*Mae **Cyfeillion Amgylchedd Iwerddon v Llywodraeth Iwerddon***, a elwir hefyd yn **Achos Llys** **ar Newid** **Hinsawdd yn Iwerddon** yn ddarn o ymgyfreitha newid hinsawdd yng Ngoruchaf Lys Iwerddon. Yn yr achos yma, diddymodd y Goruchaf Lys Gynllun Lliniaru Cenedlaethol 2017 Llywodraeth Iwerddon ar y sail nad oedd yn ddigon penodol ac felly nad oedd yn ateb gofynion Deddf Gweithredu Hinsawdd a Datblygu Carbon Isel 2015 (neu 'Deddf Hinsawdd 2015'). Gorchmynnodd y Goruchaf Lys i'r llywodraeth greu cynllun newydd a oedd yn cydymffurfio â Deddf Hinsawdd 2015.

Cefndir
-------

Adran yr Amgylchedd, Hinsawdd a Chyfathrebu Iwerddon
Clogwyni Moher, Iwerddon
Roedd yr achos yn ymwneud â'r Cynllun Lliniaru Cenedlaethol (y Cynllun), a gyhoeddwyd ar 19 Gorffennaf 2017. Mae Deddf Hinsawdd 2015 yn darparu fframwaith ar gyfer sefydlu "economi carbon isel, hinsawdd gwydn ac sy'n amgylcheddol gynaliadwy erbyn diwedd y flwyddyn 2050". Mae Deddf Hinsawdd 2015 yn ei gwneud yn ofynnol, er mwyn galluogi'r Wladwriaeth i ddilyn yr amcan trosglwyddo cenedlaethol (*the national transition objective*), i'r llywodraeth gynhyrchu a chymeradwyo cynllun lliniaru cenedlaethol sy'n nodi "sut mae'n mynd i gyrraedd yr amcan trosglwyddo cenedlaethol" hwn.

Yn 2015, roedd gan Iwerddon yr allyriadau nwyon tŷ gwydr trydydd uchaf y pen yn yr UE. Yn 2017, cyflwynodd y Cyngor Cynghori ar Newid Hinsawdd, corff statudol annibynnol yn Iwerddon, ei adroddiad i'r llywodraeth. Rhagwelodd y byddai Iwerddon yn methu ei thargedau ar gyfer 2020 "o gryn dipyn". Adroddwyd bod polisïau a mesurau ychwanegol yn "hanfodol" i Iwerddon gyrraedd ei thargedau ar gyfer 2030 a bod angen gweithredu "polisïau ychwanegol effeithiol" ar frys ar gyfer targed 2050 Iwerddon. Dywedodd cadeirydd y Cyngor, yr Athro John Fitzgerald, fod y Cynllun yn cynnwys "ychydig o benderfyniadau" ac na fyddai'n ddigon i gyflawni amcan trosglwyddo cenedlaethol Iwerddon.

Daethpwyd â'r achos i'r llys gan grŵp o ymgyrchwyr amgylcheddol *Friends of the Irish Environment* (FIE), cwmni dielw wedi'i gyfyngu trwy warant ac elusen gofrestredig yn Iwerddon. Cafodd FIE ei ysbrydoli i ddwyn achos gan hinsawdd hinsawdd fyd-eang eraill, gan gynnwys achos Urgenda <i id="mwLg">a Juliana. yn erbyn UDA</i>. Dywedodd FIE eu bod yn gobeithio y byddai'r ymgyfreitha yn arwain at weithredu mwy uchelgeisiol gan y llywodraeth ar newid hinsawdd. Cafwyd cefnogaeth gyhoeddus sylweddol i benderfyniad FIE i ddwyn yr achos, gyda deiseb o gefnogaeth i'r plaintwyr wedi ennill dros 20,000 o lofnodion.

Uchel Lys
---------

Yn yr Uchel Lys, dadleuodd FIE fod y Cynllun yn *ultra vires* Deddf Hinsawdd 2015 a bod y Cynllun yn torri hawliau o dan Confensiwn Ewrop ar Hawliau Dynol (ECHR) a Chyfansoddiad Iwerddon (y Cyfansoddiad). Dadleuodd fod y llywodraeth, wrth gymeradwyo'r Cynllun, wedi methu â gweithredu i sicrhau bod allyriadau'n cael eu lleihau yn y tymor byr a'r tymor canolig, ac felly y byddent yn methu â chyflawni targedau y mae'r gymuned ryngwladol yn eu hystyried yn angenrheidiol. Roedd yn dibynnu ar y ffaith, er gwaethaf cyngor y Panel Rhynglywodraethol ar Newid Hinsawdd, y byddai angen i allyriadau ostwng o leiaf 25-40% rhwng 1990-2020 i helpu i gyfyngu cynhesu byd-eang i 2 °C uwchlaw'r lefelau cyn-ddiwydiannol. Roedd y cynllun yn rhagweld cynnydd o 10% mewn allyriadau yn y cyfnod hwnnw. Nododd FIE y byddai angen gostyngiad hyd yn oed yn fwy i gyflawni nod Cytundeb Paris i gyfyngu cynhesu byd-eang i 1.5 °C uwchlaw lefelau cyn-ddiwydiannol. Ceisiodd FIE gael penderfyniad y llywodraeth i gymeradwyo'r Cynllun wedi'i ddileu a gofynnodd am orchymyn i'r Cynllun gael ei ddiwygio yn unol â gofynion Deddf Hinsawdd 2015.

Dadleuodd y llywodraeth nad oedd modd cyfiawnhau'r Cynllun, fel polisi'r llywodraeth. Dadleuon nhw ymhellach, oherwydd bod FIE yn gwmni ac nid yn berson naturiol, nad oedd gan FIE unrhyw awdurdod i hawlio hawliau personol o dan yr ECHR na'r Cyfansoddiad.

Cyflwynodd Mr Ustus MacGrath y penderfyniad ar gyfer yr Uchel Lys ar 19 Medi 2019. Canfu'r Uchel Lys fod gan FIE awdurdod i ddod â dadleuon yn seiliedig ar hawliau a derbyniodd, at ddibenion yr achos, fod hawl gyfansoddiadol i 'amgylchedd sy'n gyson ag urddas dynol'. Fodd bynnag, canfu nad oedd y Cynllun yn torri'r hawl hon na'r hawliau cyfansoddiadol i fywyd neu uniondeb corfforol, fel yr honnodd FIE. Canfu'r Uchel Lys nad oedd y Cynllun yn *ultra vires* Deddf Hinsawdd 2015, gan nodi'r "ymyl disgresiwn sylweddol" a fwynhawyd gan y llywodraeth. Gwrthodwyd y 'rhyddhadau' a geisiwyd.

Y Goruchaf Lys
--------------

Ar ôl i'w hachos fod yn aflwyddiannus yn yr Uchel Lys, cytunodd y Goruchaf Lys i glywed yr achos yn uniongyrchol, gan ganiatáu i FIE hepgor y llwybr arferol i'r Goruchaf Lys trwy'r Llys Apêl. Yn ei benderfyniad, nododd y Goruchaf Lys fod yr achos o "bwysigrwydd cyhoeddus a chyfreithiol cyffredinol" ac nad oedd unrhyw anghydfod rhwng y partïon ynghylch difrifoldeb newid hinsawdd, y wyddoniaeth hinsoddol sy'n sail i'r Cynllun na'r cynnydd tebygol mewn allyriadau yn ystod oes y Cynllun.

Roedd cyfansoddiad y Goruchaf Lys yn saith barnwr: Clarke CJ, Irvine P, O'Donnell J, MacMenamin J, Dunne J, O'Malley J a Baker J. Mae cyfansoddiad o'r fath wedi'i gadw ar gyfer achosion o bwysigrwydd neu gymhlethdod arbennig. Gwrandawyd yr achos dros ddau ddiwrnod. Cyflwynwyd y dyfarniad, a gafodd gefnogaeth unfrydol gan y saith barnwr, gan y Prif Ustus Clarke ar 31 Gorffennaf, 2020.

Dyfarnodd y Goruchaf Lys fod y Cynllun yn destun adolygiad barnwrol, gan nad oedd y Llys yn adolygu digonolrwydd polisi'r llywodraeth ond yn hytrach rhwymedigaeth y llywodraeth i gynhyrchu cynllun yn unol â Deddf Hinsawdd 2015.

Diddymodd y Goruchaf Lys y Cynllun, gan ddarganfod ei fod yn *ultra vires* y llywodraeth oherwydd nad oedd yn cydymffurfio â gofyniad Deddf Hinsawdd 2015 gan nad oedd yn darparu manylion penodol ynghylch sut y byddai'r amcan trosglwyddo cenedlaethol yn cael ei gyflawni. Canfu'r Llys nad oedd y Cynllun yn cynnwys y manylion sy'n ofynnol o dan Ddeddf Hinsawdd 2015. Galwodd Clarke CJ rannau o'r Cynllun yn "rhy amwys neu'n uchelgeisiol". Esboniodd y dylai'r Cynllun fod â digon o wybodaeth i alluogi aelod o'r cyhoedd sydd â diddordeb i ddeall ac asesu sut mae'r llywodraeth yn bwriadu cyflawni ei hamcanion i atal newid hinsawdd. Gorchmynnodd y Llys i'r llywodraeth wneud cynllun newydd sy'n cydymffurfio â Deddf Hinsawdd 2015 ac sy'n cwmpasu'r cyfnod llawn hyd at 2050. Dyfarnodd y Llys hefyd na ellir gwneud cynllun union yr un fath yn y dyfodol.

Er bod FIE yn llwyddiannus yn eu dadl ynghylch anghyfreithlondeb y Cynllun, buont yn aflwyddiannus yn eu dadleuon ar sail hawliau. Canfu'r Llys nad oedd FIE, fel endid corfforaethol, yn mwynhau'r hawl i fywyd nac uniondeb corfforol ac felly nad oedd ganddo'r awdurdod. Fodd bynnag, derbyniodd Clarke CJ y gallai hawliau cyfansoddiadol gael eu cynnwys mewn achos amgylcheddol priodol yn y dyfodol.

Ymateb
------

Cyfeiriwyd at y penderfyniad yn y cyfryngau Gwyddelig fel "trobwynt ar gyfer llywodraethu hinsawdd yn Iwerddon"  ac fel "trobwynt". Roedd hefyd yn ennyn sylw'r cyfryngau rhyngwladol.

Dywedodd Gweinidog Gweithredu ar yr Hinsawdd, Rhwydweithiau Cyfathrebu a Thrafnidiaeth Iwerddon, Eamon Ryan, ei fod yn "croesawu" dyfarniad y Goruchaf Lys ac yn llongyfarch Cyfeillion yr Amgylchedd am ddwyn yr achos. Dywedodd fod yn rhaid defnyddio'r dyfarniad i "godi'r uchelgais" a "grymuso'r weithredu".

Effaith
-------

Achos Hinsawdd Iwerddon oedd yr achos cyntaf lle roedd llysoedd Iwerddon yn dwyn y llywodraeth i gyfrif am eu diffyg gweithredu ar newid hinsawdd. Mae'r achos yn un o dri achos hinsawdd "strategol" proffil uchel tebyg yn rhyngwladol lle mae'r llys cenedlaethol uchaf wedi canfod nad yw polisïau lliniaru hinsawdd y llywodraeth yn cydymffurfio â'r gyfraith. Hwn oedd y trydydd achos hinsawdd yn fyd-eang i gyrraedd y llys cenedlaethol uchaf. Daeth y dyfarniad ar ôl i benderfyniad tebyg gael ei gadarnhau gan Goruchaf Lys yr Iseldiroedd yn achos Urgenda yn 2019. Dywedodd Tessa Khan, cyfreithiwr amgylcheddol a weithiodd ar yr achos hwnnw, fod penderfyniad Iwerddon yn lleddfu rhai pryderon y byddai penderfyniad yr Iseldiroedd yr unig un o'i fath. Galwodd Rapporteur Arbennig y Cenhedloedd Unedig ar hawliau dynol a'r amgylchedd, David R. Boyd, yr achos yn "benderfyniad pwysig" sy'n "gosod cynsail i lysoedd ledled y byd ei ddilyn".

Gweler hefyd
------------

* Asghar Leghari yn erbyn Ffederasiwn Pacistan

---

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Amgylcheddaeth
* Bioamrywiaeth a hawliau dynol
* Cyfiawnder newid hinsawdd
* Cyfiawnder hinsawdd
* Cyfreitha newid hinsawdd
* Cynaliadwyedd
* Cytundeb Escazú
* Datganiad Malé ar Newid Hinsawdd Byd-eang o ran y Ddynoliaeth
 |    | * Egwyddorion Arweiniol y Cenhedloedd Unedig ar Fusnes a Hawliau Dynol
* Hawliau dynol a datblygiad
* Hawliau dynol a newid hinsawdd
* Newid hinsawdd a rhyw pobl
* Hawl i amgylchedd iach
* Trawsnewid cyfiawn
* Yr hawl i gartref
* Yr hawl i iechyd
 |

Cyfeiriadau
-----------



1. ↑  "Friends of the Irish Environment v The Government of Ireland & Ors". 2020. Cyrchwyd 16 Tachwedd 2020.
2. ↑  "National Mitigation Plan 2017" (PDF). 2017. Cyrchwyd 16 Tachwedd 2020.
3. ↑  "Climate Action and Low Carbon Development Act 2015 - A Brief Overview". *www.mccannfitzgerald.com*. Cyrchwyd 2020-11-16.
4. ↑  "2015 Climate Act, section 4". 2015. Cyrchwyd 16 Tachwedd 2020.
5. ↑  "Greenhouse Gases and Climate Change - CSO - Central Statistics Office". *www.cso.ie* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-16.
6. ↑  "Climate Change Advisory Council Periodic Review Report 2017" (PDF). 2017. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2019-12-03. Cyrchwyd 16 Tachwedd 2020.
7. ↑  O'Sullivan, Kevin. "Climate Change Advisory Council strongly criticises Government plan on climate". *The Irish Times* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-16.
8. ↑  "About Us - Friends of the Irish Environment". *www.friendsoftheirishenvironment.org*. Cyrchwyd 2020-11-16.
9. ↑  "Climate case". *Climate Case Ireland* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-16.
10. ↑  "Friends of the Irish Environment v. Ireland". *Climate Change Litigation* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-16.
11. ↑  Kelleher, Orla (2020-09-09). "The Supreme Court of Ireland's decision in Friends of the Irish Environment v Government of Ireland ("Climate Case Ireland")". *EJIL: Talk!* (yn English). Cyrchwyd 2020-11-15.CS1 maint: unrecognized language (link)
12. ↑  Carolan, Mary. "Supreme Court to hear appeal over Government's 'flawed' climate change plan". *The Irish Times* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-15.
13. 1 2 3  Kelleher, Orla (2020-09-09). "The Supreme Court of Ireland's decision in Friends of the Irish Environment v Government of Ireland ("Climate Case Ireland")". *EJIL: Talk!* (yn English). Cyrchwyd 2020-11-15.CS1 maint: unrecognized language (link)Kelleher, Orla (2020-09-09). "The Supreme Court of Ireland's decision in Friends of the Irish Environment v Government of Ireland ("Climate Case Ireland")". *EJIL: Talk!*. Retrieved 2020-11-15.
14. ↑  "Friends of the Irish Environment CLG v The Government of Ireland". 2019. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-04-30. Cyrchwyd 16 Tachwedd 2020.
15. ↑  Carolan, Mary. "Supreme Court to hear appeal over Government's 'flawed' climate change plan". *The Irish Times* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-15.Carolan, Mary. "Supreme Court to hear appeal over Government's 'flawed' climate change plan". *The Irish Times*. Retrieved 2020-11-15.
16. ↑  "Friends of the Irish Environment v The Government of Ireland & Ors". 2020. Cyrchwyd 16 Tachwedd 2020."Friends of the Irish Environment v The Government of Ireland & Ors". 2020. Retrieved 16 November 2020.
17. ↑  Ryall, Áine. "Supreme Court ruling a turning-point for climate governance in Ireland". *The Irish Times* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-15.
18. ↑  Kenny, David. "Opinion: The Supreme Court's ruling on the government's climate plan is a watershed moment". *TheJournal.ie* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-15.
19. ↑  Boland, Lauren. "Supreme Court finds government climate plan falls "well short"". *TheJournal.ie* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-15.
20. ↑  Keena, Colm. "Court's quashing of climate plan a cause for international embarrassment". *The Irish Times* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-15.
21. ↑  "Supreme Court rules in favour of Climate Case Ireland". *Green News Ireland* (yn Saesneg). 2020-07-31. Cyrchwyd 2020-11-15.
22. 1 2  Ryall, Áine. "Supreme Court ruling a turning-point for climate governance in Ireland". *The Irish Times* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-15.Ryall, Áine. "Supreme Court ruling a turning-point for climate governance in Ireland". *The Irish Times*. Retrieved 2020-11-15.
23. ↑  "Friends of the Irish Environment v. Ireland". *Climate Change Litigation* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-16."Friends of the Irish Environment v. Ireland". *Climate Change Litigation*. Retrieved 2020-11-16.
24. ↑  Kenny, David. "Opinion: The Supreme Court's ruling on the government's climate plan is a watershed moment". *TheJournal.ie* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-15.Kenny, David. "Opinion: The Supreme Court's ruling on the government's climate plan is a watershed moment". *TheJournal.ie*. Retrieved 2020-11-15.
25. ↑  Frost, Rosie (2020-07-31). "Irish citizens win case to force government action on climate change". *living* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-15.
26. ↑  "Climate change: 'Huge' implications to Irish climate case across Europe". *BBC News* (yn Saesneg). 2020-08-01. Cyrchwyd 2020-11-15.
27. ↑  "Los jueces reclaman al gobierno de Irlanda un plan de acción climática más exigente". *La Vanguardia* (yn Sbaeneg). 2020-07-31. Cyrchwyd 2020-11-15.
28. ↑  "Minister Ryan welcomes the judgement of the Supreme Court today in relation to National Mitigation Plan". *www.gov.ie* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-15.
29. ↑  Frost, Rosie (2020-07-31). "Irish citizens win case to force government action on climate change". *living* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-15.Frost, Rosie (2020-07-31). "Irish citizens win case to force government action on climate change". *living*. Retrieved 2020-11-15.
30. ↑  "Supreme Court to hear Climate Case Ireland appeal". *Climate Case Ireland* (yn Saesneg). 2020-02-14. Cyrchwyd 2020-11-15.
31. ↑  "Activists took the Irish govt to court over its national climate plan — and won". *The World from PRX* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-11-15.
32. ↑  "Amidst a climate and biodiversity crisis, hope emerges: Friends of the Irish Environment win historic 'Climate Case Ireland' in the Irish Supreme Court". *Climate Case Ireland* (yn Saesneg). 2020-07-31. Cyrchwyd 2020-11-15.