recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Chwaraewyr rygbi rhyngwladol dros Gymru yw **Josh Navidi** (ganwyd 30 Rhagfyr 1990). Mae'n chwarae i dîm Gleision Caerdydd. Bu'n gapten tîm dan-20 cenedlaethol Cymru.

Magwraeth
---------

Mae ei dad Hedy, o Iran ac yn gyn-reslwr arddull-rhydd o safon a aeth i astudio peirianneg sifil ym Mhrifysgol Bangor lle cyfarfu â mam Josh, Euros, sy'n Gymraes Gymraeg o Ynys Môn. Symudodd y cwpwl i ardal Penybont-ar-Ogwr lle mynychodd Josh Ysgol Gynradd Gymraeg Bro Ogwr  ac yna ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg Ysgol Gyfun Brynteg ym Mhenybont. Yn 16 oed, aeth Josh i Seland Newydd lle astudiodd Cyfrifeg ac Addysg Gorfforol yng Ngholeg St Bede, Christchurch. Er iddo fwynhau ei amser yn Seland Newydd ac iddo gael cynnig cytundeb gydag Academi rygbi Christchurch, meddai wrth bapur y Western Mail, "I could have stayed there happily enough but I am a Welsh boy and wanted to put a red jersey on." Dychwelodd i Gymru ac ymunodd ag Academi rygbi Gleision Caerdydd.

Mae'n gallu siarad Cymraeg er ei fod wedi bod yn swil i wneud hynny'n gyhoeddus. Mewn sgwrs gyda'r gohebydd chwaraeon BBC Cymru Wales, Gareth Rhys Owen, Josh a'i fam, Euros, nododd ei gefnogaeth i'r iaith.

Mae'n adnabyddus ar y cae rygbi yn rannol am fod ganddo wallt yn steil 'dreadlocks'.

Gyrfa Ryngwladol
----------------

Yn Ionawr 2013 dewiswyd ef i fod yn rhan o garfan 35 dyn Cymru ar gyfer Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2013.

Ym Mai 2013 dewiswyd ar gyfer sgwad 32 dyn ar gyfer taith haf Cymru i Siapan. Enillodd ei gap gyntaf dros Gymru mewn gêm fel blaenasgellwr ochr agored ar 15 Mehefin 2013.

Ym mis Awst 2019 cyhoeddwyd bod disgwyl i Navidi gaptenio Cymru ar gyfer Cwpan Rygbi'r Byd 2019 yn Siapan.

Diddordebau Busnes
------------------

Ymhlith diddordebau busnes y teulu mae canolfan ffitrwydd ac iechyd - *Physique Health and Fitness Centre*, ym Mhen-y-bont sydd wedi ei redeg gan ei dad ers 1995. Mae Navidi wedi treilio peth amser yn rhedeg y ganolfan ond bu'n rhaid iddo roi'r gorau a gofyn i'w dad ail-afael yn y gwaith oherwydd pwysau chwarae rygbi. Mae Navidi hefyd wedi ei hyfforddi fel Hyforddwr Ffitrwydd trwyddiedig ac mae'n rhedeg cwrs hyfforddiant personol i glientiaid.

Ymddeol oherwydd anaf
---------------------

Datganodd Josh ei ymddeoliad o rygbi ar 20 Ebrill 2023 oherwydd "anaf difrifol i'w wddf." Dechreuodd Navidi ei yrfa gyda chlwb Caerdydd yn 2009, a dros y blynyddoedd mae wedi cynrychioli Cymru 33 o weithiau.

"Gyda thristwch, a balchder mawr dwi'n cyhoeddi fy ymddeoliad o rygbi," dywedodd Navidi. Yn ystod ei yrfa bu Navidi'n rhan o dri thîm wnaeth ennill Pencampwriaeth y Chwe Gwlad, ac yn 2019 fu'n rhan o'r tîm Cymraeg gyrhaeddodd rownd gynderfynol Cwpan Rygbi'r Byd.

Dolenni
-------

* Proffil ar wefan Gleision Caerdydd
* Josh Navidi ar Twitter

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  Rygbi, Clwb (2019-03-08). ""Dwi'n gobeithio gallu siarad gyda nhw yn Gymraeg."". *@yclwbrygbi*. Cyrchwyd 2019-03-08.
4. ↑  Wales 2013 Six Nations squad
5. ↑  Wales squad
6. ↑  Japan v Wales 15.06.13
7. 1 2
8. ↑  "Josh Navidi yn ymddeol oherwydd anaf 'difrifol' i'w wddf". BBC Cymru Fyw. 20 Ebrill 2023.
Etholaeth seneddol yn Cumbria, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Caerliwelydd** (Saesneg: *Carlisle*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Caerliwelydd yn CumbriaEtholaeth Caerliwelydd yn Cumbria
* Cumbria yn LloegrCumbria yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1295.

Aelodau Seneddol
----------------

* ers 1885
* 1885 – 1886: Robert Ferguson (Ryddfrydol)
* 1886 – 1905: William Court Gully (Ryddfrydol Gladstonaidd)
* 1905 – 1910: Frederick William (Ryddfrydol)
* 1910 – 1918: Richard Denman (Ryddfrydol)
* 1918 – 1922: William Theodore Carr (Ryddfrydol Clymblaid)
* 1922 – 1924: George Middleton (Llafur)
* 1924 – 1929: William Watson (Ceidwadol)
* 1929 – 1931: George Middleton (Llafur)
* 1931 – 1945: Louis Spears (Ceidwadol)
* 1945 – 1950: Edgar Grierson (Llafur)
* 1950 – 1955: Alfred Hargreaves (Llafur)
* 1955 – 1964: Donald Johnson (Ceidwadol)
* 1964 – 1987: Ronald Lewis (Llafur)
* 1987 – 2010: Eric Martlew (Llafur)
* 2010 – presennol: John Stevenson (Ceidwadol)

Gweler hefyd
------------

* Caerliwelydd (dinas)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Paentiad o Frwydr Agincourt gan Syr John Gilbert (1817–1897)
Paentiad o'r 15g o Frwydr Agincourt
Brwydr a ymladdwyd yng ngogledd Ffrainc ar 25 Hydref 1415 rhwng byddin Seisnig dan Harri V, Brenin Lloegr a byddin Ffrengig dan y Cwnstabl Charles d'Albret oedd **Brwydr Agincourt**. Roedd yn un o frwydrau enwocaf y Rhyfel Can Mlynedd rhwng Ffrainc a Lloegr.

Dilynodd y frwydr yr un patrwm a nifer o frwydrau blaenorol yn y rhyfel hwn, megis Brwydr Poitiers (1356). Roedd Harri V wedi dewis safle amddiffynnol, gyda'i ddwy ystlys wedi eu gwarchod. Ymosododd y Ffrancwyr, ond cawsant golledion trwm, yn bennaf oherwydd saethwyr y bwa hir. Lladdwyd nifer fawr o brif uchelwyr Ffrainc.

Roedd colledion y Saeson yn llawer llai. Yn eu plith, roedd un Cymro amlwg, Dafydd Gam, oedd wedi bod yn un o brif wrthwynebwyr Owain Glyndŵr yn ystod ei wrthryfel. Nid ymddengys fod gwir yn y traddodiad iddo gael ei urddo'n farchog ar faes y frwydr cyn iddo farw. Roedd rhai o gyn-gefnogwyr Owain ym myddin Harri V hefyd, gan cynnwys Hywel Coetmor, brawd Rhys Gethin. Roedd cryn nifer o saethwyr y bwa hir yn Gymry, y rhan fwyaf o dde Cymru, allan o gyfanswm o tua 400 o filwyr Cymreig i gyd. Cofnodir i o leiaf un Cymro gael ei ladd yn ymladd ar ochr Ffrainc, ac mae traddodiad fod mab Glyn Dŵr, Maredudd ab Owain Glyndŵr, yn ymladd dros Ffrainc yn y frwydr hon.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Sumption, Jonathan (2015). *The Hundred Years War IV: Cursed Kings* (yn Saesneg). Llundain: Faber & Faber. t. 259. ISBN 978-0-571-27454-3.

Gweler hefyd
------------

* Roger Fychan, Tre-tŵr
Seiclwr proffesiynol Sbaenaidd a aned yn yr Ariannin ydy **Juan Antonio Flecha Giannoni** (ganed 17 Medi 1977), ar hyn y bryd mae'n reidio dros Team Sky.

Gyrfa
-----

Ganed yn Junín, Buenos Aires. Daeth Flecha yn adnabyddus yn 2003, pan ddaeth y reidiwr cyntaf i gael ei eni yn yr Ariannin i ennill cymal o'r Tour de France. Roedd yn reidio dros iBanesto.com ar y pryd. Wrth iddo groesi'r linell, fe feimiodd sethu saeth o fwa fel saliwt buddugoliaeth, gan mai ystyr ei enw deuluol, Flecha, yw "saeth".

Bu'n gyd-arweinydd y tîm Eidalaidd Fassa Bortolo ar gyfer y rasus un dydd a'r clasuron yn nhymor 2004, gan orffen mewn safleoedd da. Yn enwedig yn y Ronde van Vlaanderen, Paris–Roubaix a'r Liège–Bastogne–Liège, ac ennill y Züri-Metzgete a'r Giro del Lazio. Bu'n aml yn rhannu'r gwaith o arwain y tîm gyda'r reisiwr o'r Swistir, Fabian Cancellara.

Yn 2005, gorffennodd ar y podiwn yn Gent–Wevelgem a Paris–Roubaix, gan sefydlu enw i'w hun fel un o'r reidwyr gorau yn yr UCI ProTour heddiw. Mewn cyfweliad, dywedodd reidiwr dros Euskaltel-Euskadi, Egoi Martínez, mewn teyrnged i ddyfalbarhad ac agwedd Flecha, y dylai un gael pen ac agwedd fel Flecha mewn ras.

Symudodd Flecha i'r tîm Iseldiraidd Rabobank yn 2006, wedi i dîm Fassa Bortolo ddod i ben. Yn 2007, gorffennodd Flecha yn ail yn ras o fri y Paris–Roubaix. Ni gafodd unrhyw fuddugoliaethau yn ystod tymor 2009, felly gwrthododd Flecha arwyddo cytundeb newydd gyda Rabobank, gan deimlo ei fod yn hen bryd iddo gael sialens newydd.

Mae wedi redio dros Team Sky ers ei sefydliad yn 2010. Enillodd ei ras un dydd cyntaf y flwyddyn honno, yr Omloop Het Nieuwsblad, a cysegrodd y fuddugoliaeth iw dîm a'i gyn cyd-aelod tîm Frank Vandenbroucke a fu farw yn Hydref 2009. Yng nghymal 9 Tour de France 2011, bu Flecha mewn damwain wedi iddo a Johnny Hoogerland gael eu trywanu gan gar France Télévisions. Cododd ar ei draed a parhaodd i reidio wrth iddo dderbyn triniaeth iw benelin. Rhannodd wobr brwydrol y cymal hwnnw gyda Hoogerland. Gwrthododd Flecha fynd ar y podiwm i dderbyn y wobr ond fe wisgodd y rhif coch y diwrnod canlynol.

Palmarès
--------

2003
1af Cymal 11 Tour de France
2004
1af Züri-Metzgete
1af Giro del Lazio
7fed Gent–Wevelgem
2005
1af Stage 4 Volta a la Comunitat Valenciana
2il Gent–Wevelgem
3ydd Paris–Roubaix
9fed HEW Cyclassics
2006
2il GP Ouest-France
4ydd Paris–Roubaix
7fed Eneco Tour
2007
2il Paris–Roubaix
2008
1af Circuit Franco-Belge
2il Cymal 4
3ydd Ronde van Vlaanderen
2009
3ydd Omloop Het Nieuwsblad
6ed Paris–Roubaix
2010
1af Omloop Het Nieuwsblad
3ydd E3 Prijs Vlaanderen
3ydd Paris–Roubaix
Tour de France
 Gwobr brwydrol, Cymal 13
2011
2il Omloop Het Nieuwsblad
9fed Paris–Roubaix
Tour de France
 Gwobr brwydrol, Cymal 9

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Julien Pretot (10 Gorffennaf 2011). Tour riders outraged after ‘reckless driving’ leads to crash. *National Post*.

Dolenni allanol
---------------

* Profile on Rabobank official website Archifwyd 2008-06-02 yn y Peiriant Wayback.
Map o frwydr Leipzig
Ymladdwyd **Brwydr Leipzig**, a elwir hefyd **Brwydr y Cenhedloedd** (Almaeneg: *Völkerschlacht bei Leipzig*) rhwng 16 a 19 Hydref 1813, rhwng byddin Ffrengig dan Napoleon Bonaparte a byddin y cyngheiriaid, yn cynnwys Awstriaid dan Dywysog Schwarzenberg, Prwsiaid dan Gebhard von Blücher a Rwsiaid dan Barclay De Tolly ymysg eraill. Hon oedd y frwydr fwyaf a ymladdwyd yn Ewrop cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Gorchfygwyd Napoleon, ac ychydig fisoedd wedyn bu raid iddo ymddiswyddo fel Ymerawdwr ac chael ei alltudio i Ynys Elba.

Wedi i ymosodiad Napoleon ar Rwsia yn 1812 fethu, ffurfiodd ei elynion y Chweched Cynghrair yn ei erbyn. Enillodd Napoleon ddwy fuddugoliaeth ym mis Mai 1813, yn Lützen a Bautzen. Yn yr hydref, gorfodwyd ef i ymladd ger Leipzig. Roedd ganddo tua 190,000 o filwyr, tra'r oedd gan y cyngheiriaid 200,000 ar 16 Hydref, yn cynyddu i 330,000. Roedd colledion y cyngheiriaid yn fwy na rhai Napoleon, 55,000 wedi eu lladd neu eu clwyfo i'w gymharu a 40,000 o filwyr Napoleon, ond cymerwyd 30,000 o Ffrancwyr yn garcharorion. Gorfodwyd Napoleon i encilio dros Afon Rhein.
Brwydr Craig-y-dorth  
Brwydr Craig-y-dorthBrwydr Craig-y-dorth
Un o frwydrau Owain Glyn Dŵr oedd **Brwydr Craig-y-dorth** (neu **Frwydr Craig y Dorth**; *"ar graic ydorth"*) a ymladdwyd yn 1404 pan gafodd y Cymry fuddugoliaeth dros y Saeson. Dyma'r ail frwydr a ymladdwyd rhwng y Cymry a'r Saeson y flwyddyn honno; y gyntaf oedd Brwydr Mynydd Camstwn (*"ar vynydd kamstwm"*). Gan fod byddin Lloegr ar ffo, cred rhai iddynt encilio i gopa Craig-y-dorth er mwyn mantesio ar uchter y copa, i amddiffyn eu hunain, ond iddynt gael eu trechu yno a'u herlid hyd at bont Trefynwy.

Saif Craig-y-dorth un filltir i'r gogledd-ddwyrain o eglwys Cwmcarfan, rhwng Penclawdd a Threfynwy.

Mae'r unig gyfeiriad i'r frwydr i'w gael yng Nghroniclau Owain Glyn Dŵr a sgwennwyd gan y bardd Gruffudd Hiraethog rhwng 1556 a 1564. Dywed i'r frwydr fod yn llwyddiant ysgubol i'r Cymru, pan laddwyd y mwyafrif o'r Saeson ac yr erlidiwyd nhw ar ddiwedd y frwydr, hyd at gatiau Pont Trefynwy.

Maint y byddinoedd
------------------

Dywed y Tywysog Harri o Loegr mewn llythyr (dyddiedig 26 Mehefin) at ei dad: "mae'r Cymry wedi disgyn i lawr i Swydd Henffordd gan losgi a difethau'r sir a hynny am gyfnod o 15 diwrnod!" Mewn llythyr at Gyngor y Brenin a sgwennwyd ganddo ar yr un diwrnod dywedodd Harri fod Owain wedi codi byddin o bob Cymro o Fôn i Fynwy!

Gwyddom maint byddin Lloegr rhwng Gorffennaf a Thachwedd 1404 yn eitha manwl, gan fod nodyn gan Gyngor y Brenin yn nodi fod y nifer a gyflogwyd yn: 500 o ddynion arfog a 2,000 o fwa-saethwyr.

Lleoliad
--------

Nodwyd lleoliad mwnt neu dwmpath ar hen fapiau, gan gynnwys map y Degwm, 1843 fod y mwnt yn fedd i'r rhai a gladdwyd. Yn dilyn ymchwil Lidar gan Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru yn Ionawr 2014, cafwyd hyd i'r mwnt (28m mewn diametr) ond wedi peth ymchwil, gwelwyd mai hen chwrel o'r Oesoedd Canol ydoedd. Ni chanfuwyd arteffactau, yn ôl CBHC.

Gweler hefyd
------------

* Brwydr Mynydd Camstwn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  meysyddbrwydro.cbhc.gov.uk; adalwyd 8 Mehefin 2018.
2. ↑  meysyddbrwydro.cbhc.gov.uk; *1404 Battle of Craig y Dorth; Archaeology Wales*; Llanfihangel Troddi, Sir Fynwy; awdur; Chris E Smith BA (Hons) MA MIfA; adroddiad rhif 1210.
3. ↑  Dywed yn y llythyr: *all the force of South Wales and North Wales which they could raise*; gweler meysyddbrwydro.cbhc.gov.uk. Adalwyd 28 Gorffennaf 2018.
*The battle of Gettysburg, Pa. July 3d. 1863*, gan Currier ac Ives
Un o frwydrau pwysicaf Rhyfel Cartref America oedd **Brwydr Gettysburg**. Ymladdwyd y frwydr rhwng 1 Gorffennaf a 3 Gorffennaf 1863, gerllaw tref Gettysburg, Pennsylvania, rhwng byddin yr Undeb dan George Gordon Meade a byddin y De dan Robert E. Lee. Ystyrir buddugoliaeth y Gogledd yn drobwynt yn hanes y rhyfel.

Wedi ei fuddugoliaeth ym Mrwydr Chancellorsville ym mis Mai 1863, arweiniodd Lee ei fyddin tua'r gogledd, gan obeithio medru gorfodi'r Gogledd i roi'r gorau i'r rhyfel. Dri diwrnod cyn y frwydr, roedd yr Arlywydd Abraham Lincoln wedi diswyddo'r cadfridog Joseph Hooker, a rhoi arweiniad byddin y Gogledd i Meade.

Dechreuodd yr ymladd ar 1 Gorffennaf, ac wedi ymladd ffyrnig o amgylch tref Gettysburg, gorfodwyd lluoedd y Gogledd i encilio i fryniau ychydig i'r de o'r dref. Ar yr ail ddiwrnod, ymosododd Lee ar adain chwith ac adain dde byddin Meade, ond llwyddodd milwyr yr Undeb i'w gwrthsefyll. Ar y trydydd diwrnod, ymosododd Lee eto. Y digwyddiad pwysicaf oedd ymosodiad gan 12,500 o filwyr y De a adwaenir fel Ymosodiad Pickett, yn erbyn canol byddin yr Undeb. Bu raid i filwyr Pickett encilio gyda cholledion trwm, a'r noson honno. arweiniodd Lee yn fyddin yn ôl tua Virginia.

Ym mrwydr Gettysburg y cafwyd colledion trymaf y Rhyfel Caretref, gyda rhwng 46,000 a 51,000 wedi eu lladd neu eu clwyfo. Ym mis Tachwedd, cysegrwyd mynwent yn Gettysburg i ail-gladdu'r meirwon o'r fwydr, ac ar yr achlysur yma y traddododd Abraham Lincoln Anerchiad Gettysburg.
Golygfa o'r *Hermannsdenkmal*
Brwydr rhwng cynghrair o lwythau Almaenig a byddin Rufeinig yn y flwyddyn 9 OC oedd **Brwydr Fforest Teutoburg** (Almaeneg: **Schlacht im Teutoburger Wald**, **Varusschlacht** neu **Hermannsschlacht**). Ymladdwyd y frwydr dros nifer o ddiwrnodau, yn ôl pob tebyg rhwng 9 Medi ac 11 Medi, a'r canlyniad oedd i dair lleng Rufeinig dan Publius Quinctilius Varus, (Legio XVII, Legio XVIII a Legio XIX), gael eu dinistrio'n llwyr gan yr Almaenwyr dan Arminius mab Segimer ("Hermann" mewn Almaeneg diweddar).

Roedd colledion y Rhufeiniaid yn fwy nag yn unrhyw frwydr yn erbyn gelyn allanol ers Brwydr Cannae yn erbyn Hannibal. Ni chafodd y tair lleng a ddinistriwyd eu hail-ffurfio. Yn ôl yr hanesydd Rhufeinig Suetonius, gyrrwyd yr ymerawdwr Augustus bron yn wallgof gan y newyddion am y digwyddiad, gan daro ei ben yn erbyn muriau y palas a gweiddi *Quintili Vare, legiones redde!* ("Quintilius Varus, rho fy llengoedd yn ôl imi!")

Dilynwyd y frwydr gan saith mlynedd o ymladd, cyn i'r ffin gael ei sefydlogi ar hyd Afon Rhein. Yn 14 OC, yn fuan wedi i Tiberius olynu Augustus fel ymerawdwr, bu nai Tiberius, Germanicus, yn ymgyrchu yn y tiriogaethau hyn, a chawsant hyd i safle'r frwydr, Yn ôl yr hanesydd Tacitus, roedd yn olygfa enbyd, gyda phentyrrau o esgyrn a phenglogau wedi eu hoelio wrth goed. Erbyn 16 roedd Germanicus wedi llwyddo i adennill eryr dwy o'r tair lleng. Yn ôl Cassius Dio, llwyddodd Publius Gabinius i adennill y trydydd eryr oddi wrth lwyth y Chauci yn 41, yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Claudius, brawd Germanicus.

Yn y 19fed ganrif, yn enwedig yn yr ymladd yn erbyn Napoleon ar ddechrau'r ganrif, daeth y frwydr yn symbol bwysig i genedlaetholdeb Almaenaidd. Bu ansicrwydd ynghylch safle'r frwydr hyd nes i ymchwil archaeolegol ddiwedd yr 20g awgrymu i ran ohoni fod o gwmpas Bryn Kalkriese, rhan o Bramsche, i'r gogledd o Osnabrück. Adeiladwyd y *Varusschlacht Museum* i arddangos y darganfyddiadau.

Llyfryddiaeth
-------------

* Adrian Murdoch, *Rome's Greatest Defeat: Massacre in the Teutoburg Forest*, Sutton Publishing, Stroud, 2006, ISBN 0-7509-4015-8
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **bwâu gwyrdd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod bwâu gwyrdd**; yr enw Saesneg yw *Green Arches*, a'r enw gwyddonol yw *Anaplectoides prasina*.

Mounted
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r bwâu gwyrdd yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Roedd buddugoliaeth Byddin y Cymry dros y Saeson ym **Mrwydr Cydweli** yn un eithriadol o bwysig. Fe'i hymladwyd yn 1258 yn nhref Cydweli, Sir Gaerfyrddin.

Roedd yn un o gyfres o ymgyrchoedd a arweiniwyd gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn y Saeson (neu'r 'Anglo-Normaniaid') ac yn dilyn yn agos at fuddugoliaeth y Cymry ym Brwydr Coed Llathen a chipio nifer o gestyll yn ôl i feddiant Llywelyn, gan gynnwys Talacharn, Llansteffan ac Arberth. Ym Mrwydr Cydweli, arweiniwyd y Saeson gan Patrick de Chaworth. Cyfeiria'r *Annales Cambriae* at y frwydr hon.

Y frwydr
--------

Yn dilyn llwyddiant y Fyddin Gymreig yn Nyffryn Tywi, cododd wersyll ychydig i'r de o Afon Gwendraeth Fach y tu allan i dref Cydweli ar ddull gwarchae. O'u castell yng Nghaerfyrddin, teithiodd Patrick de Chaworth a'i filwyr mewn gwrth-ymosodiad, er mwyn codi'r gwarchae ar Gastell Cydweli. Credir iddynt deithio i'r de yn agos at Allt Cunedda. Cafwyd brwydr enbyd rhwng y fan hon a gwersyll y Cymry i'r gogledd o'r castell. Ger pont Cydweli anafwyd y bradwr Maredudd ap Rhys. Roedd y Fyddin Gymreig yn rhy gryf i'r Saeson a gwelwyd nhw'n ei gwadnu hi'n ôl tuag at Caerfyrddin, yn aflwyddiannus yn eu hymdrech.

Niferoedd
---------

Dywed yr *Annales Cambriae* i 'lawer o Gymry a Saeson gael eu hanafu a bu farw rhai ohonynt.' Gwyddom i fyddin Llywelyn ladd 3,000 o filwyr Saesnig yn Nyffryn tywi, ychydig yn gynharach. Noda'r Annales hefyd i Dafydd ap Hywel o gantref Arwystli yn ne Teyrnas Powys (gorllewin canolbarth Powys heddiw) gael ei ladd ac iddo gael ei gladdu yn Abaty Ystrad Fflur.

Adlodd
------

Ni chlywir na siw naa miw am Maredudd a Patrick tan y mis Medi dilynol, pan godon nhw fyddin fawr ger Aberteifi, lle ymladdwyd Brwydr Cilgerran ar 8 Medi 1258. Y Tywysog Dafydd ap Llywelyn oedd arweinydd Byddin Cymru y tro hwn a lladdwyd Patrick
de Chaworth a llawer iawn o farchogion Saesnig eraill; llwyddodd Mareydd, fodd bynnag, i ddianc am ei fywyd i Gastell Cilgerran. Ar 7 Mai fe'i cafwyd yn euog am fradwriaeth gan un o lysoedd Llywelyn a charcharwyd ef am dair blynedd. Bu farw yng Nghastell y Dryslwyn yn 1271.

Tyfodd cryfder Llywelyn ap Gruffudd dros y blynyddoedd dilynol gan gyrraedd ei anterth yn 1263.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  meysyddbrwydro.cbhc.gov.uk; *The Battle of Kidwelly*; NGR: SN407068; *Report on Historical Assessment, Prepared For Cadw by Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Wales.*; adalwyd 28 Gorffennaf 2018.
2. ↑  J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd Prince of Wales* (Caerdydd, 1998), tt. 98–9.
3. ↑  Smith, Llewelyn ap Gruffudd, t. 108.
Ardal awyr agored y dafarn yn 2010
Bragdy bach y Amsterdam, Yr Iseldiroedd, yw **Brouwerij 't IJ**. Mae wedi'i leoli mewn hen faddondy o'r enw *Funen*, wrth ymyl melin wynt De Gooyer. Agorwyd y bragdy gan gyn-gerddor Kaspar Peterson, ym mis Hydref 1985, ac roedd yn un o sawl bragdy bach a agorodd mewn dinasoedd o amgylch yr Iseldiroedd mewn ymateb i anfodlonrwydd prynwyr gyda'r cwrw oedd yn cael eu bragu gan y cwmnïau mwy. Mae'n bragu wyth cwrw safonol a thri chwrw tymhorol, yn ogystal â rhai mathau o gwrw cyfyngedig arbennig.

Mae'r bragdy'n caniatáu teithiau a sesiynau blasu, ac mae ganddo dafarn gyda theras awyr agored. Mae ar agor rhwng 2yh ac 8yh a dim hwyrach, oherwydd gwrthwynebiadau trigolion lleol i'r sŵn. Mae'n bragu yn seler y dafarn ac mewn adeilad yn y Zeeburgerpad gerllaw. Yn 2019 agorodd ail far yn y Blauwe Theehuis yn y Vondelpark.

Logo'r bragdy yw estrys, gydag wy, a melin wynt yn y pellter. Enwir y bragdy ar ôl y corff dŵr IJ gerllaw.

Cwrw
----

 Y casgliad IJ yn 2008
Mae'r bragdy'n cynhyrchu wyth cwrw safonol a thri chwrw tymhorol. O'r cwrw safonol, mae Natte, Zatte, Columbus, a Struis yn organig.

### Cwrw safonol

Yr wyth cwrw safonol yw:

* Flink (4.7%)
* Plzeň (5%): pilsener blond llawn hopys a blawd
* Natte (6.5%): dubbel brown / coch
* IJwit (6.5%): cwrw gwenith
* I.P.A. (7%)
* Zatte (8%): tripel
* Columbus (9%): ambr gyda llawer o hop
* Struis (9%): melys a thywyll

### Cwrw tymhorol

Y tri chwrw tymhorol yw:

* IJbock (6,5%): cwrw bock tywyll
* Paasij (7%): springbock lliw ambr
* IJndejaars (sy'n amrywio bob blwyddyn) (9%)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Vaesse, Thieu (11 February 1997). "Kleine stadsbrouwerijen gaan in tegen concentratiegolf op biermarkt". *Trouw*. Cyrchwyd 24 April 2010.
2. 1 2 3  Beers - Standard, Brouwerij 't IJ. Retrieved on 29 April 2014.
3. 1 2 3  Beers - Seasonal, Brouwerij 't IJ. Retrieved on 29 April 2014.
4. ↑  Schillings, Susanne (3 September 2009). "Typisch Amsterdams - Brouwerij 't IJ: Ambachtelijk bier van zuiver Amsterdams water". Amsterdam.nl. Cyrchwyd 24 April 2010.
5. ↑  "Plzen". *BeerAdvocate*. Cyrchwyd 24 April 2010.
6. ↑  "Zatte". *BeerAdvocate*. Cyrchwyd 24 April 2010.
7. ↑  "Columbus". *BeerAdvocate*. Cyrchwyd 24 April 2010.
8. ↑  Bosscher, Dick (14 October 1995). "Bokbier steeds zoeter". *Trouw*. Cyrchwyd 24 April 2010.
Ymladdwyd **Brwydr Caer** tua'r flwyddyn 615 neu 616 (mae'r union ddydiad yn amrywio yn ôl y ffynhonnell) ger safle dinas Caer (yng ngogledd-orllewin Lloegr heddiw).

Ffynonellau hanesyddol
----------------------

Cyfeirir at y frwydr yng ngwaith Beda (yr *Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum*) ac yn *Nghronicl yr Eingl-Sacsoniaid*. Ceir cyfeiriad moel yn yr *Annales Cambriae* am y flwyddyn 613: *Gueith Cair Legion, et ibi cecidit Selim filii Cinan*, "Gwaith (Brwydr) Caer Leon; ac yno syrthiodd Selyf fab Cynan".

Cyfeiria un o Drioedd Ynys Prydain at *Waith Perllan Fangor* (Brwydr Perllan Bangor) a'r Cymry a Saeson a ymladdodd yno:

Tri Phorthawr Gweith Perllan Fangor:
Gwgon Gleddyfrudd,
A Madawg ap Rhun,
A Gwiawn ap Cyndrwyn.
A thri ereill o bleid Lloegyr:
Hafystyl Drahawg
a Gwaetcym Herwuden
a Gwiner.
(*Trioedd Ynys Prydein* 60, yr orgraff wedi'i ddiweddaru)
Mae'r ffynhonnell yn bur ddiweddar (15g), ond mae'r triawd yn gynharach. Mae Rachel Bromwich yn dalau fod y chwe "phorthor" yn cyfeirio at y rhyfelwyr ar y ddwy ochr a ddaliai'r mynedfeydd i'r berllan (dyma'r unig gyfeiriad at y frwydr yn cael ei hymladd mewn perllan). Mae enwau'r Cymry'n ddiddorol. Roedd Gwgon Gleddyfrudd a Madog ap Rhun yn ddeiliaid i frenin Powys a chyfoeswyr i Selyf ap Cynan (gweler isod). Mae'r Saeson a enwir yn anhysbys.

Mae Sieffre o Fynwy yn cyfeirio at y frwydr yn ei *Historia Regum Britanniae* ac yn honni fod y tywysogion Cymreig wedi ymosod ar y gelyn yn fuan ar ôl y frwydr ac ennill y dydd, ond nid oes tystiolaeth arall am hynny ac ystyrir llyfr Sieffre yn ffugwaith, er ei fod yn tynnu ar rai traddodiadau Cymreig dilys.

Y frwydr
--------

Roedd yn frwydr dyngedfennol i'r Brythoniaid. Collwyd y dydd gan y Brythoniaid, a arweinwyd gan y brenin Selyf ap Cynan, mab Cynan Garwyn, o Bowys a Brochwel ap Cyngen yn erbyn byddin gref Æthelfrith, brenin Brynaich a Deifr (Northumbria). Lladdwyd 1200 o fynachod Bangor Is-Coed gan y Saeson naill ai cyn y frwydr neu yn ystod yr ymladd (yn ôl un traddodiad roedd y mynachod yno i lafarganu er gofyn buddugoliaeth i'r Brythoniaid); rhoddwyd yr enw "Cyflafan y Saint" ar y drychineb. Syrthiodd Selyf ei hun a nifer o'i ryfelwyr yn y frwydr hefyd ond ymddengys i Frochwel ddianc.

Ymysg canlyniadau'r frwydr oedd i Frythoniaid Cymru a de-ddwyrain Prydain (Cernyw) gael eu gwahanu fwyfwy o'u cyd-Frythoniaid yn yr Hen Ogledd.

Ffynonellau
-----------

* T.D. Brereton, *The Book of Welsh Saints* (Glyn Dŵr Publications, 2000)
* *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1978). Gw. tt. 173-4 a thriawd 60.
* John Morris (gol.), *Nennius* (Llundain, 1980)
*Jona a'r Morfil* (1621) gan Pieter Lastman
Proffwyd chwedlonol oedd yn byw yn nheyrnas ogleddol Israel tua'r 8g CC oedd **Jona**. Ef yw ffigwr canolog Llyfr Jona yn y Beibl ac hyd yma ni chafwyd tystiolaeth iddo fodoli.

Yn y chwedl hon, mae Jona'n cael ei alw gan Dduw i deithio i Ninefeh i rybuddio'i phobl a'u hannog i edifarhau am eu pechodau neu wynebu dicter Duw. Yn lle gwneud hynny, mae Jona'n mynd ar long i Tarshish. Yng nghanol storm, mae'n gorchymyn criw'r llong i'w daflu dros ei hymyl, ac mae'n cael ei lyncu gan bysgodyn enfawr. Dridiau'n ddiweddarach, ar ôl iddo gytuno i fynd i Ninefe, mae'r pysgodyn yn ei chwydu ar y lan. Mae Jona'n llwyddo i argyhoeddi dinas Ninefeh gyfan i edifarhau, ond yn disgwyl y tu allan i'r ddinas i ddisgwyl iddi gael ei dinistrio. Mae Duw yn cysgodi Jona rhag yr haul gyda phlanhigyn, ond wedyn yn anfon mwydyn sy'n achosi iddo wywo. Pan mae Jona yn cwyno am y gwres, mae Duw yn ei geryddu.

Mewn Iddewiaeth, mae stori Jona yn cynrychioli dysgeidiaeth *teshuva*, sef y gallu i edifarhau a chael maddeuant gan Dduw. Yn y Testament Newydd, mae Iesu yn dweud ei fod yn "̜̙fwy na Jona" ac yn addo "arwydd Jona", sef ei atgyfodiad. Mae denhonglwyr Cristnogol cynnar yn gweld Jona fel rhaglun o Iesu. Yn ddiweddarach, yn ystod y Diwygiad Protestannaidd, daeth Jona i gael ei weld fel archdeip i'r "Iddew eiddigeddus". Mae Jona yn cael ei ystyried yn broffwyd yn Islam ac mae naratif beiblaidd Jona yn cael ei ailadrodd, gyda rhai gwahaniaethau amlwg, yn y Coran. Mae prif ffrwd ysgolheigion y Beibl yn ystyried Llyfr Jona fel ffuglen ac yn aml fel gwaith sy'n ddychanol, ond gall fod cymeriad Jona wedi'i seilio ar broffwyd hanesyddol oedd a'r un enw sy'n cael ei grybwyll yn 2 Brenhinoedd 14ː25.

Er bod y gair "morfil" yn aml yn cael ei ddefnyddio wrth adrodd hanes Jona, mae'r testun Hebraeg yn defnyddio *dag gadol*, sy'n golygu "pysgodyn enfawr". Yn yr 17g a dechrau'r 18g, roedd y rhywogaeth o bysgodyn lyncodd Jona yn destun trafod gan rai a oedd yn dehongli'r stori fel digwyddiad hanesyddol. Mae rhai ysgolheigion hanesion gwerin modern wedi gweld tebygrwydd rhwng Jona a ffigyrau chwedlonol eraill, fel Gilgamesh a'r arwr Groegaidd Jason.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Kripke 1980, t. 67.
2. ↑  Band 2003, tt. 105–107.
3. ↑  Ben Zvi 2003, tt. 18–19.
Ymladdwyd **Brwydr Arfderydd**, yn ôl traddodiad, yn yr Hen Ogledd tua'r flwyddyn 573 rhwng Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud a Gwenddolau fab Ceidio.

Ceir yr hanes yn y farddoniaeth a gysylltir a Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin. Gyrrwyd bardd llys Gwenddoleu, Myrddin, yn wallgof gan farwolaeth ei arglwydd ac erchylltra'r frwydr. Ffôdd i Goed Celyddon, lle bu'n byw fel dyn gwyllt gan ennill iddo'i hun yr enw "Myrddin Wyllt".

Yn y gerdd gynnar 'Ymddiddan Myrddin a Thaliesin', cysylltir Gofannon fab Dôn â brwydr Arfderydd. Dywedir iddo ymladd yn y frwydr honno â saith gwaywffon.

Ceir cyfeiriad at y frwydr yn y cofnod am y flwyddyn 573 yn yr *Annales Cambriae*, ond yma dywedir ei bod yn frwydr rhwng Gwenddolau a meibion Eliffer. Mewn cofnod diweddarach, mae'r *Annales* yn enwi meibion Eliffer fel Gwrgi a Peredur.

Yn ôl Trioedd Ynys Prydain roedd Brwydr Arfderydd yn un o 'Dri Ofergad Ynys Prydain'. Mae'r triawd yn dweud mai "o achaws nyth yr ychedydd" (o achos nyth yr ehedydd) yr ymladdwyd y frwydr. Mae rhai ysgolheigion yn cynnig fod hyn yn gyfeiriad at ymrafael yn llys Caerlaverock (tref yn Swydd Dumfries yn yr Alban heddiw), sef "Caer yr Ehedydd" ar lannau'r Moryd Solway.

Llyfryddiaeth
-------------

* Kenneth Jackson, 'O achaws nyth yr ychedydd', yn *Ysgrifau Beirniadol*, cyfrol X (Gwasg Gee, 1977)

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |
Brwydr rhwng y Normaniaid a Chymry mewn llecyn o'r enw Aberllech, ychydig i'r gogledd o Bontsenni, Sir Frycheiniog, yn 1086 oedd **Brwydr Aber Llech** (neu Aberllech), pan drechwyd y Normaniaid gan y Cymry. Mae'r union leoliad yn ansicr, ond mae tri lle'n debygol: un yn Sir Fynwy a dau le ym Nheyrnas Brycheiniog. Arweinwyr y Cymry oedd meibion Idnerth ap Cadwgan ap Elystan Glodrydd, sef Gruffudd ac Ifor. Mae'n debyg mai dyma un o brif lwyddiannau'r Cymru wrth drechu'r Normaniaid yn y cyfnod hwn.

Cefndir
-------

Rheolwyd Cymru gyfan gan nifer o frenhinoedd, a gydweithient gyda'i gilydd i amddiffyn eu tir rhag ymosodiadau'r Ffrancwyr, neu'r Normaniaid. Yn araf, dechreuodd y goresgynwyr hyn godi cestyll yn ne Cymru.

Yn 1088 arweiniodd Bernard de Neufmarché (c. 1050–c. 1125) ymosodiad o'i diriogaeth yn Henffordd a Dyffryn Gwy i Gymru. Mae'n bosib ei fod wedi cyrraedd Aberhonddu erbyn 1093, lle cododd gastell iddo'i hun a sefydlu Arglwyddiaeth Brycheiniog er mwyn ceisio rheoli'r ardal. Ymladdodd Rhys ap Tewdwr yn ei erbyn, a bu farw; o hynny ymlaen, cynyddodd gafael y Normaniaid ar ddwyrain Deheubarth.

Yn 1094 ymosododd y Cymry sawl gwaith yn erbyn Bernard de Neufmarché, a bu'n rhaid i frenin Lloegr, William Rufus, gasglu byddin i'w gynorthwyo yn hydref 1095. Aflwyddiannus fu eu hymdrechion er enghraifft gwyddom i'r Cymry eu trechu ym Mrwydr Gelli Carnant. Ceisiodd byddin Normanaidd fynd i gynorthwyo un o'u cestyll (ond nid yw'n cael ei enwi) ac ymosododd y Cymry arnynt, mewn man o'r enw Aberllech.

Y lleoliad
----------

Awgrym diweddar (2017) - a'r mwyaf tebygol - yw llecyn lle ceir tŷ o'r enw "Aber Llech" a leolir yn Nyffryn Cilieni, ychydig i'r gogledd o Bontsenni, Sir Frycheiniog. Ger y tŷ ceir Nant Llech sy'n llifo i mewn i lawr Cwm Llech i mewn i Afon Cilieni (SN 912322). Mae'n bosibl fod y milwyr Normanaidd yn dychwelyd o frwydr arall yn Llandeilo’r Fan i'w castell yn Aberhonddu. Cysylltir yr ardal yma, hefyd gyda Gruffudd ac Ifor, meibion Idnerth, mewn llawer o lawysgrifau.

Barn J. Edward Lloyd yn ei lyfr *A History of Wales* (1991) oedd fod 'Aber Llech', 'oddeutu tair milltir i'r gogledd-ddwyrain o Ystradgynlais: mewn man ger Ynyswen lle mae Afon Llech yn llifo i mewn i'r Tawe (SN 833128). Cytuna'r hanesydd David Stephenson gyda Lloyd.

Awgrymodd Theophilus Jones yn 1808 fod 'Aberllech' yn Sir Fynwy.

Y frwydr
--------

Ychydig o fanylion sydd am y lleoliad a'r frwydr, ond mae pob disgrifiad yn nodi i'r Normaniaid gael eu trechu gan y Cymry dan arweiniad Ifor a Gruffudd, meibion Idnerth ap Cadwgan. Nodir hefyd mai tachteg cudd-ymosodiad (neu "rhagodfa") a ddefnyddiwyd gan y Cymry. Mae'r gair 'aber' yn cyfeirio at fan lle mae dwy afon yn cyfarfod, sy'n gliw i leoliad posib y frwydr.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr brwydrau Cymru
* Arglwyddi Afan
* Brwydr Aberllech
* Rhwng Gwy a Hafren

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  meysyddbrwydro.cbhc.gov.uk; adalwyd 4 Mehefin 2018.
2. ↑  Aberystwyth LlGC 7860 "Aberllech ar fap o 1793 A. D."
Liman grwyd gan Gronfa Genedlaethol Iddewig, y FNF-KKL, diffeithwch y Negef, Israel
*Noder fod sawl tref yn meddu'r enw "Liman"*

Mae **liman** yn ddyfais amgylcheddol a thirluniol sy'n disgrifio llannerch o goed wedi eu llunio'n fwriadol er mwyn dal dŵr ar adeg o lifogydd mewn tir anial. Bydd y liman yn cael ei chreu mewn pant neu man lle gellir arafu'r llif er mwyn crynhoi dŵr. Plennir coed yn y man lle bydd y dŵr yn crynhoi. Mae'r gair yn deillio o'r Groeg, λίμήν *liman*, sef "porth"). Noder fod sawl tref gyda'r enw 'liman' nad sydd â chyslltiad gyda'r arfer o ffrwyno dŵr yn Israel.

Pwrpas
------

Crewyd limanau yn Israel er mwyn ceisio rheoli ac arafu anialwcheiddio heb ddefnyddio dŵr, sydd eisoes yn brin mewn tir crin. Bydd y liman yno i geisio atal rhagor o erydiad ar y tir yn enweig o or-sychder a hefyd ar gyfnodau o lifogydd pan caiff haen uchaf tir bregus i lusgo i ffwrdd gan nerth y dŵr wedi storm neu cyfnod o law trwm.

Lleoliad
--------

Lleoliad delfrydol liman yw ger wadi, sef llwybr nant neu afon sy'n sych am rhan fwyaf o'r flwyddyn. Y cyfnod orau i blanu'r coed yw ychydig cyn y tymor glawog. Creir ffos artiffisial neu ystumio ffosydd naturiol fel bod modd gorfodi dwr i lifo i'r pant coed ar yr adegau prin hynny o law a llifogydd. Yn aml, ceir liman ger ffyrdd yn Israel lle mae'r dwr oddi ar y ffordd yn cael ei ystumo oddi ar y ffordd i'r liman yn bwrpasol. Nod creu liman yw i gryfhau a dod â bywyd gwyll ac amrywiaeth bionaturiol i'r ardal a fe gwneir defnydd ohonynt gan deithwyr sydd am orffwyso gyda chysgod coed a phobl wrth hamddena.

Plennir coed addas yn cynnwys tamarind, acacia, prosopis, pistasio, ewcalyptws, palmwydd, coeden carob, a datys.

Llannerch bwrpasol
------------------

Mewn cyferbyniad â gwerddon (oasis), tirwedd arfiffisial yw liman ac nid ei fwriad yw bwydo da byw, geifr na chodi cnwd. Ni ddefnyddir ar gyfer amaethyddiaeth na choedwigaeth. Dim ond ychydig o ofal coed a chynnal a chadw achlysurol sydd ei angen yn angenrheidiol. Yn anialwch y Negev, yn ôl JNF-KKL, dim ond dau liman sydd wedi'u creu hyd yma.

Nid yw'n glir a oes modelau hynafol ar gyfer hyn neu a yw Liman Israel yn ganlyniad i ymchwil anialwch diweddar yn unig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  Prinz, D. 2002. The role of water harvesting in alleviating water scarcity in arid areas. In Proceedings, International Conference on Water Resources Management in Arid Regions. 23–27 March 2002, 107–122. Kuwait: Kuwait Institute for Scientific Research Available at: "Archived copy" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2012-03-24. Cyrchwyd 2012-06-21. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)CS1 maint: archived copy as title (link)

Dolenni allanol
---------------

* Gwybodaeth am Liman gan Gronfa Genedlaethol Iddewig, y JNF-KKL
* Rhai lluniau eraill o liman
* Fideo KKL-JNF yn dangos planny Liman a Shichim
Clwb pêl-droed ar Ynys Môn yw **C.P.D. Bae Cemaes** (Saesneg: *Cemaes Bay FC*). Lleolir y clwb ym mhentref Bae Cemaes ar yr Ynys. Maent ar hyn o'r bryd yn chwarae yng Nghyngrair Pêl-droed Ynys Môn ym 5ed reng pyramid Cymdeithas Bêl-droed Cymru ond buont yn chwarae yng Nghyngrair Cenedlaethol Cymru rhwng 1995-1998, yr unig dîm o'r Ynys i chwarea yn y Gynghrair Genedlaethol yn ystod 25 mlynedd y Gynghrair.

Hanes
-----

Ceir cofnodion o bêl-droed yn cael ei chwarae ym Maes Cemaes cyn-belled yn ôl ag 1870 a bu tîm gan yr enw Bae Cemaes (Cemaes Bay) yn chwarae rhwng 1948 ac 1955.

Sefydlwyd clwb cyfredol C.P.D. Bae Cemaes yn 1976 gan ymuno â Chynghrair Ynys Môn yn nhymor 1976/77.

Defnyddiodd y clwb adnoddau Atomfa Wylfa gyfagos gan chwarae am gyfnod ar faes Gwesty'r Gadlys yn 1980, cyn dychwelyr i'r Wylfa. Datblygwyd maes cyfredol Lôn yr Ysgol mewn amser ar gyfer ymuno â'r Cynghrair Undebol (y *Cymru Alliance*), sef prif gynghrair y Gogledd ac un haen o dan yr Uwch Gynghrair genedlaethol) yn 1990/91 ac yn dilyn llwyddiant yno dyrchafwyd nhw i Gynghrair Cymru (Uwch Gynghrair Cymru, bellach) yn 1995.

Dechreuwyd cyfeirio at y clwb fel **Cemaes Ynys Môn** tua diwedd yr 1990au, er mwyn denu cefnogaeth yr Ynys i gyd. Bellach, dim ond fel Bae Cemaes y cyfeirir at y Clwb.

### Yr 1990au Aur

Yn 1991/92 enillodd Bae Cemaes Cwpan Cookson, gan guro C.P.D. Tref Llangefni 1-0 yn y ffeinal. Daliont eu gafael ar y Gwpan yn 1992/93, gan guro tîm wrth-gefn C.P.D. Dinas Bangor 5-0.

Enillodd Bae Cemaes bencampwriaeth Cynghrair Undebol y Gogledd (y *Welsh Alliance*) gan ennill dyrchafiad i'r Cymru Alliance. Yn 1994/5 wedi chwarea 25 gêm cynghrair yn olynol heb golli, coronwyd Bae Cemaes yn bencampwyr y Gynghrair Undebol (*Welsh Alliance*) a dyrchafwyd nhw i Gynghrair Cymru, y brif gynghair genedlaetol.

### Stryffaglu yn yr 2000au

Ar ddiwedd 1997 ymddiswyddodd prif gefnogwr ariannol y Clwb a collwyd sawl chwaraewr. Bu Cymaes Ynys Môn yn stryffaglu am weddill tymor 1997/98 gan gwympo nôl i'r Cymru Alliance ar ddiwed dy tymnor. Er gwaethaf rhediad da am bedair tymor yn 2004/05 cwympodd y Clwb lawr gynghair eto, i'r Welsh Alliance ac yna yn 2005/06 disgn eto i'r Gwynedd League.

Ym mis Mawrth 2018 Cemaes Bay bu'r Clwb am gyfnod yn segur gan iddynt ymddiswyddo o Gynghrair y Welsh Alliance yn ystod y tymor gan ymuno â Chynghrair Ynys Môn ar gyfer tymor 2018/19.

Gwobrau
-------

* **Cynghrair Undebol** (*Cymru Alliance*)

Pencampwyr (1): 1994–95
* **Cynghrair Undebol y Gogledd** (*Welsh Alliance League*)

Pencampwyr (1): 1992–93
* **Cwpan Cookson**

Enillwyr (2): 1991–92, 1992–93

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Club History, Pitchero.com
2. 1 2 3
3. ↑

Dolenni allanol
---------------

* C.P.D. Bae Cemaes ar wefan Cynghrair Cymru (Saesneg)[*dolen marw*]
* Twitter @cemaesbayfc
* Facebook CPD Bae Cemaes
Carregwastad, man glanio'r Ffrancod.
Ymgais gan Weriniaeth Gyntaf Ffrainc i oresgyn Teyrnas Prydain Fawr yn ystod Rhyfel y Glymblaid Gyntaf oedd **Brwydr Abergwaun** neu **Laniad y Ffrancod**. Hwn oedd y goresgyniad diwethaf gan lu milwrol ar dir mawr Prydain. Roedd yr ymosodiad wedi'i ddyfeisio gan cadlywydd Ffrengig Lazare Hoche ac roedd tair rhan iddo, gyda'r prif ymosodiad yn cefnogi Cymdeitha y Gwyddelod Unedig, ond oherwydd y tywydd un ddigwyddodd, sef yr ymosodiad ar Abergwaun. Lladdwyd ac anafwyd 33, daliwyd 1,360 yn garcharorion a dwy long.

Ar 22 Chwefror 1797 glaniodd 600 o filwyr rheolaidd ac 800 o gyn-garcharorion o Ffrainc yng Ngharregwastad, Pen-caer, ger Abergwaun yn Sir Benfro, dan arweiniad William Tate, Americanwr o dras Wyddelig. Cludwyd hwy yno mewn pedair llong. Ysbeiliodd y Ffrancod ffermdai cyfagos a chanfod cyflenwad o win a'i yfed. Ildiodd y llu a phentyrru eu harfau ar draeth Wdig ar 24 Chwefror.

Aeth John Campbell, barwn cyntaf Cawdor rhagddo i gasglu oddeutu 500 o filwyr-wrth-gefn a bu sgarmes neu nau rhwng milwyr y ddwy wlad ar 23 Chwefror. Erbyn drennydd roedd Tate wedi ildio; meddiannodd Cambell a'i griw hefyd dwy long Ffrengig ond llwyddodd Castagnier i ddychwelyd i Ffrainc.

Carreg ar y pentir sy'n cofio'r frwydr.
Arwres y dydd oedd merch o'r enw Jemima Nicholas, a ddaliodd 12 o filwyr Ffrengig ar ei liwt ei hun, gyda dim ond fforch. Mewn adroddiad ysgrifenedig ar 25 Chwefror, nodir i'r Ffrancod gredu mai milwr oedd merched y pentref, oherwydd eu hetiau traddodiadol, cantel lydan ac mai gynnau oedd y ffynn yn eu dwylo.

Heddiw
------

Coffeir y frwydr mewn tapestri a arddangosir yn Llyfrgell Abergwaun, Neuadd y Dref.

*Jemima Nicholas - Arwres Abergwaun* gan Siân Lewis

Gweler hefyd
------------

* *Jemima Nicholas - Arwres Abergwaun* gan Siân Lewis
* *1797 - Glaniad y Ffrancod yn Abergwaun*, llyfr hanes am y frwydr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  James. *James' Naval History*. tt. 95–6.
2. ↑  historic-uk.com; adalwyd 22 Chwefror 2016
3. ↑  Davies, John et al. (gol.) *Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 2008), t. 376 ['GLANIAD Y FFRANCOD'].
4. ↑  Rose & Richard tt. 93-101
5. ↑   Tapestri Glaniad y Ffrancod. Amgueddfa Rithwir Sir Benfro. Adalwyd ar 19 Mawrth 2014.
Bro Goronwy (glas) vs Llangoed
Mae **CPD Bro Goronwy** yn clwb pêl-droed o Foelfre, Ynys Môn.

Hanes
-----

Yn wreiddiol, sefydlwyd yr clwb hefo'r enw Benllech & District FC. Roeddent yn aelodau sefydlu Cynghrair Gwynedd a ffurfiwyd ar 23 Mehefin 1983. Y tymor canlynol, penderfynodd y clwb ddychwelyd i Gynghrair Ynys Môn a'i ail-enwi yn CPD Bro Goronwy. Ond gan fod y clwb wedi cadw'r un tîm ac oedd wedi bod yn chwarae yng Nghynghrair Gwynedd y tymor blaenorol cafodd nhw hwyl o flaen gôl gan sgorio 105 o goliau. Enillodd y gynghrair a chyrhaeddodd y rownd derfynol yn y cwpanau Dargie a Megan, ond colli fu'r hanes ar y ddau achlysur, 3-0 i Langoed a cholli i Lannerchymedd.

Yn 1988 chwaraeodd yr clwb ei gêm olaf. Cyrhaeddodd y rownd derfynol Cwpan Gwynedd, gan golli 0-3 yn erbyn C.P.D. Llanberis.

O dan arweinyddiaeth Lee Potter, ailsefydlodd Bro Goronwy fel tîm 'Cynghrair Sul' yn 2003-2004, ac wedyn ail-ymunodd â Chynghrair Môn yn 2006. Cawsant eu coroni yn bencampwyr Cynghrair Môn yn nhymor 2009-2010 ac wedyn yn bencampwyr Cynghrair Gwynedd yn 2010-2011.

Y Sgwad
-------

Mae gan Fro Goronwy bedwar hyfforddwyr: Ben Jones, Arwel Hughes, Alan Gray a Martin Jones.

**Gôl-geidwad**; Jonny Sweetser-Hawkes a Gareth Owen.

**Amddiffynwyr**;Aaron Heald, Stephen Hughes, Matty Roberts, Liam Thomas, Paul Williams, Gaz Jones, Rob Tiesteel (capten) a Richard Williams.

**Chwaraewyr Canol Cae**; Jamie Jones, Ross Mark, Cole Whittle, Connor Williams, Liam Griffiths, Sam Regan, Rui da Silva, Dan Fairhead, Connor Jones a Callum Thomas.

**Ymosodwyr**; Tom Wood, Andy Williams, Taylor Jones a Jac Thomas.

Y sgoriwr uchaf yw Jac Thomas, ac mae Taylor Jones wedi gwneud y nifer mwyaf o ymddangosiadau (yn gywir ar 30/01/19)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Bro Goronwy. Hanes CPD Bro Goronwy. Bro Goronwy. Adalwyd ar 30 Ionawr 2019.
2. ↑  (Saesneg) Bro Goronwy. Sgwad Bro Goronwy. Bro Goronwy. Adalwyd ar 30 Ionawr 2019.
3. ↑  (Saesneg) Bro Goronwy. Ystadegau'r dim. Bro Goronwy. Adalwyd ar 30 Ionawr 2019.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Vittorio De Seta yw ***Letters From The Sahara*** a gyhoeddwyd yn 2006. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Ismaël Lô. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Djibril Kébé. Mae'r ffilm *Letters From The Sahara* yn 100 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2006. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Departed* sef ffilm ddrama
Americanaidd gan Martin Scorsese.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Vittorio De Seta ar 15 Hydref 1923 yn Palermo a bu farw yn Sellia Marina ar 8 Rhagfyr 1972. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1954 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Vittorio De Seta nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Banditi a Orgosolo |  | yr Eidal | Eidaleg | 1961-01-01 |
| *Diary of a Teacher* |  | yr Eidal | Eidaleg | 1973-01-01 |
| I Dimenticati |  | yr Eidal |  | 1959-01-01 |
| Il Mondo Perduto |  | yr Eidal | Eidaleg | 1954-01-01 |
| In Calabria |  | yr Eidal | Eidaleg | 1993-01-01 |
| Isola Di Fuoco |  | yr Eidal |  | 1954-01-01 |
| Letters From The Sahara |  | yr Eidal |  | 2006-01-01 |
| *The Uninvited* |  | Ffraincyr Eidal | Ffrangeg | 1969-01-01 |
| Un Uomo a Metà |  | yr Eidal | Eidaleg | 1966-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Clwb pêl-droed Cymraeg ei weinyddiaeth a'i fywyd cymdeithasol yng Nghaerdydd yw **Clwb Pêl-droed Cymric**.

Hanes
-----

Sefydlwyd y clwb yn swyddogol yn 1969 gan chwarae ei dymor gyntaf yn nhymor 1968-69 yn Adran Pump, Cynghrair Caerdydd a'r Cylch. Ysbrydolwyd sefydlu'r clwb pêl-droed gan sefydlu Clwb Rygbi Cymry Caerdydd yn 1967. Enw gwreiddiol y clwb oedd "Clwb Pê-droed Cymry Caerdydd". Ceir sôn am y clwb yn y rhifyn cyntaf un o'r Y Dinesydd yn 1974 gan nodi'r berthynas agos rhwng aelodau'r clwb a'r papur.

Mae’r tim pêl-droed oedolion bellach yn chware yn y "South Wales Alliance League". Maes chwarae cartref Cymric yw cae Cwrt-yr-Ala yn ardal Trelái, Caerdydd.

Lliwiau
-------

Chwaraeodd y tîm eu gêm gyntaf yn gwisgo crysau a sannau coch a thrwsus gwyrdd ond gan mai gwyrdd oedd lliw crysau'r gwrthwynebwyr hefyd, bu rhaid i'r Cymric chwarae eu gêm gyntaf yn eu crwyn. Mabwysiadwyd y cit swyddogol o grysau gyda streipiau gwyrdd a gwyn lloreweddol ar gyfer tymor 1985-86 pan chwaraeodd Cymric yn Uwch Gynghrair Caerdydd a'r Cylch am y tro cyntaf.

Dros y blynyddoedd mae'r cit wedi newid sawl gwaith. Bellach crys gyda streipiau gwyrdd a gwyn lloewddol cit cyntaf - strip tebyg i un Celtic F.C..

Timau
-----

Mae'r clwb yn cynnwys:

Dau dîm oedolion
Timau pêl-droed oedran 7-11 a dan 18 a elwir *Y Crocs*
Timau merched mewn pêl-rwyd, pêl-droed a hoci

Gwobr Carwyn
------------

Ers tymor 2006-07 dyfernir *Gwobr Carwyn* ar gyfer cyfraniad gan chwaraewr i'r clwb dros y tymor. Enwir y wobr er cof am Carwyn Thomas, oedd yn wreiddiol o Dregarth ger Bangor a bu'n chwaraewr flaenllaw i'r clwb am ddegawd ond bu farw yn 2006. Cyn ei farwolaeth Carwyn oedd yr unig chwaraewr i ennill gwobr 'Chwaraewr y Flwyddyn' i'r ail dîm a'r tîm cyntaf. Ef hefyd ddyluniodd arwyddlun y clwb.

Englyn y Clwb
-------------

Ceir englyn i'r Cymric a gyfansoddwyd gan Carwyn Eckley:

*Waeth o le o'r Sowth o Lŷn - ni ddynion*
*y ddinas sy'n perthyn*  

*Dan undod y bathodyn*  

*mond Cymric sy'n cynnig hyn*

Cyn-chwaraewyr Adnabyddus
-------------------------

* Cen *Cartwn* Williams

Dolenni
-------

* Gwefan Clwb Cymric
* @ClwbCymric
* South Wales Alliance Football League

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-02-22. Cyrchwyd 2020-05-30.
2. ↑  "copi archif" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2020-06-05. Cyrchwyd 2020-06-05.
3. ↑
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **bwâu duon y meillion**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod bwâu duon y meillion**; yr enw Saesneg yw *Scarce Black Arches*, a'r enw gwyddonol yw *Nola aerugula*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r bwâu duon y meillion yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.