recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Etholaeth seneddol ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Wigan**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Wigan ym Manceinion FwyafEtholaeth Wigan ym Manceinion Fwyaf
* Manceinion Fwyaf yn LloegrManceinion Fwyaf yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1910: Syr Francis Powell (Ceidwadol)
* 1910: Henry Twist (Llafur)
* 1910–1918: Reginald Neville (Ceidwadol)
* 1918–1942: John Parkinson (Llafur)
* 1942–1948: William Foster (Llafur)
* 1948–1958: Ronald Williams (Llafur)
* 1958–1983: Alan Fitch (Llafur)
* 1983–1999: Roger Stott (Llafur)
* 1999–2010: Neil Turner (Llafur)
* 2010–presennol: Lisa Nandy (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Ymgarthion buwch
Y gwastraff o system dreulio anifail yw **ymgarthion**, **ysgarthion** neu **gachu** (Saesneg: *faeces*). Defnyddir y gair "carthu" a "charthion" ar lafar gwlad gan amaethwyr wrth sôn am lanhau'r beudy, a tharddiad y gair hwn yw *cartharsis*. Defnyddir y gair "dom" yn y Beibl yn ei le. Gelwir y weithred o gael gwared â'r gwastraff hwn o'r corff yn ysgarthu.

Wedi i anifail fwyta a thrulio bwyd, mae'r hyn sydd'n weddill ohono'n cael ei yrru allan o'r corff drwy'r anws. Mae'r ymgarthion yma'n cynnwys hyd at 50% o'r maeth oedd ynddo cyn ei dreulio. Mae llawer o organebau fel bacteria, ffwng neu'r chwilen dom, felly'n bwyta'r ymgarthion hyn a gallent ganfod y bwyd drwy ei ogla o hirbell. Mae rhai'n arbenigo ar ei fwyta tra bod eraill hefyd yn bwyta bwydydd eraill. Mae rhai rhywogaethau'n ei fwyta fel atodiad i'w prif ddeiet ee llo eliffant yn bwyta ymgarthion ei fam a gelwir hyn yn "coproffagia". Drwy hyn, mae'r llo'n derbyn bacteria da sydd yn eu tro'n helpu i dreulio bwyd. Anifeiliaid eraill sy'n gwneud hyn yw cŵn, cwningod a mwnciod.

Gall adar ysglyfaethus weld rhai ymgarthion neu biso anifail o bell, yn enwedig y rheiny sy'n adlewyrchu golau uwchfioled, ac mae hyn yn eu harwain at eu hysglyfaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriadur yr Academi; Gwasg Prifysgol Cymru, 1995; tudalen F:502
2. ↑  *Biology* (4ydd rhifyn) N.A.Campbell (Benjamin Cummings NY, 1996) ISBN 0-8053-1957-3
3. ↑  Heinrich B, Bartholomew GA (1979). "*The ecology of the African dung beetle*". *Scientific American* **241** (5): 146–56. doi:10.1038/scientificamerican1179-146. .
4. ↑  "Document: Krestel". City of Manhattan, Kansas. Cyrchwyd 11 Chwefror 2012.[*dolen marw*]

Chwiliwch am ***ymgarthion***  
yn Wiciadur.
Peirianydd sifil o dde Cymru oedd **William Edwards** (bedyddiwyd 8 Chwefror 1719 – 7 Awst 1789). Yn ffermwr ar hyd ei oes, ac yn weinidog gyda'r Annibynwyr hefyd, cafodd yrfa lwyddiannus fel cynllunydd ac adeiladydd pontydd yn ne a gorllewin Cymru.

Ganed William Edwards ym mhlwyf Eglwys Ilan, Morgannwg yn 1719. Roedd ei dad yn ffermwr a bu rhaid i'r mab weithio ar y fferm, felly ni chafodd lawer o addysg ffurfiol. Bu ganddo ddawn at adeiladu pethau ar y fferm ac yn nes ymlaen symudodd i Gaerdydd lle cafodd waith yn codi gefeiliau gof. Yn y dref honno dysgodd ei dipyn Saesneg.

Daeth ei gyfle mawr yn 1746 pan ymgymerodd â'r gwaith o godi pont ar afon Taf yn ei blwyf genedigol, ym mhentref bychan (y pryd hynny) Pontypridd. Golchwyd y bont, a godwyd ar bentanau, i ffwrdd gan y llif ar ôl glaw trwm ddwy flynedd yn ddiweddarach. Roedd Edwards wedi addo y byddai'r bont yn sefyll am saith mlynedd ac felly aeth ati i'w hail-godi. Pont un bwa oedd hon, ond yr un fu ei thynged oherwydd gormod o bwysau. Hyd yn hyn roedd wedi dilyn cynlluniau pobl eraill, ond ail-ddechreuodd ar y gwaith â chynllun o'i eiddo ei hun. Cadwodd at y cynllun o bont un bwa ond y tro yma tyllodd yr ystlysau i leihau'r pwysau mawr a safodd. Pan orffenwyd y bont yn 1755 dywedwyd mai hi oedd y bont un bwa fwyaf a harddaf yn y byd.

Mewn canlyniad daeth William Edwards yn enwog a bu galw mawr am ei wasanaeth. Cododd sawl pont arall, dros afon Tywy ac afon Wysg, yn Llanymddyfri, Aberafan, Y Betws a'r Clas-ar-Wy. Honnai fod ei gynllun arbennig o adeiladu yn dod o sylwi'n fanwl ar adeiladwaith Castell Caerffili.

Hyd ei ddyddiau olaf parhaodd i ffermio ar fferm y teulu a gwasanaethu fel gweinidog. Bu farw yn 1789 gan adael chwech o blant ar ei ôl. Cododd un o'i feibion, Dafydd, bont Llandeilo a phont Casnewydd.

Ffynhonnell
-----------

* John James Evans, *Cymry Enwog y Ddeunawfed Ganrif* (Gwasg Aberystwyth, 1937), tt.200-201

Dolen allanol
-------------

* Y Bywgraffiadur Arlein LlGC

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 62463510
* LCCN: no2008046290
* ISNI: 0000 0000 4716 5081
* GND: 123772877
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Etholaeth seneddol yn Cumbria, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Workington**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Workington yn CumbriaEtholaeth Workington yn Cumbria
* Cumbria yn LloegrCumbria yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1918.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1918–1945: Thomas Cape (Llafur)
* 1945–1976: Fred Peart (Llafur)
* 1976–1979: Richard Page (Ceidwadol)
* 1979–2001: Dale Campbell-Savours (Llafur)
* 2001–2015: Syr Tony Cunningham (Llafur)
* 2015–presennol: Sue Hayman (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Mae **Yr Eira** yn fand roc *indie* o ardal Bangor, Gwynedd.

Hanes
-----

Daeth y band yn adnabyddus yn y Sîn Roc Gymraeg yn sgîl y gân 'Elin', a recordiwyd fel sesiwn i BBC Radio Cymru yn 2013. Cafodd y gân honno ei henwebu am gân orau'r flwyddyn yng ngwobrau'r Selar. Yn ogystal â hynny, bu iddynt ennill cystadleuaeth Brwydr y Bandiau yn ngŵyl Wakestock y flwyddyn honno.

Rhyddhaodd y band eu dwy sengl gyntaf, *Ymollwng* ac *Yr Euog* ar label I Ka Ching yn 2014.

Un o lwyddiannau mwyaf y band hyd yma oedd sicrhau lle ar restr bandiau prosiect Gorwelion y BBC yn 2014. Drwy hynny, bu iddynt chwarae ar lwyfan *BBC Introducing* yng ngŵyl T in the Park, un o wyliau cerddorol mwyaf y Deyrnas Unedig, y flwyddyn honno.

Cyfrannodd y band gân, 'Pan Na Fyddai'n Llon, ar gyfer albwm aml gyfrannog *I Ka Ching - 5*, a drefnwyd gan I Ka Ching i ddathlu 5 mlynedd eu bodolaeth.

Mae'r band bellach wedi rhyddhau eu halbwm gyntaf, *Toddi*, ar label I Ka Ching. Rhyddhawyd yr albwm ar y 7fed o Orffennaf, 2017.

Disgyddiaeth
------------

* *Ymollwng* (Sengl, 2014)
* *Yr Euog* (Sengl, 2014)
* *Colli Cwsg* (EP, 2014)
* *Walk on Water* (Sengl, 2015)
* *Suddo* (Sengl, 2016)
* *yn ymddangos ar* 'I Ka Ching - 5' *gyda 'Pan Na Fyddai yn Llon'*
* *Toddi* (Albwm, 2017)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  "Yr Eira -- Toddi | I Ka Ching". *I Ka Ching*. 02/07/17. Check date values in: `|date=` (help)
Nanteos
Roedd **William Edward Powell** (16 Chwefror 1788 - 10 Ebrill 1854) yn dirfeddiannwr, yn fonheddwr, yn wleidydd Torïaidd Cymreig ac yn Aelod Seneddol Ceredigion o 1816 i 1854.

Bywyd Personol
--------------

Roedd Powell yn fab i Thomas Powell, Nanteos ac Elinor merch Edward Maurice Corbet Ynysmaengwyn, Tywyn, ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Westminster a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen

Bu'n briod ddwywaith: priododd ei wraig gyntaf Laura Edwyna merch James Sackville Tufton Phelp o Coston House, Swydd Gaerlŷr ym 1810 a chawsant ddau fab. Bu Laura hi farw ym 1822. Ailbriododd Powell ym 1841 â Harriet Dell, merch Henry Hutton o Cherry Willingham, Swydd Lincoln a gweddw George Ackers o Moreton Hall, Swydd Gaer, ni chawsant blant.

Bu mab hynaf cyfreithlon ac etifedd William, William Thomas Rowland Powell, yn AS Ceredigion o 1859 hyd 1865.

Yn ogystal â bod yn briod ddwywaith bu ganddo feistres hir dymor hefyd, perthynas a oedd yn rhychwantu'r ddwy briodas, sef Miss Mary Selina Genet, Stryd Britannia, Llundain. Bu iddynt bedwar o blant gyda William Edward Powell yn cael ei enwi'n gyhoeddus fel y tad ar eu holl gofnodion bedydd.

Gyrfa
-----

Bu farw Thomas, tad William Powell ym 1797, pan oedd William yn 11 mlwydd oed. Gosodwyd Nanteos ar rent ac aeth y teulu i fyw i Ffrainc; wedi etifeddu'r ystâd ar ei 21ain pen blwydd canfuwyd bod y tenantiaid wedi gadael yr ystâd mewn *anrhaith a segurdod*. Prif yrfa Powell fu ail adfer sefyllfa arianol bregus yr ystâd i'w hen ogoniant.

Ymrestrodd fel llumanwr gyda Gwarchodlu'r Dragŵn ym 1811 gan ymadael a'r lluoedd sefydlog ym 1822. Fe fu yn Uwchgapten ym milisia Sir Aberteifi o 1811 gan gael ei ddyrchafu yn Gyrnol ym 1816 a Chadlywydd ym 1826 swydd bu'n dal hyd ei farwolaeth.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Cafodd ei ethol i'r Senedd ym 1816 ar farwolaeth Thomas Johnes; bu Pryse Pryse hefyd yn canfasio ar gyfer y sedd ond tynnodd allan o'r ras ar addewid gan Powell a'i gefnogwyr y byddent yn ei gefnogi ar gyfer sedd Bwrdeistref Aberteifi. Cadwodd ei sedd am weddill ei oes yn gwbl ddiwrthwynebiad. Ni fu ei yrfa Seneddol yn un llachar, yr oedd yn pleidleisio gyda'r llywodraeth ar bron pob mesur heb gyfrannu nemor dim i ddadleuon ar lawr y Tŷ.

Bu'n Siryf Sir Aberteifi ym 1810 ac yn Arglwydd Raglaw o 1817 hyd ei farwolaeth ym 1854.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Powell,William Edward, *History of Parliament online*  adalwyd 17 Mai 2015
2. ↑  Y Bywgraffiadur ar-lein *POWELL (TEULU), Nanteos*  adalwyd 16 mai 2015
3. ↑  Nanteos - the History of the House  Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 17 Mai 2015
4. ↑  MSS Nanteos yn LlGC
5. ↑  Letter from Aberystwyth *The Nanteos Racehorses*  adalwyd 17 mai 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Thomas Johnes** | **Aelod Seneddol Ceredigion**1816 – 1854 | Olynydd:**Iarll Lisburne** |
| Teitlau Anrhydeddus
 |
|
| Rhagflaenydd:**Thomas Johnes** | **Arglwydd Raglaw Ceredigion**1817 - 1854 | Olynydd:**Thomas Lloyd** |
Roedd **William Curtis** (11 Ionawr 1746 – 7 Gorffennaf 1799) yn fotanegwr Saesneg ac yn entomolegydd. Fe'i ganwyd yn Alton, Hampshire.

Dechreuodd gyrfa Curtis fel apothecari, (fferyllydd heddiw) cyn ymrwymo i fotaneg a hanes naturiol. Daeth ei gyhoeddiadau yn boblogaidd iawn ac yn wir enillodd ei fywoliaeth drwyddynt. Datblygodd y tuedd i gyhoeddi ar gyfer amaturiaid brwd yn y 18g. A phan oedd yn 25 mlwydd oed cyhoeddodd y llawlyfr *Instructions for collecting and preserving insects; particularly moths and butterflies*. Addurnwyd y llyfr â lluniau plât-copr, yn dangos yn glir y rhwydi ac offer angenrheidiol.

Cafodd waith fel dangosydd planhigion a *Praefectus Horti* (prif-arddwr) yn y Chelsea Physic Garden o 1771 i 1777, swydd o bwys ar y pryd. Wedyn sefydlodd ei erddi ei hun, sef y *London Botanic Garden* yn Lambeth erbyn 1779, cyn symud i erddi yn Brompton ym 1789. Ei waith pwysicaf oedd *Flora Londinensis* (6 chyfrol rhwng 1777 a 1798), gwaith arloesol a ffocws ar fywyd gwyllt yn y ddinas. Er nad oedd yn llwyddiant masnachol, aeth ymlaen i gyhoeddi *The Botanical Magazine* ym 1787, gyda phlatiau lliwgar gan artistiaid a ddaeth yn enwog nes ymlaen e.e. gan James Sowerby, Sydenham Edwards, ac William Kilburn.

Daeth Curtis yn gyfoethog a gwerthwyd rhyw 3,000 o gopïau o'i lyfrau. Er clod i'w gyfraniad i boblogeiddio botaneg, enwir y genws *Curtisia* ar ei ôl. Wedi ei farwolaeth, ailenwyd y cylchgrawn, *Curtis's Botanical Magazine*. Cylchgrawn Gerddi Kew ydy e erbyn heddiw, o dan yr un enw.

Mae ffenestr liw er cof amdano yn St. Mary's Church, Battersea, ardal lle casglwyd llawer o samplau. Mewn cyhoeddiadau gwyddonol, rhestrir planhigion a ddisgrifiwyd ganddo gyda'r ansoddair "Curtis". Yn yr 1980au, sefydlwyd y *William Curtis Nature Park* gan y Trust for Urban Ecology, ond erbyn heddiw, mae Neuadd y Ddinas, Llundain, yn sefyll ar y tir hwnnw.

Cyfeiriadau
-----------

* William Curtis. *Instructions for collecting and preserving insects; particularly moths and butterflies*. Llundain: Argraffwyd gan yr awdur, a gwerthwyd gan George Pearch, 1771.
* William Curtis. *Flora Londinensis* (6 cyfrol, 1777–1798)
* *The Botanical Magazine* o 1787 - i'r presennol. Cyhoeddwyr: Gerddi Botanegol Brenhinol Kew
* Archifwyd 2007-07-15 yn y Peiriant Wayback. - 2007-07-30

Dolenni
-------

* William Curtis, The Botanical Magazine, Vol. 1 to 8. Searchable Index
* Biography of William Curtis Archifwyd 2007-09-28 yn y Peiriant Wayback.
* The Botanical Magazine, Vol. 1. 2006. Project Gutenberg Literary Archive Foundation
* The Botanical Magazine, Vol. 2
* The Botanical Magazine, Vol. 3
* The Botanical Magazine, Vol. 4
* Trust for Urban Ecology

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 67225632
* LCCN: n83038978
* ISNI: 0000 0001 1663 3310
* GND: 116766433
* SELIBR: 350645
* SUDOC: 23781224X
* BNF: cb12777336m (data)
* ULAN: 500010576
* NLA: 35032812
* NDL: 00465167
* Botanist: Curtis
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Wimbledon**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Wimbledon yn Llundain FwyafEtholaeth Wimbledon yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1900: Cosmo Bonsor (Ceidwadol)
* 1900–1907: Eric Hambro (Ceidwadol)
* 1907–1916: Henry Chaplin (Ceidwadol)
* 1916–1918: Stuart Coats (Ceidwadol)
* 1918–1924: Syr Joseph Hood (Ceidwadol)
* 1924–1945: Syr John Power (Ceidwadol)
* 1945–1950: Arthur Palmer (Llafur)
* 1950–1970: Cyril Black (Ceidwadol)
* 1970–1987: Michael Havers (Ceidwadol)
* 1987–1997: Charles Goodson-Wickes (Ceidwadol)
* 1997–2005: Roger Casale (Llafur)
* 2005–presennol: Stephen Hammond (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Tegeirian yw **Y galdrist ruddlas** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Orchidaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Epipactis purpurata* a'r enw Saesneg yw *Violet helleborine*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Caldrist Porffor a cheir enwau ar y Caldrist ei hun, hefyd, gan gynnwys Ceilliau’r ci, eirin y ci, tegeirian, llysiau’r neidr, cala’r gethlydd.

Mae'n blanhigyn blodeuol nodedig ac fel eraill o deulu'r Orchidaceae, mae'r blodau'n hynod liwgar mae'n cynhyrchu arogl da. Enw'r genws yw *Orchis*, sy'n tarddu o Hen Roeg ὄρχις (órkhis), sy'n golygu caill; mae hyn yn cyfeirio at gloron deuol rhai tegeirianau.

Gweler hefyd
------------

* Caldrist y gors
* Caldrist young
* Y galdrist ruddgoch
* Y galdrist felynwerdd
* Y galdrist lydanddail
* Y galdrist finfain
* Y galdrist wen
* Y galdrist gulddail
* Y galdrist goch
* Caldrist y Banadl
* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Joan Corominas (1980). *Breve Diccionario Etimológico de la Lengua Castellana*. Ed. Gredos. t. 328. ISBN 84-249-1332-9.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Y galdrist ruddlas***
Ysgolion Duon o'r Elen.
Wrth ben y graig: Cefn Ysgolion Duon.
Craig fawr yn y Carneddau, Eryri yw'r **Ysgolion Duon**. Mae'n gorwedd tua milltir i'r dwyrain o gopa Carnedd Dafydd ac mae'n rhan o fur gogleddol y grib uchel sy'n cysylltu'r mynydd hwnnw â Charnedd Llywelyn i'r gogledd-ddwyrain. Cyfeirir ati yn Saesneg weithiau wrth yr enw *(The) Black Ladders*, er mai Ysgolion Duon yw'r unig enw a geir ar y map Arolwg Ordnans.

Gelwir rhan o'r grib rhwng Carnedd Dafydd a Charnedd Llywelyn yn Gefn Ysgolion Duon (*cefn* yma yn golygu 'crib'). Mae ffrwd fynyddig Afon Llafar yn tarddu yng Nghwm Llafar wrth droed y graig.

Mae'r graig fawr hon yn wynebu'r gogledd ac mae ei gwaelod yn gorwedd tua 2,400 troedfedd uwch lefel y môr gan esgyn tua 900 troedfedd. Mae'n weddol boblogaidd gan ddringwyr creigiau ond ar y cyfan dydy'r garreg ddim yn dda. Ceir rhai llwybrau dringo gaeaf yma hefyd ac mae'r ffaith fod y graig mor uchel ac yn wynebu'r gogledd yn golygu fod rhew ac eira yn aros yma am hir.[1]

Y prif lwybrau dringo[2], o'r dwyrain i'r gorllewin, yw:

* *Jacob's Ladder*
* *Central Gully* (haf a gaeaf)
* *Western Gully* (haf a gaeaf; 950 troedfedd; safon VD+)

Gellir cyrraedd yr Ysgolion o gyfeiriad Bethesda trwy gerdded i fyny Cwm Llafar.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ron James, *Rock climbing in Wales* (Constable), tud. 85.
2. ↑  *Rock climbing in Wales*, tud. 85.
Nofelydd Cymraeg oedd **William David Owen** (21 Hydref 1874 – 4 Tachwedd 1925), a ysgrifennai wrth yr enw **W. D. Owen**. Fe'i cofir yn bennaf fel awdur y rhamant hanesyddol *Madam Wen*.

Bywgraffiad
-----------

Tŷ Franan, Bryngwran; man geni a magu W. D. Owen.
Ganed W. D. Owen yn "Nhŷ Franan", ychydig i'r gogledd-orllewin o bentref Bryngwran, ond ym mhlwyf Bodedern, Ynys Môn yn 1874. Astudiodd yng Ngholeg y Normal, Bangor, ac aeth ymlaen i astudio'r gyfraith a daeth yn fargyfreithiwr. Aeth i weithio i Lundain ond bu'n wael iawn a bu'n rhaid iddo ddychwelyd adref i Fôn lle gweithiodd fel cyfreithiwr yn Rhosneigr am rai blynyddoedd. Dyma'r cyfnod pan aeth ati i lenydda. Bu farw ar 4 Tachwedd 1925, yn 50 oed.

Gwaith llenyddol
----------------

Cyhoeddodd ddwy nofel fel cyfres yn *Y Genedl Gymreig*, newyddiadur Cymraeg a gyhoeddid yng Nghaernarfon. Ni roddir llawer o sylw gan feirniaid heddiw i'r gyntaf, sef *Elin Cadwaladr* (1914), ond mae'r ail, *Madam Wen* (1914-1917) yn llyfr poblogaidd o hyd ac wedi ysbrydoli ffilm teledu a ddangoswyd ar S4C. Ymddengys fod yr awdur wedi tynnu ar draddodiadau lleol i lunio'r rhamant gyffrous a leolir ar yr ynys ganol y 18g. Yn ôl traddodiad yn ardal Bodedern, roedd ogof Madam Wen mewn hafn ar ochr Llyn Traffwll, ger Bodedern.

Llyfryddiaeth
-------------

### Nofelau W. D. Owen

* *Elin Cadwaladr* (1914)
* *Madam Wen* (1914-17) yn *Y Genedl Gymreig*; cyhoeddwyd fel llyfr gan Hughes a'i Fab (1925)

### Erthyglau amdano

* Mairwen Gwynn Jones, "W. D. Owen", *Dewiniaid Difyr* (Gwasg Gomer, 1983).
* R. Maldwyn Thomas, "W. D. Owen", *Gwŷr Môn*, gol. Bedwyr Lewis Jones (Y Bala, 1979)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mairwen Gwynn Jones, 'W. D. Owen', *Dewiniaid Difyr* (Gwasg Gomer, 1983.
2. ↑  Y Bywgraffiadur Arlein; gwybodaeth gan ei chwaer ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
3. ↑  Ffotograff o'r tŷ, a lleoliad ar wefan anglesey.info; Archifwyd 2016-08-10 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 15 Rhagfyr 2016.
4. 1 2  R. Maldwyn Thomas, 'W. D. Owen', *Gwŷr Môn* (Y Bala, 1979).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 169725435
* LCCN: nb2011005886

 |
Rapiwr ac actor Americanaidd yw **Keenon Daequan Ray Jackson** (ganwyd 9 Mawrth 1990), a adwaenir yn well gan ei enw llwyfan "**YG**", sy'n hanu o Compton, California. Yn 2009, rhyddhaodd ei sengl gyntaf, "Toot It and Boot It" yn cynnwys Arwydd TY Dolla, a oedd ar ei uchaf yn rhif 67 ar y "Billboard Hot 100". Arweiniodd llwyddiant y sengl iddo arwyddo i Def Jam Recordings. Yn y blynyddoedd dilynol, rhyddhaodd YG ganeuon fel "The Real 4Fingaz2, "Just Re'd Up", "Just Re'd Up 2", "4 Hunnid Degreez", a llawer o rai eraill.

Ym mis Mehefin 2013, llofnododd YG gytundeb i argraffnod CTE World Young Jeezy. Cyrhaeddodd ei sengl 2013, "My Nigga" gyda Jeezy a Rich Homie Quan, uchafbwynt yn rhif 19 ar Billboard Hot 100 yr Unol Daleithiau, gan ddod yn gân a siartiodd uchaf yn ei yrfa. Yna rhyddhaodd y senglau "Left, Right" a "Who Do You Love?" yn cynnwys Drake, yn arwain at ryddhau ei albwm stiwdio cyntaf. Cyhoeddwyd ei albwm cyntaf, *My Krazy Life*, ar 18 Mawrth 2014 gan Pu$haz Ink, CTE World a Def Jam, a chafodd glod gan y beirnaid. Ar 17 Mehefin 2016, rhyddhaodd ei ail albwm stiwdio, *Still Brazy*, i glod gan y beirnaid. Ar 3 Awst 2018, rhyddhaodd ei drydydd albwm stiwdio, *Stay Dangerous*, i adolygiadau cadarnhaol yn gyffredinol.

Bywyd cynnar
------------

Ganed YG ym 1990 fel Keenon Daequan Ray Jackson yn Compton, California. Mae ei enw YG yn sefyll am "Young Gangster". Ymunodd Jackson â'r criw "Bloods" yn 2006 yn 16 oed.

Mentrau eraill
--------------

Pan ddechreuodd YG y syniad am label yn wreiddiol (o'r enw Pushaz Ink yn wreiddiol, a oedd wedi'i steilio fel Pu$haz Ink), ceisiodd ei gyd-ganfod yn ddiweddarach gyda DJ Mustard a Ty Dolla $ign. Yn wreiddiol, defnyddiwyd y "label" fel offeryn hyrwyddo a brand ar gyfer grŵp cydweithwyr rap YG a DJ Mustard yr oeddent wedi'u tyfu gyda nhw. Ond wrth iddynt symud ymlaen i osod y gwaith sylfaen ar gyfer y label a'i restr, cafodd gynlluniau ar gyfer y label eu sgrapio pan aeth eu cyfarfod â Capitol i'r de a phenderfynodd y tri artist fynd ar eu ffyrdd gwahanol.
Roedd ***Yr Awr Fawr*** yn rhaglen Gymraeg i blant yn y saithdegau hwyr a dechrau'r wythdegau.

Cyflwynwyr y rhaglen oedd Emyr Wyn a Malcolm 'Slim' Williams ynghyd â Janet Aethwy a Stif-Un (Stifyn Parri). Lleolwyd y gyfres ar loeren ddychmygol ac roedd thema'r rhaglen yn ymwneud â'r gofod, gyda defnydd helaeth o gerddoriaeth electronig (e.e. Jean Michel Jarre) i greu y naws.

Cynnwys y rhaglen yn bennaf oedd cartwnau a rhaglenni eraill wedi'u dybio i'r Gymraeg - *Sandor* (*The Herculoids)*, *Garan o'r Gofod* (*Jason of Star Command*), *Sami Sbardun* a *Gari'r Gath*. Roedd y cyflwynwyr yn llenwi'r amser rhwng y cartwnau gyda thriciau, jôcs, ayyb.

Yn wreiddiol darlledwyd y rhaglen ar BBC2 yng Nghymru ar fore Sul am 08:45. Symudodd y rhaglen i BBC1. Nes ymlaen newidiodd y rhaglen i *Yr Awr Fach*, llai o faint ac yn darlledu yn y prynhawn. Roedd wedi gorffen erbyn i S4C ddechrau ym mis Tachwedd 1982. Fe wnaeth y BBC barhau gyda'i slot rhaglenni plant i S4C o dan yr enw *Hanner Awr Fawr*. Fe wnaeth hyn esblygu i'r gyfres boblogaidd '*HAFoc*' a ddarlledwyd rhwng 1986 a 1991.
Tegeirian yw **Y galdrist lydanddail** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Orchidaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Epipactis helleborine* a'r enw Saesneg yw *Broad-leaved helleborine*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Caldrist Llydanddail. Ceir enwau ar y Caldrist hefyd, gan gynnwys Ceilliau’r ci, eirin y ci, tegeirian, llysiau’r neidr, cala’r gethlydd.

Mae'n blanhigyn blodeuol nodedig ac fel eraill o deulu'r Orchidaceae, mae'r blodau'n hynod liwgar mae'n cynhyrchu arogl da. Enw'r genws yw *Orchis*, sy'n tarddu o Hen Roeg ὄρχις (órkhis), sy'n golygu caill; mae hyn yn cyfeirio at gloron deuol rhai tegeirianau.

Gweler hefyd
------------

* Caldrist y gors
* Caldrist young
* Y galdrist ruddgoch
* Y galdrist felynwerdd
* Y galdrist finfain
* Y galdrist ruddlas
* Y galdrist wen
* Y galdrist gulddail
* Y galdrist goch
* Caldrist y Banadl
* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Joan Corominas (1980). *Breve Diccionario Etimológico de la Lengua Castellana*. Ed. Gredos. t. 328. ISBN 84-249-1332-9.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Y galdrist lydanddail***
Tafodiaith Wcreineg a siaredir gan y gymuned Wcreinaidd yng Nghanada yw **Wcreineg Ganadaidd** (Wcreineg: кана́дсько-украї́нська мо́ва). Datblygodd y dafodiaith o'r Wcreineg fel y'i siaredid yn ne-orllewin yr Wcráin yn niwedd y 19g. Mae ganddi felly mwy o fenthyceiriau o'r ieithoedd Pwyleg, Almaeneg, a Rwmaneg nac o'r Rwseg o'i chymharu ag Wcreineg safonol. Dylanwadir ar Wcreineg Ganadaidd gan ieithoedd eraill Canada, yn enwedig Saesneg. Hon oedd y brif ffurf ar yr iaith Wcreineg yng Nghanada nes ail hanner yr 20g, pan ddaeth mewnfudwyr newydd i'r wlad yn siarad Wcreineg safonol. Er yr oedd ar un adeg yn un o ieithoedd lleiafrifol sefydlocaf Canada, bellach mae methiant gan yr hen do i drosglwyddo'r iaith i'r genhedlaeth iau, ac mae tafodiaith yr Wcreineg yng Nghanada ar fin marw.

Ukish
-----

Mae hefyd ffurf fwy seisnigedig ar Wcreineg, neu iaith gymysg o Wcreineg a Saesneg, a elwir Ukish. Datblygodd pan ddefnyddiwyd benthyceiriau Saesneg gan y siaradwyr Wcreineg cyntaf yng Nghanada yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g. Dirywiodd y iaith werinol honno yn sgil tonnau newydd o fewnfudwyr dosbarth-canol yng nghanol yr 20g, a oedd yn tueddu i fod yn siaradwyr Wcreineg safonol. Er hynny, mae ieithyddion wedi cydnabod ffurfiau modern ar Ukish a fyddai'n debyg o barhau'n hwy na Wcreineg safonol yng Nghanada.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Khrystyna Hudyma, "Ukrainian language in Canada: From prosperity to extinction?", *Working Papers of the Linguistics Circle of the University of Victoria* cyfrol 21, rhif 1 (2011), tt. 181–9. Adalwyd ar 30 Tachwedd 2018.
2. ↑  Danylo H. Struk, "Between Ukish and Oblivion: The Ukrainian language in Canada today" (2000). Adalwyd ar 30 Tachwedd 2018.
Cymeriad y ceir y cyfeiriad cynharaf ato sydd ar glawr yn *Llyfr Du Caerfyrddin* (13g) yw **Ysgolan** neu (mewn rhai ffynonellau diweddarach) **Bardd Ysgolan**. Ymddengys ei fod yn 'ysgolhaig' (clerigwr) ac yn gyfrifol, yn ôl traddodiad, am ddifetha nifer o lyfrau Cymraeg gwerthfawr. Ceir cymeriad cyffelyb yn nhraddodiad Llydaw hefyd.

Yn ôl y gerdd yn *Llyfr Du Caerfyrddin*, roedd Ysgolan wedi llosgi eglwys, lladd buwch a difetha llyfr arbennig. Am hynny mae'n dwyn penyd a thybir y bu chwedl amdano ar un adeg. Ymddiddan yw'r gerdd, rhwng marchog du (Ysgolan) ar farch du a holwr dienw. Penyd Ysgolan oedd cael ei dodi ar bawl cored ym Mangor (ceir sawl Bangor; Bangor Is Coed efallai).

Ceir nifer o gyfeiriadau diweddarach at Ysgolan, er enghraifft gan Dafydd ap Gwilym yn y gerdd 'Chwarae Cnau i'm llaw'. Daeth yn gymeriad yn y Canu Darogan hefyd ac mae'n amlwg fod iddo arwyddocad arbennig. Mae rhai ffynonellau o'r 16g yn ei gysylltu â llosgi llyfrau Cymraeg yn Nhŵr Llundain yng nghyfnod gwrthryfel Owain Glyndŵr, ond mae hynny'n newid o'r traddodiad cynharach.

Yn Llydaw ceir traddodiadau am **Skolan** (hefyd Skoulvanig, Skoulvan, Skolvant, Skolvan) a gofnodir gan La Villemarqué yn y 19g (Barzaz Breiz). Recordiwyd fersiwn o'r *gwerz* "*Skolvan, Skolvan, Eskob Leon*" gan Anne Auffret (gyda'r geiriau a chyfieithiad i'r Ffrangeg) yn 1977.

Cyfeiriadau
-----------

* A. O. H. Jarman, 'Cerdd Ysgolan', yn *Ysgrifau Beirniadol*, cyfrol X (Gwasg Gee, 1977), tud. 51.



1. ↑  Jarman, A.O.H. (1977). "Cerdd Ysgolan". *Ysgrifau Beirniadol* **10**: 51-78.
Darluniad o'r athro Henricus de Alemania yn traddodi darlith, gan Laurentius de Voltolina (tua 1350).
Systemau meddwl y prifysgolion Cristnogol yn yr Oesoedd Canol yw **ysgolaeth** neu **sgolastigiaeth**. Ymdrechodd i gysylltu'r ffydd â rheswm drwy gyfuno diwinyddiaeth Gatholig ag athroniaeth glasurol yr hen Roegwyr a'r Rhufeiniaid, a phob amser yn ufuddhau i awdurdod y Beibl. Ceir nifer o ffurfiau ar ysgolaeth, ond fel rheol roedd yn seiliedig ar resymeg Aristotlys ac ysgrifau'r Tadau Cristnogol ac yn pwysleisio traddodiad a dogma'r Eglwys Gatholig.

John Scotus Erigena oedd y meddyliwr cyntaf i ymdrin ag ysgolaeth, a hynny yn y 9g. Ymhlith yr ysgolwyr eraill mae Anselm, Archesgob Caergaint, Albertus Magnus, Tomos o Acwin, William o Ockham, Pierre Abélard, Roger Bacon, a Duns Scotus. Cyrhaeddodd ei hanterth yn y 13g, a chyhoeddid *Summae* (crynodebau) a ddarllenid gan ysgolheigion ar draws Ewrop. Nodweddid y dull ysgolaidd gan broses y ddadl: rhannu'r problemau, dadlau ac ymateb, gwrthddadlau a gwrthbrofi, a dod i gasgliad. Ymdrinia gweithiau'r ysgolwyr â nifer o broblemau athronyddol, megis y berthynas rhwng ewyllys a deall, realaeth ac enwoliaeth, a phrofi bodolaeth Duw. Dylanwadwyd y mudiad cynnar gan draddodiadau cyfriniol a sythweledol patristeg, yn enwedig Awstiniaeth, ac yn hwyrach dysgeidiaeth yr hen Roegwyr.

Collodd ysgolaeth ei bri yn oes y Dadeni, a hyd y 19g fe'i welir yn symbol o feddwl cyntefig a dirmygadwy yr Oesoedd Canol. Trodd "sgolastig" yn derm difrïol am ymlyniad culfarn wrth athrawiaethau traddodiadol. Bellach, ystyrir ysgolaeth yn gyfnod yn hanes athroniaeth sy'n haeddu ei barch ac sy'n llawn meddylwyr penigamp.

Y dull ysgolaidd
----------------

Cychwynna'r dull ysgolaidd gydag astudiaeth y testun neu destunau. Wrth ddarllen bu hefyd eglurhad yr athro pan fo angen. Yna, gofynnir cwestiynau i archwilio'r testun a'i geisio deall yn graff. Y cam nesaf oedd i ddarllen ysgrifau gan feddylwyr eraill sy'n ymdrin â'r testun gwreiddiol, ac i ystyried "y sgwrs fawr" rhwng athronwyr a diwinyddion. Trwy'r broses hon câi'r myfyrwyr crap ar rinweddau a gwallau dwy ochr y ddadl. Swyddogaeth y dysgawdr a'r dysgwr yw i ddadansoddi a phenderfynu'r problemau a osodir yn y testun. Gan amlaf, bu'r wers yn ystyried testun athronyddol ar y cyd â'r Beibl. Aristoteliaeth a neo-Blatoniaeth oedd y ddwy brif athroniaeth gan yr ysgolwyr. Defnyddid esboniadau Avicenna ac Averroes ar Aristotlys, a darllenid y neo-Blatonwyr Proclus, Plotinus, Dionysius a'r Ffug-Areopagite.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   sgolasticiaeth. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 27 Rhagfyr 2016.
2. ↑  (Saesneg) Scholasticism. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 27 Rhagfyr 2016.
3. ↑  Stephen F. Brown a Juan Carlos Flores. *Historical Dictionary of Medieval Philosophy and Theology* (Scarecrow, 2007), tt. 255–6.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Darlith ar bwnc Aristotlys ac ysgolaeth o Goleg Diwinyddol Gordon Conwell
Ysgol gynradd iaith gymraeg ym Mangor yw **Ysgol y Garnedd**.
Mae’r ysgol wedi ei leoli ym Mhenrhosgarnedd, ddim yn bell o Ysgol Tryfan ac Ysbyty Gwynedd.
Pennaeth yr ysgol yw Llion Williams, ac mae 47 aelod o staff yn gweithio yn yr ysgol. Mae’r ysgol wedi’i rannu yn Adran Babanod ac Adran Iau, ac mae chwe dosbarth i bob adran.

Ym mis Tachwedd 2020, symudodd yr ysgol i adeilad newydd sbon a adeiladwyd gerllaw. Mae'r adeilad yn cynnwys ystafell gerdd bwrpasol, ystafell goginio, campfa a neuadd. Mae gan yr adeilad le ar gyfer 420 o ddisgyblion a penderfynodd y cyngor gau Ysgol Glanadda ac Ysgol Babanod Coedmawr yn cau yn 2020 gyda'r disgyblion yn symud i Ysgol y Garnedd,.

Addysg
------

Mae cwricwlwm yr ysgol yn bennaf yn cynnwys gwaith thematig. Clustnodir amser penodedig i rai pynciau; yn arbennig Mathemateg, Addysg Gorfforol a Cherdd. Caiff y gwersi ei gynnal trwy gyfrwng yr iaith Gymraeg, heb law am wersi iaith Saesneg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑   Disgyblion y Garnedd wedi gwirioni â'u hysgol newydd. Cyngor Gwynedd (4 Tachwedd 2020). Adalwyd ar 9 Awst 2021.
3. ↑  *Cyngor Gwynedd yn penderfynu cau dwy ysgol ym Mangor*  , BBC Cymru Fyw, 3 Gorffennaf 2018.  Cyrchwyd ar 9 Awst 2021.
Cerddor a chynhyrchydd o Gymro oedd **Wyn Lewis Jones** (25 Medi 1959 – 24 Mehefin 2021). Gyda'i frawd Richard ffurfiodd y grŵp Ail Symudiad a chwmni recordiau Fflach yn Aberteifi.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Wyn yn fab i Moelwyn a Betty Jones, yn frawd iau i Richard (1955–2021). Fe'i magwyd yn Aberteifi.

Yn 1978, ar ddiwedd y cyfnod pync, ffurfiodd y band Ail Symudiad gyda'i frawd. Roedd Wyn yn chwarae'r gitâr fas a chanu llais cefndir. Cafodd y band eu dylanwadu gan grwpiau fel Y Trwynau Coch, Buzzcocks, The Clash a'r Sex Pistols ac yn un o'r cyntaf o'r ardal i chwarae caneuon roc. Perfformiodd y grŵp ei gig cyntaf ym Mart Aberteifi ym Mai 1979. Danfonodd y grŵp gasét o'i caneuon at Eurof Williams, cynhyrchydd rhaglen *Sosban* yn Abertawe ar y pryd, a hynny yn dilyn cyngor gan rai o aelodau'r Trwynau Coch. Yn fuan daeth y band yn boblogaidd gyda'r gynulleidfa a bu'r grŵp yn chwarae cyngherddau ar draws Cymru yn yr 1980au. Yn 1982, enillodd y band y wobr prif grŵp roc yng Ngwobrau Sgrech yng Nghorwen.

Yn 1981, sefydlodd Wyn a Richard label Fflach, a'u bwriad oedd recordio caneuon gan grwpiau newydd oedd yn datblygu yn y cyfnod - grwpiau fel Y Ficar ac Eryr Wen. Datblygodd Wyn stiwdio recordio gan ddatblygu ei ddoniau fel cynhyrchydd recordiau. Drwy hyn y rhoddodd gyfle i nifer fawr o fandiau Cymraeg yr ardal a thu hwnt i recordio eu caneuon.

Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017, urddwyd Wyn a Richard gyda'r wisg werdd wrth eu derbyn i'r Orsedd.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn 61 mlwydd oed wedi brwydro yn hir gyda chancr y pancreas. Roedd yn gadael ei frawd Richard a'i wraig Ann, a'i neiant Dafydd ac Osian.

Cynhaliwyd angladd preifat i'w deulu a ffrindiau am 12:00, 30 Mehefin 2021. Cyn hynny gadawodd ei gartref yn Tenby Road, Aberteifi am 11:45 i wneud un siwrnai olaf rownd y dre.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Cerddor Ail Symudiad, Wyn Jones wedi marw*  , BBC Cymru Fyw, 25 Mehefin 2021.  Cyrchwyd ar 29 Mehefin 2021.
2. ↑   Neges ar gyfrif Twitter, Ail Symudiad (29 Mehefin 2021).
Cymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw **Willington Wrddymbre** (Saesneg: *Willington Worthenbury*). Mae'n cynnwys pentrefi Wrddymbre a Thalwrn Green, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 730.

Saif ar ochr ddwyreiniol afon Dyfrdwy ym Maelor Saesneg, yn agos i'r ffîn a Lloegr. Yma mae'r ganran isaf o siaradwyr Cymraeg yn sir Wrecsam, gyda 88.81% heb wybodaeth o'r iaith yn 2001.

Cysegrwyd eglwys Wrddymbre i Sant Deiniol; mae'n adeilad cymharol ddiweddar, yn dyddio o 1939. I'r de o'r pentref, roedd Plas Emral, catref teulu dylanwadol Puleston, a ddymchwelwyd yn 1936. Bu'r bardd R. S. Thomas yn giwrad yn Nhalwrn Green yn y 1940au.

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Willington Wrddymbre (pob oed) (827)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Willington Wrddymbre) (47)** |    | 5.9% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Willington Wrddymbre) (277)** |    | 33.5% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer rhwng 16 – 64 oed sydd mewn gwaith (Willington Wrddymbre) (70)** |    | 21.8% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
2. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
3. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Wrecsam**

**Trefi**  

Y Waun  **·** Wrecsam
  
**Pentrefi**  

Acrefair  **·** Bangor-is-y-coed  **·** Y Bers  **·** Bronington  **·** Brymbo  **·** Brynhyfryd  **·** Bwlchgwyn  **·** Caego  **·** Cefn Mawr  **·** Coedpoeth  **·** Erbistog  **·** Froncysyllte  **·** Garth  **·** Glanrafon  **·** Glyn Ceiriog  **·** Gresffordd  **·** Gwersyllt  **·** Hanmer  **·** Holt  **·** Llai  **·** Llanarmon Dyffryn Ceiriog  **·** Llannerch Banna  **·** Llan-y-pwll  **·** Llechrydau  **·** Llys Bedydd  **·** Marchwiail  **·** Marford  **·** Y Mwynglawdd  **·** Yr Orsedd  **·** Owrtyn  **·** Y Pandy  **·** Pentre Bychan  **·** Pentredŵr  **·** Pen-y-bryn  **·** Pen-y-cae  **·** Ponciau  **·** Pontfadog  **·** Rhiwabon  **·** Rhos-ddu  **·** Rhosllannerchrugog  **·** Rhostyllen  **·** Rhosymedre  **·** Talwrn Green  **·** Trefor  **·** Tregeiriog  **·** Tre Ioan  **·** Wrddymbre
Rhanbarth hanesyddol yng ngogledd-orllewin tir mawr Ewrop yw'r **Gwledydd Isel** sydd yn cyfateb i'r cenedl-wladwriaethau modern yr Iseldiroedd, Gwlad Belg, a Lwcsembwrg. Daw'r enw o'r ffaith bod llawer o'r tiroedd hyn, ar hyd arfordir Môr y Gogledd ac am gryn bellter i mewn i'r berfeddwlad, naill ai islaw lefel y môr neu ychydig yn uwch na hi. Mae mwy na chwarter o gyfanswm arwynebedd tir yr Iseldiroedd yn is na lefel y môr, er enghraifft, a man isaf y wlad honno, y Zuidplaspolder ar gyrion Rotterdam, yn gorwedd 6.76 m o dan lefel y môr. Amddiffynnir y polderau, sef y darnau o dir gwastad wedi eu draenio a'u hadennill o'r môr, rhag llifogydd gan dwyni tywod naturiol yn ogystal â system artiffisial o forgloddiau ac argaeau.

Mae'r Gwledydd Isel yn drawsnewidbarth ers talwm rhwng y bobloedd a'r diwylliannau Germanaidd a Lladinaidd yng ngorllewin Ewrop. Ymhlith yr amryw genhedloedd a grwpiau ethnig mae'r Iseldirwyr, y Ffleminiaid, y Walwniaid, y Lwcsembwrgiaid, a'r Ffrisiaid. Siaredir yr ieithoedd Germanaidd Iseldireg yn yr Iseldiroedd ac yn Fflandrys (gogledd Gwlad Belg), yr Almaeneg yn nwyrain Gwlad Belg ac yn Lwcsembwrg, a'r Lwcsembwrgeg yn Lwcsembwrg. Siaredir Ffrangeg, iaith Romáwns, yn Walwnia (de Gwlad Belg) ac yn Lwcsembwrg. Ceir tafodieithoedd cryf ar draws y Gwledydd Isel, gan gynnwys ffurfiau a ystyrir yn aml yn ieithoedd ar wahân, megis y Fflemeg a'r Walwneg, ac ieithoedd rhanbarthol gan gynnwys y Ffriseg. O ran crefydd, Catholigion yw'r mwyafrif o Felgiaid a Lwcsembwrgiaid, ac yn yr Iseldiroedd rhennir y boblogaeth rhwng Catholigion a Phrotestaniaid.

Cyfeiriadau
-----------
Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Witham**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Witham yn EssexEtholaeth Witham yn Essex
* Essex yn LloegrEssex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

Aelodau Seneddol
----------------

* 2010–presennol: Priti Patel (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Mae **Ynysoedd Sgomer a Middleholm** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 331.63 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
*Ymladd Teirw*, paentiad gan Édouard Manet, 1865–1866
Talwrn draddodiadol a welir yn Sbaen, Portiwgal, de Ffrainc ac mewn rhai gwledydd America Ladin (megis Mecsico, Colombia, Feneswela a Pheriw ydy **ymladd teirw**. Yn rhan o'r sioe, ymladda un dyn neu fwy yn erbyn tarw neu deirw mewn maes ymladd teirw. Er ei fod, yn ei hanfod, yn chwaraeon gwaed, caiff ei ystyried fel 'ceflyddyd gain' gan gefnogwyr y talwrn, ac nid fel chwaraeon am nad oes elfen o gystadleuaeth i'r ornest. 

Mae'r ornest ei hun yn cynnwys *toreros* proffesiynol (gyda'r torero mwyaf profiadol, sef y matador) yn lladd y tarw ei hun. Gwna hyn gan ddefnyddio ystod o symudiadau ffurfiol, sydd ag ystyron ac enwau gwahanol, yn unol ag arddull neu ysgol hyfforddiant y matador. Mae agosatrwydd yr ymladdwr teirw at yr anifail yn ei osod mewn perygl o gael ei gornio neu'i ddamsgen arno. Ar ôl i'r tarw gael ei fachu sawl gwaith tu ôl i'w ysgwydd gan y matadors eraill yn yr ymrysonfa, daw'r talwrn i ben gyda'r tarw'n cael ei ladd gydag un hyrddiad terfynol gan gleddyf. Gelwir hyn yr *estocada*. Ym Mhortiwgal, gelwir y diweddglo y *pega*, lle mae'r dynion (*forcados*) yn ceisio gafael yng nghyrn y tarw wrth iddo redeg tuag atynt.

Mae yna nifer o feysydd ymladd teirw ym Mhenrhyn Iberia, Ffrainc ac America Ladin. Y ganolfan fwyaf o'i math yw Plaza México yng nghanol Dinas Mecsico, sy'n dal 48,000 o bobl, a'r hynaf yw'r La Maestranza yn Seville, Sbaen, lle cynhaliwyd yr ornest ymladd teirw cyntaf yn 1765.

Ceir ymladd teirw nad yw'n angeuol tu hwnt i Sbaen a Ffrainc, gan gynnwys arfer y Tamil Nadu o *jallikattu*; a'r *mchezo wa ngombe* Portiwgaleg (sef y gair Kiswahili am "sbort gyda tharw") a gaiff ei ymarfer ar Ynys Pemba yn Tansanïa a Zanzibar. Ceir enghreifftiau hefyd o deirw'n ymladd teirw eraill yn hytrach na phobl yn y Balcans, Twrci, Gwlff Persia, Bangladesh, Japan, Periw a Chorea. Dylanwadodd ymladd teirw Sbaenaidd ar sawl ardal o Orllewin yr Unol Daleithiau a gellir gweld hyn mewn gornestau rodeo megis rhaffu lloi a marchogaeth teirw hefyd.

Ymladd teirw yng nghymunedau hunanlywodraethol Sbaen yn y 19eg ganrif.
Ymladd teirw yng nghymunedau hunanlywodraethol Sbaen yn 2012.  

• Dylid nodi'r eithriadau megis ardal Pamplona yng ngogledd Navarre a Bilbao ac yng Gwlad y Basg, lle cynhelir gornestau yn ystod eu gwyliau blynyddol yn unig.   

• Yn 1991, daeth Yr Ynysoedd Dedwydd y Gymuned Hunanlywodraethol Sbaenaidd cyntaf i wahardd ymladd teirw, gyda Catalonia yn dilyn yn Ionawr 2012.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Corridas de Toros en Latinoamérica
2. ↑  Fiske-Harrison, Alexander 'To the Spanish bullfighting is much more than a sport' Daily Telegraph. 25 Tachwedd 2011
3. ↑   www.worldstadiums.com.
4. ↑  "Plaza de Toros - Institución". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-02-03. Cyrchwyd 2015-08-24.