Y llythrennau Ogham

lleoliad cerrig ogham ac ysgrifen eraill arnynt yng Nghymru.
Llythrennau Ogam o *Lyfr Ballymote* (1390)
Roedd **Ogam** neu **Ogham** yn sgript a ddefnyddid o'r 4g hyd y 10g, i ysgrifennu Gwyddeleg yn bennaf.

Mae'r arysgrifau Ogam "clasurol" i'w cael yn Iwerddon, Cymru, Yr Alban ac Ynys Manaw, gydag ychydig yn Lloegr, a'r mwyafrif yn dyddio o'r bumed a'r chweched ganrif. Maent wedi eu hysgrifennu mewn Hen Wyddeleg, ond gan mai enwau personau yn unig yw llawer o'r arysgrifau, nid oes modd cael llawer o wybodaeth ieithyddol ohonynt.

Credir fod y sgript wedi ei dyfeisio tua diwedd y 4g neu ddechrau'r bumed, efallai gan Gristionogion cynnar yn ne Iwerddon, lle mae arysgrifau ogam yn arbennig o niferus yn y siroedd arfordirol o Kerry hyd Waterford. Awgrym arall yw'i fod y sgript a ddyfeisiwyd gan Wyddelod yn byw yng Nghymru yn y 4g, oedd wedi dod i gysylltiad â'r wyddor Ladin. Yn yr Alban mae nifer o arysgrifau Ogham na wyddir beth yw eu hiaith; mae'n bosibl bod nifer ohonynt yn enghreifftiau o Bicteg, iaith y Pictiaid, ac yn ddiweddarach na'r enghreifftiau Cymreig a Gwyddelig. Yn ôl chwedlau Iwerddon, dyfeisiwyd Ogam, a'r iaith Wyddeleg, yn fuan ar ôl cwymp Tŵr Babel.

Ffurfir y llythrennau gan linellau, un ai ar ymyl carreg neu ar draws llinell syth wedi ei thorri yn y garreg. Darllenir o'r ochr chwith ar waelod y garreg. Mae'r wyddor yn cynnwys ugain llythyren (*feda*), wedi eu trefnu yn bedair cyfres (*aicmí*).

Yng Nghymru mae'r mwyafrif mawr o'r arysgrifau Ogam yn y de-orllewin, lle'r oedd poblogaeth Wyddelig sylweddol yn y cyfnod yma. Maent yn llawer prinnach tu allan i'r ardal yma, ond ceir grŵp ohonynt yn nhiriogaeth hen deyrnas Brycheiniog ac ambell un yn y gogledd, er enghraifft un gerllaw Bryncir yng Ngwynedd, sy'n ddwyieithog, Ogam a Lladin.

Llythrennau
-----------

Dyma rai o enwau'r llythrennau Ogam a'u hystyron:

* **Beith**, Hen Wyddeleg **Beithe** : "bedwen".
* **Luis**, Hen Wyddeleg **Luis** efallai "llysien" neu "llosg".
* **Fearn**, Hen Wyddeleg **Fern** : "gwernen" (*\*wernā* mewn Gwyddeleg Gyntefig).
* **Sail**, Hen Wyddeleg **Sail** : "helygen"*.*
* **Nion**, Hen Wyddeleg **Nin** : efallai "fforch" neu "nen".
* **Uath**, Hen Wyddeleg **Úath** : efallai "ofn, arswyd" neu "aeth".
* **Dair**, Hen Wyddeleg **Dair** : "derwen".
* **Tinne**, Hen Wyddeleg **Tinne** : efallai "bar o fetel".
* **Coll**, Hen Wyddeleg **Coll** : "collen".
* **Ceirt**, Hen Wyddeleg **Cert** : "perth".
* **Muin**, Hen Wyddeleg **Muin**: efallai "gwddw" neu "ystryw" neu "mwynder".
* **Gort**, Hen Wyddeleg **Gort** : "cae".
* **nGéadal**, Hen Wyddeleg **Gétal** efallai "lladd"
* **Straif**, Hen Wyddeleg **Straiph** : swlffwr.
* **Ruis**, Hen Wyddeleg **Ruis** : "coch".
* **Ailm**, Hen Wyddeleg **Ailm** : ansicr, efallai "pinwydden".
* **Onn**, Hen Wyddeleg **Onn** : "onnen".
* **Úr**, Hen Wyddeleg **Úr** :"pridd".
* **Eadhadh**, Hen Wyddeleg **Edad** : ansicr.
* **Iodhadh**, Hen Wyddeleg **Idad** : efallai "ywen".

Y Forfeda
---------

Llythrennau'r *Forfeda*
Ceir hefyd pum llythyren ychwanegol, sef y *Forfeda*, sy'n gyfyngedig i lawysgrifau cyfnod yr Hen Wyddeleg megis *Auraicept na n-Éces*, *De dúilib feda* a *Lebor Ogaim*, rhyw saith canrif ar ôl uchafbwynt y defnydd o Ogam.

* **Eabhadh**, Hen Wyddeleg **Ebhadh**: "aethnen".
* **Ór**: "aur".
* **Uilleann**, Hen Wyddeleg **Uilleand**: "elin".
* **Pín**, wedyn **Ifín**, Hen Wyddeleg **Iphin**: ansicr.
* **Eamhancholl**: "gefell collen"

Cerrig ogham Cymru
------------------

* Ynys BŷrYnys Bŷr
* CilgerranCilgerran
* Cerrig ogham ClydauCerrig ogham Clydau
* Casnewydd BachCasnewydd Bach
* Carreg Sagranws, LlandudochCarreg Sagranws, Llandudoch
* DefynnogDefynnog

Darllen pellach
---------------

* Damian McManus, *A Guide to Ogam* (An Sagart, Coleg Padrig Sant, Maynooth, 1997). Astudiaeth academaidd drylwyr gyda llyfryddiaeth lawn.