Cwmpawd traddodiadol
Teclyn i fforio ydy'r **cwmpawd**, sy'n caniatáu'r defnyddiwr i ddarganfod y cyfeiriad mae'n dymuno ei wynebu. Gan fod y Ddaear yn atynnu magned i un cyfeiriad arbennig (yr hyn rydy yn ei alw'n "Ogledd"), gallem fesur yr ongl i unrhyw gyfeiriad mewn cylch o 360 gradd. Mae'r pedwar prif bwynt 90 gradd oddi wrth ei gilydd: gogledd, de, dwyrain a gorllewin. Cyfunir y rhain i ddisgrifio'r cyfeiriad rhyngddynt e.e. gogledd-orllewin, de-ddwyrain. Dywedir fod y gogledd yn sero gradd, a chyfrifir y graddfeydd dilynol yn glocwedd, un gradd, dwy radd, tair gtradd ayb. Mae'r dwyrain yn 90 gradd.

Mae'r cwmpawd traddodiadol yn ddibynnol ar faes magnetig, naturiol y Ddaear, gan wynebu pegynnau magnetig y Ddaear. Mae'r cwmpawd oddi fewn i ffôn yn dibynnu ar geirosgop bychan sy'n troelli.

Cwmpawd ffôn clyfar sy'n ddibynnol ar ‘fagnedomedr’ o'i fewn.

Hanes
-----

Model lletwad (neu *sinan*) o frenhinllin Han yn wynebu'r de, wedi'i gwneud o dynfeini wedi magneteiddio
Mae'n debygol mai yn nheyrnasiad y frenhinllin Han (206 CC – 220 OC), yn Tsieina, y defnyddiwyd y cwmpawd yn gyntaf: rhwng yr 2g a'r ganrif gyntaf. Mae'n fwy na phosib mae tynfaen (mwyn haearn wedi'i fagneteiddio'n naturiol) oedd y fagned a ddefnyddiwyd. Roedd wedi cyrraedd Ewrop erbyn y 12ed ganrif, efallai drwy'r Llychlynwyr. Ganrif wedyn, roedd y cwmpawd sych wedi'i ddarganfod.

### Y Cwmpawd Celtaidd

Yn y ddeigram gan y Llydäwr Dominig Kervegant, fe ddangosir perthynas y cwmpawd Llydewig a’r llaw chwith a’r llaw dde.

O gymryd y dwyrain yn hytrach na’r gogledd fel man cychwyn mae go*gledd*, sy'n gytras â *kleiz* ‘chwith’ yn y Llydaweg, yn dangos bod patrwm cyson yn cysylltu’r Aeleg, y Llydaweg a’r Gymraeg o leiaf.

Yn achos yr Aeleg mae gair yr iaith honno am 'de' hefyd yn golygu 'cywir' ac mae'r rheswm yn mynd â ni yn ôl i'n cyndeidiau heul-addolgar, fel mae Ruairidh MacIlleathain yn esbonio:

* Y gair Gaeleg am granc meudwyol yw *partan tuathal*, yn llythrennol y 'cranc chwithig' (neu trwsgwl). Cysylltir *tuathal* â chwith (aswy) a gogledd, yn ogystal â bod yn gysylltiedig â 'chwithdod' neu 'anghywirdeb'. Benthycwyd 'partan' o'r iaith Sgotaidd ac fe'i defnyddir o hyd am 'cranc' yn nhafodiaith Sgotaidd y gogledd- ddwyrain. Fe'm hatgoffir gan brif gyfeiriadau'r cwmpawd o'r arferiad hynafol o wynebu'r haul dyrchafol yn y dwyrain, gyda'r deheulaw, neu'r deheubarth, ar y llaw dde. Dwyrain yw *an ear* a olygai yn wreiddiol 'o flaen', a gorllewin yw *an iar*, a olygai tu ôl. Fe geir y ddau derm mewn enwau lleoedd - er enghraifft, y gair Gaeleg am Ynysoedd Heledd gorllewin yr Alban yw *Na h-Eileanan an Iar*.

* Y term am 'de' yw *deas*, sydd hefyd yn golygu 'cywir'. Fe berthyn y gair o bell i'r Lladin *dexter* ac felly i'r Saesneg *dextrous*, gydag atgofion eto o 'gywirdeb' a sgilgarwch.

* Cyfyd hyn o naturioldeb symudiad yr haul o'r dwyrain i'r gorllewin trwy ddeheuon yr wybren yn hemisffer y gogledd. Gwelir symudiad 'heulwedd' neu glocwedd (a elwir *deiseil* yn yr Aeleg) hyd heddiw yn niwylliant y Gael fel rhywbeth mwy dymunol na'r gwrthwyneb, sef *tuathal*. Daw hwn o 'tuath', y gair Gaeleg am gogledd a olygai yn wreiddiol yn 'chwith'.

* Awgryma'r gair *tuathal* wedd ar annaturioldeb neu chwithdod. Mae *deas* a *tuath* yn gymharol gyffredin yn y dirwedd - er enghraifft *Uibhist a Tuath* (*North Uist*) a *Uibhist a Deas* (*South Uist*). Ond mewn llawer o ardaloedd Gaeleg eu hiaith mae dyn yn teithio *suas gu deas* (‘i fyny i'r de’) a *sìos gu tuath* (‘i lawr i'r gogledd’), sef yn groes i'r hyn a arferid yn y Gymraeg neu'r Saesneg fodern.

### Camdarddiad poblogaidd

Dyma Ruairidh MacIlleathain eto:

*I was told by a Welsh-speaker – I think at Nant Gwrtheyrn – that Gogledd meant originally ‘sword side’ ie the side the scabbard went.*

Enwau lleoedd
-------------

Nid yw cyfeiriadau'r cwmpawd yn amlwg iawn mewn enwau lleoedd Cymraeg (llai efallai nag yn y Llydaweg, Cernyweg nag yn yr enwau Gaelaidd eu tarddiad[]).

-DEHEU-
Yng Nghronfa Enwau Lleoedd Melville Richards  mae oddeutu 16 safle yng Nghymru yn cyfeirio at y de ar y ffurf -*deheu*-. Pedair enghraifft sydd yn cysylltu'r gair â gwrthrych arbennig: deheuwynt (gwynt), *deheufryn* (bryn), *deheuwydd* (gwydd, coed) a *deheubant* (pant).

-GOGLEDD-
Mae 5 enghraifft yn cyfeirio at y ffurf enwol hon mewn cysylltiad â bryn a pant. Does dim enghraifft o'r ffurfiau ansoddeiriol -*(g)ogleddol*-

-DWYRAIN-
Mae tri safle yn cynnwys y ffurf enwol -*dwyrain*- (aber, garn a sownd, pob un yn Sir Benfro) ond dim un yn cynnwys y ffurfiau ansoddeiriol -*dwyrein(iol)*-.

Does dim enghreifftiau sy'n cynnwys y ffurfiau-*(g)orllewin(ol)*-

Gweler hefyd
------------

* Gor-realaeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ym Mwletin Llên Natur rhifyn 45/46 (tud. 2)
2. ↑  Cyfieithwyd i'r Gymraeg o gylchgrawn Scottish Natural Heritage Haf 2011

Chwiliwch am ***cwmpawd***  
yn Wiciadur.