recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Tref werddon yng ngorllewin Libia ydyw **Ghadames** (Berber: *ɛadēməs*; Arabeg glasurol: غدامس (Ġadāmis) [ɣaˈdæːmɪs], tafodiaith Arabeg Libia: ġdāməs). Fe'i lleolir oddeutu 540 km i'r de-orllewin o Tripoli, yn agos i'r ffin gydag Algeria a Tiwnisia.

Mae poblogaeth o 7000 gan y dref, ac mae'r dinasyddion yn gymysgedd o Tuareg a Berberiaid. Mae'r hen dref yn Safle Treftadaeth y Byd ar restr UNESCO. Ers talwm, roedd rhanbarth neilltuol gan bob un o saith dylwyth y dref, ac roedd man cyhoeddus gan bob un lle cynhelid gwyliau. Yn ystod y 1970au, adeiladwyd tai newydd y tu allan i'r hen dref gan y llywodraeth. Ond mae llawer o bobl yn dychwelyd i'r hen dref yn ystod yr haf, gan fod y pensaernïaeth traddodiadol yn cynnig gwell amddiffyniad rhag y gwres chwilboeth.

Daw'r cofnodion cynharaf o'r dref o'r cyfnod Rhufeinig, ac fe ddaeth luoedd yno o dro i dro. *Cydamus* oedd yr enw Lladin ar y dref. Yn ystod y 6g, fe drigai Esgob yno, wedi i'r dref troi'n Gristnogol yn y cyfnod Bysantaidd. Yn y 7g, rheolwyd y dref gan yr Arabiaid Mwslemaidd, ac fe drodd y boblogaeth at Islam yn fuan iawn. Roedd gan Ghadames swyddogaeth pwysig mewn masnach ar draws y Sahara hyd at y 19g.

Cysylltwyd toeau rhan helaeth o'r dref gyda'i gilydd, fel fod yna ddau system o strydoedd mewn gwirionedd: y strydoedd isaf (wedi'u gorchuddio gan fwyaf), a'r toeau. Hyd at y 1960au, roedd y gyfundrefn gymdeithasol yn mynnu fod y merched yn cerdded ar hyd y toeau, a'r dynion ar hyd y strydoedd islaw, fel mai dim ond o fewn y cartrefi y byddent yn cwrdd.

Ghadames - panorama
Nofel fer ar ffurf dyddiadur gan Rhiannon Davies Jones yw ***Fy Hen Lyfr Cownt*** (Gwasg Aberystwyth, 1961). Dyma'r gyfrol a ddaeth â'i hawdures i amlygrwydd pan enillodd y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 1960.

Prif gymeriad y nofel yw'r emynyddes enwog Ann Griffiths, "Y Ferch o Ddolwar Fach" ym Maldwyn, Powys. Mae'r "llyfr cownt", sef dyddiadur ysbeidiol (a dychmygol) yr emynyddes am y cyfnod o 1796 hyd 1805. Mae'r llyfr yn canolbwyntio ar y cyfnod rhwng 1796 a 1799, adeg o gyffro mawr yng Nghymru a gweddill Ewrop oherwydd digwyddiadau'r Chwyldro Ffrengig. Ond er bod hynny'n rhoi cyd-destun ehangach i'r nofel, ei phrif thema yw teimladau a phrofiadau'r ferch ifanc (Ann Thomas cyn ei phriodi) a'r hyn a'i hysbrydolodd i ddechrau cyfansoddi emynau.

Yn ôl y beirniad Stephen J. Williams:

Fe lwyddodd... i ail-greu byd Ann Thomas (Griffiths) o'r defnyddiau sy'n hysbys ac yn gredadwy, ac o'i darfelydd artistig ei hun, gan ddynodi'n gynnil risiau pererindod ysbrydol yr emynyddes.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Fy Hen Lyfr Cownt* (Gwasg Aberystwyth, 1961), rhagair.
Sefyllfa ddamcaniaethol o ddinistr amgylcheddol a fyddai'n digwydd o ganlyniad i ryfel niwclear yw **gaeaf niwclear**. Tybir byddai ffrwydradau'r bomiau niwclear yn effeithio ar hinsawdd y Ddaear, yn enwedig oeri a thywyllu byd-eang wrth i fwg ac huddygl godi i'r atmosffer a rhwystro golau'r haul.

Yn y 1970au, cyhoeddwyd sawl astudiaeth yn tybio y byddai nitrogen ocsid a gynhyrchir gan ffrwydradau niwclear yn teneuo'r haen osôn yn y stratosffer, sydd yn cysgodi bywyd ar y Ddaear rhag ymbelydredd uwchfioled yr haul. Yn ôl astudiaethau eraill, byddai'r llwch a godir i'r atmosffer gan ffrwydradau niwclear yn rhwystro golau'r haul rhag wyneb y Ddaear, ac yn oeri'r awyr. Bathwyd y term "gaeaf niwclear" mewn astudiaeth ym 1983 gan y gwyddonwyr R. P. Turco, O. B. Toon, T. P. Ackerman, J. B. Pollack, a Carl Sagan (TTAPS), sydd yn ymwneud â'r mwg ac huddygl a fyddai'n codi o ganlyniad i betroliwm a phlastigion yn llosgi mewn dinasoedd a ddinistriwyd gan fomiau niwclear.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Nuclear winter. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 3 Mehefin 2020.

Darllen pellach
---------------

* Carl Sagan a Richard Turco, *A Path Where No Man Thought: Nuclear Winter and the End of the Arms Race* (Efrog Newydd: Random House, 1990).
Un o farwniaid y Mers oedd **Fulk FitzWarin** (bu farw 1258) a arweiniodd wrthryfel yn erbyn Ioan, brenin Lloegr yn 1200–03. Roedd yn perthyn i deulu Arglwyddi Whittington, Swydd Amwythig, er oedd y faenor honno ym meddiant Roger de Powys, ac yna'i fab Meurig, ers oes Harri II. Bu farw tad Fulk FitzWarin yn 1197, a thalodd £100 i'r Brenin Ioan i geisio adennill ei enedigaeth-fraint yn Whittington. Gwrthododd Ioan ddychwelyd â'r faenor iddo, gan beri'r gwrthryfel yn ei erbyn. Cafodd Fulk FitzWarin ei roi ar herw gan Ioan, ac o'r diwedd fe'i pardynwyd yn Nhachwedd 1203 a derbyniodd Gastell Whittington yn 1204. Fe' portreadwyd yn ffigur rhamantaidd, megis Robin Hwd, ar ddwy ochr y ffin ac yn gymeriad yn llên gwerin y Sais a'r Cymro.

Gwyddys am gerdd Eingl-Normaneg amdano o ddiwedd y 13g, er nad yw'r un copi ohoni'n goroesi. Honno oedd sail y rhamant ryddieithol Ffrangeg *Fouke le fitz Warin* sy'n dyddio o ddechrau'r 14g. Yn y gwaith hwnnw, benthycir tadenw'r arwr o'i gyndad Warin de Metz, y cyntaf o Arglwyddi Whittington. Ceir gwybodaeth fanwl o ddaearyddiaeth Gogledd Cymru a'r Mers yn y rhamant, a sonir am frwydrau'r ffin rhwng yr Eingl-Normaniaid a Thywysogion Powys, gan gynnwys Owain Cyfeiliog.

Gwyddys taw cynghreiriad ac yn hwyrach elyn i Lywelyn Fawr oedd y Fulk FitzWarin go iawn. Ymddengys y cymeriad Ffug Ffitswarren mewn stori rybudd o Forgannwg a gyhoeddwyd gan Isaac Foulkes yn y gyfrol *Cymru Fu* (1862–64), er nad yw ffynhonnell y chwedl honno yn hysbys. Ni cheir cyfieithiad Cymraeg o hanes Fulk FitzWarin, ond mae sawl bardd yr Oesoedd Canol, yn eu plith Dafydd ap Gwilym ac Iolo Goch, yn cyfeirio at Syr Ffwg, un sy'n cynrychioli gwroldeb anorthrech.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "Fitzwarine family", *Oxford Dictionary of National Biography*. Adalwyd ar 19 Gorffennaf 2019.
2. 1 2  Meic Stephens (gol.) *The New Companion to the Literature of Wales* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1998), t. 247–8.

Darllen pellach
---------------

* A. Robson, *Fouke le Fitz Warin* (1975).
Pentref mawr yng nghymuned Gelli-gaer, bwrdeisdref sirol Caerffili, Cymru, yw **Hengoed**. Fe'i lleolir ar ochr orllewinol Cwm Rhymni. Saif pentref Cefn Hengoed gerllaw. Poblogaeth: 5,044 (Cyfrifiad 2001).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Hefin David (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Wayne David (Llafur).

Lleolir Ysgol Gynradd Gymraeg Ystrad Mynach yn agos i'r pentref.

Gwasanaethir yr Hengoed gan orsaf sy'n rhan o lein y Cymoedd sy'n ei gysylltu gyda Rhymni i'r gogledd a gorsaf Caerdydd Canolog i'r de.

Lleolir Parc Penallta ar safle hen waith glo Penallta ger y pentref. Yno ceir enghraifft wych o waith celf tir lle crwyd 'cerflun' o bridd anferth o'r enw 'Sultan the Pit Pony'.

Enwogion
--------

* Gren (Grenfell Jones, 1934–2007), cartwnydd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Senedd Cymru
2. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Caerffili**

**Trefi**  

Aber-carn  **·** Bargod  **·** Bedwas  **·** Caerffili  **·** Coed-duon  **·** Crymlyn  **·** Rhisga  **·** Rhymni  **·** Ystrad Mynach
  
**Pentrefi**  

Aberbargoed  **·** Abertridwr  **·** Abertyswg  **·** Argoed  **·** Bedwellte  **·** Brithdir  **·** Cefn Hengoed  **·** Cwm-carn  **·** Draethen  **·** Fochriw  **·** Gelli-gaer  **·** Y Groes-wen  **·** Hengoed  **·** Llanbradach  **·** Machen  **·** Maesycwmer  **·** Nelson  **·** Pengam  **·** Penpedairheol  **·** Pontlotyn  **·** Pontllan-fraith  **·** Pont-y-meistr  **·** Rhydri  **·** Senghennydd  **·** Trecelyn  **·** Tredegar Newydd  **·** Tretomos  **·** Ty'n-y-coedcae  **·** Wyllie  **·** Ynys-ddu
Awdures Americanaidd yw **Helen Prejean** C.S.J. (ganwyd 21 Ebrill 1939) sydd yn lleian ac aelod o eglwys St. Joseph, New Orleans. Mae wedi dadlau dros ddiddymu'r y gosb eithaf drwy gydol ei hoes.

Fe'i ganed yn Baton Rouge, Louisiana ar 21 Ebrill 1939. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Saint Paul, Ontario.

Sefydlodd Prejean y grwpiau SURVIVE, i helpu teuluoedd dioddefwyr a lofruddiwyd. Gwasanaethodd fel Cadeirydd Cenedlaethol y Glymblaid Genedlaethol i Ddiddymu'r Gosb Eithaf (*the National Coalition to Abolish the Death Penalty*) rhwng 1993 a 1995. Cynorthwyodd i sefydlu Ymgyrch Moratoriwm, gan geisio gwneud yr ymarfer o ddienyddio yn anghyfreithlon.

Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei llyfr poblogaidd, *Dead Man Walking* (1993), sy'n seiliedig ar ei phrofiadau gyda dau confict ar res marwolaeth y bu'n gynghorydd ysbrydol iddynt cyn eu dienyddio. Yn ei llyfr, archwiliodd effeithiau'r gosb eithaf ar bawb dan sylw. Addaswyd y llyfr fel ffilm 1995 o'r un enw, gyda Susan Sarandon a Sean Penn yn serennu. Fe'i haddaswyd hefyd fel opera, a gynhyrchwyd gyntaf yn 2000 gan Gwmni Opera San Francisco.

Magwraeth
---------

Roedd Helen Prejean yn ferch i Augusta Mae (née Bourg; 1911–1993), nyrs, a Louis Sebastian Prejean (1893–1974), cyfreithiwr. Ymunodd â Chwiorydd Saint Joseph o Medaille ym 1957.

Ym 1962, derbyniodd radd yn y Celfyddydau mewn Saesneg ac Addysg gan Goleg Dominicanaidd y Santes Fair, New Orleans, Louisiana. Yn 1973, derbyniodd radd Meistr yn y Celfyddydau mewn addysg grefyddol o Brifysgol Saint Paul, coleg cysylltiedig ym Mhrifysgol Ottawa. Mae hi wedi bod yn Gyfarwyddwr Addysg Grefyddol ym Mhlwyf St Frances Cabrini yn New Orleans, ac mae wedi dysgu mewn ysgolion uwchradd iau ac uwch.

Anrhydeddau
-----------

* Dros y blynyddoedd, derbyniodd nifer o anrhydeddau, gan gynnwys: Cymdeithas Goffa John Simon Guggenheim (1995), Gwobr Pacem in Terris, Medal Laetare .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyffredinol:. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
2. ↑  Rhyw: *Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol*. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2018.. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
3. ↑  Dyddiad geni: *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 14 Awst 2015. "Helen Prejean". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Sister Helen Prejean". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
4. ↑  "Sister Helen Prejean". University of Louisiana. Archifwyd o'r gwreiddiol ar Mai 31, 2016. Cyrchwyd Mai 27, 2015.
5. ↑  "Biography". Ministry Against the Death Penalty. Cyrchwyd Mehefin 18, 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 29642457
* LCCN: n92115539
* ISNI: 0000 0001 0856 2946
* GND: 172614783
* SUDOC: 03451578X
* BNF: cb125264515 (data)
* BIBSYS: 90703345
* NDL: 00515615
* The SBN id LO1V153879 is not valid.
* BNE: XX1166236
* CiNii: DA0812543X

 |
Cyfieithydd oedd **Hugh Owen** (tua 1575-1642). Roedd yn ewyrth i William Griffith, D.C.L, canghellor Bangor a Llanelwy [q.v.], a George Griffith, D.D. esgob Llanelwy.

Y dyddiau cynnar
----------------

Ganwyd Owen tua 1575 yn Llanfflewyn, Ynys Môn, yn fab i Owen ap Hugh ap Richard. Pan yn ifanc, hyd at 1622, bu'n gweithio fel goruchwyliwr ar ystad Bodeon, Llangadwaladr, Ynys Môn, a rhwng 1614 a 1618 cymerodd ran bwysig fel capten cartreflu cwmwd Talybolion gydag achosion milwrol ar yr ynys. Priododd ferch i Thomas Bulkeley o'r Groesfechan ger Amlwch, sef Elisabeth, a bu iddynt ddau fab a saith o ferched.

Gwaith
------

Er nad yw'n sicr a gafodd addysg prifysgol, datblygodd i fod yn berson hyddysg yn y gyfraith ac mewn mwy nag un iaith dramor ('yr hyn ni ddyscodd gan nebyn Athro arall ond efe ei hun gartref yn ei studi ei hunan'). Yn ystod y cyfnod hwn dewisodd grefydd Eglwys Rhufain, ac yn 1622 cafodd swydd fel ysgrifennydd yn *Worcester House* gyda'r arglwydd Herbert yn Llundain. Cadwodd y swydd hon tan tua chanol 1640 pan symudodd ei gyflogwr o Lundain i gastell Rhaglan pan yr etifeddodd hwnnw iarllaeth Worcester. Ar ôl hynny mae'n ymddangos ei fod wedi penderfynu ymddeol yn ardal Abaty Tyndyrn.

Marw
----

Bu farw ym mhlwyf Chapel Hill yng ngwanwyn 1642.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hugh Owen (Gwenynog)

J. H. Davies yn *Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion*, 1897-8, 13-15;
W. Llewelyn Williams, ibid. 1901-2, 136-44;
Y Cymmrodor, xvi, 176-7;
*Journal of the Welsh Bibliographical Society*, I, ii, 59-62;
T. Llechid Jones, ibid. III, iv, 145-51; III, v, 204-19;
A. O. Evans, ibid. IV, i, 15-6;
E. G. Jones yn *Trafodion Cymdeithas Hynafiaethwyr a Naturiaethwyr Môn*, 1938, 42-9;
Ffilm hanesyddol gan y cyfarwyddwr Kim Ho-sun yw ***Henequen*** a gyhoeddwyd yn 1996. Fe'i cynhyrchwyd yn Ne Corea. Lleolwyd y stori yn Mecsico. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Coreeg. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Chang Mi-hee. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1996. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Scream* sef ffilm arswyd gan Wes Craven. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,100 o ffilmiau Coreeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Kim Ho-sun ar 9 Mawrth 1941 yn South Hamgyong Province. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1964 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Kyung Hee University.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Kim Ho-sun nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| *Admiration Of Nights* |  | De Corea | 1980-03-15 |
| *Death Song* |  | De Corea | 1991-09-21 |
| Enfys Seoul |  | De Corea | 1989-03-25 |
| Henequen |  | De Corea | 1996-01-01 |
| Heydays Yeong-Ja |  | De Corea | 1975-02-11 |
| Menyw’r Gaeaf |  | De Corea | 1977-09-27 |
| Merch am Gariad, Gwraig am Briodas |  | De Corea | 1993-09-30 |
| Pan Mae Adda yn Agor Ei Lygaid |  | De Corea | 1993-05-08 |
| Tair Gwaith yr Un am Ffyrdd Byr a Hir |  | De Corea | 1981-11-20 |
| *The Sleep Deeper Than Death* |  | De Corea | 1979-12-07 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Yn ôl traddodiad, arweinydd y Sacsoniaid yn amser Gwrtheyrn, oedd **Hengist** (Hen Saesneg *Hengest* "ceffyl", efallai o *yth-hengest* "ton ceffyl" i ddisgrifio un o donnau'r môr) (fl. 5g). Cyfeirir ato gan amlaf gyda'i frawd Hors. Roedd yn dad i Alys Rhonwen (Rhonwen). Fel yn achos Hors a Rhonwen (a ystyrid yn "Fam y Saeson" ac ymgnawdoliad twyll gan y Cymry), daeth Hengist yn symbol o'r Eingl-Sacsoniaid a'r Saeson i Gymry'r Oesoedd Canol.

Cyfeirir at rywun o'r enw Hengist yn y gerdd *Beowulf*, ond ni ellir profi cysylltiad â Hengist, brawd Hors.

Yn y rhestrau o frenhinoedd Caint, enwir Hengist yn sefydlydd y llinach ac yn dad i Octha ac yn hendaid i Aethelbert ac Egbert ac eraill.

Ceir hanes Hengist a'i frawd yn ymsefydlu yng ngwledydd Prydain yn amser Gwrtheyrn a chyflafan Brad y Cyllyll Hirion yn *Historia Brittonum* Nennius lle fe'u disgrifir fel disgynyddion y duw Woden. Yn ôl Nennius gwahoddodd Hengist Wrtheyrn a'i bendefigion i wledd yn ei lys. Ond ystryw oedd y cyfan i lofruddio'r Brythoniaid er mwyn meddiannu Ynys Prydain. Cytunodd Gwrtheyrn, dall yn ei gariad at Ronwen, ond ar yr amod fod pawb yn ddiarfog yn y wledd. Ar air penodedig gan Hengist (*Nemet eour Saxes!* "Gafaelwch yn eich cyllyll!"), tynnodd y Saeson, oedd yn eistedd bob yn ail â'r Brythoniaid wrth y byrddau, eu cyllyll hirion a lladd tri chant o'r Brythoniaid. Dim ond un pendefig a lwyddodd i ddianc o'r gyflafan, sef Eidol, Iarll Caerloyw. Ni fu dewis gan Wrtheyrn wedyn ond ildio de Prydain i gyd i'r Sacsoniaid a ffoi a gweddill ei bobl i Gymru. Ceir ymhelaethiad lliwgar ar yr hanes gan Sieffre o Fynwy yn ei *Historia Regum Britanniae*.

Ceir cyfeiriad ato gan yr hanesydd Eingl-Sacsonaidd Beda hefyd (tua 731) yn meddiannu Caint gyda'i frawd.

Fe'i enwir gyda Hors yn y gerdd Gymraeg *Armes Prydain* hefyd, sy'n tynnu ar Nennius efallai trwy ddweud iddynt feddiannu Thanet trwy dwyllo Gwrtheyrn.

Cyfeirir at Hengist a'i frawd mewn un o Drioedd Ynys Prydain fel un o 'Dair Gormes Ynys Prydain':

Tair gormes a ddaeth i'r Ynys hon, ac nid aeth yr un drachefn ["yn ei hôl"].
Un ohonynt ciwdod ["llu"] y Coraniaid, a ddaethant yma yn oes Caswallon fab Beli, ac nid aeth yr un ohonynt drachefn. Ac o Asia yr oeddynt yn hanu.
Ail, Gormes y Gwyddyl Ffichti. Ac nid aeth yr un ohonynt drachefn.
Trydydd, Gormes y Saeson, a Hors a **Hengist** yn benaduriaid arnynt.
Ceir sawl cyfeiriad ato gyda'i frawd yng ngwaith y beirdd a hefyd ar ei ben ei hun. Y farn gyffredinol ymysg ysgolheigion bellach yw mai duwiau oedd a chysylltiad a cheffylau oedd y ddau yn wreiddiol, ac iddynt gael eu troi yn gymeriadau hanesyddol yn ddiweddarach.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd 1961; arg. newydd 1991). tud. 406.
2. ↑  John Morris (gol.), *Nennius* (Phillimore, 1980), pennod 31 *et. seq.*.
3. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *op. cit.*, tud. 406.
4. ↑  Ifor Williams (gol.), *Armes Prydein* (Caerdydd, 1955), llau. 31-2.
5. ↑  Rachel Bromwich, *op. cit.*, Triawd 36.
|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Hugh Jones, Lerpwl** |

Gweinidog o Lanerchymedd oedd **Hugh Jones** (13 Ionawr 1830 – 26 Mai 1911).

Cefndir
-------

Ganwyd ar y 13 Ionawr yn 1830 yn Llanerchymedd. Roedd yn fab i'r Parch. Hugh Jones. Addysgwyd ef mewn ysgol yno, ac wedyn dan William Roberts (1809 - 1887) yng Nghaergybi. Bu'n brentis yn Llanfechell dan John Elias, mab John Elias, ond wedyn dechreuodd gadw'r ysgol ger Bangor, a mynd i'r Bala C.M. Coleg. Yno, cynghorwyd iddo fynd i mewn i'r weinidogaeth. Bu'n weinidog yn Garreg-lefn (1862-4), yn Amlwch (1864-1871), ac yn olaf (1871-1911) yn Netherfield Road, Lerpwl; bu farw 26 Mai 1911.

Roedd Hugh Jones, yn anad dim, yn bregethwr, ac fe'i hystyriwyd fel meistr o bwlpud yn y traddodiad hŷn - dywedodd T. C. Williams yn wir mai ef oedd y goroeswr olaf o'r traddodiad hwnnw. Enillodd yr teitl D.D. 'honoris causa,' o Brifysgol Princeton, New Jersey (1890).

Ffynonellau
-----------

* J. Hughes Morris, Hanes Methodistiaeth Liverpool (Liverpool 1929-1932), i, 379-82;
* Blwyddiadur y Methodistiaid Calfinaidd, 1912.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "JONES, HUGH (1830 - 1911), gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2019-01-25.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
*Am bobl eraill o'r un enw gweler Hugh Owen.*
Hanesydd Cymreig a bardd Cymraeg oedd **Hugh Owen** (1835 - 21 Medi 1892). Roedd yn adnabyddus wrth ei enw barddol **Huwco Môn**. Roedd yn frodor o Ynys Môn ac yn arbenigwr ar hanes ei sir enedigol, Sir Fôn.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Hugh yng Nghemaes ym mhlwyf Llanbadrig yn Sir Fôn yn 1835. Ni chafodd lawer o addysg ffurfiol ond ymroes i addysgu ei hun i safon da. Am gyfnod pan yn ieuanc bu'n pregethu gyda'r Annibynwyr.

Cyfranodd lawer o erthyglau ar hanes a hynafiaethau Cymru i'r cylchgronau Cymraeg. Roedd yn fardd yn ogystal. Fe'i cofir yn bennaf am ei gyfrol ar hanes plwyfi Cemaes, Llanfechell, Llanbabo, Cemlyn, Llanfair-yng-Nghornwy, Tregele a Charreglefn a gyhoeddwyd yn 1890.

Bu farw ar y 21ain o Fedi 1892; claddwyd ef ym mynwent Llanbadrig, Sir Fôn.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Henafiaethau Cemaes, Llanfechell, Llanbabo, Cemlyn, Llanfair-yng-Nghornwy, Tregele a Charreglefn* (1890)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  R. Mon Williams, *Enwogion Môn 1850-1912* (Caernarfon, 1913).

Gweler hefyd
------------

* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)
Mae **Holland Marie Roden** (ganed 7 Hydref 1986) yn actores Americanaidd sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Lydia Martin ar y rhaglen deledu MTV *Teen Wolf*, ac fel Zoe Woods yn y gyfres *Channel Zero: Butcher's Block*.

Ymhlith ei gwaith cynnar roedd *Lost* (2008) a *Bring It On: Fight to the Finish*. Rhwng 2008–10 ymddangosodd mewn cyfresi teledu.

Magwraeth a choleg
------------------

Cafodd ei geni a'i magu yn Dallas, Texas, a thynnwyd Holland at y celfyddydau pan oedd yn ifanc. Wedi'i denwyd gan "Frenhines Lloegr" pan oedd yn ddim ond chwe mlwydd oed. Cymerodd Holland ei chariad i berfformio un cam ymhellach ac ymrestru mewn gwersylloedd theatr yn ogystal â dosbarthiadau actio i hybu ei hangerdd ymhellach. Fodd bynnag, gwyddoniaeth a ddaeth â hi i Los Angeles gan ddilyn ei theulu ym myd meddygaeth. Astudiodd y pwnc am dair blynedd gyda'r bwriad o ddod yn llaw feddyg, ond gadawodd er mwyn dilyn gyrfa fel actores.

Gyrfa
-----

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  "Holland Roden to star on Lost". *PR Newswire*. Medi 2008. Archifwyd o'r gwreiddiol ar Awst 22, 2011. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 258632482
* LCCN: no2012106019
* GND: 1156049997

 |
Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Harlow**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Harlow yn EssexEtholaeth Harlow yn Essex
* Essex yn LloegrEssex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–1983: Stan Newens (Llafur)
* 1983–1997: Jerry Hayes (Ceidwadol)
* 1997–2010: Bill Rammell (Llafur)
* 2010–presennol: Robert Halfon (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Plasty ger Dolgellau ym Meirionnydd, de Gwynedd, yw **Hengwrt**. Gorwedd i'r gogledd-orllewin o Ddolgellau ger Abaty Cymer, ger cymer Afon Mawddach ac Afon Wnion.

Mae'n enwog yn hanes llenyddiaeth Gymraeg fel cartref i un o'r casgliadau pwysicaf o lawysgrifau Cymreig. Daeth y llawysgrifau hyn i feddiant y casglwr llawysgrifau a hynafiaethydd Robert Vaughan (?1592-1667) o'r Hengwrt yn ystod yr 17g. Roeddent yn cynnwys trysorau fel *Llyfr Gwyn Rhydderch*, *Llyfr Du Caerfyrddin*, *Llyfr Taliesin* a *Llyfr Aneirin*, ynghyd â thestunau o *Brut y Tywysogion* a llyfrau cyfraith. Roedd y casgliad yn cynnwys copi cynnar pwysig o waith Chaucer hefyd, a adnabyddir fel yr "*Hengwrt Chaucer*" neu, yn gamarweiniol, yr "*Hengwrt Manuscript*".

Tudalen gyntaf llawysgrif yr *Hengwrt Chaucer* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru).
Arhosodd y llawysgrifau hyn yn ddiogel yn llyfrgell enwog Hengwrt am tua 300 mlynedd. Gwelodd yr hynafiaethydd Edward Lhuyd y llyfrau yno yn 1696. Bu nifer o hynafiaethwyr y 18g a dechrau'r 19g yn ymweld â'r plasty i gael gweld a chopïo'r llawysgrifau, yn cynnwys Ieuan Fardd, William Owen Pughe ac Iolo Morganwg. Etifeddwyd y llyfrgell gan William Watkin Edward Wynne o blas Peniarth yn 1859 ac ar ôl i Syr John Williams ei phrynu cafodd casgliad Peniarth, yn cynnwys y Llyfr Du, ei roi i'r Llyfrgell Genedlaethol newydd yn Aberystwyth.

Enwir ystafell arddangos Hengwrt, sy’n arddangos llawysgrifau prin y Llyfrgell Genedlaethol, ar ôl Hengwrt.

Mae'r Hengwrt yn cael ei grybwyll yn y nofel Y Stafell Ddirgel, gan Marion Eames.

Dolenni allanol
---------------

* Yr "*Hengwrt Chaucer*" ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Gwaith topograffyddol ar yr hen Sir Gaernarfon yw ***A Description of Caernarvonshire***, a ysgrifennwyd gan yr hynafiaethydd Edmund Hyde Hall (c.1770-1824) yn y 1800au. Er na chyhoeddwyd gwaith Hyde Hall tan 1952, dros 140 o flynyddoedd ar ôl ei orffen, ystyrir *A Description of Caernarvonshire* "yn gampwaith o'i fath" sy'n "ffynhonnell werthfawr i'r hanesydd".

Hanes y llyfr
-------------

Ysgrifennwyd y gyfrol gan Hall ar ymweliad hir â Gogledd Cymru yn y cyfnod 1809-1811 (yn bennaf, er iddo gychwyn ar y gwaith yn 1795 neu 1796 tra'n aros ym mhlwyf Llandygai, ger Bangor). Cafodd danysgrifwyr i'w lyfr arfaethedig, yn cynnwys yr hynafiaethydd Paul Panton, William Madocks (sefydlydd Tremadog) a'r geiriadurwr William Owen Pughe, ond methiant fu'r brosiect. Arhosodd mewn llawysgrif yn unig yn ystod ei oes. Yn 1952, cyhoeddwyd ei "*opus magnum*", chwedl yntau, gan Gymdeithas Hanes Sir Gaernarfon.

Disgrifiad
----------

Ceir ynddo ddisgrifiad cynhwysfawr o bob agwedd ar yr hen sir; ei hanes, ei hynafiaethau, ei thirlun, ei heconomi ayyb, ynghyd â disgrifiad manwl o bob plwyf, wedi eu trefnu yn ôl y cantrefi (*hundreds* erbyn hynny), ac sy'n cynnwys mapiau gan yr awdur ei hun o'r cantrefi a'r ffyrdd tyrpeg newydd. Doedd yr awdur ddim yn gyfoethog ac ymwelodd â'r rhan fwyaf o'r lleoedd ar droed, gan drampio trwy'r sir. Mae'r gwaith yn arbennig o bwysig am ardaloedd Arllechwedd (Sir Conwy - Gwynedd) ac Arfon, heb fod nepell o Fangor. Ymfalchïai'r awdur yn ei dras Cymreig ond ni fedrai'r iaith; roedd hyn yn embaras iddo ond llwyddodd er hynny i ennill cyfeillgarwch nifer o bobl leol.

Llyfryddiaeth
-------------

* Edmund Hyde Hall, *A Description of Caernarvonshire (1809-1811)*. (Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon, Caernarfon, 1952). Rhagymadrodd gan E. Gwynne Jones.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  *A Description of Caernarvonshire (1809-1811)*. (Caernarfon, 1952). Rhagymadrodd E. Gwynne Jones.
Fforiwr, milwr a morwr o Sais oedd Syr **Humphrey Gilbert** (tua 1539 – 9 Medi 1583) sy'n enwog am ei ran yn y chwilfa am Dramwyfa'r Gogledd Orllewin. Er iddo lwyddo i gipio Newfoundland am Deyrnas Lloegr, methiant llwyr oedd ei ymdrechion i sefydlu'r wladfa Seisnig barhaol gyntaf yng Ngogledd America.

Teulu, addysg a milwra
----------------------

Ganwyd yn Greenway, Dyfnaint, i deulu cefnog. Roedd yn hanner brawd, o'r un fam, i Syr Walter Raleigh ac yn gefnder i Syr Richard Grenville. Astudiodd fordwyo a gwyddor filwrol ym Mhrifysgol Rhydychen cyn iddo ymuno â gosgordd y Dywysoges Elisabeth, yr hon a ddaeth yn Frenhines Lloegr yn 1558. Aeth yn filwr gyda byddin yr Iarll Warwick i gynorthwyo'r Hiwgenotiaid yn Rhyfeloedd Crefydd Ffrainc. Tra'r oedd Gilbert mewn garsiwn yn Le Havre (1562–1563), fe'i anafwyd yn ystod y gwarchae.

Gwladychu Iwerddon
------------------

Ysgrifennodd draethawd yn 1566 i ddadlau dros fordeithiau i chwilio am Dramwyfa'r Gogledd Orllewin. Gwrthodwyd y cynnig gan y Frenhines Elisabeth, ac anfonodd hi Gilbert i Iwerddon i ostegu gwrthryfel yn y cyfnod 1567–70. Cynlluniodd Gilbert i wladychu talaith Munster a'i throi'n Brotestannaidd. Cafodd ei urddo'n farchog yn 1570.

Rhyfel yn erbyn Sbaen
---------------------

Yn 1572, arweiniodd Gilbert 1,500 o filwyr Seisnig yng Ngwrthryfel yr Iseldiroedd yn erbyn Sbaen.

Fforio Gogledd America
----------------------

Yn 1577, cyflwynodd gynllun i'r Frenhines i gipio llongau pysgota Sbaen, Portiwgal, a Ffrainc yn nyfroedd Newfoundland yn ogystal â meddiannu'r trefedigaethau Sbaenaidd Santo Domingo a Chiwba yn y Caribî a rhagodi llongau trysor ar eu ffordd yn ôl i Sbaen. Gwrthodwyd ei gynnig unwaith eto, er i'r Frenhines roddi siarter iddo yn 1578 i wladychu tiroedd yn y Byd Newydd nad oedd wedi eu hawlio'n barod gan wledydd Ewropeaidd eraill. Aeth Gilbert ar fordaith i Ogledd America, ond methiant a fu oherwydd ei arweinyddiaeth wael, ac erbyn tymor y gwanwyn 1579 roedd yr holl longau wedi dychwelyd i Loegr neu droi at fôr-ladrad.

Diwedd ei oes
-------------

Yn 1579, llwyddodd Gilbert i atal gwrthryfel arall yn Iwerddon. Aeth ar fordaith arall i Ogledd America yn 1583, gan gipio Newfoundland yn enw'r Frenhines. Ar ei ffordd yn ôl i Loegr, chwalwyd ei long mewn storm yng Nghefnfor yr Iwerydd, ger yr Azores.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "Sir Humphrey Gilbert", *Encyclopedia of World Biography* (Gale, 2004). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 12 Chwefror 2019.
2. ↑  (Saesneg) Sir Humphrey Gilbert. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 12 Chwefror 2019.

Darllen pellach
---------------

* Nathan J. Probasco, *Sir Humphrey Gilbert and the Elizabethan Expedition: Preparing for a Voyage* (Cham: Palgrave Macmillan, 2020).
Gweinidog o Fodedern oedd **Hugh Jones** (10 Gorffennaf 1831 – 28 Mai 1883). Ei rieni oedd Jane Jones ac Hugh Jones.

Cefndir
-------

Ganwyd ar y 10 Gorffennaf 1831 ym Modedern, Ynys Môn, mab Hugh a Jane Jones. Ychydig iawn o addysg gynnar gafodd a daeth yn brentis yn 14 oed i grydd ym Modedern, gan symud i Lanfachreth pan oedd yn 17 yn gweithio gyda John Roberts, Bedyddiwr, a oedd yn byw ger capel y Bedyddwyr. Mabwysiadodd Jones gabinetau ei gyflogwr, a bedyddiwyd yn 1850 yn 18 oed, a dechreuodd bregethu yn 20 mlwydd oed. Gan ei fod yn credu yn ei hun heb ei addysgu'n ddigonol i fod yn bregethwr, mynychodd yr ysgol yn Llanrhuddlad am bymtheg mis, ac ym mis Mehefin 1853 cafodd ei dderbyn i astudio am bedair blynedd yng Ngholeg Bedyddwyr Hwlffordd. Ym 1859 daeth yn gyd-weinidog gyda John Prichard yn Llangollen a Glyndyfrdwy, ac ym 1862 daeth yn diwtor clasurol yn y Coleg Bedyddwyr newydd yn Llangollen, gan ddilyn John Prichard bum mlynedd yn ddiweddarach fel prifathro'r coleg. Cyflwynwyd tysteb iddo ym 1877 i'w alluogi i wneud taith drwy'r Swistir a'r Eidal am resymau iechyd. Er ei fod yn dawel ac yn ysgafn, honnwyd ei fod yn bregethwr pwerus iawn. Bu farw 28 Mai 1883, a chladdwyd ef yn Fron, Llangollen.

Ffynonellau
-----------

* H. Cernyw Williams (ed.), Cofiant y Parch. Hugh Jones … Ynghyd a rhai o'i bregethau (Llangollen 1884) (1884);
* Y Traethodydd, 1884, 364;
* Y Geninen, 1883, 241.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "JONES, HUGH (1831 - 1883), Baptist minister and college principal | Dictionary of Welsh Biography". *biography.wales*. Cyrchwyd 2019-01-25.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 26215133
* LCCN: n89666033

 |
Plasdy newydd Bryn y Gwin
Roedd **Hugh Reveley** (15 Gorffennaf 1772 - 9 Tachwedd 1851) yn was sifil Seisnig a thirfeddiannwr yn Sir Feirionnydd.

Ganwyd Reveley yn Camberwell, Surrey yn fab i Hugh Reveley, casglwr trethi, a 'i wraig, Jane, merch Phillip Champion de Crespingny.

Cafodd ei addysgu yn Eglwys Crist, Rhydychen gan ymuno a'r coleg ym 1791 a graddio fel Baglor y Gyfraith Cyffredin ym 1799.

Hen blasdy Bryn y Gwin
Bu'n gweithio fel ysgrifennydd Syr John Mitford, Llefarydd Tŷ'r Cyffredin a phan dyrchafwyd Mitford i Dŷ'r Arglwyddi fel y Barwn Redesdale a changhellor yr Iwerddon gwasanaethodd Reveley fel ceidwad ei bwrs (trysorydd / cyfrifydd y Canghellor) 

Ym 1803 priododd Jane unig ferch ac etifedd Robert Hartley Owen, Bryn y Gwin, Dolgellau a thrwy hynny daeth yn berchennog y plasty a'i ystâd o 66 cyfer. Bu iddynt fab, Hugh John Reveley, a merch Jane Frances. Yn fuan wedi'r briodas cychwynnwyd ar y gwaith o adeiladu plasty newydd Bryn y Gwin.

Gwasanaethodd fel Ynad heddwch ar fainc Meirionnydd, fel dirprwy raglaw'r sir ac fel Uchel Siryf Sir Feirionnydd ym 1811.

Bu farw ym Mryn y Gwin yn 80 mlwydd oed  a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys St Mair Dolgellau

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Yr Archif Genedlaethol Cyfrifiad Dolgellau 1851 HO107/2511 Ffolio 295 tud 13
2. ↑  https://en.wikisource.org/wiki/Page:Alumni\_Oxoniensis\_(1715-1886)\_volume\_3.djvu/424
3. ↑  A Genealogical and Heraldic History of the Commoners of Great Britain and Ireland, Enjoying Territorial Possessions Or High Official Rank: But Univested with Heritable Honours, Volume 3 John Burke 1836)
4. ↑  Listed Buildings, Bryn y Gwin Isaf
5. ↑  "Family Notices - The North Wales Chronicle and Advertiser for the Principality". Kenmuir Whitworth Douglas. 1851-11-20. Cyrchwyd 2016-06-22.
6. ↑  Cymdeithas Hanes Teuluoedd Meirionnydd, Adysgrifau Cerrig Coffa mynwent Eglwys Santes Fair Dolgellau rhif 639
Cynllwynwr Catholig yn erbyn llywodraeth Brotestannaidd Elisabeth I, brenhines Lloegr, ac yna Iago VI/ I oedd **Hugh Owen** (1538 - 30 Mai 1618).

Roedd yn fab i Owen ap Gruffudd a'i wraig Margaret, Plas Du, Llanarmon, Sir Gaernarfon. Addysgwyd ef yn Lincoln's Inn, Llundain a bu yng ngwasanaeth Henry Fitzalan, 12fed iarll Arundel. Roedd gyda Fitzalan a Humphrey Llwyd yn Augsburg yn 1566. Bu a rhan mewn cynllwyn ar ran Mari I, brenhines yr Alban yn 1571, a bu raid iddo ffoi i Sbaen ac yna Brwsel.

Treuliodd tua 40 mlynedd yn yr Iseldiroedd, oedd yr adeg honno dan lywodraeth Sbaen, yn derbyn pensiwn gan frenin Sbaen. Bu ganddo ran mewn nifer o gynllwynion yn erbyn llywodraeth Elizabeth, ac wedi i Iago I ddod yn frenin Lloegr, bu ganddo ran yng Nghynllwyn y Powdwr Gwn. Ef a ddaeth ag arweinydd y cynllwyn, Robert Catesby, i gysylltiad a Guy Fawkes.

Gwnaeth y llywodraeth Seisnig nifer o ymdrechion i gael gafael arno, ond heb lwyddiant. Yn 1610 ymddeolodd i'r Coleg Seisnig yn Rhufain, a bu farw yno yn 1618. Roedd John Owen yr epigramydd yn nai iddo.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Honourable Society of Cymmrodorion (London, England) (2008). *The Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion* (yn Saesneg). The Society. t. 37.
Y Parch **Hugh Pugh** (22 Tachwedd, 1779 – 28 Hydref, 1809) oedd gweinidog cyflogedig cyntaf yr Annibynwyr yn ardal Dolgellau.

Cefndir
-------

Ganwyd Hugh Pugh Tynant Bach, Brithdir, Plwyf Dolgellau, Meirionnydd yn blentyn i Robert a Mary Pugh. Cafodd ei addysgu mewn ysgol gyffredin yn Nolgellau; a phan oedd o gylch 13 blwydd oed, anfonwyd ef i ysgol yn High Ercall, Swydd Amwythig, lle yr arhosodd dros flwyddyn.

Gyrfa
-----

Nid oedd tad Hughes yn ŵr crefyddol iawn ond roedd ei fam yn aelod selog o'r Annibynwyr yn Rhydymain. Dechreuodd Hughes fynychu gwasanaethau gyda'i fam ac yn 16 mlwydd oed derbyniwyd ef yn aelod yn y Brithdir gan y Parch Dr George Lewis. Dechreuodd bregethu rhyw dwy flynedd yn niweddarach ac ym 1799 aeth i athrofa'r Annibynwyr yn Wrecsam i baratoi am y weinidogaeth. Ei fwriad oedd aros yno am bedair blynedd ond oherwydd iechyd gwael bu'n rhaid iddo ddychwelyd adref cyn cyflawni blwyddyn gyfan o'r cwrs.

Ym 1802 penderfynwyd creu ofalaeth newydd allan o gapeli Rhydymain a'r Brithdir a oedd gynt wedi bod yn ganghennau o'r achos yn Llanuwchllyn ac ordeiniwyd Pugh yn weinidog arnynt. Bu'n gyfrifol am ehangu lawer ar yr Annibynwyr yng Nghylch Dolgellau. Prynodd hen gapel wag gan y Methodistiaid Calfinaidd ym Mhenucha'r dref, Dolgellau i'w defnyddio fel capel parhaol cyntaf yr achos. Evan Jones, tad Ieuan Gwynedd, oedd y cyntaf a dderbyniwyd fel aelod newydd gan Pugh yn y capel yn Nolgellau. Dechreuodd achosion yn Llanelltyd, y Cutiau ger Abermaw ac Islaw'r Dref, Dolgellau. Dechreuodd achosion yn Llwyngwril, Llanegryn a Thywyn, Meirionnydd.

Teulu
-----

Priododd Elizabeth Roberts, Dolserau ym 1804; cawsant fab a merch.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref yn y Brithdir yn 29 mlwydd oed o'r dwymyn goch. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys St Mair, Dolgellau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Owen, R. G. (1953). PUGH, HUGH (1779 - 1809), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 13 Chwefror 2020
2. ↑  Capel, cylchgrawn treftadaeth y capeli - taflen wybodaeth leol 3, Dolgellau Archifwyd 2020-02-13 yn y Peiriant Wayback. Adferwyd 13 Chwefror 2020
3. ↑  Thomas Rees & John Thomas; Hanes Eglwysi Annibynnol Cymru (1871) (dyfyniad ar wefan GENUKI) Adferwyd 13 Chwefror 2020
4. ↑  Y Dysgedydd Crefyddol, Cyf. III rhif. 12 - Rhagfyr 1824 - COFIANT Y DIWEDDAR BARCHEDIG HUGH PUGH, o'r BRITHDIR. Adferwyd 13 Chwefror 2020

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
*Erthygl am sant o Gymro yw hon. Gweler hefyd Afan (gwahaniaethu).*

Sant o'r 6g oedd **Afan** neu **Afan Buallt** neu'r **Esgob Afan** (fl. 500 - 542). Fe'i cysylltir â thri plwyf yn arbennig, sef Llanafan (Ceredigion), Llanafan Fawr a Llanafan Fechan (Powys). Mae'n debygol ei fod yn frodor o Geredigion. Ei ŵyl oedd y 17 Tachwedd.

Yn ôl yr achau traddodiadol, roedd Afan yn fab i Gedig ap Ceredig, brenin teyrnas Ceredigion, a Tegwedd ferch Tegid Foel ac yn gefnder i Ddewi Sant. Roedd yn frawd i Ddoged ac yn un o ddisgynyddion Cunedda Wledig, sefydlydd teyrnas Gwynedd. Roedd yn berthynas i Sant Teilo hefyd, trwy ei fam.

Credir iddo fod yn drydydd abad neu 'esgob' Llanbadarn Fawr. Yn ôl traddodiad, lladdwyd Afan yn Llanafan Fawr yn y flwyddyn 542 gan griw o Wyddelod ar gyrch ym Mrycheiniog. Gelwir y ffrwd lle y'i lladdwyd yn Nant Esgob. Ceir Derwen Afan yn y plwyf hefyd.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Afan Buallt** |

Gweler hefyd
------------

Erthygl Afan Buallt yng *Ngeiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I ar Wicidestun*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  The Book of Common Prayer for Use in the Church in Wales: The New Calendar and the Collects Archifwyd 2014-12-15 yn y Peiriant Wayback. Yr Eglwys yng Nghymru. 2003. Adalwyd Tachwedd 2014.
2. ↑  Baring-Gould, Sabine (1907). *The Lives of the British Saints: The Saints of Wales and Cornwall and such Irish Saints as have Dedications in Britain*. London: Charles J. Clark, for the Honourable Society of Cymmrodorion. tt. 114–115.
3. ↑  Jones, Terry. "Afan". *Patron Saints Index*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-01-01. Cyrchwyd 2007-12-30.

T. D. Breverton, *A Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyndwr, 2000).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **Garth** yn gopa mynydd a geir rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO053506. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 176 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 281 metr (922 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Clawr y gyfrol *Follas Novas*, (1880)
Casgliad o gerddi mewn Galisieg gan Rosalía de Castro yw ***Follas novas*** (Dail newydd) a agraffwyd yn wreiddiol yn 1880. Dyma ei hail gasgliad yn y Galisieg, a'r olaf. Roedd Rosalía'n flaenllaw yn chwyldro diwylliannol Galisia, ac yn ei hiaith, symudiad a elwir yn *Rexurdimento*.

Sgwennwyd y rhan fwyaf o'r cerddi rhwng 1869-1870, pan fu ei theulu'n byw yn Simancas, Sbaen ond mae hefyd yn cynnwys peth gwaith o'r 1870au a gyhoeddwyd mewn papurau newydd. Ystyrir y gyfrol hon yn glasur o fewn llenyddiaeth Galisiaidd.

Y bardd Rosalía de Castro, awdur *Follas novas*
Mae'r casgliad yn cynnwys pum rhan neu lyfr: *Vaguedás*, *Do íntimo*, *Varia*, *Da terra* (O'r Ddaear) a *As viuvas dos vivos e as viuvas dos mortos* (Gweddwon y byw, gweddwon y meirw) .

Dyma hefyd uchafbwynt gyrfa Castro, gan ei fod yn cynrychioli'r cyfnod rhwng *Cantares gallegos* (1863; mewn Galisieg) a'i nofel radical *En las orillas del Sar* (1884) a sgwennwyd mewn Sbaeneg. Mae *Follas novas* yn cynnwys cerddi rhamantaidd a barn am le merched o fewn y gymdeithas, yn ogystal â newid yn y boblogaeth yng Ngalisia a ddaeth oherwydd dirwasgiad economaidd. Mae rhan ola'r llyfr, *As viuvas dos vivos e as viuvas dos mortos*, (Gweddwon y byw a gweddwon y meiw) am ferched a adawyd yng Ngalisia, wedi i'w gwŷr eu gadael i chwilio am waith.

* Cofeb yn LugoCofeb yn Lugo
* Carreg fedd gyda cherdd gan Rosalía yn Coruña.Carreg fedd gyda cherdd gan Rosalía yn Coruña.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Follas Novas *El Libro Total*
2. ↑  Hooper, tud. 18
3. ↑  Hooper tud. 47
4. ↑  Hooper tud.19

Dolen allanol
-------------

* Translating Rosalía de Castro’s saudade into English gan James R. Krause.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Follas novas***
Ffrwyth sydd yn cael ei feithrin led led y byd yn fwy nag un ffrwyth arall yw **afal**. Heddiw, bwytawn yn bennaf *Malus domestica*, ond mae'n debyg mai ei hynafiaid gwyllt oedd *Malus sieversii*, sy'n dal i fod yn goeden wyllt ar fynyddoedd Asia ganol, yn Casachstan, Cirgistan, Tajicistan, a rhan deheuol ardal Xinjiang yn Tsieina.

Fe wneir y ddiod seidr o afalau.

Mathau
------

* Cymru

Mae'r mathau hyn yn tyfu yng Nghymru, yn ôl yr arbenigwr Ian Sturrock: Croen Mochyn, Pig y Golomen, Sant Cecilia, Glyn Dŵr, Pig Aderyn, Trwyn Mochyn, Cox Cymreig, Gwell na Mil ac Afal Nant Gwrtheyrn.

* Erddig

Dyma rai o enwau'r afalau sydd yn tyfu yng ngerddi Erddig: Costard, Red Falstaff 1983, golden Noble 1820, Genet Moyle 1849, Cox's Orange Pippin 1825, Twenty Ounce 1844, Duchess's favourite 1700's, Cockpit Improved 1831, Reinette Canada, Dutch Codlin 1783, King's Acre Bountiful 1899, Coer De Boeuf 13C, Golden Spire, Winter Gem, Katy 1947, Mank's Codlin Devil 1975, 10 Commandments 1883, Orleans Reinette 1776, White Melrose 1831, Stamford Pippin 1858, Fenovillet rouge 1667, Miller's seedling 1848, Orange pippin, Rosemary russet 1831, Royal jubilee 1888, Court Pendu Plat 1613.

* Newid y byd

Meddai Twm Elias: "dywediad ge’s i gan gyfaill o’r Almaen, yntau wedi ei weld mewn siop gyfrifiaduron yn Ynysoedd y Philipinau: 

"Tri afal a newidiodd y byd: yr un fwytaodd Adda; yr un ddisgynnodd ar ben Newton a’r un cyfrifiadurol ddyfeiswyd gan Steve Jobbs."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Wawr; Rhif 170, Gwanwyn 2011.
2. 1 2  Bwletin Llên Natur, rhifyn 45-46 (tud. 3)

Chwiliwch am ***afal***  
yn Wiciadur.
Cylch wedi'i dorri'n ddarnau llai. Mae 1/4 a 3/4 yn ffracsiynau.
Mae **ffracsiwn** (lluosog: **ffracsiynau**) yn ddull mathemategol o rannu rhywbeth i ddarnau llai, neu ddisgrifio'r rhannau hynny. Daw'r gair o'r Lladin *fractus* sef 'torri rhywbeth yn rannau llai', er enghraifft, mae'r diagram ar y dde yn dangos cylch (cacen efallai), sydd wedi'i dorri'n ddwy ran: chwarter (1/4) a thri-chwarter (3/4). Rhan o rywbeth mwy, felly, yw ffracsiwn.

Mae ffracsiwn syml (er enghraifft: {\displaystyle {\tfrac {1}{4}}}) yn cynnwys rhifiadur uwchben y linell (1) ac enwadur o dan y linell (4).

Ceir gwahanol fathau o ffracsiynau:

* ffracsiwn bondrwm - *proper fraction*
* ffracsiwn cyffredineg - *common fraction*
* ffracsiwn pendrwm - *improper fraction*
* ffracsiwn degol - *decimal fraction*
* ffracsiwn cynrychiadoleg - *representative fraction*
* ffracsiynau cywerth - *equivalent fractions*

| **Termau** |
| --- |
| * Gelwir y rhif uwch ben y linell yn "rhifiadur" (*numerator*)
* Gelwir y rhif ar y gwaelod, o dan y linell, yn "enwadur" (*denominator*)
 |

Defnyddir rhifiaduron ac enwaduron hefyd mewn ffracsiynau cyfansawdd a ffracsiynau cymhleth. Y rhifiadur yw'r nifer o rannau (a phob un yr un faint). Mae'r rhif isod (yr enwadur) yn cynrychioli sawl rhan sydd i gyd. Gellir mynegi pob ffracsiwn mewn geiriau yn ogystal ê rhifau ee:

{\displaystyle {\tfrac {1}{4}}} = "chwarter", "un chwarter" neu "un allan o bedwar"
{\displaystyle {\tfrac {1}{2}}} = "hanner" neu "un allan o ddau"
{\displaystyle {\tfrac {2}{4}}} = "dau chwarter" neu "dau allan o bedwar"
{\displaystyle {\tfrac {1}{4}}} = "tri chwarter" neu "tri allan o bedwar"
{\displaystyle {\tfrac {1}{10}}} = "un degfed" neu "un allan o ddeg"
Ni all yr enwadur fod yn sero. Gellir cyfri ffracsiynau drwy eu hadio, eu tynnu, eu lluosi neu eu rhannu. Er enghraift, gellir dweud fod chwarter a thri-chwarter yn gwneud un cyfan mewn ffordd mathemategol, cynrychioladol: {\displaystyle {\tfrac {1}{4}}} + {\displaystyle {\tfrac {3}{4}}} = 1. Symbol ydy'r un o unrhyw beth ee gall fod yn gacen, yn fferm, yn fag o fferins ayb.

Mewn mathemateg, mae'r set o rifau a fynegir fel a/b yn cael ei alw'n rhif cymarebol, a chaiff ei fynegi gan y symbol **Q**, sef *quotient* (Cymraeg: 'cyniferydd').

Ffracsiynau degol a dulliau eraill o gofnodi
--------------------------------------------

Ceir dulliau eraill o gofnodi rhaniadau mathemategol, heb ddefnyddio rhifiaduron ac enwaduron, sef y dull degol (0.01) y dull canran (1%) a'r dull negydd (−2) - ac mae pob un o'r tri hyn yn hafal i un canfed (1/100).

Defnyddir ffracsiynau i gynrychioli cymhareb (sut mae dau swm yn perthyn i'w gilydd) a rhannu (mathemategol).
Fel hyn, mae'r ffracsiwn ¾ hefyd yn cynrychioli y gymhareb 3:4 ("tri i bedwar", sef cymhareb y rhan i'r cyfan) a'r rhaniadn 3 ÷ 4 ("tri wedi'i rannu gyda pedwar).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Porth Termau Cenedlaethol Cymru; adalwyd Mawrth 2016
2. ↑  H. Wu, "The Mis-Education of Mathematics Teachers", *Notices of the American Mathematical Society*, Cyfrol 58, Rhif 03 (Mawrth 2011), page 374
Yn y gyfres manga ac anime *Naruto*, y prif Ninja ac arweinwr pentref cudd Konoha yw'r **Hokage** (火影 - Japaneg). Trwy gydol y gyfres, pump Hokage sydd wedi rheoli erbyn hyn. Er mwyn anrhyddedu'r Hokage, mae eu gwynebau yn cael eu cerfio mewn i'r graig enfawr sydd yn goruchwylio Konoha.

Y graig gyda gwynebau y Hokage gorffennol

Hokage Gorffennol
-----------------

### Hashirama Senju

Y Hokage Gyntaf oedd Hashirama gan fod ef a chrëodd Konoha. Ei fedr oedd y fedr arddull pren, ac roedd hefyd ganddo'r gallu i reoli unrhyw bwystfil cynffonnog. Tadcu Tsunade oedd Hashirama.

### Tobirama Senju

Yr Ail Hokage oedd Tobirama, wedi'i etholi gan Hashirama cyn iddo farw.

Y Trydydd Hokage, Hiruzen Sarutobi
### Hiruzen Sarutobi

Hiruzen Sarutobi, y Trydydd, yw'r Hokage sydd wedi rheoli'n hiraf ar ddau derm gwahannol. Fe oedd Sensei Jirayia, Tsunade, ac Orochimaru; er Orochimaru oedd hoff ddisgybl Hiruzen, Orochimaru oedd achos marwolaeth Hiruzen.

Minato Namikaze, tad Naruto
### Minato Namikaze

Y Pedwerydd Hokage oedd Minato, a hefyd tad i Naruto. Fel Naruto, Jirayia oedd Sensei Minato ac yna daeth Minato yn Sensei i Kakashi. Rhoddodd Minato ei fywyd er mwyn selio'r Kyuubi am fyth.

### Tsunade

Tsunade yw'r Pumed Hokage, a hefyd wyres y Gyntaf. Mae Tsunade yn dod yn Sensei i Sakura Haruno ar ôl derbyn swydd y Hokage, ac yn dysgu ei Ninjutsu personol iddi.

### Danzo

Er am gyfnod byr, daeth Danzo y Chweched Hokage ar ôl i Tsunade cwympo'n amwybodol trwy'r brwydr rhwng Naruto a Pain.
Clerigwr a fu'n Esgob Bangor oedd **Humphrey Lloyd** (Gorffennaf neu Awst 1610 – 18 Ionawr 1689).

Bywgraffiad
-----------

Ganed ef yn Nhrawsfynydd, yn fab i Richard Lloyd, ficer Rhiwabon.

Bu yng Ngoleg yr Iesu, Rhydychen, ond graddiodd o Goleg Oriel, Rhydychen yn 1629. Bu'n rheithor Erbistock o tua 1627 ac ar farwolaeth ei dad yn 1647 daeth yn ficer Rhiwabon, ond trowyd ef allan yn 1650 gan y 
Pwyllgor er Taenu'r Efengyl yng Nghymru.

Pan adferwyd y brenin Siarl II adferwyd ef fel ficer Rhiwabon, a daeth yn ddeon Llanelwy yn 1663. Groeseddwyd ef fel Esgob Bangor at 5 Ionawr 1673/4. Bu mewn gwrthdrawiad â William Sancroft, archesgob Caergaint, ac a Thomas Gouge a'r *Welsh Trust*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Nathaniel Salmon (1731). *The lives of the English bishops from the Restauration to the Revolution* (yn Saesneg). t. 158.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |