recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Mynydd Feifod** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SJ169400. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 474metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 559 metr (1834 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Dyddiadur hylaw maint A4, A5 a fersiwn poced A6 a gyhoeddir gan Gwasg y Lolfa, Talybont ger Aberystwyth.

Mae'r dyddiadur yn cynnwys lle i'r perchennog ysgrifennu nodiadau wrth bob dyddiad. Ceir hefyd yr hynodrwydd o nodi prif ddigwyddiadau calendr y Cymry e.e. Dydd Gŵyl Dewi, dyddiadau'r Eisteddfodau a gemau rhynglwadol pêl-droed a rygbi.

Dyma'r unig ddyddiadur yn y Gymraeg sydd ar werth i'r cyhoedd yn y siopau (ceir hefyd ddyddiadur gan Merched y Wawr). Mae'r fersiwn A4 ac A5 yn cynnwys enwau'r misoedd, dyddiau'r wythnos a digwyddiadau o bwys yn ddwyieithog ond ceir cyfeiriadur yn y blaen sy'n cynnwys cyfeiriadau a manylion cysylltu prif sefydliadau Cymru a'r Gymraeg, papurau bro, cwmniau darlledu, llyfrwerthwyr, llety ayyb. Ceir hefyd hysbysebion gan nifer o sefydliadau a chwmniau busnes yn y dyddiadur ac ar y clawr.

Dyluniad
--------

Mae dyluniad y dyddiadur yn dilyn yr un fformat yn flynyddol gyda'r flwyddyn mewn print bras ar hyd ochr dde y clawr a dau ddigyd olaf y flwyddyn mewn lliw gwahanol i weddill y clawr.

Ceir fel rheol hysbyseb lliw gan noddwr mewn band wrth droed y clawr.

Defnydd
-------

Mae'r dyddiadur wedi magu ei lle fel rhan anhepgor o ddeunydd a gwaith gweithwyr swyddfa sy'n defnyddio'r Gymraeg.

Oherywdd ei unigrwydd a'i hynodrwydd o gynnwys dyddiadau y calendr Cymreig caiff y dyddiadur ei defnyddio gan sawl person nad sy'n rhugl yn y Gymraeg. Caiff hefyd ei phrynu a'i dosbarthu i staff sefydliadau Cymraeg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwasg y Lolfa; Archifwyd 2016-06-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 2014
Mae **Mynydd Dinas** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid SS760915. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 106 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 258 metr (846 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae ardal gadwraeth **Mynydd y Fflint** - ger pentref Mynydd-y-Fflint yn Sir y Fflint, gogledd Cymru - wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 25 Mai 2011 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 25.79 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Mynydd Bwlch-y-Groes** yn gopa mynydd a geir rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SN868356. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 302 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Farilyn a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 442 metr (1450 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Y Ganrhi goch, (Centaurium erythraea.) Mae amrywiaeth eang o rywogaethau blodau'n tyfu'n y warchodfa natur, yn enwedig y rhai hynny sydd yn hoff o briddoedd calchog.
Gwarchodfa Natur Leol o 13.5 hectar (33 erw) ar lethrau'r Twyni Deheuol yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Mill Hill**. Saif ar gyrion gogleddol tref Shoreham-by-Sea. Mae'n eiddo i Gyngor Dosbarth Adur a Worthing ac yn cael ei reoli gan y cyngor a Chyd-bwyllgor South Downs.

Mae gan y safle hwn laswelltir calch, prysgwydd a choetir eilaidd. Mae'n un o'r ardaloedd gorau yn Sussex ar gyfer glöynnod byw, gyda 29 o rywogaethau wedi'u cofnodi, gan gynnwys y Glesyn Adonis. Mae mwy na 160 o rywogaethau o blanhigion blodeuol wedi’u cofnodi, fel y ffacbysen bedol *(Hippocrepis comosa)* , pig yr ran y weirglodd (Geranium pratense), y ganhri goch (Centaurium erythraea), y bengaled fawr (Centaurea scabiosa), ac ysgallen ddigoes (Cirsium acaulon).

Mae mynediad o'r ffordd o'r enw Mill Hill.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Mill Hill LNR, Natural England;adalwyd 9 Gorffennaf 2023
2. ↑  Map, Natural England; adalwyd 9 Gorffennaf 2023
Bryn yn Sir Conwy yw **Mynydd Bodran** sy'n gorwedd tua milltir i'r dwyrain o bentref Llanfair Talhaearn yng ngogledd-ddwyrain y sir. Uchder: 286 metr.

Llifa Afon Elwy heibio i'r gogledd o'r bryn. Dros y cwm ceir Mynydd Bodrochwyn a Moelfre Isaf. Ceir hen gorwd wrth ei droed ar lan afon Elwy. I'r de ceir bryn isel Moel Iago. I'r dwyrain llifa Afon Aled heibio i droed y bryn i'w haber yn afon Elwy.

Mae Mynydd Bodfran yn adnabyddus i'r rhai sy'n ymddiddori mewn llenyddiaeth Gymraeg y 19eg ganrif am fod y bardd John Jones (Talhaiarn), a aned yn Llanfair Talhaearn, wedi cyfansoddi dilyniant o ugain o gerddi wrth yr enw *Tal ar ben Bodran*. Creodd y cerddi hyn gryn dipyn o stwr yn eu cyfnod oherwydd chwerwder awen y bardd a'r syniadau anuniongred a herfeiddiol a fynegodd, ond ceir hefyd gerddi o frogarwch sy'n ymhyfrydu yn natur yr ardal.

Yn ôl Talhaiarn, 'Llofft y Corryn' oedd yr enw lleol am gopa Mynydd Bodran.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  T. Gwynn Jones (gol.), *Talhaiarn[:] detholiad o gerddi* (Gwasg Aberystwyth, 1930), tt.12-13.
2. ↑  *Talhaiarn[:] detholiad o gerddi*, tud. 61.
Mae **Mynydd Castlebythe** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN028296. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 231 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 347 metr (1138 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Carn na Con Dhu** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Duich i Cannich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH072241. Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam-fynydd ydy Mullach na Dheiragain.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top a Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **New London** yn gymuned wledig yng Nghanada sydd wedi'i leoli yn Queen's County, Prince Edward Island.

Wedi'i leoli yn nhrefgordd Lot 21 , hanner ffordd rhwng Kensington a Cavendish, roedd New London gynt yn cael ei alw'n Clifton a chyn hynny'n Graham's Corner .

Cymuned ffermio a physgota yn bennaf yw New London gyda'i chaeau wedi'u trin yn daclus a'i fryniau ysgafn sy'n darparu golygfeydd bugeiliol o amgylch harbwr prysur. Yn ystod y degawdau diwethaf mae twristiaeth wedi chwarae rhan gynyddol bwysig yn economi'r gymuned.

Ganwyd Lucy Maud Montgomery, un o awduron enwocaf Canada, yn New London ar 30 Tachwedd, 1874. Ysgrifennodd 23 o lyfrau, gan gynnwys casgliadau o straeon byrion a blodeugerdd barddoniaeth, ond mae'n fwyaf adnabyddus am *Anne of Green Gables*, a gyhoeddwyd ym 1908.

Hanes
-----

Cyn pentref presennol New London, roedd cymuned o'r enw New London wedi'i lleoli yng ngheg Bae Malpeque, lle mae goleudy New London wedi'i leoli ar ddiwedd Cape Road (yn agos at French River). Cafodd y gymuned hon ei setlo gan Robert Clark, masnachwr o Grynwyr o Loegr a oedd yn berchen ar Lot 21. Cyrhaeddodd ym 1773 gyda chynlluniau mawreddog i adeiladu anheddiad cystal a'r Llundain yn ei wlad enedigol.

Un o ymsefydlwyr cynnar Clark oedd Benjamin Chappell , un o sylfaenwyr y ffydd Fethodistaidd ar yr ynys, a ddaeth i New London ar fwrdd y llong hwylio *The Snow Elizabeth* ym 1774. Ysgrifennodd Chappell ddyddiadur o'i brofiadau, a disgrifiodd ei aeaf llym gyntaf yn New London fel un "... yn brin iawn o ddarpariaethau. Dim rum, dim bara, dim cig, dim cwrw, dim siwgr a hanner ychen.

Cafodd y New London presennol (a elwid gynt yn New London South, yna Clifton a chyn hynny, Graham's Corner) ei setlo gan fewnfudwyr o'r Alban cyn 1859. Heddiw mae'n gymuned hyfryd, fywiog sy'n ganolbwynt i ymwelwyr sydd â diddordeb â ymweld â'r cartref lle ganwyd Lucy Maud Montgomery, yn ogystal â siopau crefft, siopau hen bethau a siopau anrhegion, a'i agosrwydd at draethau hardd, cymunedau eraill a sefydliadau bwyta lleol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Montgomery [married name Macdonald], Lucy Maud (1874–1942), novelist and diarist | Oxford Dictionary of National Biography". *www.oxforddnb.com*. doi:10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-58988. Cyrchwyd 2020-01-21.
2. ↑  Cousins, John. "New London: The Lost Dream | Island Studies Press". Cyrchwyd 2020-01-21.
3. ↑  Chappell, LaVerne. *Daybooks of Benjamin Chappell, Volume 1, transcribed by LaVerne Chappell*.
4. ↑  "Anne of Green Gables". *Tourism Prince Edward Island*. 2015-01-21. Cyrchwyd 2020-01-21.
Mae **Na Gruagaichean (copa gogleddol)** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN201654. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Etholaeth seneddol yn Surrey, De-ddwyrain Lloegr, yw **Mole Valley**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Mole Valley yn SurreyEtholaeth Mole Valley yn Surrey
* Surrey yn LloegrSurrey yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1997: Kenneth Baker (Ceidwadol)
* 1997–presennol: Paul Beresford (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Mae **Dosbarthiad Rhyngwladol o Glefydau** yn darparu codau i ddosbarthu afiechydon, arwyddion, symptomau, darganfyddiadau abnormal, cwynion y claf, amgylchiadau cymdeithasol ac achos anafiadau neu afiechydon. Clustnodwyd categori unigryw i bob cyflwr gyda chôd (lluosog: codau) perthnasol sydd hyd at chwe llythyren. Gall y categoriau hyn gynnwys grwp o afiechydon tebyg.

Enw llawn y cyhoeddiad yw Dosbarthiad Rhyngwladol Ystadegau Afiechydon a Phroblemau Perthnasol (Sa: *The International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems* (sef **ICD**). 

Mae'r Dosbarthiad Rhyngwladol o Glefydau yn cael ei gyhoeddi gan Sefydliad Iechyd y Byd a chaiff ei ddefnyddio'n fyd-eang. Mae hyn yn sicrhau cydweithio a chysondeb llwyr.

Hanes
-----

Cafodd Degfed Rhifyn (ICD-10) Dosbarthiad Rhyngwladol Ystadegau Afiechydon a Phroblemau Perthnasol ei dderbyn gan Gynulliad Iechyd y Byd yn 1990; dyma'r fersiwn cyfredol. Mae gwreiddiau'r dosbarthiad hwn, fodd bynnag, yn nwfn yn y ganrif ddiwethaf.

Cyfeiriadau
-----------

Dolenni allanol Saesneg eu hiaith
---------------------------------

### ICD-8 a chynt

* ICD-7 Rhestr Coadau Archifwyd 2009-09-08 yn y Peiriant Wayback.
* ICD-8 Rhestr Coadau Archifwyd 2009-09-09 yn y Peiriant Wayback.

### Gwefanau Swyddogol ICD WHO

* ICD Homepage  Sefydliad Iechyd y Byd (WHO)
* ICD Implementation database  Archifwyd 2008-08-03 yn y Peiriant Wayback. Sefydliad Iechyd y Byd (WHO)
* ICD-10 updates Archifwyd 2012-10-12 yn y Peiriant Wayback. Sefydliad Iechyd y Byd (WHO)
* ICD-10 Online look up tool on Volume 1 and 3 of the ICD-10 Archifwyd 2012-03-30 yn y Peiriant Wayback. Sefydliad Iechyd y Byd (WHO)
* ICD-10 INSTRUCTION MANUAL Volume 2 online Sefydliad Iechyd y Byd (WHO)
* ICD-11 Revision information Sefydliad Iechyd y Byd (WHO)
* ICD-11 Revision platform (interactive) Sefydliad Iechyd y Byd (WHO)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 209185752
* GND: 4261731-5
* NKC: ph138727

 |
Nofel gan Elen Wyn yw ***Edau Bywyd*** a gyhoeddwyd yn 2013 gan Wasg y Bwthyn. Man cyhoeddi: Caernarfon, Cymru.

Nofel gyfoes a diddorol sy'n wead o ddarluniau trawiadol. Mae'r gyfrol, gan awdur sy'n rhoi cipolwg ar fywydau nifer o bobl ar un diwrnod ym mis Mehefin. Cipolwg, ie, ond fe ddown ni i sylweddoli'n raddol fod cysylltiad rhyngddyn nhw. Mae'r cwlwm yn un tyn na ellir ei dorri ...

Yr awdur
--------

Un o Gaernarfon ydy Elen Wyn yn wreiddiol, ond mae hi bellach yn byw yn Llanelwy gydai gŵr, y cyflwynydd BBC Radio Cymru Dylan Jones, a'u dau blentyn Ianto, 5, ac Alys, 4. Mae hi'n ohebydd ar gyfer y rhaglen Newyddion 9 ar S4C a rhaglenni newyddion Radio Cymru. Dyma ei nofel gyntaf. Graddiodd Elen o Brifysgol Caerdydd gyda gradd mewn Newyddiaduriaeth. Yn 2000, yn dilyn cyfnod fel gohebydd newyddion ar Champion FM (Heart FM bellach), aeth Elen i weithio at yr BBC fel ymchwilydd; yn 2004 fe'i penodwyd yn ohebydd newyddion ar Newyddion y BBC ar S4C.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017.
Mae **Dosbarth Ffederal Gogledd y Cawcasws** (Rwseg: Се́веро-Кавка́зский федера́льный о́круг, *Severo-Kavkazsky federalny okrug*) yn un o wyth dosbarth ffederal Rwsia. Fe'i lleolir yn ne-orllewin eithaf Rwsia, yn ardal ddaearyddol Gogledd y Cawcasws. Crëwyd Dosbarth Ffederal Gogledd y Cawcasws ar 19 Ionawr 2010 pan gafodd ei dorri allan o'r Dosbarth Ffederal Deheuol.

Roedd cyfanswm poblogaeth y rhanbarthau a gweriniaethau yn y dosbarth yn 9,428,826 yn ôl Cyfrifiad Rwsia 2010.

Canolfan weinyddol y dosbarth yw dinas Pyatigorsk. Y Cennad arlywyddol cyfredol (2013) yw Alexander Khloponin.

Lleoliad y dosbarth yn Rwsia

Rhanbarthau a gweriniaethau
---------------------------

Mae'r dosbarth yn cynnwys chwe gweriniaeth ymlywodraethol ac un *crai*, fel a ganlyn:

1. Gweriniaeth Dagestan
2. Gweriniaeth Ingushetia
3. Gweriniaeth Kabardino-Balkar
4. Gweriniaeth Karachay-Cherkess
5. Gweriniaeth Gogledd Ossetia-Alania
6. Crai Stavropol
7. Gweriniaeth Tsietsnia

Yr israniadau o'r dosbarth (gweler y rhifau yn y rhestr uchod)

Gweler hefyd
------------

* Dosbarth Ffederal Deheuol
* Gogledd y Cawcasws

Dolen allanol
-------------

* (Rwseg) Gwefan swyddogol Archifwyd 2013-07-31 yn y Peiriant Wayback.

  



|  |  |
| --- | --- |
|   Dosbarthau ffederal Rwsia |  |
| 

|  |
| --- |
|  |
|  |
| **Canol** | **Deheuol** | **Gogledd-orllewinol** | **Gogledd y Cawcasws** | **Dwyrain Pell** | **Siberia** | **Ural** | **Volga** |

 |
Mae **Dyneiddiaeth** (hefyd **hiwmaniaeth**) yn ddull mewn astudiaeth, athroniaeth, neu ymarfer, sy'n canolbwyntio ar egwyddorion a phryderon dynol. Mewn athroniaeth a gwyddoniaeth gymdeithasol, dyneiddiaeth yw'r safbwynt sy'n cadarnhau bodolaeth rhywbeth a ellir ei alw yn natur ddynol, ac fe'i gyferbynnir â gwrth-ddyneiddiaeth. Mae dyneiddiaeth seciwlar yn ddyfaliad seciwlar sy'n hybu rhesymeg, moeseg, a chyfiawnder, ac yn gwrthod dogma a chredoau goruwchnaturiol a chrefyddol, fel sail moesoldeb a phenderfynu. Cyferbynnir dyneiddiaeth seciwlar â dyneiddiaeth grefyddol, sy'n integreiddio athroniaeth foesegol ddyneiddiol gyda defoddau a chredoau crefyddol sy'n canolbwyntio ar anghenion, diddordebau, a medrau dynion.

Roedd Dyneiddiaeth y dadeni yn fudiad diwylliannol Eidalaidd a oedd yn seiliedig ar astudiaeth o weithiau clasurol.

Dyneiddiaeth yn y gorffennol
----------------------------

Cyfeiriodd dyneiddiaeth, yn y fan gyntaf, at system o addysg wedi ei sylfaeni ar ddiwylliant clasurol Groeg a Rhufain. Wrth i'r canol oesoedd ddod i ben, ac i syniadau'r Dadeni ledaenu trwy Ewrop, collodd awdurdod yr Eglwys ei afael yn raddol, ac fe ddatblygodd parch cynyddol tuag at fedr dynol, yn ogystal ag ymdeimlad o ryddhad deallusol.

Dyneiddiaeth yn y presennol
---------------------------

Heddiw mae’r gair 'dyneiddiaeth' yn cyfeirio at y syniad bod dyn yn medru byw bywyd gonest ac ystyriol heb ddilyn unrhyw grefydd ffurfiol.

### Dyneiddiaeth grefyddol

Er i ddyneiddwyr honni y gall dyn fyw bywyd moesol heb fod yn grefyddol, ni olyga hyn fod dyneiddiwr heb grefydd o angenrheidrwydd. Serch hynny, mae dyneiddwyr crefyddol yn pwysleisio bod moesoldeb gwir yn tarddu o natur ddynol, yn hytrach nag ofn digofaint Duw, neu ffynonellau tebyg.

### Dyneiddiaeth seciwlar

Dydy dyneiddwyr anghrefyddol ddim yn credu mewn bodolaeth Duw na duwiau nag mewn unrhyw beth ysbrydol, goruwchnaturiol, neu ofergoelus. Mae'r rhan fwyaf o ddyneiddwyr anghrefyddol yn anffyddwyr ac mae cyfrannedd arwyddocaol yn agnostig. Er mwyn gwneud penderfyniadau moesol fe fydd dyneiddiwr yn defnyddio deall beirniadol yn hytrach na dilyn pendantrwydd awdurdodol crefyddol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Geiriadur Mawr, Gwasg Gomer, 2009
2. ↑  (Saesneg) Genesis of a Humanist Manifesto.
3. ↑   (2007) *Compact Oxford English dictionary* (yn en). Oxford University Press
 "humanism *n.* 2 a Renaissance cultural movement that turned away from medieval scholasticism and revived interest in ancient Greek and Roman thought."
4. ↑  Nicholas Mann (1996). *The Origins of Humanism*. Cambridge University Press, tud. 1-2
 "The term *umanista* was used, in fifteenth century Italian academic jargon to describe a teacher or student of classical literature and the arts associated with it, including that of rhetoric. The English equivalent 'humanist' makes its appearance in the late sixteenth century with a similar meaning. Only in the nineteenth century, however, and probably for the first time in Humanism in Germany in 1809, is the attribute transformed into a substantive: *humanism*, standing for devotion to the literature of ancient Greece and Rome, and the humane values that may be derived from them."
Mae **Mynydd Cwmcelli** yn gopa mynydd a geir yng Nghadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH804099. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 312m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 469 metr (1539 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Bryn yn Llŷn, Gwynedd, yw **Mynydd Cefnamwlch**. Saif rhwng pentrefi Sarn Mellteyrn, i'r de, a Tudweiliog, i'r gogledd. Mae bwlch yn gorwedd rhyngddo a Carn Fadryn, i'r dwyrain. Llifa Afon Soch, sy'n tarddu wrth waelod ei lethrau dwyreiniol, heibio i'r bryn ar ei ffordd i'r môr yn Abersoch.

Ar gopa Mynydd Cefnamwlch
Coetan Arthur, Cefnamwlch
Bryn 182m o uchder ydyw o ddifrif, ond 'Mynydd Cefnamwlch' yw ei enw diolch i barch bobl lleol amdano. Saif tua dwy filltir o lannau ogleddol Llŷn, gyda'r brif ffordd rhwng Tudweiliog a Llangwnnadl (B4417, ffordd eilaidd) ar ei hochr ogleddol. Tua hanner milltir ar hyd y ffordd o droed Mynydd Cefnamwlch tuag at Llangwnnadl ceir troad i lawr i'r dde tuag at blasdy Plas ym Mhenllech a'i heglwys hynafol. Yn fforchio o'r B4417 ym Meudu Bigin a throi i gyfeiriad y dwyrain mae ffordd gul tuag at Sarn Mellteyrn, Bryncroes a Botwnnog.

Wrth ddod allan o'r coed sydd ar naill ochr i'r B4417 fe welir Coetan Arthur/Cromlech Cefnamwlch ar y dde mewn cae cyfagos, enghraifft dda o gromlech o'r Oes Neolithig (rhwng 2000 i 4000CC) ac mae'n bosib cerdded ato ac edrych draw ar yr olygfa tuag at Garn Fadryn, Eryri a Môn. Cyn cyrraedd pentref Sarn Mellteyrn mae olion eglwys San Pedr ar y chwith; fe'i dymchwelwyd yn y 1990au.

Gorwedd ystad Cefnamlwch i'r gogledd o'r bryn. Ceir siambr gladdu o Oes yr Efydd ar ei lethrau gogleddol, ger y B4417.
Mae **Mynydd Cilfái** neu **Y Bigwrn** (Saesneg: Kilvey Hill) yn gopa mynydd a geir yn Abertawe; cyfeiriad grid SS671940. Yn draddodiadol ei enw Cymraeg oedd *Y Bigwrn*, ac enw'r copa ei hun oedd *Pen y Bigwrn*. Erbyn heddiw, fodd bynnag, fe'i gelwir *Mynydd Cilfái*, sy'n gyfieithiad o'r enw Saesneg.

Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 53 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Farilyn a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 193 metr (633 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Talnant, 'Melin Wynt Cilfai', *Y Darian*, 5 Awst 1915, t. 4; gwelwyd 31 Rhagfyr 2018.
2. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mynydd Drumau** yn gopa mynydd a geir i'r de o Bontardawe, rhwng Abertawe a Dyffryn Nedd; cyfeiriad grid SN725001. Ar ben y mynydd saif Maen Hir a elwir, Carreg Bica. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 101 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Saif ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot.

Byncyr o'r Ail Ryfel Byd ar lethrau'r mynydd.
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan *Database of British and Irish hills*. Uchder y copa o lefel y môr ydy 272 metr (892 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae ***Mount&Blade*** yn êm gyfrifiadurol chwarae-rôl 3-dimensiwn, penagored, un-chwaraewr yng nghyfnod beta o'i ddatblygiad (0.808 yw'r fersiwn diweddarach), wedi'i greu a'i ddosbarthu gan y datblygwyr Twrcaidd Taleworlds. Mae'r gêm ar gael ar gyfer systemau gweithredu Microsoft Windows 32-bit. Mae gosodiad canoloesol gan *Mount&Blade*, heb unrhyw nodwedd ffantasi. Mae *Mount&Blade* yn nodedig oherwydd ei bwyslais ar frwydro ar gefn ceffyl realistig, a oedd yn gyffredin yn ystod y cyfnod hwnnw, ond sydd yn aml yn absennol mewn gemau chwarae-rôl eraill.

Cymeriad
--------

Mae'r chwaraewr yn medru rheoli un cymeriad, sydd yn cael ei greu pan ddechreuwyd gêm newydd ac sydd yn cael dosbarth cymeriad penodol. Mae dosbarth cymeriad yn gwasanaethu fel patrymlun yn unig. Mae pob patrymlun yn wahanol mewn priodoleddau, pwyntiau sgìl a chyfarpar yn unig. Nid oes amodau ar gyfarpar neu ddefnydd sgìl oherwydd eich dosbarth. Mae'r lefel uchaf o sgìl a defnydd o rai o'r cyfarpar wedi'i seilio ar briodoledd perthnasol.

Mae modd newid ymddangosiad y cymeriad yn debyg i'r system sydd yn The Sims. Yn gwella ar hyn yw'r ffaith eich bod chi yn medru newid wyneb neu wallt eich cymeriad ar unrhyw adeg, os yw'n edrych yn od neu'n ddiflas i'r chwaraewr. Mae rhai defnyddwyr wedi newid y "crwyn" (*skins*) sylfaenol, gan roi opsiynau newydd, fel paent rhyfel. Mae'r fersiynau newydd (.800 ac ymlaen) yn rhoi botwm hap (*Randomize*), sy'n caniatáu i'r chwaraewr greu wyneb hollol newydd ar hap. Mae'r chwaraewr yn medru cynghreirio â byddinoedd naill ai'r Vaegir neu Swadia, yn hela ysbeilwyr a chnafon yng ngwlad Calradia.

Y Gêm
-----

Mae'r gêm yn gêm benagored, yn debyg i gemau fel *Elite* neu *Darklands*. Ar ôl i'r gêm ddechrau, mae chwaraewyr yn rhydd i ddewis datblygiadau eu cymeriadau a newid y rhain trwy gydol y gêm. Mae brwydro yn ddewisol ac yn medru cael ei osgoi mewn llawer o sefyllfaoedd, gan adael i'r chwaraewr ganolbwyntio ar fasnachu os oes angen, er bod llai o bwyntiau profiad yn cael eu hennill drwy'r ffordd yma.

Gellir ffurfio mintai drwy recriwtio cymeriadau cyfrifiadurol unigryw, a elwir yn arwyr neu'n gymdeithion, neu filwyr cyffredin. Mae uchafswm y cymeriadau y gellir recriwtio yn cael ei benderfynu gan briodoleddau carisma ac arweinyddiaeth cymeriad y chwaraewr.

Mae cymeriad y chwaraewr a chymeriadau eraill yn dysgu sgiliau i'w defnyddio yn ystod y gêm. Mae rhai sgiliau yn effeithio'r fintai gyfan.

Dim ond y lefel sylfaenol o filwyr cyffredin sy'n medru cael eu recriwtio o dafarnau. Maent yn medru codi i filwyr mwy pŵerus ac arbenigol trwy gynilo pwyntiau profiad a gellir eu hennill drwy frwydro neu ymarfer. Mae'r chwaraewr yn medru dewis y llwybr y mae pob milwr yn symud ymlaen i.

Nid oes dull i chwarae Mount&Blade dros y rhyngrwyd neu dros rwydwaith, ac nid oes dull wedi ei gynllunio chwaith.

Datblygwyr
----------

Mae Mount&Blade wedi'i ddatblygu a dosbarthu gan TaleWorlds, cwmni datblygu o Dwrci.
Mae **Mynydd Deulyn** yn gopa mynydd a geir yn rhagfryniau'r Carneddau yn Eryri, yng nghymuned Trefriw, Sir Conwy; cyfeiriad grid SH759612. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 295 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Saif rhwng Llyn Crafnant i'r gorllewin a Llyn Geirionydd i'r dwyrain; safle sy'n rhoi iddo ei enw. Gorchuddir y bryn hwn yn gyfangwbl bron gyda choed sy'n rhan o Goedwig Gwydyr. Y pentref agosaf yw Llanrhychwyn, uwchben Dyffryn Conwy.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 400 metr (1312 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mynydd Emroch (Craig Emroch)** yn gopa mynydd a geir i'r dwyrain o dref Porth Afan; cyfeiriad grid SS793907. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 124 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 241 metr (791 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mynydd y Glyn** yn gopa mynydd a geir ym Mynyddoedd y Berwyn - i'r gogledd o Lanfyllin, rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SJ153222. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 255 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 389 metr (1276 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Prif erthygl: Dyddiaduron amgylcheddol Cymreig*
Mae **Dyddiadur C. E. M. Edwards, Dolserau, Dolgellau** am hela a physgota un gan un o fan buddugion Sir Feirionnydd, yn Oes Fictoria.

Dyddiadur hela a physgota un gan fan fonheddwyr o Ddolgellau, deiliad Dolserau Hall ar gyrion y dref. Cynhwysa gofnodion Oes Fictoria hyd ddiwedd y ganrif, covnodion manwl, os ailadroddus braidd, am y tywydd, cyflwr y dŵr a'r ucheldir o safbwynt pysgotwr a saethwr. Ceir rhai sylwadau difyr am agweddau ac amgylchiadau bywyd bonedd y cyfnod.

Dyddiadur Edwards fel Cofnod Amgylcheddol
-----------------------------------------

I ni heddiw mae Edwards yn ymddangos nid yn unig yn freintiedig dros ben ac yntau â’r holl amser i’w roi i‘w weithgareddau a oedd ond o ychydig fudd, ond hefyd yn obsesiynnol yn ei ymlyniad iddynt ddydd ar ôl dydd, yn aml o fore gwyn tan nos. Mor llawn oedd ei gofnodion, ac mor ddiwyd a disgybledig ydoedd (bargyfreithiwr ydoedd wrth ei alwedigaeth) mae’n anodd deall sut cafodd yr amser i gofnodi’r fath fanylion mor rheolaidd. Cymer cryn amser i ‘odro’r’ testun yn llawn o’r hyn sydd ganddo i’w gynnig.

Roedd y gweithgareddau a gofnododd yn ei *Sporting Diary* yn adlewyrchiad nid yn unig o ecoleg a ffrwythlondeb ei gynefin (roedd yn sylwedydd treiddgar ar ei gynefin) ond hefyd o’i fywyd proffesiynol a chymdeithasol a gystadleuai i rhyw raddau gyda’i fywyd hela. Oherwydd hynny, er cystal eu safon, nid yw’n bosibl i lwyr wahanu arwyddocad amgylcheddol ei gofnodion oddi wrth ei fywyd ‘arall’. Fodd bynnag gellir gweld rhai tueddiadau breision o ddehongli prif ergydion ei gofnodion.

### Pysgota

A bwrw ei bod yn bosibl adnabod cofnodion pysgota Edwards wrth ei air am frithyll (*trout*; pysgodyn mwyaf cyffredin ei gyfnod mewn afon a llyn) gellir gweld patrwm tymhorol pendant yn y weithgaredd hon.  

Mis Awst oedd y mis iddo dreulio’r mwyaf o ddyddiau yn pysgota  yn y cyfnod 1871-1883 (ac ym mis Mai y treuliodd y nifer lleiaf). Nid oes cofnodion pysgota o gwbl rhwng Tachwedd a Ionawr nac am y flwyddyn 1874 gyfan.  

Afonydd
Daliodd y nifer mwyaf o frithyll afon ym mis Awst ar yr afon Wnion, sef yr afon agosaf i’w gartref Dolserau, Hynny yw cyfanswm o 1,433 dros y cyfnod (71% o holl bysgod afonydd Mawddach, Eden ac Wnion). Ymweliadau achlysurol yn unig a wnaeth i afonydd fel y Ddyfrdwy a’r Dysynni. Pwysleisir nad mesur syml o gynnyrch cymharol yr afonydd dan sylw yw hyn (er fod elfen o hynny yn y data) ond o weithgarwch dewisedig gan y dyddiadurwr.

Llynnoedd
Llyn Myngil (Talyllyn yn ei derminoleg ef) oedd y llyn a fynychai amlaf (132 o ymweliadau ) ond talodd ymweliadau achlysurol â llynnoedd eraill ei fro, sef (yn nhrefn disgynnol ei boblogrwydd iddo) Cynwch (*Cynwych* yn ei derminoleg gwallus ef), Aran, Llynnoedd Cregennen (*Crogennan*), Clywedog a Cadair. Ceir manylion am y pysgod a ddaliodd yn Llyn Cynwch ar y dudalen honno, yn benodol am y draenogyn dŵr croyw.
Ffilm ar gerddoriaeth gan y cyfarwyddwr Niki List yw ***Müllers Büro*** a gyhoeddwyd yn 1986. Fe'i cynhyrchwyd gan Veit Heiduschka yn Awstria. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Niki List a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Freddy Gigele. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Barbara Rudnik, Niki List, Andreas Vitásek, Christian Schmidt, I Stangl a Jochen Brockmann. Mae'r ffilm *Müllers Büro* yn 104 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1986. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Aliens* sef ffilm wyddonias llawn arswyd a chyffro gan y cyfarwyddwr ffilm James Cameron. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Hans Selikovsky oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Ingrid Koller sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Niki List ar 28 Mehefin 1956 yn Fienna a bu farw yn yr un ardal ar 2 Ebrill 2009. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Athro Berufstitel

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Niki List nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Café Malaria |  | Awstria | Almaeneg | 1982-10-30 |
| Helden in Tirol |  | Awstria | Almaeneg | 1998-10-02 |
| Müllers Büro |  | Awstria | Almaeneg | 1986-01-01 |
| *Nick Knatterton – Der Film* |  | yr Almaen | Almaeneg | 2002-01-01 |
| Sternberg – Sternschnuppe |  | Awstria | Almaeneg | 1988-01-01 |
| *Werner – Beinhart!* |  | yr Almaen | Almaeneg | 1990-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 20 Mai 2016.
Mae **Mynydd Ystradffernol, Mynydd Tynewydd (copa gorllewinol)** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid SN936009. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 486 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 518 metr (1699 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Duwies Geltaidd sy'n chwaer i Fath fab Mathonwy yn y traddodiad Cymreig yw **Dôn**. Ceir cyfeiriadau anuniongyrchol ati ym *Mhedwaredd Gainc y Mabinogi* ac weithiau yng ngwaith y beirdd Cymraeg canoloesol. Cyfeirir ati weithiau fel merch Beli, a restrir yn yr achau fel un o gyndeidiau pwysicaf Gwŷr y Gogledd.

Yn y *Pedair Cainc* mae Dôn yn fam i

* Arianrhod
* Gilfaethwy
* Gofannon
* Gwydion

Yn y chwedl gynnar *Culhwch ac Olwen*, enwir Dôn yn fam i Amaethon yn ogystal.

Ceir sawl cyfeiriad at Llys Dôn, er enghraifft mewn rhai o'r cerddi canoloesol a dadogir ar y bardd Taliesin (fel Taliesin Ben Beirdd). "Llys Dôn" hefyd yw'r enw traddodiadol ar cytser Cassiopeia.

Ar seiliau ieithyddol, uniaethir Dôn â'r dduwies Geltaidd Danu/Anu yn y traddodiad Gwyddelig. Yna mae hi'n fam i'r Tuatha Dé Danann chwedlonol.

Mae rhai ysgolheigion yn dadlau dros gysylltu Dôn/Danu ag enw afon Donaw (*Danube*, Lladin: *Danuvius*). Mae'n bosibl yn ogystal fod yr afonydd niferus a enwir yn afon Don, o Rwsia i Brydain, i'w cysylltu â'r dduwies hefyd. Tybir fod afon Dyfrdwy yn enghraifft arall (un o'r hen ffurfiau ar yr enw yw Dyfrddonwy).

Cyfeiriadau
-----------

* W.J. Gruffydd, *Math fab Mathonwy* (Caerdydd, 1928)
* Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Stuttgart 1994: cyfieithiad Saesneg, Boydell Press, 1997)
Y planhigyn mwstard yn ei flodau.
Mae'r planhigyn **mwstard** (neu **fwstad**) yn perthyn i'r ddau genws Brassica a Sinapis. Cafodd ei ddisgrifio'n gyntaf yn nysgeidiaeth Gautama Buddha yn India yn y 5g. Term brodorol ar ei gyfer yw **llyminog**.

Mae'r hedyn mwstard yn cael ei ddefnyddio fel sbeis i roi blas ar fwyd a chaiff y sug melyn hwn ei baratoi drwy'i falu mewn melin sbeis a'i gymysgu gyda dŵr neu finagr. Gellir gwasgu'r had, er mwyn cynhyrchu olew ar gyfer y gegin. Caiff y dail hefyd eu bwyta: gweler *Brassica juncea*. Mae cymysgu mêl gyda mwstard yn ffasiwn eitha diweddar, sy'n ennill ei blwyf yn sydyn. Ceir llawer o gymysgeddau eraill ar werth, megis mwstard blas fodca neu fwstard blas Cognac, ond heb yr alcohol.

Hedyn mwstard
-------------

Mae had mwstard yn llawn olew a phrotin,ac mae hyd at 48% o'r hedyn yn olew. Ym Mhacistan, olew had llin-mwstard ydy'r ail olew mwya poblogaidd yn y wlad. Ymhlith prif gynhyrchwyr yr had mae: Canada, Hwngari, gwledydd Prydain, India, Pacistan ac Unol Daleithiau America. Yr hadau sy'n rhoi'r mwyaf o olew ydy mwstard brown a mwstard du.

Gellir creu hylif melyn i roi blas ar fwyd drwy wasgu'r hedyn bychan hwn. Oherwydd ei fychander, caiff ei ddefnyddio yn y Beibl fel trosiad am rywbeth bychan. Yn Matthew (13:31–32), Marc (4:30–32), a Luc (13:18–19) dywedir fod teyrnas Nefoedd wedi dechrau'n fach fel hedyn mwstard:

Had mwstard
  

*" Dameg arall a osododd efe iddynt, gan ddywedyd, Cyffelyb yw teyrnas nefoedd i ronyn o had mwstard, yr hwn, a gymerodd dyn ac a’i heuodd yn ei faes:*  

13:32 *Yr hwn yn wir sydd leiaf o’r holl hadau; ond wedi iddo dyfu, mwyaf un o’r llysiau ydyw, ac y mae efe yn myned yn bren; fel y mae adar y nef yn dyfod, ac yn nythu yn ei gangau ef."*

Gweler hefyd
------------

* Berwr Rwsia *Russian mustard*
* Garlleg y berth (neu "Garllegog") *Alliaria petiolata*; neu *poor man's mustard*
* Mwstard brown *Brassica juncea*
* Mwstard du *Brassica nigra* neu *black mustard*
* Mwstard gwyn *Sinapis alba* neu *white mustard*
* Mwstard pentarian *Biscutella laevigata* neu *buckler mustard*
* Mwstard penwyn *Hirschfeldia incana*, neu *hoary mustard*
* Twrged llyfn *Arabis turritis glabra* neu *tower mustard*
* Nwy mwstard

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   llyminog. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 11 Awst 2022.
2. ↑  *Honey Mustard Sauce Recipe* Archifwyd 2007-12-07 yn y Peiriant Wayback.. Southernfood.about.com (2011-01-31). Adalwyd 27 Mai 2011.
3. ↑  "Pulses and Special Crops > Pulses and Special Crops > Producers". Agr.gc.ca. 2007-03-20. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2005-04-27. Cyrchwyd 2010-07-28.
4. ↑  Gwefan Wiciffynhonnell
Bryngaer ar Inis Meáin yn Ynysoedd Arann, Iwerddon yw **Dún Chonchúir** (hefyd: **Dún Conchuirn**), oddi ar arfordir Swydd Galway. Mae'n safle archaeolegol sy'n dyddio o Oes yr Haearn.

Dún Chonchúir.
Dún Chonchúir: olion cytiau a rhan o'r mur.

Traddodiad
----------

Ystyr yr enw Gwyddeleg *Dún Chonchúir* yw 'Caer Conchuir[n]'. Ym mytholeg Iwerddon roedd Conchuir yn frawd i'r arwr - neu dduw - Oengus (neu Aengus). Mae'r gair *dún* yn gytras â'r gair Cymraeg 'din[as]' (hen ystyr: 'caer'). Yn ôl traddodiad a gofnodir yn y *Lebor Gabála*, gyrrwyd goroeswyr y Fir Bolg ar ffo ar ôl iddynt gael eu trechu gan y Tuatha Dé Danann ym mrwydr Mag Tuired. Ymsefydlodd eu brenin, Oengus mac Úmoír, ar ynys Aran yn yr Alban. Ond ceir amrywiad ar y traddodiad mewn cerdd gan y bardd Mac Liac sy'n dweud mai i ynysoedd *Arann* ac arfordir Connacht yr aeth y Fir Bolg. Yna codwyd dwy gaer fawr gan ddau o feibion Úmoír: cododd Oengus gaer Dún Aengus ar Inis Mór a chododd ei frawd Conchuirn gaer Dún Chonchuir ar yr ynys lai, Inis Meáin (Ynys Fach).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  T. F. O'Rahilly, *Early Irish History and Mythology* (Dulyn, 1946; argraffiad newydd 1999), tt. 144-45.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Lee Doo-yong yw ***Mwyar Mair*** a gyhoeddwyd yn 1986. Fe'i cynhyrchwyd gan Lee Tae-won yn Ne Corea. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Coreeg a hynny gan Yoon Sam-yook. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Lee Mi-sook. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1986. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Aliens* sef ffilm wyddonias llawn arswyd a chyffro gan y cyfarwyddwr ffilm James Cameron. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,100 o ffilmiau Coreeg wedi gweld golau dydd. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, *Mulberry*, sef gwaith llenyddol gan yr awdur Na Do-hyang.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Lee Doo-yong ar 24 Rhagfyr 1942 yn Seoul. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Dongguk.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Lee Doo-yong nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Bruce Lee yn Ymladd yn Ôl O'r Bedd |  | De Corea | Corëeg | 1976-01-01 |
| *Dolai* |  | De Corea | Corëeg | 1985-08-03 |
| Eunuch |  | De Corea | Corëeg | 1986-01-01 |
| Mulleya Mulleya |  | De Corea | Corëeg | 1984-01-01 |
| Mwyar Mair |  | De Corea | Corëeg | 1986-02-08 |
| *Police Story* |  | De Corea | Corëeg | 1979-01-01 |
| *The General in Red Robes* |  | De Corea | Corëeg | 1973-01-01 |
| *The Last Witness* |  | De Corea | Corëeg | 1980-01-01 |
| Y Brocer Sy'n Datrys Trafferth |  | De Corea |  | 1982-01-01 |
| *청송으로 가는 길* |  | De Corea | Corëeg | 1990-05-05 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 12 Gorffennaf 2016.