Llenor Eidalaidd yn yr iaith Ladin, ysgolhaig clasurol, ceinlythrennwr, a dyneiddiwr yng nghyfnod y Dadeni Dysg oedd **Gian Francesco Poggio Bracciolini** (11 Chwefror 1380 – 30 Hydref 1459) sydd yn nodedig am ailddarganfod sawl llawysgrif Lladin glasurol mewn llyfrgelloedd mynachaidd Ewrop.

Bywyd cynnar
------------

Ganed Gian Francesco Poggio Bracciolini ar 11 Chwefror 1380 ym mhentref Terranuova, Gweriniaeth Fflorens, a leolir heddiw yn nhalaith Arezzo. Aeth i ddinas Fflorens a dysgodd yr ieithoedd Lladin a Groeg yn ogystal â gwaith y notari a'r sgrifellwr. Gweithiodd yn Fflorens yn ystod ei ieuenctid yn adysgrifennu llawysgrifau, ac wrth ei waith fe ddyfeisiai'r ysgrifen ddyneiddiol, ar sail y llaw fân Garolingaidd. Cafodd yr arddull hwnnw ei ddynwared a'i gaboli gan gopiwyr llawysgrifau gan ddatblygu yn ffurf gynnar ar y teipiau Rhufeinig.

Chwilota a llenydda
-------------------

Ym 1403 symudodd i Rufain a fe'i penodwyd yn ysgrifennydd i'r Pab Boniffas IX (t. 1389–1404). Cyd-deithiodd Bracciolini ar draws Ewrop yn un o'r osgordd babaidd, er enghraifft i Gyngor Eglwysig Konstanz (1414–18), ac ymwelodd â llyfrgelloedd y mynachlogydd a'r eglwysi a fu'n meddu ar gannoedd o lawysgrifau hynafol unigryw. Yn Abaty Cluny ym 1415 daeth o hyd i ddau araith gan Cicero, ac ym 1416 fe ganfu'r testun cyflawn cyntaf o *Institutio oratoria* gan Quintilian, tri o lyfrau *Argonautica* a rhan o un arall gan Valerius Flaccus, a sylwebaeth Asconius Pedianus ar areithiau Cicero, i gyd yn llyfrgell Abaty Sant Gall. Aeth ar sawl taith i Fulda a mynachlogydd eraill i chwilio am ragor o lawysgrifau, ac ym 1417 canfuwyd *De significatu verborum* gan Sextus Pompeius Festus, *De rerum natura* gan Lucretius, *Astronomica* gan Manilius, *Punica* gan Silius Italicus, *Res gestae* gan Ammianus Marcellinus, a'r llyfr coginio *Apicius*. Daeth o hyd i ragor o areithiau Cicero yn Langres ac yng Nghwlen. Cyfrannodd darganfyddiadau Bracciolini o weithiau Cicero a Quintilian at ddealltwriaeth ysgolheigion Ewropeaidd yr oes o arddull Lladin, rhethreg glasurol, a chysyniadau o addysg.

Treuliodd y cyfnod 1418–23 yn Lloegr, ond methodd i ganfod llawysgrifau anhysbys yn y llyfrgelloedd yno. Fe'i ailbenodwyd yn ysgrifennydd yn Rhufain ym 1423, a daeth o hyd i ragor o lawysgrifau Lladin ar draws yr Eidal, gan gynnwys *De aquaeductibus* gan Frontinus a *Matheseos libri* gan Firmicus Maternus. Ymhlith yr awduron Lladin eraill a ddaeth i'r amlwg yn y Dadeni o ganlyniad i ddarganfyddiadau Bracciolini mae Vitruvius, Petronius, a Plautus. Cyfieithodd sawl gwaith o'r Hen Roeg i'r Lladin, gan gynnwys *Cyropaedia* gan Xenophon, gweithiau hanes Diodorus Siculus, ac *Onos* gan Lucianus. Bu hefyd yn dipyn o archaeolegydd am iddo astudio pensaernïaeth yr Henfyd a chasglu arysgrifau a cherfluniaeth glasurol. Gweithiodd i Lys y Pab am hanner can mlynedd, ac erbyn diwedd ei yrfa fe'i cyflogwyd yn swydd yr ysgrifennydd apostolaidd.

O ran ei ysgrifeniadau gwreiddiol, llenor toreithiog ac amrywiol oedd Bracciolini. Enillodd enw fel rhethregwr huawdl am ei areithiau a'i folawdau, a derbyniodd glod hefyd am ei ymdriniaethau â phynciau moes a defod. Cymerir y rheiny yn aml ffurf yr ymgom foesol, sydd yn cyfuno dadleuaeth yr ysgrif â chymeriadaeth ac ymddiddan y dialog, er enghraifft *De avaritia* (1428–29), *De nobilitate* (1440), ac *Historia tripartita disceptativa convivalis* (1450). O bosib ei waith amlycaf ydy *De varietate fortunae* (1431–48), sydd yn dathlu gogoniant Rhufain hynafol ac yn gresynu at ei chwymp. Mae ambell un, megis *De miseria humanae conditionis* (1455), yn cyfleu pesimistiaeth deimladwy. Ysgrifennodd ddychanau a ffablau anweddus, a gesglid dan y teitl *Facetiae* (1438–52), yn gwatwar mynachod, clerigwyr, ac ysgolheigion eraill megis Francesco Filelfo, Guarino da Verona, a Lorenzo Valla, a chyhoeddodd ragor o ysgrifau polemig a sarhaus yn ymosod ar lygredd a rhagrith y glerigiaeth, a'r ymgom *Contra hypocritas* (1447–48) ar bwnc tebyg. Er i wrthglerigiaeth ac anlladrwydd y straeon a thraethodau hyn gythruddo, cawsant nifer o ddarllenwyr. Nodweddir ei waith gan fynegiant huawdl a bywiog o'r Lladin, a dengys ei feistrolaeth ar briod-ddulliau yr iaith yn ei ohebiaeth helaeth, a ystyrir yn esiamplau gwych o lythyron hyddysg y dyneiddwyr. Yn niwedd ei oes, bu gwrthdaro rhwng arddull hyblyg Bracciolini o Ladin ysgrifenedig a safonau clasurol y dyneiddwyr ieuangach, yn eu plith Lorenzo Valla, ei brif elyn llenyddol. Bu Ciceroniaeth ar ei hanterth erbyn canol y 15g, a dyrchafwyd arddull Quintilian gan ambell ysgolhaig, gan gynnwys Valla. Gwelir eironi yn y ffaith bod efelychwyr Cicero a Quintilian yn tynnu yn gryf ar ddarganfyddiadau Bracciolini o weithiau'r awduron hynny.

Diwedd ei oes
-------------

Ymddiswyddodd Bracciolini o Lys y Pab ym 1452 a dychwelodd i Fflorens. Er iddo dreulio'r rhan fwyaf o'i oes yn teithio ar draws Ewrop yng ngwasanaeth y pab, un o feibion balchaf Fflorens ydoedd a fe'i gelwid yn "Poggius Florentinus" gan ei gyfoedion. Wedi marwolaeth Carlo Aretino ym 1453, penodwyd Bracciolini yn Ganghellor Fflorens, a threuliodd ddiwedd ei oes yn llywodraethu'r weriniaeth ac yn ysgrifennu hanes y ddinas, ar ddelw'r hanesydd Rhufeinig Livius ac yn parhau â gwaith ei gyfaill Leonardo Bruni. Bu farw Poggio Bracciolini yn Fflorens ar 30 Hydref 1459 yn 79 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Gian Francesco Poggio Bracciolini. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 31 Gorffennaf 2020.
2. ↑  Charles G. Nauert, *Historical Dictionary of the Renaissance* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2004), tt. 44–45.