recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Cysylltir **plastig amrywiol gyda newid hinsawdd** gan fod plastig yn cael ei gynhyrchu o olew, deunydd ffosil mae gwledydd y byd yn ceisio defnyddio llai ohono. Mae defnyddio olew yn rhyddhau carbon deuocsid i'r amgylchedd ac yn cyflymu newid hinsawdd. Er hyn, disgwylir i betrocemegion ddod yn ysgog'r alwad am olew byd-eang o nawr hyd at 2030. Er bod y gymuned ryngwladol yn ymdrechu i fynd i'r afael â newid hinsawdd trwy symud i ffwrdd o danwydd ffosil yn y sectorau ynni a chludiant, cant eu defnyddio'n eang i gynhyrchu plastig. Mae Cyfeillion y Ddaear Cymru'n dweud "y disgwylir y bydd petrocemegau’n gyfrifol am fwy na thraean y twf yn y galw am olew erbyn 2030 a bron i hanner y twf erbyn 2050 (mwy na morgludo a hedfan)".

Trwy leihau faint o ddeunyddiau plastig, gwrteithiau, dillad, pryladdwyr a glanedyddion ac ati a ddefnyddir, gellir lleihau faint o gemegau niweidiol a ddefnyddir, lleihau'r allyriadau hinsawdd, a chynorthwyo i atal y broses o newid hinaswdd.

Cyfraniad Plastig i Newid Hinsawdd
----------------------------------

Mae plastigion yn bygwth gallu’r gymuned fyd-eang i gadw’r cynnydd tymheredd byd-eang o dan 1.5°C, wrth i nwyon tŷ gwydr (GHG) gael eu hallyrru drwy gydol y cylch bywyd plastig. Yn wir, mae echdynnu, mireinio a gweithgynhyrchu plastigion i gyd yn weithgareddau carbon-ddwys. Ond, nid yr allyriadau olew a nwy ychwanegol yn unig y dylen ni boeni amdanyn nhw mewn perthynas â phlastig: mae llawer o aflonyddwr (hy cemegau) sy'n tarfu ar yr endocrin (EDCs) yn cael eu defnyddio wrth weithgynhyrchu rhai plastigau.

Pan mae plastig yn cael eu gwaredu, mae llosgi gwastraff plastig yn rhyddhau nwyon tŷ gwydr sylweddol i'r atmosffer, ochr yn ochr â llygryddion gwenwynig. Mae ailgylchu hefyd yn dod gyda'u cyfran o allyriadau nwyon tŷ gwydr.

Y cefnforoedd
-------------

 *Prif erthygl: Llygredd plastig morol*
Llygredd plastig ar arfordir Portsmouth yn 2012
Gall plastig yn y cefnforoedd hefyd ymyrryd â'u gallu i amsugno a storio carbon deuocsid, gan greu proses arall lle mae llygredd plastig yn cyfrannu at gyflymu newid yn yr hinsawdd. Mae ecosystemau amrywiol, megis y cefnfor a'r ardaloedd mynyddig, yn arbennig o agored i newid yn yr hinsawdd a llygredd plastig, ac mae'r cyfuniad o'r ddau yn ffactor straen sylweddol ar fioamrywiaeth.

Gweler hefyd
------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Masnach gwastraff byd-eang
* Cyfrifoldeb y wladwriaeth i atal amlygiad tocsig
* Gwahardd bagiau plastig
* Bioamrywiaeth a hawliau dynol
* Colli bioamrywiaeth
* Cyfiawnder newid hinsawdd
* Cyfiawnder hinsawdd
* Cyfreitha newid hinsawdd
* Confensiwn Basel
* Cytundeb Escazú
* Datganiad Malé ar Newid Hinsawdd Byd-eang o ran y Ddynoliaeth
 |    | * Halogi'r pridd
* Cymuned La Oroya v. Periw
* Effaith mwyngloddio ar yr amgylchedd
* Egwyddorion Arweiniol y Cenhedloedd Unedig ar Fusnes a Hawliau Dynol
* Hawliau dynol a datblygiad
* Hawliau dynol a newid hinsawdd
* Newid hinsawdd a rhyw pobl
* Hawl i amgylchedd iach
* Trawsnewid cyfiawn
* Yr hawl i gartref
* Yr hawl i iechyd
 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  foe.cymru; adalwyd 18 Mai 2023.
2. ↑  foe.cymru; adalwyd 18 Mai 2023.
Taleithiau yr ymerodraeth Rufeinig yn 117, ar ddiwedd teyrnasiad Trajan
**Talaith Rufeinig** (Lladin: *provincia*, ll. *provinciae*) oedd uned lywodraethol fwyaf yr Ymerodraeth Rufeinig am rai canrifoedd. Sefydlwyd y taleithiau cyntaf yng nghyfnod Gweriniaeth Rhufain. Y gyntaf o'r taleithiau tramor oedd ynys Sicilia.

Rheolid y taleithiau gan lywodraethwr, oedd fel rheol wedi dal swydd conswl neu praetor cyn cael eu penodi'n llywodraethwyr. Roedd talaith Aegyptus (yr Aifft) yn wahanol, gan fod ei llywodraethwr o safle cymdeithasol fymryn yn is, un o'r ecwestriaid. Yng ngyfnod y weriniaeth, dim ond am flwyddyn yr oedd llywodraethwr yn dal ei swydd, ac wedi hynny ni allai fod yn llywodraethwr eto am ddeng mlynedd. Rhennid y taleithiau ar dechrau'r flwyddyn gan y Senedd.

Newidiodd yr ymerawdwr cyntaf, Augustus, y drefn yma. Cymerodd ef yr hawl i benodi llywodraethwyr y taleithiau pwysicaf, yn enwedig y taleithiau ar ffiniau'r ymerodraeth, lle gwersyllid yn rhan fwyaf o'r llengoedd. Gelwid y rhain y taleithiau ymerodrol. Cadwodd y Senedd yr hawl i benodi llywodraethwyr y taleithiau llai pwysig, y taleithiau seneddol. Yng nghyfnod yr ymerodraeth, gallai llywodraethwyr fod yn eu swyddi am rai blynyddoedd.

Newidiwyd y drefn gan yr ymerawdwr Diocletian, a ddaeth yn ymerawdwr yn 284 ar ddiwedd y cyfnod a elwir yn argyfwng y drydedd ganrif. Tua 296, rhannodd ef rai o'r taleithiau, i greu 96 talaith, oedd wedi eu rhannu'n 12 rhanbarth diocesis.


|  **Taleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC** |  |
| --- | --- |
| Achaea | Aegyptus | Affrica | Alpes Cottiae | Alpes Maritimae | Alpes Poenninae | Arabia Petraea | Armenia Inferior | Asia | Assyria | Bithynia | Britannia | Cappadocia | Cilicia | Commagene | Corsica et Sardinia | Creta et Cyrenaica | Cyprus | Dacia | Dalmatia | Epirus | Galatia | Gallia Aquitania | Gallia Belgica | Gallia Lugdunensis | Gallia Narbonensis | Germania Inferior | Germania Superior | Hispania Baetica | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Iudaea | Lycaonia | Lycia | Macedonia | Mauretania Caesariensis | Mauretania Tingitana | Moesia | Noricum | Numidia | Osroene | Pannonia | Pamphylia | Pisidia | Pontus | Raetia | Sicilia | Sophene | Syria | Thracia |
Ffilm arswyd a ffuglen wyddonol gan y cyfarwyddwr Ovidio G. Assonitis yw ***Tentacles*** a gyhoeddwyd yn 1977. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Tentacles*** ac fe’i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America a'r Eidal. Lleolwyd y stori yn Unol Daleithiau America a chafodd ei ffilmio yn San Diego. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Tito Carpi a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Stelvio Cipriani. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Henry Fonda, John Huston, Shelley Winters, Cesare Danova, Franco Diogene, Bo Hopkins, Claude Akins a Delia Boccardo. Mae'r ffilm *Tentacles (ffilm o 1977)* yn 103 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o 2.35:1. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1977. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Star Wars Episode IV: A New Hope* sef ffilm wyddonias a sgriptiwyd gan y cyfarwyddwr ffilm George Lucas. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Roberto D'Ettorre Piazzoli oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Ovidio G Assonitis ar 18 Ionawr 1943 yn Alecsandria.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 0% (Rotten Tomatoes)
* 3/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Ovidio G. Assonitis nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| *Beyond the Door* |  | yr Eidal | 1974-11-21 |
| Desperate Moves |  | Unol Daleithiau America | 1981-01-01 |
| Laure |  | yr EidalFfrainc | 1976-02-04 |
| Piranha Ii: The Spawning |  | Unol Daleithiau Americayr EidalYr Iseldiroedd | 1981-01-01 |
| Tentacles |  | Unol Daleithiau Americayr Eidal | 1977-02-25 |
| There Was a Little Girl |  | Unol Daleithiau Americayr Eidal | 1981-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.
2. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. .. .. .. .. .. .. .. .
3. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.
4. 1 2  "Tentacles". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 7 Hydref 2021.
Clawr Sŵn, Rhif 2Clawr Sŵn, Rhif 2
Roedd ***Sŵn*** yn gylchgrawn / papur newydd am gerddoriaeth Cymraeg. Cyhoeddwyd o leiaf 3 rhifyn yn 1972. 

Roedd y papur yn costio 12 ceiniog, yn 16 tudalen maint tabloid, mewn dau liw ac argraffwyd gan wasg Y Lolfa. Roedd y dyluniad yn nodweddiadol o steil bywiog Y Lolfa ar lawer o bosteri a chloriau'r mudiad protest Cymraeg y 60au hwyr a’r 70au cynnar. 

Mae erthyglau’r cylchgrawn yn adlewyrchu gwleidyddiaeth radical y cyfnod a hefyd y symudiad mewn cerddoriaeth Gymraeg bryd hynny – oddi wrth ganeuon protest gwerin acwstig – tuag at roc trydanol. Ar y clawr y ddau rifyn cyntaf mae cartŵn o hipi blewog gyda bathodyn Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Mae’r cylchgrawn hefyd yn cynnwys nifer da o hysbysebion a dylai wedi mynd ymhell tuag at dalu costau cynhyrchu Sŵn. 

Sefydlwyd Sŵn gan Dafydd Meirion ac Alun 'Sbardun' Huws. Roedd Sbardun wedi bod yn aelod o’r band gwerin Y Tebot Piws. Aeth Dafydd Meirion ymlaen i sefydlu Cyhoeddiadau Mei a gynhyrchodd nifer fawr o lyfrau, chylchgronau a chomics Cymraeg yn yr 1980au.

Rhifynnau
---------

**Rhifyn 1: Ebrill/Mai 1972** – Yn cynnwys ffoto Heather Jones ar y blaen. Tu fewn mae adolygiadau o 21 record gyntaf label Sain a llun o Y Blew, sef y band roc Cymraeg cyntaf erioed (1967). Mae erthygl tudalen lawn am ddisco symudol DJ Mici Plwm a cherddi gan y Geraint Jarman ifanc. Fel yn y rhifynnau canlynol mae yna erthyglau am eisiau datblygu sîn Cymraeg ac yn cwyno am y diffyg sylw teilwng i fandiau Cymraeg ar y teledu a’r radio. (Ni sefydlwyd S4C a Radio Cymru tan yr 80au yn dilyn blynyddoedd o brotestiadau ac ymgyrchoedd). 

**Rhifyn 2: Mehefin/Gorffennaf 1972** – Ar y clawr mae llun mawr o driawd Y Mwg Drwg o Fetws y Coed. Mae hysbyseb ar y tu mewn yn cyhoeddi bod y band yn addo "Noson o ddawnsio gwyllt i fiwsig trydanol uchel gan grŵp Pop Cymraeg mwyaf cyffrous Cymru". Ni chlywyd sôn am Y Mwg Drwg byth eto.

**Rhifyn 3: Awst/Medi 1972** – Yn cynnwys clawr gwyrdd llachar a gyda ffoto y grŵp gwerin protest Y Nhw, cyflwynydd Radio Hywel Gwynfryn a sôn am Yr Atgyfodiad band Cristnogol newydd ei ffurfio gan Arfon Wyn. Y tu mewn mae erthygl am Y Dyniadon Ynfyd Hirfelyn Tesog. Mae hefyd erthygl am Y Cymylau, triawd gwerin fenywaidd acwstig o Rydaman oedd yn cynnwys Pat Morgan, hanner y grŵp Datblygu yn ddiweddarach. Yn anffodus mae’r erthygl yn pasio sylwadau hynod rywiaethol am y merched.

Ffynhonnell
-----------

Clawr Rhifyn cyntaf Sŵn, Ebrill/Mai 1972Clawr Rhifyn cyntaf Sŵn, Ebrill/Mai 1972
Clawr Rhifyn 3 Sŵn, Awst/Medi 1972Clawr Rhifyn 3 Sŵn, Awst/Medi 1972
Mae **The Saddle - Spidean Dhomhuill Bhric**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Shiel i Loch Hourn a Loch Quoich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG922129. Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam-fynydd yw The Saddle.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top a Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ffilm ddirgelwch ffantasi yw ***Pokémon Detective Pikachu*** (2019). Cafodd ei chyfarwyddo gan Rob Letterman, a cyd-ysgrifennwyd y sgript gan Dan Hernandez, Benji Samit a Derek Connolly yn seiliedig ar stori gan Hernandez, Samit a Nicole Perlman. Mae'r ffilm yn seiliedig ar fasnachfraint *Pokémon* a grëwyd gan Satoshi Tajiri a'r gêm fideo *Detective Pikachu* (2016). Cafodd ei chynhyrchu gan Warner Bros. Pictures, Legendary Pictures a The Pokémon Company, mewn cydweithrediad â Toho Co, Ltd. Dyma'r addasiad cyffro byw cyntaf yn y fasnachfraint. Mae Ryan Reynolds yn serennu yn y ffilm fel llais a mudiant wyneb Pikachu, gyda Justice Smith, Kathryn Newton, Suki Waterhouse, Omar Chaparro, Chris Geere, Ken Watanabe a Bill Nighy hefyd yn actio ynddi fel cymeriadau byw.

Cynhaliwyd y ffilmio ar gyfer *Pokémon Detective Pikachu* rhwng Ionawr a Mai 2018 yn Colorado, Lloegr a'r Alban. Fe'i rhyddhawyd yn Japan ar 3 Mai, 2019, ac yn yr Unol Daleithiau ar 10 Mai, 2019, wedi'i dosbarthu gan Warner Bros. Pictures mewn RealD 3D a Dolby Cinema. Dyma'r ffilm *Pokémon* gyntaf i'w dosbarthu yn theatrig yn yr Unol Daleithiau gan Warner Bros. ers *Pokémon 3: The Movie* (2000), a gyda thystysgrif PG gan yr MPAA, dyma'r ffilm *Pokémon* gyntaf i gael eu rhyddhau yn yr Unol Daleithiau i dderbyn gradd G gan y grŵp. Derbyniodd y *Ditectif Pikachu* adolygiadau cymysg gan feirniaid, gyda chanmoliaeth i ddyluniadau'r creaduriaid a pherfformiad Reynolds, ond beirniadaeth o'r plot fel un di-fflach. Ystyrir mai hwn yw'r addasiad ffilm cyffro byw gorau o gêm fideo, yn seiliedig ar adolygiadau a gasglwyd ar Rotten Tomato. Cafodd y ffilm ymateb cadarnhaol hefyd gan gynulleidfaoedd a holwyd gan CinemaScore a PostTrak.

Cyfeiriadau
-----------



1. ↑  Orange, Alan (2019-02-26). "Detective Pikachu Trailer #2 Reveals Mewtwo and More Iconic Pokemon". *MovieWeb* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2019-02-27.
2. ↑  Sharf, Zack (February 26, 2019). "'Detective Pikachu' Official Trailer: Ryan Reynolds Brings Pokémon Mayhem". IndieWire. Cyrchwyd March 1, 2019.
3. ↑  *Famitsu*. March 20, 2019. Cyrchwyd March 20, 2019. Missing or empty `|title=` (help)
4. ↑  *4Gamer.net*. March 20, 2019. Cyrchwyd March 20, 2019. Missing or empty `|title=` (help)
5. ↑  Kit, Borys (December 11, 2017). "Ryan Reynolds' 'Detective Pikachu' Gets 2019 Release Date". *The Hollywood Reporter*. Cyrchwyd January 25, 2018.
6. ↑  Peters, Megan. "'Detective Pikachu' Gets Official PG Rating". *Comicbook.com*. Cyrchwyd March 7, 2019.
7. ↑  Lexy Perez; Lauren Huff (May 2, 2019). "'Pokémon Detective Pikachu': What the Critics Are Saying". *The Hollywood Reporter*. Cyrchwyd May 3, 2019.
8. ↑  Josh Weiss (May 3, 2019). "Critics call Detective Pikachu a 'bonkers roller coaster ride' in first reviews". *Syfy*. Cyrchwyd May 5, 2019.
Cymro sy'n gwadu iaith ei fam yw **Dic Sion Dafydd** (neu **Dic Siôn Dafydd**) ac fe ddefnyddiwyd yr idiom yn wreiddiol mewn cerdd ddychanol a gyhoeddwyd yn 1803 gan y bardd a phamffledwr gwleidyddol *John Jones* (Jac Glan-y-gors) (1766-1821).

Y gerdd
-------

Yng ngherdd Jac Glan-y-gors mae Dic yn Gymro anllythrennog anwybodus, "mab Hafoty'r Mynydd Mawr", sy'n ymfudo o gefn gwlad Cymru i ddinas Llundain er mwyn "ymddyrchafu" yn y byd. Mae'n dod yn farsiandwr dillad llewyrchus yn Llundain, ond mae'n cuddio ei wreiddiau ac yn cymryd arno ei fod wedi anghofio'r Gymraeg yn llwyr er mwyn plesio ei gyfeillion Seisnig cyfoethog. Ond yn y diwedd mae ffawd yn troi yn ei erbyn: mae'n colli ei fusnes ac yn gorfod dychwelyd i Gymru yn dlawd i ddioddef gwaradwydd ei gydwladwyr, yn cynnwys ei fam ei hun.

Ac wedi gwneud ei hun i fyny,  

I wlâd Cymru fe aeth bob cam,  

Yn ei gadair yn ergydio,  

Yn gweiddi, 'Helo' wrth *fotty* ei fam.  

  

A Lowri Dafydd dd'wedai ar fyrder,  

"Ai machgen anwyl i ydwyt ti?"  

"Bachgen Tim Cymraeg; *hold your bother*,  

*Mother you can't speak with me*."  

  

A Lowri a ddanfonai'n union,  

Am y person megys Pâb,  

A fedrai grap ar iaith y Saeson,  

I siarad rhwng y fam a'r mab!  

  

Yna'r person nôl ymbledio,  

A'i tarawodd ar ei ffon,  

Nes oedd Dic yn dechrau bloeddio,  

O iaith fy mam, mi fedra hon.

### Dehongliad

Byth ers cyhoeddi'r gerdd am y tro cyntaf mae pobl wedi defnyddio'r ymadrodd i gyfeirio at unrhyw Gymro sy'n cefnu ar ei iaith a'i ddiwylliant er mwyn llwyddo yn y byd Seisnig. Gellir ei gymharu gyda'r "Ewyrth Twm" Americanaidd, caethwas du sy'n chwerthin ar ben ei wreiddiau ei hun er mwyn ennill ffafr y bobl wynion.

Ail gerdd
---------

Mewn ail gerdd, mae balchder a drygioni Dic yn ei ddifetha yn Llundain, ac mae'n gorfod dod yn ôl i Gymru mewn tlodi. Defnyddir yr ymadrodd Dic Siôn Dafydd yn aml heddiw ar gyfer Cymro sydd yn cymryd arno golli ei iaith a'i hunaniaeth Gymraeg.

Cafwyd sawl cerdd arall am Ddic Sion Dafydd, yn enwedig yn y 19g, e.e. y faled boblogaidd gan Abel Jones (Y Bardd Crwst). Ym marddoniaeth yr 20g ceir epigram ar yr un testun gan Sarnicol:

Er gwadio'i dir, a gwadu ei iaith,  

'Doedd o na Sais, na Chymro chwaith,  

Ond bastard mul,—'roedd yn y dyn  

Wendidau'r mul i gyd ond un;  

Fe fedrodd Dic, ŵr ffiaidd ffôl,  

Adael llond gwlad o'i had ar ôl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Sarnicol, *Blodau Drain Duon* (Gwasg Gomer, 1935)

Dolenni allanol
---------------

* *Dic Siôn Dafydd*, Llyfrgell Prifysgol Bangor Archifwyd 2007-09-27 yn y Peiriant Wayback.
**Porthgadw** **diwylliannol** (Saesneg: *Cultural gatekeeping*) yw'r weithred o reoli, ac fel arfer cyfyngu, mynediad i grŵp arall o bobol ar sail arferion neu gefndir diwylliannol.

Mae’n gallu cael ei weld fel ffordd o amddiffyn diwylliant rhag pobl o'r tu allan, ond hefyd ei weld hefyd fel ffordd o barhau ag anghydraddoldeb a gwahaniaethu. 

Nid yw porthgadw diwylliannol bob amser yn fwriadol. Yn aml mae'n gallu bod yn ganlyniad i ragfarn anymwybodol neu fwriadau da. Er enghraifft - cydymffurfio â normau neu safonau mae un grŵp yn eu hystyried yn arfer cyffredin neu orau. 

Gall porthgadw diwylliannol fod ar sawl ffurf, megis: 

* Gwadu mynediad i bobl i sefydliadau diwylliannol
* Ei gwneud yn anodd i bobl ddysgu am arferion diwylliannol neu gymryd rhan
* Defnyddio iaith neu symbolau sy'n unigryw i ddiwylliant penodol
* Atgyfnerthu stereoteipiau am ddiwylliannau penodol.

Er enghraifft mae’r modd mae diwydiant ffilmiau Hollywood yn seilio eu cynnyrch i apelio i’r gynulleidfa ehangach posibl ond fel canlyniad yn peidio cynnwys amrywiaeth ddiwylliannol neu ethnig wedi cael ei alw’n borthgadw.

Mae’r term hefyd wedi cael ei ddefnyddio i ddisgrifio sut mae merched yn gallu cael eu heithrio o gyfleoedd ym meysydd fel gwyddoniaeth neu dechnoleg.

Mae’r arferiad o ddisgwyl neu fynnu fersiwn neu safon iaith benodol hefyd yn gallu cael ei gyfrif fel porthgadw diwylliannol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "gatekeeping". *LLYW.CYMRU*. Cyrchwyd 2023-04-03.
2. ↑  Janssen, Susanne & Verboord, Marc. (2015). Cultural Mediators and Gatekeepers. International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences. 10.1016/B978-0-08-097086-8.10424-6.
3. ↑  Rights experts hear how ‘racialized gatekeeping’ impacts development in France.
4. ↑  Erigha, Maryann: Racial Valuation: Cultural Gatekeepers, Race, Risk, and Institutional Expectations of Success and Failure, 2020.
5. ↑  Cultural stereotypes as gatekeepers: increasing girls’ interest in computer science and engineering by diversifying stereotypes. Awduron: Sapna Cheryan, Allison Master ac Andrew N. Meltzoff. 2015.
6. ↑  Prescriptive and descriptive linguistics.  Archifwyd 2023-03-25 yn y Peiriant Wayback.
Ymerodraeth Tigranes Fawr
Brenin Armenia o 95 CC hyd 55 CC oedd **Tigranes Fawr** neu **Tigranes II**, Armeneg: **Տիգրան Մեծ**, Groeg: **Τιγράνης ο Μέγας** (tua 140 CC - 55 CC).

Roedd Tigranes yn fab neu nai i un ai Artavasdes I neu Tigranes I. Hyd pan oedd tua 40 oed, bu’n wystl yn llys Mithridates II, brenin Parthia, oedd wedi gorchfygu’r Armeniaid yn 105 CC. Wedi marwolaeth Tigranes I yn 95 CC, prynodd Tigranes ei ryddid trwy drosglwyddo tiriogaeth yn Atropatene i’r Parthiaid.

Priododd Cleopatra o Pontus, merch Mithridates VI, brenin Pontus, a gwnaeth gynghrair a Pontus. Eu cytundeb oedd fod Mithridates yn ceisio concro tiriogaethau Rhufeinig yn y gorllewin tra’r oedd Tigranes yn ymestyn ei diriogaethau yn y dwyrain. Wedi marwolaeth Mithridates II, brenin Parthia yn 88 CC, manteisiodd Tigranes ar wendid Parthia i gipio’r tiriogaethau yn Atropatene oddi wrthynt. Croesodd Afon Euphrates i ymgyrchu yn Syria yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd.

Yn 83 CC derbyniodd y Syriaid ef fel brenin. Gorfododd lawer o drigolion y tiriogaethau yr oedd wedi eu concro i symud i’w brifddinas newydd, Tigranocerta. Erbyn hyn roedd ei ymerodraeth yn ymestyn o’r Alpau Pontaidd yng ngogledd-ddwyrain Twrci heddiw hyd Mesopotamia. Ef oedd y cyntaf o frenhinoedd Armenia i fathu ei arian ei hun.

Pan orchfygwyd Mithridates, brenin Pontus, gan y Rhufeiniaid dan Lucullus ffôdd at Tigranes, ei fab-yng-nghyfraith. Mynnodd Lucullus fod Tigranes yn ildio Mithridates I Rufain, a phan wrthododd ymosododd arno. Ar 6 Hydref, 69 CC, gorchfygwyd Tigranes gan Lucullus ger Tigranocerta, ac anrheithiwyd y ddinas. Y flwyddyn wedyn bu brwydr rhwng Lucullus a byddin Tigranes a Mithridates ger Artaxata, ac er i’r Rhufeiniaid fod yn fuddugol, roedd eu colledion yn sylweddol.

Yn fuan wedyn, cymerwyd lle Lucullus fel cadfridog gan Gnaeus Pompeius Magnus. Erbyn hyn roedd mab Tigranes, hefyd o’r enw Tigranes, wedi gwrthryfela yn ei erbyn, ac wedi i’w dad orchfygu byddin a roddwyd iddo gan Phraates III. brenin Parthia, aeth at Pompeius i ofyn am gymorth yn erbyn ei dad. Yn 66 CC ymosododd Pompeius ar Armenia gyda mab Tigranes, a’i orchfygu. Ildiodd Tigranes, oedd erbyn hyn tua 75 oed, i Rufain, a gadawodd Pompeius iddo gadw rhan o’i deyrnas yn gyfnewid am 6,000 talent o arian. Bu’n teyrnasu dan awdurdod Rhufain hyd ei farwolaeth yn 55 CC.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 23708974
* LCCN: n88278418
* ISNI: 0000 0000 6317 6696
* GND: 118622676
* SUDOC: 137173210

 |
Anheddiad bach yng nghymuned Sili a Larnog, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Swanbridge**. Fe'i lleolir ar ymyl ddwyreiniol pentref Sili. Mae ganddi faes carafanau, ychydig o dai, a thafarn. Saif Ynys Sili, sy'n ynys lanwol, nepell o'r lan.

Defnyddiwyd Swanbridge a’r glannau a warchodir gan Ynys Sili fel harbwr masnachol am gannoedd o flynyddoedd, er nad oes unrhyw arwydd o hyn heddiw. 

* Maes carafanauMaes carafanau
* Tafarn The Captain's WifeTafarn The Captain's Wife

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 23 Hydref 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bro Morgannwg**

**Trefi**  

Y Barri  **·** Y Bont-faen  **·** Llanilltud Fawr  **·** Penarth
  
**Pentrefi**  

Aberogwr  **·** Aberddawan  **·** Aberthin  **·** City  **·** Clawdd-coch  **·** Corntwn  **·** Dinas Powys  **·** Eglwys Fair y Mynydd  **·** Ewenni  **·** Ffontygari  **·** Gwenfô  **·** Larnog  **·** Llanbedr-y-fro  **·** Llancarfan  **·** Llancatal  **·** Llandochau  **·** Llandochau Fach  **·** Llandŵ  **·** Llanddunwyd  **·** Llan-faes  **·** Llanfair  **·** Llanfihangel-y-pwll  **·** Llanfleiddan  **·** Llangan  **·** Llansanwyr  **·** Llwyneliddon  **·** Llyswyrny  **·** Marcroes  **·** Merthyr Dyfan  **·** Ogwr  **·** Pendeulwyn  **·** Pen-llin  **·** Pennon  **·** Pen-marc  **·** Y Rhws  **·** Sain Dunwyd  **·** Saint Andras  **·** Sain Nicolas  **·** Sain Siorys  **·** Sain Tathan  **·** Saint-y-brid  **·** Sili  **·** Silstwn  **·** Southerndown  **·** Trebefered  **·** Trefflemin  **·** Tregatwg  **·** Tregolwyn  **·** Tresimwn  **·** Y Wig  **·** Ystradowen
Enw a ddefnyddir gan wlad Taiwan neu Weriniaeth Tsieina wrth gystadlu mewn nifer o ddigwyddiadau rhyngwladol yw **Taipei Tsieineaidd**. Yng nghyd-destun yr anghydfod rhwng Taiwan a Gweriniaeth Pobl Tsieina dros statws y wlad, dadl nas torrwyd ers diwedd Rhyfel Cartref Tsieina, cytunodd y ddwy lywodraeth i gydnabod ei gilydd parthed y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol. Yn unol â thelerau'r cytundeb cyfaddawdol a elwir yn Ddatrysiad Nagoya (1979), mae'n rhaid i dîm Taiwan defnyddio'r enw Taipei Tsieineaidd ar y lefel ryngwladol; Taipei yw prifddinas Taiwan. Defnyddir yr enw wrth gymryd rhan yn y Gemau Olympaidd, y Gemau Paralympaidd, Gemau Asia, Para-Gemau Asia, yr Universiade, Cwpan y Byd Pêl-droed, ac ambell digwyddiad a sefydliad arall megis Miss Universe, Sefydliad Iechyd y Byd (WHO), a'r Gronfa Ariannol Ryngwladol (IMF). Yn ogystal â'r enw Taipei Tsieineaidd, defnyddir baneri ac anthem amgen.

Baner Olympaidd Taipei Tsieineaidd, a ddefnyddir yn y Gemau Olympaidd ac hefyd Clasur y Byd Pêl fas.
Mae'r ymadrodd yn amwys o fwriad fel ei bod yn dderbyniol ar naill ochr Culfor Taiwan. Er i Taiwan wrthod yr enw i ddechrau, cytunodd ym 1981 a chafodd ei ddefnyddio'n gyntaf yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 1984. O safbwynt Gweriniaeth Pobl Tsieina, nid yw'r enw yn dynodi statws annibynnol Taiwan nac yn cyfeirio at sofraniaeth y diriogaeth honno, ac felly'n cydymffurfio â pholisi "Un Tsieina" llywodraeth Beijing, sy'n parháu i hawlio'r ynys. Roedd y Kuomintang, plaid lywodraethol Taiwan adeg y cytundeb, yn gweld yr enw yn eang ei ystyr ac yn awgrymu taw un rhan o Tsieina'n unig oedd Taiwan, gan yr oedd y blaid yn ystyried ei hun yn wir lywodraeth holl Tsieina. Croesawodd Beijing y cyfle i atal defnydd yr "enw cenedlaethol" Taiwan yn llygad y byd, ac yr oedd Taipei yn fodlon i beidio â defnyddio'r dewis arall "Taiwan, Tsieina", a ellir ei weld yn disgrifio Taiwan yn rhan o Weriniaeth Pobl Tsieina.

Gweler hefyd
------------

* Baner Taiwan
* Tsieina

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "What's in a name? Anger in Taiwan over 'Chinese Taipei' Olympics moniker", CNN (6 Awst 2016). Adalwyd ar 4 Rhagfyr 2016.
2. ↑  (Saesneg) "How ‘Chinese Taipei’ came about", *Taipei Times* (5 Awst 2008). Adalwyd ar 4 Rhagfyr 2016.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***faneri Taipei Tsieineaidd***
Ynys sanctaidd ger arfordir Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Lindisfarne**, hefyd **Ynys Holy** (Saesneg: *Holy Island*). **Ynys Metcaud** neu **Medgawdd** oedd yr hen enw Cymraeg. Ar wahân i adegau o lanw uchel, mae modd gyrru car i'r ynys. Roedd y boblogaeth yn 180 yn 2011. Dynodwyd rhan helaeth o'r ynys yn Warchodfa Natur, a cheir amrywiaeth o adar yma.

Yn yr *Historia Brittonum*, a briodolir i Nennius, ceir hanes gwarchae ar yr ynys. Yn y 6g gwnaed cynghrair rhwng teyrnasoedd Brythonig yr Hen Ogledd i ymladd yn erbyn yr Eingl. Bu Urien Rheged, Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, Gwallawc Marchawc Trin o Elmet a Morgant Bwlch yn gwarchae Eingl Brynaich ar yr ynys, a oedd wedi'u gyrru o'u prifddinas Din Guardi. Fodd bynnag, roedd Morgant yn genfigennus o lwyddiant Urien, a threfnodd i Llofan Llaf Difo ei lofruddio.

Sefydlwyd abaty Lindisfarne gan Sant Aidan o Iwerddon, a yrrwyd o Iona ar gais Oswallt, brenin Northumbria tua 635. Yn ddiweddarch bu nawdd-sant yr ynys, Cwthbert o Lindisfarne yn abad ac yn esgob yma.

Rywbryd tua dechrau'r 700au, cynhyrchwyd Efengylau Lindisfarne yma. Yn 793 ymosodwyd ar yr ynys gan y Llychlynwyr; ystyrir mai'r ymosodiad yma oedd dechrau oes yr ymosodiadau Llychlynnaidd ar Loegr. Bu ymosodiadau pellach, gan orfodi'r myneich i adael yr ynys.

Gweler hefyd
------------

* Cwthbert, sant o Frynaich (wedyn: Northumbria)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gareth Jones (gol.), *Yr Atlas Cymraeg Newydd* (Collins-Longman, 1999)
2. ↑  John Davies, *Hanes Cymru* (Penguin, 1990)

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |
Mae polygon yn bolytop 2-ddimensiwn. Dyma rai polygonau o wahanol fathau: agored (ac eithrio ei ymyl), y ffin neu'r ymyl yn unig (gan anwybyddu'r tu mewn), caeedig (y ddau), a hunan-groestorri, gyda dwysedd amrywiol y rhanbarthau gwahanol.
Mewn geometreg elfennol, mae **polytop** yn wrthrych geometrig gydag ochrau 'fflat'. Mae'n derm hyblyg ei ystyr, a cheir sawl diffiniad o'r term. I bob pwrpas, mae'r polytop yn cyffredinoli'r polyhedron tri dimensiwn. Gall polytopau fodoli mewn unrhyw ddimensiwn (*n*) fel polypop *n*-dimensiwn neu *n*-polytop.

Mae 'ochrau fflat' yn golygu fod ochrau (*k*+1)-polytop yn cynnwys *k*-polytopeau a all gael (*k*-1)-polytopau yn gyffredin rhyngddynt. er enghraifft, mae polygon dau ddimensiwn yn 2-bolytop ac mae polyhedron tri dimensiwn yn 3-polytop.

Mae rhai damcaniaethau'n cyffredinoli hyn ymhellach i gynnwys gwrthrychau o'r fath fel apeirotopau heb ymylon a brithweithiau, dadelfennu neu 'teilio' maniffolds crwm, gan gynnwys polyhedra sfferig, a pholytopau haniaethol set-theoretig.

Ludwig Schläfli a Thorold Gosset oedd y ddau fathemategydd a ddaeth a'r term i'r amlwg, cyn i'r syniad gael ei ymestyn i bedwar-dimensiwn.

Mae gan y polytopau (dimensiynau isel) enwau cyffredin:

| Dimensiwny polytop | Disgrifiad |
| --- | --- |
| −1 | *Nullitope* |
| 0 | Monon |
| 1 | Dion |
| 2 | Polygon |
| 3 | Polyhedron |
| 4 | Polycoron |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lakatos, Imre (2015), *Proofs and Refutations: The logic of mathematical discovery*, Cambridge Philosophy Classics, Cambridge: Cambridge University Press, p. 16, doi:10.1017/CBO9781316286425, ISBN 978-1-107-53405-6, MR 3469698, "definitions are frequently proposed and argued about".
2. ↑  Grünbaum (1994), p. 43.
3. ↑  geiriadur.bangor.ac.uk; *Y Termiadur Addysg - Ffiseg a Mathemateg*; adalwyd 15 Tachwedd 2018.
4. ↑  McCormack, Joseph P. (1931), *Solid Geometry*, D. Appleton-Century Company, p. 416.
5. ↑  de Berg, M.; van Kreveld, M.; Overmars, M.; Schwarzkopf, O. (2000), *Computational Geometry: Algorithms and Applications* (2nd ed.), Springer, p. 64.
6. ↑  Johnson, Norman W.; *Geometries and Transformations*, Cambridge University Press, 2018, tud.224.
Swale neu bioswale wedi ei hadeiladu'n unswydd mewn ardal drefol er mwyn dal a rheoli llif dŵr storm
Mae **Swêl** (hefyd **traethbant**) yn dirffurfiad naturiol neu artiffisial wedi ei chynllunio sy'n rheoli llif dŵr, yn enwedig pan ceir cyfnod o law neu llif trwm. Yn Saesneg gelwir y tirffurfiad yn ***swale*** neu ***bioswale***.

Disgrifad a Swyddogaeth
-----------------------

Mae swale yn sianel bâs gyda llethrau graddol naill ochr i bant. Efallai y bydd cromen naill ai'n naturiol neu'n cael ei greu gan bobl. Mae swale artiffisial yn bant hir a gynlluniwyd er mwyn reoli dŵr ffo, hidlo llygryddion, ac arafu a rhwstro dŵr glaw er mwyn i'r dŵr drylifo i'r ddaear.[1]

Mae'r cysyniad o'r swale wedi ei phoblogi fel strategaeth gynaeafu dŵr glaw a chadwraeth pridd gan paramaethwyr megis Bill Mollison, Geoff Lawton a Neal Spackman. Yn y maes paramaethu pan gyfeirir at swale bydd yn cyfeirio at ffos sy'n cynaeafu dŵr gan ddilyn gyfuchlin y tir (er mwyn manteisio orau ar lif y dŵr a'i gynheuafu'n ddirwystr).[2] Gelwir y math ymo o swale hefyd yn "bwnd cyfuchlin" ("*contour bund*").

Creir y math penodol o swale paramaethu drwy gloddio ffos ar gyfuchlin y tir a threfnu'r pridd (sy'n aml o ansawdd isel) ar ochr i waelod y ffos er mwyn greu berm. Bydd hwn yn rhwystro ac yn cadw'r dŵr rhag llifo'n bellach gan orfodi'r dŵr i drylifo i'r ddaear ac yna ymlaen ymhellach i lawr y cwm gan ddilyn tynfa naturiol llethr.

Mewn tirwedd o hinsawdd sych a thir crin, gall llystyfiant (sy'n bodoli eisoes neu wedi'i blannu) ar hyd y swale elwa o'r dŵr sy'n croni yn y swales. Plenir coed a llwyni ar hyd y swale sy'n darparu cysgod a tomwellt (Saesneg: *mulch*) sy'n lleihau anweddiad ac yn ffrwythlonni'r tir. Mae'r planhigion hefyd yn gwreiddio ac yn gymorth i gadw ffurf y swale.

Traethbant
----------

Defnyddir "swale" mewn cyd-destun arall, sy'n gweddu i'r gair Cymraeg am "swale" a nodir yng Geiriadur yr Academi, sef, **traethbant**. Yn yr achos yma disgrifir pantiau hir, cul fel rheol rhwng cribau neu bar tywod tywod sy'n rhedeg yn gyfochrog â'r draethlin.

Gellir awgrymu gair fel **cronbant** er mwyn disgrifio swêl generig ond pwrpasol at ddal a chronni dŵr.

Dolenni
-------

* fideo yn dangos codi a natur trawsffurfiol swales, 'Greening the Desert'
* 'How to build Swales'
* Disgrifiad o Swale yn Prosiect Al Baydha

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
Crysau a chotiau ar y rhesel yn y siop sych-lanhau.
Peiriant sych-lanhau.
Proses o lanhau dillad a thecstiliau gyda thoddyddion cemegol yn lle dŵr yw **sych-lanhau**. Mae'r cemegion, yn aml halidau neu organohalogenau, yn toddi bryntni a saim oddi ar ddefnyddiau.

Perchennog lliwdy Ffrengig o'r enw Jean Baptiste Jolly oedd y cyntaf i sych-lanhau ym 1855; petrol a pharaffin oedd y toddyddion hanesyddol. Yn hanner cyntaf yr 20g defnyddid dau doddydd synthetig yn bennaf, oedd yn hynod o wenwynig: carbon tetraclorid a tricloro-ethylen. Daeth tetracloro-ethylen/percloro-ethylen (perc) yn brif hylif glanhau'r diwydiant gan yr oedd yn saffach, yn gyflymach, ac yn glanhau'n well o lawer. Ymhlith y cemegion eraill a ddefnyddir mae naptha neu ether petroliwm a bensen. Pwrpas y toddyddion yw i doddi'r sylwedd gludiog sy'n achosi gronynnau budr i lynu at y dillad. Mewn dŵr, gall sylweddau megis startsh neu brotein chwyddo yn lle diflannu.

Câi staeniau eu rhag-drin i hwyluso'r broses lanhau: dŵr am hylifau sy'n cynnwys dŵr, neu doddydd am saim ac olew, a cheisio blotio'r staen gan ddefnyddio lliain. Rhoddir y dillad a'r toddyddion mewn drymiau sy'n cylchdroi, yn debyg i beiriant golchi arferol. Tro'r drwm yn allgyrchol, yn gyflym iawn er mwyn trwytho ac yna sychu'r dillad. Toddir sylweddau gludiog megis saim, olew a chwys gan y toddydd, gan gael gwared â llwch, baw ac ati. Wedi'r broses hon, câi'r toddyddion llygredig eu draenio a'u distyllu mewn proses ailgylchu. Tynnir unrhyw ronynnau soled sydd ar ôl ar y dillad gan ddefnyddio brws.

Weithiau bydd angen defnyddio dŵr yn yr ôl-driniaeth os oes bryntni sy'n glynu at ffibrau oherwydd eu priodweddau ffisigocemegol. Rhoddir y dillad mewn dŵr a ddefnyddir sebon a glanhawyr eraill i dynnu'r budreddi o'r deunydd. Câi'r dillad ei drin mewn toddiadau asidig gwan iawn i adfer lliw'r deunydd, ac yna'i ystreulio, ei allgyrchu a'i sychu gan wres. O bosib rhoddir triniaeth trwytho ar ryw adeg o'r broses i wneud y dillad yn wrth-ddŵr a'i ddiogelu rhag bryntni. Ymdrechir i godi unrhyw staeniau sy'n aros yn yr ôl-driniaeth, ac i drwsio unrhyw fotymau neu addurniadau eraill a gafodd eu torri neu ymddatod wrth gylchdroi. Yn olaf câi'r dillad ei smwddio gan wasg beiriannol sy'n defnyddio stêm ac aer, neu haearn smwddio os yw'n ddilledyn main.

Gan fod sych-lanhau yn gofyn am beiriannau ac offer arbenigol, ni ellir ei wneud yn y cartref. Bydd aelod o'r cyhoedd yn mynd â'i ddillad i'r golchdy neu'r siop sych-lanhau ac yn cael derbynneb. Dodir label ar y dillad, a'i drefnu gyda dillad cwsmeriaid eraill yn ôl y math o staen neu ddefnydd neu liw'r dilledyn. Yn aml rhoddir y dilledyn mewn bag plastig clir cyn ei ddychwelyd i'r cwsmer.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) dry cleaning. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 5 Gorffennaf 2016.
2. 1 2  (Saesneg) Nate Marks. How Dry Cleaning Works. HowStuffWorks. Adalwyd ar 5 Gorffennaf 2016.
3. 1 2 3  *How Things Work: The Universal Encyclopedia of Machines,Volume I* (St Albans, Paladin, 1974), t. 406–7.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***sych-lanhau***
Dramodydd a phamffledwr Seisnig yn yr iaith Saesneg oedd **Thomas Dekker** (tua 1572 – 1632) a flodeuai yn oes theatr Elisabeth ac Iago. Nodweddir ei waith gan bortreadau bywiog o Lundain ac iaith y ddinas, rhyddiaith llawn hwyl a mynd, plotiau rhamantaidd a moesolaidd, a themâu gwladgarol a Phrotestannaidd.

Ni wyddys llawer am fywyd Dekker. Credir iddo gael ei eni i deulu o fewnfudwyr Iseldiraidd yn Llundain. Roedd ganddo rywfaint o grap ar yr ieithoedd Lladin, Ffrangeg, ac Iseldireg, ac mae'n bosib iddo fod yn filwr yn ystod ei ieuenctid.

Sonir amdano yn gyntaf, fel dramodydd, ym 1598. Ysgrifennodd o leiaf 42 o ddramâu, naill ai ar liwt ei hun neu yn cydweithio â llenorion eraill. O'r rhai sydd yn goroesi, mae naw drama sydd yn waith Dekker yn unig, gan gynnwys *The Shoemakers Holiday* (1599) a *The Honest Whore, Part 2* (1630), a 13 drama arall a ysgrifennwyd ganddo gydag eraill, yn eu plith Thomas Middleton (*The Honest Whore, Part 1*, 1604 a *The Roaring Girl*, 1610), John Webster (*Westward Ho*, 1604 a *Northward Ho*, 1605), Philip Massinger, John Ford, a William Rowley. Yn ystod y ffrae a elwir "rhyfel y beirdd" neu "ryfel y theatrau", cafodd Dekker ei bortreadu ar ffurf Demetrius Fannius yn y ddrama *Poetaster* (1601) gan Ben Jonson. Ymatebodd Dekker yn ei waith *Satiro-mastix* (1601).

Dekker oedd un o brif bamffledwyr Oes Iago ac mae ei ryddiaith yn cynnwys straeon am y pla (*The Wonderfull Yeare*, 1603) ac enghreifftiau o lenyddiaeth dihirod (*The Belman of London*, 1608) mewn dynwarediad o Robert Greene, yn ogystal â *The Guls Horne-booke* (1609) sydd yn dychanu bywyd y theatr Lundeinig.

Treuliodd Dekker y cyfnod 1613–19 yn y carchar dyledwyr, ac mae'n debyg iddo dynnu ar ei brofiad wrth gyfrannu disgrifiadau o fywyd yn y ddalfa at chweched argraffiad *Characters* (1616) gan Syr Thomas Overbury. Bu Dekker hefyd yn ymwneud â pherfformiadau cyhoeddus y tu hwnt i'r llwyfan, ac yn gyfrifol am y dathliadau stryd i groesawu'r Brenin Iago i Lundain ym 1603 a phasiantau'r Arglwydd Faer ym 1612, 1627, 1628, a 1629. Er gwaethaf ei lenydda a'i drefniadau toreithiog, mae'n debyg yr oedd Dekker unwaith eto mewn dyled fawr pan fu farw tua 60 oed ym 1632.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  (Saesneg) Thomas Dekker. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 19 Medi 2020.
2. ↑  (Saesneg) "Thomas Dekker" yn *Encyclopedia of World Biography*. Adalwyd ar 19 Medi 2020.

Darllen pellach
---------------

* J. H. Conover, *Thomas Dekker: An Analysis of Dramatic Structure* (1969).
* K. L. Gregg, *Thomas Dekker: A Study in Economic and Social Backgrounds* (1924).
* M. L. Hunt, *Thomas Dekker* (1911).
* G. R. Price, *Thomas Dekker* (1969).
| Grŵp → | 4 |
| --- | --- |
| ↓ Cyfnod |
| **4** | Haearn wedi'i gynhyrchu'n eloctrolytig, 99,97%+26  Fe |
| **5** | Bar o rwtheniwm, 99,99%44  Ru |
| **6** | Grisialau osmiwm, ≈99,99%76  Os |
| **7** | 108  Hs |
| 

---

**Allwedd**

|  |
| --- |
| *Metalau trosiannol* |
| *Elfen primordaidd* |
| *Synthetig* |

 |

Mae **elfennau grŵp 8** yn grŵp o elfennau (Metelau trosiannol) yn y tabl cyfnodol. Yn nhrefn IUPAC mae grŵp 8 yn cynnwys y metalau trosiannol canlynol: **haearn** (**Fe**), **rwtheniwm** (**Ru**), **osmiwm** (**Os**) a **hasiwm** (**Hs**).

Cemeg
-----

Fel nifer o'r grwpiau eraill mae aelodau'r teulu hwn yn dangos yr un patrwm o ran eu electronnau yn enwedi ar du allan y gragen. Oherwydd hyn mae nhw'n ymateb yn debyg i'w gilydd ac eithrio twtheniwm:

| Z | Elfen | Nifer yr electronnau |
| --- | --- | --- |
| 26 | haearn | 2, 8, 14, 2 |
| 44 | rwtheniwm | 2, 8, 18, 15, 1 |
| 76 | osmiwm | 2, 8, 18, 32, 14, 2 |
| 108 | hasiwm | 2, 8, 18, 32, 32, 14, 2 |

Caiff yr elfennau hyn eu cynnwys yn Grŵp 7 am un rheswm yn unig, sef fod ganddyn nhw i gyd wyth electron. Dim ond yn y labordy y gellir cynhyrchu hasiwm.
Mewn technoleg gwybodaeth, mae **pensaernïaeth data** yn cynnwys modelu data, polisïau, rheolau neu safonau'r data a gesglir, a sut y caiff ei gasglu, ei storio, ei drefnu, ei integreiddio, a'i ddefnyddio mewn systemau data o fewn cwmniau a sefydliadau.[1]

Fel arfer, mae pensaernïaeth data yn gosod y safonau ar gyfer holl systemau data fel model o'r rhyngweithio rhwng y systemau data hynny. Dylai integreiddio data, er enghraifft, ddibynnu ar safonau pensaernïaeth data gan fod integreiddio data yn gofyn am ryngweithio data rhwng dwy system ddata neu ragor. Mae pensaernïaeth data, yn rhannol, yn disgrifio'r strwythurau data a ddefnyddir gan feddalwedd busnes a'i rhaglenni cyfrifiadurol. Mae pensaernïaeth data yn mynd i'r afael â data a storiwyd a data a ddefnyddir o ddydd i ddydd. Disgrifia hefyd sut sut mae data'n cael ei brosesu, ei storio a'i ddefnyddio mewn system wybodaeth. Mae'n darparu meini prawf ar gyfer gweithrediadau prosesu data er mwyn ei gwneud hi'n bosibl dylunio llif data a hefyd rheoli llif y data o fewn y system.

Gelwir y person sy'n gyfrifol am weithredu y drefn bensaernïol hon yn "bensaer data". Ystyrir tri pheth allweddol:

1. y cysyniad gwreiddiol y tu ôl i amryw endidau'r cwmni neu'r sefydliad
2. y rhesymeg y tu ôl i sut mae'r gwahanol rannau'n perthyn i'w gilydd, ac
3. agwedd ffisegol y gwahanol nodweddion.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  What is data architecture GeekInterview, 2008-01-28, accessed 2011-04-28
Arweinlyfr i deithwyr gan yr hynafiaethydd Peter Bailey Williams yw ***The Tourist's Guide through the County of Caernarvon***, a gyhoeddywd gan L. E. Jones yng Nghaernarfon yn 1821. Er bod sawl llyfr taith am Gymru wedi eu cyhoeddi cyn hynny, dyma un o'r arweinlyfrau cynharaf i deithwyr yng Nghymru a'r cynharaf oll am yr hen Sir Gaernarfon (gogledd Gwynedd a gorllewin Sir Conwy heddiw).

Cynnwys
-------

Teitl llawn y gyfrol yw *The Tourist's Guide through the County of Caernarvon, containing a Short Sketch of its History, Antiquities, etc.*.

Mae'r gyfrol yn dechrau gyda disgrifiad o dref ac ardal Conwy, "gan bod teithwyr yn arfer dod i'r sir naill ai ar hyd y ffordd drwy Gonwy (yr A55 heddiw) neu drwy Gapel Curig" (yr A5 heddiw). Mae'r disgrifiad yn dilyn arfordir y sir o Gonwy i ddinas Bangor. Ymdrinnir â gogledd Eryri, gyda sylw arbennig i'r Wyddfa ac ardal Llanberis, ac wedyn penrhyn Llŷn gan orffen gyda Eifionydd a de Eryri.

Roedd Peter Bailey yn hynafiaethydd Cymreig brwd a cheir llawer o hanes lleol yn ei gyfrol. Yn ogystal mae'n rhydd digrifiadau byw ac sydd o werth hanesyddol erbyn hyn o lefydd fel Chwarel y Penrhyn ger Bethesda.

Yn yr atodiadau yng nghefn y llyfr ceir rhestr o blwyfi a rheithordai'r sir ynghyd â bywgraffiadau cryno esgobion Bangor a rhestri o ddiaconiaid, a llythyrau gan y brenin Siarl I o gyfnod Rhyfeloedd Cartref Lloegr. Ar ddiwedd y gyfrol ceir rhestr o blanhigion prin yr ardal gan J. Roberts, meddyg yng Nghaernarfon. I gloi cymeradwyir fel tywysydd mynydd Thomas Williams o "Glan y Bala", Llanberis, ynghyd â "Thomas Philip a Thomas Griffith a holl gychwyr Cwm y Glo" ym mhlwyf Llanrug.

Gweler hefyd
------------

* Edmund Hyde Hall, *A Description of Caernarvonshire* (1809-11)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  *The Tourist's Guide through the County of Caernarvon (Caernarfon, 1821).*
*The Daily Telegraph*
Mae ***The Daily Telegraph*** (a enwyd yn flaenorol yn "The Telegraph") yn bapur newydd argrafflen yn y DU, a gafodd ei sefydlu ym 1855. Ac eithro'r *Financial Times* a *The Herald* (Glasgow), dyma'r unig bapur newydd dyddiol cenedlaethol i gael ei argraffu ar argraffbrint traddodiadol ar fformat argrafflen yn y Deyrnas Unedig, am fod y mwyafrif o argrafflenni eraill wedi newid i'r fformat llai ac yn debycach o ran maint i dabloid. Sefydlwyd ei chwaer bapur, *The Sunday Telegraph* ym 1961.

Ym mis Ionawr 2009, y Telegraph oedd y papur "maint mawr" gyda'r gwerthiant uchaf yng ngwledydd Prydain, gyda darllediad dyddiol cyfartalog o 842,912. Mae hyn yn cymharu gyda 617,483 ar gyfer papur newydd *The Times*, 358,844 ar gyfer *The Guardian* a 215,504 gyda *The Independent*. Yn ôl arolwg MORI a gynhaliwd yn 2005, roedd 64% o ddarllenwyr y Telegraph yn bwriadu cefnogi'r Blaid Geidwadol yn yr etholiadau arfaethedig.

Golygyddion
-----------

1855: Thornton Leigh Hunt
1873: Edwin Arnold
1888: John le Sage
1923: Fred Miller
1924: Arthur Watson
1950: Colin Coote
1964: Maurice Green
1974: Bill Deedes
1986: Max Hastings
1995: Charles Moore
2003: Martin Newland
2005: John Bryant
2007: Will Lewis
2009: Tony Gallagher
2013: Jason Seiken
2014: Chris Evans

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  [Audit Bureau of Circulations Ltd Nid yw'r ffigurau hyn yn cymryd papurau a roddir yn rhad am ddim mewn gwestai, gorsafoedd rheilffordd ac awyrennau i mewn i ystyriaeth.
2. ↑  Voting Intention by Newspaper Readership Quarter 1 2005 Archifwyd 2009-02-21 yn y Peiriant Wayback. Arolwg MORI poll o 11,786 o oedolion Prydeinig, Ionawr - Mawrth 2005. Adalwyd ar 12-05-2009
Mae'r erthygl hon yn sôn am y papur newydd stryd.  Am y gân gan Chumbawamba, gweler Tubthumper#Rhestr traciau.  Am y rhaglen ddogfen gwe Ffrangeg, gweler The Big Issue (gwefan).

Gwerthwr y *Big Issue* yn Stonegate, Efrog
Papur newydd stryd a gyhoeddir mewn wyth gwlad yw'r ***Big Issue***. Fe'i hysgrifennir gan newyddiadurwyr proffesiynol ac fe'i gwerthir gan unigolion di-gartref. Fe'i sefydlwyd gan John Bird a Gordon Roddick ym mis Medi 1991. Mae yn un o fusnesau cymdeithasol mwyaf y DU, ac yn cynnig i bobl di-gartref y cyfle i ennill incwm cyfreithlon, ac felly yn eu cynorthwyo i ymgyfrannu i mewn i gymdeithas prif ffrwd. Mae'n bapur newydd stryd gyda'r cylchrediad mwyaf yn y byd.

I ddyfod yn werthwr, mae'n rhaid bod yn ddi-gartref neu'n dan berygl cael ymosod ar eich cartref neu ymyleiddiedig mewn rhyw ffordd. Mae e'n cydnabod mai hwn yw'r cam cyntaf o ymgartrefu'n rhywle fel arfer; felly, mae Sefydliad y Big Issue yn bodoli er mwyn cefnogi gwerthwyr mewn rheoli eu bywydau gan fynd i'r afael â materion sy'n arwain at ddigartrefedd.

Disgrifir y *Big Issue* yn un o bapurau newydd stryd mwyaf llwyddiannus yn y byd, gan werthu rhyw 300,000 copi bob wythnos, ac fe'i restrir yn drydydd hoff bapur newydd bobl ifanc y DU (rhwng 15 a 24) yn 2001.

Mae pum argraffiad lleol a werthir ledled y DU. Mae gwerthwyr yn eu prynu am £1.00 ac yn eu gwerthu am £2.00. Fe'i gynhyrchir a gwerthir hefyd yn Awstralia, Iwerddon, De Corea, De Affrica, Siapan, Namibia, Cenia, Malawi a Taiwan. Mae pob gwerthwr yn derbyn hyfforddiant, arwyddo cod ymddygiad ac yn cario bathodynnau sy'n cynnwys eu llun a rhif gwerthwr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Big Issue relaunched as sales rise. The Guardian (18 Ebrill 2008).
2. ↑  (Saesneg) Introduction & History. Big Issue.
3. ↑  (Saesneg) Malawi Magazine to Help Provide Financial Support to Poor. Voice of America (13 Mawrth 2009).
4. ↑  Heinz, Teresa L. (2004). gol. David Levinson: *Street Newspapers (Encyclopedia of Homelessness)* (yn en). SAGE Publications, tud. 538. ISBN 0761927514. URL
5. ↑  (Saesneg) Small Papers, Big Issues. *Ryerson Review of Journalism* (2002). [*dolen marw*]
6. ↑  (Saesneg) The press takes to the street. *The UNESCO Courier*. UNESCO (15 Mai 2001).
7. ↑  (Saesneg) How We Work. The Big Issue.
8. ↑  ""The Big Issue - Code of Conduct"" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2010-07-05. Cyrchwyd 2010-07-05.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***The Big Issue***

* Gwefan swyddogol
Pwynt mwyaf deheuol gorynys Attica yn ne-ddwyrain Gwlad Groeg yw **Penrhyn Sounion**. Mae'n enwog am ei deml hynafol gysegredig i'r duw Poseidon a'r golygfeydd rhamantus dros Gwlff Saronica ac ynysoedd y Cyclades i'r de. Mae trwyn y penrhyn yn codi 200 troedfedd uwchben y môr. Mae gwddw o dir cul yn cysylltu'r penrhyn a'r tir mawr. Ceir adfeilion gwasgaredig y dref glasurol 'Sounion' gerllaw ar lan Bae Sounion.

Saif adfeilion trawiadol 'Teml Poseidon' ar ben eithaf y penrhyn, gan roi iddo ei enw amgen yn yr iaith Roeg, *Capo Kolones* 'Penrhyn y Colofnau'. Mae'n rhan o'r hen acropolis (dinas gaerog). Roedd mur amdiffynnol yn rhedeg dros yr isthmws ac oddi fewn i hynny y codwyd dinas fechan. Ei phrif addurn oedd Teml Poseidon, a godwyd tua 444 CC. Yma hefyd y cafwyd hyd i ddau gerflun *kouros* anferth (sydd bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Gwlad Groeg yn Athen). Ceir olion nifer o adeiladau llai ac mae'r ardal gyfan yn barc archaeolegol yng ngofal y llywodraeth.

Penrhyn Sounion a Theml Posiedon