Academydd, awdur, a phersonoliaeth deledu Americanaidd oedd **Charles Van Doren** (12 Chwefror 1926 – 9 Ebrill 2019) sydd yn nodedig am ei ran yn sgandal y sioeau cwis yn y 1950au.

Ganed ef yn Ninas Efrog Newydd i deulu llenyddol amlwg yng ngogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau. Bardd a beirniad llenyddol oedd ei dad Mark Van Doren, a fyddai'n athro Saesneg ym Mhrifysgol Columbia am ddeugain mlynedd, a'i fam oedd y nofelydd a golygydd Dorothy Van Doren, Graffe gynt. Mynychodd Charles y "City and Country", ysgol flaengar yn Greenwich Village, cyn dysgu'r clarinét yn yr Uwchysgol Cerdd a Chelf yng ngogledd Manhattan. Astudiodd lenyddiaeth y Gorllewin yng Ngholeg St John yn Annapolis, Maryland, cyn gwasanaethu yng Nghorfflu Awyr Byddin yr Unol Daleithiau yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Wedi'r rhyfel derbyniodd ei radd baglor yn y celfyddydau breiniol o Goleg St John ym 1947, ac aeth ymlaen i Brifysgol Columbia i ennill gradd meistr mewn mathemateg a ffiseg ym 1949. Aeth ar gymrodoriaeth i Brifysgol Caergrawnt ac astudiodd ym y Sorbonne am gyfnod cyn dychwelyd i Columbia i ennill doethuriaeth mewn llenyddiaeth Saesneg ym 1955. Yno dechreuodd ddarlithio, gan rannu swyddfa gyda'i dad, a oedd bellach yn athro llawn.

Cyfarfu Van Doren ag Al Freedman, un o gynhyrchwyr Barry & Enright Productions, y cwmni a gynhyrchodd y sioe gwis *Twenty-One* (1956–58) ar gyfer sianel deledu NBC. Ar y pryd, bu cystadleuwr o'r enw Herb Stempel yn hynod o lwyddiannus, ond nid oedd y cwmni Geritol, noddwr y rhaglen, yn credu ei fod yn bersonoliaeth ddigon carismatig. Mewn ymgais i ddenu mwy o wylwyr, a phlesio'r hysbysebwr, cynlluniodd Freedman a'i gyd-gynhyrchydd Dan Enright i roi Van Doren i gystadlu â Stempel a chreu drama ar y sioe. Ymddangosodd Van Doren ar *Twenty-One* yn gyntaf yn Nhachwedd 1956, a daeth y gynulleidfa yn hoff iawn ohono, am iddo ymddangos yn olygus a bonheddig o'i gymharu â Stempel. Collodd Stempel i Van Doren, ac o Ionawr i Fawrth 1957 enillodd Van Doren gyfanswm o $129,000 (rhyw $1 miliwn heddiw) cyn ildio'i safle yn bencampwr ar y sioe i Vivienne Nearing. Cynigwyd iddo gontract gydag NBC, ac ymddangosodd yn fynych ar raglenni diwylliannol tra'n parhau i ddarlithio ym Mhrifysgol Columbia. Ym 1957 priododd Charles Van Doren â Geraldine Bernstein, a chawsant un mab ac un ferch.

Ym 1958, daeth sïon am anonestrwydd ym myd y sioeau cwis i'r amlwg, a chafodd Van Doren ei gwestiynu gan is-erlynydd sirol Manhattan, Joseph Stone, ond ni chyfaddefai ei ran yn y sgandal nes iddo annerch ymchwiliad gan Gyngres yr Unol Daleithiau ym 1959. Ymddiswyddodd Van Doren o Brifysgol Columbia, a chafodd ei ddiswyddo gan NBC. Fe'i cafwyd yn euog o anudoniaeth ym 1962 a derbyniodd ddedfryd ohiriedig o garchar.

Wedi'r sgandal, cafodd Van Doren waith fel golygydd gyda'r *Encyclopædia Britannica* yn Chicago. Cyd-weithiodd â Mortimer Adler ar argraffiad newydd o'r gyfrol *How to Read a Book* (1965), ac ysgrifennodd Van Doren sawl llyfr ffeithiol arall gan gynnwys *The Joy of Reading* (1985) ac *A History of Knowledge* (1991). Cyrhaeddodd swydd is-lywydd cwmni'r *Encyclopædia Britannica* erbyn iddo ymddeol ym 1982. Ymgartrefodd Van Doren yn hen fwthyn ei rieni yn Cornwall, Connecticut, ac addysgodd efe a'i wraig mewn cangen leol o Brifysgol Connecticut. Ni siaradodd yn gyhoeddus am y sgandal nes iddo ysgrifennu erthygl ar gyfer *The New Yorker* yn 2008. Bu farw Charles Van Doren yn Canaan, Connecticut, yn 93 oed.

Portreadir Van Doren gan Ralph Fiennes yn y ffilm ddrama *Quiz Show* (1994) sy'n seiliedig ar hanes y sgandal.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Michael Carlson, "Charles Van Doren obituary", *The Guardian* (17 Ebrill 2019). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 21 Mehefin 2020.
2. ↑  (Saesneg) Robert D. McFadden, "Charles Van Doren, a Quiz Show Whiz Who Wasn’t, Dies at 93", *The New York Times* (10 Ebrill 2019). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 12 Ebrill 2019.