Llyfr Lladin o waith y mynach Brythonaidd Gildas yw ***De Excidio Britanniae*** ("Ynghylch Dinistr Prydain"). Mae’r llyfr yn bregeth gyda thair rhan.

Cynnwys
-------

Yn y rhan gyntaf mae Gildas yn egluro ei reswm dros ysgrifennu’r llyfr a rhoi amlinelliad o hanes Prydain dan yr Ymerodraeth Rufeinig ac wedi ymadawiad y llengoedd, hyd at gyfnod Gildas ei hun. Thema Gildas yw fod y Brythoniaid wedi colli rheolaeth ar Brydain i'r Sacsoniaid fel cosb Duw am eu pechodau. Yr unig un o arweinwyr y Brythoniaid y mae Gildas yn ei ganmol yw Emrys Wledig, "Ambrosius Aurelianus". Dywed Gildas fod Emrys o deulu Rhufeinig, a'i fod wedi casglu lluoedd ynghyd i wrthwynebu'r Saeson, gan ennill buddugoliaethau yn eu herbyn.

Cyfeiria at Frwydr Mynydd Baddon, ond nid yw’n crbwyll enw arweinydd y Brythoniaid yn y frwydr hon. Nid yw’n crybwyll enw Arthur, a gysylltir a brwydr Mynydd Baddon gan Nennius yn ddiweddarach. Wrth drafod Mynydd Baddon, mae Gildas i bob golwg yn dweud fod y frwydr wedi ei hymladd yr un flwyddyn ag y ganed ef ei hun, er fod y gwreiddiol Lladin yn anodd yn y frawddeg yma (*quique quadragesimus quartus (ut novi) orditur annus, mense iam uno emenso, qui et meae nativitatis est*).

Mae'r ail ran yn dechrau trwy ddweud *Reges habet Britannia, sed tyrannos, iudices habet, sed impios* ("Mae gan Brydain freninhoedd, ond gormeswyr ydynt; mae ganmddi farnwyr ond annuwiol ydynt …"). Aiff ymlaen i gondemnio pum teyrn wrth eu henwau: Constantinus o Dumnonia, Aurelius Caninus, Vortiporius, teyrn y Demetae (Dyfed), Cuneglasus a Maelgwn Gwynedd (Maglocunus).

Yn y drydedd ran mae offeiriaid Prydain dan lach Gildas, ond nid yw’n enwi unigolion yn y rhan yma, nac yn rhoi llawer o fanylion.

Dyddiad
-------

Nid oes sicrwydd o ddyddiad y *De Excidio*, ond gan ei fod yn condemnio Maelgwn Gwynedd fel teyrn oedd ar ei orsedd ar y pryd, rhaid ei fod yn dyddio o hanner cyntaf y 6g. Yn ôl yr *Annales Cambriae*, bu Maelgwn farw yn 547.

Ysgolheictod
------------

Mae'r *De Excidio* o bwysigrwydd mawr fel un o’r ychydig o weithiau i oroesi o’r cyfnod yma yn hanes Prydain, ond rhaid cofio nad hanesydd oedd Gildas. Mae'r hanesydd John Davies yn *Hanes Cymru* yn ei ddisgrifio fel "pregethwr crac" tra bod A. W. Wade-Evans yn cyfeirio at y *De excidio* fel y llyfr a fu'n gyfrifol am osod seiliau hanes Cymru "ar gors o gelwydd" am ganrifoedd maith. Defnyddiwyd y llyfr yn helaeth gan Beda yn ei hanes ef, *Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum*, gan ddatblygu dadl Gildas yn y *De Excidio* fod y Brythoniaid wedi colli rheolaeth ar Brydain fel cosb Duw am eu pechodau.

Argraffiadau a chyfieithiadau
-----------------------------

Cyhoeddwyd y De Excidio gyntaf gan Polydore Vergil yn 1525. gydag argraffiad Newydd gan John Josseline yn 1568. Argraffwyd y gwaith nifer o weithiau ym Mhrydain ac ar y cyfanfir ers hynny. Cyhoeddodd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion argraffiad o’r testun a chyfieithiad Saesneg yn 1899 dan olygyddiaeth Hugh Williams, a’r un flwyddyn cyhoeddwyd cyfieithiad Cymraeg gan John Owen Jones yn *O Lygad y Ffynnon*. Ceir cyfieithiad Cymraeg arall, gyda nodiadau, gan A. W. Wade-Evans (*Coll Prydain*, Gwasg y Brython, 1950).

Gweler hefyd
------------

* Brythoniaid
* Ynys Prydain

Cyfeiriadau
-----------