Roedd **John Thomas Rees** (14 Tachwedd, 1857 –14 Hydref, 1949) yn gerddor, cyfansoddwr ac athro cerddoriaeth Cymreig.

Cefndir
-------

Ganwyd Rees yn Llwynbedw, ger Cwmgïedd, Sir Frycheiniog yn fab hynaf Thomas Rees, glöwr, a Hannah (née Morgan) ei wraig. Cafodd ei fedyddio yn John Morgan Rees, ond ffeiriodd yr enw canol Morgan am Thomas, enw ei dad, i osgoi drysu rhyngddo ef a chydweithiwr iddo o'r enw John Morgan. Bu farw ei fam pan oedd tua 5 mlwydd oed a chafodd ei fagu gan rieni ei fam ar fferm Llwynbedw, Ystradgynlais.

Glöwr
-----

Yn naw mlwydd oed aeth Rees i weithio ym maes glo'r Rhondda gyda'i dad. Bu bron iddo golli ei fywyd pan gafodd ei ddal lawr ar reiliau'r wagenni, gyda choes wedi'i dorri, wedi i lo disgyn o nenfwd y pwll. Erbyn 1876 roedd wedi symud o byllau'r Rhondda i weithio mewn pwll yng Nghwmaman.

Cerddor
-------

Tra yn fachgen yng Nghwmgïedd mynychodd Rees ddosbarthiadau tonic sol-ffa Phylip Thomas. Wedi profi'n fedrus yn y maes dechreuodd cynnal ei ddosbarthiadau ei hun a bu'r arweinydd Daniel Protheroe ymysg ei ddisgyblion. Wedi symud i Gwmaman dechreuodd cynnal dosbarth sol-ffa yn Soar, capel Methodistiaid y pentref.

Yn ei gyfnod yng Nghwmaman enillodd Tystysgrif Uwch y Coleg Sol-ffa a chafodd peth lwyddiant eisteddfodol, arweiniodd hyn at godi tysteb leol er mwyn iddo gael mynychu Prifysgol Aberystwyth i gael hyfforddiant cerddorol pellach o dan Joseph Parry. Aeth Rees i Emporia, Kansas am flwyddyn ym 1882 i barhau a'i addysg gerddorol. Enillodd gradd Mus. Bac. fel myfyriwr allanol o Brifysgol Toronto ym 1889 .

Capel y Garn, Pen-y-garn
I ategu at ei incwm bu'n cynnal dosbarthiadau cerddorol yng Nghapel y Garn, Pen-y-garn, wedi ei gymeradwyo ar gyfer y swydd gan gerddor arall o Sir Frycheiniog David Jenkins, Mus. Bac.

Wedi dychwelyd i Gymru o Kansas cafodd swydd yn dysgu cerddoriaeth i oedolion yn Aberystwyth a swydd rhan amser fel athro cerddoriaeth yn Ysgol Tregaron. Bu hefyd yn athro rhan amser ym Mhrifysgol Aberystwyth.

Ym 1885 enillodd Rees wobr o £20 (swm sylweddol ar y pryd) am gyfansoddi pedwarawd i offerynnau llinynnol ar gyfer eisteddfod genedlaethol Aberdâr. Ym 1892 penodwyd Rees yn brif arholwr graddau cerddorol Gorsedd y Beirdd, gan bara yn y swydd am sawl blwyddyn. Bu hefyd yn feirniad rheolaidd mewn nifer fawr o eisteddfodau cenedlaethol, rhanbarthol a lleol.

Gyda chyfnod ei yrfa fel cerddor yng nghyd daro a'r cyfnod pan fu cymanfaoedd canu'r capeli Cymraeg ar eu hanterth, bu galw reolaidd ar Rees i arwain cymanfaoedd ledled Cymru. Er gwaethaf ei brysurdeb fel beirniad ac arweinydd, llwyddodd canfod yr amser i wasanaethu fel blaenor, organydd ac athro ysgol Sul yng Nghapel y Garn am dros 40 mlynedd..

Cyfansoddiadau
--------------

Cyfansoddodd Rees nifer o ddarnau o gerddoriaeth glasurol gan gynnwys:

* *Duw sydd Noddfa*
* *Y Teulu Dedwydd’ (cantata)*
* *Crist yr Andes* (cantata i blant)
* *Cantawd yr ysgol* (cantata i blant)
* *Hosannah*
* *Christos*
* Pedwarawd Llinynnol (1895)
* *Y Trwbadŵr* (seiliedig ar eiriau yng ngwaith Dafydd ap Gwilym)
* *Hillsides of Wales* (i feiolin a phiano).

Cyfansoddodd a threfnodd nifer o emyn donau. Mae rhai ohonynt yn dal i gael eu canu ac yn ymddangos yn Caneuon Ffydd y llyfr emynau traws enwadol a gyhoeddwyd yn 2001:

* Brynhyfryd (trefniant) (Y Gwaed a rhedodd ar y groes)
* Caernarfon (trefniant)
* Cwm-nedd (trefniant)
* Emyn Gosber (Pan fo’n blynyddoedd ni'n byrhau, pan fo'r cysgodion draw'n dyfnhau)
* Glanhafren (trefniant)
* Penparc (A'i am fy meiau i, dioddefodd Iesu mawr)

Teulu
-----

Priododd Elizabeth Davies, Bronceiro, Llanfihangel Gennau'r Glyn ar 20 Mai 1881, cawsant wyth o blant. Ymysg eu plant oedd Dr Thomas Ifor Rees llysgennad Prydain i Bolifia

Marwolaeth
----------

Bu farw ym Mhen-y-garn, Ceredigion ychydig yn brin o 92 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym Mynwent y Garn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Williams, D. E. P. (1970). REES, JOHN THOMAS (1857 - 1949), cerddor. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 2 Ion 2019
2. 1 2  Brycheiniog, Cyf III 1957 *JOHN THOMAS REES, Mus. BAC. F.T.S.C. CWMGIEDD AND PEN-Y-GARN: 1857-1949* adalwyd 2 Ionawr 2019
3. ↑  Brycheiniog, Cyf XIII 1968/69 LLWYNBEDW, CWMGIEDD, YSTRADGYNLAIS adalwyd 2 Ionawr 2019
4. ↑  "CWMAMAN ABERDAR - Tarian Y Gweithiwr". Mills, Lynch, & Davies. 1878-07-19. Cyrchwyd 2019-01-02.
5. ↑  Brycheiniog, Cyf I 1955 *Teithio yn Sir Frycheiniog* adalwyd 2 Ionawr 2019
6. ↑  "No title - The London Kelt". J. G. Grellier. 1895-06-29. Cyrchwyd 2019-01-02.
7. 1 2  Y Traethodydd Cyf CVI (XIX) 1951 O Llew Owen *Cerddor y Cysegr* adalwyd 2 Ionawr 2019
8. ↑  Delyth G. Morgans; Cydymaith Caneuon Ffydd tud 657; Pwyllgor Caneuon Ffydd; 19 Rhagfyr 2008; ISBN 9781862250529
9. ↑  "Family Notices - The Aberystwith Observer". David Jenkins. 1881-06-04. Cyrchwyd 2019-01-02.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 678162669556755500006
* LCCN: no93009696

 |