Hen engrafiad o Fraich-y-Dinas ar gopa'r Penmaen-mawr (tua 1880)
**Braich-y-Dinas** oedd un o'r bryngaerau gorau o'i math yng ngwledydd Prydain nes iddi gael ei dinistrio'n llwyr gan waith chwarel lleol ar ddechrau'r 20g. Safai tua 1,500 troedfedd i fyny ar ben y Penmaen-mawr, mynydd gwenithfaen a leolir rhwng trefi Penmaenmawr a Llanfairfechan ar lan Bae Conwy, gogledd Cymru. Erbyn hyn mae'r gaer wedi diflannu ac mae'r mynydd ei hun yn 500 troedfedd is nag y bu. Yn ffodus gwnaed arolwg o'r safle a'i chloddio'n rhannol yn 1909: yr adroddiad a gyhoeddwyd yn 1912-15 yw ein prif ffynhonnell am y fryngaer heddiw. Lleoliad cyfeiriad grid SH701753.

Enw
---

Mae'r fryngaer hon yn un o sawl caer yng Nghymru a elwir yn 'ddinas', e.e. Dinas Emrys, Dinas Dinorwig; hen ystyr y gair hwnnw yw "caer" ac mae'n enw gwrywaidd mewn enwau lleoedd (ond yn enw benywaidd heddiw).

Disgrifiad
----------

Codwyd y gaer rywbryd yn Oes yr Haearn. Roedd y gaer yn nhiriogaeth llwyth yr Ordovices, a cheir tystiolaeth sy'n awgrymu iddi gael ei defnyddio trwy gydol cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru.

Amddiffynid Braich-y-Dinas gan gyfres o dri mur trwchus (9 troedfedd yn achos y mur allanol), ac eithrio uwchben y llethrau gogleddol oedd yn disgyn yn syth i'r môr. Cafwyd olion tua 90 o gytiau crwn cynhanesyddol y tu mewn i'r muriau. Roedd ffynnon uchel, ger un o'r tair carnedd oedd ar gopa'r mynydd, yn cyflenwi dŵr i'r safle.

Darganfuwyd crochenwaith syml, troellau carreg, pinau gwallt a darnau o ractalau efydd, ynghyd â darnau o addurnwaith amrywiol ac offer haearn ar y safle.

Mae'r ardal o rosdir eang rhwng Penmaenmawr a mynydd Tal-y-Fan, i'r de o safle'r fryngaer, yn frith ag olion a henebion cynhanesyddol, gan gynnwys Y Meini Hirion (cylch cerrig Neolithig), bryngaer Dinas a nifer o garneddi. Rhedai hen lwybr cynhanesyddol pwysig o safle Llanfairfechan heddiw i gyfeiriad Conwy heibio i'r fynediad i Fraich-y-Dinas. Byddai'r gaer ei hun yn wylfa ardderchog i gadw golwg ar y llwybr hwnnw a'r llwybr cynhanesyddol arall dros Fwlch-y-Ddeufaen gerllaw (llwybr a ddefnyddwyd gan y Rhufeiniaid ar gyfer eu ffordd o Gaer i Segontiwm.

Ceir disgrifiadau o Fraich-y-Ddinas gan hynafiaethwyr cynnar megis William Camden a Thomas Pennant, ond yn anffodus nid ydynt yn ddigon eglur a manwl i fod o lawer o ddefnydd. Roedd pob un o'r awduron hynny'n synnu at faint y fryngaer. Ceir y disgrifiad cynharaf a mwyaf trawiadol gan Syr John Wynn o Wydir, ond prin y gellir derbyn ei honiad fod y gaer yn ddigon mawr i ddal 20,000 o bobl!

Llyfryddiaeth
-------------

* Harold Hughes, 'Prehistoric remains on Penmaenmawr', *Archaeologia Cambrensis*, XII-XIV (1912-15).
* Hugh Prichard, 'Braich y Ddinas', *Archaeologia Cambrensis*, 1877.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goBryngaerau Cymru |
| --- |
|  |
| 
* Yr Alltwen
* Braich-y-Dinas
* Breiddin
* Bryn Euryn
* Bryn Myrddin
* Bwrdd Arthur
* Caerau Gaer
* Caer Bach
* Caer Caradog
* Caer Drewyn
* Caer Fawr (Llangadog)
* Caer Gwrtheyrn
* Caer Seion
* Caer y Twr
* Carn Fadryn
* Castell Cawr
* Castell Degannwy
* Castell Dinas
* Castell Henllys
* Castell Nadolig
* Castell Odo
* Castell Olwen
* Castell Tinboeth
* Craig yr Aderyn
* Coed Llanmelin
* Craig Rhiwarth
* Crug Hywel
* Dinas Brân
* Dinas Dinlle
* Dinas Emrys
* Dinas Mawr
* Dinas Powys
* Dinas Tŷ Du
* Dinorben
* Dinorwig
* Foel Drygarn
* Ffridd Faldwyn
* Gaer Fawr (Cegidfa)
* Gaer Fawr (Llan-gwm)
* Gaer Fawr (Llanilar)
* Gaer Fawr (Merthyr Cynog)
* Garn Boduan
* Garn Saethon
* Llanymynech
* Moel Arthur
* Moel Fenlli
* Moel Goedog
* Moel Hiraddug
* Moel y Gaer (Bodfari)
* Moel y Gaer (Llanbedr)
* Moel y Gaer (Llandysilio)
* Moel y Gaer (Rhosesmor)
* Mynydd y Gaer
* Pen Dinas (Aberystwyth)
* Pen Dinas (Mynydd Gorddu)
* Penycloddiau
* Pen y Corddyn
* Pen-y-gaer (Llanaelhaearn)
* Pen-y-gaer, Caerhun
* Tre'r Ceiri
* Twmbarlwm

 |

 |