Stryt Fawr, Wrecsam - ochr y de

Prif stryd yng nghanol Wrecsam sydd wedi bod yn lleoliad i nifer fawr o adeiladau hanesyddol yw'r **Stryt Fawr**. Yn yr ardal mae'r gair *strŷt* yn cael ei ddefnyddio yn lle *stryd*.

Lleoliad
--------

Stryt Fawr, Wrecsam - ochr y gogledd
Mae'r Stryt Fawr yn rhedeg yn gyfochrog ag Eglwys San Silyn, o'r groesffordd gyda Stryt yr Hôb (stryd fasnachol arall), Stryt yr Eglwys (sy'n rhedeg i giât mynwent yr eglwys) ac Allt y Dref, a oedd yn disgyn i afon Gwenfro, sydd erbyn heddiw wedi ei gorchuddio yng nghanol y ddinas.

Mae'r Stryt Fawr â chysylltiad hefyd â Rhes y Deml, lôn sy'n rhedeg wrth ochr mynwent yr eglwys, drwy arcêd siopa Arcêd Owrtyn.

Mae'r olygfa ar hyd y stryd yn cael ei dominyddu gan westy'r Wynnstay Arms, sy'n sefyll ym mhen pellaf y stryd, ar Stryt Yorke.

Hanes
-----

Mae'r Stryt Fawr yn rhan o galon ganoloesol y ddinas. Parhaodd y stryd yn brif stryd fasnachol dros y canrifoedd, gyda stondinau marchnad, tafarnau a thai masnachwyr. Mae’r eiddo ar hyd Allt y Dref a’r Stryt Fawr wedi eu hadeiladu ar leiniau bwrdeisiwr cul hir, o bosibl o darddiad canoloesol. Yn 1848 gosodwyd palmant ar y Stryt Fawr a Stryt yr Hôb ac adeiladwyd Marchnad y Cigyddion ar y Stryt Fawr yn yr un flwyddyn.

Heddiw
------

Mae'r Stryt Fawr wedi cadw nifer fawr o'i hadeiladau tri llawr yn bennaf o’r 18fed a’r 19eg ganrif, yn enwedig ar ei hochr deheuol. Mae'r adeiladau mwyaf trawiadol yn cynnwys: 

* Rhif 10: Marchnad y Cigyddion (1848)
* Rhifau 14-15: adeilad y Banc Gogledd a Deheudir Cymru (1910/12)
* Rhif 29: adeilad Provincial Welsh Insurance (1861)
* Rhif 33: cyn Fanc Martins
* Rhif 35: tafarndy'r Royal Oak
* Rhif 43: cyn Fanc Cynilion Ymddiriedolwyr.

Mae canolbwynt masnachol y ddinas wedi symud i ganolfan siopa Dôl yr Eryrod y tu ôl i'r Wynnstay Arms ac mae'r stryd wedi dod yn galon bywyd nos y ddinas, gyda nifer o fariau, bwytai a thafarndai. Eer enghraifft, mae adeiladau'r Banc Gogledd a Deheudir Cymru, Provincial Welsh Insurance a Banc Cynilion Ymddiriedolwyr yn cael eu defnyddio bellach fel tafarnau.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Irish, Sandra. "Spatial patterns in the small town in the nineteenth century - a case study of Wrexham" (PDF). *Prifysgol Aberystwyth*. Cyrchwyd 14 June 2022.
2. 1 2  "Cynllun Asesu a Rheoli Nodweddion Ardal Gadwraeth Canol Tref Wrecsam" (PDF). *Wrexham.gov.uk*. Cyrchwyd 16 June 2022.
3. ↑  Hainsworth, John. "Butcher's Market, Wrexham". *Thomas Penson.org*. Cyrchwyd 14 June 2022.
4. ↑  "North and South Wales Bank, 14-15 High Street, Wrexham". *Coflein*. Cyrchwyd 14 June 2022.
5. ↑  "High Street 29, Wrexham". *Coflein*. Cyrchwyd 14 June 2022.
6. ↑  "No 33 (Previously Listed as No 32) High Street, S Side, Clwyd, Offa, Wrexham". *British Listed Buildings*. Cyrchwyd 8 Rhagfyr 2022.
7. ↑  "Royal Oak Public House, Formerly The Embassey, High Street, Wrexham". *Coflein*. Cyrchwyd 14 Rhagfyr 2022.
8. ↑  "Trustee Savings Bank, Offa, Wrexham". *British Listed Buildings*. Cyrchwyd 8 Rhagfyr 2022.

Oriel
-----

* Marchnad y Cigyddion - Stryt Fawr, ochr y gogledd
* Stryt Fawr, Wrecsam - ochr y de (tuag at Stryt yr Eglwys)
* Stryt Fawr, Wrecsam - ochr y de (tafarn y Royal Oak)
* Rhif 29, Stryt Fawr - hen adeilad Provincial Welsh InsuranceRhif 29, Stryt Fawr - hen adeilad Provincial Welsh Insurance
* Marchnad y Cigyddion - yr arwydd dros y fynedfa ar y Stryt FawrMarchnad y Cigyddion - yr arwydd dros y fynedfa ar y Stryt Fawr
* rhifau 14-15 – hen fanc Midland (wedi'i adeiladu tua 1910)rhifau 14-15 – hen fanc Midland (wedi'i adeiladu tua 1910)
* Tafarndy'r Golden Lion, Rhifau 12-13Tafarndy'r Golden Lion, Rhifau 12-13
* Rhif 33, hen fanc MartinsRhif 33, hen fanc Martins