recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd **Janet Achurch** (17 Ionawr 1864 - 11 Medi 1916) yn actores lwyfan ac actor-reolwr Seisnig. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn Llundain ym 1883. Chwaraeodd lawer o rolau Shakespeare ond mae'n fwyaf adnabyddus fel arloeswr rolau mawr yng ngweithiau Ibsen a George Bernard Shaw. Ei rôl fwyaf nodedig oedd fel Nora yn y cynhyrchiad Saesneg cyntaf o *Et Dukkehjem (Tŷ Dol)* (1889). Roedd hi'n briod â'r actor Charles Charrington.

Cefndir
-------

Ei enw genedigol oedd Janet Sharp ac fe aned yn Chorlton-on-Medlock, Manceinion, bu farw ei mam yn ystod ei genedigaeth a chafodd ei magu gan ei thad William Prior Sharp, asiant yswiriant. Roedd ei nain a thaid mamol, James a Mary Achurch, yn rheoli'r Theatre Royal ym Manceinion. Daeth yn actores ar ôl dod â’i haddysg i ben ym 1881 ac ymuno â chwmni stoc Sarah Thorne ym Margate.

Gyrfa
-----

Roedd ymddangosiad cyntaf Janet Achurch ar y llwyfan ym 1883 yn Theatr yr Olympic yn Llundain yn y ffars *Betsy Baker*. O 1883 hyd ei hymddeoliad ym 1913, ymddangosodd mewn ystod eang o rolau, yn Llundain, gan deithio o amgylch Lloegr, yn ogystal ag Awstralia, Seland Newydd, Tasmania, India a'r Aifft. Bu yn rhan o gwmni Frank Benson bu'n gyfrifol am Ŵyl Shakespeare o 1886 i 1916. Chwaraeodd roliau merched cryfaf Shakespeare gan gynnwys yr Arglwyddes Macbeth, Portia, Desdemona a Beatrice. Ym 1889 cymerodd reolaeth ar y Novelty Theatre, Llundain. Y flwyddyn honno chwaraeodd un o'i rolau mwyaf nodedig fel Nora yn y première Seisnig o *Et Dukkehjem (Tŷ Dol)* gan Ibsen Fe wnaeth hyn wella ei enwogrwydd ei hun yn ogystal â safle Ibsen yn Lloegr.

Ysgrifennodd George Bernard Shaw rôl deitl ei ddrama *Candida* gyda hi mewn golwg ar gyfer y brif ran a byddai ond yn caniatáu i'r ddrama gael ei pherfformio pe bai Achurch yn chwarae rôl y teitl, a ddigwyddodd ym 1897 yn Theatr Ei Mawrhydi. Ym 1889, yn ystod ei thaith gyda'i gŵr, yr actor Charles Charrington yn yr Aifft, esgorodd ar blentyn marw-anedig yn Cairo, a bu bron â marw ei hun yn ystod yr enedigaeth. Arweiniodd ei hymgais i liniaru poen meddyliol y digwyddiad at ddibyniaeth ar forffin.

Ymddeoliad a marwolaeth
-----------------------

Roedd ei pherfformiad olaf ym 1913 fel Merete Bery yn *The Witch gan* Wiers-Jenssen. Oherwydd blinder a salwch, cyhoeddodd ei hymddeoliad cyn gynted ag y daeth y cynhyrchiad i ben. Bu farw o "wenwyn morffin" ar 11 Medi 1916, yn 52 mlwydd oed, yn Ventnor, Ynys Wyth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Achurch, Janet (real name Janet Sharp) (1863-1916), actress. Oxford Dictionary of National Biography. Adalwyd 4 Gorffennaf 2020
2. ↑  Cengage Encyclopedia Achurch, Janet (1864–1916) adalwyd 5 Gorffennaf 2020
3. ↑  Playing Shakespeare’s and Ibsen’s heroines: the career of Janet Achurch adalwyd 5 Gorffennaf 2020

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 6448149296206580670003
* LCCN: no2008186561
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Spectralate** yn ddeuawd cerddorol o Borthaethwy, Ynys Môn a ffurfiwyd yn 2014. Yr aelodau yw Annie Pye ac Alan Holmes.

Cefndir
-------

Spectralate yn perfformio ar Bier Bangor, Dydd Sadwrn 10 Hydref, 2015
Mae Annie Pye yn wreiddiol o Caerfaddon ac wedi dysgu Cymraeg.

Mae Alan Holmes hefyd wedi bod yn aelod o Ectogram, Fflaps a Parking Non-Stop a nifer fawr o grwpiau ardal Bangor dros y blynyddoedd, bu hefyd yn gynhyrchydd recordiau cynnar Rheinallt H Rowlands a Gorky's Zygotic Mynci.

Yn haf 2015 rhyddhawyd Spectralate eu record hir feinyl cyntaf *The Students' Companion* ar label Turquoise Coal. Mae nifer o'u caneuon wedi'u cyfieithu i'r Gymraeg ac mae'r band hefyd wedi rhyddhau CD 4-trac *Cydymaith y Myfyrwyr*.

Mae eu cân "Water Table" wedi'i chynnwys ar CD *Past - Present – Future 2* ar y label Frankfurt *Pure Pop for Now People*.

Rhyddhawyd eu hail LP *All Terrain Badgers* eto ar label Turquoise Coal yn Ebrill 2016. Fe'i enwyd yn record y wythnos ar raglen Lisa Gwilym, BBC Radio Cymru.

Yn 2017 rhyddhawyd *Spectralating Leonard* fel terngyerd i Leonard Cohen oedd ar gael fel lawr-lwythiad am ddim ac *Unit 21* feinyl LP gyda CD hefyd ar label *Turquoise Coal*.

Dolennau allanol
----------------

* Gwefan swyddogol
* Fideo o'r gân *Crocodile Tears* ar Vimeo
* Fideo o'r gân *Mendicant* ar YouTube

Cyfeiriadau
-----------
Chwarel y Penrhyn tua 1900.

Gweithred ddiwydiannol a barhaodd rhwng 1900 a 1903 oedd **Streic Chwarel y Penrhyn**.

Ar 22 Tachwedd 1900 aeth bron i dair mil o ddynion Chwarel y Penrhyn, a oedd yn eiddo i'r Arglwydd Penrhyn, ar streic.  Cafodd y chwarelwyr eu gwahardd o'r chwarel am dair blynedd ac ni fu ardal Bethesda, Gwynedd, yr un fath wedyn.  Hwn oedd anghydfod hiraf gwledydd Prydain.

Achosion
--------

Yn 1896, cafodd y chwarelwyr eu gwahardd am oddeutu un mis ar ddeg oherwydd anghytundeb rhwng y meistr a'r gweithwyr ynglŷn ag isafswm cyflog. Bu’n rhaid i'r chwarelwyr ddychwelyd at eu gwaith bryd hynny heb ddatrys yr anghydfod. Yna ym mis Ebrill 1900 dywedodd rheolwr chwarel y Penrhyn, E. A. Young, na ddylid casglu tâl undebaeth yn y gweithle. Roedd yr Arglwydd Penrhyn, perchennog y chwarel, eisiau dileu dylanwad Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn y chwarel. Oherwydd y gwrthwynebiad i'r penderfyniad fe waharddwyd rhai o'r dynion rhag dychwelyd at eu gwaith, ac yn dilyn hyn aeth 2,800 o'r gweithwyr ar streic.  Roedd yr undeb yn cefnogi galwad y chwarelwyr am dâl gwell ac amodau gwaith mwy diogel, ond gwrthododd yr Arglwydd Penrhyn y cais hwn ac arweiniodd hyn at argyfwng cau allan y Penrhyn.

Gosodwyd arwyddion yn ffenestri rhai o'r tai yn datgan '*Nid oes bradwr yn y tŷ hwn*'

Terfysgoedd 1901
----------------

Ar 11 Mehefin dychwelodd pedwar cant o'r dynion at eu gwaith, gan dderbyn sofren yr un ac addewid o 5% o godiad cyflog. Achosodd hyn chwerwder mawr yn yr ardal, a datblygodd y drwgdeimlad yn drais erbyn diwedd 1901 pan dorrwyd ffenestri tafarndai a thai'r gwŷr a oedd wedi dychwelyd i'r chwarel. Gosodwyd arwyddion yn ffenestri rhai o'r tai yn datgan '*Nid oes bradwr yn y tŷ hwn*'. Yn fuan wedyn, anfonodd Prif Gwnstabl Sir Gaernarfon filwyr i Fethesda, ac Ynad Heddwch gyda hwy i ddarllen y Ddeddf Derfysg i'r streicwyr.

Diwedd y streic
---------------

Dychwelodd y chwarelwyr at eu gwaith yn Nhachwedd 1903 heb ddatrys problem cydnabod hawliau undebol. Cafwyd colledion o £360,000 mewn cyflogau dros y tair blynedd ac ni ddychwelodd un rhan o dair o'r gweithlu fyth i'r Penrhyn. Yn dilyn buddugoliaeth yr Arglwydd Penrhyn, gwelwyd dechrau'r dirywiad yn y diwydiant llechi, diwydiant a oedd mor bwysig i gymdeithas yr ardal hon o Gymru. Rhannodd y streic y gymuned Gymraeg ei hiaith a gadawodd miloedd o bobl yr ardal, heb ddychwelyd byth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ymgyrchu! - Brwydrau Llafur". *web.archive.org*. 2013-09-22. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-09-22. Cyrchwyd 2020-03-10.CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link)
2. ↑  "Cefnogi astudiaeth fanwl 1900–1918". *resource.download.wjec.co.uk.s3.amazonaws.com*. Cyrchwyd 2020-03-10.
Diwygiwr crefyddol o Sir Conwy oedd **Sidney Griffith** (née Wynne; m. 1752) a alwyd weithiau'n "Madam Griffith".

Teulu
-----

Roedd Sidney yn ferch i Cadwaladr Wyn o'r Foelas yn Ysbyty Ifan, a galwyd hi ar ôl ei nain Sidney Thelwall o Blas-y-ward). Priododd tua 1741 â William Griffith o Gefnamwlch, un o Siryfion Sir Gaernarfon yn yr 17eg ganrif a meddwyn na allai hi ddygymod ag ef. Ganwyd iddynt fab yn 1742.

Troedigaeth
-----------

Efallai oherwydd meddwdod ei gŵr, trodd at grefydd yn 1746, pan glywodd bregeth gan Peter Williams. Cyflwynwyd hi i Howel Harris ddechrau Hydref 1748, yn Llŷn a Daniel Rowland yng ngwanwyn 1749, yn Llangeitho aeth a aeth â hi i'r sasiwn yn Errwd ar 1 Chwefror ac oddi yno i Drefeca.

Mae bur debyg iddi gael affer gyda Harris, a bu'n byw gydag ef a'i wraig am flynyddoedd. Erbyn Medi v, yr oedd amgylchiadau Mrs. Griffith yn faich ar Harris — ni chynhaliai ei gŵr mohoni, a bu'n rhaid i Harris dalu drosti a gofalu am addysg ei mab. Erbyn dechrau 1752, yr oedd ei hiechyd wedi gwaethygu'n ddirfawr, ac aeth Mrs. Harris â hi i Lundain a'i rhoi yng ngofal ei brawd Watkin Wyn; bu hi farw yno 31 Mai 1752. Rhoddodd Sidney Griffith swm mawr (tua £900) i Harris at sefydlu Trefeca. Cododd perthynas y ddau yn ystod achos ynglŷn â'i hewyllus, ac mae dyddlyfrau Harris yn y blynyddoedd hyn yn cynnwys llawer ymadrodd amheus iawn. Dywed Richard Bennett fod ‘pobl tua Chaerfyrddin yn gwneud gogan-gerddi am Harris', a'i fod yn un (ond yn un yn unig) o achosion yr ymraniad ymysg y Methodistiaid o 1750 ymlaen.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jenkins, R. T. (1953). GRIFFITH, SIDNEY (‘Madam Griffith '; bu farw 1752). Y Bywgraffiadur Cymreig adalwyd 9 Medi 2019.
2. ↑  J. E. Griffith, Pedigrees, 326; gweler yr ysgrif ar y teulu
3. ↑  J. E. Griffith, op. cit. 169; gweler yr ysgrif ar y teulu
4. ↑  Dyddiad marw:. *Y Bywgraffiadur Cymreig*. dyddiad cyrchiad: 9 Ionawr 2019.
5. ↑  M. H. Jones, gw. *The Trevecka Letters*, 188)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
*Am bobl eraill o'r un enw gweler John Thomas (gwahaniaethu)*
Bardd Cymraeg oedd **John Thomas** neu **John Thomas, Pentrefoelas** (1742 – 1814). Canai yn null traddodiadol y bardd gwlad, sef mesurau'r canu rhydd Cymraeg wedi'u cynganeddu.

Gyrfa
-----

Brodor o blwyf Pentrefoelas yn yr hen Sir Ddinbych (Sir Conwy heddiw) oedd John Thomas, lle y'i ganed yn 1742. Cadwai fasnach, a gwasanaethai fel cofrestrydd plwyf Pentrefoelas.

Roedd testunau ei gerddi yn cynnwys "*Yr Hwsmon Diog a'r Cristion Diofal*", sydd i'w gweld mewn sawl blodeugerdd Gymraeg o'r cyfnod, e.e. *Yr Awenydd* (Caernarfon, d.d. tua 1860?). Mae dylanwad cerddi Huw Morus yn amlwg yn ei waith. Bu farw yn 1814. Cyhoeddwyd ei weithiau barddonol o dan olygiaeth Caledfryn yn 1845.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Eos Gwynedd*, gol. Caledfryn (John Jones, Llanrwst, 1845).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  D. Ambrose Jones, *Llenyddiaeth a Llenorion Cymreig y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg* (Hugh Evans a'i Feibion, Lerpwl, 1922).
Bardd a llenores straeon byrion yn yr iaith Sbaeneg a chyfieithydd ac arlunydd Archentaidd oedd **Silvina Ocampo** (28 Gorffennaf 1903 – 14 Rhagfyr 1993).

Ganwyd yn Buenos Aires, prifddinas yr Ariannin, i deulu cefnog. Un o'i chwiorydd hŷn oedd Victoria Ocampo, cyhoeddwr y cylchgrawn llenyddol *Sur*. Astudiodd Silvina baentio ym Mharis.

Priododd y llenor Adolfo Bioy Casares, yn 1940, a chawsant ferch o'r enw Marta yn 1954. Roedd yn gyfeillgar â nifer o feistri llên yr Ariannin yn yr 20g, gan gynnwys Jorge Luis Borges a Julio Cortázar. Cydweithiodd ar sawl gwaith â'i gŵr, gan gynnwys y gyfrol o straeon *Los que aman, odian* (1948). Ymhlith ei chyfrolau o farddoniaeth mae *Poemas de amor desesperado* (1949) ac *Amarillo celeste* (1972), ac ymhlith ei chasgliadau ffuglen mae *Autobiografia de Irene* (1959), *La furia* (1961), ac *El Destino en las ventanas* (1987). Cyfieithiodd waith nifer o lenorion Americanaidd i'r Sbaeneg, gan gynnwys Emily Dickinson, Edgar Allan Poe, ac Herman Melville.

Cydweithiodd Ocampo, Bioy Casares, a Borges wrth olygu *Antología de la literatura fantástica* (1940) ac *Antología poética argentina* (1941).

Bu farw yn Buenos Aires yn 90 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) James Kirkup, "Obituary: Silvina Ocampo", *The Independent* (22 Ionawr 1994). Adalwyd ar 11 Ebrill 2019.
|  |  |
| --- | --- |
|  Rhybudd!  | **Mae angen cywiro iaith yr erthygl hon.**   Beth am fynd ati i'w chywiro?
Dyma restr o erthyglau i'w cywiro: Tudalennau â phroblemau ieithyddol. |

**Stardew Valley** yw gêm fideo efelychydd ffermio chwarae rôl a chafodd eu datblygu gan Eric Barone,'ConcerendApe'.

Cafodd ei chyhoeddi gan 'Chucklefish'. Chafodd ei chyhoeddi yn wreiddiol ar 26 o Chwefror 2016 a chafodd eu rhyddhau ar Microsoft Windows a nes ymlaen daeth allan ar macOS, Linux, PlayStation 4, Xbox ONE, Nintendo Switch, PlayStation Vita, IOS a Android (system weithredu).

Cynnwys
-------

Fel rhan o'r gêm rydych yn chwarae fel cymeriad yr ydych chi yn creu. Stori'r cymeriad sydd yn gweithio mewn swyddfa yn y ddinas sydd wedi diflasa hefo eu bywyd dydd i ddydd. Ar ôl i'w daid farw mae o yn etifeddu tir fferm, i gaeais redeg i fwrdd o eu bywyd diflas yn y ddinas mae o i'r fferm sef yn y dref fach o'r enw *Stardew Valley*. Mae'r chwaraewr yn rheoli amser a lefelau egni'r cymeriad wrth i chi tyfu'r fferm a chreu pres wrth blannu, tyfu a chynhaeafu eich cynudau, codi da byw, gwerthu eu cynnyrch, chreftio, mwyngladdu am fwynau ar yr un adeg a chael bywyd cymdeithasol gyda phobl y dref, fysa yn gallu dilyn i berthynas ramantus fysa hefyd yn gallu dilyn i briodas a phlant.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Stardew Valley" (yn Saesneg). Cyrchwyd 2019-10-16.
2. ↑  "Twitter. It's what's happening". *twitter.com*. Cyrchwyd 2019-10-16.
Gwlad yn Affrica Ddeheuol yw **Gweriniaeth Simbabwe** neu **Simbabwe** (hefyd **Zimbabwe**). Lleolir y wlad rhwng afonydd Zambezi a Limpopo. Mae'n ffinio â De Affrica i'r de, â Botswana i'r gorllewin, â Sambia i'r gogledd ac â Mosambic i'r dwyrain ac nid oes ganddi fynediad i'r môr. Harare yw prifddinas y wlad. Cyn annibyniaeth roedd Simbabwe (Rhodesia) yn wladfa Brydeinig.

Hanes
-----

Rhan o furiau Simbabwe Fawr

 *Prif erthygl: Hanes Simbabwe*
Roedd Simbabwe yn ganolfan i ymerodraeth frodorol yn ne Affrica a'i phrifddinas yn Simbabwe Fawr. Mashona oedd y trigolion. Cawsant eu gorchfygu gan y Matabele. Cipiwyd tir y Matabele a'r Mashona gan yr anturiaethwr imperialaidd o Sais Cecil Rhodes a'r Cwmni Prydeinig De Affrica yn 1895 a chafodd ei henwi'n Rhodesia ar ei ôl.

Datganodd Ian Smith, prif weinidog gwyn y wlad, annibyniaeth unochrog (UDI) oddi ar Brydain yn 1965 a datganwyd gweriniaeth yno yn 1970.

Ar ôl rhyfel herwfilwrol hir daeth Robert Mugabe, arweinydd ZANU (PF), yn arlywydd y wlad (gweler isod), yn 1980.

Daearyddiaeth
-------------

 *Prif erthygl: Daearyddiaeth Simbabwe*
Mae'r rhan fwyaf o'r wlad yn gorwedd ar wastatir uchel, dros 3,300' (1000m) i fyny ar gyfartaledd. Mae llawer o'r tir yn safana.

Gwleidyddiaeth
--------------

 *Prif erthygl: Gwleidyddiaeth Simbabwe*

Rhaniadau gweinyddol
--------------------

Rhennir Simbabwe yn wyth talaith a dwy ddinas â statws taleithiol. Is-rennir y taleithiau hynny yn 59 ardal a 1,200 ardal ddinesig.

Taleithiau ac ardaloedd Simbabwe
Mae'r taleithiau'n cynnwys:

* Bulawayo (dinas)
* Harare (dinas)
* Manicaland
* Canolbarth Mashonaland
* Dwyrain Mashonaland
* Gorllewin Mashonaland
* Masvingo
* Gogledd Matabeleland
* De Matabeleland
* Y Canolbarth

Ardaloedd: gweler Ardaloedd Simbabwe

Ardaloedd dinesig: gweler Ardaloedd dinesig Simbabwe

Economi
-------

 *Prif erthygl: Economi Simbabwe*

Demograffeg
-----------

 *Prif erthygl: Demograffeg Simbabwe*
Mae mwyafrif helaeth y bologaeth yn bobl Bantŵ. Ceir yn ogystal lleiafrif o bobl o dras Ewropeaidd ac Asiaidd, ond mae eu nifer wedi gostwng yn sylweddol mewn canlyniad i'r sefyllfa gwleidyddol diweddar.

Yn ôl cyfansoddiad 2013, mae gan Simbabwe 16 iaith swyddogol: Saesneg, iaith arwyddion a 14 iaith Affricanaidd; y pwysicaf ohonynt yw Ndebele a Shona.

Gweler hefyd
------------

* Diwygio tir yn Simbabwe
Canwr a chyfansoddwr caneuon Americanaidd yw **Jeremy Scott Zucker**, a adnabyddir hefyd fel **Jeremy Zucker** (ganwyd 3 Mawrth 1996).

Yn wreiddiol o Franklin Lakes, New Jersey, cafodd Zucker ei fagu ar aelwyd gerddorol gyda'i rieni a dau frawd hŷn. Tra’n fyfyriwr yn Ysgol Uwchradd Ramapo, Ramapo, Rockland County, Efrog Newydd dechreuodd gyfansoddi cerddoriaeth yn ei ystafell wely ac yn ddiweddarach ymunodd â band o’r enw’r "Foreshadows". Roedd y gân gyntaf a gyfansoddodd, mewn gwirionedd, yn ymwneud ag ofn ei frawd o uchder. Ar ôl graddio yn yr ysgol uwchradd, mynychodd Colorado College lle graddiodd yn 2018 gyda gradd mewn bioleg foleciwlaidd. Cyn cynhyrchu ei gerddoriaeth ei hun, ei swydd gyntaf oedd fel hyfforddwr eirafyrddio.

Disgyddiaeth
------------

* *Beach Island* (2015)
* *Breathe* (2015)
* *Motions* (2017)
* *Idle* (2017)
* *Stripped.* (2018)
* *Glisten* (2018)
* *Summer* (2018)
* *Brent* (gyda Chelsea Cutler) (2019)
* *Brent II* (gyda Chelsea Cutler) (2021)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jeremy Zucker Biography
2. ↑  Get to Know 'All the Kids Are Depressed' Singer Jeremy Zucker: Watch
Hanesydd o Tsieina yng nghyfnod Brenhinllin Han oedd **Sima Qian** (司马迁) (ca. 145 CC - ca. 86 CC). Ef oedd awdur y Shiji, y llyfr cynharaf ar hanes Tsieina sydd wedi ei gadw yn ei gyfanrwydd.

Ceir dwy ffynhonnell am ei fywyd. Diweddodd Sima Qian ei Shiji gyda *xu* (diweddglo), lle mae'n rhoi manylion am ei dad, Sima Tan, a rhywfaint o'i hanes ei hun. Ceir hefyd fywgraffiad diweddarach ohono. Rhwng 140 CC a 110 CC, roedd ei dad, Sima Tan, yng ngwasanaeth yr ymerawdwr Han Wudi fel *taishi ling* (太史令), seryddwr, sêr-ddewin a hanesydd y llys. Ganed Sima Qian yn Longmen, ger Hancheng yn nhalaith Shaanxi heddiw. Cafodd gefnogaeth ariannol gan ei dad i deithio i gasglu gwybodaeth hanesyddol, gan gyrraedd Kunming yn Yunnan heddiw yn 111 CC. Cyflwynwyd ei adroddiad i'r ymerawdr.

Bu farw ei dad yn 110, ac olynodd Sima Qian ef fel *taishi ling* yn 108 CC. Dechreuodd gasglu deunydd ar gyfer ei hanes, a dywedir iddo gymeryd rhan yn y gwaith o baratoi calendr newydd yn 104 CC. Yn 99 CC, collodd ffafr yr ymerawdwr oherwydd ei gefnogaeth i'r cadfridog Li Ling. Roedd Li Ling wedi arwain byddin yn erbyn y Xiongnu. Pan ddaeth yn amlwg ei fod yn mynd i gael ei orchfygu, ildiodd Li Ling i'r Xiongnu. Ystyriai'r ymerawdwr y dylai fod wedi marw yn hytrach nag ildio. Amddiffynwyd Li Ling gan Sima Qian, a chan fod hyn yn cael ei ystyried fel beirniadath o'r ymerawdwr, dedfrydwyd ef i gael ei sbaddu.

Mae'r Shiji, neu "Cofnodion y Prif Hanesydd" yn cofnodi hanes Tsieina dors gyfnod o fwy na dwy fil o flynyddoedd, o'r Ymerawdwr Melyn hyn yr ymerawdwr Han Wudi.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 9817411
* LCCN: n50027264
* ISNI: 0000 0001 2120 0536
* GND: 11895895X
* SELIBR: 198111
* SUDOC: 029727669
* BNF: cb12128943q (data)
* BIBSYS: 14068411
* NLA: 36730231
* NDL: 00316341
* NKC: jn19981002154
* BNE: XX4722802
* CiNii: DA00442905

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **smotyn sgwar bach**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **smotiau sgwar bach**; yr enw Saesneg yw *Small Square-spot*, a'r enw gwyddonol yw *Diarsia rubi*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop ar wahân i'r de-ddwyrain.

Siani flewog
30–38 mm ydy lled ei adenydd agored ac mae'n hedfan mewn dwy genhedlaeth rhwng Mai a Mehefin ac yna rhwng Awst a Medi.

Prif fwyd y siani flewog ydy mafon cochion, *Vaccinium* a'r whelygen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r smotyn sgwar bach yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Daeth pum mlynedd o anghytuno rhwng carcharorion Gwyddelig, gweriniaethol â'r Awdurdodau i'w benllanw yn 1981 yn yr hyn a elwir yn **Streic Newyn Wyddelig 1981**. Ffrae ynghylch blancedi oedd asgwrn y gynnen - a hynny yn 1976 pan wrthododd Llywodraeth Lloegr roi 'Categori Statws Arbennig' i'r carcharorion gweriniaethol (y rhan fwyaf ohonynt yn aelodau o'r Byddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon IRA. Ar ôl llawer o ymosodiadau ar y carcharorion hyn, dechreuwyd protestio drwy daflu eu baw eu hunain ar waliau eu celloedd.

Yn 1980 aeth saith o'r carcharorion ar streic newyn, streic a ddaeth i ben ar ôl cyfnod o 53 diwrnod.

Yn yr ail gyfres o streiciau newyn (yn 1981) cafwyd gwrthdaro gwleidyddiol drwy gyfrwng y cyfryngau torfol rhwng Prif Weinidog Gwledydd Prydain Margaret Thatcher â'r carcharorion. Safodd un ohonynt - Bobby Sands fel Aelod Seneddol a chipio'r sedd. Bu farw ef a naw arall yn ystod y cyfnod hwn gan ddenu llwyfan byd-eang i'w hachos.

Rhaid cofio hefyd nad dyma brotest gwrthod bwyta cyntaf y gweriniaethwyr. Bu farw Argwlydd Faer Corc, Terence MacSwiney, ar streic newyn yng ngharchar Brixton yn Llundain ym mis Tachwedd 1920.

Dyma fanylion am y deg; eu henwau, cysylltiad militaraidd, dyddiad eu marwolaeth a hyd y streic newyn:

| Enw | Cysylltiad Militaraidd | Cychwyn Streicio | Dyddiad Marw | Hyd eu Streic | Rheswm dros eu Carcharu |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Bobby Sands | IRA | 1 Mawrth | 5 Mai | 66 diwrnod | Cario gwn |
| Francis Hughes | IRA | 15 Mawrth | 12 Mai | 59 dydd | Nifer, gan gynnwys llofruddio milwr Prydeinig |
| Raymond McCreesh | IRA | 22 Mawrth | 21 Mai | 61 dydd | Ymgais i lofruddio, cario gwn, aelodaeth o'r IRA |
| Patsy O’Hara | INLA | 22 Mawrth | 21 Mai | 61 dydd | Cario 'hand grenade' |
| Joe McDonnell | IRA | 8 Mai | 8 Gorffennaf | 61 dydd | Cario gwn |
| Martin Hurson | IRA | 28 Mai | 13 Gorffennaf | 46 dydd | Ymgais i lofruddio, aelodaeth o'r IRA |
| Kevin Lynch | INLA | 23 Mai | 1 Awst | 71 dydd | Dwyn gynnau |
| Kieran Doherty | IRA | 22 Mai | 2 Awst | 73 dydd | Cario gynnau a ffrwydron |
| Thomas McElwee | IRA | 8 Mehefin | 8 Awst | 62 dydd | Manslaughter |
| Michael Devine | INLA | 22 Mehefin | 20 Awst | 60 dydd | Dwyn a chario gynnau |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  <
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-07-14. Cyrchwyd 2008-10-03.
Mae **Steve Box** (ganed 23 Ionawr 1967 ym Mryste) yn gyfarwyddwr ac animeiddiwr Seisnig sydd wedi ennill Gwobr yr Academi. Gweithia i gwmni Aardman Animations.

Roedd ei waith cynharaf ym myd animeiddio'n cynnwys y gyfres deledu Brydeinig *The Trap Door* i stiwdio animeiddio o Fryste o'r enw CMTB Animation.

Ymunodd Box â Aardman Animations ym 1990. Cyfarwyddodd fideo'r Spice Girls "Viva Forever" ym 1998. Enillodd BAFTA ym 1998 am ffilm 11 munud o hyd wedi'i hanimeiddio o'r enw Stage Fright. Ef ddarparodd y llais hefyd i gymeriad Vince yn y gyfres deledu Rex the Runt.

Box oedd prif animeiddiwr Aardman gyda'r ffilm *Chicken Run* yn ogystal â bod yn animeiddiwr ar ffilmiau *Wallace and Gromit*, *The Wrong Trousers* a *A Close Shave*. Hefyd, cyd-ysgrifennodd a chyd-gynhyrchodd y ffilm Wallace and Gromit lawn gyntaf *Wallace & Gromit: The Curse of the Were-Rabbit* gyda Nick Park.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 49516189
* LCCN: no2006012914
* ISNI: 0000 0001 1949 6630
* GND: 1089387148
* SUDOC: 132263408
* BNF: cb15081919n (data)
* BIBSYS: 6025060
* NDL: 01056967
* NKC: pna2007397387

 |
Streic gan nifer fawr o weithwyr mewn sawl diwydiant yw **streic gyffredinol** a drefnir i geisio ennill nodau economaidd neu wleidyddol.

Mae'n debyg i'r syniad hon ymddangos yn gyntaf ym Mhrydain tua'r 1830au. Câi ei chofleidio gan rai yn y mudiad llafur fel tacteg bwrpasol o gydfargeinio, yn enwedig gan y syndicalwyr a ymgodai yn Ffrainc yn niwedd y 19g. Daeth y streic gyffredinol yn agwedd bwysig iawn o syndicaliaeth, fel modd honedig o ysgogi chwyldro cymdeithasol drwy ddymchwel y perchenogion diwydiannol.

Daeth streiciau cyffredinol yn bosib yn sgil twf undebau llafur mawr yn niwedd y 19g. Cynhaliwyd dwy streic gyffredinol yng Ngwlad Belg ym 1893 a 1902 ac un yn Sweden ym 1902. Wedi cyfnod o fân-streiciau yn yr Eidal, galwyd streic gyffredinol ym 1904 i wrthdystio'n erbyn milwyr yn cael eu defnyddio i dorri'r streiciau. Yn ystod Chwyldro Rwsia (1905), ysgogwyd diwygiadau Maniffesto Hydref gan streic gyffredinol. Ym 1909 bu bron i hanner o holl weithlu Sweden yn atal gwaith mewn streic gyffredinol arall a barodd am fis. Ym 1926 cynhaliwyd un o'r streiciau cyffredinol mwyaf erioed, streic gyffredinol y Deyrnas Unedig. Fe'i galwyd gan Gyngres yr Undebau Llafur (TUC) i gefnogi achos y glöwyr, a bu i oddeutu 1.7 miliwn o weithwyr streicio.

Dim ond ychydig o streiciau gyffredinol a gynhaliwyd yn Ewrop ers diwedd yr Ail Ryfel Byd, yn eu plith terfysg Mai 1968 yn Ffrainc, streiciau gan 12 miliwn o weithwyr yn yr Eidal yn Nhachwedd 1968, a streic gyffredinol arall yn Ffrainc ym 1995.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) General strike. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 17 Medi 2021.
Botanegydd a ffotograffydd cynnar Cymreig oedd **John Dillwyn Llewelyn**, ganed **John Dillwyn** (12 Ionawr 1810 - Awst 1882; ceir hefyd y ffurf *John Dillwyn-Llewelyn* weithiau).

Ganed ef yn Abertawe, yn fab hynaf Lewis Weston Dillwyn a Mary (cynt Adams née Llywelyn). Etifeddodd blasdy ei daid ar ochr ei fam, John Llewelyn, ym Mhenlle'r-gaer ac Ynysygerwn, a chymerodd y cyfenw ychwanegol Llewelyn. Addysgwyd ef yn breifat ac yn Rhydychen. Brawd iddo oedd Lewis Llewelyn Dillwyn (1814-1892) a daeth yn Aelod Seneddol Abertawe a chwaer iddo oedd ffotograffydd arloesol Mary Dillwyn (1816-1906)

* John Dillwyn Llewelyn, hunan-bortread tua 1850John Dillwyn Llewelyn, hunan-bortread tua 1850
* John Dillwyn Llewelyn tua 1853-4John Dillwyn Llewelyn tua 1853-4
*

Ffotograffiaeth
---------------

Yn Ionawr 1839, yn dilyn cyhoeddiadau am brosesau ffotograffig gan William Henry Fox Talbot, oedd yn berthynas i'w wraig, a Louis Jacques Mandé Daguerre, dechreuodd Dillwyn Llewelyn arbrofi. Y broses gyntaf iddo'i ymarfer oedd *daguerreotype* ond ni chredir i'r un llun oroesi'r blynyddoedd. Mae rhai o'i luniau o brosesau eraill wedi goroesi, fodd bynnag e.e. ceir sawl llun *cliché verre* a miloedd o luniau *calotype* a negyddion "collodion".

Roedd yn un o sylfaenwyr y Gymdeithas Ffotograffig Frenhinol, ac yn aelod amlwg ohoni. Roedd yn ffotograffydd tirluniau nodedig, gan ganolbwyntio ar yr ardal o gwmpas Penlle'r-gaer ac ar arfordir Cymru.

Gweler hefyd
------------

* Thereza Dillwyn Llewelyn - un o ffotograffwyr benywaidd cyntaf Cymru.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 72724952
* LCCN: n81138072
* ISNI: 0000 0000 6708 5783
* GND: 1053352352
* SUDOC: 221589937
* ULAN: 500029384
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ffilm deledu Saesneg yw ***Streetlife***. Lleolir y ffilm ar stad cyngor yn ne Cymru. Mae mam sengl yn cael perthynas angerddol gyda dyn priod. Mae’n feichiog, ond mae’n cuddio hynny oddi wrth ei theulu a’i ffrindiau. Mae ei bywyd yn dadfeilio wedi i’w mam ddioddef anhwylder ac wrth i’w chariad ei chamdrin.

Manylion Pellach
----------------

**Teitl Gwreiddiol:** Streetlife

**Teitl Amgen:** Screen Two: Streetlife

**Blwyddyn:** 1995

**Hyd y Ffilm:** 98 munud

**Dyddiad y Darllediad Cyntaf:** 25 Tachwedd 1995

**Cyfarwyddwr:** Karl Francis

**Sgript gan:** Karl Francis

**Stori gan:** Karl Francis (seliwyd ar stori wir)

**Cynhyrchydd:** Ruth Caleb

**Cwmnïau Cynhyrchu:** BBC Cymru

**Genre:** Drama

Cast a Chriw
------------

### Prif Gast

* Helen McCrory (Jo)
* Rhys Ifans (Kevin)
* Christine Tuckett (Janice)
* Donna Edwards (Gail)
* Claire Erasmus (Annie)
* Lynwen Hobbs (Lynwen)
* Clare Isaac (Sharon)
* John Pierce Jones (Frank Williams)
* Ruth Lloyd (Andrea)
* Huw Davies (Mark)

### Cast Cefnogol

* Jeremi Cockram – PC Jenkins

### Ffotograffiaeth

* Nigel Walters

### Dylunio

* Ray Price

### Cerddoriaeth

* John Hardy

### Sain

* Richard Dyer, Tim Ricketts

### Golygu

* Roy Sharman

### Cydnabyddiaethau Eraill

* Cynhyrchydd Cyswllt – Helen Vallis
* Gwisgoedd – Jackie Winfield
* Cyfarwyddwr Cynorthwyol – Geoff Skelding
* Golygydd Sgript – Ceri Meyrick
* Rheolwr Lleoliadau – Patrick Schweitzer

Manylion Technegol
------------------

**Fformat Saethu:** 16mm

**Lliw:** Lliw

**Gwlad:** Cymru

**Iaith Wreiddiol:** Saesneg

**Lleoliadau Saethu:** Bedwas, Casnewydd, Coleg Pontypridd, Cwm Rhymni

**Gwobrau:**

| Gŵyl ffilmiau | Blwyddyn | Gwobr / enwebiad | Derbynnydd |
| --- | --- | --- | --- |
| BAFTA Cymru | 1997 | Yr Actores Orau | Helen McCrory |
| Y Cyfarwyddwr Gorau | Karl Francis |
| Monte-Carlo TV Festival | 1995 | Silver Nymph | Helen McCrory |

**Lleoliadau Arddangos:**

* Gwyl Ffilmiau Caeredin 1995
* Gwyl Ffilm Ryngwladol Caeredin 1997
* Gwyl Ffilmiau Sydney 1998

Manylion Atodol
---------------

### Gwefannau

* Proffil Karl Francis ar wefan y BBC
* Gwefan Karl Francis
* *Streelife* ar wefan Karl Francis
* Proffil Karl Francis ar wefan BFI Screenonline

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r cofnod Streetlife ar yr Esboniadur, adnodd addysgiadol agored gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae gan y cofnod penodol hwnnw'r drwydded agored CC BY 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.*
Bardd o dde-ddwyrain Cymru oedd **John Davies** (1784? - 20 Mehefin 1864), a gyhoeddai wrth yr enw **Brychan**.

Bywgraffiad
-----------

Brodor o blwyf Llanwrthwl yn Sir Frycheiniog (de Powys) ydoedd. Yn ddyn ifanc, symudodd oddi yno i weithio fel glöwr ym mhyllau Tredegar. Yno daeth yn llyfrwerthwr a chyhoeddwr a daeth yn ffigwr adnabyddus yng nghylchoedd llenyddol Gwent a Morgannwg. Roedd yn un o'r rhai a dderbyniwyd yn aelod o Orsedd Beirdd Ynys Prydain yn 1818, flwyddyn cyn i'r sefydliad ffug hynafol, a sefydlwyd gan Iolo Morganwg yn 1792, gael ei gysylltu â'r Eisteddfod.

Roedd Brychan yn adnabyddus yn bennaf fel ffigwr cyhoeddus ac fel ffigwr eisteddfodol. Golygodd sawl blodeugerdd Gymraeg boblogaidd, gan gynnwys *Llais Awen Gwent a Morgannwg* (1824).

Llyfryddiaeth
-------------

Golygydd:

* *Llais Awen Gwent a Morgannwg* (1824)
* *Y Gog* (1825)
* *Y Llinos* (1827)
* *Y Fwyalchen* (1835)

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 66239429
* LCCN: no2007005924

 |
Hyfforddwr British Cycling ydy **Shane Sutton** (ganwyd 13 Mehefin 1957, De Cymru Newydd, Awstralia), a chyn Hyfforddwr Cenedlaethol Seiclo Cymru a chyn seiclwr rasio proffesiynol. Roedd Sutton yn un o'r pewdwar a enillodd fedal aur dros Awstralia yng Ngemau'r Gymanwlad yn 1978 ynghyd â'i frawd, Gary Sutton. Mae ei frawd hefyd yn ymwneud gyda hyfforddi, ef yw prif hyfforddwr seiclo NSW Institute of Sport ar hyn o bryd. Gwobrwywyd Shane gyda anrhyded 'Hyfforddwyr y Flwyddyn' Cyngor Chwaraeon Cymru yn 1998.

Canlyniadau
-----------

1978
 Pursuit Tîm Gemau'r Gymanwlad (gyda Colin Fitzgerald, Kevin Nichols a Gary Sutton)
1981
5ed Herald Sun Tour
1982
55ed Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI
1af Bendigo International Madison gyda Danny Clarke
1983
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Awstralia
1af Herald Sun Tour
1af Cymal 2, Herald Sun Tour
1af Cymal 6, Herald Sun Tour
1af Cymal 11, Herald Sun Tour
1af Cymal 16, Herald Sun Tour
1af Bendigo International Madison gyda Gary Sutton
1984
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Awstralia
5ed Beeston
1af Casnewydd
1af Cymal 10, Griffin 1000
8th Herald Sun Tour
1af Cymal 2, Herald Sun Tour
1985
3ydd Sealink International
1af Cymal 8, Sealink International
1986
3ydd Milk Race
1987
9th Norwich Spring Classic
15ed Tour of Ireland
1af Cymal 18, Herald Sun Tour
1988
10th Milk Race
5ed Herald Sun Tour
1af Cymal 8, Herald Sun Tour
1989
9th Herald Sun Tour
1af Cymal 5, Herald Sun Tour
2il Cymal 10, Herald Sun Tour
1990

1af Milk Race
1af Cymal 3, Milk Race
1991
4ydd Mazda Alpine Tour
1993
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

Cyfeiriadau
-----------

* Palmarés ar cyclebase.nl Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.

1. ↑  *Top Welsh sports coach sought* Archifwyd 2001-04-12 yn y Peiriant Wayback. 12 Medi 2006
*Am y ddiwinydd Ffransisgaidd o'r 13 g gweler Siôn Gymro*
Gweinidog gyda'r Annibynwyr, ieithydd ac esboniwr oedd **Parchedig John Davies** (5 Mawrth 1804 – 16 Rhagfyr 1884).

Ganwyd ef yn fab i David a Mary Davies yn Bwlch-yr-helygen, Sir Aberteifi. Symudodd ei rieni yn fuan ar ôl ei enedigaeth i fferm gyfagos o'r enw Castell-y-geifr. Bu farw Davies yn 1884 yn 80 oed, gan adael ei casgliad cynhwysfawr o draethodau personol a barddoniaeth gyda'r gweinidog Annibynnol a'r hanesydd - John Lloyd James (Clwydwenfro), un o gyn-ddisgyblion Davies. Addysgwyd Davies gan ei dad i ddechrau, a chofrestrodd yn Ysgol Neuaddlwyd pan oedd yn 7 oed.

Yn 1822, pan oedd yn 18 oed, cafodd ei dderbyn i Goleg y Drenewydd o dan ofal Edward Davies. Roedd David Rees a Samuel Roberts hefyd yn fyfyrwyr yno bryd hynny. Meistrolodd Davies elfennau Hebraeg, Syrieg, Aramaeg, Groeg, Lladin a diwinyddiaeth. Derbyniodd alwad gan yr Eglwys Annibynnol yn Glandŵr, Sir Benfro, am 6 mis yn y lle cyntaf, a chafodd ei ordeinio ar 28 Mawrth 1827. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, sefydlodd eglwys Moriah, Llanwinio, Sir Gaerfyrddin, ond arhosodd yn Glandŵr tan 1863. Pan gadawodd Glandŵr ar ol 35 mlynedd o wasanaeth, sefydlwyd Davies yn eglwys Moriah, ac arhosodd yno tan ei farwolaeth. Bu'n gadeirydd Undeb Annibynwyr Cymru o 1873.

Cedwir Casgliad Davies yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Mae'n cynnwys dros 70 eitem o ohebiaeth bersonol, traethodau, dyddiaduron, pregethau, cyfieithiadau o ddarnau o'r Testament Newydd, ynghyd â sylwebaeth, barddoniaeth, darlithoedd, almanaciau, a phapurau amrywiol. Yn ogystal â chasgliad Davies, ceir Albwm 'Clwydwenfro', a gasglwyd ynghyd gan un o fyfyrwyr ac edmygwyr Davies, y Parchg John Lloyd James (Clwydwenfro). Mae'r albwm yn cynnwys cannoedd o eitemau perthnasol i fywyd a gwaith Davies, y mwyafrif yn llythyrau, llyfrau, cofrestri eglwys, cofnodion cyfrifon, pregethau, barddoniaeth a cherddoriaeth.

Defnyddiau Davies y ffugenw Shôn Gymro (neu Siôn) yn ei ysgrifau. Roedd ei enwau eraill yn cynnwys Castellanus, yn arbennig mewn gohebiaeth Saesneg, a Shôn Llethi (neu Siôn). Yr enw a gofnodwyd ar ei farwolaeth oedd "John Glandwr Davies", sy'n awgrymu ei fod hefyd yn cael ei adnabod fel "Glandwr", ar ôl y pentref y bu'n weinidog ynddo.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  DAVIES, JOHN (1804 - 1884), gweinidog Annibynnol, ieithydd ac esboniwr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 7 Ebr 2020
2. ↑  Davies, Ben (1938). "Shon Gymro", Lewis Gwasg Gomer. ASIN: B002A6YD46
3. ↑  "Album of 'Clwydwenfro', - National Library of Wales Archives and Manuscripts". *library.wales*. Cyrchwyd 2017-01-23.
4. ↑  Roberts, T. R. & Williams, R. (1908). Eminent Welshmen: a short biographical dictionary of Welshmen who have attained distinction from the earliest times to the present (Vol. 1). Educational Publishing Co. 1908
5. ↑  "John Davies, Ietwen, manuscripts, - National Library of Wales Archives and Manuscripts". *library.wales*. Cyrchwyd 2017-01-23.
6. ↑  "Almanaciau - National Library of Wales Archives and Manuscripts". *library.wales*. Cyrchwyd 2017-01-23.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Clerigwr Anglicanaidd ac awdur Cymreig oedd **John Morgan** (1662 – 14 Medi 1701), y cyfeirir ato gan amlaf fel "**John Morgan, Ficer Aberconwy**".

Gyrfa
-----

Ychydig iawn a wyddys am fywyd yr awdur. Daeth yn Ficer Aberconwy (sef plwyf a thref Conwy, Sir Conwy) yn rhan olaf yr 17g.

Fel llenor, cyfieithodd waith crefyddol Saesneg a'i gyhoeddi fel *Eglurhad byrr ar Gatechism yr Eglwys* (1699). Ysgrifennodd waith gwreiddiol hefyd, sef *Bloedd-nad Ofnadwy yr Udcorn Diweddaf*, a gyhoeddwyd yn 1704 ar ôl ei farwolaeth. Mae'r gwaith hwnnw yn cynnwys pregeth, adran o gerddi Cymraeg, ac adran i ddysgu Cymry anllythrennog sut i ddarllen Cymraeg, sef "Hyfforddiad i'r anllythrennog i ddysgu darllen Cymraeg."

Llyfryddiaeth
-------------

* *Eglurhad byrr ar Gatechism yr Eglwys* (1699)
* *Bloedd-nad Ofnadwy yr Udcorn Diweddaf* (1704)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1944).
2. ↑  Charles Ashton, *Hanes Llenyddiaeth Gymreig o 1651 hyd 1850* (Lerpwl, 1893).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 29407630
* LCCN: nr93026806

 |
Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Julia Varley** (1871 - 1952) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel undebwr llafur ac ymgyrchydd dros hawliau merched. Dechreuodd weithio mewn melin pan oedd yn 12 oed.

Fe'i ganed yn Bradford yn 1871 a bu farw yn Swydd Efrog yn 1952.

Ymgyrchydd
----------

Yn 1909 symudodd Varley i Birmingham a sefydlodd gangen o Ffederasiwn Cenedlaethol Gweithwyr Menywod yn ffatri Cadbury yn Bournville. Bu hefyd yn ymwneud â streic merched yn ffatri gwneud cadwyni Cradley Heath yn 1910 a streic Black Country 1913, ac yn ddiweddarach eisteddodd ar Gyngor Cyffredinol Cyngres yr Undebau Llafur.

Derbyniodd y CBE yn 1931 ac ymddeolodd yn 1938. Parhaodd i fyw yn Birmingham, cyn dychwelyd i Swydd Efrog, lle bu farw yn 1952. Ym mis Mai 2013, codwyd cofeb plac glas yn ei hen gartref yn Hay Green Lane, Bournville, gan Gymdeithas Ddinesig Birmingham.

Aelodaeth
---------

Bu'n aelod o Gyngor Cyffredinol Cyngres yr Undebau Llafur am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

* Dros y blynyddoedd, derbyniodd nifer o anrhydeddau, gan gynnwys: OBE .

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Bournville blue plaque for suffragette Julia Varley". *BBC Online*. 2013-05-24. Cyrchwyd 24 Mai 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |





1. ↑  Mark, Metcalf (2015). *Julia Varley - trade union organiser and fighter for women's rights*. Online: UNITE EDUCATION.
Llenor yn yr iaith Ffrangeg a gwleidydd o Tsiad oedd **Joseph Brahim Seid** (1927 – 1980).

Ganwyd ef yn N'Djamena, prifddinas y wlad ers annibyniaeth ym 1960. Gwasanaethodd fel Gweinidog Cyfiawnder Tsiad o 1966 i 1975. Fel awdur mae'n adnabyddus am y gweithiau "Au Tchad sous les étoiles" ("Yn Tsiad o dan y sêr", 1962); Troswyd tair o’i straeon byrion o’i gasgliad yma i’r Gymraeg gan Mair Hunt. Cyhoeddwyd ‘’Un enfant du Tchad’’ ("Plentyn Tsiad", 1967 ), yn seiliedig ar ei fywyd ei hun.

Gwr o’r Sahel (safanna neu paith) gwelltog yw’r awdur ac mae blas Islam a chredoau cynhenid ei gyd-wladwyr i’w cael yn ei straeon byrion.

Cyfeiriadau
-----------

* - tri stori o ’’ Au Tchad sous les étoiles *cyfieithwyd gan Mair Hunt; Nidjema’r Ferch Amddifad, Diffyg ar yr Haul, Cyfiawnder y Llew. Yn Storïau Ffrangeg Allfro. Storïau Tramor VI. gol Mair Hunt. Gomer 1978.*
* Simon Gikandi, 'Gwyddoniadur Llenyddiaeth Affricanaidd', gol. Taylor & Francis, 2003
* Bernard Lanne,’’Histoire politique du Tchad de 1945 Ã  1958: administration, partis, elections’’, KARTHALA Editions, 1998
Hanesydd, llenor ac emynydd Cymreig oedd **James Spinther James** (Ebrill 1837 – 5 Tachwedd 1914), y cyfeirir ato gan amlaf fel **Spinther**. Mae'n adnabyddus yn bennaf fel "hanesydd y Bedyddwyr Cymreig".

Bywgraffiad
-----------

Roedd yn frodor o blwyf Tal-y-bont, Ceredigion, lle y'i ganed yn 1837. Bu'n fugail ac yn borthmon yn ei sir enedigol cyn symud i Aberdâr, Morgannwg yn 1854 i weithio yn y pyllau glo. Cafodd ei ordeinio'n weinidog gyda'r Bedyddwyr yn 1861 a daeth yn adnabyddus fel pregethwr ac fel areithydd ar bynciau gwleidyddol. Bu farw yn 1914.

Ei brif waith fel hanesydd a llafur mawr ei oes yw'r pedair cyfrol ar hanes y Bedyddwyr yng Nghymru a gyhoeddwyd rhwng 1892 a 1907. Fe'i gwerthfawrogir am ei iaith a mynegiant yn ogystal â'i manylder hanesyddol. Cyfansoddodd emynau yn ogystal â chyfrannodd nifer o erthyglau i'r cylchgronau Cymraeg.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Hanes y Bedyddwyr yng Nghymru* (4 cyfrol; 1892-1907)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 36694582
* LCCN: no2007054346

 |
Cerddor ac awdur Cymreig oedd **John Mills** (19 Rhagfyr 1812 – 28 Gorffennaf 1873), a adnabyddir gan amlaf wrth ei enw barddol **Ieuan Glan Alarch**.

Bywgraffiad
-----------

Roedd yn frodor o Lanidloes, ym Maldwyn, Powys. Ar ôl treulio ei ieuenctid yn ei fro enedigol daeth yn weinidog a bu'n gwasanaethu yn Rhuddlan, Sir Ddinbych ac, yn ddiweddarach, yn Llundain, Lloegr.

Tra yn Llundain ymgymerodd â gwaith cenhadol ymysg yr Iddewon yno. Sbardunodd hynny ddiddordeb mewn hanes yr Iddewon yng ngwledydd Prydain a'r ffrwyth oedd cyfrolau megis *Iddewon Prydain* (1852) a *British Jews* (1853).

Yng Nghymru fe'i cofir yn bennaf fel awdur ar bynciau cerddorol a gyhoeddodd sawl cyfrol megis *Gramadeg Cerddoriaeth* (1838) ac *Elfennau Cerddorol* (1848), wedi'u hanelu at ddarllenwyr ymysg y werin bobl. Ef a sefydlodd y cylchgrawn diwylliannol *Y Beirniadur Cymreig* hefyd, yn 1845; cyfrannodd sawl erthygl iddo.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Gramadeg Cerddoriaeth* (1838)
* *Y Cerddor Eglwysig* (1846)
* *Y Salmydd Eglwysig* (1847)
* *Elfennau Cerddorol* (1848)
* *Iddewon Prydain* (1852)
* *British Jews* (1853)
* *Y Cerddor Dirwestol* (1855)

Ffynhonnell
-----------

* Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 27010103
* LCCN: nr2003030855
* ISNI: 0000 0000 6699 8361
* GND: 1055451064
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **smotyn llwydwyrdd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **smotiau llwydwyrdd**; yr enw Saesneg yw *Green-brindled Dot*, a'r enw gwyddonol yw *Valeria oleagina*. Mae i'w ganfod yn ne Ewrop a gorllewin Asia i'r dwyrain hyd at Iran a'r Ukraine.

34–38 mm ydy lled adenydd agored yr oedolyn ac mae'n hedfan rhwng Mawrth ac Ebrill.

Mae'r siani flewog yn bwyta mathau o *Prunus spinosa*, *Prunus* a *Crataegus*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r smotyn llwydwyrdd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. 1 2  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gohebydd a gweinyddwraig oedd **Janet Evans** (c. 1894 – 11 Rhagfyr 1970) a aned yn Llundain i deulu Cymreig a gymerai ddiddordeb mawr mewn popeth Cymreig a bu'n ohebydd ar faterion Cymreig i nifer o bapurau Llundain.

Magwraeth a choleg
------------------

Fe'i ganed yn 82 Addington Mansions, Highbury, Llundain i'r newyddiadurwr Thomas John Evans a Margaret (neé Davies) a oedd o Geredigion yn wreiddiol. Fe'i haddysgwyd mewn ysgol breifat cyn mynd i'r *Central Foundation Girls' School* lle mynychodd gyrsiau a gynhelid gan Brifysgol Llundain.

Gwaith
------

Dysgodd law-fer a theipio a daeth yn ysgrifennydd personol i gyfarwyddwr cwmni allforio *Amalgamated Anthracite Collieries Ltd*.

Teithiodd droeon ar gyfandir Ewrop ac aeth i America ddwywaith i ymweld â pherthnasau a darlithio i sefydliadau Cymreig. Ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd gweithiodd gyda'r B.B.C. yn Evesham, yn gwrando ar ddarllediadau Saesneg o wledydd tramor. Teithiodd trwy lawer o Gymru wrth ei gwaith fel *Woman Power Officer Cymru* rhwng 1942 a 1945. Darlledai'n aml yng nghyfres 'Gwraig y tŷ', *Woman's Hour* a rhaglenni radio eraill rhwng c. 1947-54. Cymerodd ran amlwg ym mywyd cymdeithasol Cymry Llundain. Hi oedd y wraig gyntaf i fod yn gadeirydd Cymdeithas Cymry Llundain, a'r gyntaf i gael ei hethol yn aelod o gyngor Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion. Bu hefyd yn llywydd Cymdeithas Ceredigion Llundain a bu'n is-olygydd Llawlyfr y Gymdeithas rhwng 1936-39, a bu'n olygydd am bum mlynedd pan ailgychwynnwyd y cylchgrawn yn 1952. Ar ôl ymddeol i Geredigion bu farw'n ferch weddw ar Ddiwrnod Llywelyn (11 Rhagfyr 1970) a chladdwyd ei llwch ym mynwent Capel Erw, Cellan.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Arlein; LlGC; adalwyd 24 Ebrill 2016.
2. ↑  Y Bywgraffiadur Arlein; LlGC; adalwyd 24 Ebrill 2016.
3. ↑  The Cambrian News , 25 Dec. 1970.
4. ↑  stdavidsdayinlondon.com; Archifwyd 2016-04-16 yn y Peiriant Wayback. adalwyd Mawrth 2016
5. ↑  welshjournals.llgc.org.uk; adalwyd 24 Ebrill 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
**Joichi Ito** (Japaneg: 伊藤穰&#19968) (genwyd 19 Mehefin 1966). Cafodd **Joi Ito** ei eni yn Japan, ond cafodd o ei magu a'i addysgu yn Unol Daleithiau America. Actifydd, entrepreneur a chyfalafwr mentro ydy o. Mae o'n gweithio efo *Technorati* a *Six Apart Japan*, ac yn aelod o fyrddau *Creative Commons* a *Socialtext*. Sylfaenydd a CEO cwmni cyfalaf mentro *Neoteny Co. Ltd* ydy o, ac mae o'n cyfrannu at *Metroblogging*. Ym mis Hydref, 2004, ymaelododd â bwrdd ICANN a dechreuodd weitho efo nhw yn Rhagfyr yr un flwyddyn.

Mae Ito wedi cael llawer o gydnabyddiaeth am ei ran fel entrepreneur sy'n canolbwyntio ar y rhyngrwyd a cwmnïau technoleg. Mae o wedi sefydlu, ymhlith cwmnïau eraill, *PSINet Japan*, *Digital Garage* ac *Infoseek Japan*. Mae o'n cadw blog, wiki a sianel IRC.

Cafodd Ito ei eni yn Kyoto, Japan. Symudodd o efo ei deulu i Michigan yn yr Unol Daleithiau pan oedd yn bedair oed. Deng mlynedd ymlaen, dychwelodd i Siapan pan dechreuodd ei fam gweithio fel Llywydd ar gyfer is-gwmni Japanaidd *Energy Conversion Devices, Inc*.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 63764446
* LCCN: no2006063423
* ISNI: 0000 0000 8250 363X
* GND: 1122128312
* SUDOC: 224429051
* NDL: 00388241
* CiNii: DA08788834

 |
Hunanbortread gan John Cyrlas Williams
Arlunydd o dras Cymreig oedd **John Cyrlas Williams** (1902 – 3 Awst 1965) a aned yn yr UDA, yn fab i löwr. Daeth ei dad yn berchennog glofa a dychwelodd y teulu i Gymru gan fyw ym Mhorthcawl, ychydig cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Ym Mawrth 2016 cafwyd arddangosfa o'i waith yn Oriel Plas Glyn y Weddw yn Llanbedrog, Pwllheli. Roedd y teulu'n eithaf ariannog, ac yn ôl Peter Lord, mae hyn yn ei wneud yn hollol wahanol i artistiaid eraill o'r un cyfnod yng Nghymru.

Yr arlunydd
-----------

Peintiodd Williams ei lun cyntaf yn 1918, ac aeth i Goleg Newlyn ac oddi yno i Baris i astudio celf. Mae'r cyfan o'i waith wedi eu peintio pan oedd yn ei ddau-ddegau, gan iddo droi at y botel oherwydd problemau personol. Disgrifiwyd ei waith gan ei noddwr, y Rhyddfrydwraig Winifred Coombe Tennant, fel *"the real thing"*. Yn ei dridegau, trodd ei gefn yn llwyr ar beintio a daeth yn glerc mewn swyddfa.

Seren wib
---------

Nid oedd sôn am John Cyrlas Williams ar ôl y 1930au nes y darganfuwyd 150 o'i beintiadau mewn atig ym Mhorthcawl. Prynnodd yr arlunwyr Mike Jones a Peter Lord 60 ohonyn nhw er mwyn cadw goreuon y casgliad gyda'i gilydd. Pan gafwyd hyd i'r casgliad, daeth Williams yn ôl yn ffasiynol. Pan bu farw yn 63 oed, nid oedd fawr o neb yn gwybod iddo unwaith fod yn arlunydd.

Mae'r lluniau'n dangos iddo ddilyn ôl troed Augustus John ac yn darlunio ei daith ar y cyfandir: Colarossi ym Mharis, Pont Aven yn Llydaw a Martigues yn Ne Ffrainc.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  bbc.co.uk; adalwyd Ebrill 2016.
2. ↑  Gwefan Oriel Plas Glyn y Weddw; Archifwyd 2016-06-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd Ebrill 2016
3. 1 2  dailypost.co.uk; adalwyd Ebrill 2016

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 45385026
* LCCN: no2019101842
* SUDOC: 078442354

 |