Mae **Hawke's Bay** yn ardal ar arfordir dwyreiniol Ynys y Gogledd, Seland Newydd. Enw Maori yr ardal yw Te Matau-a-Māui. Enwyd yr ardal gan Captain James Cook i anrhydeddu’r lyngesydd Edward Hawke.

Daearyddiaeth
-------------

Mae’r bae ei hyn yn estyn am 100 cilomedr o Benrhyn Mahia i Cape Kidnappers. Mae’r ardal yn cynnwys tir bryniog ger y bae, Afon Wairoa yn y gogledd, Gwastatir Heretaunga ger Hastings yn y De, a’r Bryniau Kaweka a Bryniau Ruahine, gan gynnwys mynydd Taraponui. Mae 5 afon fawr yn llifo i’r bae; Afon Wairoa, Afon Mohaka, Afon Tutaekuri, Afon Ngaruroro ac Afon Tukituki. Mae Llyn Waikaremoana yr un mwyaf yr ardal.

Gweinyddiaeth
-------------

Mae Hawke’s Bay yn cynnwys yr ardaloedd Wairoa, Hastings, Napier, Canol Hawke's Bay a hefyd Taharua yn ardal Taupo a Ngamatea in ardal Rangitikei. Awgrymwyd gan Gomisiwn Llywodraeth Leol ym mis Mehefin 2015 bod bod y 4 ardal Hawke’s Bay yn uno â Cyngor Hawke's Bay ond gwrthodwyd y syniad gan y trigolion mewn pleidlais.

Demograffi
----------

### Poblogaeth Hawke’s Bay

1991:138,342

1996:142,791

2001:142,950

2006:147,783

2013:151,179

2018:166,368

Prif trefi'r ardal yw Napier, Hastings, Havelock North, Wairoa, Waipukurau, Clive, a Waipawa.

Mae trefi a phentrefi eraill yn Hawke's Bay yn cynnwys:

* Tuai
* Frasertown
* Nuhaka
* Mahia Beach
* Whirinaki
* Whakatu
* Haumoana
* Te Awanga
* Waimārama
* Tikokino
* Ongaonga
* Takapau
* Ōtāne
* Porangahau

### Diwylliant a hunaniaeth

Yn ôl Cyfrif 2018, roedd 75.0% o boblogaeth Hawke’s Bay yn bobl wyn (Pākehā), 27.0% yn Māori, 5.6% yn bobl y Cefnfor Tawel, 5.0% o Asia, a 1.7% eraill. Mae gan rhai mwy nac un ethnigrwydd. Ganwyd 15.9% tramor, o gymharu â 27.1% dros Seland Newydd i gyd. Enw y llwyth Maori leol yw Ngāti Kahungunu.

Nid oedd gan 48.5% unrhyw grefydd; roedd 37.4% yn Gristnogion, ac roedd gan 7.2% grefydd arall, yn ôl Cyfrifiad 2018.

Amaeth
------

Mae gan yr ardal winllannoedd a pherllannau ar dir wastad a chedwir defaid a gwartheg ar y bryniau, ac mae fforestydd. Yn ogystal ag afalau a grawnwin, tyfir pwmpenni, ffa a phys. Plannwyd grawnwin cyntaf yr ardal gan genhadon ynghanol y 19eg ganrif, ac mae gwin coch yn bwysig i’r ardal erbyn hyn. Erbyn 2018, roedd 4681 hectar o winllannoedd a 91 o gynhyrchwyr.

Hanes
-----

Roedd diwydiant morfila ar arfordir y bae yn ystod y 19eg ganrif.

Sefydlwyd talaith Hawke’s Bay ym 1858, yn gwahanu oddi wrth dalaith Wellington. Newidiwyd taleithiau Seland Newydd i fod yn Ardaloedd Taleithiol ym 1876.

Roedd daeargryn maint 7.9 yn Hawke’s Bay. Ar 3 Chwefror 1931. Dinistriwyd rhan mawr o Napier a Hastings. Bu farw 256 o bobl. Ailadeiladwyd Napier mewn dull Art Deco. Mae gan Amgueddfa Hawke’s Bay arddangosfa am y daeargryn.

Awyrofod
--------

Mae Hawke's Bay yn gartref i safle lansio Rocket Lab ar Benrhyn Mahia, a gwelir lansiadau o [[Arfordir Gofod Seland Newydd, Wairoa.Mae Rocket Lab wedi lansio sawl roced yn flynyddol ers yr un cyntaf, *Humanity Star* ym mis Ionawr 2018.

Teledu a radio
--------------

Mae gan yr ardal ei sianel ei hun, TVHB, ac mae sawl gorsaf radio, megis Radio Kahungunu, The Hits 89.5, More FM, Radio Kidnappers a Bay FM yn ogystal â’r sianeli radio a theledu cenedlaethol.

Tu mewn gwinllan yr ardal

Gwin
----

Cynhyrchir gwin yn Hawke’s Bay, ac mae dwy ŵyl fwyd a gwin yn flynyddol yno, yn denu miloedd o ymwelwyr, llawer ohonynt o dramor

Adloniant
---------

Cynhelir Cyngerdd Mission yn Napier yn flynyddol ers 1993 ar Stad Gwinllan Mission yn Taradale. Mae Kenny Rogers, Shirley Bassey, Rod Stewart, The B-52's, Belinda Carlisle, Ray Charles, a Eric Clapton wedi perfformio yno.

Seismigedd
----------

Mae’r ardal un o’r mwyaf fywiog yn seismigol yn Seland Newydd ac mae profi dros 50 o ddaeargrynfeydd ers yr 1800au.

Llywodraeth
-----------

Llywodraethir yr ardal gan Gyngor Rhanbarthol Hawke’s Bay, gyda’i swyddfa yn Napier. Mae 9 aelod, a chynhelir etholiad bob tair blynedd.

Chwaraeon
---------

Mae rygbi yn boblogaedd, ac mae’r Hawke's Bay Magpies yn cynrychioli’r ardal, ei chwaraewyr yn dod o’r clybiau lleol. Maent yn chwarae ym Mharc McLean yn Napier. Mae nifer o chwaraewyr nodedig y Crysau Dun yn dod o Hawke’s Bay, gan gynnwys:-

* Cyril Brownlie
* Maurice Brownlie
* Mark Donaldson
* Bryn Evans
* Greg Somerville
* Hikawera Elliot
* Zac Guildford
* Israel Dagg

Mae’r Hawke's Bay Hawks yn cystadlu yng Nghyngrair Genedlaethol Pêl-fasged Seland Newydd.

Dolenni allanol
---------------

* Cyngor Hawke's Bay
* Gwefan twristiaeth Hawke's Bay
* Gwasanaeth wybodaeth i newydd-defodiad i’r ardal
* *An Encyclopaedia of New Zealand*, golygydd A. H. McLintock, Wellington, 1966

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pollock, Kerryn. 'Hawke’s Bay region - Overview'. *Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand*. (gwelwyd 9 Tachwedd 2017)
2. ↑  Pollock, Kerryn (15 Tachwedd 2012). "Hawke's Bay region – Local government boundary changes". *Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand*.
3. ↑  Pollock, Kerryn (15 Tachwedd 2012). "Hawke's Bay region – Government, education and health". *Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand*.
4. ↑  Lunn, Annette (9 June 2015). "Hawke's Bay to amalgamate councils". Newstalk ZB.
5. ↑  Henderey, Simon (15 Medi 2015). "Hawke's Bay voters reject five-council amalgamation proposal". *The Dominion Post*. Cyrchwyd 23 Mawrth 2019.
6. ↑  Census 2018
7. ↑  "2001 Census". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-09-29. Cyrchwyd 2021-05-20.
8. ↑  "Census". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-09-10. Cyrchwyd 2021-05-20.
9. ↑  Facts: New Zealand Horticulture, 2018[*dolen marw*]
10. ↑  "The-Wine-Library". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-10-05. Cyrchwyd 2021-06-23.
11. ↑   gwefan nzwine.com
12. ↑  Don Grady (1986) *Sealers & whalers in New Zealand waters*; cyhoeddwyr Reed Methuen, Auckland tud.150;ISBN|0474000508
13. ↑  Gwefan visitwairoa.co.nz
14. ↑  Gwefan nzherald.co.nz, 13 Tachwedd 2017|