recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Uchelwr, cyfarwydd (storïwr traddodiadol) a chyfieithydd o Gymro oedd **Bledri ap Cydifor** (fl. hanner cyntaf y 12g). Credir ei fod wedi chwarae rhan flaenllaw yn y broses o ledaenu'r chwedlau Cymraeg i'r Normaniaid a thrwyddynt hwy i gyfandir Ewrop.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Bledri yn frodor o Ddeheubarth gyda chartref yng nghyffiniau Caerfyrddin. Cofnodir iddo gael capteiniaeth castell Robert Courtemayn yn yr ardal yn y flwyddyn 1116.

Diolch i'w gysylltiadau â'r Normaniaid yn ne Cymru, daeth yn rhugl yn y Ffrangeg ac ymddengys ei fod yn perthyn i ysgol o gyfieithwyr yn Ne Cymru yn y 12g. Cofnodir ei enw fel *latemeri* ('lladmerydd' neu 'cyfieithydd') mewn dogfennau sy'n cofnodi y nawdd a roddai i Briordy Caerfyrddin. Cyfeiria Gerallt Gymro at un *Bledhericus* fel gŵr a fu'n enwog fel meistr ar y rhamantau. Yn ôl Gerallt bu farw rhai blynyddoedd cyn ei ddyddiau ef. Ceir cyfeiriadau at 'Bledericus Wallensis' mewn dogfen sy'n dyddio o 1130 hefyd: credir mai at Bledri ap Cydifor y mae'r ddogfen yn cyfeirio.

Yn ôl copïydd ail ran y *Conte de Graal*, 'Bleheris' (sef Bledri) a luniodd un o'r fersiynau cynharaf o ramant *Peredur*, un o'r Tair Rhamant. Ceir cyfeiriad ato hefyd fel awdur testun o ramant *Trystan ac Esyllt*.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  C. Bullock-Davies, *Profesional Interpreters and the Matter of Britain* (Caerdydd, 1966).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Jean-Yves Bigras yw ***La Petite Aurore, l'enfant martyre*** a gyhoeddwyd yn 1952. Fe'i cynhyrchwyd gan Warner Bros yng Nghanada. Lleolwyd y stori yn Québec a chafodd ei ffilmio ym Montréal. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw J. Léo Gagnon, Janette Bertrand, Jean Lajeunesse, Lucie Mitchell, Lucie Poitras, Nana de Varennes, Paul Desmarteaux, Rolland D'Amour, Therese McKinnon ac Yvonne Laflamme. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1952. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Singin' in the Rain* sy’n ffilm fiwsical gan y cyfarwyddwyr ffilm Stanley Donen a Gene Kelly. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jean-Yves Bigras ar 19 Mai 1919 yn Ottawa a bu farw ym Montréal ar 16 Ebrill 1965. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1943 ac mae ganddo o leiaf 33 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jean-Yves Bigras nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| La Petite Aurore, L'enfant Martyre |  | Canada | 1952-01-01 |
| *Le Gros Bill* |  | Canada | 1949-01-01 |
| *Les Lumières de ma ville* |  | Canada | 1950-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Planhigyn blodeuol yw **Betysen arfor** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Beta*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Beta maritima*((L.) Arcangeli.) a'r enw Saesneg yw *Sea beet*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Betys Gwyllt, Beatws, Betysen, Betysen-y-môr, Melged, Melged Arfor.

Mae'n frodorol o arfordir Ewrop a de Asia. Mae i'w gael hefyd ar arfordir Cymru, fel yr awgryma'r enw 'ar + fôr. Dyma un o hynafiaid y fetysen sydd ar y bwrdd bwyd heddiw.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd ac yn tyfu i uchder o 1.2 m. Mae'n blodeuo yn yr haf ac nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach); y gwynt sy'n ei beillio. Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lange, W. W. A. Brandenburg and T.S.M. De Bock. 1999. Taxonomy and cultonomy of beet (Beta vulgaris L.). Botanical J. of the Linnean Society 130:81-96.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Betysen arfor***
Yr iwcalili
Offeryn llinynnol sy'n perthyn i deulu'r gitâr ydy'r **iwcalili** (o'r Hawäieg *ʻukulele* [ˈʔukuˈlɛlɛ] "chwannen yn neidio").[1] Fel arfer mae ganddo bedwar tant o neilon neu berfedd, a fe'i cenir drwy strymio gyda'r bysedd.

Ymddangosodd yr iwcalili yn gyntaf fel dehongliad Hawaïaidd o'r cavaquinho a'r rajão, offerynnau bychain a ddaeth i Hawaii gyda mewnfudwyr o Bortiwgal yn y 1870au. Daeth yn boblogaidd yn yr Unol Daleithiau ac yna drwy weddill y byd.

Mae’r iwcalili wedi ei wneud o bren koa yn draddodiadol.

Mae pedwar maint gwahanol ar yr iwcalili ac mae hyd graddfa yr iwcalili yn cynyddu gyda maint yr offeryn: y lleiaf yw’r iwcalili soprano a hyd graddfa yr offeryn yw 13.5" gyda nifer o frets rhwng 12 ac 15; mae rhwng 15 a 20 o frets gan yr iwcalili concert a hyd graddfa yr iwcalili yw 15"; hyd graddfa yr iwcalili tenor yw 17" ac mae gan yr offeryn rhwng 15 a 25 o frets; hyd graddfa yr iwcalili bariton, sef yr iwcalili mwyaf ei faint, yw 19" ac mae’n bosib iddo gael mwy nag 18 o frets. Mae’r iwcalili bariton yn cael ei diwnio i DGBE yn linellol, yn wahanol i’r iwcalilis llai sy’n cael eu tiwnio i GCEA yn adfewniadol.

Mae mathau gwahanol o iwcalili i’w gael megis yr iwcalili banjo, yr iwcalili bâs, a’r guitalele sydd gyda 6 thant yn hytrach na’r 4 sydd ar iwcalili arferol.

Bellach, mae'r iwcalili wedi datblygu i fod yn offeryn poblogaidd tu hwnt gyda phobl o bob oed ac mae yna grwpiau neu gerddorfeydd ukulele i'w gael ar draws y byd gyda nifer yma yng Nghymru yn gweithredu trwy gyfrwng y Gymraeg e.e. Iwcadwli yn Aberystwyth, Y Gerddorfa Ukulele yng Nghaerdydd a Cwmalele yn ardal Pontypridd a Chaerffili. Hefyd, mae nifer o fudiadau megis y Mentrau Iaith yn cynnal "gweithdai ukulele" er mwyn rhoi blas o'r offeryn i blant ac oedolion. Gan fod yr offeryn yn gallu bod yn un ddigon fforddiadwy mae'n cynnig ei hun fel offeryn cynhwysol a hwyliog.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Michael Kennedy, *Geiriadur Cerddoriaeth Rhydychen* (Caernarfon: Curiad, 1998), t. 858. Cyfieithwyd gan Delyth Prys.
Etholaeth seneddol yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, yw **Ipswich**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Ipswich yn SuffolkEtholaeth Ipswich yn Suffolk
* Suffolk yn LloegrSuffolk yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol yn ystod y 14g, a hyd at 1918 dychwelodd ddau aelod seneddol. Bu llawer o newidiadau i'w ffiniau yn ystod ei hanes, ond ar hyn o bryd mae'n gynnwys y rhan fwyaf o Fwrdeistref Ipswich.

Aelodau Seneddol
----------------

Ar ôl 1918

* 1918–1923: John Ganzoni (Ceidwadol)
* 1923–1924: Robert Jackson (Llafur)
* 1924–1938: John Ganzoni (Ceidwadol)
* 1938–1957: Richard Stokes (Llafur)
* 1957–1970: Dingle Foot (Llafur)
* 1970–1974: Ernle Money (Ceidwadol)
* 1974–1987: Kenneth Weetch (Llafur)
* 1987–1992: Michael Irvine (Ceidwadol)
* 1992–2001: Jamie Cann (Llafur)
* 2001–2010: Chris Mole (Llafur)
* 2010–2017: Ben Gummer (Ceidwadol)
* 2017–2019: Sandy Martin (Llafur)
* 2019–presennol: Tom Hunt (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Aderyn o deulu'r Garan yw **brolga** (hefyd **brolga Awstralaidd**; Lladin: *Grus rubicunda*) sy'n frodorol o Awstralia. Fe'i ceir yn Gini Newydd a de-ddwyrain Awstralia. Mae ganddo ben coch a choesau llwyd ac mae'n hoff iawn o wlyptiroedd.

Mae gandd y brolga ddawns drawiadol, sydd yn debyg o ddigwydd ar unrhyw adeg o'r blwyddyn.

Bathwyd y term 'Brolga Awstralaidd' yn gynta yn 1865 gan yr ornitholegydd John Gould yn ei lyfr *Birds of Australia*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  BirdLife International (2012). "*Grus rubicunda*". *Rhestr Goch yr IUCN o rywogaethau dan fygythiad. Version 2013.2*. International Union for Conservation of Nature. Cyrchwyd 26 November 2013.CS1 maint: ref=harv (link)
2. ↑  Gwefan birdlife.org.au

 *Safonwyd yr enw* **Brolga** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Etholaeth seneddol yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Birmingham Edgbaston**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Birmingham Edgbaston yn BirminghamEtholaeth Birmingham Edgbaston yn Birmingham
* Birmingham yn LloegrBirmingham yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1898: George Dixon (Rhyddfrydol, Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1898–1929: Francis Lowe (Ceidwadol)
* 1929–1940: Neville Chamberlain (Ceidwadol)
* 1940–1953: Peter Bennett (Ceidwadol)
* 1953–1966: Edith Pitt (Ceidwadol)
* 1966–1997: Jill Knight (Ceidwadol)
* 1997–2017: Gisela Stuart (Llafur)
* 2017–presennol: Preet Gill (Llafur-Cydweithredol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Etholaeth seneddol yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Birmingham Perry Barr**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Birmingham Perry Barr yn BirminghamEtholaeth Birmingham Perry Barr yn Birmingham
* Birmingham yn LloegrBirmingham yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1955: Cecil Poole (Llafur)
* 1955–1964: Charles Howell (Llafur)
* 1964–1966: Wyndham Davies (Ceidwadol)
* 1966–1970: Christopher Price (Llafur)
* 1970–1974: Joseph Kinsey (Ceidwadol)
* 1974–2001: Jeff Rooker (Llafur)
* 2001–presennol: Khalid Mahmood (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Etholaeth seneddol yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Birmingham Hall Green**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Birmingham Hall Green yn BirminghamEtholaeth Birmingham Hall Green yn Birmingham
* Birmingham yn LloegrBirmingham yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1965: Aubrey Jones (Ceidwadol)
* 1965–1987: Reginald Eyre (Ceidwadol)
* 1987–1997: Andrew Hargreaves (Ceidwadol)
* 1997–2010: Steve McCabe (Llafur)
* 2010–2019: Roger Godsiff (Llafur)
* 2019–presennol: Tahir Ali (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Ffilm gomedi am drosedd gan y cyfarwyddwr Raoul André yw ***Les Femmes D'abord*** a gyhoeddwyd yn 1963. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Michel Magne. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Christiane Minazzoli, Bernadette Lafont, Eddie Constantine, Darío Moreno, Mischa Auer, Dominique Zardi, Josy Andrieu, Alain Bouvette, Albert Dinan, André Bernard, Christian Brocard, Claudine Coster, François Lubiana, Françoise Deldick, Georges Demas, Henri Lambert, Iska Khan, Jacques Harden, Jean Degrave, Liliane David, Max Amyl, Robert Manuel, Roger Fradet, Roger Rudel, Simone Paris, Sophie Grimaldi, Sylvain Lévignac, Yvon Sarray a Édouard Francomme. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1963. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *From Russia with Love* sef yr ail ffilm yn y gyfres James Bond.....

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Raoul André ar 24 Mai 1916 yn Rabat a bu farw yn La Garenne-Colombes ar 20 Chwefror 2003.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Raoul André nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Actiwr, canwr ac awdur o Sais oedd **Bill Tarmey** (ganwyd **William Piddington** 4 Ebrill 1941 – 9 Tachwedd 2012). Roedd yn enwog am chwarare rhan Jack Duckworth yn yr opera sebon *Coronation Street* am gyfnod yn 1979 ac yna'n ddi-dor rhwng 1983 a 2010.

Plentyndod
----------

Ganwyd Tarmey yn Ardwick, Manceinion. Ychydig wedyn symudodd ei deulu i Bradford, Manceinion ble gafodd ei addysg. Yn dilyn marwolaeth ei dad yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ailbriododd ei fam Lilian remarried, i Robert Cleworth. Treuliodd Bill gyfnod yn Ysgol *Bradford Memorial School* ac yna *Queens Street School* a newidiodd ei enw'n diweddarach i *Philips Park Secondary Modern School*. Yna, gweithiodd fel prentis i'w lysdad ar y ffyrdd a threuliodd rai blynyddoedd yn y diwydiant adeiladu.

Teledu
------

* *Crown Court* (1976)
* *Play for Today* (1980)
* *Union Castle* (1982)
* *Strangers* (1978-82)
* *Coronation Street* (1977-2010)

Llyfryddiaeth
-------------

* *Being Jack – My Life on the Street and Other Adventures* (2010)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "'Coronation Street' Jack Duckworth actor Bill Tarmey dies, aged 71". *Digital Spy*. 9 Tachwedd 2012. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-11. Cyrchwyd 9 November 2012.
2. ↑  "Casualty details: PIDDINGTON, WILLIAM". *CWGC*.
3. ↑  Tarmey, Bill (2010). *Jack Duckworth and Me: My Life on the Street and Other Adventures*. Simon & Schuster Ltd. ISBN 978-0-85720-236-9.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 164167210
* LCCN: no2011009734

 |
Paffiwr a phencampwr y byd yw **Joseph William "Joe" Calzaghe** MBE (ganwyd 23 Mawrth 1972, Hammersmith, Llundain). Mae ganddo'r llysenwau *The Pride of Wales* a *The Italian Dragon* oherwydd ei wreiddiau cymysg; cafodd ei eni yn Llundain ond mae ei dad, Enzo Calzaghe, o dras Eidalaidd a Chymraes ydy ei fam. Mae'n byw yn Nhrecelyn ger Cwmbran yn ne bwrdeistref sirol Torfaen ac mae'n cael ei hyfforddi gan ei dad.

Dechreuodd baffio yn broffesiynol yn 1993, ac enillodd pob un o'i 46 o ornestau dros yrfa a barodd bymtheg mlynedd. Yn 2006, cafodd ei enwebu gan y cylchgrawn *The Ring* fel un o'r 10 paffiwr gorau'r byd. Ychwanegodd yn Nhachwedd 2007 goron uwch-ganol y WBA a'r WBC at goron y WBO a oedd ganddo eisioes. Nid oes unrhyw un yn y categori uwch-ganol wedi llwyddo i fod yn bencampwr byd cyhyd. Camodd i fyny i'r adran is-drwm yn 2008.

Bywyd cynnar a'i yrfa amatur
----------------------------

Ganwyd Joseph William Calzaghe yn fab i Enzo a Jaqueline Calzaghe yn Hammersmith, Llundain, ar 23 Mawrth 1972. Symudodd y teulu i Drecelyn, ger Cwmbran, pan oedd yn ddwy oed. Roedd yn ddisgybl yn y Roots School System. Dechreuodd baffio pan oedd yn naw oed. Mewn dros 120 o ornestau amatur, enillodd bedwar gwobr ABA i fechgyn ysgol, ynghyd â thri gwobr ABA Prydeinig i oedran hyn, a hynny'n olynol.

Yr ornest olaf
--------------

Yng Ngorffennaf 2008, wedi iddo ef a Frank Warren wahanu, fe gyhoeddwyd yn swyddogol o fwriad iddo ef â Roy Jones Jr. baffio ym mhencampwriaeth 'The Ring Magazine; Light-Heavyweight yn Efrog Newydd (Madison Square Garden ar Fedi'r 20ed, 2008. Gan i Calzaghe frifo'i law dde, gohiriwyd yr ornest tan 8 Tachwedd, 2008.

Yn yr ornest hon, o flaen cynulleidfa o 14,512 (a miliynau dros y cyfryngau), Calzaghe fu'n fuddugol (ar bwyntiau). Mae felly wedi curo pob gorchest baffio ar hyd ei yrfa, hyd yma: 46 ohonynt. Ar ôl yr ornest, pan gafodd gwestiwn ynglŷn ag ymddeol dywedodd, "I am going to sit down with my family, take some time and think about it."

Ymddeol
-------

Mae wedi ymddeol o baffio ers Chwefror 2009. Dim ond 4 paffiwr erioed sydd wedi ymddeol heb eu curo.

Teledu
------

Yn 2007, enillodd Calzaghe wobr Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn BBC gyda 28.1% o bleidlais y cyhoedd. Enillodd y wobr honno gan BBC Cymru yn 2001, 2006 a 2007.

Bu'n cystadlu yn y gyfres *Strictly Come Dancing* yn 2009 gyda'i gymar Kristina Rihanoff.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Tanni Grey-Thompson** | **Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru**2001 | Olynydd:**Mark Hughes** |
|
| Rhagflaenydd:**Gareth Thomas** | **Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru**2006 & 2007 | Olynydd:**Shane Williams** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 73821886
* LCCN: nr2007013752
* ISNI: 0000 0000 5011 4103

 |
Mae **Joe Dunthorne** (ganwyd 1982) yn nofelydd, bardd a newyddiadurwr o Gymru. Cafodd ei nofel gyntaf *Submarine* (2008) ei droi'nffilm yn 2010. Enillodd ei ail nofel, *Wild Abandon* (2011), wobr RSL Encore. Cyhoeddwyd casgliad o'i gerddi yn 2010 yng nghyfres New Poets gwasg Faber.

Bywyd Cynnar
------------

Ganwyd Joseph Oliver Dunthorne yn Abertawe ym 1982. Mae ganddo ddwy chwaer, Anna a Leah. Aeth Dunthorne i Ysgol Gyfun yr Olchfa yn Abertawe cyn astudio BA ac MA Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol East Anglia. Ym mlwyddyn olaf ei gwrs BA dechreuodd ysgrifennu ei nofel gyntaf, *Submarine*. Tra yr oedd yn astudio ar gyfer MA, enillodd *Submarine* wobr Curtis Brown gyntaf y brifysgol.

Erbyn hyn, mae Joe Dunthorne yn byw yn Llundain

Cyhoeddiadau
------------

### Ffuglen

* 2008: *Submarine*, Hamish Hamilton
* 2011: *Wild Abandon*, Penguin
* 2018: *The Adulterants* Hamish Hamilton

### Barddoniaeth

* 2010: *Faber New Poets 5*, Faber and Faber

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Metcalfe, Anna (June 22, 2012). "Small talk: Joe Dunthorne". *Financial Times*. Cyrchwyd 17 July 2012.
2. ↑  Joe Dunthorne, *Submarine* (2008), Acknowledgements, p.[291].
3. ↑  thisissouthwales website, 20 November 2009
4. ↑  University of East Anglia website
5. ↑  University of East Anglia website; British Council website

Dolenni Allanol
---------------

* Joe Dunthorne Archifwyd 2015-11-10 yn y Peiriant Wayback.
Plentyn dyflwydd oed o Kirkby, ger Lerpwl, a gafodd ei herwgipio, ei arteithio ac yna ei lofruddio oedd **James Bulger** (16 Mawrth 1990 – 12 Chwefror 1993). Dau fachgen 10 mlwydd oed, **Robert Thompson** a **Jon Venables**, wnaeth ei ladd. Tra oedd Bulger â'i fam Denise mewn canolfan siopa, cafodd ei gymryd gan y ddau fachgen a cherddodd gyda nhw am 2.5 filltir. Gwnaethont ei fwrw, rhoi paent yn ei lygaid, gosod batrïau yn ei geg, a thorri ei benglog mewn 10 man. Gosododd Thompson a Venables corff Bulger ar drac rheilffordd mewn ymdrech i wneud i'w farwolaeth edrych fel damwain. Ar ôl hynny torrodd trên ei gorff yn ddwy rhan. Roedd gan ei gorff cymaint o anafiadau, nid oedd modd i batholegwyr ddweud pa anaf yn union a achosodd ei farwolaeth. Gwelodd nifer o bobl eraill y ddau fachgen yn cerdded â Bulger, ond ni wnaethont eu stopio.

Ar ddechrau'r achos, nid oedd yr heddlu yn disgwyl i'r troseddwyr fod mor ifanc â Thompson a Venables, roeddent yn chwilio am ddrwgdybwyr rhwng 12 a 14 oed. Arddangoswyd llun CCTV o'r bechgyn yn arwain Bulger o'r ganolfan siopa yn y cyfryngau, a llwyddodd rhywun i'w hadnabod a chysylltu â'r heddlu. Arestiwyd Thompson a Venables, a chyhuddodd y ddau fachgen y llall o ladd Bulger. Cawsont eu rhoi ar brawf a'u dedfrydu i 8 mlynedd o garchar. Ceisiodd yr Ysgrifennydd Cartref Michael Howard ymestyn y ddedfryd i 15 mlynedd, ond dyfarnodd y Llys Apêl nad oedd ganddo'r grym i wneud hynnny. Rhyddhawyd y llofruddion yn 2001, gan dderbyn enwau newydd, mewn modd tebyg i ddiogelu tystion. Ym Mawrth 2010 bu rhaid i Jon Venables dychwelyd i'r carchar am dorri amodau ei ryddhad.

Mae mam James Bulger, Denise Fergus, wedi datgan llawer o weithiau ei bod yn dymuno i'r llofruddion aros yn y carchar.

Nodiadau
--------

1. ↑  Cyfeiriodd nifer o adroddiadau'r wasg ato fel "Jamie Bulger", er nad oedd ei deulu yn defnyddio'r enw "Jamie".
2. ↑  Mae'r ffynonellau cynnar yn dweud mai 12 Chwefror a gafodd ei herwgipio a'i lofruddio,
 Archifwyd 2011-06-05 yn y Peiriant Wayback.
 Archifwyd 2010-03-11 yn y Peiriant Wayback.

 ond rhai diweddarach yn dweud 13 Chwefror. Archifwyd 2010-03-04 yn y Peiriant Wayback.


 Rydym yn cymryd mai'r rhai cynharaf sydd yn gywir, gan eu bod yn agosach at y dyddiad ac felly'n llai tebyg o fod yn anghywir.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 30342483
* LCCN: no95038768
* ISNI: 0000 0004 4886 7826
* GND: 119241854
* BNF: cb17716183s (data)
* NKC: jn20031111003
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd Syr **Robert William "Bobby" Robson** CBE (18 Chwefror 1933 – 31 Gorffennaf 2009) yn chwaraewr pêl-droed rhyngwladol a chyn-reolwr nifer o dîmau pêl-droed Ewropeaidd a thîm cenedlaethol Lloegr.

Parhaodd ei yrfa broffesiynol fel blaenwr-mewnol am bron i ugain mlynedd. Yn ystod y cyfnod hwnnw, chwaraeodd i dri tîm yn unig - Fulham, West Bromwich Albion a chyfnod byr gyda'r Vancouver Royals. Chwaraeodd i dîm Lloegr ar ugain achlysur, gan sgorio pedwar gôl.

Roedd yn fwy adnabyddus am ei lwyddiant fel rheolwr clybiau a thîmau rhyngwladol, gan ennill pencampwriaethau cynghrair yn yr Iseldiroedd a Phortiwgal, gan ennill tlysau yn Lloegr a Sbaen, ac am arwain tîm Lloegr i'r rownd gyn-derfynol yng Nghwpan y Byd ym 1990. Yn fwy diweddar, gweithiodd fel mentor i reolwr tîm pêl-droed cenedlaethol Gweriniaeth Iwerddon.

Urddwyd Robson yn 2002, ac mae'n aelod o Rodfa Enwogion Pêl-droedwyr Lloegr. Ef hefyd oedd llywydd anrhydeddus Ipswich Town Ers 1991, bu'n dioddef o gancr ac ym mis Awst 2008, dywedodd fod cancr yr ysgyfaint wedi ei drechu. Dywedodd: "My condition is described as static and has not altered since my last bout of chemotherapy...I am going to die sooner rather than later. But then everyone has to go sometime and I have enjoyed every minute."

Bu farw Bobby Robson yn y bore ar y 31 Gorffennaf, 2009.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Football legend Robson dies at 76. Gwefan y BBC. 31-07-2009 Adalwyd ar 31-07-2009

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 65990504
* LCCN: nb2005017252
* ISNI: 0000 0001 1474 0323
* GND: 141025638
* NKC: js20090821001
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Cyfreithiwr a gwleidydd Rhyddfrydol Cymreig oedd **John Bryn Roberts** (8 Ionawr 1843 – 14 Ebrill 1931).

Bywgraffiad
-----------

Roedd yn fab i Daniel Roberts, Llanddeiniolen ac Anne Jones, Plas Gwanas, Sir Feirionnydd. Er mai tenant ar staf y Faenol oedd ei dad ar y pryd, roedd y teulu yn weddol gefnog, ac yn ddiweddarach prynodd ei dad ei fferm ei hun yn Nhrefarthen ar Ynys Môn.

Addysgwyd ef gartref, yna yn Ysgol Ramadeg Cheltenham. Daeth yn gyfreithiwr, ac yn 1906 yn farnwr ym Morgannwg. Yn 1918, trosglwyddwyd ef i Gylchdaith Gogledd Cymru a Chaer, lle bu hyd ei ymddeoliad yn 1921.

Yn etholiad cyffredinol 1885, enillodd sedd Eifion fel ymgeisydd Rhyddfrydol, gan guro'r Ceidwadwr H.J. Ellis Nanney. Daliodd y sedd hyd 1906, pan ymddiswyddodd oherwydd ei benodiad fel barnwr.

Ystyrid ef yn elyniaethus i Lloyd George a mudiad Cymru Fydd, er ei fod fel Lloyd George yn gwrthwynebu Rhyfel y Boer.

Llyfryddiaeth
-------------

* Jack Eaton *Judge John Bryn Roberts* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1989)

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:***etholaeth newydd*** | **Aelod Seneddol Eifion**1885 – 1906 | Olynydd:**Ellis William Davies** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Canwr o'r Unol Daleithiau oedd **James Joseph Brown** (3 Mai 1933 – 25 Rhagfyr 2006).

Mae James Brown wedi dod i gael ei adnabod fel tad cerddoriaeth ‘soul’ a ‘ffync’, trwy ei ddatblygiadau dewr o'r genres ‘gospel’ a ‘rhythm a blues’.

Oes a gwaith
------------

### Blynyddoedd cynnar

Ganed Brown ar Fai y trydydd 1933 ym Marnwell, De Carolina, yn ystod y Dirwasgiad economaidd a oedd ar y pryd. Fel plentyn, bu’n dawnsio i ennill arian, yn casglu cotwm, ac yn glanhau esgidiau. Nid oedd yn fachgen a oedd yn gwneud arfer o gadw i’r gyfraith, a mewn canlyniad, bu’n gorffen mewn ysgol atgyweirio, pan yn un ar bymtheg oed. Yno, cyfarfu a Bobby Byrd, arweinydd grwp cerddoriaeth gospel, a ddaeth yn ffrind da iddo yn ganlynol. Yn yr ysgol hon, ceisiai Brown fod yn focsiwr, a chwareai bêl fasged, ond gosododd anaf i’w goes ef ar y ffordd i gerddoriaeth fel gyrfa.

### Gyrfa gynnar

Ymunodd Brown â grwp gospel Byrd, ond, ar ôl gweld perfformiad gan Hank Ballard, a Fats Domino, penderfynon mynedu byd cerddoriaeth seciwlar. Penderfynon galw eu band ‘Y Fflamau’-‘The Flames’.
Dros y blynyddoedd daeth y grwp yn llai o grwp a mwy o gefnogaeth i Brown fel prif canwr, ac artist. Lan nes at nawr, roedd y Brown yn weddol poblogaidd, yn enwedig yn ne’r UDA, ond bu hyn yn newid yn 1961, pan cafodd ei sioe ‘Live at The Apollo’ ei gyhoeddu. Erbyn hyn roedd ei ganeuon yn tueddu ym
hellach a phellach i ffwrdd o RnB traddodiadol tuag at arddull newydd a elwir yn Funk.

### Gyrfa ddiweddarach

Trwy’r chwechdegau, parhaodd Brown yn ei waith tra un ar ôl un gadawodd aelodau o’i fand i fynd i lefydd newydd, felly dechreuodd ef a Boyd fand newydd o’r enw ‘the JB’S’. Ond erbyn diwedd y saithdegau, roedd poblogaidd Brown yn lleihau, ac er iddo ddod ychydig yn well yn ar ddechrau’r wythdegau, cyrhaeddodd ei isaf yn 1988 pan gafodd ei arestio am yrru dros y cyflymder cyfreithlon.

Diweddglo
---------

Ar ôl hynny daeth yn fwy poblogaidd fel relic o’r hen oesoedd.
Priododd bedair gwaith, a chafodd bump o blant. Bu farw ar Ddydd Nadolig, 2006.

Darllen pellach
---------------

* R. J. Smith. *The One: The Life and Music of James Brown* (Gotham, 2012).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 80007811
* LCCN: n85266946
* ISNI: 0000 0001 2029 3582
* GND: 119125102
* SELIBR: 298727
* SUDOC: 079079806
* BNF: cb13891901w (data)
* BIBSYS: 56431
* NLA: 41738994
* NDL: 00463863
* NKC: ola2002157525
* The SBN id CFIV151251 is not valid.
* BNE: XX1107246
* CiNii: DA18582540

 |
Fforiwr Seisnig oedd **Capten James Cook** (27 Hydref 1728 – 14 Chwefror 1779). Ganwyd ym Marton, Cleveland, Lloegr. Teithiodd o gwmpas y byd dair gwaith, er mwyn darganfod tiroedd newydd. Fe luniodd fapiau manwl, er enghraifft o arfordiroedd ynysoedd y Môr Tawel, Awstralia, Seland Newydd a Gogledd America.

Mordeithiau Cook
----------------

Roedd y fordaith gyntaf (1768-1771) yn yr *HM Bark Endeavour* i Dahiti er mwyn gwylio'r blaned Gwener yn symud o flaen yr haul. Ond doedd hi ddim yn bosibl cael canlyniadau cywir gyda'r offer seryddol ar y pryd. Ar ôl gwylio Gwener, aeth Cook i chwilio am *Terra Australis*, arfordir cyfiniol y Môr Tawel, ac i fapio arfordiroedd Seland Newydd ac Awstralia.

Roedd yr ail fordaith (1772-1775) ar *HMS Resolution* ac *HMS Adventure*; roedd yn daith arall i ddod o hyd i *Terra Australis* a'r cynnig cyntaf i long o Ewrop hwylio i Fôr Antarctica. Ar y daith hon profodd Cook nad oedd *Terra Australis* yn bodoli, ond darganfu lawer o ynysoedd.

Roedd y drydedd fordaith (1776-1779) ar y llongau *HMS Resolution* ac *HMS Endeavour*, i chwilio am lwybr môr o'r Môr Iwerydd i'r Môr Tawel o gwmpas gogledd Canada, sef y 'Tramwyfa gogledd-orllewin'. Ar ôl gwneud mapiau o arfordir gorllewin America, bu'n rhaid iddo droi yn ôl i Hawaii, lle cafodd ei ladd gan brodorion yr ynys ar ôl brwydro i gael yn ôl cwch a oedd wedi'i ddwyn. Roedd y Cymro David Samwell (Dafydd Ddu Feddyg), yn feddyg ar drydedd fordaith y Capten Cook. Roedd yn fab i'r llenor Edward Samuel, gŵr o Benmorfa yn Edeirnion, a fu'n berson Llangar o 1721 tan 1748. Cadwodd ddyddiadur am y fordaith a chyhoeddodd y llyfr *A Narrative of the Death of Captain James Cook* yn 1786.

Gorchestion
-----------

Mae Cook yn adnabyddus am ei sgiliau gwneud mapiau, am fod yn lwyddiannus wrth atal afiechydion morwyr, ac wrth ddatblygu dulliau mordwyo newydd.

Llyfryddiaeth
-------------

* David Samwell, *A Narrative of the Death of Captain James Cook* (1786)

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 31994819
* LCCN: n78091496
* ISNI: 0000 0001 2277 9981
* GND: 118522027
* SELIBR: 182176
* SUDOC: 026798018
* BNF: cb11897579w (data)
* BIBSYS: 6041738
* ULAN: 500132086
* NLA: 35030799
* NDL: 00436531
* NKC: jn20000700325
* Botanist: Cook
* BNE: XX872658
* CiNii: DA00504401
* KulturNav: id
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mudiad neu safbwynt gwleidyddol yw **iredentiaeth** (o'r Eidaleg *irredento*, "anatbrynedig" neu "heb ei adennill") sydd yn dadlau dros gyfeddiannu tiriogaethau a weinyddir gan wladwriaeth arall ar sail ethnigrwydd neu genedligrwydd cyffredin neu feddiant hanesyddol, mewn gwirionedd neu'n honedig. Cysylltir yn aml ag holl-genedlaetholdeb a gwleidyddiaeth hunaniaeth. Gelwir y tir a hawlir yn *irredenta* neu'n dir colledig, o safbwynt yr iredentwyr.

Daw'r enw o'r mudiad Eidalaidd *irredentismo* a geisiodd gyfeddiannu rhanbarthau Eidaleg oddi ar y Swistir ac Ymerodraeth Awstria-Hwngari, ac ardaloedd yn Ffrainc megis Safwy, Nice a Chorsica, yn niwedd y 19g.

Enghreifftiau
-------------

* Albania Fawr
* *Anschluss*
* Armenia Fawr
* *Cambria irredenta*
* Croatia Fawr
* Hwngari Fawr
* Iran Fawr
* Iwerddon Unedig
* Països Catalans
* Rwmania Fawr
* Serbia Fawr
* Somalia Fawr
* Syria Fawr

Gweler hefyd
------------

* Anghydfod tiriogaethol
* Cenedlaetholdeb ethnig
* Dialeddaeth
* Lebensraum
* Status quo ante bellum
* Tynged Amlwg
* Ymlediaeth
Clefyd marwol gwartheg yw **BSE** (**BovPrPsc**: **Enseffalopathi Sbyngffurf Buchol**, **Ymenyddglwyf Sbungfurff Gwartheg** neu **Clefyd Gwartheg Gwallgof**). Achosir gan prionau, sef ddarnau o brotein afiach sydd yn effiethio ar ymenydd y fuwch. Dinistrir yr ymenydd gan ei wneud fel sbwng gyda llawer o dyllau ynddo. Mae clefyd tebyg ar anifeiliaid eraill, hefyd—er enghraifft clefyd tebyg iawn ar cathod, clefyd y crafu (ShPrPsc) ar defaid a geifr ac afiechyd Creutzfeld-Jacob (CJD) a *Kuru* ar bobl.

Achoswyd yr epidemig presennol gan bwyt sydd yn cynnwys y protein asiant. Ers y 1970au diheintiwyd pryd cig ac asgyrn a porthiwyd i gwartheg ddim yn ddigon dda. Fel arfer mae'r afiechyd yn dechrau ar buwch sydd yn 4-5 blwydden oed. Mae prawf ar gyfer BSE heddiw, ond mae'n rhaid lladd y buwch er mwyn gwneud hynny. Achos does dim ffordd gwella'r afiechyd hon ac achos pryderon ar gyfer trosglwyddiad i fuchod eraill mae rhaid lladd a llosgi cyrff y gwartheg gan yr afiechyd arnynt. Fel arfer, ceir yr holl gyr ei lladd a'i llosgi.

Dechreuodd yr afiechyd hon yn y 1980au ym Mhrydain. Ym 1985 a 1986 darganfodwyd BSE ar deg buwch yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, achos gallen nhw ddim cerdded yn iawn. Ond mae'n bosib mai afiechyd fel hynny yn digwydd ers meitin heb cael ei cydnabod.

Trosglwyddiad i bobl
--------------------

Yn 2003 roedd afiechyd tebyg iawn ar 152 o bobl ym Mrydain. Ar gyfer llawer ohonyn oes prawf ar gyfer eu wedi bwyta cig buwch gan yr afiechyd arnynt. Yn bennaf mae'n rhaid osgoi bwyta meinwe nerfol a meinwe lymffatig yn ogystal ag esgyrn cefn gwartheg afiach.

Dolenni allanol
---------------

* Gwybodaeth am BSE mewn ffurf pdf Archifwyd 2003-12-10 yn y Peiriant Wayback.
* Offerynnau Statudol: Rheoliadau Monitro BSE (Cymru) 2001 Archifwyd 2004-09-07 yn y Peiriant Wayback.
Mae **Leathad an Taobhain - Carn an Fhidleir Lorgaidh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Tromie i Glen Tilt yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN856874. Y fam-fynydd yw Leathad an Taobhain.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Marilyn, Corbett Top of Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Leathad an Taobhain - Leac an Taobhain** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Tromie i Glen Tilt yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN832849. Y fam-fynydd yw Leathad an Taobhain.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Leathad an Taobhain - Bac na Creige** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Tromie i Glen Tilt yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN775799. Y fam-fynydd yw Leathad an Taobhain.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan lletraws**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau lletraws**; yr enw Saesneg yw *Oblique Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Orthonama vittata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan lletraws yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan rhesen wen**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau rhesen wen**; yr enw Saesneg yw *White-banded Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Spargania luctuata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan rhesen wen yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan rhesi bylchog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau rhesi bylchog**; yr enw Saesneg yw *Broken-barred Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Electrophaes corylata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan rhesi bylchog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan mantellog bach**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau mantellog bach**; yr enw Saesneg yw *Sharp-angled Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Euphyia unangulata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan mantellog bach yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan sgolpiog tywyll**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau sgolpiog tywyll**; yr enw Saesneg yw *Dark Umber*, a'r enw gwyddonol yw *Philereme transversata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan sgolpiog tywyll yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Chwaraewr ac Uwchfeistr gwyddbwyll a aned yn yr Unol Daleithiau, oedd **Robert James "Bobby" Fischer** (9 Mawrth, 1943 – 17 Ionawr, 2008). ond daeth yn ddinesydd Gwlad yr Iâ erbyn diwedd ei oes. Yn 1972 daeth yn Bencampwr Gwyddbwyll y Byd, yr unig Americanwr hyd yn hyn i wneud hynny, wrth guro Boris Spassky.

Ganwyd Robert James Fischer yn Chicago ar Fawrth 9fed, 1943. Symudodd y teulu i Brooklyn, Efrog Newydd pan oedd yn 6 mlwydd oed, ac yn ystod yr un flwyddyn prynodd ei chwaer set wyddbwyll yn y siop leol, a gyda'i gilydd fe wnaethant ddysgu'r rheolau o'r cyfarwyddiadau yn y bocs.

Yn ei eiriau ef ei hun "I got good" pan oedd yn 11, ac roedd yn bencampwr America yn 14 mlwydd oed, cyn dod yr Uwchfeistr ifancaf erioed yn 15 mlwydd oed.

Ychydig iawn o bobl yn hanes y gêm sydd wedi astudio gwyddbwyll mor drylwyr â Bobby Fischer. Dywedai ei fod yn rhoi 98% o'i amser i wyddbwyll tra fod popeth arall yn rhannu y 2% oedd yn weddill. Ar ôl cael ei chwalu gan Boris Spassky mewn gêm Gambit y Brenin fe aeth adref i astudio'r agoriad o bob ongl. Ysgifennodd erthygl "A Bust to the King's Gambit" ar sut i amddiffyn yn erbyn yr agoriad yma, ac yn dilyn hyn peidiodd pob Uwchfeistr chwarae'r agoriad.

Un ffaith sy'n dangos yn fwy na dim sut berson oedd Fischer yw'r un ei fod wedi dysgu Rwsieg er mwyn darllen llyfrau meistri Rwsia ar ôl darllen popeth oedd ar gael yn Saesneg ar wyddbwyll.

Agoriadau syml a ddefnyddiau bob tro gan ddechrau bron bob amser gyda e4, ond yng nghanol y gêm byddai'n gallu dinistrio ei wrthwynebwyr gyda symudiadau athrylithgar. Ac os byddai'r gêm yn parhau tan y diwedd nid oedd neb yn deall y diweddglo (endgame) yn well na Bobby Fischer.

Daeth awr fawr Bobby Fischer yn 1972 pan chwaraeodd yn erbyn Boris Spassky o Rwsia am bencampwriaeth y byd yn Reykjavick, Gwlad yr Ia. Ar un ochr roedd Spassky, a oedd fel chwaraewyr Rwsia wedi cael ei hyfforddi gan y meistri ers yn ifanc, ac a oedd â thîm o chwaraewyr gorau Rwsia i'w gynorthwyo, ac ar y llall roedd Bobby Fischer ar ei ben ei hun. Fe wnaeth Fischer chwalu ei wrthwynebydd ac roedd y bachgen o Brooklyn gyda'r set o'r siop leol wedi trechu holl bwer y Sofietiaid.

Ond o fewn blwyddyn roedd wedi troi ei gefn ar y cyfan ac yn byw fel meudwy. Dywedir fod y ffin rhwng athrylith a gwallgofrwydd yn denau iawn a gwelwyd hyn ym mywyd Fischer. Credai fod pawb yn cynllwynio yn ei erbyn ac roedd er enghraifft yn gwadu fod yr Holocost wedi digwydd. Ar ôl byw yn alltud yn Siapan ac yng Nghwlad yr Ia fe fu farw yn Reykjavick, lleoliad ei awr fawr yn 1972.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Chess Champion Bobby Fischer Has Died. *The Post Chronicle* (17 Ionawr, 2008). Adalwyd ar 18 Ionawr, 2008.

Dolenni allanol
---------------

* 100 o Gêmau Gorau Bobby Fischer ar gemaugwyddbwyll.com Archifwyd 2013-09-24 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 46772260
* LCCN: n79049340
* ISNI: 0000 0001 1471 9073
* GND: 118533479
* SELIBR: 186911
* SUDOC: 02828822X
* BNF: cb120154588 (data)
* BIBSYS: 90061940
* NLA: 35085703
* NDL: 00439566
* NKC: xx0032039
* RLS: 000110139
* BNE: XX1133878
* CiNii: DA10934462

 |