recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Barbed gylfinbraff** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: barbedau gylfinbraff) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Semnornis ramphastinus***; yr enw Saesneg arno yw *Toucan barbet*. Mae'n perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. ramphastinus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r barbed gylfinbraff yn perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Barbed amryliw America | Eubucco versicolor |  |
|
| Barbed coronog | Capito aurovirens |  |
|
| Barbed cyflgoch | Eubucco tucinkae |  |
|
| Barbed du a melyn | Capito niger |  |
|
| Barbed gwregysog | Capito dayi |  |
|
| Barbed gyddf-felyn | Eubucco richardsoni |  |
|
| Barbed mantell wen | Capito hypoleucus |  |
|
| Barbed penfrith | Capito maculicoronatus |  |
|
| Barbed pengoch | Eubucco bourcierii |  |
|
| Barbed pumlliw | Capito quinticolor |  |
|
| Barbed talcen oren | Capito squamatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Barbed gylfinbraff** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Tref yn awdurdod unedol Fife, yr Alban, ydy **Kirkcaldy** (Gaeleg yr Alban: *Cair Chaladain*; Sgoteg: *Kirkcaudy*).
Fe'i lleolir ar arfordir dwyreiniol yr Alban, tua 18.6 milltir i'r gogledd o Gaeredin, a 44.4 milltir i'r de-orllewin o Dundee. Mae Caerdydd 515 km i ffwrdd o Kirkcaldy ac mae Llundain yn 549.2 km. Y ddinas agosaf ydy Caeredin sy'n 18 km i ffwrdd.

Amcangyfrwyd poblogaeth o tua 48,630 in 2008, felly hon yw'r anheddiad mwyaf yn Fife. Mae Kirkcaldy wedi cael y llysenw "Lang Toun", o'r Sgoteg am dref hir, ers amser maith, gan gyfeirio at brif stryd cynnar y dref a oedd 0.9 milltir o hyd, fel y dynodwyd ar fapiau'r 16eg a'r 17g. Yn ddiweddarach, tyfodd yn 4 milltir o hyd wrth i'r anheddiadau gerllaw, sef Linktown, Pathhead, Sinclairtown a Gallatown, gael eu cysylltu.

Mae'r cofnod cyntaf o'r dref yn dyddio o 1075, pan roddodd Malcolm III sir Kirkcaladunt i eglwys Dunfermline (Abaty Dunfermline yn ddiweddarach). O dan Robert I, ym 1327 newidiodd statws Kirkcaldy o fod yn dreflen i fod yn burgh a oedd yn ddibynnol ar Abaty Dunfermline. Ym 1451, cafodd statws feu-ferme a roddodd iddo annibyniaeth rhannol oddi wrth yr abaty; derbyniodd annibyniaeth llawn drwy siarter brenhinol gan Siarl I ym 1644.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 3 Hydref 2019
2. ↑  Gwefan *Ainmean-Àite na h-Alba* Archifwyd 2019-10-03 yn y Peiriant Wayback.; adalwyd 3 Hydref 2019
3. ↑  "Names in Scots", Centre for the Scots Leid; adalwyd 15 Ebrill 2022
Bara brith
Bara llaith o Gymru sy'n cynnwys cyrens, rhesins neu syltanas, croen candi, a sbeis melys yw **bara brith**. Gweinir yn dafellau gyda menyn gan amlaf, am de'r prynhawn neu de mawr. Teisen furum yw bara brith yn draddodiadol, ond mae nifer o ryseitiau modern yn defnyddio ychwanegion megis soda pobi i'w lefeinio.

Yn wreiddiol câi bara brith ei pharatoi ar ddiwrnod pobi bara trwy ychwanegu siwgr, bloneg, ffrwythau sych a sbeis at does. Yn raddol, datblygodd y cymysgedd yn un fwy cyfoethog a defnyddiwyd burum i'w godi. Daeth y torth yn deisen amser te ar gyfer achlysuron arbennig mewn cymunedau amaethyddol a diwydiannol, megis y cynhaeaf gwair neu lafur, diwrnod dyrnu neu gneifio, a'r Nadolig. Yng nghymoedd diwydiannol y de-ddwyrain yr enw arni yw teisen dorth.

Gweler hefyd
------------

* Teisen fraith

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Alan Davidson. *The Oxford Companion to Food*, 3ydd argraffiad (gol. Tom Jaine; Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2014), t. 62.
2. ↑  S. Minwel Tibbott. *Geirfa'r Gegin* (Amgueddfa Werin Cymru, 1983), t. 2.
3. ↑  John Davies et al. (gol.) *Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 2008), t. 66 [BARA BRITH].
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Barbed talcen oren** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: barbedau talcen oren) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Capito squamatus***; yr enw Saesneg arno yw *Orange-fronted barbet*. Mae'n perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. squamatus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r barbed talcen oren yn perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Barbed amryliw America | Eubucco versicolor |  |
|
| Barbed coronog | Capito aurovirens |  |
|
| Barbed cyflgoch | Eubucco tucinkae |  |
|
| Barbed du a melyn | Capito niger |  |
|
| Barbed gwregysog | Capito dayi |  |
|
| Barbed gyddf-felyn | Eubucco richardsoni |  |
|
| Barbed mantell wen | Capito hypoleucus |  |
|
| Barbed penfrith | Capito maculicoronatus |  |
|
| Barbed pengoch | Eubucco bourcierii |  |
|
| Barbed pumlliw | Capito quinticolor |  |
|
| Barbed talcen oren | Capito squamatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Barbed talcen oren** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Barbed rhesog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: barbedau rhesog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Lybius undatus***; yr enw Saesneg arno yw *Banded barbet*. Mae'n perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *L. undatus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r barbed rhesog yn perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Barbed amryliw America | Eubucco versicolor |  |
|
| Barbed coronog | Capito aurovirens |  |
|
| Barbed cyflgoch | Eubucco tucinkae |  |
|
| Barbed du a melyn | Capito niger |  |
|
| Barbed gwregysog | Capito dayi |  |
|
| Barbed gyddf-felyn | Eubucco richardsoni |  |
|
| Barbed mantell wen | Capito hypoleucus |  |
|
| Barbed penfrith | Capito maculicoronatus |  |
|
| Barbed pengoch | Eubucco bourcierii |  |
|
| Barbed pumlliw | Capito quinticolor |  |
|
| Barbed talcen oren | Capito squamatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Barbed rhesog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Bara rhyg
Math o fara sydd wedi'i wneud â chyfuniad o flawd a grawn rhyg yw **bara rhyg**. Gall fod yn olau neu dywyll, gan ddibynnu ar y math o flawd a ddefnyddiwyd ac unrhyw liw a ychwanegwyd iddo, ac mae fel arfer yn fwy dwys na bara a wneir gyda blawd gwenith. Mae'n ganddo fwy o ffibr a llai o fraster na bara gwyn, ac mae ei flas yn gryfach.

Roedd bara rhyg yn cael ei ystyried yn un o brif fwydydd yr Oesoedd Canol. Y Sacsoniaid a'r Daniaid gyflwynodd ryg i ynysoedd Prydain o gwmpas 500 OC, ac roedd yr hinsawdd yn addas ar gyfer ei dyfu yno.

Gwelir cyfeiriadau at fara du mewn dogfennau o'r 17g. Sôn am fara rhyg y mae'r rhain, a defnyddid y term 'du' i wahaniaethu rhwng bara rhyg a bara gwenith, a elwid yn 'fara gwyn' - er bod y bara'n nes at liw bara blawd cyflawn heddiw. Tyfid rhyg mewn ardaloedd yn Sir Gaernarfon yn y 17g nad oeddynt yn ddigon ffrwythlon i alluogi tyfu gwenith. Ar diroedd salach fyth, tyfid dim ond ceirch. Tueddai pobl i fwyta'r hyn oedd ar gael iddynt yn lleol, ac felly bara du rhyg oedd y bara a fwyteid gan bobl rhannau yr iseldir lle nad oedd y tir o'r ansawdd gorau.

Mae nifer o wahanol fathau o rawn rhyg wedi dod o ogledd a chanolbarth Ewrop, gan gynnwys Llychlyn, Y Ffindir, Y Gwledydd Baltig, Gwlad Pwyl, Wcrain, Rwsia, yr Iseldiroedd, Gwlad Belg, Ffrainc, Y Weriniaeth Tsiec, Yr Almaen ac mae hefyd yn nodweddiadol o ganton Valais yn Y Swistir.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Growing Grains: Wheat, Spelt, Oats, Barley, Rye and More". Organic Gardening. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-10-02. Cyrchwyd 2013-05-26.
2. ↑  G H Williams, *Farming in Stuart Caernarfonshire*, TCHS (Cyf 42, 1981), t.73.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Barbed gyddflas** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: barbedau gyddflas) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Megalaima asiatica***; yr enw Saesneg arno yw *Blue-throated barbet*. Mae'n perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *M. asiatica*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r barbed gyddflas yn perthyn i deulu'r Barbedau (Lladin: *Capitonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Barbed amryliw America | Eubucco versicolor |  |
|
| Barbed coronog | Capito aurovirens |  |
|
| Barbed cyflgoch | Eubucco tucinkae |  |
|
| Barbed du a melyn | Capito niger |  |
|
| Barbed gwregysog | Capito dayi |  |
|
| Barbed gyddf-felyn | Eubucco richardsoni |  |
|
| Barbed mantell wen | Capito hypoleucus |  |
|
| Barbed penfrith | Capito maculicoronatus |  |
|
| Barbed pengoch | Eubucco bourcierii |  |
|
| Barbed pumlliw | Capito quinticolor |  |
|
| Barbed talcen oren | Capito squamatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Barbed gyddflas** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Digrifwraig yw **Kiri Pritchard-McLean** (ganwyd **Kiri McLean**; 6 Tachwedd 1986). Fe'i ganed yng Nghaerloyw, ac fe'i magwyd ar fferm yn Ynys Môn. Mae wedi perfformio am sawl blwyddyn yn olynol yn Ngŵyl Ffrinj Caeredin ac mae wedi ennill dwy wobr Chortle. Mynychodd Ysgol Friars ym Mangor.

Gyrfa gomedi
------------

Hi yw cyfarwyddwr ac awdur y grŵp sgets Gein's Family Giftshop a enwebwyd am Newydd-ddyfodiad Gorau, Gwobrau Comedi Caeredin yn 2014. Fel grŵp sgets, cawsant eu henwebu hefyd ar gyfer Gwobrau Chortle yn 2015. Cymerodd ei sioe gyntaf *Hysterical Woman* i Ŵyl Frinj Caeredin yn 2016. Trosglwyddodd i'r Soho Theatre ar gyfer rhediad ym mis Mehefin 2017. Enw ei sioe yn Frinj Caeredin 2017 oedd *Appropriate Adult* ac enw sioe 2018 oedd *Victim, Complex*. Cafodd y ddwy sioe eu canmol gan feirniaid ac fe'u trosglwyddyd hefyd i'r Soho Theatre y flwyddyn ganlynol.

Mae Pritchard-McLean wedi ymddangos ar *Have I Got News for You*, sioe *Stand Up* Russell Howard ar Comedy Central ac *Elevenish* ar ITV*;* yn ogystal â sawl ymddangosiad ar raglenni BBC Radio 4, *The Now Show*, *The News Quiz* a sioe Ellis James, *State of the Nation.*

Mae hi hefyd yn gyd-gyflwynydd y podlediad *All Killa No Filla* ynghyd â'i chyd-gomedïwr Rachel Fairburn.

Yn 2019 daeth Pritchard-McLean yn gyflwynydd y sioe sgets ddychanol ar BBC Radio 4 Newsjack. Mae hi'n cyflwynu'r gyfres BBC *TV Flashback* ers Ionawr 2022.

Gwobrau comedi
--------------

Enillodd y Compere Orau a'r Digrifwr Clwb Gorau yn y Chortle Awards yn 2018.

Sylwadau ar Annibyniaeth
------------------------

Mewn trafodaeth ar destun annibyniaeth i'r gwledydd Celtaidd ar raglen deledu y BBC, *The New World Order* dan ofal y comediwr Albanaidd, Frankie Boyle ar 1 Hydref 2020, rhoddodd Kiri sylwadau ar y sefyllfa yng Nghymru. Dywedodd, "I know there is definitely a growing sense of momentum behind independence [yng Nghymru] but also, I think, Wales lacks confidence as a country."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Logan, Brian (2015-08-14). "Edinburgh comedy roundup: the best of the rest – week one". *The Guardian* (yn Saesneg). ISSN 0261-3077. Cyrchwyd 11 Mai 2017.
2. ↑  Logan, Brian (28 Ebrill 2017). "Hysterical Woman: the standup show addressing sexism in comedy". *The Guardian* (yn Saesneg). ISSN 0261-3077. Cyrchwyd 11 Mai 2017.
3. ↑  "Have I Got News for You - S56 - Episode 3". *Radio Times* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-10-20. Cyrchwyd 2018-10-20.
4. ↑  Hershon, Marc (2016-03-18). "Podcast Reviews: I Am Rapaport & All Killa No Filla". *Huffington Post* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2017-05-11.
5. ↑  "New presenters announced for BBC Radio 4 Extra's Newsjack and Comedy Club" (yn Saesneg). BBC Media Centre. 12 Rhagfyr 2018. Cyrchwyd 12 Rhagfyr 2018.
6. ↑  "Kiri Pritchard-McLean announced as new presenter of TV Flashback". *BBC Media Centre* (yn Saesneg). 10 Rhagfyr 2021. Cyrchwyd 19 Ionawr 2022.
7. ↑  "Chortle Awards 2018: The results". *Chortle* (yn Saesneg). Chortle Awards. Cyrchwyd 22 Ebrill 2018.
8. ↑
Roedd **Benjamin "Ben" Davies** (5 Mehefin 1873 - 23 Mehefin 1930)  yn hanerwr rygbi rhyngwladol a chwaraeodd rygbi'r undeb i Lanelli ac a gafodd ei gapio ddwywaith i Gymru. Bu Davies yn gapten ar Lanelli ar gyfer tymor 1894-95 ac roedd yn ysgrifennydd y clwb rhwng 1898 a 1899. Yn ddiweddarach daeth yn hyfforddwr Coleg Llanymddyfri a hefyd ysgrifennodd erthyglau chwaraeon ar gyfer y Daily Mail.

Gyrfa rygbi
-----------

Chwaraeodd Davies rygbi clwb i dîm, Llanelli, ac wrth gynrychioli'r 'Scarlets' y cafodd ei ddewis gyntaf i chwarae i Gymru. Roedd Cymru wedi defnyddio partneriaeth haneri Casnewydd Percy Phillips a Fred Parfitt, ond ar ôl ymddeoliad Phillips, dechreuodd y detholwyr arbrofi gyda phartneriaethau newydd. Yng ngêm agoriadol Pencampwriaeth Pedair Gwlad 1895 yn erbyn Lloegr cyflwynwyd dau gap newydd i'r haneri, Davies a Selwyn Biggs o Gaerdydd. Er gwaethaf presenoldeb cefnwyr profiadol a thalentog, gan gynnwys Billy Bancroft, Tom Pearson a’r capten Arthur Gould, gadawodd y chwarae blaen gwan Gymru’r cefnwyr wedi eu llyffetheirio, a chollodd y tîm 6-14. Yng ngêm nesaf y Bencampwriaeth gwelwyd y detholwyr yn cadw Biggs, ond disodlwyd Davies gan ddychweliad Fred Parfitt.

Er gwaethaf chwarae dim rhan bellach yn nhwrnamaint 1895, cafodd Davies gap rhyngwladol arall y flwyddyn nesaf, eto yng ngêm agoriadol y twrnamaint yn erbyn Lloegr. Y tro hwn partner Davies fel hannerwr oedd ei gyd aelod o dîm Llanelli, David Morgan. Roedd dewiswyr Cymru yn aml yn ffafrio paru haneri o'r un tîm clwb, i roi lefel o barhad i'r chwarae cefn. Cafodd Morgan ei gapio gyntaf yng ngêm olaf twrnamaint 1895, buddugoliaeth gartref dros Iwerddon. Cadwyd Morgan, tra gollyngwyd ei bartner Ralph Sweet-Escott i roi cyfle arall i Davies. Wedi chwarae i ffwrdd ar Rectory Field yn Blackheath, cafodd Cymru crasfa, gan golli 25-0. Ni ddewiswyd Morgan na Davies ar gyfer Cymru byth eto.

### Gemau rhyngwladol wedi'u chwarae

**Cymru** 

* Lloegr 1895, 1896

Llyfryddiaeth
-------------

* Godwin, Terry (1984). *The International Rugby Championship 1883-1983*. Llundain: Willows Books. ISBN 0-00-218060-X.
* Griffiths, John (1987). *The Phoenix Book of International Rugby Records*. Llundain: Phoenix House. ISBN 0-460-07003-7.
* Jenkins, John M.; et al. (1991). *Who's Who of Welsh International Rugby Players*. Wrecsam: Bridge Books. ISBN 1-872424-10-4.
* Smith, David; Williams, Gareth (1980). *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union*. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0766-3.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ben Davies player profile scrum.com
2. ↑  Jenkins (1991), tud 36.
3. ↑  Griffiths (1987), 4:7.
4. ↑  Smith (1980), tud 464.
Mae **Ben Cruachan - Meall Cuanail** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Etive i Glen Lochy yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN069295. Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam-fynydd ydy Ben Cruachan.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top, Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Ben Inverveigh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Etive i Glen Lochy yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN271382. Ni cheir nodweddion amlwg ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Marilyn1Graham Top of Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr o gopaon Cymru

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Bertiaceae* yw'r **Bertia morwyddaidd** (Lladin: ***Bertia moriformis***; Saesneg: *Wood Mulberry*). Y Dafadennau Duon yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Dafad yw 'dafaden', ond gall hefyd gyfeirio at lympiau bychan o groen ar gorff dynol. Dylid cofio fod llawer o ddefaid yn ddu, ac felly llawer o'r ffyngau hyn! Mae'r teulu *Bertiaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Coronophorales.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Bertiaceae
-----------------------------------

Mae gan **Bertia morwyddaidd** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Bertia antennaroidea* | Bertia antennaroidea |  |
|
| *Bertia aparaphysata* | Bertia aparaphysata |  |
|
| *Bertia axillaris* | Bertia axillaris |  |
|
| *Bertia collapsa* | Bertia collapsa |  |
|
| *Bertia convolutispora* | Bertia convolutispora |  |
|
| *Bertia latispora* | Bertia latispora |  |
|
| *Bertia lichenicola* | Bertia lichenicola |  |
|
| *Bertia macrospora* | Bertia macrospora |  |
|
| Bertia morwyddaidd | Bertia moriformis |  |
|
| *Bertia multiseptata* | Bertia multiseptata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Bertia morwyddaidd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Ysgolhaig ac archifydd oedd **Bertie George Charles** (13 Chwefror 1908 – 19 Awst 2000). Ganwyd ym Mhen-parc, Trefin, sir Benfro. Fe'i magwyd ar Fferm Tresinwen ac aeth i ysgol elfennol Henner ac ysgol Ramadeg Abergwaun i dderbyn ei addysg. Un o'i athrawon yno oedd D. J. Williams a ddysgai Saesneg, a dilynodd yr un llwybr addysgol trwy fynychu Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth yn Hydref 1926 i astudio Saesneg. Enillodd radd anrhydedd yn y dosbarth cyntaf yn Mehefin 1929, dyfarnwyd iddo ysgoloriaeth ymchwil yn 1930, a dyfarnwyd radd MA Prifysgol Cymru yn 1932 gyda rhagoriaeth am draethawd ar 'Norse Relations with Wales'. Cyhoeddwyd ei waith gan Wasg Prifysgol Cymru yn 1934 a chafodd dderbyniad arbennig.

Wedi cael Cymrodoriaeth Prifysgol Cymru, aeth i Brifysgol Llundain i wneud gwaith ymchwil pellach ar enwau lleoedd yn sir Benfro. Dyfarnwyd gradd Ph.D. iddo yn 1935 ac fe gyhoeddwyd fersiwn estynedig o'i waith gyda'r teitl 'Non-Celtic Place-names in Wales' gan Brifysgol Llundain yn 1938, ac eto bu'r adolygiadau'n rhagorol. Roedd eisoes wedi cychwyn ar swydd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1936, sef yn yr Adran Llawysgrifau a'r Cofysgrifau, ond oherwydd yr Ail Rhyfel Byd, aeth i wasanaethu gyda'r lluoedd arfog cyn medru dychwelyd i ail afael yn y gwaith. Ailraddiwyd y swydd i 'Geidwad Cynorthwyol' yn 1945, ac yno y bu hyd nes iddo ymddeol yn y flwyddyn 1973.

Yn ystod ei yrfa, ymddiddorai Dr. Bertie Charles mewn dogfennau tir o'r oesoedd canol a'r cyfnod modern cynnar yn bennaf, a lluniodd gatalogau a nifer fawr o archifau. Fel palaeograffydd o'r radd flaenaf, cyflawnodd brosiectau ymchwil uchelgeisiol gan gyhoeddi erthyglau niferus mewn cylchgronau academaidd. Yn 1967 daeth *Calendr of the Records of the Borough of Haverfordwest, 1539-1660* o'r wasg, a chyflwynwyd y cofnodion gwreiddiol ar adnau i'r Llyfrgell yn 1948, sef y rhai a restrwyd gan Dr. Charles. Yn ddiweddarach, treuliodd flynyddoedd lawer yn ymchwilio ar gyfer y gyfrol feistrolgar *George Owen of Henllys: a Welsh Elizabethan*, ac fe'i cyhoeddwyd yn 1973, tra'n ystod cyfnod ei ymddeoliad, cyhoeddwyd ei waith byrach, *The English Dialect of South Pembrokeshire: Introduction and Word-List* gan Gymdeithas Hanes Sir Benfro yn 1982. Ei waith mwyaf sylweddol fodd bynnag oedd *The Place-names of Pembrokeshire* yn 1992 mewn dwy gyfrol pan oedd yn 85 mlwydd oed. Roedd hwn yn llafur cariad aruthrol.

Bywyd personol
--------------

Heblaw am y cymaint gweithgarwch ymchwiliol, roedd ei ddiddordebau amgen yn cynnwys golf, yr hyn a rannai gyda'i wraig May. Bu dwy ferch iddynt, a daeth Tresinwen, Teras Cae'r Gog, Aberystwyth yn garfref parhaol i'r teulu. Bu farw Mrs. Charles yn 1998, a Dr. Charles yntau yn y flwyddyn 2000.

Ffynonellau
-----------

* *Yr Angor*, (Hydref, 2000)
* *Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru* (2002)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 267234208
* LCCN: n85052972
* ISNI: 0000 0003 8275 1969
* SUDOC: 134014243
* BIBSYS: 6043361
* CiNii: DA16581150

 |
Cerflun Bertrand du Guesclin yn Dinan
Uchelwr Llydewig a chadfridog Ffrengig yn y Rhyfel Can Mlynedd oedd **Bertrand du Guesclin**, Llydaweg: **Beltram Gwesklin** (c. 1320 - 13 Gorffennaf 1380). Adnabyddid ef fel "Eryr Llydaw", ac roedd yn gyfaill i Owain Lawgoch. Llwyddodd i adennill y rhan fwyaf o Ffrainc o afael brenin Lloegr.

Ganed Bertrand du Guesclin yn Broons, ger Dinan, yn Llydaw. Roedd ei deulu yn fân-uchelwyr Llydewig. Ar ddechrau ei yrfa, roedd yng ngwasanaeth Siarl o Blois yn Rhyfel Olyniaeth Llydaw (1341-1364). Gwnaed ef yn farchog yn 1354. Yn 1356-1357, daeth Du Guesclin i sylw'r Dauphin Siarl trwy amddiffyn dinas Roazhon, oedd dan warchae gan y Saeson.

Yn 1364, daeth Siarl yn frenin Ffrainc fel Siarl V, a gyrrodd Du Guesclin i ymladd yn erbyn Siarl II, brenin Navarra, oedd yn ceisio meddiannu Dugiaeth Bwrgwyn. Llwyddodd i orchfygu byddin Navarra dan Jean de Grailly, Captal de Buch ym Mrwydr Cocherel. Ym mis Medi 1364, gorchfygwyd ef a Siarl o Blois gan Ioan V, Dug Llydaw a byddin Seisnig dan Syr John Chandos. Lladdwyd Siarl a chymerwyd Du Guesclin yn garcharor. Talodd Siarl V 100,000 ffranc i'w ryddhau.

Yn 1366 a 1367, bu'n ymladd yn Sbaen; yn llwyddiannus yhn 166, ond cymerwyd ef yn garcharor eto yn 1367, gan orfodi Siarl V i dalu i'w ryddhau unwaith eto. Ail-ddechreuodd y rhyfel yn erbyn Lloegr yn 1369, a llwyddodd Du Guesclin i adfeddiannu Poitou a Saintonge, a gyrru'r Saeson o Lydaw rhwng 1370 a 1374. Roedd wedi adfeddiannu'r rhan fwyaf o Ffrainc erbyn iddo farw tra ar ymgyrch yn Chateauneuf-de-Randon yn Languedoc. Claddwyd ef yn Saint-Denis gyda brenhinoedd Ffrainc.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thomas Benfield Harbottle, *Dictionary of Historical Allusions* (Llundain: Swan Sonnenschein & Co, 1903), t. 82.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 56618128
* LCCN: n81139023
* ISNI: 0000 0001 2134 0504
* GND: 118719238
* SELIBR: 256908
* SUDOC: 027274551
* BNF: cb119352216 (data)
* BIBSYS: 3076153
* NKC: jn20000700642
* BNE: XX1065796

 |
Mae **A' Chaoirnichain** yn gopa mynydd a geir ar y daith o o Altnaharra i Dornoch yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NC575280. Ni cheir nodweddion amlwg ar y copa. Y fam-fynydd yw: Ben Klibreck.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Ben Lawers** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Lyon i Glen Dochart a Loch Tay yn ne Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN635414. Ceir piler triongl yr OS ger y copa. Mae'n un o fynyddoedd uchaf de'r Ucheldir. Saif ar ochor ogledd i Loch Tay. Mae yma lawer iawn o olion Celtaidd gan gynnwys gwaith Celf wedi'i naddu i rai o'r creigiau.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon dros 610m
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Batri lithiwm-ion mewn Nissan Leaf
Batri ar gyfer Ffôn clyfar Nokia 3310
Math arbennig o fatri y gellir ei ailwefru ydy **batri lithiwm-ion** (a enwir hefyd yn **Li-ion battery** neu **LIB**). Ynddo, mae'r ionau'n symud o'r electrod negatif i'r electrod positif wrth ddadlwytho'i bwer ac wrth iddo gael ei drydanu. Mae'r ionau hyn yn medru mynd a dod o fewn yr haenau, yn wahanol iawn i'r lithiwm a ddefnyddir mewn batris na ellir eu haildrydanu. Mae'r electrolyt, sy'n caniatáu symudiadau ionig, a'r ddau electrod yn gyfansoddion cyson, yn ddigyfnewid.

Mae'r batri Lithiwm-ion yn eithaf cyffredin mewn dyfeisiau electronig yn y cartref. Dyma un o'r mathau mwyaf poblogaidd ar gyfer offer y gellir eu cludo gan nad ydynt yn colli eu gwefr yn hawdd, pan nad ydynt yn cael eu defnyddio. Cânt hefyd eu defnyddio mewn ceir trydan fel y Nissan Leaf a Tesla. Mae Lithiwm-ion yn prysur ddisodli'r hen fath cyffredin, sef y batri asid, a ddefnyddid mewn cerbydau golff, y lori laeth ayb. A thrwy ddefnyddio'r math newydd hwn, nid oes raid addasu'r cerbyd (na'r offer trydanol) mewn unrhyw fodd.

Hanes
-----

Batri lithiwm-ion, Amgueddfa Autovision, Altlussheim, Germany
Awgrymwyd y syniad o ddefnyddio lithiwm ar ei ben ei hun, fel batri, gan M Stanley Whittingham, darlithydd ym Mhrifysgol Birmingham, tra roedd yn gweithio i gwmni Exxon yn y 1970au.Defnyddiodd Whittingham y metal titanium(IV) swlffid a lithiwm fel electrodau. Ond roedd perygl o'u defnyddio, gan fod lithiwm yn elfen hynod o adweithiol. Mewn amgylchedd o ddydd i ddydd, mae'n llosgi yn yr aer, oherwydd presenoldeb ocsigen a hydrogen. O ganlyniad, symudodd ffocws yr ymchwil oddi wrth lithiwm metalig i lithiwm ar ei ben ei hun.

Datblygiadau
------------

Un o'r datblygiadau mwyaf o ran effeithiolrwydd y batri yw hwnnw a ddaeth o ffatri enfawr Tesla (mewn partneriaeth gyda Panasonic), sef y *Gigafactory* yn Nevada, ffatri 3,200 o erwau a gostiodd y cwmni $5 biliwn. Agorwyd y ffatri'n swyddogol yng Ngorffennaf 2016 er mwyn cynhyrchu batris 30% yn is eu pris na chynt. Datblygwyd y ffatri hefyd ar gyfer cyflenwi batris i'r car Model X a hefyd ar gyfer y pecynau storio trydan cartref (celloedd solar): Powerwall.

Gweler hefyd
------------

* *Powerwall* - uned i'w osod ar wal y garej i wefru car trydan ayb
* Cell danwydd - dyfais sy'n trawsnewid yr egni cemegol o danwydd i drydan; dyfeisiwyd gan y Cymro, William Robert Grove o Abertawe.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Alex Billty. "lithium ion battery". *lithiumbatterychina.com*. lithium battery china. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2022-02-19.
2. ↑  Ballon, Massie Santos (14 Hydref 2008). "*Electrovaya, Tata Motors to make electric Indica*". *cleantech.com*. Cleantech Group. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-05-09. Cyrchwyd 11 Mehefin 2010.
3. ↑  "XXIV.—On chemical analysis by spectrum-observations". *Quarterly Journal of the Chemical Society of London* **13** (3): 270. 1861. doi:10.1039/QJ8611300270.
4. ↑  Gweler y cylchgrawn *Car*; Medi 2016l; Rhif 650; tud 63.
Cerddor ydy **Iwan Benead** neu **Iwan B**, o dras Lydewig. Ganwyd yn ardal Les Lilas o Baris, ar 2 Hydref 1984, yn fab i gerddor proffesiynol, dechreuodd astudio piano a theori cerddorol pan oedd yn 5 oed. Pan oedd yn 9, ymunodd â'r Academi Gerddoriaeth ym Mharis.

Yn 2002, graddiodd ac yn 2004 enillodd radd pellach o 'Paris Atla School of Music'. Yn 2007, enillodd ei ddiploma *3rd cycle* yn yr Academi. Mae wedi bod ar daith ag artistiaid eraill gan chwarae mewn neuaddau cyngerdd megis "7 Lézards," "Le Baiser Salé" a "New Morning". Daw ei deulu'n wreiddol o Lydaw, ac yn 2003 penderfynodd ddysgu Llydaweg. Daeth yn hoff o gerddoriaeth yr iaith a dechreuodd ysgrifennu caneuon; gan ddefnyddio ysbrydoliaeth o fathau cyfoes o gerddoriaeth megis Pop, Rap a Reggae.

Ar 31 Mai 2007 yn Roazhon, enillodd wobr 'dyfodol yr iaith Llydaweg' yn nhrydydd blwyddyn y wobr, yn y categori 'unigolyn preifat'. Deuddydd yn ddiweddarach enillodd y *springboard* cerddorol cyntaf yn Karaez ar *devezh ar brezhoneg* (Llydaweg am 'ddydd yr iaith').
Mae Iwan wedi dechrau gweithio ar ei albwm cyntaf o dan yr enw 'Iwan B'.

Dolenni allanol
---------------

MySpace Iwan B Archifwyd 2009-06-24 yn y Peiriant Wayback.
Roedd **Ivor Wynne Jones** (28 Mawrth 1927 – 1 Ebrill 2007) yn newyddiadurwr Cymreig ac awdur llyfrau ar hanes lleol a hanes Cymru. Treuliodd rhan helaeth ei oes yn Llandudno.

Ganwyd Ivor Wynne Jones yn Allerton, un o faesdrefi Lerpwl. Gwasanaethodd fel paratrwpwr yn yr Ail Ryfel Byd, ac yn nes ymlaen gweithiodd i'r *Forces Broadcasting Service* yn Jeriwsalem. Bu'n bresennol yn yr eisteddfodau a gynhelwyd yng Nghairo, yr Aifft, yn ystod y rhyfel. Ar ôl cyfnod byr fel darlledwr yn Cyprus, dychwelodd i Gymru yn 1948.

Bu Jones yn olygydd y *Caernarvon and Denbigh Herald* ar ôl y rhyfel, cyn ymuno â'r *Daily Post*; cyfranodd i'r papur hwnnw am 52 o flynyddoedd. Daeth yn brif ohebydd tramor y papur, gyda diddordeb arbenig yn y Dwyrain Canol. Am flynyddoedd roedd yn ffigwr adnabyddus a dadleuol yng ngogledd Cymru am ei golofn wythnosol, "*Forthright and Fearless*", a ymddangosai hyd at ddau fis cyn ei farwolaeth. Fel Tori rhonc, a'i amharodrwydd i siarad Cymraeg er ei fod yn rhugl yn yr iaith, cododd wrychyn sawl un trwy ei feirniadaeth o genedlaetholdeb Cymreig. "Dyn y sefydliad" oedd o ar sawl ystyr, ond condemniai'n hallt Rhyfel Irac ac ymlyniad llywodraeth Prydain wrth bolisïau'r Unol Daleithiau yn ogystal.

Bu'n un o sefydlwyr Opera Cenedlaethol Cymru yn 1957.

Roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Lewis Carroll, a chyhoeddodd lyfr ar gysylltiadau awdur *Alice's Adventures in Wonderland* ag ardal Llandudno. Ymhlith ei lyfrau eraill ceir hanes lleol darluniedig Llandudno a Bae Colwyn a chyfrol ar hanes diwydiant llechi Cymru (bu'n un o gyfarwyddwyr Chwarel Llechwedd, Blaenau Ffestiniog). Ysgrifennodd sawl cyfrol ar Gymru a'r Ail Ryfel Byd yn ogystal.

Bu farw ar 1 Ebrill 2007 ar ôl bod yn wael am rai misoedd ym Mae Colwyn.

Llyfrau
-------

* *The Order of St John in Wales*
* *U-boat rendezvous at Llandudno*
* *America's Secret War in Welsh Waters*
* *Llandudno Regina, the Queen of Welsh Resorts* (1973)
* *Shipwrecks of North Wales* (1973; 1986)
* *The Llechwedd Strike of 1893* (1993)
* *Colwyn Bay: a Brief History* (1995)
* *Gold, Frankincense and Manure* (1997)
* *Alice's Welsh Wonderland* (1999)
* *Hitler’s Celtic Echo*
* *Victorian Slate Mining* (2003)

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Teyrnged Archifwyd 2011-05-17 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) BBC Wales

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 117064055
* LCCN: n50039992
* ISNI: 0000 0000 8327 4680
* SUDOC: 081893582

 |
Baner Biaffra
Gwladwriaeth a ffurfiwyd trwy ymwahanu oddi wrth Nigeria yn 1967 oedd **Gweriniaeth Biaffra**. Bu mewn bodolaeth hyd Ionawr 1970, pan roddwyd diwedd arni gan fuddugoliaeth lluoedd arfog Nigeria yn Rhyfel Cartref Nigeria.

Ffurfiwyd gwladwriaeth Biaffra yn ne-ddwyrain Nigeria, yn bennaf gan aelodau llwyth yr Igboaid. Roedd hyn yn ganlyniad anghydfod ar seiliau economaidd, diwylliannol a chrefyddol rhwng grwpiau ethnig Nigeria. Ar 30 Mai, 1967, cyhoeddodd Chukwuemeka Odumegwu Ojukwu, llywodraethwr milwrol Rhanbarth Dwyreiniol Nigeria, fod y rhanbarth o hynny ymlaen yn wladwriaeth annibynnol dan yr enw Biaffra.

Cydnabyddwyd Biaffra fel gwlad annibynnol gan lywodraethau Gabon, Haïti, Arfordir Ifori, Tansanïa a Sambia. Cawsant gymorth gan Israel, Ffrainc, Portiwgal, Rhodesia, De Affrica a'r Fatican.

Ymateb llywodraeth Nigeria oedd ymdrech filwrol i ad-uno'r wlad. Wrth i sefyllfa filwrol Biaffra waethygu yn 1969, dechreuodd newyn yno. Credir i dros filiwn o bobl farw yn y rhyfel neu o newyn. Bu'r digwyddiadau yma yn sbardun i greu y mudiad dyngarol rhyngwladol Médecins Sans Frontières ("Doctoriaid heb Ffîn").

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, "Biafra".
Deuawd cerddoriaeth boblogaidd Gymraeg oedd **Iwcs a Doyle**.

Cefndir
-------

Ffurfiodd Iwan Roberts, a John Doyle, y deuawd Iwcs a Doyle ym 1996. Ar y pryd, roedd Iwcs yn gweithio fel actor, a John Doyle yn gweithio fel adeiladwr a cherddor rhan-amser. Penderfynasant ymgeisio yn y gystadleuaeth *Cân i Gymru* ym Mawrth 1996, a daethant yn fuddugol yn y gystadleuaeth gyda’r gân *Cerrig yr Afon*.

Albwm a gigiau
--------------

Ar sail eu llwyddiant yn ngystadleuaeth Cân i Gymru, penderfynnwyd recordio albwm o ganeuon Iwcs a Doyle, a rhyddhawyd *Edrychiad Cynta'* ym 1997. Bu’r albwm yn llwyddiant ysgubol yn "Siart Cytgord" Radio Cymru a threuliodd hi dros flwyddyn yn rhif un, sy’n gwneud yr albwm hon yr albwm fwyaf llwyddiannus erioed yng Nghymru, ar ôl *Mwng* gan y Super Furry Animals. Enwyd Iwcs a Doyle fel band mwyaf addawol Cymru yn Eisteddfod Genedlaethol Y Bala ym 1997. Teithiodd a gigiodd y deuawd lawer rhwng 1996-1998 gan berfformio mewn theatrau a thafarndai ar hyd a lled Cymru. Mae'n bosib mai un o'u gigiau gorau oedd pan wnaethant berfformio fel un o'r prif actiau yn Sesiwn Fawr Dolgellau 1997 a 1998.

Nodweddir eu cerddoriaeth gan arddull acwstic werinol a pop gyda darnau gitâr cofiadwy gan John Doyle, oedd yn aml yn ymestyn yn achlysurol i arddull funk.

Disgograffiaeth
---------------

### Albwm

* *Edrychiad Cynta'* - Sain 2147, 1997

### Recordiau eraill

* *Tri Degawd Sain* (CD Aml-gyfranog)(Clywed Sŵn) (Sain SCD2230)
* *Ram Jam Sadwrn* (CD Aml-gyfranog)(Da Iawn) (Sain)
* *Gwlad i Mi, Cyfrol 2* (CD Aml-gyfranog)(Ffydd y Crydd)(Sain SCD2166)
* *Gwlad i Mi, Cyfrol 2* (CD Aml-gyfranog)(Clywed Sŵn)(Sain SCD2166)

### Sesiynau byw ar Radio Cymru

* Lost Boys (Sesiwn Radio Cymru, 1998)
* Mama (Sesiwn Radio Cymru, 1998)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan S4C

Dolenni allanol
---------------

* Caneuon Iwcs a Doyle ar iTunes
* Gwybodaeth am Iwcs a Doyle ar wefan Curiad
Etholaeth seneddol yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Birmingham Erdington**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Birmingham Erdington yn BirminghamEtholaeth Birmingham Erdington yn Birmingham
* Birmingham yn LloegrBirmingham yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1918. Fe'i diddymwyd ym 1955 ac ailsefydlwyd ym 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1918–1929: Arthur Steel-Maitland (Ceidwadol)
* 1929–1931: Charles Simmons (Llafur)
* 1931–1936: John Eales (Ceidwadol)
* 1936–1945: John Cecil-Wright (Ceidwadol)
* 1945–1955: Julius Silverman (Llafur)
* 1955: *diddymwyd yr etholaeth*
* 1974–1983: Julius Silverman (Llafur)
* 1983–2001: Robin Corbett (Llafur)
* 2001–2010: Siôn Simon (Llafur)
* 2010–2022: Jack Dromey (Llafur)
* 2022–presennol: Paulette Hamilton (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Gwleidydd Cirgistanaidd yw **Kurmanbek Saliyevich Bakiyev** (Cirgiseg: Курманбек Сали уулу Бакиев (Kurmanbek Sali Uulu Bakiev), Rwseg: Курманбек Салиевич Бакиев; ganed 1 Awst 1949) a fu'n Arlywydd Cirgistan o 2005 i 2010.

Bywyd cynnar a phroffesiynol (1949–90)
--------------------------------------

Ganed ym mhentref Masadan (bellach Teyyit) yn Rhanbarth Jalal-Abad, yng Ngweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Cirgisia, un o weriniaethau'r Undeb Sofietaidd. Derbyniodd ei radd o Sefydliad Polytechnig Kuybyshev ym 1972, ac yno cyfarfu â'i wraig Rwsiaidd, Tatyana Vasilyevna Bakiyeva. Cychwynnodd ar ei yrfa yn beiriannydd trydanol ym mhwerdy Maslennikov yn Kuybyshev cyn iddo ymuno â Byddin yr Undeb Sofietaidd. Dychwelodd i Jalal-Abad gyda'i theulu ym 1979 i weithio mewn gorsaf drydan leol nes 1990.

Gyrfa wleidyddol gynnar (1990–2005)
-----------------------------------

Ym 1990 fe'i etholwyd yn brif ysgrifennydd i gyngor tref Kok-Yangak. Yn ddiweddarach fe wasanaethodd yn llywodraethwr ar ranbarthau Jalal-Abad (1992?) a Chuy (1997?).

Penodwyd Bakiyev yn Brif Weinidog Cirgistan gan yr Arlywydd Askar Akayev yn Rhagfyr 2000. Bu'n rhaid iddo ymddiswyddo ar 22 Mai 2002 yn sgil ymateb treisgar gan yr awdurdodau yn erbyn rali wleidyddol yn ardal Aksy yn Jalal-Abad ym Mawrth. Yn ôl pob sôn, gofynnodd Bakiyev i ddychwelyd i'w hen swydd yn llywodraethwr Chuy, ond cafodd ei wrthod gan yr arlywydd.

Etholwyd Bakiyev i siambr is y senedd genedlaethol yn Hydref 2002, ac ymunodd â charfan o ganolbleidwyr yn ymgyrchu dros ddiddordebau'r rhanbarthau. Ym Medi 2004 penodwyd Bakiyev yn arweinydd Mudiad Pobl Cirgistan.

Arlywyddiaeth (2005–10)
-----------------------

Yn sgil protestiadau ar raddfa eang yn erbyn y llywodraeth ym Mawrth 2005, a elwir "y Chwyldro Tiwlip", ffoes yr Arlywydd Akayev a'r Prif Weinidog Nikolay Tanayev o'r wlad. Penodwyd Bakiyev yn arlywydd dros dro.

Yn sgil terfysgoedd a phrotestiadau yn Ebrill 2010, wnaeth Bakiyev ffoi'r wlad ac ymddiswyddo.

Alltudiaeth (2010–)
-------------------

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Kurmanbek Bakiyev. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 12 Medi 2020.
2. 1 2 3  (Saesneg) "Profile: Kurmanbek Bakiyev", BBC (29 Ebrill 2010). Adalwyd ar 12 Medi 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 31426200
* LCCN: n2006050012
* ISNI: 0000 0000 4070 6906
* GND: 1163125946

 |
{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/Nodyn:Taxonomy/Billbergia|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} 

Rhywogaeth o blanhigyn blodeuol yn y genws *Billbergia* yw ***Billbergia meyeri***. Mae'r rhywogaeth hon yn frodorol i Bolivia a Brasil .

Cyfeiriadau
-----------

* Krömer, Thorsten; Kessler, Michael; Holst, Bruce K.; Luther, Harry E.; Gouda, Eric J.; Ibisch, Pierre L.; Till, Walter; Vásquez, Roberto (1 October 1999). "Checklist of Bolivian Bromeliaceae with Notes on Species Distribution and Levels of Endemism" (yn en). *Selbyana* **20** (2): 201–223. ISSN 2689-0682. JSTOR 41760025. .
* Martinelli, Gustavo; Vieira, Cláudia Magalhães; Gonzalez, Marcos; Leitman, Paula; Piratininga, Andréa; Costa, Andrea Ferreira da; Forzza, Rafaela Campostrini (January 2008). "Bromeliaceae da Mata Atlântica Brasileira: lista de espécies, distribuição e conservação" (yn pt-BR). *Rodriguésia* **59** (1): 209–258. doi:10.1590/2175-7860200859114. JSTOR 23499386.
Etholaeth seneddol yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Birmingham Ladywood**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Birmingham Ladywood yn BirminghamEtholaeth Birmingham Ladywood yn Birmingham
* Birmingham yn LloegrBirmingham yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1918.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1918–1929: Neville Chamberlain (Unoliaethol)
* 1929–1931: Wilfrid Whiteley (Llafur)
* 1931–1945: Geoffrey Lloyd (Unoliaethol)
* 1945–1969: Victor Yates (Llafur)
* 1969–1979: Wallace Lawler (Rhyddfrydol)
* 1970–1974: Doris Fisher (Llafur)
* 1974–1977: Brian Walden (Llafur)
* 1977–1983: John Sever (Llafur)
* 1983–2010: Clare Short (Llafur, wedyn Annibynnwr)
* 2010–presennol: Shabana Mahmood (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest