Roedd **Edward Thomas Butler** (8 Mai 1957 – 15 Medi 2022) yn newyddiadurwr, sylwebydd chwaraeon, nofelydd, a chyn chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig, a enillodd 16 o gapiau dros tîm cenedlaethol Cymru gan sgorio 2 gais.

Cefndir
-------

Ganwyd Butler yng Nghasnewydd yn fab i Kenneth Butler a Margaret (née Asplen) roedd ei dad yn gweithio fel ymchwilydd i gwmni ICI fibres. Addysgwyd ef yn Ysgol Trefynwy a Choleg Fitzwilliam, Caergrawnt lle enillodd radd BA mewn ieithoedd modern ym 1979. Yn 2009 priododd Susan Roberts ac mae ganddynt dair merch a thri mab.

Gyrfa rygbi
-----------

Chwaraeodd Butler fel rhif wyth yn nhîm gleision Prifysgol Caergrawnt ym 1976, 1977 a 1978. Bu'n chware i dîm rygbi Pont-y-pŵl rhwng 1979 a 1985 gan ddod yn gapten ar y tîm rhwng 1982 a 1985. Chwaraeodd 16 gêm dros dîm Cenedlaethol Cymru gan chware ei gêm ryngwladol gyntaf yn erbyn Ffrainc ym 1980 yng Nghaerdydd. Bu Cymru yn fuddugol o 18 bwynt i 9. Chwaraeodd ei gêm ryngwladol olaf yn erbyn Awstralia yng Nghaerdydd ym 1984, collodd Cymru o 28 pwynt i 9. Yn ystod ei yrfa ryngwladol sgoriodd 8 bwynt trwy ddau gais dros ei wlad. Roedd yn gapten ar dîm Cymru ar chwe achlysur. Ym 1983 roedd yn rhan o'r sgwad ar daith y Llewod i Seland Newydd, er na chafodd ei ddewis i chware mewn gêm brawf, bu hefyd yn chwaree i'r Barbariaid.

### Gemau rhyngwladol

* 1980 Baner Ffrainc Ffrainc ennill 18-9
* 1980 Baner Lloegr Lloegr colli 9-8
* 1980 Baner Yr Alban Yr Alban ennill 17-6
* 1980  Iwerddon colli 21-7
* 1980 Baner Seland Newydd Seland Newydd colli 23-3
* 1982 Baner Yr Alban Yr Alban colli 34-18
* 1983 Baner Lloegr Lloegr cyfartal 13-13
* 1983 Baner Yr Alban Yr Alban ennill 19-15
* 1983  Iwerddon ennill 23-9
* 1983 Baner Ffrainc Ffrainc colli 16-9
* 1983 Baner Rwmania Rwmania colli 24-6
* 1984 Baner Yr Alban Yr Alban colli 15-9
* 1984  Iwerddon ennill 18-9
* 1984 Baner Ffrainc Ffrainc colli 21-16
* 1984 Baner Lloegr Lloegr ennill 24-15
* 1984 Baner Awstralia Awstralia colli 28-9

Darlledwr
---------

Eddie Butler yn annerch gorymdaith dros annibyniaeth Cymru ym Merthyr Tudful, 7 Medi 2019
Wedi ymddeol o'r gêm mae Butler wedi gweithio fel awdur a darlledwr. Dechreuodd sylwebu ar gemau rygbi i adran chwaraeon y BBC ym 1985. Rhwng 1995 a 2006 bu'n cyflwynydd rheolaidd ar raglen rygbi BBC Cymru *Scrum V*. Yn 2006 bu'n holi Gareth Thomas am y rheswm pam bu i reolwr Cymru, Mike Ruddock, ymadael a'i swydd. Wrth wylio'r rhaglen yn ôl trawyd Thomas yn wael a bu'n rhaid iddo gael ei ddanfon i'r ysbyty ar frys. Achosodd y cyfweliad anghydfod rhwng y BBC ac Undeb Rygbi Cymru a bu rhai'n honni mae dyna pam cafodd Butler ei ollwng o'r sioe. Er iddo gael ei ollwng fel cyflwynydd *Scrum V*, bu'n dal i ymddangos ar y rhaglen yn achlysurol. Roedd yn sylwebu ar gemau'r chwe gwlad a gemau rhyngwladol eraill, yn aml gyda Brian Moore hyd 2018. Yn 2019 symudodd i gwmni darlledu *Premier Sports* fel sylwebydd ar gyfer gemau'r Pro 14.

Yn ogystal â sylwebu ar rygbi mae Butler hefyd wedi sylwebu ar gampau yng Ngemau Invictus ac wedi sylwebu ar saethyddiaeth o'r Gemau Olympaidd.

Wrth baratoi i sylwebu nid yw Butler yn ysgrifennu llawer o nodiadau o flaen llaw, yn hytrach bydd yn ceisio amsugno cymaint o wybodaeth ag y gallai "fel disgybl yn *cramio* cyn arholiad".

Tu allan i fyd y campau mae Butler wedi cyflwyno rhaglenni ar hanes hefyd Megis *Wales and the History of the World* (BBC1 Cymru) , *Hidden Histories* (BBC2), *Welsh Towns at War* (BBC1)  a dwy gyfres o *Welsh Towns* (BBC2 Cymru) yn 2015. Yn 2016 cyflwynodd raglen fywgraffyddol am Muhammad Ali ac yn 2018 ymddangosodd ar y cwis *Celebrity Mastermind* yn ateb cwestiynau arbenigol ar Ryfel Cartref Sbaen*.*

Ysgrifennu
----------

Rhwng 1991 a 1996 bu Butler yn brif ohebydd rygbi ar gyfer papurau The Observer a The Guardian. Disgrifiodd ei arddull fel ysgrifennu adroddiad gêm, yn aml o dan bwysau amser, gan adrodd y stori nad yw o reidrwydd yn ddilyn llinell amser y gêm cyhyd ond yn ddarllen mewn modd sy'n ddifyr ac yn gyflawn.

Mae Butler hefyd wedi ysgrifennu dau lyfr am rygbi a thair nofel

Gwaith elusennol
----------------

Yn 2010 aeth Butler ynghyd â 14 o gyn capteiniaid rygbi Cymru a'r prif hyfforddwr ar daith i gopa Kilimanjaro, mynydd uchaf Affrica. Roeddynt am gasglu £1miliwn ar gyfer ymchwil Canolfan Canser Ysbyty Felindre i ganser yr ysgyfaint.

Mae Butler yn llysgennad i *Prostate Cymru*, sefydliad sydd yn codi ymwybyddiaeth o ganser y brostad.

Gwleidyddiaeth
--------------

Ym mis Awst 2019 cyhoeddwyd bod Butler am fod yn un o brif siaradwyr gwadd mewn Rali dros Annibyniaeth i Gymru a drefnwyd gan YesCymru ac AUOB Cymru ym Merthyr Tudful. Bu iddo siarad yn y rali a gynhaliwyd ar 7 Medi yn y dref.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gwsg yng ngwersyllfa mynydda Ecoinka yn ystod taith gerdded elusennol ar gyfer *Prostad Cymru* ym mynyddoedd yr Andes yn Peru. Roedd yn 65 mlwydd oed.

Llyfryddiaeth
-------------

### Llyfrau rygbi gan Eddie Butler

* *The Tangled Mane: The Lion's Tour of Australia 2001* (Llundain: Bloomsbury, 2001)
* *The Greatest Welsh XV Ever* (Gwasg Gomer, 2011), ISBN 978-1848514089

### Nofelau gan Eddie Butler

* *The Head of Gonzo Davies* (Gwasg Gomer, 2014), ISBN 978-1848518735
* *Gonzo Davies, Caught in Possession* (Gwasg Gomer, 2015), ISBN 978-1785620324
* *The Asparagus Thieves* (Gwasg Gomer, 2017) ISBN 978-1785622229

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (2018, December 01). Butler, Edward Thomas, (born 8 May 1957), broadcaster, journalist and writer. WHO'S WHO & WHO WAS WHO. Archifwyd 2019-08-21 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 21 Awst 2019
2. ↑  Planet rhif 219 *Scrum Down in the Departure Lounge*
3. ↑  Prifysgol Caergrawnt From Blues to Les Bleus: Eddie Butler on Cambridge and the Rugby World Cup adalwyd 21 Awst 2019
4. ↑  Ian Metcalfe to join RFU Council adalwyd 21 Awst 2019
5. ↑  Sporting Heroes – Eddie Butler adalwyd 21 Awst 2019
6. ↑  Wales OnLine 21 Chwefror 2006 Butler: *Putting Alfie in firing line was unfair* adalwyd 21 Awst 2019
7. ↑  Wales OnLine 20 Gorffennaf 2006 *Butler shown the door as 'Scrum V' presenter* adalwyd 21 Awst 2019
8. ↑  Wales OnLine 14 Awst 2018 Premier Sports confirm star-studded line-up of Welsh pundits for Guinness PRO14 coverage adalwyd 21 Awst 2019
9. ↑  BBC raise your game *Raise Your Game: It's live television* adalwyd 21 Awst 2019
10. ↑  Daily Post *Eddie Butler swaps rugby for history* adalwyd 21 Awst 2019
11. 1 2  Wales OnLine 23 Awst 2014 *My new life as a novelist': Eddie Butler on the First World War and the world of rugby fiction* adalwyd 21 Awst 2019
12. ↑  Eddie Butler ar IMDb adalwyd 21 Awst 2019
13. ↑  The Observer Profile eddie Butler adalwyd 21 Awst 2019
14. ↑  BBC Raise your game *Eddie Butler shares his tips for writing a match report.* adalwyd 21 Awst 2019
15. ↑  Amazon - Awdur:Eddie Butler adalwyd 21 Awst 2019
16. ↑  Wales OnLine 5 Ebrill 2010 *Why Kilimanjaro can be a killer* adalwyd 21 Awst 2019
17. ↑  Gwefan Prostate Cymru Archifwyd 2019-08-21 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 21 Awst 2019
18. ↑  MERTHYR - MARCH FOR INDEPENDENCE adalwyd 21 Awst 2019
19. ↑  cite web |url= |title=Eddie Butler Speaking at March For Independence Merthyr Tydfil 2019 |publisher=Sianel Youtube YesCymru |access-date=27 Medi 2019}}
20. ↑  "Cyn-chwaraewr a sylwebydd rygbi, Eddie Butler wedi marw". *BBC Cymru Fyw*. 2022-09-15. Cyrchwyd 2022-09-15.