recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Yr arfer o eillio corun y pen, neu dorri rhywfaint o'r gwallt, er nod gostyngeiddrwydd neu ymroddiad crefyddol yw **tonsur** neu **gorunfoeliad**. Fel arfer câi'r corun ei eillio mewn defod neu seremoni dderbyn, i nodi bod yr unigolyn yn dechrau ar gyfnod o ddatblygiad crefyddol neu'n cael ei dderbyn i urdd grefyddol.

Cristnogaeth
------------

Darluniad o Sant Bartlemi gan Carlo Crivelli, sy'n dangos ei donsur (1473).
Bôn y gair tonsur yw *tōnsūra*, Lladin am dorri neu gneifio. Cafodd ei arfer i dderbyn clerigwyr yn yr Eglwys Babyddol o'r Oesoedd Canol Cynnar hyd at ei ddiddymu gan y Pab Pawl VI yn 1973. Yn yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, defnyddir y tonsur yn rhan o ordeiniad y llëwr.

Tair ffurf ar y tonsur sydd i'w cael yn yr eglwysi Cristnogol: y tonsur Rhufeinig, neu donsur Sant Pedr; y tonsur Groegaidd, y tonsur Dwyreiniol, neu donsur Sant Pawl; a'r tonsur Celtaidd, neu donsur Sant Ioan. Mae'r tonsur Rhufeinig naill ai'n eillio'r pen i gyd neu eillio'r corun gan adael rhimyn o wallt i symboleiddio'r goron ddrain. Yn ôl arfer y tonsur Groegaidd, câi'r pen i gyd ei eillio, ond bellach mae eglwysi'r dwyrain yn aml yn torri'r gwallt yn fyr. Ystyr tonsur Celtaidd, a arferai gan yr Eglwys Geltaidd, yw eillio'r pen o glust i glust, er nad yw ei union siâp yn glir o ffynonellau'r cyfnod. Enw dirmygus ar y tonsur Celtaidd yw tonsur Simon y dewin.

Bwdhaeth
--------

Mae'r Bwdhydd yn derbyn tonsur pan fyddai'n cael ei dderbyn yn samanera (nofydd) ac eto yn bhikkhu (mynach).

Hindŵaeth
---------

Bachgen â'i ben wedi eillio gan adael tusw ar y corun, a chyda'r swastica wedi peintio ar y moelni.
Byddai bachgen o Hindŵ yn derbyn ei donsur cyntaf yn 2 oed, weithiau gan adael tusw o wallt ar gorun y pen. Derbynai'r tonsur yn draddodiadol gan Hindwiaid cyffredin i nodi defodau newid byd, a chan y rhai sy'n cael eu derbyn i urddau'r asgetigion.

Jainiaeth
---------

Traddodiad gan fynachod Jainaidd yw i dynnu blew'r pen fesul un.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   tonsur. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 20 Awst 2018.
2. ↑   corunfoeliad. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 20 Awst 2018.
3. ↑  McCarthy, Daniel (2003). "On the Shape of the Insular Tonsure". *Celtica* **24**: 140–167.. Adalwyd 20 Awst 2018.
Arlunydd Ffrengig oedd **Léon-Joseph-Florentin Bonnat** (20 Mehefin 1833 – 8 Medi 1922) sydd yn nodedig am ei bortreadau ac am fod yn athro i nifer o arlunwyr enwog.

Ganed ef yn Bayonne yng ngogledd Gwlad y Basg, yng nghyfnod Brenhiniaeth y Gorffennaf. Astudiodd dan Federico Madrazo ym Madrid a Léon Cogniet ym Mharis. Gwelir dylanwad celf Faróc Sbaenaidd yn ei baentiadau crefyddol cynnar.

Ym 1875 cychwynnodd ar ei gyfres o ryw 200 o bortreadau o Ewropeaid ac Americanwyr amlwg, yn eu plith Adolphe Thiers, Victor Hugo, Hippolyte Taine, Louis Pasteur, a Jean-Auguste-Dominique Ingres. Yn y rhain, gwelir dylanwad Diego Velázquez a'r arlunwyr realaidd Sbaenaidd.

Penodwyd Bonnat yn athro paentio yn yr École des Beaux-Arts, Paris, ym 1888, ac yn gyfarwyddwr yr ysgol honno ym 1905. Ymhlith ei ddisgyblion oedd Thomas Eakins, Gustave Caillebotte, ac Henri de Toulouse-Lautrec. Bu farw ym Monchy-Saint-Éloi, Oise, yn 89 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Léon Bonnat. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 16 Hydref 2021.
Ffilm gyffro seicolegol yw ***Lucia*** a gyhoeddwyd yn 2015. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***எனக்குள் ஒருவன்*** ac fe’i cynhyrchwyd yn India. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tamileg a hynny gan Pawan Kumar a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Santhosh Narayanan. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Y NOT Studios.

Y prif actor yn y ffilm hon yw Siddharth Narayan. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2015. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Black Mass* sef ffilm fywgraffyddol gan Scott Cooper. Hyd at 2022 roedd o leiaf 6,100 o ffilmiau Tamileg wedi gweld golau dydd. 
Gopi Amarnath oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Leo John Paul sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Ffilm ddogfen am LGBT gan y cyfarwyddwr Jennifer M. Kroot yw ***To Be Takei*** a gyhoeddwyd yn 2014. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Michael Hearst. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.

 Mae'r ffilm *To Be Takei* yn 93 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2014. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Interstellar* sef ffilm wyddonias gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 90% (Rotten Tomatoes)
* 7.1/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jennifer M. Kroot nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| It Came From Kuchar |  | Unol Daleithiau America | 2009-01-01 |
| The Untold Tales of Armistead Maupin |  | Unol Daleithiau America | 2017-01-01 |
| To Be Takei |  | Unol Daleithiau America | 2014-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.
2. 1 2  "To Be Takei". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 10 Hydref 2021.
Mae **Mania**, a Hypomania yn gyfnodau o ymddygiad cyffrous a gorfywiog sy’n cael effaith sylweddol ar eich bywyd o ddydd i ddydd.

Mae Hypomania yn fersiwn ysgafnach o fania sy’n para am gyfnod byr (ychydig ddyddiau). Mae Mania yn ffurf fwy difrifol sy’n para am gyfnod hirach (yr wythnos neu fwy).

Gall mania newid y ffordd y mae pobl yn teimlo yn emosiynol ac yn gorfforol. Gall hefyd effeithio ar eu meddyliau a’u hymddygiad. Er bod pobl sy’n profi mania’n teimlo’n uchel i ddechrau, gallant wylltio pan nad yw eraill yn rhannu eu hagwedd optimistaidd. Gall mania arwain at bobl i wneud penderfyniadau gwael, i gael diffyg sgiliau canolbwyntio ac ymddwyn mewn ffyrdd sydd naill ai’n gywilyddus, yn niweidiol neu ambell waith yn beryglus. Pan nad yw’r teimladau mor eithafol, caiff ei ystyried fel hypomania.

Symptomau
---------

* Teimladau o hapusrwydd eithafol
* Llawn egni
* Gwneud cynlluniau afrealistig
* Anniddigrwydd ac ymosodedd uwch
* Ymddygiad risg uchel, megis gwario llawer o arian
* Siarad yn gyflym iawn
* Anawsterau wrth ymlacio

Dolenni allanol
---------------

* What are hypomania and mania? : Mind (Saesneg)
* Dolenni cyswllt, Gwefan Meddwl

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol yn unig. Allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi.* 
*Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o’r dudalen **Hypomania a Mania** ar wefan* 
, sef gwefan at y diben o ddarparu gwybodaeth a chefnogaeth am iechyd meddwl yn y Gymraeg. Mae gan y dudalen penodol hwnnw drwydded agored ***CC BY-SA 4.0***; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio’r gwaith.
***Am driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall*** |
Adeiladwyd y lein reilffordd **Tramffordd Pumlumon a Hafan** (Saesneg: *Plynlimon and Hafan Tramway*) 7 milltir o hyd ym 1897 i wasanaethu pyllau plwm Bwlch Glas a chwareli yn ymyl Hafan. Caewyd y lein ar ôl 3 blynedd. Gobeithiwyd adeiladu rheilffordd o'r pyllau a chwareli at y môr yn ymyl Ynyslas, ond gwrthodwyd caniatád gan Reilffordd y Cambrian rhag croesi eu lein rhwng Machynlleth ac Aberystwyth. Roedd yn rhaid i'r tramffordd fynd i Lanfihangel a throsglwyddo nwyddau i Reilffordd y Cambrian. Roedd seidins i'r gogledd o orsaf reilffordd Llandre.

Dechreuodd gwasanaeth i deithwyr ar 28 Mawrth 1898, gan redeg ar dydd Llun yn unig ac yn cysylltu â gwasanaeth y Cambrian i Aberystwyrh ar ddiwrnod y farchnad.

Locomotifau
-----------

Roedd gan y gwmni 3 locomotif:-

### Victoria

Locomotif 0-4-0 efo boeler unionsyth a adeiladwyd gan John Slee a Chwmni yn Warrington. Daeth i'r tramffordd ar 12 Mai, 1897. Disodlwyd hwn gan 'Talybont'.

### Talybont

Locomotif 2-4-0T a adeiladwyd gan Gwmni Bagnall yn wreiddiol ar gyfer cwsmer ym Mrasil ond canslwyd ei archeb, felly aeth y locomotif i Dramffordd Pumlumon a Hafan. Gweithiodd o Lanfihangel i waelod yr inclein yn Hafan.

### Hafan

Locomotif 0-4-0ST Bagnall a weithiodd yn y chwarel uwchben yr inclein. Ailbrynwyd gan Bagnall ym 1901 a gweithiodd ar waith adeiladu Cronfa Ddŵr Walshaw Dene, Halifax, ac erbyn 1920 roedd ym meddiant Cwmni Coed Bedley yn Nairn, Yr Alban.

Cerbydau
--------

Roedd gan y dramffordd un cerbyd. Mae copi ohono ar Reilffordd Ager Launceston erbyn hyn. Aeth rhai o'r wageni i Reilffordd Dyffryn Rheidol ac maent wedi goroesi hyd at heddiw.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Gwefan Coflein[*dolen marw*]
2. ↑  "Gwefan yr Amgueddfa Cledrau cul, Tywyn". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 2015-08-31.
3. 1 2  Gwefan Grace's Guide
**Triton** ydy'r seithfed a'r fwyaf o loerennau Neifion.

* Cylchdro: 354,760 km o Neifion
* Tryfesur: 2700 km
* Cynhwysedd: 2.14e22 kg

Ym mytholeg y Groegiaid y mae Triton yn dduw môr ac yn fab i Poseidon (Neifion).

Cafodd y lloeren Triton ei darganfod gan Lassel ym 1846 dim ond ychydig wythnosau ar ôl darganfyddiad Neifion. Cafodd Triton ymweliad gan Voyager 2 ar y 25ain o Awst 1989.

Mae cylchdro Triton yn wrthdroadwy. Triton yw'r unig loeren fawr sy'n cylchdroi 'wysg ei gefn', dim ond lloerennau bach Iau (Ananke, Carme, Pasiphae a Sinope) a Phoebe (lloeren fach Sadwrn) sydd hefyd yn cylchio 'wysg ei gefn', pob un ohonynt yn llai na 1/10 tryfesur Triton. Am hynny rhaid i Driton wedi cael ei dal gan Neifion ar ôl dod o rywle arall, efallai o Wregys Kuiper. O achos natur anarferol cylchdro Triton, mae rhyngweithiadau rhwng Neifion a Thriton yn dwyn egni ymaith oddi wrth Driton gan achosi iddi ostwng ei chylchdro. Rhywdro yn y dyfodol pell bydd Triton yn cael ei chwalu ac unai'n ffurfio modrwy neu yn syrthio i mewn i Neifion.

Oherwydd ei gogwyddiad mae pegynau a chyhydedd Triton yn wynebu'r Haul bob yn ail. Mae ganddi awyrgylch tenau o nitrogen gyda methan. Mae ganddi nudd denau sy'n ymestyn 5–10 km i fyny.

Mae tymheredd arwyneb Triton yn 34.5 K (-235 C), mor oer â Plwton. Mae hynny oherwydd ei halbedo uchel (.7 - .8) sy'n golygu fod ychydig iawn o olau haul yn cael ei sugno. Yn y fath oerni mae methan, nitrogen a charbon deuocsid yn cael eu rhewi'n soled.

Cap iâ Triton
-------------

Mae arwyneb Triton yn ifanc. Mae bron â chyfan yr hemisffer deheuol wedi ei orchuddio dan gap iâ o nitrogen a methan.
Mae cynhwysedd Triton (2.0) yn fwy na lloerennau rhewllyd Sadwrn (e.e. Rhea). Mae Triton yn debyg o fod yn 25% iâ dŵr gyda'r rhelyw yn ddeunydd creigiog.
Y nodwedd fwyaf ddiddorol (ac annisgwyl) ar Driton ydy ei llosgfynyddoedd iâ. Mae'r deunydd sy'n dod allan ohonynt yn debyg o fod yn nitrogen hylifol, lluwch, neu gyfansoddion methan. Mae actifedd llosgfynyddoedd Triton wedi ei achosi trwy dwymo tymhorol gan yr Haul.
France d'outre-mer yn 2008.
Term a ddefnyddir am y rhannau hynny o Ffrainc sydd tros y môr yw **Tiriogaethau tramor Ffrainc** (Ffrangeg: *France d'outre-mer*). Yn Ffrangeg, fe'u talfyrrir yn aml i DOM-TOM, sy'n dynodi *Département d'outre-mer - Territoire d'outre-mer*. Yn 2009, roedd gan y rhannau hyn boblogaeth o 2,624,505.

Ceir sawl categori o diriogaethau:

### Départements a régions

Mae statws y rhain yr un fath ag unrhyw *département* a *région* arall yn Ffrainc, ac yn rhan o Ffrainc a'r Undeb Ewropeaidd, er bod rhai rheolau arbennig gan yr UE.

* Gwadelwp (971) ;
* Martinique (972) ;
* Guiana Ffrengig (973) ;
* Réunion (974) ;
* Mayotte (976)

### Collectivité d'outre-mer

Mae union statws y tiriogaethau hyn yn amrywio. Maent yn cynnwys:

* Polynésie française (*pays d'outre-mer*)
* Saint-Pierre-et-Miquelon
* Wallis-et-Futuna
* Saint-Martin
* Saint-Barthélemy

### Eraill

* Mae Caledonia Newydd yn cael ei hystyried yn diriogaeth unigryw, am nad yw ei statws wedi ei ddynodi'n fanwl yn gyfansoddiadol.
* Tiriogaethau deheuol ac Antarctig Ffrainc
* Clipperton
'Victoria' yn croesi Pont Broadwater(1914)

Pwrpas wreiddiol **Tramffordd Rye a Camber** oedd cludo golwyr o Rye, Dwyrain Sussex i'r cwrs golff. Ym 1908, ychwanegwyd estyniad i'r twyni tywod gerllaw ar gyfer pobl ar wyliau. Cludwyd tywod o'r traeth i'r dref ar gyfer adeiladwyr.
Roedd Cyrnol Fred Holman Stephens Peiriannydd a Goruwchwilwr i'r tramffordd. Roedd yn lein led 3 troedfedd, a milltir a thri chwarter o hyd. Adeiladwyd y tramffordd rhwng Ionawr a Gorffennaf ym 1895, a chaewyd y lein ym 1939. Yn ystod yr Ail Rhyfel Byd, defnyddiwyd y lein i gario darnau P.L.U.T.O (PipeLine Under The Ocean) at yr arfordir. Adeiladwyd seidyn gan filwyr o Ganada. Ar ôl y rhyfel, roedd y lein mewn cyflwr gwael, a gwerthwyd popeth ym 1947. Daeth y cwmni i ben yn Chwefror 1949.

### Locomotifau

Oedd 2 locomotif Bagnall, "Camber" a "Victoria" ond yn ddiweddarach, defnyddiwyd locomotif petrol bron pob tro.

| Enw | Adeiladwr | Math | Adeiladwyd | Rhif y gwaith | Silindrau | Pwys boeler | Nodiadau |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *Camber* | W.G. Bagnall | 2-4-0T | 1895 | 1461 | 5" x 9" | 140 pwys y fodfedd sgwâr | Sgrapiwyd yn Rye, 1947 |
| *Victoria* | W.G. Bagnall | 2-4-0T | 1897 | 1511 | 6" x 10" | 140 pwys y fodfedd sgwâr | Gwerthwyd, 1937 |
|  | Cwmni Adeiladu Caint | 4olwyn petrol | 1924 | 1364 |  |  | Seiliedig ar gynllun "Simplex" Gwerthwyd Hydref 1946. |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Tudalen Tramffordd Rye a Camber ar wefan Cyrnol Stephens
Tiriogaeth Oklahoma gyda'i 26 sir ynghyd â Thiriogaeth Indiaidd gyda 26 o ardaloedd ynghyd â'r Genedl Seminole
Map o Diriogaeth India a Thiriogaeth Oklahoma ym 1894, yn dangos israniadau gwleidyddol a oedd yn bodoli bryd hynny. Daeth y ddwy Diriogaeth i ben ar 16 Tachwedd 1907, pan ddaeth Talaith Oklahoma i fodolaeth
Roedd **Tiriogaeth Oklahoma** yn diriogaeth gyfundrefnol gorfforedig o'r Unol Daleithiau a oedd yn bodoli rhwng 2 Mai 1890 ac 16 Tachwedd 1907, pan gafodd ei hymgorffori yn Nhiriogaeth Indiaidd o dan gyfansoddiad newydd a'i derbyn i'r Undeb fel Talaith Oklahoma.

Hanesyddol
----------

Dechreuodd hanes Tiriogaeth Oklahoma gyda Deddf Cyfathrach Indiaidd 1834, pan neilltuodd Cyngres yr Unol Daleithiau dir i Americanwyr Brodorol. Ar y pryd, roedd y tir yn diriogaeth ddi-drefn a oedd yn cynnwys tir ffederal "i'r gorllewin o'r Mississippi ac nid o fewn taleithiau Missouri a Louisiana, na thiriogaeth Arkansas..."

Erbyn 1856, roedd y diriogaeth wedi'i lleihau i tua ffiniau modern talaith Oklahoma, heblaw am yr "Oklahoma Panhandle" a'r Old Greer County. Daeth y tiroedd hyn i gael eu hadnabod fel Tiriogaeth India gan eu bod wedi'u rhoi i rai cenhedloedd Indiaidd o dan Ddeddf Dileu India yn gyfnewid am eu tiriogaethau hanesyddol i'r dwyrain o Afon Mississippi.

Hyd at y pwynt hwn, roedd Americanwyr Brodorol wedi defnyddio'r tir yn unig. Ym 1866, ar ôl Rhyfel Cartref America, mynnodd y llywodraeth ffederal gytundebau newydd gyda'r llwythau a oedd wedi cefnogi'r Cydffederasiwn a'u gorfodi i gael tir a chonsesiynau eraill. O ganlyniad i’r Cytundebau Ailadeiladu, bu’n ofynnol i’r Pum Llwyth Gwâr ryddhau eu caethweision a chynnig dinasyddiaeth lawn iddynt yn y llwythau os oeddent am aros yn y Cenhedloedd. Gorfododd hyn lawer o'r llwythau yn Nhiriogaeth Indiaidd i wneud consesiynau.

Gorfododd swyddogion yr Unol Daleithiau y gostyngiad o tua 2,000,000 erw (8,100 km2) o dir yng nghanol Tiriogaeth Indiaidd. Ysgrifennodd Elias C. Boudinot, lobïwr rheilffordd ar y pryd, erthygl a gyhoeddwyd yn y *Chicago Times* ar 17 Chwefror 1879, yn poblogeiddio'r term "Unassigned Lands" i gyfeirio at y cytundeb hwn. Yn fuan dechreuodd y wasg boblogaidd gyfeirio at y bobl yn cynhyrfu eu setliad fel Boomers. Er mwyn atal Americanwyr Ewropeaidd rhag setlo'r tir, cyhoeddodd yr Arlywydd Rutherford B. Hayes gyhoeddiad yn gwahardd mynediad anghyfreithlon i diriogaeth India ym mis Ebrill 1879.

Gweler hefyd
------------

* *Oklahoma Territory* - ffilm 1960

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Everett, Dianna. "1890 Organic Act," *Encyclopedia of Oklahoma History and Culture*, 2009. Accessed March 1, 2015.
2. ↑  Hoig, Stan. "Boomer Movement," *Encyclopedia of Oklahoma History and Culture*, 2009. Accessed March 1, 2015.

Dolenni allanol
---------------

* Oklahoma Digital Maps: Digital Collections of Oklahoma and Indian Territory
Castell y Gwynt: un o dirffurfiau amlycaf y Glyder Fach.
Nodwedd arbennig o'r dirwedd (e.e. peiran, ystumllyn, neu forffoleg) a chymeriad cyffredinol arwyneb y tir yw **tirffurf**. Gall fod yn ganlyniad i ryngweithiad prosesau geomorffolegol (er enghraifft, gweithgaredd afonol, gweithgaredd rhewlifol, hindreuliad) a phrosesau tectonig a folcanig.

Geomorffoleg yw'r astudiaeth wyddonol o dirffurfiau'r ddaear a'r prosesau a roes fod iddynt.

Termau tebyg
------------

O fewn Gwyddorau Daear, "tirwedd" yw'r term cyffredinol i ddisgrifio pryd a gwedd ardal sy'n cynnwys nodweddion naturiol (tirffurfiau) a nodweddion o wneuthuriad bodau dynol. O ran yr hinsawdd, gellir ei ddiffinio fel y graddau o wahaniaeth topolegol mewn codiadau yn y tirwedd, h.y. cydffurfiad wyneb solet y ddaear o ystyried ei elfennau anwastad (codiadau, pantiau, llethrau) gyda'i gilydd.

Gweler hefyd
------------

* Tirffurf ffrwdrewlifol
* Tirffurf gwely afon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "'Termau Addysg Uwch' y Coleg Cymraeg". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-07-29. Cyrchwyd 2017-03-15.
Ffilm ddrama sy'n llawn dirgelwch gan y cyfarwyddwr J. Walter Ruben yw ***The Phantom of Crestwood*** a gyhoeddwyd yn 1932. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Max Steiner. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Aileen Pringle, Karen Morley, Anita Louise, Pauline Frederick, George E. Stone, Ivan Simpson, H. B. Warner, Richard "Skeets" Gallagher, Robert McWade, Ricardo Cortez, Mary Duncan, Gavin Gordon, Sam Hardy a Hilda Vaughn. Mae'r ffilm *The Phantom of Crestwood* yn 76 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1932. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Tarzan The Ape Man* ffilm Americanaidd gan W.S. Van Dyke. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm J Walter Ruben ar 14 Awst 1899 yn Ninas Efrog Newydd a bu farw yn Hollywood ar 4 Medi 1942. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1926 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd J. Walter Ruben nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ace of Aces |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1933-01-01 |
| Gold Rush Maisie |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1940-01-01 |
| Man of Two Worlds |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1934-01-01 |
| *No Other Woman* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1933-01-01 |
| Old Hutch |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1936-01-01 |
| Public Hero No. 1 |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1935-01-01 |
| Riffraff |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1936-01-01 |
| The Dover Road |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1934-01-01 |
| The Phantom of Crestwood |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1932-01-01 |
| Trouble For Two |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1936-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 13 Ebrill 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 13 Ebrill 2016.
Lleoliad Ardal y Gorllewin yn Sierra Leone.
Cyfres o lifogydd dinistriol o ganlyniad i dridiau o law trwm oedd achos tirlithriadau yn Sierra Leone ar fore 14 Awst 2017. Cwympodd dir lleidiog yn y brifddinas Freetown a'r cyrion yn Ardal y Gorllewin, gan chwalu rhai adeiladau a gorchuddio eraill. Llithrodd y mwd yn oriau mân y bore, ac felly cafodd nifer o bobl eu dal yn eu tai tra'n cysgu. Un o'r ardaloedd i gael eu taro waethaf oedd Regent, maestref fynyddig i'r dwyrain o Freetown, pan ddymchwelodd y bryniau o'i chwmpas.

Erbyn diwedd yr wythnos, cyfrifwyd o leiaf 400 o farwolaethau, ac hyd at 600 yn dal ar goll. Collodd mwy na 3000 o bobl eu cartrefi, a chafodd cannoedd o adeiladau eu difrodi neu eu difetha'n llwyr. Wrth i'r glaw barhau bu pryder am dirlithriad arall, a gorchmynodd y llywodraeth i drigolion un llethr o gwmpas Freetown i adael eu cartrefi.

Digwyddodd y drychineb yn ystod tymor glawogydd arbennig o wlyb, a gwnaed yn waeth gan uchder tir isel yr ardal ac isadeiledd gwael, yn enwedig y carthffosydd. Cafodd rhai o'r cyrff eu llusgo i ganol y môr oddi ar arfordir y wlad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dros 400 wedi marw yn nhirlithriadau Sierra Leone, Golwg360 (19 Awst 2017). Adalwyd ar 19 Awst 2017.
2. ↑  Tirlithriad a llifogydd Sierra Leone: mwy na 300 o bobol wedi marw, Golwg360 (16 Awst 2017). Adalwyd ar 19 Awst 2017.
Roedd **Tramffordd Bryn Oer** yn rheilffordd lled cul a weithiwyd gan geffylau a adeiladwyd yn Ne Cymru ym 1814.

Hanes
-----

Adeiladwyd Camlas Aberhonddu a'r Fenni o dan Ddeddf Seneddol ym 1793. Caniataodd y Ddeddf i gwmni'r gamlas adeiladu rheilffyrdd bwydo hyd at 8 milltir (13 km) o hyd i draws gludo nwyddau i'r gamlas. Adeiladwyd Tramffordd Bryn Oer o dan y ddeddf hon ym 1814, gan agor ym 1815. Llwyfandir a weithiwyd gan droliau ceffyl ydoedd a wasanaethodd glofeydd Bryn Oer a'r chwareli calchfaen yn Nhrefil, gan ddisgyn 330 m neu 1,080 troedfedd ar hyd ei lwybr i'r gamlas yn Nhal-y-bont ar Wysg. Adeiladwyd estyniad i wasanaethu gwaith haearn Rhymni yng Nghwm Rhymni.

Erbyn y 1830au roedd twf y rheilffyrdd lleol wedi dechrau cystadlu a'r dramffordd, yn enwedig gyda chyflwyniad locomotifau stêm a oedd yn rhy drwm i weithio ar y llwyfandir bregus. Erbyn 1860 roedd y rhan fwyaf o draffig y dramffordd yn cael ei hanfon ar reilffyrdd a chaeodd y dramffordd ym 1865.

Y dramffordd heddiw
-------------------

Erbyn 2006 roedd llawer o lwybr y dramffordd wedi cael eu newid i'w ddefnyddio fel llwybr ceffylau cyhoeddus ar gyfer cerddwyr, marchogion a beicwyr mynydd, ac mae llawer o'r cerrig sylfaen i'w gweld o hyd mewn sawl man.

Mae Fforwm Cadwraeth Tramffordd Bryn Oer wedi'i sefydlu i amddiffyn a gwarchod gweddillion y darn pwysig hwn o archeoleg ddiwydiannol Cymru. Mae'r Fforwm yn cynnwys Awdurdod Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, y Comisiwn Coedwigaeth, Cyngor Tref Tredegar, cynghorau cymunedol Talybont a Llangynidr ynghyd â Chymdeithas Hanesyddol Llangynidr ac unigolion.

Oriel
-----

* Un o'r tramiau ger llwybr y dramfforddUn o'r tramiau ger llwybr y dramffordd
* Giât ar Dramffordd Bryn OerGiât ar Dramffordd Bryn Oer
* Hen odynau calch yng Nglanfa OwrtynHen odynau calch yng Nglanfa Owrtyn
* Ffordd ger Chwareli TrefilFfordd ger Chwareli Trefil
* Rhan o lwybr y tramfforddRhan o lwybr y tramffordd
* Rhan o lwybr y tramfforddRhan o lwybr y tramffordd
* Rhan o lwybr y tramfforddRhan o lwybr y tramffordd
* Odynau calchfaen ar ddiwedd y llinellOdynau calchfaen ar ddiwedd y llinell

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "BLAEN-DYFFRYN CRAWNON, BRYN OER TRAMROAD | Coflein". *coflein.gov.uk*. Cyrchwyd 2019-11-19.
2. ↑  "Brinore Tramroad - Brecon Beacons National Park". *brinore-tramroad.powys.org.uk*. Cyrchwyd 2019-11-19.
3. ↑  "Brinore Tramroad - origins and history". *brinore-tramroad.powys.org.uk*. Cyrchwyd 2019-11-19.
4. ↑  "Brinore Tramroad Brecon Beacons - further information". *brinore-tramroad.powys.org.uk*. Cyrchwyd 2019-11-19.
Mae **Tremeven-Kemperle** (Ffrangeg: *Tréméven*) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda Querrien, An Arzhanaou, Locunolé, Mellac, Kemperle, Rédené ac mae ganddi boblogaeth o tua 2,329 (1 Ionawr 2020).

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code 29297

Cysylltiadau Rhyngwladol
------------------------

Mae Tremeven-Kemperle wedi'i gefeillio â:

* Gweriniaeth Iwerddon Monivea, Iwerddon

Yr Iaith Lydewig
----------------

Mae gan y gymuned cynllun ieithyddol o dan Ya d’ar brezhoneg ers 2005. Yn 2008, roedd 24.11 o blant ysgolion cynradd yn mynychu ysgolion dwyieithog

Gweler hefyd
------------

Cymunedau Penn-ar-Bed

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Ffrangeg) *Ofis ar Brezhoneg*: *Enseignement bilingue*

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Tremeven-Kemperle***
Lleoliad tiriogaethau dibynnol y Goron (coch) yn Ynysoedd Prydain ac Iwerddon.
Tair tiriogaeth ger Prydain Fawr – Ynys Manaw, Beilïaeth Ynys y Garn, a Beilïaeth Jersey – a chanddynt statws arbennig dan awdurdod y Goron Brydeinig yw **tiriogaethau dibynnol y Goron**. Nid ydynt yn rhan o'r Deyrnas Unedig nac yn diriogaethau Prydeinig tramor. Nid ydynt ychwaith yn wledydd sofran, a chaiff eu cydnabod yn rhyngwladol yn "diriogaethau dan gyfrifoldeb y Deyrnas Unedig".

Nid ydynt yn aelod-wladwriaethau'r Gymanwlad er eu bod yn danfon timau eu hunain i Gemau'r Gymanwlad. Nid yw'r tiriogaethau hyn yn rhan o'r Undeb Ewropeaidd, ond maent yn rhan o ardal dollau yr UE. Er nad oes ganddynt annibyniaeth sofran, maent yn cynnal cysylltiadau â'r Gymanwlad, yr UE, a sefydliadau rhyngwladol eraill ac yn aelodau Cyngor Prydain-Iwerddon.

Nid yw'r tiriogaethau dan awdurdod Senedd y Deyrnas Unedig, er bod llywodraeth y Deyrnas Unedig yn gyfrifol am faterion tramor ac amddiffyn. Mae gan y tair tiriogaeth gynulliadau a'r grym i ddeddfu ar faterion lleol gyda chydsyniad y Goron, naill ai drwy'r Cyfrin Gyngor neu mewn amodau penodol yn Ynys Manaw drwy'r Is-Raglaw.

Gweler hefyd
------------

* Beilïaeth
* Trefedigaeth y Goron
Nofel Saesneg gan Ellis Peters (ffugenw Edith Pargeter) yw ***The Pilgrim of Hate*** ("Pererin Casineb") a gyhoeddwyd gyntaf yn 1984. Dyma'r degfed nofel yn y gyfres am Cadfael, mynach Benedictiad ffuglennol Cymreig a fu’n byw yn ystod y cyfnod o anarchiaeth pan fu brwydro rhwng Stephen a Mathilda am orsedd Lloegr (1138 hyd 1153).

Yn 1141 mae Cadfael a mynachod eraill Abaty Amwythig yn paratoi i ddathlu pen-blwydd symud casged y Santes Gwenffrewi i Abaty Amwythig ar 22 Mehefin. (Dod ag esgyrn y santes i'r Amwythig oedd sail y nofel gyntaf yn y gyfres, *A Morbid Taste for Bones*.) Yn anffodus, mae cysgod llofruddiaeth yn hongian dros yr ŵyl. Rai wythnosau ynghynt yng Nghaerwynt, lladdwyd marchog. Gallai hyn fod wedi cael ei wneud naill ai am resymau gwleidyddol neu bersonol, ac efallai bod y llofrudd yn ymguddio ymhlith pererinion sydd wedi dod i'r abaty. Rhaid i Cadfael ddarganfod y llofrudd.

Cafodd y llyfr ei addasu ar gyfer teledu yn 1998.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Anne K. Kaler, gol. (1998). *Cordially Yours, Brother Cadfael* (yn Saesneg). Bowling Green State University Popular Press. t. 3. ISBN 9780879727741.
Cyn-athletwr Cymreig yw **Lynn Davies** CBE (ganwyd 20 Mai 1942, Nant-y-moel (Bro Morgannwg)). Daeth ei lwyddiant mwyaf yn y Gemau Olympaidd yn Tocio ym 1964 pan enillodd fedal aur annisgwyl yn y naid hir. Roedd wedi cyrraedd y rownd derfynol gydag anhawster, gan gyrraedd y nôd yn y rownd ragbrofol ar ei naid olaf o 7.78m, ond yn y rownd derfynol, mewn tywydd gwlyb ac oer, neidiodd 8.07 metr, 4 cm yn bellach na naid olaf yr Americanwr Ralph Boston. Yn ddiweddarach yn ei yrfa, enillodd fedalau aur ym Mhencampwriaethau Athletau Ewrop ym 1966 ac yng Ngemau'r Gymanwlad 1966 a 1970, a medal arian ym Mhencampwriaethau Ewrop 1969. Naid hwyaf ei yrfa oedd 8.23m yn Bern ym 1968. Cystadleuodd hefyd yn y ras gyfnewid 4x100m dros Brydain yn y Gemau Olympaidd ym 1964 ac ym Mhencampwriaethau Ewrop ym 1966.

Ef oedd Capten Tîm Prydain yng Ngemau Olympaidd 1972 a rheolwr tîm athletau Prydain o 1977 tan 1984. Fe yw llywydd presennol UK Athletics. Cafodd y CBE yn 2006.

Perfformiadau yn y naid hir yn y prif bencampwriaethau
------------------------------------------------------

### Gemau Olympaidd

* 1964: 1af gyda 8.07m
* 1968: 9fed gyda 7.94m
* 1972: 18fed yn y rownd ragbrofol gyda 7.64m

### Pencampwriaethau Ewrop

* 1962 11eg gyda 7.33m
* 1966 1af gyda 7.98m
* 1969 2il gyda 8.07m (gwynt cefn) ar ôl Ter-Owanesjan
* 1971 4ydd gyda 7,85 m

### Pencampwriaethau Ewrop dan Do

* 1967: 1af gyda 7.85m
* 1969: 2il gyda 7.76m ar ôl Klaus Beer
* 1972: 8fed gyda 7.64m

### Gemau'r Gymanwlad

* 1962: 4ydd gyda 7.72m
* 1966: 1af gyda 7.99m
* 1970: 1af gyda 8.06m

| Gwobrau |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Howard Winstone** | **Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru**1964 | Olynydd:**Clive Rowlands** |
|
| Rhagflaenydd:**Clive Rowlands** | **Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru**1966 | Olynydd:**Howard Winstone** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 86294119
* LCCN: nb2009008243
* ISNI: 0000 0000 5900 8147

 |
**Trioedd Ynys Prydain** (hen ffurf: **Trioedd Ynys Prydein**) yw'r enw ar gasgliad arbennig o drioedd sy'n ffurfio math o fynegai neu wyddionadur llawfer o wybodaeth y beirdd Cymraeg am hanes a thraddodiadau cynnar Cymru ac Ynys Prydain. Fel yn achos trioedd eraill, mae'r deunydd yn cael ei ddosbarthu yn unedau o dri, gan restru enwau arwyr traddodiadol a digwyddiadau, ac mae gan bob triawd ei deitl. Mae 96 triawd wedi goroesi. Ceir llawer o'r Trioedd hyn yn *Llyfr Coch Hergest* yn dyddio i'r 14g ac a gedwir yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen gyda'r cyfeirnod MS 111. Roedd yr arferiad o ddosbarthu pethau yn drioedd, fel hyn, yn ddyfais bwysig yn niwylliant Celtaidd Ynysoedd Prydain ac Iwerddon. Credir i'r Trioedd gael eu casglu at ei gilydd yn y 12g , gyda llawer o'r triawdau yn llawer hŷn na hynny.

Cynnwys
-------

Mae'n debyg fod gwreiddiau Trioedd Ynys Prydain yn hen iawn. Ynddyn nhw ceir math o grynodeb o ddysg y beirdd, fel math o lawlyfr cryno i hanes traddodiadol y Cymry. Diau mai rhan o'i bwrpas yw gwasanaethu fel cymorth i gofio chwedlau a thraddodiadau a'r berthynas rhyngddyn nhw. Dylid cofio fod y bardd cynnar yn gyfarwydd (adroddwr chwedlau, chwedleuydd) yn ogystal â bod yn brydydd. Roedd dysg y beirdd yn cael ei throsglwyddo ar lafar ac felly roedd angen ffurf a fyddai'n hawdd i'w gofio.

Craidd Trioedd Ynys Prydain yw chwedlau neu draddodiadau am gymeriadau Cymreig neu Frythonaidd sy'n perthyn i fyd mytholeg, hanes traddodiadol Cymru, Iwerddon ac Ynys Prydain o safbwynt Cymreig gyda'r pwyslais ar Gaswallon, Gwrtheyrn a Macsen Wledig a'u cylch, a chymeriadau a digwyddiadau sy'n gysyllteidig â'r Hen Ogledd ac Oes Arwrol y 6ed a'r 7g. Yn perthyn i'r dosbarth olaf y mae traddodiadau Cymreig am Arthur a'i lys.

Llyfryddiaeth
-------------

Y golygiad safonol yw:

* *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1978). Ceir y testunau Cymraeg gyda chyfieithiadau Saesneg, rhagymadrodd helaeth a nodiadau llawn.

Gweler hefyd
------------

* Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain‎
* Ynys Prydain

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Gwyddoniadur Cymru*, Gwasg Prifysgol Cymru, 2008; tud: 917.
Roedd **Thomas Purnell, (Q)** (Mawrth, 1834 – 17 Rhagfyr, 1889) yn feirniad theatr ac yn awdur Cymreig.

Cefndir
-------

Ganwyd Purnell yn Ninbych-y-pysgod yn blentyn i Robert Purnell ac Ann ei wraig. Does dim sicrwydd o union ddyddiad ei eni, ond fe'i bedyddiwyd yn eglwys blwyf Arberth ar 13 Mawrth 1834. Cafodd ei addysgu yn ysgol ramadeg Hwlffordd a Choleg y Drindod, Dulyn.

Gyrfa
-----

Ar ôl gadael y brifysgol aeth i Lundain gan ddechrau gyrfa mewn newyddiaduraeth. Ym 1862, ar argymhelliad Thomas Duffus Hardy, penodwyd ef yn ysgrifennydd cynorthwyol a llyfrgellydd Sefydliad Archeolegol Prydain Fawr ac Iwerddon, a chadwodd y swydd hyd 1866.

Rhwng 1870 a 1871 cyfrannodd cyfres o feirniadaeth ddifrifol a threiddgar ar ddramâu i gylchgrawn *The Athenaeum*, o dan y llofnod **Q**. Ymatebodd y dramodwyr Charles Reade a Tom Taylor yn ffyrnig iddynt.

Llyfryddiaeth
-------------

Argraffwyd adolygiadau theatr Purnell o'r *Athenaeum* mewn llyfr  *Dramatists of the Present Day* (1871). Ysgrifennodd hefyd draethodau llenyddol a rhamant seicolegol *The Lady Drusilla* (1886) Golygodd *Historia quatuor regum Angliae* ar gyfer y *Roxburghe Club*. Bu hefyd yn olygydd *Correspondence and Works* gan Charles Lamb (1870). Ymysg ei gyhoeddiadau eraill mae:

* *Literature and its professors* (1867)
* *London and elsewhere* (1886)
* *Dust and diamond*s (1888)

Ym 1910 cyhoeddodd Algernon Charles Swinburne casgliad o lythyrau Purnell - *Letters to Thomas Purnell and other correspondents*

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref, Lloyd Square, Pentonville, Llundain yn 55 mlwydd oed. Roedd yn ddi-briod.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "PURNELL, THOMAS (1834 - 1889), awdur | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2020-03-19.
2. ↑  "Purnell, Thomas [pseud. Q] (1834–1889), theatre critic and writer | Oxford Dictionary of National Biography". *www.oxforddnb.com*. doi:10.1093/ref:odnb/22903. Cyrchwyd 2020-03-19.
3. ↑  "THOMAS PURNELL - The Pembrokeshire Herald and General Advertiser". Joseph Potter. 1882-01-13. Cyrchwyd 2020-03-19.
4. ↑  "Purnell, Thomas 1834-1889". *WorldCat*. Cyrchwyd 19 Chwefror 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 54022816
* LCCN: n80076614
* ISNI: 0000 0000 4943 3414
* GND: 1186941030
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Nofelydd, dramodydd, a dychanwr o Sais oedd **Thomas Nashe** (1567 – tua 1601). Roedd yn bamffledwr brwd ac yn un o Ffraethebwyr y Prifysgolion yn Oes Elisabeth, yn amddiffynnydd dros Eglwys Loegr, ac yn arloeswr ffuglen antur yn llenyddiaeth Saesneg Lloegr. Er gwaethaf gwreiddioldeb ac hynodwedd ei waith, a'i ymdriniaeth ystrywgar â diwylliant llenyddol ei oes, mae rhai awduron yn ei ystyried yn esiampl o "lên heb ymrwymiad": chwedl C. S. Lewis, "Os gofynnir inni beth y mae Nashe yn ei 'ddweud', dylsem ateb, Dim".

Ganwyd yn Lowestoft, Suffolk. Astudiodd yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt, a derbyniodd ei radd baglor yn 1586. Aeth i Lundain tua 1588 a daeth yn gyfeillgar â Robert Greene a llenorion eraill. Ei weithiau cynnar oedd *The Anatomie of Absurditie* (1589), a'i raglith i un o weithiau Greene, *Menaphon*.

Daeth Nashe yn ysgrifennwr tâl i Eglwys Loegr yn 1589, yn ystod y ddadl dros draethodynnau piwritanaidd, a gyhoeddwyd dan yr enw Martin Marprelate, oedd yn lladd ar yr esgobion Anglicanaidd. Priodolir sawl pamffled amddiffynnol ac ymateb dychanol o'r ddadl i Nashe, dan y ffugenw Pasquil, ond yr unig un a ysgrifennwyd ganddo yn sicr ydy *An Almond for a Parrat* (1590). Bu Nashe hefyd yn cweryla, er amddiffyn y diweddar Greene, â'r bardd Gabriel Harvey a'i frawd Richard Harvey. Daeth yr ymgecru i ben yn 1599 ar orchymyn Archesgob Caergaint.

Yn 1592 cyhoeddodd Nashe y rhyddiaith ddychanol *Pierce Penniless, His Supplication to the Divell*, gwaith sy'n lladd ar y brodyr Harvey, Marprelate a'i fintai, a'r cyhoedd am esgeuluso gwaith llenorion pwysig y cyfnod. Yn ei bamffled *Christs Teares over Jerusalem* (1593) fe wnai ffaeleddau'r Llundeinwyr yn gyff gwawd wrth ddadlau bod achosion o'r pla yn y ddinas yn gosb am gamymddygiad ei thrigolion. Yn *The Terrors of the Night* (1594) cyfeiriodd ei ddirmyg at gythreuleg.

Cyhoeddodd Nashe ei gampwaith, y nofel *The Unfortunate Traveller; or, The Life of Jack Wilton*, yn 1594. Hon yw'r stori bicarésg gyntaf yn yr iaith Saesneg, a chafodd ddylanwad mawr ar lên Lloegr yr 17g a'r 18g, megis nofelau antur Daniel Defoe a Tobias Smollett. Yn 1594 hefyd cyfrannodd Nashe at y ddrama *Dido, Queen of Carthage* gan Christopher Marlowe. Cyd-ysgrifennodd y ddrama *Isle of Dogs* (1597) gyda Ben Jonson, a bu'n rhaid i'r ddau ohonynt ffoi i Yarmouth, Norfolk, yn sgil dwyn achos llys yn eu herbyn.

Yn ei waith *Nashes Lenten Stuffe* (1599), sonir am bysgota penwaig yn Yarmouth. Un o'i gyhoeddiadau olaf yw'r masc *Summers Last Will and Testament* (1600), er iddo ei ysgrifennu yn 1592. Bu farw tua 1601, o bosib yn Yarmouth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyfyniad gwreiddiol yn Saesneg: "*If asked what Nashe 'says', we should have to reply, Nothing.*"
2. ↑  Per Sivefors, "Committing Authorship: Thomas Nashe and the Engaged Reader", *Études Épistémè* 29 (2016), tt. 1–13. Adalwyd ar 23 Chwefror 2019. DOI : 10.4000/episteme.1065
3. 1 2  (Saesneg) Thomas Nashe. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 23 Chwefror 2019.
Swyddog milwrol, fforiwr ac awdur o'r Ariannin oedd **Luis Jorge Fontana** (19 Ebrill 1846 – 18 Hydref 1920). Ef oedd llywodraethwr cyntaf talaith Chubut a sylfaenydd dinas Formosa.

Ganed Fontana yn Buenos Aires, mab Luis María Fontana, swyddog mewn llywodraeth Juan Manuel de Rosas, a Doña Irene Burgeois, a symudodd ei deulu i Carmen de Patagones pan oedd yn ieuanc, Yn dair ar ddeg oedd aeth yn bentis yn y fyddin yn nhalaith Río Negro. Ymladdodd yn y rhyfel a Paragwâi, cyn dychwelyd i Buenos Aires i astudio. Dychwelodd i'r fyddin, a chymerodd ran yn y gwaith o fforio'r Chaco, gan sefydlu dinas Formosa yn 1879.

Yn 1884 pendodwyd ef yn llywodraethwr cyntaf tiriogaeth newydd Chubut. Yn 1885 arweiniodd daith cwmni a elwid y *Rifleros del Chubut*, oedd yn cynnwys nifer o Gymry o'r Wladfa, i fforio rhan uchaf Dyffryn Camwy i gyfeiriad yr Andes. Ar y daith yma y cafwyd hyd i'r diriogaeth a alwyd yn *valle 16 de Octubre*, neu Cwm Hyfryd i'r Cymry. Roedd yn amlwg yn ardal ffrwythlon, a threfnwyd i wladychwyr Cymreig symud yno o ran isaf Dyffryn Camwy, gan sefydlu tref Trevelin.

Cyhoeddiadau
------------

* *Gran Chaco*
* 1883: *Viaje de exploración al río Pilcomayo*
* 1886: *Estudio sobre el caballo fósil*
* 1908: *Los cuadrúpedos y las aves de la región andina*
* 1912: *Ad ovo*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 16001880
* LCCN: n00037744
* ISNI: 0000 0000 6301 5526
* GND: 1056630450
* SUDOC: 150900562
* BIBSYS: 1576136031214
* NLA: 35709336
* BNE: XX1566455

 |
Canwr, actor a dramodydd o Gaerdydd yw **Tony Etoria** (ganwyd c. 1954). Fe'i ganwyd yn Elai, Caerdydd, yn fab teulu o Jamaica.

Cafodd lwyddiant mawr yn 23 oed gyda'i record disco "I Can Prove It". Aeth ymlaen i arwyddo gyda labeli EMI, WEA and R'n'B a roedd yn rhan o'r grwpiau Decoupage a Osibisa yn yr 1980au.

Agorodd y stiwdio recordio "Famous Studios" yn Trade Street, Caerdydd lle recordiodd sawl grŵp enwog ynghyd â bandiau lleol.

Mae wedi cyfarwyddo gyda'r cwmni theatr "Welsh Fargo".

Discograffi
-----------

* "I Can Prove It" (1977)

Radio
-----

* *Britain's Other Music Hall: the Story of the Blackface Minstrels* (2009)
* *The Past Master: Motown and Me* (2009)
* *Wales and the Congo - a Re-evaluation* (2012)

Teledu
------

* *Coleg*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ["Tony Etoria And The 'X' Factor", *Blues & Soul*, Gorffennaf 1977]
2. ↑   'I worked with Michael Jackson - when he had a face' Whatever happened to.. . ? TONY ETORIA.. South Wales Echo (11 Rhagfyr 2001).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ISNI: 0000 0004 6120 463X

 |
Pentref ger Aberdâr yn Rhondda Cynon Taf, de Cymru yw **Trecynon**.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Vikki Howells (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Beth Winter (Llafur).

Eglwys San Ffagan, Trecynon

Hanes
-----

Yn Nhrecynon y codwyd yr 'Hen Dŷ Cwrdd', y capel Anghydffurfiol hynaf yng Nghwm Cynon. Sefydlwyd y capel gwreiddiol yn 1751 a chafodd ei adeiladau yn 1862. Nid yw'n cael ei ddefnyddio fel addoldy erbyn heddiw, ond mae'n adeilad rhestredig Graddfa 1.

Mae Parc Aberdâr, a agorwyd yn 1869, yn atyniad lleol poblogaidd.

Ysgolion
--------

Lleolir campws Aberdâr o Goleg Morgannwg ar gyrion gogleddol y pentref. Sefydlwyd Ysgol Ramadeg i Fechgyn Aberdâr (*Aberdare Boys' Grammar School*) yn Threcynon yn 1896. Erbyn heddiw, ar safle newydd, mae'n cael ei adnabod fel Ysgol Gyfun i Fechgyn Aberdâr. Ceir dwy ysgol elfennol yn y pentref hefyd, ar safleoedd cyfagos, sef Ysgol Babanod Comin ac Ysgol Gynradd Comin.

Enwogion
--------

* Gwyn Morgan - awdur
* Mihangel Morgan - awdur Cymraeg ac academydd
* Ieuan Rhys - actor (ganed Ieuan Evans)
* Griffith Rhys Jones - arweinydd y 'Côr Mawr' enwog

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
2. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014
3. ↑  "Nodiadau am y capel a lluniau". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-07-26. Cyrchwyd 2009-04-21.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Llwybr Treftadaeth Trecynon Archifwyd 2007-08-16 yn y Peiriant Wayback.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Rhondda Cynon Taf**

**Trefi**  

Aberdâr  **·** Aberpennar  **·** Glynrhedynog  **·** Llantrisant  **·** Pontypridd  **·** Y Porth  **·** Tonypandy  **·** Treorci
  
**Pentrefi**  

Aberaman  **·** Abercwmboi  **·** Abercynon  **·** Abernant  **·** Y Beddau  **·** Blaenclydach  **·** Blaencwm  **·** Blaenllechau  **·** Blaenrhondda  **·** Brynna  **·** Brynsadler  **·** Cefn Rhigos  **·** Cefnpennar  **·** Cilfynydd  **·** Coed-elái  **·** Coed-y-cwm  **·** Cwmaman  **·** Cwm-bach  **·** Cwm Clydach  **·** Cwmdâr  **·** Cwm-parc  **·** Cwmpennar  **·** Y Cymer  **·** Dinas Rhondda  **·** Y Ddraenen Wen  **·** Efail Isaf  **·** Fernhill  **·** Ffynnon Taf  **·** Y Gelli  **·** Gilfach Goch  **·** Glan-bad  **·** Glyn-coch  **·** Glyn-taf  **·** Y Groes-faen  **·** Hirwaun  **·** Llanharan  **·** Llanhari  **·** Llanilltud Faerdref  **·** Llanwynno  **·** Llwydcoed  **·** Llwynypïa  **·** Y Maerdy  **·** Meisgyn  **·** Nantgarw  **·** Penderyn  **·** Pendyrus  **·** Penrhiw-ceibr  **·** Penrhiw-fer  **·** Penrhys  **·** Pentre  **·** Pentre'r Eglwys  **·** Pen-yr-englyn  **·** Pen-y-graig  **·** Pen-y-waun  **·** Pont-y-clun  **·** Pont-y-gwaith  **·** Y Rhigos  **·** Rhydyfelin  **·** Ton Pentre  **·** Ton-teg  **·** Tonyrefail  **·** Tonysguboriau  **·** Trealaw  **·** Trebanog  **·** Trecynon  **·** Trefforest  **·** Trehafod  **·** Treherbert  **·** Trehopcyn  **·** Trewiliam  **·** Tynewydd  **·** Wattstown  **·** Ynys-hir  **·** Ynysmaerdy  **·** Ynysybŵl  **·** Ystrad Rhondda
Mae Luis Jorge Rivera Herrera (ganwyd 1972 yn Trujillo Alto, Puerto Rico) yn ymgyrchydd amgylcheddol o Puerto Rico. Dyfarnwyd Gwobr Amgylcheddol Goldman iddo yn 2016 am ei waith yn amddiffyn Gwarchodfa Natur Coridor Ecolegol y Gogledd-ddwyrain (CEN).

Helpodd Luis Jorge Rivera Herrera i arwain ymgyrch lwyddiannus i sefydlu gwarchodfa natur yng Nghoridor Ecolegol Gogledd-ddwyrain Puerto Rico - tir nythu pwysig ar gyfer y Crwban môr lledrgefn sydd dan fygythiad - ac amddiffyn bioamrywiaeth yr ynys rhag datblygiad niweidiol.

Bywyd cynnar ac astudiaethau prifysgol
--------------------------------------

Bu Luis Jorge Rivera Herrera yn byw ar hyd ei oes yn Puerto Rico, cafodd ei eni a'i fagu yn Río Alto (cymdogaeth ger San Juan). Mae ei benderfyniad i gyfrannu'n weithredol at ddiogelu'r amgylchedd yn dyddio'n ôl i'w flynyddoedd cynnar, pan oedd yn ddim ond wyth oed, pan welodd y cloddwyr yn dinistrio'r fferm a oedd wedi bod yn perthyn i'w deulu ers pedair cenhedlaeth, gan fod y tir wedi cael ei ddiarddel gan y Llywodraeth o Puerto Rico gyda'r bwriad o adeiladu 'Gwaith Trin Dŵr Glanweithdra Rhanbarthol Carolina'.

Yn ei eiriau ei hun, "Gwneuthum y penderfyniad y byddwn yn astudio ac yn gweithio ar rywbeth yn ymwneud â diogelu'r amgylchedd pan oeddwn yn hŷn," felly astudiodd gynnal a chadw'r amgylchedd ym Mhrifysgol Puerto Rico ac yn ddiweddarach derbyniais radd meistr mewn cynllunio amgylcheddol yn yr Ysgol Cynllunio.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Luis Jorge Rivera Herrera". *Goldman Environmental Foundation*.
2. ↑  "Grass-Roots Fight To Protect Puerto Rico's Coast Scores Environmental Prize". *NPR.org*.
3. ↑  "A Puerto Rican scientist defends an ecological gem and wins a Goldman Environmental Prize". *The World from PRX*.
4. ↑  Goldman Prize|data; Awst 2016
5. ↑  Luis Jorge Rivera y su lucha por el ambiente; [ 2016
6. ↑  [url= Mai 2016]

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 24223892
* LCCN: no98112725
* ISNI: 0000 0000 4584 0143

 |
Glöyn byw enfawr sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **trilliw prin**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **trilliwiau prin**; yr enw Saesneg yw *Scarce Tortoiseshell*, a'r enw gwyddonol yw *Aglais xanthomelas* (neu *Nymphalis xanthomelas* erbyn heddiw). Dim ond yn Asia a dwyrain Ewrop mae i'w ganfod.

Oedolyn
63–68 mm ydy lled ei adenydd agored.

Prif fwyd y siani flewog ydy'r helygen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r trilliw prin yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Nymphalis xanthomelas***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Marrku Savela's Website on Lepidoptera *Nymphalis*
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Dyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw **Totnes**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Totnes yn NyfnaintEtholaeth Totnes yn Nyfnaint
* Dyfnaint yn LloegrDyfnaint yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol yn y 13g a hyd at 1660 dychwelodd un aelod seneddol. O 1660 i 1865 dychwelodd ddau aelod. Ar ôl hynny dychwelodd un aelod, ond fe'i diddymwyd yn 1983. Fe'i ailsefydlwyd fel etholaeth sirol yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1997:

* 1997–2010: Anthony Steen (Ceidwadol)
* 2010–2019: Sarah Wollaston (Ceidwadol, wedyn Change UK, wedyn Annibynnwr, wedyn Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2019–presennol: Anthony Mangnall (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil