recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Erthygl am y sant yw hon. Am yr awdur Cymraeg gweler Robert Evans (Cybi).*
Sant o Gymro oedd **Cybi Sant**, nawddsant Caergybi ar Ynys Môn. Enwir penrhyn gogledd-orllewinol Môn Ynys Gybi ar ei ôl hefyd.

Traddodiadau
------------

Eglwys Gybi Sant, Caergybi.
Ysgrifennwyd buchedd yn yr iaith Ladin i Gybi yn Oes y Tywysogion, ond yn anffodus llwgr iawn yw'r testun. Mae'n adrodd sut y ganwyd Cybi yng Nghernyw yn fab i Selyf ap Geraint ab Erbin. Roedd ei hendaid yn un o arwyr y Tair Rhamant felly. Ceir nifer o draddodiadau am Gybi yng Nghernyw. Aeth drosodd i Gâl i astudio ac yna aeth dros y môr eto ond i Gymru y tro yma, gan genhadu yng Ngwent. Ymddengys ei fod wedi ymweld ag Ynysoedd Aran yng ngorllewin Iwerddon yn ogystal cyn dychwelyd i Gymru eto ac ymsefydlu ym Môn lle bu farw yn ei fynachlog yng Nghaergybi.

Mae hen chwedl yn cysylltu enw Maelgwn Gwynedd â Chybi a'i gyfoeswr Seiriol (sefydlydd Priordy Penmon ar Fôn). Rhoddodd Maelgwn dir i'r ddau i sefydlu eu mynachlogydd. Ystyrid eglwysi Penmon a Chaergybi ymhlith y pwysicaf yn y gogledd am ganrifoedd gyda nifer yn pererindota iddyn nhw.

Yn ôl traddodiad llên gwerin a ysbrydolodd gerdd gan Syr John Morris-Jones, arferai 'Seiriol Wyn' a 'Chybi Felyn' gyfarfod bob wythnos yng Nghlorach yng nghanolbarth yr ynys. Lewis Morris yw'r cyntaf i sôn am hynny, yn y 18g. Gan fod Seiriol yn cerdded â'r haul ar ei gefn yno ac yn ôl arosodd ei wyneb yn wyn, ond y gwrthwyneb yn achos Cybi gan droi ei wyneb yn felyn!

Ffynnon Gybi, Llangybi.

Eglwysi
-------

Mae Cybi yn nawddsant sawl eglwys yng Nghymru yn ogystal â Chaergybi ei hun: Llangybi, Eifionydd, Llangybi, Ceredigion, a Llangybi, Sir Fynwy. Yng Nghernyw mae'n nawddsant eglwysi Cubert, Cuby, Tregony a Duloe.

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd eglwys Llangybi, Eifionydd gan Sant Cybi. Mae'n adnabyddus am Ffynnon Gybi, tua 400 medr o'r eglwys, hen ganolfan bererindod leol ar un o'r llwybrau hynafol i Ynys Enlli. Ceir adfeilion hen gell feudwy yno. Roedd y ffynnon yn adnabyddus am ragweld ffyddlondeb cariadon.

Cedwir ei ŵyl ar 5 Tachwedd (neu rhwng y 6ed a'r 8fed).

Ffynhonnell
-----------

* A.D. Carr, 'Seiriol a Chybi' yn, Bedwyr Lewis Jones (gol.), *Gwŷr Môn* (Cyngor Gwlad Gwynedd, 1979).
* John Morris-Jones, *Caniadau* (Rhydychen, 1907).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug crwn Bryn yr Odyn**, yng nghymuned Trelawnyd a Gwaenysgor, Sir y Fflint; cyfeiriad grid SJ095803. Mae'n mesur 20 metr wrth 1.8m.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: FL191. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug crwn Bryn yr Odyn ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Y ffurf ar y Dadeni Dysg a ddigwyddodd yng ngwledydd Ewrop i ogledd mynyddoedd yr Alpau, yn enwedig yr Almaen, Ffrainc, y Gwledydd Isel, Lloegr, a Gwlad Pwyl, oedd **Dadeni'r Gogledd**. Cychwynnodd y Dadeni yn yr Eidal yn y 14g, ac ymledodd i Sbaen a Phortiwgal cyn iddo ddechrau dylanwadu ar ddiwylliant Gogledd Ewrop yn niwedd y 15g. Yn ogystal â mabwysiadu syniadau ac arddulliau o gelf, pensaernïaeth, llenyddiaeth, cerddoriaeth, ac ysgolheictod Eidalaidd, bu gwledydd Gogledd Ewrop yn datblygu mudiadau cenedlaethol a rhanbarthol eu hunain a chanddynt wahanol nodweddion a ffasiynau.

Yn Ffrainc, cyflwynodd y Brenin Ffransis I (t. 1515–47) arddulliau a themâu celf y Dadeni i'w deyrnas drwy brynu celfyddydweithiau o'r Eidal, comisiynu paentiadau gwreiddiol gan arlunwyr Eidalaidd, gan gynnwys Leonardo da Vinci, ac adeiladu palasau crand drudfawr. Yn y Gwledydd Isel, cynyddodd cysylltiadau diwylliannol â'r Eidal ar y cyd â thwf masnachol mewn dinasoedd porthladdoedd megis Brugge ac Antwerp. Er i artistiaid yng Ngogledd Ewrop dynnu yn fwyfwy ar fodelau'r Eidalwyr wrth i'r 15g a'r 16g fynd rhagddi, parhaodd dylanwadau'r Gothig Diweddar yn nodweddiadol o gelf, a phensaernïaeth yn enwedig, nes dyfodiad yr oes Faróc.

Hwyluswyd ymledu ysbryd yr oes ar draws Ffrainc, y Gwledydd Isel, a'r Ymerodraeth Lân Rufeinig, ac yna i wledydd Llychlyn ac ynys Prydain yn ail hanner yr 16g, gan y prifysgolion a'r wasg argraffu, a ddyfeisiwyd ym 1450 gan Johannes Gutenberg. Dylanwadwyd yn fawr ar lenorion ac ysgolheigion fel Rabelais, Pierre de Ronsard, a Desiderius Erasmus gan fodel y dyneiddwyr Eidalaidd ac roeddent yn rhan o'r un mudiad deallusol. Yn ystod y Dadeni Seisnig, a chyd-ddigwyddodd ag oes Elisabeth, blodeuai rhai o'r dramodwyr gwychaf yn hanes llenyddiaeth Saesneg, megis William Shakespeare a Christopher Marlowe. Daethpwyd â'r Dadeni i Wlad Pwyl yn uniongyrchol o'r Eidal gan arlunwyr o Fflorens a'r Gwledydd Isel.

Mewn rhai ardaloedd roedd Dadeni'r Gogledd yn wahanol i Dadeni'r Eidal gan iddo ganoli grym gwleidyddol. Tra yr oedd dinas-wladwriaethau annibynnol yn dominyddu'r Eidal a'r Almaen, dechreuodd y rhan fwyaf o wledydd Ewrop ddatblygu yn genedl-wladwriaethau neu hyd yn oed undebau amlwladol. Roedd gan Ddadeni'r Gogledd gysylltiad agos hefyd â'r Diwygiad Protestannaidd a'r gyfres hir o wrthdaro rhwng gwahanol grwpiau Protestannaidd a'r Eglwys Gatholig, a'r effeithiau parhaol a gafodd y cyfnod hwn ar gymdeithas a diwylliant Ewrop.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Janson, H.W.; Anthony F. Janson (1997). *History of Art* (arg. 5th, rev.). New York: Harry N. Abrams, Inc. ISBN 0-8109-3442-6.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug crwn Llanofer**, yng nghymuned Llanofer, Sir Fynwy; cyfeiriad grid SO351080. Mae'n mesur 30 wrth un fetr.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: MM081. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-10.

Dolen allanol
-------------

* Crug crwn Llanofer ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]



[[Categori:Llanofer]
Etholaeth seneddol yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Congleton**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Congleton yn Swydd GaerEtholaeth Congleton yn Swydd Gaer
* Swydd Gaer yn LloegrSwydd Gaer yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–2010: Ann Winterton (Ceidwadol)
* 2010–presennol: Fiona Bruce (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Crug crwn 19 metr wrth 2 fetr a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Bach Llandysilio**, yng nghymuned Llandysiliogogo, Ceredigion; cyfeiriad grid SN375499.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CD086. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

* Crug Cou: grug crwn arall gerllaw

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-05.

Dolen allanol
-------------

* Crug Bach Llantysilio ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)
Roedd **David Owen** (1710–1739 neu efallai 1720–1749) neu **Dafydd y Garreg Wen**, y telynor enwog, yn byw ar fferm *Y Garreg Wen* ym mhlwyf Ynyscynhaearn ger Morfa Bychan, Porthmadog yn y 18g.

Garreg Wen ger Porthmadog, cartref i'r telynor Dafydd y Garreg Wen
Cyfansoddodd Dafydd yr alawon "Dafydd y Garreg Wen", "Codiad yr Ehedydd" a "Rosalin Castle". Defnyddir "Codiad yr Ehedydd" bellach yn ymdeithgan gyflym gan y Gwarchodlu Cymreig. Bu farw'n 29 oed, a gofalodd Elis Owen, Cefnymeysydd, fod carreg fedd teilwng yn cael ei ei godi, a gweithiodd yr englyn canlynol ar y garreg:

'Swynai'r fron, gwnai'r llon y llu - a'i ganiad
Oedd ogoniant Cymru,
Dyma lle cadd ei gladdu
Heb ail o'i fath, Jubal fu.'

Bedd
----

* Eglwys Sant CynhaiarnEglwys Sant Cynhaiarn
* Beddfaen Dafydd y Garreg Wen ym mynwent yr eglwysBeddfaen Dafydd y Garreg Wen ym mynwent yr eglwys
* Bedd Dafydd, gyda'r eglwys yn y cefnBedd Dafydd, gyda'r eglwys yn y cefn
* Y delyn wedi'i cherfio ar y garregY delyn wedi'i cherfio ar y garreg
* Bedd yng nglaw yr hydref.Bedd yng nglaw yr hydref.

* |  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Dafydd y Garreg Wen** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwyddoniadur Cymru, yr Academi Gymreig; Gwasg Prifsygol Cymru; argraffwyd 2008

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwleidydd Llafur Cymru yw **David Rees**. Mae'n Aelod o'r Senedd dros Aberafan ers 2011. Fe'i etholwyd yn ddirprwy Lywydd y Cynulliad ar 12 Mai 2021.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Magwyd Rees ym Mhort Talbot a fe'i addysgwyd mewn ysgolion lleol cyn astudio ym Mhrifysgol Caerdydd, lle enillodd radd anrhydedd mewn Peirianneg a chymhwyster dysgu ôl-raddedig. Ar ôl cwblhau ei astudiaethau yn y Brifysgol dechreuodd yrfa ym myd addysg. Gweithiodd fel athro yn Ysgol Gyfun Cynffig ym Mynydd Cynffig, ac yna aeth yn ddarlithydd cyfrifiadureg yng Ngholeg Afan cyn symud i Addysg Uwch. Cyn dod yn AC dros Aberafan roedd yn Ddeon Cynorthwyol y Gyfadran ym Mhrifysgol Fetropolitan Abertawe. Yn ystod y cyfnod hwn, tra'n gweithio mewn Addysg Uwch, enillodd gymhwyster ôl-raddedig MSc pellach, ac yn 2016 roedd yn astudio ar gyfer ei ddoethuriaeth.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Ymunodd Rees â'r Blaid Lafur ym 1982 ac mae wedi bod yn aelod gweithgar ers hynny. Mae wedi dal nifer o swyddi o fewn y Blaid ac roedd yn Ysgrifennydd Etholaeth y Blaid Lafur dros Aberafan rhwng 2005 a 2011, gan sefyll i lawr er mwyn canolbwyntio ar etholiad y Cynulliad yn 2011. Mae'n aelod o Unite ac ar hyn o bryd yn gweithredu fel cynullydd Grŵp Unite yn y Cynulliad. 

Yn 2016 roedd hefyd yn Gadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn y Cynulliad, yn craffu ar ddeddfwriaeth y llywodraeth ac yn cynhyrchu adroddiadau amserol yn seiliedig ar ymchwiliad y pwyllgor. Mae hefyd yn aelod o Bwyllgor Plant a Phobl Ifanc, sy'n ystyried materion ar draws sawl portffolio, yn enwedig iechyd ac addysg, a hyrwyddo lles plant a phobl ifanc.

Trwy ei rôl fel Cadeirydd y Grŵp Trawsbleidiol ar Gymunedau Diwydiannol, mae'n cymryd rhan mewn ymgyrchoedd i wella amodau economaidd a chymdeithasol yng nghymunedau Cymru. Yn ogystal mae Rees yn gweithredu fel Cadeirydd y Grŵp Trawsbleidiol ar Wyddoniaeth .

Mae ei ddiddordebau eraill yn cynnwys Cymunedau yn Gyntaf, tlodi plant, ymgysylltu ieuenctid, addysg ac adfywio.

| Cynulliad Cenedlaethol Cymru |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Brian Gibbons** | **Aelod o'r Senedd dros Aberafan**2011 – | Olynydd:***deiliad*** |
|
| Rhagflaenydd:**Ann Jones** | **Dirprwy Lywydd y Senedd**2021 - | Olynydd:***deiliad*** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  http://www.senedd.assemblywales.org/mgUserInfo.aspx?
2. ↑   Ad-alwyd 18/2/17
3. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-01-01. Cyrchwyd 2016-05-10.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan wleidyddol

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 256801221
* LCCN: nb99072396
* ISNI: 0000 0003 7862 262X

 |
Crug crwn bychan a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Cribin Oernant**, ar lethrau Moel Gamelin yng nghymuned Bryneglwys, Sir Ddinbych; cyfeiriad grid SJ177468. Mae wedi'i leoli ar ochr orllewinol o lethr y mynydd ac mae'n mesur 9 metr ar draws ac mae'n un fetr o uchder.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE271. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-07.

Dolen allanol
-------------

* Crug Cribin Oernant ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.
Traddodiad priodasol yng Ngorllewin Cymru yw **Cwinten** neu **cwintyn**.

Cwinten ym Mlaenycoed, 2022

Y gwinten wreiddiol
-------------------

Yn draddodiadol byddai postyn tua deuddeg troedfedd o hyd wedi ei sicrhau'n gadarn yn y ddaear ac ar ei ben ddarn byrrach o bren yn troi ar ei echel a'r ochor arall chwdyn llawn tywod arno. Roedd marchogwyr gan gynnwys y priodfab a'i gwmni yn rhoi ergyd i'r darn o bren yn ofalus gan geisio peidio cael eu bwrw oddi ar eu ceffylau gan y cwdyn tywod.

Cwinten yn dal i fyny ceir ym Mlaenycoed, 2022

Y gwinten bresennol
-------------------

Nid yw'r gwinten yn cael ei defnyddio yn aml nawr gan fod yr hen traddodiadau priodasol cefn gwlad yn marw allan. Ond pan mae yn cael ei ddefnyddio rhoddir rhaff wellt ar draws y lôn gan rhwystro gwesteion y priodas i fynd i'r gwasanaeth. Mae'r rhaff wedi ei ardduno gyda llysiau, dillad, blodau a rhubanau. Bydd plant fel arfer yn gofyn am arian oddi wrth unrhyw un sydd eisiau pasio'r gwinten. Yn ogystal, mae'n draddodiadol rhwystro'r briodferch/fab yn benodol ac os yw'r briodferch/fab yn dod o lôn fferm rhoddir pob math o rwystrau ar hyd y lôn megis coed, soffas neu ddodrefn.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "Geiriadur Prifysgol Cymru". *welsh-dictionary.ac.uk*. Cyrchwyd 2022-03-09.
2. ↑  Monger, George (2004). *Marriage Customs of the World: From Henna to Honeymoons* (yn Saesneg). ABC-CLIO. ISBN 978-1-57607-987-4.
3. ↑  "The Welsh dialect of Llanymawddwy, Montgomeryshire". *National Museum Wales* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-03-09.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cwcwll y pannog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cycyllau'r pannog**; yr enw Saesneg yw *Mullein*, a'r enw gwyddonol yw *Shargacucullia verbasci*. Mae i'w ganfod yng ngorllewin, de a chanol Ewrop a Gogledd Affrica.

Caiff ei gyfri'n bla gan yr amaethwr.

Ffilmiwyd yn 2013 ar Monte Borghetto (ger Llyn Garda), yr Eidal.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cwcwll y pannog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Roedd **David Morris** (1800 – 30 Medi 1864) yn gyfarwyddwr banc ac yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Bwrdeistref Caerfyrddin rhwng 1837 a 1864.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd David Morris yng Nghaerfyrddin yn fab hynaf William Morris, bancwr.

Roedd yn di briod

Gyrfa
-----

Sefydlodd tad cu Morris banc yng Nghaerfyrddin, Morris & Sons yn y 1780au, bu David Morris yn gweithio yn y banc gan godi'n gyfarwyddwr iddi. Roedd cyfnod Morris fel cyfarwyddwr yn un llewyrchus i'r cwmni ; pan ymddeolodd ar gael ei ethol i'r Senedd ym 1837 roedd ganddo ffortiwn werth tua £250,000 (gwerth tua £18 miliwn bellach)

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Safodd yn etholiad cyffredinol 1837 fel Chwig, gan lwyddo i ddisodli 'r aelod Ceidwadol, David Lewis. Cafodd ei feirniadu yn hallt gan rhai sylwebyddion Rhyddfrydol am beidio â phledio achos Beca yn y Senedd ym 1839/40 , methodd y feirniadaeth i effeithio ar ei boblogrwydd fel aelod. Cadwodd y sedd (fel Rhyddfrydwr yn hytrach na Chwig, o 1859) hyd ei farwolaeth ym 1864 pan gafodd ei olynu gan ei nai William Morris. Yn y senedd ei ddiddordebau pennaf oedd materion ariannol ac addysg .

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref yng Nghaerfyrddin wedi salwch byr yn 64 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent gyhoeddus Caerfyrddin.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  The parliamentary history of the principality of Wales, from the earliesr times to the present day, 1541-1895, comprising lists of the representatives, chronologically arranged under counties, with biographical and genealogical notices of the members, together with particulars of the various contested elections, double returns and petitions - William Retlaw Williams adalwyd 22 Ionawr 2017
2. ↑  "Notitle - The Welshman". J. L. Brigstocke. 1864-10-07. Cyrchwyd 2017-01-22.
3. ↑  Value of British money at today's date adalwyd 22 Ionawr 2017
4. ↑  "No title - The Welshman". J. L. Brigstocke. 1844-11-22. Cyrchwyd 2017-01-22.
5. ↑  "CARMARTHENSHIRE - The Welshman". J. L. Brigstocke. 1846-03-13. Cyrchwyd 2017-01-22.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**David Lewis** | **Aelod Seneddol Bwrdeistref Caerfyrddin**1837 – 1864 | Olynydd:**William Morris** |
Asana, neu siap y corff mewn ymarferion ioga yw **Dandasana** (Sanskrit दण्डासन; IAST: *Daṇḍāsana*) neu'r **Ffon**. Fe'i dosberthir i'r grwp o asanas a elwiryn asana eistedd mewn ioga modern fel ymarfer corff.

Geirdarddiad a tharddiad
------------------------

Daw'r enw o'r geiriau Sansgrit दण्ड *daṇḍa* sy'n golygu "ffon", ac आसन *āsana* sy'n golygu "osgo" neu siap y corff.

Nid yw'r ystum hwn i'w gael yn y testunau ioga hatha canoloesol. Mae *Sritattvanidhi* o'r 19g yn defnyddio'r enw *Dandasana* ar gyfer ystum gwahanol, lle caiff y corff ei ddal yn syth, wedi'i gynnal gan gortyn neu elastig cryf. Mae'r ysgolhaig ioga Norman Sjoman yn nodi, fodd bynnag, bod yr ymarferion gymnasteg *Vyayama* Indiaidd traddodiadol yn cynnwys set o symudiadau o'r enw "dands", tebyg i Gyfarchiad i'r Haul (Surya Namaskar) ac i'r vinyāsas a ddefnyddir mewn ioga modern.

Maneka Sanjay Gandhi yn cymryd rhan mewn rhaglen (Ioga i fenywod beichiog), ar achlysur 4ydd Diwrnod Rhyngwladol Ioga 2018, yn New Delhi ar 21 Mehefin 2018.

Disgrifiad
----------

Mae'r asana eistedd hwn yn dechrau gyda'r coesau wedi'u hymestyn ymlaen. Dylai cledrau neu flaenau'r bysedd (os na fydd y cledrau'n cyrraedd) gael eu gorffwys ar y ddaear o boptu'r corff. Dylai'r corff uchaf fod yn ymestyn i fyny trwy goryn y pen, a dylai'r cefn fod yn hollol berpendicwlar i'r llawr (fel pe bai'n eistedd yn erbyn wal). Os nad yw hyn yn bosibl, gellir gosod blocyn ioga o dan y pen ôl. Dylai'r coesau fod yn gwasgu'n erbyn ei gilydd, a dylai bodia' traed fod yn pwyntio i mewn i'r corff. Efallai y bydd hyd yn oed yn bosibl creu gofod rhwng y sodlau a'r ddaear trwy dynhau cyhyrau'r coesau.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o asanas
* Ioga fel therapi
* *Light on Yoga*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Staff Pose". Yoga Journal. Cyrchwyd 2011-04-09.
2. ↑  "Dandasana". Ashtanga Yoga. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 13 February 2011. Cyrchwyd 11 April 2011.
3. ↑  Sinha, S. C. (1996). *Dictionary of Philosophy*. Anmol Publications. t. 18. ISBN 978-81-7041-293-9.
4. 1 2 3  Sjoman, Norman E. (1999) [1996]. *The Yoga Tradition of the Mysore Palace*. Abhinav Publications. tt. 44, 50, 78, 98–99. ISBN 81-7017-389-2.

Darllen pellach
---------------

* Iyengar, B. K. S. (1 October 2005). *Illustrated Light On Yoga*. HarperCollins. ISBN 978-81-7223-606-9. Cyrchwyd 9 April 2011.

Dolenni allanol
---------------
Cosb am droseddu yw **cosb gorfforol** a weinyddir gan lys barn, gan riant neu ysgol er mwyn newid agwedd y troseddwr neu er mwyn ceisio ei atal rhag ail droseddu.

Ysgolion
--------

Yn 1991, yng ngwledydd Prydain, cafodd taro neu chwipio disgybl ei wahardd mewn ysgolion oedd yn cael arian gan y Llywodraeth, ac mewn ysgolion preifat ers 1999.

Mewn holiadur o 6,162 o athrawon gan y *Times Educational Supplement*, canfuwyd fod un allan o bob pump athro a 22% o athrawon uwchradd yn credu y dylai'r wialen fedw gael ei hail gyflwyno. Mae rhai taleithiau yn yr Unol daleithiau yn dal i gosbi plant yn yr ysgolion.

Y cartref
---------

Tros olwg o Ddeddf Plant (Diddymu Amddiffyniad Cosb Resymol) (Cymru) 2020
Yn y cartref, Sweden oedd y wlad gyntaf i wahardd unrhyw fath o daro plentyn yn y cartref, a hynny yn 1979. Mae pob gwlad yn America, Asia ac Affrica yn dal i ganiatáu chwipio neu daro plant yn y cartref. Felly hefyd Lloegr ond mae'r Alban wedi'i wahardd.

Llysoedd barn
-------------

Mae nifer o wledydd yn parhau i gosbi'n gorfforol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   A 'fifth of teachers back caning'. *BBC News Online*. BBC News Online (3 Hydref 2008). Adalwyd ar 18 Gorffennaf 2010.
2. ↑   Adi Bloom (10 Hydref 2008). Survey whips up debate on caning. *Times Educational Supplement*. Adalwyd ar 18 Gorffennaf 2010.
Cwmni cynhyrchu peiriannau modurol a sefydlwyd yn Llundain ym 1958 yw **Cosworth**, sy'n arbenigo mewn peiriannau hylosgi mewnol perfformiad uchel, powertrain, ac electroneg. Mae cynnyrch y cwmni ar gyfer ceir rasio yn bennaf, a diwydiannau modurol prif ffrwd i raddau llai. Lleolir y cwmni yn Northampton, Lloegr, ac mae ganddynt rai ffatrioedd yng Ngogledd America: yn Indianapolis a Mooresville, Gogledd Carolina.

Injan (neu 'beiriant') Cosworth Mk.IV ar gar 1962 Lotus 20
Cosworth Mk.XIII ar Lotus 59
Hyd at 2018 mae Cosworth wedi casglu 176 o wobrau yn Fformiwla Un (F1) fel cyflenwr injan, ac felly'n ail - y tu ôl i Ferrari.

Cyflenodd Cosworth ei beiriannau rasio dosbarth cyntaf olaf i un tîm yn F1 yn 2013, sef Tîm Marussia F1.

Geirdarddiad
------------

Sefydlwyd y cwmni fel gwneuthurwr periannau tanio mewnol yng ngwledydd Prydain yn 1958 gan Mike Costin a Keith Duckworth. Deilliodd enw'r cwmni 'Cosworth', fel *portmanteau* o gyfenwau dau sylfaenydd y cwmni: COStin a duckWORTH.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Welcome to Cosworth". *Cosworth.com*. Cosworth. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-06-25. Cyrchwyd 3 Gorffennaf 2017.
2. ↑  "Ford Cosworth - Wins". *www.statsf1.com*. Cyrchwyd 26 Gorffennaf 2017.
Mae **Craig y Grut (Llawlech)** yn gopa mynydd a geir yn y Rhinogydd, Dyffryn Arduduwy rhwng y Bermo a Betws-y-Coed a'r Bala; cyfeiriad grid SH631210. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 542 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 589 metr (1932 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae'r **Cymdeithas Ryng-Americanaidd dros Amddiffyn yr Amgylchedd** (Sbaeneg: *Asociacion Interamericana para la Defensa del Ambiente*) (**AIDA**) yn sefydliad cyfreithiol, amgylcheddol, ryngwladol dielw a sefydlwyd ym 1996 gan bum sefydliad amgylcheddol yn America gan gynnwys Earthjustice.

Mae pencadlys AIDA yn San Francisco, California ac mae'r sefydliad yn gweithio'n rhyngwladol gyda phartneriaid mewn llawer o wahanol wledydd gan gynnwys yr Ariannin, Canada, Chile, Colombia, Costa Rica, Ecwador, Mecsico, a Pheriw.

Mae AIDA yn gweithio'n bennaf i wella a diogelu iechyd dynol a'r amgylchedd. Mae gwaith mwyaf nodedig AIDA wedi bod yn La Oroya, Periw, lle maent wedi brwydro yn erbyn gwenwyno pobl leol gyda metelau trwm ayb. Mae AIDA hefyd wedi gweithio'n galed i amddiffyn y crwban môr lledrgefn yn Costa Rica trwy bartneriaeth â Cedarena.

Rhaglenni
---------

Mae AIDA yn partneru â grwpiau lleol i sefydlu timau rhyngwladol o gyfreithwyr a gwyddonwyr i fynd i'r afael ag amrywiaeth o argyfyngau amgylcheddol a hawliau dynol - gan gynnwys dirywiad adnoddau dŵr croyw, tocsinau cynyddol, newid hinsawdd, a dirywiad bioamrywiaeth bregus.

Partneriaid
-----------

Mae AIDA'n gweithio ar brosiectau mewn cydweithrediad â grwpiau amgylcheddol a hawliau dynol, gan gynnwys y sefydliadau canlynol:

* Canolfan Cyfraith Amgylcheddol ac Adnoddau Naturiol (CEDARENA) *Sbaeneg yn unig* Archifwyd 2020-09-22 yn y Peiriant Wayback. Costa Rica
* Canolfan Hawliau Dynol a'r Amgylchedd (CEDHA)[*dolen marw*] , Ariannin
* Earthjustice, yr Unol Daleithiau
* ECOLEX *Sbaeneg yn unig*[*dolen marw*] , Ecwador
* Ecojustice, Canada
* Fiscalía del Medio Ambiente (FIMA) *Sbaeneg yn unig*, Chile
* Cyfiawnder dros Natur (JPN) *Sbaeneg yn unig*, Costa Rica
* Canolfan Cyfraith Amgylcheddol Mecsicanaidd (CEMDA), Mecsico
* Cymdeithas Cyfraith Amgylcheddol Periw (SPDA) *Sbaeneg yn unig*, Periw

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Turner, T. (2002). Justice on Earth. Chelsea Green Publishing Company. ISBN 1-931498-31-8

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol (Saesneg)
* Safle swyddogol (Sbaeneg)
* Bioamrywiaeth Forol a Diogelu'r Arfordir
* Cryfhau Llywodraethu Amgylcheddol a Chyfranogiad y Cyhoedd
Mae ***Cymdeithas yr Actorion Sgrîn*** (CAS) yn undeb llafur Americanaidd sy'n cynrychioli dros 120,000 o berfformwyr ffilm a teledu a pherfformwyr cefndirol yn fyd-eang. Yn ôl Datganiad o Fwriad CAS, nod y Gymdeithas yw i: negydu a gwireddu cytundebau sy'n sefydlu lefelau priodol o iawndal, budd-daliadau ac amodau gwaith ar gyfer ei aelodau; caslgu iawndal i'w haelodau os gaiff perfformiadau wedi'u recordio eu ecsploitio ac sicrhau nad yw'r perfformiadau hynny'n cael eu defnyddio heb ganiatad; i gynnal a hybu cyfleoedd gwaith i'w aelodau.

Sefydlwyd y Gymdeithas ym 1933 er mwyn atal actorion Hollywood rhag cael eu gorfodi i arwyddo cytundebau am nifer o flynyddoedd gyda'r prif stiwdios ffilmau. Nid oedd nifer o'r cytundebau hyn yn cynnwys cyfyngiadau ar oriau gweithio neu lleiafswm seibiau, ac yn aml byddent yn cael eu hadnewyddu'n otomatig ar ddymuniad y stiwdio. Roedd y cytundebau hyn yn enwog am ganiatau i'w stiwdios reoli bywydau cyhoeddus a phersonol y perfformwyr a fyddai'n eu harwyddo, ac gan amlaf, nid oedd modd i'r perfformiwr ddianc o'r cytundeb.
Merched o Amlwch a'r trefi agos yn Ynys Môn oedd y **Copar Ladis** (neu **Copr Ladis** neu **Copar Ledis).** Eu gwaith oedd i dorri creigiau oedd wedi eu cloddio gan y mwynwyr yn ystod cyfnod y diwydiant copr yng Nghymru yn yr 19g.

Hanes
-----

Plant mor ifanc â saith oedd yn cario'r creigiau atynt. Roedd tâl y gwaith yma yn rhoi fwy o arian na gweithio ar fferm, fel godro neu ladd gwair. Mi roedd gwaith y mwynfeydd yn waith caled, gydag oriau gweithio o hyd at 12 awr.

Daeth y merched a weithiai yno yn enwog yn hanes Amlwch ar Ynys Môn. Weithiau caent eu hadnabod fel y Copar Ledis, mae'r enw yn cyfeirio at y Copr ond hefyd efallai at y gair "cobber". Hollti'r mwyn ydi ystyr "cobio", y term Awstraliaidd ydi "cobber" (sy'n golygu "ffrind" a "cyfaill") yn deillio o'r diwydiant cloddio.

Gweithiai'r merched yn lard Charlotte yn yr awyr agored. Roeddent yn gweithio mewn rhesi o fewn siediau pren, neu bebyll. Roeddent yn gwisgo hetiau ffelt (a gafodd y llysenw "Jim Cro" yn y 1800au), gyda sgarff wedi ei chlymu o amgylch eu pen oddi tani. Mi wnaethon nhw hyn i warchod eu cegau rhag y llwch, ac i arbed eu clustiau rhag y sŵn taro byddarol y morthwylion. Er y sŵn roeddent yn dal i fedru sgwrsio ac weithiau canu wrth weithio.

Roedd y Copar Ladis yn defnyddio morthwyl ac roedd yn pwyso pedair phwys, i hollti'r mwyn a oedd yn cael ei osod ar garreg drom a oedd yn cael ei alw yn 'carreg ddyrnu'. Wrth weithio gyda'r morthwyl yn un llaw, roedd y llaw arall yn cael ei warchod gan faneg drom, gyda'r bawd ar fysedd wedi eu cylchu a haearn.

Gweler hefyd
------------

* Amlwch
* Diwydiant copr Cymru
* Mynydd Parys
* Thomas Williams, Llanidan
* Porth Amlwch

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Phillip Steele, Robert Williams (2010). *Y Deyrnas Gopr*. Llyfrau Magma. t. 18. ISBN 9-780956-3885-1-3.
Dwyfor 1974-1996
*Gweler hefyd: Dwyfor Meirionnydd (etholaeth seneddol) a Coleg Meirion-Dwyfor.*

Roedd **Dwyfor** yn un o bum dosbarth llywodraeth leol sir Gwynedd, yng ngogledd-orllewin Cymru, o 1974 hyd 1996, yn cyfateb yn fras i ardal penrhyn Llŷn ac Eifionydd. Lleolwyd pencadlys y cyngor yn nhref Pwllheli.

Sefydlwyd Dwyfor ar y 1af o Ebrill, 1974, fel olynydd i fwrdeistref Pwllheli, dosbarthau trefol Cricieth a Porthmadog, Dosbarth Gwledig Llŷn, a rhan o Ddosbarth Gwledig Gwyrfai, a fuont yn rhan o'r hen sir weinyddol, Sir Gaernarfon. Fe'i enwyd ar ôl Afon Dwyfor.

Roedd Dwyfor yn un o gadarnleoedd olaf y mudiad dirwest yng Nghymru. Dan dermau Deddf Drwyddedu 1961, gwrthodwyd polau lleol agor tafarndai ar y Sul hyd 1982; ailgaewyd y tafarndai ar y Sul ar ôl refferendwm arall yn 1989, gyda 9% yn pleidleisio, ond maent ar agor eto ers 1996.

Dileuwyd y dosbarth pan ailgreuwyd sir Gwynedd ar y 1af o Ebrill 1996. Ond mae'n aros fel ardal a wasanaethir gan un o bwyllgorau ardal Cyngor Gwynedd.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cwcwll y gwrnerth**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cycyllau'r gwrnerth**; yr enw Saesneg yw *Water Betony*, a'r enw gwyddonol yw *Shargacucullia scophulariae*.

Siani flewog
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cwcwll y gwrnerth yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Portrait of Statue of Daniel Rowlands, Llangeitho (4671151)
Roedd **Daniel Rowland, Llangeitho** (1713 – 16 Hydref 1790) yn un o arweinwyr y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru yn y ddeunawfed ganrif, ynghyd â William Williams a Howel Harris. Cafodd droedigaeth wrth wrando ar Griffith Jones tua 1735.

Daniel Rowlands, gan Robert Bowyer

Hanes
-----

Treuliodd y rhan fwya o'i fywyd yn giwrad ym mhlwyfi Nantcwnlle a Llangeitho, Ceredigion. Cydnabyddwyd ef fel pregethwr ac fe drodd e Langeitho yn ganolfan i Fethodistiaeth Galfinaidd yng Nghymru.

Cafodd ei luchio o'r Eglwys Anglicanaidd am i'w bregethu achosi'r fath ferw - y diwygiad Methodistaidd yn arbennig. Wedi hynny, sefydlodd achos Methodistaidd yn Llangeitho.

Roedd ei bregethau cynnar yn adnabyddus fel rhai dychrynllyd, am eu bod yn sôn cymaint am Farn Duw ynddynt. Ond wrth aeddfedu, rhoddai fwy o bwyslais ar y waredigaeth ar y Groes. Ystyrid ei ddiwinyddiaeth a'i gymeriad yn fwy cyson a sefydlog na'i gyfaill Howel Harris yn ystod y diwygiad.

"Dros y Mynydd Bach" y byddai pererinion Anghydffurfiol o mor bell i'r gogledd ag Arfon a Llŷn yn dod i wrando pregethu Daniel Rowland yn Llangeitho. Roedd ffynnon ar lethrau'r Mynydd tua dwy filltir o Langeitho lle byddent yn ymgynnull i gael lluniaeth, diod a gorffwys ar ôl teithio trwy'r nos dros y Mynydd. Byddent yn dod o Sir Gaernarfon bob ail fis gan hurio cychod pysgota o Aberdaron, Abersoch, Pwllheli neu Borthmadog, i Aberystwyth, gan gychwyn i'w taith ddydd Gwener. Ar y Sadwrn cerddent o Aber i Langeitho dros y Mynydd Bach a dychwelyd yr un ffordd nos Sul.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Henry Hughes, *Trefecca, Llangeitho a'r Bala* (Caernarfon, 1896), tud. 29.

Llyfryddiaeth ddethol
---------------------

* D. J. Odwyn Jones, *Cofiant Daniel Rowland* (1938)

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Daniel Rowland***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 168822997
* LCCN: n85067290
* ISNI: 0000 0001 1636 1845
* GND: 128695366
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cwcwll pluog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cycyllau pluog**; yr enw Saesneg yw *Feathered Brindle*, a'r enw gwyddonol yw *Aporophyla australis*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cwcwll pluog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Rhan o'r *Peacock Room* gan James McNeill Whistler, un o'r enghreifftiau amlycaf o ddylunio mewnol yn yr arddull Esthetaidd
Mudiad celf yn ail hanner y 19g, yn bennaf yn Lloegr a'r Unol Daleithiau, oedd **Esthetiaeth**. Credo fachog y mudiad oedd "celfyddyd er mwyn celfyddyd", gwrthodiad plaen o'r syniad bod pwrpas cymdeithasol, moesol neu addysgol i gelf. Cafodd y mudiad ei alw'n aml yn "yr addoli ar y prydferth" (Saesneg: *cult of the beautiful*).

Yng nghanol y 19g, datblygodd athroniaethau yn Ewrop mewn adwaith i ddiwydiannu, defnyddiolaeth, a'r newidiadau cymdeithasol syfrdanol a fu ar doriad modernedd. Bellach, nid crefftwr angenrheidiol oedd yr arlunydd a noddid gan y frenhiniaeth a'r eglwys. Yn hytrach, dyn ar gyrion cymdeithas ydoedd a pheth y gellir ei hepgor oedd ei ddawn artistig. Honnwyd trefn o benderfyniaeth yn y byd gan athrawiaethau gwleidyddol a gwyddonol newydd, megis Marcsiaeth a Darwiniaeth, gan fygwth hunaniaeth a natur unigryw y crefftwr creadigol. Bu arlunwyr hefyd yn ofni cydymffurfio o ganlyniad i fasgynhyrchu, ac effeithiau'r gyfundrefn gyfalafol ar ddiwylliant.

Gellir olrhain gwreiddiau deallusol y mudiad i'r athronydd Immanuel Kant a ddadleuodd o blaid annibyniaeth safonau esthetaidd oddi ar foesoldeb, defnyddioldeb, a phleser. Ymhlith yr eraill i fynegi syniadau tebyg oedd Goethe a Ludwig Tieck yn yr Almaen, Samuel Taylor Coleridge, a Thomas Carlyle yn Lloegr, a Germaine de Staël, Théophile Gautier, a Victor Cousin yn Ffrainc. Ymddangosodd yr arluniaeth gynharaf yn yr arddull Esthetaidd yng nghelf y Cyn-Raffaëliaid yn Lloegr.

Blodeuai'r mudiad yn Lloegr o'r 1860au i'r 1890au, ym mha le'r oedd yn gorgyffwrdd i raddau helaeth â Dirywiaeth, ac ymhlith ei brif ffigurau oedd Oscar Wilde, James McNeill Whistler, Walter Pater, Max Beerbohm, ac Aubrey Beardsley. Yno, yr oedd y mudiad yn adwaith neilltuol yn erbyn celf a dylunio Fictoraidd a gafodd ei hystyried yn oraeddfed ac yn ymhongar gan yr Esthetwyr. Dylanwadwyd ar Esthetiaeth yn gryf gan gelf Japan a Tsieina, ac roedd yn gysylltiedig â'r mudiad Celf a Chrefft, Symbolaeth, *art nouveau*, *japonaiserie*, ac adfywiad arddull y Frenhines Anne.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Aestheticism. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 20 Ionawr 2019.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cwcwll y Māori**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cycyllau'r Māori**; yr enw Saesneg yw *Māori*, a'r enw gwyddonol yw *Graphania dives*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cwcwll y Māori yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cwcwll melynaidd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cycyllau melynog**; yr enw Saesneg yw *Brindled Ochre*, a'r enw gwyddonol yw *Dasypolia templi*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cwcwll melynaidd yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cyfreithiwr a gwleidydd Rhyddfrydol Cymreig oedd **Ellis William Davies** (12 Ebrill 1871 – 29 Ebrill 1939). Yn ddiweddarach bu'n aelod o'r Blaid Lafur am gyfnod byr.

Hanes
-----

Ganed ef yn Gerlan, Bethesda, yn fab i David Davies, swyddog yn y chwarel. Addysgwyd ef yn Ngholeg Lerpwl, a bu'n gweithio fel clerc yn Wrecsam a Sheffield cyn dod yn gyfreithiwr yn 1899. Agorodd swyddfa cyfreithiwr yng Nghaernarfon lle bu'n byw am y gweddill o'i fywyd.

Daeth yn Aelod Seneddol yn 1906, pan ymddeolodd John Bryn Roberts, oedd yn dal sedd Eifion, ar ei benodiad yn farnwr. Etholwyd Davies yn ddiwrthwynebiad, a daliodd y sedd hyd 1918. Roedd yn feirniadol o lywodraeth Lloyd George yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, can ei hystyried yn rhy ryfelgar. Collodd etholiad 1918, ond dychwelodd i'r Senedd fel Aelod Seneddol tros etholaeth Dinbych ym 1923. Ymddiswyddodd oherwydd afiechyd ym 1929. Ymunodd a'r Blaid Lafur ym 1936, ond gadawodd y blaid ym 1939 oherwydd ei pholisi tramor. Cefnogai Davies bolisi Neville Chamberlain o geisio sicrhau heddwch trwy drafodaeth.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**John Bryn Roberts** | **Aelod Seneddol Eifion**1906 – 1918 | Olynydd:***diddymu'r etholaeth*** |
|
| Rhagflaenydd:**John Cledwyn Davies** | **Aelod Seneddol Dinbych**1923 – 1929 | Olynydd:**Syr Henry Morris-Jones** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Mynydd Rhiwabon**, yng nghymuned Penycae, Sir Wrecsam; cyfeiriad grid SJ257476. Mae'n mesur 16 metr wrth un fetr.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE127. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Mynydd Rhiwabon ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Hynafiaethydd, awdur, beirniad llenyddol a bardd oedd **Ellis Owen**, a adwaenir fel rheol fel **Ellis Owen, Cefnymeysydd**  (31 Mawrth 1789 - 27 Ionawr 1868).

Bywgraffiad
-----------

Ganed ef ar fferm 'Cefn-y-meysydd Isaf', ym mhlwyf Ynyscynhaearn yn Eifionydd ac addysgwyd ef mewn ysgol yn yr eglwys ym Mhenmorfa, gyda David Owen (Dewi Wyn o Eifion) yn gyd-ddisgybl; yna aeth i ysgol yn yr Amwythig i ddysgu Saesneg. Treuliodd ei oes yn hen lanc, adref gyda'i fam a'i chwiorydd, yn ffermio 'Cefn-y-meysydd Isaf' ac fe'i claddwyd ger drws Eglwys Ynyscynhaearn, Pentrefelin ger Cricieth.

Fel llawer o bobl dysgedig ei oes, gweithiai oddi fewn ei gymuned, a bu'n warden yr eglwys leol, yn arolygydd 'pwysau a mesur' dros y sir, yn llywydd ac yn ysgrifennydd ysgolion Sul Methodistiaid Calfinaidd Llŷn ac Eifionydd ac yn ysgrifennydd Cymdeithas y Beiblau yn Nhremadog.

Bardd a hanesydd
----------------


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Bedd Ellis Owen ynEglwys Cynhaearn |

Roedd ganddo ddiddordeb mawr mewn hanes leol, ac ysgrifennodd lawer o erthyglau ar y pwnc mewn amryw o gyfnodolion rheolaidd hefyd e.e. Seren Gomer, Y Drysorfa, Y Gwladgarwr, a'r Brython. Yn 1846 sefydlodd 'Gymdeithas Lenyddol Eifionydd' yng Nghefn-y-meysydd; bu beirdd fel Eben Fardd, Dewi Wyn a Morris Williams (Nicander) yn ymwneud a'r gymdeithas hon am gyfnod o tua 12 mlynedd.

Cyhoeddwyd ei farddoniaeth a'i ysgrifau o dan y teitl *Cell Meudwy* yn Nhremadog yn 1877.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Y Gestiana*, Tremadog, 1892, 71-4
* *Cell Meudwy*, sef Gweithiau Barddonol a Rhyddieithol (Cefnymeusydd), 1877 (cofiant), 1-34

Enwogion Sir Gaernarfon, 1922, 268-9

* *Cymru* (O.M.E.), xxvi, 29-33
* *Eminent Welshmen: a short biographical dictionary of Welshmen ... from the earliest times to the present, 1908*
* *Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru*, ii, 333
* *Llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru* 998-1024, 2710, 3292, 3423, 4452, 4857, 6041.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gofal! Mae'r Bywgraffiadur ar-lein yn rhoi 31 Ionawr fel diwrnod ei farw; fel y gwelir o'r ddelwedd uchod, ar y27fed y bu farw.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Ellis Owen***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 46549080
* LCCN: no2007104775
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
**Diwylliant Aurignac** yw enw'r diwylliant archaeolegol o gyfnod Hen Oes y Cerrig diweddar (Uwch Baleolithig) a geid yn Ewrop a de-orllewin Asia. Blodeuai tua 34,000 i 23,000 o flynyddoedd yn ôl. Tarddiad yr enw yw'r safle archaeolegol nodwedd ger Aurignac ger y Pyrenees yn Ffrainc. Mae rhai archaeologwyr yn ystyried fod y diwylliant Aurignacaidd yn gyfoes â'r diwylliant Périgordaidd a nodweddir gan ei offer carreg.

Crafydd Awrignaciaidd - Muséum de Toulouse

"La Paquette"
-------------

Nodweddir diwylliant Aurignac gan "La Paquette", term sy'n disgrio'r cyfuniad o sgiliau gwneud offer cerrig newydd a datblygiadau pwysig ym myd celf; cafwyd rhai o'r enghreifftiau cynharaf o gelf yr ogofâu yn y diwylliant hwn. Roedd eu hoffer callestr yn fwy amrywiol a gorffenedig a gwnaethant addurnau, breichledau ifori hefyd. Mae'r soffistigeiddrwydd hyn yn arwain rhai archaeolegwyr i'w disgrifio fel y bodau dynol modern cyntaf yn Ewrop. Mae diwylliant Cro-Magnon, hefyd yn Ffrainc, yn perthyn i'r Aurignac ac yn dangos ei bod yn homo sapiens yn hytrach na Neanderthaliaid.

Gweler hefyd
------------

* Ogofâu Altamira
* Diwylliant Aurignac
* Dyn Cro-Magnon
* Dyn Neanderthal
* Hen Oes y Cerrig yng Nghymru
* Homo
* Ogofâu Lascaux
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Moel y Crio** (neu **Crug Hen Efail**), yng nghymuned Helygain, Sir y Fflint; cyfeiriad grid SJ196695. Mae'n mesur 17 metr wrth 1.6m.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: FL168. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Moel y Crio ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.