recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Map cerfwedd gwleidyddol a ffisegol
Map cyntaf o Gymru: y Cambriae Typus gan Humphrey Lhuyd; 1573
Mappa Mundi (tua 1290) yn eglwys gadeiriol Henffordd
Cynrychiolaeth weledol o ardal ddaearyddol yw **map**, hynny yw, dadansoddiad symbolaidd sy'n tynnu sylw at y berthynas rhwng yr elfennau yn y lle megis gwrthrych, ardaloedd a themâu. Crewyd y map cyntaf o Gymru gan Humphrey Lhuyd yn 1573 a chyhoeddwyd ef yn Antwerp.

Mae llawer o fapiau ar ffurf modelau geometrig 3D a chaesian gynrychioli geometreg yn fanwl gywir ond yn statig, tra bod eraill yn ddeinamig a rhyngweithiol. Yn aml maent hefyd yn ddarnau o gelfyddyd.

Ymddangosodd nifer o fapiau bras iawn o Gymru yn yr Oesoedd Canol gan bobl megis Mathew Paris (tua 1250) a'r murfap Mappa Mundi (tua 1290) a welir heddiw yn eglwys gadeiriol Henffordd. Yn 1694 llosgwyd map a wnaed gan Gerallt Gymro yn 1194, a dim ond disgrifiad ohono sydd bellach i'w gael. Carreg filltir arall yn hanes mapiau o Gymru yw'r atlas honno a luniwyd yn 1579 gan Christopher Saxton - casliad o fapiau o'r 13 sir yng Nghymru. Lluniodd George Owen fap o Sir Benfro a chyhoeddwyd hwnnw yn y *Britannia* gan William Camden yn 1602. Dylanwadodd mapiau Humphrey Lhuyd a Christopher Saxton ar waith John Speed yn enwedig ar ei waith *Theatre of the Empire of Great Britain* (1611), sy'n cynnwys mapiau o Gymru a'i siroedd, a chynlluniau trefi ar bob un - elfen newydd ar fap. Atlas cyntaf Cymru oedd *The Principality of Wales Exactly Described yn 1718 gan Thomas Taylor. Lluniodd Morris arolwg o arfordir Cymru yn 1748 ac yn llawnach yn 1801.*

Mathau gwahanol o fapiau
------------------------

Mae yna sawl gwahanol fath o fap ar gael. Mae pwrpas arbennig i bob arddull ac mae pob un yn cynrychioli gwybodaeth mewn ffordd benodol.

### Map Topograffig

Mae mapiau topograffig yn arddangos prif nodweddion y tirwedd ffisegol megis bryniau, afonydd a dyffrynoedd. Maent hefyd yn arddangos nodweddion dynol megis aneddiadau a chyfarthrebau.

### Cartogram

Mae cartogramau yn eithaf cymhleth i'w llunio. Mae maint ac arwynebedd yn cyfateb i faint y data sy'n cael ei gynrychioli.

### Map Coropleth

Mae mapiau cloropleth yn arddangos data rhanbarthol trwy liw.

### Map Dot

Mae mapiau dot yn arddangos gwerth rhif ar fap trwy gylchoedd yn ôl ei maint. Maent yn arddangos ffactorau megis poblogaeth yn effeithiol.

### Map Isopleth

Mae'r llinellau ar fap isopleth yn uno pob lle sydd a'r un gwerth. Maent yn arddangos ffactorau megis tymheredd yn effeithiol.

### Map Symbol

Mae mapiau symbolau pwynt yn dangos ble yn union mae modd gweld nodwedd neilltuol.

* Map Topograffig
* Cartogram
* Map Coropleth
* Map Isopleth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwyddoniadur Cymru; Gwasg Prifysgol Cymru 2008; tudalen 601
Rhaglen iaith sydd wedi'i dylunio i roi dull o gyfathrebu i unigolion nad ydynt yn gallu cyfathrebu'n effeithlon ar lafar yw **Makaton**. Mae'r rhaglen iaith Makaton wedi'i defnyddio gydag unigolion sydd a namau gwybyddol, awtistiaeth, syndrom Down, nam iaith penodol, nam amlsynhwyraidd a anhwylderau niwrolegol caffael sydd wedi effeithio yn negyddol ar y gallu i gyfathrebu, yn cynnwys cleifion stroc.

Mae'r enw "Makaton" yn deillio o lythrennau cyntaf enwau y tri therapydd iaith a lleferydd a helpodd i lunio'r rhaglen yn y 1970au: yr ymchwilydd Margaret Walker, a Katharine Johnston a Tony Cornforth, cydweithwyr o'r Gymdeithas Frenhinol i Bobl Byddar.

Mae Makaton yn nod masnach cofrestredig The Makaton Charity, a sefydlwyd yn 2007. Cafodd y cais nod masnach gwreiddiol ar gyfer Makaton ei ffeilio yn y DG ar 28 Awst 1979, a'r cofrestriad ei gymeradwyo o'r dyddiad hwnnw o dan gofrestriad nod masnach y DG rhif 1119745.

Yn 2004 cafodd Makaton ei gynnwys yn yr Oxford English Dictionary fel gair oedd yn cael defnydd cyffredin. Mae'r cofnod yn disgrifio Makaton fel rhaglen iaith sy'n integreiddio lleferydd, arwyddion llaw a symbolau graffigol, a ddatblygwyd i gynorthwyo pobl sy'n ei chael yn anodd iawn i gyfathrebu, yn arbennig pobl gydag anawsterau dysgu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Beukelman, David R.; Mirenda, Pat. (2005). "Symbols and rate enhancement". *Augmentative alternative communication : supporting children adults with complex communication need*. Baltimore: Paul H. Brookes Pub. Co. tt. 65–67. ISBN 978-1-55766-684-0. OCLC 59817863.
2. ↑  Grove, Nicola; Walker, Margaret (1990). "The Makaton Vocabulary: Using manual signs and graphic symbols to develop interpersonal communication". *Augmentative and Alternative Communication* **6** (1): 15–28. doi:10.1080/07434619012331275284.
3. ↑  Prevost, Patricia A. Le (2009). "Using the Makaton Vocabulary in early language training with a Down's baby: a single case study". *Journal of the British Institute of Mental Handicap (APEX)* **11** (1): 28–29. doi:10.1111/j.1468-3156.1983.tb00091.x.
4. ↑  Sheehy, K. & Duffy, H. "Attitudes to Makaton in the ages of integration and inclusion" (pdf). *International Journal of Special Education, 24(2), pp. 91–102*. Cyrchwyd 30 January 2014.
5. ↑  "The Makaton Charity". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-11-19. Cyrchwyd 29 August 2013.
6. ↑  "MAKATON - UK00001119745". *Intellectual Property Office - By number results*. Cyrchwyd 29 August 2013.
7. ↑  "Oxford Index Search Results - oi". *oxfordindex.oup.com* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2017-03-26.
Delw Majorian ar ddernyn as.
Roedd **Iulius Valerius Maiorianus** (Tachwedd 420 – 7 Awst 461), a adwaenir hefyd fel **Majorian**, yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin (457 - 461).

Roedd Majorian wedi gwneud enw iddo'i hun fel cadfridog, gan ennill buddugoliaethau dros y Ffranciaid a'r Alemanni. Chwe mis wedi i'r ymerawdwr Avitus gael ei orfodi i ymddiswysddo, cyhoeddwyd ef yn ymerawdwr gan y *magister militum* Ricimer. Nid oedd yr ymerawdwr yn y dwyrain, Leo I, yn barod i dderbyn hyn.

Wedi gorchfygu ymosodiad ar Campania gan y Fandaliaid yn 458, dechreuodd baratoi byddin i ymosod ar Ogledd Affrica. Llwyddodd i orchfygu Theodoric II, brenin y Fisigothiaid yn ne Gâl, yna ar ddechrau 461 croesodd y Pyrenees gyda'r bwriad o ymuno a'i lynges yn Cartagena. Llwyddodd Geiseric, brenin y Fandaliaid, i ddinistrio llawer o'r llynges yma mewn ymosodiad sydyn, a bu raid i Majorian roi'r gorau i'w fwriad.

Bu gwrthryfel gan ei filwyr yn Lombardi ar 2 Awst, 461, efallai wedi eu perswadio gan Ricimer, a gorfodwyd iddo ymddiswyddo. Bu farw bum diwrnod yn ddiweddarach.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Avitus** | **Ymerodron Rhufain** | Olynydd:**Libius Severus** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 121585248
* LCCN: nb2010016588
* ISNI: 0000 0001 3947 4172
* GND: 118990543
* SUDOC: 08465337X
* BNF: cb16934007j (data)
* The SBN id BVEV035989 is not valid.

 |
Cloddio archaeolegol yn Magdalensberg: Virunum I
Mae **Magdalensberg** (1,059 m) yn fynydd yn Kärnten yn Awstria, sydd hefyd yn safle archaeolegol pwysig. Ceir yma weddillion *oppidum* neu ddinas gaerog Geltaidd, ac mae cloddio archaeolegol wedi darganfod llawer o gelfi o'r cyfnod Celtaidd diweddar a'r cyfnod Rhufeinig cynnar. Darganfuwyd Forum, tai, baddondai ac amddiffynfeydd. Credir mai'r safle yma oedd Noreia, prifddinas teyrnas Noricum, a enwyd ar ôl y dduwies Noreia.

Ar ben y mynydd mae allor o'r cyfnod paganaidd ac eglwys Santes Helena a Magdalena. Ceir y cofnod cyntaf am yr eglwys yn 1262 a chafodd ei hail-adeiladu yn 1462. O'r fan yma ar yr ail ddydd Gwener wedi'r Pasg y mae'r *Vierbergelauf* ("Taith y Pedwar Mynydd") yn cychwyn, taith o tua 50 km i Lorenziberg.

Llyfryddiaeth
-------------

* Gernot Piccottini, Hermann Vetters: *Führer durch die Ausgrabungen auf dem Magdalensberg.* 5. erweiterte und veränderte Auflage. Verlag des Landesmuseums für Kärnten, Klagenfurt 1999, ISBN 3-900575-15-0.
Clawr cyfrol o limrigau; cyhoeddwyd 2011.
Mae'r **limrig** yn fath o bennill ysgafn ddoniol sydd gan amlaf â thro annisgwyl yn y llinell olaf. Daw'r gair Cymraeg o'r Saesneg *limerick* (o'r enw lle Limerick, tref yng ngorllewin Iwerddon). Yn benaf gan fod yr enghreifftiau Saesneg cyntaf yn cael eu gosod i'r dôn *Won't you come to Limerick*

Mae gan limrig bum llinell yn odli *a a b b a*.

Cefndir
-------

Honnodd Gershon Legman, a luniodd y flodeugerdd fwyaf, a mwyaf ysgolheigaidd o limrigau Saesneg, fod y gwir limrig fel ffurf werin bob amser yn anweddus, ac mae’n dyfynnu barn debyg gan Arnold Bennett a George Bernard Shaw, gan ddisgrifio’r limrig *glân* fel:—


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Cais cyfnodolion a gwrthrych cystadlaethau cylchgrawn, "sydd yn anaml yn codi uwchlaw cyffredinedd". O safbwynt llên gwerin, mae'r ffurf yn ei hanfod yn fasweddus; mae torri tabŵ yn rhan o'i swyddogaeth. | "|

Er bod gan disgrifiad Legman o'r limrigau Saesneg eu cyffelyb yn y Gymraeg, ni fu erioed yn brif nodwedd ohonynt. Doniolwch, ysgafnder, a hwyl yw brif nodweddion y limrig Cymraeg yn hytrach na maswedd.

Efallai'r enwocaf o limrigwyr yn yr iaith Saesneg yw Edward Lear.

Y Limrig Cymraeg
----------------

Mae'n ffurf weddol boblogaidd yn y Gymraeg, yn arbennig yn yr 20g. Mae'n un o'r tasgiau arferol yn y gyfres *Talwrn y Beirdd*. Dyma enghraifft gan John Fitzgerald (o'r flodeugerdd *Yr Awen Ysgafn*) :—


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| 'Roedd unwaith yng ngholeg Tre-gib
Hen geiliog yn hoff ganddo'i bib,
Wrth smocio hen blwg
Fe ffrwydrodd mewn mwg,
Heb adael o'i ôl ond ei grib'. | "|

Yn y Gymraeg, bydd odl ychwanegol yn cael ei ddefnyddio yn aml, gydag odl fewnol rhwng y bedwaredd linell a chanol y bumed linell, fel yn yr enghraifft hon gan Heddwyn Jones:— 


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Yn sydyn daeth clatshen o daran
Bron union 'run amser â'r felltan;
Mor agos yr oedd hon
I wneud difrod o'r br**on**,
A drwg yw'r arwyddi**on** sy'n begian. | "|

Limrigau Cyntaf y Gymraeg
-------------------------

Un o'r beirdd cyntaf i ddefnyddio mesur y limrig yn y Gymraeg oedd y Parch John Blackwell (Alun), er enghraifft yn ei *Fugeilgerdd* o 1824:—


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| A welaist, a 'dwaenaist ti Doli,
Sy' a'i defaid ar ochr Eryri?
Ei llygad byw llon
Wnaeth friw ar fy mron,
Melusach na'r diliau yw Doli. | "|

Ysgrifennodd Alun ei Limrigau cyntaf cyn bod Lear yn 12 mlwydd oed. Gan hynny gellir bod yn sicr mae nid llyfrau Lear a gyflwynodd y mesur i farddoniaeth Cymraeg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Legman, Gershon (1988). The Limerick, New York:Random House.
2. ↑  "500 limrig Heddwyn Jones i Bore Cothi". *BBC Cymru Fyw*. 2020-08-23. Cyrchwyd 2022-04-08.
3. ↑  Bugeilgerdd Alun ar Wicidestun
4. ↑  "Lear, Edward (1812–1888), landscape painter and writer". *Oxford Dictionary of National Biography* (yn Saesneg). doi:10.1093/ref:odnb/16247. Cyrchwyd 2022-04-08.
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Leyton ac Wanstead** (Saesneg: *Leyton and Wanstead*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Leyton ac Wanstead yn Llundain FwyafEtholaeth Leyton ac Wanstead yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Harry Cohen (Llafur)
* 2010–presennol: John Cryer (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Francesca Archibugi yw ***Lezioni di volo*** a gyhoeddwyd yn 2007. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Francesca Archibugi a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Battista Lena. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan 01 Distribution.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Giovanna Mezzogiorno, Archie Panjabi, Anna Galiena, Douglas Henshall, Flavio Bucci, Roberto Citran, Angela Finocchiaro, Andrea Miglio Risi, Angel Tom Karumathy, Manuela Spartà, Maria Paiato, Mariano Rigillo, Riccardo Zinna a Sabina Vannucchi. Mae'r ffilm *Lezioni di volo* yn 106 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2007. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *300* sef ffilm ryfel llawn cyffro gan Zack Snyder. 
Pasquale Mari oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Jacopo Quadri sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Francesca Archibugi ar 19 Mai 1960 yn Rhufain. Derbyniodd ei addysg yn Canolfan Arbrofol ym Myd y Sinema.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Urdd Anrhydedd Gweriniaeth yr Eidal

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Francesca Archibugi nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Con Gli Occhi Chiusi |  | yr Eidal | Eidaleg | 1994-01-01 |
| Il Grande Cocomero |  | yr EidalFfrainc | Eidaleg | 1993-01-01 |
| Lezioni Di Volo |  | yr Eidal |  | 2007-01-01 |
| Mignon È Partita |  | yr Eidal | Eidaleg | 1988-01-01 |
| Questione Di Cuore |  | yr Eidal | Eidaleg | 2009-01-01 |
| *Renzo e Lucia* |  | yr Eidal | Eidaleg | 2004-01-13 |
| Shooting The Moon |  | yr Eidal |  | 1998-01-01 |
| *The Only Country in the World* |  | yr Eidal |  | 1994-01-01 |
| *Tomorrow* |  | yr Eidal | Eidaleg | 2001-01-01 |
| Verso Sera |  | Ffraincyr Eidal | Eidaleg | 1990-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 7 Ebrill 2016.
Mae **Llechog** yn gopa mynydd a geir yn yr Wyddfa yn Eryri; cyfeiriad grid SH606567. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 695 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Llechog, gan edrych i lawr Dyffryn Nantlle. Llyn Nantlle Uchaf yn y pellter a Llyn y Gadair ar y chwith.
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 718 metr (2356 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Y gwiwerfwnci cyffredin (*Saimiri sciureus*).
Is-urdd primataidd yw'r **Haplorhini** (neu'r **haplorhinau** neu'r primatiaid ‘trwyn-sych’; Groeg: "trwyn-syml gyda thro") sy'n cynnwys yr is-isurddau (*infraorders*): *Tarsiiformes* (tarsierod) a'r *Simiiformes* (simiaid neu anthropoidau). Mae'r epaod yn cynnwys y catarrhiniaid (mwncïod yr Hen Fyd a'r epaod), gan gynnwys bodau dynol a'r platyrrhinau (mwncïod y Byd Newydd).

Mae'r *Omomyidae*, bellach, yn wedi'u difodi, ac yn perthyn yn nes at y tarsierau na haplorhinau eraill.

Geirdarddiad
------------

Mae'r enw tacson *Haplorhini* yn tarddu o'r Hen Roeg *haploûs* (ἁπλούς) ‘un-plyg, sengl, syml’ a *rhinos* (ῥινός) ‘trwyn’. Mae'n cyfeirio at ddiffyg rhinarium neu ‘drwyn gwlyb’, a geir mewn llawer o famaliaid gan gynnwys y primatiaid *Strepsirrhini*.

Gweler hefyd
------------

* Bodau dynol
* Hominidae

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Haplorrhini". Integrated Taxonomic Information System. Cyrchwyd 2017-01-02.
2. ↑  Ankel-Simons 2007, tt. 394–395.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn teires**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod teires**; yr enw Saesneg yw *Treble-bar*, a'r enw gwyddonol yw *Aplocera plagiata*. Yn y Palearctic y mae i'w ganfod.

Tiriogaeth: y Palearctic
37–43 mm ydy lled adenydd yr oedolyn a gellir ei ganfod yn hedfan yn y nos, rhwng Mai a Medi. Mae lliw'r siani flewog yn amrywio o wyrdd i frowngoch ac mae'n hoff o fwyta *Hypericum*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn teires yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur.
Actor o Gymraes yw **Mared Jarman** (ganwyd 1994).

Bywgraffiad
-----------

Magwyd Mared yng Nghaerdydd, yn ferch i Geraint Jarman a Nia Caron. Yn 10 mlwydd oed, cafodd ddiagnosis o afiechyd Stargardst, cyflwyr sy'n dirywio'r golwg ac yn gwaethygu dros amser. Mae'r dirywiad yn debyg i'r effaith a welir mewn pobl yn ei 70au/80au ond mae'n cychwyn pan mewn plentyndod neu lencyndod.

Aeth i Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr ac aeth ymlaen i astudio yng Ngholeg Cerdd a Drama Caerdydd gan raddio yn 2020.

Gyrfa
-----

Ei rôl gyntaf ar deledu oedd Marged yn y gyfres ddrama *Yr Amgueddfa* (2021).

Ffilmyddiaeth
-------------

### Ffilm a theledu

| Teitl | Blwyddyn | Rhan | Cwmni Cynhyrchu | Nodiadau |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Yr Amgueddfa* | 2021 | Marged Howells | Boom Cymru |  |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Living with Stargardst disease: How a Welsh woman is determined to live life to the full despite her deteriorating eyesight*  , Wales Online, 15 Rhagfyr 2013.  Cyrchwyd ar 30 Mai 2021.
2. ↑  *Mared Jarman: 'Mae 'na le i bawb'*  , BBC Cymru Fyw, 30 Mai 2021.

Dolenni allanol
---------------

* Mared Jarman ar wefan Internet Movie Database
* Mared Jarman ar Twitter
Tywysog rhan o deyrnas Powys oedd **Maredudd ap Bleddyn** (bu farw 1132).

Bywgraffiad
-----------

Roedd Maredudd yn fab i frenin Powys a Teyrnas Gwynedd, Bleddyn ap Cynfyn. Pan laddwyd Bleddyn yn 1075, rhannwyd Powys rhwng tri o'i feibion, Iorwerth, Cadwgan a Maredudd.

Yr adeg honno, ymddengys mai Maredudd oedd y lleiaf pwerus o'r brodyr, a'r un y ceir leiaf o sôn amdano yn y brutiau. Daliai'r tri brawd eu tiroedd oddi wrth Robert de Bellême, 3ydd Iarll Amwythig. Yn 1102, gwysiwyd yr Iarll i ateb cyhuddiadau yn ei erbyn yn llys Harri I, brenin Lloegr, ac ymatebodd trwy wrthryfela yn erbyn y brenin. Ar y dechrau roedd pob un o'r tri brawd yn cefnogi Robert, a buont yn ymadd ar ei ran, gan anrheithio Swydd Stafford. Rhoddodd y brenin y dasg i William Pantulf o geisio cael Iorwerth, a ystyrid y mwyaf pwerus o'r tri, i newid ei ochr trwy gynnig rhoddion o dir iddo. Llwyddodd William, ac arweinodd Iorwerth fyddin Gymreig i gynorthwo'r brenin i orchfygu ac alltudio'r Iarll. Yn yr ymgyrch yma, cymerodd ei frawd Maredudd yn garcharor a'i drosglwyddo i'r brenin.

Dihangodd Maredudd o'i garchar yn 1107, ond ni allodd adennill grym. Yn 1113 ef oedd penteulu ei nai, Owain ap Cadwgan, oedd wedi dod yn dywysog Powys. Fel penteulu, gallodd Maredudd gymeryd Madog ap Rhiryd, oedd wedi lladd dau o'i frodyr, yn garcharor, a'i yrru i Owain, a'i dallodd fel dial am ladd ei dad.

Yn 1114, ymosododd y brenin Harri I ar Gymru. Ceisiodd Maredudd delerau heddwch ag ef, tra cyngheiriodd Owain a Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd. Pan laddwyd Owain yn 1116, dechreuodd Maredudd ennill grym; a'r flwyddyn honno cofnodir iddo yrru 400 o wŷr i gynorthwyo Hywel ab Ithel, arglwydd Rhos a Rhufoniog dan nawdd Powys, yn erbyn ei gymdogion, meibion Owain ab Edwin o Ddyffryn Clwyd. Enillodd Hywel fuddugoliaeth ym Mrwydr Maes Maen Cymro, ger Rhuthun, yn 1118 ond clwyfwyd ef, a bu farw chwech wythnos yn ddiweddarach. Cipiwyd ei diroedd i Wynedd gan feibion Gruffudd ap Cynan, ac ni allai Maredudd eu hatal.

Yn 1121 ymosododd Maredudd ar Swydd Gaer, ac ymosododd y brenin ar Bowys. Enciliodd Maredudd i Eryri a gofynnodd am gymorth Gruffudd ap Cynan. Nid oedd Gruffudd yn barod i fynd i ryfel a'r brenin er mwyn Maredudd, a bu raid i Maredudd dalu dirwy o 10,000 o wartheg. Roedd Gwynedd yn parhau i fygwth Powys, gyda meibion Gruffudd ap Cynan, Cadwallon ac Owain Gwynedd yn cipio rhannau o'r deyrnas yn 1124. Lladdwyd Cadwallon mewn brwydr ger Llangollen yn 1132, a bu llai o fygythiad o du Gwynedd am gyfnod. Ni chymerodd Maredudd ei hun ran yn y frwydr yma, a bu farw yr un flwyddyn. Olynwyd ef gan ei fab Madog ap Maredudd.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Llechwedd Ddu (Carnbwlchcloddiau)** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN853786. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 517 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 559 metr (1834 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn sythlin du**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod sythlin du**; yr enw Saesneg yw *Saxon*, a'r enw gwyddonol yw *Hyppa rectilinea*. Ei thiriogaeth yw canol a gogledd Ewrop. Mae i'w gweld hefyd yn Asia hyd at ddwyrain Siberia a'r Cefnfor Tawel.

Mae'r adenydd rhwng 33–41 mm a gwelir yr oedolyn yn hedfan rhwng diwedd Mai a dechrau Awst; ceir un genhedlaeth yn unig.

Prif fwyd y siani flewog ydy dail amrywiaeth o blanhigion megis: *Vaccinium myrtillus*, *Vaccinium*, *Salix* a *Rubus*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn sythlin du yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn dotiog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod dotiog**; yr enw Saesneg yw *Dot Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Melanchra persicariae*. Ar wahân i'r de-ddwyrain, mae'n eithaf cyffredin drwy weddill Ewrop.

Siani flewog
Lled ei adenydd ydy 38–50 mm ac fe'i welir yn hedfan yng Ngorffennaf ac Awst, fin nos. Caiff ei ddenu gan flodau, mêl a golau.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn dotiog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn letys**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod letys**; yr enw Saesneg yw *Small Ranunculus*, a'r enw gwyddonol yw *Hecatera dysodea*. Mae i'w gael yng nghanol a de Ewrop, Algeria, Twrci a Moroco. Fe'i gyflwynwyd yn ddiweddar i Ogledd America: Utah yn 1998 ac Oregon yn 2005.

Siani flewog
32–34 mm ydy lled yr adenydd a gellir canfod yr oedolyn yn hedfan rhwng Mai a chanol Awst, mewn un cenhedlaeth. Mae'r cocŵn (neu'r "cwd crisialis" yn deor ym Mehefin ac oherwydd diffyg genynol, ni all yr oedolyn droi i'r dde pan mae'n hedfan!

Mae'r siani flewog yn bwyta dail y planhigyn *Lactuca*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn letys yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn llenni crychlyd bach**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod llenni crychlyd bach**; yr enw Saesneg yw *Small Angle Shades*, a'r enw gwyddonol yw *Euplexia lucipara*.

Mae i'w ganfod ledled Ewrop. Gwyfyn bychan ydyw gyda lled ei adenydd yn 30–35 mm. Mae'n hedfan yn y nos a hynny rhwng Mehefin a Gorffennaf.

Bwyd
----

Rhedyn yw ei hoff fwyd ond mae hefyd i'w weld yn bwyta dail y planhigion canlynol:

* *Athyrium* - Rhedynen Fair
* *Betula* - bedwen
* *Calystegia*
* *Cornus*
* *Delphinium*
* *Epilobium*
* *Fraxinus* - onnen
* *Hedera* - eiddew
* *Lactuca* - letysen
* *Ligustrum*
* *Lysimachia*
* *Pteridium*
* *Quercus* - derwen
* *Ranunculus*
* *Ribes* - cwraints
* *Rubus* - mafon cochion
* *Salix* - helygen
* *Solanum* - tomato
* *Tussilago* - dail troed yr ebol
* *Urtica* - danadl poethion
* *Viburnum*

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn llenni crychlyd bach yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn gludlys mawr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod gludlys mawr**; yr enw Saesneg yw *Barrett's Marbled Coronet*, a'r enw gwyddonol yw *Hadena luteago*.

Gellir ei ganfod o Ffrainc ar hyd canol a de Ewrop hyd at Asia ac mae hefyd i'w weld yng Ngogledd Affrica a'r Gwledydd Sgandinafaidd.

29–40 mm ydy lled ei adenydd pan fo'n oedolyn a gellir ei ganfod yn hedfan rhwng Mai a Mehefin. Cysgant fel chwiler dros y gaeaf.

Bwyd
----

*Silene* yw prif fwyd y siani flewog.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn gludlys mawr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn y banadl**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod y banadl**; yr enw Saesneg yw *Broom Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Melanchra pisi*.

32–37 mm ydy lled adenydd yr oedolyn. Gellir ei weld yn hedfan rhwng Mai a Mehefin, gan ddibynu ar y lleoliad.

Bwyd y siani flewog ydy *Calluna*, *Cytisus scoparius*, *Pteridium aquilinum*, *Rubus*, Helygen a Llarwydden Ewropeaidd.

Lindysyn

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn y banadl yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn gludlys Sbaen**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod gludlys Sbaen**; yr enw Saesneg yw *Viper's Bugloss*, a'r enw gwyddonol yw *Hadena irregularis*. Fe'i canfyddir yn Ewrop.

32–36 mm ydy lled yr adenydd ac fe welir yr oedolyn ar ei adain rhwng Gorffennaf ac Awst.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn gludlys Sbaen yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn gludlys brown**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod gludlys brown**; yr enw Saesneg yw *Lychnis*, a'r enw gwyddonol yw *Hadena bicruris*.

Mae lled y ddwy adain rhwng 30–40 mm a gwelir y Gwyfyn gludlys brown yn hedfan rhwng Mehefin a Gorffennaf.

Bwyd
----

Mae'r siani flewog yn hoff o fwyta dail *Dianthus*, *Lychnis*, *Saponaria* a *Silene*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn gludlys brown yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuidae yn urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn nod gwelw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod nod gwelw**; yr enw Saesneg yw *Pale Stigma*, a'r enw gwyddonol yw *Mesogona acetosellae*. Fe'i ceir yng nghanol a de Ewrop, twrci, Armenia ac o ddwyrain Siberia i fynyddoedd Altai.

Mae'r adenydd rhwng 40–44 mm a gwelir yr oedolyn yn hedfan rhwng Awst a Medi, yn ddibynol ar ei leoliad. Un cenhedlaeth a geir yn flynyddol.

Bwyd
----

Prif fwyd y siani flewog ydy: *Prunus spinosa*, *Quercus*, *Crataegus* a *Populus*.

Isrywogaethau
-------------

* *Mesogona acetosellae acetosellae*
* *Mesogona acetosellae anatolica* (Twrci)

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn nod gwelw yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur.
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Durham, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Hartlepool**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Hartlepool yn yr hen ardal ClevelandEtholaeth Hartlepool yn yr hen ardal Cleveland
* Cleveland yn LloegrCleveland yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–1992: Ted Leadbitter (Llafur)
* 1992–2004: Peter Mandelson (Llafur)
* 2004–2017: Iain Wright (Llafur)
* 2017–2021: Mike Hill (Llafur)
* 2021–presennol: Jill Mortimer (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr**

Berwick-upon-Tweed **·** 
Bishop Auckland  **·** 
Blaydon **·** 
Blyth Valley  **·** 
Canol Newcastle upon Tyne **·** 
Canol Sunderland **·** 
Darlington **·** 
De Middlesbrough a Dwyrain Cleveland **·** 
De Stockton **·** 
Dinas Durham **·** 
Dwyrain Newcastle upon Tyne **·** 
Easington **·** 
Gateshead **·** 
Gogledd Durham **·** 
Gogledd Glannau Tyne **·** 
Gogledd-orllewin Durham **·** 
Gogledd Newcastle upon Tyne **·** 
Gogledd Stockton **·** 
Hartlepool **·** 
Hexham **·** 
Houghton a De Sunderland **·** 
Jarrow **·** 
Middlesbrough **·** 
Redcar **·** 
Sedgefield **·** 
South Shields **·** 
Tynemouth **·** 
Wansbeck **·** 
Washington a Gorllewin Sunderland
Meicrolith
Offeryn bychan o garreg, callestr fel rheol, yw **meicrolith** (neu **microlith**: "carreg fechan"). Cysylltir meicrolithau â chyfnod Oes Ganol y Cerrig (y Mesolithig) yn Ewrop, tua 9000-4000 CC.

Yn y cyfnod hwnnw oedd pobl yn dal i fyw mewn grwpiau bychain, yn hela anifeiliaid gwyllt a hel bwydydd y môr, cnau a llysiau er mwyn cynnal eu hunain. Nodweddir eu diwylliant gan yr arfer o wneud meicrolithiau, a fyddai fel rheol yn cael eu gosod mewn handlau pren neu asgwrn neu ym mhennau gwaywffyn.

Er eu bod yn offer bychain ymddangosiadol syml, roedd meicrolithiau yn gam pwysig ymlaen yn natblygiad technoleg. Roedd eu cynhyrchu yn gofyn am waith gofalus a llygad manwl ac maent yn wrthrychau syml ond cain sy'n dangos amgyffred o batrymau geometrig.

Roedd pobl yn dal i ddefnyddio meicrolithiau yng nghyfnod y Neolithig, yn arbennig yng ngogledd Ewrop, ond yn raddol cawsant eu disodli gan offer newydd mewn ymateb i newidiadau amgylcheddol a chymdeithasol.

Gweler hefyd
------------

* Oes Ganol y Cerrig
* Megalith
Actor, cerddor a chyflwynydd teledu yw **Martyn Geraint** (ganwyd Mehefin 1963).

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Martyn yn Wdig ger Abergwaun a symudodd i Bontypridd pan oedd yn blentyn. Mynychodd Ysgol Gynradd Pont Siôn Norton ac Ysgol Gyfun Rhydfelen lle roedd yn brif ddisgybl.

Roedd yn chwarae allweddellau i'r band Treiglad Pherffaith. Ffurfiodd y band Ffenestri gyda Geraint James, gan berfformio rhwng 1984 a 1988 a ryddhau un albwm. Ail-ffurfiwyd y band ar gyfer achlysuron arbennig yn 2017.

Gyrfa
-----

Wedi gadael y coleg aeth i weithio fel cyflwynydd teledu ar raglenni fel *Pen a Chynffon*. Daeth yn wyneb cyfarwydd ar raglenni plant fel *Ffalabalam* a cyflwynodd *Slot Meithrin* ac yna *Planed Plant Bach* ar S4C am 15 mlynedd. Cyfansoddodd nifer fawr o ganeuon gwreiddiol ar gyfer plant bach yn y cyfnod yma. Bu hefyd yn cyflwyno *Dechrau Canu, Dechrau Canmol* am 3 blynedd.

Yn 1987, ymddangosodd fel Vinny yng nghyfres wreiddiol *Doctor Who*, yn y stori "Delta and the Bannermen" oedd wedi ei leoli ar wersyll gwyliau yng Nghymru y 1950au. Yn y 1990au chwaraeodd 'Hedd' ym Mhobol y Cwm. Bu hefyd yn chwarae rhannau mewn pantomeimau ac ers 1993 mae'n cynhyrchu pantomeim Cymraeg ei hun.

Mae wedi sgrifennu nofelau ar gyfer pobl ifanc yn cynnwys *Sêr y Nos* ac *O Ongl Arall*.

Bywyd personol
--------------

Mae'n briod â Bethan ac yn dad i 3 o blant. Mae'n byw ym Mhontypridd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   Llais y Llywydd: Martyn Geraint. Urdd Gobaith Cymru. Adalwyd ar 26 Tachwedd 2018.

Dolenni allanol
---------------

* Martyn Geraint ar Twitter
* Martyn Geraint ar wefan Internet Movie Database

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 12119549
* LCCN: no2008080931

 |
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **melyn y rhafnwydd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **melynion y rhafnwydd**; yr enw Saesneg yw *Brimstone*, a'r enw gwyddonol yw *Gonepteryx rhamni rhamni*. Mae i'w gael yn Ewrop, Gogledd Affrica ac Asia.

'*Gonepteryx rhamni* Cynefin: Swydd Stafford, Lloegr
Pan mae'n nhw'n cael seibiant nid yw eu hadenydd ar agor.

Mae'r wyau'n cael eu dodwy ar un ddeilen o ddau blanhigyn yn unig, sef y ddau blanhigyn y byddant hefyd yn ei fwyta: *Rhamnus cathartica*) neu *Rhamnus frangula*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r melyn y rhafnwydd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Cylchred bywydParu (chwith: gwryw.)Ŵy ar *Rhamnus frangula*Lindys ar *Rhamnus frangula*PwpaGwryw

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Gonepteryx rhamni***
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **melyn porffor-resog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **melynion porffor-resog**; yr enw Saesneg yw *Purple-barred Yellow*, a'r enw gwyddonol yw *Lythria purpuraria*. Mae i'w ganfod yn Ewrop hyd at Siberia, Rwsia, Wcráin, Tyrcmenistan a Casachstan.

Gwelir yr oedolyn ar eu hadain rhwng Ebrill a Mehefin ac ail genhedlaeth rhwng Gorffennaf a Medi.

Prif fwyd y siani flewog ydy *Polygonum aviculare*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r melyn porffor-resog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae cromlech **Maen y Bardd** yn garnedd gellog, sef math arbennig o siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig, wedi ei lleoli gerllaw yr hen ffordd Rufeinig uwchben Rowen yn sir Conwy, ychydig i'r dwyrain o Fwlch y Ddeufaen, ar lethrau deheuol Tal y Fan. Enw arall ar y gromlech yn lleol yw **Cwt y Filiast** neu **Llety'r Filiast** (adlais o'r hen draddodiadau sy'n cysylltu milgwn â siambrau claddu a chromlechi; roedd y milgi yn anifail pwysig ym mytholeg y Celtiaid). Fe'i gelwir yn 'Gromlech Rowen' weithiau hefyd.

Y gromlech, gan wynebu'r gorllewinY gromlech, gan wynebu'r gorllewin
Gerllaw'r gromlech saif nifer o gerrig unigol megis hon.
Credir fod y siambr yma yn dyddio o tua 3000 CC. Mae'n siambr weddol fach, 1.1 metr bob ffordd ac 1.2 m. o uchder, ond mae mewn cyflwr da, gyda'r meini i gyd yn sefyll. Heb fod ymhell i'r gogledd-ddwyrain ceir olion bedd o Oes yr Efydd, a gellir gweld nifer o olion cytiau a meini hirion bob ochr i'r hen ffordd. Yr enw ar un o'r meini hirion hyn yw 'Picell Arthur' neu 'Ffon y Cawr'.

Gellir cyrraedd yma o Rowen trwy ddilyn y ffordd heibio'r Hostel Ieuenctid, sy'n troi'n ffordd drol sy'n dilyn llinell yr hen ffordd Rufeinig.

* Awst 1896Awst 1896
* 
* 
* 
* 
* 
*

Llyfryddiaeth
-------------

* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)
Y diffiniad o litr ydy cyfaint ciwb gyda phob ochr yn 10 cm.
Uned cyfaint ydy **litr** a gynrychiolir mewn dwy ffordd: y llythyren "L" fawr neu "l" fach. Tydy'r litr ddim yn perthyn i'r System Ryngwladol o Unedau, ond mae'n unedau ychwanegol at yr Unedau SI. Dyma'r symbol a ddefnyddir fwyaf led-led y byd. Yr Uned SI swyddogol ydy'r metr ciwb (m3), sy'n hafal i 1,000 o litrau. Mae un litr yn hafal i 1/1,000 metr ciwb ac yn cael ei ddiffinio fel decimetr ciwbig (dm3).

Mae'r gair yn tarddu o'r Hen Ffrangeg a chyn hynny o'r Groeg (via'r Lladin). Caiff ei ddefnyddio, fel arfer, i fesur hylif neu yn y gegin i fesur aeron ayb.

Diffiniad
---------

Y diffiniad o litr, felly, ydy decimetr ciwbig: (1 L = 1 dm3 = 103 cm3). Felly, 1 L ≡ 0.001 metr ciwb|m3 (yn union).
Ac: 1,000 L = 1 m3

Rhwng 1901 ag 1964 diffiniwyd litr fel cyfaint un kilogram o ddŵr pur ar dymheredd o 4 °C a 760 milimetrau o arian byw o wasgedd. Yn yr adeg hon, roedd litr tua 1.000028 dm3. Disodlwyd y diffiniad hwn yn 1964.

Cywerthedd
----------

* 0.1 centilitr.
* 0.01 decilitr
* 0.001 litr
* 0.0001 decalitr
* 0.00001 hectolitr
* 0.000001 Kilolitr (hefyd cilolitr)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Official BIPM definitions
*Am lleoedd eraill o'r enw "Llandysilio", gweler Llandysilio (gwahaniaethu).*
Pentref bychan, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Llandysilio-yn-Iâl**("Cymorth – Sain" ynganiad ) (hefyd: *Llantysilio* ar fapiau Saesneg). Saif i'r gogledd o dref Llangollen, o gwmpas y briffordd A452 ac yn ymestyn i gynnwys Bwlch yr Oernant. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 472.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Ken Skates (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Simon Baynes (Ceidwadwyr).

Hanes
-----

Mae'r gymuned yn cynnwys nifer o hynafiaethau, yn enwedig Croes Eliseg, colofn sy'n coffhau Elisedd ap Gwylog (bu farw c. 755), brenin Powys. Codwyd y golofn gan or-ŵyr Elisedd, Cyngen ap Cadell. Gerllaw mae gweddillion Abaty Glyn-y-groes. Ym mynwent Eglwys Sant Tysilio y claddwyd y gwleidydd Rhyddfrydol George Osborne Morgan (1826 - 1897).

Y pentref, gyda hen reithordy Llandynan yn y canol, ar y chwith i'r sgubor
Mae olion hen chwareli llechi o fewn tafliad carreg i'r pentref hefyd. Moel y Gamelin ydy enw'r mynydd y tu ôl i'r pentref, rhan o gadwyn isel a elwir yn Fynydd Llandysilio. Ceir bryngaer Moel y Gaer hefyd.

Eglwys Sant Tysilio
-------------------

Mae Eglwys Sant Tysilio yn adeilad cofrestredig Gradd II\* oherwydd fod ynddi llawer o drawstia a tho ac waliau sy'n dyddio'n ôl i'r canoloesoedd. Mae un o'r ffenestri lliw hefyd cyn hyned (15g) - llun melyn o Sant Iago.

* 
* 
* 
* 
* 

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Ddinbych**

**Dinas**  

Llanelwy
  
**Trefi**  

Corwen  **·** Dinbych  **·** Llangollen  **·** Prestatyn  **·** Rhuddlan  **·** Rhuthun  **·** Y Rhyl
  
**Pentrefi**  

Aberchwiler  **·** Betws Gwerful Goch  **·** Bodelwyddan  **·** Bodfari  **·** Bontuchel  **·** Bryneglwys  **·** Bryn Saith Marchog  **·** Carrog  **·** Cefn Meiriadog  **·** Clocaenog  **·** Cwm  **·** Cyffylliog  **·** Cynwyd  **·** Derwen  **·** Diserth  **·** Y Ddwyryd  **·** Efenechtyd  **·** Eryrys  **·** Four Crosses  **·** Gallt Melyd  **·** Gellifor  **·** Glyndyfrdwy  **·** Graeanrhyd  **·** Graigfechan  **·** Gwyddelwern  **·** Henllan  **·** Loggerheads  **·** Llanarmon-yn-Iâl  **·** Llanbedr Dyffryn Clwyd  **·** Llandegla  **·** Llandrillo  **·** Llandyrnog  **·** Llandysilio-yn-Iâl  **·** Llanelidan  **·** Llanfair Dyffryn Clwyd  **·** Llanferres  **·** Llanfwrog  **·** Llangwyfan  **·** Llangynhafal  **·** Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch  **·** Llanynys  **·** Maeshafn  **·** Melin y Wig  **·** Nantglyn  **·** Pandy'r Capel  **·** Pentrecelyn  **·** Pentre Dŵr  **·** Prion  **·** Rhewl (1)  **·** Rhewl (2)  **·** Rhuallt  **·** Saron  **·** Sodom  **·** Tafarn-y-Gelyn  **·** Trefnant  **·** Tremeirchion



1. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
2. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014