Ceir canran uchel iawn o dai gwyliau yng Nghwmyreglwys, Sir Benfro
Diffyg cartrefi i ddinasyddion Cymru ydy'r **argyfwng tai** yn y bôn. Achosir yr argyfwng presennol (2020au) gan gyfuniad o ffactorau, megis, lefelau uchel o fewnfudo, cynnydd mewn niferoedd ail gartrefi a thai haf, cyflogau isel, a chynnydd mewn prisiau tai. Gwaethygir y sefyllfa gan effeithiau pandemig COVID-19. Cyfranna’r argyfwng at ddirywiad yr iaith Gymraeg yn y Fro Gymraeg, yn ogystal â chymunedau tu allan i’r Fro.

Hanes
-----

Nid ffenomenon newydd ydy'r argyfwng tai: mae gan y Cymry hanes hir o orfod brwydro am yr hawl i fyw yn eu milltiroedd sgwâr a'u cymunedau eu hunain. Profwyd problemau sylweddol gyda chrynodiadau uchel o ail gartrefi a thai haf yng Nghymru mor bell yn ôl a'r 1970au – rhoddwyd rhan helaeth o bentref Derwen-gam ar werth ar ddechrau’r degawd hwnnw, ac fe gafodd nifer fawr o’r tai eu gwerthu fel tai haf. Gwaethygu wnaeth y sefyllfa ar ôl hynny: er enghraifft, erbyn 1980 roedd tua 66% o dai pentref Llangrannog yn dai haf; erbyn 1991 roedd tua 6% o dai Sir Benfro yn ail gartrefi neu’n gartrefi gwyliau; ac erbyn 2004 roedd tua 33% o dai pentref Abersoch yn ail gartrefi.

Gwelwyd gweithredu di-drais gan nifer o fudiadau cenedlaetholgar Cymreig (megis Adfer, Cymuned a Chymdeithas yr Iaith) mewn ymateb i'r argyfwng tai dros y blynyddoedd. Gwelwyd hefyd weithredu treisgar gan fudiad Meibion Glyndŵr gyda’u hymgyrch llosgi tai haf. Er gwaethaf eu holl ymdrechion i geisio atal erydiad cymunedau Cymreig, mae'r Gymru gyfoes mewn sefyllfa waeth nag erioed, gyda nifer o gymunedau bron a bod wedi eu colli'n llwyr i ail gartrefi a thai haf.

Enghreifftiau
-------------

### Gwynedd

Yn 2020, roedd tua 11% o stoc dai Gwynedd naill ai’n ail gartrefi neu’n llety gwyliau. Roedd tua 60% o drigolion y sir yn methu â fforddio prynu tŷ yno yn 2019. Mae nifer o’r trigolion yn feirniadol o Lywodraeth Cymru am beidio â gwneud digon i gyfyngu ar niferoedd tai haf, adeiladau tai i bobl leol, a chreu swyddi o safon yn y sir.

#### Abersoch

Yn 2020, roedd 46% o’r stoc dai yn Abersoch yn ail gartrefi yn ôl y diffiniad ehangach sy’n cynnwys llety gwyliau masnachol. Mae 95% o bobl leol yn methu â fforddio prynu tŷ yn Abersoch yn ôl ffigyrau Hwyluswyr Tai Gwledig Grŵp Cynefin.

#### Aberdyfi

Ym mis Hydref 2021 datgelwyd bod 54% o’r holl eiddo ym mhentref Aberdyfi naill ai'n ail gartrefi, tai gwyliau ar osod, neu’n wag. Datgelwyd hefyd fod 62.3% o aelwydydd lleol yn cael eu prisio allan o’r farchnad leol.

### Sir Benfro

Yn 2020, roedd dros 9% o stoc dai Sir Benfro naill ai’n ail gartrefi neu’n llety gwyliau.

#### Cwmyreglwys

Dim ond un siaradwr Cymraeg, gŵr 88 oed o'r enw Norman Thomas, oedd yn byw yng Nghwmyreglwys yn 2021, gyda chanran uchel iawn o dai'r pentref glan môr yn dai gwyliau. Mewn cyfweliad â BBC Cymru Fyw, dywedodd Norman taw ar Lywodraeth Cymru y mae'r bai am sefyllfa ei bentref; soniodd am ddiffyg swyddi yn Sir Benfro, anallu pobl leol i fforddio tai lleol, a diffyg ymateb y llywodraeth i'r cynnydd yn niferoedd ail gartrefi. Mynegodd hefyd ei dristwch o fod y siaradwr Cymraeg olaf yn y pentref.

Ymgyrchoedd
-----------

Mae Cymdeithas yr Iaith wedi bod yn galw am Ddeddf Eiddo, i sicrhau bod pobl yn gallu byw yn eu cymunedau eu hunain, ers diwedd y '70au. Daeth dros fil o bobl i brotestiadau Nid yw Cymru ar Werth yn 2022 a 2023, i geisio dwyn sylw i'r argyfwng.

Sefydlwyd grŵp ymgyrchu Hawl i Fyw Adra gan aelodau Cyngor Tref Nefyn i bwyso ar y llywodraeth i ymateb i'r argyfwng. Crëwyd Siarter Cyfiawnder Cartrefi gan ymgyrchwyr eraill yn 2020. Denodd deiseb yn galw ar y llywodraeth i gymryd camau brys i ddatrys yr argyfwng tai dros 6,400 o lofnodion yn 2022.

Mae nifer o gerddorion Cymreig, gan gynnwys Al Lewis, Bwca, Elis Derby, a Catrin O’Neill, wedi parhau â’r traddodiad hir o recordio caneuon protest am y sefyllfa.

Ymateb Llywodraeth Cymru
------------------------

Comisiynodd Llywodraeth Cymru adroddiad ar ail gartrefi gan yr academydd Simon Brooks; cyhoeddwyd yr adroddiad ym mis Mawrth 2021.

Cyhoeddodd y llywodraeth rhestr o gamau gweithredu fel rhan o’u Cytundeb Cydweithio â Phlaid Cymru ym mis Tachwedd 2021 – mae’r camau yn cynnwys, cap posibl ar nifer yr ail gartrefi a chartrefi gwyliau mewn unrhyw gymuned, a rhoi rhagor o bwerau i’r awdurdodau lleol godi premiymau treth gyngor ar ail gartrefi. Lluniwyd hefyd Gynllun Tai Cymunedau Cymraeg er mwyn ceisio cynnig cefnogaeth i gymunedau Cymraeg sydd â dwysedd uchel o ail gartrefi.

Croesawyd y camau gweithredu gan fwyafrif o ymgyrchwyr yr argyfwng tai, er roedd nifer yn pryderu nad oedd yr ymateb yn mynd yn ddigon pell. Gwelwyd cryn wrthwynebiad i gynlluniau’r llywodraeth gan berchnogion tai haf.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Phillips, Dylan. "Croeso i Gymru?". *Prifysgol Cymru*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 Hydref 2022.
2. 1 2 3 4 5  Brooks, Simon (2021). "Ail gartrefi: Datblygu polisïau newydd yng Nghymru" (PDF). *Llywodraeth Cymru*. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 17 Hydref 2022.
3. ↑  "Trafferthion prynu wrth i brisiau tai gyrraedd yr uchaf erioed". *BBC Cymru Fyw*. 17 Hydref 2022. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 Hydref 2022.
4. 1 2  "Mynegai Prisiau Tai y DU: adroddiad Cymru: Gorffennaf 2022". *Llywodraeth y Deyrnas Unedig*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 Hydref 2022.
5. ↑  "Hanes Derwen Gam ac O Gam I Gam". *Mixcloud*. Radio Beca. 2015.
6. ↑  "O'r Archif: Tai Haf Llangrannog". *Facebook*. BBC Cymru Fyw. 1980.
7. ↑  "Adroddiad Ymchwil ar Ail Gartrefi a Chartrefi Gwyliau a'r System Gynllunio Defnydd Tir" (PDF). *Llywodraeth Cymru*. 2002. t. 88. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 17 Hydref 2022.
8. ↑  "Holiday home ban rejected". *North Wales Live*. 20 Mai 2004. Cyrchwyd 17 Hydref 2022.
9. 1 2  "Pentref lle mae bron pob tŷ yn dŷ gwyliau". *BBC Cymru Fyw*. 2 Mehefin 2021. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 Hydref 2022.
10. ↑  "Rheoli'r defnydd o dai fel cartrefi gwyliau" (PDF). *Cyngor Gwynedd*. Rhagfyr 2020. t. 40. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 17 Hydref 2022.
11. ↑  "'Gwarth bo' ni methu fforddio tŷ yn ein pentrefi'". *BBC Cymru Fyw*. 6 Gorffennaf 2021. Cyrchwyd 17 Hydref 2022.
12. ↑  "Cymdeithas dai yn cynnal cynllun peilot tai fforddiadwy yn Nwyfor". *Golwg360*. 24 Chwefror 2022. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 Hydref 2022.
13. ↑  "Canlyniadau a Chanfyddiadau Arolwg Cymuned Aberdyfi 2021" (PDF). *Cyngor Cymuned Aberdyfi*. Hydref 2021. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 17 Hydref 2022.
14. ↑  Clements, Laura (19 Mehefin 2021). "The beautiful village which became the centre of Wales' second home debate". *WalesOnline*.
15. ↑  "Siaradwr Cymraeg ola' Cwm-yr-Eglwys". *Facebook*. BBC Cymru Fyw. 2 Mehefin 2021.
16. ↑  "1500 yn ymrwymo i ddyfodol ein cymunedau". *Cymdeithas yr Iaith Gymraeg*. 7 Mai 2023.
17. ↑  "Rali yn Aberystwyth i dynnu sylw at yr argyfwng tai". *BBC Cymru Fyw*. 19 Chwefror 2022. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 Hydref 2022.
18. ↑  "1,500 o bobol yn rali Nid yw Cymru ar Werth". *Golwg360*. 8 Mai 2023.
19. ↑  "Hawl i Fyw Adra: yr argyfwng tai "yn teimlo fel brwydr barhaus"". *Golwg360*. 26 Medi 2021. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 Hydref 2022.
20. ↑  "Y Siarter Cyfiawnder Cartrefi". *Y Siarter Cyfiawnder Cartrefi*.
21. ↑  "Amddiffynnwch bobl Cymru - cymerwch gamau brys ar yr argyfwng tai nawr". *Senedd Cymru*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 Hydref 2022.
22. ↑  "Datganiad Ysgrifenedig: Cyhoeddi adroddiad 'Ail gartrefi – Datblygu polisïau newydd yng Nghymru'". *Llywodraeth Cymru*. 2 Mawrth 2021. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 Hydref 2022.
23. ↑  "Y Cytundeb Cydweithio: rhaglen bolisi lawn". *Llywodraeth Cymru*. 1 Rhagfyr 2021.
24. ↑  "Y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg". *Llywodraeth Cymru*. 11 Hydref 2022.
25. ↑  Dafydd, Cadi (7 Gorffennaf 2022). "Mesurau taclo Tai Haf – "arloesol tu hwnt"". *Golwg*.
26. ↑  Dafydd, Cadi (2 Mawrth 2022). "Yr ymateb i'r argyfwng tai "ddim yn mynd ddigon pell"". *Golwg360*.
27. ↑  "Second home owner says 300% council tax hike in Wales is 'morally indefensible'". *North Wales Live*. 2 Mawrth 2022.

| * v
* t
* e
 Economi Cymru |
| --- |
| Cymru |
| Diwydiant | 
* Ynni
	+ adnewyddadwy
* Amaeth
* Copr
* Glo
* Gweithgynhyrchu
* Gwlân
* Haearn
* Llechi
* Twristiaeth
* Trafnidiaeth
* Addysg
* Gwyddoniaeth a thechnoleg
* Cyfryngau
* Iechyd Cymru
* Argyfwng tai

 |
| Cyllid a Busnes | 
* Banciau
* Trethiant
* Cwmnïau
	+ Ystâd y Goron

 |
| Rhanbarth | 
* Daearyddiaeth economaidd
* Abertawe
* Caerdydd
* Casnewydd

 |
| Llywodraethiant | 
* Prif Weinidog Cymru
* Llywodraeth Cymru
* Gweinidog yr Economi: Vaughan Gething
* Awdurdod Cyllid Cymru
* Swyddfa Archwilio Cymru
* Archwilydd Cyffredinol Cymru

 |
| Hanes | 
* Hanes economaidd
* Darganfyddiadau a dyfeisiau

 |
| Theori | 
* Canolfan Llywodraethiant Cymru
* Datganoli
* Pwerau cyllid
* Annibynniaeth

 |
| Categorïau | 
* Banciau
* Busnes
* Cwmnïau
* Daearyddiaeth economaidd
* Diwydiant
* Hanes economaidd

 |