Hen synagog Caerdydd
Mae hanes **Iddewon ac Iddewiaeth yng Nghymru** yn cychwyn yn ail hanner y 13g. Ond yn 1290 cyhoeddodd Edward I, brenin Lloegr, ddatganiad yn gorfodi'r Iddewon i adael teyrnas Lloegr. Wedi hynny, ac eithrio un cyfeiriad o'r 14g, mae'n ymddangos na fu Iddewon yng Nghymru hyd at y 18g. Dim ond yn y 19g y gellir sôn am gymunedau sylweddol o Iddewon yng Nghymru. Erbyn heddiw ceir cymunedau neu synagogau mewn 27 o drefi, gyda'r mwyafrif ohonynt yn y de-ddwyrain.

Cymunedau cynnar
----------------

Mae'r Iddewon yng Nghymru yn rhan o diaspora Iddewig fyd-eang a elwir yn Hebraeg, y "Galut". Ceir cofnodion am Iddewon yng Nghaerllion, Cas-gwent a'r Fenni yn y 1270au a'r 1280au. Er i Edward I wahardd Iddewon o Loegr yn 1290, ceir cyfeiriad eithriadol at Iddew dienw yn byw yng nghwmwd Maenor Deilo yn 1386/7.

Wedi hynny, ceir y dystiolaeth gynharaf am Iddewiaeth mewn cofnod am gymuned Iddewig fechan yn Abertawe tua 1730. Yn y ganrif olynol ffurfiwyd cymunedau Iddewig mewn rhannau eraill o dde Cymru, e.e. Caerdydd, Merthyr Tudful, Pontypridd a Tredegar."

Cyfnod diweddar
---------------

Mynedfa mynwent Iddewig Caerdydd ar Highfield Road, 2019
Gyda thwf cyffredinol mewnfudo Iddewon i wledydd Prydain yn y 19g, sefydlwyd cymunedau Iddewig mewn sawl rhan o Gymru. Atgyfnerthwyd cymunedau oedd yn bodoli eisoes a sefydlwyd rhai newydd yn yr ardaloedd diwydiannol yn bennaf. Roedd hyn yn rhan o batrwm o bobl yn dod i mewn i Gymru o wledydd fel Iwerddon, Lloegr a'r Eidal i weithio. Erbyn diwedd y ganrif roedd cymunedau bychain o Iddewon, masnachwyr a pherchnogion siopau gan amlaf, i'w cael yn y rhan fwyaf o gymoedd y De.

Erlid Iddewon Tredegar
----------------------

Fel rheol, dangoswyd lefel cymeradwy o oddefgarwch tuag at y cymunedau Iddewig newydd hynny. Ond ceir un eithriad. Yn ardal Tredegar a threfi eraill yn y cylch, dangosodd gwrth-Semitiaeth ei ben ar 19 Awst 1911, pan ymosodwyd ar siopau Iddewig gan dyrfaoedd o weithwyr (tua 200 ohonyn nhw), rhai ohonynt yn canu emynau Cristnogol, gan wneud rhwng £12,000 a £16,000 o ddifrod. Torrwyd ffenestri siopai Iddewig a dwyn ohonyn nhw, gyda'r heddlu'n sefyll yn ôl yn ddiymadferth. Dyddiau'n ddiweddarach roedd y trais wedi ymledu i Gwm Rhymni a Glyn Ebwy, Brynmawr, Bargoed a Senghennydd. Nid oedd sôn am Iddewon yn y Cymoedd wedi hyn.

Heddiw
------

Erbyn heddiw ceir cymunedau neu gynulleidfaoedd Iddewig yn Abertawe, Caerdydd, Llandudno, a'r Trallwng. Roedd cymunedau Iddewig yn Aberdâr, Abertyleri, Bae Colwyn, Bangor, Bargoed, Brynmawr, Castell-nedd, Glyn Ebwy, Llanelli, Merthyr Tudful, Pen-y-bont ar Ogwr, Penrhiwcaibr, Pont-y-pŵl, Pontypridd, Porthcawl, Port Talbot, Rhydaman, Tonypandy, Trecelyn, Tredegar, Wrecsam, Y Barri, Y Rhyl, ac Ystalyfera, ond nid ydynt yn weithredol erbyn hyn (oherwydd caefa, dymchwel ayyb). Gwelir mai dim ond un gymuned sydd i'w cael rhwng arfordir y gogledd a de-ddwyrain Cymru. Un o'r prif synagogau yw Synagog Unedig Caerdydd. Bellach, ond tri synagog sydd ar agor yng Ngymru, dau yng Nghaerdydd (un uniongred ac un ryddfrydig) ac un yn Abertawe, er bod adeilad yr un yn Abertawe wedi ei werthu a'r gwasanaethau mewn adeilad arall.

Iddewon Cymreig
---------------

Pobl o Gymru sy'n Iddewon neu o dras Iddewig:

* Dannie Abse
* Leo Abse
* Maurice Edelman
* Raymond Garlick
* Albert Gubay
* Michael Howard
* Joe Jacobson
* Michael Moritz
* Lucy Owen
* Jon Ronson
* Sacha Baron Cohen

Gweler hefyd
------------

* Iddewiaeth
* Y ffilm Cymraeg Solomon a Gaenor
* Diaspora Iddewig
* Cristnogaeth yng Nghymru
* Islam yng Nghymru
* Categori:Cymry Iddewig

Darllen pellach
---------------

* Davies, Grahame (ed.). *The Chosen People: Wales and the Jews* (Seren, 2002) ISBN 978-1854113092
* 'The Jewish Communities of South Wales', yn *Shemot* 1994 vol. 2/3
* U. Q. Henriques, 'The Jews of South Wales' yn *Historical Studies* (1993)
* G. Alderman, 'The Jew as Scapegoat? The Settlement and Reception of Jews in South Wales before 1914', yn *Transactions JHSE* XXVI, 1977.
* C. Bermant, *Troubled Eden - An Anatomy of British Jewry* (Vallentine Mitchell, Llundain, 1969), tt. 59-61.
* Association of Jewish Ex-Servicemen & Women (AJEX) consecration and unveiling of War Memorial 1939-1945 at Cathedral Road Synagogue (JGSGB)
* 'The Jewish of Merthyr Tydfil', *Shemot*, Medi 1998, cyf. 6/3
* 'A vanished Community - Merthyr Tydfil 1830-1998', *Shemot* 2001 cyf. 9/3
* Leonard Mars, 'Celebrating diverse identities, person, work and place in South Wales', yn *Identity and Affect: Experiences in a Globalising World*, Campbell, J.R. a Rew, A. 1999, tt. 251-274 (Hanes meddyg o Iddew yn Abertawe)
* Leonard Mars, 'Cooperation and Conflict between Veteran and Immigrant Jews in Swansea', yn *Religion and Power Decline and Growth: Sociological analyses of religion in Britain, Poland and the Americas*, 1991, gan Peter Gee a John Fulton, tt. 115-130
* James, E. Wyn, ‘ "A’r Byd i Gyd yn Bapur. . .’ Rhan 3: Dylanwadau Rhyngwladol – Sansgrit a Hebraeg’, *Canu Gwerin*, 27 (2004), 34-47 ISSN 0967-0599.

Dolenni allanol
---------------

* Iddewiaeth yng Nghymru E-gylchgrawn Crefydd, Gwerthoedd, a Moeseg.
* (Saesneg) Cymunedau Iddewig yng Nghymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Patricia Skinner (2003). *The Jews in Medieval Britain: Historical, Literary, and Archaeological Perspectives*. Boydell Press. t. 39. ISBN 978-0-85115-931-7.
2. ↑  BBC Cymru: "Multicultural Wales"
3. ↑  Todd M. Endelmann, *The Jews of Britain, 1656-2000* (University of California Press, 2002), t.130
4. ↑  Endelmann, *The Jews of Britain*, t.162.
5. ↑  Hafina Clwyd, *Rhywbeth Bob Dydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 2008), t.110
6. 1 2   Rhestr ar jewishgen.org.
7. ↑  Dyer, Noel (2020). "Iddewiaeth yng Nghymru". E-gylchgrawn Crefydd, Gwerthoedd, a Moeseg.
8. ↑  BBC Wales