Bardd Lladin oedd yn byw yn Rhufain yn ystod 1g oedd **Marcus Manilius**. Ni wyddys rhagor am fanylion ei fywyd. Ysgrifennodd y gerdd *Astronomica* ar bwnc seryddiaeth a sêr-ddewiniaeth.

Yr *Astronomica* yw'r unig waith gan Manilius sy'n goroesi. Ysgrifennodd y gerdd addysg anorffen hon rhwng 14 a 27 OC. Pum llyfr sy'n goroesi – 4000 chweban i gyd. Mae'r awdur yn ymdrin â'r sffer, sêr y Sidydd a chytserau eraill, cylchoedd mawr a chomedau yn y llyfr cyntaf; arwyddion y Sidydd a'r dodecatopus yn yr ail lyfr; y 12 man, Fortuna, amseroedd codi'r arwyddion yn Alecsandria, arglwydd y flwyddyn, ac hyd oes yn y trydydd llyfr; y decan, y monomoria, a daearyddiaeth astrolegol yn y pedwerydd llyfr, a'r sêr sefydlog sy'n codi gyda mannau'r ecliptig yn y pumed llyfr. Mae'n debyg taw ysgrifau Hermetig cynnar oedd ffynonellau Manilius, ac o bosib hefyd cyfieithiad Germanicus o *Phaenomena* gan Aratus. Noda'r gwaith gan Ladin anarferol, cyfrifiadau a symiau ar ffurf penillion, a thuedd yr awdur i grwydro oddi ar y testun gan fydryddu ar bynciau mytholegol a moesol. Pwysleisia Manilius trefn ragluniaethol y byd a rhesymu dwyfol.

Gwybodaeth astrolegol elfennol yw hyn i gyd, ac nid yw'r gerdd yn galluogi'r darllenydd i ddeall neu lunio horosgop. Gwerthfawroga'r gerdd yn fwy gan ysgolheigion clasurol o safbwynt llenyddol ac athronyddol. Manilius oedd y bardd Rhufeinig olaf o'r llu didactig, ac efelychodd arddull ac athroniaeth Lwcretiws, Fferyllt ac Ofydd. Cyfuniad unigrwyd o athroniaeth glasurol, myth, yr epig, hanes Rhufeinig, a barddoneg ddidactig yw'r *Astronomica*. Tynna Manilius ar ddylanwadau Stoicaidd, Platonaidd, Pythagoreaidd, ac ocwlt. Ceir hefyd penillion difyr wrth iddo bortreadu cymeriadau a'u sygnau.

Darluniad gan Wenceslaus Hollar o argraffiad Sherburne, *The Sphere of Marcus Manilius*.
Ansicr yw dylanwad Manilius ar sêr-ddewiniaeth yr Henfyd; ni chafodd ei waith ei ddarllen gan astrolegwyr pwysig Rhufain. Enillodd yr *Astronomica* ei enw yn Ewrop wedi i'r dyneiddiwr Poggio Bracciolini ei ailddarganfod adeg y Dadeni. Cyhoeddodd Syr Edward Sherburne gyfieithiad Saesneg o'r llyfr cyntaf gyda nodiadau ac atodiad ym 1675. Cyhoeddodd A. E. Housman argraffiad anodiadol o farddoniaeth Manilius ar ddechrau'r 20g. Am oes cafodd yr *Astronomica* ei ddiystyru oherwydd natur y pwnc a safon iaith yr awdur. Bellach gwelir yn un o brif gerddi addysg oes Awgwstws, ac yn debyg i *De Rerum Natura* (Lwcretiws) a'r *Georgics* (Fferyllt) yn y modd mae'n llunio damcaniaeth o natur y byd a phwrpas y profiad dynol gan bwysleisio effaith y sêr ar fywyd y Ddaear.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Marcus Manilius. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 24 Awst 2016.
2. 1 2  (Saesneg) "Manilius, Marcus" yn *Complete Dictionary of Scientific Biography* (2008). Encyclopedia.com. Adalwyd ar 24 Awst 2016.
3. 1 2  (Saesneg) D. Mark Possanza. "Review: Katharina Volk, *Manilius and his Intellectual Background*" yn *Bryn Mawr Classical Review* (18 Hydref 2011). Adalwyd ar 24 Awst 2016.
4. ↑  (Saesneg) The Sphere of Marcus Manilius[*dolen marw*] (Llyfrgell Whipple, Prifysgol Caergrawnt). Adalwyd ar 24 Awst 2016.

Darllen pellach
---------------

* Josèphe-Henriette Abry. "Manilius and Aratus: two Stoic poets on stars" yn *Leeds International Classical Studies* (2007).
* Steven J. Green a Katharina Volk. *Forgotten Stars: Rediscovering Manilius' Astronomica* (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2011).
* Katharina Volk. *Manilius and his Intellectual Background* (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2009).

Dolen allanol
-------------

* (Lladin) Testun *Astronomica* ar wefan The Latin Library
* (Saesneg) Testun *The Sphere of Marcus Manilius*[*dolen marw*] gan Syr Edward Sherburne