recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Albwm cyntaf y canwr Cymraeg Yws Gwynedd yw ***Codi /\ Cysgu***. Rhyddhawyd yr albwm ym Mehefin 2014 ar y label Recordiau Cosh.

Chwe mlynedd ers i Ywain Gwynedd ryddhau yr albwm *Creaduriaid Nosol* gyda'i grŵp Frizbee, ymddangosodd gyda Sesiwn C2 ac yna'i albwm unigol cyntaf ym mis Mehefin.

Dewiswyd *Codi /\ Cysgu* yn albwm gorau Gwobrau'r Selar 2014 gan ddarllenwyr cylchgrawn Y Selar.

Cipiodd 'Neb ar Ôl' wobr Y Selar am y Gân Orau 2014.

Canmoliaeth
-----------

> *Mae un o gyfansoddwyr pop-roc Cymraeg gorau'r ddegawd ddiwethaf yn ei ôl a 'dw i wrth fy modd. Yn union fel ei gynulleidfa, mae Yws Frizbee wedi tyfu fyny*
> 
> —Lois Gwenllian, Y Selar
>

Traciau
-------

1. Sodla- 2:12
2. Codi / \ Cysgu - 3:21
3. Mae 'na Le - 3:02
4. Gola Ola'r Dydd - 3:10
5. O Gwennan = 3:31
6. Drwgfyw -3:23
7. Dal Fi'n Ôl - 3:35
8. Neb ar Ôl - 3:35
9. Sebona Fi - 3:33
10. Cân Creulon - 3:17

(Holl ganeuon gan Yws Gwynedd)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  10 Uchaf Albyms Gorau 2014 - Y Selar, Mawrth 2015
2. ↑  Gwobrau'r Selar 2014 - Y Selar, Mawrth 2015
3. ↑  "Codi / \ Cysgu" – drwy Amazon.[*dolen marw*]
*Shearing the Rams*, paentiad gan yr artist o Awstralia Tom Roberts, 1890
Cneifio gyda pheiriannau cneifio trydan, yn Llannefydd, Dyffryn Clwyd.
Torri'r cnu sydd wedi tyfu'n dew dros y gaeaf ar ddefaid er mwyn cael gwlân yw **cneifio defaid** (cyfeirir ato gan amlaf fel **cneifio** ond mae gan y gair hwnnw ystyr ehangach hefyd).

Yng Nghymru a gweddill gwledydd Prydain, ac Iwerddon, o leiaf mewn rhai mannau roedd yna arferiad i olchi'r defaid rai wythnosau cyn ei cneifio drwy eu cael i groesi afon neu nant fel bod y gwlân yn lannach. Cneifir defaid yn y gwanwyn, a hynny er mwyn cael gwlân ond hefyd am nad oes angen y cnu tew ar y defaid yn yr haf ac am y byddent felly yn tyfu cnu newydd dros yr haf at y gaeaf nesaf. Gwaith cydweithredol fu cneifio yng Nghymru, a gan fod y rhan fwyaf o'r ffermydd mynydd yn rhai bychain, byddai ffermwyr yn helpu ei gilydd trwy rannu'r dasg o gneifio.

Gwyneth Richards, yr unig ferch yn y CFfI i gymeryd rhan mewn cystadlaethau cneifio yng Nghymru, 1944
Yn Awstralia a Seland Newydd mae cneifio defaid yn ddiwydiant mawr. Cneifir hyd at 4,000 o ddefaid mewn diwrnod mewn rhai canolfannau ac am fod amser yn brin, gall cneifiwr medrus a chyflym ennill cyflog da iawn.

Cynhelir cystadlaethau cneifio defaid yn yr Antipodes gyda gwobrau mawr. Ceir cystadleuaeth flynyddol yn Sioe Frenhinol Cymru yn ogystal.

Dolenni allanol
---------------

* Hen lun: cneifio defaid yn Nantglyn, tua 1885
Etholaeth seneddol yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, yw **Dwyrain Rhydychen** (Saesneg: *Oxford East*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Dwyrain Rhydychen yn Swydd RydychenEtholaeth Dwyrain Rhydychen yn Swydd Rydychen
* Swydd Rydychen yn LloegrSwydd Rydychen yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1987: Steve Norris (Ceidwadol)
* 1987–2017: Andrew Smith (Llafur)
* 2017–presennol: Anneliese Dodds (Llafur-Cydweithredol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Cymhwyster a gaiff ei arholi mewn tair iaith (Saesneg, Ffrangeg neu Sbaeneg) ydyw **Diploma'r Fagloriaeth Ryngwladol** (Saesneg: *The International Baccalaureate Diploma IB*), mae'n gymhwyster mynedfa i Brifysgol a gydnabyddir ar draws y byd. Dysgir yn 2,075 ysgol, llawer ohonynt yn ysgolion rhyngwladol, yn 125 gwlad dros y byd i gyd (yn 2007). Mae dros hanner yr ysgolion lle ddysgir y Diploma wedi eu cyllido gan y wladwriaeth. Mae'r rhaglen yn cael ei lywodraethu gan *Drefnidiaeth y Fagloriaeth Ryngwladol* (Saesneg: *International Baccalaureate Organisation*) Mae'r IBO a sefydlodd y Fagloriaeth wedi'i thadogi gyda'r Cenhedloedd Unedig ac yn arwyddwr *Rhaglen Heddwch UNESCO* ac wedi cytuno i'w gynnwys ymhob agwedd o'i chwricwlwm.

Cwricwlwm
---------

Mae'r rhaglen yn cynnwys chwe phwnc yn ogystal â thraethawd estynedig (4000 o eiriau), ToK (Athroniaeth Wybodaeth), ac o leiaf 150 awr o CAS (creadigol, ymarfer corfforol a gwasanaeth). Gwobrwyir 7 marc am bob pwnc, 7 yw'r uchaf ac 1 yw'r isaf, gyda hyd at dri marc ychwanegol ar gyfer ToK a'r traethawd estynedig. Cyfanswm y marciau ar gyfer y Diploma yw 45 marc. Rhaid pasio holl feysydd y rhaglen er mwyn ennill y Diploma. Y chwe maes bynciol yw:

* **Maes 1: Mamiaith:** Fel arfer iaith gryfaf y myfyriwr, 80 o ieithoedd ar gael.
* **Maes 2: Ail iaith:** Iaith ychwanegol.
* **Maes 3: Unigolyn a'r gymdeithas:** Y Dyniaethau yw'r rhain sydd yn cynnwys ardaloedd fel Hanes, Daearyddiaeth, Seicoleg, Gwleidyddiaeth, Athroniaeth, ayyb.
* **Maes 4: Gwyddorau Arbrofol:** Mae'r rhain yn cynnwys Bioleg, Ffiseg, Cemeg, Gwyddorau Amgylcheddol, ayyb.
* **Maes 5: Mathemateg:** Astudiaeth o fathemateg ar dair safon. Mae modwilau o bur, ystadegaeth a mecaneg ar gael.
* **Maes 6: Celfyddydau:** Gellir naill ai astudio pwnc creadigol fel Cerddoriaeth, Celf, Drama, neu gellir dewis un pwnc arall o feysydd 1 i 5.

Rhaid astudio tri phwnc i Safon Uwch (safon a ystyrir i fod yn uwch na TAG Safon Uwch) a thri phwnc arall i Safon Sylfaenol (ychydig yn uwch nag Uwch Gyfrannol TAG). Mae'r ymgeiswyr fel arfer yn eistedd tair arholiad yn eu pynciau uwch a dwy arholiad yn eu pynciau sylfaenol. Mae yna elfennau o waith cwrs yn y pynciau i gyd gyda'r arholiadau ysgrifenedig i gyd yn cael eu sefyll ar ddiwedd ail flwyddyn (y flwyddyn olaf) y rhaglen.

Ysgolion yng Nghymru
--------------------

* Ysgol Gyfun Yr Eglwys Newydd, Caerdydd
* Coleg Llandrillo, Conwy
* Coleg Abertawe, Abertawe
* Coleg yr Iwerydd (United World College of the Atlantic), De Morgannwg
* Ysgol Tŷ Westborne, De Morgannwg

Mae'r rhan fwyaf o'r ysgolion uchod yn cynnig Cymraeg fel opsiwn hunan-ddysgu ar Safon Sylfaenol.

Dolenni Allanol
---------------

* Gwefan Swyddogol
* IB yng Ngholeg Abertawe[*dolen marw*]
* IB Geography course[*dolen marw*]
Cronfa ddŵr yn ne-ddwyrain Cymru yw **Cronfa Llandegfedd**. Fe'i lleolir 13 km i'r gogledd o ddinas Casnewydd rhwng pentrefi Pant-teg a Llandegfedd ger y ffin sirol rhwng Torfaen a Sir Fynwy, gyda'r rhan fwyaf o'r llyn 434 acer yn gorwedd yn Sir Fynwy. Mae'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Cafodd y gronfa ei hagor yn 1965. Ceir pysgota yn y llyn ac mae'n boblogaidd hefyd ar gyfer hwylio cychod.

Cadwraeth
---------

Mae Cronfa Llandegfedd wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1971 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 240.84 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Etholaeth seneddol yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Dwyrain West Bromwich** (Saesneg: *West Bromwich East*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Dwyrain West Bromwich yn sir Gorllewin Canolbarth LloegrEtholaeth Dwyrain West Bromwich yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr
* Sir Gorllewin Canolbarth Lloegr yn LloegrSir Gorllewin Canolbarth Lloegr yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–2001: Peter Snape (Llafur)
* 2001–2019: Tom Watson (Llafur)
* 2019–presennol: Nicola Richards (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Mae **Cwm Gwrelych a Nant Llyn Fach** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1965 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 35.74 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cronfa ddŵr ar Fynydd Hiraethog yw **Cronfa Alwen**, a elwir weithiau, yn gamarweiniol, yn **Llyn Alwen**. Saif Cronfa Alwen i'r de o'r briffordd A543 ac i'r gogledd o'r A5. Saif Llyn Alwen ei hun ychydig ymhellach i'r gogledd.

Adeiladwyd y gronfa ar Afon Alwen rhwng 1909 a 1921 i ddarparu dŵr ar gyfer Penbedw; mae yn awr yn eiddo i Dŵr Cymru ac yn cyflenwi dŵr i ran helaeth o ogledd-ddwyrain Cymru, gan roi tua 5 miliwn galwyn o ddŵr y dydd. Mae llwybr newydd ar gyfer beicwyr a cherddwyr, Llwybr Alwen, wedi ei adeiladu o gwmpas y gronfa yn ddiweddar.

Cronfa Alwen
Yr argae.

Dryswch Llyn Alwen/Cronfa Alwen
-------------------------------

Ambell dro defnyddir yr enw "Llyn Alwen", yn gamarweiniol, ar gyfer Cronfa Alwen, ond mae'r Llyn Alwen gwreiddiol yn gorwedd yr ochr arall i'r A543, tua milltir neu ddau yn uwch i fyny'r afon o ben eithaf Cronfa Alwen, yn y bryniau i'r de o bentref Gwytherin. Dyma'r Llyn Alwen gwreiddiol, tarddle Afon Alwen.

Dolen allanol
-------------

* Hysbysiad gan Lywodraeth Lloegr yn *Baner ac Amserau Cymru* yn nodi deddfwriaeth newydd er mwyn mynd ati i fodd'r cwm.
* Y beipen sy'n cludo'r dwr o'r Alwen, dros y 'Clwyd Gate' (ger Rhuthun ac i Gilgwri.
* Cronfa Alwen (gelwir yma yn Llyn Alwen) ar www.hiraethog.org.uk[*dolen marw*]
Awdurdod unedol gyda statws bwrdeistref yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Dwyrain Swydd Gaer** (Saesneg: *Cheshire East*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 1,166 km², gyda 384,152 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Orllewin Swydd Gaer a Chaer i'r gorllewin, Bwrdeistref Warrington i'r gogledd-orllewin, Manceinion Fwyaf i'r gogledd, Swydd Derby i'r dwyrain, Swydd Stafford i'r de-ddwyrain, a Swydd Amwythig i'r de.

Dwyrain Swydd Gaer yn Swydd Gaer
Ffurfiwyd yr awdurdod ar 1 Ebrill 2009. Disodlodd yr hen ardaloedd an-fetropolitan Bwrdeistref Macclesfield, Bwrdeistref Congleton a Bwrdeistref Crewe a Nantwich a ddaeth i gyd o dan weinyddiaeth yr hen sir an-fetropolitan Swydd Gaer, a ddiddymwyd ar yr un dyddiad.

Rhennir Dwyrain Swydd Gaer yn 148 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Sandbach. Mae aneddiadau eraill yn y fwrdeistref yn cynnwys Alsager, Bollington, Congleton, Crewe, Knutsford, Macclesfield, Middlewich, Nantwich, Poynton, a Wilmslow.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 15 Medi 2020
Arfbais Brabant, sydd heddiw yn arfbais frenhinol Gwlad Belg.
Dugiaeth ffiwdal yn y Gwledydd Isel a fodolai o'r 12g hyd y 18g oedd **Dugiaeth Brabant**.

Tyfodd y dalaith allan o gwymp yr Ymerodraeth Garolingaidd yng nghanol y 9g. Yn yr 11g, chwalodd Dugiaeth Lorraine Isaf yn sawl talaith fechan, gan gynnwys Brabant, Lwcsembwrg, Hainaut, a Namur. Sefydlwyd Dugiaeth Brabant ym 1183 fel un o daleithiau'r Ymerodraeth Lân Rufeinig ar sail yr hen Diriarllaeth Brabant. Daeth y ddugiaeth dan reolaeth Philip y Da o Dŷ Bwrgwyn ym 1430 ac felly'n rhan o'r Iseldiroedd Bwrgwynaidd. Cafodd y diriogaeth ei chipio gan yr Habsbwrgiaid ym 1477 a daeth yn rhan o'r Iseldiroedd Habsbwrgaidd ym 1482.

Yn yr Oesoedd Canol, daeth yr ardal yn gyfoethog o ganlyniad i'r diwydiannau gwlân a brethyn a'r menterau masnachol yn ei threfi a'i dinasoedd. Dinas fwyaf Brabant oedd Antwerpen, canolfan ariannol Ewrop. Dibynnodd dugiaid Brabant ar economi ffyniannus y wlad i gyllido rhyfeloedd, a rhoddwyd ymreolaeth i'r trefi ynghyd â rhan gynyddol mewn llywodraeth y ddugiaeth. Ym 1356, lluniwyd siarter hawliau y *Joyeuse Entrée*: yn ôl ei thelerau, ni allai'r dug ddatgan rhyfel, ymuno â chynghrair, neu fathu arian heb gydsyniad y glerigiaeth, y bendefigiaeth, a'r trefi. Yn ddiweddarach, rhoddwyd yr enw Ystadau Brabant ar y cynulliad hwnnw.

Cafodd y ddugiaeth ei rhannu yn Ogledd a De Brabant ym 1648, yn ystod Gwrthryfel yr Iseldiroedd. Diddymwyd y siarter rhwng y dug a'r cynulliad gan Joseph II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig ym 1789, gan beri Chwyldro Brabant. Arweiniodd De Brabant y chwyldro ym 1830–31 i ennill annibyniaeth i Wlad Belg oddi ar yr Iseldiroedd ac o ganlyniad rhannwyd tiriogaeth hanesyddol Brabant rhwng dwy wlad sofran ar wahân. Ers 1840, rhoddir y teitl Dug neu Dduges Brabant ar fab neu ferch hynaf Brenin y Belgiaid, hynny yw etifedd y goron. Y deiliad cyfredol, ers 2013, yw Elisbaeth, Duges Brabant, sy'n ferch i'r Brenin Albert II ac yn fyfyrwraig yng Ngholeg yr Iwerydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Brabant (historical duchy, Europe). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 26 Ebrill 2018.
2. ↑  "Merch brenin gwlad Belg am ddod i Gymru i astudio", Golwg360 (23 Mawrth 2018). Adalwyd ar 4 Mehefin 2019.
Mae **Cùl Beag** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Lochinve i Ullapool yng ngogledd eithaf Ucheldir yr Alban, tua 15 km i'r gogledd o Ullapool; cyfeiriad grid NC140088. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Culardoch** yn gopa mynydd, siap pyramid trionglog, a geir ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NO193988.

Ceir piler triongl yr OS ger y copa. Cyplysir y mynydd hwn gyda Carn Liath gan ddringwyr er hwylustod; gweler y llun.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett, "Is-Murdo" a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2012-10-02 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Cùl Mòr** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Lochinve i Ullapool yng ngogledd eithaf Ucheldir yr Alban, i'r gogledd o Ullapool; cyfeiriad grid NC162119. Ceir piler triongl yr OS ger y copa. Saif ar wahan i'r gymydog Cùl Beag. Enw'r fam-fynydd yw Beinn Dearg (Ullapool).

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Planhigyn blodeuol ydy **Corn-carw'r môr** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Apiaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Crithmum maritimum* a'r enw Saesneg yw *Rock samphire*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Corn Carw'r Môr, Corn Carw, Dail St. Pedr, Ffenigl y Môr a Sampier. Mae'n cael ei gynaeafu er mwyn y bwrdd bwyd, ac mae gan y dail tewion flas sbeisi, hyfryd.

Sonia Shakespeare am yr arferiad peryglus yn y 17g o gasglu'r planhigyn o wyneb creigiau: *"Half-way down, Hangs one that gathers samphire; dreadful trade!"*

Mae'r dail gyferbyn a'i gilydd ac mae gan y blodyn 5 petal.

Defnydd
-------

Wrth lythyru a'i gilydd cofnododd frodyr Morrisiaid Môn y defnydd a wnaethant o gorn carw'r môr:

Caergybi 13 Medi 1750 ..... "Wfft i'r arian a dalasoch am helcyd [hel, casglu] y corn carw môr yna ! A villainous place indeed! Gadewch iddo, cynt y cyferfydd dau ddyn na dau fynydd. If the liquor about the sampier turns moldy, you must boil strong pickle, viz. salt and water, and add when it's a little cold the same quantity of white wine vinegar, so cover the plant with the liquor ; we eat 'em sometimes chopt small and mixt with melted butter with mutton, which is seldom eaten here without 'em. Sometimes brought to the table upon a saucer and chopt by the eater as you do capers or other pickles; if you design to keep 'em long you should pour some melted suet upon 'em to keep off the air".
Soniodd Bingley am bobl Llandudno yn ei gynaeafu:

*On these rocks* [Pen y Gogarth, Llandudno] *which extend entirely along the end of the cape, the samphire '**Crithmum maritimum'** is found in considerable quantity. It is collected by the inhabitants of the adjacent parishes both for home use and for sale*

Tarddiad yr Enwau
-----------------

* corn carw'r môr

Enw yn seiliedig ar ei ffurf canghennog megis osgl carw

* *Crithmum maritimum*

Yr enw gwyddonol

* *Rock Samphire*

Enwir sawl planhigyn môr yn ffurf ar *samphire* (sampier yn Gymraeg). (Herbe de) Saint Pierre yw tarddiad yr enw.

* Corn Carw

Enwir math o gnwpfwsogl yn yr un modd. 

* Dail St. Pedr

Trosiad Cymraeg o'r Ffrangeg Saint Pierre 

* Sampier

Cymreigiad o Saint Pierre

* Ffenigl y Môr

Mae'r ffenigl Ffenigl *Foeniculum vulgare* a'r corn carw fel ei gilydd yn perthyn i deulu'r moron (*Umbelliferae*)

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Planhigion Blodeuol; Conwydd a Rhedyn. Cymdeithas Edward Llwyd 2003
2. ↑  Shakespeare, William (1623). *The Tragedy of King Lear*. London. Act IV, golygfa VI, llin. 14b-15
3. ↑  Llythyr oddi wrth William Morris at ei frawd Richard Morris
4. ↑  Y Parch. E. Bingley 1814

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Corn-carw'r môr***
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Cwtiad-wennol adeinddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cwtiad-wenoliaid adeinddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Glareola nordmanni***; yr enw Saesneg arno yw *Black-winged pratincole*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwtiad-wenoliaid (Lladin: *Glareolidae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *G. nordmanni*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia, Ewrop ac Affrica.

Teulu
-----

Mae'r cwtiad-wennol adeinddu yn perthyn i deulu'r Cwtiad-wenoliaid (Lladin: *Glareolidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwtiad-wennol Awstralia | Stiltia isabella |  |
|
| Cwtiad-wennol Madagasgar | Glareola ocularis |  |
|
| Cwtiad-wennol adeinddu | Glareola nordmanni |  |
|
| Cwtiad-wennol bach | Glareola lactea |  |
|
| Cwtiad-wennol dwyreiniol | Glareola maldivarum |  |
|
| Cwtiad-wennol torchog | Glareola pratincola |  |
|
| Rhedwr Burchell | Cursorius rufus |  |
|
| Rhedwr India | Cursorius coromandelicus |  |
|
| Rhedwr Jerdon | Rhinoptilus bitorquatus |  |
|
| Rhedwr Temminck | Cursorius temminckii |  |
|
| Rhedwr gwregysog | Rhinoptilus cinctus |  |
|
| Rhedwr mygydog | Rhinoptilus chalcopterus |  |
|
| Rhedwr torchog | Rhinoptilus africanus |  |
|
| Rhedwr y twyni | Cursorius cursor |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
*Glareola nordmanni*

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Cwtiad-wennol adeinddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Cyhoeddwyd argraffiad newydd o *Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain*, ynghyd ag odliadur Cynddelw, gan H. Humphreys yng Nghaernarfon, tua'r 1870au
Gramadeg cerdd dafod yw ***Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain*** a luniwyd gan Iolo Morganwg ar ddiwedd y 18g ac a gyhoeddwyd yn Abertawe yn 1829. Mae'r gyfrol, sy'n honni adfer mesurau caeth a rhydd traddodiadol, yn cynnwys nifer o ffugiadau gan Iolo, yn fesurau gwneud a cherddi, a briodolir i hen feirdd Morgannwg. Cafodd yr enw o lawysgrifau dilys sy'n ei ddefnyddio fel enw ar ramadegau'r penceirddiaid. Roedd y llyfr yn ddylanwadol iawn yn y 19eg ganrif a chafwyd sawl argraffiad ohono.

Disgrifiad
----------

### Ffugiadau Iolo

Ymddengys mai prif symbyliad Iolo wrth lunio'r ffugwaith oedd ymwrthod â'r pedwar mesur ar hugain, y gyfundrefn mesurau caeth a sefydlwyd gan Dafydd ab Edmwnd yn Eisteddfod Caerfyrddin 1451. Fel y noda Thomas Parry yn *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900*,

"Dywedodd [Iolo] fod beirdd Morgannwg wedi digio wrth Ddafydd ab Edmwnd am ad-drefnu'r mesurau cerdd dafod yn eisteddfod Caerfyrddin yn y bymthegfed ganrif, a glynasant hwy wrth yr hen gyfundrefn o fesurau a gadwyd ym Morgannwg trwy'r canrifoedd, er ei cholli ym mhob rhan arall o Gymru. I gynnal y stori hon dyfeisiodd gyfundrefn o fesurau, gydag enghreifftiau ac enwau beirdd a phopeth".
Dadansoddodd Syr John Morris-Jones ffugwaith Iolo mewn atodiad i'r gyfrol *Cerdd Dafod*. Mae'n dweud mai "ymosodiad ffyrnig ar draddodiad prydyddion Cymru yw dosbarth Iolo Morganwg". Â ymlaen i esbonio: "Gan mai ei ddadl oedd mai o blaid rhyddid y safai beirdd Morgannwg, fe feddyliodd am ddyfeisio iddynt ddosbarth a fyddai'n ddigon rhydd i gynnwys pob mesur."

### Gwerth llenyddol

Ond er fod cyfran helaeth o'r llyfr yn ffrwyth dychymyg Iolo ei hun, mae beirniad a haneswyr llenyddiaeth Gymraeg ar y cyfan yn barod i gydnabod doniau digamsyniol Iolo fel ysgolhaig gorau ei gyfnod ac fel gŵr y mae ei wybodaeth o'r llawysgrifau Cymraeg i'w gweld yn amlwg yn y gyfrol hon. Dyna un rheswm pam y llwyddodd i dwyllo cynifer o bobl. Cyfaddefir hefyd, hyd yn oed gan ei feirniaid llyfnaf fel G. J. Williams, fod dawn farddonol Iolo yn disgleirio yn y darnau o gerddi ffug a geir yn y llyfr hwn, cerddi sy'n adlewyrchu rhamantiaeth y cyfnod a lle ceir "afiaith a gorhoen y bardd sy'n canu i serch, i natur, i fwynder a hyfrydwch natur." Dyma un enghraifft, "ar y Gyhydedd drosgl, deufan Hyppynt", a dadogir ar "Dafydd o'r Nant":

Fe ddaeth y dorf adar
I'r coedydd a'u llafar
Yn gynnar y gwanwyn,
A minneu'n cydganu
A'r hyfryd awenllu,
Mewn gerddlu, mewn gwyrddlwyn.
Hyfryded edrycher
Yw'r coed yn eu gwychder
A glwysder y glasdwyn;
Mae Mai yn ei heulwisg
Yn rhoddi blodeuwisg
A deilwisg ar dewlwyn.

Gweler hefyd
------------

* Canu rhydd
* Mesurau caeth
* Ynys Prydain

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  G. J. Williams, *Iolo Morganwg* (Caerdydd, 1956), tud. 374.
2. ↑  *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900*, tud. 236.
3. ↑  John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Rhydychen, 1926), tud. 378.
4. ↑  *Iolo Morganwg*, tud. 377.
5. ↑  *Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain* (argraffiad H. Humphreys, Caernarfon, d.d.), tud. 66.
Mae Cwpan Tsieina neu **China Cup International Football Championship** (Tsieineeg: 中国杯国际足球锦标赛) yn dwrnament pêl-droed a drefnir yn Tsieina gan Gymdeithas Bêl-droed Tsieina a'r Wanda Group.

Sefydlwyd y bencampwriaeth yn 2017 ar sail twrnament dileu-sengl rhwng pedwar tîm cenedlaethol. Cynhaliwyd rhan gyntaf y bencampwriaeth yng Nghanolfan Chwaraeon Guangxi yn ninas Nanning sydd tua 2000 km o ddinas Shanghai, rhwng 10 - 15 Ionawr 2017. Roedd 4 tîm yn cystadlu, GP Tsieina, Gwlad yr Iâ, Chile a Croasia. Chile fu'n fuddugol. Cyhoeddwyd y bydd cyfrolau nesaf y twrnament yn cynnwys wyth tîm cenedlaethol yn y dyfodol..

Cymerodd tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru ran yn y bencampwriaeth am y tro cyntaf yn 2018. Talwyd £1m i Gymdeithas Bêl-droed Cymru am gymryd rhan yn y digwyddiad dim ond ar yr amod bod y seren pêl-droed, Gareth Bale yn chwarae.. Y timau eraill i gystadlu oedd tîm cenedlaethol GP Tsieina, Wrwgwái a'r Weriniaeth Tsiec.

Yn ei gêm ar yn Nanning ar 22 Mawrth 2018, curodd Gymru tîm Tsieina 0-6. Collodd Cymru y gêm derfynol ar 26 Mawrth 2018 yn erbyn Wrwgwái o 0-1. Sgoriodd Bale hatric gan guro record Ian Rush o ran sgorio mwyaf o goliau i'w wlad.

Pencampwriaethau
----------------

| Blwyddyn | Cynhalwyr | Enillydd | Ail Safle | Trydydd Safle | Pedwerydd Safle |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2017Details | Nanning | Chile | Gwlad yr Iâ | China PR | Croasia |
| 2018Details | Nanning | Wrwgwái | Cymru | Y Weriniaeth Tsiec | China PR |
|

Gweler hefyd
------------

* Four Nations Tournament (China)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Wanda to Bring First International Soccer Tournament to China". *Wanda-Group.com*. 2016-07-13. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-11-25. Cyrchwyd 2016-11-24.
2. ↑

Dolenni
-------

* Gwefan swyddogol Nodyn:Zh icon
* Nodyn:Weibo Nodyn:Zh icon
Corhelgi ar ei eistedd
Helgi bach sy'n tarddu o Loegr yw'r **Corhelgi**, y **Corfytheiad** (lluosog: Corfythéid neu Corfytheiaid), y **Beglgi** neu'r **Fegl** (lluosog: Begls). Mae'n gi bywiog ac annwyl sy'n dda wrth ddilyn trywydd drwy synhwyro i hela cwningod ac ysgyfarnogod.

Mae'n edrych yn debyg i gi cadno bach gyda llygaid mawr brown, clustiau llipa, a chôt fer o liw du, melyn a gwyn. Cydnabyddir dau faint o'r brîd hwn: corhelgwn sy'n sefyll 33 cm (13 modfedd) neu'n fyrach ac yn pwyso tua 8 kg (18 o bwysau), a chorhelgwn o daldra 33 i 38 cm (13 i 15 modfedd) ac yn pwyso tua 14 kg (30 o bwysau).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]), t. 113 [beagle].
2. 1 2   beglgi. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 24 Medi 2014.
3. ↑   begl. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 24 Medi 2014.
4. 1 2  (Saesneg) beagle. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 24 Medi 2014.
Ar 2 Medi 2020, ffeiliodd chwe llanc o Bortiwgal gwyn gyda Llys Hawliau Dynol Ewrop yn erbyn 33 o wledydd. Mae'r gŵyn yn honni bod y gwledydd ('yr ymatebwyr') wedi sathru ar hawliau dynol drwy fethu â gweithredu'n ddigonol ar newid hinsawdd; maent yn ceisio gorchymyn yn ei gwneud yn ofynnol i'r gwledydd gymryd camau mwy uchelgeisiol.

Cyfeirir at yr achos hwn fel **Duarte Agostinho ac Eraill v. Portiwgal a 32 o Wladwriaethau Eraill**. Bydd yr achos llys hwn yn cael ei gynnal ar 27 Medi 2023.

Mae'r gŵyn yn cyfeirio at Erthyglau 2, 8, a 14 o'r Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol, sy'n amddiffyn:

* yr hawl i fywyd,
* yr hawl i breifatrwydd, a'r
* hawl i beidio â chael phrofi unrhyw wahaniaethu yn eu herbyn.

Honna'r bobl ifanc a phlant fod eu hawl i fywyd yn cael ei fygwth gan effeithiau newid hinsawdd ym Mhortiwgal fel tanau coedwig; bod eu hawl i breifatrwydd yn cynnwys eu lles corfforol a meddyliol, sy'n cael ei fygwth gan dywydd poeth sy'n eu gorfodi i dreulio mwy o amser dan do; a'u bod fel pobl ifanc yn mynd i brofi effeithiau gwaethaf newid hinsawdd.

Mae'r achos yn cael ei ddwyn yn erbyn Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop, sef Awstria, Gwlad Belg, Bwlgaria, Cyprus, Gweriniaeth Tsiec, yr Almaen, Gwlad Groeg, Denmarc, Estonia, y Ffindir, Ffrainc, Croatia, Hwngari, Iwerddon, yr Eidal, Lithwania, Lwcsembwrg, Latfia , Malta, yr Iseldiroedd, Gwlad Pwyl, Portiwgal, Rwmania, Gweriniaeth Slofacia, Slofenia, Sbaen a Sweden yn ogystal â Norwy, Rwsia, y Swistir, Twrci, Wcráin a'r Deyrnas Unedig (nad ydynt yn Ewrop).

Mae'r achos yn ymwneud â'r allyriadau nwyon tŷ gwydr o 33 o Wladwriaethau, sydd, yng nghyflwyniad yr ymgeiswyr, yn cyfrannu at gynhesu byd-eang ac yn arwain, ymhlith pethau eraill, at dywydd poeth sy'n effeithio ar amodau byw ac iechyd yr ymgeiswyr.

Mae'r ymgeiswyr yn cwyno am fethiant y 33 gwladwriaeth i gydymffurfio â'u hymrwymiadau, yng nghyd-destun Cytundeb Paris ar Newid Hinsawdd 2015 (COP21), i gadw'r cynnydd mewn tymheredd cyfartalog byd-eang ymhell islaw 2°C uwchlaw'r cyfnod cyn-ddiwydiannol ac i geisio cyfyngu'r cynnydd mewn tymheredd i 1.5°C uwchlaw'r un lefelau hynny, gan ddeall y byddai hyn yn lleihau risgiau ac effeithiau newid hinsawdd yn sylweddol. Mae'r bobl ifanc yn haeru bod y Gwladwriaethau llofnodol dan rwymedigaeth i gymryd mesurau i reoleiddio mewn modd digonol eu cyfraniadau i leihau newid hinsawdd.

Gweler hefyd
------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Cyfraith ryngwladol
* Amgylcheddaeth
* Bioamrywiaeth a hawliau dynol
* Cyfiawnder newid hinsawdd
* Cyfiawnder hinsawdd
* Cyfreitha newid hinsawdd
* Cynaliadwyedd
* Cytundeb Escazú
* Datganiad Malé ar Newid Hinsawdd Byd-eang o ran y Ddynoliaeth
 |    | * Egwyddorion Arweiniol y Cenhedloedd Unedig ar Fusnes a Hawliau Dynol
* Hawliau dynol a datblygiad
* Hawliau dynol a newid hinsawdd
* Newid hinsawdd a rhyw pobl
* Hawl i amgylchedd iach
* Trawsnewid cyfiawn
* Yr hawl i gartref
* Yr hawl i iechyd
 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  climatecasechart.com; adalwyd 16 Mai 2023.
2. ↑  ohrh.law.ox.ac.uk; adalwyd 16 Mai 2023.
3. ↑  "fulltext":["duarte","sort":["kpdate%20Descending"],"itemid":["002-13055"]} hudoc.echr.coe.int]; adalwyd 16 Mai 2023.
Y Gorhwyaden yn Ewrop ac Asia
*Anas crecca*
Mae'r **Gorhwyaden** (***Anas crecca***) yn un o'r hwyaid mwyaf cyffredin sy'n nythu trwy ogledd Ewrop and Asia. Yng Ngogledd America mae ffurf debyg iawn, y Gorhwyaden asgellwerdd (*Anas carolinensis*), oedd yn cael ei ystyried yr un rhywogaeth hyd yn ddiweddar.

Mae'r hwyaden yma yn aderyn mudol ac weithiau yn symud cyn belled ag Affrica yn y gaeaf. Yn y gaeaf gellir gweld heidiau o gannoedd ar adegau.

Dyma'r lleiaf o'r genws *Anas*. Yn ei blu nythu, mae'r ceiliog yn llwyd ar y cefn a'r ochrau gyda melyn o dan y gynffon, darn gwyrdd ar yr adenydd a phen browngoch gyda gwyrdd o gwmpas y llygad. Mae'r iar yn frown neu lwyd, ond gellir eu gwahaniaethu oddi wrth y rhan fwyaf o hwyaid eraill trwy eu bod yn llai a bod ganddynt wyrdd ar yr adain. Wrth hedfan, mae haid yn medru troi a throsi yn sydyn yn yr awyr, bron fel haid o rydyddion.

Mae'n nythu mewn gwlybdiroedd lle mae tipyn o dyfiant. Gall pwll bach neu gors fod yn ddigon iddynt fagu cywion. Planhigion yw eu bwyd pennaf. Mae'n aderyn eithaf swnllyd, ac mae gan y ceiliog chwiban glir sy'n nodweddiadol o'r gorhwyaden.

Ychydig o barau o'r Gorhwyaden sy'n nythu yng Nghymru, ond yn y gaeaf mae nifer fawr i'w gweld ar lynnoedd a chorsydd.
Cyhoeddiad sy'n ymddangos ar ffurf argraffiad newydd yn gyson ar ben rhyw amser penodol yw **cyfnodolyn**, **cylchgyhoeddiad**, **cyhoeddiad cyfnodol**, **cyhoeddiad cylch[yn]ol**, **llenyddiaeth gyfnodol** neu **lenoriaeth gyfnodol**. Mae papurau newydd, cylchgronau, cyfnodolion academaidd, cyfnodolion llenyddol, a blwyddlyfrau i gyd yn enghreifftiau o gyfnodolion.

Yn ôl y diffiniad modern gan UNESCO: "Ystyrir cyhoeddiad yn gyfnodolyn os yw'n cynnwys un rhifyn mewn cyfres barhaol o dan yr un teitl, a gyhoeddir o dro i dro yn gyson neu'n anghyson, dros gyfnod amhendant, a rhifir rhifynnau unigol y gyfres yn olynol neu'n dwyn dyddiad."

Mae nifer o gyfnodolion a gyhoeddir mwy nag unwaith y flwyddyn yn defnyddio'r system "Cyfrol, Rhifyn" o rifo'r argraffiadau: mae cyfrol yn cyfeirio at y nifer o flynyddoedd a gyhoeddir y cyfnodolyn, a'r rhifyn yn cyfeirio at faint o weithiau fe'i gyhoeddir yn ystod y flwyddyn honno.

Hanes
-----

Tudalen flaen *The Spectator* (7 Mehefin 1711).
Y *Tatler* (1709–11) a'r *Spectator* (1711–14) oedd y cyfnodolion cyntaf yng Ngwledydd Prydain. Erbyn yr 20g cyhoeddwyd nifer fawr o gyfnodolion wythnosol a misol, a gellir eu rhannu yn gyffredinol yn ddau prif fath: cylchgronau ar bynciau o ddiddordeb i'r cyhoedd a werthir mewn siopau papurau newydd, archfarchnadoedd, siopau llyfrau a stondinau llyfrau; a chyfnodolion a gyhoeddir gan gymdeithasau, clybiau, prifysgolion, a sefydliadau llywodraethol i danysgrifwyr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [periodical].
2. ↑   cylchgyhoeddiad. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 23 Hydref 2014.
3. 1 2   cyhoeddiad. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 23 Hydref 2014.
4. ↑   llenyddiaeth. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 23 Hydref 2014.
5. ↑   llenoriaeth. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 23 Hydref 2014.
6. ↑  (Saesneg) Recommendation concerning the International Standardization of Statistics Relating to Book Production and Periodicals. UNESCO (19 Tachwedd 1964). Adalwyd ar 23 Hydref 2014. "*A publication is considered to be a periodical if it constitutes one issue in a continuous series under the same title, published at regular or irregular intervals, over an indefinite period, individual issues in the series being numbered consecutively or each issue being dated*"
7. ↑  Crystal, David (gol.). *The Penguin Encyclopedia* (Llundain, Penguin, 2004), t. 1180.
Cyfradd isaf trethiant incwm personol yn y Deyrnas Unedig o 1999 i 2008 oedd **cyfradd gychwynnol treth incwm yn y Deyrnas Unedig** a elwir yn aml yn **gyfradd 10c treth incwm** neu'r **gyfradd dreth 10c**. Fe wnaeth Canghellor y Trysorlys Gordon Brown cyflwyno'r gyfradd dreth 10c yn ei gyllideb ym 1999 a'i diddymu yn ei gyllideb derfynol yn 2007.

Disgrifiad
----------

Cyflwynwyd y gyfradd gychwynnol yn nhrydedd gyllideb Gordon Brown fel Canghellor. Roedd yn gymwys at incwm rhwng £4,335 a £5,835 ac yn codi tâl o 10%, oedd yn disodli'r gyfradd sylfaenol gynt o 23%. Erbyn 2008 fe gynyddwyd y gyfradd gychwynnol i gynnwys incwm rhwng £5,225 a £7,445. Cyfradd isaf treth incwm oedd y gyfradd gychwynnol, a fel y cyfryw yn yr unig dreth incwm a dalwyd gan 1.8 miliwn o'r enillwyr isaf. Dywedodd Gordon Brown adeg ei chyflwyniad:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Mae'r gyfradd 10c yn bwysig iawn oherwydd mae'n arwydd o'r pwysigrwydd yr ydym yn cysylltu â chael pobl i weithio ac mae o'r pwysigrwydd mwyaf i weithwyr isel eu cyflog. Nid yw hyn am gimigau ond am ddiwygiad trethiant sy'n annog gwaith a theuluoedd, o ran teuluoedd mae'n disodli'r lwfans pâr priod anomalaidd gyda chredyd treth plant. | "|

Diddymiad
---------

Yng nghyllideb 2007, cyllideb derfynol Gordon Brown fel Canghellor, diddymwyd y gyfradd gychwynnol treth incwm o Ebrill 2008 ymlaen. Golyga hyn bydd holl incwm uwchben y lwfans personol (£5,435 yn 2008) ac is na'r band cyfradd uwch yn cael ei drethu ar gyfradd o 20%, gyda'r effaith bydd trethdalwyr ag enillion dros y lwfans personol lan at £232 ar eu colled pob blwyddyn. 
Daeth diddymiad y band yn effeithiol ar ddechrau blwyddyn dreth 2008. Mae wedi bod yn ffynhonnell i gryn beirniadaeth o fewn y Blaid Lafur. Mae unigolion uchel eu proffil wedi protestio, yn cynnwys y cyn-weinidog Frank Field a'r AS Angela Christine Smith.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Bwletin diweddara Radio Cymru. *BBC Cymru'r Byd* (30 Ebrill, 2008). Adalwyd ar 12 Tachwedd, 2008.
2. 1 2  (Saesneg) Adroddiad y Gyllideb: Pennod 4, pwyntiau 4.49–4.52. *Cyllideb 1999*. Trysorlys Ei Mawrhydi (9 Mawrth, 1999). Adalwyd ar 12 Tachwedd, 2008.
3. ↑  (Saesneg) 2000 Tax Calculation Guide (PDF). Cyllid y Wlad. Adalwyd ar 12 Tachwedd, 2008.
4. ↑  (Saesneg) Adroddiad y Gyllideb. *Cyllideb 1998*. Trysorlys Ei Mawrhydi. Adalwyd ar 12 Tachwedd, 2008.
5. ↑  (Saesneg) 2008 Tax Calculation Guide (PDF). Cyllid a Thollau Ei Mawrhydi. Adalwyd ar 12 Tachwedd, 2008.
6. ↑  (Saesneg) Digesting the Budget. BBC (10 Mawrth, 1999). Adalwyd ar 12 Tachwedd, 2008.
7. ↑  (Saesneg) Adroddiad y Gyllideb. *Cyllideb 2007*. Trysorlys Ei Mawrhydi (21 Mawrth, 2007). Adalwyd ar 12 Tachwedd, 2008.
8. ↑  (Saesneg) Low-earners fear tax changes. BBC (7 Ebrill, 2008). Adalwyd ar 12 Tachwedd, 2008.
9. ↑  (Saesneg) Frank Field: Frank – but so sorry. *The Independent* (18 Mai, 2008). Adalwyd ar 12 Tachwedd, 2008.
10. ↑  (Saesneg) MP decides not to quit government. BBC (17 Ebrill, 2008). Adalwyd ar 12 Tachwedd, 2008.
Mae **Cyforgors Neuadd a Tylelo** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 31 Mawrth 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.8 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Cwrasow piglas** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cwrasowiaid piglas) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Crax alberti***; yr enw Saesneg arno yw *Blue-billed curassow*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. alberti*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r cwrasow piglas yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Cwrasow piglas** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
William Lyttle (ganwyd 1931 yng Ngogledd Iwerddon; bu farw 7 Mehefin 2010 yn Llundain) oedd **Dyn Tyrchol Hackney**.

Etifeddodd William Lyttle 121 Mortimer Road (Hackney, Llundain), adeilad Fictoraidd pedwar llawr gydag ugain ystafell, yn y 1960au oddi wrth ei rieni. Yng nghanol y 60au, dechreuodd gloddio dwneli o dan ei dŷ. Dros gyfnod o bedwar degawd, cloddiodd dwneli ac ogofâu gyda rhaw a oedd yn ymestyn i bob cyfeiriad o'i dŷ hyd at 20 metr, ac wyth metr o ddyfnder, o dan strydoedd, gerddi a thai cyfagos.

Tra oedd y tŷ yn dirywio, parhaodd Lyttle gyda'i gloddio. Nid oedd ei gymdogion yn ymwybodol o'i gloddfeydd, a phan holwyd, roedd ei atebion yn tueddi i fod braidd yn wirion.

Ni chafodd gwynion y trigolion lleol lawer o lwyddiant gyda'r awdurdod lleol am gryn amser, hyd yn oed ar ôl i Lyttle ddifrodi cebl drydan ac achosi toriad trydan ar un ochr yr heol. Yn 2001, plymiodd y palmant gan adael twll 2.4 metr gyda golwg i mewn i un o'i dwneli. Pan godwyd pryder ynglŷn â chyflwr strwythurol y tŷ yn 2006, datgelwyd helaethdra'r twneli am y trô cyntaf.

Yn Awst 2006, gwaharddwyd cloddio Lyttle gan lys barn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
Colslo bresych coch
Coloslo byr-bryd nodweddiadol mewn dysgil gyda sglodion a chig
*Krautsalat* yn Munich, Almaen
Mae **colslo** (weithiau **colslô**; Saesneg: *coleslaw* neu, weithiau'n anffurfiol *slaw*) yn salad a wneir yn bennaf o stribedi o fresych. Gellir hefyd gynnwys moron a chynhwysion eraill, fel ffrwythau a llysiau, afal, winwns, pupur a gwahanol sbeisys. Caiff y cynhwysion eu cymysgu fel rheol ym Mhrydain ag olew olewydd hufen salan neu mayonnaise.

Hanes ac Etymoleg
-----------------

Mae'r term "coleslaw" yn ymddangos yn yr 17g fel Seisnigiad o'r term Iseldireg "koolsla", ffurf gryno o "koolsalade", sy'n golygu "salad bresych". Nododd llyfr coginio o 1770, *The Sensible Cook: Dutch Foodways in the Old and New World* rysait a briodolwyd i berchennog tŷ Iseldireg yr awdures, oedd yn cymysgu stribedi o fresych gyda menyn toddedig, finegr, ac olew. Mae'r rysait ar gyfer colslo yn un cymharol ifanc gan na ddyfeisiwyd mayonnaise nes ganol 18g.

Mae'r gair "kool" yn Iseldireg yn gytras â'r Saesneg "caul" yn "cauliflower" a "kale" o "cale" ac, sydd ei hun, yn perthyn i'r gair Cymraeg "cawl"  a'r lle "Porthcawl". Daw'r gair yn wreiddiol i'r Lladin, *caulis* - coesyn planhigyn, bresych.

Y gair Almaeneg yw *Krautsalad* sy'n golygu union yr un peth - salad bresych. Ceir sawl amrywiaeth ar krautsalad yn y byd Almaeneg. Yn ardal De Tirol, gwneinir colslo cynnes gydag ham.

Amrywiadau
----------

Mae yna amryw o wahanol fathau o golslo. Gall gynnwys bresych neu binafal. Mae rhai ryseitiau'n cynnwys indrawn a finegr.

Yn gyffredinol, mae coleslaw yn cael ei fwyta fel pryd cyfeiliant gyda bwydydd barbeciw, sglodion a chyw iâr wedi'i ffrio. Gall hefyd fod yn gynhwysyn brechdan neu ei weini â mwstard chili a sbeislyd. Ceir amrywiad o colslo a wneir gyda finegr ac olew yn aml yn cael ei roi gyda pizza yn Sweden.

Mae amrywiad o colslo gan gynnwys gyda chaws sewyrllys. Gall hefyd gynnwys caws, winwnsyn a hufen salad. Mae amrywiad arall, ceir colslo brocoli sy'n defnyddio brocoli amrwd yn hytrach na bresych.

Dolenni allanol
---------------

* Rysait Colslo Gwyrdd gan rhaglen Becws, S4C
* Diffiniad Wikidictionary o'r gair Coleslaw

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Coleslaw." (definition.) Merriam-webster.com. Adalwyd Awst 2011.
2. ↑
3. ↑  Perelman, Deb. (2007-08-08) "Coleslaw: You Could Be a Star". *NPR*, adalwyd 24 Mehefin 2009.
4. ↑
5. ↑
6. ↑  ABC News, 5 Mehefin 2009. Coleslaw is also a traditional AVEN member. 
"Lexington Red Slaw Archifwyd 2014-02-03 yn y Peiriant Wayback."
WLS-TV/DT Chicago, IL. Adalwyd 24 Mehefin 2009.