Prifddinas Bangladesh yw **Dhaka** (cyn 1982, **Dacca**; Bengaleg ঢাকা) ac mae gan Dhaka Fwyaf boblogaeth o tua 16,800,000 (2017). Lleolir y ddinas yn ne-ddwyrain y wlad, ar lannau Afon Burhi Ganga. Dhaka yw canolfan economaidd, wleidyddol a diwylliannol Bangladesh, ac mae'n un o brif ddinasoedd De Asia, y ddinas fwyaf yn Nwyrain De Asia ac ymhlith gwledydd Bae Bengal ac mae hefyd yn un o'r dinasoedd mwyaf ymhlith gwledydd OIC. Fel rhan o wastadedd Bengal, mae'r ddinas wedi'i ffinio ag Afon Buriganga, Afon Turag, Afon Dhaleshwari ac Afon Shitalakshya. Sefydlwyd y brifysgol yn 1921.

Mae gan Dhaka hanes hir, ond nid oedd yn dref o bwys tan y 17g pan gafodd ei gwneud yn brifddinas talaith Bengal yn Ymerodraeth y Mwgaliaid. Yn y ganrif dilynol, daeth dan reolaeth Prydain. Pan gyhoeddwyd annibyniaeth (fel Dwyrain Pacistan) yn 1947, cafodd ei gwneud yn brifddinas y wlad newydd.

Y borth, Dhaka
Mae pobl wedi byw yn ardal Dhaka ers y mileniwm cyntaf. Cododd y ddinas i amlygrwydd yn yr 17g fel prifddinas daleithiol a chanolfan fasnachol Ymerodraeth Mughal. Dhaka oedd prifddinas y Mughal Bengal proto-ddiwydiannol am 75 mlynedd (1608-39 a 1660-1704). Fel canolbwynt masnach y mwslin yn Bengal, roedd yn un o'r dinasoedd mwyaf llewyrchus ar is-gyfandir India. Enwyd y ddinas ganoloesol yn Jahangirabad er anrhydedd i'r Ymerawdwr Mughalaidd Jahangir ac roedd yn gartref i sedd Subahdar Mughal, Naib Nazims a Dewans.

Yn yr Oesoedd Canol, cyrhaeddodd Dhaka ei uchafbwynt yn yr 17g a'r 18g, pan oedd yn gartref i fasnachwyr o bob rhan o Ewrasia. Roedd yn ganolbwynt masnach forwrol lewyrchus gan ddenu masnachwyr Ewropeaidd. Addurnodd y Mughals y ddinas gyda gerddi, beddrodau, mosgiau, palasau a chaerau wedi'u cynllunio'n dda. Ar un adeg galwyd y ddinas yn "Fenis y Dwyrain".

Ym 1947, ar ôl diwedd rheolaeth Prydain yn y wlad, daeth y ddinas yn brifddinas weinyddol Dwyrain Pacistan. Fe'i cyhoeddwyd fel prifddinas ddeddfwriaethol Pacistan ym 1962. Ym 1971, ar ôl y Rhyfel dros Annibyniaeth, daeth yn brifddinas Bangladesh annibynnol.

Dhaka yw prifddinas arian, masnach ac adloniant Bangladesh, ac mae hyd at 35% o economi Bangladesh yn tarddu oddi yma. Ers ei sefydlu fel prifddinas fodern mae poblogaeth, ardal, amrywiaeth cymdeithasol ac economaidd Dhaka wedi tyfu'n aruthrol; mae'r ddinas bellach yn un o'r rhanbarthau diwydiannol mwyaf dwys ym Mangladesh. Mae Dhaka yn gartref i bencadlys sawl corfforaeth ryngwladol.

Erbyn yr 21g, daeth i'r amlwg fel mega-ddinas. Mae gan Gyfnewidfa Stoc Dhaka dros 750 o gwmnïau rhestredig. Yma hefyd mae pencadlys BIMSTEC. Mae diwylliant y ddinas yn adnabyddus am ei ricsios (cerbydau a dynnir gan feic), bwyd, gwyliau celf ac amrywiaeth grefyddol. Mae'r hen ddinas yn gartref i oddeutu 2,000 o adeiladau o'r cyfnod Mughal a Phrydain, gan gynnwys strwythurau nodedig fel carafanau Bara Katra a Choto Katra.

Geirdarddiad
------------

Coed *Delonix regia* yn blodeuo yn Dhaka yn ystod gwyl haf Sher-e-Bangla Nagar
Mae tarddiad yr enw 'Dhaka' yn ansicr. Ar un cyfnod, roedd coed *dhak* (*Butea monosperma*) yn gyffredin iawn yn yr ardal ac efallai fod yr enw wedi tarddu o enw'r goeden hon. Fel arall, gall yr enw hwn gyfeirio at y dduwies Hindŵaidd gudd Dhakeshwari, y mae ei deml wedi'i lleoli yn rhan de-orllewinol y ddinas. Mae damcaniaeth boblogaidd arall yn dweud bod Dhaka yn cyfeirio at offeryn pilenoffon, dhak a chwaraewyd trwy orchymyn Subahdar Islam Khan I yn ystod urddo prifddinas Bengal ym 1610.

Hanes
-----

I'r mileniwm cyntaf mae'r olion cynharaf o anheddiadau dynol yn perthyn. Roedd yr ardal yn rhan o Bikrampur, a reolwyd gan linach Sena. O dan reol Islamaidd, daeth yn rhan o ardal hanesyddol Sonargaon, canolbwynt gweinyddol rhanbarthol y Delhi a'r Sultanates Bengal. Ymestynnodd Cefnffordd y Grand trwy'r rhanbarth, gan ei gysylltu â Gogledd India, Canolbarth Asia a dinas borthladd de-ddwyreiniol Chittagong.

Roedd Ymerodraeth Mughal yn llywodraethu'r rhanbarth yn ystod y cyfnod modern cynnar. O dan reol Mughal, tyfodd Hen Ddinas Dhaka ar lannau Afon Buriganga. Cyhoeddwyd Dhaka yn brifddinas Mughal Bengal ym 1608. Islam Khan Chishti oedd gweinyddwr cyntaf y ddinas. Enwodd Khan y ddinas yn "Jahangir Nagar" (Dinas Jahangir) er anrhydedd i'r Ymerawdwr Jahangir. Gollyngwyd yr enw yn fuan ar ôl i'r Saeson orchfygu. Digwyddodd prif ehangiad y ddinas o dan y llywodraethwr Shaista Khan. Yr adeg hon, mesurodd y ddinas 19 wrth 13 cilomedr (11.8 wrth 8.1 milltir), gyda phoblogaeth o bron i filiwn. Roedd Dhaka yn un o'r dinasoedd mwyaf a mwyaf llewyrchus yn Ne Asia. Tyfodd yn ganolfan economaidd ranbarthol gref yn ystod yr 17g a'r 18g, gan wasanaethu fel canolbwynt i fasnachwyr Ewrasiaidd, gan gynnwys Bengalis, Marwaris, Kashmiris, Gujaratis, Armeniaid, Arabiaid, Persiaid, Groegiaid, Iseldirwyr, Ffrancwyr, Saeson, a'r Portiwgaliaid. Roedd y ddinas yn ganolfan i'r diwydiannau mwslin, cotwm a jiwt ledled y byd, gyda 80,000 o wehyddion medrus.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hough, Michael (1 Ionawr 2004). *Cities and Natural Process: A Basis for Sustainability*. Psychology Press. ISBN 9780415298544. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 19 Mawrth 2017. Cyrchwyd 26 Awst 2017.
2. ↑  Rezaul Karim (24 Chwefror 2017). "Dhaka's economic activities unplanned: analysts". *The Daily Star*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 13 Gorffennaf 2019. Cyrchwyd 13 Gorffennaf 2019.
3. ↑  "The World According to GaWC 2020". *GaWC - Research Network*. Globalization and World Cities. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 24 Awst 2020. Cyrchwyd 31 Awst 2020.
4. 1 2 3  "Dhaka". *Encyclopædia Britannica*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 16 Ionawr 2013. Cyrchwyd 4 Chwefror 2013.
5. ↑  "Islam Khan Chisti". Banglapedia. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2 Chwefror 2015. Cyrchwyd 4 Chwefror 2013.
6. ↑  Dhaka City Corporation (5 Medi 2006). "Pre-Mughal Dhaka (before 1608)". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 10 Ebrill 2008. Cyrchwyd 1 Rhagfyr 2015.
7. 1 2  "From Jahangirnagar to Dhaka". Forum. *The Daily Star*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 8 Chwefror 2015. Cyrchwyd 18 Chwefror 2015.
8. ↑  Kraas, Frauke; Aggarwal, Surinder; Coy, Martin; Mertins, Günter, gol. (2013). *Megacities: Our Global Urban Future*. Springer. t. 60. ISBN 978-90-481-3417-5.
9. ↑  "State of Cities: Urban Governance in Dhaka" (PDF). *BRAC University*. Mai 2012. Archifwyd (PDF) o'r gwreiddiol ar 16 Chwefror 2015. Cyrchwyd 16 Chwefror 2015.
10. ↑  Shay, Christopher. "Travel – Saving Dhaka's heritage". *BBC*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 5 Rhagfyr 2014. Cyrchwyd 18 Chwefror 2015.
11. ↑  Colley, Linda (2009). *The Ordeal of Elizabeth Marsh: A Woman in World History*. Knopf Doubleday Publishing Group. tt. 262–. ISBN 978-0-307-53944-1.
12. ↑  Muntassir Mamoon, Ḍhākā Nagara Jādughara. *Ḍhākā granthamālā* Vol. **11** Ḍhākā Nagara Jādughara, 1991 (oy gwreiddiol o Brifysgol California, digideiddiwyd 2008). tt 18–20
13. ↑  "Which India is claiming to have been colonizsed?". *The Daily Star* (Op-ed). 31 Gorffennaf 2015. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 28 Mawrth 2019. Cyrchwyd 14 Awst 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 133697007
* LCCN: n81019948
* GND: 4230727-2
* SUDOC: 027717984
* BNF: cb11970076j (data)
* NKC: ge660243

 |