Y gyfrol gyfan ar Comin Wicimedia
Llawysgrif hynafol yn yr iaith Gymraeg, a ysgrifennwyd tua 1382-1410, yw ***Llyfr Coch Hergest***. Mae’n un o brif ffynonellau ar gyfer chwedlau'r Mabinogi a cheir ynddi hefyd sawl testun rhyddiaith Cymraeg Canol arall ac adran bwysig o gerddi. Mae'r gwaith wedi'i osod yn drefnus iawn ac yn cynnwys Rhyddiaith, barddoniaeth, gweithiau brodorol, addasiadau o ieithoedd eraill a chyfieithiadau.

Cyfeiriwyd ati fel 'y crynhoad llawysgrif sengl cyfoethocaf o lenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol' (Lewis 1971: 481), 'llyfrgell mewn un gyfrol', ac 'y trymaf o'r llyfrau canoloesol yn Gymraeg o bell ffordd, y mwyaf yn ei ddimensiynau ... a'r mwyaf trwchus' Huws (2000: 82).

Roedd *Llyfr Gwyn Hergest* yn llawysgrif a sgwennwyd yn rhannol gan Lewis Glyn Cothi, ond yn 1810 cafodd ei ddinistrio mewn tân.

Roedd ym meddiant y brudiwr a noddwr Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan ac Ynysdawe ar ddechrau'r 15g. Gwyddys ei fod yn berchen ar Lyfr Coch Hergest gan fod cofnodion ynddo amdano gan y copïydd proffesiynol Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt, ac mae'n bosibl mai ar gyfer Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan yng Nghwm Tawe y lluniwyd y llawysgrif. Ymddengys ei fod wedi gwneud cryn dipyn o waith i Hopcyn a cheir dim llai na phum awdl i Hopcyn yn y Llyfr Coch yn ogystal â gwaith gan: Llywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam. Yn ogystal, ceir awdl gan Y Proll i'w fab Tomas ap Hopcyn, yntau'n noddwr beirdd o fri.

Daw’r enw am ei bod wedi ei rwymo mewn lledr coch, a’i gysylltiad gyda Phlas Hergest yn Swydd Henffordd. Ymddengys iddo ddod i feddiant John Vaughan o Dre-tŵr yn 1465 ac iddo fynd oddi yno i Hergest. Bu ym meddiant y teulu hyd ddechrau'r 17g a dyna pam y cafodd yr enw. Fe roddwyd y llyfr gan y Parch. Thomas Wilkins i Goleg Yr Iesu, Rhydychen yn 1701, ac mae ar gadw yn Llyfrgell Bodley, Prifysgol Rhydychen, ac wedi'i ddigideiddio ar drwydded agored.

Cynnwys
-------

* *Ystorya Dared*
* *Historia Regum Brittaniae* (*Brut* Sieffre o Fynwy)
* *Brut y Tywysogion*
* *Ystorya de Carolo Magno* a chwedlau eraill am Siarlymaen
* *Delw y Byd*
* *Chwedlau Saith Ddoethion Rhufain*
* *Breuddwyd Rhonabwy*
* Detholiad o Drioedd
* *Pedair Cainc y Mabinogi*
	+ *Pwyll Pendefig Dyfed*
	+ *Branwen ferch Llŷr*
	+ *Manawydan fab Llŷr*
	+ *Math fab Mathonwy*
* *Ystorya Bown o Hamtwn*
* Testunau Meddygon Myddfai
* *Amlyn ac Amig*
* Testun o un o ramadegau'r beirdd
* Casgliad o ddiharebion Cymraeg
* Testunau gwaith rhai o Feirdd y Tywysogion
* Testunau cerddi eraill, gan rai o feirdd y 14eg ganrif

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Gwyddoniadur Cymru*; Gwasg y Brifysgol; 2008; tud.577
2. ↑  rhyddiaithganoloesol.caerdydd.ac.uk; Rhyddiaith Gymraeg 1300 - 1425 Prifysgol Caerdydd; adalwyd 20 Gorffennaf 2021.
3. ↑  "R. Iestyn Daniel 2002"

* "Llyfr Coch Hergest", yn *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, gol. Meic Stephens (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1998)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Llyfr Coch Hergest** |

Dolenni allanol
---------------

* Prifysgol Rhydychen: Delweddau dethol arlein o’r llyfr
* Dyfed Lloyd Evans: Cynnwys, rhannau o’r testun gwreiddiol, rhai trosiadau[*dolen marw*]
* Mary Jones: Cynnwys, rhannau o’r testun, a rhai cyfieithiadau i’r Saesneg

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llyfr Coch Hergest***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 186044738
* LCCN: n2004105684
* GND: 7574536-7

 |