Celloedd ym mlaenwreiddyn y nionyn.
Uned sylfaenol pob organeb fyw yw **cell**. Y gell yw'r uned fiolegol leiaf sy'n gallu dyblygu'n annibynnol, drwy broses cellraniad. Bioleg cell yw'r gangen o'r gwyddorau bywyd sy'n astudio celloedd. Mae rhai nodweddion cyffredin i bob cell, a nifer o gelloedd arbennig yn dangos nodweddion ychwanegol. Mae i bob cell cytoplasm y tu mewn i gellbilen, sy'n cynnwys biomoleciwlau megis proteinau ac asidau niwclëig. Y gellbilen sy'n amddiffyn y gell ac yn gweithredu fel hidlydd o'i hamgylch, gan adael sylweddau i ddianc o'r gell neu ddod i mewn iddi trwy broses o drylediad neu osmosis. Cludir sylweddau hanfodol ar draws y gellbilen trwy gludiant actif, sef proses sy'n defnyddio ynni i symud sylwedd yn erbyn y graddiant crynodiad. Mae i bob cell hefyd DNA sy'n cynnwys ei wybodaeth genetig. Yn ogystal â chellraniad, mae tasgau cyffredin sylfaenol y gell yn cynnwys metabolaeth, sy'n newid defnydd newydd i ynni ac yn gwaredu defnydd gwastraff, a synthesis protinau trwy drawsgrifio DNA i mRNA ac mRNA i brotinau.

Dosbarthir organebau yn fodau ungellog ac amlgellog. Organebau ungellog procaryotig megis bacteria oedd y ffurf gyntaf ar fywyd ar y Ddaear. Mae planhigion, anifeiliaid, ffyngau, protosoaid, llwydni llysnafeddog, ac algâu i gyd yn ewcaryotau. Gall ewcaryot fod yn ungellog neu'n amlgellog, ond y peth sy'n ei hynodi yw'r cnewyllyn. Amrywia'r nifer o gelloedd o un rywogaeth i'r llall, er enghraifft mwy na 10 triliwn (1012) sydd gan y corff dynol. Mae angen microsgop i weld y mwyafrif o gelloedd planhigion ac anifeiliaid, sy'n mesur rhwng 1 a 100 micrometr.

Adeiledd cell
-------------

Diagram syml o gell anifail:
1. Cytoplasm
2. Cnewyllyn
3. Cellbilen
4. Mitocondrion
Diagram syml o gell planhigyn:
1. Cytoplasm
2. Cnewyllyn
3. Cellbilen
4. Mitocondrion
5. Cellfur
6. Gwagolyn
7. Cloroplast
Diagram syml o gell burum (ffwng):
1. Cytoplasm
2. Cnewyllyn
3. Cellbilen
4. Mitocondrion
5. Cellfur
6. Gwagolyn

Mae celloedd anifeiliaid a chellau blanhigion dipyn yn wahanol, ond dyma'r prif organynnau:

* Celloedd anifeiliaid a phlanhigion
	+ Y cellbilen o gwmpas y gell sy'n cadw'r cyfan wrth ei gilydd
	+ Y cnewyllyn mae'n cynnwys y cromosomau gyda'r DNA
	+ Y cytoplasm o gwmpas y cnewyllyn ac i mewn y pilen
	+ Y gwagolyn cell llawn hylif
	+ Y mitocondria sy'n cynhyrchu ynni
	+ Y ribosom sy'n trawsgrifio mRNA
* Celloedd Planhegion
	+ Y cloroplast sy'n cynnwys y cloroffyl
	+ Y cellfur wedi i wneud o gellwlos ac yn cynnal ffurf y planhigion

Hanes y ddamcaniaeth
--------------------

Y tro cyntaf i rywun ddod o hyd i gelloedd oedd ym 1665 pan ddarganfu Robert Hooke gelloedd pren corc ac wedyn celloedd planhigion byw. Roedd yn defnyddio'r un o'r microsgopau cyntaf i wneud hynny ac erbyn 1675 roedd Anton van Leeuwenhoek yn dadansoddi gwaed a deunydd cyffelyb.

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg darganfu Theodor Schwann gelloedd anifeiliaid a phlanhegion. Darganfu Louis Pasteur nad yw'r celloedd yn dod o'r dim (*generatio spontanea*) - a Rudolf Virchow fod pob cell yn geni o gell arall (*omni cellula ex cellula*).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cell Movements and the Shaping of the Vertebrate Body in Chapter 21 of *Molecular Biology of the Cell* fourth edition, edited by Bruce Alberts (2002) published by Garland Science.
2. ↑  Alberts, t. 2.
3. ↑  Campbell, Neil A.; Brad Williamson; Robin J. Heyden (2006). *Biology: Exploring Life*. Boston, Massachusetts: Pearson Prentice Hall. ISBN 0-13-250882-6.