ar lenyddiaeth gynharach gan y cyfarwyddwr Jean Renoir yw ***Nana*** a gyhoeddwyd yn 1926. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Nana*** ac fe'i cynhyrchwyd gan Jean Renoir yn yr Almaen a Ffrainc. Lleolwyd y stori ym Mharis. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Pierre Lestringuez a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Maurice Jaubert. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Werner Krauss, Valeska Gert, Pierre Braunberger, Marie Prevost, Catherine Hessling, Claude Autant-Lara, Jean Angelo, André Cerf, Jacqueline Ford, Pierre Champagne, Pierre Lestringuez a René Koval. Mae'r ffilm *Nana (ffilm o 1926)* yn 150 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o 4:3. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1926. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The General* sef ffilm gomedi fud gan Buster Keaton a Clyde Bruckman. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd. 
Jean Bachelet oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Jean Renoir sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, *Nana*, sef gwaith llenyddol gan yr awdur
Émile Zola a gyhoeddwyd yn 1880.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jean Renoir ar 15 Medi 1894 ym Mharis a bu farw yn Beverly Hills ar 5 Tachwedd 2012. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1924 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Commandeur de la Légion d'honneur‎
 * Gwobr Louis Delluc
 * Gwobr Anrhydeddus yr Academi
 * seren ar Rodfa Enwogion Hollywood

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jean Renoir nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  .
2. ↑  Iaith wreiddiol: .
3. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. dyddiad cyrchiad: 7 Mai 2016.
4. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.
5. ↑  "Governors Awards Honorees List".

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: no2016161113

 |
Delw Zeno ar ddarn arian o'i ail deyrnasiad
Ymerawdwr Bysantaidd, neu Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain, o 474 hyd 475 ac eto o 476 hyd 491 oedd **Flavius Zeno**, enw gwreiddiol **Tarasicodissa** neu **Trascalissaeus** (c. 425 – 9 Ebrill 491).

Ganed ef fel Tarasicodissa, Isawriad o arfordir deheuol Anatolia. Daeth i amlyfrwydd fel milwr, ac enillodd ffafr yr ymerawdwr Leo I pan ddatguddiodd fradwriaeth Ardabur, mab y *magister militum* Aspar. Bu bron iddo gael ei lofruddio ar orchymyn Aspar pan ar ymgyrch yn Thrace. Wedi iddo ddychwelyd i Gaergystennin, lladdwyd Aspar ar orchymyn Leo, a daeth Tarasicodissa yn *magister militum* yn ei le. Newidiodd ei enw i Zeno, a phriododd Ariadne, merch yr ymerawdwr, yn 468. Mab ieuanc Zeno ac Ariadne, Leo II, a etifeddodd yr orsedd ar farwolaeth Leo I yn 474, a gwnaed Zeno yn gyd-ymerawdwr. Pan fu farw Leo II yn ddiweddarach y flwyddyn honno, daeth Zeno yn ymerawdwr ar ei ben ei hun.

Nid oedd yn boblogaidd gyda'r bobl, oherwydd mai tramorwr a ystyrid yn farbariad ydoedd. Bu gwrthryfel yn ei erbyn, a'i gorfododd i ffoi i Antioch, a daeth Basiliscus yn ymerawdwr yn 475. Fodd bynnag, aeth Basiliscus yn amhoblogaidd yn fuan, a gallodd Zeno ddychwelyd y flwyddyn wedyn, ac alltudio Basiliscus i Phrygia.

Yr un flwyddyn, diorseddwyd yr ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, Romulus Augustus, gan Odoacer, pennaeth yr Heruli. Llwyddodd i drefnu cytundeb heddwch a Geiseric, a roddodd ddiwedd ar ymosodiadau y Fandaliaid. Bu raid iddo dalu i arweinwyr yr Ostrogothiaid , Theodoric Fawr a Theodoric Strabo, i'w cadw rhag ymosod ar Gaergystennin. Yn ddiweddarach, daeth Theodoric yn frenin yr holl Ostrogothiaid wedi marwolaeth Theodoric Strabo, ond cafodd Zeno wared ohono o'r dwyrain trwy ei berswadio i ymosod ar Odoacer yn yr Eidal.

Bu farw Zeno ar 9 Ebrill, a dewisodd ei weddw, Ariadne, Anastasius I fel ei olynydd.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 122312050
* LCCN: n92096309
* ISNI: 0000 0000 7820 6827
* GND: 100445349
* SUDOC: 06865815X
* BNF: cb16003358v (data)

 |
Castell Penfro, un o gadarnleoedd y Normaniaid yng Nghymru
Cyrhaeddodd milwyr o Normandi Gymru yn 1051, pan ddaeth Ralff o Mantes (nai edward Gyffeswr) yn iarll Henffordd, gan sefydlu rhan o'i fyddin ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr. Olynydd brenhinoedd Sacsonaidd oedd Gwilym Goncwerwr, ac felly nid oedd ganddo fryd ar feddiannu Cymru, a phwrpas amddiffynnol oedd i'w gtynlluniau yn gosod ei fyddin ar y ffin hwn.

O achos cwymp Gruffudd ap Llywelyn ym 1063 doedd Cymru ddim yn wlad gref pan gyrhaeddodd Gwilym Loegr a meddiannu coron y deyrnas honno yn 1066 ar ôl ennill Brwydr Hastings. Sefydlodd iarllaethau yng Nghaer (iarllaeth Caer, Amwythig (iarllaeth Amwythig) a Henffordd (iarllaeth Henffordd). Ond wedi peth amser, brwydrodd yr ieirll hyn yn erbyn y Cymry, gan ehangu eu tir ac adeiladu cestyll. O ganlyniad daeth brenhiniaeth Gwent i ben ym 1086 ac aeth tiriogaeth teyrnas Gwynedd yn llai a llai. Ceir y cyfeiriad cyntaf at y Normaniaid mewn llawysgrifau Cymreig yn 1072 pan laddwyd Maredudd ab Owain o Ddeheubarth gan y Normaniaid.

Er mwyn cadw'r heddwch, cafodd rhai o arweinwyr y Cymry eu cydnabod gan y brenin newydd: Rhys ap Tewdwr yn Neheubarth ac Iestyn ap Gwrgant ym Morgannwg, ond newidiodd y sefyllfa ar ôl i Wilym farw ym 1087. Cipiwyd Morgannwg a Brycheiniog ac aeth Roger o Montgomery, iarll Amwythig, i dde Dyfed lle cododd gastell Penfro.

Bu Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd yn llwyddiannus am gyfnod yn ymladd yn erbyn y Normaniaid, ac yr un fath Rhys ap Tewdwr yn Neheubarth.

Gwilym II
---------

Nid oedd gan fab Gwilym, sef Gwilym II yr un parch at y Cymry, a gan nad oedd yn anrhydeddu cytundebau ei dad ymestynnodd i mewn i rannau dwyreiniol o Gymru, gan gynnwys ymdrechion Bernard de Neufmarché (c. 1050–c. 1125) a lwyddodd i gipio'r tir o'r ffin hyd at Aberhonddu erbyn 1093. lle cododd gastell iddo'i hun a sefydlu Arglwyddiaeth Brycheiniog er mwyn ceisio rheoli'r ardal. Ymladdodd Rhys ap Tewdwr yn ei erbyn, a bu farw; o hynny ymlaen, cynyddodd gafael y Normaniaid ar ddwyrain Deheubarth. Cododd Arnulf Montgomery gastell ym Mhenfro a phenodi Gerald o Windsor (taid Gerallt Gymro) yn gwnstabl.

Yng nghanolbarth Cymru y sefydlodd Philip de Breos. Syrthiodd Morgannwg a oedd yn un o bedair prif deyrnas Cymru, i ddwylo Robert Fitz Hammo.

Erbyn 1135 roedd y rhan fwyaf o'r de yn nwylo'r Normaniaid, ond nid am hir!

1204
----

Pan goronwyd Harri II, o linach Angyw yn 1154, ac yn sicr erbyn i Loegr golli Normandi yn 1204, daeth terfyn ar drefn y Normaniaid yng Nghymru.

Brwydrau
--------

* Brwydr Afon Rhymni
* Brwydr Aberllech
* Brwydr Crogen
* Brwydr Crug Mawr
* Brwydr Cwnsyllt
* Brwydr Garn Goch
* Brwydr Gelli Carnant
* Brwydr Llanllieni
* Brwydr Tal Moelfre
* Brwydr Trefynwy

Gweler hefyd
------------

* Castell mwnt a beili
* Y Mers
* Normaniaid

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Gwyddoniadur Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru; 2008).
Zip World, Chwarel Penrhyn, Bethesda, Bangor Gwynedd - panoramio (2)

Cwmni sydd yn cynnal sawl weiren wib mewn atyniadau twristaidd yng Nghymru yw **Zip World**. Mae un ym Methesda, Mlaenau Ffestiniog ac un ym Metws y Coed.

Cafodd maes chwarae Parc Eirias ei ail-enwi'n Stadiwm Zip World yn 2017.

Zip World Velocity, Bethesda
----------------------------

Zip World Velocity oedd yr atyniad cyntaf a greodd Zip World, ac agorodd i'r cyhoedd ym mis Mawrth 2013. Hon yw'r weiren sip hiraf yn Ewrop a'r gyflymaf yn y byd.

Zip World, Blaenau Ffestiniog
-----------------------------

Mae Zip World Blaenau Ffestiniog yn cynnwys tri atyniad, sef *Titan*, *Bounce Below* a *Caverns*. Y weiren sip gyntaf yn Ewrop i bedwar person yw *Titan*. Maes trampolinau ar rwydiau tanddaearol yw Bounce Below. "Antur o dan y ddaear" yw disgrifiad Caverns.

Zip World, Coedwig Betws y Coed
-------------------------------

Chwe atyniad sydd yn Zip World, Coedwig Betws y Coed, sef *Coaster* (reid o gwmpas y goedwig), *Plumet* (tŵr sydd yn plymio), *Skyride* (siglen enfawr), *Treetop nets* (rhwydi yn uchel yn y coed), *Tree hoppers* (cwrs antur i blant) a *Zip safari* (gwifrau sy'n mynd o goeden i goeden).

Oriel Zip World, Chwarel Penrhyn
--------------------------------

* 
* 
*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Newid enw Parc Eirias i ‘Stadiwm Zip World’, Golwg360 (9 Awst 2017). Adalwyd ar 28 Hydref 2017.
2. ↑  "Gwfan Zip World". *Zip World*. 1/12/17. Check date values in: `|date=` (help)

| * v
* t
* e
Cymru Twristiaeth Cymru |
| --- |
| 
* Economi Cymru

 |
| Sefydliadau | 
* Croeso Cymru
* Cadw

|  |  |
| --- | --- |
| Cwmnïau | 
* Zip World

 |

 |
| Atyniadau | 
* Rhestr eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
* Llwybr Arfordir Cymru
* Rhestr cestyll Cymru
* Parciau cenedlaethol Cymru
* Ardaloedd Harddwch Naturiol Eithriadol Cymru
* Rhestr llynnoedd Cymru
* Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru
* Tai crefydd Cymru
* Saith Rhyfeddod Cymru
* Mynyddoedd
	+ Y pedwar copa ar ddeg
	+ Mynyddoedd uchaf Cymru
* Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol Cymru
* Amgueddfa Cymru
* Trenau Bach Arbennig Cymru
* Traethau baner las Cymru

 |
| Cyhoeddiadau a theithiau | 
* Itinerarium Cambriae
* Wild Wales

 |
| Eraill | 
* Trafnidiaeth
* Maes Awyr Caerdydd
* Diwylliant Cymru

 |
Mynydd isel neu fryn yn ne-orllewin Llŷn, Gwynedd, yw **Mynydd Rhiw** (cyfeiriad grid SH2329). Gorwedd ei gopa 305 medr i fyny.; cyfeiriad grid SH228293. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 64 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Gorwedd Mynydd Rhiw ar arfordir de-orllewin penrhyn Llŷn, tua hanner ffordd rhwng Aberdaron ac Abersoch. Wrth droed y mynydd i'r de ceir pentref Rhiw gyda phlasdy enwog Plas-yn-Rhiw gerllaw. Disgyn llethrau'r mynydd yn bur serth i'r môr ym mhen gorllewinol Porth Neigwl, a cheir golygfeydd da dros y bae hwnnw o'r llethrau uchaf.

Ceir mast radar ar gopa Mynydd Rhiw, ond er hynny mae rhan helaeth y mynydd yn eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ac yn dirlun arbennig o hardd.

Cyfeiria'r bardd R. S. Thomas at y mynydd yn ei lyfrau *Blwyddyn yn Llŷn* a *Neb*.

Ceir lwybrau i ben y mynydd o sawl pwynt, yn cynnwys pentref Rhiw.

Y copa
------

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 304m (997tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Archaeoleg
----------

Ceir amddiffynfa fach Castell Caeron, sy'n dyddio o Oes yr Haearn yn ôl pob tebyg, ar lethr ogledd-orllewinol Mynydd Rhiw.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
**Mynydd Twr**, pwynt uchaf Ynys Gybi, yw'r bryn uchaf ym Môn. Mae'n gorwedd tua 3 km i'r gorllewin o dref Caergybi, gan godi'n syth o Fôr Iwerddon ar ddwy ochr. Ar ei ochr ddwyreiniol ceir tŵr gwylio, neu oleudy, sy'n perthyn i gyfnod y Rhufeiniaid. Yn ogystal ceir grŵp o gytiau, Cytiau Tŷ Mawr, wedi eu hamgylchynu gan fur sy'n dyddio i Oes yr Haearn. Chwarelwyd y cerrig ar gyfer morglawdd Caergybi o'r mynydd yn ogystal; cyfeiriad grid SH218829. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 0metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Enw
---

Mae'r gair *twr* yn yr enw yn golygu 'pentwr, crug'. Mae tuedd weithiau i dybio mai'r gair *tŵr* sydd yma, a gwelir y ffurfiau anghywir 'Mynydd Tŵr' a 'Mynydd y Tŵr' o bryd i'w gilydd.

Caer y Twr
----------

Ar ben Mynydd Twr ceir bryngaer neu bentref caerog a elwir yn Gaer y Twr. Mae'n dyddio i tua'r 2g OC ac yn amgáu tua 17 acer o dir. Garw ac anwastad yw'r tir oddi mewn a does dim olion o'r cytiau heddiw. Ceir caeau bychain ar ffurf terasau i'r gogledd-orllewin, tu allan i'r gaer. Mae'r mur amddiffynnol i'w gweld ar ei orau ar yr ochr ogleddol, gyda thrwch o 13 troedfedd a mur allanol sy'n cyrraedd 19 troedfedd o uchder gyda cherddedfa i'r amddiffynwyr tua llathen yn uwch na'r llawr mewnol.

Hamdden
-------

Mae Mynydd Twr yn denu nifer o ymwelwyr, yn arbennig yn yr haf. Tuag 1 filltir i'r gorllewin ceir goleudy Ynys Lawd a daw nifer o bobl i weld yr adar sy'n nythu ar hyd y clogwyni rhwng Ynys Lawd a Mynydd Tŵr.

Y copa
------

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 220m (722tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Oriel
-----

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Gweler hefyd
------------

* Llyn Twrglas
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Geiriadur Prifysgol Cymru". 2001. Cyrchwyd 22 Chwefror 2023.
2. ↑  Katherine Watson, *North Wales* yn y gyfres 'Regional Archaeologies' (Cory, Adams & Mackay, 1965).
3. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
*Gweler hefyd Nimrod.*
Dinas Assyriaidd hynafol a leolir i'r de o Ninefeh ar lan afon Tigris ym Mesopotamia yw **Nimrud**. Roedd yn cynnwys tua 16 milltir agwar o fewn ei muriau. Lleolir yr adfeilion tua 30 km i'r de-ddwyrain o ddinas Mosul yn Irac. Un o'i henwau hynafol oedd *Kalhu*. Fe'i galwyd yn Nimrud gan yr Arabiaid ar ôl yr arwr chwedlonol Nimrod y cyfeirir ato yn y Beibl fel helwr nerthol (cf. Genesis 10:11-12; Micah 5:6; I Cronicl 1:10).

Ceidwad Porth o Nimrud (Amgueddfa Brydeinig)
Stela o Nimrud
Mae Nimrud wedi ei uniaethu â safle'r ddinas Beiblaidd **Calah** neu **Kalakh**. Cyhoeddwyd Nimrud yn brifddinas ymerodraeth Assyria gan y brenin Shalmaneser I yn y 13g CC, pan oedd eisoes wedi sefyll am dros fil o flynyddoedd. Daeth yn enwog fel prifddinas y brenin mawr Ashurnasirpal II o Assyria (c. 880 CC). Cododd balas anferth a themlau yno. Disgrifir y wledd i ddathlu cwblhau'r gwaith yn 879 CC ar stele a ddarganfuwyd yno. Roedd tua 100,000 o bobl yn byw yno yn amser Ashurbannipal, ac roedd y ddinas yn addurnedig â gerddi botanegol a sw. Cododd y brenin Shalmaneser III (858-824 CC), mab Ashurbannipal, y Ziggurat Fawr a theml gerllaw. Atgyweirwyd y palas gan yr archaeolegwyr ac mae'n un o ddwy enghraifft yn unig o balas Assyriaidd, gyda phalas Sennacherib yn Nineveh.

Parhaodd yn brifddinas Assyria tan 710 CC pan symudwyd y brifddinas i Khorsabad ac wedyn Nineveh. Ond parhaodd yn ganolfan bwysig gyda phalas brenhinol nes iddi gael ei difetha yn 612 CC pan syrthiodd Assyria i'r Mediaid a'r Babiloniaid.

Cloddiwyd safle Nimrud am y tro cyntaf rhwng 1845 a 1851 gan Austen Henry Layard. Cyhoeddwyd ffrwyth ei waith yn y llyfr enwog *Nineveh and Its Remains* (neu *Discoveries at Nineveh*), a gafodd ddylanwad mawr ar astudiaethau Beiblaidd. Mae eraill a fu'n llafurio yn cynnwys Hormuzd Rassam (1853-54 a 1877-79), W. K. Loftus (1854-55), George Smith (1873), Max Mallowan (1949-57), David Oates (1958-62), Julian Orchard (1963), Gwasanaeth Hynafiaethau Irac (1956, 1959-60, 1969-78 a 1982-92), Janusz Meuzynski (1974-76), Poalo Fiorina (1987-89) a John Curtis (1989).

Darganfuwyd nifer o *bas-reliefs* trawiadol, gwaith ifori, a chefluniau anferth, yn cynnwys un o Ashurnasirpal II a llewod gyda phennau dynol yn gwarchod porth y palas winged, yn ogystal ag arysgrifiadau niferus am deyrnasiad Ashurnasirpal II sy'n ei wneud y brenin mwyaf adnabyddus o'r cyfnod hwnnw yn y Dwyrain Canol. Darganfuwyd temlau cysegredig i Ninurta ac Enlil, a Nabu, duw'r celfyddydau.

Cafwyd hyd i balasau Ashurnasirpal II, Shalmaneser III, and Tiglath-Pileser III. Darganfuwyd Obelisc Du enwog Shalmaneser III gan Layard yn 1846. Mae'n dathlu buddugoliaethau'r brenin yn y cyfnod 859-824 CC.

Mae'r "Trysor Nimrud" yn gasgliad o 613 darn o addurnwaith aur a gemau gwerthfawr. Er i archaeolegwyr ofni ei fod wedi diflannu yn yr ysbeilio a ddigwyddodd ym Magdad ar ôl cwymp Saddam Hussein, cafodd ei "ail-ddarganfod" yn 2005.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Nimrud/Calah
* (Saesneg) Delweddau o Nimrud Archifwyd 2004-06-12 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) *National Geographic*
* (Saesneg) "Treasure of Nimrud rediscovered" Archifwyd 2008-10-12 yn y Peiriant Wayback.
Mae **Mynydd Tywi (copa dwyreiniol)** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN779606. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 511metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 545 metr (1788 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Catocala elocata
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain goch Ffrainc**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd coch(-ion) Ffrainc**; yr enw Saesneg yw *French red underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Catocala elocata*. Ei diriogaeth yw canol Ewrop, de Ewrop, Gogledd Affrica, Anatolia, Uzbekistan, a Kazachstan.

Bwyd
----

Prif fwyd yr oedolyn ydy dail helygen a phoplysen.

Isrywogaethau
-------------

* *Catocala elocata elocata*
* *Catocala elocata locata* Staudinger, [1892]

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain goch Ffraincyn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Mae **Mynydd Moel** yn gopa mynydd a geir yng Nghadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth. Mae copa Mynydd Moel yn amlwg i'w weld o dref Dolgellau ac yn aml mae'n cael ei gam adnabod fel mynydd Cadair Idris gan dwristiad ac ymwelwyr i'r dref.

Uchder
------

Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 796m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 863 metr (2831 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain wen ymyl lydan**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd ymyl lydan**; yr enw Saesneg yw *Broad-bordered White Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Anarta melanopa*. Fe'i ceir yn Ewrop, yr Alpau, Sgandinafia a Japan.

*Hadula melanopa rupestralis* yn yr Alpau

Isrywogaethau
-------------

* *Hadula melanopa melanopa* (Scandinafia)
* *Hadula melanopa rupestralis* (Alpa)
* *Hadula melanopa brunnea* (Gwledydd Prydain)
* *Hadula melanopa koizumidakeana* (Japan)

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain wen ymyl lydan yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Er nad oedd yr Almaenwyr yn cwyno llawer pan erlidiodd y SA yr Iddewon, Comiwnyddion, a'r Sosialwyr, erbyn 1934 roedd cryn dipyn o bryder ynglŷn â'r lefel o drais a wnaethai'r "crysau brownion".
Cyfres o ddienyddiadau gwleidyddol i gael gwared ar y Sturmabteilung (SA), sef y crysau brownion parafilwrol oedd **Noson y Cyllyll Hirion** (a elwir weithiau'n "**Putsch Röhm**" neu "**Operation Hummingbird Kolibri**". Digwyddodd hyn rhwng 30 Mehefin a 2 Gorffennaf, 1934 pan oedd yr Almaen o dan reolaeth y Natsiaid.

Penderfynodd Adolf Hitler weithredu yn erbyn yr SA a'u harweinydd, Ernst Röhm, oherwydd ystyriai annibyniaeth yr SA a'u hoffter o ymladd stryd yn fygythiad i'w bŵer. Roedd hefyd eisiau cymodi gydag arweinwyr y Reichswehr, lluoedd milwrol swyddogol yr Almaen a oedd yn ofni ac yn casau'r SA—yn benodol uchelgais Röhm i gyfuno'r Reichswehr gyda'r SA o dan ei arweiniad ei hun. Yn y pen draw, defnyddiodd Hitler y cyfle hwn i ymosod neu gael gwared ar y bobl a feirniadai ei arweinyddiaeth, yn enwedig y rhai hynny a oedd yn deyrngar i'r Îs-Ganghellor Franz von Papen, ac i dalu'r pwyth yn ôl ar rai gelynion.

Bu farw o leiaf 85 o bobl yn ystod y cliriad, er mae'n bosib fod cannoedd yn fwy wedi marw, a bod miloedd o bobl a ystyriwyd yn fygythiad wedi eu harestio. Lladdwyd y rhan fwyaf gan y *Schutzstaffel* (SS) a'r *Gestapo (Geheime Staatspolizei)*, heddlu cudd y gyfundrefn. Cryfhaodd y cliriad gefnogaeth y Reichswehr i Hitler. Darparodd sylfeini cyfreithiol i'r gyfundrefn Natsïaidd hefyd, am fod y llysoedd Almaenig a'r cabinet wedi anwybyddu canrifoedd o waharddiadau cyfreithiol yn erbyn lladd cyfreithiol er mwyn dangos eu teyrngarwch i'r gyfundrefn.

Cyn gweithredu'r cynllwyn, weithiau arferai'r cynllunwyr gyfeirio ato fel "Hummingbird" (Almaeneg: *Kolibri*), oherwydd dyna oedd y gair côd er mwyn gweithredu'r criwiau dienyddio ar ddiwrnod y puro. Ymddengys mai ar hap a damwain y dewiswyd enw'r cynllun. Daw'r ymadrodd "Noson y Cyllyll Hirion" yn Almaeneg o gyfnod cyn y digwyddiad ei hun, ac fe'i ddefnyddir yn gyffredinol i gyfeirio at weithred o ddialedd. Mae Almaenwyr yn dal i ddefnyddio'r term "*Röhm-Putsch*" ("Röhm coup d’état") i ddisgrifio'r digwyddiad, oherwydd dyna oedd y term a ddefnyddiwyd gan y Natsïaid ar y pryd, er gwaetha'r awgrym fod y llofruddiaethau'n angenrheidiol er mwyn osgoi *coup*. Er mwyn pwysleisio hyn, mae awduron Almaenig yn defnyddio dyfynodau neu'n ei ddisgrifio fel *yr hyn a ddywedir oedd* Röhm-Putsch.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Kershaw (1998) t.508
2. 1 2  Evans (2005), p. 39. "At least eighty-five people are known to have been summarily killed without any formal legal proceedings being taken against them. Göring alone had over a thousand people arrested."
3. ↑  Kershaw, *Hitler*, (1999), p. 517. "The names of eighty-five victims [exist], only fifty of them SA men. Some estimates, however, put the total number killed at between 150 and 200."
4. ↑  Kershaw, *Hitler*, (1999), p. 515.
5. ↑   "Röhm-Putsch". Deutsches Historisches Museum (DHM), Amgueddfa Hanesyddol yr Almaen.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain felen dywyll**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd melyn tywyll**; yr enw Saesneg yw *Small Dark Yellow Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Anarta cordigera*. Gogledd Ewrop yw ei brif diriogaeth ond fe'i ceir hefyd hyd at yr Alpau.

21–26 mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf ac fe'i ceir ar ei adain ym Mai a Mehefin, mewn un genhedlaeth.

Prif fwyd y siani flewog ydy mathau o *Vaccinium uliginosum* a *Arctostaphylos uva-ursi*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain felen dywyll yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Am ddefnyddiau eraill gweler Ionia (gwahaniaethu).
Lleoliad Ïonia yng ngorllewin Anatolia
Gwlad Roegaidd ar arfordir gorllewinol Anatolia neu Asia Leiaf (Twrci heddiw) yn oes yr Henfyd oedd **Ïonia** (Hen Roeg: Ιωνία). Roedd yn cynnwys y diriogaeth ar hyd yr arfordir o Phocaea yn y gogledd ger aber Afon Hermus (yn awr Afon Gediz), i Miletus yn y de, ger aber Afon Maeander, ac roedd yn cynnwys ynysoedd Chios a Samos. Roedd yn ffinio ag Aeolia yn y gogledd, a Lydia yn y dwyrain ac a Caria yn y de.

Yn ôl chwedlau'r Ïoniaid, cafodd y llwyth hwnnw ei enw oddi wrth Ïon, mab y duw Apolon a Creusa, merch brenin Athen. Yn ôl traddodiad y Groegiaid, sefydlwyd dinasoedd Ïonia gan wladychwyr o ddinasoedd Gwlad Groeg a yrwyd hwynt o'r Peloponnesus gan yr Achiaid, a symudasant i Attica, ac o'r ardal honno aeth minteioedd ohonynt i sefydlu ar ororau Asia tua 1050 CC. Dinasoedd Ïonia oedd Miletus, Myus, Priene, Effesus, Colophon, Lebedus, Teos, Erythrae, Clazomenae a Phocaea. Yn ddiweddarach meddiannwyd Smyrna (İzmir yn awr) gan yr Ïoniaid.

Yn ystod teyrnasiad Cresws (560 - 545 CC.) fel brenin Lydia, daeth dinasoedd Ïonia dan ei reolaeth ef. Pan orchfygwyd Cresws gan Cyrus Fawr, brenin Persia, daeth Ïonia yn rhan o Ymerodraeth Persia. Tua 500 CC gwrthryfelodd dinasoedd Ïonia yn erbyn y Persiaid, a chawsant rywfaint o gymorth gan Athen ac Eretria. Arweiniodd hyn at Ryfeloedd Groeg a Phersia o 491 CC.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Bae Chang-ho yw ***Noson Las Ddofn*** a gyhoeddwyd yn 1985. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***깊고 푸른 밤*** ac fe'i cynhyrchwyd yn Ne Corea. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Coreeg. 

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1985. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Back to the Future* sef ffilm wyddonias
Americanaidd am fachgen a’i gar yn cael ei yrru i’r dyfodol. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,100 o ffilmiau Coreeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Bae Chang-ho ar 16 Mai 1953 yn Daegu. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Yonsei.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Bae Chang-ho nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ein Dyddiau Ifanc Llawen |  |  | Corëeg | 1987-01-01 |
| *Hello God* |  | De Corea |  | 1987-01-01 |
| *Love Story* |  | De Corea | Corëeg | 1996-01-01 |
| Noson Las Ddofn |  | De Corea | Corëeg | 1985-03-01 |
| *Stairway To Heaven* |  | De Corea | Corëeg | 1992-02-15 |
| *The Last Witness* |  | De Corea | Corëeg | 2001-01-01 |
| The Winter That Year Was Warm |  |  |  | 1984-09-29 |
| *黄真伊* |  | De Corea | Corëeg | 1986-01-01 |
| *꼬방동네 사람들* |  | De Corea |  | 1982-07-17 |
| *젊은 남자* |  | De Corea | Corëeg | 1994-12-17 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Rhaglen adloniant yw ***Noson Lawen***. Mae wedi cael ei darlledu ar S4C bob blwyddyn ers 1982 ac mae'n arddangos doniau cantorion, digrifwyr a chorau o flaen cynulleidfa fyw, boed mewn sgubor, stiwdio deledu neu neuadd chwaraeon. Mae nifer o bobl wedi bod yn gyfrifol am gyflwyno'r rhaglen, gan gynnwys Glan Davies.

Cynhyrchiad
-----------

Darlledwyd y rhifyn cyntaf ar 11 Tachwedd 1982, wythnos ar ôl lansio sianel deledu S4C. Cynhyrchwyd y gyfres gan gwmni Teledu'r Tir Glas bryd hynny. Recordiwyd y rhaglen gyntaf ar Fferm Tyddyn 'Ronnen, Llanuwchllyn, Gwynedd a'r cyflwynydd cyntaf oedd yr actor Trefor Selway. Roedd perfformiadau gan gantorion Triawd Lliw, Côr Merched Uwchllyn gydag Elin Mair Jones yn cyfeilio ar y delyn, Triawd Menlli, gyda Gwenda Williams, Einion Edwards, Plant Llanuwchllyn, o dan arweiniad Robin Glyn ac Audrey Williams.

Roedd y cyfresi gwreiddiol yn adlewyrchu gwreiddiau gwledig y rhaglen, gyda'r gynulleidfa yn eistedd ar bêls gwair, gyda'r perfformwyr wedi eu gosod ar drelar fferm.

Erbyn 1996 y cynhyrchydd oedd cwmni Tonfedd (Tonfedd Eryri yn ddiweddarach) ac yna Cwmni Da.

Gweler hefyd
------------

* Noson Lawen (traddodiad gwerin)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Noson Lawen yn edrych ymlaen ac edrych yn ôl wrth i rifyn cyntaf o’r sioe gael ei darlledu eto. S4C (26 Mehefin 2015). Adalwyd ar 25 Awst 2016.

Dolenni allanol
---------------

* *Noson Lawen* ar wefan S4C
* (Saesneg) *Noson Lawen*  ar wefan Internet Movie Database
Arfbais Ávila
Dinas yng ngorllewin Sbaen yw **Ávila**, yng nghymuned ymreolaethol Castilla y León, a phrifddinas talaith Ávila. Mae'n enwog am y mur sy'n amgylchynu'r ddinas, sydd mewn cyflwr arbennig o dda, ac am y nifer fawr o eglwysi.

Saif ar fryn creigiog, 1,182 medr uwch lefel y môr. Mae hanes y ddinas yn mynd yn ôl i'r cyfnod cyn y Rhufeiniaid, pan oedd Óbila yn un o gaerau (*castros*) llwyth y Vetones. Yn y cyfnod Rhufeinig, gelwid y ddinas yn Abila neu Abela. Gellir gweld llawer o olion o'r cyfnod hwn. Yn ddiweddarach daeth yn ddinas Fisigothaidd, ac roedd mynachlog wedi ei sefydlu yma cyn 687. Yn ddiweddarach cipiwyd hi gan y Mwslimiaid, a daeth yn ddinas strategol bwysig, gyda llawer o ymladd rhyngddynt hwy a'r Cristionogion a geisiai ei chipio. Yn y cyfnod yma yr adeiladwyd y muriau, rhwng yr 11g a'r 14g.

Mae Ávila yn enwog fel man geni'r santes Teresa o Ávila. Yma hefyd y ganed Isabel I, brenhines Castilla, y cerddor Tomás Luis de Victoria a'r athronydd a llenor Jorge Santayana. Cyhoeddwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd yn 1985.

Muriau Ávila **.**
Mae **Mynydd Trawsnant** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN821484. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 378 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 517 metr (1696 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mynydd Dudwel** (Saesneg: *Dudwell Mountain*) yn gopa mynydd a geir yn Sir Benfro; cyfeiriad grid SM907231. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 65 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 178 metr (584 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mynyddoedd yng ngogledd Sir Benfro yn ne-orllewin Cymru yw **Mynydd Preseli**, hefyd **Mynydd Preselau**, **Y Preseli** neu **Y Preselau**. Maent yn rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro, ac yn ymestyn o gyffiniau Abergwaun yn y gorllewin hyd ar ardal Crymych yn y dwyrain.

Y copa uchaf yw Foel Cwmcerwyn (536 medr). Copaon eraill yw Carn Ingli, Foel Eryr, Foel Feddau, Frenni Fach, Frenni Fawr a Foel Drygarn. Ceir nifer fawr o olion o gyfnodau cynhanesyddol yn y Preselau; y mwyaf adnabyddus efallai yw cromlech Pentre Ifan. Ceir nifer fawr o olion o Oes yr Efydd o gwmpas Carn Ingli, a chredir fod yr ardal hon wedi bod o bwysigrwydd arbennig yn y cyfnod hwnnw. Credir bod y meini glesion sy'n ffurfio rhan o adeiladwaith Côr y Cewri wedi dod o ardal Carn Menyn (neu Carn Meini) yma. Ceir hefyd garneddi o Oes yr Efydd a bryngaerau o Oes yr Haearn, er enghraifft ar Foel Drygarn a Charn Ingli.

Ceir cyferiad at y Preselau yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, lle mae'r Twrch Trwyth yn glanio ym Mhorth Clais ar ôl anrheithio Iwerddon, ac yna'n mynd i Preselau, gan ladd pedwar o wŷr Arthur yng Nghwm Cerwyn. Lleolir llawer o ddigwyddiadau *Pwyll Pendefig Dyfed* yn y Preselau hefyd, er enghraifft ar ddechrau'r hanes, mae Pwyll yn hela yng Nglyn Cuch.

Arferai'r diwydiant llechi fod yn bwysig yma, er nad oes yr un o'r chwareli yn parhau ar agor erbyn hyn.

Magwyd y bardd Waldo Williams yn yr ardal, ac mae "Preseli" yn un o'i gerddi enwocaf, sy'n dechrau gyda'r cwpled cyfarwydd:

Mur fy mebyd, Foel Drigarn, Carn Gyfrwy, Tal Mynydd,
Wrth fy nghefn ymhob annibyniaeth barn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Waldo Williams, *Dail Pren* (argraffiad newydd, Gwasg Gomer, 1991), tud. 29.

Dolenni allanol
---------------

* BBC Adnabod Ardal Preseli
* BBC Adnabod Ardal Preseli 2

  

* Prif grib Mynydd Preseli. Mae'r garreg fawr ar y chwith yn gofeb i'r bardd Waldo Williams.Prif grib Mynydd Preseli. Mae'r garreg fawr ar y chwith yn gofeb i'r bardd Waldo Williams.
* Carn Edward a Cerrig Lladron, PreseliCarn Edward a Cerrig Lladron, Preseli
Mae **Mynydd Ton** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid SS949940. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 447 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 535 metr (1755 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mynydd Tryfan** yn gopa mynydd a geir ger Llansannan ym Mynydd Hiraethog, Sir Conwy; cyfeiriad grid SH976655. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 293 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 402 metr (1319 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Mae **Mynydd Machen** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid ST223900. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 177 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 362 metr (1188 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Chwedl Sant Pedr a'r Diafol
---------------------------

Dywed un chwedl y bu Sant Pedr yn ymweld a Chymru. Ar ymddangosiad sydyn y Diafol, cododd nifer o feini mawrion a'u gosod yn ei ffedog er mwyn gallu eu cario yn rhwyddach. Erlidiwyd ef gan y Diafol, a bu'r ddau'n neidio o gopa un mynydd i'r llall. Wrth i'r Diafol lanio ar gopa Mynydd Machen, arhosodd er mwyn dal ei anadl a dechreuodd Sant Pedr daflu'r meini tuag ato, gan eu gadael ar wasgar o gwmpas y fro.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cymru yn 1234 (Marchia Wallie a Pura Wallia)  
  
     Pura Wallia (Cymru Rydd)     Tirioedd a feddianwyd gan Llywelyn Fawr yn 1234     Marchia Wallie (tiroedd bwrwniaid estron y Mers.)
*Am yr ardal ddaearyddol gyfoes, gweler Gororau Cymru.*
**Y Mers** (Saesneg: *The March(es)*) yw'r enw Cymraeg am y tiriogaethau Normanaidd a orweddai rhwng y Gymru Gymreig annibynnol a Lloegr yn yr Oesoedd Canol.

Fe'i rheolid gan deuluoedd Normanaidd grymus o'u canolfannau yng Nghaer, Amwythig a Henffordd. Yn raddol, trwy gydbriodas, cymathwyd y teuluoedd hyn i deuluoedd uchelwrol Cymreig a Seisnig ac mewn canlyniad mae haneswyr yn tueddu i'w galw yn Eingl-Normaniaid a/neu, yn fwy diweddar, yn Gambro-Normaniaid. Mae'r term yn cynnwys yr arglwyddiaethau mwy diweddar a grëwyd ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru yn 1282-83, e.e. Swydd y Waun, Brwmffild a Iâl ac Arglwyddiaeth Dinbych. Yn ogystal, mae tiriogaethau'r Normaniaid yn ne Cymru, o Went i Sir Benfro, yn cael eu cynnwys hefyd, fel rheol.

Rhestr arglwyddiaethau'r Mers
-----------------------------

Mae'r rhestr yma yn cynnwys unedau a grewyd gan yr arglwyddi Normanaidd yn ogystal ag unedau Cymreig - cymydau ac ati - a aeth i'w meddiant. Nodir yr enwau Saesneg/ffurfiau Seisnigaidd yn achos enwau sydd efallai'n llai cyfarwydd.

* Amwythig
* Arberth (*Narberth*)
* Blaenllyfni
* Brycheiniog
* Brwmffild a Iâl
* Buellt
* Caer
* Caerleon a Brynbuga (*Caerleon and Usk*)
* Cas-gwent (*Strigoil* neu *Chepstow*)
* Castell y maen (*Hungtington*)
* Cawrse (*Caus*)
* Cedewain a Ceri
* Cemais
* Clifford
* Colunwy (*Clun*)
* Croesoswallt
* Cydweli
* Daugleddau (neu 'Cas-wis')
* Deuddwr
* Dinbych
* Dyffryn Clwyd
* Elfael
* Cilgerran
* Ewias Lacy
* Y Fenni
* Gwerthrynion
* Gŵyr
* Henffordd
* Hwlffordd
* Is Cennen
* Llanandras (*Presteigne*)
* Llanhuadain (*Llawhaden*)
* Llansteffan
* Llanymddyfri
* Llwydlo (*Ludlow*)
* Maelienydd
* Maesyfed (*Radnor*)
* Mawddwy
* Morgannwg
* Mynwy a'r Teirtref (*Monmouth and Threecastles*)
* Pebidiog
* Penarlâg (*Hawarden*)
* Penfro
* Powys Wenwynwyn (*Powisland*)
* Talacharn (*Laugharne*)
* Trefaldwyn (*Montgomery*)
* Swydd y Waun (*Chirkland*)
* Wigmor (*Wigmore*)
* Ystrad Alun (*Moldsdale*)
* Y Teirswydd (Gorddwr, Llannerch Hudol, Ystrad Marchell)
* Trefynwy (*Monnow* neu *Monmouth*)

Gweler hefyd
------------

* Y ffin rhwng Cymru a Lloegr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyngor Sir Wrecsam, *The Princes and the Marcher Lords*
2. ↑  R. R. Davies, *The Age of Conquest: Wales 1063-1415* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1991), atodiad
3. ↑  John Davies, *Hanes Cymru* (Penguin, 1990), t.223, map Deddf Uno 1536