recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Am leoedd eraill o'r un enw gweler Whittington.*
Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Whittington** (enw Cymraeg hanesyddol: *Y Dref Wen*) Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,592.

Mae’r B5009 yn mynd o De i Ogledd try’r pentref, yn ailymuno â’r A5 ar ei ddwy ben. Mae’r A495 yn mynd trwy’r pentref o’r gorllewin i’r ddwyrain, rhwng Croesoswallt ac Ellesmere. Mae’r rheilffordd o Wrecsam i Amwythig yn mynd trwy’r pentref, ac ar un adeg, roedd gorsaf reilffordd, sef Gorsaf reilffordd Whittington (Lefel Isel). Roedd hefyd Gorsaf reilffordd Whittington (Lefel Uchel) ar Rheilffordd y Cambrian, rhwng Croesoswallt ac Eglwys Wen ond caewyd y lein ym 1965.

Mae’r pentref yn nodedig am Gastell Whittington a’r llyn gerllaw.

* Y llyn a'r pentref o'r castellY llyn a'r pentref o'r castell
* Castell WhittingtonCastell Whittington

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 10 Ebrill 2021
2. ↑  City Population; adalwyd 10 Ebrill 2021
3. ↑  Gwefan disused-stations.org.uk
4. ↑  Gwefan disused-stations.org.uk
5. ↑  "Gwefan y castell". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2022-11-15. Cyrchwyd 2020-04-19.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwarddwr Austen** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwarddwyr Austen) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Garrulax galbanus***; yr enw Saesneg arno yw *Austen’s laughing thrush*. Mae'n perthyn i deulu'r Preblynnod (Lladin: *Timaliidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *G. galbanus*, sef enw'r rhywogaeth.

Genws
-----

Mae'r chwarddwr Austen yn perthyn i'r genws *Garrulax* yn nheulu'r Preblynnod (Lladin: *Timaliidae*). Dyma aelodau eraill y genws:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Chwarddwr cribwyn | Garrulax leucolophus |  |
|
| Chwarddwr talcengoch | Garrulax rufifrons |  |
|
| Chwarddwr torchog bach | Garrulax monileger |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwarddwr Austen** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Pentref yng nghymuned Brymbo, Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Tanyfron** neu **Tan-y-fron**. Saif i'r gogledd-orllewin o dref Wrecsam, ar ochr gogleddol Afon Gwenfro, yn agos i bentref Glanrafon ("Southsea").

Hanes
-----

Datblygodd Tanyfron yn bennaf er mwyn darparu llety i deuluoedd glowyr. Yn 1806, suddwyd siafftiau cyntaf Pwll Glo'r Vron, yn union i'r gorllewin o'r pentref (cymerodd y lofa ei henw o fferm y Vron gerllaw). I gychwyn roedd anheddiad bach o dai glowyr, o'r enw *Vron* (fersiwn Seisnigedig o'r gair Cymraeg *fron*). Yn y 1890au cafodd Vron ei gyfuno â phentref i'r dwyrain, o'r enw Tan-y-fron. Gweithiodd y rhan fwyaf o drigolion y pentref yn y pyllau glo Vron neu Plas Power, neu yng Ngwaith Dur Brymbo gerllaw.

Agorwyd eglwys gysegredig i Sant Alban yn 1897 fel capel anwes i eglwys y plwyf yng Nglanrafon. Roedd dau gapel anghydffurfiol yn yr ardal hefyd, sef *Mynydd Seion* (Wesleaidd, adeiladwyd yn 1896) a *Cana* (Annibynwyr).

Cafodd y lofa ei gwasanaethau gan ddwy reilffordd, cangen Wrecsam a Mwynglawdd y Great Western Railway a changen o Reilffordd Wrecsam, Yr Wyddgrug a Chei Connah. Mae arglawdd yr olaf yn bodoli o hyd fel llwybr troed sy'n cael ei adnabod yn lleol fel "y Lein".

Dioddefodd Glofa'r Vron broblemau ariannol trwy gydol ei hanes ac fe'i caewyd yn y pen draw yn 1930. Ar ddiwedd y 1980au cliriwyd tomenni glo, a adnabyddir yn lleol fel y "Bonc". Ar ol i'r lofa gau, y prif gyflogwr lleol oedd y gwaith dur Brymbo. Yn 1976 ehangodd y gwaith dur ar draws y bryn i Danyfron, ond caeodd o yn 1990 gydag effeithiau economaidd difrifol i'r pentref.

Enwogion
--------

Ganed yn Nhanyfron Harold Tudor (1908-1988), swyddog y Cyngor Prydeinig a gafodd y syniad i gychwyn Eisteddfod Gerddorol Ryngwladol Llangollen.

Y pentref heddiw
----------------

Mae gan Tanyfron ysgol gynradd fach. Mae eglwys Sant Alban wedi'i chau. Cafodd tai newydd ei adeiladu yn y pentref yn y 1990au. Yn 2006, roedd protestiadau pan werthwyd hen gae chwarae'r ysgol ar gyfer datblygiad preswyl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Welcome to Brymbo Community Council". *brymbo.org*. Cyrchwyd 30 Mehefin 2022.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 9 Gorffennaf 2022
3. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
4. 1 2  Welsh Coal Mines, adalwyd 10 Mawrth 2010
5. ↑  D. Rees, *The Industrial Archaeology of Wales* (David & Charles, 1975), t.115
6. ↑  "The Welsh spelling has in recent years been used for the village of Fron; locally it is generally referred to as ' *the* Fron'."
7. ↑  "Residents protest at homes plan", BBC Wales, 12 Mawrth 2006
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tinamŵ coesgoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tinamŵaid coesgoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Crypturellus erythropus***; yr enw Saesneg arno yw *Red-footed tinamou*. Mae'n perthyn i deulu'r Tinamŵaid (Lladin: *Tinamidae*) sydd yn urdd y *Tinamiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. erythropus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r tinamŵ coesgoch yn perthyn i deulu'r Tinamŵaid (Lladin: *Tinamidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Tinamŵ adeingoch | Rhynchotus rufescens |  |
|
| Tinamŵ bron llwydfelen | Nothocercus julius |  |
|
| Tinamŵ bychan | Taoniscus nanus |  |
|
| Tinamŵ cycyllog | Nothocercus nigrocapillus |  |
|
| Tinamŵ'r ucheldir | Nothocercus bonapartei |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tinamŵ coesgoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tinamŵ tataupa** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tinamŵaid tataupa) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Crypturellus tataupa***; yr enw Saesneg arno yw *Tataupa tinamou*. Mae'n perthyn i deulu'r Tinamŵaid (Lladin: *Tinamidae*) sydd yn urdd y *Tinamiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. tataupa*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Caiff ei fagu er mwyn ei hela.

Teulu
-----

Mae'r tinamŵ tataupa yn perthyn i deulu'r Tinamŵaid (Lladin: *Tinamidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Tinamŵ adeingoch | Rhynchotus rufescens |  |
|
| Tinamŵ bron llwydfelen | Nothocercus julius |  |
|
| Tinamŵ bychan | Taoniscus nanus |  |
|
| Tinamŵ cycyllog | Nothocercus nigrocapillus |  |
|
| Tinamŵ'r ucheldir | Nothocercus bonapartei |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tinamŵ tataupa** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Juan Antonio Bardem yw ***Calle Mayor*** a gyhoeddwyd yn 1956. Fe'i cynhyrchwyd gan Cesáreo González yn Ffrainc a Sbaen; y cwmni cynhyrchu oedd Suevia Films. Lleolwyd y stori yn Sbaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a Ffrangeg a hynny gan Juan Antonio Bardem a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Joseph Kosma ac Isidro Maiztegui. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Matilde Muñoz Sampedro, José Calvo, Lila Kedrova, Betsy Blair, José Suárez, Dora Doll, Manuel Alexandre, Luis Peña Illescas, Manuel Guitián, René Blancard, Yves Massard, Julia Delgado Caro, Josefina Serratosa, Pilar Gómez Ferrer a José Prada. Mae'r ffilm *Calle Mayor* yn 98 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1956. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Searchers* sy’n ffilm bropoganda gwrth-frodorion America gan y cowbois gwyn, gan y cyfarwyddwr ffilm John Ford. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd. 
Michel Kelber oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Juan Antonio Bardem ar 2 Mehefin 1922 ym Madrid a bu farw yn yr un ardal ar 8 Awst 1930. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1951 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yng Ngholegio del Pilar.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Juan Antonio Bardem nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| A Las Cinco De La Tarde |  | Sbaen | 1961-05-16 |
| Calle Mayor |  | FfraincSbaen | 1956-01-01 |
| *Comedians* |  | Sbaenyr Ariannin | 1954-01-01 |
| El Joven Picasso |  | Sbaen | 1993-01-01 |
| Esa Pareja Feliz |  | Sbaen | 1951-01-01 |
| La Isla Misteriosa y El Capitán Nemo |  | yr EidalFfrainc | 1973-01-01 |
| Los Pianos Mecánicos |  | Ffraincyr EidalSbaenyr Almaen | 1965-01-01 |
| Muerte De Un Ciclista |  | Sbaenyr Eidal | 1955-01-01 |
| Siete Dias De Enero |  | Ffrainc | 1979-01-01 |
| *Vengeance* |  | Sbaenyr Eidal | 1958-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Pucciniastraceae* yw'r **Cawod goch briger gwener** (Lladin: ***Hyalopsora adianti-capilli-veneris***; Saesneg: *Maidenhair Rust*). 'Y Gwir-Rydau' yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Lluosog y gair 'Rhwd' yw rhydau, gair sy'n cyfeirio at liw'r ffyngau yn y grwp yma. Mae'r teulu *Pucciniastraceae* yn gorwedd o fewn urdd y Pucciniales.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Pucciniastraceae
-----------------------------------------

Mae gan **Cawod goch briger gwener** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Milesia lygodii* | Milesia lygodii |  |
|
| *Milesia macrosperma* | Milesia macrosperma |  |
|
| *Milesia magellanica* | Milesia magellanica |  |
|
| *Milesia marginalis* | Milesia marginalis |  |
|
| *Milesia mayoriana* | Milesia mayoriana |  |
|
| *Milesia mirabilis* | Milesia mirabilis |  |
|
| *Milesia murariae* | Milesia murariae |  |
|
| *Milesia nervisequa* | Milesia nervisequa |  |
|
| *Milesia osmundae* | Milesia osmundae |  |
|
| *Milesia philippinensis* | Milesia philippinensis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Cawod goch briger gwener** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Cynffon sidan y cedrwydd** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: cynffonnau sidan y cedrwydd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Bombycilla cedrorum***; yr enw Saesneg arno yw *Cedar waxwing*. Mae'n perthyn i deulu'r Cynffonau sidan (Lladin: *Bombycillidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain, ond nid yng Nghymru.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *B. cedrorum*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America a Gogledd America.

Teulu
-----

Mae'r cynffon sidan y cedrwydd yn perthyn i deulu'r Cynffonau sidan (Lladin: *Bombycillidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cynffon Sidan Japan | Bombycilla japonica |  |
|
| Cynffon sidan | Bombycilla garrulus |  |
|
| Cynffon sidan y cedrwydd | Bombycilla cedrorum |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Cynffon sidan y cedrwydd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Grope Lane, Amwythig.
Yn yr Oesoedd Canol yn Lloegr, roedd **Gropecunt Lane** yn enw stryd Saesneg sy'n cyfeirio at y ffaith fod puteindra yn cael ei ymarfer yno. Ar un adeg roedd yn enw cyffredin yn nhrefi a dinasoedd Lloegr (ceir un enghraifft o ddinas Dulyn yn Iwerddon hefyd).

Geirdarddiad
------------

Mae amrywiadau ar yr enw yn cynnwys "Gropecunte", "Gropecountelane", "Gropecontelane", a "Groppecountelane". Yn y rhan fwyaf o enghreifftiau ymddengys fod yr enw yn gyfuniad o'r geiriau Saesneg "*grope*" ('ymbalfalu, teimlo ei ffordd') a "*cunt*" ('cont'). Daw'r enghraifft gynharaf o ddefnyddio'r gair *grope* i gyfeiriad at gyffyrddio'n rhywiol o 1380 ac mae *cunt* yn enw Saesneg Canol adnabyddus am organau rhyw merch. Yn nes ymlaen lledneiswyd yr enw gan amlaf gan ei droi'n enwau fel 'Grape Lane'

Hanes
-----

Cofnodir yr enghraifft gynharaf mewn dogfen o 1230 am stryd ""Gropecuntlane" yn Llundain. Hefyd yn Llundain, roedd lonydd o'r un enw yn Southwark, Smithfield, Shoreditch, Clerkenwell a San Steffan. O gwmpas Lloegr ceir enghreifftiau cynnar eraill o Amwythig, Rhydychen, Southampton, Henffordd, Reading a Worcester, i gyd gyda'u "Grope Lane" yng nghanol y dref; ac roedd "Gropecunt Lane" i'w cael yn Newcastle a Bryste.

Lleoliadau amlwg oedd yr rhain, yn agos i'r prif farchnadoedd lle byddai digon o gwsmeriaid ar gael.

Ceir un enghraifft o "Gropecunt Lane" o Ddulyn, ond does dim enghreifftiau o'r Alban nac o Gymru chwaith: yn achos Cymru, Cymraeg oedd iaith pawb bron a bychain iawn oedd y bwrdeistrefi Seisnigaidd mewn cymhariaeth â threfi dros Glawdd Offa.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "*Oxford English Dictionary*, d.g. *grope*, *cunt*". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2006-06-25. Cyrchwyd 2009-04-14.
2. ↑  "*Oxford English Dictionary*, d.g. *cunt*". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2006-06-25. Cyrchwyd 2009-04-14.

Gweler hefyd
------------

* Ardal golau coch
Tref a phorthladd yn Oblast Leningrad yng ngogledd-orllewin Rwsia yw **Vyborg**. Saif ar Fae Vyborg yng Ngwlff y Ffindir, yng Nghuldir Carelia. Lleolir rhyw 70 milltir i ogledd-orllewin St Petersburg, nid nepell o'r ffin â'r Ffindir.

Anheddwyd yr ardal ers y 12g, a chodwyd caer Viborg ar y safle gan luoedd Sweden ym 1293, wedi iddynt feddiannu Carelia yn Nhrydedd Groesgad y Swediaid. Cipiwyd y gaer gan fyddin Pedr I, tsar Rwsia, ym 1710 yn ystod Rhyfel Mawr y Gogledd. Daeth dan reolaeth y Ffindir ym 1918, a fe'i ailenwyd yn Viipuri. Cafodd ei ildio i'r Undeb Sofietaidd ym 1940 yn sgil Rhyfel y Gaeaf. Er i luoedd y Ffindir a'r Almaen feddiannu'r dref o 1941 i 1944, dychwelodd i reolaeth y Sofietiaid, ac wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd cafodd ei ail-adeiladu.

Mae Vyborg yn borthladd pwysig ar gyfer pysgota, ac hefyd yn meddu ar sawl iard i drwsio llongau. Mae diwydiannau eraill y dref yn cynnwys y felin lifio, gwneud dodrefn, a gweithgynhyrchu peiriannau ac offer trydanol. Denir hefyd dwristiaid gan draethau ac iechydfeydd Vyborg.

Gostyngodd y boblogaeth o 81,000 ym 1989 i 78,000 yn 2006.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "Vyborg", *The Columbia Encyclopedia*. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 22 Hydref 2023.
2. ↑  (Saesneg) Vyborg. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 22 Hydref 2023.
Ffilm ddrama sy'n dilyn hynt a helynt grwp o ffrindiau gan y cyfarwyddwr Fabio Resinaro yw ***Appunti Di Un Venditore Di Donne*** a gyhoeddwyd yn 2021. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Appunti di un venditore di donne*** ac fe'i cynhyrchwyd gan Luca Barbareschi yn yr Eidal. Lleolwyd y stori yn Milan. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Fabio Resinaro. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Miriam Dalmazio a Mario Sgueglia. Mae'r ffilm *Appunti Di Un Venditore Di Donne (Ffilm)* yn 125 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2021. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Spider-Man: No Way Home* sef ffilm ffantasi gan y cyfarwyddwr ffilm Jon Watts. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, *Appunti di un venditore di donne*, sef gwaith llenyddol gan yr awdur Giorgio Faletti a gyhoeddwyd yn 2010.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Fabio Resinaro ar 1 Ionawr 1980 ym Milan.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Fabio Resinaro nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| Appunti Di Un Venditore Di Donne |  | yr Eidal | 2021-06-25 |
| Dolceroma |  | yr Eidal | 2019-01-01 |
| *Ero in guerra ma non lo sapevo* |  | yr Eidal | 2022-01-24 |
| *Il grande gioco* |  | yr Eidal |  |
| Mine |  | SbaenUnol Daleithiau Americayr Eidal | 2016-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Llyfrgellydd a hanesydd oedd **Thomas Shankland** (14 Hydref 1858 – 20 Chwefror 1927). Roedd yn frodor o Sanclêr, Sir Gaerfyrddin. Daeth yn adanbyddus am ei waith fel llyfrgellydd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, ac am ei ddiddordeb fel hanesydd ym mudiadau crefyddol yr 17g a'r 18g, yn enwedig y mudiadau Anghydffurfiol a'r Methodistiaid cynnar.

Ar ôl treulio cyfnod fel gweinidog gyda'r Annibynwyr yn Y Rhyl a'r Wyddgrug, cafodd ei apwyntio'n llyfrgellydd cynorthwyol yn Llyfrgell Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym 1905. Mawr fu cyfraniad Shankland i dwf y llyfrgell ac enwir un o'r stafelloedd yno er ei anrhydedd. Yn rhyfedd ddigon, er i nifer o bobl ei adnabod fel "Llyfrgellydd Coleg y Prifysgol", arosodd yn llyfrgellydd cynorthwyol ar hyd ei yrfa

Un o ddisgyblion Shankland oedd yr hanesydd Thomas Richards, a chafodd annogaeth a chefnogaeth ymarferol ganddo i astudio gwaith y Piwritaniaid yng Nghymru. Cyhoeddodd Shankland ei hun sawl erthygl a chyfrol ar arweinwyr crefyddol yr 17g, yn cynnwys John Miles (John Myles), Stephen Hughes a John ap John.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thomas Richards, *Rhwng y Silffoedd* (Gwasg Gee, 1978).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Hericiaceae* yw'r **Pigau cwrel** (Lladin: ***Hericium coralloides***; Saesneg: *Coral Tooth*). Y Pigau yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Casgliad o bigau yw'r ffwng, o ran siap, ac wrth iddynt heneiddio, maent yn troi'n frown ac yn fregus. Mae'r teulu *Hericiaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Russulales.

Mae'r rhywogaeth hon o ffwng i'w chael yn Ewrop. 

Lliw sborau'r fadarchen hon yw gwyn.

 O ran siâp, disgrifir y capan, neu gap y fadarchen fel un heb gapan.

 Gelwir y rhan oddi tan y capan yn hadbilen (neu'n 'hymeniwm') a cheir sawl math: arwyneb llyfn, tegyll, chwarennau (tyllau bychan), rhychau ayb; mae gan y fadarchen hon yr hyn a elwir yn: teeth.

 O ran y broses o gymeryd maeth, fe'i disgrifir fel arfilyn.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Hericiaceae
------------------------------------

Mae gan **Pigau cwrel** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Dryodon nodulosus* | Dryodon nodulosus |  |
|
| *Dryodon opalinus* | Dryodon opalinus |  |
|
| *Dryodon prolifer* | Dryodon prolifer |  |
|
| *Dryodon pulcherrimus* | Dryodon pulcherrimus |  |
|
| *Dryodon schiedermayeri* | Dryodon schiedermayeri |  |
|
| *Dryodon setosus* | Dryodon setosus |  |
|
| *Dryodon squalinus* | Dryodon squalinus |  |
|
| *Dryodon subcarnaceus* | Dryodon subcarnaceus |  |
|
| *Dryodon suberis* | Dryodon suberis |  |
|
| *Pseudowrightoporia dominicana* | Pseudowrightoporia dominicana |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Pigau cwrel** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Salem** |

Darlun a baentiwyd gan Sydney Curnow Vosper ym 1908 yw ***Salem***. Rhoddwyd y teitl Salem ar y llun gan mai golygfa o Gapel Salem, ym Mhentre Gwynfryn ydyw – tua milltir i'r dwyrain o Lanbedr wrth gymer Afon Artro ac Afon Cwmnantcol.

Mae'n ddarlun gan Sydney Curnow Vosper RWS, RWA (29 Hydref 1866 – 10 Gorffennaf 1942) o Siân Owen (1837–1927) o Dy’n-y-fawnog yn eistedd yn y capel yn ei siôl Gymreig. Cred rhai eu bod yn medru gweld llun y Diafol ym mhlygiadau'r siôl. Mae paentiad *Capel Salem* i'w gweld heddiw yn Oriel Gelf yr Arglwyddes Lever (*Lady Lever Art Gallery*) yn Port Sunlight, Cilgwri, Lloegr.

Daeth y llun yn boblogaidd oherwydd y cysylltiad â sebon. Prynwyd y llun yn 1909 gan y diwydiannwr William Hesketh Lever am 100 gini. Defnyddiwyd y llun i hyrwyddo *"Sunlight Soap"*. Daeth tocyn bychan am ddim gyda phob bar o sebon a gellid cyfnewid y tocynnau hyn am gopi o'r llun iawn ac effaith hyn, wrth gwrs, oedd i lawer iawn o gartrefi dderbyn copi o'r llun – y llun cyntaf yn y rhan fwyaf o gartrefi.

Ail fersiwn
-----------

Yn 1988 datgelodd rhaglen gylchgrawn S4C *Hel Straeon* fod fersiwn ychydig yn wahanol o'r llun yn bodoli, a beintiwyd ar gyfer brawd-yng-nghyfraith yr artist, Frank Treharne James. Roedd James wedi dotio ar y llun ac erfynodd i'r arlunydd baentio copi manwl iddo. Nid yw'r llun yn copi perffaith am fod rhai amrywiadau - nid oes cloc na rheilen ar gyfer cotiau a mae un cymeriad ar goll. Dilyswyd y fersiwn yma o'r llun gan awdurdod ar luniau Cymreig, Peter Lord. Roedd y llun yn berchen i un o ddisgynyddion Frank James ac fe'i arddangoswyd am ychydig yng Nghastell Cyfarthfa yn 2002.

Yn Medi 2019 roedd bwriad i werthu'r ail lun yma. Roedd cwmni Rogers Jones & Co am gynnwys y llun mewn ocsiwn yng Nghaerdydd ar 19 Hydref gydag amcan bris wedi ei osod rhwng £40,000 a £60,000. Er hynny, cyhoeddwyd ar 10 Hydref 2019 fod Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi prynu'r llun "ar ran y genedl" er bod manylion y cytundeb yn parhau yn breifat.

Capel Salem fel ag y mae heddiw (2010)

Pareidolia
----------

Mae'r gred bod modd gweld y diafol yn y clogyn ac ellyll yn sipio drwy'r ffenestr, o bosib, yn un o’r enghreifftiau mwyaf eiconig o pareidolia Cymreig.

Gweler hefyd
------------

* Y Diafol yng Nghymru
* Pareidolia

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig* (2008), s.v. "Salem"
2. ↑  Gower, Jon (23 May 2002). "Salem exhibition visits castle". BBC.co.uk. Cyrchwyd 16 Hydref 2010.
3. ↑  "Salem (1908)". *National Museums Liverpool*.
4. ↑  *Wyddoch chi fod yna ail Salem?*  , BBC Cymru Fyw, 5 Ebrill 2019.  Cyrchwyd ar 10 Hydref 2019.
5. ↑  *Llyfrgell Genedlaethol yn prynu llun eiconig Salem*  , BBC News, 10 Hydref 2019.
6. ↑  *Llun ‘Salem’ wedi ei brynu gan y Llyfrgell Genedlaethol*  , Golwg360, 10 Hydref 2019.

Darllen pellach
---------------

* Tal Williams, *Salem: Y Llun a'r Llan / Painting and Chapel* (Cyhoeddiadau'r Barddas, 1991)
Llyfr cofiant *Wel Dyma Fo*
Actor a diddanwr o Gymro oedd **Charles Williams** (8 Medi 1915 – 19 Chwefror 1990). Cafodd yrfa hir ar lwyfan, radio a theledu ond efallai ei fod yn fwyaf adnabyddus am chwarae'r cymeriad Harri Parri ar *Pobol y Cwm*.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Charles Williams mewn tyddyn bach o'r enw Penffordd ym Modffordd, Ynys Môn. Gadawodd yr ysgol yn 13 mlwydd oed ac aeth i weithio fel gwas ffarm ar ffermydd lleol. Drwy gydol ei yrfa, bu'n gweithio ar y tir yn achlysurol er mwyn ennill arian ychwanegol.

Gyrfa
-----

Cychwynnodd ei brofiad o actio drwy gynhyrchu a pherfformio mewn dramâu capel. Gwelodd Cynan ef yn perfformio mewn eisteddfod ac awgrymodd y byddai'n berffaith ar gyfer rhan William Jones yn nramâu PH Burton yn Llundain. Er bod nifer wedi ymgeisio, cafodd Charles y rhan. Wedi hynny cafodd waith gyda Chwmni Theatr Cymru, gyda Cynan yn cynhyrchu a Charles yn chwarae'r prif rannau.

Dechreuodd ei yrfa radio yn y 1940au gyda'r BBC a gwnaeth ei enw ar raglen boblogaidd y *Noson Lawen* a ddarlledid o Neuadd y Penrhyn, Bangor dan gyfarwyddiaeth Sam Jones.

Ymddangosodd hefyd yn yr Archers am tua saith mlynedd, yn actio'r ffermwr Haydn Evans gyda John Ogwen yn chwarae rhan ei fab.

Cychwynnodd yr opera sebon *Pobol y Cwm* yn 1974 a Charles ynganodd y geiriau cyntaf ar y gyfres wrth i'w gymeriad Harri Parri gyfarch Magi Post (Harriet Lewis) gyda "Bore da, Maggie Mathias".

Un o'i hoff gymeriadau i chwarae oedd y ffermwr yn nrama S4C *Hufen a Moch Bach*, addasiad teledu o'r llyfr o'r un enw, gan y Parchedig Harri Parri.

Bywyd personol
--------------

Roedd yn ddyn crefyddol ac yn aelod ffyddlon o Gapel Methodistaidd y Gad, Bodffordd, cyn gadael ac ymuno â'r Annibynwyr yng nghapel Sardis. Er y bu'n gweithio am gyfnodau hir yng Nghaerdydd, roedd ei gartref o hyd ym Modffordd. Roedd yn briod a Jini, a magodd chwech o blant mewn tŷ cyngor yno.

Cyhoeddodd ei gofiant *Wel Dyma Fo* yn 1983. Un o'i feibion yw'r diddanwr Idris Charles a ysgrifennodd gofiant i'w dad, *Charles - Cofio'r Dyn a'i Ddigrifwch*, yn 2015.

Bu farw yn 75 mlwydd oed ac mae wedi'i gladdu yn Eglwys y Plwyf, Bodffordd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Medi 8fed 1915 y ganwyd fy nhad Charles Williams, heddiw yw diwrnod y canmlwyddiant. Bu'n diddanu Cymry am 60 mlynedd. Idris Charles (8 Medi 2015). Adalwyd ar 24 Ebrill 2018.
2. ↑   Charles Williams. BBC Cymru. Adalwyd ar 24 Ebrill 2018.

Dolenni allanol
---------------

* Charles Williams ar wefan Internet Movie Database

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 60517631
* LCCN: n85147642

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Haulangel gyddf-oren** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: haulangylion gyddf-oren) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Heliangelus mavors***; yr enw Saesneg arno yw *Orange-throated sunangel*. Mae'n perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: *Trochilidae*) sydd yn urdd y *Apodiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *H. mavors*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r haulangel gyddf-oren yn perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: *Trochilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Q83015764 | Paraclaravis mondetoura |  |
|
| Turtur ddaear adeinresog | Paraclaravis geoffroyi |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Haulangel gyddf-oren** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tinamŵ unlliw** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tinamŵaid unlliw) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Crypturellus cinereus***; yr enw Saesneg arno yw *Cinereous tinamou*. Mae'n perthyn i deulu'r Tinamŵaid (Lladin: *Tinamidae*) sydd yn urdd y *Tinamiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. cinereus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Caiff ei fagu er mwyn ei hela.

Teulu
-----

Mae'r tinamŵ unlliw yn perthyn i deulu'r Tinamŵaid (Lladin: *Tinamidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Tinamŵ adeingoch | Rhynchotus rufescens |  |
|
| Tinamŵ bron llwydfelen | Nothocercus julius |  |
|
| Tinamŵ bychan | Taoniscus nanus |  |
|
| Tinamŵ cycyllog | Nothocercus nigrocapillus |  |
|
| Tinamŵ'r ucheldir | Nothocercus bonapartei |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tinamŵ unlliw** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Emrallt tingoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: emralltau tingoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Amazilia tobaci***; yr enw Saesneg arno yw *Copper-rumped hummingbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: *Trochilidae*) sydd yn urdd y *Apodiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. tobaci*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America a Gogledd America.

Gall fwyta neithdar o fewn blodau, ac wrth ymestyn i'w gyrraedd, mae'n rwbio'n erbyn y paill ac yn ei gario i flodyn arall gan ei ffrwythloni.

Teulu
-----

Mae'r emrallt tingoch yn perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: *Trochilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Q83015764 | Paraclaravis mondetoura |  |
|
| Turtur ddaear adeinresog | Paraclaravis geoffroyi |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Emrallt tingoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Actores, awdures ac athrawes yw **Marged Esli Charles-Williams** a adnabyddir fel **Marged Esli** (ganwyd Mawrth 1949). Mae'n adnabyddus am chwarae'r cymeriad Nansi Furlong yn yr opera sebon *Pobol y Cwm*.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Magwyd Marged ar Sir Fôn ac aeth i Ysgol Llandrygarn ac Ysgol Gyfun Llangefni. Roedd ei thad yn swyddog yn y fyddin a roedd ei mam yn gweithio ar fferm y teulu. Ei thaid (ochr ei mam) oedd Esli Hughes, a'i thaid (ochr ei thad) oedd y pregethwr Thomas Charles Williams.

Yn blentyn bu'n adrodd mewn eisteddfodau a dysgodd chwarae'r piano i radd 8. Aeth i wneud cwrs actio yng Ngholeg y Normal, Bangor. Cafodd gyfle i ymuno gyda Cwmni Theatr Cymru ar gynllun hyfforddi.

Gyrfa
-----

Pan ymunodd ag Equity nid oedd yn bosib iddo ddefnyddio ei enw llawn, felly defnyddiodd yr enw Marged Esli.

Yn yr 1970au cychwynodd weithio ar nifer o raglenni plant BBC Cymru. Cyfansoddodd dros 200 o ganeuon ar gyfer y rhaglen *Bys a Bawd*. Yn 1975 hi a Hywel Gwynfryn oedd cyflwynwyr cyntaf y rhaglen gylchgrawn *Bilidowcar*

Ymunodd â *Pobol y Cwm* fel y cymeriad Nansi Furlong gan adael y gyfres ar ddiwedd y 1980au. Dychwelodd ei chymeriad yn 2010.

Yn 2023, ysgrifenodd ei hunangofiant, gyda'r teitl "Ro'n i'n arfer bod yn rhywun", cyhoeddwyd gan Gwasg y Bwthyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   Beti a'i Phobol. BBC Cymru (11 Ebrill 2011).
2. ↑   MARGED ESLI. Cinelgabran. Adalwyd ar 25 Ebrill 2018.
3. ↑  Esli, Marged (2023). *Ro'n i'n arfer bod yn rhywun*. Caernarfon: Gwasg y Bwthyn. ISBN 978-1-913996-80-2.

Dolenni allanol
---------------

* Marged Esli ar wefan Internet Movie Database
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Copog Madagasgar** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: copogion Madagasgar) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Upupa marginata***; yr enw Saesneg arno yw *Madagascar hoopoe*. Mae'n perthyn i deulu'r Upupidae (Lladin: *Upupidae*) sydd yn urdd y *Coraciiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *U. marginata*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r copog Madagasgar yn perthyn i deulu'r Upupidae (Lladin: *Upupidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Copog Affrica | Upupa epops |  |
|
| Copog Madagasgar | Upupa marginata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Copog Madagasgar** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Garan gwyn Siberia** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: garanod gwyn Siberia) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Grus leucogeranus***; yr enw Saesneg arno yw *Great white crane*. Mae'n perthyn i deulu'r garanod (Lladin: *Gruidae*) sydd yn urdd y *Gruiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *G. leucogeranus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r garan gwyn Siberia yn perthyn i deulu'r garanod (Lladin: *Gruidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Brolga | Grus rubicunda |  |
|
| Bugeranus carunculatus | Bugeranus carunculatus |  |
|
| Garan Manshwria | Grus japonensis |  |
|
| Garan coronog | Balearica pavonina |  |
|
| Garan coronog y De | Balearica regulorum |  |
|
| Garan cycyllog | Grus monacha |  |
|
| Garan glas | Anthropoides paradiseus |  |
|
| Garan gyddfddu | Grus nigricollis |  |
|
| Garan mursenaidd | Anthropoides virgo |  |
|
| Garan twyni | Grus canadensis |  |
|
| Garan ubanol | Grus americana |  |
|
| Grus grus | Grus grus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Garan gwyn Siberia** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae ***Cofiant Y Diweddar Barch James Davies***, Gan Y Parch. G. Griffiths, Cincinnati, Ohio yn gofiant i'r Parchedig James Davies a gyhoeddwyd gan T. J. Griffiths, Argraffydd, Utica, Talaith Efrog Newydd ym 1875.

Cefndir
-------

Mae'r gyfrol yn adrodd hanes y Parchedig James Davies (1 Ionawr, 1796 – 11 Ebrill 1873), gweinidog Annibynnol a anwyd yn Nhroed-rhiw-dalar, Sir Frycheiniog.

Cynnwys
-------

Mae'r cofiant yn sôn am hanes ei fywyd fel gweinidog Annibynnol yn Sir Drefaldwyn cyn iddo symud i fyw a gweinidogaethu yn Unol Daleithiau'r America. Ei yrfa yn yr UDA a'i farwolaeth yno.

Penodau
-------

Maer gyfrol yn gynnwys y penodau canlynol:

* At y Darllenydd
* Rhaglith
* Cofiant
* Englynion Coffadwriaethol
* Pregethau
* Amlinelliad o'i Brif Weddnodau
* Adgofion Personol am Dano
* Adgofion Brodyr Eraill am Dano
* Ysgubau o Loffion Difyrus am Dano
* Penillion Coffadwriaethol
* English Department
* Cawellaid o Fan Saethau ei Fwa
* Pynciau Ysgol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffiths, T J (1875). *Cofiant y Diweddar Barch James Davies*. Utica.
Dyma **restr o wledydd a ddaeth yn annibynnol oddi wrth Sbaen**, ac a nodir ar y map isod. Daeth y gwledydd hyn yn annibynnol dros ystod eang o amser, gan gychwyn yn y 17g (Portiwgal).

Gorsegynodd Teyrnas Castilla (Sbaen heddiw) nifer o wledydd gyda'r nod o ymgyfoethogi, gwneud arian a chymeryd y brodorion yn gaethweision. Er mwyn cyflawni hyn, danfonwyd llond llongau o filwyr o Sbaen er mwyn gorchyfygu'n filwrol y gwledydd hynny - gyda'r rhan fwyaf ohonynt yng Nghyfandir America. Yn 1597 collodd Coron Sbaen yr Iseldiroedd ac yn 1640 torrodd Portiwgal yn rhydd oddi wrthi wedi 47 mlynedd dan faner Felipe II, brenin Sbaen. Cododd ton arall o wledydd a oedd yn dymuno troi cefn ar Sbaen, yn dilyn Brwydr Trafalgar; oherwydd dylanwad Gwlad y Basg ar ymgyrchwyr Feneswela, torrodd hithau'n rhydd oddi wrth Sbaen a chafodd hyn effaith domino ar wledydd eraill yn Ne America a ymunodd i frwydro dros eu hannibyniaeth, a hynny'n llwyddiannus. Y prif ddylanwad oedd Simon Bolivar.

Yn y 19g gwelwyd Ciwba, Pwerto Rico a'r Philipinau hefyd yn datgan eu hannibyniaeth a rhoddodd yUnol daleithiau'r America sel ei fendith ar hyn. Ers y 1950au collodd Sbaen diroedd yn Affrica, gan gynnwys Gini Gyhydeddol a Gorllewin y Sahara, ond daliodd ei gafael ar handes o dir yma ac acw, gan gynnwys Ceuta a Melilla.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybedog sidanaidd gloyw** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybedogion sidanaidd gloywon) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Phainopepla nitens***; yr enw Saesneg arno yw *Phainopepla*. Mae'n perthyn i deulu'r Cynffonau sidan (Lladin: *Bombycillidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. nitens*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.

Teulu
-----

Mae'r gwybedog sidanaidd gloyw yn perthyn i deulu'r Cynffonau sidan (Lladin: *Bombycillidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cynffon Sidan Japan | Bombycilla japonica |  |
|
| Cynffon sidan | Bombycilla garrulus |  |
|
| Cynffon sidan y cedrwydd | Bombycilla cedrorum |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybedog sidanaidd gloyw** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Ffilm wyddonias gan y cyfarwyddwr Carl Bessai yw ***Repeaters*** a gyhoeddwyd yn 2010. Fe’i cynhyrchwyd yng Nghanada. Cafodd ei ffilmio yn British Columbia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Jeff Danna. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Amanda Crew a Dustin Milligan. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2010. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Inception* sef ffilm wyddonias
llawn cyffro ac antur gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Carl Bessai ar 1 Ionawr 1966 yn Edmonton.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 20% (Rotten Tomatoes)
* 4.2/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Carl Bessai nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 13 Gorffennaf 2016.
2. 1 2  "Repeaters". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 9 Hydref 2021.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tinamŵ coeslwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tinamŵaid coeslwyd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Crypturellus duidae***; yr enw Saesneg arno yw *Grey-legged tinamou*. Mae'n perthyn i deulu'r Tinamŵaid (Lladin: *Tinamidae*) sydd yn urdd y *Tinamiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. duidae*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Caiff ei fagu er mwyn ei hela. Ni all hedfan, er fod ganddo adenydd.

Teulu
-----

Mae'r tinamŵ coeslwyd yn perthyn i deulu'r Tinamŵaid (Lladin: *Tinamidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Tinamŵ adeingoch | Rhynchotus rufescens |  |
|
| Tinamŵ bron llwydfelen | Nothocercus julius |  |
|
| Tinamŵ bychan | Taoniscus nanus |  |
|
| Tinamŵ cycyllog | Nothocercus nigrocapillus |  |
|
| Tinamŵ'r ucheldir | Nothocercus bonapartei |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tinamŵ coeslwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Tomwellt wrth wraidd coedenTomwellt wrth wraidd coeden
Mae **tomwellt** (Saesneg: *mulch*) yn enw ar ddeunydd organig a roir ar bridd ac wrth wraidd neu foncyff planhigion er mwyn gwella a diogelu'r pridd oddi tano a gwella a hirhau bywyd tyfu a ffrywthnlon y planhigyn sy'n ganolbwynt i'r tomwellt. Mae'n hen arfer amaethyddol a geir sawl gwahanol ffurf arni gyda thechnoleg a hefyd mewn modd paramaethyddol.

Pwrpas Tomwellt
---------------

* Arbed y pridd rhag ei erydu gan wynt neu ormod o ddŵr neu ddiffyg dŵr/sychder
* Rheoli a chymhedroli tymheredd y ddaear - cynyddu pan fydd tymheredd yn oer, lleihau pan fydd yr haul yn gras
* Rheoli ac arbed y planhigyn targed rhag tŵf a lledaeniad chwyn a nacáu gallu y chwyn i egino
* Arbed y planhigyn targed rhag mynd yn frwnt wrth gyffwrdd â phridd
* Lleihau anweddiad ac amddiffyn dad-hydriad
* Cynyddu ffrwythlondeb y pridd

Denydd a ddefnyddir fel Tomwellt
--------------------------------

Gellir defnyddio amrywiaeth o ddeunydd **organig** neu fwy neu lai unrhyw beth. Y deunydd mwyaf defnyddiol yw: 

dail, gwellt, blawd llif, gwlân, tail, gwrtaith/compost, sglodion pren, plisgyn coed, mawn, papur, cardbord etc.
Gellir hefyd ddefnyddio deunydd **diwydiannol** a ddefnyddir ar ffermydd amaethyddol ffrwythau a llysiau maint masnachol yn aml: 

plastig (polywrethan, finyl polychlorid, mathau eraill o blastig), blancedi thermal.

Tomwellt ar gyfer Adferiad Tir Crin
-----------------------------------

Bydd lladmeryddion dulliau amaethu paramaethu a defnyddio dŵr yn ddarbodus, fel Geoff Lawton a Neal Spackman yn tanlinellu rhan greiddiol tomwelltu ar gyfer gwella tir (a thir heli yn arbennig) sydd wedi dirywio o ganlyniad i or-bori, sychder a cham-reoli. Nodant ei fod yn ffordd rhad, ecolegol a hunangynhaliol o wella cnwd yr amaethwr a hynny heb ddefnyddio chwynladdwyr na defnyddio cemegion. Byddant yn gwneud defnydd o domwellt wedi eidaenu mewn swêl.

Gwneir defnydd o lenyddiaeth yr Almaenes, Gertrud Franck a'i llyfr *Companion Planting: Successful Gardening the Organig Way*

Oriel
-----

* Tomwellt wrth wraidd coeden gnau cocoTomwellt wrth wraidd coeden gnau coco
* Tomwellt o ddail pinwydd o gylch coedTomwellt o ddail pinwydd o gylch coed
* Tomwellt o bren mâlTomwellt o bren mâl
* Cyperus rotundus yn tyfu drwy domwellt plastigCyperus rotundus yn tyfu drwy domwellt plastig
* plastig yn cael ei ddefnyddio fel tomwellt i dyfu xiliplastig yn cael ei ddefnyddio fel tomwellt i dyfu xili
* Tractor gydag offer creu a gwasgaru tomwelltTractor gydag offer creu a gwasgaru tomwellt
* Tomwellta, gollwng tomwellt dros dir llosgTomwellta, gollwng tomwellt dros dir llosg

Dolenni
-------

* Fideo Benefits of Mulching

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-09-18. Cyrchwyd 2018-12-25.
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑