recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae'r ddau drionglau ar y chwith yn gyfath, tra bod y trydydd yn debyg iddynt, ond nid yn gyfath, gan nad yw yr un maint. Nid yw'r triongl ar y dde yn debyg nac yn gyfath ag unrhyw un o'r lleill.
Mewn geometreg, mae dau siâp neu wrthrych yn **gyfath** os oes ganddynt yr un siâp a maint, neu os oes gan y naill yr un siâp a maint â drychddelwedd y llall. Yn ymarferol, mae'r gair 'hafal' yn perthyn yn agos iawn i 'gyfathiant' ac yn aml yn cael ei ddefnyddio yn ei le. Mae'n air cyfansawdd sy'n dod o'r geiriau 'cyf' (hafal) + 'math', h.y. "yr un fath".

Yn fwy ffurfiol, fe ddywedir fod dau set o bwyntiau'n 'gyfath' os a dim ond os y gellir trawsnewid y naill gan isometreg h.y. drwy symudiadau anhyblyg trosiad (*translation*), tro (*rotation*) ac adlewyrchiad. Ni chaniateir chwyddo / ailfeintio. Yn ymarferol, gellir ystyried dau siâp wedi eu torri allan o bapur; mae'r ddau siâp yn gyfath os ydynt yn cyfateb yn union, y naill uwchben y llall, gyda'u pwyntiau yn yr union yr un lle. Caniateir troi'r papur drosodd.

Mewn geometreg sylfaenol, defnyddir y gair 'cyfath' fel a ganlyn.

* llinellau cyfath - llinell o'r un hyd
* onglau cyfath - dwy ongl o'r un maint (hy o'r un gradd)
* cylchoedd cyfath - dau gylch gyda'r diametrau o'r un hyd.

Trionglau cyfath
----------------

Dywedir fod dau driongl yn "gyfath" os yw eu hochrau cyfatebol o'r un hyd, a bod eu honglau cyfatebol yn hafal.

Os yw triongl ABC yn gyfath i driongl DEF, yna gellir nodi eu perthynas fel:

{\displaystyle \triangle \mathrm {ABC} \cong \triangle \mathrm {DEF} .}

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Clapham, C.; Nicholson, J. (2009). "Oxford Concise Dictionary of Mathematics, Congruent Figures" (PDF). Addison-Wesley. t. 167. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 29 Hydref 2013. Cyrchwyd 2 Mehefin 2017. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
Mae **Cymrodoriaeth y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol (FRGS)** yn Gymrodoriaeth fawreddog a roddir gan y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol (RGS) sy'n agored i'r rhai dros 21  oed a all ddangos:

* Ymgysylltiad digonol â daearyddiaeth neu bwnc cysylltiedig trwy gyhoeddiadau, ymchwil neu brofiad proffesiynol.
* O leiaf bum mlynedd o ymrwymiad parhaus i'r Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol fel Aelod Cyffredin.

Rhaid i ymgeiswyr ar gyfer cymrodoriaeth gael eu cynnig a'u heilio gan gymrodor cyfredol oni bai eu bod yn meddu ar swyddi addysgu neu ymchwil mewn addysg uwch. [2]

Mae'r cymrodyr presennol yn cynnwys Michael Palin, Josh Bernstein, a Joanna Lumley. Mae cyn cymrodyr yn cynnwys Ernest Shackleton, E. G. Bowen, Trystan Edwards, George Everest, Alfred Russel Wallace, Richard Charles Mayne a llawer o ymchwilwyr a daearyddwyr nodedig eraill.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Royal Geographical Society (with IBG): the heart of geography". *Rgs.org*. Cyrchwyd 2016-12-11.
2. ↑  "Fellowship". *Rgs.org*. Cyrchwyd 2016-12-11.
Llyn ar Ynys Môn yw **Llyn Garreg-lwyd**. Mae'r llyn a'r corsdir gwlybog o'i gwmpas wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 19 Mai 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 17.74 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae **Llyn Hanmer** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 16 Medi 1994 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 54.33 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys bychan** (enw gwyddonol: *Jungermannia pumila*; enw Saesneg: *dwarf flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru. Mae J. pumila yn debyg o ran maint ac ymddangosiad i Llabedlys gwyrdd tywyll (*J. atrovirens*): planhigyn bach i ganolig ei faint gyda'r coesynnau yn 0.5–2 mm o led. Fel arfer mae'n blanhigyn gwyrdd bychan gyda dail hyd at 1 mm o led.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

Mae *J. pumila* yn debyg o ran maint ac ymddangosiad i J. atrovirens: planhigyn bach i ganolig ei faint (egin 0.5–2 mm o led), fel arfer yn blanhigyn gwyrdd dingi gyda dail hyd at 1 mm o led a hir.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys bychan** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Lasiocampidae yn urdd y Lepidoptera yw **llabed**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **llabedau**; yr enw Saesneg yw *Lappet*, a'r enw gwyddonol yw *Gastropacha quercifolia*. Mae i'w ganfod yn Ewrop ac yng ngogledd a dwyrain Asia.

Darlun gan John Curtis, allan o *British Entomology*, Cyfrol 5
Mae lled y ddwy adain rhwng 50–90 mm. Mae'r fenyw yn fwy na'r gwryw. Ehedant rhwng Mehefin a Gorffennaf, yn ddibynol ar y lleoliad.

Bwyd
----

Prif fwyd y siani flewog ydy *Crataegus*, *Prunus spinosa*, Helygen a Derwen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r llabed yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys hirddail** (enw gwyddonol: *Liochlaena lanceolata*; enw Saesneg: *long-leaved flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ond fe'i ceir mewn rhai gwledydd yn Ewrop ac o dde Alaska i lawr i Califfornia, Idaho, Montana, ac Utah, ac mae'n gyffredin iawn o Labrador a Newfoundland i'r de i Georgia, i'r gorllewin trwy Tennessee a Kentucky i Illinois, Kansas, a Minnesota.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys hirddail** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  explorer.natureserve.org; adalwyd 25 Medi 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Llyn bychan yn ne Gwynedd yw **Llyn Hafod-y-llyn** (*Hafod-y-llyn* yn unig ar y map Arolwg Ordnans). Fe'i lleolir tua 2 filltir i'r de-orllewin o Harlech yn ardal Ardudwy, Meirionnydd. Uchder: 450 troedfedd.

Llyn Hafod-y-llyn
Saif y llyn hwn mewn ardal o fryniau isel sy'n rhan o fraich allanol y Rhinogydd ger arfordir Bae Ceredigion. O ben deheuol y llyn mae ffrwd yn llifo i gyfeiriad y de-orllewin i lifo i Afon Artro ger ei haber wrth ymyl Llandanwg.

Chwedl
------

Yn ôl y chwedl ganoloesol, daeth y Forwyn Fair ar ymweliad i Gymru gan lanio yn Llanfair; codwyd eglwys Llanfair ar y man lle glaniodd hi. Cerddodd Mair i'r llyn gyda'i morwynion. Ar ei ffordd yno penliniodd i yfed o ffrwd; gadwyd olion ei phengliniau ar y graig a ffrydiodd ffynnon o'r ddaear oedd â rhinweddau iachaol.

Pan gyrhaeddodd Mair y llyn ymdrochodd ei morwynion ynddo a byth ers hynny mae'r alaw (lili'r dŵr) wedi tyfu yno a chafwyd y llyn yr enw "Llyn yr Alaw".

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Map OS 1:50,000 Landranger 124 Dolgellau.
2. 1 2  Frank Ward, *The Lakes of Wales* (Herbert Jenkins, Llundain, 1931), tud. 144.
Paentiad o gynulliad Cyngor Cyntaf y Fatican (tua 1870).
Cyngor eglwysig gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig oedd **Cyngor Cyntaf y Fatican** (Lladin: *Concilium Vaticanum Primum*) a gafodd ei alw ynghyd ar 29 Mehefin 1868 gan y Pab Piws IX, ar ôl cyfnod o gynllunio a pharatoi ers 6 Rhagfyr 1864. Agorodd y cyngor ar 8 Rhagfyr 1869 a daeth i ben ar 20 Hydref 1870. Hwn oedd ugeinfed cyngor yr Eglwys Gatholig, y cyngor cyntaf ers Cyngor Trent (1545–63) tri chan mlynedd ynghynt, a'r unig gyngor eglwysig i'w gynnal ym Masilica Sant Pedr yn Ninas y Fatican nes Ail Gyngor y Fatican (1962–5).

Cafodd y cyngor ei drefnu er mwyn ymdrin â'r problemau a dadleuon crefyddol o ganlyniad i ddylanwad rhesymoliaeth, rhyddfrydiaeth, a materoliaeth. Yn ogystal, ei bwrpas oedd i ddiffinio'r athrawiaeth Catholig parthed Eglwys Crist. Trafododd y cynulliad a chytunodd ar ddau gyfansoddiad: Cyfansoddiad Dogmataidd y Ffydd Gatholig, a Chyfansoddiad Dogmataidd Cyntaf Eglwys Crist, sy'n ymwneud â goruchafiaeth ac anffaeledigrwydd y Pab.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) "Vatican Council" yn y *Catholic Encyclopedia* (1913). Adalwyd ar Wicidestun Saesneg ar 1 Ionawr 2017.
2. 1 2  (Saesneg) First Vatican Council. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 1 Ionawr 2017.
3. 1 2  (Saesneg) Dogfennau Cyngor Cyntaf y Fatican ar wefan EWTN. Adalwyd ar 1 Ionawr 2017.
Mae **llabed y glust ddynol** (*lobulus auriculae*) wedi'i gyfansoddi o feinweoedd cysylltiol areolaidd a blongog, sydd a llai o gadernid ac elastigedd gweddill godre'r glust (strwythur allanol y glust). Mewn rhai achosion, mae rhan isaf y llabed wedi'i chysylltu ag ochr y wyneb. Gan nad yw llabed y glust yn cynnwys cartilag mae ganddo gyflenwad mawr o waed a gall helpu i gynhesu'r glust a chadw cydbwysedd. Fodd bynnag, nid yw llabedau'r glust yn cael eu hystyried o unrhyw ddefnydd biolegol arwyddocaol. Mae'r llabed yn cynnwys nifer o derfynau nerf, ac i rai pobl yn barth nwydus.

Yn ei lyfr The Naked Ape (1967), cyflwynodd y swolegydd Desmond Morris y ddamcaniaeth bod y llabedau wedi datblygu fel parth nwydus ychwanegol er mwyn hwyluso'r rhywioldeb estynnol oedd yn angenrheidiol yn esblygiad paru unweddog rhwng bodau dynol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Steinberg, Avraham (2003). Encyclopedia of Jewish Medical Ethics: a Compilation of Jewish Medical Law on All Topics of Medical Interest. Jerusalem: Feldheim Publishers. p. 350. ISBN 1583305920.
2. ↑  Popelka (31 August 1999). "Re:Why do we have earlobes, what are they for, since when?". MadSci Network. Cyrchwyd 16 July 2015.
3. ↑  Desmond Morris *The Naked Ape: A Zoologist's Study of the Human Animal* (Hardback: ISBN 0-07-043174-4; Reprint: ISBN 0-385-33430-3) Jonathan Cape, 1967. Chapter 2, page 59 of Corgi paperback ed
Ystyr y gair **marwnad** yn llenyddiaeth Gymraeg yw 'galargan, cerdd yn mynegi galar am berson marw' (*marw* 'marwolaeth' + *nad* 'cri, llef'). Cytras yw'r gair Llydaweg *marvnad* a'r Hen Wyddeleg *marbnad*. Er y gellir ei ddefnyddio i gyfieithu'r gair Saesneg *elegy* neu *lament*, mae'n ffurf arbennig yn y Traddodiad Barddol Cymraeg.

Mae'n ffurf lenyddol hen iawn, ac yn deillio yn ôl pob tebyg o swyddogaeth y beirdd Celtaidd. Ceir sawl ffurf, e.e. 'awdl farwnad', 'cywydd marwnad', 'englynion marwnad', ac ati. Mae'n perthyn i'r canu mawl neu foliant. Ceir nifer o enghreifftiau yng ngwaith Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr.

Gellid canu marwnad i anifail hefyd. Mae gan y bardd enwog Cynddelw Brydydd Mawr 'Farwnad i'w geiliog ei hun', er enghraifft. Yn ddiweddarach roedd rhai o'r cywyddwyr yn hoff o gael tipyn o hwyl ar draul cyd-fardd trwy ganu marwnad ffug ddoniol iddo. Ond ceir sawl enghraifft o farwnadau go-iawn i fardd marw yn ogystal, e.e. gan Cynddelw eto i Fleddyn Fardd.

Rhai marwnadau enwog
--------------------

* *Marwnad Gruffudd ap Cynan*, Meilyr Brydydd
* *Marwnad Dygynnelw*, gan Cynddelw Brydydd Mawr i'w fab ifanc
* *Marwnad Llywelyn ap Gruffudd*, Gruffudd ab Yr Ynad Coch
* *Marwnad Ifor a Nest*, gan Dafydd ap Gwilym i Ifor Hael a'i wraig
* *Marwnad Lleucu Llwyd*, gan Llywelyn Goch ap Meurig Hen i'w gariad
* *Marwnad Meibion Tudur Fychan*, gan Iolo Goch
* *Marwnad Tomas ap Rhys o'r Tywyn*, gan Dafydd Nanmor i'w noddwr
* *Marwnad Syr John Edward Lloyd*, gan Saunders Lewis i'r hanesydd

Marwnadau cellweirus
--------------------

Mae'r hen bennill hwn yn enghraifft o fardd a'i dafod yn ei foch:

Yma'n gorwedd yn y clai
Mae Modryb Sian o'r Hafod,
Yr hon yr Wythfed dydd o Fai
Ddechreuodd ddal ei thafod.

Gweler hefyd
------------

* Marwysgafn
**Cyngor Cymuned** yw'r cyngor sy'n gyfrifol am gymuned yng Nghymru. Mae'n ffurfio'r haen isaf o lywodraeth leol. Cynrychiolir cynghorau cymuned a thref Cymru gan y corff Un Llais Cymru, a sefydlwyd yn 2004.

Hyd 1974, rhennid Cymru yn blwyfi sifil ar bwrpas llywodraeth leol. Roedd yn rhain wedi eu seilio yn fras ar y plwyfi eglwysig. Dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972 diddymwyd y plwyfi sifil yng Nghymru (adran 20 (6)), ac yn eu lle, rhannwyd y wlad yn 869 o gymunedau (adran 27 o'r Ddeddf).

Gall pob cymuned gael Cyngor Cymuned. Gall Cyngor Cymuned ei alw ei hun yn Gyngor Tref neu'n Gyngor Dinas lle mae hyn yn addas; mae dwy gymuned yn ddinasoedd ar hyn o bryd: Tyddewi a Bangor. Rhennir dinasoedd mwy, megis Caerdydd, yn nifer o gymunedau. Fel rheol, gelwir arweinydd Cyngor Dinas neu Gyngor Tref yn Faer.

Nid oes rhaid i gymuned fod a Chyngor Cymuned; mae poblogaeth rhai cymunedau yn rhy fach i gynnal cyngor. Dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994 gall cymuned ofyn i'r cyngor sir neu gyngor bwrdeistref sirol berthnasol am gael ei grwpio gyda chymunedau eraill er mwyn dod dan un cyngor cymuned ar y cyd, cyn belled a bod y cymunedau i gyd yn yr un sir neu fwrdeistref sirol.

Ceir Cynghorau Cymuned yn yr Alban hefyd, er bod eu pwerau ychydig yn llai na phwerau Cynghorau Cymuned yng Nghymru.

Gweler hefyd
------------

* Un Llais Cymru

Dolenni allanol
---------------

* Map chwiliadwy o gynghorau cymuned a thref Cymru Archifwyd 2009-03-02 yn y Peiriant Wayback.
* Mynegai i bob cyngor cymuned a thref yng Nghymru gyda manylion cysylltu Archifwyd 2009-11-08 yn y Peiriant Wayback.
Mae sfferau adlewyrchol yn cael eu gosod mewn casyn i greu'r 'llygad cath'.
Dyfais adlewyrchol sy'n cael ei roi ar wyneb ffordd er mwyn hybu diogelwch yw **llygad cath**.

Cafodd y ddyfais ei ddylunio gyntaf yn Lloegr yn 1934. Eu dyfeisydd oedd Percy Shaw o Boothtown, Halifax yng Ngorllewin Swydd Efrog, Lloegr. Pan dynnwyd cledrau'r tram o faestref Ambler Thorn gerllaw, sylwodd Shaw ei fod wedi bod yn defnyddio'u hadlewyrchiad i'w helpu i deithio yn y nos. Daw'r enw "llygad cath" o'r hyn roddodd ysbrydoliaeth i ddyluniad Shaw: adlewyrchiad y golau mewn llygaid cath. Rhoddodd batent ar ei ddyfais yn 1934 (rhifau patent. 436,290 a 457,536), ac ar 15 Mawrth 1935, sefydlodd Reflecting Roadstuds Limited yn Halifax i'w gweithgynhyrchu. Yr enw *Catseye* yw eu nod masnach. Roedd y lens adlewyrchol wedi'i ddyfeisio chwe blynedd ynghynt gan Richard Hollins Murray, cyfrifydd o Swydd Henffordd. Roedd Shaw yn cydnabod bod rhain wedi cyfrannu i'w syniad.

Roedd 'llygad cath' yn ei ffurf wreiddiol yn cynnwys dau sffer gwydr wedi'u gosod mewn casyn, a rheini sy'n cael eu defnyddio i farcio canol y ffordd, gyda phar o lygaid cath yn wynebu bob cyfeiriad. Mae llygaid cath yn arbennig o wethfawr mewn niwl ac maent yn gallu gwrthsefyll difrod gan erydr eira.

Mae llygaid cath yn cael eu defnyddio trwy'r byd erbyn hyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  
"The day Percy saw the light!". *Halifax Today*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 12 March 2004. Cyrchwyd 24 April 2013.
2. ↑  "History". Reflecting Roadstuds Ltd. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 19 February 2009. Cyrchwyd 24 April 2013.
3. ↑  
Reyburn, Ross (26 June 1999). *The Birmingham Post*. p. 50
4. ↑  The History of British Roadsigns, Department for Transport, 2nd Edition, 1999
5. ↑  British patent 289619 7 April 1927
6. ↑  United States patent 1625905 26 April 1927
Gwleidydd o'r Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig oedd **Mick Bates** (24 Medi 1947 – 29 Awst 2022). Roedd e'n Aelod Cynulliad Cymru (AC) dros Sir Drefaldwyn rhwng 1999 a 2011.

Cafodd Bates ei eni yn Loughborough, Lloegr. Bu'n athro ac yn ffarnwr cyn dod yn wleidydd. Roedd yn byw ar ffarm yn ardal Llanfair Caereinion. Bu hefyd yn gynghorydd sir ar Gyngor Sir Powys.

Yn 2002 cafodd ei feirniadu gan y Ceidwadwyr am wisgo gwisg Siôn Corn yn y Senedd i godi arian at elusen.

Yn 2010 fe'i cafwyd yn euog o ymosod ar staff y GIG. Ymddiswyddodd o'r blaid ac ymddeolodd y flwyddyn ganlynol.

Teyrngedau
----------

Dywedodd arweinydd y blaid yng Nghymru, Jane Dodds: "Roedd Mick yn un o'r bobl mwyaf croesawgar a charedig roeddwn i'n ei adnabod. "Pan gyrhaeddais Y Trallwng am y tro cyntaf, bron i ddeng mlynedd yn ôl, roedd mor hael ei amser gyda mi. Roedd ei wybodaeth am y materion sy'n effeithio ar ei annwyl Sir Drefaldwyn yn ddiddiwedd. Ni fydd Mick Bates arall, byth.

Dywedodd un o gyn-Aelodau Cynulliad y blaid, William Powell, bod Bates yn "hael, caredig ac angerddol, yn ddyn oedd yn glynu wrth ei egwyddorion ac yn gweithio'n wirioneddol galed" i gynrychioli ei etholaeth.

Mynegodd Llywydd Senedd Cymru, Elin Jones, bod "Mick yn un o gymeriadau mawr dyddiau cynnar y Cynulliad. Mi oedd yn bencampwr clodwiw i holl faterion cynaliadwy a chefn gwlad. Ac yn ladmerydd angerddol dros ei annwyl Faldwyn."

Personol
--------

Roedd yn briod â Buddug, a ganddynt ddau blentyn mewn oed, Ruth a Daniel, ei bump o wyrion.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Former Welsh Assembly Member Mick Bates dies after battle with cancer". *WalesOnline* (yn Saesneg). Cyrchwyd 30 Awst 2022.
2. ↑  {{cite web |url= |title=Mick Bates: Teyrngedau i'r cyn-Aelod Cynulliad Rhyddfrydol |publisher=BBC Cymru Fyw |date=30 Awst 2022}
3. ↑  "Mick Bates: Former Welsh Liberal Democrat AM dies aged 74". *BBC News* (yn Saesneg). Cyrchwyd 30 Awst 2022.
4. ↑  Helen Duffett (11 Rhagfyr 2010). "Mick Bates AM convicted of public order offences". *Liberal Democrat Voice* (yn Saesneg). Cyrchwyd 30 Awst 2022.
5. 1 2 3  "Mick Bates: Teyrngedau i'r cyn-Aelod Cynulliad Rhyddfrydol". BBC Cymru Fyw. 30 Awst 2022.
Symbol cymorth cyntaf yr ISO.
Darpariaeth gofal iechyd yn y fan a'r lle (neu'n "gyntaf") yw **cymorth cyntaf**. Ei bwrpas yw trin claf ar unwaith, cyn y gellir rhoi triniaeth feddygol, broffesiynol. Er enghraifft rhodir triniaeth cymorth cyntaf cyn i'r claf gyrraedd ysbyty neu yn y cartref a hynny, fel arfer gan leygwr. Yn aml does dim rhaid wrth driniaeth pellach. Er y gellir hefyd roi triniaeth cymorth cyntaf i anifeiliaid, mae'r term fel arfer yn cyfeirio at bobl.

Ymdrinir â phroblemau difrifol yn gyntaf, megis gwaedu, gweithrediad y galon, a'r gallu i anadlu. Os yw'r claf yn ymwybodol, gofynnir iddo gwestiynau am ei hanes meddygol a chaiff ei gysuro'n gyson. Os nad yw'r claf yn ymwybodol, edrychir am freichled neu gerdyn adnabod meddygol. Mae'n rhaid cadw'r claf yn gynnes ac yn gyfforddus a'i symud cyn lleied ag y bo modd.

Hanes
-----

Ymhlith y corff cyntaf o bobl i ymdrin â chlwyfau y mae Marchogion yr Ysbyty a fu'n weithgar yn y 11g ac a sefydlwyd gan y Pâb Paschal II.

Gweler hefyd
------------

* Ambiwlans Sant Ioan
* Y Groes Goch
* Meddygaeth frys
* Ysbyty Ifan

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Mosby's Medical Dictionary* (St Louis, Missouri, Mosby Elsevier, 2009 [wythfed argraffiad]), t. 730. ISBN 978-0323052900
2. ↑  "Knights of Malta - gwefan answyddogol; adalwyd 28/10/2012". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-02-14. Cyrchwyd 2012-10-28.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys Hooker** (enw gwyddonol: *Haplomitrium hookeri*; enw Saesneg: *Hooker's flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Haplomitriales, o fewn y dosbarth Haplomitriopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ond mae'n fwy cyffredin yn yr Alban.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys Hooker** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **llabed fach**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **llabedau bach**; yr enw Saesneg yw *Small Lappet*, a'r enw gwyddonol yw *Phyllodesma ilicifolia*.

Mae i'w ganfod yn Awstria, Belarws, Gwlad Belg, Tsieina, y Weriniaeth Tsiec, Denmarc, Estonia, Ffindir, Ffrainc, yr Almaen, yr Eidal, Malta, Japan, Kazakhstan, Latfia, Lithwania, Mongolia, Norwy, Gwlad Pwyl, Rwmania, Rwsia, Slofacia, Sbaen, Sweden, Swistir a'r Wcráin.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r llabed fach yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Michelle Probert** (ganwyd 17 Mehefin 1960) yn gyn-athletwr Olympaidd benywaidd o Brydain. Roedd hi'n gystadlu dros Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad 1982 yn Brisbane, Awstralia, lle enillodd fedal arian yn y 400 metr, y tu ôl i Raelene Boyle o Awstralia. Priododd hi a'r athletwr Steve Scutt ym 1980. Enillodd fedal efydd yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1980 ym Moscfa, gan redeg trydydd cymal y ras gyfnewid 4 × 400 m. 

Cafodd Probert ei geni yn Lerpwl. Roedd hi'yn bencampwraig Cymru ar 100m (1978–1982), 200m (1978, 1980–1982) a 400m (1979 a 1984). Cystadlodd yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1984 yn Los Angeles yn y 400m gan gyrraedd y rownd gyn derfynol,  ac yn y ras gyfnewid 4 × 400 m cyrraedd y rownd derfynol a gorffen yn y pedwerydd safle.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffiths, Gareth (13 Gorffennaf 2016). "Seren Bundy-Davies only Welsh athlete in GB squad for Rio 2016 Olympics". *walesonline* (yn Saesneg). Cyrchwyd 14 Rhagfyr 2017.
2. ↑  Parsons, Mike (8 Awst 2008). "BEIJING 2008: Been there and done it!". *Warrington Guardian* (yn Saesneg). Cyrchwyd 14 Rhagfyr 2017.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys sgolpiog** (enw gwyddonol: *Solenostoma gracillimum*; enw Saesneg: *crenulated flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys sgolpiog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Lludw ar dalcen Cristion Americanaidd.
Diwrnod cyntaf Tymor y Grawys ydy **Dydd Mercher y Lludw**, yn ôl y Calendr Cristnogol, ac yn fwy na dim: diwrnod o ympryd. Caiff ei gynnal 46 diwrnod cyn y Pasg, 40 o ddyddiau ympryd, gyda chwe Sul nad ydynt yn cael eu cyfri'n ddyddiau ympryd. Dydd Mawrth Ynyd yw'r diwrnod sy'n ei ragflaenu.

Daw'r enw o'r arferiad o roi lludw ar dalcen person i ddangos ei fod yn edifarhau ac mewn galar. Daw'r traddodiad hwn o'r arferiad o sychu dail y palmwydd, a gysegrwyd ar Sul y Blodau, flwyddyn ynghynt, eu llosgi a defnyddio'u lludw i ffurfio siap croes gan lefaru'r geiriau "Edifarhewch, a chredwch yn yr Efengyl" neu "Cofiwch mai o lwch y daethoch ac i'r llwch y dychwelwch".[1]

Yn ôl yr Efengyl yn ôl Mathew, Yr Efengyl yn ôl Marc a'r Efengyl yn ôl Mathew, treuliodd Crist 40 diwrnod yn ymprydio yn yr anialwch, fel paratoad ar gyfer ei Groeshoelio; yno cafodd ei demtio gan y Satan.[2]

Mae Mercher y Lludw yn digwydd ar dyddiau hyn yn y blynyddoedd nesaf:


|  |  |
| --- | --- |
| 

* 2016 – Chwefror 10
* 2017 – Mawrth 1
* 2018 – Chwefror 14
* 2019 – Mawrth 6

 | 
* 2020 – Chwefror 26
* 2021 – Chwefror 17
* 2022 – Mawrth 2
* 2023 – Chwefror 22

 |

Gweler hefyd
------------

* Sulgwyn
* Nadolig

1. ↑  Roman Missal: Ash Wednesday
2. ↑  "What is Lent and why does it last forty days?". The United Methodist Church. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 7 October 2007. Cyrchwyd 24 August 2007. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
**Cystennin XI Palaiologos** neu **Palaeologus**, Groeg: Κωνσταντίνος ΙΑ' Δραγάσης Παλαιολόγος, *Kōnstantinos XI Dragasēs Palaiologos* (8 Chwefror 1405 - 29 Mai 1453), oedd ymerawdwr olaf yr Ymerodraeth Fysantaidd.

Ganed ef yng Nghaergystennin, yn wythfed o ddeg plentyn yr ymerawdwr Manuel II Palaiologos a Helena Dragaš. Bu'n llywodraethu Caergystennin o 1437 hyd 1440, pan oedd ei frawd hŷn Ioan VIII Palaiologos yn yr Eidal. Daeth yn *despotes* Morea (y Peloponnesos) yn hydref 1443, gyda'i brifddinas yn Mistra.

Pan fu farw ei frawd Ioan VIII Palaiologos, bu ymryson am yr orsedd rhwng Cystennin a'i frawd Demetrios Palaiologos. Gogynnwyd i'r Swltan Ottomaniaidd Murad II benderfynu rhyngddynt, a Chystennin a ddewiswyd. Coronwyd ef yn Mistra ar 6 Ionawr, 1449.

Bu farw Murad yn 1451, a than ei fab Mehmed II gwaethygodd y berthynas rhwng yr Ottomaniaid a Chaergystennin. Yn ystod gaeaf 1451-52, adeiladodd Mehmed gaer Rumelihisari, ychydig i'r gogledd o ddinas Caergystennin, i baratoi am warchae. Apeliodd Cystennin am gymorth o'r gorllewin, ond ni chafodd lawer, yn rhannol oherwydd fod ei ddeiliad yn gryf yn erbyn ei ymdrech i uno'r Eglwys Uniongred Ddyreiniol a'r Eglwys Gatholig. Dechreuodd y gwarchae yng ngaeaf 1453. Gwrthododd Cystennin gynnig Mehmed II o roi Mistra iddo i'w rheoli pe bai'n ildio Caergystennin. Ar 29 Mai 1453 llwyddodd y fyddin Ottomaniaidd i gyrraedd i mewn i'r ddinas. Gwelwyd yr ymerawdwr yn taflu ei glogyn porffor ymaith ac yn arwain ei filwyr mewn ymosodiad olaf. Yn ôl rhai fersiynau o'r hanes, ni lwyddwyd i ddarganfod ei gorff wedi'r frwydr.

Ystyrir ef yn sant gan yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, er na wnaed ef yn sant yn swyddogol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  David Nicolle (2005). *Constantinople, 1453: The End of Byzantium* (yn Saesneg). Praeger. t. 22. ISBN 978-0-275-98856-2.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 23627099
* LCCN: n86119188
* ISNI: 0000 0000 6698 3194
* GND: 119024659
* SUDOC: 031958583
* BNF: cb12307911s (data)
* NLA: 59165423
* The SBN id VEAV471314 is not valid.
* BNE: XX1379261

 |
Cyfrol mewn gair a llun o arfordir Cymru gan Dei Tomos a Jeremy Moore yw ***Cymru ar hyd ei Glannau***.
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Disgrifiad byr
--------------

Dathliad mewn gair a llun o arfordir trawiadol Cymru. Cyhoeddir i gyd-fynd ag agoriad swyddogol Llwybr yr Arfordir yn 2012.

Mae'r gyfrol yn disgrifio arfordir Cymru: o Bont Hafren i bont Sir y Fflint. Mae’r daith o 870 milltir wedi ei rhannu’n ddeg adran, gyda phennod i bob un. Cyfuniad sydd yma o sylwebaeth Dei Tomos a lluniau Jeremy Moore, y ffotograffydd. Ar ddiwedd y llyfr ceir map yn amlinellu’r daith o bennod i bennod.

Mae’r awdur yn sgwrsio â’r trigolion ar y ffordd, gan hel atgofion am enwogion a hynodrwydd y gwahanol ardaloedd. Mae’r tudalennau’n frith o sylwadau am gartrefi enwogion, cestyll, goleudai, ogofâu, diwydiant a diwylliant.

Wrth ddilyn arfordir Mynwy a Morgannwg cawn gyfarfod â David Davies a gododd y dociau yn y Barri, yn ogystal â chlywed am Edgar Evans o Rosili, ac am ei daith drychinebus i Begwn y De efo Scott. Ar draethau Sir Gaerfyrddin y glaniodd Amelia Earhart ar ôl hedfan dros Fôr Iwerydd yn 1928, ac ar dywod eang Pentywyn y bu’r ymryson am gyflymder uchaf ar y tir rhwng Malcolm Campbell a’r Cymro, Parry-Thomas, yn ei fodur Babs. Awn heibio i gynefin Dylan Thomas ac ymlaen i Sir Benfro, ac yn Ninbych-y-pysgod ceir disgrifiad o Robert Recorde, mathemategydd, ac un o blant y dref a ddyfeisiodd yr arwydd hafal (=). Ac felly ymlaen – o sir i sir, o glogwyn i glogwyn ac o draeth i draeth. Galw heibio i rai o’r ynysoedd i fwynhau’r adar a’r blodau, rhyfeddu at y diwydiant yn Aberdaugleddau, cofio am gampau llenyddol teulu’r Cilie, a sefyllian peth uwchben Pwllderi. Canmol trefi Aberystwyth a Llandudno, ac wfftio Fairbourne yn ddidrugaredd – heb sôn am erchylltra’r carafannau i’r dwyrain o Fae Colwyn! 
Ymhlyg yn hyn i gyd ceir lluniau crefftus Jeremy Moore – tirluniau o arfordir Ceredigion ac Ynys Môn, portreadau manwl o’r frân goesgoch a’r titw barfog, pobl wrth eu gwaith ac yn hamddena, a'r llun godidog o’r bonion coed ar y traeth yn Ynys-las.

Mae gennym ddau ddarlun yma – un mewn geiriau a’r llall drwy lygad y camera.

Mae'r uchod yn addasiad o adolygiad o'r gyfrol, fel y'i gwelir ar wefan Gwales yma.

Adolygiad
---------

* Llwybr Arfordir Cymru
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013
Yr Arglwydd Lloyd-Jones, Cadeirydd gyntaf Cyngor Cyfraith Cymru
Mae **Cyngor Cyfraith Cymru** (Saesneg: *Law Council of Wales*) yn sefydliad yng Nghymru sy'n hyrwyddo addysg gyfreithiol, ymwybyddiaeth o gyfraith Cymru, darparu addysgu'r gyfraith yn Gymraeg ac i gynorthwyo myfyrwyr mewn hyfforddiant cyfreithiol.

Hanes
-----

Sefydlwyd Cyngor Cyfraith Cymru 
Sefydlwyd Cyngor Cyfraith Cymru er mwyn hybu addysg, hyfforddiant ac ymwybyddiaeth gyfreithiol yng Nghyfraith Cymru. Mae'r cyngor hefyd yn cefnogi datblygiad economaidd a chynaliadwyedd y gyfraith yng Nghymru. Cynhaliwyd cyfarfod gyntaf Pwyllgor Gwaith y Cyngor ar 2 Tachwedd 2021.

Cadarnhawyd penodiad Arglwydd Lloyd-Jones gan Jeremy Miles AS, Cwnsler Cyffredinnol Cymru ym mis Hydref 2021.

Comisiwn Thomas
---------------

Baron Thomas of Cwmgiedd, awdur Comisiwn Cyfiawnder yng Nghymru
Sefydlwyd Cyngor Cyfraith Cymru yn dilyn argymhellion gan y Comisiwn Cyfiawnder yng Nghymru annibynnol yng Nghymru (Comisiwn Thomas) yn 2019 a nododd weledigaeth y system gyfreithiol yng Nghymru. Cadeiriwyd y comisiwn gan yr Arglwydd Thomas o Gwmgiedd, cyn Arglwydd Brif Ustus Cymru a Lloegr. Cyflwynodd y Comisiwn adroddiad pwysig, *Cyfiawnder yng Nghymru i Bobl Cymru*, ym mis Hydref 2019 gyda set gynhwysfawr o argymhellion yn gosod gweledigaeth ar gyfer y dyfodol ar gyfer cyfiawnder yng Nghymru. Mae Cyngor y Gyfraith yn fforwm lle gall cymuned gyfreithiol gyfan Cymru gytuno ar flaenoriaethau, sefydlu gweithgorau, a chydweithio â’i gilydd – a gyda Llywodraeth Cymru – i gefnogi twf y sector cyfreithiol a hybu buddiannau’r gyfraith.

Aelodau'r pwyllgor
------------------

* Yr Arglwydd Lloyd-Jones, Goruchaf Lys y DU (Llywydd Cyngor Cyfraith Cymru)
* Yr Athro Emyr Lewis, Prifysgol Aberystwyth
* Alison Perry, Prifysgol Abertawe
* Dr Hephzibah Egede, Prifysgol Metropolitan Caerdydd
* Mark Davies, Cyfreithwyr Goldstones a Chadeirydd Pwyllgor Cymdeithas y Cyfreithwyr Cymru
* Dr Nerys Llewelyn-Jones, Agri Advisor
* David Elias CF, Siambrau 9 Plas y Parc
* Jonathan Elystan Rees CF, Apex Chambers
* Cynrychiolydd mewnol gydag un lle yn cael ei rannu am yn ail: Dan Caunt, Admiral Group PLC, a Daniela Mahapatra, Gwasanaethau Cyfreithiol a Risg PCGC
* Syr Wyn Williams, Llywydd Tribiwnlysoedd Cymru
* Rhannodd cynrychiolydd Barnwr Llywyddol Cymru fel arall rhwng Mr Ustus Simon Picken a Mrs Ustus Nerys Jefford
* Jenny Hopkins, Gwasanaeth Erlyn y Goron
* Yr Arglwydd Ustus Green, Comisiwn y Gyfraith
* Mr Ustus Martin Griffiths, Coleg Barnwrol
* Fran Targett, Rhwydwaith Cynghori Cenedlaethol Cymru

Dolenni allanol
---------------

* Cyngor Cyfraith Cymru Gwefan Swyddogol
* Cyngor Cyfraith Cymru Hafan ar wefan Llywodraeth Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Law Council of Wales". *GOV.WALES* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-04-29.
2. 1 2 3 4  "Law Council of Wales Executive Committee members announced". *Legal News* (yn Saesneg). 2021-10-28. Cyrchwyd 2022-04-29.
3. ↑  "Penodi'r Arglwydd Lloyd-Jones yn Llywydd Cyngor Cyfraith Cymru". Llywodraeth Cymru. 8 Hydref 2021.
4. ↑  "The Law Council of Wales". Gwefan Cyngor Cyfraith Cymru. Cyrchwyd 21 Hydref 2022.
Pentref bychan a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Melverley** (Cymraeg: *Melwern*). Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Saif y pentref ger y ffin â Powys, Cymru, ar gymer Afon Efyrnwy ag Afon Hafren. Gorwedd pentref bychan Melverley Green fymryn i'r gogledd o Melverley ei hun.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 156.

Mae Eglwys Sant Pedr yn Melverley yn adeilad ffrâm pren du a gwyn ar lan Afon Efyrnwy; dyma'r hynaf o dair enghraifft o eglwysi o'r fath yn Swydd Amwythig. Ailadeiladwyd yr eglwys yn 1406 ar ôl iddi gael ei llosgi'n ulw yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr. Credir fod cynllun Eglwys Pedr Sant wedi ysbrydoli cynllun Eglwys Esgobol Sant Andreas yn Newcastle, Maine.

Eglwys Sant Pedr

Gweler hefyd
------------

* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Melverley", British Place Names; adalwyd 15 Ebrill 2021
2. ↑  *Geiriadur yr Academi*, s.v. "Melverley"
3. ↑  "Melverley Green", British Place Names; adalwyd 15 Ebrill 2021
4. ↑  City Population; adalwyd 15 Ebrill 2021
Mae **Cymru South** yn gynghrair rhanbarthol pêl-droed sy'n ffurfio un hanner o Bencampwriaeth Cymru ("Champtionship Cymru"). Mae gan ei chlybiau statws rhan-broffesiynnol a dyma ail haen system byramid cynghreiriau Cymru. Blwyddyn gyntaf ei bodolaeth yw tymor 2019-20 lle mae Cymdeithas Bêl-droed Cymru nawr yn berchen ac yn gweinyddu'r ail lefel am y tro cyntaf. Daw'r newidiadau yma yn sgil adolygiad o system Byramid Pêl-droed Cymru.

Cyn 2019, y lîg gyfatebol oedd Cynghrair Cymru (Y De) oedd yn gyfrifol am ddeheubarth Cymru. Yn y Gogledd a Chanolbarth mae adran gyfatebol, sef Cynghrair Undebol. Mae'r hen Cynghrair Cymru (Y De) yn cael ei chadw ond yn symud lawr i 3ydd lefel system byramid newydd pêl-droed Cymru. Daeth y rhan fwayf o aelodau o'r adran Cymru South newydd o rengoedd timau'r hen Cynghrair Cymru (Y De).

Clybiau tymor 2019–20
---------------------

Ymgeisiodd 52 tîm am gymwyster Lefel 2. Gan ddibynnu ar ddyfarniad CBDC, disgwylir i'r 16 clwb yma fod yn aelodau o'r adran newydd:

* Lido Afan
* Rhydaman
* Briton Ferry Llansawel
* C.P.D. Caerau (Trelái)
* Cambrian & Clydach Vale
* Celtic Cwmbrân
* Cwmaman United
* Goytre United
* Hwlffordd
* Llanelli
* Llanilltud Fawr
* Pontypridd
* STM Sports
* Prifysgol Abertawe
* Taffs Well
* Undy Athletic

Dolenni
-------

* Cymdeithas Bêl-droed Cymru Gwefan CBD Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2020-01-25. Cyrchwyd 2019-08-15.
2. ↑  faw.cymru; adalwyd 16 Awst 2019.
3. ↑
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  "FAW Tier 2 First Instance Body Decision - 43 Clubs Successful". Football Association of Wales. 8 Mai 2019.
5. ↑  "FAW Tier 2 appeals body decisions". Football Association of Wales. 22 Mai 2019.
6. ↑
Mae **Long Hill** yn gopa mynydd a geir rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO480122. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 105 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 206 metr (676 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Plaid cenedlaethol Cymreig sosialaidd a ddatblygodd fel hollt o Blaid Cymru oedd **Cymru Goch**.

Cafodd y blaid ei ffurfio yn dilyn tranc Mudiad Gweriniaethol a Sosialaidd Cymru ac achosion llys nifer o aelodau'r mudiad yn 1982 ac roedd yn weithgar yn ystod y 1980au, 1990au a 2000au. Erbyn canol y 1990au roedd gan y blaid dros 300 o aelodau ac 13 o ganghennau ar draws Cymru.

Cyhoeddodd Cymru Goch bapur newydd o'r enw "Y Faner Goch" o 1978, cylchlythyr o'r enw "Y Fflam" a nifer o bamffledi a llyfrau am Marcsiaeth a chenedlaetholdeb Cymreig.

Etholiadau ac ymgyrchoedd
-------------------------

Cymerodd y blaid ran yn nifer o ymgyrchoedd gan gynnwys protestiadau yn erbyn Treth y Pen a Dwr Cymru PLC. Etholwyd 3 cynghorydd yn enw'r Blaid yn 1995 a safodd ymgeisydd Cymru Goch yn etholiadau i Senedd Ewrop yn 1994 etholaeth De Ddwyrain Cymru yn erbyn Glenys Kinnock. Nid oedd y blaid yn bwriadu cymryd y sedd, a ni safodd ymgeiswyr yn enw'r blaid yn Etholiad Cyffredinol 1997.

Datganoli ac annibynniaeth
--------------------------

Roedd y blaid yn erbyn cynllun Llywodraeth Tony Blair ar gyfer datganoli i Gymru yn 1997, ac ymunodd â grwpiau eraill i greu Cymru Unedig, mudiad o blaid senedd y bobl gyda llawer mwy o bwerau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Barberis, Peter (2000). *Encyclopedia or British and Irish Political Organisations*. Pinter. ISBN 1855672642.
Gwerthwr papurau newydd o Sais oedd **Ian Tomlinson** (7 Chwefror 1962 – 1 Ebrill 2009) fu farw yn Ninas Llundain ar ei ffordd adref o'i waith yn ystod protestiadau uwchgynhadledd yr G-20. Dynododd awtopsi y cafodd trawiad ar y galon a bu farw o achosion naturiol. Daeth ei farwolaeth yn ddadleuol wythnos wedyn pan gafodd *The Guardian* afael ar fideo yn ei ddangos yn cael ei fwrw ar ei goes o'r tu ôl gan swyddog yr heddlu yn dal batwn, ac yna'i wthio i'r llawr gan yr un heddwas. Ni ddangosodd y fideo unrhyw gythrudd ar ran Tomlinson–nid oedd yn brotestiwr, ac ar y pryd y cafodd ei fwrw roedd yn cerdded gyda'i ddwylo yn ei bocedi. Cerddodd i ffwrdd o'r man, ond cwympodd a bu farw funudau wedyn.

Ar ôl i *The Guardian* gyhoeddi'r fideo, dechreuodd Comiswn Cwynion Annibynnol yr Heddlu (IPCC) ymchwiliad troseddol. Dangosodd ail awtopsi y bu farw Tomlinson o waedu mewnol a achoswyd gan drawma anhreiddiol i'r abdomen, yn ogystal â sirosis yr afu, a dangoswyd hyn hefyd gan drydydd awtopsi a drefnwyd gan dîm amddiffyn y heddwas dan sylw. Datganodd Gwasanaeth Erlyn y Goron (CPS) yng Ngorffennaf 2010 ni fydd y heddwas, PC Simon Harwood, yn cael ei gyhuddo, gan nid oedd erlynyddion yn gallu dangos cyswllt achosol rhwng y farwolaeth a'r ymosodiad honedig oherwydd yr anghytundeb rhwng patholegwyr. Ym Mai 2011 rhoddodd rheithgor yr ymchwiliad ddyfarniad o ladd anghyfreithlon, gan ddyfarnu roedd y gwthiad a'r ergyd batwn yn rym afresymol a gormodol. Cyhoeddodd y CPS bydd adolygiad o'i benderfyniad i beidio ag erlyn a thair wythnos yn hwyrach datganodd y bydd Harwood yn cael ei gyhuddo o ddynladdiad. Plediodd Harwood yn ddi-euog yn Hydref 2011; bydd ei achos llys yn dechrau yn yr Hen Feili ym Mehefin 2012.

Sbardunodd marwolaeth Tomlinson ddadl yn y DU dros y berthynas rhwng yr heddlu a'r cyhoedd a welwyd i fod yn dirywio; i ba raddau y mae'r IPCC yn annibynnol ar yr heddlu; a rôl dinesyddion mewn monitro gweithredoedd yr heddlu a'r llywodraeth trwy *sousveillance*. Bu feirniadaeth o'r ymateb newyddion hefyd, gyda Boris Johnson, Maer Llundain, yn ei alw'n "*orgy of cop bashing*". Cymharwyd y digwyddiad i farwolaethau cynt oedd yn ymwneud â naill ai'r heddlu neu ymchwiliadau a honnir yn annigonol, megis marwolaethau Blair Peach (1979), Stephen Lawrence (1993), a Jean Charles de Menezes (2005), yr oeddent i gyd yn drobwyntiau mewn canfyddiad y cyhoedd o'r heddlu. Gan ymateb i bryderon y cyhoedd, cyhoeddodd Denis O'Connor, Prif Arolygwr yr Heddlu, adroddiad o 150 o dudalennau yn Nhachwedd 2009 a fwriedir i adfer model draddodiadol y DU o'r heddlu ar sail cydsyniad. Croesawodd *The Guardian* yr adroddiad fel cynllun am ddiwygio ar raddfa eang.
Mae cwrw yn cynnwys melanoidin
Mae **melanoidin** fel rheol yn y lluosog, **melanoidinau** (Groeg. Μέλας "du") yn gyfansoddyn organig melyn-frown i liw bron yn ddu, sy'n cynnwys nitrogen. Ceir yn gyffredin mewn ymborth a gynhyrchir mewn llawer trwy ei gynhesu er enghraifft, coffi, bara a chwrw.

Esboniad
--------

Strwythur Pronyl-Lysins
Mae **melanoidinau** yn bolymerau heterogenaidd brown, pwysau moleciwlaidd uchel sy'n cael eu ffurfio pan fydd siwgrau ac asidau amino yn cyfuno (trwy'r Adweithiad Maillard) ar dymheredd uchel a gweithgaredd dŵr isel. Fe'u darganfuwyd gan Schmiedeberg ym 1897. Mae melanoidinau i'w cael yn aml mewn bwydydd sydd wedi cael rhyw fath o frownio nad yw'n ensymatig, fel brag haidd (Brag Fienna a Brag München, er enghraifft), cramen bara, cynhyrchion becws a choffi. Maent hefyd yn bresennol yn nŵr gwastraff purfeydd siwgr, ac mae angen eu trin er mwyn osgoi halogi o amgylch all-lif y purfeydd hyn.

Mae'r polymerau yn golygu nad yw'r siwgrau dietegol a'r brasterau ar gael i'r metaboledd carbohydrad a braster arferol. Mae melanoidinau dietegol eu hunain yn cynhyrchu effeithiau amrywiol yn yr organeb: maent yn lleihau gweithgaredd ensymau afu Cam I ac yn hyrwyddo glyciad yn vivo, a allai gyfrannu at ddiabetes, llai o gydymffurfiad fasgwlaidd a chlefyd Alzheimer. Mae rhai o'r melanoidinau yn cael eu metaboli gan y microflora berfeddol.

Coffi yw un o brif ffynonellau melanoidinau yn y diet dynol, ac eto mae yfed a bwyta coffi yn gysylltiedig â rhai buddion iechyd a phrosesau gwrthglyceiddio.

Gweler hefyd
------------

* Adweithiad Maillard
* Coffi

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wang, He-Ya; Qian, He; Yao, Wei-Rong (2011). "Melanoidins produced by the Maillard reaction: Structure and biological activity". *Food Chemistry* **128** (3): 573–584. doi:10.1016/j.foodchem.2011.03.075.
2. ↑  Somoza, V. (2005). "Five years of research on health risks and benefits of Maillard reaction products: An update". *Molecular Nutrition & Food Research* **49** (7): 663–72. doi:10.1002/mnfr.200500034. PMID 15926141.
3. 1 2  "Coffee melanoidins: structures, mechanisms of formation and potential health impacts". *Food & Function* (9). 2012. doi:10.1039/c2fo30048f. PMID 22584883.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan am Melanoidin Archifwyd 2015-06-17 yn y Peiriant Wayback.
* Echdynnu Melanoidin o wastraff ddŵr ffatrioedd siwgr
* Fideo, 'Inside Weyermann - Red beers with Carared and Weyermann Melanoidin Malt' yn sôn am haidd meladoinin