recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Cyflwynydd teledu o Gymraes yw **Elinor Jones** (ganwyd Mawrth 1946). Cyflwynodd nifer o raglenni teledu yn Gymraeg ac yn Saesneg ers y 1970au.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Rachel Elinor Jones yn Llanwrda. Fel plentyn, cystadlodd mewn eisteddfodau yn canu ac adrodd, gan ymddangos ar deledu sawl gwaith. Aeth i'r coleg i astudio diwynyddiaeth.

Gyrfa
-----

Cychwynnodd Elinor ei gyrfa fel athrawes, yn dysgu mewn ysgolion cynradd ym Margoed a Rhiwbeina, Caerdydd. Yn y 1970au cynnar, gwelodd rhywun hi'n rhoi darlith ar addysg plant a chafodd ei chrybwyll i Dorothy Williams, cynhyrchydd yn HTV Cymru. Fe'i gwahoddwyd i gyflwyno cyfres o raglenni i ysgolion, gan gymryd ambell ddiwrnod i ffwrdd o'i gwaith fel athrawes. Cafodd gynnig gwaith llawn-amser fel cyhoeddwraig rhaglenni gyda HTV a rhoddodd y gorau i ddysgu.

Wedi blwyddyn o wneud y gwaith, ganwyd ei merch Heledd Cynwal yn 1975 a'i bwriad oedd dod yn fam lawn-amser. Yna cynigiwyd swydd iddi fel cyflwynydd newyddion ar raglen *Y Dydd*. Aeth i weithio ar y rhaglen am dri diwrnod yr wythnos gan ddibynnu ar gymydog i edrych ar ôl ei phlentyn. Yn yr un cyfnod, roedd yn cyflwyno rhai rhaglenni plant a'r rhaglen gylchgrawn prynhawn i ferched - *Hamdden*.

Wedi dyfodiad S4C, aeth y contract rhaglenni newyddion i BBC Cymru felly daeth ei swydd yn HTV i ben. Er hynny, cynigiodd HTV waith iddi yn cyflwyno sioeau eraill. Cychwynnodd gyda rhaglen deithio. Yn ddiweddarach cyflwynodd sioe sgwrsio ei hun, *Elinor*. Darlledwyd y fersiwn Cymraeg ar S4C a'r un Saesneg ar HTV Wales, lle cyfwelodd nifer o enwogion fel Geraint Evans, Humphrey Lyttelton, Kenneth Williams, Anthony Hopkins, Jeff Banks a Ruth Madoc. Yn y 1990au, cyflwynodd raglenni eraill yn Saesneg fel *On The Road With Elinor*.

Ar S4C, daeth yn gyflwynydd ar y rhaglen gylchgrawn *Heno*. Yn 1988, daeth yn gyflwynydd ar y rhaglen newydd *P'nawn Da* (a ail-enwyd yn Wedi 3 yn 2006). Penderfynodd adael y rhaglen yn 2011 pan oedd yn 65 mlwydd oed. Cyflwynodd ei rhaglen olaf ar ddydd Gwener, 2 Medi 2011.

Bywyd personol
--------------

Mae ganddi un ferch o'i phriodas gyntaf, Heledd Cynwal. Yn 1984 penderfynodd symud o Gaerdydd yn ôl i'w ardal enedigol. Prynodd hen dŷ Gwynfor Evans, Talar Wen yn Bethlehem, Sir Gaerfyrddin, pan ymddeolodd ef i Bontcarreg. Mae'n byw yno gyda'i gŵr Dr Lyn Davies, cyn-bennaeth cerddoriaeth yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

Ar 6 Ebrill 2014, cafodd ei gwneud yn Uchel Siryf Dyfed gyda'r seremoni yn gyfan gwbl yn Gymraeg am y tro cyntaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Elinor Jones on her life as a TV presenter*  , WalesOnline, 2 Medi 2011.  Cyrchwyd ar 10 Ebrill 2021.
2. ↑  *Mother and daughter on the couch; TV presenter Elinor Jones and daughter Heledd Cynwal's first interview together.*   (en) , Western Mail, 24 Rhagfyr 2001.  Cyrchwyd ar 12 Ebrill 2001.
3. ↑  *Politician who was an icon for a generation*   (en) , WalesOnline, 28 Ebrill 2005.  Cyrchwyd ar 11 Ebrill 2021.
4. ↑  *Y ddarlledwraig Elinor Jones yn dod yn Uchel-Siryf Dyfed*  , BBC Cymru Fyw, 7 Ebrill 2014.  Cyrchwyd ar 10 Ebrill 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 80147663098360552146

 |
Mae **norgestimad** (sydd â’r enwau brand Ortho-Cyclen, Ortho Tri-Cyclen, Previfem, Sprintec, Prefest, ymysg eraill) yn progestin a ddefnyddir ar y cyd ag ethinylestradiol fel meddyginiaeth atal cenhedlu a gymerir drwy’r geg ac ar y cyd ag estradiol mewn therapi amnewid hormonau atal-mislifol. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₃H₃₁NO₃.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- amenorea

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Norgestimad, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- RWJ-10131
 - ORF-10131
 - Dexnorgestrel acetime
 - dexnorgestrel
 - d-13beta-Ethyl-17alpha-ethynyl-17beta-acetoxygon-4-en-3-one oxime
 - (17alpha)-17-(Acetyloxy)-13-ethyl-18,19-dinorpregn-4-en-20-yn-3-one 3-oxime
 - (+)-13-Ethyl-17-hydroxy-18,19-dinor-17alpha-pregn-4-en-20-yn-3-one oxime acetate (ester)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Norgestimad". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Pwll glo oedd **Nine Mile Point** (neu **Glofa Nine Mile Point**) ym mhentref Cwmfelinfach yn Nyffryn Sirhywi rhwng Caerffili a Chasnewydd yn yr hen Sir Fynwy ond sydd bellach yn rhan o Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili.

Hanes
-----

Gelwid y pwll yn wreiddiol yn "Glofa Coronation", ac a adeiladwyd rhwng 1902 a 1905. Roedd y siafft ddyfnaf yn 1,176 troedfedd o ddyfnder. Lladdwyd saith dyn ar 13 Awst 1904 wrth sefydlu'r pwll.

Ailenwyd y pwll yn *Nine Point Point* gan mai dyna oedd pellter y dramffordd o ymyl ffin Arglwydd Tredegar yng Nghasnewydd i'r pwll glo.

Ar ei anterth roedd yn cyflogi 2,105 o ddynion, a oedd yn byw yn bennaf ym mhentrefi cyfagos Cwmfelinfach a Wattsville.

Yn 1929 dechreuodd terfysgoedd yn y pwll glo. Roedd y rhesymau dros y terfysg i'w cael wrth gyflogi llafur du, gyda mwy na 700 o bentrefwyr a glowyr yn terfysg ar y pryd, gan gymryd sawl diwrnod i'r heddlu wasgaru a chynnal rheolaeth.

Yn 1935, "arhosodd 164 o ddynion" mewn protest "eistedd mewn", y cyntaf erioed ym maes glo De Cymru, dros ddefnyddio llafur 'sgab' - dynion oedd wedi torri'r streic.

Caeodd y pwll glo yn 1964.

Charles Edwards, Aelod Seneddol
-------------------------------

Bu i'r Aelod Seneddol dros etholaeth San Steffan Bedwellte, Charles Edwards weithio fel 'pwyswr' ym mhwll y Nine Mile Point am gyfnod. Swydd a olygau pwyso'r glo i sicrhau taliad i'w glowr oedd wedi cloddio.

Dolenni allanol
---------------

* "Welsh Coal Mines" - hanes byr pob pwll glo yng Nghymru
* Nine Mile Point ar welshcoalmines.co.uk
* gwefan BBC Coal House Archifwyd 2012-11-11 yn y Peiriant Wayback.
Mae **Mynydd Ystyfflau-carn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 15 Mai 1990 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 53.8 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mynyddoedd yng nghanolbarth Affrica, ar y ffîn rhwng Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo ac Wganda yw **Mynyddoedd Rwenzori**. Newidiwyd yr enw o **Mynyddoedd Ruwenzori** tua 1980, i gyfateb a'r sillafiad brodorol. Mae'n cynnwys rhai o gopaon uchaf cyfandir Affrica, gyda'r copa uchaf, mynydd Stanley, yn cyrraedd 5,109 m uwch lefel y môr. Y mynyddoedd yma, ynghyd â Mynydd Kilimanjaro a Mynydd Cenia, yw'r unig gopaon yn Affrica lle ceir eira parhaol.

Cred llawer mai'r Rwenzori yw'r mynyddoedd a alwodd y daearyddwr Groegaidd Ptolemi yn "Fynyddoedd y Lleuad", ac fe'i gelwir yn aml wrth yr enw yma; *Mountains of the Moon* yn Saesneg. Fodd bynnag, nid oes prawf mai'r rhain yw'r mynyddoedd yr oedd Ptolemi yn cyfeirio atynt.

Saif y mynyddoedd ar ochr Dyffryn Hollt Dwyrain Affrica, rhan o'r Dyffryn Hollt Mawr. Maent yn ymestyn am tua 120 km, ac yn 65 km o led. Y prif gopaon yw Mynydd Stanley (5,109m), Mynydd Speke (4,890m), Mynydd Baker (4,843m), Mynydd Emin (4,798m), Mynydd Gessi (4,715m) a Mynydd Luigi di Savoia (4,627m). Gwelwyd y mynyddoedd gan Ewropeaid am y tro cyntaf yn ystod taith fforio Henry Morton Stanley.

Ceir amrywiaeth ddiddorol o blanhigion ac anifeiliaid yn y mynyddoedd hyn, ac mae rhan helaeth ohonynt yn awr yn Safle Treftadaeth y Byd. Crewyd Parc Cenedlaethol Mynyddoedd Rwenzori yn Wganda, a Pharc Cenedlaethol Virunga yn y Congo.
Etholaeth seneddol yng ngogledd-ddwyrain Swydd Warwick, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Nuneaton**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Nuneaton yn Swydd WarwickEtholaeth Nuneaton yn Swydd Warwick
* Swydd Warwick yn LloegrSwydd Warwick yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth mewn ardal cloddio glo yn 1885. Mae ei ffiniau a'i wardiau wedi newid yn rheolaidd dros y blynyddoedd. Ar un adeg roedd yn gadarnle i'r Blaid Lafur, ond ers dirywiad diwydiant trwm yno mae wedi dod yn sedd ymylol.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1886: Jasper Johns (Rhyddfrydol)
* 1886–1892: John Dugdale (Ceidwadol)
* 1892–1906: Francis Newdigate (Ceidwadol)
* 1906–1918: William Johnson (Rhyddfrydol; wedyn Llafur; wedyn Rhyddfrydol)
* 1918–1923: Henry Maddocks (Ceidwadol Clymblaid)
* 1923–1924: Herbert Willison (Rhyddfrydol)
* 1924–1929: Arthur Hope (Ceidwadol)
* 1929–1931: Francis Smith (Llafur)
* 1931–1935: Edward North (Ceidwadol)
* 1935–1942: Reginald Fletcher (Llafur)
* 1942–1965: Frank Bowles (Llafur)
* 1965–1967: Frank Cousins (Llafur)
* 1967–1983: Les Huckfield (Llafur)
* 1983–1992: Lewis Stevens (Ceidwadol)
* 1992–2010: Bill Olner (Llafur)
* 2010–presennol: Marcus Jones (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
logo OCLC
Mae **OCLC, Inc**. d / b / a OCLC  yn sefydliad cydweithredol dielw Americanaidd "sy'n ymroddedig at ddibenion cyhoeddus o hyrwyddo mynediad at wybodaeth y byd a lleihau costau gwybodaeth".  Fe'i sefydlwyd ym 1967 fel Canolfan Llyfrgelloedd Coleg Ohio, yna daeth yn Ganolfan Llyfrgelloedd Cyfrifiaduron Ar-lein wrth iddo ehangu. Mae OCLC a'i aelod-lyfrgelloedd yn cynhyrchu ac yn cynnal WorldCat, y catalog mynediad cyhoeddus ar-lein (OPAC) mwyaf yn y byd. Ariennir OCLC yn bennaf gan y ffioedd y mae'n rhaid i lyfrgelloedd eu talu am eu gwasanaethau (tua $ 200 miliwn yn flynyddol yn 2016).  Mae OCLC hefyd yn cynnal system Dosbarthiad Degol Dewey.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Certificate of Amendment of the Amended Articles of Incorporation of OCLC Online Computer Library Center, Inc". Ohio Secretary of State. June 26, 2017. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-08-19. Cyrchwyd August 18, 2019.
2. ↑  "About OCLC". OCLC. Cyrchwyd 2017-05-28.
3. ↑  *2015/2016 OCLC annual report*. Dublin, Ohio: OCLC. 2014. OCLC 15601580.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 145425848
* LCCN: n81069139
* ISNI: 0000 0001 1482 1326
* GND: 1046905-9
* SELIBR: 125746
* SUDOC: 029119723
* BNF: cb12081223j (data)
* BIBSYS: 90089898
* NLA: 36515105
* NKC: kn20010711319
* BNE: XX133903
* CiNii: DA00183680

 |
*Am y seithfed llythyren yn yr wyddor Roeg gweler Eta (llythyren)*
Logo ETA
Mudiad a hawliai annibyniaeth i Wlad y Basg oedd **Euskadi Ta Askatasuna**, a adnabyddir ran amlaf fel **ETA** ac a oedd unwaith yn fudiad arfog. Daeth y mudiad i ben ar 4 Mai 2018.

Sefydlwyd ETA yn 1959 fel mudiad oedd yn anelu at ddiogelu traddodiadau Basgaidd; yn y cyfnod hwn gwaharddiad llwyr ar unrhyw fynegiant o genedligrwydd Basgaidd, gyda Francisco Franco a'i gyfundref unbeniaethol. Yn raddol, datblygodd y mudiad yn fudiad arfog a frwydrai dros annibyniaeth y wlad, gydag ideoleg sosialaidd i ddechrau a Marcsaidd-Leninaidd yn ddiweddarach. Daeth ETA i amlygrwydd pan laddasant y Llynghesydd Luis Carrero Blanco, oedd wedi ei nodi fel olynydd Franco yn 1973. Cynrychiolwyd adain wleidyddol y mudiad gan blaid Batasuna, a whaharddwyd gan Sbaen yn 2003 gan eu bod (yn ôl Sbaen) yn codi arian tuag at ETA.

Cyhoeddodd y mudiad gadoediad yn gynnar yn 2006, a dechreuwyd trafodaethau gyda llywodraeth Sbaen, ond daeth y rhain i ben wedi i aelodau o ETA ffrwydro bom ym maes awyr Barajas, Madrid yn hwyrach yn y flwyddyn.

Dolenni allanol
---------------

* William A. Douglass: The unknown mediator in the Basque peace process of 2006 (Saesneg)

1. ↑  naziogintza.eus; adalwyd 8 Mai 2018.
Mae **NGC 5** (hefyd MCG 6-1-13, UGC 62, a PGC 595) yn alaeth eliptig yn y cytser Andromeda. Mae ganddi bellter generig "amcangyfrif rhuddiad" o 212 miliwn o flynyddoedd golau o'r Ddaear. Darganfuwyd yr alaeth gan y seryddwr Ffrengig Edouard Stephan gan ddefnyddio telesgop adlewyrchu 80.01 cm (31.5-modfedd) yn Arsyllfa Marseille ar 21 Hydref 1881.

* NGC 5 ar Aladin Sky Atlas
* Yn is-goch

Cyffredinol
-----------

### Data arsylwi

Safle'r alaeth ar yr awyr yw RA 00h 07m 49s, Dec +35° 21' 44.3", dim ond 0.2 arcmin i'r gorllewin o gnewyllyn NGC 4. Fel galaeth maint 14, mae ei chnewyllyn yn fach iawn ac yn anisglair, yn gyfatebol i seren maint 13 neu 14.

### Gwybodaeth ffisegol

Amcangyfrifir bod NGC 5 212 miliwn o flynyddoedd golau o'r Ddaear. Mae tua 80,000 o flynyddoedd golau ar ei draws.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "NASA/IPAC Extragalactic Database". *NED Search Results for NGC 0005*. Cyrchwyd 2007-10-29.
2. ↑  "New General Catalog Objects: NGC 1 - 49". *cseligman.com* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2017-09-21.

Cyfesurynnau:  00a 07m 48.872e, +35° 21′ 44.3″
Ymgyrchydd hinsawdd Archentaidd yw **Nicole Becker** (g. 2001?) sy'n enedigol o Buenos Aires.

Yn Ebrill 2020 roedd yn fyfyriwr ym Mhrifysgol Buenos Aires (*Universidad de Buenos Aires, UBA*), yn astudio seicoleg, pan ddeallodd bod newid hinsawdd yn fater cymdeithasol, ac nid yn un amgylcheddol yn unig. Yn y fan a'r lle, newidiodd ei gradd o Seicoleg i Gyfraith Ryngwladol.

Cyd-sefydlodd fudiad o'r enw 'Yr Ifanc dros yr Hinsawdd' (*Jovenes Por El Clima*), sy'n dadlau o safbwynt America Ladin a hawliau dynol. Yn 2019, fe wnaethant llwyddodd y mudiad i gael y wlad i ddatgan Argyfwng Hinsawdd ac Ecolegol ac i gymeradwyo’r Gyfraith Newid Hinsawdd gyntaf. Yn 2020, ar Diwrnod y Ddaear (22 Ebrill) trefnodd y mudiad ymgyrch dros y we i ddod a mwy o sylw i'r ymgyrch i atal newid hinsawdd; daeth llawer o fudiadau at ei gilydd, yn bennaf i ganolbwyntio ar newid meddyliau archentwyr yr Ariannin.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Mae America Ladin yn rhanbarth lle mae ecsbloetio ein tir yn dod yn bennaf gan gwmnïau trawswladol (hy nid o'r Ariannin ei hun), sy'n mynd â'r arian yn ôl i'w gwledydd ac yn gadael y difrod amgylcheddol a chymdeithasol yma. ... Credaf fod gennym gyfle nawr i greu math newydd o ddiwydiannau oherwydd gwelwn na weithiodd yr hen fodel, ac arweiniodd ni at yr argyfwng amgylcheddol ac ecolegol yr ydym ynddo. Mae gennym her enfawr, sef sicrhau nad yw'r amgylchedd yn cael ei ystyried yn fygythiad i'r economi. | "|

Fe'i hysbrydolwyd gan Greta Thunberg ac mae wedi ymweld a llawer o wledydd gan gynnwys Sbaen i ddadlau dros ei hachos. Dywedodd ym Madrid yn Rhagfyr 2019:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Mae yna lawer o dlodi yn yr Ariannin, ac mae ganddo gysylltiad â newid hinsawdd. | "|

Ar 4 Mai 2021 yn 12fed Deialog Hinsawdd Petersberg, a drefnwyd gan y Cenhedloedd Unedig, ar y thema 'Glanweithdra a Dŵr i Bawb', cyhoeddodd Nicole Becker, alwad o argyfwng i wledydd weithredu i gysylltu lliniaru hinsawdd (*climate mitigation*) gyda dŵr a glanweithdra.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  globalclimatestrike.net; Archifwyd 2021-05-27 yn y Peiriant Wayback. cyhoeddwyd 21 Ebrill 2022; adalwyd 27 Mai 2021.
2. ↑  thejakartapost.com; Teitl: *Young people take to the streets for climate: Who are they?*; cyhoeddwyd 9 Rhagfyr 2019.
3. ↑  thejakartapost.com; Teitl: *Young people take to the streets for climate: Who are they?*; cyhoeddwyd 9 Rhagfyr 2019.
4. ↑  sanitationandwaterforall.org; adalwyd 27 Mai 2021.
Math o gân ar gyfer tri neu ragor o leisiau, ac heb gyfeiliant, yw **nwyfgan** (Saesneg: *glee*) a fu'n boblogaidd yng ngherddoriaeth Lloegr o ganol y 18g hyd at tua 1830. Yn gywir, cenir nwyfgan gan leisiau gwrywaidd unigol, gan gynnwys uwchdenor, ac heb gyfeiliant.

Daw'r enw *glee* o'r Hen Saesneg *gléo*, sef cerddoriaeth neu adloniant, a'r cyfansoddwr cyntaf i ddefnyddio'r term ar gyfer un o'i weithiau cerddorol oedd John Playford ym 1652. Fodd bynnag, ni ddaeth yn ffurf wahanol nes canol y 18g, gan dynnu ar ganigau eraill megis y fadrigal, y dôn gron, a'r ganon. Yn gyffredinol, yr oedd nwyfganeuon yn symlach ac yn haws o ran arddull, gan gynnwys alaw fachog, harmonïau eglur, a geiriau ffraeth neu deimladwy. Gosodai soned neu ryw gerdd arall, yn aml yn ymwneud â bwyd a diod, serch a chyfeillgarwch neu hiraeth a themâu eidylaidd, i gerddoriaeth homoffonig, hynny yw, ar sail cordiau yn hytrach na melodïau gwrthbwyntiol wedi eu cydblethu. Rhennir y cyfansoddiad mewn nifer o adrannau byrion, hunan-gynhaliol â diweddeb, pob un yn mynegi awyrgylch gwahanol o ryw ddarn arbennig o'r gerdd.

Cyfrannai nifer o gyfansoddwyr baróc diweddar a'r oes glasurol at y stoc o nwyfganeuon, gan gynnwys Samuel Webbe (1740–1816), Thomas Attwood (1765–1838), a John Danby (1757–98), a gorau oll Syr Henry Rowley Bishop (1787–1855) yn y cyfnod Rhamantaidd cynnar. Erbyn canol y 19g, ildiodd y nwyfgan ei le i'r rhan-gân.

Cyfansoddwyd rhai nwyfganeuon ar gyfer lleisiau cymysg, a defnyddiwyd yr enw mewn ystyr lac i gyfeirio at ganigau poblogaidd eraill megis y rhan-gấn, ac nid yn unig yn ddigyfeiliant. Lledaenodd corau a chymdeithasau canu amatur ar draws Lloegr yn perfformio nwyfganeuon a thonau crynion, yn eu plith y Glee Club (1783–1857), y Noblemen and Gentlemen's Catch Club (ers 1761), a'r City Glee Club (ers 1853). Yn Unol Daleithiau America, datblygodd yr enw clwb *glee* ystyr ehangach, i gynnwys corawdau a chlybiau cerddoriaeth mewn prifysgolion ac ysgolion uwchradd sydd yn canu mathau gwahanol o gyfansoddidau a threfniannau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   nwyfgan. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 28 Mai 2023.
2. 1 2 3  Michael Kennedy, *Geiriadur Cerddoriaeth Rhydychen* (Caernarfon: Curiad, 1998), tt. 328–29. Cyfieithwyd gan Delyth Prys.
3. 1 2 3 4  (Saesneg) Glee (music). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 29 Mai 2023.
Dyddiadur llong Ellen Owen, Tudweiliog (‘Cambrian Monarch’) 1882

 *Prif erthygl: Dyddiaduron amgylcheddol Cymreig*
Mae'r dyddiadur yn ffurfio cnewyllyn y llyfryn gan Aled Eames 'Gwraig y Capten' (Archifau Cyngor Gwynedd). Olrhain a wna hanes taith Ellen Owen adref o San Ffransisgo rownd yr Horn yn y 'Cambrian Monarch' yn ôl i'w chartref yn Nhudweiliog yn y flwyddyn 1882. Dyma un o ychydig ddyddiaduron oes yr hwyliau a ysgrifennwyd yn y Gymraeg gan ferch - teyrnged i genedlaethau o ferched Cymru a wynebodd beryglon a phleserau hwylio moroedd y byd.

### Ei hiaith

Doedd fawr oedd yn safonol am ei hiaith - doedd yr addysg sedêt i ferched gafodd hi ym Mhwllheli ddim wedi gadael fawr o ôl arni. Roedd Ellen yn ysgrifennu fel oedd hi'n siarad - neu'n ddigon agos: esgfenu (ysgrifennu), brisin (awel ysgafn) ac yn addasu termau Saesneg morol i bwrpas: cam (*calm*), tradi, trages (am wyntoedd y *trades*.

### Y Dyddiadur

Codwyd y dyddiadur a'r wybodaeth cysylltiol o gyfrol Aled Eames o'r enw Gwraig y Capten  a gyhoeddwyd gan Gwasanaeth Archifau Gwynedd.  

Hwyliodd y *Cambrian Monarch* o Gasnewydd ar 12 Mai 1881 ar ddiwrnod 'ffeind iawn ond sych anghyffredin' (yn ôl dyddiadur Edward Edwards, Tywyn, Meirionnydd. Cyrhaeddodd Sydney, New South Wales, ar 12 Awst. Nid oes cofnod gan Ellen Owen o'r rhan hon o'r fordaith. Cychwynodd ei dyddiadur ar ôl cyrraedd San Ffransisgo ar ôl dioddef tywydd mawr a difrod sylweddol i'w chaban. Mae'r dyddiadur yn cychwyn wrth i'r *Cambrian Monarch* gychwyn ar ei thaith o San Ffransisgo ar y 4 Chwefror1882 i Queenstown yn Iwerddon gan bashio 'rownd yr Horn'. Dylid cofio bod y ddogfen wedi ei fwriadu yn unig iddi hi ei hunan a'i chwaer adref yn Nhyddyn Sander, Tudweiliog. Gellir gweld y 127 o gofnodion y dyddiadur yn ei gyfanrwydd yma.

### Cyfeiriadau

1. ↑  Eames, A (1984) Gwraig y Capten (Gwasanaeth Arhifau Gwynedd)
*Genedigaeth Gwener* 1862 gan Eugène Emmanuel Amaury-Duval
Bod dynol benywaidd aeddfed yw **dynes** neu **fenyw** (*woman* yn Saesneg) (mewn cyferbyniaeth â dyn) ac mae'n cyfeirio at yr oedolyn yn unig. Mae'n tarddu o'r gair *dyn* a olygai'n wreiddiol ‘bod dynol’. Lluosog y gair *dynes* yw *merched* neu *wragedd*.

Benywdod yw'r cyfnod ym mywyd y ddynes ar ôl iddi fynd drwy blentyndod, glasoed a llencyndod. Mae gan wahanol wledydd ddeddfau gwahanol, ond ystyrir yn aml 18 oed y llawn oed (yr oed pan ddaw person oedolyn cyfreithiol).

Defnyddir y geiriau *hogan*, *merch* a *geneth* (ll. *genod*) i gyfeirio nid yn unig at blentyn benyw neu lances yn gyffredinol, ond hefyd at ddynes weithiau. Er enghraifft, nid pobl ifanc yn unig ydyw aelodau Merched y Wawr!

Ceir yn ogystal y term *gwraig* i ddynodi dynes briod, *hen ferch* (hyfed *hen lances*) i ddynodi dynes ddi-briod dros yr oed confensiynol i briodi a *gweddw* i ddynodi gwraig sydd wedi colli ei gŵr.

Defnydd pellach o'r gair
------------------------

* hen wraig(en) = *old woman*
* pladres o ddynes = *a large woman*
* Cymorth i Fenywod = *Women's Aid*
* Sefydliad y Merchaid = *Women's Institute*
* meddyges = *woman doctor*

Bioleg a rhyw
-------------

Mae system atgenhedlu benywaidd yn cynnwys:

|  |
| --- |
| **Organau cenhedlu benywaidd** |
| 1. tiwbiau Ffalopaidd
2. pledren
3. pwbis
4. man G
5. clitoris
6. wrethra
7. gwain
8. wygell (ofari)
9. coluddyn mawr
10. croth
11. bwa ôl
12. ceg y groth
13. rectwm
14. anws
 |  |

Gweler hefyd
------------

* Benyweidd-dra
* Merch
* Arddegwyr (glasoed)
* Gwryw
* Rhywedd
* Ffeministiaeth

Chwiliwch am ***dynes***  
yn Wiciadur.
Rhyfelwr Brythonaidd neu Gymreig cynnar oedd **Elinwy fab Cadegr**. Ni wyddom lawer amdano heddiw ond mae'r cyfeiriadau canoloesol ato yn awgrymu fod traddodiadau amdano ar gael yng Nghymru'r Oesoedd Canol. Mae'n bosibl mai ffurf ar yr enw personol 'Cadeyrn' a geir yn enw ei dad, sydd fel arall yn ffigwr anhysbys.

Cyfeirir at Elinwy mab Cadegr mewn un o Drioedd Ynys Prydain fel un o "Dri Tharw Unben Ynys Prydain', gyda Afaon fab Taliesin a Cynhafal fab Argad. Ychwanegir mai "meibion beirdd oeddynt ill tri". Mae fersiwn o driawd arall, yn y gyfres 'Trioedd y Meirch', yn cyfeirio ato fel perchennog yn o 'Dri Eddystr (march) Ynys Prydain', sef Gwegar.[1]

Mae Elinwy yn un o arwyr y nodir lleoliad eu beddau yn y gyfres 'Englynion y Beddau' yn Llyfr Du Caerfyrddin:

Bedd Silydd Dyfal yn Edryfwy le,
Bedd Llemenig yn Llan Elwy;
Yng Ngwernin Bre bedd Elinwy.[2]
Mae lleoliad 'Gwernin Bre' (hen air am 'allt' yw *bre*) yn anhysbys.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich, *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, argraffiad newydd 1991), Trioedd 7 a 46c, nodiadau tt. 126, 323.
2. ↑  A. O. H. Jarman (gol.), 'Englynion y Beddau', *Llyfr Du Caerfyrddin* (Caerdydd, 1982), 18.152-54. Diweddarwyd yr orgraff Cymraeg Canol.
Roedd **Nun Morgan Harry** (9 Mehefin, 1800 -22 Hydref, 1842) yn weinidog Cymreig gyda'r Annibynwyr ac yn ymgyrchydd heddwch.

Cefndir
-------

Ganwyd Harry yn Llanbedr Felffre, Sir Benfro, y drydedd o bedwar mab John Harry ac Elizabeth Morgan ei wraig. Ar ôl marwolaeth ei dad ym 1804 symudodd y teulu i fyw gyda'i dad-cu, David Harry, a roddodd addysg dda iddynt. Yn 1817 ymunodd ag eglwys Annibynnol y Garfan, Henllan gan ddechrau pregethu yno yn fuan wedyn.

Roedd Diana Noel, 2il Barwness Barham  wedi symud i fyw i Benrhyn Gŵyr ym 1813. Roedd hi'n gefnogol iawn i achosion anghydffurfiol ac wedi sefydlu ysgolion rhad, dau gapel Methodistiaid Calfinaidd a phedwar capel Annibynnwr yn yr ardal. Wedi iddi glywed am y pregethwr ifanc addawol yng Nghapel y Garfan rhoddodd nawdd i Harry mynychu coleg yng Newport Pagnell, Swydd Buckingham, lle bu'n astudio am bedair blynedd fel paratoad at y weinidogaeth.

Gyrfa
-----

Wedi ymadael a'r coleg galwyd Harry i fod yn weinidog ar gapel Annibynnol Banbury, Swydd Rydychen lle cafodd ei ordeinio ar 25 Ebrill 1827. Ym 1832 daeth yn weinidog ar gapel Annibynnol New Broad Street, Llundain, gan aros yno hyd ei farwolaeth.

Daeth â chysylltiad agos â gwaith Cymdeithas Heddwch Llundain, ac ym 1837 etholwyd ef yn un o'i ysgrifenyddion anrhydeddus, gan ddod yn olygydd eu cylchgrawn *The Herald of Peace*. Cyhoeddodd hefyd gyfres o ddeuddeg darlith o'r enw *What Think ye of Christ?* (1832).

Roedd yn gyfaill ac yn cydweithio'n agos a'r Parchedigion David Thomas  a Caleb Morris, dau weinidog Annibynnol Gymreig arall o Sir Benfro oedd hefyd yn gweithio yn Llundain.

Teulu
-----

Ym 1828 priododd Eliza, merch hynaf William Warlow, gweinidog y Tabernacl, Aberdaugleddau. Bu iddynt bump o blant.

Marwolaeth
----------

Bu farw Harry ar 22 Hydref 1842 yn Llundain, a chladdwyd ef ar 31 Hydref ym mynwent Abney Park, Llundain.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Owen, R. G. (1953). HARRY, NUN MORGAN (1800 - 1842), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 14 Medi 2019
2. ↑  Hanes Eglwys Carfan, Penfro, gan y Parch. L. James, Brynbank; Y Diwygiwr, rhifyn Ionawr 1898
3. ↑  Roberts, G. M. (1953). BARHAM, DIANA (1763 - 1823), arglwyddes, noddwraig crefydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 14 Medi 2019
4. ↑  Jones, R. & Baker, A. (2004, September 23). Harry, Nun Morgan (1800–1842), Independent minister. Oxford Dictionary of National Biography. adalwyd 14 Medi 2019
5. ↑  Jones, R. (2004, September 23). Thomas, David (1813–1894), Congregational minister. Oxford Dictionary of National Biography. adalwyd 14 Medi 2019
6. ↑  Owen, J. D. (1953). MORRIS, CALEB (1800 - 1865), gweinidog Annibynnol. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 14 Medi 2019
7. ↑  "FamilyNotices - The Welshman". J. L. Brigstocke. 1842-10-28. Cyrchwyd 2019-09-14.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Eglwys y Gwir Iesu** yn eglwys annibynnol a sefydlwyd yn Beijing, Tsieina ym 1917. Heddiw mae yna oddeutu 1.5 miliwn o aelodau ym 45 gwlad [1]. Perthyn yr eglwys i'r gangen Brotestanaidd Bentecostaidd of Gristnogaeth a ymddangosodd yn ystod yr 20g gynnar [2]. Ers y 1980au sefydlwyd yr eglwys yma yn y DU. Ni ddethlir y Nadolig na'r Pasg gan yr eglwys [3].

Dyma ddeg athrawiaeth sylfaenol
-------------------------------

Dyma ddeg athrawiaeth sylfaenol yr eglwys:

### Ysbryd Glân

"Cred yr eglwys bod "siarad mewn tafodau" yn dystiolaeth o dderbyn yr Ysbryd Glân. Mae derbyn yr Ysbryd Glân yn hanfodol er mwyn dod i'r nefoedd. Mae'n tystio eich bod yn fab i Dduw. Yr Ysbryd Glân ydy'r Cymhorthydd a'r Cysurydd yr eich taith nefol."

### Bedydd

"Bedyddio mewn dŵr ydy'r sagrafen ar gyfer maddeuant pechodau ac ar gyfer adfywiad. Gweithredir y bedydd yn enw'r Iesu mewn dŵr naturiol a byw gyda'r sawl a fedyddir â'i ben tua lawr i efelychu marwolaeth yr Iesu. Dylai'r person sydd yn derbyn y bedydd fod wedi'i drochi'n llwyr mewn dŵr a'i ben wedi'i blygu a'i wyneb tuag i lawr."

### Cymundeb Sanctaidd

"Y Cymun Sanctaidd ydy'r sagrafen sy'n coffau marwolaeth yr Alglwydd Iesu Grist ar yr groes. Wrth i aelodau dderbyn cnawd a gwaed yr Arglwydd maent mewn cymundeb ysbrydol â fe - gyda'r gobaith am fywyd tragwyddol ac atgyfodiad ar Ddydd y Farn. Dim ond un bara croyw a sudd grawnwin a ddefnyddir a'i rannu ymysg y gynulleidfa."

### Golchi traed

"Galluoga'r sagrafen o olchi traed rywun i gyfranogi yn yr Arglwydd; ac mae'n dysgu sancteiddrwydd, gostyngeiddrwydd, gwasanaeth a maddeuant. Gweithredir e yn enw'r Iesu ar bob aelod sy newydd ei fedyddio."

### Dydd Saboth

"Mae dydd Saboth, seithfed dydd yr wythnos (dydd Sadwrn), yn ddydd sanctaidd wedi'i fendithio a'i sancteiddio gan Dduw. Mae rhaid ei gadw o dan ras Duw
er mwyn coffâd cread a iachawdwriaeth Duw a chyda'r gobaith am orffwys tragwyddol yn y bywyd sydd i ddod."

### Iesu Grist

"Bu farw Iesu Grist, y Gair a ddaeth yn gnawd, ar y groes er mwyn prynedigaeth pechaduriaid, atgyfodwyd ar y trydydd dydd ac esgynnodd i'r nefoedd. Efe yw unig Waredwr dynoliaeth, Creawdur y nefoedd a'r ddaear, a'r unig wir Dduw."

### Beibl Sanctaidd

"Mae'r Beibl Sanctaidd, sy'n cynnwys yr Hen Destament a'r Testament Newydd, wedi'i ysbrydoli gan Dduw, yr unig wirionedd ysgrythurol, a'r safon ar gyfer byw'n Gristnogol."

### Iachawdwriaeth

"Rhoddir iachawdwriaeth gan ras Duw drwy ffydd. Mae rhaid i gredinwyr ddibynnu ar yr Ysbryd Glân i fynd ar drywydd sancteiddrwydd, i anrhydeddu Duw, ac i garu dynoliaeth."

### Eglwys

"Gwir eglwys y cyfnod apostolaidd wedi'i hadfer yw Eglwys y Gwir Iesu, a sefydlwyd gan ein Harglwydd Iesu Grist, trwy'r Ysbryd Glân yn ystod y 'teyrnasiad olaf'."

### Y Farn Olaf

"Bydd Ail Ddyfodiad yr Arglwydd yn digwydd ar y Dydd Olaf pan ddisgyna E o'r nefoedd i farnu'r byd: Caiff y cyfiawn fywyd tragwyddol, tra condemnir yr anghyfiawn am byth."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Allan Anderson: *An introduction to Pentecostalism: global charismatic Christianity*, p. 133—134
2. ↑  J. Gordon Melton (2005). *Encyclopedia of Protestantism*. t. 536. ISBN 0816069832. Page 536
3. ↑  Origins of Easter
Eglwys Ganoloesol ydy **Eglwys y Santes Fair** (neu **Eglwys Fair**) a leolir ar lan ddeheuol Llyn Mwyngil (neu 'Talyllyn'), yng Nghymuned Llanfihangel-y-Pennant (cyfeirnod OS: SH7106209407). Mae un o'i ffenestri, y fedyddfaen, y gangell a chanol yr eglwys o ganrif 12, gyda'r rhan fwyaf o weddill adeiledd yr eglwys (yr ochr ddwyreiniol) wedi'u codi ychydig wedyn. Mae'r eglwys wedi'i chynllunio'n debyg iawn i eglwys gyfagos arall, sef Eglwys Sant Mihangel a leolir yng nghanol pentref bychan Llanfihangel-y-Pennant. Oherwydd ei nodweddion hynafol, fe'i chofrestrwyd gan Cadw ar 17 Mehefin 1966 (rhif cofrestriad 4762) yn Gradd II\*. Mae'n boib fod rhai o'r waliau wedi'u codi yng nghanrif 6 neu 7.

Mae'r fynwent yn gromliniog (neu'n ofal) sy'n awgrymu fod yma eglwys llawer hŷn na chanrif 12, ac o bosib yn tarddu'n ôl i'r Eglwys Geltaidd a chyn hynny. Adnewyddwyd yr eglwys ungellog hon gryn dipyn yn 1876, pan ddymchwelwyd y galeri, ond ar y cyfan cadwyd y rhan fwyaf o'r nodweddion canolesol. Gwnaed y gloch yn 1583.

Ychydig yn nes at ochr y llyn, yr ochr arall i'r gwesty, saif y Rheithordy, a godwyd yn y 1800au. Dywedir i'r prif ddrws a'r gat neu'r porth gael eu gosod ar y rhan uchaf o'r bryncyn (nid ochr y llyn) er mwyn i'r eglwyswyr fod yn sych pan fo'r llyn yn gorlifo.

Gofebion
--------

Yn wal y dwyrain ceir ffenestr liw sy'n darlunio dameg y Samariad Trugarog; cofier fod y dref agosaf gryn bellter o'r llecyn anghysbell hwn. Ceir nifer o gofebau ar y waliau gan gynnwys rhai i: William Wynn Kirkby, m.1864 yn Ne Cymru Newydd, Sarah Kirkby o Maes-y-neuadd, m.1877, Mary Jones, Ty'n-cornel, clochydd m.1924, croes efydd ar lechen i gofio am John Jones, Maes-y-pandy, m.1918 a fu farw ar linell y *Siegfriedstellung* yn yr Almaen yn y Rhyfel Byd Cyntaf a llechen i gofio am Owen Owen, Ty'n-cornel. m.1851 ar long y 'Bathurst' ac Ann Owen, m.1828; ceir hefyd lechen i gofio am Humphrey Owen, Dolfaenog, m.1852.

* Yr eglwys o'r fforddYr eglwys o'r ffordd
* Cefn yr eglwysCefn yr eglwys
* Y brif fynwedfaY brif fynwedfa
* Englyn uwch y brif fynedfaEnglyn uwch y brif fynedfa
* FfenestrFfenestr
* Y fynedfa gogleddolY fynedfa gogleddol
* Carreg fedd wahanol iawnCarreg fedd wahanol iawn
* YwenYwen

Gweler hefyd
------------

* Llangasty Tal-y-llyn, cymuned ym Mhowys
* Rheilffordd Talyllyn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  britishlistedbuildings.co.uk; adalwyd 12 Mai 2016.
2. ↑  Beverley Smith, J, Beverley Smith, Ll, 2001, *History of Merioneth* II, 366-7, Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd, 2000, *Historic churches of Gwynedd*: gazetteer, 391.
3. ↑  Gwefan Coflein;[*dolen marw*] adalwyd 12 Mai 2016.
*Gweler hefyd Wales (gwahaniaethu).*
Mae **North Wales** yn fwrdeistref yn Montgomery County, Pennsylvania, Unol Daleithiau America. Erbyn heddiw mae'n un o faerdrefi allanol Philadelphia, Pennsylvania, ac yn un o dair tref hanesyddol yn Nyffryn Gogledd Penn. Ei phoblogaeth oedd 3,342 yn nghyfrifiad 2000.

Cafodd y dref ei henwi'n North Wales gan ei sefydlwyr am fod nifer mawr ohonynt yn ymfudwyr o ogledd Cymru (gweler hefyd Tract Cymreig). Dechreuodd fel pentref bychan yng nghefn gwlad amaethyddol Gwynedd Township.

Newidiwyd ei natur wledig gyda adeiladu Rheilffordd Gogledd Pennsylvania, a ddechreuwyd yn 1852. Dechreuodd gwasaneth o Fethlehem i Philadelphia trwy North Wales ar y rheilffordd honno yn 1857. Tyfodd y dref yn gyflym o gwmpas yr orsaf reilffordd. Cafodd North Wales ei wneud yn fwrdeistref yn 1869, gan ychwanegu tir o Upper Gwynedd Township.


Lleoliad Pennsylvania yn UDA

Gweler hefyd
------------

* Enwau lleoedd o darddiad Cymreig yn yr Unol Daleithiau
* Tract Cymreig

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol Bwrdeistref North Wales
Mae **Eglwys y Santes Fair** (neu weithiau: **Eglwys Fair**) yn adeilad rhestredig Gradd I sydd wedi'i lleoli yng nghanol pentref Cilcain ym mhlwyf Cilcain, Nannerch a Rhydymwyn, Sir y Fflint, Cymru (Cyfeirnod grid: SJ17646516). Fel y rhan fwyaf o eglwysi'r ardal, ceir dwy siambr ac mae ei tho Canoloesol a'r gerfiadau pren o angylion a chreaduriaid yn nodedig.

Ceir y cofnod cyntaf am yr eglwys hon yn 1291 yn Llyfr Trethi Lincoln. Ychwanegwyd y tŵr yn y 15g. Llosgwyd rhan o'r to yn 1532 a chodwyd to newydd yn 1746 a chredir ar lafar i'r to hwn gael ei gludo o Abaty Dinas Basing, er nad oes tystiolaeth o hynny. Mae'n bosibl i'r galeri gorllewinol hefyd gael ei godi tua'r adeg hon. Ailadeiladwyd a thrwsiwyd rhannau o'r eglwys hefyd rhwng 1845-46 dan oruchwyliaeth Ambrose Poynter.

* Lleoliad yn y pentrefLleoliad yn y pentref
* Gweddi'r Arglwydd yn Gymraeg, dyddiedig 1809Gweddi'r Arglwydd yn Gymraeg, dyddiedig 1809
* Beddrod o'r 14gBeddrod o'r 14g
* Porth yr eglwys, a godwyd cyn 1720Porth yr eglwys, a godwyd cyn 1720
* Y tu allan, gyda ffenest liw ar y chwith o'r 17gY tu allan, gyda ffenest liw ar y chwith o'r 17g
* Tuag at yr allorTuag at yr allor

Y to a'r nenfwd
---------------

Eglwys digon tebyg i hon (o ran ei tho) yw Eglwys Llanidloes a thorwyd coed derw ei thrawstiau yn haf 1538. Nid yw trawstiau Eglwys y Plwyf, Cilcain, hyd yma (2015), wedi'u dyddio. Mae Cadw'n dyddio'r trawstiau i tua'r 1530au - yn seiliedig ar ddarn o efydd gyda dyddiad llosgi'r eglwys arno, ond sydd bellach ar goll. Yn sicr, roedd y to o drawstiau derw yn ei le erbyn 1546 pan osodwyd ffenestr liw'r gangell yn ei lle. Mae'n debyg fod y to yn un o werth cendlaethol, oherwydd ei gyflwr da a'i oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   *Cilcain*, Esgobaeth Llanelwy, adalwyd 9 Chwefror 2014
2. ↑   *Church of St Mary, Cilcain*, Cadw, adalwyd 9 Chwefror 2014
3. ↑   *Church of St Mary, Cilcain*, Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys, adalwyd 23 Mehefin 2009
4. ↑  www.britishlistedbuildings.co.uk; adalwyd 2015

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Eglwys y Santes Fair, Cilcain***
Eglwys plwyf y Rhath, yng Nghaerdydd, yw **Eglwys y Santes Fererid o Antiochia**. Adeilad neo-gothig ydyw, a adeiladwyd rhwng 1869 a 1870, ond saif ar safle capel canoloesol. Fe'i hystyrir yn un o weithiau gorau'r pensaer Cymreig John Prichard.

Capel anwes i briordy'r Santes Fair yn nhref Caerdydd oedd ar y safle hwn yn wreiddiol. Daeth John Stuart, Ardalydd 1af Bute, yn dirfeddiannwr ar yr ardal yn y 18g hwyr, ac fe estynodd yr eglwys gan adeiladu mawsolëwm ar ei gyfer ef a'i deulu yn 1800. Wrth i'r Rhath droi'n faestref i Gaerdydd a nifer y trigolion gynyddu'n sylweddol, penderfynwyd dymchwel yr eglwys, a oedd erbyn hynny'n yn rhy fechan ar gyfer y plwyf. Dechreuwyd ei hail-adeiladu i gynlluniau'r Cyrnol Alexander Roos ym 1867, ond ar ôl bwrw'r sylfeini penderfynodd y 3ydd Ardalydd, a oedd wedi troi'n 21 oed, i benodi John Prichard yn ei le.

Yn yr ystlys ogledd-orllewinol cododd Prichard mawsolëwm newydd ar gyfer y Buteiaid yn 1881–6, mewn arddull crandiach na gweddill yr adeilad. Cynlluniodd hefyd feindwr trawiadol ar gyfer yr eglwys, ond nid adeiladwyd hon a chodwyd tŵr cymharol isel yn ei le yn 1926 fel cofeb i'r plwyfolion a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Dinistriwyd llawer o'r cerrig beddau yn y fynwent gan gyngor y ddinas mewn ymgyrch i'w 'thacluso' yn 1969.

Penodwyd yr eglwys yn adeilad rhestredig Gradd I ym 1975 oherwydd yr addurniadau cyfoethog ar y tu fewn sy'n nodweddiadol o waith Prichard, un o benseiri eglwysig blaenaf Cymru yn y 19g, ac oherwydd pwysigrwydd y mawsolëwm fel yr unig un o'i fath yng Nghymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Newman, John (1995). *Glamorgan*. *The Buildings of Wales*. Llundain: Penguin. t. 297.
2. 1 2 3  Rose, Jean (2013). *Cardiff Churches Through Time*. Stroud: Amberley Publishing. tt. 18–20.
3. ↑  Hilling, John B. (1973). *Cardiff and the Valleys: Architecture and townscape*. Llundain: Lund Humphries. t. 119.CS1 maint: ref=harv (link)
4. ↑  (Saesneg) Church of St Margaret, Penylan. *British Listed Buildings*. Adalwyd ar 5 Ebrill 2014.
Eglwys a godwyd yn y 19g ger Dulas, Ynys Môn, yng ngogledd-ddwyrain yr ynys yw **Eglwys y Santes Wenllwyfo**.

Fe'i codwyd rhwng 1854 a 1856 yn lle'r hen eglwys o'r un enw sydd bellach yn adfeilion. Cysegrwyd y ddwy i santes leol na wyddys fawr ddim amdani, sef Gwenllwyfo. Roedd yr hen eglwys yn rhy fach ac mewn cyflwr gwael, felly gadawyd hi i ddadfeilio a chodwyd eglwys newydd yn ei lle, ychydig yn nes at Ystad Llys Dulas. Cyfrannodd perchennog Llys Dulas £936 at y gost o £1,417 er mwyn ei chael yn nes at ei dŷ, er bod trwch y gynulleidfa ymhellach oddi wrthi. Mae'r eglwys yn un o bedair ym mhlwyf Amlwch ac fel gweddill eglwysi Môn, mae'n rhan o Esgobaeth Bangor.

Yn 1876, cyfrannodd Arundell Neave (a oedd wedi priodi un o deulu Llys Dulas) 27 chwarel o wydr a ddaeth yma o fynachdy yn Fflandrys.

Oherwydd y ffenestri hyn mae wedi'ch chofrestru'n Gradd II\* gan Cadw.

Yn 2017 roedd gwasanaethau'n dal i gael eu cynnal yn yr eglwys newydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *What is listing?* (PDF). Cadw. 2005. t. 6. ISBN 1-85760-222-6. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2012-04-17. Cyrchwyd 2017-10-14.
2. ↑  Cadw (2009). "Church of St Gwenllwyfo". Historic Wales. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-03-31. Cyrchwyd 20 Medi 2011.
Eglwys o'r 13g, gyda'i glychau'n un o Saith Rhyfeddod Cymru ydyw **Eglwys yr Holl Saint**, Gresffordd. Cyfeiriodd dogfen hynafol, erbyn hyn ar goll, at yr eglwys, gan ddweud bod Trahaearn ap Ithel ap Eunydd a'i bump brawd wedi sefydlu'r eglwys ac wedi rhoi'r tir ar ei gyfer. Ychwanegwyd ystlys, ymestynwyd y gangell ac ychwanegwyd claddgell yn 14g.

Dymwchwelwyd yr hen eglwys yn 15g, ac adeiladwyd yr eglwys bresennol. Cadwyd rhannau'n unig o'r waliau gorllewinol a dwyreiniol. Adeiladwyd yr eglwys gyda thywodfaen o ardal Cefn. Tu mewn yr eglwys mae corffddelw, Madog ap Llywelyn ap Gruffudd, yn fwy na thebyg. Hefyd, mae cerflun hynafol o Atropos ar hen allor Rhufeinig, cerflun o Syr David Hanmer (tad yng nghyfraith i Owain Glyn Dŵr) a llechen ar gof Goronwy ap Iorwerth. Yn ymyl y drws gogleddol, mae cofeb i'r 266 o fechgyn lleol a laddwyd yn nhrychineb Gresffordd

Yn ôl hen rigwm, mae clychau'r eglwys yn un o Saith Rhyfeddod Cymru.

Gweler hefyd
------------

* Sion Trefor (m. 1589)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Bwrdeistref Wrecsam[*dolen marw*]
2. 1 2  Gwefan britainexpress

Dolen allanol
-------------

* Gwefan yr eglwys Archifwyd 2005-10-01 yn y Peiriant Wayback.
Athrawiaeth wleidyddol yw **mwyafrifyddiaeth**[1] sy'n dal taw llywodraeth y mwyafrif a ddylai bod yn drech na'r lleiafrif wrth wneud penderfyniadau yn y broses ddemocrataidd. Gall y term hwn hefyd gyfeirio at ffurf o lywodraeth ddemocrataidd sydd fel rheol yn rhoi grym gwleidyddol i'r mwyafrif.[2]

Hanes y cysyniad
----------------

O Roeg yr Henfyd hyd at y 18g, roedd athronwyr a gwleidyddion Ewrop yn credu bod trwch y boblogaeth yn rhy anwybodus i lywodraethu. Rhybuddiodd nifer o Sefydlwyr yr Unol Daleithiau, gan gynnwys James Madison, yn erbyn rhoi gormod o rym i'r mwyafrif. Buont hefyd yn tybio byddai'r mwyafrif yn gorthrymu lleiafrifoedd os rhoddir iddynt y gallu i wneud hynny, yr hyn a elwir "gormes dan y mwyafrif" gan Alexis de Tocqueville. Roedd y fath sefyllfa hefyd yn bryder i John Stuart Mill yn y 19g.[3]

Gweler hefyd
------------

* Poblyddiaeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, "majoritarianism".
2. ↑  Arend Lijphart, "Majoritarianism" yn *Encyclopedia of Democratic Thought*, golygwyd gan Paul Barry Clarke a Joe Foweraker (Llundain: Routledge, 2001), t. 526.
3. ↑  (Saesneg) Majoritarianism (government). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 2 Mai 2019.

Darllen pellach
---------------

* E. Spitz, *Majority Rule* (Chatham, New Jersey: Chatham House, 1984).
Ystadegydd ac athro prifysgol o'r Iseldiroedd yw **Edith Desiree de Leeuw** (ganed 12 Ebrill 1962), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel ystadegydd, seicolegydd, cymdeithasegydd ac academydd.

Manylion personol
-----------------

Ganed Edith de Leeuw ar 12 Ebrill 1962 yn Amsterdam.

Gyrfa
-----

Wedi gadael yr ysgol uwchradd, mynychodd Brifysgol Lely Lyceum yn Amsterdam. Cafodd ei BA mewn seicoleg ym 1975 ac ym 1982 fe gafodd ei MA mewn seicoleg. Yn 1992 derbyniodd PhD yn y gwyddorau cymdeithasol a diwylliannol ym Mhrifysgol VU Amsterdam dan ofal ei darlithwyr Hans van der Zouwen a Don Mellenbergh gyda'r traethawd ymchwil, o'r enw "Arolygon ansawdd data mewn arolygon post, ffôn ac wyneb yn wyneb".

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

* Prifysgol Utrecht
 * Prifysgol Amsterdam

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

Gweler hefyd
------------

* Bioleg
* Cemeg
* Ffiseg
* Mathemateg bur
* Ystadegaeth
* Geometreg
* Rhestr o wyddonwyr o Gymru

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 235145542520996640988
* LCCN: n96050090
* ISNI: 0000 0000 7973 973X
* SUDOC: 124879853
* BIBSYS: 8032961
* BNE: XX1713494
* CiNii: DA16657660

 |
Cwmni cyhoeddi yn yr Ariannin yw **Editorial Sudamericana** a sefydlwyd yn 1939. Bellach fe'i perchenogir gan y cwmni amlwladol Almaenig Bertelsmann ac mae'n rhan o Penguin Random House.

Sefydlwyd y cwmni yn Buenos Aires yn 1939 gan garfan o ddeallusion a llenorion, gan gynnwys Victoria Ocampo ac Oliverio Girondo, gyda'r nod o gyhoeddi rhyddiaith a barddoniaeth Archentaidd a llenyddiaeth gyfoes o wledydd eraill. Dechreuodd drwy gyhoeddi llên i bobl ifainc, gan gynnwys gwaith y llenor Leopoldo Marechal a'r arlunwyr Antonio Berni ac Horacio Butler. Tyfodd yn un o weisg mwyaf a phwysicaf America Ladin drwy gyhoeddi ffuglen lenyddol gan awduron megis Gabriel García Márquez, Julio Cortázar, Augusto Roa Bastos, Juan Carlos Onetti, Antonio Skármeta, ac Isabel Allende.

Cyhoeddwyd nifer o gyfieithiadau Sbaeneg yn y gyfres "Horizonte", gan gynnwys *Cuán verde era mi valle* ac *Un desolado corazón* gan Richard Llewellyn, *Orlando* gan Virginia Woolf, *Tener y no tener* gan Ernest Hemingway, *Las palmeras salvajes* gan William Faulkner, *Doktor Faustus* gan Thomas Mann, *Sucedió en Bosnia* gan Ivo Andrić, *La isla* a *Contrapunto* gan Aldous Huxley, a *La mujer rota* gan Simone de Beauvoir.

Prynwyd Editorial Sudamericana gan Bertelsmann yn 1998. Erbyn 2019, roedd Editorial Sudamericana yn un o 39 o is-gwmnïau cyhoeddi Penguin Random House Grupo Editorial.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Andrew Graham-Yooll, "Sudamericana, Editorial" yn *Encyclopedia of Latin American and Caribbean Literature 1900–2003*, golygwyd gan Daniel Balderston a Mike Gonzalez (Llundain: Routledge, 2004), t. 554.

Dolen allanol
-------------

* (Sbaeneg) Gwefan swyddogol
Eglwys Anglicanaidd yn nhref farchnad Rhuthun, Sir Ddinbych ydy **Eglwys Sant Pedr, Rhuthun** (Saesneg: *Collegiate and Parochial Church of St Peter*). Fe'i lleolir yng nghalon y dref. Saif o fewn esgobaeth Llanelwy. Mae'n dyddio'n ôl i 1310.

Hanes
-----

Ceir tystiolaeth fod Cristnogaeth wedi cyrraedd Dyffryn Clwyd erbyn y 7g pan sefydlwyd sawl eglwys neu gell - llawer ohonynt ar union leoliad yr eglwysi Celtaidd cynharach. Un o'r cyntaf yn yr ardal oedd Sant Meugan a sefydlodd gell yn yr ardal a elwir heddiw'n 'Llanrhudd', a hynny cyn Rhuthun ei hun, a dyma mewn gwirionedd gnewyllun yr achos a sefydlwyd yn ddiweddarach yn nhref Rhuthun. Sonir amdano yn *Taxatio Norwich* yn 1254 ble ceir cofnod o iawndal yn cael ei dalu am y difrod milwrol a wnaed gan Coron Lloegr i'r eglwys.

Erbyn 1282, gwelir cychwyn y symudiad o drosglwyddo pwer yr eglwys o Lanrhudd i Ruthun; trosglwyddodd Edward I holl eglwysi Cantref Dyffryn Clwyd i'w ffrind Reginald de Grey, Barwn Wilton, ac ar ei farwolaeth trosglwyddwyd ei eiddo i'w fab John.

Yn 1310 sefydlodd John fan addoli o'r enw *Capella St. Petri* i ddinasyddion Saesnig y fwrdeistref newydd. Sefydlodd hefyd goleg *collegiate*, sef eglwys gyda chymuned o offeiriaid; yn yr achos yma, cyflogwyd saith.

Yn 1589-90 prynnwyd yr eglwys gan y Deon Gabriel Goodman, bachgen a anwyd yn y dref, ynghŷd a'r coleg a'r tiroedd; ailsefydlodd Wardeiniaeth gydag Ysbyty Crist a'r elusendai i 12 o bobl. Oherwydd Goodman, daeth Rhuthun yn lle o bwys, o ran Cristnogaeth eglwysig ac o ran addysg.

Eglwys Sant Pedr: y gangell

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan plwyfi tref Rhuthun; Archifwyd 2015-03-19 yn y Peiriant Wayback. 19 Medi 2014
2. ↑  *The Collegiate and Parochial Church of St Peter*; booklet published internally by the church. Written by church members of the Dioces.
3. ↑  *The History of Ruthin* by David Castledine; published 1979 by Denbighshire Records Office.
Bywgraffiad yr arolygwr ysgolion a llenor Syr O. M. Edwards (1858–1920) gan Hazel Walford Davies yw ***O.M.: Cofiant Syr Owen Morgan Edwards***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn Chwefror 2020. Yn 2020 roedd y gyfrol mewn print.

Disgrifiad byr
--------------

Yn ôl broliant y llyfr hwn (2020):

> 
> Dyma'r cofiant llawn cyntaf i ŵr a ddaeth, yn ystod ei oes ei hun, yn eilun ei genedl. Ynddo ceir portread tra gwahanol o O.M. i'r fytholeg gyfarwydd a grëwyd wedi ei farwolaeth, a gwelir ef yma yn ieuenctid ei ddydd ac yn anterth ei nerth. Rhoddir sylw dyledus i'w yrfa ac i'w fenter fawr i drawsnewid diwylliant, llenyddiaeth ac addysg Cymru. Cyflwynir yn ogystal y dyn preifat a gaethiwyd gan rym ei obsesiynau a chymhlethdodau ei gymeriad, ac o brofodd ergydion chwerw fel priod a thad. Clywir llais O. M. drwy'r gyfrol, yn ogystal â lleisiau ei wraig, ei deulu a'i ffrindiau.
> 
> 
>

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 17 Awst 2020