recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Arf** yw unrhyw beth sydd wedi ei wneud i ladd neu niweidio person neu anifail. Gellir defnyddio pethau nad ydynt wedi eu gwneud i'r pwrpas fel arf hefyd. Maent yn cael eu defnyddio yn erbyn personau mewn rhyfel ac yn erbyn anifeiliaid wrth hela.

Cofnodwyd defnydd o arfau syml gan tsimpansîaid, sydd wedi eu gweld yn eu defnyddio ar gyfer hela. Yr arfau dynol cynharaf i'w darganfod hyd yma yw wyth gwyawffon bren o'r Almaen, sy'n dyddio i tua 400,000 o flynyddoedd yn ôl. Roedd yr arfau cynharaf o bren neu garreg, ond gyda chynnydd technolegol daethpwyd i'w gwneud o efydd ac yna o haearn. Tua diwedd yr Oesau Canol, cyrhaeddodd powdwr gwn i Ewrop o Tsieina, a datblygwyd arfau tân, yn enwedig y gwn. Nid oedd y gynnau cynnar yn effeithiol iawn, ond gyda datblygiad y dechnoleg, cymerodd gynnau o wahanol fathau le arfau megis y cleddyf a'r bwa.

Pan ddyfeisiwyd yr awyren yn gynnar yn yr 20g, datblygodd y defnydd o arfau eraill, megis bomiau a ollyngir o'r awyr. Tua'r un cyfnod, datblygodd y defnydd o nwy gwenwynig yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, a welodd hefyd ddatblygiad y tanc. Gwelodd yr Ail Ryfel Byd y defnydd cyntaf o arf niwclear.

Mathau o arf
------------

* Cleddyf
* Gwaywffon
* Bwyell
* Bwa
* Balista
* Gwn
* Arf gemegol
* Arf niwclear

Gweler hefyd
------------

* Arf dinistr torfol

Chwiliwch am ***arf***  
yn Wiciadur.
Mae **Ogof Ffynnon Ddu-pant Mawr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1963 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1120.95 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Stob Choire Claurigh (copa gogleddol)** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN262742. Y fam fynydd ydy Stob Choire Claurigh.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Deleted Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Stingwern Hill** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SJ132014. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 178metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 358 metr (1175 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Stob Coire Creagach** neu **Binnein an Fhidhleir** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Inveraray i Crianlarich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN230109. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Stob Coire Sgriodain (copa deheuol)** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN359738. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Ivan Silvestrini yw ***Arrivano i Prof*** a gyhoeddwyd yn 2018. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal. Lleolwyd y stori yn Rhufain. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Michele Braga. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan 01 Distribution.

 Mae'r ffilm *Arrivano i Prof* yn 100 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2018. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Guilty* sef ffilm drosedd gan Gustav Möller.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Ivan Silvestrini ar 22 Ionawr 1982 yn Rhufain.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Ivan Silvestrini nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Arrivano i Prof |  | yr Eidal |  | 2018-01-01 |
| Come non detto |  | yr Eidal | Eidaleg | 2012-01-01 |
| Dragonheart: Vengeance |  | Unol Daleithiau America |  | 2020-01-01 |
| *Lontano da te* |  | yr EidalSbaen |  |  |
| Monolith |  | yr Eidal | Saesneg | 2016-01-01 |
| heno ill 2 |  | yr Eidal |  | 2017-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Etholaeth seneddol yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Tatton**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Tatton yn Swydd GaerEtholaeth Tatton yn Swydd Gaer
* Swydd Gaer yn LloegrSwydd Gaer yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1997: Neil Hamilton (Ceidwadol)
* 1997–2001: Martin Bell (Annibynnwr)
* 2001–2017: George Osborne (Ceidwadol)
* 2017–presennol: Esther McVey (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Mae **Stob Coire an Laoigh - Beinn na Socaich** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN236734.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Apollo yn eistedd ar yr Omphalos (darn arian bath, Antiochus Soter, c. 330 CC)
Maen marmor (Groeg όμφαλός), yn Nheml Apollo yn Delphi, Gwlad Groeg, a ddynodai ganolbwynt y Byd, yn ôl y Groegwyr (ystyr *omphalos* yw "bogail", "*navel*"; daw'r gair Lladin *umbilicus* ohono, benthyciad o'r Roeg).

Safai yng nghysegrfa fewnol y deml o flaen cerflun aur o'r duw Apollo ac o'i flaen yr oedd yr aelwyd sanctaidd â'i fflam tragwyddol. Roedd ar ffurf silindraidd wedi'i addurno â brodwaith cerfiedig tebyg i rwydwaith o ganghennau; tybir mai coeden sanctaidd oedd yr *omphalos* yn wreiddiol. Roedd yn perthyn i'r amser cyn sefydlu'r *pantheon* Olympaidd, yn gysegredig i'r fam-dduwies Gaia. Yn ddiweddarach ddaeth yn rhan o gwlt y duw Apollo a chwareai ran bwysig yn nefodaeth Oracl Delphi.

Mae Omphalos yn enw ar un o frenhinesau cynnar Lydia yn ogystal. Mewn hen chwedl Roeg mae hi'n cael ei phortreadu fel merch eithriadol hardd a swynodd yr arwr Ercwlff (Hercules / Herakles). Dichon ei bod yn cynrychioli agwedd ar y Dduwies Fawr, neu offeiriades yn ei gwasanaeth, yn y chwedl honno.

Ceir Omphalos arall ar ynys Crete. Dywedir bod llinyn umbilical y duw Zeus wedi disgyn i'r ddaear yno.

Ffynonellau
-----------

* J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (Llundain, d.d.)
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (argraffiad newydd, Llundain, 1902)
Hen domen, neu fwnt, o'r Oesoedd Canol ydy **Tomen y Cefnlloer** (neu **Domen Foel Fochras**), Lleoliad: Llanfyllin, Powys; cyfeiriad grid SJ118225. Mae'n mesur c.27-28m mewn diametr a 4.2m o uchder a cheir llwyfan ar gyfer y 'beili' ar ddwyrain y bryncyn, sydd oddeutu 18m wrth 22m.

Fe godwyd y rhan fwyaf o'r tomenni hyn yng Nghymru rywdro rhwng degawdau olaf yr 11g ac ail hanner y 12g allan o bridd a charreg, gyda ffos o'u cwmpas fel rheol. Y Normaniaid ddaeth â'r math hwn o amddiffynfa o Ffrainc i wledydd Prydain a mabwysiadwyd y dechnoleg gan y Cymry.

Fe'i cofrestrwyd gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: MG026 .

Mae'r clwstwr mwyaf o'r tomennydd hyn drwy wledydd Prydain i'w weld yn ardal y gororau (neu'r Mers): sef Swydd Amwythig, Swydd Gaer, Swydd Henffordd, Powys a Sir y Fflint fel y caiff ei adnabod heddiw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Coflein[*dolen marw*]; adalwyd 16 Ionawr 2015
2. ↑  Data Cadw
3. ↑  ["Gwefan *English Heritage*; adalwyd 22/10/2010 (Saesneg)". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-10-25. Gwefan *English Heritage*; adalwyd 22/10/2010 (Saesneg)]
Gwyddonydd a gwleidydd Americanaidd a Ffrengig yw **Susan George** (ganed 29 Mehefin 1934), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel gwyddonydd cyfrifiadurol, peiriannydd, mathemategydd ac ymchwilydd deallusrwydd artiffisial.

Mae hi'n gyd-aelod ac yn llywydd bwrdd y Sefydliad Trawswladol yn Amsterdam ac yn feirniadol iawn o bolisïau cyfredol y Gronfa Ariannol Ryngwladol (IMF) a Banc y Byd (IBRD). Mae hefyd yn feirniadol o bolisïau diwygio strwythurol Consensws Washington ar ddatblygiad y Trydydd Byd. Mae hi;n enedigol o America ond bellach yn byw yn Ffrainc, ac mae ganddi ddinasyddiaeth ddeuol ers 1994.

Manylion personol
-----------------

Ganed Susan George ar 29 Mehefin 1934 yn Akron ac wedi gadael yr ysgol leol mynychodd Brifysgol Smith, Massachusetts ac Ysgolion Astudiaethau Pellach yn y Gwyddorau Cymdeithasol lle bu'n astudio Mathemateg.

Gyrfa
-----

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

* Mudiad Democratiaeth o fewn Ewrop, 2025

Gweler hefyd
------------

* Mathemateg bur
* Ystadegaeth
* Geometreg
* Rhestr o wyddonwyr o Gymru

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 164160492
* LCCN: n79036840
* ISNI: 0000 0001 1260 9292
* GND: 124468101
* SELIBR: 350516
* SUDOC: 026888009
* BNF: cb12264972b (data)
* NDL: 00440743
* NKC: mub2013757520
* BNE: XX914072

 |
Mae **Stob an Aonaich Mhoir - Carn Dearg** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN533675. Enw'r fam fynydd ydy Stob an Aonaich Mhoir.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Arthur's Pass**, sy'n 920 medr o uchelder, yn croesi Alpau'r De ar Ynys y De, Seland Newydd.

Lleoliad
--------

Cofeb Arthur Dudley Dobson
Mae'r Bwlch yn 140 cilomedr o Christchurch a 95 cilomedr o Greymouth ar Ffordd Genedlaethol 73, rhwng dyffrynnoedd Afon Otira i'r gorllewin ac Afon Bealey i'r dwyrain. Enwir y Bwlch ar ôl Syr Arthur Dudley Dobson (1841–1934), a arweiniodd y grŵp cyntaf o bobl Ewropeaidd ar ei draws o ym 1864. Roedd Dobson wedi clywed bod y bwlch wedi cael ei ddefnyddio'n achlysurol gan grwpiau o helwyr o'r arfordir gorllewinol. Credir hefyd bod yr awdur ac archwiliwr Samuel Butler wedi gweld y bwlch ond erioed wedi'i ddefnyddio.

Mae Rheilffordd Seland Newydd y Canoldir yn croesi'r Alpau yma hefyd, trwy dwnnel Otira, 8.5 cilomedr o hyd. Agorwyd y twnnel ym 1923. Ystirir llwybr y trên 'Tranzalpine' o Christchurch i Greymouth fel un o'r rhai mwyaf trawiadol yn y byd. Defnyddir y lein hefyd ar gyfer cludo glo o byllau'r arfordir gorllewinol.

Pentref Arthur's Pass
---------------------

Mae yna hefyd bentref o'r un enw a'r bwlch, sydd â phoblogaeth o 54. Yn ychwanegol, mae gan 59 o bobl *batch* yn y pentref. Sefydlwyd y pentref, o'r enw 'Bealey Flat Settlement' ar y pryd, ym 1906 ar gyfer gweithwyr ar dwnnel Otira. Caewyd yr ysgol lleol yn 2003.

Parc Cenedlaethol
-----------------

Sefydlwyd Parc Genedlaethol Bwlch Arthur ym 1929, trydydd parc cenedlaethol Seland Newydd.

Bywyd gwyllt
------------

Gwelir y Kea yn aml iawn yn yr ardal. Yr unig barot alpaidd yn y byd, mae'n hapus i gymryd tameidiau o fwyd oddi wrth twristiaid. Mae ganddo natur chwaraegar, ac yn mwynhau cnoi darnau rwber oddi ar geir. Adar eraill a welir yma yw'r Kiwi, Morepork, Tui, Weka, Kaka ac Aderyn Cloch, ac ymysg adar o dramor, ji-binc, llinos werdd, nico a drudwy. Mae Dryw y Carreg yn gyffredin yn yr ucheldir o gwmpas Bwlch Arthur.

* Afon BealeyAfon Bealey
* Kea yn cnoi rwber
* Traphont OtiraTraphont Otira

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Article on Arthur's Pass on NZ History website; accessed 1 January 2010
2. ↑  Reed, A. W. (2010). Peter Dowling (gol.). *Place Names of New Zealand*. Rosedale, North Shore: Raupo. t. 31. ISBN 978-0-14-320410-7. `|access-date=` requires `|url=` (help)

* Gwefan Bwlch Arthur
* Gwefan newzealand.com
* Gwefan Parc Genedlaethol Bwlch Arthur
Cyfrol o straeon gan Andrew Thomas a Terwyn Davies yw ***Tommo: Stori'r Sŵn Mawr*** a gyhoeddwyd yn 2014 gan Wasg Gomer. Man cyhoeddi: Llandysul, Cymru.

Cyfrol yn llawn o ddarluniau a straeon difyr yn adrodd hanes y DJ bywiog a swnllyd Andrew "Tommo" Thomas (neu i roi ei enw llawn: Andrew Paul Thomas) o Aberteifi, un o gyflwynwyr y prynhawn ar Radio Cymru. Un o Grymych yw ei dad.

Gadawodd yr ysgol cyn gynted ag y medrai, cario'r post, cynnal discos yn Aberteifi ac yn Sbaen, torri beddau, gweithio mewn siop cigydd, ac yna dechrau darlledu ar Radio Ceredigion. Nodir fod nifer o ddarlledwyr adnabyddus wedi dechrau eu gyrfaoedd yn gweithio'n ddi-dâl ar yr orsaf honno. 

Mae'r darlun o sut mae'r gorsafoedd masnachol, lleol hyn yn cael eu rhedeg yn agoriad llygad, ac mae'n amlwg eu bod yn llefydd delfrydol i ddysgu'r grefft os yw'r egni a'r awydd gennych chi. Ac mae gan Tommo lond sied wair o egni a brwdfrydedd. Ar yr adeg yr unwyd gorsafoedd radio y de-orllewin – Radio Ceredigion, Radio Sir Benfro, Radio Sir Gâr, Scarlet FM a Nation Hits yn ardal Abertawe – roedd e'n gwneud pum rhaglen yr un pryd ar bum gorsaf wahanol! Ac yn gwneud y cyhoeddiadau ar Barc y Scarlets ar brynhawniau Sadwrn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017
Clerigwr ac un o gyfieithwyr y Beibl i'r Gymraeg oedd **Thomas Huet** (m 19 Awst 1591).

Mae’n debyg mai yn Sir Frycheiniog y cafodd ei eni. Bu'n aelod o Coleg Corpus Christi, Caergrawnt (cyn 1544), ac wedyn yn feistr Coleg y Drindod Sanctaidd, Pontefract, Swydd Efrog. Cafodd nifer o swyddi eglwysig yng Nghymru rhwng 1559 a 1565. O 1562 i 1588 roedd yn godwr canu yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi. Cyn-sylfaenydd Coleg yr Iesu, Rhydychen, oedd ef.

Cynorthwyodd Huet Richard Davies, Esgob Tyddewi, a’r ysgolhaig William Salesbury, i gyfieithu’r Testament Newydd i’r Gymraeg (1567). Roedd gan Huet gyfrifoldeb arbennig am gyfieithu Llyfr y Datguddiad.

Bu farw Huet ar 19 Awst 1591 yn Nhŷ Mawr, Llysdinam, Sir Frycheiniog, a chafodd ei gladdu yng nghangell eglwys Llanafan Fawr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Cymraeg Arlein; Gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru; adalwyd 17 Chwefror 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 2495653
* LCCN: nr93005450
* ISNI: 0000 0000 7830 454X
* BNF: cb12079486q (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
*Am y dref yn yr Eidal, gweler Susa (Yr Eidal).*
Sffincs adeiniog o balas Darius Fawr yn Susa.
Hen ddinas yn yr hyn sy'n awr yn Iran oedd **Susa** (Hebraeg **שושן**, **Shushan**; Groeg: Σοῦσα, **Sousa**; Lladin **Susa**). Ar wahanol adegau, bu'n brifddinas yr Elamitaid, Ymerodraeth Persia ac ymerodraeth Parthia. Saif tua 250 km (150 milltir) i'r dwyrain o Afon Tigris yn nhalaith Khūzestān; heddiw saif tref Shush ar y safle.

Roedd Susa yn un o ddinasoedd hynaf y byd, efallai yn mynd yn ôl i tua 4200 CC. Daeth yn brifddinas Ymerodraeth Elam, ac mae'n ymddangos yng ngofnodion hynaf y Sumeriaid. Ceir nifer o gyfeiriadau at Susa yn y Beibl hefyd; yma y lleolir digwyddiadau Llyfr Esther, a cheir beddrod yma y dywedir ei fod yn fedd Daniel.

Tua 2330 CC, ymgorfforodd Sargon Fawr Susa yn yr Ymerodraeth Acadaidd, ond erbyn tua 2004 CC, roedd eto yn brifddinas yr Elamitiaid. Yn 647 CC, dinistriwyd y ddinas gan frenin Assyria, Assurbanipal, ac yn 538 CC cipiwyd hi gan y Persiaid dan Cyrus Fawr. Dan fab Cyrus, Cambyses II, symudwyd prifddinas yr ymerodraeth o Pasargadae i Susa.

Yn 331 CC, cipiwyd y ddinas gan Alecsander Fawr, ac wedi marwolaeth Alecsander, daeth yn rhan o'r Ymerodraeth Seleucaidd dan yr enw **Seleukeia**. Pan enillodd Parthia ei hannibyniaeth, daeth Susa yn un o'r ddwy brifddinas, gyda Ctesiphon. Cipiwyd y ddinas gan yr ymerawdwr Rhufeinig Trajan yn 116. Dinistriwyd y ddinas gan fyddinoedd Islam yn 638, ac eto gan y Mongoliaid yn 1218. Wedi hynny, gadawyd hi i adfeilio.
Roedd  **Thomas Jeremiah Williams** (1872 - 12 Mehefin 1919) yn fargyfreithiwr, yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig ac yn Aelod Seneddol.

Bywyd Personol
--------------

Roedd Thomas Jeremiah Williams, yn fab i William Williams Aelod Seneddol Dosbarth Abertawe. Cafodd ei addysgu yn University College School, Llundain, Coleg Technegol Sheffield a Choleg Firth.

Priododd Laura Alice Marlow. Ganwyd iddynt un ferch: Gwenith Alice Thomas (née Williams) 22/10/1913 - 11/01/2008.

Gyrfa
-----

Roedd Williams yn gweithio yn y sector hyfforddiant technegol a masnachol. Roedd yn gyfarwyddwr ar nifer o gwmnïau, yn bennaf yn y diwydiant tunplat, ond hefyd â buddiannau yn y sectorau pwll glo a'r rheilffordd. Cymhwysodd yn fargyfreithiwr ym 1902 gan ymarfer yng Nghylchdaith Cymru a Chaer.

Gyrfa Gwleidyddol
-----------------

Safodd Williams yn enw'r Blaid Ryddfrydol yn etholaeth Gŵyr gan gael ei drechu gan ymgeisydd Rhyddfrydol Llafur, Eryr Glan Gwawr ym 1906, cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol dros Dosbarth Abertawe mewn isetholiad ym 1915 gan ddal y sedd hyd ddiddymu'r sedd ym 1918. Cafodd ei ethol yn AS cyntaf etholaeth newydd Dwyrain Abertawe ym 1918, ond bu farw yn 47 mlwydd oed y flwyddyn ganlynol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Liberal MP Dead LLGC Papurau Cymru arlein Abergavenny Chronicle 20 Mehefin 1919  adalwyd 19 Tach 2014
2. ↑  MR. T.J. WILLIAMS M.P. FOR SWANSEA EAST PASSES AWAY TO-DAY LLGC Papurau Cymru Arlein Cambrian Daily Leader 12 Mehefin 1919  adalwyd 19 Tach 2014

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**David Brynmor Jones** | **Aelod Seneddol dros Dosbarth Abertawe**1915 – 1918 | Olynydd:***diddymu'r etholaeth*** |
| Senedd y Deyrnas Unedig |
|
| Rhagflaenydd:***etholaeth newydd*** | **Aelod Seneddol dros Dwyrain Abertawe**1918 – 1919 | Olynydd:**David Matthews** |
Gwleidydd Llafur yw **Susan Elan Jones AS** (ganwyd 1 Mehefin 1968). Cafodd ei hethol fel Aelod Seneddol De Clwyd yn Etholiadau San Steffan 2010, yn dilyn ymddeoliad Martyn Jones o'r sedd cyn yr etholiad.. Collodd y sedd yn etholiad 2019 i'r Ceidwadwr Simon Baynes.

Daw Susan Elan Jones o Rosllannerchrugog yn wreiddiol, ac mae'n byw ar hyn o bryd ym Mhentre Bychan gerllaw. Astudiodd ym Mhrifysgol Bryste ac ym Mhrifysgol Caerdydd. Bu'n gweithio fel athrawes Saesneg yn Siapan am gyfnod ar ôl graddio, ac yna bu'n gweithio i elusennau am bymtheg mlynedd cyn cael ei hethol yn Aelod Seneddol.

Bu'n Ysgrifennydd Seneddol i Harriet Harman AS. Roedd yn aelod o'r Pwyllgor Materion Cymreig ac yn weithgar mewn grwpiau trawsbleidiol ar banelu coed, hen reilffyrdd, a dyfrffyrdd.

Mae'n siaradwraig Gymraeg ac yn ymgyrchydd dros y Gymraeg; yn ystod ei haraith gyntaf yn Nhŷ'r Cyffredin rhoddodd beth o hanes yr iaith i'w chyd-aelodau gan grybwyll y Welsh Not. Wrth ymhyfrydu yn y ffaith ei bod wedi gallu tyngu llw yn Gymraeg wrth ymuno â'r Senedd, talodd deyrnged i rai (gan gynnwys ei phennaeth pan oedd yn yr ysgol, Mrs Mair Miles Thomas) sydd wedi ymladd er mwyn sicrhau hawliau sifil i siaradwyr Cymraeg.

Mae wedi bod yn gefnogol i frwydr Cymdeithas yr Iaith i ddiogelu dyfodol S4C yn sgil bwriadau Llywodraeth bresennol y Deyrnas Unedig i roi'r sianel yng ngofal y BBC. Mae hefyd wedi galw ar ei phlaid ei hun i fod yn fwy parod i frwydro dros y Gymraeg fel y mae wedi brwydro dros achosion eraill ar hyd y blynyddoedd, gan ddadlau mai'r Blaid Lafur yw'r blaid naturiol i weithio dros achosion radical o'r fath.

Mae hi hefyd wedi dadlau dros gyhoeddi treuliau Aelodau Seneddol yn llawn. Caiff ei threuliau hi eu cyhoeddi ar ei gwefan yn fisol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Blog byw noson Etholiad 2010, golwg360.com
2. ↑  3.11pm, Susan Elan Jones, TheyWorkForYou.com
3. ↑  ‘Angen newid agwedd Llafur at yr iaith,’ meddai AS, golwg360.com
4. ↑   Archifwyd 2011-04-24 yn y Peiriant Wayback. gwefan susanelanjones.co.uk

Dolenni allanol
---------------

* Susan Elan Jones AS Archifwyd 2011-04-24 yn y Peiriant Wayback. gwefan swyddogol
* Susan Elan Jones Jones AS Archifwyd 2011-08-09 yn y Peiriant Wayback. proffil ar wefan y Blaid Lafur
Nofelydd o Loegr yw **Susan Fletcher** (ganwyd 1979).

Fe'i ganed yn Birmingham yn 1979. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Efrog (BA mewn Saesneg) a Phrifysgol Dwyrain Anglia (MA mewn Ysgrifennu Creadigol).

Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf, *Eve Green*, yn 2004 gan Four Estate, argraffnod o HarperCollins. Mae'n cynnwys hanes merch wyth oed sy'n cael ei hanfon i fywyd newydd yng nghefn gwlad Cymru. Disgrifir Cymru fel lle lle mae blodau'n ymddangos yn rhyfedd ar drothwy'r drws a lle mae pobl yn edrych arni ddwywaith. Gyda theimlad fod pobl yn dweud celwydd wrthi, mae'n ceisio darganfod cyfrinach dywyll ei theulu - heb wybod bod mwy eto o dywyllwch i ddod gyda diflaniad sinistr y ferch leol Rosemary Hughes. Enillodd y nofel Wobr Whitbread First First 2004, gwobr Clwb yr Awduron a Gwobr Betty Trask; cafodd ei rhoi ar y rhestr fer ar gyfer Gwobr Llyfrau'r LA Times ac fe'i dewiswyd ar gyfer rhestr Ddarllen Haf Richard a Judy Channel 4. 

Mae ei nofelau dilynol wedi cyrraedd rhestr fer gwobr John Llewellyn Rhys, gwobr ffuglen Urdd yr Awduron a gwobr Nofel Rhamantaidd y Flwyddyn. Enillodd ei nofel *Witch Light* wobr St Maur en Poche 2013 yn Ffrainc.

Virago, argraffnod o Little, Brown Book Group yw cyhoeddwr Fletcher, bellach. Mae hefyd wedi gweithio fel Cymrawd o'r Gronfa Lenyddol Frenhinol ym Mhrifysgol Caerwrangon (2016–18). Rhyddhawyd ei seithfed nofel, *House of Glass*, yn Nhachwedd 2018.

Cyhoeddwyd ei hail nofel, *Oystercatchers*, yn 2007, a'i thrydydd, *Corrag*, yn 2010. Cafodd *Corrag*  ei rhoi ar restr fer Gwobr Goffa John Llewellyn-Rhys 2010 ac mae'n adrodd hanes Corrag, a garcharwyd fel gwrach ym 1692. Cyhoeddwyd *The Silver Dark Sea* (2012) a *A Little in Love* (2014), ei nofel cyntaf i arddegwyr, a ysbrydolwyd gan y clasur *Les Misérables* gan Victor Hugo.

Gweithiau
---------

*(Hyd at Gorffennaf 2019)*
* *Eve Green* (2004)
* *Oystercatchers* (2007)
* *Corrag* (2010); a gyhoeddwyd hefyd dan y teitl *Witch Light* a *The Highland Witch* yn America
* *The Silver Dark Sea* (2012)
* *A Little in Love* (2014)
* *Let Me Tell You About a Man I Knew* (2016)
* *House of Glass* (November 2018)

Anrhydeddau
-----------

*

Gweler hefyd
------------

* Susan Fletcher Crawford, arlunydd o Glasgow

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyffredinol:. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
2. ↑  Rhyw:. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
3. ↑  Dyddiad geni: *Gemeinsame Normdatei*. dyddiad cyrchiad: 16 Hydref 2015. "Susan Fletcher". "Susan Fletcher".
4. ↑  Man geni: Deutsche Nationalbibliothek; Berlin State Library; Bavarian State Library; Austrian National Library (yn de, en), *Gemeinsame Normdatei*, Wikidata Q36578, adalwyd 12 Rhagfyr 2014
5. ↑  Y Cyngor Prydeinig; adalwyd 11 Gorffennaf 2019.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 66750268
* LCCN: n2004031171
* ISNI: 0000 0001 2137 6021
* GND: 130131598
* SUDOC: 123999235
* BNF: cb15041410b (data)
* NKC: xx0244590

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **oren llinell felen**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod oren llinell felen**; yr enw Saesneg yw *Yellow-line Quaker*, a'r enw gwyddonol yw *Agrochola macilenta*. Fe'i ceir yn Ewrop a'r Dwyrain Canol.

Bwyd
----

*Carpinus*, *Crataegus*, *Fagus*, *Populus*, *Prunus*, *Ulmus*, *Salix*, *Quercus*, *Calluna*, *Hieracium* and *Plantago*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r oren llinell felen yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **oren coch**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod oren coch**; yr enw Saesneg yw *Brick*, a'r enw gwyddonol yw *Agrochola circellaris*. Fe'i ceir yn Ewrop.

Lindys

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r oren coch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Heddwas o Gymro oedd **Arthur Rees Rowlands** (14 Mai 1922 – 2 Rhagfyr 2012) a ddaeth yn enwog fel "y Plismon Dall" wedi iddo golli ei olwg pan gafodd ei saethu gan leidr ar bont ym Machynlleth ym 1961.. Fe'i ganwyd yn y Bala yn fab i ffermwr.

Ar 2 Awst 1961 roedd Arthur Rowlands ar batrôl yn ardal Pont ar Ddyfi am 3 o'r gloch y bore ar ei ffordd adre o Fachynlleth i Gorris. Daeth o hyd i Robert Boynton, a dywedodd Boynton iddo, "*you shouldn’t have come, I'm gonna kill you*" cyn saethu gwn siot .410 at Arthur. Daeth plismyn o Scotland Yard i drefnu helfa am Boynton, a daethant o hyd iddo yn pluo cyw iâr ger afon. Bu farw Boynton yn Ysbyty Broadmoor ym 1994 tra'n bwrw dedfryd o garchar am 32 mlynedd.

Wedi iddo wella o'i anafiadau, dychwelodd Arthur Rowlands i weithio ar switsfwrdd Heddlu Gogledd Cymru yng Nghaernarfon, a chafodd hefyd yrfa fel darlledwr gan gyfrannu at raglen *Canllaw* BBC Radio Cymru. Derbyniodd Fedal George am ddewrder, a chafodd ei urddo'n aelod o Orsedd y Beirdd ym 1980. Bu farw yn ei gartref yng Nghaernarfon yn 2012 yn 90 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Stephens, Meic (28 Ionawr 2013). Arthur Rowlands: Policeman who was awarded the George Medal. *The Independent*. Adalwyd ar 30 Ionawr 2013.
2. 1 2   Un noson yng ngolau'r lleuad. BBC. Adalwyd ar 14 Ionawr 2013.
3. 1 2  (Saesneg) Police Federation pays tribute to PC Arthur Rowlands. Ffederasiwn Heddlu Cymru a Lloegr (3 Rhagfyr 2012). Adalwyd ar 14 Ionawr 2013.
4. 1 2   Cyn-blismon a gafodd ei ddallu yn marw yn 90 oed. Golwg360 (3 Rhagfyr 2012). Adalwyd ar 14 Ionawr 2013.
5. 1 2   Teyrnged i'r 'plismon dewr'. BBC (2 Rhagfyr 2012). Adalwyd ar 14 Ionawr 2013.
6. ↑  (Saesneg) Awarded the George Medal. *The London Gazette* (2 Chwefror 1962). Adalwyd ar 31 Ionawr 2013.

Llyfryddiaeth
-------------

* Baines, Enid Wyn. *Mae'r Dall yn Gweld: Stori Bywyd Arthur Rowlands* (Tŷ ar y Graig, 1983). ISBN 0946502145

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 48181205
* LCCN: n84236906

 |
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Bujar Kapexhiu yw ***Tela Për Violinë*** a gyhoeddwyd yn 1987. Fe'i cynhyrchwyd yn Albania. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Albaneg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Andon Qesari, Agim Qirjaqi, Met Bega a Pavlina Mani. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1987. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Last Emperor* sef ffilm gan Bernardo Bertolucci. Hyd at 2022 roedd o leiaf 364 o ffilmiau Albaneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Bujar Kapexhiu ar 22 Mawrth 1944 yn Tirana.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Bujar Kapexhiu nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Dy Herë Mat |  | Albania | Albaneg | 1986-01-01 |
| Edhe Ashtu Edhe Kështu |  | Albania | Albaneg | 1989-01-01 |
| Stolat Në Park |  | Albania | Albaneg | 1988-01-01 |
| Tela Për Violinë |  | Albania | Albaneg | 1987-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Howard Williams yn trafod ei gêm yn 1974 yn erbyn Anatoly Karpov
Cyn-chwaraewr gwyddbwyll rhyngwladol Cymreig yw **Arthur Howard Williams** (ganwyd 1950). Daw o Gwm Rhondda'n wreiddiol ond mae bellach yn byw yn Llechryd, Ceredigion.

Dysgodd chwarae gwyddbwyll yn 10 oed pan brynodd ei dad set iddo'n anhreg Nadolig, a phan aeth i Ysgol Ramadeg Y Bont-faen ymunodd gyda'r Clwb Gwyddbwyll yno. Enillodd Bencampwriaeth Gwyddbwyll Cymru i blant dan 14 oed yn 1964, ac wedyn dan bymtheg oed yn 1965. Yn 1966 enillodd Bencampwriaeth Gwyddbwyll Prydain dan 16 oed.

Daeth yn gydradd gyntaf ym Mhencampwriaeth Gwyddbwyll Prydain yn 1974, ond collodd y gêm ailgyfle. Yn 1974 hefyd chwaraeodd yn erbyn Anatoly Karpov ddaeth yn Bencampwr Gwyddbwyll y Byd flwyddyn yn ddiweddarach.

Mae Howard Williams wedi bod yn Bencampwr Gwyddbwydd Cymru 18 o weithiau, ac wedi ennill y teitl yn 1971, 1972, 1974, 1975, 1979-80, 1980-81, 1981-82 ac 1986, a'i rannu yn 1968, 1977, 1978, 1982-83, 1987, 1988, 1991, 1993, 1994 a 2011. Cynrychiolodd ei wlad mewn 8 Olympiad Gwyddbwyll rhwng 1972 ac 1986.

Yn 1973 cyhoeddodd **Alekhine's Defence**, llyfr ar Amddiffyniad Alekhine ar y cyd gyda'r chwaraewr gwyddbwyll o Loegr, Richard Eales. Ef hefyd oedd olynydd T. Llew Jones fel golygydd *Y Ddraig*, cylchgrawn gwyddbwyll Cymru.

Cafodd ei ysgogi i ddysgu Cymraeg wrth chwarae dros Gymru yn Olympiad Gwyddbwyll Buenos Aires yn Yr Ariannin yn 1978 pan glywodd ei gyd-chwaraewr rhyngwladol Iolo Ceredig Jones yn siarad yr iaith yn y gwesty gyda phobl o'r Wladfa. Mae Williams wedi dysgu i siarad Cymraeg yn rhugl a chynganeddu.

Mae'n dal i chwarae gwyddbwyll dros glwb Aberteifi.

Cyfeiriadau
-----------

*Howard Williams, Meistr Gwyddbwyll a Chynganeddwr*, Y Faner Newydd, Rhifyn 38, 2006.

Dolenni allanol
---------------

* Gêmau Arthur Howard Williams ar gemaugwyddbwyll.com Archifwyd 2013-09-24 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 43461509
* LCCN: n90649660
* ISNI: 0000 0000 6760 3923

 |
Mae'r term **Treialon Amser** i'w gael mewn nifer o chwaraeon rasio. Mae unigolyn (neu weithiau tîm) yn rasio yn erbyn y cloc i gael yr amser cyflymaf am gyflawni cwrs penodedig. Dyma o ble y daw'r term Ffrangeg: *Contre-la-montre*, yn llythrennol 'yn erbyn y cloc', y term Saesneg: yw *Time Trial* a caiff hwn ei fyrhau'n aml i *TT*.

Ym myd seiclo, er enghraifft, mae'n arferol i glybiau amatur ddal Treialon Amser ar y ffordd agored (10 milltir yn draddodiadol, gyda Treial Amser 25 milltir rwan ac yn y man) yn wythnosol yn ystod y tymor rasio rhwng mis Mawrth a Medi, anfonir cystadleuwyr i ffwrdd gydag ysbaid 60 eiliad rhwng pob un fel arfer. Cyfeirir at rhain fel Dechreuon Ysbaid. Gall treial amser hefyd fod yn ras seiclo trac neu ar y ffordd, ac weithiau bydd yn rhan o Ras Sawl Cam, megis y Tour de France.

Mae rasys tebyg, yn erbyn y cloc, ymosod amser, yn bodoli mwn nifer o emau fideo.

Yng nghystadleuthau sgïo traws gwlad a biathlon, caiff sgïwyr eu hanfon allan gydag ysbaid o 30 i 60 eiliad rhwng pob un.

Yn nhreialon amser rhwyfo, caiff y cychod eu hanfon allan gyda ysbaid o 10 i 20 eiliad rhwng pob un, gelwir rhain fel arfer yn "rasys pen."

Gweler Hefyd
------------

* Biathlon
* Sgïo traws gwlad
* Treial Amser Tîm
* Ymosod amser
* Tour de France
* Treial Amser Ynys Manaw
* Treial Amser ar y trac
* Treial Amser Unigol
* Ras pen
* Treial Amser Bushy Park

Dolenni Allanol
---------------

* Rasio Treialon Amser De California Archifwyd 2020-11-04 yn y Peiriant Wayback.
* Rhestr Pwncampwyr y Byd, Treialon Amser Archifwyd 2007-12-24 yn y Peiriant Wayback.
Awdurdod unedol yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Swydd Amwythig** (Saesneg: *Shropshire*) neu (er mwyn gwahaniaethu rhwng yr awdurdod a'r swydd seremonïol) **Cyngor Swydd Amwythig**.

Mae gan yr ardal arwynebedd o 3,197 km², gyda 323,136 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ag awdurdod unedol Telford a Wrekin i'r dwyrain, yn ogystal â siroedd Swydd Gaer i'r gogledd, Swydd Stafford i'r dwyrain, Swydd Gaerwrangon i'r de-ddwyrain, Swydd Henffordd i'r de, Powys i'r gorllewin a Sir Wrecsam i'r gogledd-orllewin.

Awdurdod unedol Swydd Amwythig yn sir seremonïol Swydd Amwythig
Ffurfiwyd yr awdurdod ar 1 Ebrill 2009. Cyn y dyddiad hwnnw roedd Swydd Amwythig yn sir an-fetropolitan wedi'i rhannu yn bum ardal an-fetropolitan: Bwrdeistref Croesoswallt, Bwrdeistref Amwythig ac Atcham, Ardal Bridgnorth, Ardal Gogledd Swydd Amwythig ac Ardal De Amwythig. (Cyn 1998 roedd Telford a Wrekin (dan yr enw *The Wrekin*) hefyd wedi bod yn ardal an-fetropolitan yn y sir an-fetropolitan, ond daeth yn awdurdod unedol annibynnol ar y sir yn y flwyddyn honno.)

Rhennir yr awdurdod yn 201 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Lleolir pencadlys yr awdurdod yn nhref Amwythig. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Bridgnorth, Broseley, Cleobury Mortimer, Clun, Craven Arms, Croesoswallt, Church Stretton, Yr Eglwys Wen, Ellesmere, Llwydlo, Market Drayton, Much Wenlock, Shifnal, Trefesgob a Wem.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 9 Ebrill 2021
Roedd **Arthur Reginald Probert** (30 Medi 1909 – 14 Chwefror 1975) yn wleidydd Llafur Cymreig ac yn Aelod Seneddol dros Aberdâr.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Proberts ym 1907 yn Aberdâr yn fab i Albert John Probert, tafarnwr. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg y Bechgyn, Aberdâr.

Priododd Muriel Taylor ym 1938, yr oedd hi yn ferch i William Taylor o Abercwmboi a chawsant dwy ferch.

Gyrfa
-----

Bu'n gweithio fel swyddog atgyweirio ystadau tai i Gyngor Dinesig Aberdâr. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gwasanaethodd yn yr Awyrlu Brenhinol a bu'n gwasanaethu yn yr Alban, yr Almaen a Denmarc.

Gyrfa Gwleidyddol
-----------------

Roedd Probert yn aelod gweithgar o Undeb y Gweithwyr Trafnidiol a Chyffredinol a gwasanaethodd fel ysgrifennydd Cyngor Llafur Aberdâr. Wedi marwolaeth David Emlyn Thomas AS Aberdâr ym 1954, safodd Probert yn Ymgeisydd y Blaid Lafur mewn isetholiad ym mis Hydref yr un flwyddyn gan gael ei ethol i Dŷ'r Cyffredin. Cadwodd afael ar y sedd hon hyd ei ymddeoliad adeg Etholiad Cyffredinol, Chwefror 1974.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  PROBERT, ARTHUR REGINALD yn Y Bywgraffiadur arlein  adalwyd 24 Rhagfyr 2014

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**David Emlyn Thomas** | **Aelod Seneddol dros Aberdâr**1954 – 1974 | Olynydd:**Ioan Evans** |
Gwyddor sy'n ymdrin â throsedd yn nhermau ymddygiad yr unigolyn ac amodau cymdeithasol yw **troseddeg**. Ymwnaed hefyd â datblygiad y gyfraith, achosion a chydberthnasau tor-cyfraith, a dulliau o rwystro a rheoli ymddygiad troseddol. Un o'i phrif isfeysydd yw penydeg.

Hanes y ddisgyblaeth
--------------------

Prif arloeswr troseddeg oedd Cesare Lombroso (1835–1909), yr ymchwilydd cyntaf i geisio esbonio ymddygiad y troseddwr yn nhermau'i nodweddion corfforol. Cyn hynny, cafodd tor-cyfraith ei hystyried yn fethiant ar ran moesoldeb yr unigolyn neu'n batholeg gymdeithasol. Yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g, ymdrechodd sawl gwyddonydd lunio damcaniaeth fiolegol ar droseddu, drwy astudiaethau o ddiffygion meddyliol, cydberthynas y bersonoliaeth a'r corff, a nodweddion genetig y drwgweithredwr. Mae troseddeg gyfoes yn ymdrin â'r pwnc drwy ddulliau seicolegol a chymdeithasegol yn hytrach na biolegol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   troseddeg. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 19 Mawrth 2019.
2. ↑  Terence Morris, "Criminology" yn *The Fontana Dictionary of Modern Thought* golygwyd gan Alan Bullock ac Oliver Stallybrass (Llundain: Fontana, 1977), t. 144

Dolen allanol
-------------

* Adnoddau cyfraith a throseddeg (Prifysgol Aberystwyth)
Athronydd Groegaidd hynafol oedd **Thales** (620au CC – 540au CC) a sefydlodd yr ysgol Ïoniaidd.

Brodor ydoedd o Miletus, yn Asia Leiaf, a blodeuodd yn y 6g CC. Ychydig iawn a wyddys am amgylchiadau ei fywyd. Mynegir ei fod wedi cynghori yr Ïoniaid, y rhai a fygythid gan y Persiaid i ffurfio cynghrair yn erbyn eu gelyn grymus, ac i wneud Teos yn brifddinas. Mewn cyfnod diweddarach, dywedir ei fod wedi perswadio'r Milesiaid i dynnu yn ôl o gynghrair oedd rhyngddynt â'r brenin Croesus i wrthwynebu Cyrus Fawr. Mynegir hefyd iddo ragfynegi'r diffyg a fu ar yr haul yn nheyrnasiad Alyattes.

Yn ôl traddodiad yr hen Roegiaid, un o'r Saith Gŵr Doeth oedd Thales. Yr hyn a roddodd iddo hawl i'r teitl hwnnw oedd ei ddoethineb anarferol, yn hytrach nag unrhyw orchestion damcaniaethol. Er hynny, y mae iddo enw uchel yn hanes athroniaeth damcaniaethol. Ystyria rhai ef fel y Groegwr cyntaf a ffurfiodd ddamcaniaeth ar gyfansoddiad y greadigaeth. Yn ôl ei ddamcaniaeth, yr egwyddor wreiddiol o bob peth ydyw dŵr: o'r hwn y deilliai pob peth, a dychwelai pob peth yn ddŵr eilwaith. Mae yn dra thebygol taw ffurf o holldduwiaeth o ryw fath oedd ei athroniaeth ef. Nid ysgrifennodd ei ddamcaniaethau, ac nis gellir cael un syniad am nodwedd ei athrawiaeth, ond a ellir ei gasglu oddi wrth yr hyn a ddywedir amdano gan Roegwyr diweddarach megis Herodotus ac Aristoteles.

Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun sydd wedi ei addasu o *Y Gwyddoniadur Cymreig*, cyhoeddiad sydd yn y parth cyhoeddus.
Mae **Tŷ Croes** ("Cymorth – Sain" ynganaid ) wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 16 Rhagfyr 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 28.25 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ffilm ddrama heb sain (na llais) gan y cyfarwyddwyr Frank Hall Crane a Hugo Ballin yw ***Thais*** a gyhoeddwyd yn 1917. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Thais*** ac fe’i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Jules Massenet. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Goldwyn Pictures.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Mary Garden a Hamilton Revelle. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o 4:3. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1917. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Immigrant* sef ffilm fud o Unol Daleithiau America a gyfarwyddwyd gan Charlie Chaplin. 
David Abel oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, *Thaïs*, sef gwaith llenyddol gan yr awdur Anatole France a gyhoeddwyd yn 1890.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Frank Hall Crane ar 1 Ionawr 1873 yn San Francisco a bu farw yn Woodland Hills ar 17 Tachwedd 2007. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1909 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Frank Hall Crane nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 28 Mehefin 2016.. dyddiad cyrchiad: 28 Mehefin 2016.
Mae **Tŷ'r Hen Forwyn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 31 Hydref 2008 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.72 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol