recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Awdur plant oedd **Michael Bond** CBE, (13 Ionawr 1926 – 27 Mehefin 2017). Ef greodd Paddington Bear, ac ysgrifennodd hefyd am anturiaethau mochyn cwta o'r enw Olga da Polga. Roedd Bond hefyd yn ysgrifennu straeon dirgelwch coginiol ar gyfer oedolion; y prif gymeriad ydy Monsieur Pamplemousse a'i gwaetgi ffyddlon, Pommes Frites.

Bywyd cynnar
------------

Fe'i ganwyd yn Newbury, Berkshire. Addysgwyd Bond yn *Presentation College*, ysgol Gatholig yn Reading. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gwasanaethodd yn yr RAF a Chatrawd Middlesex o'r Fyddin Brydeinig.

Gyrfa
-----

Dechreuodd ysgrifennu yn 1945, a gwerthodd ei stori fer gyntaf i gylchgrawn *London Opinion*. Yn 1958, ar ôl cynhyrchu nifer o ddramau a straeon byrion tra'n gweithio i'r BBC fel dyn camera teledu (gweithiodd ar raglen Blue Peter am gyfnod), cyhoeddwyd ei lyfr cyntaf *A Bear Called Paddington*. Erbyn 1967 roedd yn gallu rhoi'r gorau i'w swydd yn y BBC er mwyn dod yn awdur llawn amser. Mae anturiaethau Paddington wedi eu cyhoeddi mewn bron i ugain gwlad, mewn deugain iaith.

Bywyd personol
--------------

Roedd Bond yn briod gyda dau o blant a pedwar ŵyr. Roedd yn byw yn Llundain, ddim yn bell o Orsaf Paddington. Mae'r arth a greodd wedi ysbrydoli bandiau pop, ceffylau rasio, dramau, balwnau awyr a chyfres deledu.

Yn 1997, anrhydeddwyd Bond gyda OBE am ei wasanaethau i lenyddiaeth plant.

Ar 6 Gorffennaf 2007, gafodd Radd Anrhydedd *Doctor of Letters* gan Brifysgol Reading.

Llyfrau
-------

* 1958 *A Bear Called Paddington* ISBN 0-618-15071-4
* 1959 *More About Paddington*
* 1960 *Paddington Helps Out*
* 1971 *Michael Bond's Book of Bears*
* 1971 *Olga da Polga*
* 1972 *The Day the Animals Went on Strike*
* 1972 *Paddington's Garden*
* 2000 *Paddington Abroad*
* 2000 *Paddington Marches On*
* 2000 *Paddington at Work*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 82159543
* LCCN: n79066622
* ISNI: 0000 0001 0815 255X
* GND: 115635068
* SELIBR: 403568
* SUDOC: 026737213
* BNF: cb11892723m (data)
* BIBSYS: 90118945
* NDL: 00433791
* NKC: jn20001005423
* BNE: XX866808
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gweddillion teml Rufeinig i'r duw Mithras yw **Mithraeum Caernarfon**. Saif 137 metr i'r gogledd-ddwyrain o gaer Rufeinig Segontium, ar gyrion Caernarfon, Gwynedd. Dyma'r unig esiampl o Mithraeum yng Nghymru.

Cafwyd hyd i'r gweddillion trwy ddamwain ar 2 Ebrill 1958, a chloddiwyd y safle gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru dan George Boon yn Awst yr un flwyddyn. Roedd y safle wedi ei niweidio gan ffos oedd wedi ei chloddio drwy ran o gyntedd yr adeilad, ond gallwyd cloddio'r rhan fwyaf o'r safle'n llwyddiannus.

Credir fod yr adeilad cyntaf, 14.6m wrth 6.5m, wedi ei adeiladu yn y 3g, yn y cyfnod pan oedd *Cohors I Sunicorum* yn ffurfio garsiwn y gaer. Roedd cyntedd (narthex) ar yr ochr ddeheuol, yna'r deml ei hun, gyda dwy res o feinciau bob ochr i ardal gyda llawr is yn y canol. Ymddengys i'r deml gael ei hail-adeiladu nifer o weithiau, ac na chafodd ei defnyddio wedi diwedd y 3g.

Llyfryddiaeth
-------------

G.C. Boon 1960. A Temple of Mithras at Caernarvon-Segontium. Yn *Archaeologia Cambrensis* 1960. tt136-178.

Nodiadau
--------

1. ↑  G.C. Boon 1960. A Temple of Mithras at Caernarvon-Segontium. Yn *Archaeologia Cambrensis* 1960. tt136-178.
*Phalacrocorax aristotelis*
Mae'r **Fulfran werdd** (*Phalacrocorax aristotelis*), yn aelod o deulu'r Phalacrocoracidae, y mulfrain. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, de-orllewin Asia a Gogledd Affrica.

Mae'r Fulfran werdd yn aderyn mawr du, 68–78 cm o hyd a 95–110 cm ar draws yr adenydd. Gall fod yn anodd gweld y gwahaniaeth rhwng y rhywogaeth yma a'r Fulfran, ond mae ychydig yn llai na'r Fulfran, a'r pig yn llai ac yn deneuach, ac mae siâp y pen yn wahanol, yn dangos mwy o "dalcen" na'r Fulfran. Yn y tymor nythu mae plu hirach ar y pen, yn wahanol i'r Fulfran, ac mae gwawr werdd ar y plu.

Pysgod yw'r prif fwyd, ac mae'n pysgota yn y môr yn unig fel rheol, yn wahanol i'r Fulfran sydd hefyd yn pysgota ar afonydd a llynnoedd. Mae'n dal y pysgod trwy nofio o dan y dŵr, a gall blymio hyd at ddyfner o 45 medr o leiaf.

Maent yn nythu ar glogwyni ger glan y môr fel rheol, ac yn adeiladu nyth o wymon a phriciau. Gall ddechrau nythu ym mis Chwefror.

Mulfran werdd ifanc yn crwydro
------------------------------

Mulfran werdd ifanc wedi crwydro o'r traeth
Ar fore Rhagfyr 16eg, 2017, am 9.00yb, gwelwyd Mulfran werdd ifanc ar ymyl y palmant yn ceisio croesi'r ffordd, sef Ffordd Colwyn, Llandudno, sy'n un o'r ffyrdd prysuraf i mewn i'r dref! Wedi crwydro oddi ar Greigiau Rhiwledyn yr oedd. Llwyddwyd i'w hebrwng i un o'r gerddi mewn stryd dawelach- Longleat Avenue.
Dair awr yn ddiweddarach, ar ôl gorffwyso, llwyddodd i hedfan yn ôl at y traeth.

Mae nifer o is-rywogaethau:

* *Phalacrocorax aristotelis aristotelis* - gogledd-orllewin Ewrop
* *Phalacrocorax aristotelis desmarestii* - de Ewrop a de-orllewin Asia
* *Phalacrocorax aristotelis riggenbachi* - gogledd-orllewin Affrica

Mae'n aderyn cyffredin o gwmpas y glannau yng Nghymru.
Mewn anatomeg bodau dynol ac mewn amywiol detrapodau eraill, mae **drwm y glust**, sydd hefyd yn cael ei alw'n **dympan y glust** neu **myringa**, yn bilen denau, siâp côn sy'n gwahanu'r glust allanol o'r glust ganol. Ei gwaith yw trosglwyddo sain o'r awyr i'r esgyrnynnau y tu fewn i'r glust ganol, ac yna i'r ffenestr hirgrwn yn y cogwrn (*cochlea*) llawn hylif. Felly, mae'n trosi a chwyddo dirgryniadau yn yr aer i ddirgryniadau mewn hylif. Mae'r esgyrnyn morthwyl (*malleus*) yn pontio'r bwlch rhwng drwm y glust ac esgyrnynnau eraill.

Gall toriad neu dwll yn nrwm y clust arwain at golli clyw. Gall dymchweliad neu wrthdyniad drwm y glust achosi colli clyw neu golesteatoma.

Delweddau
---------

* Drwm y glust chwith mewn cyflwr arferolDrwm y glust chwith mewn cyflwr arferol
* Cafodd y twll hirgrwn yn nrwm y glust chwith hon ei achosi gan slap i'r glustCafodd y twll hirgrwn yn nrwm y glust chwith hon ei achosi gan slap i'r glust
* Drwm y glust dde mewn cyflwr arferolDrwm y glust dde mewn cyflwr arferol

Gweler hefyd
------------

* Y glust ganol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Purves, D; Augustine, G; Fitzpatrick, D; Hall, W, gol. (2012). *Neuroscience*. Sunderland: Sinauer. ISBN 9780878936953.CS1 maint: ref=harv (link)
Mae **Drew Henry** (a anwyd ar 24 Tachwedd 1968) yn chwaraewr snwcer proffesiynol o'r Alban, a dreuliodd bum tymor o'i yrfa yn y 32 uchaf o'r safleoedd, gan gyrraedd # 18. Fe'i ganwyd yn Cambuslang, De Swydd Lanark, yr Alban.

Gyrfa
-----

Trodd Henry'n broffesiynol ym 1991. Cymhwysodd am y tro cyntaf am Bencampwriaeth Snwcer y Byd ym 1994, gan golli o 10-9 yn y rownd gyntaf i John Parrott. Yn 1996 cyrhaeddodd Henry rownd gyntaf y twrnament unwaith eto, gan golli i Darren Morgan, gan gyrraedd rownd y cwarteri olaf ym Mhencampwriaeth Agored Cymru, am y tro cyntaf.

Cyrhaeddodd ail rownd Pencampwriaethau'r Byd ddwywaith, yn 2000 a 2003, gan guro Mark King yn y rownd gyntaf ar y ddau achlysur; daeth yr ail fuddugoliaeth yng nghystadleuaeth Pencampwriaeth y Byd, a gafodd ei dyfarnu am y tro cyntaf gan fenyw, Michaela Tabb.

Mae wedi cyrraedd rowndiau cyn-derfynol mewn tair pencampwriaeth o bwys, y mwyaf ohonynt ym Mhencampwriaeth y DU 2002, lle y trechodd Ronnie O'Sullivan o 9-6 yn y rowndiau cwarteri-olaf. Gwnaeth ei ymddangosiad yn y rownd gyn-derfynol am y tro cyntaf y flwyddyn cynt ym Mhencampwriaeth Agored Tseina, perfformiad a welodd ei safle yn y byd yn cynyddu i'w safle uchaf o # 18.

Gadawodd Henry y daith broffesiynol ar ôl colli o 5-1 i Ian McCulloch yn rownd gyntaf Pencampwriaeth Agored Cymru 2008.

Enillion Twrnamentau
--------------------

### Enillion Di-Radd: (1)

* WPBSA Minor Tour, Event 6 - 1995

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Drew Henry Considers Future After Losing Tour Place". *Daily Record*. 12 February 2008. Cyrchwyd 20 April 2011.
2. ↑  "Snooker Profiles - Drew Henry". *Sporting Life*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 8 August 2002. Cyrchwyd 20 April 2011.
3. ↑  Jones, Clive (20 April 2003). "Henry sweeps past King". *BBC Sport*. BBC. Cyrchwyd 5 December 2010.
4. ↑  "Henry shocks O'Sullivan". *BBC Sport*. BBC. 11 December 2002. Cyrchwyd 5 December 2010.
Am ddefnyddiau eraill, gweler Dinas (gwahaniaethu).
Dinas Efrog Newydd
Fel arfer, mae **dinas** yn anheddiad dynol mawr e.e. Paris, Caerdydd, ond gall hefyd fod o faint tref bychan e.e. Llanelwy. Yn gyffredinol mae gan ddinasoedd systemau helaeth ar gyfer tai, cludiant, glanweithdra, cyfleustodau, defnydd tir, a chyfathrebu. Mae eu dwysedd, ar y cyfan, yn hwyluso rhyngweithio rhwng pobl, sefydliadau'r llywodraeth a busnesau, sydd weithiau o fudd i wahanol bartïon yn y broses, ond gall y dwysedd hwn hefyd achosi problemau iechyd a chymdeithasol. Fel arfer, caiff dinas ei diffinio gan gorff megis llywodraeth neu eglwys, drwy siarter.

Yn hanesyddol, mae trigolion y ddinas wedi bod yn gyfran fach o'r ddynoliaeth, ond ar ôl dwy ganrif o drefoli dwys, mae tua hanner poblogaeth y byd bellach yn byw mewn dinasoedd, sy'n golygu canlyniadau difrifol ar gyfer cynaliadwyedd byd-eang. Mae dinasoedd heddiw fel arfer yn ffurfio craidd ardaloedd metropolitan mwy ac ardaloedd trefol — gan greu nifer o gymudwyr sy'n teithio tuag at ganol dinasoedd ar gyfer cyflogaeth, adloniant a golygu. Fodd bynnag, mewn byd lle mae globaleiddio'n dwysáu, mae pob dinas i raddau gwahanol hefyd yn gysylltiedig, yn fyd-eang, y tu hwnt i'r rhanbarthau hyn.

Cofnodir y gair am y tro cyntaf yn *Hanes Gruffudd ap Cynan*, yn y 12g.

Dinasoedd Cymru
---------------

 *Prif erthygl: Llywodraeth leol yng Nghymru*
Saith dinas sydd yng Nghymru: yn ogystal â'r tri awdurdod unedol sydd â statws dinas, mae gan gymunedau Bangor, Llanelwy a Thyddewi statws dinas a gadarnheir gan freintlythyrau.

* Abertawe
* Bangor
* Caerdydd
* Casnewydd
* Llanelwy
* Tyddewi
* Wrecsam

Yn hanesyddol roedd Llanelwy yn ddinas, gan iddi fod yn ganolfan esgobaeth, a chyfeirir ati fel dinas yn Encyclopædia Britannica 1911. Er hyn nid oedd statws dinas swyddogol gan Lanelwy. Pan roddwyd statws dinas i Dyddewi ym 1994 fe ymgeisiodd Cyngor Cymuned Llanelwy am yr un statws, trwy ddeiseb. Gwrthodwyd y ddeiseb gan nad oedd unrhyw dystiolaeth o siarter neu freintlythyrau yn cael eu rhoi i'r dref yn y gorffennol, fel yn achos Tyddewi. Aflwyddiannus oedd ceisiadau am statws dinas mewn cystadlaethau yn 2000 a 2002. Cafodd Wrecsam ei wneud yn ddinas ar 1 Medi 2022.

Caiff pennaeth, neu'n amlach bellach, gadeirydd, y ddinas ei chynrychioli gan swydd y *maer*.

Gweler hefyd
------------

* Dinas Efrog Newydd
* Dinasoedd y Deyrnas Unedig
* Castell Dinas, bryngaer a chastell yn ne Powys
* Dinas Powys (pentref), pentref a chymuned ym Mro Morgannwg
* Dinas, Sir Benfro, cymuned i'r dwyrain o Abergwaun

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  James, Paul; with Magee, Liam; Scerri, Andy; Steger, Manfred B. (2015). *Urban Sustainability in Theory and Practice: Circles of Sustainability*. London: Routledge..
2. ↑  "dinas", Geiriadur Prifysgol Cymru; adalwyd 17 Mai 2019.
3. ↑  Beckett, J V (2005). *City Status in the British isles, 1830 - 2002*. Aldershot: Ashgate Publishing, tud. 133 - 135. ISBN 0754650677
4. ↑  *Wrexham officially becomes Wales' seventh city after Platinum Jubilee award*   (en) , WalesOnline, 1 Medi 2022.

Chwiliwch am ***dinas***  
yn Wiciadur.
Mae **Mullach Fraoch-choire (copa gogledd-ddwyreiniol)** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Affric i Glen Moriston yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH099173. Y fam-fynydd yw Mullach Fraoch-choire.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn wedi'i gofrestru bellach. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 22 Rhagfyr 2007.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
**Drygarn Fawr** yw un o fryniau uchaf yr Elenydd, ym Mhowys, canolbarth Cymru. Mae'n sefyll 645 m (2116') uwch lefel y môr. Cyfeirnod OS: SN862584.

Gan godi yng nghanol rhosdiroedd gwyrdd ucheldiroedd yr Elenydd, coronir y copa gan garnedd amlwg. Mynydd glaswelltog ydyw, gyda llethrau agored ac ychydig o gerrig ger y copa, sy'n cynnig golygfeydd eang dros orllewin a chanolbarth Cymru pan fo'r tywydd yn ffafriol.

Ceir dau lwybr i'r copa. Gan gychwyn o Llannerch Yrfa, mae llwybr i geffylau yn ymddolenni i fyny trwy goedwigoedd Nant y Fedw i gyrraedd llethrau deheuol y mynydd. Dewis amgen yw cychwyn o Rhiwnant wrth ymyl Cronfa Caban Coch a dilyn afonig Nant Paradwys a throi i'r gorllewin am y garnedd ar y copa.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn a Hewitt. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 645 metr (2116 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mynydd y Glyn** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid ST031896. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 195 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 377 metr (1237 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mynydd y Gaer** (**Mynydd Gaer** ar y map OS) yn fryn ac yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli ger Llannefydd yn sir Conwy, Cymru; mae'n gorwedd tua milltir i'r gogledd-orllewin o bentref Llanefydd, 4 milltir i'r de o dref Abergele. Ei uchder yw 280 medr. cyfeiriad grid SH972716

Clawdd a ffos bryngaer Mynydd y Gaer

Bryngaer
--------

### Disgrifiad

Mae'r fryngaer ar y copa yn dyddio o Oes yr Haearn. Fe'i hamgylchynir gan glawdd a ffos sy'n ddyfnach ar yr ochr orllewinol. Mae'n gorwedd ar safle gyda golygfeydd dros ddyffryn Afon Elwy, sy'n llifo wrth droed y bryn, i gyfeiriad yr arfordir i'r gogledd, a thros Ddyffryn Clwyd i'r dwyrain. Hyd yn hyn ni chloddwyd y safle.

### Cefndir

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: DE082. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  References Wales gan John May; Gwasg Prifysgol Cymru.
3. ↑  "Gwefan y BBC". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-04-11. Cyrchwyd 2012-03-04.
4. ↑  "Gwefan CPAT". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-01-07. Cyrchwyd 2012-03-04.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goBryngaerau Cymru |
| --- |
|  |
| 
* Yr Alltwen
* Braich-y-Dinas
* Breiddin
* Bryn Euryn
* Bryn Myrddin
* Bwrdd Arthur
* Caerau Gaer
* Caer Bach
* Caer Caradog
* Caer Drewyn
* Caer Fawr (Llangadog)
* Caer Gwrtheyrn
* Caer Seion
* Caer y Twr
* Carn Fadryn
* Castell Cawr
* Castell Degannwy
* Castell Dinas
* Castell Henllys
* Castell Nadolig
* Castell Odo
* Castell Olwen
* Castell Tinboeth
* Craig yr Aderyn
* Coed Llanmelin
* Craig Rhiwarth
* Crug Hywel
* Dinas Brân
* Dinas Dinlle
* Dinas Emrys
* Dinas Mawr
* Dinas Powys
* Dinas Tŷ Du
* Dinorben
* Dinorwig
* Foel Drygarn
* Ffridd Faldwyn
* Gaer Fawr (Cegidfa)
* Gaer Fawr (Llan-gwm)
* Gaer Fawr (Llanilar)
* Gaer Fawr (Merthyr Cynog)
* Garn Boduan
* Garn Saethon
* Llanymynech
* Moel Arthur
* Moel Fenlli
* Moel Goedog
* Moel Hiraddug
* Moel y Gaer (Bodfari)
* Moel y Gaer (Llanbedr)
* Moel y Gaer (Llandysilio)
* Moel y Gaer (Rhosesmor)
* Mynydd y Gaer
* Pen Dinas (Aberystwyth)
* Pen Dinas (Mynydd Gorddu)
* Penycloddiau
* Pen y Corddyn
* Pen-y-gaer (Llanaelhaearn)
* Pen-y-gaer, Caerhun
* Tre'r Ceiri
* Twmbarlwm

 |

 |
Cylchgrawn llenyddol Cymreig, yn yr iaith Saesneg, yw'r ***New Welsh Review***.

Sefydlwyd ym 1988, gan olynu *The Welsh Review* (1939–1948), *Dock Leaves*, a *The Anglo-Welsh Review* (1949–1987). Hwn yw cylchgrawn llenyddol Saesneg mwyaf blaengar Cymru. Cyhoeddir erthyglau ar lenyddiaeth, y celfyddydau, cyfweliadau, adolygiadau, yn ogystal â straeon byrion a barddoniaeth.

Mae'r cyfranwyr wedi cynnwys Dannie Abse, Paul Muldoon, P. D. James, Emyr Humphreys, Leslie Norris, Gwyneth Lewis, Les Murray, Rachel Trezise, Niall Griffiths, Owen Sheers, Terry Eagleton, Edna Longley, Byron Rogers, Gillian Clarke a Paul Groves.

Cyhoeddir y cylchgrawn yn Aberystwyth bob chwarter, gyda chymorth ariannol gan Gyngor Llyfrau Cymru. Caiff ei noddi hefyd gan Brifysgolion Aberystwyth, Morgannwg a Chaerdydd.

Golygyddion
-----------

* 1988–1991 Belinda Humfrey
* 1991 Michael Parnell (bu farw)
* 1991–2001 Robin Reeves
* 2001–2002 Victor Golightly
* 2002–2008 Francesca Rhydderch
* 2008–2011 Kathryn Gray
* 2011– Gwen Davies

Dolenni allanol
---------------

* New Welsh Review Archifwyd 2021-11-13 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Cyhoeddwyr > New Welsh Review Ltd. Llenyddiaeth Cymru.
2. ↑   Llyfrgell Genedlaethol Cymru > New Welsh Review Archive. Archifau Cymru. Adalwyd ar 17 Mehefin 2011.
Sefydliwyd **Mynyddoedd Pawb** yn 2013 gyda'r nod o ymgyrchu i gynyddu'r ymwybyddiaeth o'r dreftadaeth Gymraeg yn y diwydiant awyr agored. Yn dilyn trafodaethau ar ddiwedd cynhadleoedd a gynhaliwyd yng Ngwersyll yr Urdd Glan-llyn, aed â deiseb i'r Cynulliad yn 2015 yn galw ar y Llywodraeth i gymryd camau i ddiogelu enwau lleoedd Cymraeg er mwyn:

1. ysgogi parch a diddordeb yn yr iaith Gymraeg ac i sicrhau a chynyddu'r defnydd ohoni.
2. cynyddu'r ymdeimlad o hunaniaeth ymysg cymunedau lleol fel y gallant werthfawrogi a rhannu cyfoeth ein treftadaeth ddiwylliannol gydag eraill.
3. ennyn diddordeb a chodi ymwybyddiaeth ymwelwyr o gyfoeth ein treftadaeth leol a dod a buddion addysgiadol ac economaidd i ardaloedd.

Yn 2017 fe sicrhaodd Mynyddoedd Pawb grant Cymraeg 2050, grant sy'n cael ei roi i brosiectau sydd â photensial o gyfranu tuag at nôd y llywodraeth o gael miliwn o siaradwyr Cymraeg yng Nghymru erbyn 2050.

Mynyddoedd Pawb, Cwmni Galactig a AHNE Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy sy'n gyfrifol am yr ap realiti estynedig Tro.
Mae **Moel Tan y Coed** (neu **Moel Tan y Coed** a **Choed Hyrddyn**) yn gopa mynydd a geir ger Llangollen, ar draws y ffordd i Abaty Glyn y Groes; cyfeiriad grid SJ200439. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 130 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Er mai 'Coed Hyrddyn' sydd ar yr arwyddion, caiff ei adnabod gan bobl leol fel 'y Mynydd Felfed' (Saesneg: *Velvet Hill*).

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 230 metr (755 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mynydd Coch (copa dwyreiniol)** yn gopa mynydd a geir yn y ddwy Aran rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SH938196. Saif i'r gorllewin o Lyn Efyrnwy. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 529 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 569 metr (1867 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 22 Rhagfyr 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Bryn yn ne Cymru yw **Mynydd Coety** (Saesneg: *Coity Mountain*). Saif rhwng Blaenafon ac Abertyleri, ac mae'r ffîn rhwng awdurdodau unedol Torfaen a Blaenau Gwent yn mynd dros y copa. Mynydd Coety yw'r copa uchaf yn y ddwy sir.

Mae'r rhan fwyaf o'r bryn yn rhan o ardal Tirlun Diwydiannol Blaenafon, sydd yn Safle Treftadaeth y Byd. Ar y copa mae cofeb i gi o'r enw Carlo, a saethwyd yn ddamweiniol gan ei feistr pan allan yn hela yn 1864.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 578 metr (1896 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2012-02-29 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Bryn ar Ynys Môn yw **Mynydd Eilian**. Copa Mynydd Eilian yw'r bryn ail uchaf ar yr ynys, 177 medr o uchder (ar ôl Mynydd Bodafon, 178 medr) a'r trydydd uchaf yn y sir (Mynydd Twr ar Ynys Gybi, 220 medr, yw'r uchaf); cyfeiriad grid SH472917. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 59metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Saif y bryn yng ngogledd-ddwyrain yr ynys, i'r de o bentref Llaneilian ac i'r de-ddwyrain o bentref Pengorffwysfa.

Y copa
------

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 177m (581tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae '*Mullach Coire Mhic Fhearchair* yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Maree i Loch Broom yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH068715. Dyma ran uchaf y mynydd ac mae ganddo nifer o isgopaon.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
**Mwsoglu** (cymh. calcio, S. *caulking*) yw'r hen arferiad o wasgu mwsog i mewn i dyllau mewn waliau carreg bythynod rhag oerfel y gaeaf. Gelwid y person a oedd yn mwsoglu yn 'fwsoglwr'.

Mae gan y bardd Gwallter Mechain gerdd am ferch yn 'mwsygla' a brwyna ar fryn ger Llanrhaeadr-ym-Mochnant yn y Berwyn, a gyfansoddwyd yn Chwefror 1839. Dyma'r bennill agoriadol:

Morwynig yw Marianna
Bob munud yn ddiwyd da;
Dringai, rhedai, cyn yr ha',
I uchel ben Moel Facha
I fwsygla'r fyw siglen
A brwyna holl Berwyn hen.
Y prif fwsogl sy'n tyfu mewn "siglen" (cors sy'n siglo, neu "donnen") fyddai migwyn (*Sphagnum*). Soniwyd am fwsogl arbennig a ddefnyddid i galcio simneoedd rhag tân tair canrif yn ôl yn Sweden. Dyma hanes debyg gan Hugh Evans, am fwsoglu, yn ei gyfrol enwog *Cwm Eithin* (1931):

"Yr oedd llawer o'r hen dai wedi eu hadeiladu heb forter – tyllau yn y muriau, a'r to heb ei [deirio (gwirio hwn)] , os llechau a fyddai, ac felly yn oerion iawn."
'"Anfonid am y mwsoglwr cyn dechrau'r gaeaf. Âi yntau i'r mynydd i hel mwswg, lle y cai beth hir a gwydn; ac yna gyda darnau bychain o haearn tebyg i gynion ac o wahanol dewdwr, gwthiai'r mwsogl i'r tyllau gan ei guro'n galed gyda gordd fechan, yn union fel y gwneir bwrdd llong gyda charth."
"Os nad wyf yn camgofio, yn y Mynydd Main y dywedai Thomas Jones, Llidiart y Gwartheg, yr oedd y mwsoglau gorau i'w gael at y gwaith."
A dyma ddywedodd Evan Jones (1850-1928):

"Yn yr hen amser roedd llawer o dai gwlad wedi eu toi â llechi tewion a didriniaeth iawn o'u cymharu a llechi yr oes hon, ac yr oeddynt mor arw fel yr oedd yn angenrheidiol i ddodi mwswm [mwsogl] yn ofalus yng nghysylltiadau'r llechi oll. Y prif amcan trwy hyn oedd sicrhau cerrig y to rhag y storm a gwneud yr adeilad yn fwy cysurus. Gwnaed y gwaith o fwysyny fel rheol yn yr hydref er i'r to fod yn ddiddos a diogel erbyn gerwinder y gaeaf."
"Yr oedd ym meddiant y mwysynwr fach bychan at y gorchwyl o dynnu mwswm.... Math arall oedd fachau llai, tebyg i grafanc ceiliog i'w ddefnyddio mewn llaw. Gwelir ar rai hen lyfrau vestries gofnodion am swm o arian wedi ei dalu i faswniaid am fwsynu toion eglwysi'r wlad."
Gall Hugh Evans yn hawdd fod yn disgrifio *Fontinalis antipyretica*, a ddefnyddid yn Sweden yn oes Linnaeus i berwyl tebyg, sef mwsoglu simneau rhag tân (*fontinalis*: perthyn i ffynnon; *antipyretica*: yn erbyn tân) ond nid yw'n byw yn arbennig yn y mynydd. Dyma gynigiodd Tristan Hatton-Ellis, arbenigwr bywyd dŵr croyw gyda’r Cyngor Cefn Gwlad:

*It's possible that no other moss could suffice. In rivers,* Fontinalis antipyretica *can reach lengths of 1m or so. This and the fact that it is very common means that it would have been the right sort of material and potentially available in large amounts.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Cwm Eithin*, gan Hugh Evans, (tudalen 102), Gwasg y Brython, 1931.
2. ↑  Gwallter Mechain, *Gwaith Gwallter Mechain*, gol. D. Silvan Evans (Caerfyrddin, 1868), cyfrol 1, tud. 187.
3. ↑  Cymru Evan Jones - detholiad o bapurau Evan Jones Ty'n Pant, Llanwrtyd, gol. Herbert Hughes (Gomer 2009)
4. ↑  Bwletin Llên Natur (Rhifyn 18)
5. ↑  Bwletin Llên Natur rhifyn 50
Roedd **Dosbarth Gwledig** yn fath o ardal llywodraeth leol – a ddisodlwyd bellach – a sefydlwyd ar ddiwedd y 19eg ganrif yng Nghymru, Lloegr ac Iwerddon ar gyfer gweinyddu ardaloedd gwledig yn bennaf ar lefel is na’r siroedd gweinyddol.

Yng Nghymru a Lloegr cawsant eu creu ym 1894 (gan Ddeddf Llywodraeth Leol 1894) ynghyd ag ardaloedd trefol. Fe wnaethant ddisodli'r system gynharach o dosbarth glanweithiol (eu hunain yn seiliedig ar undebau cyfraith y tlodion, ond nid yn eu disodli).

Roedd dosbarth gwledig wedi ethol cynghorau dosbarth gwledig, a etifeddodd swyddogaethau’r dosbarth glanweithiol cynharach, ond roedd ganddynt hefyd awdurdod ehangach dros faterion fel cynllunio lleol, tai cyngor, a meysydd chwarae a mynwentydd. Roedd materion fel addysg a phriffyrdd yn gyfrifoldeb y cynghorau sir.

Diddymwyd pob dosbarth wledig yng Nghymru a Lloegr ym 1974 (gan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972) ac fe'u hunwyd yn nodweddiadol ag ardaloedd trefol neu fwrdeistrefi cyfagos i ffurfio dosbarth, a oedd yn cynnwys ardaloedd trefol a gwledig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Vision of Britain | Administrative Units Typology | Status definition: Rural District
JA1250 ar Reilffordd Glenbrook 
JA1271 yn Paekakariki 
JA1271 yn Paekakariki 
Roedd locomotifau **Dosbarth JA (Rheilffordd Seland Newydd)** yn locomotifau stêm 4-8-2. Adeiladwyd 35 ohonynt yng Ngweithdai Hillside, Dunedin rhwng 1946 a 1956, ac 16 gan Gwmni North British ym 1951[1]. Roeddent y locomotifau stêm olaf adeiladwyd ar gyfer Rheilffordd Seland Newydd. Disodlwyd locomotifau stêm gan diesel yn raddol, hyd at y diwedd ar 26 Hydref 1971 ac roedd 9 locomotifau dosbarth JA yn weddill erbyn y dyddiad hwnnw.

  

Pwys y locomotif yw 69.1 tunell, a’r tender 40.35 tunell. Hyd y ddau oedd 66’ 11". Mae 2 silinder. Maint y grât yw 39 troedfedd sgwâr. Mae’r tender yn dal 6 tunell o lo a 4000 galwyn o ddŵr.[2][3]Mae locomotifau y dosbardd wedi cyrraedd 70 milltir yr awr ar Ynys y De ger Christchurch.[4]

Locomotifau mewn Cadwraeth
--------------------------

JA1240 (Hillside) gyda Mainline Steam yn Auckland; gweithredol.

JA1250 (Hillside) ar Reilffordd Glenbrook, ger Auckland; gweithredol.

JA1260 (Hillside) ar Reilffordd Plains, Tinwald; gweithredol.

JA1267 (Hillside) gyda Mainline Steam yn Auckland; mewn storfa.

JA1271 (Hillside) gyda Steam Incorporated yn Paekakariki; gweithredol.[5]

JA1274 (Hillside) yn Amgueddfa’r Cyfanheddwyr, Dunedin.

JA1275 (North British) gyda Mainline Steam yn Auckland.

[6]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan trainweb
2. ↑  Gwefan trainweb
3. ↑  Gwefan Steam Incorporated
4. ↑  Gwefan Steam Incorporated
5. ↑  Gwefan Steam Incorporated
6. ↑  Gwefan trainweb
Arweinydd crefyddol, gwleidyddol a milwrol o Iemen oedd **Muhammad al-Badr bin Ahmad Hamid al-din** (15 Chwefror 1926 – 6 Awst 1996) a deyrnasodd yn frenin ar y Deyrnas Mutawakkilaidd (Gogledd Iemen) am gyfnod byr ym 1962.

Ganwyd yn Hajjah yng ngogledd-orllewin Iemen, yn fab i Sayf al-Islam Ahmad, llywodraethwr ar ran yr Imam Yahya, a Sharifa Safiyya bint Muhammad o'r teulu sayyid al-Issi o Shahara. Symudodd Muhammad i Taizz ym 1944, ac yno y bu ei dad yn ddirprwy yr Imam. Llofruddiwyd yr Imam Yahya ym 1948. Dychwelodd ei dad, Sayf al-Islam Ahmad, i Hajjah ac yno fe gasglodd y llwythau a datganodd ei hunan yn Imam al-Nasir. O fewn un mis o farwolaeth Yahya, llwyddodd al-Nasir i gipio'r brifddinas Sana'a a dienyddio'r gwrthryfelwyr. Cymerodd Muhammad yr enw Sayf al-Islam al-Badr, a chafodd ei benodi yn ddirprwy ei dad ym mhorthladd Hodeida ym 1949 a hefyd yn weinidog mewnwladol. Ym 1955, chwaraeodd ran wrth gwastrodi gwrthryfel ei ewythr, Sayf al-Islam Abdullah, a chafodd al-Badr ei ddatgan yn Dywysog Coronog. Gwasanaethodd yn swyddi gweinidog materion tramor a dirprwy ei dad dros Sana'a. Cafodd yr Imam Ahmad ei anafu'n ddifrifol mewn ymgais i'w lofruddio ym Mawrth 1961, ac felly cymerodd ei fab yr awenau dros y llywodraeth.

Bu farw Ahmad ar 19 Medi 1962, a chafodd Muhammad ei ddatgan yn Imam al-Mansur Muhammad al-Badr, Brenin y Deyrnas Mutawakkilaidd. Wythnos yn ddiweddarach, cafodd ei balas Dar al Bashair ei sielio gan chwyldroadwyr a sefydlasant Gweriniaeth Arabaidd Iemen ar 27 Medi. Llwyddodd al-Badr i ddianc a ffoi i'r gogledd. Cafodd gefnogaeth gan y llwythau Zaydi Shia, a'i alwodd yn Amir al-Mumineen ("Tywysog y Ffyddlon"). Enillodd gefnogaeth hefyd gan ei ewythr Sayf al-Islam al-Hasan a thywysogion y teulu Hamid al-Din. Cafodd y chwyldro a'r rhyfel ei gefnogi gan yr Aifft.

Parhaodd rhyfel cartref am 8 mlynedd, a brwydrodd al-Badr ochr yn ochr â'i ryfelwyr. Ym 1967 symudodd allan o'i bencadlysoedd ym mynyddoedd gogledd Iemen i Taif yn Sawdi Arabia. Ym 1970 cafodd Gweriniaeth Arabaidd Iemen ei chydnabod yn swyddogol gan lywodraeth Sawdi Arabia, er yr oedd mwyafrif o diriogaeth Iemen dan reolaeth al-Badr a theulu Hamid al-Din. Trodd al-Badr ei gefn ar Sawdi Arabia felly a symudodd i Loegr, a bu'n byw yng Nghaint. Dychwelodd i Sawdi Arabia i ymweld â dinasoedd sanctaidd Mecca a Medina ac i gwrdd â theulu a chyfeillion. Priododd teirgwaith,a chafodd dau fab a dwy ferch. Bu farw yn Llundain yn 70 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) A. B. D. R. Eagle, Obituary: Imam Muhammad al-Badr, *The Independent* (13 Awst 1996). Adalwyd ar 14 Rhagfyr 2017.
Mudkip
Un o rywogaethau ffuglennol y fasnachfraint Pokémon a grëwyd gan Satoshi Tajiri yw **Mudkip** (Japaneg: ミズゴロウ - *Mizugorou*). Mae Mudkip yn un o'r cymeriadau mwyaf amlwg o fewn y gyfres, o ganlyniad i'w rôl bwysig yn yr anime, y manga a'r gemau fideo.

Cymeriad
--------

Daw'r enw *Mudkip* o'r geiriau Saesneg *mud* (mwd) a *skip* (i sgipio). Daw'r enw Siapanëeg *Mizugorou* o *mizu* (水 - dŵr) a *mutsugorō* (ムツゴロウ - math o bysgodyn).

Ffisioleg
---------

Mae Mudkip (fel pob Pokémon mae'r enw yn lluosog ac unigol) yn Pokémon dŵr sydd yn edrych fel acsolotlau glas bychain gyda bochau oren, cegau a chynffonnau mawr ac esgyll mawr ar eu bennau. Mae gan Mudkip y gallu i saethu dŵr allan o'u cegau.

Ymddygiad
---------

Oherwydd eu bod mor fach, mae Mudkip yn byw a teithio mewn diadellau. Mae pob Mudkip yn amddiffynnol iawn o'u ffrindiau ac yn defnyddio eu esgyll mawr er mwyn synhwyro newidiadau o fewn cerrynt aer a dŵr. Wrth wneud hyn gall Mudkip osgoi ysglyfaethwyr. Maen nhw'n cysgu gan gladdu eu hunain mewn mwd.

Cynefin
-------

Caiff Mudkip eu ffeindio'n agos i gorsydd a morfeydd.

Deiet
-----

Mae Mudkip yn bwyta pysgod a weithiau ffrwythau a llysiau.

Effaith diwyllianol
-------------------

Yn Gorffennaf 2010, daliodd Nintendo etholiad i gweld pwy oedd hoff cymeriad chwaraewyr Pokémon. Enillodd Mudkip yr acolad ac aeth yr ail a thrydydd safle i Typhlosion a Blastoise).

Mae'r ymadrodd bachog "So i herd u liek mudkipz?" yn *meme* rhyngrwyd o fewn y gymdeithas Pokémon ac ar y wefan 4chan.

Ieithoedd gwahanol
------------------

* Almaeneg: *Hydropi* - o *hydro* (Groeg am 'dŵr') a *puppy* (cenau)
* Ffrangeg: *Gobou* - o *gober* (i llyncu) a *boue* (mwd)
* Coreeg: 물짱이 *Muljjang-i* - o 물 (dŵr) a 장이 (âs)
Cava di Gioia (Carrara) a'r addasiad anghildroadwy cysylltiedig i siâp y copa
Mae **No Cav** yn derm newyddiadurol a ddefnyddir  i ddynodi mudiad protest Eidalaidd mawr a gododd yn gynnar yn yr 21ain ganrif  ac yn cynnwys cymdeithasau a grwpiau o ddinasyddion a unwyd gan feirniadaeth chwareli marmor Carrara yn Alpau Apuan.

Enw a symbol
------------

 Sticer No Cav yn yr Aronte bivouac (Passo della Focolaccia, Alpau Apuan)
Defnyddiwyd y term No Cav, sy'n fyr am "No Cave" ("Na i'r chwareli", yn Eidaleg), am y tro cyntaf mewn erthygl gan Il Tirreno yn 2014 i ddiffinio'r gweithredwyr a oedd wedi cymryd rhan mewn gwrthdystiad o bwyllgor Salviamo le Apuane .

Mae'r symbol No Cav yn cynnwys cynrychiolaeth ddu a gwyn arddulliedig o draphont Vara o Reilffordd Farmor Breifat Carrara wedi'i chroesi gan X mawr coch, ac uwch ei ben mae'r geiriau "NO CAV" hefyd yn goch, i gyd ar gefndir gwyn  .

Ymddangosodd y faner hon, y mae ei dyluniad graffig yn dwyn i gof y mudiad No TAV, yn 2020 yn unig, yn ystod digwyddiad a drefnwyd gan yr amgylcheddwr Gianluca Briccolani, a fyddai'r flwyddyn ganlynol, ynghyd â Claudio Grandi ac eraill, wedi sefydlu'r gymdeithas Apuane Libere    .

Nid yw'r symbol hwn a'r diffiniad o "No Cav" yn cael eu defnyddio na'u derbyn gan bob grŵp o'r mudiad ac mae'n well gan lawer ddiffinio eu hunain gyda thermau mwy manwl gywir.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "«Salviamo le Apuane», i No Cav "occupano" il monte Carchio" (yn Eidaleg). 2014-05-18.
2. ↑  "La distruzione delle Alpi Apuane a causa dell'estrazione del marmo | EJAtlas" (yn Eidaleg).
3. ↑  "«Le cave portano ricchezza? Ma se siamo poveri e disoccupati...»" (yn Eidaleg). 8 Awst 2020.
4. ↑  ""La coop Levigliani non tutela il Corchia"" (yn Eidaleg). 14 Gorffennaf 2020.
5. ↑  "N O – C A V – MISANTHROPICTURE" (yn Eidaleg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-10-29. Cyrchwyd 2022-08-08.
6. ↑  "NASCE "APUANE LIBERE": LA PRIMA ORGANIZZAZIONE DI VOLONTARIATO PER TUTELARE LE ALPI APUANE" (yn Eidaleg). 2021-05-08.
7. ↑  "CONFERENZA STAMPA DELL' 8 MAGGIO" (yn Eidaleg). 2021-05-10.
Cyfrol gan Gruffydd Aled Williams yw ***Dyddiau Olaf Owain Glyn Dŵr*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

I nodi chwechan mlwyddiant tebygol marw Owain Glyn Dŵr, dyma astudiaeth o'r traddodiadau a ddatblygodd ynghylch ei ddyddiau olaf, man ei farwolaeth a mannau posib ei gladdu. Edrychir o'r newydd ar yr honiadau a wnaed ynghylch mannau claddu Glyn Dŵr, gan seilio'r ymdriniaeth ar ymchwil mewn llawysgrifau ac ar ymchwil ar lawr gwlad.

Yr awdur
--------

Ganwyd Gruffydd Aled Williams yn Ninbych a'i fagu yn Ninmael, Sir Ddinbych, a Glyndyfrdwy, Sir Feirionnydd. Bu'n darlithio yn y Gymraeg yng Ngholeg y Brifysgol, Dulyn a Phrifysgol Cymru, Bangor ac yna'n Athro'r Gymraeg a Phennaeth Adran y Gymraeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1995 hyd 2008. Bu'n olygydd *Llên Cymru* o 1997 hyd 2012 a chyhoeddodd eisoes yn ystod y blynyddoedd diwethaf sawl erthygl ar Owain Glyn Dŵr.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ; Gwefan Gwales; Cyngor Llyfrau Cymru; adalwyd 1 Awst 2017
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Mitcham a Morden** (Saesneg: *Mitcham and Morden*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Mitcham a Morden yn Llundain FwyafEtholaeth Mitcham a Morden yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Ffurfiwyd yr etholaeth yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–1982: Bruce Douglas-Mann (Llafur, *1970-1982* / Plaid Sosialaidd Ddemocrataidd Annibynnol, *1982*)
* 1982–1997: Angela Rumbold (Ceidwadol)
* 1997–presennol: Siobhain McDonagh (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
*Prif erthygl: Dyddiaduron amgylcheddol Cymreig*
Dyddiadur o fywyd o ddydd i ddydd yn Saesneg, gan gipar plasdy Glynllifon, ystad yr Arglwydd Newborough, yw **Dyddiadur John Thorman, Cipar Glynllifon, Llandwrog**. Mae’r cofnodion sydd ar gof a chadw cyhoeddus yn Nhywyddiadur Llên Natur i’w gweld yma 

Roedd Thorman yn giper i Thomas Wynn, 2ail Barwn Newborough, ers 1812. Mae'r dyddiadur yn parhau tan 1881.

Bywyd
-----

Trawsgrifiad a throsiad o Femorandwm John Thorman, Ciper Glynllifon 1812 - 1860 gydag ychwanegiadau o 1862 i 1881, gan James ei fab o bosib, a ddilynodd cwys ei dad, ciper Glynllifon o 1881 neu wedyn. Symudodd i Gwynllys, Y Groeslon, erbyn 1891 lle disgrifiodd ei alwedigaeth y pryd hynny fel "beili dŵr". Yn 1901 bu’n byw yn 8 Glynllifon Square, Groeslon pan dystiodd iddo fod yn giper unwaith eto. Bu farw o fewn tri mis o Gyfrifiad 1901. Cyn belled ag y bo’n bosib, trawsgrifiwyd y memorandwm i’r lythyren i ganaiatáu adnabod ei dafodiaith.

Yn ôl Cyfrifiad 1851 fe’i ganwyd yn Easingwold, Swydd Efrog tua 1784 i Francis ac Elizabeth Symonds. Ganwyd Elizabeth yn Linton, Swydd Efrog tua 1783. Fe’u claddwyd ym mynwent Llandwrog gyda’u tri phlentyn William, George ac Aaron.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Caernarvonshire Historical Society (1983). *Transactions: (Trafodion)*.
2. ↑  Great Britain. Royal Commission on Historical Manuscripts (1980). *Accessions to Repositories and Reports Added to the National Register of Archives*. H.M. Stationery Office.
3. ↑  Trawsgrifiad a throsiad o Femorandwm John Thorman, Ciper Glynllifon 1812 - 1860 yng ngofal teulu Idwal Symonds
Mae **Mynydd y Bryn** yn gopa mynydd a geir ger ger Llansilin, rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SJ217268 ym Mynyddoedd y Berwyn. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 209 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 335 metr (1099 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Am y Mynydd Du yn Sir Fynwy, gweler Mynydd Du (Mynwy).*
Cadwyn o fynyddoedd yn Sir Gaerfyrddin yw'r **Mynydd Du**, sy'n gorwedd ym mhen gorllewinol Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Fan Brycheiniog (802 m) yw copa uchaf y Mynydd Du. Yr unig ffordd fawr i groesi'r ardal yw'r A4069, rhwng Brynaman a Llangadog; cyfeiriad grid SO255350. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 549 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Ymestyn y gadwyn o gyffiniau Rhydaman yn y de-orllewin hyd Pontsenni yn y gogledd-ddwyrain. Mynyddoedd Hen Dywodfaen Coch a chalchfaen ydynt yn bennaf. Mae'r Mynydd Du yn rhan o barc daearegol newydd Fforest Fawr.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 703 metr (2306 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Copaon cyfagos
--------------

Fan Hir
Picws Du
* Cefn Carn Fadog (505 m)
* Fan Brycheiniog (802 m)
* Foel Fraith (604 m)
* Garreg Lwyd (616 m)
* Mynydd Myddfai
* Fan Hir (761 m)
* Picws Du (749 m)
* Trichrug (415 m)

Llên gwerin
-----------

Mae'r Mynydd Du a'r cylch yn ardal gyfoethog ei chwedlau gwerin. Yr enwocaf yw honno am Arglwyddes Llyn y Fan Fach. Yma hefyd y lleolir chwedl Llyn Llech Owain a chwedl Ogof Craig y Ddinas. Ar odre gogleddol y Mynydd Du ceir pentref Myddfai, cartref Meddygon Myddfai yn yr Oesoedd Canol.

Darllen pellach
---------------

* Aneirin Talfan Davies, *Crwydro Sir Gâr* (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1955; ail arg. 1970)
* Gomer Morgan Roberts, *Chwedlau Dau Fynydd* (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1948)

Gweler hefyd
------------

* Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Llosgfynydd ar Ynys Tanna, Fanwatw, yw **Mynydd Yasur** sydd 361 metre (1,184 ft)
 uwchben lefel y môr ar yr arfordir ger Bae Sulphur. Mae'r llosgfynydd i'r de-ddwyrain o Fynydd Tukosmera. Mae'r llosgfynydd wedi bod yn ffrwydro'n barhaus am sawl can mlynedd, er bod modd mynd ati'n ddiogel fel arfer. Mae hi fel arfer yn ffrwydro nifer o weithiau mewn amser. 

Yn ôl chwedloniaeth, golau coch y llosgfynydd oedd yr hyn a ddenodd Capten James Cook ar ei daith cyntaf o Ewrop i'r ynys yn 1774. Heddiw, mae'r mynydd yn ardal sanctaidd ar gyfer cwlt John Frum.

Cyfyngiadau o ran mynediad
--------------------------

Mae'n hawdd mynd at y llosgfynydd byw, ac mae'n denu nifer o ymwelwyr. Mae Llywodraeth Vanuatu yn monitro gweithgarwch y llosgfynydd er budd y cyhoedd - ymwelwyr a phobl lleol. Arsyllfa Geo-beryglon Vanuatu sy'n gyfrifol am y gwaith hwn o fonitro. 

O ganlyniad i bwysigrwydd y llosgfynydd i ddiwydiant twristiaeth Tanna, mae'r llywodraeth leol wedi creu lefelau newydd i rwystro pobl rhag cael mynediad i'r llosgfynydd. Mae'r lefelau hyn yn amrywio rhwng 0 a 4 ac maent fel a ganlyn: 

* Lefel 0 - Gweithgarwch isel, caniatâd i fynd at y crater
* Lefel 1 - Gweithgarwch normal, caniatâd i fynd at y crater
* Lefel 2 - Gweithgarwch canolog i uchel, gall ddarnau o lafa ddisgyn a glanio y tu hwnt i ymyl y crater, nid oes caniatâd i fynd at y crater
* Lefel 3 - Gweithgarwch difrifol gyda ffrwydradau mawr, darnau o lafa yn hedfan cannoedd o fetrau y tu allan i'r crater, ac mae llawer o fwg a lludw. Mae mynediad i'r crater ar gau
* Lefel 4 - Ffrwydriad mawr sy'n effeithio ar ardaloedd mawr o amgylch y llosgfynydd a rhannau eraill o Tanna o bosibl (ynysoedd cyfagos hyd yn oed). Nid oes hawl mynd i'r llosgfynydd o gwbl.

Cyfeiriadau
-----------