recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Craig Llyn Du, Rhinog Fawr (copa gogleddol)** yn gopa mynydd a geir yn y Rhinogydd rhwng y Bermo a Betws-y-Coed a'r Bala; cyfeiriad grid SH655295. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 517metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 553 metr (1814 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Cwmllynfell**. Saif ar y briffordd A4068 rhwng Brynaman ac Ystalyfera, heb fod ymhell o Afon Twrch. Mae'r ward etholiadol yn cynnwys Blaen-nant, Bryn-Melyn, Celliwarog, Cwmllynfell a Rhiw-fawr.

Agorwyd Glofa Cwmllynfell rywbryd cyn 1825, pan gofnodir i 59 o weithwyr gael eu lladd mewn ffrwydrad yno. Yn 1947 roedd yn cyflogi 360 o lowyr. Caeodd yn 1959. Hyd nes i'r lofa gau, cynhelid cyfarfodydd lleol Undeb Cenedlaethol y Glowyr yn Gymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Jeremy Miles (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Christina Rees (Llafur).

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Cwmllynfell (pob oed) (1,172)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Cwmllynfell) (669)** |    | 58.8% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Cwmllynfell) (912)** |    | 77.8% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Cwmllynfell) (198)** |    | 39.3% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan Senedd Cymru". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-11-10. Cyrchwyd 2021-12-23.
2. ↑  Gwefan Senedd y DU
3. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
5. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
6. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Castell-nedd Port Talbot**

**Trefi**  

Aberafan  **·** Castell-nedd  **·** Glyn-nedd  **·** Llansawel  **·** Pontardawe  **·** Port Talbot
  
**Pentrefi**  

Aberdulais  **·** Abergwynfi  **·** Alltwen  **·** Baglan  **·** Banwen  **·** Bedd y Cawr  **·** Blaendulais  **·** Blaen-gwrach  **·** Blaengwynfi  **·** Bryn  **·** Cil-ffriw  **·** Cilmaengwyn  **·** Cilybebyll  **·** Y Clun  **·** Y Creunant  **·** Cwmafan  **·** Cymer  **·** Cwm-gors  **·** Cwmllynfell  **·** Dyffryn Cellwen  **·** Efail-fach  **·** Glyncorrwg  **·** Godre'r-graig  **·** Gwauncaegurwen  **·** Llandarcy  **·** Llangatwg  **·** Llan-giwg  **·** Margam  **·** Melin-cwrt  **·** Morfa Glas  **·** Onllwyn  **·** Pentreclwydau  **·** Pontrhydyfen  **·** Pwll-y-glaw  **·** Resolfen  **·** Rheola  **·** Rhos  **·** Rhyd-y-fro  **·** Sgiwen  **·** Tai-bach  **·** Ton-mawr  **·** Tonna  **·** Trebannws  **·** Ynysmeudwy  **·** Ystalyfera
Mae **Craig Wen** yn gopa mynydd a geir yn y Carneddau yn Eryri; cyfeiriad grid SH729602. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 494 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dyffryn Ogwen o Graig Wen.
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 548 metr (1798 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Locomotif Beyer Peacock yn Canberra, Awstralia
Rhif 87, Rheilffordd Eryri
Gwneuthurwr locomotifau oedd **Cwmni Beyer Peacock** a ffurfiwyd gan Charles Frederick Beyer a Richard Peacock ym 1853. Cynlluninwyd eu gweithdy, Ffowndri Gorton ym Manceinion gan Beyer, lle adeiladodd lawer o'r peiriannau. Gwnaed y cwmni'n gwmni cyfyngedig yn 1902 a daeth i ben ym 1966.

Locomotifau
-----------

Cwblhawyd ei locomotif cyntaf – un o wyth locomotif 2-2-2 ar gyfer Rheilffordd y Great Western yn ôl cynllun Daniel Gooch, arolygydd locomotifau cyntaf y rheilffordd, ar 21 Gorffennaf 1855, yn costio £2,660. Roedd gan y cwmni berthynas agos efo Charles Beattie, arolygydd locomotifau'r Rheilffordd Llundain a'r De Orllewin.

Y Beyer Garratt
---------------

Locomotif Beyer Garratt yn Amgueddfa Mount Barker, De Awstralia
Dyfeisiwyd y Locomotif Beyer Garratt gan Herbert William Garratt, peiriannydd i lywodraeth De Cymru Newydd ym 1907, ac aeth at y cwmni efo'i syniad. Oherwydd ei waith tramor, a'i farwolaeth ym 1913, gwnaethpwyd y mwyafrif o'r gwaith datblygu gan gwmni Beyer Peacock.

Rheilffordd y Trallwng a Llanfair
---------------------------------

Earl
Countess
Adeiladwyd dau locomotif gwreiddiol y rheilffordd, 'Earl' a 'Countess' gan Beyer Peacock, ac maent yn dal i weithio hyd heddiw.

Rheilffordd Eryri
-----------------

Locomotif yn ymyl Rhyd-Ddu
Mae gan Rheilffordd Eryri bum locomotif Beyer Garratt dosbarth NGG 2-6-2 + 2-6-2, a adeiladwyd ar gyfer rheilffyrdd yn Ne Affrica. Roedd sawl lein o led 2 droedfedd wedi cau, felly cytunwyd y byddai Rheilffordd Swydd Alfred yn atgyweirio a chyflenwi'r locomotifau. Un ohonynt, rhif 143, oedd yr un olaf a adeiladwyd gan gwmni Beyer Peacock.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Tudalen hanes ar wefan beyerpeacock". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 2015-05-15.
2. ↑  "Gwefan Rheilffordd y Trallwng a Llanfair". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-09-15. Cyrchwyd 2015-07-30.
3. ↑  Tudalen Beyer Garratt ar wefan Cymdeithas Rheilffordd Eryri

Llyfryddiaeth
-------------

* *A Short History of Beyer, Peacock* gan Richard L. Hills
* *The Origins of the Garratt Locomotive* gan Richard L. Hills (Gwasg Plateway)

Dolen allanol
-------------

* Gwefan Beyer Peacock Archifwyd 2015-09-29 yn y Peiriant Wayback.
Cronos yn gorchfygu ei dad, Ouranos
Ym mytholeg Roeg, arweinydd y Titaniaid, y genhedlaeth gyntaf o dduwiau, plant Gaia, y ddaear, ac Ouranos yr awyr oedd **Cronos** neu **Cronus** (Hen Roeg: Κρόνος, *Krónos*).' Diorseddodd Cronos ei dad, ac ef oedd y rheolwr yn ystod yr Oes Aur, hyd nes iddo ef gael ei ddiorseddu gan ei feinion, Zeus, Hades a Poseidon. Roedd yn cyfateb i Sadwrn yn y traddodiad Rhufeinig. Cysylltir ef â'r cnydau a'r cynhaeaf ac ag amser.

Yn ôl un chwedl, roedd Ouranos wedi cuddio plant ieuengaf Gaia, Hecatonchires a Cyclops, yn Tartarus, fel na allent weld y goleuni. Perswadiodd Gaia ei mab Cronos i ymosod ar Ouranos â chryman, gan ei ysbaddu. Daeth Cronos â'i wraig Rhea yn rheolwyr.

Roedd proffwydoliaeth y diorseddid Cronos gan un o'i blant, ac o'r herwydd, llyncodd Demeter, Hera, Hades, Hestia, a Poseidon cyn gynted ag y ganwyd hwy. Rhoddodd Rhea enedigaeth i'r chweched plentyn, Zeus, mewn ogof ar Fynydd Ida ar ynys Creta, a rhoddodd garreg, yr Omphalos, mewn dillad baban i Cronos ei llyncu. Wedi iddo dyfu, gorfododd Zeus ei dad i chwydu ei frodyr a'i chwiorydd, a bu rhyfel, y Titanomachia, rhyngddynt hwy a'r Titaniaid, a diorseddwyd Cronos gan Zeus. Yn ôl rhai fersiynau, carcharwyd ef yn Tartarus; yn ôl Pindar daeth yn frenin Elysium.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Galwyd ef gan Andrew Lang yn *Cronos*, sillafiad nad yw'n Iaith Roeg nac yn Lladin; gweler llyfr Robert Brown: *Semitic Influence in Hellenic Mythology*, 1898:112-13.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Kronos***
Mae **Craig Stanner** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 17.23 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Corff cynhyrchu ffilmiau oedd y **Bwrdd Ffilmiau Cymraeg** a ffurfiwyd ym mis Gorffennaf 1970. O ganlyniad i ysgol breswyl ar Gyfryngau Llenyddol Newydd yng Ngregynog, ger y Trallwng, fe'i ffurfiwyd o dan adain Cyngor Celfyddydau Gogledd Cymru. Ei nod oedd annog a hyrwyddo cynhyrchu ffilmiau yn y Gymraeg.

Ei enw cychwynnol oedd Panel Ffilmiau Cymraeg Gregynog cyn newid i Bwrdd Ffilmiau'r Gogledd yn 1972 ac yna Bwrdd Ffilmiau Cymraeg yn fuan wedyn. Cynhyrchwyd sawl ffilm cyn i'r bwrdd gael ei ddiddymu ym mis Medi 1986.

Mae deunydd ffilm a chofnodion gweinyddol y bwrdd wedi eu harchifo yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cynyrchiadau
------------

Cynhyrchwyd sawl ffilm gofiadwy gan y bwrdd yn cynnwys un o'r ffilmiau arswyd cyntaf yn Gymraeg, *O'r Ddaear Hen* a'r "comedi tywyll" *Gwaed Ar Y Sêr*. Aethpwyd a'r ffilmiau hyn ar daith o Gymru ac fe'u dangoswyd i nifer o blant ysgol gynradd; yn dilyn hyn roedd storiau yn y papurau newydd am fod rhieni yn cwyno fod y ffilmiau wedi eu dychryn eu plant.

Ar ôl lansio S4C yn 1982, ffilm fawr gyntaf y sianel a ddangoswyd adeg y Nadolig y flwyddyn honno oedd *Madam Wen*, addasiad o nofel antur wedi'i gosod yn Sir Fôn. Yn dilyn helbul am orwario ar y ffilm, syrthiodd y bai ar bennaeth y Bwrdd Ffilmiau ar y pryd, Gwilym Owen. Fe'i orfodwyd gan S4C i adael swydd pennaeth y bwrdd ond cafodd ei gydnabod fel cynhyrchydd ar gredydau y ffilm.

Rhestr cynyrchiadau
-------------------

Ffilmiau a gomisiynwyd gan y bwrdd
* *Yr Hen Dynnwr Lluniau* (1973)
* *Arlunydd wrth ei Waith* (1974)
* *Capeli* (1974)
* *Ifan ar Ffo* (1974)
* *Scersli Bilif* (1974)
* *Gwaed Ar Y Sêr* (1975)
* *Y Dieithryn* (1977)

Ffilmiau gwreiddiol i blant
* *Crochendy Syr Wynff a Mici* (1979)
* *Garej Syr Wynff a Mici* (1979)
* *Teliffant* (1979)

Ffilmiau'r bwrdd fel uned gynhyrchu annibynnol
* *Newid Gêr* (1980)
* *Teisennau Mair* (1980)
* *O.G. (1981)*
* *O'r Ddaear Hen* (1981)
* *Madam Wen* (1982)
* *Ty'd Yma Tomi* (1984)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Llyfrgell Genedlaethol Cymru - Bwrdd Ffilmiau Cymraeg, archifau. Adalwyd ar 12 Medi 2017.
2. ↑  *Y ffilm wnaeth ddychryn plant Cymru*  , BBC Cymru Fyw, 6 Tachwedd 2016.  Cyrchwyd ar 12 Medi 2017.
3. ↑   Cofio: Dyma 1982. BBC Cymru. Adalwyd ar 12 Medi 2017.
Sefydlwyd chwe **Chanolfan Cymraeg i Oedolion** gan Lywodraeth Cymru yn 2006. Roeddent yn seiliedig ar gyn-ranbarthau ELWa a chawsant eu sefydlu yn y sefydliadau canlynol:

* Prifysgol Bangor
* Prifysgol Aberystwyth
* Prifysgol Abertawe
* Prifysgol Morgannwg
* Prifysgol Caerdydd
* Coleg Gwent

Trosglwyddo cyfrifoldeb
-----------------------

Ar 1 Awst 2016, trosglwyddwyd cyfrifoldeb llawn am y sector Cymraeg i Oedolion i’r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol. Ailstrwythurodd y Ganolfan Genedlaethol ddarpariaeth ledled Cymru, gan ddisodli’r chwe chanolfan ranbarthol Cymraeg i Oedolion flaenorol a’u 20 a mwy o isgontractwyr ag 11 o ddarparwyr.

Darparwyr Cymraeg i Oedolion presennol a’u hardaloedd daearyddol:

* Prifysgol Bangor / Grŵp Llandrillo Menai (Gwynedd / Ynys Môn / Conwy)
* Coleg Cambria / ‘Popeth Cymraeg’ (Sir Ddinbych, Sir y Fflint, Wrecsam)
* Nant Gwrtheyrn (cyrsiau preswyl sydd wedi eu lleoli yn Llithfaen, Gwynedd)
* Prifysgol Aberystwyth (Ceredigion / Powys a chyrsiau dwys yn Sir Gâr)
* Cyngor Sir Gâr (cyrsiau nad ydynt yn rhai dwys Sir Gâr yn unig)
* Cyngor Sir Penfro (Sir Benfro)
* Prifysgol Abertawe (Academi Hywel Teifi) (Abertawe, Castell-nedd Port Talbot)
* Prifysgol De Cymru (Rhondda Cynon Taf / Merthyr Tudful / Pen-y-bont ar Ogwr)
* Cyngor Bro Morgannwg (Bro Morgannwg)
* Prifysgol Caerdydd (Dinas a Sir Caerdydd)
* Coleg Gwent (siroedd yng Ngwent)

Roedd y Canolfannau yn arbennigo mewn dysgu Cymraeg i oedolion ac yn cynnig cyrsiau ar bum lefel:

* Mynediad
* Sylfaen
* Canolradd
* Uwch
* Hyfedredd

Cytunir yn gyffredinol taw gwersi dwys sydd fwyaf effeithiol wrth greu siaradwyr Cymraeg ac annogir dysgwyr i ddysgu felly. Ceir cyrsiau preswyl yn Nant Gwrtheyrn.

Mae'r Canolfannau Cymraeg i Oedolion wedi canolbwyntio yn arbennig ar ddatblygu hyfforddiant Cymraeg yn y gweithle a gwersi Cymraeg i'r teulu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Estyn (2017). Adolygiad o waith y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol
Bwrdd Iechyd lleol yng Nghymru yw **Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg** (Saesneg: *Cwm Taf Morgannwg University Health Board*). Hwn yw'r enw newydd ar Fwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf o 1 Ebrill 2019 yn dilyn trosglwyddo Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr o hen Fwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg.

Fe'i sefydlwyd yn 2009 fel y sefydliad olynol cyfreithiol i Ymddiriedolaeth GIG Cwm Taf (Saesneg: *Cwm Taf NHS Trust*). Ffurfiwyd yr Ymddiriedolaeth ar 1 Ebrill 2008 yn dilyn uno ymddiriedolaethau GIG *Gogledd Morgannwg* a *Phontypridd a'r Rhondda*.

Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg yn darparu gwasanaethau gofal iechyd yn bennaf ar gyfer poblogaeth Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful, Rhondda Cynon Taf ac (o 1 Ebrill 2019) Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr. Mae pencadlys Ymddiriedolaeth GIG Cwm Taf yn Nhŷ Ynysmeurig, Parc Navigation, Abercynon.

| * v
* t
* e
Cymru Iechyd Cymru |
| --- |
| Iechyd Cymru | 
* GIG Cymru
* Galw Iechyd Cymru
* Byrddau iechyd Cymru
* Gwasanaeth Ambiwlans Cymru
* Rhestr ysbytai Cymru
* Gwasanaeth Gwaed Cymru

 |
| Hanes | 
* Meddygon Myddfai (chwedlonol)
* Rhestr gwelliannau meddygol Cymru

 |
| Meddygaeth | 
* Prif swyddog: Frank Atherton

 |
| Llywodraethiant | 
* Gweinidog Iechyd: Eluned Morgan
* Iechyd Cyhoeddus Cymru

 |
| Byrddau iechyd Cymru | 
* Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe
* Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan
* Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr
* Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro
* Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg
* Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda
* Bwrdd Iechyd Addysgu Powys

 |
| Addysg feddygol Cymru | 
* Prifysgol Caerdydd
* Prifysgol Abertawe
* Ysgol Feddygol Gogledd Cymru

 |
| 
* Categori Category
* Tudalen Comin Commons

 |
Mae **Bryn** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO073227. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 528 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 562 metr (1844 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2008.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Craig y Benglog, copa dwyreiniol** yn gopa mynydd a geir yn Arenig rhwng Dolgellau a Llanuwchllyn, y Bala; cyfeiriad grid SH805244. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 492.7 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Enw arall ar Graig y Benglog ydy **Moel Cae'r-defaid**.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 525.2 metr (1723 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Arweinydd Eidalaidd yw **Carlo Rizzi** (ganed 19 Gorffennaf 1960). 

Cafodd Rizzi ei eni ym Milan, yr Eidal. Astudiodd ef cerddoriaeth yng nghonservatoire Milan. Yn hwyrach, bu'n fyfyriwr i Vladimir Delman, yn Bologna, a gyda Franco Ferrara yn Siena. Ei ymddangosiad cyntaf fel arweinydd opera oedd ym 1982, gyda *L'ajo nell'imbarazzo* Donizetti. Ym 1985, enillodd y gystadleuaeth gyntaf Arweinydd Toscanini yn Parma. 

Arweiniodd Rizzi gyntaf yn y DU yng Ngŵyl Buxton 1988 gyda *Torquato Tasso D*onizetti, ac fe arweiniodd cynyrchiadau yn Nhŷ Opera Brenhinol, Covent Garden ac Opera North. Ym mis Awst 1992, fe'i benodwyd yn gyfarwyddwr cerddorol ar gyfer Opera Cenedlaethol Cymru (WNO), gan aros tan 2001. Yn ystod ei amser dysgodd i siarad Cymraeg. Yn 2004, yn dilyn ymddeoliad sydyn ei olynydd Tugan Sokhiev yn WNO, dychwelodd Rizzi fel cyfarwyddwr cerddoriaeth ar gyfer cyfnod o ddwy flwyddyn. Arhosodd tan 2007.

Yn 2005 arweiniodd y Vienna Philharmonic (gan lenwi ar gyfer Marcello Viotti) ar gyfer llwyfaniad Willy Decker o *La traviata* yng Ngŵyl Salzburg. Canodd Anna Netrebko rôl Violetta, a Rolando Villazón rôl Alfredo Geront. Yn ôl bob sôn, roedd tocynnau ar gyfer y saith perfformiad wedi eu gorfwcio, gyda rhai wedi gwerthu am dros 2,000 Ewro. Fe wnaeth rhai beriniaid feirniadu arwain Rizzi.

Mae recordiadau sain Rizzi yn cynnwys fersiwn iaith-Saesneg o Kát'a Kabanová Leoš Janáček (Chandos), a set DVD *La traviata* (Deutsche Grammophon).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rupert Christiansen (2001-05-15). "Crunch time in Cardiff". *Telegraph*. Cyrchwyd 2009-05-25.
2. ↑  Charlotte Higgins (2005-02-21). "Welsh opera has a home at last". *The Guardian*. Cyrchwyd 2009-05-25.
3. ↑  Charlotte Higgins (2004-08-21). "Welsh National Opera's music director quits after discord in company". *The Guardian*. Cyrchwyd 2009-05-25.
4. ↑  Vivien Schweitzer (2007-05-09). "Welsh National Opera Music Director Steps Down for Second Time". *Playbill Arts*. Cyrchwyd 2009-05-25.
5. ↑  George Loomis (2005-08-24). "'Traviata' soars at Salzburg". *The New York Times*. Cyrchwyd 2018-08-14.
6. 1 2  Eleonore Büning (2005-08-09). "Der schöne Tod". *Frankfurter Allgemeine Zeitung* (yn Almaeneg). Cyrchwyd 2018-08-14.
7. ↑  Robert Levine (28 Mehefin 2006). "Verdi: Traviata/Netrebko/Villazon DVD". *classicstoday.com* (yn Saesneg). Cyrchwyd 14 Awst 2018.
8. ↑  Tim Ashley (12 Hydref 200). "Janacek: Katya Kabanova, Barker/ Henschel/ Brubaker/ WNO Chorus and Orchestra/ Rizzi". *The Guardian* (yn Saesneg). Cyrchwyd 25 Mai 2009.
9. ↑  Tim Ashley (25 Tachwedd 2005). "Verdi: La Traviata, Netrebko/ Villazon/ Hampson/ Vienna State Opera Chorus/ VPO/ Rizzi". *The Guardian* (yn Saesneg). Cyrchwyd 25 Mai 2009.
Mae **Craig Eigiau** yn gopa mynydd a geir yn y Carneddau yn Eryri; cyfeiriad grid SH713654. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 715 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 735 metr (2411 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Cribin Fawr** yn gopa mynydd a geir ym mryniau Dyfi, is-gadwyn o gadwyn Cadair Idris, rhwng Dolgellau a Machynlleth yn ne Gwynedd; cyfeiriad grid SH794152. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 566 m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosbarthu'r copaon
------------------

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 659 metr (2162 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Mathau o carabiners
Math arbennig o ddolen fetel gyda gât sbring-lwythog sy'n cael ei ddefnyddio i gysylltu cydrannau yn gyflym, yw **carabiner.** Mae'n cael ei ddefnyddio gan amlaf mewn systemau diogelwch. Mae'r gair yn ffurf fyrrach o'r gair Almaeneg *Karabinerhaken*, sy'n golygu "bachyn sbring" a ddefnyddir gan reifflwr cabin i gysylltu eitemau i wregys.

Mae carabiners, a elwir yn aml yn Fodrwyon-D gan filwyr proffesiynol, yn cael eu defnyddio'n helaeth mewn gweithgareddau rhaff fel dringo, coedyddiaeth, ogofa, hwylio, balŵn awyr poeth, paragleidio, achub rhaffau, adeiladu, gwaith rhaff diwydiannol, glanhau ffenestri, achub dŵr gwyn, ac acrobateg. Maent wedi'u gwneud yn bennaf o ddur ac alwminiwm. Mae'r rhai a ddefnyddir mewn chwaraeon yn tueddu i fod yn ysgafnach na'r rhai a ddefnyddir ym myd masnach ac wrth achub gyda rhaffau. Yn aml yn cael eu galw'n glipiau-carabiner neu mini-biners, mae cylchau allweddi carabiner a chlipiau defnydd ysgafn eraill mewn steil a dyluniad tebyg hefyd wedi dod yn boblogaidd. Caiff y rhan fwyaf eu stampio â rhybudd "Ddim ar gyfer Dringo" neu rybudd tebyg oherwydd diffyg o ran profi llwythi a safonau diogelwch mewn gweithgynhyrchu. Er ei fod o safbwynt geirdarddiadol, mae unrhyw ddolen fetel gyda gât sbring yn carabiner, mae'r defnydd llym yn y gymuned ddringo yn cyfeirio'n benodol at y dyfeisiau hynny a weithgynhyrchir ac a brofwyd ar gyfer cludo llwythi mewn systemau sy'n hanfodol ar gyfer diogelwch fel dringo creigiau a mynyddoedd. 

Defnyddio carabiner Defnyddir carabiners ar falwnau aer poeth i gysylltu'r amlen â'r fasged ac maent wedi'u graddio ar 2.5 tunnell, 3 tunnell neu 4 tunnell. Carabiners sydd hefyd yn bachu harnais y sawl sy'n paragleidio at linellau'r gleider.

Mae DMM International Ltd, yr unig gwmni sy'n gweithgynhyrchu carabiners yng ngwledydd Prydain, wedi'i leoli yn Llanberis, Gwynedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Climbing Dictionary & Glossary". *MountainDays.net*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-01-03. Cyrchwyd 2006-12-05.
2. ↑  "Online Etymology Dictionary". *etymonline.com*.
3. ↑  "Cameron Balloons Maintenance Manual (refer to section 6.6.4)". Cyrchwyd 2015-03-28.
4. ↑  "DMM International Ltd". *DMM International Ltd*.
Mae **Craig y Benglog** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1959 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 35.75 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Y Tokai Challenger: enillydd Cystadleuaeth Byd Solar 2009; gyda chyflymder cyfartalog o 100.5 km/awr dros daith o 2998 km.
Cerbyd i deithio ynddo, ac sy'n creu ei drydan ei hun ydy **car solar**. Unir nifer o decholegau amgen a blaengar, gan gynnwys technolegau diweddaraf y diwydiant awyrennau, beiciau, trenau a'r dechnoleg sydd y tu ôl i'r ceir confensiynol diweddaraf.

Yn wahanol i'r car trydan arferol, sy'n cael ei wefru o ffynhonnell allanol e.e. garej neu brif gyflenwad y tŷ, mae'r car solar yn cynhyrchu ei drydan ei hun. Dyma brif gyfyngiad y car solar, gan ei fod yn ddibynol iawn ar yr haul. Ers 2011, fodd bynnag, ddatblygodd y dechnoleg cymaint fel y lansiwyd ceir solar masnachol ar gyfer ffyrdd cyhoeddus. Cyn hynny, fe'u crëwyd ar gyfer cystadleuthau'n unig.

Defnyddir celloedd ffotofoltaic (neu *PV*) i droi golau'r haul yn drydan. Ond yn wahanol i gelloedd solar ar do adeilad, sy'n creu ynni thermal, mae'r celloedd hyn yn cynhyrchu trydan a ddefnyddir yn y fan a'r lle. Pan dyrr y ffotonau'n erbyn y celloedd PV, maent yn cynhyrfu'r electronau, gan achosi iddynt lifo ar hyd gwifren. Hyn sy'n 'creu'r' cerynt trydan. Defnyddir defnyddiau sy'n lled-ddargludyddion fel silicon ac aloion indiwm, galiwm a nitrogen. Silicon yw'r defnydd mwyaf cyffredin gan fod ei effeithlonrwydd dyrannol mor uchel: 15-20%.

Galeri
------

* 'PowerCore SunCruiser', 2012/13 yn Dortmund'PowerCore SunCruiser', 2012/13 yn Dortmund
* Ceir solar o Brifysgolion Michigan a Minnesota yng Nghystadleuaeth Ceir Solar y Byd, 2005.Ceir solar o Brifysgolion Michigan a Minnesota yng Nghystadleuaeth Ceir Solar y Byd, 2005.
* Amrywiaeth o geir solar yn Texas; 2009Amrywiaeth o geir solar yn Texas; 2009

Pwer
----

Mae'r paneli mwyaf a chryfaf yn medru cynhyrchu yn agos i 2 cilowat (2.6 hp). Defnyddia'r modur sy'n troi'r echel lai o bwer na pheiriant gwneud tost: rhwng 2 a 3 farchnerth; er hyn gall y car solar gyrraedd cyflymder o 100 mi/awr (160 km/a).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pimentel, D. "Renewable Energy: Economic and Environmental Issues"; Archifwyd 2020-09-24 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 18 Ionawr 2015
2. ↑  "Fastest solar-powered car on tour". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-05-03. Cyrchwyd 2015-01-18.

Gweler hefyd
------------

* Car trydan
* Celloedd solar
Mae **Craig Dyfnant** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN875655. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 494 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 539 metr (1768 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Bryn Arw** yn gopa mynydd a geir yn y Mynydd Du rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO301206. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 228 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 384 metr (1260 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Craig Pont Rhondda** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 18.72 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Planhigyn blodeuol lluosflwydd a dyfir yn aml mewn gerddi yw **Cribau'r-pannwr gwyllt** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Caprifoliaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Dipsacus fullonum* a'r enw Saesneg yw *Wild teasel*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Crib y Pannwr, Cribau'r Pannwr, Llysiau'r Cribau, Llysiau'r Pannwr, Teilai Gwyllt, Teilai Mawr, Teilan Gwyllt, Teiliau Mawr, Ysgallen y Pannw.

Deugotyledon yw'r planhigyn hwn, ac mae'r blodau'n gasgliad o flodau unigol, gydag arogl da. Mae ganddo euron a gall ddringo cloddiau.

Cysylliad â phobl
-----------------

* Cribo gwlan

Defnyddiwyd pen y ffurf datblygedig o'r planhigyn mewn ffram i gribo gwlan. Ceir tystiolaeth hanesyddol o dyfu'r cwltifar ar gyfer y diwydiant pannu yn nyddiadur y bardd gwlad o Swydd Northampton John Clare yn ei gofnod dyddiedig 3 Awst 1825: "*A person of the name of Clay..."Editor of the Scientific Receptacle" ...told me an odd circumstance of a farmer in the fen growing nothing but 'Teazles' for the purpose of carding a nap on cloth they are stronger he says then [sic] the wild made so perhaps by cultivation*" Dau fath o grib y paniwr, y math gwyllt (chwith) a’r math ar ffurf petrual i gribo gwlan

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cribau'r-pannwr gwyllt***
Mae **Bryn Brith** yn gopa mynydd a geir yng Nghadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH664153. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 234m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Farilyn a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 383 metr (1257 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Bryn Camlo** (mapiau Saesneg: *Camlo Hill*) yn gopa mynydd a geir ger pentref Nantmel yn ne Powys; cyfeiriad grid SO037697. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 379 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Enwir y bryn ar ôl Afon Camlo, ffrwd sy'n llifo gerllaw, ym mhlwyf Nantmel.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 509 metr (1670 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-07-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Enwau Cymru, Canolfan Bedwyr (chwilier 'Camlo').
2. ↑  "Database of British and Irish hills"
Plasty mawr o Cyfnod Fictoraidd yng Nghraig-y-nos, Mhowys, yw **Castell Craig-y-nos**. Mae'r adeilad, a oedd gynt yn eiddo i'r gantores opera Adelina Patti, bellach yn westy. Mae't tŷ yn adeilad rhestredig Gradd II\*.

Yn gyfagos i'r castell mae ei diroedd wedi'u tirlunio sydd bellach yn gweithredu fel parc gwledig, a reolir ar wahân gan Awdurdod Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Cynlluniwyd y tŷ gwreiddiol (prif floc y de bellach) gan Thomas Henry Wyatt a'i adeiladu ym 1842 ar gyfer Rhys Davies Powell. Gwnaed ychwanegiadau amrywiol – gan gynnwys y bloc gogledd, twr y cloc, gardd aeaf a theatr – gan Bucknall & Jennings o Abertawe ym 1891 ar gyfer y gantores enwog Adelina Patti, a brynodd y tŷ ym 1878.

Ar ôl marwolaeth Adelina Patti ym 1919 gwerthwyd y castell a'r tiroedd i Ymddiriedolaeth Goffa Genedlaethol Cymru ym 1921. Fe'i hailadeiladwyd fel sanatoriwm ar gyfer y diciâu a'i ailenwi'n Ysbyty Adelina Patti. Yn 1959 daeth yn ysbyty i'r henoed, a pharhaodd i wasanaethu'r swyddogaeth honno tan 1986. Ar ôl cyfnod hir o atgyweirio ac adfer agorodd y tŷ fel gwesty ar ddechrau'r 21g.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Craig-y-nos Castle, Glyntawe", Gwefan Coflein; adalwyd 7 Mawrth 2020
2. ↑  "Craig-y-nos Castle, Gardens, Glyntawe", Gwefan Coflein; adalwyd 7 Mawrth 2020

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
Caer Rufeinig yn ne Powys yw **Castell Collen**. Saif ar lan Afon Ieithon ger Llandrindod. Mae'n bosibl ei bod wedi ei henwi ar ôl Sant Collen; dywedir iddo godi capel ar y safle yn y 6g.

Disgrifiad
----------

Lleolir y gaer ar ddarn o dir ar lan yr afon sy'n codi'n raddol rhwng dwy ffrwd. Cafod ei chloddio yn 1911-13 a 1954-7. Credir i'r gaer gael ei sefydlu yn amser yr ymerodr Titus.

Gwelir pedwar cyfnod o adeiladau ar y safle. Dim ond un ffos ym mhen gorllewinol y gaer sy'n aros o'r ddau gyfnod cyntaf (diwedd y ganrif 1af i ganol yr 2ail ganrif). Cafodd ei gadael yn wag am gyfnod. Yn y ddau cyfnod nesaf lleiheuwyd maint y gaer o tua 2 hectar i'w maint bresennol o 1.44 hectar. Byddai hynny'n dal i gynnig digon o le i tua 500 o lengwyr, ond credir ei bod yn ddigon mawr i ddal *cohort* cyfan yn wreiddiol. Roedd yn ne tiriogaeth yr Ordovices.

Yng nghanol y gaer ceir olion adeilad mawr a fyddai'n bencadlys. Adeilad o bren oedd hyn i ddechrau ond codwyd adeilad o gerrig yn ei le, fel yn achos y muriau. Yng nghongl ddeheuol y gaer ceir olion baddondy Rhufeinig pur sylweddol, tua 120 troedfedd o hyd a 50 o led, gyda llawr teils. Ceir olion tyrau cerrig yng nghonglau'r gaer.

Ffyrdd Rhufeinig
----------------

Mae dwy ffordd Rufeinig yn rhedeg o'r gaer i'r de, un i'r de-orllewin i'w chysylltu â Maridunum (Caerfyrddin), a'r llall i gaer Llanfair-ym-Muallt ac ymlaen i Gaerwent. Mae cwrs ffordd arall dybiedig i'r gogledd yn ansicr, ond buasai'n cysylltu Castell Collen â chaerau Caersŵs. Tybir fod ffyrdd yn rhedeg i'r gorllewin a'r dwyrain yn ogystal ond nid oes tystiolaeth amdanynt hyd yn hyn.

Darganfyddiadau
---------------

Gellir gweld y deunydd a ddarganfuwyd gan yr archaeolegwyr yng Nghastell Collen yn Amgueddfa Llandrindod.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Christopher Houlder, *Wales:An Archaeological Guide* (Llundain, 1978).
2. 1 2 3  I. A. Richmond, 'Roman Wales', yn *Prehistoric and Early Wales* (Llundain, 1965).

  


| Caerau Rhufeinig Cymru |  |
| --- | --- |
| Brithdir | Bryn-y-Gefeiliau | Brynbuga | Cae Gaer | Caer Ffordun | Caer Gai | Caerau | Caerdydd | Caersws | Gelli-gaer | Caer Gybi | Caerhun (Canovium) | Caerllion | Castell Caerdydd | Castell Collen | Y Gaer | Gelligaer | Llanfor | Llanio | Maridunum | Nidum | Pen Llystyn | Pen y Gaer | Pennal | Segontium | Tomen y Mur | Trawscoed | Varis |
Safle caer Rufeinig yng ngogledd Cymru, dwy filltir i'r dwyrain o Gapel Curig yn Eryri yw **Bryn-y-Gefeiliau**; cyfeiriad grid SH746572. Enwir y safle ar ôl ffermdy Bryn-y-Gefeiliau gerllaw (enw arall arni yw **Caer Llugwy**, enw a fathwyd gan y cloddwyr archaeolegol yn y 1920au).

Safle caer Rufeinig Bryn-y-Gefeiliau.
Mae olion y gaer yn gorwedd ar safle isel ar lan ddeheuol Afon Llugwy, ger Pont Cyfyng a thua 1 filltir i'r gorllewin o'r Rhaeadr Ewynnol. Mae'n sefyll ar wely o dir nad yw ond troedfedd yn uwch na lefel gorlifiad yr afon. Byddai'r ardal hon yn un wyllt ag anghysbell yng nghyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru, mewn cwm cul yng nghanol coedwigoedd Eryri.

Rhedai ffordd Rufeinig o Gaerhun yn Nyffryn Conwy i fyny i Fryn-y-Gefeiliau. Mae union leoliad y ffordd ar ôl hynny yn ansicr ond mae presenoldeb caer ymarfer dros dro ym Mhen-y-Gwryd i'r de-orllewin yn awgrymu cysylltiad i gaer Segontium dros Ben-y-Pas a thrwy Nant Peris.

Mae Bryn-y-Gefeiliau yn un o gaerau Rhufeinig llai Cymru. 3.9 acer yn unig a amgeir ynddi (tua'r un maint â Chastell Collen yn ne Powys). Ceir muriau o gerrig a chlai o gwmpas y gaer. Y tu mewn iddi ceid o leiaf dwy ffordd fewnol (*intervallum*) a sawl adeilad o gerrig. Ceir awgrym fod un ohonyn nhw'n faddondy.

Ar ochr orllewinol y gaer ceir adeiladau atodol, tua'r un maint â'r gaer ei hun, wedi'u hamgae â mur cerrig. Mae'n cynnwys olion sawl adeilad o waith carreg. Mae'n bosibl fod yr adeiladau hyn yn gysylltiedig â hen weithle haearn — fel y mae'r enw Bryn-y-Gefeiliau yn awgrymu. Mae'n bosibl hefyd fod y Rhufeiniaid yn cloddio am blwm yn yr ardal.

Mae dyddio'r gaer yn broblematig. Dim ond un darn o arian bath a gafwyd ar y safle, a hynny'n rhy dreuliedig i ddangos enw'r ymerodr. Dibynnir ar dystiolaeth y darnau crochenwaith ar y safle i'w ddyddio. Mae'r rhain yn cynnwys darnau o lestri o waith Samaidd o gyfnod yr ymerodr Titus Flavius ac eraill o'r Almaen a chanolbarth Gâl sydd i'w dyddio i gyfnod Antoninus Pius. Ar sail y dystiolaeth hon awgrymir fod y gaer wedi cael ei sefydlu tua'r flwyddyn 90 a bod y Rhufeiniaid wedi rhoi'r gorau iddi rywbryd ar ôl tua 150.

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: CN010.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.

Ffynhonnell
-----------

* Grace Simpson, 'Caerleon and the Roman forts in Wales in the second century AD. Part 1: Caerleon and Northern Wales', *Archaeologia Cambrensis* CXI (1962).

  


| Caerau Rhufeinig Cymru |  |
| --- | --- |
| Brithdir | Bryn-y-Gefeiliau | Brynbuga | Cae Gaer | Caer Ffordun | Caer Gai | Caerau | Caerdydd | Caersws | Gelli-gaer | Caer Gybi | Caerhun (Canovium) | Caerllion | Castell Caerdydd | Castell Collen | Y Gaer | Gelligaer | Llanfor | Llanio | Maridunum | Nidum | Pen Llystyn | Pen y Gaer | Pennal | Segontium | Tomen y Mur | Trawscoed | Varis |
Mae **Castell Clun** yn adeilad rhestredig Gradd II\* sydd wedi ei leoli ar fryncyn yn edrych allan dros Fae Abertawe, gyferbyn â Dyffryn Clun a ger Blackpill, Abertawe.

Yn wreiddiol, cafodd ei adeiladu ym 1791 gan Richard Phillips, tirfeddiannwr cefnog o Sir Gaerfyrddin. Yn ddiweddarach, ail-fodelwyd y castell gan berchnogion newydd. Defnyddiodd Prifysgol Abertawe y Castell fel neuaddau preswyl (Neuadd Gilbertson) ar ôl iddynt ei brynu yn ystod y 1950au. Adeiladodd y Brifysgol ddau floc preswyl newydd, ac yn hwyrach, neuadd i fenywod (Neuadd Martin), gyda golygfeydd o'r môr, ar y bryn tu ôl y castell.

Prynodd Dinas Abertawe barc aeddfed y Castell, a elwir bellach yn Gerddi Clun, sydd â golygfeydd dros y bae.

Yn 2003, penderfynodd y brifysgol werthu'r neuaddau ac i adeiladu mwy o neuaddau preswyl ar gampws y brifysgol yn lle. Ar hyn o bryd, mae'r castell wedu cael ei foderneiddio i gyfres o fflatiau moethus un a dwy ystafell wely.

Dolenni allanol
---------------

* mumbles.co.uk: Castell Clun Archifwyd 2008-05-13 yn y Peiriant Wayback.
* Gwybodaeth i Dwristiaid am y Mwmbwls
* Gower 078 Castell Clun
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Sandra Trostel yw ***Croeso i Bob Creadur*** a gyhoeddwyd yn 2018. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***All Creatures Welcome*** ac fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen. 
 Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol mewn Almaeneg a Saesneg. Cafodd ei ffilmio ym Mharis a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Thies Mynther.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Daniel Domscheit-Berg, Constanze Kurz, Jérémie Zimmermann, Edward Snowden, Linus Neumann a Frank Rieger. Mae'r ffilm *Croeso i Bob Creadur* yn 87 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2018. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Guilty sef ffilm drosedd gan Gustav Möller. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Sandra Trostel ar 27 Mawrth 1976 yn Baden-Württemberg. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Hamburg.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Sandra Trostel nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Croeso i Bob Creadur |  | yr Almaen | SaesnegAlmaeneg | 2018-01-01 |
| *Utopia Ltd.* |  | yr Almaen |  | 2011-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑ . dyddiad cyrchiad: 1 Awst 2020.
2. ↑  Prif bwnc y ffilm:. dyddiad cyrchiad: 1 Awst 2020.
3. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 1 Awst 2020.
4. ↑  Gwlad lle'i gwnaed:. dyddiad cyrchiad: 1 Awst 2020.
5. ↑  Iaith wreiddiol:. dyddiad cyrchiad: 1 Awst 2020.. dyddiad cyrchiad: 1 Awst 2020.
6. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. dyddiad cyrchiad: 1 Awst 2020.
7. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 1 Awst 2020.
Castell Normanaidd yn Swydd Henffordd, Lloegr, yw **Castell Clifford**. Mae'n gorwedd ym mhentref Clifford ar lan Afon Gwy o fewn tafliad carreg i'r ffin rhwng Cymru a Lloegr, tua 3 milltir i'r gogledd o'r Gelli Gandryll. Mae Guto'r Glyn(c.1435 – c.1493) yn cyfeirio ato fel **Cliffordd**.

Codwyd castell mwnt a beili ar y safle yn 1070 gan William FitzOsbern i amddiffyn y rhyd strategol ar Afon Gwy. Bwriadwyd sefydlu tre newydd yno, ond ni wireddwyd y cynllun. Codwyd castell pur sylweddol o gerrig ar y safle yn nes ymlaen. Daeth yn ganolfan Arglwyddiaeth Clifford, un o arglwyddiaethau'r Mers.

Adfeilion Castell Cliffton
Newidiodd y castell ddwylo sawl gwaith dros y ganrif a hanner nesaf. Erbyn y 1230au roedd ym meddiant Walter III de Clifford, wŷr Walter Fitz Richard. Roedd y Walter hwn - y cyfeirir ato fel Gwallter gan y Cymry - wedi ymgynghreirio â Llywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd a Chymru, trwy briodas ag un o'i ferched. Fel y gweddill o Arglwyddir'r Mers, roedd y Gwallter yma yn hynod annibynnol. Yn 1233 cododd mewn gwrthryfel yn erbyn Harri III, brenin Lloegr. Ym mis Medi gwarchaeodd y brenin Gastell Clifford ac ildiodd y garsiwn o fewn dyddiau. Gwnaeth Walter Clifford ei heddwch a'r Goron Seisnig ac yna arweiniodd byddin yn erbyn ei fab-yng-nghyfraith, Llywelyn. Mae'n debyg nad oedd gan Wallter ddewis ond i gymodi â Harri III, ond roedd troi yn erbyn Llywelyn yn beth gwarthus gan fod y tywysog newydd cyrraedd gyda byddin o Gymry i'w gynorthwyo. Ugain mlynedd yn nes ymlaen bu bron iawn i Wallter wrthryfela eto pan sarhaodd negesydd brenin Lloegr. Collodd lawer o'i freintiau am hynny.

Yn 1402, dinistriwyd y castell gan un o fyddinoedd Owain Glyndŵr ar ôl buddugoliaeth ysgubol Brwydr Bryn Glas.

Heddiw mae'r castell yn adfail.

Llyfryddiaeth
-------------

* Remfry, P.M. *Clifford Castle, 1066 to 1299* (ISBN 1-899376-04-6)

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) SMR: Clifford Castle
* (Saesneg) Y castell ar wefan Castle Wales


1. ↑  www.gutorglyn.net; Archifwyd 2021-07-23 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 22 Mawrth 2018 gyda chaniatad gan Ann Parry Owen (gweler Trydariad yma.