recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Lens a mowntin camera
Y broses o wneud lluniau trwy ddefnyddio golau yw **ffotograffiaeth** (o'r Groeg: φωτός, *photos*: "golau" a *graphos* γραφή sef "llun" neu "olau"), gan ddefnyddio camera. Mae'n grefft i rai, difyrwaith i eraill, a hefyd caiff ei ddefnyddio ar gyfer trosglwyddo gwybodaeth, e.e. mewn newyddiaduriaeth i gofnodi digwyddiadau. Mae pobol yn cadw lluniau o bapur neu ar ffilm er enghraifft. Ceir ffotograffiaeth ffasiwn, ffotograffiaeth dogfenol, ffotograffiaeth crefft a.y.b. Erbyn heddiw mae'r rhan fwyaf o gamerau a werthir yn gamerau digidol.

Yn 1834, yn Campinas, Brasil, sgwennodd y paentiwr a'r dyfeisiwr Ffrengig Hercules Florence y gair *"photographie"* yn ei ddyddiadur; dyma oedd y tro cyntaf i'r gair gael ei ysgrifennu mewn unrhyw iaith.

Ffotograffiaeth yng Nghymru
---------------------------

Dwy flynedd wedi dyfeisio ffotograffiaeth tynnodd y Parch Calvert Richard Jones y ffotograff cynharaf a gofnodwyd yng Nghymru. Tynnwyd ef ar y 9fed o Fawrth 1841, sef llun o Gastell Margam, tŷ ei gyfaill cefnog Christopher Rice Mansel Talbot. Defnyddiodd ddull o'r enw "daguerroteip". Roedd Calvert yn un o gylch o ffotograffwyr cynnar yn Abertawe a oedd yn troi o amgylch y diwydiannwr John Dillwyn Llewelyn o Benlle’r-gaer.

Plat daguerreotype o Gastell Margam a dynnwyd gan y Parch Calvert Richard Jones, sef y ffotograff cynatf i'w gymryd yng Nghymru, mae'n debyg a hynny ar y 9fed o Fawrth 1841. Mae'r llun hwn o safon uchel iawn (am ei gyfnod) ac yn bwysig yn hanes ffotograffiaeth y byd.Plat *daguerreotype* o Gastell Margam a dynnwyd gan y Parch Calvert Richard Jones, sef y ffotograff cynatf i'w gymryd yng Nghymru, mae'n debyg a hynny ar y 9fed o Fawrth 1841. Mae'r llun hwn o safon uchel iawn (am ei gyfnod) ac yn bwysig yn hanes ffotograffiaeth y byd.
Dyfeisiodd William Henry Fox Talbot broses ffotograffig arall a oedd yn fwy llwyddiannus. Gan ddefnyddio negatifs papur, roedd proses Talbot yn caniatáu i nifer o gopiau gael eu gwneud. Roedd Talbot yn gefnder i Emma, gwraig John Dillwyn Llewelyn. Daeth John Dillwyn Llewelyn a’i deulu yn arloeswyr cynnar ffotograffiaeth yn ystod yr 1840au a 1850au.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol dros 800,000 o ffotograffau sy’n gysylltiedig â Chymru.

Yn 1863 dechreuodd John Thomas werthu *cartes des visite* o enwogion Cymreig y dydd. Roedd hefyd yn tynnu ffotograffau o bobl gyffredin, yn aml wrth eu gwaith. Cofir amdano fwyaf heddiw am ei olygfeydd topograffig. Mae dros 3,000 o ffotograffau John Thomas yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Ffotograffwyr nodedig
---------------------

Ymhlith ffotograffwyr mawr y byd mae:

* Edward Steichen o'r UDA
* John Szarkowski o'r UDA
* Philip Jones Griffiths o Ruddlan, ffotograffau rhyfel Fietnam
* Antony Armstrong-Jones "Iarll Snowdon"
* John Thomas (1838-1905) o Geredigion
* Ansel Easton Adams (1902 – 1984). Ffotograffydd o Orllewin America
* Y Parch. Calvert Richard Jones

Gweler hefyd
------------

* Ffotograffiaeth erotig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  φάος, Henry George Liddell, Robert Scott, *A Greek-English Lexicon*, on Perseus
2. ↑  Gwefan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru; adalwyd 2 Medi 2013.

Chwiliwch am ***ffotograffiaeth***  
yn Wiciadur.
*Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Felindre.*
Pentref gwledig yng nghymuned Mawr, Sir Abertawe, Cymru, yw **Felindre**. Saif tua'r gogledd pell o Abertawe.

Roedd y felin dŵr yn y pentref yn gweithio hyd at y 1960au hwyr, yr oedd hefyd lladd-dŷ a swyddfa bost yn y pentref. Mae tair siop a thafarn o'r enw Shepherds Inn.

Fe gaewyd yr ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg yn 2019.

Mae'r cronfeydd Lliw cyfagos yn ardal boblogaidd ar gyfer cerdded a physgota.

Safle gweithdy Felindre
-----------------------

Yn 1956, agorodd Cwmni Dur Cymru gweithfeydd tunplat yn Felindre i gydfynd â gweithfeydd dur ym Mhort Talbot a Throstre. Yn 1967, gwladolwyd Cwmni Dur Cymru, i fod yn rhan o gorfforaeth British Steel, a etifeddodd y gweithfeydd arall yn Ebbw Vale. Erbyn 1970, yr oedd gweithfeydd Felindre yn cyflogi 2,500 o bobl a chynhyrchu 490,000 tunnell o dunplat tinplate bob blwyddyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Archived copy" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2007-10-11. Cyrchwyd 2008-03-02. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)CS1 maint: archived copy as title (link)

Dolenni allanol
---------------

* 2006 Eisteddfod Genedlaethol
* cyfeiriad grid SN635029
* BBC De Orllewin Cymru: Eisteddfod 2006 Archifwyd 2008-05-14 yn y Peiriant Wayback.
* Land Regeneration Network: Case Study: Felindre Steelworks Reclamation and Development
| Llên Lloegr yn yr 16eg ganrif |
| --- |
| "The First Appearance of William Shakespeare on the Stage of the Globe Theatre" gan George Cruikshank |
| Sonedwyr a thelynegwyr yn Oes Harri
* Thomas Wyatt
* Henry Howard, Iarll Surrey

 |
| Y Diwygiad Seisnig
* Thomas More
* *Book of Common Prayer*
* *Foxe's Book of Martyrs*

 |
| Barddoniaeth yn Oes Elisabeth
* Edmund Spenser
* Philip Sidney

 |
| Y ddrama yn Oes Elisabeth
* William Shakespeare
* Christopher Marlowe
* John Lyly
* Robert Greene
* Ben Jonson

 |
| * ← Saesneg Canol
* Llên Lloegr
* 17g →
 |
| * v
* t
* e
 |

Enw ar grŵp o awduron sydd yn neilltuol gyfrifol am dwf cyflym y ddrama Elisabethaidd fel ffurf lenyddol flaenaf Lloegr yn ystod ugain mlynedd ola'r 16g yw **Ffraethebwyr y Prifysgolion**. Bathwyd yr enw *University Wits* gan y beirniad George Saintsbury yn y 19g i ddisgrifio'r criw hwn o ddramodwyr, rhyddieithwyr, a phamffledwyr Elisabethaidd gan fod nifer ohonynt yn gyn-fyfyrwyr prifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt. Maent yn cynnwys John Lyly, Thomas Lodge, a George Peele o Rydychen, a Christopher Marlowe, Robert Greene, a Thomas Nashe o Gaergrawnt.

Ymhlith dramâu nodweddiadol y Ffraethebwyr mae *Friar Bacon and Friar Bungay* (1589) gan Greene a *The Old Wives' Tale* (1595) gan Peele. Mae'r rhain yn nodi troad arloesol oddi ar yr hen anterliwt a'r ddrama gronicl Duduraidd, gan ysgogi oes newydd o amrywiaeth a safon yn myd theatr Lloegr. O ran ei defnydd o drais a themâu gwallgofrwydd a dial, mae *The Spanish Tragedy* (1592) gan Thomas Kyd—a ystyrir yn aml yn un o'r Ffraethebwyr, er na aeth i'r brifysgol—yn rhagflaenu'r drasiedi Iagoaidd.

Maent hefyd yn nodedig am eu rhyddiaith, gan gynnwys y rhamantau *Euphues: The Anatomy of Wit* (1578) ac *Euphues and His England* (1580) gan Lyly a'r stori bicarésg *The Unfortunate Traveller* (1594) gan Nashe.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1995), t. 1027.
2. ↑  (Saesneg) University wits. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 24 Hydref 2022.
**Ffraid** yw'r ffurf Gymraeg ar *Brigit* neu *Brighit* mewn Hen Wyddeleg. Gall yr enw gyfeirio at:

* Y dduwies Geltaidd Brigit ("un aruchel"), merch y Dagda ym mytholeg Iwerddon ac un o'r Tuatha Dé Danann.
* Y Santes Brîd (Ffraid) o Iwerddon, fl 451-525.
* Birgitta o Sweden

Eglwysi
-------

Ceir nifer o eglwysi a gysegrwyd iddi, yn cychwyn gyda 'Llansanffraid':

* Llansanffraid (cymuned), i'r dwyrain o Lanfyllin ac i'r gogledd o'r Trallwng
* Llansanffraid Cwmdeuddwr
* Llansanffraid Glan Conwy
* Llansanffraid Glynceiriog
* Llansanffraid-ym-Mechain
* Llansanffraid-ar-Ogwr

Ceir un enghraifft o 'Ffraed':

* Llansantffraed-yn-Elfael

a sillafiad gwahanol yn Sir Benfro: 

* Sain Ffrêd

Yn Swydd Henffordd, ceir pentref o'r enw Llansanffraid (*Bridstow*)

---


|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |

*Tudalen wahaniaethu yw hon, sef cymorth cyfeirio sy'n rhestru tudalennau sy'n gysylltiedig â'r un teitl ond yn trafod pynciau gwahanol.   
Os cyrhaeddoch yma drwy glicio ar ddolen fewnol, gallwch newid y ddolen fel ei bod yn cysylltu'n uniongyrchol â'r erthygl gywir. I wneud hynny ewch yn ôl at yr erthygl honno a newid y ddolen.*
|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Afan Ferddig** |

*Gweler hefyd Sant Afan, ac Afan (gwahaniaethu).*
Bardd Cymraeg cynnar oedd **Afan Ferddig** (bl. 7g efallai). Ystyr y gair "Berddig" yw "bardd bychan" neu "*jester*"; ceir cyfeiriad arall at fardd o'r 11g a elwir Berddig, bardd yn llys Gruffudd ap Llywelyn yng Ngwent.

Tystiolaeth amdano
------------------

Ychydig sy'n hysbys amdano. Mae rhai ysgolheigion yn credu mai ef yw awdur y gerdd "Moliant Cadwallon". Yn ôl un o Drioedd Ynys Prydain canai Afan i'r brenin Cadwallon ap Cadfan o Wynedd. Mae'n cael ei alw'n un o "Dri bardd coch eu gwaywffyn Ynys Prydain":

Tri Gwaywrudd Beirdd Ynys Prydain:  

Tristfardd bardd Urien,  

A Dygynnelw bardd Owain ab Urien,  

Ac Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan.

Roedd y Gogynfeirdd yn ei barchu fel bardd mawr, e.e. Cynddelw Brydydd Mawr sy'n dweud ei bod yn arferol ganddo ganu yn null Afan Ferddig:

Gnawd canaf i foliant fal Afan Ferddig.

Gweler hefyd
------------

* Y Cynfeirdd
* Canu'r Bwlch

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   berddig. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 26 Ionawr 2023.
2. ↑  *Trioedd Ynys Prydein*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1978)
3. ↑  Dyfynnir gan Rachel Bromwich yn *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978). Orgraff ddiweddar.
Model o Deml Herod (Amgueddfa Israel)
Roedd **Herod Fawr** neu **Herod I** (c. 74 CC – c. 4 CC) yn frenin trwy ganiatad Rhufain ar dalaith Rufeinig Iudaea (Judaea). Mae'r rhan fwyaf o'r wybodaeth amdano yn dod o weithiau yr hanesydd Iddewig Josephus, ond mae hefyd sôn amdano yn y Beibl yn yr hanes am eni Iesu Grist, lle yn ôl Efengyl Matthew mae'n gorchymyn lladd plant ieuanc Bethlehem a'r cylch.

Roedd Herod o deulu Idumaeaidd. Erbyn y ei gyfnod ef roedd y rhan fwyaf o'r Idumeaid (disgynyddion yr hen Edomiaid wedi troi at Iddewiaeth, ac roedd Herod yn ei ystyried ei hun yn Iddew. Ail-adeiladodd yr Ail Deml yn Jeriwsalem ar raddfa fawr, a chyfeirir at y deml yma weithiau fel "Teml Herod". Yn ôl Josephus, adeiladodd gaer ym Masada rhwng 37 a 31 CC. fel man diogel iddo ef a'i deulu pe bai gwrthryfel yn ei erbyn. Cyfeiria Josephus hefyd at y bont dŵr a godwyd yn Latakia gan Herod Fawr.

Wedi marwolaeth Herod, rhannwyd ei deyrnas rhwng tri o'i feibion, Archelaus, Herod Antipas, a Herod Philip I. Roeddwynt hwy yn dwyn y teitl "tetrarch" yn hytrach na brenin.

Ar 7 Mai, 2007, cyhoeddodd tîm o archaeolegwyr Israelaidd dan arweiniad Ehud Netzer o'r Brifysgol Hebraeg eu bod wedi darganfod bedd Herod.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 107903854
* LCCN: n50051417
* ISNI: 0000 0001 2259 2324
* GND: 118549847
* SELIBR: 253656
* SUDOC: 02814693X
* BNF: cb12003931x (data)
* BIBSYS: 90089252
* ULAN: 500271710
* NLA: 61542488
* NDL: 00620817
* NKC: jn20000700699
* BNE: XX1015185
* CiNii: DA13568757

 |
Un o arweinwyr yr Eingl-Sacsoniaid yng ngogledd-ddwyrain Lloegr yn y 6g oedd **Fflamddwyn**. Llysenw yw 'Fflamddwyn' ("un sy'n dwyn neu'n cludo fflam/tân": enw addas ar ryfelwr) ac ni wyddys yn union pwy oedd ef. Y cwbl y gellir dweud amdano â sicrwydd yw ei fod yn un o arweinwyr yr Eingl-Sacsonaidd a geisiai sefydlu yn nheyrnas Frythonig Rheged, yn yr Hen Ogledd, yn amser Owain ab Urien, mab Urien Rheged.

Cyfeirir at Fflamddwyn mewn dwy gerdd gan Taliesin a gedwir yn *Llyfr Taliesin*. Yn y gerdd 'Gwaith Argoed Llwyfain', ymddengys fod Owain ab Urien yn arwain byddin ei dad Urien (a oedd erbyn hynny'n rhy hen i ymladd efallai) yn erbyn pedair byddin o Eingl-Sacsoniaid Bernicia a arweinir gan Fflamddwyn. Fe'i portreadir fel rhyfelwr trahaus, ymffrostgar.

Mae'r ail gerdd yn farwnad i Owain, yr hynaf yn y Gymraeg. Mewn pennill enwog dywedir fod Owain wedi lladd Fflamddwyn. Roedd mor hawdd iddo a syrthio i gysgu ac rwan mae nifer o'r gelyn yn "cysgu" â'u llygaid yn agored i olau'r dydd:

Pan laddodd Owain Fflamddwyn
Nid oedd fwy nog yd cysgaid;
Cysgid Lloegr, llydan nifer,
Â lleufer yn eu llygaid.
Cyfeirir ato hefyd yn un o Drioedd Ynys Prydain. Dywedir fod ei wraig Bun yn un o 'Dair Anniwair Wraig Ynys Prydain', ond heb esbonio pam (testunau mnemonig yw'r Trioedd ac felly ymddengys fod chwedl amdani yn cylchredeg ar un adeg). Ceir ambell gyfeiriad ato yng ngwaith Beirdd y Tywysogion, mewn cerddi gan Llygad Gŵr, Cynddelw, a gan y Gogynfardd Gwilym Ddu.

Mae rhai hynafiaethwyr wedi cynnig uniaethu Fflamddwyn ag Ida, brenin Bernicia (Lewis Morris) neu ei fab Theodric (William Forbes Skene).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin*, cerdd X 'Marwnad Owain', mewn orgraff ddiweddar).
2. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, arg. new. 1991).

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |
Mae **Aber Hafren**, lle llifa Afon Hafren i Fôr Hafren, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1976 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6853.77 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Tetrach ("rheolwr dros chwarter") Galilea a Perea oedd **Herod Antipas** (yn llawn "Antipatros") (cyn 20 CC - ar ôl 39 OC).

Roedd Antipas yn fab i Herod Fawr, ac ar farwolaeth ei dad yn 4 CC cafodd diriogaethau Galilea a Perea pan rannwyd ei deyrnas. Roedd yn eu llywodraethu dan nawdd yr Ymerodraeth Rufeinig. Adeiladodd brifddinas newydd, Tiberias, wedi ei henwi ar 
ôl ei noddwr, yr ymerawdwr Tiberius, ar lan Môr Galilea.

Darn arian a fathwyd gan Herod Antipas
Ysgarodd Antipas ei wraig gyntaf, merch Aretas IV, brenin Nabatea, er mwyn priodi Herodias, oedd wedi bod yn briod a'i frawd, Philip. Condemniwyd hyn gan Ioan Fedyddiwr. Yn ôl yr hanesydd Josephus, dienyddiwyd Ioan gan Herod i osgoi gwrthryfel. Yn ôl Efengyl Mathew, dawnsiodd merch Herodias, Salome, i Herod, a'i blesio gymaint nes iddo addo iddi unrhyw beth a ddymunai. Ei dymuniad oedd cael pen Ioan.

Yn ôl Efengyl Luc yn y Testament Newydd, pan roddwyd Iesu ar ei brawf o flaen Pontius Pilat, gyrrodd Pilat ef at Antipas, fel rheolwr Galilea. Gyrrodd Antipas ef yn ôl at Pilat.

Yn 39 OC, cyhuddwyd Antipas gan ei nai Agrippa I o gynllwynio yn erbyn yr ymerawdwr newydd, Caligula. Alltudiwyd ef i Gâl, lle bu farw.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 62343172
* LCCN: no98113578
* ISNI: 0000 0000 9722 3817
* GND: 118703781
* SUDOC: 033427569
* BNF: cb12429396d (data)
* BIBSYS: 90287194
* ULAN: 500350196
* NLA: 61542489
* BNE: XX5638343

 |
Lleoliad Holand (oren) o fewn yr Iseldiroedd.
Ardal hanesyddol yng ngorllewin yr Iseldiroedd yw **Holand** (Iseldireg: *Holland*) sy'n cynnwys y ddwy dalaith Noord-Holland a Zuid-Holland.

Crewyd Holand fel ardal weinyddol ar ddechrau'r 10g, ac yn cynnwys Seland a rhan o orllewin Ffrisia. Roedd yn dir gwrogaethol yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yn y 12g. Unodd â sir Hanawt ym 1299 dan y Cownt John Avesnes, ac ym 1345 daeth dan reolaeth teulu Wittelsbach, Bafaria drwy briodas. Daeth dan reolaeth Philip Dda, Dug Bwrgwyn ym 1433, a'r Habsbwrgiaid ym 1482. Er y rhyfela a'r ymryson gwleidyddol, ffynodd y diwydiant brethyn a masnach yn Holand a daeth ei phorthladdoedd yn drwybyrth pwysig yn y Cynghrair Hanseataidd a chanolfannau adeiladu llongau. Yn ystod y Rhyfel Pedwar Ugain Mlynedd, Holand oedd yr ardal a arweiniodd y frwydr am annibyniaeth yr Iseldirwyr oddi ar Sbaen, ac yn brif dalaith Gweriniaeth yr Iseldiroedd hyd 1795 gan ddominyddu'r Cynulliad. Rhannwyd yn ddwy dalaith ym 1840.

Mewn nifer o wledydd ac ieithoedd, gan gynnwys nifer o Holandwyr, defnyddir "Holand" i gyfeirio at y wlad i gyd. Enghraifft o gydgymeriad yw hwn, megis defnyddio Lloegr fel enw am holl wledydd Prydain. Mae'r defnydd hwn yn debyg o dramgwyddo Iseldirwyr sy'n byw y tu allan i ardal Holand.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [Holland].
feiol modern
Mae’r **feiol** yn rhan o deulu o offerynnau llinynnol a genir â bwa ac mae enghreifftiau cynnar yn deillio yn ôl i’r 15g yn Sbaen. Er bod feiolau bas yn debyg mewn rhai agweddau i’r sielo, mae’r feiolau yn wahanol mewn sawl ffordd i offerynnau yn nheulu’r feiolin. Mae gan y feiol gefn gwastad yn hytrach na chrwm, ysgwyddau gwargrwm, tyllau *c* yn lle rhai *f*, a chwech neu saith tant yn hytrach na phedwar. Mae’r tiwnio yn wahanol hefyd (pedwerydd rhwng tannau a thrydydd yn y canol, yn hytrach na phumedau) a defnydd o gribellau at leoli nodau.

Mae nifer o feintiau i’r feiol, ac ym Mhrydain roedd yn arferiad i gael cist o ddau offeryn trebl, dau denor a dau fas yng nghyfnod yr unfed a’r 17g. Cenir pob aelod o’r teulu feiol yn null y sielo, megis yr enw Eidalaidd *viola da gamba* (neu feiol y goes). Mae’r offerynnau uchaf yn nheulu’r feiolin wedyn yn dwyn yr enw *viola da braccio* ( neu feiol y fraich). Dalier y bwa uwch ben yn hytrach nag o dan cledr y llaw. Yn hyn o beth defnyddir y bwa Almaenig yn yr un dull efo’r bas dwbl hyd heddiw.

Datblygwyd teulu’r feiolin i gymryd lle’r feiolau yn y 18g - sef y feiolin, fiola, sielo a’r bas dwbl. Yn ddiddorol, goroesodd y crwth yng Nghymru fel offeryn gwerin ac mewn llysoedd yng nghyfnod y feiolau, a chan mai cerddoriaeth y Dadeni a’r Baróc sy’n perthyn i’r feiolau, nid oedd hyn at ddant pawb yn llysoedd y Cymry.
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Holborn a St Pancras** (Saesneg: *Holborn and St Pancras*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Holborn a St Pancras yn Llundain FwyafEtholaeth Holborn a St Pancras yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–2015: Frank Dobson (Llafur)
* 2015–presennol: Keir Starmer (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Morwr, fforiwr a marsiandïwr o'r Iseldiroedd oedd **Abel Janszoon Tasman** (1603 - 10 Hydref 1659).

Ganed Tasman ym 1603 yn Lutjegast, yn nhalaith Groningen yn yr Iseldiroedd. Y cofnod hanesyddol cyntaf amdano yw ei fod wedi priodi Jannetjie Tjaers ym 1631, pan oedd yn ŵr gweddw yn byw yn Amsterdam. Yn fuan wedyn aeth i weithio i'r VOC (Cwmni India'r Dwyrain yr Iseldiroedd) ac ym 1634 roedd yn fêt ar long yn hwylio o Batavia (Jakarta yn Indonesia bellach).

Ym mis Awst 1642 gyrrwyd Tasman i chwilio am dir yn rhan ddeheuol y Môr Tawel. Ar 24 Tachwedd 1642 gwelodd arfordir yr ynys sydd nawr wedi ei henwi ar ei ôl, Tasmania, er mai "Gwlad van Diemen" y galwodd ef hi, ar ôl Anthony van Diemen, llywodraethwr India'r Dwyrain. Trodd Tasman tua'r dwyrain ac ar 13 Rhagfyr gwelwyd arfordir yr ynysoedd sy'n awr yn dwyn yr enw Seland Newydd. Yr enw a roddodd Tasman i'r ynys oedd *Staten Landt*. Lladdwyd pedwar o'i wŷr gan nifer o'r Maorïaid. Wedi rhagor o anturiaethau, dychwelodd i Batavia ar 15 Mehefin 1643. Ym 1644 cychwynnodd ar fordaith arall, gan archwilio arfordir gogleddol Awstralia. Bu farw yn Batavia ym mis Hydref 1659.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ralph J. Perdriau (1966). *Elusive Freedoms* (yn Saesneg). Leslie Harold Perdriau. t. 105.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 69227566
* LCCN: n85114957
* ISNI: 0000 0000 8391 7623
* GND: 118801406
* SUDOC: 084333588
* BNF: cb15111318c (data)
* BPN: 16304794
* BIBSYS: 2028678
* NLA: 36544552
* NKC: js20061110013
* The SBN id IEIV057656 is not valid.
* BNE: XX4681951
* CiNii: DA15870629

 |
Yr aber ei hun, gyda phont reilffordd yn ei chroesi.
Mae **Aber Mawddach**, lle llifa Afon Mawddach i'r môr ger Abermaw, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (*SSSI*) ers 1 Mehefin 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1350.74 hectar. Gyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Harbwr Abermaw
Dynodwyd y safle oherwydd ei fywyd gwyllt bregus; er enghraifft mewn llawer o safleoedd o'r fath ceir grwpiau tacsonomegol prin, megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd o'r fath fel arfer yn ymwneud â pharad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Tywydd
------

Digwyddiau yn dangos effaith y tywydd ar yr aber:

* Paentiad sydd wedi dod i’r fei gan A. J. Hewins, Pencarreg, Y Bermo, yn dangos talpiau o rew ar y Fawddach yn ystod "Yr Heth Fawr" gaeaf 1895

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bwletin Llên Natur rhifyn 25 tudalen 4

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Traeth yng nghymuned Angle, Sir Benfro, Cymru, yw **Freshwater West**. Saif ar bwys Castell Martin yn gyfagos i Faes Tanio Tanciau sy'n defnyddio'r rhan yma o Barc Cenedlaethol Sir Benfro.

Amgylchir y traeth gan dwyni tywod, a cheir tywod mân yno. Er gwaethaf ei harddwch naturiol, nid yw Freshwater West yn addas ar gyfer ymdrochi oherwydd ymchwyddiadau alltraeth peryglus a cheryntau cryf. Mae rhannau o'r traeth yn sugndraeth a cheir arwyddion rhybudd ar hyd yr arfordir o ganlyniad. 

Er hynny, defnyddir brigdonwyr Freshwater West yn aml oherwydd ei ymchwydd cyson a thonnau cryf. Cynhaliwyd Pencampwriaethau Brigo Tonnau Cenedlaethol Cymru yn Freshwater West hefyd.

Golygfa'r traeth a thwyni tywod yn Freshwater West

Lleoliad ffilmio
----------------

Yn 2009, defnyddiwyd traeth Freshwater West fel lleoliad fersiwn o'r ffilm *Robin Hood* sy'n serenu Russell Crowe a'r ffilm olaf ond un yng nghyfres *Harry Potter and the Deathly Hallows: Rhan I*. Ar gyfer y ffilm hon adeiladwyd bwthyn dros dro o'r enw *Bwthyn Cragen*.

* Adeiladwyd "Bwthyn Cragen" ar gyfer Harry Potter and the Deathly HallowsAdeiladwyd "Bwthyn Cragen" ar gyfer *Harry Potter and the Deathly Hallows*
* Golygfa ffilm Harry Potter and the Deathly Hallows cyferbyn â choffa'r rhyfel ar ben traeth Freshwater WestGolygfa ffilm *Harry Potter and the Deathly Hallows* cyferbyn â choffa'r rhyfel ar ben traeth Freshwater West

Gweler hefyd
------------

* Freshwater East

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 4 Chwefror 2022

Dolenni allanol
---------------

* Beach of the week: Freshwater West. *telegraph.co.uk*. Telegraph Media Group (2007-07-02).
* Freshwater West. *bbc.co.uk/wales*. British Broadcasting Corp. (2006-03-03).
Mae **Hayes Point i Bendrick Rock** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 18 Mawrth 1996 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 28.99 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ffilm ddrama Ffrangeg o Ffrainc yw ***11.6 – The French Job*** gan y cyfarwyddwr ffilm Philippe Godeau. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Trentemøller. Cafodd y ffilm hon ei chynhyrchu gan Philippe Godeau a’r cwmni cynhyrchu a’i hariannodd oedd Pan-Européenne; lleolwyd y stori mewn un lle, sef Lyon.

Dyma restr llawnach o aelodau'r cast a gymerodd ran yn y ffilm hon: François Cluzet, Bouli Lanners, Corinne Masiero, Juana Acosta.


Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2013. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Wolf of Wall Street* gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Philippe Godeau nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  .
2. ↑ . dyddiad cyrchiad: 20 Mai 2016.
3. ↑ . dyddiad cyrchiad: 20 Mai 2016.
4. ↑ . dyddiad cyrchiad: 20 Mai 2016.
5. ↑  Genre: .
6. ↑  Gwlad lle'i gwnaed: .
7. ↑  Iaith wreiddiol: .
8. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. dyddiad cyrchiad: 20 Mai 2016.
9. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 14 Rhagfyr 2015.. dyddiad cyrchiad: 20 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 20 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 20 Mai 2016.
Ysgythriad pren o ddyfais Hypocrataidd yn ail-osod esgyrn yr ysgwydd.
Rhan o ddarpariaeth gofal iechyd yw **ffisiotherapi**, sef gwasanaeth a ddarperir i gleifion i ddatblygu, gofalu ac atgyfnerthu symudiad o fewn eu cyrff. Digwydd hyn nid yn unig i bobol sy'n brifo mewn chwaraeon, eithr mae ffisiotherapi hefyd yn berthnasol ar gyfer yr hen neu bobl sy'n dioddef o rai mathau o glefydau.

Rhan o feddygaeth ydyw ffisiotherapi, ac mae'r therapydd yn dysgu ac yn ymarfer ei grefft dros nifer o flynyddoedd mewn coleg. Mae'n cydweithio gydag eraill yn y byd meddygol, gan gynnwys y meddyg, y gweithiwr cymdeithasol, y seicolegydd a thechnegwyr ysbyty.

Gall y driniaeth arferol gynnwys hanes y claf, archwilio'r claf er mwyn dod i ganlyniad (sef y diagnosis), ymgorffori unrhyw ganfyddiadau clinigol (megis llun pelydr-X) ac yna creu cynllun, neu'r driniaeth a fwriedir.

Gall y therapydd ymarfer mewn llefydd eitha amrywiol, llefydd megis clinigau, swyddfeydd, adeiladau gofal, tai arferol, ysgolion a cholegau, yr hospis, gweithleoedd diwydiannol, canolfannau ffitrwydd a chanolfanau chwaraeon.

Mae'r cymwysterau angenrheidiol yn amrywio o wlad i wlad. Mewn rhai gwledydd, mae angen gradd pellach i gymhwyso fel therapydd ffisiotherapi.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Helydd coed adeinlas** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: helyddion coed adeinlas) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Artamus cyanopterus***; yr enw Saesneg arno yw *Dusky wood swallow*. Mae'n perthyn i deulu'r Helyddion coed (Lladin: *Artamidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. cyanopterus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r helydd coed adeinlas yn perthyn i deulu'r Helyddion coed (Lladin: *Artamidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cigfachwr du | Melloria quoyi |  |
|
| Helydd coed Bismark | Artamus insignis |  |
|
| Helydd coed Papua | Artamus maximus |  |
|
| Helydd coed adeinlas | Artamus cyanopterus |  |
|
| Helydd coed aelwyn | Artamus superciliosus |  |
|
| Helydd coed bach | Artamus minor |  |
|
| Helydd coed bronwyn | Artamus leucorynchus |  |
|
| Helydd coed cefnwyn | Artamus monachus |  |
|
| Helydd coed llwyd | Artamus fuscus |  |
|
| Helydd coed mygydog | Artamus personatus |  |
|
| Helydd coed wynebddu | Artamus cinereus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Helydd coed adeinlas** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Helydd coed Bismark** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: helyddion coed Bismark) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Artamus insignis***; yr enw Saesneg arno yw *Bismark wood swallow*. Mae'n perthyn i deulu'r Helyddion coed (Lladin: *Artamidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. insignis*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r helydd coed Bismark yn perthyn i deulu'r Helyddion coed (Lladin: *Artamidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cigfachwr du | Melloria quoyi |  |
|
| Helydd coed Bismark | Artamus insignis |  |
|
| Helydd coed Papua | Artamus maximus |  |
|
| Helydd coed adeinlas | Artamus cyanopterus |  |
|
| Helydd coed aelwyn | Artamus superciliosus |  |
|
| Helydd coed bach | Artamus minor |  |
|
| Helydd coed bronwyn | Artamus leucorynchus |  |
|
| Helydd coed cefnwyn | Artamus monachus |  |
|
| Helydd coed llwyd | Artamus fuscus |  |
|
| Helydd coed mygydog | Artamus personatus |  |
|
| Helydd coed wynebddu | Artamus cinereus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Helydd coed Bismark** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Roedd **Flora Forster** yn addysgwraig ac yn awdur. Fe'i ganwyd yn St Thomas, Abertawe yn 1896, yn ferch i Joseph ac Alice Forster. Peiriannydd ar y rheilffyrdd oedd Joseph Forster, ac roedd yn ddisgynnydd i Jonathan Forster o Wylam, un o ddyfeiswyr yr injan stêm gynnar 'Puffing Billy'. Erbyn 1911 roedd y teulu'n byw yn Penmaen Terrace uwchlaw yr Uplands yn Abertawe.

Addysg
------

Aeth Flora i Ysgol Dynevor yn y dre ac yn 1915 dyfarnwyd iddi Ysgoloriaeth Mary Ewart i astudio Saesneg am dair blynedd yng Ngholeg Somerville, Rhydychen. Un o'i chyfoedion yno, a ffrind iddi weddill ei hoes, oedd Margaret Kennedy, a aeth yn ei blaen i greu cryn argraff yn y 1920au gyda'i nofel *The Constant Nymph*. Daeth hefyd ar draws myfyriwr hŷn o Rydcymerau yn Sir Gaerfyrddin, D. J. Williams, a bu cyfeillgarwch a gohebiaeth rhwng y ddau hyd at 1925. Cedwir yr ohebiaeth yng Nghasgliad D. J. Williams yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Gwrthododd gynigion gan D. J. Williams i'w phriodi.

Llenydda
--------

Dangosodd Flora Forster addewid fel bardd yn ystod ei chyfnod yn Rhydychen, a chyhoeddwyd ei thelyneg 'Ducklington' yn *Oxford Poetry* yn 1917, gan dderbyn cymeradwyaeth Aldous Huxley. Dechreuodd ysgrifennu straeon i blant, a chyhoeddwyd y gyfrol *Brown de Bracken* gyda darluniau gan Gabriel Pippet gan Blackwell yn 1922. Troswyd un stori i'r Gymraeg gan D. J. Williams fel 'Llwyd y Rhedyn' a'i chyhoeddi yn *Cymru'r Plant* yn 1923. Cyhoeddodd Flora Forster ambell stori arall mewn casgliadau. Un o'r pethau mwyaf gwerthfawr yn yr ohebiaeth rhyngddi a D. J. Williams yw'r modd y maent yn trafod llenyddiaeth y dydd a meysydd llafur yr ysgolion.

Gyrfa: athrawes, darlithydd, prifathrawes
-----------------------------------------

Ar ôl graddio yn 1918 cafodd swydd yn dysgu Saesneg a Lladin yn Newport High School yng Nghasnewydd. Yn 1920 fe'i penodwyd yn ddarlithydd yng Ngholeg Addysg y Barri. Aeth wedyn i swydd yng Ngholeg Homerton, Caergrawnt, coleg hyfforddi, yn 1922 a'r flwyddyn ganlynol fe'i penodwyd i swydd arall mewn coleg hyfforddi yn Dudley, Canolbarth Lloegr. Pan sefydlwyd ysgol uwchradd newydd i ferched yn Malvern Hall, Solihull, yn 1931 fe'i penodwyd yn brifathrawes gan ddal y swydd yn Solihull High School for Girls hyd at ei hymddeoliad yn 1961. Roedd yn uchel iawn ei pharch yn yr ardal a chynigir ysgoloriaeth yn ei henw o hyd (2018) i fyfyrwyr yng nghylch Solihull. Bu farw yn 1981.

Cyfeiriadau
-----------

Llyfryddiaeth
-------------

Flora Forster, *Brown de Bracken* (1922)

Gwybodaeth fywgraffyddol yn seiliedig ar dystiolaeth Cyfrifiad 1911, y llythyrau yng Nghasgliad D. J. Williams a gwybodaeth a dderbyniwyd gan Adran Treftadaeth Cyngor Solihull.
Ffeminist o'r Alban oedd **Flora Murray** (1869 – 1923) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel meddyg a swffragét.

Cafodd ei geni ar fferm yn Murraythwaite, Dumfries yn 1869 yn ferch i Grace Harriet (née Graham) a John Murray, tirfeddiannwr a chapten y Llynges Frenhinol. Mynychodd ysgol yn yr Almaen a Llundain cyn mynd ymlaen i astudio i fod yn feddyg yn 'Ysgol Feddygaeth i Fenywod Llundain'. Cwblhaodd ei haddysg feddygol ym Mhrifysgol Durham, gan dderbyn ei MB BSc yn 1903, a MD yn 1905. Derbyniodd Ddiploma mewn Iechyd Cyhoeddus gan Brifysgol Caergrawnt ym 1906. Gweithiodd i ddechrau yn yr Alban cyn dychwelyd i Lundain.

Ymunodd ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched yn 1908, a bu'n feddyg yn y fyddin. Siaradodd mewn cyfarfodydd a ralïau, a bu ar lawer o orymdeithiau a darparodd gymorth cyntaf mewn arddangosiadau swffragetiaid. Bu'n gofalu am Emmeline Pankhurst ac ymrydwyr eraill ar ôl iddynt gael eu rhyddhau o'r carchar. Bu'n ymgyrchu gyda meddygon eraill yn erbyn arferiad creulon yr oes o orfodi bwyd i lawr corn gwddw'r merched.

Bu farw ym mynwent Eglwys y Drindod, Hampstead, Llundain.

Aelodaeth
---------

Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

* Dros y blynyddoedd, derbyniodd nifer o anrhydeddau, gan gynnwys: CBE .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad geni: Colin Matthew, ed. (2004) (yn en), *Oxford Dictionary of National Biography*, Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, Wikidata Q17565097,  "Dr Flora Murray". *plac coffa*. dynodwr Open Plaques (pwnc): 4665.
2. ↑  Dyddiad marw: Colin Matthew, ed. (2004) (yn en), *Oxford Dictionary of National Biography*, Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, Wikidata Q17565097,

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 1613842
* LCCN: n89613206
* GND: 1221167464
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Helydd coed Papua** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: helyddion coed Papua) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Artamus maximus***; yr enw Saesneg arno yw *Papuan wood swallow*. Mae'n perthyn i deulu'r Helyddion coed (Lladin: *Artamidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. maximus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r helydd coed Papua yn perthyn i deulu'r Helyddion coed (Lladin: *Artamidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cigfachwr du | Melloria quoyi |  |
|
| Helydd coed Bismark | Artamus insignis |  |
|
| Helydd coed Papua | Artamus maximus |  |
|
| Helydd coed adeinlas | Artamus cyanopterus |  |
|
| Helydd coed aelwyn | Artamus superciliosus |  |
|
| Helydd coed bach | Artamus minor |  |
|
| Helydd coed bronwyn | Artamus leucorynchus |  |
|
| Helydd coed cefnwyn | Artamus monachus |  |
|
| Helydd coed llwyd | Artamus fuscus |  |
|
| Helydd coed mygydog | Artamus personatus |  |
|
| Helydd coed wynebddu | Artamus cinereus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Helydd coed Papua** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
"Hu Gadarn yn Arwain y Cymry i Ynys Prydain" (o faner tudalen blaen *Y Celt*, cylchgrawn o'r 1880au) yn llythrennau Coelbren y Beirdd, un arall o luniadau Iolo Morgannwg.
Arwr Cymreig chwedlonol, ffrwyth dychymyg Iolo Morgannwg yn bennaf, yw **Hu Gadarn**.

Fe'i portreadir gan Iolo yn ei "Drydedd Gyfres" o Drioedd Ynys Prydain, sef 'Trioedd Beirdd Ynys Prydain' (a gyhoeddwyd yn y Myvyrian Archaiology of Wales), fel math o arwr cenedlaethol a oedd yn ymgorffori pob agwedd ar ddiwylliant y Cymry, yn fath o hynefydd totemaidd, fel petai. Yn ôl Iolo, arweiniodd Hu y Cymry i Ynys Prydain o Ddeffrobani (enw canoloesol ar Sri Lanca a fenthycwyd gan Iolo). Dysgodd Hu y Cymry sut i gyfanheddu'r tir a byw yn heddychlon â'i gilydd yn ogystal â chrefft Cerdd Dafod er mwyn diogelu'r cof am yr hyn a fu.

Ymddengys fod Iolo wedi benthyg cymeriad Hu Gadarn o'r gerdd ganoloesol enwog "Cywydd y Llafurwr", gan Iolo Goch (tua 1320–1398). Yn y cywydd hwnnw mae Iolo Goch yn adrodd sut y bu rhaid i Hu Gadarn, oedd yn ymerawdwr Caergystennin (*Constinobl*), lywio aradr a bwydo ei hun o ffrwyth ei waith yn unig.

Hu Gadarn, feistr hoyw giwdawd,
Brenin a roes gwin er gwawd,
Ymherodr tir a moroedd,
Cwnstabl aur Constinobl oedd,
Daliodd ef wedi diliw
Aradr gwaisg arnoddgadr gwiw.
Mae'r foeswers honno yn deillio o ffynhonnell Ffrangeg a gyfieithwyd i'r Gymraeg yn y 13g dan yr enw *Campau Charlymaen*; trosodd y cyfieithydd enw un o'r arwyr, *Hugun le Fort* fel "Hu Gadarn".

Ffugiodd Iolo Morgannwg draddodiad arall am Hu Gadarn yn defnyddio ei ychen bannog i dynnu'r afanc o'r llyn ac felly gwaredu Ynys Prydain o'r dylifiadau a achoswyd gan yr anghenfil chwedlonol honno.

Roedd llawer o bobl yn credu yn chwedl Hu Gadarn, sy'n ddeniadol, a cheir nifer o gyfeiriadau at Hu yn llenyddiaeth y 19g. Er bod rhai ysgolheigion yn amau dilysrwydd y traddodiad cyn hynny, bu rhaid aros tan yr 20g i brofi mai un arall o ffugiadau niferus Iolo Morgannwg oedd Hu Gadarn fel un o gyndeidiau chwedlonol y Cymry.

Neo-dderwyddiaeth
-----------------

Mewn Neo-dderwyddiaeth cyfeirir at Ddefrobani Iolo Morgannwg fel 'Atlantia' ac uniaethir Hu Gadarn â'r duw Celtaidd Esus. Llyncodd Robert Graves hanes Iolo yn gyfan, ac uniaethodd Hu Gadarn â duw corniog y Cymry yn y cyfnod Celtaidd. Mae'r Israeliaid Prydeinig, sy'n credu bod hynafiaid pobl Prydain yn dod o Israel, yn uniaethu Hu â'r cymeriad Beiblaidd Joshua, tra bod eraill, gan ddilyn syniad ieithegol Iolo Morgannwg a fynegwyd ganddo yn ei lyfr *Barddas*, yn ei uniaethu â Iesu o Nasareth, dan yr enw "Hu-Hesus".

Gweler hefyd
------------

* Wicca
* Derwyddiaeth
* Dee
* Iolo Morgannwg

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  A. C. Rejhon, "Hu Gadarn: Folkore and Fabrication", yn *Celtic Folkore and Christianity*, gol. Patrick K. Ford (Santa Barbara, 1983), tt.201-12.
2. ↑  *Gwaith Iolo Goch*, gol. Dafydd Johnston (Caerdydd, 1988), cerdd xxviii, llau. 63-8.
3. ↑  Robert Graves, *The White Goddess*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Helydd coed bach** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: helyddion coed bach) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Artamus minor***; yr enw Saesneg arno yw *Little wood swallow*. Mae'n perthyn i deulu'r Helyddion coed (Lladin: *Artamidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. minor*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r helydd coed bach yn perthyn i deulu'r Helyddion coed (Lladin: *Artamidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cigfachwr du | Melloria quoyi |  |
|
| Helydd coed Bismark | Artamus insignis |  |
|
| Helydd coed Papua | Artamus maximus |  |
|
| Helydd coed adeinlas | Artamus cyanopterus |  |
|
| Helydd coed aelwyn | Artamus superciliosus |  |
|
| Helydd coed bach | Artamus minor |  |
|
| Helydd coed bronwyn | Artamus leucorynchus |  |
|
| Helydd coed cefnwyn | Artamus monachus |  |
|
| Helydd coed llwyd | Artamus fuscus |  |
|
| Helydd coed mygydog | Artamus personatus |  |
|
| Helydd coed wynebddu | Artamus cinereus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Helydd coed bach** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Roedd **Adamnán** (c.624-704) yn eglwyswr o Wyddel ac yn awdur yn yr iaith Ladin.

Adamnán oedd nawfed abad Abaty Iona, yng ngorllewin yr yr Alban, rhwng 679 a'i farwolaeth yn 704.

Yn ystod ei amser yn Iona ysgrifennodd y *Vita Columbae*, buchedd Ladin y sant Colum Cille (Columba), sylfaenydd Abaty Iona. Mae'n destun pwysig o safbwynt ei werth llenyddol a hanesyddol.

Mae Adamnán ei hun yn wrthrych buchedd Wyddeleg o ail hanner y 10g, sef *Betha Adamnán*, sy'n ei borteadu fel sant yn gwneud miraglau ac yn gwrthwynebu rheolwyr seciwlar, ond nid oes iddi lawer o werth hanesyddol.

Mae gweithiau eraill amdano yn cynnwys *Fís Adamnán* (Gweledigaeth Adamnán), testun Gwyddeleg o'r 9g neu ddechrau'r 10g. Ynddo mae angel yn tywys enaid yr abad trwy amryfal ardaloedd yr Isfyd.

Mae testun Cyfraith Wyddelig *Cáin Adamnán* yn dyddio o'r cyfnod ar ôl marwolaeth Adamnán. Ei brif bwnc yw troseddau yn erbyn merched, plant ac eglwyswyr.

Ffynhonnell
-----------

* Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Woodbridge, 1997)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 79068112
* LCCN: n89618622
* ISNI: 0000 0001 2140 9989
* GND: 119394030
* SELIBR: 31754
* SUDOC: 030078326
* BNF: cb121567361 (data)
* BIBSYS: 90528690
* NLA: 35737562
* NKC: osd2015861801
* The SBN id BVEV012351 is not valid.
* CiNii: DA05687910
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Adeilad yr Academi Bangla yn Dhaka
Asiantaeth iaith (neu fwrdd iaith) genedlaethol sy'n hyrwyddo'r iaith Fengaleg (Bangla) ym Mangladesh yw'r **Academi Bangla** (Bengaleg: বাংলা একাডেমী ; Saesneg: *Bangla Academy*). Cafodd ei sefydlu ar 3 Rhagfyr 1955. Lleolir ei phencadlys yn Nhŷ Burdwan ar gampws Prifysgol Dhaka, ger Parc Ramna yn Dhaka, prifddinas Bangladesh.

Sefydlwyd yr Academi yn dilyn cyfnod o ymgyrchu am hawliau ieithyddol gan fudiadau protest fel Bhasha Andolon ac addewid cyn etholiad 1954 gan y Ffrynt Unedig i greu'r ganolfa. Dywedodd eu maniffesto: *"The prime minister from the United Front will dedicate the Bardhaman House for establishing a research centre for Bengali language"*.

Prif orchwyl yr Academi yw cynnal gwaith ymchwil ar yr iaith Fengaleg, a'i diwylliant a hanes, a chyhoeddi gwaith llenyddol ac academaidd amdanynt. Mae wedi sefydlu Gwobr yr Academi Bangla, a roddir yn flynyddol am gyfraniadau llenyddol ac academaidd yn yr iaith.

I goffhau Bhasha Andolon a Diwnrod Merthyron yr Iaith, mae'r Academi yn cynnal Ffair Lyfrau Ekushey, y ffair lyfrau fwyaf yn y wlad, sy'n rhedeg am fis bob blwyddyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mamun, Muntasir (Ionawr 2004) [1993] (Mewn Bengaleg). Dhaka: Smriti Bismritir Nogori (3ydd argraffiad, 4ydd argraffiad). Dhaka, Bangladesh: Ananya Publishers. tud. 178–180.

Gweler hefyd
------------

* Bhasha Andolon
* Diwrnod Mamiaith Rhyngwladol

Dolen allanol
-------------

* (Bengaleg) (Saesneg)
Churyumov–Gerasimenko
Comed yw **67P/Churyumov–Gerasimenko** (a dalfyrir weithiau i: **67P** neu **67P/C-G**, ac a gaiff ei sgwennu yn y yr wyddor Gyrilig fel: **Чурюмова — Герасименко**); mae'n tarddu o Wregus Kuiper, ac mae ganddo gylchdro (neu orbit) o tua 6.45 blwyddyn, ac yn troi ar ei echel unwaith mewn 12.4 awr. Ei fuanedd yw 135,000 km/awr (38 km/eil; 84,000 mya) ar ei gyflymaf. Hyd Churyumov–Gerasimenko (ar ei hiraf) yw 4.3 wrth 4.1 km (2.7 x 2.5 mi).

Cafodd ei enwi ar ôl yr seryddwyr Sofietaidd a'i darganfu yn 1969, sef Klim Ivanovych Churyumov a Svetlana Ivanovna Gerasimenko.

Churyumov–Gerasimenko oedd cyrchfan y cerbyd ofod Rosetta a lawnsiwyd ar 2 Mawrth 2004 a'r goden lanio Philae a grwewyd gan Asiantaeth Ofod Ewropeaidd. Daeth *Rosetta* o fewn tafliad carreg at y comed ar 6 Awst 2014 a dechreuodd droi o'i amgylch, mewn orbit, ar 10 Medi 2014. Glaniodd ei is-gerbyd Philae ar wyneb y comed ar 12 Tachwedd 2014; hwn oedd y tro cyntaf i gerbyd gofod o unrhyw fath i lanio ar gomed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Borenstein, Seth (10 Rhagfyr 2014). "*The mystery of where Earth's water came from deepens*". *Excite News*. Associated Press. Cyrchwyd 14 Rhagfyr 2014.
2. ↑  "Bigger than you think! Comet 67P compared to cities. HD". YouTube. 12 Tachwedd 2014. Cyrchwyd 17 Tachwedd 2014.
3. ↑  Krolikowska, Malgorzata (2003). "67P/Churyumov–Gerasimenko – potential target for the Rosetta mission". *Acta Astronomica* **53**: 195–209. arXiv:astro-ph/0309130. Bibcode 2003AcA....53..195K.
4. ↑  Agle, D. C.; Cook, Jia-Rui; Brown, Dwayne; Bauer, Markus (17 Ionawr 2014). "Rosetta: To Chase a Comet". NASA. 2014-015. Cyrchwyd 18 Ionawr 2014.
5. ↑  Agle, D. C.; Webster, Guy; Brown, Dwayne; Bauer, Markus (12 Tachwedd 2014). "Rosetta's 'Philae' Makes Historic First Landing on a Comet". NASA. Cyrchwyd 13 Tachwedd 2014.