recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Gwas neidr o deulu'r *Gomphidae* yw **Gwas neidr coes felen** (enw gwrywaidd; llu. **gweision coes felen**; Lladin: *Gomphus flavipes*; Saesneg: *river clubtail*) sy'n bryfyn yn Urdd yr Odonata (sef Urdd y Gweision neidr a'r Mursennod).

Gellir ei ganfod yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop: o Ffrainc i ddwyrain Siberia. Ei gynefin arferol yw afonydd glân, araf, yn enwedig rhai gyda gwely o fwd, pridd neu dywod mân er mwyn i'r fenyw ddodwy ynddo. Ar adegau prin, mae hefyd i'w weld ar lannau llynnoedd. Eu bwyd arferol yw pryfaid bychan.

Morffoleg
---------

Mae'r Gwas neidr coes felen yn ganolig ei faint: 50–55 mm ac mae ganddo adenydd rhwng 70–80 mm. Mae'r ddau lygad ar wahân i'w gilydd. fel yr awgryma'r enw, coesau melyn sydd gan y gwryw a'r fenyw.

* Gwryw ifancGwryw ifanc
* BenywBenyw
* BenywBenyw
* BenywBenyw

Cyfeiriadau
-----------

* "Gomphus vulgatissimus". British Dragonfly Society. Cyrchwyd 28 Mai 2011.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gomphus flavipes***

Dolennau allanol
----------------

* Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd
Ffisegydd a seryddwr Swedaidd oedd **Anders Jonas Ångström** (13 Awst 1814 – 21 Mehefin 1874) a fu'n arloeswr pwysig ym maes sbectrosgopeg. Enwir yr angstrom (Å), uned o hyd sydd yn gyfartal i 6990100000000000000♠10−10 m, ar ei ôl.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganed Anders Jonas Ångström yn Lögdö yn nhalaith Medelpad, yng nghanolbarth Teyrnas Sweden. Roedd yn ail fab i Johan Ångström, gweinidog plwyf yn Eglwys Sweden, a'i wraig Anna Katarina Tunberg. Mynychodd Anders yr ysgol yn Härnösand. Aeth i Brifysgol Uppsala ym 1833 i astudio mathemateg a ffiseg. Enillodd ei ddoethuriaeth yno ym 1839 am draethawd yn ymdrin ag opteg plygiant conigol.

Gyrfa academaidd
----------------

Darlithiodd Ångström ar bwnc ffiseg ym Mhrifysgol Uppsala wedi iddo dderbyn ei ddoethuriaeth. Aeth i Arsyllfa Stockholm ym 1842 i gael profiad o seryddiaeth ymarferol. Dychwelodd i Uppsala a chafodd swydd is-ddarlithydd seryddiaeth yn yr arsyllfa yno ym 1843. Fe'i penodwyd yn gadeirydd y gyfadran ffiseg ym Mhrifysgol Uppsala ym 1858, a daliodd swydd yr athro ffiseg yno hyd at ei farwolaeth yn Uppsala, ar 21 Mehefin 1874, yn 59 oed.

Bu ei fab, Knut Johan Ångström, hefyd yn sbectrosgopydd ac yn ddarlithydd ffiseg ym Mhrifysgol Uppsala.

Ei gyfraniadau at sbectrosgopeg
-------------------------------

Anders Jonas Ångström oedd un o'r gwyddonwyr cyntaf i astudio'r ymadweithiau rhwng mater ac ymbelydredd electromagnetig yn nhermau amledd yr ymbelydredd, gan arloesi felly gwyddor sbectrosgopeg. Yn Chwefror 1853 cyflwynodd ei waith ymchwil, ar ffurf y traethawd *Optiska undersökninger*, i Academi Frenhinol y Gwyddorau yn Stockholm. Canfu bod gwreichionen drydanol yn cynhyrchu dau sbectrwm arosodedig, un o fetel yr electrod a'r llall o'r nwy y mae'n mynd trwyddo. Gan ddefnyddio damcaniaeth cyseiniant Euler, diddwythai Ångström egwyddor ei hun o ddadansoddi sbectrwm: mae nwy gwynias yn allyrru golau o'r un donfedd â'r golau y gall ei amsugno.

Ym 1861 dechreuodd Ångström astudio'r sbectrwm heulol yn fanwl gan ddefnyddio'r sbectrosgop a ffotograffiaeth o Gysawd yr Haul. Fe gyhoeddodd ym 1862 bod hydrogen ac elfennau eraill yn bresennol yn atmosffer yr Haul. Ym 1868 cyhoeddodd Ångström a'i gydathro Robert Thalén y gyfrol bwysig *Recherches sur le spectre solaire* yn Ffrangeg, sydd yn cynnwys map manwl o'r sbectrwm heulol gan ddangos tonfeddi yn nhermau 6990100000000000000♠10−10 m, yr uned a bellach elwir ar ei ôl.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) C. L. Maier, "Ångström, Anders Jonas" yn *Complete Dictionary of Scientific Biography*. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 14 Ionawr 2021.
2. 1 2  (Saesneg) Anders Jonas Ångström. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 14 Ionawr 2021.
Gwarchodfa natur o 411 hectar yn Essex, Dwyrain Lloegr, **Gwarchodfa Natur Corsydd Rainham** (Saesneg: *Rainham Marshes Nature Reserve*). Saif nepell o bentref Purfleet ar lan ogleddol Afon Tafwys. Fe'i reolir gan elusen yr Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar (RSPB). Mae'n cynnig cynefin a lloches i amrywiaeth eang o anifeiliaid, adar, trychfilod a phlanhigion cynhenid. Mae'r safle'n cynnwys mannau hynafol iawn ac mae'n bosib gweld boncyff coeden o'r Oes Neolithig, 6,000 o flynyddoedd o oed.

Yn llai hynafol, ac yn dyddio'n ôl i 1906, mae yma hefyd olion targedau saethu a adeiladwyd gan yr Adran Ryfel.

Ym mynedfa'r warchodfa mae siop a chaffi modern a phwrpasol sydd, fel y warchodfa ei hun ar agor ar hyd y flwyddyn. Mae un llwybr yn eich tywys ar hyd ymylon y warchodfa a phob hyn a hyn mae gwylfâu'n cynnig mannau i aros a gwylio adar allan ar y corsydd, a mannau eraill sy'n cynnig adnoddau addysgiadol i blant ddysgu am natur a'r bywyd gwyllt lleol.

Mae cyfleusterau cyhoeddus ar gael mewn dwy safle o fewn y warchodfa ac mae'r holl safle'n addas ar gyfer defnydd o gadeiriau olwyn. Yr orsaf dren agosaf i Gorsydd Rainham yw Gorsaf Drenau Purfleet (o orsaf Fenchurch Street, Llundain, 49 munud), ac mae 20 munud o waith cerdded o'r orsaf i gyrraedd y warchodfa.

* Y llyn yng Nghorsydd RainhamY llyn yng Nghorsydd Rainham
* Caffi a siop yr RSPBCaffi a siop yr RSPB
* Targedau saethu o'r gyn-Adran Ryfel, 1906Targedau saethu o'r gyn-Adran Ryfel, 1906
* Boncyff coeden hynafolBoncyff coeden hynafol
* Egroes yn sgleinio'n haul yr hydrefEgroes yn sgleinio'n haul yr hydref
* Cribau'r pannwr (Dipsacus fullonum)Cribau'r pannwr (*Dipsacus fullonum*)
* Cynffon y gath (*Typha latifolia*)

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o warchodfeydd Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rainham Marshes" (yn Saesneg). RSPB. Cyrchwyd 12 Gorffennaf 2021.
2. ↑  *The Illustrated London News* (yn Saesneg). Illustrated London News & Sketch Limited. 1999. t. 41.
Dramodydd a rhyddieithwr o Sais oedd **John Lyly** (tua 1554 – Tachwedd 1606). Un o Ffraethebwyr y Prifysgolion yn Oes Elisabeth ydoedd, a chafodd ddylanwad pwysig ar arddulliau rhyddiaith a chomedi'r theatr Saesneg.

Ganwyd yng Nghaint, a mae'n sicr iddo dreulio rhywfaint o'i fachgendod yng Nghaergaint, lle'r oedd ei dad yn gofrestrydd yng ngwasanaeth yr archesgobaeth. Aeth i Rydychen yn 1569 i astudio am raddau baglor (1573) a meistr (1575) yng Ngholeg Magdalen. Symudodd i Lundain tua 1576, ac ymunodd â gosgordd Edward de Vere, Iarll Rhydychen, yn 1578.

Daeth yn adnabyddus am ei ddwy ramant epistolaidd *Euphues: The Anatomy of Wit* (1578) ac *Euphues and His England* (1580). Gellir ystyried cylch Euphues yn ffurf gynnar ar y nofel Saesneg ac yn esiampl o gomedi foesau. Rhoddir y gwaith hwn ei enw i "ewffiwyddiaeth", arddull cymhleth sy'n defnyddio gwrthgyferbyniadau, cyflythrennu, a chwestiynau rhethregol.

Wedi 1580, ysgrifennodd Lyly gomedïau yn bennaf: *Campaspe* a *Sapho and Phao* (1583–84), *Gallathea* (1585–88), *Endimion* (1588), *Midas* (1589), *Love’s Metamorphosis* (1590), *Mother Bombie* (1590), a *The Woman in the Moon* (1595). Cawsant eu perfformio gan gwmni Children of Paul's, ac eithrio *The Woman in the Moon*.

Priododd Beatrice Brown yn 1583 a chawsant wyth o blant. Gadawodd Lyly osgordd Iarll Rhydychen tua 1588, a gwasanaethodd yn Aelod Senedd Lloegr o 1589 i 1601. Roedd yn un o wŷr llys y Frenhines Elisabeth, a fe'i benodwyd yn ysgrifennydd yn swyddfa Meistr y Gyfeddach. Er i ddramodwyr eraill megis Thomas Kyd, Christopher Marlowe, a William Shakespeare efelychu ei gomedïau rhamant, bu llai o lewyrch ar Lyly nah a fu, a chafodd ei anwybyddu pan ofynnodd i'r Frenhines am gymorth ariannol. Bu farw yn Llundain, yn ddyn tlawd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  William Allan Neilson (gol.), *Chief Elizabethan Dramatists* (Efrog Newydd: Houghton Mifflin, 1911), t. 869.
2. 1 2  (Saesneg) "Lyly, John" yn *Contextual Encyclopedia of World Literature* (Gale, 2009). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 26 Chwefror 2019.
3. 1 2  (Saesneg) John Lyly. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 26 Chwefror 2019.

Darllen pellach
---------------

* Joseph W. Houppert, *John Lyly* (Boston: Twayne, 1975).
Gwas neidr bychan o deulu'r *Aeshnidae* yw **Gwas neidr mudol** (enw gwrywaidd; llu. **gweision neidr mudol**; Lladin: *Aeshna mixta*; Saesneg: *migrant hawker*) sy'n bryfyn yn Urdd yr Odonata (sef Urdd y Gweision neidr a'r Mursennod). Mae tiriogaeth yr *A. mixta* yn ymestyn o ogledd Affrica i dde a chanol Ewrop hyd at rhabarthau'r Baltig.

Yn wahanol i'r rhan fwyaf o weision neidr mae'n treulio'r rhan fwyaf o'i amser i ffwrdd o ddŵr, ond mae'n dychwelyd ato i baru, yn enwedig at ddŵr araf ei lif. Mae ar ei adain rhwng Gorffennaf a diwedd Hydref. Yn aml, maent yn dod at ei gilydd, a gwelir cwmwl ohonynt yn hedfan ar adegau.

* Gwryw, gyda marciau nodweddiadol
* Benyw, gyda marciau nodweddiadol
* Gwryw
* Gwryw ar ei adain
* Cyplysu / paru
* Cyplysu / paru
* Y fenyw yn dodwy

Nodweddion
----------

Ar ei adain, mae'n ymddangos yn eitha tywyll ei liw ac yn debyg i'r Ymerawdwr, gydag abdomen glas. Ond y gwas neidr tebycaf iddo yw *A. affinis*, yn enwedig pan maent yn hedfan wrth ei gilydd. Mae'n debyg i weddill y genws aeshna, oddigerth i siâp 'Tî golff' ar ail gylchran ei abdomen (sef S2).

* Benyw, gyda marciau nodweddiadol
* Gwryw

Cyfeiriadau
-----------

* "Gomphus vulgatissimus". British Dragonfly Society. Cyrchwyd 28 Mai 2011. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help)

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Aeshna mixta***

Dolennau allanol
----------------

* Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd
Cyflwynydd radio o Gymro oedd **David Alun Williams**, OBE (26 Awst 1920 – 30 Mawrth 1992)
 a ddaeth yn un o'r lleisiau mwyaf adnabyddus ar radio'r BBC pan fu'n sylwebu ar ddigwyddiadau mawr fel y Coroni yn 1953 a digwyddiadau chwaraeon gan gynnwys rygbi, nofio ac y Gemau Olympaidd.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Williams ym Mhort Talbot, yn fab i weinidog bresbyteraidd a chafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Llandeilo, Ysgol Ramadeg Pontypridd a Choleg y Brifysgol, Caerdydd. Yna, bu'n gwasanaethu yn y Llynges Frenhinol, gan godi o forwr cyffredin i ddod yn swyddog cudd-wybodaeth yn gwasanaethu yn y Dwyrain Pell.

Cychwynnodd ei yrfa ddarlledu pan oedd yn fyfyriwr ac ar ôl gweithio fel cynorthwy-ydd darlledu allanol daeth yn sylwebydd i'r BBC. Cyflwynodd llawer o lwyddiannus o raglenni radio yn y 1950au gan gynnwys *Welsh Rarebit* a *Workers' Playtime*, ac aeth ymlaen i gyflwyno nifer o raglenni hir eu oes yn Gymraeg ar Radio Cymru ac yn Saesneg ar Radio Wales yn cynnwys *Dewch am Dro*, *One Good Turn, On the Road*, *Monday Morning Miscellany*, *Alun yn Galw* a *Shw Mai Heno.*

Roedd yn wyneb cyfarwydd ar deledu yng Nghymru ac am flynyddoedd lawer roedd yn un o gyflwynwyr *Come Dancing*.

Roedd yn aelod o Orsedd gyda'r ffugenw 'Crwydryn'  - cyfeiriad at y teithio helaeth a wnaeth yn ystod ei yrfa, yn teithio gyda thîm rygbi Cymru a Llewod Prydain, yn cyflwyno Forces' Chance a sylwebu ar y Gemau Olympaidd a Gemau'r Gymanwlad.

Derbyniodd yr O.B.E. am wasanaeth i ddarlledu yn 1982.

Bywyd personol
--------------

Yn 1944 priododd Perrie Hopkins Morris, merch yr Aelod Seneddol Rhyddfrydol Rhys Hopkin Morris a'i wraig Gwladys.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   BFI Entry. Adalwyd ar 3 May 2009.
2. ↑  "MORRIS, Syr RHYS HOPKIN (1888-1956), gwleidydd a gweinyddwr | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2023-05-25.
Gêm ddyfalu cymeriad i ddau chwaraewr yw***Guess Who?***. Cafodd ei chreu gan Ora a Theo Coster, hefyd yn cael eu hadnabod fel Theora Design, a'i chynhyrchu gyntaf yn 1979 gan Milton Bradley, sydd bellach dan berchnogaeth Hasbro. Jack Barr Sr ddaeth a'r gem i Gymru gyntaf, a hynny yn 1982.

Mae'r ddau chwaraewr yn dechrau'r gêm gyda byrddau ac arnynt ddelweddau cartwn o 24 person; mae gan bob un enw cyntaf ac mae'r cyfan yn sefyll. Mae'r chwaraewyr yn dewis cerdyn yr un ar hap o bentwr arall o gardiau sy'n cynnwys yr un 24 cyneriad wedi'u cymysgu. Nod y gem yw bod y cyntaf i benderfynu yn gywir pa gerdyn oedd wedi'i ddewis gan y chwaraewr arall. Mae'r chwaraewyr yn cymryd eu tro i ofyn cwestiynau oes a nag oes er mwyn lleihau'r cymeriadau posibl (e.e. 'Oes gan y person sbectol?'). Yna bydd y chwaraewr yn cael gwared ag unrhyw gymeriadau nad ydynt yn cyfateb i'r disgrifiad tan y bydd dim ond un yn dal i sefyll. Mae cwestiynau sydd wedi'u dewis yn dda yn galluogi chwaraewyr i gael gwared ag un neu fwy o'r cymeriadau posibl. Gall cwestiynau gynnwys:

* "A yw'r person yn gwisgo het?"
* "A oes gan y person wallt du?"
* "A oes gan y person flew ar ei wyneb?"

Mae'r gêm wedi dod o dan feirniadaeth oherwydd y duedd oedd i'w gweld tuag at gymeriadau oedd yn wyn ac yn ddynion. Mae Hasbro wedi ailddylunio'r bwrdd i gynnwys mwy o amrywiaeth yn y cymeriadau. Mae fersiynau hefyd i'w cael sy'n seiliedig ar gymeriadau Star Wars, Marvel Comics a Disney, ac un hefyd yn cynnwys anifeiliaid yn hytrach na phobl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Laura Vitto (3 Gorffennaf 2013). "5 Depressing Facts About Your Favorite Childhood Games". *Mashable*.
Mae **Gwarchodfa Natur Rhydymwyn** ym mhentref Rhydymwyn, Sir y Fflint. 35 hectar (84 erw) yw maint y safle ac mae'n cynnwys adfeilion Gwaith y Dyffryn, a oedd yn ffatri cynhyrchu arfau cemygol yn ystod r Ail Ryfel Byd ac yma hefyd ymchwiliwyd i ddatblygiad arfau atomig. Mae Afon Alyn yn llifo drwy'r safle. Daeth y safle'n warchodfa natur yn 2004. DEFRA ydy'r perchnogion, ac mae angen caniatâd cyn ymweld â'r safle hyd yn oed heddiw.

Mae dros 1400 o rywogaethau ar y safle, gan gynnwys amrywiaeth o ffwng a phlanhigion, adar megis Cnocell Fraith Fwyaf, Ysgrech y Coed, boncath, Titw'r Wern, Cigfran a Llinos bengoch fechan. Mae 639 math o anifeiliaid di-asgwrn-cefn, 24 o famaliaid, megis mochyn daear, llygoden, dwrgi, ffwlbart ac ystlum, a 5 amffibiad a 3 ymlusgiad.

Rheolir y warchodfa gan Fywyd Gwyllt Gogledd Ddwyrain Cymru. Trefnir cyrsiau am adnabod anifeiliaid di-asgwrn-cefn ar y safle. mae cyrsiau ar greu basgedi, ac mae COFNOD wedi cynnal 'Bioblitz'i weld cymaint o greaduriaid a phosib mewn diwrnod. Mae'r warchodfa'n addas i'r anabl, oherwydd y rhwydwaith o ffyrdd wedi creu i wasanaethu'r hen ffatri.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Edie Energy
2. ↑  Gwefan y 'Chester Chronicle
3. ↑  Gwefan deeside.com

Dolen allanol
-------------

* Tudalen Rhydymwyn ar wefan Bywyd Gwyllt Gogledd Ddwyrain Cymru Archifwyd 2013-11-17 yn y Peiriant Wayback.
Gozón
Lleoliad Gozón
Mae **Gozón** yn dref ac yn ardal weinyddol yn rhanbarth Avilés, Asturias. Y brifddinas yw tref Lluanco (Sbaeneg: Luanco). Mae'n ffinio gyda'r Môr Cantabri yn y gogledd, gyda Corvera yn y de, i'r gorllewin ceir Avilés, ac i'r dwyrain Carreño.

Porthladd pysgota yw'r fwrdeistref, ac yma y lleolir Cabo de Peñas ("Arfordir y Creigiau Mawrion").

Ar wahân i Lluanco mae'n rhaid i holl arwyddion yr ardal fod mewn Astwrieg; yr eithriad yw 'Lluanco/Luanco' a ganiateir yn y ddwy iaith.

Hinaswdd
--------

Fel gyda gweddill ardaloedd poblogaidd Asturias, mae gan Gozón hinsawdd morol gydag ystod tymheredd uchel cyffredin o rhwng 13 °C (55 °F) – 23 °C (73 °F).

Plwyfi
------

Ceir sawl is-raniad pellach:

Ambiedes
Bañugues
Bocines
Cardo
Heres
Laviana
Luanco
Manzaneda
Nembro
Podes

|  * v
* t
* e
 Trefi neu ddinasoedd AsturiasCyfrifiad 2017 |
| --- |
|  | Safle |  | Rhanbarth (Comarca) |  Pobl. | Safle |  | Rhanbarth (Comarca) |  Pop. |  |
| XixónXixónUviéuUviéu | 1 | Xixón | Xixón | 272,365 | 11 | Llanera | Uviéu | 13,794 | AvilésAvilésSieroSiero |
| 2 | Uviéu | Uviéu | 220,301 | 12 | Llanes | Oriente | 13,759 |
| 3 | Avilés | Avilés | 79,514 | 13 | Llaviana | Nalón | 13,236 |
| 4 | Siero | Uviéu | 51,776 | 14 | Cangas del Narcea | Narcea | 12,947 |
| 5 | Llangréu | Comarca del Nalón | 40,529 | 15 | Valdés | Navia-Eo | 11,987 |
| 6 | Mieres | Caudal | 38,962 | 16 | Ḷḷena | Caudal | 11,278 |
| 7 | Castrillón | Avilés | 22,490 | 17 | Ayer | Caudal | 11,027 |
| 8 | Samartín del Rei Aurelio | Nalón | 16,584 | 18 | Carreño | Xixón | 10,545 |
| 9 | Corvera | Avilés | 15,871 | 19 | Gozón | Avilés | 10,440 |
| 10 | Villaviciosa | Xixón | 14,455 | 20 | Grau | Uviéu | 9,980 |


1. ↑  "Asturias: población por municipios y sexo". Cyrchwyd 6 Ionawr 2018.
Mae **Aisling O'Sullivan** a adnabyddir yn broffesiynol fel **Aisling Bea** (ganed 16 Mawrth 1984) yn actores, comedïwraig ac ysgrifenwraig Wyddelig. Fe'i hadnabyddir am ei hymddangosiadau gwadd ar raglenni panel comedi megis *QI* a *The Big Fat Quiz of Everything*. Ers 2016, mae'n gapten tîm ar *8 Out of 10 Cats*.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Bea yn Swydd Kildare, Iwerddon, i Brian O'Sullivan, cyn joci proffesiynol, a Helen Moloney. Mae ganddi chwaer o'r enw Sinead. Tad-cu Bea yw'r nofelydd a bardd Gwyddeleg Mícheál Ó Súilleabháin. Mynychodd Academi Gerdd a'r Celfyddydau Dramatig Llundain (LAMDA) ac mae ganddi radd mewn Ffrangeg ac Athroniaeth o Goleg y Drindod, Dulyn.

Gyrfa
-----

Yn 2012, curodd Bea wyth comedïwr arall i ennill gwobr So You Think You're Funny Gilded Balloon yng Ngŵyl Ffrinj Caeredin 2012. Hi yw dim ond yr ail ferch i ennill y wobr ers y sefydlwyd 25 mlynedd yn ôl. Yn 2013, enwebwyd Bea ar gyfer gwobr y Gomedïwraig Newydd Orau yng Ngwobrau Comedi Caeredin Foster's ar gyfer ei sioe *C'est La Bea*.

Mae wedi gwneud nifer o ymddangosiadau gwadd ar raglenni panel comedi, gan gynnwys *8 Out of 10 Cats*, *Never Mind the Buzzcocks*, *Celebrity Squares*, *Would I Lie to You?*, *QI*, *A League of Their Own*, *Duck Quacks Don't Echo*, *Room 101*, *Insert Name Here*, *The Big Fat Quiz of Everything* a *The Jonathan Ross Show*. Mae hefyd wedi ymddangos yn perfformio comedi ar ei sefyll ar *Russell Howard's Good News Extra*, *Channel 4's Comedy Gala* a *Live at the Apollo*.

Bywyd personol
--------------

Daw enw proffesiynol Bea o'i thad a fu farw pan yr oedd yn blentyn. Canfu tra'n astudio yn yr ysgol ddrama bod actores arall o'r un enw yn gweithio yn y diwydiant, felly penderfynodd ar yr enw Aisling Bea.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Fitzpatrick, Richard (18 July 2014). "Funny woman, Aisling Bea, is of good stock". *Irish Examiner*. Cyrchwyd 18 August 2015.
2. ↑  "Aisling Bea on Instagram: "Wow. I feel like a turd."". 16 March 2016. Cyrchwyd 6 August 2016.
3. ↑  "Five Essentials: Actor". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-07-13. Cyrchwyd 27 July 2012.
4. 1 2  "Aisling Bea Official Site". AislingBea.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-01-16. Cyrchwyd 15 January 2014.
5. 1 2  Jones, Alice (12 August 2015). "Aisling Bea interview: The prize-winning comedian with the CV of a veteran on bringing her second stand-up show to the Fringe". *The Independent*. Cyrchwyd 18 August 2015.
6. ↑  Jarlath Regan (19 Medi 2015). "Aisling Bea". *An Irishman Abroad* (Podleiad) (arg. 105). SoundCloud. Cyrchwyd 2015-09-22.
7. ↑  "Aisling Bea wins So You Think You're Funny". *BBC News*. 24 August 2012. Cyrchwyd 24 August 2012.
8. ↑  Duffy, Claire. "Aisling Bea is nominated for Edinburgh Fringe Best Newcomer Award". Entertainment.ie. Cyrchwyd 15 January 2014.
Mae **Gwarchodfa natur Llanelli** un o 9 gwarchodfa wedi eu rheoli gan Ymddiriodolaeth Adar Dŵr a Thiroedd Gwlybion. Lleolir y warchodfa 1 milltir i’r dwyrain o Lanelli. Maint y warchodfa yw 450 erw, yn cynnwys llynnau, pwllau a nentydd ar ymylon morfa Aber Llwchwr.

Agorwyd y warchodfa ar 17 Ebrill, 1991 gan David Attenborough. Fel gwarchodfeydd eraill yr ymddiriedolaeth, mae rhan o’r safle’n cynnwys adar cynhenid megis Pioden y môr, Pibydd y traeth a choesgoch, a rhan arall yn cynnwys adar gweddill y byd, megis Fflamingo. Mae’r warchodfa yn nodweddol am nifer sylweddol o lygod y dŵr. Gwelir Rhostog gynffonddu, Coeswerdd, Gylfinir, Hwyaden lostfain, Hwyaden yr eithin, Hwyaden lydanbig, Gïach, Corhwyaden, Crëyr bach, Dwrgi, Crëyr glas, Cornchwiglen, Gwyach, Hwyaden bengoch, Bras y cyrs, Llwydfron fach, Troellwr bach, Telor Cetti, Gwylan benddu, Crëyr mawr gwyn, Gwalch glas, ac Aderyn y bwn.

Galeri
------

* 
* 
* 
*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC
2. ↑  Gwefan visitcarmarthenshire.co.uk

Dolen allanol
-------------

* Gwefan y warchodfa
Map o Swydd Lincoln yn niwedd yr 17g.
Poblogwyd y rhan o Loegr a elwir heddiw yn Swydd Lincoln yn ystod yr oesoedd cynhanesyddol. Roedd ucheldiroedd yr ardal yn darparu safleoedd sych ar adeg pan orchuddiwyd y Ffendiroedd gan gorsydd a gwastatiroedd llifwaddodol. Cynyddodd y niferoedd o aneddiadau wrth i fasnach datblygu ar draws Môr y Gogledd, ac yn ardal Ingoldmells bu diwydiant halen. Yn oesoedd y Celtiaid, y Corieltauvi a'r Iceni oedd y llwythau a drigasant yn yr ardal. Codwyd sawl safle yno gan y Rhufeiniaid hefyd, ac yr oedd Lindum Colonia, Lincoln bellach, yn un o drefi pwysig Britannia. Sefydlwyd Teyrnas Lindesege gan yr Eingl-Sacsoniaid, a bu'r Daniaid hefyd yn goresgyn yr ardal.

Crewyd y sir drwy gyfuno tiriogaeth Lindesege â bwrdeistref Stamford yn y Ddaenfro. Lindsey oedd enw'r sir am ryw amser, a dyna'r enw a geir yn Llyfr Dydd y Farn. Rhennid y sir yn draddodiadol yn draeannau: Lindsey yn y gogledd, Holland yn y de ddwyrain, a Kesteven yn y de orllewin. Adeiladwyd nifer o eglwysi, abatai, a mynachlogydd yn Swydd Lincoln yn ystod yr Oesoedd Canol. Sir amaethyddol oedd Swydd Lincoln, a bu trefi Lincoln a Stamford a phorthladd Boston yn ffynnu o ganlyniad i'r diwydiant gwlân. Cynyddodd cynnyrch amaethyddol y sir yn sgil draenio'r Ffendiroedd yn yr 17g. Dirywiodd masnach o ganlyniad i'r Chwyldro Diwydiannol a mudo dynol i'r dinasoedd a'r meysydd glo.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Lincolnshire. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 30 Mawrth 2019.
Math o asana yw **Akarna Dhanurasana** (Sansgrit: आकर्ण धनुरासन; IAST: *Ākarṇa Dhanurāsana*), a elwir hefyd y **Saethwr Bwa**, neu'r **Bwa Saeth**, a geir oddi fewn i ioga hatha, ioga modern ac fel ymarfer corff. Fel yr awgryma'r enw Cymraeg, mae osgo'r iogi yma'n debyg i saethwr ar fin rhyddhau saeth.

Geirdarddiad
------------

Daw enw'r osgo (neu'r asana) hwn o Sansgrit कर्ण *Karṇa*, "clust" gyda'r rhagddodiad *Ā*, "tuag" neu "ger". धनुर Mae *Dhanura yn* golygu "bwa" ac mae आसन *asana yn* golygu "safle'r corff" neu "eistedd". Cyfeiria'r enw at chwedl yn y Ramayana lle mae'r baban Sita yn gallu codi bwa anferth Shiva, un o brif dduwiau Hindŵaeth, a phan fydd hi'n cyrraedd oedran priodi, dim ond Rama sy'n gallu ei drin, ac felly dim ond hi all ddod yn ŵr iddi.

Yn y 19g enw'r ystum oedd *Sritattvanidhi* yn y *Dhanurasana*. Defnyddir yr enw modern hwn, Akarna Dhanurasana (y Saethwr Bwa) yn y gyfrol *Light on Yoga* 1966.

Disgrifiad
----------

Mae asana Akarna Dhanurasana yn golygu tynnu'r droed tuag at y glust o safle eistedd gyda'r coesau wedi'u hymestyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Akarm Dhanurasana – Archer Pose, The shooting bow pose". Yogaasan. 2016. Cyrchwyd 15 Tachwedd 2018.[*dolen marw*]
2. ↑  Thomas, Dr. Tommijean; B.S. Benjamin A. Thomas (2008). *Iyengar Yoga the Integrated and Holistic Path to Health: The Effective and Scientifically Investigated System of Yoga*. Xlibris. t. 499. ISBN 978-1-4628-4365-7.
3. ↑  Newell, Zo. "The Mythology Behind Akarna Dhanurasana (Shooting Bow Pose)". Yoga International. Cyrchwyd 15 Tachwedd 2018.
4. ↑  Sjoman, Norman E. (1999) [1996]. *The Yoga Tradition of the Mysore Palace* (arg. 2nd). Abhinav Publications. t. 109. ISBN 81-7017-389-2.
5. 1 2  Iyengar, B. K. S. (1979) [1966]. *Light on Yoga: yoga dipika*. Schocken Books. tt. 177–179. ISBN 0-8052-1031-8.
6. ↑  Schumacher, John (November 2010). "Take Aim". *Yoga Journal*. .
Roedd **Alun Ogwen Williams** (2 Hydref 1904 – 4 Awst 1970) yn athro ac yn Eisteddfodwr nodedig.

Fe'i anwyd yn Well Street, Gerlan, Bethesda, Sir Gaernarfon, yn fab i John Samuel Williams a Catherine (g. Thomas). Mynychodd ysgol gynradd y Gerlan ac ysgol sir Bethesda cyn mynd i Goleg Normal Bangor lle hyfforddodd fel athro rhwng 1922 a 1924. Wedi gadael y coleg bu'n athro yn Llanfairfechan (1924–26) a Pwllheli (1926-36) cyn cael ei ddewis yn bennaeth mewn ysgolion ym Mhentre Uchaf (1936–42), Penmachno (1942-52) a Leeswood (1952-63). Ym 1963 ymddeolodd i'r Rhyl ond parhaodd i ddysgu Cymraeg yn Ysgol Gyfun Clawdd Offa, Prestatyn hyd at 1965.

Roedd yn nodedig fel adroddwr, actor a beirniad yn y byd Eisteddfodol drwy gydol ei oes. Sefydlodd *Parti Penmachno,* parti sioe a aeth ar daith o amgylch Cymru a Lloegr yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac yn ddiweddarach. Bu'n aelod o'r *Orsedd* am 40 mlynedd, gan wasanaethu fel ei hysgrifennydd am ddeng mlynedd ac ysgrifennydd Llys yr Eisteddfod dros yr un cyfnod.

Bywyd personol
--------------

Priododd â Lil Evans (a fu farw 2 Awst 1968) yn Llanbedr, Meirionnydd yn 1932 a bu iddynt un mab, y darlledwr ac awdur, Euryn Ogwen Williams. Priododd â Gwladys Spencer Jones ym Mae Colwyn, Mehefin 1970 ond bu farw prin ddeufis yn ddiweddarach ar 4 Awst, yn Nhreorci, lle y cynhelid yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno.

Bu farw yn 65 oed, yn Rhydaman lle cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "WILLIAMS, ALUN OGWEN (1904 - 1970), eisteddfodwr | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2020-01-13.
2. ↑  "BBC - Gogledd Orllewin - O 'Steddfod i 'Steddfod". *www.bbc.co.uk*. Cyrchwyd 2020-01-13.
3. ↑  "Gwobr John Hefin: Euryn Ogwen Williams yn "ostyngedig iawn"". *Golwg360*. 2016-05-16. Cyrchwyd 2020-01-13.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **Ajlwn** (orgraff Gymraeg; Ajlun neu **Ajloun** yn Saesneg; (Arabeg: عجلون, 'Ajlūn) yn dref yng Ngwlad Iorddonen wedi'i lleoli ger Parc Cenedlaethol Dibbin, mewn dyffryn ffrwythlon iawn sy'n llawn gwinllannoedd a choedwigoedd. Roedd gan y ddinas 7,289 o drigolion yn 2004, yn bennaf o ethnigrwydd Arabaidd ac Islamaidd. Dyma dref weinyddol Ardal Lywodraethol Ajloun.

Prif adeiladau'r ddinas yw'r mosg a'r castell enwog. Mae'r mosg wedi'i leoli yng nghanol y dref, ar y ffordd i'r gaer, ac mae'n arbennig am ei minaret, yn ôl yr un ffyddlon o gelf Islamaidd harddaf. Lle mae'r mosg bellach yn sefyll roedd unwaith Eglwys Fysantaidd gydah iard gyfoethog y gellir ymweld â hi heddiw.

Castell Ajlwn
-------------

Panorama o'r Castell o'r dyffryn
Mae'r term Arabeg *Qalʿat ʿAjlūn* yn golygu castell enwog y dref, a ystyriwyd yn un o'r enghreifftiau mwyaf o bensaernïaeth filwrol Arabaidd. Mae wedi ei leoli 3 km o 'Ajlūn, y mae ei enw yn ddyledus iddo, ar fynydd 1,250m o uchder, lle mae'n bosibl gweld dyffryn afon Iorddonen a mynyddoedd Galilea.

Mae hanes y castell yn croestorri â hanes y ddinas: yn 1184 roedd yr emir Izz al-Dīn Usāma [1], a ymffrostiai ei fod yn ŵyr i'r enwog Saladin, yn awyddus i adeiladu bastiwn i reoli'r ffordd cysylltu rhwng Damascus â'r Aifft. Ymhellach, roedd yr emir hefyd am i rywun wylio dros y mwynau haearn cyfagos, gan ofni y gallai'r Croesgadwyr ei meddiannu. Yn 1214 bu farw Izz al-Dīn Usāma a chafodd y castell ei ehangu trwy ychwanegu pumed tŵr a phorth mynediad mwy pwerus (1215). 
Cafodd y gaer ei dinistrio i raddau helaeth yn ystod ymgosodiad gan y Mongolwyr ar yr ardal ym 1260, a dim ond yn ddiweddarach y cafodd ei hailadeiladu yn y Swltan Mamluk o'r enw Braibars. Cwympodd y castell yn adfail yn yr 17g a'i ailddarganfod yn 1812, ond dim ond yn yr 1960au y cafodd ei hadfer. Gwnaed difrod fawr i'r castell gan Ddaeargryn Galilea yn 1837 a Daeargryn Jerico yn 1927.

### Strwythur y gaer

Mae'r castell wedi'i amgylchynu gan ffos llydan ac roedd ganddo bont godi bellach sydd bellach wedi ei disodli gan lwybr cerdded, sy'n arwain at y fynedfa. Mae gan y coridorau ddarnau.

Nodweddion eraill
-----------------

Un theori dros etymoleg yr enw Aljwn yw iddo darddu o enw brenin y Moabitiaid, Eglon, a nodir yn y Beibl ond does dim sicrwydd o hyn.

Mae ardal Ajlwn yn enwog am ei choed. Lleolir Gwarchodfa Natur Ajlwn gyfagos lle ceir coedwig braf.  Credir i'r fforest fod y fwyaf yn y Dwyrain Canol ar un adeg nes i yr Otomaniaid dorri coed er cael tanwydd i'r rheilffordd i Mecca.

Oriel
-----

* Mynyddoedd AjlwnMynyddoedd Ajlwn
* Castell AjlwnCastell Ajlwn
* Brecwast yn AjlwnBrecwast yn Ajlwn
* Coedwigoedd o gylch AjlwnCoedwigoedd o gylch Ajlwn
* Canol tref AjlwnCanol tref Ajlwn
* Mosg Fawr AjlwnMosg Fawr Ajlwn
* Castell Ajloun - golygfa o'r dyffrynCastell Ajloun - golygfa o'r dyffryn
* Cefn gwlad AjlwnCefn gwlad Ajlwn

Dolenni
-------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Ajloun***

* Gwefan swyddogol Ajloun

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Teller, Matthew (2012), *The Rough Guide to Jordan*, Rough Guides, p. 173, ISBN 978-1-85828-740-9,
2. ↑
Haenau o jeli yn lliwiau'r enfys.
Melysfwyd tryleu yw **jeli** a wneir drwy hidlo sudd ffrwythau neu lysiau, ei felysu, ei ferwi ac yna'i fudferwi'n araf, a'i geulo. Defnyddir pectin, gelatin neu sylwedd tebyg i'w geulo.[1]

Yn hanesyddol roedd angen amser a medr technegol i baratoi'r melysfwyd hwn. Defnyddiwyd stoc llawn gelatin a wneir o draed lloi, neu weithiau eisinglas. yn y 18g cafodd ei osod mewn gwydrau, weithiau mewn haenau neu "rubanau" o wahanol liwiau. Yn y 19g cafodd jeli ei roi mewn mowldiau copr gan roi iddo siapiau cymhleth, yn aml tyrau castellog. Yn Ewrop heddiw ystyrir jeli yn ddantaith i blant yn bennaf, ac fe'i wneir yn hawdd o flociau o gelatin o bob lliw a blas a ymdoddir mewn dŵr.[2]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) jelly (confection). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 4 Rhagfyr 2013.
2. ↑  Davidson, Alan. *The Oxford Companion to Food* (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2006), t. 322.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***jeli***
Crud gwareiddiad: map braslun o Fesopotamia
Diffinnir **gwareiddiad** fel cymdeithas neu grŵp diwylliannol dynol a nodweddir gan amaethyddiaeth a phresenoldeb dinasoedd. O'i gymharu a diwylliannau symlach, nodweddir cymdeithas o'r fath yma gan fwy o rannu swyddogaethau rhwng ei haelodau. Yn aml, defnyddir "gwareiddiad" yn yr ystyr o "ddiwylliant"; er enghraifft pan sonir am Wareiddiad yr Inca, mae'r term yn cynnwys holl agweddau diwylliant yr Inca. Ystyrir disgrifio pobloedd fel "anwariaid" yn sarhaus.

Datblygodd gwareiddiadau o ganlyniad i amaethyddiaeth. Dan amodau ffarfriol, gall hyn arwain at 
gynhyrchu mwy o fwyd nag sydd ei angen ar y pryd. Mae grawnfwyd yn arbennig o bwysig yma, oherwydd gellir ei gadw wrth gefn am gyfnod hir. Gyda bwyd wrth gefn, gall rhai o aelodau'r gymdeithas wneud pethau heblaw cynhyrchu bwyd, a gwelir datblygiad crefftwyr, offeiriaid ac eraill. Ceir trefn gymdeithasol fwy cymhleth, a gwelir datblygiad gwladwriaeth.

Elfen bwysig arall yn y rhan fwyaf o wareiddiadau yw ysgrifennu, a ddatblgwyd gyntaf, hyd y gwyddir, yn Sumer.

Gwareiddiadau hynafol
---------------------

* Sumer, ym Mesopotamia, yn ôl y farn gyffredinol, y gymdeithas gymhleth gyntaf.
* Gwareiddiad Dyffryn Indus
* Yr Hen Aifft
* Groeg yr Henfyd
* Rhufain hynafol
* Elam
* Gwareiddiad y Minoaid
* Tsieina hynafol
* Toltec
* Gwareiddiad yr Aztec
* Gwareiddiad y Maya
* Gwareiddiad yr Inca
Cyflwr o dawelwch meddwl llwyr yw **gwastadrwydd meddwl**. Mae'r cysyniad hwn yn gysylltiedig â nifer o grefyddau a systemau ysbrydol, yn enwedig o ran myfyrdod.

Bwdhaeth
--------

Mae gwastadrwydd meddwl yn un o brif amcanion myfyrdod Bwdhaidd.

Cristnogaeth
------------

*Gweler hefyd: Diwinyddiaeth asgetaidd.*
Rhoddwyd pwyslais gryf ar wastadrwydd meddwl yn ystod oes gynnar Cristnogaeth, ac yn ystod yr Oesoedd Canol. Cafodd ei ystyried yn un o'r prif rinweddau Cristnogol ac yn erfyn i buro'r ysbryd. Mae'r cysyniad yn amlwg mewn ysgrifau Tadau'r Eglwys wrth sôn am *nepsis*, *ataraxia* ac *apathia*.

Hindŵaeth
---------

Mae natur Brahman yn Hindŵaeth yn gyfystyr â'r cysyniad o wastadrwydd meddwl, ac yn un o nodau ioga.

Iddewiaeth
----------

*Hashlamah* yw'r gair Hebraeg am wastadrwydd meddwl. Mae'r gair hwn yn tarddu o'r bôn Semiteg Š-L-M, ac felly'n perthyn i'r geiriau Hebraeg am heddwch (*shalom*) a chyfanrwydd (*shlemut*). I'r Iddewon mae *hashlamah* yn cyfleu ystyr o heddwch gyda Duw.

Islam
-----

Mae'r gair Islam yn gytras â'r gair Hebraeg *hashlamah*. Ystyr lythrennol y gair Mwslim yw "un sydd yn wastadfeddwl".

Stoïciaeth
----------

Yn yr Henfyd, cyfleuwyd y cysyniad o wastadrwydd meddwl gan y Stoïciaid Groegaidd gan y gair *apathia* a chan y Stoïciaid Rhufeinig gan y gair *aequanimitas*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   gwastadrwydd. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 16 Tachwedd 2014.
2. 1 2 3  (Saesneg) Shinzen Young. What is Equanimity?. Adalwyd ar 16 Tachwedd 2014.
Bardd o Loegr yw **Jen Hadfield** (ganwyd 1978) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel arlunydd a libretydd. Mae ei themau'n cynnwys y cartref, y gwyll, tirluniau ac iaith.

Fe'i ganed yn Shetland yn 1978. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Caeredin a Phrifysgol Glasgow.

Hyd at 2019 roedd wedi cyhoeddi tri chasgliad o farddoniaeth. Enillodd ei chasgliad cyntaf, *Almanacs*, Wobr Eric Gregory yn 2003. Hadfield yw'r person ieuengaf i dderbyn Gwobr TS Eliot, gyda'i hail gasgliad, *Nigh-No-Place*, a hynny yn 2008.

Mae cerddi a chelf weledol Hadfield wedi'u seilio ar ei phrofiad o fyw, gweithio a theithio yn Shetland ac Ynysoedd Allanol Heledd, yr Alban, a Chanada hefyd. Yn ei gwaith fel artist, mae hi'n aml yn defnyddio gwrthrychau a ddarganfuwyd, deunyddiau achub a broc môr.

Yn 2007, galluogodd Gwobr Dewar iddi deithio ym Mecsico ac ymchwilio i gelf werinol defosiynol y wlad. "Creodd arddangosfa unigol o ex votos Shetland yn arddull celf werin sanctaidd Mecsico" - tirluniau bach, cludadwy, cyfarwydd sy'n llawn dop o duniau tybaco wedi'u hindreulio.

Magwraeth
---------

Daeth ei mam o Ganada a'i thad o Loegr. Fe'i magwyd yn Swydd Gaer, Lloegr.

Derbyniodd radd BA mewn Saesneg a Llenyddiaeth Loegr cyn derbyn MLitt am sgwennu creadigol.

Anrhydeddau
-----------

* Dros y blynyddoedd, derbyniodd nifer o anrhydeddau, gan gynnwys: Gwobr Eric Gregory .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Jen Hadfield". *Poetry Foundation*. Cyrchwyd 9 Ionawr 2018.
2. ↑  Dyddiad geni: "Jen Hadfield". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Jen Hadfield". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
3. ↑  "About Jen Hadfield". *The Poetry Archive*. Cyrchwyd 10 Ionawr 2018.
4. 1 2  "Jen Hadfield (b. 1978)". *Scottish Poetry Library*. Cyrchwyd 9 Ionawr 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 81023729
* LCCN: no2005041307
* ISNI: 0000 0000 7884 0107
* GND: 136727328
* BNF: cb169802629 (data)

 |
Mae **Gwarchodfa natur Cors Teifi** un o warchodfeydd yr Ymddiriodolaeth Bywyd Gwyllt Gorllewin a De-orllewin Gymru yn Sir Benfro ac yn cynnwys y Ganolfan Bywyd Gwyllt Cymru. Maint y warchodfa yw 264 erw.

Afon Teifi
Saif y warchodfa ar hen gwrs Afon Teifi. Erbyn hyn mae Afon Piliau’n llifo trwodd. Mae gwrychoedd, dolydd a choetir gyda phyllau. Mae llwybr trwy ganol y safle, yn dilyn cwrs hen reilffordd rhwng Hendy Gwyn ac Aberteifi, a gaewyd ym 1962. Mae’r afon yn gorlifo gyda’r gaeaf ac yn denu Meilart, Corhwyaden, Chwiwell, Rhegen y dŵr, Gïach, Cornchwiglen, Gylfinir a Hebog tramor. Mae Telor y Cyrs, Telor yr hesg, Telor Cetti, Hwyaden yr eithin, Llwydfron a Iâr ddŵr yn bridio yma hefyd. Gwelir y canlynol hefyd: Dwrgi, Carw Sika, Carw coch, Chwistlen dŵr, Minc, gwiber a Neidr y glaswellt.

Mae Ychen yr afon yn pori’r warchodfa o dro i dro.

Mae’r warchodfa yn rhan o un fwy, sef Gwarchodfa Natur Genedlaethol Coedmor.

Mae’r warchodfa wedi dioddef fandaliaeth. Llosgwyd Cuddfan Glas y Dorlan ar 24 Medi 2019. Lansiwyd apêl i ailgodi’r guddfan.

Oriel
-----

* Y ganolfan a chaffiY ganolfan a chaffi
* Llinos werddLlinos werdd
* CorhwyadenCorhwyaden
* Rhostog GynffonfrithRhostog Gynffonfrith
* Robin gochRobin goch

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Gwefan historypoints
2. ↑  Tudalen y warchodfa ar wefan yr Ymddiriodolaeth
3. ↑  Gwefan welshwildlife.org[*dolen marw*]

Dolenni allanol
---------------

* Tudalen y warchodfa ar wefan yr Ymddiriodolaeth
* Tudalen y Ganolfan Bywyd gwyllt Cymreig ar wefan yr Ymddiriodolaeth
Drama gan Ed Thomas a gyfieithwyd i'r Gymraeg gan Sharon Morgan yw ***Gwlad yr Addewid*** a gyhoeddwyd yn 2015 gan *Parthian Books*. Man cyhoeddi: Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru.

Drama ffrwydrol, angerddol am deulu Cymreig a'r freuddwyd Americanaidd. Pan mae'r tad yn gadael am fywyd newydd yng Nghaliffornia, a gwaith glo brig yn agor yn ymyl eu cartref, mae bywyd y teulu yn newid am byth. Addasiad Cymraeg o *House of America*.

Yn 1988, ysgrifennodd Ed ei ddrama gyntaf, *House of America*. Enillodd y ddrama sawl gwobr fel drama a ffilm (1996), yn genedlaethol ac yn rhyngwladol. Mae ei ddramâu eraill yn cynnwys *Flowers of the Dead Red Sea* (1991), *East From the Gantry* (1993), *Song From a Forgotten City* (1995), *Gas Station Angel* (1998) a *Stone City Blue* (2004). Maent wedi teithio'n fyd-eang gan gynnwys Prydain, Ewrop, Awstralia a De America, i theatrau'n cynnwys The Royal Court, Donmar Warehouse a'r Tramway, Glasgow. Maent wedi eu cyfieithu i dros ddeg o ieithoedd.

Ed yw sefydlydd a chyfarwyddwr artistig y *Fiction Factory*, ac mae wedi gweithio ar *Y Gwyll* / *Hinterland*, cyfres dditectif wedi ei chynhyrchu yn Saesneg a'r Gymraeg i S4C a'r BBC, a'i dosbarthu'n rhyngwladol gan All3Media. Dros y ddegawd diwethaf, mae Ed wedi ysgrifennu, cyfarwyddo a chynhyrchu dros gant ac ugain awr o ddrama mewn sawl genre, gan ddenu dros 70 o enwebiadau a gwobrwyon yn cynnwys rhai gan BAFTA Cymru a Prix Europa. Mae ei raglenni wedi'u dosbarthu i dros 80 o wledydd. Mae'r rhain yn cynnwys *Satellite City*, *Silent Village*, *China*, *A Mind to Kill*, *Caerdydd*, *Pen Talar*, *Y Pris*, *Cwmgiedd*/*Columbia* a *Gwaith/Cartref*. Mae'n byw yng Nghaerdydd.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwladwr y twyni**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwladwyr y twyni**; yr enw Saesneg yw *Sandhill Rustic*, a'r enw gwyddonol yw *Luperina nickerlii*. Mae i'w ganfod yng Ngorllewin a de Ewrop.

Gwledydd Prydain
----------------

Yng ngwledydd Prydain, mae'r gwyfyn hwn i'w ganfod rhwng Gorffennaf a Medi, mewn un genhedlaeth. Ceir 3 isrywogaeth.

Bwyd
----

Mae'r siani flewog yn bwyta bonion a gwreiddiau Elytrigia juncea, rhwng Medi a'r Gorffennaf canlynol.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwladwr y twyni yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
3. ↑  Waring, P. and Townsend M. (2003). *Field Guide to the Moths of Great Britain and Ireland*. Hook: British Wildlife Publishing.
4. ↑  Porter J. (1997) *The Colour Identification Guide to Caterpillars of the British Isles*. Llundain: Penguin.
Roedd **Andrea Leone Tottola** (bu farw 15 Medi 1831) yn libretydd Eidaleg toreithiog, sydd fwyaf adnabyddus am ei waith gyda Gaetano Donizetti a Gioachino Rossini.

Nid yw'n hysbys pryd na ble y cafodd ei eni. Daeth yn fardd swyddogol i'r theatrau brenhinol yn Napoli ac yn asiant i'r impresario Domenico Barbaia, a dechreuodd ysgrifennu libretos ym 1802.

Ail weithiwyd ei libreto ar gyfer *Gabriella di Vergy*, a osodwyd yn wreiddiol gan Michele Carafa ym 1816, gan Donizetti yn y 1820au a'r 1830au. Ysgrifennodd chwe libreto arall ar gyfer Donizetti, gan gynnwys y rhai ar gyfer *La zingara* (1822), *Alfredo il grande* (1823), *Il castello di Kenilworth* (1829) ac *Imelda de 'Lambertazzi* (1830).

Ar gyfer Rossini ysgrifennodd *Mosè in Egitto* (1818), *Ermione* (1819), *La donna del lago* (1819) a *Zelmira* (1822).

Ar gyfer Vincenzo Bellini ysgrifennodd *Adelson e Salvini* (1825). Ymhlith y cyfansoddwyr eraill a osododd libretos Tottola i gerddoriaeth roedd Giovanni Pacini (*Alessandro nelle Indie* (1824) ac eraill), Saverio Mercadante, Johann Simon Mayr, Nicola Vaccai, Errico Petrella, Ferdinando Paer a Manuel Garcia.

Bu farw Tottola yn Napoli.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rhestr o libretos (gyda chyfansoddwyr) a ysgrifennwyd gan Tottola
2. ↑  John Black, "Andrea Leone Tottola", *The New Grove Dictionary of Opera*, gol. Stanley Sadie (Llundain: Macmillan 1998)
3. ↑  John Warrack ac Ewan West, *The Oxford Dictionary of Opera* (Rhydychen, 1992)
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwladwr bwaog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwladwyr bwaog**; yr enw Saesneg yw *Scarce Arches*, a'r enw gwyddonol yw *Luperina zollikoferi*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r gwladwr bwaog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwladwr Lorimer**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwladwyr Lorimer**; yr enw Saesneg yw *Lorimer's Rustic*, a'r enw gwyddonol yw *Paradrina flavirena*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r gwladwr Lorimer yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Gwarchodfa Natur Aberogwen** (Saesneg: *The Spinnies*) yn ardal pedwar hectar o forlyn arfordirol yn ymyl Castell Penrhyn, efo dwy guddfan, yn rhoi golygfeydd o'r morlyn a Thraeth Lafan.

Hanes
-----

Ffurfiwyd y forlyn ym 1922 pan gyweiriwyd Afon Ogwen. Rhan o stad Penrhyn ydy'r warchodfa, ond caiff ei chynnal gan Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Gogledd Cymru ers 1983

Adar
----

Ymysg yr adar a welir yno mae: gwyach leiaf, gwyach fawr gopog, crëyr glas, crëyr bach, glas y dorlan, alarch, coeswerdd, hwyaden lygad aur, hwyaden ddanheddog fronrudd, pi fach, dryw benfflamgoch, coch y berllan, cap du, helygddryw, gïach, gŵydd, rhegen y dŵr, pioden y môr, pibydd y mawn, cornchwiglen, rhostog coch, gylfinir, titw tomos las a llinos werdd.

Cyfeiriadau
-----------

Gwefan wildlifeextra
Gwefan first-nature.com

Dolen allanol
-------------

* Gwarchodfa Natur Aberogwen Archifwyd 2013-11-05 yn y Peiriant Wayback. ar wefan Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Gogledd Cymru

Oriel
-----

* Glas y dorlanGlas y dorlan
* Crehyrod bach
* Crëyr bach
* Crëyr glas a Glas y dorlanCrëyr glas a Glas y dorlan
* Eleirch ar Afon Ogwen
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwladwr cleisiog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwladwyr cleisiog**; yr enw Saesneg yw *Dusky Sallow*, a'r enw gwyddonol yw *Eremobia ochroleuca*.

Fe'i canfyddir yng nghanol a de Ewrop a'r Dwyrain canol. Maint yr adenydd yw 34–37 mm.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r gwladwr cleisiog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwladwr Porter**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwladwyr Porter**; yr enw Saesneg yw *Porter's Rustic*, a'r enw gwyddonol yw *Proxenus hospes*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwladwr Porter yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gylfindro sbectolog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gylfindroeon sbectolog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Paradoxornis conspicillatus***; yr enw Saesneg arno yw *Spectacled parrotbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. conspicillatus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r gylfindro sbectolog yn perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw barfog | Panurus biarmicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gylfindro sbectolog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*