Sêl y CIA.
Asiantaeth sydd yn gyfrifol am gasglu a dadansoddi cudd-wybodaeth dramor ar gyfer llywodraeth ffederal Unol Daleithiau America yw'r **CIA** (Saesneg: *Central Intelligence Agency*, yn Gymraeg **Asiantaeth Gwybodaeth Ganolog**). Cesglir gwybodaeth ledled y byd, yn bennaf drwy ddefnyddio cudd-wybodaeth ddynol (HUMINT), a chaiff ei phrosesu a'i dadansoddi gan arbenigwyr y CIA yn ei bencadlys yn Langley, Virginia, ger y brifddinas Washington, D.C. ac mewn adrannau ar draws yr Unol Daleithiau a'r byd. Y CIA yw un o brif gyrff "y Gymuned Gudd-wybodaeth" Americanaidd, ac felly mae'n adrodd i'r Cyfarwyddwr dros Gudd-wybodaeth Genedlaethol ac yn canolbwytio yn bennaf ar ddarparu gwybodaeth i'r Arlywydd a'r Cabinet.

Nid yw'r CIA yn wasanaeth diogelwch gwladol megis yr FBI, ac felly nid oes ganddo ddyletswydd i orfodi'r gyfraith nac i weithredu fel heddlu tu mewn i ffiniau'r Unol Daleithiau. Dim ond ychydig o hawl ac adnoddau sydd gan y CIA i gasglu cudd-wybodaeth yn fewnwladol. Er nad yw'n unigryw wrth arbenigo mewn HUMINT, mae'r CIA yn gweithio i gydlynu a rheoli'n genedlaethol gweithgareddau HUMINT yr holl Gymuned Gudd-wybodaeth. Y CIA yw'r unig asiantaeth a chanddi'r hawl gyfreithlon i weithredu ac arolygu ymgyrchoedd cudd mewn gwledydd eraill ar orchymyn yr arlywydd. Defnyddia adrannau tactegol, megis y *Special Activities Division*, i ddylanwadu ar wleidyddiaeth mewn gwledydd eraill.

Ymgododd y CIA o'r *Office of Strategic Services* (OSS), asiantaeth a gyd-drefnodd ysbïo, propaganda, ac ymgyrchoedd cudd eraill megis "tanseilio'r gelyn" ar gyfer Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Sefydlwyd y CIA gan Ddeddf Diogelwch Cenedlaethol 1947. Yn ystod y Rhyfel Oer, y CIA oedd un o brif arfau'r Unol Daleithiau yn erbyn yr Undeb Sofietaidd a'r byd comiwnyddol. Mae tystiolaeth bendant o ran y CIA mewn sawl achos o ymyrraeth dramor, gan gynnwys disodli'r llywodraethau yn Iran (1953), Gwatemala (1954), a Chile (1973), ac mewn cefnogi unbenaethau a llywodraethau gormesol, a masnachu cyffuriau a gwerthu arfau. Er cwymp yr Undeb Sofietaidd ar ddechrau'r 1990au, mae'r CIA wedi ehangu ei swyddogaeth yn fwyfwy ers diwedd y Rhyfel Oer, gan gynnwys ymgyrchoedd parafilwrol cudd.

Ar droad y ganrif, symudodd canolbwynt y cyrff diogelwch cenedlaethol i derfysgaeth, ac hynny'n llwyr yn sgil ymosodiadau 9/11. Gwelid yr ymosodiad hwnnw yn fethiant cudd-wybodaeth gan yr holl Gymuned Gudd-wybodaeth, a'r CIA yn enwedig. Gwnaed ymdrechion i wella arferion yr asiantaethau wrth gydlynu cudd-wybodaeth, a rhoddwyd rhagor o gyllideb ac adnoddau iddynt ym maes gwrth-derfysgaeth. Cyn Deddf Diwygo Cudd-wybodaeth ac Atal Terfysgaeth 2004, bu Cyfarwyddwr y CIA ar y cyd yn bennaeth ar y Gymuned Gudd-wybodaeth; bellach, mae'r Cyfarwyddwr dros Gudd-wybodaeth Genedlaethol (DNI) yn uwch na'r CIA yn y gadwyn awdurdod. Er gwaethaf i'r corff drosglwyddo peth grym i'r DNI, mae'r CIA wedi tyfu ers 9/11. Yn ôl *The Washington Post*, y CIA oedd piau'r gyllideb uchaf o holl asiantaethau'r Gymuned Gudd-wybodaeth yn y flwyddyn 2010. Yn ddiweddar mae un o'i adrannau mwyaf, yr *Information Operations Center* (IOC), wedi dechrau canolbwyntio ar seiber-ryfela yn fwy na therfysgaeth fel bygythiad i UDA. Nodai ambell llwyddiant yn hanes diweddar y CIA, yn enwedig darganfod lleoliad Osama bin Laden, ond cyhuddai'r asiantaeth yn ffyrnig am ei weithgareddau sy'n groes i gyfraith ryngwladol a deddfau rhyfel megis *extraordinary rendition* ac artaith.

Gweler hefyd
------------

* In-Q-Tel, arf buddsoddi'r CIA

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mae'r BBC yn defnyddio'r enw llawn "Asiantaeth Gwybodaeth Ganolog (America)" ar ddechrau erthygl neu eitem newyddion, ond ar ôl hynny yn defnyddio'r talfyriad adnabyddus "CIA". Gweler er enghraifft : .
2. ↑  Aftergood, Steven (6 Hydref 2011). "Reducing Overclassification Through Accountability". Federation of American Scientists Secrecy News. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-10-09. Cyrchwyd 3 Chwefror 2012.
3. ↑  Woodward, Bob (18 Tachwedd 2001). "Secret CIA Units Playing Central Combat Role". *Washington Post*. Cyrchwyd 26 Chwefror 2012.
4. ↑  "World Leaders-Paraguay". United States Central Intelligence Agency. Archifwyd o'r gwreiddiol ar May 28, 2010. Cyrchwyd 14 Ebrill 2011. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
5. ↑  Eimer, Charlotte (28 Medi 2005). "Spotlight on US troops in Paraguay". *BBC News*. Cyrchwyd 18 Ebrill 2011.
6. ↑  Phillips, Tom (23 Hydref 2006). "Paraguay in a spin about Bush's alleged 100,000 acre hideaway". *The Guardian*. London. Cyrchwyd 18 Ebrill 2011.
7. 1 2  Gellman, Barton; Greg Miller (29 Awst 2013). "U.S. spy network's successes, failures and objectives detailed in 'black budget' summary". *The Washington Post*. Cyrchwyd 29 Awst 2013.
8. ↑  Commission on the Roles and Capabilities of the United States Intelligence Community. "Preparing for the 21st Century: An Appraisal of U.S. Intelligence. Chapter 13 - The Cost of Intelligence".
9. ↑  Barton Gellman; Ellen Nakashima (3 Medi 2013). "U.S. spy agencies mounted 231 offensive cyber-operations in 2011, documents show". The Washington Post. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help)

Darllen pellach
---------------

* Rhodri Jeffreys-Jones, *The CIA and American Democracy* (New Haven: Yale University Press, 1989)
* John Prados, *Safe for Democracy: The Secret Wars of the CIA* (Chicago: Ivan R. Dee, 2006).
* Tim Weiner, *Legacy of Ashes: The History of the CIA* (Efrog Newydd: Doubleday, 2007).

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol