*peidied drysu â Datganiad Gofal Iechyd Sylfaenol Alma-ata yn 1978*

Leonid Kravchuk, Nursultan Naszrbayev, Boris Yeltsin a Stanislau Shushkevich (ch-dde) yn dilyn cyhoeddi Datganiad Alma Ata
Arwyddo Protocol sefydlu Cymanwlad y Gwladwriaethu Annibynnol yn Alma-Ata, 1991
**Protocol Alma-Ata** neu **Datganiad Alma-Ata** 1991 (Rwsieg: *Алма-Атинская декларация*) yw dogfen sefydlol Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol (CIS), sef sefydliad rhyngwladol a gwmpasodd nifer o gyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd wedi i'r Undeb gomiwnyddol hwnnw ddod i ben y flwyddyn honno.

Hanes
-----

Gyda Datganiad Alma Ata ar 21 Rhagfyr 1991, cadarnhaodd penaethiaid gwladwriaeth Rwsia a deg gweriniaeth olynol arall yr Undeb Sofietaidd - Armenia, Azerbaijan, Belarws, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Moldofa, Tajicistan, Turkmenistan, Wcráin ac Uzbekistan y datganiad a wnaed yn flaenorol ar 8 Rhagfyr 1991 gan Stanislau Shushkevich ar gyfer Belarws, Boris Yeltsin ar gyfer Rwsia a Leonid Kravchuk ar gyfer Wcráin yng Nghytundebau Belovezh bod "yr Undeb Sofietaidd fel realiti geowleidyddol … yn dod â'i fodolaeth i ben", ac ymunasant â Chymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol a sefydlwyd o dan Erthygl 1 o Gytundebau Belovezh oedd eisoes yn cynnwys Rwsia, Belarws a'r Wcráin. Arwyddwyd y Datganiad ym mhrifddinas Kazakhstan, a alwyd yn Alma-Ata ar y pryd, ond Almaty heddiw.

Roedd Datganiad Alma-Ata yn un o'r digwyddiadau pwysig olaf yn ystod diddymiad yr Undeb Sofietaidd ac ehangodd y CIS yn sylweddol. Ni arwyddodd Georgia, Estonia, Latfia na Lithwania y datganiad: tynnodd cyn Weriniaeth Sofietaidd Georgia yn ôl yn gynharach, gan ddatgan annibyniaeth ar 9 Ebrill 1991; nid oedd cynrychiolwyr o'r tair genedl Baltig yn bresennol gan nad oeddent yn ystyried eu hunain yn daleithiau olynol i'r Undeb Sofietaidd. Fodd bynnag, cymerodd Georgia ran yn y gynhadledd fel sylwedydd ac ymunodd â'r CIS yn 1993 yn unig, ond gadawodd eto yn 2009.

Cytundeb ar Gynghorau Penaethiaid Gwladwriaethau a Llywodraeth
--------------------------------------------------------------

Daeth cytundeb dros dro ar aelodaeth ac ymddygiad Cynghorau Penaethiaid Gwladwriaethau a Llywodraeth i ben rhwng aelodau Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol ar 30 Rhagfyr, 1991.

Cytundeb ar Heddluoedd Strategol
--------------------------------

Daeth i ben rhwng yr 11 aelod o Gymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol ar 30 Rhagfyr, 1991.

Cytundeb ar y Lluoedd Arfog a Milwyr y Ffin
-------------------------------------------

Daeth i ben rhwng aelodau Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol ar 30 Rhagfyr, 1991.

Arfau Niwclear
--------------

Llofnodwyd cytundeb ar wahân rhwng Belarws, Kazakhstan, Rwsia, ac Wcráin "Ynghylch mesurau cydfuddiannol mewn perthynas ag arfau niwclear".

Testun
------

Mae Cyfeiriad B o Gazette Cyfraith Ffederal Gweriniaeth Ffederal yr Almaen dyddiedig Chwefror 8, 2006 yn cyfeirio at y datganiad mewn detholiadau fel a ganlyn:

"Gyda chreu Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol, mae Undeb y Gweriniaethau Sosialaidd Sofietaidd yn peidio â bodoli.
Mae aelodau’r gymuned, yn unol â’u gofynion cyfansoddiadol, yn gwarantu cyflawni rhwymedigaethau rhyngwladol sy’n deillio o gytundebau a chytundebau’r Undeb Sofietaidd gynt."

Dolenni
-------

* *THE END OF THE SOVIET UNION; Text of Accords by Former Soviet Republics Setting Up a Commonwealth* erthygl yn y New York Times, 23 Ionawr 1991
* *Soviet Leaders Recall ‘Inevitable’ Breakup Of Soviet Union* yn Radio Free Europe*, 8 Rhagfyr 2006*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Россия, Украина и Беларусь создают Содружество Независимых Государств*. Yn: *Интерфакс*. Cyrchwyd ar 7 Ionawr 2022.
2. ↑  Yehuda Z. Blum *Russia Takes Over the Soviet Union’s Seat at the United Nations* Archifwyd 2019-06-01 yn y Peiriant Wayback.. Yn: *European Journal of International Law*, 1992, S. 351. Cyrchwyd ar 8 Ionawr 2022.
3. ↑  *Commonwealth Of Independent States*. Yn: *WorldAtlas*. Cyrchwyd ar 8 Ionawr 2022.
4. ↑  *Georgia Finalizes Withdrawal From CIS*. In: *RadioFreeEurope Radio Liberty*. Cyrchwyd ar 8 Ionawr 2022.
5. ↑  (Угода про спільні заходи щодо ядерної зброї). Verkhovna Rada. 21 December 1991