Pobl Slafig Ddwyreiniol sydd yn glos iawn i'r Wcreiniaid, neu'n is-grŵp ohonynt, yw'r **Rwtheniaid**. Yn gyffredinol maent yn Wcreiniaid oedd yn hanesyddol yn ddeiliaid i Wlad Pwyl, Awstria ac Awstria-Hwngari.

Hanes
-----

Yn yr Oesoedd Canol Diweddar cafodd Rwthenia ei goncro gan Lithwania, a unodd yn hwyrach â Gwlad Pwyl. Cymhathodd Rwtheniaid y dosbarth uchaf yng Ngalisia, Bukovina, a Charpathia i gymdeithas Cymanwlad Gwlad Pwyl a Lithwania, gan fabwysiadu'r Bwyleg a Phabyddiaeth, tra'r oedd y werin yn byw mewn tlodi.

Yn sgil rhaniad Gwlad Pwyl yn hwyr y 18g, bu nifer o Rwtheniaid unwaith eto yn byw dan reolaeth Rwsia, a throdd nifer ohonynt yn ôl i'r Eglwys Uniongred. Tyfodd genedlaetholdeb Rwthenaidd yn sgil ymlacio'r ormes a fu yn Rwsia cyn Chwyldro 1905, a chynyddodd cefnogaeth dros ymreolaeth yng Ngwlad Pwyl ac Awstria ar ddechrau'r 20g hefyd.

Wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf hawliodd y Rwtheniaid yn Nwyrain Galisia eu hunanbenderfyniad, ond cafodd eu tiriogaeth ei llyncu gan Wlad Pwyl. Daeth y Rwtheniaid yng ngogledd ddwyrain Carpathia yn rhan o Tsiecoslofacia gyda thalaith eu hunain, Carpathia-Wcráin. Daeth Rwtheniaid Besarabia a Bukovina dan reolaeth Rwmania a'u diogelu gan Gytundeb Lleiafrifoedd Rwmania.

### Gweriniaeth Carpathia-Rwthenia

Avgustyn Voloshyn, Arlywydd Gweriniaeth Carpathia-Rwthenia.
Collodd Tsiecoslofacia rhywfaint o'i thiriogaeth dan Gytundeb München a phenododd llywodraeth hunanlywodraethol yn Rwthenia ar 9 Hydref 1938. Ar fore 15 Mawrth 1939 datganodd Gweriniaeth Carpathia-Rwthenia ei hannibyniaeth wrth i'r Almaen Natsïaidd oresgyn Tsiecoslofacia. Erbyn diwedd y diwrnod hwnnw, cafodd y diriogaeth ei goresgyn gan Hwngari, a'i chyfeddiannu ar 16 Mawrth.

### Ers yr Ail Ryfel Byd

Cafodd Rwthenia ei rhyddhau gan luoedd Sofietaidd ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Ildiodd Tsiecoslofacia y diriogaeth i'r Undeb Sofietaidd a daeth yn oblast Zakarpatskaya ("Trawsgarpathaidd") yn Ngweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd yr Wcráin. Bu'r Undeb Sofietaidd hefyd yn rheoli'r rhan fwyaf o Bukovina a Galisia, ac felly adunwyd y mwyafrif helaeth o Rwtheniaid ac Wcreiniaid yn yr un wladwriaeth. Ers cwymp yr Undeb Sofietaidd trigai'r mwyafrif o Rwtheniaid yn yr Wcráin.

Heddiw mae tua 1 miliwn o Rwtheniaid yn byw ym Mynyddoedd Carpathia yn Slofacia, Gwlad Pwyl, a'r Wcráin, a rhai yn y cyn-Iwgoslafia. Mae eu hunaniaeth yn ailddeffro wedi degawdau o ormes gan y comiwnyddion. Yn anaml y mae grwpiau ethnig eraill yr ardal yn sôn am "Rwthenia": dywed "Is-Garpathia" yn y Weriniaeth Tsiec a Slofacia, a "Thraws-Garpathia" yn yr Wcráin. Ni chydnabuwyd y Rwtheniaid fel lleiafrif ethnig gan lywodraeth yr Wcráin nes 2007.

Crefydd
-------

Dan Gymanwlad Lithwania a Gwlad Pwyl, ymofynnodd yr offeiriaid Uniongred Rwthenaidd am nawdd yr Eglwys Babyddol yn Rhufain. Cytunodd y Pab i Undeb Brest-Litovsk ym 1596 gan sefydlu "eglwys uniadol" gyda'r Rwtheniaid yn cadw'r litwrgi Slafonig a'r rhan fwyaf o allanolion yr eglwys Uniongred Roegaidd, tra'n cydnabod goruchafiaeth ysbrydol y Pab. Sefydlwyd esgobaeth fetropolitanaidd yn Lviv ym 1806 a swffraganiaid yn Przemyśl ac Ivano-Frankivsk.

Heddiw mae'r mwyafrif yn Gatholigion sy'n dilyn defodau dwyreiniol a rhai yn Uniongred.

Iaith
-----

Yn hanesyddol siaradodd y Rwtheniaid yr Hen Rwtheneg, a ddatblygodd yn Felarwseg, Wcreineg, a'r Rwtheneg fodern.

Siaredir yr iaith Rwtheneg fodern gan dua 623,500 o bobl, 560,000 ohonynt yn yr Wcráin. Mae nifer yn ei hystyried yn dafodiaith Wcreineg.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6 7  (Saesneg) Ruthenian (people). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 24 Gorffennaf 2014.
2. 1 2 3 4  (Saesneg) Ruthenia: A glimpse of daylight. *The Economist* (12 Mawrth 2009). Adalwyd ar 24 Gorffennaf 2014.
3. 1 2  (Saesneg) Rusyn. Ethnologue. Adalwyd ar 24 Gorffennaf 2014.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Ruthenians yn y *Catholic Encyclopedia*
* (Saesneg) Ruthenians yn yr Internet Encyclopedia of Ukraine

| * v
* t
* e
Grwpiau ethno-ieithyddol Ewrop |
| --- |
| Indo-Ewropeaid | 

|  |  |
| --- | --- |
| Baltwyr | 
* Latfia Latfiaid
* Lithwania Lithwaniaid

 |
| Celtiaid | 

|  |  |
| --- | --- |
| Brythoniaid | 
* Cernyw Cernywiaid
* Cymru Cymry
* Llydaw Llydawyr

 |
|  Gaeliaid | 
* Yr Alban Albanwyr
* Gweriniaeth Iwerddon Gwyddelod
* Ynys Manaw Manawiaid

 |

 |
| Germaniaid | 

|  |  |
| --- | --- |
| Germaniaid Gorllewinol | 
* Yr Almaen Almaenwyr
* Awstria Awstriaid
* Belgiaid Almaeneg
* Ffleminiaid
* Ffrisiaid
* Yr Iseldiroedd Iseldirwyr
* Jenische
* Rwmaniaid Almaeneg
* Lloegr Saeson
* Sgot-Wyddelod
* Swisiaid Almaeneg

 |
| Germaniaid Gogleddol | 
* Denmarc Daniaid
* Ffaroaid
* Gwlad yr Iâ Islandwyr
* Norwy Norwyaid
* Sweden Swediaid

 |

 |
| Pobloedd Romáwns | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ibero-Romáwns | 
* Aragoniaid
* Astwriaid
* Galisiaid
* Portiwgal Portiwgaliaid
* Sbaen Sbaenwyr

 |
| Ocsitano-Romáwns | 
* Catalwniaid
* Ocsitaniaid

 |
| Galo-Romáwns | 
* Arpitaniaid
* Ffrainc Ffrancod
* Swisiaid Ffrangeg
* Walwniaid

 |
| Rhaeto-Romáwns | 
* Ffriwliaid
* Ladinwyr
* Románsh

 |
| Galo-Italaidd | 
* Lombardiaid
* Swisiaid Eidaleg

 |
| Italo-Dalmataidd | 
* Corsiaid
* Yr Eidal Eidalwyr
* Sisiliaid

 |
| Romáwns Dwyreiniol | 
* Aromaniaid
* Rwmania Rwmaniaid

 |
| Arall | 
* Sardiniaid

 |

 |
| Slafiaid | 

|  |  |
| --- | --- |
| Slafiaid Gorllewinol | 
* Kaszëbi
* Gwlad Pwyl Pwyliaid
* Slofacia Slofaciaid
* Sorbiaid
* Y Weriniaeth Tsiec Tsieciaid

 |
| Slafiaid Dwyreiniol | 
* Belarws Belarwsiaid
* Rwsia Rwsiaid
* Rwtheniaid
* Wcráin Wcreiniaid

 |
| Slafiaid Deheuol | 
* Bosniaciaid
* Bwlgaria Bwlgariaid
* Croatia Croatiaid
* Macedoniaid
* Montenegro Montenegroaid
* Pomaciaid
* Serbia Serbiaid
* Slofenia Slofeniaid

 |

 |
| Eraill | 
* Albania Albaniaid
* Arberesh
* Gwlad Groeg Groegiaid

 |

 |
| Wraliaid | 

|  |  |
| --- | --- |
| Pobloedd Ffinig | 
* Careliaid
* Cfeniaid
* Estonia Estoniaid
* Fepsiaid
* Y Ffindir Ffiniaid
* Ingriaid
* Lifoniaid

 |
| Wgriaid | 
* Csangoaid
* Hwngari Hwngariaid
* Székely

 |

 |
| Pobloedd Dyrcig | 
* Gagauzlar
* Tatariaid y Crimea

 |
| Unigyn iaith | 
* Basgiaid

 |
| Categorïau
* Grwpiau ethnig
* Ieithoedd
 |