'Llyfr Cyfrin' John Harries
Dewin, neu Ddyn Hysbys oedd y 'Doctor' **John Harries** (1785 – 11 Mai 1839), Cwrt-y-cadno, a ddaeth yn adnabyddus trwy Gymru ar ddiwedd y 18g a dechrau'r ganrif olynol. Gallai wella afiechydon o bob math, tawelu ysbrydion drwg a darogan y dyfodol. Credid fod ganddo lyfr o swynion.

Hanes
-----

Brodor o bentref bychan Cwrt-y-cadno, ym mhlwyf Caio, Sir Gaerfyrddin oedd John Harries. Cafodd ei eni yno yn 1785. Dywedir y bu ei fab Henry yn ddewin hefyd, a astudiodd dan ddewin arall o'r enw 'Raphael' yn Llundain cyn dychwelyd i Gwrt-y-cadno i weithio gyda'i dad; ymddengys felly fod traddodiad teuluol o fod yn ddewiniaid.

Roedd Harries yn ddyn dysgedig a ganddo lyfrgell sylweddol a oedd yn cynnwys llyfrau Groeg, Lladin Saesneg a Ffrangeg. Roedd ganddo sawl llawysgrif yn cynnwys un yn ei ysgrifen ei hun o dros bum cant o gyfarwyddiadau meddygol traddodiadol (fe'i ceir heddiw fel 'Llawysgrif Cwrtmawr MS 97A' yng nghasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru).

Credai pobl yr ardal fod gan John Harries lyfr o swynion o ryw fath, neu 'Lyfr Cyfrin', a chredai rhai y byddai yn ei ymgynghori unwaith bob blwyddyn pan adnewyddai ei gontract gyda'r Diawl. Dywedid y byddai Harries a rhai o'i gyfeillion yn mynd i goedwig a thynnu cylch yn y ddaear a darllen swynion o'r 'Llyfr Cyfrin'.

Ymosododd crefyddwyr y cyfnod yn dost ar Harries a Dynion Hysbys eraill. Un o feirniaid ffyrnicaf Harries ei hun oedd yr eglwyswr David Owen (Brutus). Dyma sydd ganddo i'w ddweud am y Llyfr Cyfrin enwog:

Gyda golwg ar y llyfr rhyfeddol hwn, dywedir mai ystyllod trwchus ydyw ei gloriau, ac amdano gadwyn haiarn, a thri chlo egwyd. Dyweda eraill mai gwden sydd am gloriau y llyfr rhyfedd hwn, ac un clo egwyd; ond cytunir fod yno lyfr o bwys mawr a cymaint ei faintioli â Bibl Eglwys; a'i fod wedi ei rwymo â chadwyn haiarn neu brad a chlo arni.
Bu farw John Harries yn 1839 yn 54 oed. Yn ôl yr hanes, roedd wedi rhagweld diwrnod ei farwolaeth ei hun ac felly arhosodd yn y gwely i geisio osgoi ei ffawd, ond aeth y tŷ ar dân a llosgwyd Harries i farwolaeth. Dywedir fod y dynion a gariodd ei arch i'r fynwent wedi teimlo'r baich yn ysgafnhau wrth iddynt nesáu at yr eglwys "nes mynd mor ysgafn ag arch wag": bernid mai'r rheswm oedd bod y Diawl wedi meddiannu'r corff fel roedd eisoes wedi gwneud gyda'r enaid.

Etifeddiaeth
------------

Ceir sawl llawysgrif gan John Harries yng nghasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn cynnwys cyfarwyddiadau meddygol traddodiadol a swynion, a chopi o ddaroganau 'Nostradamus' a llyfrau printiedig eraill, ond does dim sôn am ei 'Lyfr Cyfrin' enwog.

Yn 1988, ffilmiwyd y ddrama ddogfen *Dilyn y Ddraig. Dewin Cwrt-Y-Cadno* gan BBC Cymru ar gyfer S4C. Mae copi fideo ar gael yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar gais.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Isaac Evans, *Coelion Cymru* (Aberystwyth, 1938), tud. 136.
2. ↑  Kate Bosse Griffiths, *Byd y Dyn Hysbys* (Y Lolfa, 1977), tt. 38-43.
3. ↑  *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, d.e. Harries, John.
4. ↑  Isaac Evans. *Coelion Cymru* (Aberystwyth, 1938), tud. 136.
5. ↑
6. ↑  *Byd y Dyn Hysbys* (Y Lolfa, 1977), tud. 40.
7. ↑  *Byd y Dyn Hysbys* (Y Lolfa, 1977), tud. 39.
8. ↑  *Coelion Cymru*, tud. 135.
9. ↑  LlGC: chwiler 'Dilyn y Ddraig'

Llyfryddiaeth
-------------

* J. H. Davies, *Rhai o Hen Ddewiniaid Cymru* (1901).
* Kate Bosse Griffiths, *Byd y Dyn Hysbys* (Y Lolfa, 1977). Pennod: 'Llyfr Cyfrin y Dyn Hysbys'.

Gweler hefyd
------------

* Dewiniaeth
* Dyn Hysbys
* Meddygon Myddfai

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |