Tywysog o gyff Sbaenaidd Tŷ Hapsbwrg oedd **Ferdinand I** (10 Mawrth 1503 – 25 Gorffennaf 1564) a fu'n Ymerawdwr Glân Rhufeinig o 1556 i 1564, yn Frenin Bohema, Hwngari a Chroatia o 1526 i 1564, ac yn Archddug Awstria o 1521 i 1564.

Ganed yn Alcalá de Henares, Castilia, yn fab i Philip Olygus, Dug Bwrgwyn, a Juana, etifeddes debygol i Goronau Castilia ac Aragon. Cafodd Ferdinand ei fagu a'i addysgu yn Sbaen. Esgynnodd Juana i orsedd Castilia yn 1504 ac Aragon yn 1516. Bu farw Philip yn 1506, rhai misoedd wedi iddo gael ei gyhoeddi yn Frenin Castilia, y cyntaf o deulu'r Hapsbwrgiaid i deyrnasu dros Sbaen. Daeth brawd hŷn Ferdinand, Siarl, yn frenin cyntaf Sbaen yn 1516 ac yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig yn 1519, a dan ei reolaeth bu tiriogaeth y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd ar ei hanterth. Roedd gan Ferdinand a Siarl bedwar chwaer: Eleanor, Brenhines Gydweddog Portiwgal a Ffrainc; Isabella, Brenhines Gydweddog Denmarc, Norwy a Sweden; Mair, Brenhines Gydweddog Hwngari a Bohemia a Llywodraethwr yr Iseldiroedd Hapsbwrgaidd; a Catrin, Brenhines Gydweddog Portiwgal.

Rhoddwyd tiriogaethau'r Hapsbwrgiaid yng Nghanolbarth Ewrop yng ngofal Ferdinand, a fe'i penodwyd yn Archddug Awstria ac yn Rhaglyw Württemberg. Am ddeng mlynedd ar hugain a mwy, Ferdinand oedd yn ddirprwy ei frawd yn nhiroedd Almaenig y Hapsbwrgiaid, a gwasanaethodd yn llywydd y Reichsregiment, cyngor llywodraethol yr Ymerodraeth Lân Rufeinig, ac yn gynrychiolydd mewn cynulliadau ymerodrol. Yn sgil marwolaeth Lewis II, Brenin Hwngari a Bohemia, a oedd yn briod i'w chwaer Mair, ym Mrwydr Mohács yn 1526, etholwyd Ferdinand yn Frenin Bohemia a Hwngari a fe drodd y coronau hynny yn eiddo i etifeddion Tŷ Hapsbwrg. Hawliwyd Teyrnas Hwngari hefyd gan János Zápolya, a chytunodd y ddau frenin i rannu'r wlad rhyngddynt yn ôl Cytundeb Nagyvárad (1538). Bu Ferdinand hefyd yn wynebu bygythiad yr Ymerodraeth Otomanaidd, a lwyddodd i goncro rhannau o Hwngari ym Mrwydr Mohács. Methiant a fu'r gwarchae Otomanaidd ar Fienna yn 1529.

Roedd Ferdinand yn Babydd pybyr ac yn gwrthwynebu'r Diwygiad Protestannaidd. Cynhaliwyd Cymanfaoedd Speyer (1526 a 1529) ganddo, ac ymdrechodd i orfodi Gorchymyn Worms ac i sefydlogi'r Eglwys Gatholig ar draws yr Ymerodraeth Lân Rufeinig. Yn sgil Brwydr Lauffen yn 1534, cipiwyd Württemberg gan Philip I, Landgraf Hessen, un o arweinwyr y Lwtheriaid, a bu'n rhaid i Ferdinand gydnabod adferiad y Dug Ulrich. Yn 1546–47, cynorthwyodd Ferdinand yn yr ymgyrch Hapsbwrgiaid i drechu lluoedd Protestannaidd Cynghrair Schmalkalden. O'r diwedd cydnabu Ferdinand yr angen i gymodi'r Catholigion a'r Protestaniaid, a sicrhaodd Gytundeb Passau (1552) gyda Mortiz, Etholydd Sachsen, ac Heddwch Augsburg (1555) rhwng yr Ymerodraeth Lân Rufeinig a Chynghrair Schamlkalden.

Yn sgil ymddiorseddiad Siarl V yn 1556, rhennid tiriogaethau'r Hapsbwrgiaid rhwng ei fab Philip II, brenin Sbaen, a Ferdinand a goronwyd yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig yn 1558. Aeth ati i ganoli gweinyddiaeth yr ymerodraeth ac i adfywio'r ffydd Gatholig yn ei diriogaethau. Bu'n rhaid i Ferdinand gytuno i dalu teyrnged i'r Otomaniaid yn 1562 am ei diriogaeth yng ngorllewin Hwngari. Bu farw Ferdinand yn Fienna yn 61 oed, a fe'i olynwyd yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig gan ei fab Maximilian II.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Ferdinand I (Holy Roman emperor). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 31 Mawrth 2020.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Siarl V** | **Ymerawdwr Glân Rhufeinig**1556 – 1564 | Olynydd:**Maximilian II** |

| * v
* t
* e
Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig Ymerodron Glân Rhufeinig |
| --- |
| Yr Ymerodraeth Garolingaidd (800–888)a Dwyrain Ffrancia (843–962) | 
* Siarl I (800–814)
* Louis I (814–840)
* Lothair I (860–855)
* Louis II (855–875)
* Siarl II (875–877)
* Siarl III (881–887)
* Guido (891–894)
* Lambert (894–898)
* Arnulf (896–899)
* Louis III (901–905)
* Berengar (915–924)

 | Arfbais yr Ymerawdwr Glân Rhufeinig |
| Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig(962–1806) | 
* Otto I (962–973)
* Otto II (973–983)
* Otto III (996–1002)
* Harri II (1014–24)
* Conrad II (1027–39)
* Harri III (1046–56)
* Harri IV (1084–1105)
* Harri V (1111–25)
* Lothair III (1133–37)
* Ffredrig I (1155–90)
* Harri VI (1191–97)
* Otto IV (1209–15)
* Ffredrig II (1220–50)
* Harri VII (1312–13)
* Louis IV (1328–47)
* Siarl IV (1355–78)
* Sigismund (1410–37)
* Ffredrig III (1452–93)
* Maximilian I (1508–19)
* Siarl V (1530–56)
* Ferdinand I (1556–64)
* Maximilian II (1564–76)
* Rudolf II (1576–1612)
* Matthias (1612–19)
* Ferdinand II (1619–37)
* Ferdinand III (1637–57)
* Leopold I (1658–1705)
* Joseff I (1705–11)
* Siarl VI (1711–40)
* Siarl VII (1742–45)
* Ffransis I (1745–65)
* Joseff II (1765–90)
* Leopold II (1790–92)
* Ffransis II (1792–1806)

 |
| 
* Categori Categori

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 51698517
* LCCN: n82050986
* ISNI: 0000 0001 1026 6433
* GND: 118532502
* SELIBR: 214517
* SUDOC: 027691500
* BNF: cb119899663 (data)
* BIBSYS: 90575636
* ULAN: 500354882
* NLA: 35118165
* NKC: jn20000700519
* BNE: XX1163612
* CiNii: DA0759456X

 |