Athronydd, diwinydd, ac addysgwr Tsiecaidd, yn enedigol o Forafia, oedd **Jan Ámos Komenský** (Lladin: **Ioannes Amos Comenius**; 28 Mawrth 1592 – 15 Tachwedd 1670) sydd yn nodedig am ei gyfraniadau at addysgeg a dysgu ieithoedd, ac fel arweinydd Protestannaidd yng nghyfnod yr oruchafiaeth Gatholig ym Nheyrnas Bohemia. Arddelai astudiaethau ac ysgolheictod Lladin fel cyfrwng i ledaenu diwylliant Ewropeaidd, a chafodd ei waith *Janua Linguarum Reserata* (1632) ddylanwad chwyldroadol ar addysg Ladin ar draws y cyfandir.

Ganed ef yn Nivnice, Ardalyddiaeth Morafia, yn nhiriogaeth Coron Bohemia, a oedd ar y pryd dan reolaeth y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd. Protestaniaid o Undod y Brawdolion oedd ei rieni, a fuont farw pan oedd eu hunig fab yn 10 oed. Treuliodd Jan bedair mlynedd anhapus gyda'i fodryb yn Strážnice cyn cael ei anfon i'r ysgol yn Přerov. Ar anogaeth y prifathro, penderfynodd i hyfforddi i fod yn weinidog. Aeth i'r gymnasiwn yn Herborn, Iarllaeth Nassau, yng ngorllewin yr Ymerodraeth Lân Rufeinig am ddwy flynedd cyn cael ei dderbyn i Brifysgol Heidelberg ym 1613. Yn Heidelberg, prifddinas y Freiniarllaeth, daeth Komenský dan ddylanwad y milflwyddwyr a gredasant mewn iachawdwriaeth yn y byd materol. Darllennodd hefyd weithiau Francis Bacon, gan feithrin ynddo argyhoeddiad o allu gwyddoniaeth i gyrraedd y Milflwyddiant, sef teyrnasiad Crist ar y ddaear.

Dychwelodd Komenský i weinidogaethu ar blwyf yn ei famwlad, ond amharwyd ar ei fywyd tawel ac hapus gan ddyfodiad y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain ym 1618. Yn sgil ymdrechion yr Ymerawdwr Ferdinand II i ail-Gatholigeiddio Bohemia, ffoes Komenský ac arweinwyr Protestannaidd erail i guddio o'r awdurdodau. Yn y cyfnod hwn ysgrifennodd ei aralleg ryddieithiol enwog, *Labyrint světa a ráj srdce* ("Drysfa'r Byd a Pharadwys y Galon"; cyhoeddwyd 1631), un o gampweithiau'r Oes Faróc yn llenyddiaeth Tsieceg. Gydag eraill o Undod y Brawdolion, aeth Komenský yn alltud i Wlad Pwyl ac ymsefydlodd yn Leszno ym 1628.

Yn ystod ei alltudiaeth, aeth Komenský ati i baratoi am adfer cymdeithas Brotestannaidd ym Mohemia, gan lunio'i weledigaeth o drefn addysg ddiwygiedig a phob plentyn yn mynychu'r ysgol. Yn *Didaktika česká* ("Y Ddidacteg Tsiecaidd"; 1628–30) dadleuodd o blaid rhaglen addysg gynhwysfawr i ddysgu'r ieuenctid am eu diwylliant brodorol yn ogystal â diwylliant Ewrop oll. Yn *Didactica magna* ("Y Ddidacteg Fawr"; 1633–38), amlinellai ei ddull o addysgu gyda phwyslais ar feddwl ac arferion naturiol y disgybl, a chyfarwyddai famau i ddefnyddio'r un fethodoleg gyda phlant bychain yn ei lyfr *Informatorium školy mateřské* ("Llyfr Gwybodaeth yr Ysgol Feithrin"; 1632). Argymhellai'n frwd ddysgu Lladin i blant i gyflwyno diwylliant Ewropeaidd iddynt i gyd, ac at ddiben hwn cyflawnaodd ei brif werslyfr, *Janua Linguarum Reserata* ("Datgloi Drysau Ieithoedd"), ar ffurf testunau Lladin a Tsieceg ochr-yn-ochr. Cyhoeddwyd addasiad Lladin-Almaeneg o'r gwaith, ac yna cyfieithiadau mewn ieithoedd eraill, ac yn fuan daeth y *Janua* yn enwog ar draws y cyfandir.

Wrth i'r Hapsbwrgiaid orfodi'r drefn Gatholig ar Fohemia, trodd Komenský ei sylw at ddiwygio addysg yn gyffredinol a chysylltu â meddylwyr eraill ar draws Ewrop. Fe'i wahoddwyd i Loegr ar gais Samuel Hartlib, marsiandïwr Almaenig yn Llundain, gyda'r nod o sefydlu coleg cyffredinol. Gyda chefnogaeth Undod y Brawdolion, teithiodd Komenský i Lundain ym 1641 a fe'i croesawid gan nifer o wŷr hyddysg a phwysigion y ddinas. Ysgrifennodd ragor o ysgrifau i egluro'i syniadau, gan gynnwys y rhaglen ddysg *Via Lucis* ("Ffordd Goleuni"; 1641). Bu ystyriaeth gan y Senedd ynghylch sefydlu coleg yn unol â chynlluniau Komenský a'i gefnogwyr, ond rhoddwyd taw ar hynny gan ddechrau'r Rhyfel Cartref ym 1642, ac aeth Komenský i Ffrainc ar wahoddiad y Cardinal Richelieu. Derbyniodd gynnig oddi ar lywodraeth Sweden i ddiwygio'r ysgolion yn y deyrnas honno, ac aeth i Elbing—un o borthladdoedd y Cynghrair Hanseatig yn y Môr Baltig—i baratoi cyfres o werslyfrau yn seiliedig ar ei athroniaeth o "hollwybodaeth". Yn y pen draw, llafuriodd yr awdur yn ofer i gyflawni'r gwaith: nid oedd y Swediaid yn fodlon â'r canlyniadau, am iddynt ddisgwyl rhywbeth yn debycach i batrwm yr hen *Janua*. Er gwaethaf, treuliodd ei gyfnod yn Elbing yn datblygu a mireinio'i athroniaeth addysgol, gan osod sylfaen i wyddor addysgeg. Am y rheswm honno, cydnabyddir Komenský gan nifer fel tad addysg fodern.

Daeth y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain i ben ym 1648, a chadarnhawyd tra-arglwyddiaeth yr Eglwys Gatholig ym Mohemia gan Gytundeb Heddwch Westfalen. Gwaharddwyd Komenský a'r alltudion eraill rhag dychwelyd i'w famwlad, felly, oni bai iddynt ddatgyffesu eu Protestaniaeth. Penderfynodd Komenský ddychwelyd i Leszno, ac yno ym 1648 fe'i cysegrwyd yn Esgob Gweinyddol Undod y Brawdolion. Aeth i Hwngari ym 1650 ar wahoddiad y Tywysog Zsigmond Rákóczi, i sefydlu ysgol hollwybodol yn Sárospatak. Agorodd yr ysgol gyda rhyw 100 o ddisgyblion, ond nid oedd yn llwyddiant. Bu farw'r Tywysog Zsigmond ym 1652, a dychwelodd Komenský i Leszno gyda llawysgrif ar gyfer gwerslyfr darluniedig newydd. Anfonodd y llawysgrif i Nürnberg ar gyfer torluniau pren, a chyhoeddwyd y gwaith, *Orbis Sensualium Pictus* ("Y Byd Gweledol mewn Lluniau"), o'r diwedd ym 1658. Byddai'r llyfr Lladin hwnnw yn boblogaidd ar draws Ewrop am ddeucan mlynedd bron.

Dinistriwyd Leszno ym 1656 yn ystod Ail Ryfel y Gogledd, a chollodd Komenský nifer o'i lawysgrifau. Ffoes i Amsterdam, yng Ngweriniaeth yr Iseldiroedd, ac yno y bu am 13 mlynedd olaf ei oes. Cyhoeddodd gasgliad o'i ysgrifeniadau am addysg ym 1657 dan y teitl *Didactica Opera Omnia* ("Holl Weithiau Addysgol"). Yn ei flynyddoedd terfynol, ymroddai ei hun i'w waith mawr *De rerum humanarum emendatione consultatio catholica* ("Trafodaeth Gyffredinol am Wella Popeth Dynol"), a gyhoeddwyd yn rhannol yn 1666. Bu farw Komenský yn Amsterdam yn 78 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) John Amos Comenius. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 4 Awst 2023.