Roedd y **Frwydr Rorke's Drift**, a adnabyddir hefyd fel yr **Amddiffyniad Rorke's Drift**, yn ymwneud â'r Rhyfel Eingl-Swlŵ, 
a gymerodd le ar 22 Ionawr 1879. Roedd llawer o'r milwyr a fu'n rhan o'r frwydr yn Gymry. 

*The Defence of Rorke's Drift* gan Lady Butler *(1880)*
Amddiffynnodd ychydig dros 150 o filwyr Prydeinig a threfedigaethol yr orsaf yn erbyn ymosodiadau gan 3,000 i 4,000 o ryfelwyr Swlw. Rhoddwyd unarddeg o Groesau Fictoria i amddiffynwyr unigol, ynghyd â nifer o addurniadau ac anrhydeddau eraill.

Ar 20 Ionawr, ar ôl patrolio rhagchwilio ac adeiladu trac ar gyfer ei wagenni, gorymdeithiodd milwyr Prydeinig i Isandlwana, tua 6 milltir i'r dwyrain, gan adael y garsiwn bach ar ôl.

Dechreuodd y frwydr yn gynnar yn y bore gyda milwyr NNH yr Is-gapten Henderson, sydd wedi'u lleoli y tu ôl i'r Oscarberg, yn ymgysylltu'n fyr ag arweinydd prif heddlu'r Zwlw. Roeddent wedi blino o'r frwydr yn Isandlwana yn ogystal â bod yn brin o ffrwydron rhyfel carbine.

Tua hanner dydd ar 22 Ionawr, gadawodd yr Uwchgapten Spalding yr orsaf am Helpmekaar i ganfod lle roedd Rainforth's G Company, a oedd bellach yn hwyr. Marchogodd Is-gapten John Chard, a oedd wrth y llyw dros dro, i lawr i Rorke's Drift lle roedd gwersyll y peirianwyr. Cyrhaeddodd dau oroeswr o'r Frwydr Isandlwana gyda’r newyddion am y gorchfygiad a bod rhan o’r impi Zwlw yn agosáu at yr orsaf. 

Gadawodd cwmni NNC Capten Stevenson y kraal gwartheg a ffoi, gan leihau cryfder y garsiwn amddiffyn yn fawr. Am bedwar o'r gloch y prynhawn, 600 o wyr yr iNdluyengwe, wedi ymosod ar y mur deheuol, ac agorodd y Prydeinwyr dân. Roedd John Williams a Joseph Williams yn gleifion yn yr ysbyty ac yn helpu eraill i ddianc. Ymysg y rhai gafodd eu lladd roedd y Preifat Jenkins, oedd yn sâl gyda thwymyn ac yn gwrthod cael ei symud. Parhaodd yr ymladd am ddeg awr.

Ar ddiwedd yr ymladd, gorweddodd 351 o Zwlws yn farw ar faes y gad. Dim ond 17 o Brydeinwyr a laddwyd, ond roedd bron pob dyn yn y gwarchodlu wedi dioddef rhyw fath o glwyf.

Bu'r nyrs Janet Wells yn helpu timau meddygol byddin Rwsia yn ystod Rhyfel Rwsia-Twrci 1877-78 a bu’n trin milwyr yn Ne Affrica a fu’n ymladd mewn rhyfeloedd yn erbyn y Zwlw, er enghraifft Rorke's Drift ym 1879.

### Croes Victoria

* Is-gapten John Rouse Merriott Chard, 5ed Field Coy, Peirianwyr Brenhinol
* Is-gapten Gonville Bromhead; B Coy, 24ain (2il Swydd Warwick) Catrawd Troed (2il/24ain Troedfedd)
* Corporal William Wilson Alle ; B Coy, 2il/24ain Troed
* Preifat Frederick Hitch; B Coy, 2il/24ain Troe
* Preifat Alfred Henry Hook; B Coy, 2il/24ain Troed
* Preifat Robert Jones; B Coy, 2il/24ain Troed
* Preifat William Jones ; B Coy, 2il/24ain Troed
* Preifat John Williams; B Coy, 2il/24ain Troed
* y Prif Lawfeddyg James Henry Reynolds; Adran Feddygol y Fyddin
* y Comisiynydd Cynorthwyol Dros Dro James Langley Dalto ; Adran y Comisiwn a Thrafnidiaeth
* Corporal Christian Ferdinand Schies ; 2il/3ydd Carfan Brodorol Genhedlol

Lladdwyd Preifat Joseph Williams, B Coy, 2il/24ain Troed, yn ystod y frwydr yn yr ysbyty a chafodd ei grybwyll mewn anfoniadau. Pe bai wedi byw byddai wedi cael ei argymell ar gyfer Croes Fictoria.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ian Knight (2003). *Zulu: Isandlwana, Ulindi and Rorke's Drift* (yn Saesneg). t. 37.
2. ↑  Mae amcangyfrifon yn amrywio, yn dibynnu ar y ffynhonnell
3. ↑  Morris, p. 402. Chadwick, G.A.. Military History Journal, V. 4, No. 4, *The Anglo-Zulu War of 1879*, *Isandlwana and Rorke's Drift*, South African Military History Society, Nodyn:ISSN, Ionawr 1979 (Saesneg)
4. 1 2  "Defence of Rorke's Drift" (yn Saesneg). National Army Museum. Cyrchwyd 22 Ionawr 2024.
5. ↑  Wood, M.J. (2009). *Leaders and Battles: The Art of Military Leadership* (yn Saesneg). Random House Digital, Inc. t. 138. ISBN 9780307537034.
6. ↑  Brian Best; Katie Slossel (2006). *Sister Janet: Nurse and Heroine of the Anglo-Zulu War 1879*. Pen & Sword Military. t. 173. ISBN 9781844154258.
7. ↑  "'Give Zulu War hero VC'". *WalesOnline* (yn Saesneg). 9 Chwefror 2004. Cyrchwyd 22 Ionawr 2024.