Dillad, dyfeisiadau nodweddiadol o un o gymeriadau Agerstalwm
Is-genre ffantasïol o fewn gwyddonias yw **agerstalwm**, lle mae technoleg a dyfeisiadau esthetig wedi'u hysbrydoli gan beiriannau stêm diwydiannol o'r 19g.

Er bod tarddiad llenyddol y math yma o lenyddiaeth weithiau'n gysylltiedig â'r genre *cyberpunk*, mae gweithiau agerstalwm yn aml yn cael eu gosod mewn hanes amgen yng nghyfnod oes Fictoria, yn benodol - yng "Ngorllewin Gwyllt Americanaidd" y dyfodol, lle gosodir pŵer stêm fel norm, yn brif ffrwd. Ar adegau eraill, fe'i lleolir mewn byd ffantasi sy'n defnyddio ynni stêm. Fodd bynnag, mae steampunk a neo-Fictoraidd yn wahanol gan nad yw'r mudiad neo-Fictoraidd yn allosod ar dechnoleg tra bod technoleg yn agwedd allweddol ar steampunk gan nad yw technoleg yn gwbwl angenrheidiol o fewn yr arddull neo-Fictoraidd.

Efallai mai'r nodwedd amlycaf o'r genre yma yw technoleg a dyfeisiadau anacronistaidd (nad oedd ar gael yn y cyfnod dan sylw) a gellir galw'r rhain yn retro-ddyfodol: dyfeisiadau a thechnoleg y gallai pobl yn y 19g fod wedi breuddwydio amdanynt. Gall y mathau o beiriannau, technoleg a dyfeisiadau gynnwys rhai o fyd ffuglen, fel y rhai a ddisgrifir yng ngwaith H. G. Wells a Jules Verne, neu'r awduron modern: Philip Pullman, Scott Westerfeld, Stephen Hunt, a China Miéville.

Ffotograff o olygfa nodweddiadol o'r is-genre yma
*"Maison tournante aérienne"* gan Albert Robida ar gyfer ei lyfr *Le Vingtième Siècle*

Rhagflaenwyr
------------

Fel y dywedwyd, dylanwadwyd yn drwm ar y genre hwn, yr arddull ffug-19g, gan nofelau 'gwyddonol' Jules Verne a H. G. Wells, ond hefyd gan Mary Shelley, ac Edward S. Ellis a'i nofel *The Steam Man of the Prairies* (1868). Cynhyrchwyd nifer o weithiau celf a ffuglen mwy modern sy'n arwyddocaol yn natblygiad y genre hon, cyn i'r genre gael enw. Caiff *Titus Alone* (1959), gan Mervyn Peake, ei hystyried gan ysgolheigion fel y nofel gyntaf. Mae beirniaid llenyddol eraill yn nodi fod *The Warlord of the Air* (1971) gan Michael Moorcock yn haeddu'r lle hwnnw.

Carreg filltir bwysig arall yn natblygiad cynnar y math hwn o ffuglen wyddonias yw'r ffilm *Brazil* (1985) a ddylanwadodd yn fawr ar ffilmiau eraill, gan gadarnhau estheteg a ffiniau'r genere. Cafwyd comic yn nechrau'r 1970au a oedd hefyd yn hynod o bwysig yn cadarnhau'r genre, sef *The Adventures of Luther Arkwright* gan Bryan Talbot.

Geirdarddiad
------------

Prin yw'r enghreifftiau o'r math hwn o ysgrifennu yn y Gymraeg. Cyhoeddwyd yn 2019 y nofel Babel Archifwyd 2019-08-09 yn y Peiriant Wayback. gan Ifan Morgan Jones a ddisgrifiai ei hun fel y nofel "gyntaf yn y Gymraeg o fewn y genre Agerstalwm". Bathwyd y term "Agerstalwm" gan Llinos Mair. Mae'n derm sy'n chwarae ar fathiad arall, sef Strydoedd Aberstalwm, cân gan Alun 'Sbardun' Huws ac a boblogeiddiwyd gan y canwr Bryn Fôn. Mae'n air cyfansawdd: 'Ager' (sef stêm) a 'stalwm' sy'n gywasgiad o 'ers talwm'.

Er bod llawer o weithiau a ystyrir bellach yn arloesol i'r genre wedi'u cyhoeddi yn y 1960au a'r 1970au, yn y Saesneg, dechreuodd y term *"steampunk"* yn niwedd y 1980au fel amrywiad tafod-i-boch o *cyberpunk*. Fe'i lluniwyd gan yr awdur ffuglen wyddonol K. W. Jeter, a oedd yn ceisio dod o hyd i derm cyffredinol ar gyfer gwaith gan Tim Powers (*The Anubis Gates*, 1983), James Blaylock (*Homunculus*, 1986), ac ef ei hun (*Morlock Night*, 1979, a *Infernal Devices*, 1987). Roedd pob un o'r llyfrau yma wedi eu lleoli yn y 19g (Fictoraidd fel arfer) ac a oedd yn dynwared confensiynau ffuglen gwirioneddol H. G. Wells *The Time Machine* ac eraill.

Rhai gweithiau a ragflaenodd y genre hon
----------------------------------------

### Awduron llyfrau cynnar

* G. K. Chesterton
* Charles Dickens
* Arthur Conan Doyle
* George Griffith
* H. P. Lovecraft
* Albert Robida
* Mary Shelley
* Robert Louis Stevenson
* Bram Stoker
* Mark Twain
* Jules Verne
* H. G. Wells

### Ffilmiau cynnar

* *20,000 Leagues Under the Sea* (1954)
* *From the Earth to the Moon* (1958)
* *Journey to the Center of the Earth* (1959)
* *The Time Machine* (1960)
* *Master of the World* (1961)
* *First Men in the Moon* (1964)
* *Captain Nemo and the Underwater City* (1969)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Definition of *steampunk*". Oxford University Press. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-07-18. Cyrchwyd 6 Hydref 2012.
2. ↑  Latham, Rob (2014). *The Oxford Handbook of Science Fiction*. t. 439. ISBN 9780199838844.
3. ↑  Seed, David (2007). *A Companion to Science Fiction* (yn Saesneg). Oxford: John Wiley & Sons. t. 217. ISBN 9781405144582. Cyrchwyd 6 Mawrth 2017.
4. ↑  Nally, Claire (2016). "Expert Comment: Steampunk, Neo-Victorianism, and the Fantastic". *Northumbria University, Newcastle's Newsroom*.
5. ↑  Oliveira, Camilla (2015-11-02). "Steampunk: The Movement and the Art". Wall Street International - Culture Section.
6. ↑  Peake, Mervyn (2011). *The Illustrated Gormenghast Trilogy* (arg. New). London: Vintage. ISBN 978-0099528548.
7. ↑  Daniel, Lucy (2007). *Defining Moments In Books: The Greatest Books, Writers, Characters, Passages And Events That Shook The Literary World*. New York: Cassell llustrated. t. 439. ISBN 978-1844036059.
8. ↑  Bluestocking (21 Mehefin 2017). "Steampunk Dollhouse: Islands in the Time Streams or How a Privileged White Edwardian Man Had His Eyes Opened Rather Forcefully".
9. ↑  Hari Kunzru (2 Chwefror 2011). "When Hari Kunzru Met Michael Moorcock". *The Guardian*. Cyrchwyd 10 Medi 2016.
10. ↑  Peter Bebergal (26 Awst 2007). "The age of steampunk". *The Boston Globe*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 14 Ebrill 2008. Cyrchwyd 10 Mai 2008.
11. ↑  Ifan Morgan Jones (2019). *Babel*. Y Lolfa.
12. ↑  Celtes (2015-09-16). "@ifanmj Agerstalwm?". *@Celtes\_Cymru*. Cyrchwyd 2019-06-21.
13. 1 2 3 4 5  John Clute a John Grant, *The Encyclopedia of Fantasy* (Orbit, 1997), s.v. "Steampunk"
14. ↑  Gareth Branwyn (18 Mehefin 2007). "Steam-Driven Dreams: The Wondrously Whimsical World of Steampunk". Wired.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 16 Tachwedd 2012. Cyrchwyd 2 Ionawr 2011. While the world of H.P. Lovecraft's horror is not exactly the same as that envisioned in steampunk, there's plenty of leakage between the two...
15. ↑  Jonathan Strickland. "Famous Steampunk Works". HowStuffWorks. Cyrchwyd 18 Mai 2008.
16. 1 2 3  Ottens, Nick (2008). "The darker, dirtier side". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 Gorffennaf 2011. Cyrchwyd 18 Mai 2008.
17. 1 2 3 4 5  "Features: Steaming Celluloid". Matrix Online. 30 Mehefin 2008. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 21 Chwefror 2009. Cyrchwyd 13 Chwefror 2009.