recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| Organau cenhedlu gwrywaidd |
| --- |
|  |
| 1. pledren
2. gwerddyr (pwbis)
3. pidyn, cal(a)
4. corpws cafernoswm
5. blaen pidyn (glans)
6. blaengroen
7. agoriad wrethrol
8. coluddyn mawr
9. rectwm
10. fesigl semenol
11. dwythell alldaflol (neu ffrydiol)
12. chwarren brostad
13. chwarren Cowper
14. anws
15. fas defferens
16. argaill
17. caill
18. ceillgwd
 |


Mae'r **fesigl semenol** yn un o bâr o chwarennau a geir yn yr isgeudod, sy'n gweithredu i gynhyrchu llawer o gynhwysion cyfansoddol semen. Maent yn darparu rhwng 60 a 70% o gyfanswm cyfaint y semen.

Strwythur
---------

Mae'r chwarennau semenol yn ddau diwb 5 cm o hyd. Fe'u lleolir rhwng ffwndws y bledren a'r rectwm. Eu perthynas anatomegol bwysicaf yw gyda'r vas deferens, sy'n cyfuno â dwythell y fesigl semenol i ffurfio'r ddwythell alldaflol, sydd wedyn yn draenio i'r wrethra prostatig.

Yn fewnol mae gan y chwarren strwythur crwybrog, gyda llabedennau a mwcosa wedi'i linio gan epitheliwm. Mae'r celloedd hyn yn cael eu dylanwadu gan destosteron sydd yn gwneud iddynt dyfu'n dalach gyda lefelau uwch. Maent yn gyfrifol am gynhyrchu secretiadau semenol.

Swyddogaeth
-----------

Mae gan secretiadau'r chwarren semenol rôl allweddol yng ngweithrediad semen, gan greu hyd at 70% o'i gyfaint cyfan. Mae'r secretiadau yn cynnwys;

* hylif alcalïaidd - sydd yn niwtraleiddio asidedd y wrethra gwrywaidd a'r fagina er mwyn hwyluso goroesiad sbermatosoa.
* ffrwctos – math o siwgr sy'n ffynhonnell ynni ar gyfer y sbermatosoa.
* prostaglandinau - sy'n rhwystro ymateb system imiwnedd corff y fenyw rhag ymosod ar y semen o gorff estron.
* ffactorau ceulo - a gynlluniwyd i gadw semen yn llain atgenhedlu'r fenyw wedi i'r dyn alldaflu.

Mae gweddill y semen yn cynnwys sbermatosoa o'r ceilliau, secretiadau o'r brostad a mwcws o'r chwarennau bulbourethral.

Anhwylderau
-----------

Mae anhwylderau'r fesigl semenol yn cynnwys llid codennau, crawniadau, anomaleddau cynhenid, cyst hydatid, cerrig calsiwm a thiwmorau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Encyclopædia Britannica *Seminal vesicle* adalwyd 29 Ionawr 2018
2. ↑  Teach me anatomy *Seminal vesicals* adalwyd 29 Ionawr 2018
3. ↑  International Journal of Andrology 27 Medi 2011, *Male accessory gland infection and sperm parameters (review)* S. La Vignera et all adalwyd 29 Ionawr 2018
Eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Caerfyrddin, Sir Gaerfyrddin yng Ngorffennaf 1819 oedd **Eisteddfod Caerfyrddin 1819**. Trefnwyd yr eisteddfod gan gymdeithasau Cymraeg a chlerigwyr lleol. Er nad oedd yn Eisteddfod Genedlaethol fel y cyfryw (nas crëwyd tan y 1860au), mae'n ddigwyddiad o bwys yn hanes datblygiad y sefydliad hwnnw gan mai dyma'r tro cyntaf i Orsedd y Beirdd gael ei chysylltu'n swyddogol ag eisteddfod.

Cynhaliwyd yr eisteddfod o'r 8fed i'r 10fed Gorffennaf 1819, yng Ngwesty'r *Ivy Bush* yn nhref Caerfyrddin. Dim ond gwahoddedigion oedd yn bresennol, ac roeddent yn cynnwys dynion amlwg fel Thomas Burgess, Esgob Tyddewi (y prif noddwr), Gwallter Mechain, Edward Jones (Bardd y Brenin), Daniel Ddu o Geredigion, a Iolo Morganwg a'i fab Taliesin. Bu'r Parch. Joseph Harris (Gomer), golygydd *Seren Gomer*, yn bresennol hefyd a chedwir ar glawr ei adroddiad llygad-dyst o'r ŵyl.

Enillodd Gwallter Mechain dair o'r prif gystadlaethau, am gyfres o englynion, awdl goffa i Syr Thomas Picton a thraethawd ar Farddas.

Bu cryn dipyn o rwysg yn y seremonïau a chynheliwyd cyngerddau o gerddoriaeth Gymreig gyda'r nos : roedd rhoi'r urddas hyn i ganu'r delyn a'r crwth ynddo'i hun yn newyddbeth yng Nghymru'r cyfnod, am fod llawer o arferion diwylliant gwerin Cymru wedi cael eu collfarnu gan yr Ymneilltuwyr ac eraill. Edward Jones (nad oedd yn cael alw yn "Fardd y Brenin" eto) oedd y beirniad.

Ond y prif ddiddordeb hanesyddol yw'r trefniadau a wnaed gan Iolo Morganwg, yn hen ŵr 72 oed, i hyrwyddo ei syniadau ffug hynafiaethol am yr Orsedd "Derwyddol" a'i defodau. Gosodwyd cylch o gerrig bychain i fyny ar lawnt y gwesty ac urddwyd beirdd ac "ofyddion" (clerigwyr gan fwyaf) â rhubanau a glymwyd ar eu breichiau gan Iolo ei hun. Dadweinwyd y Cledd ganddynt i gyd hefyd. Er i Orsedd Beirdd Prydain gael ei sefydlu gan Iolo cyn hynny, dyma'r tro cyntaf iddi ddod yn rhan swyddogol o eisteddfod, a gosodwyd y cynseiliau ar gyfer seremoni gyfarwydd Eisteddfod Genedlaethol Cymru heddiw.

Cyfeiriadau
-----------

* Joseph Harris (Gomer), "Hanes Eisteddfod Caerfyrddin", yn *Gweithiau awdurol y diweddar Barch. Joseph Harris (Gomer)* (Llanelli, 1839)
* Melville Richards, "Eisteddfod y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg", yn *Twf yr Eisteddfod: Tair Darlith*, gol. Idris Foster (Aberystwyth: Llys yr Eisteddfod Genedlaethol, 1968)
*Mae "Egni cynnil" yn ailgyfeirio. Ar gyfer y cysyniad cyfriniol sy'n sôn am gyrff seicoysbrydol sy'n troshaenu'r corff corfforol, gweler Corff cynnil.*

Energy is the only life and is from the Body and Reason is the bound or outward circumference of Energy. Energy is Eternal Delight.

"
"
William Blake (1793), *The Marriage of Heaven and Hell*

Defnyddir y term ***egni*** yn fawr iawn gan ysgrifennwr ac ymarferwyr o wahanol ddulliau cyfrinachol ysbrydol a meddygaeth amgen i gyfeirio at amrywiaeth o ffenomenau. Weithiau meddylir mai grym bywyd cyffredinol sy'n llifo ym mhopeth a thrwyddynt yw'r 'egni' yma, ond dywed rhai mai ffenomen leoledig, megis yr hyn a geir gyda bywydoliaeth, cyrff cynnil, neu egnïon somatig megis qi, prana, neu kundalini yw e. Cysylltir yn agos egni ysbrydol hefyd gan ddefnyddio'r trosiad mai "anadl yw bywyd" - mae'r geiriau 'qi', 'prana', a 'spirit', er enghraifft, yn golygu "anadlu" yn eu hieithoedd eu hunain.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) The 'National Center for Complementary and Alternative Medicine (2006-10-13). Energy Medicine Overview.
2. ↑   Kimball C. Atwood (Medi Medi). Ongoing Problem with the National Center for Complementary and Alternative Medicine. Skeptical Inquirer magazine.
3. ↑  (Saesneg) energy - (according to New Age thinking) - The Skeptic's Dictionary - Skepdic.com. Adalwyd ar 2 Tachwedd 2010.
Cynhaliwyd **Eisteddfod Caerwys 1567** yng Nghaerwys, Sir y Fflint. Dyma'r ail o Eisteddfodau Caerwys yn dilyn y gyntaf, sef Eisteddfod Caerwys 1523. Bwriad y ddwy oedd pennu rheolau Cerdd Dafod a Cherdd Dant ac rhoi trefn ar feirdd a cherddorion Cymru trwy sustem o drwyddedau. Credir i'r eisteddfod gael ei chynnal mewn tŷ yn perthyn i deulu Mostyn, noddwyr y ddwy eisteddfod yn ôl pob tebyg, efallai ar y sgwâr yng nghanol Caerwys a adnabyddir fel Sgwâr Mostyn hyd heddiw.

Un o'r rhesymau dros gynnal yr eisteddfod hon yn 1567 oedd dathlu pedwar can mlwyddiant Eisteddfod Aberteifi. Eisteddfod ar gyfer beirdd a cherddorion gogledd Cymru, sef 'Talaith Aberffraw', oedd eisteddfod 1567.

Graddedigion
------------

Nid yw pob llawysgrif sy'n cofnodi'r graddedigion hyn yn gwbl gytûn ond dyma'r rhestr a dderbynnir fel rheol. Ni nodir yma y cerddorion - sef y telynorion a'r crythorion - yn y dosbarthiadau is.

### Cerdd Dafod

Penceirddiaid
* Lewis ab Edward
* Wiliam Llŷn
* Simwnt Fychan
* Owain Gwynedd

Disgyblion pencerddaidd
* Siôn Tudur
* Lewis Menai
* Huw Llŷn
* Wiliam Cynwal
* Bedo Hafesb
* Siôn Phylip
* Huw Cornwy

Disgyblion disgyblaidd
* Ieuan Tew Brydydd
* Huw Ceiriog
* Huw Pennant

Disgyblion Ysbas
* Dafydd Alaw
* Edward Brwynllys
* Hywel Ceiriog

### Telynorion

Penceirddiaid Cerdd Dant
* Siôn ap Rhys
* Wiliam Penllyn
* Hwlcyn Llwyd

Disgyblion penceirddiaid
* Thomas Anwyl
* Dafydd Llwyd ap Siôn ap Rhys
* Edward ab Ifan
* Robert ap Hywel Llanfor
* Wmffre Goch

Disgyblion disgyblaidd
* Rhisiard Glyn
* Rhobert Llwyd
* Ieuan Penllyn
* Lewis Llanfor

### Crythorion

Dosbarth Cyntaf
* Siamas Eutyn
* Ieuan Penmon

Ail Ddosbarth
* Rhobert ap Rhys Gutyn
* Tomas Môn
* Siôn Ednyfed
* Tomas Grythor

Trydydd Ddosbarth
* Siôn Ddu Grythor

Llyfryddiaeth
-------------

* Gwyn Thomas, *Eisteddfodau Caerwys* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1968).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwyn Thomas, *Eisteddfodau Caerwys*, tud. 52.
2. ↑  Gwyn Thomas, *Eisteddfodau Caerwys*, tt. 96-98.
3. ↑  Meurig Idris, *Y Brython. Y Gyfrol Gyntaf a'r Ail* (Tremadog, 1901), tud. 148.
Mae **Eithinog**, ger Bangor, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 12 Awst 2008 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 13.25 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cyn-chwaraewr rygbi i'r Alban, yn safle'r ail reng, oedd **George** "**Doddie**" **Weir** (4 Gorffennaf 1970 – 26 Tachwedd 2022). Chwaraeodd mewn 61 o gemau rhyngwladol i dîm rygbi cenedlaethol yr Alban.

Ganwyd Weir yng Nghaeredin, a chafodd ei addysgu yn Ngholeg Daniel Stewart a Melville. Astudiodd yng Ngholeg Amaethyddol yr Alban rhwng 1988 a 1991, gan ennill Diploma Cenedlaethol Uwch.

Chwaraeodd Weir ei gêm gyntaf dros yr Alban ar 10 Tachwedd 1990 yn erbyn Yr Ariannin yn Stadiwm Murrayfield. Fel un o hoelion wyth y tîm trwy gydol y 1990au roedd yn ffigwr hawdd i'w adnabod ar y cae ac yn dipyn o ffefryn gan y cefnogwyr.

Gyda'i arbenigedd yn y llinell, cafodd ei ddewis yn aelod o garfan y Llewod ar eu taith i Dde Affrica yn 1997. Cafodd anaf cas i'w ben-glin yn ystod y daith, tra'n chwarae yn erbyn Tiriogaeth Mpumalanga.

Sgoriodd 19 o bwyntiau mewn 61 ymddangosiad i'r Alban, a hynny o bedair cais (y gyntaf yn y cyfnod pan oedd cais werth 4 pwynt). Enillodd wobr *Chwaraewr Pencampwriaeth y Pum Gwlad i'r Alban Famous Grouse* yn 1997, ac, yn gofiadwy iawn, cafodd ei ddisgrifio gan y sylwebydd Bill McLaren fel 'jiraff gwyllt ar ruthr'.

Aeth Weir i weithio i Hutchinson Environmental Solutions, cwmni rheoli gwastraff a gychwynnwyd gan ei dad-yng-nghyfraith. Mae hefyd yn teithio fel siaradwr gwadd yn dilyn ciniawau ac wedi ymddangos fel sylwebydd hanner amser i'r BBC yn ystod gemau'r Alban. 

Ym Mehefin 2017, cyhoeddodd Weir fod ganddo glefyd motor neurone, a hynny ar ddiwrnod byd-eang i godi ymwybyddiaeth o'r clefyd. Yn Awst, rhannodd ei gynlluniau i gychwyn sefydliad o'r enw 'My Name's Doddie' er mwyn codi arian tuag at ymchwil i'r clefyd a rhoi grantiau i bobl sydd yn byw gyda'r cyflwr. Erbyn diwedd Hydref 2018, roedd yr elusen wedi codi dros filiwn o bunnoedd.

Sefydlwyd Cwpan Doddie Weir fel gwobr i'r tîm buddugol mewn gêm flynyddol, yn ystod yr hydref, rhwng Yr Alban a Chymru. Chwaraewyd y gyntaf yn Stadiwm Principality ar 3 Tachwedd 2018.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Interview: Doddie Weir flushed with pride as Scotland walk tall once again". *The Scotsman*. 27 November 2009. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-10-16. Cyrchwyd 26 September 2015.
2. ↑  "No grouse as Doddie Weir wins by a street". *The Herald*. 18 March 1997. Cyrchwyd 20 January 2018.
3. ↑  Alan, Tyers (8 February 2015). "Rugby broadcasting is barely recognisable to the days of Bill McLaren". Telgraph. Cyrchwyd 20 June 2017.
4. ↑  Ford, Coreena (11 November 2013). "Hutchinson Environmental Solutions celebrates 40 years". *The Journal*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-12-01. Cyrchwyd 26 September 2015.
5. ↑  "Doddie Weir diagnosed with motor neurone disease". *BBC Sport*. Cyrchwyd 20 June 2017.
6. ↑  "Doddie Weir: 'I don't blame rugby for my MND'". *BBC News*. 29 August 2017. Cyrchwyd 20 January 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 2978156919252054970005
* LCCN: n2019056153
* ISNI: 0000 0004 9616 9467

 |
Er mwyn i wrthrychau wneud gwaith mae angen **egni**. Mae 10 math gwahanol, gan gynnwys: cinetig, thermol, potensial disgyrchiant, sain, golau, egni potensial elastig, trydanol, cemegol, niwclear a gwres pelydrol.

Ni all egni gael ei greu na'i ddinistrio, ond gellir ei newid o un ffurf i ffurf arall.

Mae deuddeg gwahanol fath o **ffynhonnell egni**:
Y rhai anadnewyddadwy:

glo
olew
nwy naturiol
tanwydd niwclear e.e. wraniwm ayb
Y rhai adnewyddadwy:

egni gwynt
egni tonnau
egni llanw
egni hydro
egni solar
egni geothermol
egni bwyd
egni biomas
* Mae **Egni** yn bryddest a enillodd y goron i Jason Walford Davies yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 2004.


|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |

*Tudalen wahaniaethu yw hon, sef cymorth cyfeirio sy'n rhestru tudalennau sy'n gysylltiedig â'r un teitl ond yn trafod pynciau gwahanol.   
Os cyrhaeddoch yma drwy glicio ar ddolen fewnol, gallwch newid y ddolen fel ei bod yn cysylltu'n uniongyrchol â'r erthygl gywir. I wneud hynny ewch yn ôl at yr erthygl honno a newid y ddolen.*
Athroniaeth wleidyddol, ideoleg, neu feddylfryd cenedlaetholgar sy'n tybio bod Unol Daleithiau America yn wahanol i wledydd eraill yn ei hanfod yw **eithriadolaeth Americanaidd**. Mae'n seiliedig ar y syniad bod sefydlu'r Unol Daleithiau yn ddigwyddiad hanesyddol unigryw ac yn gwahaniaethu'r genedl Americanaidd oddi ar hen genedl-wladwriaethau Ewrop. Dywed bod cyfundrefn wleidyddol, gwerthoedd dinesig, ac hanes cymdeithasol yr Unol Daleithiau yn rhagori ar wledydd eraill ac yn ffurfio gwareiddiad arbennig ynddo'i hun. Mae'n agwedd gyffredin o genedlaetholdeb Americanaidd ac yn aml yn gysylltiedig ag "Americaniaeth", sef gwerthoedd gwladgarol neilltuol yr Americanwyr.

Mae esboniadau o eithriadolaeth Americanaidd yn amrywio, ond fel arfer yn dibynnu ar fyth cenedlaethol 1776: arwyddo Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau gan y Tad-Sefydlwyr a'r rhyfel annibyniaeth. Gellir hefyd tynnu ar bwysigrwydd y gororwlad a datblygiad tiriogaethol i'r gorllewin; hanes ymfudo i'r Unol Daleithiau a'r tawddlestr; a'r Breuddwyd Americanaidd, ethos cenedlaethol sy'n mynnu bod rhyddid economaidd y wlad yn galluogi mudoledd cymdeithasol ar raddfa nad sy'n bosib mewn gwledydd eraill. Yn ogystal â'r Sefydlwyr a'r chwyldroadwyr gweriniaethol, dyrchefir nifer o gymeriadau o arloeswyr a setlwyr yn arwyr cenedlaethol: y Tadau Pererin, ffermwyr a helwyr y gorllewin, a Johnny Reb a Billy Yank. Weithiau caiff eithriadolaeth Americanaidd ei chyfuno â chredoau Cristnogol am ragluniaeth neu genhadaeth genedlaethol. Er enghraifft, defnyddid y syniad o Dynged Amlwg yn y 19g i gyfiawnhau ehangiad tiriogaethol i'r gorllewin

Mae nifer o sylwebwyr yn beirniadu eithriadolaeth Americanaidd am fod yn ffurf drahaus a siofinaidd ar genedlaetholdeb sydd yn anwybodus o hanesion gwledydd eraill ac yn anwybyddu ffaeleddau yn hanes yr Unol Daleithiau. Mae eithriadolaeth yn dibynnu ar honiadau nas profir, ac wedi ei defnyddio i gyfiawnhau cwricwla hanes sy'n trwytho disgyblion a myfyrwyr mewn gwladgarwch. Mae dadansoddiadau cymharol gan hanesyddion cymdeithasol wedi dadbrofi rhai o haeriadau'r eithriadolwyr, er enghraifft drwy ddangos nad oedd cyfraddau mudoledd economaidd-gymdeithasol yn yr Unol Daleithiau yn wahanol iawn i'r cyfraddau yn Ewrop yn ystod oes diwydiannu.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Peter N. Stearns, "American Exceptionalism" yn *Encyclopedia of Social History*, golygwyd gan Peter N. Stearns (Efrog Newydd: Garland Publishing, 1994), tt. 33–34.

Darllen pellach
---------------

* Byron E. Shafer (gol.), *Is America Different? A New Look at American Exceptionalism* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1991).
* William V. Spanos, *American Exceptionalism in the Age of Globalization: The Specter of Vietnam* (Albany, Efrog Newydd: State University of New York Press, 2008).
Eisteddfod enwog a gynhaliwyd yn nhref Caerfyrddin tua'r flwyddyn 1450 neu 1451 oedd **Eisteddfod Caerfyrddin**. Mae'n adnabyddus fel yr achlysur pan ad-drefnwyd mesurau Cerdd Dafod gan Dafydd ab Edmwnd.

Er ei bod yn eithaf tebygol fod eisteddfodau eraill wedi eu cynnal yn yr Oesoedd Canol, dyma'r ail yn unig y gwyddys amdani cyn eisteddfodau Caerwys yn yr 16g (y gyntaf oedd Eisteddfod Aberteifi, 1176). Cynhaliwyd yr eisteddfod yng Nghastell Caerfyrddin dan nawdd Gruffudd ap Nicolas, arglwydd Dinefwr, un o ddisgynyddion tywysogion Deheubarth. Nid oes sicrwydd am y dyddiad, ac mae'n bosibl iddi gael ei chynnal rhai blynyddoedd yn ddiweddarach na'r dyddiad traddodiadol ar ôl i'r castell gael ei adnewyddu yn 1452-55. Daeth beirdd a cherddorion yno o bob rhan o Gymru. Y beirniad oedd Gruffudd ap Nicolas ei hun. Enillodd y bardd Dafydd ab Edmwnd gadair arian.

Tynnodd Dafydd ab Edmwnd ddau fesur allan o ganon yr hen fesurau caeth a rhoi ddau fesur eithriadol astrus o'i ben a'i bastwn ei hun i mewn. Ni wyddys os cawsant eu defnyddio yn yr eisteddfod honno, ond yn Eisteddfod Caerwys yn 1523 gosodwyd y rheol fod rhaid i fardd fedru canu ar y pedwar mesur ar hugain. Er mor anymarferol oedd rhai o'r mesurau, bwriad y gyfundrefn newydd oedd ceisio cadw bwlch rhwng y beirdd llys a'r beirdd llai a elwir yn Glêr (beirdd crwydrol tebyg i finstreliaid).

Llyfryddiaeth
-------------

* Hywel Teifi Edwards, *Yr Eisteddfod* (1971)
Pentref gwledig bychan yng Ngheredigion, Cymru, yw **Eisteddfa Gurig**. Saif bron ar y ffin rhwng Ceredigion â Phowys. Mae ar ffordd yr A44 tua hanner ffordd rhwng Aberystwyth i'r gorllewin a Rhaeadr Gwy i'r dwyrain. Saif bron ar y ffin rhwng Ceredigion â Phowys. Fe'i lleolir ar y bwlch ar y ffordd honno gyda bryniau Pumlumon i'r gogledd. Rhed Afon Tarenig trwy Eisteddfa Gurig i gyfeiriad y dwyrain i ymuno yn Afon Gwy yn is i lawr y cwm.

Enwir Eisteddfa Gurig ar ôl Sant Curig. Dywedir ei fod yn mynd yno i fyfyrio o'i glas yn Llangurig, 8 milltir i lawr y lôn i'r dwyrain.

Mae Eisteddfa Gurig yn fan poblogaidd gan gerddwyr ar gyfer cychwyn am gopa Pumlumon, sydd 2 filltir i ffwrdd. Ceir adfeilion sawl cloddfa plwm yn yr ardal.

Saif "Craig Elvis" ger y pentref.

Cyfeiriadau
-----------

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ceredigion**

**Trefi**  

Aberaeron  **·** Aberteifi  **·** Aberystwyth  **·** Ceinewydd  **·** Llanbedr Pont Steffan  **·** Llandysul  **·** Tregaron
  
**Pentrefi**  

Aberarth  **·** Aber-banc  **·** Aber-ffrwd  **·** Abermagwr  **·** Abermeurig  **·** Aber-porth  **·** Adpar **·** Alltyblaca  **·** Betws Bledrws  **·** Betws Ifan  **·** Betws Leucu  **·** Bethania  **·** Beulah  **·** Blaenannerch  **·** Blaenpennal  **·** Blaenplwyf  **·** Blaen-porth  **·** Y Borth **·** Bow Street  **·** Bronant  **·** Bwlch-llan  **·** Capel Bangor  **·** Capel Cynon  **·** Capel Dewi  **·** Capel Seion  **·** Caerwedros  **·** Castellhywel  **·** Cellan  **·** Cilcennin  **·** Ciliau Aeron  **·** Clarach  **·** Cnwch Coch  **·** Comins Coch  **·** Cribyn  **·** Cross Inn (1)  **·** Cross Inn (2)  **·** Cwm-cou  **·** Cwmystwyth  **·** Cwrtnewydd  **·** Dihewyd  **·** Dôl-y-bont  **·** Eglwys Fach  **·** Felinfach  **·** Y Ferwig  **·** Ffair-rhos  **·** Ffostrasol  **·** Ffos-y-ffin  **·** Ffwrnais  **·** Gartheli  **·** Goginan  **·** Y Gors  **·** Gwbert  **·** Henfynyw  **·** Henllan  **·** Horeb  **·** Llanafan  **·** Llanarth  **·** Llanbadarn Fawr  **·** Llandre  **·** Llandyfrïog  **·** Llanddeiniol  **·** Llanddewi Brefi  **·** Llanfair Clydogau  **·** Llanfarian  **·** Llanfihangel y Creuddyn  **·** Llangeitho  **·** Llangoedmor  **·** Llangrannog  **·** Llangwyryfon  **·** Llangybi  **·** Llangynfelyn  **·** Llangynllo  **·** Llanilar  **·** Llanio  **·** Llan-non  **·** Llanrhystud  **·** Llansantffraid  **·** Llanwenog  **·** Llanwnnen  **·** Llechryd  **·** Lledrod  **·** Llundain-fach  **·** Llwyncelyn  **·** Llwyndafydd  **·** Llwyn-y-groes  **·** Morfa  **·** Mwnt  **·** Nanternis  **·** Penbryn  **·** Penparc  **·** Penrhiw-llan  **·** Penrhyn-coch  **·** Penuwch  **·** Pen-y-garn  **·** Plwmp  **·** Pontarfynach  **·** Ponterwyd  **·** Pontgarreg  **·** Pontrhydfendigaid  **·** Pontrhydygroes  **·** Pontsiân  **·** Rhydlewis  **·** Rhydowen, Ceredigion  **·** Rhydyfelin  **·** Rhydypennau  **·** Salem  **·** Sarnau  **·** Southgate  **·** Swyddffynnon  **·** Synod Inn  **·** Talgarreg  **·** Tal-y-bont **·** Temple Bar **·** Trefenter  **·** Trefilan  **·** Tremain  **·** Tre-saith  **·** Tre Taliesin  **·** Troedyraur  **·** Ysbyty Ystwyth  **·** Ystrad Aeron  **·** Ystrad Meurig  **·** Ystumtuen
Mae **Foinaven - A' Che'ir Ghorm**  neu **A'Cheir Ghorm** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Durness i Loch Shin yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NC318494. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Foinaven.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
**Goronwy ab Ednyfed** (tua 1205? - 17 Hydref 1268) oedd distain Teyrnas Gwynedd yn oes Llywelyn ap Gruffudd. Ei frawd oedd Tudur ab Ednyfed, a olynodd Goronwy fel distain.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Goronwy (ceir y ffurf 'Goronw' weithiau) yn fab i Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, a Gwenllian ferch yr Arglwydd Rhys. Mae'n bosibl fod enw Goronwy ymhlith y rhestr o dystion a geir i un o gytundebau Llywelyn Fawr mor gynnar â 1222. Mae'n debyg felly ei fod wedi gwasanaethu fel swyddog llys gyda'i dad cyn cymryd drosodd fel distain Gwynedd ar ei farwolaeth yn 1246, neu yn y blynyddoedd rhwng hynny a 1258. Ond mewn un ffynhonnell (yn unig), dywedir mai un arall o feibion Ednyfed, Gruffudd ab Ednyfed, oedd distain Gwynedd o 1246 hyd 1256. Felly ceir peth ansicrwydd am yr olyniaeth yn y cyfnod hwnnw.

Gwyddys i sicrwydd ei fod yn dyst i ddogfennau sy'n ymwneud â Gwynedd rhwng 1258 ac 1268, dan Lywelyn ap Gruffudd. Fel distain Gwynedd, arweiniodd fyddin nerthol gyda Maredudd ap Rhys, Rhys Fychan a Maredudd ab Owain o Ddeheubarth (perthnasau gwaed i Oronwy ill tri) yn erbyn Normaniaid Gwent a lluoedd brenin Lloegr yno ym mis Mawrth 1263. Y cyfeiriad olaf ato yn y dogfennau swyddogol yw fel cymrodeddwr i gymrodi rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Gilbert de Clare ar ôl cyrchoedd Llywelyn ar Forgannwg, dyddiedig 27 Medi, 1268.

Roedd gan Oronwy dir gan ei dad Ednyfed ym Môn, Arllechwedd a Cheredigion.

Bu farw Goronwy ar noswyl Luc, sef 17 Hydref 1268, yn ôl Brut y Tywysogion:

'Blwyddyn wedi hynny y bu farw Goronw fab Ednyfed, distain i'r tywysog, noswyl Sain Luc Efenglywr, gŵr ardderchog yn arfau a hael o roddion a doeth ei gyngor a chywir ei weithred a digrif ("hyfryd") ei eiriau.'
(*Brut y Tywysogion* 1268, orgraff ddiweddar).
Canodd y Prydydd Bychan farwnad iddo. Mae'r testun yn fylchog iawn ac nid yw'n ychwanegu odid dim i'n gwybodaeth. Canodd Bleddyn Fardd farwnad iddo yn ogystal, sy'n cyfeirio at y cyrch ar Went a'r golled ar ei ôl. Mae'r ffaith iddo farw mor fuan ar ôl y brwydro yng Ngwent yn awgrymu ei fod wedi ei anafu yno, ond does dim prawf am hynny.

Cof
---

Ond cedwir cof am Oronwy ab Ednyfed mewn englyn poblogaidd sydd i'w cael mewn sawl llawysgrif. Mae'n tadogi'r geiriau hyn ar ysbryd Goronwy ar ôl marwolaeth Llywelyn yn 1282:

Dywed i wŷr Gwynedd galon-galed
Mai myfi yw Gronw, gwirfab Ednyfed.
Pe buaswn i byw gyd'm llyw
Nis lladdesid cyn hawsed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  David Stephenson, *The Governance of Gwynedd* (Caerdydd, 1984).
2. 1 2  Rhian M. Andrews *et al.* (gol.), *Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 1996)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :** Ednyfed Fychan | **Disteiniaid GwyneddGoronwy ab Ednyfed** | **Olynydd :**Tudur ab Ednyfed |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **Fionn mac Cumhaill**, hefyd **Finn** neu **Find mac Cumail** neu **mac Umaill**, yn heliwr a rhyfelwr ym mytholeg Iwerddon. Ceir hanesion amdano hefyd ym mytholeg yr Alban ac Ynys Manaw. Mae'r hanesion am was Fionn a'i ddilynwyr, y Fianna, yn ffurfio'r Cylch Ffenaidd neu *Fiannaidheacht*, llawer ohono yn cael ei gyflwyno fel petai'r stori'n cael ei hadrodd gan fab Fionn, y bardd Oisín.

Mae *Fionn* neu *Finn* yn lysenw yn hytrach nag enw, yn cyfateb i'r enw Cymraeg "Gwyn". Ei enw pan yn blentyn oedd Deimne, ac mae nifer o hanesion yn adrodd sut y cafodd ei lysenw pan droes ei wallt yn wyn yn gynamserol. Credir fod Fionn yn cyfateb i'r cymeriad mytholegol Cymreig Gwyn ap Nudd, ac i'r duw Celtaidd cyfandirol Vindos.

Pan oedd yn ieuanc bu Fionn yn ddisgybl i'r bardd a derwydd Finn Eces neu Finnegas, ger Afon Boyne. Treuliodd Finneces saith mlynedd yn ceisio dal "eog doethineb", oedd yn byw mewn pwll yn yr afon. Byddai'r sawl a fwytai'r eog yma yn berchen ar yr holl wybodaeth yn y byd. Yn y diwedd, daliodd Finneces yr eog a gorchymynodd i Fionn ei goginio iddo. Wrth wneud, llosgodd Fionn ei fawd ar yr eog, a rhoddodd ei fawd yn ei geg, gan lyncu darn o groen yr eog, gan ddod yn berchen yr holl wybodaeth yn lle ei feistr. Mae'r hanes yma yn debyg iawn i'r stori am Ceridwen a Gwion Bach yn Hanes Taliesin.

Cymerodd y mudiad cenedlaethol chwylfroadol Y Frawdoliaeth Ffenaidd, neu'r "Ffeniaid", eu henw o'r chwedlau yma. Daw'r ffurf Albanaidd **Fingal** o'r fersiwn o'r stori ar ffurf cerdd epig Ossian a gyhoeddwyd gan James Macpherson yn y 18g.
Uchelwr blaenllaw o Ynys Môn a berthynai i linach Tuduriaid Penmynydd oedd **Goronwy ap Tudur Fychan** (bu farw 1382). Fe'i adnabyddir hefyd fel **Gronw Fychan** neu **Goronwy Fychan**. Roedd yn un o ddisgynyddion Ednyfed Fychan ac yn un o hendeidiau Harri Tudur. 

Arfau Tuduriaid Penmynydd
Yr arfbais ar fagwyr Eglwys Penmynydd
Y cerflun alabaster

Bywgraffiad
-----------

Roedd Goronwy yn un o wyrion Goronwy ap Tudur (bu farw 1331), trwy ei fab Tudur Fychan neu Tudur ap Goronwy. Etifeddodd arglwyddiaeth Penmynydd ar farwolaeth ei dad yn 1367. Priododd Fyfanwy ferch Iorwerth Ddu ab Ednyfed Gam o'r Pengwern ger Llangollen.

Roedd ganddo bedwar brawd:

* Ednyfed ap Tudur
* Rhys ap Tudur (dienyddiwyd yng Nghaer yn 1412)
* Gwilym ap Tudur
* Maredudd ap Tudur (bu farw 1406), tad Owain Tudur

Roedd Goronwy yn ŵr o ddylanwad mawr a safle uchel yn y gymdeithas. Mae'n debygol ei fod wedi gwasanaethu gyda milwyr Cymreig eraill yn y rhyfeloedd yn Ffrainc. Roedd yn dal stiwardiaeth tiroedd sylweddol esgob Bangor ym Môn.

Ymwelodd y bardd Iolo Goch â phlasdy Penmynydd rywbryd yn y cyfnod 1367-1382. Mae'n moli croeso hael Goronwy ap Tudur Fychan ac yn cymharu Penmynydd i aelwyd llys Urien Rheged:

Cyntaf lle'r af, llew a rydd,
Caer Pen Môn, carw Penmynydd,
Tŷ, gwelais gynt, teg wiwle,
Tudur Llwyd, da ydyw'r lle;
Yno mae, heb gae ar ged,
Ail drigiant aelwyd Rheged.
Yn 1382, cafodd ei apwyntio'n gwnstabl Castell Biwmares, ond bu farw trwy foddi - yn swydd Caint efallai - cyn iddo gael cyfle i ddychwelyd i Fôn a chymryd y swydd. Roedd ei fab Tudur dan oed ac etifeddwyd tiroedd Goronwy gan ei chwaer Morfudd, a briododd i deulu'r Penrhyn yn Arfon.

Mae beddfaen alabaster cerfiedig Gronw Fychan, a fu farw yn 1382, gyda'i wraig Myfanwy, i'w weld yn eglwys y plwyf, sydd wedi ei chysegru i Sant Gredifael.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  A. D. Carr, *Medieval Anglesey* (Llangefni, 1982), tud. 203.
2. ↑  Dafydd Johnston (gol.), *Gwaith Iolo Goch* (Caerdydd, 1988). Cerdd V, ll. 47-52
3. ↑  *Medieval Anglesey*, tud. 203.

Gweler hefyd
------------

* Tuduriaid Penmynydd

Dolen allanol
-------------

* *Y Bywgraffiadur Cymreig Ar-lein: Ednyfed Fychan a'i ddisgynyddion*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Y **Finsteraarhorn** (4,274 metr (14,022 troedfedd)) yw'r mynydd uchaf yn yr Alpau Bernaidd yn y Swistir a chopa enwocaf y Swistir. Y Finsteraarhorn yw'r nawfed mynydd uchaf, a'r trydydd copa amlycaf, yn yr Alpau. Yn 2001 dynodwyd y massif a'r rhewlifoedd sy'n ei amgylchynu yn rhan o Safle Treftadaeth Byd Jungfrau-Aletsch.

Mae esgyniad cyntaf y Finsteraarhorn wedi bod yn destun dadleuol. Dywedir fod y copa wedi'i gyrraedd am y tro cyntaf gan y gwŷr lleol Arnold Abbühl, Joseph Bortes and Aloys Volker yn 1812, ond bu rhai yn amau hynny.

Mewn erthyglau a gyhoeddwyd yn 1881 a 1908, bu i'r mynyddwyr a haneswyr Gottlieb Studer  a W.A.B. Coolidge, ddatgan eu bod yn argyhoeddiedig o lwyddiant ymgais 1812. Serch hynny, daeth John Percy Farrar i'r casgliad mewn erthygl a gyhoeddodd yn yr *Alpine Journal* yn 1913 mai cyrraedd man oedd tua 200m i'r de o'r copa wnaeth y dringwyr hynny, ond gan bwysleisio bod honno'n dipyn o gamp yn ei dydd.

John Clough Williams-Ellis oedd y Cymro cyntaf i gyrraedd y copa, yn ôl pob tebyg. Dringodd y mynydd Awst 13, 1857, yng nghwmni John Frederick Hardy, William Mathews, Benjamin St John Attwood-Mathews a Edward Shirley Kennedy, ynghyd â Auguste Simond a Jean Baptiste Croz o Chamonix, Johann Jaun yr Hynaf o Meiringen, Aloys Bortis o Fiesch a'r porthor Alexander Guntern o Biel yn Goms. Roedden nhw'n gadael Konkordiaplatz am 2:30 yp, ac yn cyrraedd y copa am 11:53 yh. Ar gopa'r Finsteraarhorn, penderfynodd y dringwyr sefydlu cymdeithas a'i galw yn y Clwb Alpaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Farrar, J. P.. "The First Ascent of the Finsteraarhorn: A Re-examination". *Alpine Journal* **27**: 263–300. .
2. 1 2  Gottlieb Samuel Studer, Ueber die Reise dess Herrn Dr. Rudolf Meier von Aarau auf das Finsteraarhorn im Sommer 1812, Jahrbuch SAV, 1882, pp. 407-424
3. ↑  W.A.B. Coolidge, The Alps in nature and history, Methuen & Co, London, 1908, pp 217-219
4. ↑  "'John Clough Williams-Ellis' yn y Bywgraffiadur Cymreig". *Y Bywgraffiadur Cymreig*.
Roedd **Francis Joseph Bough** (15 Ionawr 1933 – 21 Hydref 2020), neu **Frank Bough**, yn gyflwynydd teledu Seisnig. Roedd e'n fwyaf adnabyddus fel cyflwynydd y rhaglenni *Grandstand* (1968-1983), *Nationwide* (1972-1982) a *Breakfast Time* (1983-1987).

Cafodd Bough ei eni yn Fenton, Stoke-on-Trent, Swydd Stafford. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Croesoswallt ac yng Ngholeg Merton, Rhydychen. Priododd Nesta Howells ym 1992.

Daeth gyrfa Bough i ben ar ôl i bapur newydd redeg stori am ei ddefnydd o cocaine â phuteiniaid. Roedd hyn yn syndod o ystyried ei ddelwedd fel dyn teulu parchus.

Dwedodd Michael Parkinson ym 1987: "If my life depended on the smooth handling of a TV show, Bough would be my first choice to be in charge."

Yn yr 1980au hwyr ffurfiwyd y grŵp Cymraeg 'Boff Frank Bough' yn ardal Dyffryn Conwy a Dyffryn Clwyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Levens, R.G.C. gol. (1964). *Merton College Register 1900-1964*. Oxford: Basil Blackwell. t. 432.
2. ↑  "Obituary: Frank Bough". *BBC News*. 25 Hydref 2020. Cyrchwyd 25 Hydref 2020.
3. ↑  "Desert Island Discs - Frank Bough". *BBC*. 1 Mai 1987. Cyrchwyd 24 Awst 2015.
4. ↑   ‘Beth am y Soyuz?’ – rhyddhau sengl newydd Hap a Damwain. Y Selar (15 Gorffennaf 2020). Adalwyd ar 27 Hydref 2020.
Mae **Francisco Villarroel** (ganwyd 5 Mai 1965) yn gyfreithiwr, awdur, sgriptiwr a chynhyrchydd ffilm Feneswela, sy'n fwyaf adnabyddus am y ffilm *Deux automnes à Paris* yn 2019, sef yr addasiad ffilm o'i nofel homonymaidd a gyhoeddwyd yn 2007.

Bywgraffiad
-----------

Ar 5 Mai, 1965, cafodd ei eni yn Caracas. Graddiodd fel cyfreithiwr o Brifysgol Santa Maria, gan ddilyn astudiaethau ôl-raddedig a meistr yn Ffrainc a Malta. Mae'n Feddyg ac yn Athro Emeritws Prifysgol Forwrol y Caribî. Am dros ddeng mlynedd ar hugain (30) ymroddodd i'r arfer o addysgu'r gyfraith a phrifysgol yn cyhoeddi llyfrau ar gyfraith forwrol a chyfraith ryngwladol. Rhwng 2007 a 2013 bu'n Llywydd Cymdeithas Cyfraith Forwrol Feneswela ac fe'i gwahaniaethwyd fel Aelod Llawn o'r Pwyllgor Morwrol Rhyngwladol.

Yn 2007 cyhoeddodd ei nofel gyntaf a gafodd ei chymryd i'r sinema Dau hydref ym Mharis yn 2019, a ddilynwyd gan ei ail nofel Tango Bar, a gyhoeddwyd yn 2018. Fel actor, sgriptiwr a chynhyrchydd ffilmiau, mae wedi gwneud y ffilmiau sydd wedi eu haddasu o'i nofelau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gutiérrez, Félix Eduardo (23 Hydref 2019). ""Dos otoños en París" recrea la historia de activista desaparecida en la dictadura de Stroessner". *El Ciudadano* (yn Sbaeneg). Cyrchwyd 10 Rhagfyr 2022.
2. ↑  "avdm-cmi | noticias". *avdm* (yn Sbaeneg). Cyrchwyd 10 Rhagfyr 2022.
3. ↑  Longo, Carmela (6 Medi 2021). "Francisco Villarroel: Creo en la magia del cine". *Últimas Noticias* (yn Sbaeneg). Cyrchwyd 10 Rhagfyr 2022.
| Grŵp → | 10 |
| --- | --- |
| ↓ Cyfnod |
| **4** | 28 Ni  |
| **5** | 46 Pd |
| **6** | 78 Pt  |
| **7** | 110 Ds  |

Grŵp o ddeg elfen yn y tabl cyfnodol ydy **elfen grŵp 10**. Maen nhw i gyd yn fetelau trosiannol gwyn neu lwyd golau eu lliw. Yn nhrefn safonnol IUPAC mae grŵp 10 yn cynnwys: nicel (Ni), paladiwm (Pd), platinwm (Pt), a darmstadtiwm (Ds).

Mae patrwm yr electronnau'n debyg rhwng aelodau unigol y teulu, yn enwedig ar du allan y gragen, er mai gwan iawn ydy'r patrwm yn y grŵp neu'r teulu hwn o elfennau. Mae yna un eithriad: paladiwm.

| Z | Elfen | Nifer yr electronnau |
| --- | --- | --- |
| 28 | nicel | 2, 8, 16, 2 |
| 46 | paladiwm | 2, 8, 18, 18 |
| 78 | platinwm | 2, 8, 18, 32, 17, 1 |
| 110 | darmstadtiwm | 2, 8, 18, 32, 32, 17, 1 |

Priodweddau
-----------

Fel y dywedwyd uchod, maen nhw i gyd yn fetalau trosiannol gwyn neu lwyd golau eu lliw ac yn eitha gloyw (Saesneg: "*high luster*") a thydyn nhw ddim yn ocsideiddio'n hawdd.

Cymhwyso
--------

* Addurniadau ar dlysau e.e. electro-haenu
* Catalydd mewn nifer o adweithiau cemegol
* Aloi metel
* Metal Alloys
* Rhannau electronig gan eu bont yn aros yn gyson mewn tymhereddau gwahanol.
Elfed - Cawr ar Goesau Byr
Roedd **Elfed Lewys** (1934 – 1999) yn bregethwr, yn faledwr, yn actor ac yn hyfforddwr pobl ifanc. Ei dad oedd y Parch Morley Lewis, a'i datcu ar ochr ei dad oedd John Lewis, teiliwr ym Mlaenycoed a ddaeth yn gerddor o fri, yn godwr canu ac yn feirniad eisteddfodau lleol ac yn arweinydd côr. Brawd i John Lewis oedd Howell Elvet Lewis pregethwr, emynydd ac archdderwydd.

Cafodd y Parch Morley Lewis ei ordeinio ym 1928 Modringallt, Y Rhondda, ac felly fe anwyd Elfed yn y Rhondda. Symudodd y teulu ym 1942 i Grymych ac ym 1953 i Gefneithin. Ar ôl penderfynu mynd i'r weinidogaeth aeth Elfed i Goleg Bala-Bangor ym Mangor.

Daeth yn weinidog i Lanfyllin ac er i Elfed adael ei ôl mewn sawl rhan o Gymru, does dim dwywaith mai yn ardal Llanfyllin y bu ei ddylanwad mwyaf yn dilyn iddo sefydlu Aelwyd Penllys.

Yn 2000, cyhoeddwyd bywgraffiad ohono, *Elfed - Cawr ar Goesau Byr* gan wasg Y Lolfa.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Roberts, Ioan [18 Rhagfyr 2014] (Awst 2000). *Elfed - Cawr ar Goesau Byr*. Gwasg y Lolfa. ISBN 0862435277. URL
Mae **ffenyleffrin** yn weithydd derbynyddion α1-adrenergig detholus yn y dosbarth ffenethylaminau a ddefnyddir yn bennaf fel meddyginiaeth llacio, fel cyfrwng i ledu cannwyll y llygad, ac i gynyddu pwysedd gwaed. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₉H₁₃NO₂. Mae ffenyleffrin yn gynhwysyn actif yn Vazculep.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- Clwy'r marchogion
 - isbwysedd
 - llid y ffroenau fasreolus
 - glawcoma golwg eang
 - sioc septig

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Ffenyleffrin, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- R(-)-Phenylephrine
 - metasynephrine
 - m-oxedrine
 - l-(3-Hydroxyphenyl)-N-methylethanolamine
 - Benzyl alcohol, m-hydroxy-alpha-((methylamino)methyl)-, (-)-
 - Benzenemethanol, 3-hydroxy-alpha-((methylamino)methyl)-, (R)-
 - Benzenemethanol, 3-hydroxy-.alpha.-[(methylamino)methyl]-, (R)-
 - (-)-m-hydroxy-alpha-(methylaminomethyl)benzyl alcohol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Ffenyleffrin". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
| Grŵp → | 4 |
| --- | --- |
| ↓ Cyfnod |
| **4** | Titanium crystal bar22  Ti |
| **5** | Zirconium crystal bar40  Zr |
| **6** | Hafnium crystal bar%72  Hf |
| **7** | 104  Rf |
| 

---

**Allwedd**

|  |
| --- |
| *Metalau trosiannol* |
| *Elfennau primordaidd* |
| *Synthetig* |

 |

Mae **elfennau grŵp 4** yn grŵp o elfennau yn y tabl cyfnodol. Yn nhrefn IUPAC mae grŵp 4 yn cynnwys: **titaniwm** (**Ti**), **sirconiwm** (**Zr**), **hafniwm** (**Hf**) a **rutherfordiwm** (**Rf**). Mae'r grŵp hwn wedi'i osod yn d-block o'r tabl cyfnodol ac yn perthyn i'r grŵp ehangach o fetalau trosiannol.

### Cemeg

Fel nifer o'r grwpiau eraill mae aelodau'r teulu hwn yn dangos yr un patrwm o ran eu electronnau yn enwedi ar du allan y gragen. Oherwydd hyn mae nhw'n ymateb yn debyg i'w gilydd.

| Z | Elfen | Nifer yr electronnau |
| --- | --- | --- |
| 22 | titaniwm | 2, 8, 10, 2 |
| 40 | sirconiwm | 2, 8, 18, 10, 2 |
| 72 | hafniwm | 2, 8, 18, 32, 10, 2 |
| 104 | rutherfordiwm | 2, 8, 18, 32, 32, 10, 2 |
Mae **Fferm Inner Marsh** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 11 Chwefror 1998 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.15 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cynhelir **Eisteddfod Ryngwladol Llangollen** yn Llangollen yn yr haf am wythnos bob blwyddyn, gan ddechrau fel rheol ar ddydd Mawrth a gorffen ar y Sul.

Yn ystod yr wythnos mae pobl o bob cwrdd o'r byd yn mynd yno i gystadlu yn y cystadleuthau cerddoriaeth a dawns. Ceir cystadleuwyr o tua hanner cant o wledydd yn cymryd rhan. Cynhelir gorymdaith liwgar ar ddechrau'r wythnos, gyda cystadleuwyr yn eu gwisg genedlaethol neu draddodiadol, a cheir dawnsio a chanu a chwarae cerddoriaeth gwerin o bob math tra'n cerdded trwy strydoedd Llangollen.

Mae yr eisteddfod wedi rhoi cychwyn i yrfaoedd nifer o berfformwyr a ddaeth yn enwog yn ddiweddarach; er enghraifft dywedodd Luciano Pavarotti mai perfformio yma gyda chôr o Modena a roddodd ysgogiad iddo i ddod yn ganwr proffesiynol. Un arall a enillodd yma ar gychwyn ei yrfa oedd y tenor Rhys Meirion.

Rhan o orymdaith yr eisteddfod, 2006

Ffrae arwyddair yr Eisteddfod
-----------------------------

 *Prif erthygl: Byd gwyn fydd byd a gano*
Arwyddair Eisteddfod Ryngwladol Llangollen yw:

*Byd gwyn fydd byd a gano*,
*Gwaraidd fydd ei gerddi fo*.
arwyddair a sgwennwyd gan y bardd T. Gwynn Jones yn 1946, ychydig fisoedd wedi sefydlu'r eisteddfod yn 1945. Mae i'r gair 'gwyn' nifer o ystyron, wrth gwrs, ee pur ac fe'i defnyddir yn aml yn y Beibl ee y Gwynfydau, lle gellir ei gyfieithu i *blessed*. Gwelir yr arwyddair ar dlysau, gwaith celf ac arteffactau amryiol yr Eisteddfod ers 75 mlynedd. Prif sylfaenydd yr Eisteddfod oedd y cerddor W. S. Gwynn Williams, a chyfeiria'r arwyddair, ar lefel ysgafn ond clyfar, at y ffaith honno. 

Fodd bynnag, ar 17 Mawrth 2023, cyhoeddodd Cynhyrchydd Arbennig yr Eisteddfod, sef y Saesnes Camilla King, i un o'u partneriaid gwyno gan y gellir, yn eu barn nhw, gamddehongli'r ystyr - yn llythrennol - i olygu'r lliw gwyn, yn hytrach na dymuniad o sancteiddrwydd. Dywedodd y bydd yr Eistedfod yn newid yr arwyddair. Cafwyd ton o wrthwynebiad i benderfyniad yr Eisteddfod.

Ar 11 Ebrill 2023 gwnaeth Bwrdd yr Esiteddfod dro pedol, a phenderfynwyd cadw'r arwyddair.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan yr Eisteddfod Ryngwladol; adalwyd 2 Ebrill 2023.
2. ↑  Gwefan BBC Cymru; adalwyd 13 Ebrill 2023.
Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Gorllewin Worthing** (Saesneg: *Worthing West*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gorllewin Worthing yng Ngorllewin SussexEtholaeth Gorllewin Worthing yng Ngorllewin Sussex
* Gorllewin Sussex yn LloegrGorllewin Sussex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–presennol: Peter Bottomley (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Eisteddfod y Wladfa, tua 1880.
Gŵyl flynyddol i ddathlu diwylliant Cymraeg y Wladfa yw **Eisteddfod y Wladfa** (Sbaeneg: *Eisteddfod del Chubut*) a gynhelir yn Nhrelew, Chubut, yr Ariannin, ym mis Hydref.

Cadair eisteddfodol y Wladfa, 1920.
Honnir i'r eisteddfod gyntaf yn y Wladfa gael ei gynnal ar 25 Rhagfyr 1865, yr un flwyddyn i'r ymfudwyr Cymreig cyntaf gyrraedd Patagonia ar long y *Mimosa*. Wrth i'r Wladfa ddatblygu, cynhaliwyd eisteddfodau pob blwyddyn bron, ac hefyd cyfarfodydd a chystadlaethau lleol o'r enw "cyrddau llenyddol" ar draws Dyffryn Camwy wrth baratoi ar gyfer y brifwyl. Cyhoeddwyd ambell waith llenyddol o'r eisteddfod yn nhudalennau *Y Drafod*, papur newydd a sefydlwyd gan Lewis Jones ym 1891. Byddai'r *Drafod* hefyd yn cyhoeddi rhaglen yr eisteddfod o flaen llaw, a rhestrau manwl o'r enillwyr a beirniadaethau'r prif gystadlaethau ar ddiwedd yr ŵyl, ac hefyd adroddiadau o gyrddau llenyddol gan ohebyddion lleol. Ni chynhaliwyd Eisteddfod y Wladfa yn y cyfnod o 1950 i 1965, ac wedi 1966 byddai'r ŵyl yn agored i gystadlaethau llenyddol yn yr iaith Sbaeneg.

Cynhaliwyd Eisteddfod y Plant am y tro cyntaf yn y Gaiman ym 1929, a fyddai'n parhau hyd yn oed yn y cyfnod 1950–65 pryd na châi'r brifwyl ei chynnal.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Walter Ariel Brooks, "Welsh Print Culture in y Wladfa: The Role of Ethnic Newspapers in Welsh Patagonia, 1868–1933" (thesis academaidd, Prifysgol Caerdydd, 2012), t. 37.
2. ↑  Brooks, "Welsh Print Culture in y Wladfa" (2012), t. 166.
3. ↑  Brooks, "Welsh Print Culture in y Wladfa" (2012), t. 236.
4. ↑  Walter A. Brooks a Geraldine Lublin, "The Eisteddfod of Chubut, or how the reinvention of a tradition has contributed to the preservation of a language and culture", *Beyond Philology* 4 (2007), tt. 245–59
5. ↑  Brooks, "Welsh Print Culture in y Wladfa" (2012), t. 223.

Dolenni allanol
---------------

* Oriel: Eisteddfod Y Wladfa (22 Hydref 2019) ar wefan BBC Cymru Fyw
* Coron Eisteddfod y Wladfa ar wefan Casgliad y Werin Cymru
Bardd, athro prifysgol a chyfreithiwr Cymraeg ydy **Emyr Lewis** (ganwyd 8 Hydref 1957). Ganwyd yn Llundain, magwyd yng Nghaerdydd, a bu'n fyfyriwr ym mhrifysgolion Rhydychen ac Aberystwyth. Fe'i disgrifiwyd yn *Nyddlyfrau'r Tribiwnlys* a gyhoeddir gan y Coleg Barwnol fel 'cyfreithiwr cyfansoddiadol blaenllaw'. Bu'n ymgynghorydd i nifer o gyrff gan gynnwys Llywodraeth Cymru, Llywodraeth y DU, gan arbenigo mewn Technoleg Gwybodaeth, addysg, y gyfraith a materion Cyfansoddiadol. 

Bu'n aelod o Bwyllgor Cynghori Cymru Comisiwn y Gyfraith rhwng 2001 a 2013, yn gynrychiolydd y DU ar Bwyllgor Arbenigwyr Cyngor Ewrop o dan y Siarter Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Rhanbarthol a Lleiafrifol ac mae'n Gyfreithiwr Anrhydeddus i Lys yr Eisteddfod Genedlaethol.

Gyrfa
-----

Bu'n gweithio fel cyfreithiwr yng Nghaerdydd ac roedd yn uwch bartner yng nghwmni Morgan Cole LLP.

Penodwyd ef yn Bennaeth Ysgol y Gyfraith a Throseddeg, Prifysgol Aberystwyth ym Medi 2019.

Mae wedi ennill y goron (1998) a'r gadair (1994) yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Ymgynghorydd
------------

Ymhlith y gwaith ymgynhorol mae wedi'i wneud mae cynghori cyrff cyhoeddus a chyrff anllywodraethol mewn perthynas â deddfwriaeth ddrafft arfaethedig yn ymwneud â Chymru, yng Nghaerdydd ac yn San Steffan. Rhoddodd gyngor i bwyllgor dethol Materion Cymreig Tŷ’r Cyffredin ar ddeddfwriaeth arfaethedig a chynghori'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol ar oblygiadau datganoli'r Mesur Cydraddoldeb. 

Arweiniodd y tîm sy’n cynghori Llywodraeth Cymru ar ei phrosiect band llydan cyflym iawn, gyda chyfanswm gwerth o tua £500 miliwn. Hefyd yn y maes hwn, bu'n ymgynghorydd Llywodraeth ar ddatrys anawsterau a hawliadau cymorth gwladwriaethol cytundebol gyda darparwr gwasanaethau TGCh o dan gontract gwerth dros £100 miliwn. Bu'n cyngori Llywodraeth y DU hefyd ym maes Adran Iechyd, ar faterion Cymorth Gwladwriaethol ac ar faterion tramor sy’n ymwneud â materion polisi caffaeledd cynaliadwy, cymalau cymdeithasol ayb. Mewn busnes, mae Emyr Lewis wedi cynghori British Energy plc ar gytundeb partneru mawr gyda Siemen.

Bywyd personol
--------------

Mae'n fab i Gynfrig Lewis, cyfreithiwr a arbenigai mewn hawlfraint, ac yn perthyn o bell i T. H. Parry-Williams. Mae'n byw yng Nghraig Cefn Parc.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Chwarae Mig* (1995)
* *Amser Amherffaith / Dysgu Deud Celwydd yn Tsiec* (2004)
* *twt lol* (2018)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  sway.office.com; Dyddlyfrau'r Tribiwnlys, Rhif 2, 2022.
2. ↑  Gwefan Morgan Cole; adalwyd 19 Chwefror 2010
3. ↑  Gwefan Morgan Cole Archifwyd 2010-06-20 yn y Peiriant Wayback.. Adalwyd ar 25-10-2010
4. ↑
5. ↑  Gwefan Morgan Cole; adalwyd 19 Chwefror 2010

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 84125602
* LCCN: no2004113336
* NKC: jo20010084925

 |