*Erthygl am y ddinas yw hon. Gweler hefyd Région Parisienne (Île-de-France). Am ystyron eraill, gweler Paris (gwahaniaethu).*
Prifddinas a dinas fwyaf Ffrainc yw **Paris**. Mae hi ar un o ddolenni Afon Seine, ac felly wedi ei rhannu'n ddwy: y lan ddeheuol a'r rhan ogleddol. Mae'r afon yn enwog am ei *quais* (llwybrau gyda choed ar hyd y glannau), bythod llyfrau awyr agored a hen bontydd dros yr afon. Mae'n enwog hefyd am ei rhodfeydd, er enghraifft y Champs-Élysées, a llu o adeiladau hanesyddol eraill.

Mae tua 2,145,906 (1 Ionawr 2020) o bobl yn byw yn y ddinas ei hun, a 10,950,000 (2016) yn yr ardal fetropolitan ehangach, sef yr *aire urbaine de Paris* yn Ffrangeg, sy'n llenwi tua 90% o arwynebedd rhanbarth Île-de-France. Yn ogystal mae Paris yn un o *départements* Ffrainc.

Geirdarddiad
------------

Cofnodwyd yr enw Paris yn gyntaf yng nghanol y 1g CC gan Iwl Cesar fel Luteciam Parisiorum ("Lutetia y Parisii"), ac yna'n ddiweddarach fel Parision yn y 5g CC, ac fel "Paris" yn 1265. Yn ystod y cyfnod Rhufeinig, fe'i gelwid yn aml yn *Lutetia* neu *Lutecia* yn Lladin, ac fel *Leukotekía* mewn Groeg, sy'n deillio o'r gwreiddyn Celtaidd *\*lukot-* ("llygoden"), neu o *\*luto-* ("cors"), yn dibynnu ai y ffurf Ladin neu Roegaidd yw'r agosaf at yr enw Celtaidd gwreiddiol.

Hanes
-----

### Y Celtiaid brodorol

Roedd y Parisii, is-lwyth y Senoniaid Celtaidd, yn byw yn ardal Paris o ganol y 3 CC. Croesai un o brif lwybrau masnach gogledd-de'r ardal y Seine ar yr *île de la Cité*; yn raddol daeth y man cyfarfod hwn o lwybrau masnach tir a dŵr yn ganolfan fasnachu bwysig. Roedd y Parisii yn masnachu gyda llawer o drefi afonydd (rhai mor bell i ffwrdd â Phenrhyn Iberia) ac yn bathu eu darnau arian eu hunain at y diben hwnnw. 

Darnau arian aur Celtaidd o gyfnod y Parisii (1 CC)
Cyn i'r Ymerodraeth Rufeinig gyrraedd ym 52 C.C. roedd llwyth Galaidd yn byw yno. Roedd y Rhufeinwyr yn eu galw nhw'n Parisii er eu bod nhw eu hunain yn galw'r dref yn *Lutetia*, sef "lle corsog" (gweler uchod). Tua 50 o flynyddoedd ar ôl hyn datblygodd rhan newydd o'r dref ar ochr chwith i'r afon (y *Quartier Latin* heddiw) a newidiwyd enw'r dref i "Baris".

Heddiw mae'r *Palais de Justice* a'r eglwys gadeiriol *Notre-Dame de Paris* ar yr île de la Cité. Gyferbyn, mae ynys arall, yr *Île Saint-Louis*, sy ddim mor fawr. Ar honno, mae tai cain a adeiladwyd yn ystod y ail ganrif ar bymtheg a'r deunawfed ganrif.

Daeth rheolaeth Rhufain ym Mharis i ben ym 508 pan ddaeth y dref yn brif ddinas y Merofingiaid o dan Clovis I.

8g - 18g
--------

Oherwydd goresgyniad yr ardal gan y Llychlynwyr yn yr 8g roedd rhaid adeiladu caer ar ynys yng nghanol Afon Seine. Hwyliodd y Llychlynwyr (efallai o dan Ragnar Lodbrok) i Baris i feddiannu'r y dref ar 28 Mawrth 845. Er mwyn eu perswadio nhw i adael, roedd rhaid casglu pridwerth mawr iawn.

Dechreuodd maint ieirll Paris gynyddu oherwydd nad oedd y brenhinoedd Carolingaidd diweddarach ddim yn ddigon cryf. Etholwyd Odo, Iarll Paris i fod yn frenin Ffrainc er fod Siarl III yn frenin derbyniol. Wedi marw'r Carolingiad olaf, etholwyd Huw Capet, Iarll Paris, i fod yn frenin Ffrainc (987).

Yn ystod yr 11g adeiladwyd rhan newydd y dref ar lan dde yr afon ac yn ystod y ddeuddegfed ganrif a'r 13g sy'n cynnwys teyrnasiad Philippe II Augustus (1180-1223) roedd y dref yn tyfu'n braf. Yn ystod yr adeg hon adeiladwyd caer, y Louvre cyntaf, a nifer o eglwysi gan gynnwys Eglwys Gadeiriol Notre-Dame. Daeth nifer o ysgolion ar lan chwith yr afon at ei gilydd i lunio prifysgol, y Sorbonne. Roedd Albertus Magnus a St. Thomas Aquinas ymhlith ei myfyrwyr cynnar. Yn ystod y Canol Oesoedd roedd Paris yn ddinas fasnach a deallusol bwysig iawn, er i'r Pla ddod i'r dref yn y bedwaredd ganrif ar ddeg. O dan reolaeth Louis XIV, *Brenin yr Haul*, oedd yn para o 1643 i 1715 symudwyd y llys brenhinol o Baris i Versailles, tref gyfagos.

Dechreuodd y Chwyldro Ffrengig ag ymosod ar y Bastille ar 14 Gorffennaf 1789. Roedd croestyniadau niferus rhwng Paris a'r ardal o gwmpas y dref yn parhau am flynyddoedd ar ôl hynny.

Roedd y Rhyfel rhwng Ffrainc a Prwsia yn gorffen â gwarchae Paris ym 1870. Ildiodd Paris ym 1871 ar ôl gaeaf o newyn a thywallt gwaed. Ar ôl hynny dechreuodd cyfnod cyfoethog arall, *La Belle Époque* ("y Cyfnod Ardderchog"). Yn ystod y cyfnod hwn adeiladwyd y Tŵr Eiffel ym 1889, adeilad mwyaf enwog y dref.

Roedd Paris o dan reolaeth yr Almaen yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ond rhyddhawyd ym mis Awst 1944 ar ôl Brwydr Normandi.

|
|  |
|  |

Diwylliant
----------

### Paentio

Afon Seine, Pont Royal a'r Louvre
Am ganrifoedd, mae Paris wedi denu artistiaid o bob cwr o'r byd, sy'n cyrraedd y ddinas i addysgu eu hunain ac i geisio ysbrydoliaeth o'r gronfa helaeth o adnoddau ac orielau artistig. O ganlyniad, mae Paris wedi ennill enw da fel y "Ddinas Gelf". Roedd artistiaid Eidalaidd yn ddylanwad mawr ar ddatblygiad celf ym Mharis yn yr 16g a'r 17g, yn enwedig ym maes cerflunio a cherfwedd. Daeth paentio a cherflunwaith yn ffasiwn poblogaidd oherwydd brenhiniaeth Ffrainc a gomisiynodd lawer o artistiaid Paris i addurno eu palasau yn ystod oes Baróc a Chlasuriaeth Ffrainc. Cafodd cerflunwyr fel Girardon, Coysevox a Coustou enw da fel yr artistiaid gorau yn y llys brenhinol yn Ffrainc yr 17g. Daeth Pierre Mignard yn arlunydd cyntaf i'r Brenin Louis XIV yn ystod y cyfnod hwn. Yn 1648, sefydlwyd cerflun Académie royale de peinture et de (yr Academi Frenhinol Peintio a Cherflunio) i ddarparu ar gyfer y diddordeb enfawr mewn celf yn y brifddinas. Gwasanaethodd hon fel ysgol gelf orau Ffrainc tan 1793.

Roedd Paris yn ei ganolfan gelf lewyrchus iawn yn y 19g a dechrau'r 20g pan oedd ganddi lawer o artistiaid wedi sefydlu yn y ddinas ac mewn ysgolion celf sy'n gysylltiedig â rhai o beintwyr gorau'r oes: Henri de Toulouse-Lautrec, Édouard Manet, Claude Monet, Berthe Morisot, Paul Gauguin, Pierre-Auguste Renoir ac eraill. Cafodd y Chwyldro Ffrengig a newid gwleidyddol a chymdeithasol yn Ffrainc ddylanwad cryf ar gelf yn y brifddinas. Roedd Paris yn ganolog i ddatblygiad Rhamantiaeth mewn celf, gydag arlunwyr felGéricault. 

Esblygodd symudiadau newydd Argraffiadaeth (*Impressionism*), Art Nouveau, Symboliaeth, Ffofyddiaeth (*Fauvism*), Ciwbiaeth ac Art Deco ym Mharis. Ar ddiwedd y 19g, heidiodd llawer o artistiaid Ffrainc a ledled y byd i Baris i arddangos eu gweithiau yn y salonau a'r arddangosfeydd niferus a gwneud enw iddynt eu hunain, artistiaid fel Pablo Picasso, Henri Matisse, Vincent van Gogh, Paul Cézanne, Jean Metzinger, Albert Gleizes, Henri Rousseau, Marc Chagall, Amedeo Modigliani a daeth llawer o rai eraill yn gysylltiedig â Pharis. Peintiodd Picasso, a oedd yn byw yn Le Bateau-Lavoir yn Montmartre, ei lun enwog *La Famille de Saltimbanques* a *Les Demoiselles d'Avignon* rhwng 1905 a 1907. Daeth Montmartre a Montparnasse yn ganolfannau cynhyrchu artistig y Gorllewin.

### Ffotograffiaeth

Cynhyrchodd y dyfeisydd Nicéphore Niépce y ffotograff parhaol cyntaf ar blât piwter caboledig ym Mharis ym 1825. Ym 1839, ar ôl marwolaeth Niépce, patentodd Louis Daguerre y Daguerrotype, a ddaeth y math mwyaf cyffredin o ffotograffiaeth tan y 1860au. Cyfrannodd gwaith Étienne-Jules Marey yn yr 1880au yn sylweddol at ddatblygiad ffotograffiaeth fodern.

### Amgueddfeydd

Derbyniodd Amgueddfa'r Louvre 9.6 miliwn o ymwelwyr yn 2019, gan ei rhestru fel yr amgueddfa yr ymwelwyd â hi fwyaf yn y byd. Ymhlith ei thrysorau mae'r Mona Lisa (*La Joconde*), cerflun Venus de Milo a "Rhyddid yn Arwain ei Phobl". Yr ail amgueddfa yr ymwelwyd â hi fwyaf yn y ddinas, gyda 3.5 miliwn o ymwelwyr, oedd y *Center Georges Pompidou*, a elwir hefyd yn "Beaubwrg", sy'n gartref i'r *Musée National d'Art Moderne*. Y trydydd amgueddfa yn Paris yr ymwelwyd â hi fwyaf, mewn adeilad a godwyd ar gyfer Arddangosfa Universal Paris ym 1900 (hen orsaf reilffordd Orsay), oedd y *Musée d’Orsay*, a dderbyniodd 3.3 miliwn o ymwelwyr yn 2019.

Enwogion
--------

Mae pobl nodedig Paris yn cynnwys Charles Perrault. (Gweler hefyd Categori:Pobl o Baris)

Atyniadau
---------

* Glannau Afon Seine
* Canolfan Pompidou
* Amgueddfa'r Louvre
* Place de la Concorde
* Tŵr Eiffel

Adeiladau
---------

* Arc de Triomphe
* Eglwys de la Madeleine
* Eglwys du Sacré-Cœur
* Les Invalides
* Notre Dame de Paris
* Panthéon

Dolenni allanol
---------------

* (Ffrangeg) Gwefan Swyddogol Paris
* (Ffrangeg) Gwefan Swyddogol Twristiaeth Paris
* (Ffrangeg) Gwefan swyddogol Twristiaeth Paris Ile-de-France

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goPrifddinasoedd Ewrop |
| --- |
|  |
| Gorllewin | 
* Baner Galisia *A Coruña* a *Santiago de Compostela*
* Baner Yr Iseldiroedd Amsterdam
* Baner Andorra Andorra la Vella
* Baner Catalwnia *Barcelona*
* *Belffast*
* Baner Yr Almaen Berlin
* Baner Yr Undeb Ewropeaidd Baner Gwlad Belg Brwsel
* Baner Cymru *Caerdydd*
* Baner Yr Alban *Caeredin*
* Baner Ynys Manaw *Douglas*
* Baner Gweriniaeth Iwerddon Dulyn
* Baner Y Deyrnas Unedig Baner Lloegr Llundain
* Baner Ffrainc Paris
* Baner Llydaw *Roazhon*
* *Saint Anne*
* Baner Jersey *Saint Helier*
* Baner Guernsey *St Peter Port*
* Baner Cernyw *Truro*
* Baner Gwlad y Basg *Vitoria-Gasteiz*

 |
|  |
| Gogledd | 
* Baner Denmarc Copenhagen
* Baner Y Ffindir Helsinki
* *Longyearbyen*
* *Mariehamn*
* *Olonkinbyen*
* Baner Norwy Oslo
* Baner Gwlad yr Iâ Reykjavík
* Baner Latfia Riga
* Baner Sweden Stockholm
* Baner Estonia Tallinn
* *Tórshavn*
* Baner Lithwania Vilnius

 |
|  |
| Canolbarth | 
* Baner Y Swistir Bern
* Baner Slofacia Bratislava
* Baner Hwngari Budapest
* Baner Lwcsembwrg Dinas Lwcsembwrg
* Baner Y Weriniaeth Tsiec Prag
* Baner Liechtenstein Vaduz
* Baner Awstria Fienna
* Baner Gwlad Pwyl Warsaw

 |
|  |
| De | 
* Baner Gwlad Groeg Athen
* Baner Serbia Beograd
* Baner Rwmania Bwcarést
* Baner San Marino Dinas San Marino
* Baner Dinas y Fatican Dinas y Fatican
* Baner Gibraltar *Gibraltar*
* *Gogledd Nicosia*
* Baner Portiwgal Lisbon
* Baner Slofenia Ljubljana
* Baner Sbaen Madrid
* Baner Monaco Monaco
* Baner Cyprus Nicosia
* Baner Montenegro Podgorica
* Baner Kosovo *Prishtina*
* Baner Yr Eidal Rhufain
* Baner Bosnia a Hercegovina Sarajevo
* Baner Gogledd Macedonia Skopje
* Baner Bwlgaria Sofia
* Baner Albania Tirana
* Baner Malta Valletta
* Baner Croatia Zagreb

 |
|  |
| Dwyrain | 
* Baner Aserbaijan Baku
* Baner Moldofa Chişinău
* Baner Wcráin Kyiv
* Baner Belarws Minsk
* Baner Rwsia Moscfa
* Baner Nodyn:Alias gwlad Nagorno-Karabakh *Stepanakert*
* *Sukhumi*
* Baner Georgia Tbilisi
* *Tiraspol*
* Baner De Ossetia *Tskhinvali*
* Baner Armenia Yerevan

 |

 |

 gw • sg • go**Dinasoedd Ffrainc**

|  |  |
| --- | --- |
| Paris ·
Marseille ·
Lyon ·
Toulouse ·
Nice ·
Naoned ·
Strasbwrg ·
Montpellier ·
Bordeaux ·
Lille ·
Roazhon ·
Reims ·
Le Havre ·
Saint-Étienne ·
Toulon ·
Grenoble ·
Dijon ·
Angers ·
Villeurbanne ·
Sant-Denis ·
Le Mans ·
Nîmes ·
Aix-en-Provence ·
Brest ·
Clermont-Ferrand ·
Limoges ·
Tours ·
Amiens ·
Metz ·
Perpignan ·
Besançon ·
Boulogne-Billancourt ·
Orléans ·
Rouen ·
Mulhouse ·
Caen ·
Nancy ·
Saint-Paul ·
Argenteuil ·
Montreuil ·
Roubaix ·
Dunkerque ·
Tourcoing ·
Montsoreau |  |



1. ↑  .
2. ↑  Nègre 1990, t. 155.
3. 1 2  Falileyev 2010, s.v. *Parisii* a *Lutetia*.
4. ↑  Lambert 1994, t. 38.
5. ↑  Delamarre 2003, t. 211.
6. ↑  Arbois de Jubainville & Dottin 1889, t. 132.
7. ↑  Cunliffe 2004, t. 201.
8. ↑  Lawrence & Gondrand 2010, t. 25.
9. ↑  Schmidt 2009, tt. 65–70.
10. ↑  Schmidt 2009, tt. 154–67.
11. ↑  Montclos 2003.
12. 1 2 3 4  Michelin 2011.
13. ↑  Perry 1995, t. 19.
14. ↑   *Dictionnaire historique de Paris* , t. 68.
15. ↑  Department of Photographs, *Photography and Surrealism*, Heilbrunn Timeline of Art History Archifwyd 13 February 2015[Date mismatch] yn y Peiriant Wayback. The Metropolitan Museum of Art, Efrog Newydd, 2000.
16. ↑  Hazan 2011, t. 362.
17. ↑  "9,6 millions de visiteurs au Louvre en 2019". *Louvre.fr* (yn Ffrangeg). 2020-01-03. Cyrchwyd 2020-01-09.
18. ↑  "Art's Most Popular: here are 2019's most visited shows and museums". The Art Newspaper. 2020-03-31. Cyrchwyd 2020-07-08.