recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Derby, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Canol Swydd Derby** (Saesneg: *Mid Derbyshire*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Canol Swydd Derby yn Swydd DerbyEtholaeth Canol Swydd Derby yn Swydd Derby
* Swydd Derby yn LloegrSwydd Derby yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn etholaeth sirol yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–presennol: Pauline Latham (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
Mae **Chno Dearg** yn gopa mynydd a geir 25 i'r dwyrain o Fort William rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN377741. Ceir carnedd enfawr ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n MarilynMunroHuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-27 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Roedd **Glyn Stephens** (29 Tachwedd 1891 – 22 Ebrill 1965) yn brop i rygbi undeb rhyngwladol Cymru a chwaraeodd rygbi clwb i Gastell-nedd. Enillodd 10 cap ar gyfer Cymru a bu'n gapten ar ei wlad. Roedd yn dad i Rees Stephens, chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru, a ddaeth yn ddiweddarach yn lywydd Undeb Rygbi Cymru.

Gyrfa mewn Rygbi
----------------

Enillodd Stephens ei gap gyntaf i Gymru yn erbyn Lloegr ar 20 Ionawr 1912 mewn gêm yn Twickenham.  Collodd Cymru'r gêm, ond roedd Stephens yn ôl am y tair gêm nesaf ym Mhencampwriaeth y Pum Gwlad. Chwaraeodd Stephens nid yn unig yng ngemau y cenhedloedd cartref ond hefyd yn wynebu De Affrica ar y daith yn 1912. Ar ôl y rhyfel, chwaraeodd ei gêm ryngwladol ddiwethaf pan oedd yn gapten ar dim Cymru yn erbyn Byddin Seland Newydd. Wedi iddo ymddeol o'r gêm, daeth yn rhan o reolaeth rygbi ac ym 1956 daeth yn lywydd Undeb Rygbi Cymru.

### Ei Gemau Rhyngwladol

**Cymru**

* Lloegr 1912, 1913
* Ffrainc 1912, 1913
* Iwerddon 1912, 1913
* New Zealand Army XV 1919
* yr Alban 1912, 1913
* De Affrica 1912

Llyfryddiaeth
-------------

* Smith, David; Williams, Gareth (1980). *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union*. Cardiff: University of Wales Press. ISBN 0-7083-0766-3.
* Thomas, Wayne (1979). *A Century of Welsh Rugby Players*. Ansells Ltd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  WRU player profiles[*dolen marw*]
2. ↑  Smith (1980), pg 471.
Etholaeth seneddol yn Swydd Gaerwrangon, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Canol Swydd Gaerwrangon** (Saesneg: *Mid Worcestershire*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Canol Swydd Gaerwrangon yn Swydd GaerwrangonEtholaeth Canol Swydd Gaerwrangon yn Swydd Gaerwrangon
* Swydd Gaerwrangon yn LloegrSwydd Gaerwrangon yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983. Mae'n cynnwys y rhan fwyaf o Ardal Wychavon.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1997: Eric Forth (Ceidwadol)
* 1997–2015: Peter Luff (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Nigel Huddleston (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Etholaeth seneddol yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Canol Barnsley** (Saesneg: *Barnsley Central*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Canol Barnsley yn Ne Swydd EfrogEtholaeth Canol Barnsley yn Ne Swydd Efrog
* De Swydd Efrog yn LloegrDe Swydd Efrog yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1987: Roy Mason (Llafur)
* 1987–2011: Eric Illsley (Llafur)
* 2011–presennol: Dan Jarvis (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Swydd Efrog a'r Humber**

Batley a Spen **·** 
Beverley a Holderness **·** 
Brigg a Goole **·** 
Calder Valley **·** 
Canol Barnsley **·** 
Canol Doncaster **·** 
Canol Efrog **·** 
Canol Leeds **·** 
Canol Sheffield **·** 
Cleethorpes **·** 
Colne Valley **·** 
De Bradford **·** 
De-ddwyrain Sheffield **·** 
Dewsbury **·** 
Don Valley **·** 
Dwyrain Barnsley **·** 
Dwyrain Bradford **·** 
Dwyrain Kingston upon Hull **·** 
Dwyrain Leeds **·** 
Dwyrain Swydd Efrog **·** 
Efrog Allanol **·** 
Elmet a Rothwell **·** 
Gogledd Doncaster **·** 
Gogledd Kingston upon Hull **·** 
Gogledd-ddwyrain Leeds **·** 
Gogledd-orllewin Leeds **·** 
Gorllewin Bradford **·** 
Gorllewin Kingston upon Hull a Hessle **·** 
Gorllewin Leeds **·** 
Great Grimsby **·** 
Halifax **·** 
Haltemprice a Howden **·** 
Harrogate a Knaresborough **·** 
Hemsworth **·** 
Huddersfield **·** 
Keighley **·** 
Morley ac Outwood **·** 
Normanton, Pontefract a Castleford **·** 
Penistone a Stocksbridge **·** 
Pudsey **·** 
Richmond (Swydd Efrog) **·** 
Rother Valley **·** 
Rotherham **·** 
Scarborough a Whitby **·** 
Scunthorpe **·** 
Selby ac Ainsty **·** 
Sheffield Brightside a Hillsborough **·** 
Sheffield Hallam **·** 
Sheffield Heeley **·** 
Shipley **·** 
Skipton a Ripon **·** 
Thirsk a Malton **·** 
Wakefield **·** 
Wentworth a Dearne
Man aros rheilffordd y Glyn Valley ym Mhontfadog, yng nghymuned Glyntraian
Cymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw **Glyntraean** (Saesneg: *Glyntraian*). Saif yn rhan isaf Dyffryn Ceiriog, i'r de o Langollen ac mae'n cynnwys pentrefi Dolywern, Llechrydau, Llwyn-mawr a Pontfadog.

Ffurfiwyd plwyf Glyntraean pan rannwyd hen blwyf Llangollen yn dri: Llangollen Traean, Trefor Traean, a Glyn Traean. Mae ei ffin ddwyreiniol hefyd yn ffin rhwng Cymru a Lloegr, ac yn dilyn Clawdd Offa. Mae'n cynnwys pentrefanau Cilcochwyn, Crogeniddon, Crogenwladus, Erwallo, Hafodgynfor, Nantygwryd, Pennant a Thalygarth.

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Glyntraean (pob oed) (822)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Glyntraean) (183)** |    | 22.8% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Glyntraean) (416)** |    | 50.6% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer rhwng 16 – 64 oed sydd mewn gwaith (Glyntraean) (96)** |    | 29.7% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
2. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
3. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Wrecsam**

**Trefi**  

Y Waun  **·** Wrecsam
  
**Pentrefi**  

Acrefair  **·** Bangor-is-y-coed  **·** Y Bers  **·** Bronington  **·** Brymbo  **·** Brynhyfryd  **·** Bwlchgwyn  **·** Caego  **·** Cefn Mawr  **·** Coedpoeth  **·** Erbistog  **·** Froncysyllte  **·** Garth  **·** Glanrafon  **·** Glyn Ceiriog  **·** Gresffordd  **·** Gwersyllt  **·** Hanmer  **·** Holt  **·** Llai  **·** Llanarmon Dyffryn Ceiriog  **·** Llannerch Banna  **·** Llan-y-pwll  **·** Llechrydau  **·** Llys Bedydd  **·** Marchwiail  **·** Marford  **·** Y Mwynglawdd  **·** Yr Orsedd  **·** Owrtyn  **·** Y Pandy  **·** Pentre Bychan  **·** Pentredŵr  **·** Pen-y-bryn  **·** Pen-y-cae  **·** Ponciau  **·** Pontfadog  **·** Rhiwabon  **·** Rhos-ddu  **·** Rhosllannerchrugog  **·** Rhostyllen  **·** Rhosymedre  **·** Talwrn Green  **·** Trefor  **·** Tregeiriog  **·** Tre Ioan  **·** Wrddymbre
Chwarel lechi gerllaw Bethesda yng Ngwynedd oedd **Chwarel Pantdreiniog**.

Agorodd y chwarel tua 1825 gan bobl leol. Bu am gyfnod yn eiddo *Overend, Gurney & Co*, yna i John Williams, adeiladydd o Moss Bank, Lerpwl, fu'n ei gweithio am tua deugain mlynedd. Yn gynnar yn y 1890au gwerthodd ef y chwarel i gwmni o Gaerdydd, yna yn 1903 gwerthwyd y safle i gwmni o Lundain oedd wedi ei ffurfio i roi gwaith i chwarelwyr oedd ar streic yn ystod y Streic Fawr yn Chwarel y Penrhyn. Ni fu erioed yn chwarel fawr; yn 1882 cynhyrchwyd 245 tunnell o lechi gan 13 o weithwyr. Caewyd y chwarel yn 1911.

Yn 1915 ceisiodd y *Minerals, Oil & General Exploration Company, Limited* o Lundain, ail-agor y chwarel, gyda W. J. Parry, Coetmor fel asiant lleol, ond nid ymddengys iddynt lwyddo. Nid oes dim i'w weld ar y safle bellach.

Llyfryddiaeth
-------------

* Alun John Richards, *A Gazetteer of the Welsh Slate Industry* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

Dolen allanol
-------------

* Chwarel Pantdreiniog ar safle www.llechicymru.info
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brith llosg**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brithion llosg**; yr enw Saesneg yw *Scorched Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Ligdia adustata*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop a'r Dwyrain Agos.

Lled adain yr oedolyn (ar ei eithaf) ydy 20–25 mm ac maent yn hedfan rhwng Ebrill ac Awst, mewn dwy genhedlaeth.

Bwyd
----

Prif fwyd y siani flewog ydy *Euonymus europaeus*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brith llosg yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Chwarel Ilston** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1958 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.26 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **glöyn cynffon gwennol rhesog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gloynnod cynffon gwennol rhesog**; yr enw Saesneg yw *Tiger Swallowtail*, a'r enw gwyddonol yw *Papilio glaucus*. Gogledd America yw ei diriogaeth.

Mae i'w weld yn hedfan yn y gwanwyn, yr haf a'r hydref a gall fagu dau neu dri swp o wyau. Mae hyd ei adennyd rhwng 7.9 i 14 centimetr (3 i 5.5 modf).

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Y glöyn ym Mhennsylvania

Bwyd
----

Ar blanhigion o'r teuluoedd Magnoliaceae a Rosaceae mae'n dodwy ei wyau ac mae'r siani flewog yn tyfu i fod yn 5.5 centimetr (2.2 modf).

Cyffredinol
-----------

Wedi deor o'i ŵy mae'r glöyn cynffon gwennol rhesog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Papilio glaucus***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
*Am leoedd eraill o'r un enw gweler Brithdir.*
Pentref bychan yng nghymuned Tredegar Newydd, bwrdeisdref sirol Caerffili, Cymru, yw **Brithdir**. Fe'i lleolir yng Nghwm Rhymni i'r de o bentref Tredegar Newydd. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Gelli-gaer.

Sefydlwyd Brithdir ar ddechrau'r 20g fel pentref glofaol ar gyfer gweithwyr ym mhwllau glo'r ardal.

Hyd at 1922, safai carreg gydag arysgrif Ladin arni yn enwi un *Tegernacus, mab Martius*. Mae'n bosibl y cafodd y garreg ei chodi yn y 7g. Safai mewn cae ger Capel Brithdir. Yn 1922 cafodd ei symud i Amgueddfa Cymru, Caerdydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Hefin David (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Wayne David (Llafur).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 21 Chwefror 2022
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Caerffili**

**Trefi**  

Aber-carn  **·** Bargod  **·** Bedwas  **·** Caerffili  **·** Coed-duon  **·** Crymlyn  **·** Rhisga  **·** Rhymni  **·** Ystrad Mynach
  
**Pentrefi**  

Aberbargoed  **·** Abertridwr  **·** Abertyswg  **·** Argoed  **·** Bedwellte  **·** Brithdir  **·** Cefn Hengoed  **·** Cwm-carn  **·** Draethen  **·** Fochriw  **·** Gelli-gaer  **·** Y Groes-wen  **·** Hengoed  **·** Llanbradach  **·** Machen  **·** Maesycwmer  **·** Nelson  **·** Pengam  **·** Penpedairheol  **·** Pontlotyn  **·** Pontllan-fraith  **·** Pont-y-meistr  **·** Rhydri  **·** Senghennydd  **·** Trecelyn  **·** Tredegar Newydd  **·** Tretomos  **·** Ty'n-y-coedcae  **·** Wyllie  **·** Ynys-ddu
Mae **Chwarel Lechi Gorllewin Llangynog** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 23 Mawrth 1993 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.07 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **britheg Glanville**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **brithegion Glanville**; yr enw Saesneg yw *Glanville Fritillary*, a'r enw gwyddonol yw *Melitaea cinxia*. Mae i'w gael yng nghanol a de Ewrop a rhannau o Asia a Gogledd Affrica. Dim ond ar arfordir Ynys Wyth y mae i'w chael yng ngwledydd Prydain, er fod olion iddi fyw mor bell i'r gogledd â Swydd Lincoln yn y 19g. Daw ei enw o enw yr Arglwyddes Eleanor Glanville, naturiaethwraig o'r 17fed a'r 18g o Swydd Lincoln.

Yn flynyddol, gwelir gostyngiad yn y niferoedd. Ceir un genhedlaeth yn unig ac mae'n gaeafgysgu fel siani flewog. Ei phrif fwy ydy *Plantago* a *Veronica*.

Ochr isaf

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae britheg Glanville yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Melitaea cinxia***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **glöyn Cleopatra**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gloynnod Cleopatra**; yr enw Saesneg yw *Cleopatra*, a'r enw gwyddonol yw *Gonepteryx cleopatra*.

Isrywogaethau
-------------

Ceir deg isrywogaeth:

* *Gonepteryx cleopatra cleopatra* (Linnaeus, 1767) – De Affrica, Sbaen, Sisili
* *Gonepteryx cleopatra balearica* Bubacek, 1920 – Ynysoedd Balearig
* *Gonepteryx cleopatra petronella* De Freina, 1977 – Ibiza
* *Gonepteryx cleopatra italica* (Gerhardt, 1882) – yr Eidal, Ffrainc, Corsica, Sardinia
* *Gonepteryx cleopatra dalmatica* Verity, 1908 – Arfordir Dalmatia a gorllewin Balcanau
* *Gonepteryx cleopatra citrina* Sheljuzhko, 1925 – de Gwlad Groeg
* *Gonepteryx cleopatra insularis* Verity, 1909 – Creta
* *Gonepteryx cleopatra fiorii* Turati & Fiori, 1930 – Rhodes
* *Gonepteryx cleopatra taurica* (Staudinger, 1881) – Anatolia, Syria, Gwlad Iorddonen, Israel, Cyprus
* *Gonepteryx cleopatra palmata* Turati, 1921 – Cyrenaica a Libya

Lleoliad
--------

Gellir canfod y glöyn byw hwn yn ardal y Môr Canoldir sef de Ewrop, Gogledd Affrica ac Anatolia): gweler uchod.

Cynefin
-------

Ei gynefin yw tir coediog agored a mân lwyni ysgafn. Mae ar ei adain rhwng Mai ac Awst yn y rhan fwyaf o wledydd ac eithrio Sbaen ble mae'n deor ddwywaith ac ar ei adain bron drwy'r flwyddyn. Mae'n gallu cysgu dros y gaeaf mewn coed bytholwyrdd neu lwyni. Mae'r siani flewog yn hoff iawn o fwyta'r planhigyn *Rhamnus*.

Maint
-----

Mae oddeutu 30 millimetre (1.2 in)
. Mae gan y fenyw adenydd o liw melyn golau ac mae adenydd y gwryw yn felynach gydag ychydig o oren ar flaen yr adenydd. Mae gan y ddau ddotiau brown yng nghanol pob adain ac mae'r rhan isaf o bob adain yn lliw sydd rhywle rhwng melyn a gwyrdd. 

* Gonepteryx cleopatra ♂*Gonepteryx cleopatra* ♂
* Gonepteryx cleopatra ♂  △ *Gonepteryx cleopatra* ♂ △

Chwiler gwryw, a'i guddliw yn ymdebygu i ddeilen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r glöyn Cleopatra yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gonepteryx cleopatra***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Mae **Chwarel Rhymni** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.7 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Roedd **Cadwallon ap Cadfan** (bu farw 633) yn frenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw.

Hanes
-----

Etifeddodd Cadwallon deyrnas Gwynedd ar farwolaeth ei dad, Cadfan ap Iago. Ymosododd Edwin o Deira (Northumbria heddiw) ar Wynedd gan gyrraedd cyn belled ag Ynys Môn gan orfodi Cadwallon i ffoi i Ynys Lannog ac yna i Iwerddon. Yn ôl yr *Annales Cambriae* digwyddodd hyn yn 629. Yn ôl Sieffre o Fynwy yr oedd Edwin flynyddoedd ynghynt wedi cael lloches gan dad Cadwallon, Cadfan, ac mae'r Trioedd Cymreig yn disgrifio Edwin fel "un o dri gormeswr ar Fôn a fagwyd ar yr ynys".

Daeth Cadwallon i gytundeb â Penda, brenin Mersia, ac ymosododd y ddau ar Northumbria. Lladdwyd Edwin mewn brwydr ym Meicen (neu Meigen: "Heathfield" yn Saesneg, sef Hatfield Chase yn Swydd Efrog yn ôl pob tebyg) yn 632. Dyma'r cofnod cyntaf i Gymry a Saeson ymuno mewn cynghrair fel hyn.

Am gyfnod yr oedd Cadwallon yn feistr ar Northumbria, ond y flwyddyn ganlynol lladdwyd ef ym Mrwydr Hexham yn erbyn Oswald, brenin Brynaich.

Olynwyd Cadwallon gan ei fab, Cadwaladr ('Cadwaladr Fendigaid').

*Moliant Cadwallon* ac Afan Ferddig
-----------------------------------

Credir fod y gerdd *Moliant Cadwallon* yn perthyn i gyfnod Cadwallon ei hun. Mae'n bosibl mai Afan Ferddig a'i cyfansoddodd, er nad oes modd profi hynny. Yn ôl y gerdd, ymestynnai awdurdod Cadwallon o Fôn i Fynwy (Porth Sgiwed), a chyfeirir ato yn ymosod ar diriogaeth Elfed.

Ceir cyfeiriad at Afan Ferddig mewn un o'r Trioedd: "Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan," sy'n awgrymu mai ef oedd bardd llys Cadwallon.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)
* R. Geraint Gruffydd (gol.), 'Canu Cadwallon ap Cadfan', yn *Astudiaethau ar yr Hengerdd* (gol. Rachel Bromwich ac R. Brinley Jones, Gwasg Prifysgol Cymru, 1978), tt. 25-43.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Hanes Cymru* gan John Davies, Llyfrau Penguin, 1990; tudalen 62.
2. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydain* (Caerdydd, 1978).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 315184333
* LCCN: no2015033648
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Chwarel lechi ger Blaenau Ffestiniog, Gwynedd, yw **Chwarel Llechwedd**.

Hanes
-----

Roedd yn un o'r chwareli mwyaf yn yr ardal; yn 1884 cynhyrchwyd 23,788 tunnell o lechi gan 513 o weithwyr. 
Agorwyd y chwarel yn 1846 gan John W. Greaves. Roedd ganddo eisoes lês ar chwareli Diffwys a Bowydd. Yn 1846 rhoddodd Greaves a'i bartner Edwin Shelton y gorau i chwarel Bowydd a chymeryd lês ar dir pori gerllaw. Y flwyddyn ddilynol, 1847, cafodd ei weithwyr hyd i'r "Hen Wythïen", a dechreuodd y chwarel ddatblygu'n gyflym dan fab J.W. Greaves, Ernest Greaves. Adeiladwyd incên i gysylltu'r chwarel a Rheilffordd Ffestiniog yn 1848.

Adfeilion yr hen bwerdy yn Chwarel Llechwedd
Cynhyrchwyd 2,900 tunnell o lechi yn 1851, a symudodd y cwmni ei swyddfeydd i dref Porthmadog, lle adeiladwyd cei arbennig ar gyfer Llechwedd yn 1853. Erbyn 1863 roedd y cynnyrch blynyddol yn 7,620 tunnell. Yn 1890 dechreuodd Llechwedd ddefnyddio peiriannau trydan, y cyntaf o chwareli ardal Ffestiniog i wneud hyn. Roedd yn cynhyrchu ei thrydan ei hun, gan ddefnyddio dŵr o Lynnau Barlwyd.

Y Llechwedd heddiw
------------------

Mae'r Llechwedd yn parhau i gynhyrchu llechi ar raddfa fechan, ac agorwyd rhan o'r hen weithfeydd i dwristiaid, sef Ogofâu Llechwedd.

Gweler hefyd
------------

* Diwydiant llechi Cymru
* Ogofâu Llechwedd

Dolen allanol
-------------

* AditNow - Lluniau o Chwarel Llewchwedd
Llysieuyn blodeuol (neu *legume*) yw **Castanwydden bêr** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Fagaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Castanea sativa* a'r enw Saesneg yw *Sweet chestnut*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Castanwydden, Castanwydd, Castanwydden Bêr, Cnau Castan, Pipwydd, Sataen, Satain.

Eraill yn yr un teulu yw: ffa soya (Glycine max), y ffa cyffredin (Phaseolus), pys gyffredin (Pisum sativum), *chickpea* (Cicer arietinum), cnau mwnci (Arachis hypogaea), pys per (Lathyrus odoratus) a licrs (Glycyrrhiza glabra).

Enwau Lleoedd
-------------

Dim ond un enw sy’n cynnwys yr elfen "castan" sydd yng nghronfa Melville Richards , tystioaeth mae’n debyg i brinder gymharol y goeden hon, ac i’w statws anghynhenid. Gall unrhyw enw a ddargafyddir gyfeirio un ai at y rhywogaeth hon neu at ei chwaer rhywogaeth castanwydden y meirch. Gellid dyfalu mai prif werth y gastanwydden bêr fyddai ei ffrwyth amheuthun a bwytadwy tra bod castanwydden y meirch, os byddai gwerth iddi, y pren fyddai hynny yn bennaf.

Fodd bynnag mae peth tystiolaeth yn y Gymraeg i ddefnydd cnau castanwydd, dros y ffin in Swydd Gaerloyw. "Castein-iarth" oedd un o’r tarddiadau a osodwyd yn The Place Names of Gloucestershire (Smith 1964) fel y’i henwyd am Castiart neu Castiard yng nghofnodion Cartwlari Abaty Flaxley a Fforest Dena. Tybir mai tarddu yn wreiddiol o‘r Lladin *castanea* am castanwydden bêr y mae. Dywed bod y goron wedi caniatáu degwm o holl gnau castanwydd yn Dena i‘r Abaty yn 1153 - *et singulis annis totam decimam castanearum de Dena*. Hyd yma dyma’r unig dystiolaeth o gastanwydden bêr fel bwyd yn y Gymraeg [gwirio Linnard].... ? Am ail elfen yr enw Castein-iarth, mae’n debyg mai yr un iarth sydd yma a hwnnw yn Peniarth - sef pentir, neu dir amgeuedig.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  llythyr gan R. Jarman i Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Castanwydden bêr***
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **bychan nod aren**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **bychain nod aren**; yr enw Saesneg yw *Kidney-spotted Minor*, a'r enw gwyddonol yw *Lacinipolia renigera*.

Siani flewog
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r bychan nod aren yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Testun cynnar o'r ffug hanes *Brut y Brenhinedd*, y fersiwn Cymraeg Canol o'r *Historia Regum Britanniae*, llyfr enwocaf yr awdur Cambro-Normanaidd Sieffre o Fynwy (c.1100 - c.1155) a gyhoeddwyd ganddo tua'r flwyddyn 1136, yw **Brut Dingestow**. Fe'i ceir yn Llawysgrif Dingestow, sydd i'w dyddio i tua dechrau'r 14g. Ar sail manylion iaith ac orgraff, cynigir fod y testun ei hun wedi cael ei ysgrifennu rhywbryd yn y 13g. Cyfieithiad rhydd neu addasiad o destun Lladin Sieffre ydyw, ac mae'n perthyn i un o'r chwech prif grŵp o fersiynau o *Frut y Brenhinedd*; *Brut Dingestow* yw'r testun hynaf yn y grŵp sy'n dwyn ei enw.

Cefndir a chynnwys
------------------

*Brut* Sieffre o Fynwy a fu'n bennaf gyfrifol am ymledu chwedl y Brenin Arthur ledled Ewrop yn yr Oesoedd Canol. Ffug hanes a geir yn y llyfr, a ysgrifennwyd yn Lladin, ond roedd ei ddylanwad yn aruthrol. Cafwyd sawl trosiad Cymraeg Canol diweddarach dan yr enw *Brut y Brenhinedd* neu *Brut y Brytaniaid*, ac yn eu plith *Brut Dingestow*. Er eu bod yn seiliedig ar waith Sieffre o Fynwy ceir gwahaniaethau pwysig yn ei gynnwys.

Mae *Brut Dingestow* yn adrodd hanes honedig Ynys Prydain o ddyfodiad Brutus o Gaerdroea (tua 1000 o flynyddoedd CC, os credir yr hanes), disgynnydd Aeneas Ysgwydwyn, hyd farwolaeth y brenin Cymreig Cadwaladr yn y 7g (am grynodeb o'r cynnwys gweler *Historia Regum Britanniae*). Yn ôl Sieffre ei hun yr oedd wedi cyfieithu'r hanes o hen lyfr Cymraeg, ond ni chredir fod sail i hyn. Serch hynny mae'n amlwg fod rhai o'r bobl a digwyddiadau yn y llyfr (ac eithrio hanes Brutus a'i ddisgynyddion, a.y.y.b) yn seiliedig ar draddodiadau Cymreig dilys.

Llawysgrif
----------

Plas *Dingestow*, Llandingad
Ceir peth anghytuno am oed y llawysgrif. Yn ôl J. Gwenogvryn Evans mae'n perthyn i ddechrau'r 13g, ond y credir erbyn heddiw ei bod yn perthyn i ddechrau'r 14g, er bod y testun gwreiddiol, sydd ar goll, yn gynharach.

Mae'n llawysgrif femrwn 7x5¼ modfedd. Mae'r testun yn llenwi 316 tudalen mewn llaw gain, hawdd i'w darllen. Copïwyd y testun yn Llanddingad (sef *Dingestow*), Sir Fynwy, ond mae hanes cynnar y llawysgrif yn dipyn o ddirgelwch.

Llyfryddiaeth
-------------

* Henry Lewis (gol.), *Brut Dingestow* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1942). Y testun golygiedig gyda rhagymadrodd a nodiadau (ieithyddol yn bennaf).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  Henry Lewis (gol.), *Brut Dingestow* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1942).
Roedd **Gorllewin De Cymru** yn etholaeth Senedd Ewrop a oedd yn cwmpasu rhan o ddeheubarth Cymru gan gynnwys dinas Abertawe.

Hanes
-----

Cyn mabwysiadu ffurf ar gynrychiolaeth gyfrannol ym 1999, defnyddiodd y Deyrnas Unedig dull "Y Cyntaf i'r Felin" ar gyfer etholiadau Ewropeaidd yng Nghymru, Lloegr a'r Alban. Roedd yr etholaethau Senedd Ewropeaidd a ddefnyddid o dan y system honno yn llai na'r etholaethau cyfredol ac yn ethol un aelod yr un.

Cafodd yr etholaeth ei chreu ar gyfer etholiad senedd Ewrop 1994 allan o rannau o etholaethau dde Cymru a Chanolbarth a Gorllewin Cymru, Daeth y sedd yn rhan o etholaeth Cymru gyfan ym 1999.

Roedd yr etholaeth yn cynnwys etholaethau seneddol Aberafan, Pen-y-bont ar Ogwr, Gŵyr, Castell-nedd, Ogwr, Dwyrain Abertawe a Gorllewin Abertawe.

Aelodau etholedig
-----------------

| Etholiad | Aelod | Plaid |
| --- | --- | --- |
|  | 1994 | David Morris | Llafur |

Canlyniad Etholiad 1994
-----------------------

Dyma ganlyniadau etholiad 1994.


| Etholiad Senedd Ewrop, 1994: Etholaeth Gorllewin De Cymru |
| --- |
| Plaid | Ymgeisydd | Pleidleisiau | % | ±% |
|
|  | Llafur | Parch David Morris | 104,263 | 66.1 |  |
|  | Ceidwadwyr | R J Buckland | 19,293 | 12.2 |  |
|  | Democratiaid Rhyddfrydol | J G Bushell | 15,499 | 9.8 |  |
|  | Plaid Cymru | Miss C M Adams | 12,364 | 7.9 |  |
|  | Gwyrdd | Miss J B Evans | 4.114 | 2.6 |  |
|  | Deddf Naturiol  | Miss H Evans | 1,106 | 0.7 |  |
|  | Ymgeisydd Ewropeaidd o'r Blaned Beanus | Y Capten Beany | 1,106 | 0.7 |  |
| **Mwyafrif** | 84,970 | 53.9 |  |
| **Y nifer a bleidleisiodd** | 395,131 | 39.9 |  |
|  | Llafur yn **cadw** | **Gogwydd** |  |  |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  adalwyd 1 Rhag 1913
Gorllewin Affrica (isranbarth CU)
     Maghreb
Rhanbarth mwyaf gorllewinol cyfandir Affrica yw **Gorllewin Affrica** neu **Affrica Orllewinol** fel y'i gelwir weithiau. Yn ddaearwleidyddol, diffinnir y rhanbarth gan y Cenhedloedd Unedig fel y 16 gwlad canlynol:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Benin
* Bwrcina Ffaso
* Cabo Verde
* Arfordir Ifori
* Gambia
* Ghana
 | * Guinée
* Gini Bisaw
* Liberia
* Mali
* Mawritania
 | * Niger
* Nigeria
* Senegal
* Sierra Leone
* Togo
 |

Mae'r Maghreb, gair Arabeg sy'n golygu "gorllewinol", yn rhanbarth yng ngogledd-orllewin Affrica sy'n cynnwys Moroco ( a Gorllewin Sahara), Algeria, Tiwnisia, ac (weithiau) Libia *(gwelwch Gogledd Affrica)*. Nid yw'n cael ei hystyried yn rhan o Orllewin Affrica oherwydd gwahaniaethau sylweddol mewn iaith, diwylliant a hanes, er bod yr hen lwybrau masnach traws-Saharaaidd ac Islam, i ryw raddau, yn ddolen gyswllt rhwng y rhanbarthau hyn.

Mae'r isranbarth CU hefyd yn cynnwys ynys Sant Helena, tiriogaeth dramor Prydeinig yn ne'r Cefnfor Iwerydd.

| gw • sg • goRhanbarthau'r Ddaear |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Affrica** | Canolbarth · De · Dwyrain · Gogledd · Gorllewin |
|  | **Yr Amerig** | Canolbarth · Y Caribî · De · Gogledd |
|  | **Asia** | Canolbarth · De · De-ddwyrain · De-orllewin · Dwyrain · Gogledd |
|  | **Ewrop** | Canolbarth · De · Dwyrain · Gogledd · Gorllewin |

 | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Oceania** | Awstralasia · Melanesia · Micronesia · Polynesia |
|  | **Y Pegynau** | Yr Antarctig · Yr Arctig |
|  | **Arall**  | Asia-Cefnfor Tawel · Isgyfandir India  · Y Dwyrain Canol · Y Dwyrain Pell · America Ladin  |
|  | **Cefnforoedd** | Arctig · Byd · De · India · Iwerydd · Tawel |

 |
| *Gweler hefyd: Cyfandiroedd y Ddaear* |
Melysion yw **cisys** (ffurf unigol: cisen). Daw o'r gair Saesneg tafodieithol *kiss*, sef "melysfwyd o gynhwysion amrywiol". Defnyddir y gair hwn yn yr ystyr gyffredinol o felysion ar lafar weithiau yn ne ddwyrain Cymru ac yng ngogledd Ceredigion ac yn ysbeidiol yng ngogledd Sir Benfro.

Yng Ngwledydd Prydain, yr Unol Daleithiau a Chanada defnyddir y gair *kiss* i ddisgrifio amryw o felysion, ond gan amlaf melysyn sy'n galed ar y tu allan a gyda llenwad meddal. Er enghraifft, malws melys a ddodir mewn siocled, neu ddwy fisged gyda eisin meddal yn eu dal. Ceir enwau tebyg mewn gwledydd eraill, er enghraifft *bocconetti di mandorla* (cisys almon) yn yr Eidal, sef bisgedi almon bychain a lenwir gyda jam. Yn India bwyteir danteithfwyd melys o'r enw *cool kiss*, sy'n cynnwys ffrwyth, siwgr, blawd tatws, ac hufen.

Gweler hefyd
------------

* Conffit
* Trops

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   cisen. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 13 Mehefin 2015.
2. ↑  Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]), t. 1422 [sweet].
3. ↑  Thomas, Beth a Thomas, Peter Wynn. *Cymraeg, Cymrâg, Cymrêg...: Cyflwyno'r Tafodieithoedd* (Caerdydd, Gwasg Taf, 1989), t. 15.
4. ↑  Davidson, Alan. *The Oxford Companion to Food* (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2006), t. 436.
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Cerddinen y Darren Fach** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sorbus leyana* a'r enw Saesneg yw *Ley's whitebeam*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cerddinen Darren Fach, Cerdin Darren Fach.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cerddinen y Darren Fach***
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Cerddinen Lloegr** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sorbus anglica* a'r enw Saesneg yw '**. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cerddinen Seisnig.**

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cerddinen Lloegr***
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cochyn rhesog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cochion rhesog**; yr enw Saesneg yw *Barred Red*, a'r enw gwyddonol yw *Hylaea fasciaria*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cochyn rhesog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Awdurdod unedol yn sir seremonïol Swydd Lincoln, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Bwrdeistref Gogledd Swydd Lincoln** (Saesneg: *Borough of North Lincolnshire*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 846 km², gyda 172,292 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref Gogledd-ddwyrain Swydd Lincoln a Ardal Gorllewin Lindsey i'r de, yn ogystal â Swydd Nottingham i'r de-orllewin, De Swydd Efrog i'r gorllewin, a Dwyrain Swydd Efrog i'r gogledd.

Bwrdeistref Gogledd Swydd Lincoln yn Swydd Lincoln
Ffurfiwyd yr awdurdod ar 1 Ebrill 1996, pan ddiddymwyd yr hen sir Humberside. (Cyn creu Humberside ym 1974 roedd yr ardal hon wedi bod yn rhan o Swydd Lincoln.)

Rhennir y fwrdeistref yn 56 o blwyfi sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Scunthorpe, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Barton-upon-Humber, Brigg, Broughton, Crowle, Epworth, Kirton in Lindsey, a Winterton

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 6 Ionawr 2021
Mae **Cae'r Felin** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1978 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.86 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Arwydd Clwb Tenis Aberystwyth, Morfa Mawr
Clwb tenis trigolion Aberystwyth a'r ardal yw **Clwb Tenis Aberystwyth** (Saesneg: *Aberystwyth Lawn Tennis Club*). Mae'r clwb yn aelod o Tenis Cymru.

Lleoliad ac Adnoddau
--------------------

Cyrtiau tenis Morfa Mawr o Ffordd y Gogledd, Aberystwyth
2 o gyrtiau'r Clwb
Lleolir y clwb a'r cyrtiau ar stryd Morfa Mawr yn nhref Aberystwyth. Mae'n rhannu safle gyda Clwb Bowlio Aberystwyth.

Ceir 8 cwrs tenis ar y safle gyda sawl llain chwarae gwahanol ers i'r Clwb addasu yn 2007. Ceir:

* 3 cwrt macadam dau-dôn gwyrdd/coch
* 1 cwrt 'New York Green'
* 3 cwrt New York Green Porous Kusioned Acrylic (1 o dan llif-oleuadau)
* 1 cwrt dull 'French open Red Easi-clay' (hefyd dan llif-oleuadau).

Hanes
-----

Mae tenis wedi ei chwarae ar Morfa Mawr ers yr 1920au. Ceir ffotograff ar wefan y Clwb  o gêm tenis o 1934 ar lleiniau newydd i'r oes, *En Tout Cas* - llain wedi eu dylunio ar gyfer chwarae mewn pob tywydd.

### Tân

Safai neuadd bren a adeiladwyd gan y Brifysgol ar safle gyfredol Pafiliwn y Mileniwm a llain rhif 2 y clwb bowls. Defnyddiwyd y neuadd yn helaeth ar gyfer cyngherddau cerddorol a chynadleddau. Yn anffodus, llosgwyd y neuadd mewn tân yn 1933 - digwyddiad a ddaliwyd ar ffilm gan y ffotograffydd lleol, Glynne Pickford, a ddigwyddod fod yn cerdded heibio'r safle ar y pryd.

### Cyrtiau Newydd

Yn 2001, dan arweiniad athro lleol, David Pugh, ymgymrodd y Clwb â'r dasg o godi £165,000 ar gyfer ail-lawrio'r 8 cwrt.

Mewn cyd-weithrediad gyda'r Brifysgol, ysgolion a sefydliadau eraill codwyd yr arian a crëwyd llain newydd i'r 8 cwrt gan ddewis llain clustog mandyllog acrylig a chwrt 'easi-clay' gan Duracourt. Gellir chwarae ar y lleiniau yma mewn glaw ac yn ystod misoedd y gaeaf.

Cystadleuaethau
---------------

Mae'r Clwb yn chwarae timau dynion, menywod a phrifysgol.

Mae'r Clwb wedi cystadlu yng nghynghrair De Cymru Adran 1 Gorllewin ac ennill dyrchafiad i Uwch-gynghrair De Cymru yn 2005.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Clwb Tenis Aberystwyth
* Gwefan Cymdeithas Tenis Cymru
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **castan grech**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **castanau crych**; yr enw Saesneg yw *Flounced Chestnut*, a'r enw gwyddonol yw *Agrochola helvola*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r castan grech yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Bardd yn yr iaith Wyddeleg oedd **Brian Merriman** (?1749 - 27 Gorffennaf 1805). Dywedir iddo gael ei eni ger Inis Díomáin (Ennistymon) yn Swydd Clare, Iwerddon, yn fab perth a llwyn i fonheddwr lleol.

Gweithiai fel athro mewn ysgol wledig anffurfiol am flynyddoedd lawer a ffermiai ei dyddyn ei hun yn Fiacail (Feakle) yn ei sir enedigol cyn symud i ddinas Luimnigh (Limerick). Bu farw yno yn 1803.

Dim ond tair o'u cerddi sydd wedi goroesi ond mae'r fwyaf ohonyn nhw, *Cúirt an Mheán Oíche* ('Y Llys Hanner Nos'), yn haeddianol enwog yn hanes llenyddiaeth Wyddeleg. Cerdd o ddoniolwch gosgeiddig ar lefel Gargantiwaidd sy'n dwyn perthynas â thraddodiadau llenyddol cynharach, yn arbennig y canu serch bwrlesg Gwyddeleg, yw'r *Cúirt*. Fe'i lleolir ym myd hud a lledrith Celtaidd llys o ferched y *Sídh* (Tylwyth Teg) arallfydol dan arlywyddiaeth y frenhines Aoíbheall.

Llyfryddiaeth
-------------

Ceir detholiad o'r *Cúirt* (testun Gwyddeleg a chyfieithiad Saesneg cyfochrog) yn:

* Seán Ó Tuama a Thomas Kinsella (gol.), *An Duanaire 1600-1900: Poems of the Dispossessed* (Gwasg Dolmen, Portlaoise, 1981; argraffiad newydd 1990).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 71561695
* LCCN: n50036910
* ISNI: 0000 0000 8151 6420
* GND: 1020439513
* SUDOC: 057728682
* BNF: cb13580290f (data)
* BIBSYS: 90411877
* NDL: 001189897
* CiNii: DA01015499
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |