Cwm Pennant
Teulu estynedig, yn cynnwys nifer sylweddol o feddygon, fferyllyddion ag ati (ynghyd a beirdd ac ysgolheigion eraill), a'i gwreiddyn yn Isallt Fawr, Cwm Pennant, Sir Gaernarfon yw **Meddygon Isallt Fawr**. Cainc yw'r teulu o deulu ehangach Wynn, Cesail Gyfarch, Penmorfa, Sir Gaernarfon. Dyma deulu a gynhyrchodd rai pobl o bwys ac a gysylltwyd trwy briodasau ag amryw deuluoedd dylanwadol yng Ngogledd Cymru.

Achau'r meddygon
----------------

Gellir cychwyn gyda Robert ap Richard Owen (Isallt) m1678 (ei ferch Jonet oedd y cyswllt a'r genhedlaeth nesaf).

Robert ap Dafydd (Isallt) 1654-1738. Priododd hwn dwywaith. Yn gyntaf Jonet ych Robert ap Richard Owen (Isallt) ac yna Catherine Owen (m1750)

Roedd plant Jonet yn cynnwys Gwen ych Robert (m1737) a Dafydd ap Robert (m1732)

Priododd Gwen ych Robert ag Owen Humphrey (Garreg Wen, Y Gest; m1714). Un o'u plant nhw oedd Dafydd y Garreg Wen (1712-1741)

Priododd Dafydd ap Robert â Margaret Cadwaladr (Tyddyn Du Bach; merch Cadwaladr Griffiths m1694) (1692-1775). Un o'u plant oedd Cadwaladr David (Tyddyn Du; 1727-1810). Ymysg ei ddisgynyddion yw "Teulu Penybryn", Cricieth, sy'n cynnwys Owen Elias Owen (Bethesda; 1922-2019) a'i disgynyddion sy'n cynnwys nifer o feddygon ac hefyd John Bryn Owen (Athro Amaeth Prifysgol Bangor; m 2019)

Roedd plant Catherine Owen (m1750) yn cynnwys Robert Roberts (Isallt; llawfeddyg; 1707-1776; Claddwyd ym mynwent Llanfihangel y Pennant. ). Ymhlith ei tair gwraig oedd Elizabeth Griffith (m1737) a Jane Roberts (Annwyl Isaac; Llanfair, Harlech; o deulu Edmwnd Prys).

Un o blant Elizabeth Griffith (m1737) oedd Griffith Roberts (meddyg; Plas Uchaf, Dolgellau; Casglwr llawysgrifau o bwys (cysylltiadau a'r Hengwrt a’r Myvyrian Archaiology of Wales); 1735-1808). Ymhlith ei blant oedd y Dr. Griffith Roberts (meddyg, dilyn ei dad yn Dolgellau tan 1815) a'r Dr. William Roberts (meddyg llynges; m1815).

Ymysg plant Jane Roberts (Annwyl Isaac) oedd John Roberts (Cae'r Groes, Beddgelert; 1745-1803), y Dr. Robert Isaac Roberts (Isallt, Ymwlch ac Ystumllyn; 1742-1809) a'r Dr. William Lloyd Roberts (Oakland, Llanrwst)

Chwarel Dinorwig
Ymysg plant John Roberts (Cae'r Groes, Beddgelert; 1745-1803) oedd Robert Roberts  ("Yr Hen Ddoctor", Chwarel Dinorwig; 1786-1876)\* a Griffith Roberts (Cae'r Gors a Doctor Chwarel Llanllyfni; 1785-; bu iddo feibion, Robert Roberts, yn Ddoctor yn Chwarel y Penrhyn, Bethesda a David Roberts (meddyg esgyrn; 1824-)).

  

Ymysg plant Robert Isaac Roberts (Isallt, Ymwlch ac Ystymllyn; 1742-1809) oedd William Roberts (meddyg esgyrn; Beddgelert; 1779-1838), Gainor Roberts (1788-1862), Griffith Roberts (1773-; ei fab John Jones yn feddyg yn Nhyddyniolyn; m1878), Henry Roberts (meddyg llynges; marw yn ynysoedd Syllan; 1781-1818), Robert Roberts (meddyg, Caernarfon a Chonwy; 1765-), David Roberts (Meddyg Chwarel y Penrhyn, Bethesda; 1785-1869) ac Edward Roberts (meddyg esgyrn, Warrington; 1775-1848; ei fab, Edward Roberts yn feddyg esgyrn ym Mhwllheli; 1818-1895).

Ymysg plant Robert Roberts ("Yr Hen Ddoctor") oedd William Roberts (meddyg bu farw yn 20 oed), Griffith Roberts (Dinorwig, Meddyg Llynges), Margaret Roberts (llawfeddyges; Porthmadog; 1815-1879) a John Roberts (Conglywal, Ffestiniog; Doctor Chwareli Ffestiniog; 1812-1869). Priododd John Roberts ag Elizabeth Roberts (merch Owen Roberts, Gof, Highgate, Ffestiniog roedd Owen yn feddyg gwlad a phrif waedwr (phlebotomydd) yr ardal. Gwraig Owen, Margaret Gruffydd, oedd brif, a bron yr unig, fydwraig yn ardal Ffestiniog - honnodd derbyn dros 1000 o blant i'r byd.) Yn ei thro, cychwynnodd Elizabeth Roberts (Betsan Roberts) trwsio dolurtiau yn eu cartref ym meddygfa Conglywal. Daeth yn fedrus a phoblogaidd fel meddyges, yn trin anafiadau trwm ac erchyll yn y chwarel pan nad oedd ei gwr, John, ar gael. Bu iddynt unarddeg o blant.

  

Ymysg plant John a Betsan Roberts oedd y Dr. William Lloyd Roberts (Llundain; 1843-1870), y Dr. Robert Roberts (Chwareli Ffestiniog; 1839-1914), y Dr. John Roberts (Llawfeddyg; Caer; 1840-1908; bu iddo fab, y Dr. Griffith Roberts) a'r Dr. Griffith J. Roberts (Swyddog Meddygol Undeb Ffestiniog a Llawfeddyg Ysbyty a Chwareli Ffestiniog).

Ymysg plant Gainor Roberts (1788-1862) (a'i gwr Owen Jones, Tyddyniolyn) oedd Robert Isaac Jones (Alltud Eifion) 1815-1905 (fferyllydd – Cambrian Pill Depot, Tremadog; Y Brython (1858-63)) a John Jones (meddyg Dolwyddelan; 1819-1878). Gwraig gyntaf Alltud Eifion oedd Elizabeth merch y Dr. Thomas Hughes, Plas y Ward Pwllheli (1812-1840). Ei ail wraig oedd Martha ych William Roberts (Ynysgarregaethnen, Tremadog; 1823-1875). Ymysg plant Alltud Eifion a Martha oedd y Dr. Henry Isaac Jones (byddyn India; Scranton, Pennsylvania; Arbenigwr ar y llygad a'r glust; 1844-), Robert Humphrey Jones (milfeddyg; U.D.A.; 1852-), y Dr. Edward Christmas Jones (fferyllydd yn y Cambrian Pill Depot, Tremadog) a'r Dr. William Robert Jones (ffisigwr, llawfeddyg ac apothecari; Betws y Coed a Llundain; 1843-)

  

\* Robert Roberts (1786-1876) mab John Roberts Cae'r Groes

Gweithiodd Robert Roberts (1786-1876) fel meddyg esgyrn bro nes cael ei ddewis gan chwarelwyr Dinorwig, Llanberis, yn "Ddoctor y chwarel". Felly gwasanaethodd hyd gyrraedd 70 oed, pryd y penodwyd blwydd-dal iddo gan berchennog y chwarel, Thomas Asheton Smith. Bu fyw Robert (a alwyd erbyn hynny yr "Hen Ddoctor") hyd at ei 91 oed. Mab Robert Roberts oedd John Roberts (1812-1869). Tua 1835 gwneud cais i Robert Roberts anfon John Roberts yn "Ddoctor y chwarel" i Ffestiniog. Ac iddo, sef Robert, bod yn gefn iddo mewn achosion o bwys, gan gerdded yr holl ffordd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Davies, William Llewelyn (1953). "WYNN (TEULU), Cesail Gyfarch, Penmorfa, Sir Gaernarfon". *Y Bywgraffiadur Cymreig*. Cyrchwyd 4 Tachwedd 2023.
2. ↑  Dunn, Margaret (16 Ebrill 2008). "Y Gesail Gyfarch (Snowdonia Dendrochronology Project)" (PDF). *Coflein*. Cyrchwyd 4 Tach 2023.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29  Griffith, T Ceiri (2012). *Achau rhai o deuluoedd hen Siroedd Caernarfon, Meirionnydd a Threfaldwyn*. Talybont, Ceredigion: Y Lolfa. tt. cychwyn tablau [6] ac [8]. ISBN 9781847714930.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20  dienw (Dydd Gwyl Dewi 1908). [cylchgronau.llyfrgell.cymru/view/2045153/2619019/51# "Achau"]. *Briwsion y Ford Gron* **7**: 46-48. cylchgronau.llyfrgell.cymru/view/2045153/2619019/51#.
5. ↑  Roberts, Guto (1985). *Doctor Pen-y-Bryn. Atgofion Owen E. Owen*. Cyhoeddiadau Mei. ISBN 978-0905775517.
6. ↑  "Professor John Bryn Owen". *Funeral Notices*. 8 Gorffennaf 2019.
7. ↑  Davies, William Llewelyn (1953). "ROBERTS, GRIFFITH (1735 - 1808), meddyg, a chasglwr llawysgrifau". *Y Bywgraffiadur Cymreig*. Cyrchwyd 8 Tachwedd 2023.
8. ↑  William Rowlands, William (1953). "JONES, ROBERT ISAAC ('Alltud Eifion '; 1815 - 1905), fferyllydd, llenor ac argraffydd". *Y Bywgraffiadur Cymreig*. Cyrchwyd 4 Tachwedd 2023.
9. ↑  Williams, Dewi (2007). "Anffaeledig belenni "Dryg fach o Bort"". *Y Casglwr* **32**: 7. .