recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Am y pentref o'r un enw yn Sir Fynwy, gweler Saint-y-brid, Sir Fynwy.*
Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw **Saint-y-brid** (amrywiad, **Sant-y-brid**, Saesneg: *St Brides Major*). Saif y pentref yng ngorllewin y sir tua 4 milltir i'r de o dref Pen-y-bont ar Ogwr.

Ceir Eglwys y Santes Brid, tair tafarn ac ysgol gynradd yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Jane Hutt (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Alun Cairns (Ceidwadwr).

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Saint-y-brid (pob oed) (1,940)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Saint-y-brid) (193)** |    | 10.2% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Saint-y-brid) (1362)** |    | 70.2% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Saint-y-brid) (322)** |    | 38.2% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Pobl o Saint-y-brid
-------------------

* Iorwerth Fynglwyd (fl. 1485-1525), bardd

Gweler hefyd
------------

* Croes Saint-y-brid
* Croes Antoni

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Senedd Cymru
2. ↑  Gwefan Senedd y DU
3. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
5. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
6. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan y pentref
* (Saesneg) Gwefan yr ysgol

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bro Morgannwg**

**Trefi**  

Y Barri  **·** Y Bont-faen  **·** Llanilltud Fawr  **·** Penarth
  
**Pentrefi**  

Aberogwr  **·** Aberddawan  **·** Aberthin  **·** City  **·** Clawdd-coch  **·** Corntwn  **·** Dinas Powys  **·** Eglwys Fair y Mynydd  **·** Ewenni  **·** Ffontygari  **·** Gwenfô  **·** Larnog  **·** Llanbedr-y-fro  **·** Llancarfan  **·** Llancatal  **·** Llandochau  **·** Llandochau Fach  **·** Llandŵ  **·** Llanddunwyd  **·** Llan-faes  **·** Llanfair  **·** Llanfihangel-y-pwll  **·** Llanfleiddan  **·** Llangan  **·** Llansanwyr  **·** Llwyneliddon  **·** Llyswyrny  **·** Marcroes  **·** Merthyr Dyfan  **·** Ogwr  **·** Pendeulwyn  **·** Pen-llin  **·** Pennon  **·** Pen-marc  **·** Y Rhws  **·** Sain Dunwyd  **·** Saint Andras  **·** Sain Nicolas  **·** Sain Siorys  **·** Sain Tathan  **·** Saint-y-brid  **·** Sili  **·** Silstwn  **·** Southerndown  **·** Trebefered  **·** Trefflemin  **·** Tregatwg  **·** Tregolwyn  **·** Tresimwn  **·** Y Wig  **·** Ystradowen
Yn ystod **y Rhyfel Saith Mlynedd** (1756-1763) roedd Teyrnas Prydain Fawr, Prwsia a Hanofer ar y naill ochr yn brwydro yn erbyn Ffrainc, Awstria, Sweden a Sacsoni ar y llall. Am fod y mwyafrif o wledydd mawr Ewrop yn ymrwymedig i'r rhyfel a bod brwydrau ledled Ewrop yn ogystal ac yn ardaloedd sydd heddiw yn rhan o Ganada, Unol Daleithiau America, India a'r Môr Caribî, gellir dweud fod hi wedi bod y wir "rhyfel byd cyntaf". Hwyrach, roedd Sbaen a Portiwgal yn cymryd rhan hefyd ac oedd ymosodiad ar byddyn yr Iseldiroedd yn India, er roedden nhw ei hunain yn amhleidiol.

Roedd y rhyfel hwn yn dilyn Rhyfel Olyniaeth Awstria, a adawodd nifer o broblemau heb eu datrys, er bod Ewrop yn newid yn gyflym gyda Ffrainc, Awstria a Rwsia, oedd wedi bod yn elynion ers ganrifoedd, yn cydweithio. Roedd hynny yn fygythiad i Brwsia - a roedd Prydain yn ddechrau poeni am Hanofer. Oblegid hynny, roedd yn naturol fod Prydain a Phrwsia yn cydweithio, hefyd. Achos arall y rhyfel roedd cystadleuaeth rhwng Prydain a Ffrainc ar gyfer gwladfeydd.

Yn wyneb ymosodiadau Awstria a Rwsia, enillodd Ffrederic Fawr, brenin Prwsia, nifer o fuddugoliaethau syfrdanol, ond gan fod adnoddau Awstria a Rwsia gymant mwy na'r eiddo ef, roedd ar fin cael ei orchfygu. Achubwyd ef pan fu farw tsarina Rwsia, Elisabeth I yn 1761. Roedd ei holynydd, Pedr III, yn edmygu Ffrederic yn fawr, a gwnaeth gytundeb heddwch ag ef.

O ganlyniad i'r cytundebau heddwch a arwyddwyd ar 10 Chwefror, 1763 ym Mharis rhwng Prydain a Portiwgal ar y naill ochr a Ffrainc a Sbaen ar y llall, roedd pethau yn newid yn y gwladfeydd. Cafodd Prydain Fflorida o Sbaen a gorfodwyd i Ffrainc rhoi'r ardal i'r gorllewin i Afon Mississippi i Sbaen. Collodd Ffrainc Ganada, a'r ardaloedd i'r dwyrain i Afon Mississippi a'r ardaloedd o amgylch y Llynnoedd Mawr i Brydain. Fel hynny, doedd dim ond New Orleans, rhan gorllewinol Hispaniola (heddiw Haiti) a rhai ynysoedd eraill yn aros yn ddiriogaethau Ffrengig ar ôl y rhyfel. A chollodd Ffrainc ei thiriogaethau yn India, Senegambia (heddiw: Senegal a Gambia) ac ati i Brydain, hefyd.

Ar 15 Chwefror, 1763 arwyddwyd cytundeb heddwch rhwng Prwsia a'i elynion oedd yn gwrthdroi y ffiniau i'r hyn yr oeddent o flaen y rhyfel.

O ganlyniad i'r rhyfel hwn daeth Prwsia i fod yn un o'r pum gwlad gryfaf Ewrop. Collodd Ffrainc bron ei holl wladfeydd ac felly daeth yn awyddus iawn i geisio dial ar Brydain. A daeth Prydain i fod y wlad gryfaf yn y byd, yn arbennig ar y môr, a chanddi'r gwladfeydd ehangaf.
Cyhoeddwyd ***Y Bywgraffiadur Cymreig*** gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion mewn tair cyfrol Gymraeg a dwy gyfrol Saesneg sy’n cwmpasu holl hanes y Cymry amlwg a fu farw cyn y flwyddyn 1970.

Y Bywgraffiadur Cymreig 1951-1970 yw'r drydedd gyfrol yn y gyfres, a'r gyfrol olaf i'w hargraffu. Casglwyd mwyafrif yr erthyglau gan y golygydd E. D. Jones cyn ei farwolaeth, a chwblhawyd y gwaith gan y golygydd newydd Brynley F. Roberts. Mae'r gyfrol yn cynnwys bywgraffiadau cryno am y Cymry a wnaeth gyfraniad pwysig i fywyd cenedlaethol yng Nghymru neu’n ehangach ac a fu farw rhwng y blynyddoedd 1951 a 1970. Mae hefyd yn cynnwys atodiad i'r Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940 a'r Bywgraffiadur Cymreig 1941-1950.

Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion a gyhoeddodd y gyfrol ar 01 Gorffennaf 1997. Roedd y gyfrol dal mewn print yn 2013.

Lansiwyd fersiwn electronig dwyieithog Y Bywgraffiadur Cymreig gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 2007, sy’n cynnwys yr holl erthyglau o’r 3 cyfrolau print Cymreig, y 2 gyfrol Saesneg, ac erthyglau newydd am bobl a oedd heb eu cynnwys yn y cyfrolau gwreiddiol, a hefyd bobl a fu farw wedi 1970. Ar lein yn unig y cyhoeddir y Bywgraffiadur erbyn hyn, ac mae’n adnodd cwbl ddwyieithog.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013
2. ↑  "Y Bywgraffiadur Cymreig". *Y Bywgraffiadur Cymreig*. 2007. Cyrchwyd 27 Medi 2017.
Sioe gerdd yw ***Wicked***, sy'n seiliedig ar y nofel boblogaidd *Wicked: The Life and Times of the Wicked Witch of the West* gan Gregory Maguire, sy'n debyg i nofel glasurol L. Frank Baum, *The Wonderful Wizard of Oz* ond o safbwynt gwrachod Gwlad Oz. Ysgrifennwyd y caneuon a'r geiriau gan Stephen Schwartz a'r llyfr gan Winnie Holzman.

Mae'n adrodd hanes Elphaba, Gwrach Greulon y Gorllewin a'i pherthynas gyda Glinda, Gwrach Dda y Gogledd. (Yn nodiadau'r albwm, esbonia Gregory Maguire ei fod wedi creu'r enw "Elphaba" o lythrennau cychwynnol enw L. Frank Baum.) Mae'r ddwy'n brwydro i ddatblygu eu perthynas er gwaethaf eu gwahaniaethau o ran personoliaethau a safbwyntiau, y ffaith eu bod yn cystadlu am yr un cariad, eu hymatebion i lywodraeth anonest Oz ac yn y pen draw cwymp cyhoeddus Elphaba o'i huchelfan. Mae'r rhan fwyaf o'r plat wedi ei osod cyn i Dorothy gyrraedd o Kansas, a cheir nifer o gyfeiriadau i olygfeydd a deialog enwog o'r ffilm *The Wizard of Oz*.

Agorodd y sioe ar Broadway, Dinas Efrog Newydd ar 30 Hydref 2003. Cafodd ei gynhyrchu gan Universal Pictures a'i chyfarwyddo gan Joe Mantello, gyda'r llwyfannu cerddorol gan Wayne Cilento.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cathan y gwernos**, sy'n enw bendywaidd; yr enw lluosog ydy **cathanau'r gwernos**; yr enw Saesneg yw *Alder Kitten*, a'r enw gwyddonol yw *Furcula bicuspis*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r cathan y gwernos yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ffilm gomedi llawn arswyd gan y cyfarwyddwyr Jemaine Clement a Taika Waititi yw ***What We Do in The Shadows*** a gyhoeddwyd yn 2014. Fe'i cynhyrchwyd yn Seland Newydd. Lleolwyd y stori yn Wellington a chafodd ei ffilmio yn Seland Newydd. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Jemaine Clement a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Plan 9. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy grynno ddisgiau a DVDs a thrwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jemaine Clement, Rhys Darby, Taika Waititi, Duncan Sarkies, Jason Hoyte, Mario Gaoa, Nathan Meister, Ian Harcourt, Jonny Brugh, Ben Fransham, Cohen Holloway, Jackie van Beek, Mike Minogue a Karen O'Leary. Mae'r ffilm *What We Do in The Shadows* yn 86 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o sgrin llydan (sef 1.85:1). 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2014. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Interstellar* sef ffilm wyddonias gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Golygwyd y ffilm gan Yana Gorskaya sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jemaine Clement ar 10 Ionawr 1974 ym Masterton. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1994 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 96% (Rotten Tomatoes)
* 7.8/10 (Rotten Tomatoes)

.

Mae'r incwm a dderbyniwyd am y ffilm hon dros 5,886,859 $ (UDA), 3,469,224 $ (UDA), 7,253,160 $ (UDA).

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jemaine Clement nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre: *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 21 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 21 Mai 2016. dynodwr Metacritic: movie/what-we-do-in-the-shadows.
2. ↑  Gwlad lle'i gwnaed: *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 30 Ebrill 2022. .
3. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 17 Awst 2016. iaith y gwaith neu'r enw: Saesneg.. . *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 30 Ebrill 2022. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 30 Ebrill 2022.. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 29 Ebrill 2022.
4. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 21 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 21 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 21 Mai 2016. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 21 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 21 Mai 2016.
5. 1 2  "What We Do in the Shadows". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 10 Hydref 2021.
6. ↑ . dyddiad cyrchiad: 29 Ebrill 2022.
Castell ym mwrdreistref sirol Castell-nedd Port Talbot yw **Plas Baglan** neu **Gastell Baglan**. Mae'n enghraifft prin iawn o gastell carreg a adeiladwyd gan Arglwyddi Cymreig yn y 12g. Saif y castell ar lethrau Mynydd Dinas, ar gyrion pentref Baglan]], ac i'r gogledd o dref Port Talbot. Mae'n safle cryf, gan ddominyddu'r tir rhwng y bryniau a'r môr, ble saif Port Talbot heddiw. Yn y 12g roedd ar y ffin rhwng yr amddiffynwyr a'r goresgynnwyr Normaniaid a'u cestyll yng Nghynffig a Phenybont.

Er bod coedwig yn tyfu dros y safle nawr, mae olion y waliau yn dangos ffurf a maint y castell oedd yn cynnwys tŵr neu neuadd ar y llawr uchaf. Ychydig iawn o dystiolaeth ysgrifenedig sy'n bodoli, ond mae cyfnod cynnar y castell, ei ffurf a'i safle unig yn awgrymu'n gryf ei fod yn gadarnle Arglwyddi Cymreig Afan. Mae'n debyg yr adeiladwyd y castell ar ôl i'r Arglwydd Rhys ddinistrio castell Normanaidd Aberafan ym 1153. Un o Arglwyddi Afan oedd Morgan Gam (1217-1241). Gyda chestyll y Normaniaid ym Mhenybont ac yng Nghynffig, roedd Plas Baglan, felly, ar y ffin.

Defnyddiwyd Castell Baglan i lywodraethu'r ardal ond ar ôl i Arglwyddi Afan adeiladu castell yn Aberafan a chreu tref yn y 14g, collodd ei bwysigrwydd amddiffynnol. Datblygodd y castell fel cartre i deulu'r arglwyddi hyn, gyda chysylltiadau yn hwyrach gyda'r bonheddwr a'r bardd Ieuan Gethin ab Ifan ap Lleisan ap Rhys (1400-1480).

Credir mai oedd Plas Baglan "Castell y wiryones", y mwya gorllewinol o'r tri chastell, a nodwyd ym Maglan gan Edward Llwyd (gyda Chastell Bolan a chaer o'r Oes Haearn). Mae'n debyg iddo ddadfeilio'n arw yny 17g.

Mae'r safle yn heneb gofrestredig ond mewn perchnogaeth breifat. Mae llwybr cyhoeddus yn rhedeg yn agos iddo.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Glamorgan: Early Castles" RCAHMW HMSO 1991
Ar ddechrau gêm wyddbwyll mae gan y chwaraewyr ddau Gastell yr un.

Symud Castell
-------------

 Symud Castell

Mae Castell yn symud mewn ffordd hawdd iawn i ddeall. Mae'n symud mewn llinell syth yn llorweddol neu'n fertigol. Gall symud ymlaen ac yn ôl. Mae'n ddarn pwerus ar y bwrdd Gwyddbwyll, ac yn gallu bod yn fwy pwerus fyth o'i gyfuno gyda darnau eraill.

Mae symudiad arall mae'r Castell yn rhan ohono, sef Castellu.

Defnyddio Castell
-----------------

### Ffeiliau Agored a dyblu Cestyll

Defnyddio Castell
Defnyddio Castell
Defnyddio Castell
Mae synnwyr cyffredin yn dweud bod darn sy'n rheoli llawer o sgwariau yn fwy pwerus nag un sy'n rheoli ychydig. Mae castell sy'n rheoli ffeil yn gallu bod yn bwerus iawn, ac os yw honno'n ffeil agored mae'n fwy pwerus fyth. Ystyr ffeil yw rhes o sgwariau fertigol, neu res tuag at eich gwrthwynebydd.

Yn y llun cyntaf mae Du'n symud y Castell i'r ffeil agored fel ei fod yn rheoli'r ffeil (neu linell) gyfan, ac yn yr ail mae'n gwneud hyn gyda'r Castell arall hefyd.

Yn y trydydd llun mae Du yn dyblu ei Gestyll ar y ffeil agored drwy symud Castell ochr y Frenhines draw, ei symud ymlaen sgwâr y symudiad nesaf, ac yna dod a Chastell ochr y Brenin y tu ôl iddo y symudiad wedyn.

### Seithfed Reng

Defnyddio Castell
Edrychwch ar y llun gyferbyn. Mae Gwyn wedi symud ei Gastell i'r ffeil agored, a gall Du ddim symud ei Gastell i'r ffeil hon hefyd neu bydd Castell Gwyn yn ei gymryd.

Mae symudiad nesaf Gwyn hefyd yn un da. Mae'n symud ei Gastell i'r 'seithfed reng', sef y rheng ble mae Gwerinwyr ei wrthwynebydd yn dechrau.

Nawr mae'n bygwth dau Werinwr Du, a dim ond un o'r rhain all Castell Du ei amddiffyn.

Mewn gêm iawn mwy na thebyg na fydd cymaint â hyn o Werinwyr yn dal ar y seithfed reng, ond mae rhoi Castell ar y seithfed reng yn egwyddor pwysig, gwerth ei gofio a'i weithredu.

### Rheng Ôl

|  |
| --- |
| Defnyddio Castell |

|  |
| --- |
| Defnyddio Castell |

Mae'r ddau lun gyferbyn yn dangos pa mor bwerus a pheryglus all Cestyll fod.

Yn yr un ar y chwith mae Gwyn yn cael Siachmat drwy symud ei Gastell i reng ôl Du. All Brenin Du ddim symud ac mae felly'n Siachmat!

Yn y llun ar y dde mae Gwyn wedi dyblu ei Gestyll, ac er fod Castell gan Ddu i amddiffyn y rheng ôl, mae ar ben arno gan bod dau Gastell Gwyn yn ei wynebu. Er bod modd iddo gipio Castell cyntaf Gwyn, mae'r ail yn ennill y gêm drwy gipio Castell Du - Siachmat!

Rhaid osgoi Siachmat rheng ôl drwy amddiffyn eich rheng ôl neu sicrhau bod lle i'r Brenin ddianc.

### Castell yn rheoli neu gornelu Marchog

Defnyddio Castell
Os gyrhaeddwch chi ran ola'r gêm a bod gennych chi Gastell yn erbyn Marchog eich gwrthwynebydd, mae modd i chi ddefnyddio'ch Castell i reoli Marchog.

Yn y llun gyferbyn mae'r Castell nid yn unig yn rheoli sgwariau pwysig (rhes a ffeil lawn), ond mae hefyd yn cadw'r marchog mas o'r gêm.

Fe welwch chi nifer o sefyllfaoedd tebyg os ewch chi ati i ddadansoddi gemau gan arbenigwyr.

 gw • sg • go**Darnau gwyddbwyll**

  Teyrn   
  Brenhines   
  Esgob   
  Marchog   
  Castell   
  Gwerinwr
*Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.*
Roedd Y Parchedig **William Jones** (10 Awst 1834 – 24 Mawrth 1895) yn Weinidog yr Efengyl yn enwad y Bedyddwyr Cymreig.

Cefndir
-------

Ganwyd Jones ym Mrymbo yn blentyn i John Robert Jones (Alltud Glyn Maelor), crydd ac emynydd a Mary ei wraig. Roedd yn frawd i'r bardd gwlad Noah T Jones a'r Parchedig John R Jones, Pontypridd.

Gyrfa
-----

Dechreuodd Jones ei yrfa fel mowldiwr yng ngwaith Haearn Brymbo.

Derbyniwyd Jones yn aelod o eglwys y Bedyddwyr ym Mrymbo ar ddiwedd 1853. Dechreuodd bregethu ym 1855. Aeth i Athrofa'r Bedyddwyr yn Hwlffordd ym 1858. Ym 1860 cafodd ei ordeinio yn weinidog ar gapel Bedyddwyr Pen-y-fron, Sir y Fflint. Ar gychwyn 1864 derbyniodd alwad oddi wrth yr eglwys ym Margod, Sir Fynwy. Bu'n weinidog ym Margod am bum mlynedd cyn derbyn galwad i wasanaethu yn Hermon, Abergwaun ym 1869. Ym 1883 ymadawodd oddi yno, gan gymryd gofal Capel Cymraeg y Bedyddwyr yn Heol y Castell, Llundain. Ni fu ei arhosiad yn Llundain yn hir. Yn Ionawr 1885, dychwelodd i Hermon, Abergwaun, ac yno y bu am ddeng mlynedd olaf ei oes.

Gwasanaethodd fel Cadeirydd cymanfa Penfro'r Bedyddwyr ym 1878, a llywydd Undeb y Bedyddwyr Cymreig ym 1894.

Roedd Jones yn nodedig am natur athronyddol ei bregethu ac yn arbennig am gyflwyno dylanwad yr athronydd Georg Wilhelm Friedrich Hegel i'w enwad. Roedd syniad Hegel o ddelfrydiaeth yn ddylanwad mawr ar ei weinidogaeth.

Roedd hefyd yn ddarlithydd poblogaidd ar destunau fel ‘Prometheus,’ ‘John Bunyan,’ a ‘Charles Dickens.

Golygwyd cyfrol o'i bregethau hyn gan T. T. Jones, Caerdydd: *Yr Angel Mawr a'r Llyfr Bychan* (Llangollen, 1899), a chyhoeddwyd pigion o'i ddywediadau fel *Drychfeddyliau Detholedig* (Llundain, 1907)..’

Teulu
-----

Roedd William Jones a Hannah ei wraig yn rhieni i dri mab

Marwolaeth
----------

Bu farw yn Abergwaun yn 60 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Capel Hermon.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  JONES, WILLIAM (1834 - 1895), Abergwaun, gweinidog gyda'r Bedyddwyr. Y Bywgraffiadur
2. ↑  Alltud Glyn Maelor – Y Bywgraffiadur
3. ↑  Yr Archif Genedlaethol. Cyfrifiad 1851 ar gyfer Wern, Brymbo, Sir Ddinbych. Cyfeirnod HO107/2502, Ffolio 282, Tudalen 24
4. ↑  "Marwolaethau - Y Cymro". Isaac Foulkes. 1895-04-04. Cyrchwyd 2020-02-10.
5. ↑  Y Geninen cylchgrawn cenedlaethol - Y Parch William Jones Abergwaen. Cyf. XIV rhif. 4 - Hydref 1896

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 103074412
* LCCN: no2009188260

 |
Peiriannydd sifil o nôd oedd **William Jessop** (23 Ionawr 1745 – 18 Tachwedd 1814), yn fwyaf adnabyddys am ei waith ar gamlesi, porthladdoedd a rheilffyrdd cynnar yn ystod diwedd yr 18fed a'r 19g cynnar.

Dyddiau cynnar
--------------

Ganwyd Jessop yn Devonport, Dyfnaint yn 1745, yn fab i Josias Jessop, fforman saer llongau yn y Porthladd Morol. Roedd Josias Jessop yn gyfrifol am drwsio a chynnal Tŵr Rudyerd, goleudy pren ar Eddystone. Cyflawnodd y dasg yma am ugain mlynedd hyd 1755, pan losgodd y goleudy i lawr. Creodd y peiriannydd sifil blaengar, John Smeaton, gynlluniau ar gyfer goleudy newydd carreg a daeth Josias yn gyfrifol am orolygu'r gwaith adeiladu. Daeth y ddau ddyn yn ffrindiau agos, a phan fu farw Josias yn 1761, dyflwydd ar ôll cwblhau'r goleudy, cymerwyd William Jessop ymlaen fel disgybl gan Smeaton (a oedd hefyd yn warcheidwar William Jessop), yn gweithio ar amryw o gamlesi yn Swydd Efrog.

Gweithiodd Jessop fel cynorthwyydd i Smeaton am nifer o flynyddoedd cyn dechrau gweithio fel peiriannydd ar ei ben ei hun. Cynorthwyodd Smeaton gyda chamlesi Calder a Hebble a'r Aire a Calder yn Swydd Efrog.

Ffynonellau
-----------

1. 1 2  Rolt, L.T.C. "Great Engineers", 1962, G. Bell and Sons Ltd, ISBN

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 77125207
* LCCN: n79111201
* ISNI: 0000 0000 2574 6686
* GND: 119425106
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Nofelydd, awdur straeon byrion, a sgriptiwr ffilm a theledu o Feneswela oedd **Salvador Garmendia** (11 Mehefin 1928 – 13 Mai 2001).

Roedd yn hanu o Barquisimeto yn nhalaith Lara yng ngorllewin Feneswela.

Ysgrifennodd y nofelau *Los pequeños seres* (1959), *Día de cenizas* (1963), *Los habitantes* (1968), ac *El Capitán Kid* (1988), gweithiau sy'n efelychu'r *nouveau roman* Ffrangeg o ran technegau'r adroddiant. Ymhlith ei gasgliadau o straeon byrion mae *Crónicas sádicas* (1990) a *Cuentos cómicos* (1991). Yn ogystal â'i lyfrau ffuglen, mae'n nodedig am ysgrifennu sgriptiau *telenovelas* yn y 1970au. Ysgrifennodd hefyd y ffilmiau *Fiebre* (1975), *Juan Tapocho* (1977), a *La Gata Borracha* (1983). Enillodd y Wobr Lenyddol Genedlaethol yn 1972, a Gwobr Juan Rulfo yn 1989 am ei lyfr *Tan desuda como una piedra*.

Bu farw o gymhlethdodau o ganser a chlefyd y siwgr yn Caracas yn 72 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Raymond Leslie Williams, "Garmendia, Salvador (1928–2001)" yn *Encyclopedia of Latin American History and Culture* (Gale, 2008). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 3 Medi 2019.
2. ↑  (Saesneg) "Salvador Garmendia Dies at 72", *Associated Press* (14 Mai 2001). Adalwyd ar 3 Medi 2019.
*Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.*
Roedd **William Jones** (c.1545/1550 – Ionawr 1615) yn ddilladwr a anwyd ger Newland, Swydd Gaerloyw. Sefydlodd Ysgol Trefynwy yn Sir Fynwy a'r "Darlithoedd Aur" yn Llundain, sy'n parhau'n ddi-dor hyd heddiw.

Bu'n brentis yn Nhrefynwy cyn symud i Lundain yn 20 oed. Gwnaeth ei arian yn Hamburg yn marchnata brethyn: gwlân a cotwm ayb. Yn ôl yr awdur Charles Heath, a oedd yn sgwennu yn 1804, pan ddychwelodd Joes i Lundain, gwisgodd ddillad tlotyn, yn hytrach na gŵr cyfoethog. Gadawodd yn ei ewyllus (dyddiedig 26 Rhagfyr 1614) arian mawr i nifer o achosion da gan gynnwys cyflogi gweinidog i'w gyfeillion yr Haberdashers, elusendai i 20 o bobl tlawd ac ysgol yn Nhrefynwy.

Roedd yn aelod o'r "Worshipful Company of Haberdashers", yn Llundain.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  William Meyler Warlow (1899). *A History of the Charities of William Jones (founder of the "Golden Lectureship" in London), at Monmouth & Newland* (yn Saesneg). W. Bennett. t. 26.
Mae **Waun-fawr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.62 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Castell mwnt a beili Normanaidd ym Mhenmon, Môn, oedd **Castell Aberlleiniog** cyn ei ailgodi o garreg. Mae'n gorwedd ar ben bryn coediog isel hanner milltir o lan Afon Menai ac yn gwarchod y fynedfa iddi o'r dwyrain. Llifa Afon Lleiniog heibio i'r castell.

Traeth Aberlleiniog, lle glaniodd Gruffudd ap Cynan yn 1094. Mae adfeilion y castell yn y coed ar y bryn (de uchaf)

Hanes
-----

Codwyd y castell gan Huw Flaidd, Iarll Caer, yn y flwyddyn 1080 i 1099 fel rhan o ymgais Normaniaid Caer i oresgyn teyrnas Gwynedd. Pan ddychwelodd Gruffudd ap Cynan o Ddulyn yn 1094 casglodd fyddin yn Nefyn ac yna hwyliodd i Benmon ac ymosododd ar y castell yn llwyddiannus. Amddiffynwyd y castell gan 80 o farchogion ac 14 ysgwier ifainc. Cipiwyd y castell a'i losgi a lladdwyd nifer o'r amddiffynwyr. Cofnodir y digwyddiad yn *Hanes Gruffudd ap Cynan*.

Yn ddiweddarach, rywbryd cyn canol yr 16g, codwyd castell cerrig ar y safle. Does fawr dim o'r castell mwnt a beili gwreiddiol ar ôl am fod y castell diweddarach yn gorchuddio'r safle. Mae hanes yr ail gastell yn dipyn o ddirgelwch. Yn fwy na thebyg mae'n perthyn i ddiwedd yr Oesoedd Canol neu ddechrau cyfnod y Tuduriaid.

Archaeoleg
----------

Yn 2007 cafwyd ymchwiliad archaeolegol ar y safle. Mae muriau'r castell diweddarach wedi cael ei ailadeiladu ar y sylfeini gwreiddiol a'r castell diweddar hwn sydd i'w weld ar ben y bryn heddiw yn hytrach na'r castell canoloesol cyntaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  A. D. Carr, *Medieval Anglesey* (Llangefni, 1982). Tud. 42.
2. ↑  *Historia Gruffud vab Kenan*, gol. D. Simon Evans (Caerdydd, 1977), tt.20-21
Mae **Waun Garnedd-y-Filiast** yn gopa mynydd a geir yn Yr Arenig i'r de o bentref Cerrigydrudion, ar y ffin rhwng Gwynedd a Sir Conwy; cyfeiriad grid SH874452. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 635 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 650 metr (2133 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Merch hynaf Owain Glyn Dŵr a'i wraig Margaret Hanmer oedd **Catrin ferch Owain Glyn Dŵr** (bu farw c. 1413). Priododd Edmund Mortimer wedi iddo ef wneud cynghrair a'i thad, a chawsant nifer o blant.

Cofeb i Catrin ar safle ei bedd yn Llundain.
Cymerwyd Catrin a dau o'i phlant yn garcharor i Dŵr Llundain, wedi i Gastell Harlech syrthio i'r Saeson yn 1409. Roedd ei gŵr wedi marw yn ystod y gwarchae ar y castell. Mae'n debyg iddi hi a'i merched farw mewn caethiwed ar y 1af o Ragfyr, 1413; claddwyd hwy ym mynwent Eglwys San Switan (Saesneg: *St. Swithin's Church*), Llundain.

Dymchwelwyd Eglwys Sant Switan gan fomiau'r Almaen yn yr Ail Ryfel Byd. Arferai sefyll ar ran ogleddol *Cannon Street*, rhwng *Salters' Hall Court* a *St Swithin's Lane*, Cyn hynny, llosgwyd yr eglwys yn Nhân Mawr Llundain, a'i hail-adeiladu i gynllun gan Christopher Wren. Mae'r cofnod cyntaf sydd ar gael sy'n crybwyll yr eglwys yn ymwneud â Chatrin. Yn un o ddogfennau'r Trysorlys, 1413, nodir taliad  *"for expenses and other charges incurred for the burial of the wife of Edmund Mortimer and her daughters, buried within St Swithin's Church London ... £1"*.

Dadorchuddiwyd cofeb iddi a gynlluniwyd gan Nic Stradlyn-John yno gan Siân Phillips yn 2001. Gwnaed y gofeb allan o o garreg las Gelligaer wedi'i gerfio gan Richard Renshaw o Gwmdu.

Llinach Catrin ac Edmwnd
------------------------


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Phylip Hanmer** |
|
|   |   |   |   |   |   |   |  |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Syr David Hanmer**Cefnogi OGDm. 1387 |   | **Angharad**merch Llywelyn Ddu |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | **Owain Glyn Dŵr**Tywysog Cymru |   | **Margaret Hanmer**1370 – tua 1420) |   | **John**Cefnogi OGD |   | **Phylip**Cefnogi OGD |   | **Gruffudd**Cefnogi OGD |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| **Gruffudd**m. 1411 |   | **Maredudd**Yn dal yn fyw yn 1417 |   | **Catrin ferch Owain Glyn Dŵr**m. 1413 |   | **Edmund Mortimer**Cefnogi OGDm. 1409 |   | Roger MortimerIarll y Mersm 1398 |
|   |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Daniell, A.E. (1896). *London City Churches*. London: Constable. t. 181.
2. ↑  "St Swithin's Churchyard". BBC Radio 3. Cyrchwyd 13 Ionawr 2013.
Mae **Sarah Breese** yn gyfarwyddwr, ysgrifennwr a pherfformiwr comedi. Mae hi hefyd yn trefnu digwyddiadau comedi. Mae'n gweithio yn y Gymraeg a'r Saesneg ac yn byw yng Nghaerdydd.

Bywgraffiad ac Addysg
---------------------

Magwyd Sarah ar ffarm ger Commins Coch, Powys ac addysgwyd hi yn Ysgol Uwchradd Llanidloes. Astudiodd ym Mhrifysgol Caerefrog gan raddio mewn gyda BA Dosb. 1 mewn Saesneg gyda Ysgrifennu a Pherfformiad ac yna MA mewn Ôl-gynghyrchu gydag Effeithiau Gweledol. Aeth ymlaen wedyn i ennill MSt mewn Aestheteg Ffilm ym Mhrifysgol Rhydychen.

Gyrfa
-----

### Teledu

Mae wedi gweithio ar ddyluniad teitlau sawl cyfres gan gynnwys *Y Gwyll*/Hinterland, *The Girl in the Diary* (BBC Wales, 2014), *Gadael Yr Ugeinfed Ganrif* (S4C, 2014) a Hidden / *Craith* (S4C/BBC Wales, 2018).

### Comedi

Ers 2016 mae wedi gweithio'n llawn amser ar gomedi gan ysgrifennu a pherfformio. Bu'n gweithio ar raglen o Ŵyl Fringe Caeredin, cyd-gynhyrchu rhaglen Elis James, *Llygaid Y Byd*. Gweithiodd ar gyfres *The Unexplainers*, oedd yn gyfres gomedi i BBC Wales ac bu'n gweithio a pherfformio yng nghyfres sitcom BBC Wales, *Tourist Trap* (2018). Mae'n gweithio ar gyfres gomedi i S4C gyda Tudur Owen, Elis James ac eraill. Mae hefyd yn datblygu comedi arlein. Bu hefyd yn cyflwyno cyfres peilot ar Radio Cymru Mwy, sef fersiwn rhagflas o BBC Radio Cymru 2 yn 2016 gyda'r digrifwr, Steffan Alun.

Mae hefyd yn trefnu digwyddiadau comedi gydag Odd Night Out.

### Stand-Yp

Dechreuodd berfformio stand-yp yn 2015. Mae wedi ennill y 'Wimborne New Act Competition 2018', yn rownd derfynnol 'Welsh Unsigned Standup Award 2016', ac wedi perfformio ar draws Prydain ac Ewrop gan gynnwys Gŵyl Fringe Caeredin a Gŵyl Gomedi Machynlleth.

Roedd yn gyd-gyflwynydd Comedy Carousel (Glee Caerdydd), yn gyfrannwr cyson i "The Gathering" gan Mark Olver (hefyd yn Glee Caerdydd), ac wedi arwain nosweithiau'n cynnwys 'Kill For A Seat', 'Off the Kerb', 'Eminent Banter', a nosweithiau ei hunan gydag 'Odd Night Out'. Yn 2018 cynhaliodd gig elusen yng Ngŵyl Fringe Caeredin yn cynnwys comedïwyr megis Jason Manford, Joe Lycett, Nish Kumar, Phil Nichol, Mark Olver, Stuart Goldsmith, Jon Richardson, a llawer mwy.

Dolenni
-------

* Gwefan Sarah Breese
* Sarah Breese ar Twitter
* OddNightOut ar Twitter
* ar y panel yn y gyfres *Questionable* gyda Tom Scott ar Youtube

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
Ysgol uwchradd gyfun cyfrwng Cymraeg yn y Barri, Bro Morgannwg ydy **Ysgol Gymraeg Bro Morgannwg** (**Ysgol Gyfun Bro Morgannwg** gynt).

Sefydlwyd yr ysgol ym mis Medi 2000, yn un o hen adeiladau Ysgol Gyfun y Barri ar Heol Colcott. Erbyn 2002, roedd 24 o athrawon a 369 o ddisgyblion yn yr ysgol ym mlynyddoedd 7 i 9. Daeth chwarter y disgyblion o gartrefi lle gallai un rhiant siarad Cymraeg, a 6% o gartrefi lle gall y ddau riant siarad Cymraeg.

Wrth sefydlu'r ysgol, lleihaodd talgylch Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr wrth i ddisgyblion o'r Barri, a oedd gynt yn teithio i Gaerdydd ar gyfer addysg Gymraeg pob dydd, symyd i'r ysgol newydd hon.

Yn Medi 2015, cyfunwyd Ysgol Gymraeg Nant Talwg ac Ysgol Gyfun Bro Morgannwg ar yr un safle i greu Ysgol Gymraeg Bro Morgannwg yn darparu addysg o 3 i 19 oed.

Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol
--------------------------------------

* Ysgol Gynradd Iolo Morganwg
* Ysgol Gynradd Pen y Garth
* Ysgol Gynradd Sant Baruc
* Ysgol Gynradd Sant Curig
* Ysgol Gynradd Gwaun y Nant

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Arolygiad Ysgol Gyfun Bro Morgannwg 25 – 29 Tachwedd 2002. Estyn (31 Ionawr 2003).

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Ysgol Gymraeg Bro Morgannwg
Ysgol yn Aberystwyth, Ceredigion oedd **Ysgol Ffordd Alecsandra** (Saesneg: **Alexandra Road School**). Adeiladwyd yr ysgol ym 1874 ar gyfer 600 o blant rhwng 5 ac 14 oed. Rhanwyd yn dair adran, gyda phrifathro ar gyfer pob adran, sef bechgyn, merched a babanod. Adeiladwyd bloc newydd arwahan ym 1910 ar Heol y Gogledd, ar gyfer 240 o fechgyn ychwanegol, ystafell ymarferol ar gyfer 20 bachgen ac ystafell ddosbarth newydd ar gyfer 40 o ferched â chanolfan goginio.

Cymraeg oedd prif iaith yr ysgol yn wreiddiol ond gyda dyfodiad y faciwîs yn 1939, newidiodd iaith yr ysgol i Saesneg dros nos. Dyma beth oedd yn rhannol gyfrifol am sefydliad Ysgol Gymraeg Aberystwyth yr un flwyddyn.

Ym 1948 neilltuwyd rhan ohoni yn ysgol uwchradd. Yma addysgwyd y plant na fyddai'n mynychu Ysgol Ramadeg Ardwyn. Parhaodd y babanod i ddefnyddio ystafelloedd yn yr ysgol, tra aeth y plant
cynradd, rhwng 7 a 11 oed, i'r ysgol yn Heol y Gogledd.

Symudodd yr Ysgol Gymraeg i safle Ysgol Ffordd Alecsandra ym 1952, wedi rhedeg allan o le yn eu hen safle. Addysgwyd plant Ysgol Ffordd Alecsandra ar safle Heol y Gogledd yn Ysgol y Gogledd drwy gyfrwng y Saesneg a'r Gymraeg yn ail iaith. Ym mis Medi 1955, symudodd plant hŷn Ysgol Ffordd Alecsandra i ysgol uwchradd newydd Dinas yng Nghefn-llan ar y Waun, cyn i Ysgol Gyfun Penglais cymryd ei le ym 1973.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   Ysgol Ffordd Alecsandra, Aberystwyth. Adalwyd ar 6 Ionawr 2010.
2. ↑   Birthday bash for first Welsh school. Cambrian News (1 Hydref 2009).
Roedd **Zheng He** (1371–1435), neu **Cheng Ho** fel yr ysgrifir ei enw weithiau, yn forwr o Tsieina a fu'n gyfrifol am nifer o fordeithiau i wahanol rannau o'r byd rhwng 1405 a 1424.

Ei enw gwreiddiol oedd **Ma Sanbao** a ganwyd ef yn nhalaith Yunnan. Roedd yn Fwslim o ran crefydd. Pan goncrwyd Yunnan gan fyddin y frenhinllin Ming, cafodd Ma Sanbao ei gymeryd yn garcharor a'r wneud yn eunuch. Rhoddwyd yr enw Zheng He iddo yn ddiweddarach, a daeth yn gyfaill i'r Ymerawdr Yongle ac yn llynghesydd.

Aeth ar ei fordaith gyntaf yn 1405 gan alw mewn nifer o wledydd yn Ne-ddwyrain Asia. Un o'r mannau lle glaniodd oedd Semarang ar ynys Java, lle mae heddiw deml Sineaidd wedi ei chysegru iddo. Cynhaliwyd dathliadau yma yn 2005 i nodi chwe chan mlwyddiant ei ymweliad.

Mae'r Map Kangnido yn dyddio i 1402, felly cyn i Zheng He ddechrau ar ei fordeithiau. Mae'n dangos fod y Sineaid eisoes yn berchen ar gryn dipyn o wybodaeth am weledydd pellennig.
Yn y blynyddoedd nesaf bu Zheng He a'r swyddogion dan ei awdurdod yn gyfrifol am gyfres o fordeithiau, gan gyrraedd cyn belled ag India a Sri Lanca, Iran, arfordir dwyreiniol Affrica ac yn ôl pob tebyg arfordir gogleddol Awstralia. Roedd nifer fawr o longau yn hwylio gyda'i gilydd, er enghraifft yn 1405 yr oedd gan Zheng He 27,000 o ddynion mewn 317 o longau, rhai ohonynt yn llongau enfawr tua 120 medr (400 troedfedd) o hyd.

Bu farw'r Ymerawdr Yongle yn 1424 ac yn dilyn hyn bu newid polisi a daeth y mordeithiau mawr i ben. Bu farw Zheng He yn 1435.

Mae rhai awduron, er enghraifft Gavin Menzies, yn credu fod llongau Zheng He wedi cyrraedd yn llawer pellach na hyn, ei fod er enghraifft wedi cyrraedd America cyn Ferdinand Magellan a Christopher Columbus. Mae hyn yn bwnc dadleuol.

Llyfryddiaeth
-------------

* Louise Levathes, *When China Ruled the Seas: The Treasure Fleet of the Dragon Throne, 1405-1433*, Oxford University Press, 1997, trade paperback, ISBN 0-19-511207-5
* Gavin Menzies, *1421: The Year the Chinese Discovered the World*, Morrow/Avon, 2003, hardcover 576 pages, ISBN 0-06-053763-9.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 72199054
* LCCN: n81035680
* ISNI: 0000 0001 1670 1918
* GND: 119209365
* SELIBR: 327350
* SUDOC: 029126029
* BNF: cb120817039 (data)
* NDL: 00625620
* NKC: js20050815004
* BNE: XX4814139

 |
Mae **Ceann Garbh Meall nan Ceapraichean** neu **Meall nan Ceapraichean - Ceann Garbh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Broom i Strath Oykel yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH266830.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid ydy'r copa hwn wedi'i ddosbarthu, bellach. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Tachwedd 2010.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-09-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ffilm llawn cyffro am ryfel gan y cyfarwyddwr Eddie Fong yw ***Yoshiko Kawashima*** a gyhoeddwyd yn 1990. Fe'i cynhyrchwyd gan Teddy Robin yn Hong Cong. Lleolwyd y stori yn Japan. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Cantoneg a hynny gan Lilian Lee. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Orange Sky Golden Harvest.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Andy Lau ac Anita Mui. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1990. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Pretty Woman* sef un o ffilmiau mwyaf llwyddiannus Disney gan ddod ag incwm o hanner biliwn o ddoleri i’r cwmni. Hyd at 2022 roedd o leiaf 200 o ffilmiau Cantoneg wedi gweld golau dydd. 
Jingle Ma oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Eddie Fong ar 1 Ionawr 1953.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Eddie Fong nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| *An Amorous Woman of Tang Dynasty* |  |  | 1984-01-01 |
| *Cherry Blossoms* |  |  | 1988-01-01 |
| Y Gleision a'r Ditectif Preifat |  | Hong Cong | 1995-01-01 |
| Yoshiko Kawashima |  | Hong Cong | 1990-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.
Er nad yn sbiral logarithmig perffaith, mae'r gragen hon yn dangos ei siamberi mewnol, ar ffurf sbiral logarithmig bras. Dengys y llinell las cynnydd y sbiral: {\displaystyle b=0.1759\approx \ln(\varphi )/\pi }.
Mewn mathemateg, math arbennig o spiral yw **Sbiral logarithmig**, ac fe'i ceir hefyd o fewn byd natur. Fe'i disgrifiwyd yn gyntaf gan Descartes ac ymchwiliwyd ymhellach i'w nodweddion mathemategol gan Jacob Bernoulli a fedyddiwyd ef yn *"spira mirabilis"* (y sbeiral rhyfeddol, neu wych).

Sbiral logarithmig (pitch 10°)

Diffiniad
---------

Gellir sgwennu cyfesurynnau polar {\displaystyle (r,\theta )} y gromlin logarithmig fel

{\displaystyle r=ae^{b\theta }\,}
neu

{\displaystyle \theta ={\frac {1}{b}}\ln(r/a),}
gydag {\displaystyle e} yn sylfaen y logarithmau naturiol, ac {\displaystyle a} a {\displaystyle b} yn gysonion real, positif a mympwyol.

Yn ei ffurf parametrig, mae'r gromlin yn

{\displaystyle x(t)=r(t)\cos(t)=ae^{bt}\cos(t)\,}
{\displaystyle y(t)=r(t)\sin(t)=ae^{bt}\sin(t)\,}
gyda'r rhifau real {\displaystyle a} a {\displaystyle b}.

Mae gan y sbiral hwn y briodwedd ganlynol: mae'r ongl {\displaystyle \phi } rhwng y Tangiad a'r llinell reiddiol ar y pwynt {\displaystyle (r,\theta )} yn gyson. Gellir mynegi'r priodwedd hon yn nhermau calcwlws differol fel

{\displaystyle \arccos {\frac {\langle \mathbf {r} (\theta ),\mathbf {r} '(\theta )\rangle }{\|\mathbf {r} (\theta )\|\|\mathbf {r} '(\theta )\|}}=\arctan {\frac {1}{b}}=\phi .}
Mae deilliant {\displaystyle \mathbf {r} (\theta )} yn gyfraneddol i'r parametr {\displaystyle b}. Hynny yw, mae'n rheoli pa mor "dynn" ac i ba gyfeiriad mae'r sbiral yn troelli.

Mae sbiral logarithmig yn wahanol i sbiral Archimedes gan fod pellter rhwng y troadau o fewn y sbiral logarithmig yn cynyddu mewn dilyniant geometraidd, tra bod y troadau o fewn sbiral Archimedes, ar y llaw arall, yn gyson.

* Toriad drwy ran set Mandelbrot
* Gwasgedd isel uwch Gwlad yr Iâ yn ffurfio seiclon gyda'i siâp yn debyg i sbiral logarithmig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Priya Hemenway (2005). *Divine Proportion: Φ Phi in Art, Nature, and Science*. Sterling Publishing Co. ISBN 1-4027-3522-7.
Clymblaid o wledydd a chyrff eraill yw'r **Y Glymblaid Gyda'r Uchelgais Uchel i Ddod a Llygredd Plastig i Ben** sy'n ceisio dod â llygredd plastig i ben erbyn 2040 ac sy'n annog gwledydd eraill i ddod at ei gilydd i fynd i'r afael â ffynonellau llygredd plastig a diogelu'r planed. Ynghyd â'r UE a'r Cenhedloedd Unedig byddant yn pwyso am offeryn sy'n gyfreithiol rwymol a fydd yn sicrhau gweithredu brys, tra'n cymhwyso ymagwedd gylchol at blastigau. Yn 2023 nid oedd yr un o'r gwledydd mwyaf, o ran economeg, wedi ymuno: UDA, Tsieina na Rwsia.

Ar 24 Tachwedd 2022 ym,unodd y Cenhedloedd Unedig gyda'r Glymblaid a oedd ar y pryd yn cael ei gyd-gadeirio gan Rwanda a Norwy; cyhoeddwyd hyn yn gyntaf yn UNEA5.2. 

Dechreuwyd trafod a drafftio cytundeb newydd yn Wrwgwái ar 28 Tachwedd 2022 a disgwylir iddynt gael eu cwblhau erbyn 2025.

Mae plastigau yn ddeunyddiau pwysig i economi'r byd ac yn cael eu defnyddio ledled y byd bob dydd. Fodd bynnag, mae eu twf esbonyddol yn y degawdau diwethaf yn cael effeithiau difrifol a negyddol iawn. Dim ond tua 10 y cant o'r saith biliwn tunnell o wastraff plastig a gynhyrchir yn fyd-eang sy'n cael ei ailgylchu. Mae miliynau o dunelli o wastraff plastig yn cael eu colli i'r amgylchedd, neu weithiau'n cael eu cludo filoedd o gilometrau i gyrchfannau lle mae'n cael ei losgi neu ei ddympio'n bennaf.

Strategaethau
-------------

1. Atal defnydd a chynhyrchiad plastig i lefelau cynaliadwy
2. Galluogi economi gylchol ar gyfer plastigion sy'n amddiffyn yr amgylchedd ac iechyd pobl
3. Cyflawni rheolaeth amgylcheddol gadarn ac ailgylchu gwastraff plastig

Nod
---

Ar eu gwefan, noda'r Clymblaid yr hyn maen nhw'n ei geisio:

1. Dileu plastigion problemus, gan gynnwys trwy waharddiadau a chyfyngiadau.
2. Datblygu meini prawf a safonau cynaliadwyedd byd-eang ar gyfer plastigion
3. Gosod llinellau sylfaen byd-eang a thargedau ar gyfer cynaliadwyedd drwy gydol oes plastigion.
4. Sicrhau tryloywder yn y gadwyn masnachu plastigau, gan gynnwys ar gyfer cyfansoddiad deunydd a chemegol.
5. Sefydlu mecanweithiau ar gyfer cryfhau ymrwymiadau, targedau a rheolaethau dros amser.
6. Gweithredu monitro ac adrodd ar bob cam trwy gylch bywyd plastigion.
7. Hwyluso cymorth technegol ac ariannol effeithiol, asesiadau gwyddonol ac economaidd-gymdeithasol.

Cymru
-----

Nid yw Cymru wedi ymuno ar ei liwt ei hun, ond mae yno fel rhan o'r DU.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  environment.ec.europa.eu; cyhoeddwyd 24 Tachwedd 2022; adalwyd 11 Mai 2023.
Planhigyn blodeuol o deulu llygad y dydd a blodyn haul ydy **Y bengaled seraidd** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Asteraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Centaurea calcitrapa* a'r enw Saesneg yw *Red star-thistle*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Ysgallen Seraidd ac Seraidd Ysgallen. Mae'n frodorol o Ewrop, ond yn brin yno erbyn hyn; mae'n chwynyn yn y gwledydd eraill.

Daw'r gair "Asteraceae", sef yr enw ar y teulu hwn, o'r gair 'Aster', y genws mwyaf lluosog o'r teulu - ac sy'n tarddu o'r gair Groeg ἀστήρ, sef 'seren'.

Yng Ngwlad Groeg tyf math ohono o'r enw 'gourounaki' (γουρουνάκι - porchell neu fochyn bach) a bwyteir ei ddail gan y trigolion lleol.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Kleonikos G. Stavridakis , Κλεόνικος Γ. Σταυριδάκης (2006). *Wild edible plants of Crete - Η Άγρια βρώσιμη χλωρίδα της Κρήτης*. Rethymnon Crete. ISBN 960-631-179-1.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Y bengaled seraidd***
**Sbroced** gyda 16 dant  

Do: Diamedr y Sbroced  

Dp: Diamedr y pitsh
Sbroced a chadwyn rholer
Olwyn wedi ei phroffeilio gyda danedd sy'n masgio gyda cadwyn, trac neu ddeunydd arall trydylliedig yw **scroced**. Mae'n wahanol i gêr, gan nad yw sbrocedi byth yn cael eu masgio gyda'i gilydd, ac yn wahanol i bwli gan nad oes ganddo fflans pob ochr.

Defnyddir sbrocedi mewn beiciau, beiciau modur, ceir, tanciau a pheiriannau eraill er mwyn trosglwyddo symudiad cylchro rhwng ddau siaft ble mae gerau yn anaddas, neu i roi symudiad llinellol i drac neu dap.

Beiciau
-------

Gall cymhareb gêr y cadwyn yrru mewn beiciau gael ei newid drwy amrywio diamedr, ac felly y nifer o ddanedd, sydd ar y sbroced. Dyma yw sail gerau derailleur. Gall beic 20-gêr, â dwy sbroced yrru gwahanol ar y blaen a deg sbroced gwahanol ar y cefn roi opsiwn o ddefnyddio hyd at ugain gêr. Mae'r gerau isaf yn ei wneud yn haws i fynd i fyny allt a'r gerau uwch yn galluogi symudiad cynt ar ffyrdd gwastad neu i lawr allt. Mewn modd tebyg, mae newid y sbrocedi ar feic modur yn gallu newid nodweddion cyflymiad a chyflymdra uchaf y cerbyd drwy newid y gymhareb gêr.

Cerbydau gyda thraciau
----------------------

Sbroced tanc
Mewn cerbydau trac lindys mae'r olwynion danneddog sy'n cael eu gyrru gan y modur yn trosglwyddo symudiad i'r traciau'n uniongyrchol, adnabyddir hwn fel *sbroced gyrru*, a gellir ei leoli wrth gefn neu blaen y cerbyd, a weithiau ar y blaen a'r cefn.

Ffilm a phapur
--------------

Defnyddir sbrocedi i gludo ffilm mewn mecanwaith megis taflunydd ffilm a camerau ffilm. Yn yr achos hyn, mae'r sbrocedi yn cysylltu â'r ffilm trwy'r trydylliadau sydd yn y ffilm.

Defnyddir sbrocedi ar gyfer cludo tâp tylliedig ac i fwydo papur mewn rhai argraffwyr cyfrifiadur.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) *Chain Engagement with Sprockets*

Gweler hefyd
------------

* Gêr