Cymeriad chwedlonol Gymreig yw **Ceridwen**. Mae hi'n cael ei chysylltu â'r Taliesin chwedlonol (a adnabyddir fel 'Gwion Bach' yn rhan gyntaf y chwedl) yn y chwedl *Hanes Taliesin*. Yn y chwedl honno, mae hi'n wyddones sy'n byw ar lan Llyn Tegid ac yn wraig i Tegid Foel. Yn ôl rhai dehonglwyr myth, gellid ei hystyried yn agwedd ar y Fam-dduwies ac mae'n bosibl fod ei gwreiddiau'n gorwedd yn y cyfnod cyn dyfodiad y Celtiaid i Brydain. Yn y Traddodiad Barddol Cymreig, Pair Ceridwen yw ffynhonnell yr Awen a phob Gwybodaeth.

Etymoleg
--------

Y ffurf gynnar ar ei henw, a geir mewn testun yn *Llyfr Du Caerfyrddin*, oedd Cyrridfen (o *cyrrid-* "rhywbeth cam"? + *ben* "gwraig, benyw"). Ond mae *gwen* yn yr hen ystyr "sanctaidd, dwyfol", yn elfen gyffredin mewn enwau santesau Cymreig (Gwenffrewi, Dwynwen, er enghraifft) ac enwau duwiesau a chymeriadau chwedlonol fel Gwenhwyfar a Branwen. Rhydd Rachel Bromwich "*teg ac annwyl*" fel ystyr yr enw Ceridwen. Yn ôl pob tebyg, roedd Ceridwen yn dduwies Geltaidd yn wreiddiol, cyn droi'n ffigwr llên gwerin.

Y chwedl
--------

Ceridwen yn berwi'r perlysiau yn y pair, gyda Gwion Bach o'i blaen a Thegid Foel yn y cefndir (llun: J. E. C. Williams, tua 1900)
Yn y chwedl *Hanes Taliesin* (neu *Ystoria Taliesin*), mae Ceridwen yn wraig i Degid Foel ac yn byw ym Mhenllyn ar lan Llyn Tegid (ger Y Bala heddiw). Fe'i cysylltir â dŵr a pherlysiau "rhinweddol" (h.y. sy'n iachau neu sy'n gysylltiedig â grymoedd hud a lledrith). Mae hi'n berwi'r llysiau mewn pair "am undydd a blwyddyn" ar lan y llyn ar gyfer ei mab Morfran (a lysenwir 'Afagddu' am ei fod mor hyll). Yn ogystal mae ganddi ferch hardd o'r enw Creirwy, sy'n un o "Dair Gwenriain Ynys Brydain" yn Nhrioedd Ynys Prydain.

Mae'r bortread o Geridwen yn berwi ei pherlysiau yn y pair yn debyg i'r disgrifiadau traddodiadol o wrachod (fel y tair gwrach yn *Macbeth* Shakespeare). Mae'n debyg mai duwies Natur gyda galluoedd creadigol a dinistriol oedd hi, fel Hecate ym mytholeg Roeg. Mae hi'n newid rhith wrth geisio dal Gwion Bach/Taliesin, gan newid yn filiast, yn iâr ac yn bysgodyn, ac mae hyn hefyd yn awgrymu ei bod yn cynrychioli Natur.

Tystiolaeth y beirdd
--------------------

Ceir sawl cyfeiriad at Bair Ceridwen yng ngwaith y beirdd Cymraeg. Cafodd Taliesin, yn ei rith chwedlonol, tair dafn o ysbrydoliaeth yr Awen ohoni, ar ddamwain. Roedd Taliesin yn cael ei weld fel tad y Traddodiad Barddol gan y beirdd. Cyfeirir at Ceridwen a'i phair, ac at y Taliesin chwedlonol fel bardd Elffin, yng ngwaith rhai o Feirdd y Tywysogion, e.e. Cynddelw Brydydd Mawr yn y 12g. Yn ogystal, ceir cyfeiriadau at Bair Ceridwen mewn rhai o'r cerddi chwedlonol a dadogir ar Daliesin yn *Llyfr Taliesin*. Mae'n bosibl bod rhai o'r cerddi hyn yn dyddio o tua'r 10g.

Dehongliadau modern
-------------------

Cytunodd Syr John Rhys, yn 1878, â damcaniaeth myth yr Haul yr ysgolhaig Almaenig Max Muller, sy'n honni "mai duwiesau'r wawr yw Gwenhwyfar a Ceridwen." Yn ei lyfr dylanwadol *The White Goddess* ac ysgrifau eraill, ceisiodd Robert Graves weithio Ceridwen i mewn i'w gysyniad am y Dduwies Driphlyg, gan weld ynddi agwedd ddinistriol y dduwies honno.

Mae dilynwyr Wica yn gweld Ceridwen - weithau wrth yr enw 'Ceridwyn', nad oes sail iddi yn y traddodiad Cymreig - yn dduwies gyda'i phair yn symbol o'r egwyddor fenywaidd sanctaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ford, *Ystoria Taliesin*.
2. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein*, tud. 309.
3. ↑  J. Gwenogvryn Evans (gol.), *The Book of Taliesin* (Llanbedrog, 1910), 33.10; 27.13-14; 33.10.
4. ↑  John Rhys, *Lectures on Welsh Philology*, Trübner, 1879, tud. 305.
5. ↑  Ronald Hutton, *The Triumph of the Moon: A History of Modern Pagan Witchcraft*, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2001, tud. 192.
6. ↑  "Cerridwen: Keeper of the Cauldron". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-02-11. Cyrchwyd 2009-02-08.

* Ceir ei llun a'i hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, arg. newydd 1991)
* Patrick K. Ford, *Ystoria Taliesin* (Caerdydd, 1992)
* Ifor Williams, *Chwedl Taliesin* (Caerdydd, 1957)