'Cumann na nGaedhael Committee Rooms', O'Connell Street, Waterford adeg etholiad 1932. Noder bod yr adeilad drws nesa wedi ei losgi - arwydd o wleidyddiaeth ymfflamychol y cyfnod
Roedd **Cumann na nGaedhael** (IPA:ˈkʊmˠənˠ nˠə ˈŋeːl̪ˠ) yn Gymraeg, "Cymdeithas yr Gwyddel", yn blaid wleidyddol yng Ngwladwriaeth Rydd Iwerddon.

Cumann na nGaedheal 1af
-----------------------

Arddelwyd yr un enw (ac ni ddylid cymysgu hi) â mudiad a sefydlwyd yn 1900 gan Arthur Griffith a William Rooney. Roedd y grŵp yma'n gasgliad o'r holl glybiau Weriniaethol, ac yn 1905 ymunodd grwpiau â grwpiau eraill i sefydlu Sinn Féin.

Cumann na nGaedheal - y Blaid
-----------------------------

Sefydlwyd plaid Cumann na nGaedheal ar 27 Ebrill 1923 gan aelodau TD Sinn Féin oedd o blaid y Cytundeb Eingl-Wyddelig a arwyddwyd gan Lywodraeth Dros-dro Iwerddon wedi'r Rhyfel Annibyniaeth. Y prif sylfaenydd oedd W.T. Cosgrave sef un o ffigurau amlycaf y mudiad gweriniaethol wedi llofruddiaeth Michael Collins yn 1922 gan luoedd yn erbyn y Cytundeb a marwolaeth naturiol Arthur Griffith (sylfaenydd y mudiad gwreiddiol) yn yr un flwyddyn. Yn etholiad 1923 i'r senedd genedlaethol newydd, Dáil Éireann, enillodd y blaid newydd 63 o seddi. Dyma'r blaid fu'n llywodraeth Gwladwriaeth Rydd Iwerddon yn ystod ei degawd ffurfiannol.

Llywodraeth Cumann na nGaedheal
-------------------------------

Roedd Cumann na nGaedheal yn derbyn rhaniad Iwerddon ac dechreuant ar roi seilwaith i sefydlu'r Wladwriaeth Rydd. Sefydlwyd yr heddlu newydd. Gellir nodi rhai o gerrig milltir degawd y blaid mewn grym:

* Sefydlu heddlu annibynnol Iwerddon, Garda Síochána gan Kevin O’Higgins
* Sefydlwyd deddfwrfa dwysiambrog - Dáil Éireann a Seanad Éireann
* Dod â'r Rhyfel Cartref i ben - er, dylid nodi i 77 o Weriniaethwyr gael eu dienyddio gan y Llywodraeth
* Arwyddo Stadud Westminster yn 1931 a roddodd yr hawl i'r Wladwriaeth Rydd newid unrhyw gyfraith gan San Steffan
* Sefydlu llysgenhadaeth a statws swyddogol ryngwladol i'r Iwerddon
* Crewyd yr Agricultural Credit Corporation i gynorthwyo amaethu
* Creu'r Elecricity Supply Board (grid drydan genedlaethol gyntaf Ewrop)
* Agorwyd gorsaf hydro-drydan yn Ardnacrusha ar yr afon Shannon yn 1927

Dilynodd y Blaid polisi cyllidol geidwadol a chodwyd oedran codi pensiwn. Achosodd hyn i'r blaid golli pleidleisiau yn etholiad Mehefin 1927 gan ennill ond 47 sedd (27% o'r bleidlais) a llwyddasant i aros mewn grym dim ond oherwydd bod Fianna Fail (y blaid gwrth-Gytyndeb dan arweinyddiaeth Eamon de Valera, a oedd wedi ennill 44) sedd yn dilyn polisi o beidio cymryd eu seddi yn y senedd pro-Cytundeb. Ond yn dilyn llofruddiaeth y Gweinidog Catref Kevin O’Higgins gan wrthwynebwyr, galwodd Cosgrave etholiad brys ym mis MEdi 1929 a'r tro yma adferpdd CnG ei lle gan ennill 67 sedd a 39% o'r bleidlais.

Roedd y blaid y cefnogi masnach rydd a cyllideb heb fenthyca ac yn erbyn diffyndollaeth. Gydag effeithiau'r Dirwasgiad Mawr collodd y blaid etholiadau Dáil Éireann yn Chwefror 1932 i blaid Fianna Fail (enillodd CnaG 57 sedd a Fianna Fáil 72). Roedd Fianna Fail yn arddel polisiau mwy poblogeiddiol o blaid diffyndollaeth ac ysgogi swyddi. Yn 1933 yn sgil y golled, cynhaliwyd trafodaethau gyda National Centre Party a'r National Guard (y 'Blueshirts') i ffurfio plaid newydd Fine Gael ym mis Medi 1933.

Canlyniadau Etholiadau Cyffredinol
----------------------------------

| Etholiad | Seddi a enillwyd | ± | Safle | Pleidlais Dewis Gyntaf |  % | Llywodraeth | Arweinydd |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Etholiad Cyffredinol GRI, 1923 | 63 / 153 | increase5 | increase1af | 410,695 | 39.0% | Llywod. leiafrifol | W.T. Cosgrave |
| Etholiad Cyffredinol GRI, Mehefin 1927 | 47 / 153 | Decrease16 | steady1af | 314,703 | 27.4% | Minority gov't (cefnogwyd gan FP ac Annibyn) | W. T. Cosgrave |
| [Etholiad Cyffredinol GRI, Medi 1927 (Sep) | 62 / 153 | increase15 | steady1af | 453,028 | 38.7% | Llywod. leiafrifol (cefnogwyd gan FP ac Annibyn) | W. T. Cosgrave |
| Etholiad Cyffredinol GRI, 1932 | 57 / 153 | Decrease5 | Decrease2il | 449,506 | 35.3% | Gwrth-blaid | W. T. Cosgrave |
| Etholiad Cyffredinol GRI, 1933 | 48 / 153 | Decrease9 | steady2il | 422,495 | 30.5% | Gwrth-blaid | W. T. Cosgrave |

Dolenni
-------

* 'Cumann na nGaedheal in power, 1923-32' Ffilm fer
* 'Cumman na nGaedheal' Ffilm fer
* 'Overview - Cumann na nGaedhael' yn 'History Matters' Archifwyd 2019-07-25 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-07-25. Cyrchwyd 2018-12-06.
2. ↑
3. ↑  Cumann na nGaedheal's results are compared with those of the Pro-Treaty faction of Sinn Féin in the previous general election.