recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Protest mudiad PAWB Llangefni, Ionawr 2012 i gefnogi teulu Jones, Fferm Caerdegog a wrthododd werthu eu tir i godi Atomfa'r Wylfa
Sefydlwyd **PAWB (Pobl Atal Wylfa-B)** (Saesneg: *People Against Wylfa-B*) yn 1988 i wrthwynebu adeiladau ail atomfa (Wylfa-B) yn Ynys Môn. Yn bennaf am iddynt gredu fod gwastraff niwclear yn rhy beryglus.

Mae PAWB hefyd o'r farn fod yr atomfa newydd yn rhy ddrud a bod ffyrdd glanach a rhatach o gynhyrchu trydan. Mae PAWB wedi dadlau’n gyson yn erbyn y syniad bod atomfa yn fudd economaidd i Ynys Môn.

Yr atomfa wreiddiol
-------------------

Codwyd yr atomfa wreiddiol yn y 1960au yn y Wylfa ar arfordir gogleddol Ynys Môn. Agorwyd yr orsaf yn 1971. Mae'n cynnwys dau adweithydd niwclear Magnox, yr orsaf fwyaf o'r math yn Ynysoedd Prydain. Bwriadwyd i'r orsaf fod yn agored am tua 50 mlynedd. (Cyhoeddwyd yn 2006 y byddai gorsaf yr Wylfa yn cau yn 2010, gan na byddai'n economaidd ei chadw).

Wylfa-B a sefydlu PAWB
----------------------

Yn y 1980au roedd bwriad gan Lywodraeth Llundain codi ail genhedlaeth o atomfeydd a ffurfiwyd PAWB i atal ail atomfa yn y Wylfa (y Wylfa-B). Daeth cynlluniau Llundain am fwy o ynni niwclear i ben yn dilyn trychineb yn atomfa Chernobyl yn yr Wcrain,1986.

Ail-sefydlu
-----------

Ar ddechrau’r 21ain ganrif cyhoeddodd Llywodraeth Llundain o dan arweinyddiaeth Tony Blair gynigion i godi cenhedlaeth newydd o atomfeydd ar draws gwledydd Prydain, yn cynnwys atomfa newydd yn y Wylfa. Ail gododd grŵp PAWB ac unwaith eto i’w gwrthwynebu.

Daeth dros 300 o bobl i rali PAWB yn Llangefni yn Ionawr, 2012 i gefnogi teulu Jones, Fferm Caerdegog a wrthododd werthu eu tir i gwmni Horizon.

Yn 2011, yn sgil daeargryn a tsunami bu trychineb yn Japan yng ngorsaf niwclear Fukushima Daiichi. Mae aelodau PAWB wedi ymweld â Fukushima ac wedi magu cysylltiadau gyda mudiadau gwrth niwclear yn Japan.

Naoto Kan, cyn Brif Weinidog, Japan
Yn 2015 ar wahoddiad PAWB daeth Naoto Kan, cyn-Brif Weinidog Japan adeg trychineb Fukushima, i annerch cyfarfodydd gwrth-niwclear yng Nghaerdydd, Wylfa a Llanfairpwll yn erfyn i atal Wylfa-B.

Wedi i PAWB ddatgan am hir amser nad oedd arian i dalu am atomfa newydd yn Ionawr 2019 cyhoeddodd Hitachi, y prif cwmni y tu ôl i prosiect Wylfa Newydd, nad oeddent yn gallu dod o hyd i fuddsoddwyr a bu rhaid iddynt dynnu allan o'r brosiect.

Dolenni
-------

Gwefan PAWB:

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3
2. ↑
3. ↑
Ffilm sblatro gwaed gan y cyfarwyddwr Juan Carlos Medina yw ***Painless – Die Wahrheit Ist Schmerzhaft*** a gyhoeddwyd yn 2013. Fe'i cynhyrchwyd yn Sbaen a Ffrainc. Lleolwyd y stori yn Sbaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Johan Söderqvist. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Àlex Brendemühl, Irene Montalà, Tómas Lemarquis, Derek de Lint, Stefan Rudolf, Ariadna Cabrol, Bea Segura, Félix Gómez a Juan Diego. Mae'r ffilm *Painless – Die Wahrheit Ist Schmerzhaft* yn 105 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2012. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *12 Years a Slave* sef ffilm fywgraffyddol gan y cyfarwyddwr ffilm Steve McQueen. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd.

```
Mae'n un o'r cyfarwyddwyr ffilm mwyaf cynhyrchiol a welodd y byd erioed, ac mae ganddo 63 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang.
```

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Juan Carlos Medina nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 18 Awst 2016. iaith y gwaith neu'r enw: Saesneg.. dyddiad cyrchiad: 19 Ionawr 2018.
Cerflun efydd o Paddington Bear yng Ngorsaf Paddington
Cymeriad o lenyddiaeth plant ydy **Paddington Bear**. Ymddangosodd gyntaf yn 1958 ac yn dilyn hyn, ymddangosodd mewn sawl llyfr gan Michael Bond, darlunwyd yn gyntaf gan Peggy Fortnum. 
Daeth yr arth parchus yn fewnfudwr i Lundain o Periw, gyda'r hen het, ei gês a'i frechdannau marmalêd yn eicon clasurol yn llenyddiaeth plant Saesneg. Mae llyfrau Paddington wedi eu cyfieithu i dros 30 iaith; mae 70 teitl ac mae 30 miliwn copi wedi eu gwerthu ar draws y byd. Mae 265 o drwyddedwyr, gyda miloedd o wahanol gynnyrch ar draws Prydain, Ewrop, Yr Unol Daleithiau, De-ddwyrain Asia, Siapan, Awstralia a De Affrica.

Mae Paddington yn arth sydd wedi ei anthropomorffeiddio. Mae wastad yn barchus, yn cyfeirio at bobl fel "Mr.", "Mrs." a "Miss" ac yn anaml wrth eu enw cyntaf. Mae'n llawn bwriad da, ond yn syllu'n galed ar y rhai sy'n ennill ei anghymeradwyaeth, mae'n hoffi brechdannau marmaled a coco, ac mae mewn trafferth yn ddi-ddiwedd er iddo drio mor galed i wneud pethau'n iawn.

Dolenni Allanol
---------------

* Gwefan swyddogol Paddington Bear
* Bywgraffiad Michael Bond
* wiseGEEK *Who Is Paddington Bear?*

Ffynonellau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-05-09. Cyrchwyd 2007-11-11.
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-10-17. Cyrchwyd 2007-11-11.
Plaid gyda'i hegwyddorion yn ddwfn mewn democratiaeth sosialaidd yw ***Partit dels Socialistes de Catalunya*** (Sbaeneg: *Partido de los Socialistas de Cataluña*, Cymraeg: *Plaid Sosialaidd Catalwnia* acronym swyddogol: **PSC-PSOE** ). Mae'n ganlyniad i uno tair plaid yn 1978: *Partit Socialista de Catalunya-Reagrupament* PSC–R, y *Partit Socialista de Catalunya–Congrés, PSC–C* a'r *Federació Catalana del PSOE, FSC*, sef y fersiwn Catalonaidd o Blaid Sosialaidd Gweithwyr Sbaen a'i gangen *Val d'Aran* ("Dyffryn Aran").

Mae llawer o bolisiau'r 'PSC-PSOE' yn cyd-fynd gydag annibyniaeth i Gatalwnia ar ffurf ffederal a chyda polisiau cenedlaetholgar. Yr ardaloedd cryfaf o ran aelodaeth yw ardaloedd dinesig Tarragonès, Montsià, a Val d'Aran. Yn Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2017 cipiodd y blaid 16 sedd: 605,844 o bleidleisiau (12.7%).

O 1979 ymlaen roedd yn un o bleidiau cryfaf Catalwnia yn yr etholiadau sirol, rhanbarthol, Ewropeaidd a Chyffredinol, ond yn llai llwyddiannus yn Etholiadau Senedd Catalwnia.

Yn 1999 roedd ganddi 52 o seddi ond collwyd llawer yn y blyndyddoedd dilynol, a chafwyd cryn anghytundeb ynghylch faint o annibyniaeth y dylent ymgyrchu drosto gyda rhai yn mynnu creu Llywodraeth Ffederal ac eraill yn credu mewn annibyniaeth lwyr.

Coch: yr ardaloedd ble roedd y 'PSC-PSOE' gryfaf yn 2010; glas = ardaloedd lleiaf eu cefnogaeth.

Arweinyddion
------------

### Ysgrifenyddion

1. Joan Reventós (1978–1983)
2. Raimon Obiols i Germà (1983–1996)
3. Narcís Serra i Serra (1996–2000)
4. José Montilla (2000 – 17 Rhagfyr 2011)
5. Pere Navarro i Morera (ers 17 Rhagfyr 2011)
6. Miquel Iceta (ers 13 Gorffennaf 2014)

### Llywydion

1. Joan Reventós (1983–1996)
2. Raimon Obiols i Germà (1996–2000)
3. Pasqual Maragall i Mira (2000–2007)
4. José Montilla (2007–2008) (Dros dro)
5. Isidre Molas i Batllori (2008-2011)

Gweler hefyd
------------

* Convergència Democràtica de Catalunya
* Demòcrates de Catalunya
* Convergència i Unió
* Esquerra Republicana de Catalunya

Cyfeiriadau
-----------
Ffilm fud (heb sain) gan y cyfarwyddwr Nino Oxilia yw ***Papà*** a gyhoeddwyd yn 1915. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal; y cwmni cynhyrchu oedd Cines. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Nino Oxilia. Dosbarthwyd y ffilm gan Cines.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Pina Menichelli, Suzy Prim, Amleto Novelli a Ruggero Ruggeri. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o 4:3. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1915. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Birth of a Nation* addasiad o ddrama o Unol Daleithiau America gan y cyfarwyddwr o dras Gymreig, D. W. Griffith.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Nino Oxilia ar 13 Tachwedd 1889 yn Torino a bu farw ym Monte Grappa ar 20 Hydref 1989.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Nino Oxilia nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Dalen o bapur.
Deunydd a gynhyrchir ar gyfer ysgrifennu arno yw **papur**. Fe'i cynhyrchir o ffeibrau gwahanol blanhigion, a feddalir, eu gwynnu ac yna eu sychu i gynhyrchu dalennau tenau.

Defnyddid papyrws yn yr Hen Aifft, wedi ei wneud o'r planhigyn *Cyperus papyrus*. Yn Ewrop yn yr Oesau Canol, defnyddid memrwn, o groen anifeiliaid ar gyfer ysgrifennu. Yn Tsieina y dyfeisiwyd papur, yn draddodiadol gan yr eunuch Cai Lun, cynghorydd yr ymerawdwr He yn yr 2g. Gwneid y papur o weddillion sidan a choesau reis a phlanhigion eraill. Cyrhaeddodd y dechneg o wneud papur i Japan yn 610 a Chanolbarth Asia tua 750. Roedd wedi cyrraedd Sbaen a Sicilia erbyn y 10g.

Y deunydd mwyaf cyffredin ar gyfer gwneud papur heddiw yw coed, ond mae tua 70% o bapur y byd yn cael ei wneud o hen bapur wedi ei ailgylchu. Y gwledydd sy'n cynhyrchu fwyaf yw'r Unol Daleithiau, Gweriniaeth Pobl Tsieina a Japan.

Maintioli tudalennau o bapur.
Gellir cael papur mewn nifer fawr o wahanol fesuriadau. Y gyfres fwyaf cyffredin o fesuriadau yw'r gyfres A, lle mae A4 yn hanner maint A3, ac A5 yn hanner maint A4.

Defnyddir papur i wneud cardbord sydd yn ddyfais mwy gwydn ac yn cael ei ddefnydio i greu blychau a roliau o storio, siapio a chynnal nwyddau a gweithiau.

Gweler hefyd
------------

* Papur newyddion
* Cardbord

Chwiliwch am ***papur***  
yn Wiciadur.
Cymdeithasegydd ac awdures ffeministaidd Forocaidd oedd **Fatema Mernissi** (27 Medi 1940 – 30 Tachwedd 2015). Cymerodd ran bwysig yn y ddadl ynghylch moderneiddio cymdeithasau Islamaidd.

Fe'i genwyd yn Fès, Moroco, a magwyd yn harîm ei mam-gu o ochr ei thad.
Derbyniodd ei haddysg gynradd mewn ysgol a sefydlwyd gan y mudiad cenedlaetholgar, a'i haddysg uwchradd mewn ysgol i ferched a ariannwyd gan y brotectoriaeth Ffrengig a reolodd y wlad o 1912 i 1956. Wedyn astudiodd ym Mhrifysgol Mohammed V yn Rabat, Prifysgol Paris yn Ffrainc, a Phrifysgol Brandeis yn yr Unol Daleithiau, lle enillodd ei doethuriaeth ym 1974. Dychwelodd i Brifysgol Mohammed V a darlithiodd yn y Faculté des Lettres rhwng 1974 a 1981 ar bynciau cymdeithasegol.

Astudiodd ac ysgrifennodd am y ffordd mae menywod Mwslimaidd yn byw ac yn gweld y byd. Rhannodd ei gwybodaeth ar ffurf erthyglau ysgolheigaidd a nofelau. Daeth yn fodel rôl ar gyfer y cenedlaethau iau. Ar ôl ei chyfnod astudio yn y Gorllewin, roedd yn gallu tynnu cymariaethau ac i weld y ddau ddiwylliant yn feirniadol. Dadleuodd fod yn rhaid i fenywod chwarae rhan lawn yn y maes cyhoeddus. Roedd hi'r prif ysgogydd y tu ôl i'r Caravane Civique, rhwydwaith mawr o artistiaid, deallusion a gweithredwyr.

Daeth ei monograff cyntaf, *Beyond the Veil: Male-Female Dynamics in a Muslim Society* (1975), yn glasur, ond ei gwaith mwyaf adnabyddus yw *Le Harem politique: Le Prophète et les femmes* (1987; cyfieithiad Saesneg: *The Veil and the Male Elite*, 1991), sy'n astudiaeth o wragedd y Proffwyd Muhammad.

Enillodd Wobr Tywysoges Asturias yn 2003 (gyda Susan Sontag),
a'r Wobr Erasmus yn 2004 (gyda Sadiq Jalal Al-Azm a Abdolkarim Soroush).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Gayatri Devi (18 Rhagfyr 2015). "Fatima Mernissi obituary". The Guardian. Cyrchwyd 25 Mai 2019. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help)
2. 1 2  (Saesneg)
"Former Laureates: Fatema Mernissi". Praemium Erasmianum Foundation. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-05-24. Cyrchwyd 25 Mai 2019.
3. ↑  (Saesneg)
"Princess of Asturias: Awards Laureates". Fundación Princesa de Asturias. Cyrchwyd 25 Mai 2019.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 49235809
* LCCN: n83003352
* ISNI: 0000 0001 2131 8729
* GND: 119117770
* SUDOC: 028263510
* BNF: cb12013520c (data)
* BIBSYS: 90345271
* NLA: 35347622
* NDL: 00687999
* NKC: zcu2009506898
* The SBN id LO1V088164 is not valid.
* BNE: XX1021405
* CiNii: DA02077403

 |
Eicon Rwsaidd o Sant Philip, o'r 18g.
Un o'r deuddeg Apostol oedd **Sant Philip**. Ceir nifer o gyfeiriadau ato yn yr Efengylau. ond ni ddylid ei gymysgu a Philip yr Efengylwr, y cyfeirir ato yn Actau'r Apostolion.

Ceir y manylion llawnaf amdano yn Efengyl Ioan, lle disgrifir Iesu yn ei alw fel un o'i ddisgyblion. Dywedir yma fod Philip yn frodor o dref Bethsaida, yr un dref a Sant Pedr ac Andreas. Dywedir iddo gyflwyno Nathanael (y credir ei fod yr un person a Bartholomeus) i'r Iesu.

Yn traddodiadol, ei ddydd gwyl yn yr Eglwys Gatholig oedd 1 Mai, ond pan sefydlodd Pab Pius XII wyl Sant Joseff y Gweithiwr yn 1955, i'w dathlu ar 1 Mai, newidiodd ddydd gwyl Sant Philip a Sant Iago i 11 Mai. Gyda newid y calendr yn 1969, newidiodd eto i 3 Mai. Yn yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, 14 Tachwedd yw'r dyddiad.

Yn ôl Clement o Alexandria, roedd Philip yn briod a chanddo blant. Ceir llyfr cynnar, *Actau Philip*, sy'n dweud iddo efengylu Gwlad Groeg a Syria, a chael ei groeshoelio yn ninas Hierapolis.
Bardd yn yr iaith Eingl-Normaneg oedd **Philip de Thaun** a flodeuai o'r 1110au i'r 1130au. Mae'n bosib iddo hanu o deulu arglwyddi Thaun, ger Caen yn Normandi, a symudodd i Loegr yn niwedd y 11g gyda'i ewythr Hunfrei.

Ysgrifennodd ei waith cyntaf, *Cumpoz* neu *Liber de creaturis*, rhwng 1113 a 1119. Cyfansoddai'r *Cumpoz* mewn cwpledi chwesill odledig, ac mae'n gymorth i glerigwyr gyfrifo'r gwyliau symudol ym mlwyddyn yr eglwys. Ymddengys taw Beda, William de Conches, a Chilperic o St Gall oedd ei brif ffynonellau. Rhwng 1121 a 1135, Philip oedd awdur *Li bestiaire*, y cyfieithiad cyntaf sy'n goroesi o'r bwystori Lladin *Physiologus* yn yr iaith Ffrangeg neu Normaneg. Cyflwynodd y gwaith i'r Frenhines Adeliza o Louvain, gwraig Harri I, brenin Lloegr. Cyfansoddai mewn cwpledi chwesill odledig ac eithrio'r 303 o linellau wythsill ar ddiwedd y gerdd. Mae'n cynnwys rhagymadrodd, 35 o benodau am anifeiliaid, tair pennod am gerrig gwerthfawr, a diweddglo.

Priodolir hefyd iddo drosi'r *Sibylla Tiburtina* yn gerdd chwesill gyda deunydd ychwanegol o'r *Libellus de Antichristo* gan Adso o Montier-en-Der. Un lawysgrif o'r gwaith sydd yn goroesi, gyda'r teitl *Le livre de Sibile* (tua 1239), er nad yw enw Philip yn ymddangos ynddi.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Jeanette Beer, "Thaun, Philip de (fl. 1113x19–1121x35), Anglo-Norman poet", *Oxford Dictionary of National Biography*. Adalwyd ar 4 Mawrth 2019.
Y Gowntes Erzsébet Báthory
Cowntes Hwngaraidd oedd **Erzsébet Báthory** (Hwngareg: *Erzsébet Báthory*; Slofaceg: *Alžbeta Bátoriová*; Tsieceg: *Alžběta Báthoryová*; Pwyleg: *Elżbieta Batory*; hefyd *Elisabeth Bathory* neu *Elizabeth Báthory*, 7 Awst 1560 – 21 Awst 1614), aelod o'r teulu Báthory sy'n enwog am amddiffyn Hwngari yn erbyn ymosodiadau Ymerodraeth yr Otomaniaid. Mae hi'n adnabyddus fel un o'r llofruddesau cyfresol mwyaf mewn hanes y cyfeirir ati yn aml fel y "Gowntes Waedlyd" neu "Arglwyddes Waedlyd Csejte", ar ôl y castell ger Trencsén (Trenčín), yn Nheyrnas Hwngari (Slofacia heddiw), lle treuliodd y rhan fwyaf o'i hoes fel oedolyn.

Priododd Ferenc Nádasdy yn 16 oed a symudodd i fyw yng Nghastell Csejte (Castell Čachtice) ym mynydyddoedd y Carpatiau. Roedd hi'n ferch ddysgedig a fedrai ddarllen Lladin, Groeg ac Almaeneg. Ar ôl marwolaeth ei gŵr, cafodd hi a phedair merch yn ei gwasanaeth eu cyhuddo o arteithio a lladd rhai cannoedd o forwynion a merched ifainc, gyda un tyst yn ei chyhuddo o ladd dros 600, er iddi gael ei dyfarnu yn euog mewn 80 cyhuddiad yn unig. Dywedir i hynny ddigwydd dros gyfnod o ryw ugain mlynedd, o tua 1590 hyd 1610. Yn 1610, cafodd ei charcharu yng Nghastell Csejte, lle arosodd mewn asgell o stafelloedd wedi'u bricio i mewn hyd at ei farwolaeth 4 mlynedd yn ddiweddarach yn 54 oed. Ni safodd mewn brawf llys swyddogol.

O ganlyniad i hanes Erzsébet Báthory, cafwyd sawl adroddiad, hanesyn a chwedl gwerin amdani yn honno ei bod yn ymdrochi mewn gwaed morwynion er mwyn cadw ei hieuenctid, ond ymddengys nad oes sail hanesyddol i'r adroddiadau hyn o gwbl. Mae'r chwedlau hyn wedi arwain at ei chymharu â Vlad III Dracula (*Vlad the Impaler*) o Wallachia, y cymeriad y seilir ffigwr y fampir ffuglennol Cownt Draciwla arno, yn rhannol, ac i lysenwau poblogaidd diweddar fel "Cowntes Draciwla".

Ond mae llawer sy'n ansicr ynghylch hanes y llofruddiaethau. Mae rhai haneswyr yn barnu fod rhesymau gwleidyddol-grefyddol am y cyhuddiadau am fod Erzsébet yn aelod amlwg o deulu Protestant grymus mewn gwlad gyda'r mwyafrif yn Gatholigion. Dywedir hefyd fod dyddiadur y Gowntes dan glo hyd heddiw yn archifdy'r wladwriaeth yn Budapest, ond does dim modd cadarnhau hynny.

Fel cymeriad ffuglennol, mae'r Gowntes wedi cael ei phortreadu mewn sawl ffilm a llyfr arswyd neu wedi eu ysbrydoli, yn cynnwys y ffilm Hammer *Countess Dracula*.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 3264288
* LCCN: n82134611
* ISNI: 0000 0000 6674 5735
* GND: 118653490
* SUDOC: 084334924
* BNF: cb11970254s (data)
* NDL: 00620302
* NKC: jn20000700135
* BNE: XX1126646

 |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Fforchlys yr Alban** (enw gwyddonol: *Herbertus borealis*; enw Saesneg: *northern prongwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida. Mae *borealis* yn cyfeirio at y 'gogledd' o'r Alban, yn ardal Beinn Eighe, fel yr awgryma'r enw Cymraeg.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru. Mae H. borealis yn gadarn, hyd at 20 cm o daldra, ac mae'n ffurfio matiau helaeth, lliwgar, melynaidd, oren neu frown. Mae ei ddail yn 1.5–2 mm o hyd, yn anghymesur, gyda llabedau dail pigfain miniog sy'n cromlinio'n gryf ac yn rheolaidd i un ochr.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Fforchlys yr Alban** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 20 Awst 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pengwin Ynys Macquarie** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pengwiniaid Ynys Macquarie) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Eudyptes schlegeli***; yr enw Saesneg arno yw *Royal penguin*. Mae'n perthyn i deulu'r Pengwin (Lladin: *Spheniscidae*) sydd yn urdd y *Sphenisciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *E. schlegeli*, sef enw'r rhywogaeth.

Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.Ni all hedfan, er fod ganddo adenydd.

Teulu
-----

Mae'r pengwin Ynys Macquarie yn perthyn i deulu'r Pengwin (Lladin: *Spheniscidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pengwin Ynys Macquarie** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pengwin cribfelyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pengwiniaid cribfelyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Eudyptes chrysocome***; yr enw Saesneg arno yw *Rockhopper penguin*. Mae'n perthyn i deulu'r Pengwin (Lladin: *Spheniscidae*) sydd yn urdd y *Sphenisciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *E. chrysocome*, sef enw'r rhywogaeth.

Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.Ni all hedfan, er fod ganddo adenydd.

Teulu
-----

Mae'r pengwin cribfelyn yn perthyn i deulu'r Pengwin (Lladin: *Spheniscidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pengwin cribfelyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Pen-comon, Llanbedr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 6 Rhagfyr 1990 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.95 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pengwin Magellan** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pengwiniaid Magellan) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Spheniscus magellanicus***; yr enw Saesneg arno yw *Magellanic penguin*. Mae'n perthyn i deulu'r Pengwin (Lladin: *Spheniscidae*) sydd yn urdd y *Sphenisciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. magellanicus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.Ni all hedfan, er fod ganddo adenydd.

Teulu
-----

Mae'r pengwin Magellan yn perthyn i deulu'r Pengwin (Lladin: *Spheniscidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pengwin Magellan** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pengwin ffiordydd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pengwiniaid ffiordydd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Eudyptes pachyrhynchus***; yr enw Saesneg arno yw *Victoria penguin*. Mae'n perthyn i deulu'r Pengwin (Lladin: *Spheniscidae*) sydd yn urdd y *Sphenisciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *E. pachyrhynchus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r pengwin ffiordydd yn perthyn i deulu'r Pengwin (Lladin: *Spheniscidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pengwin ffiordydd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **Pen-y-Garn Fawr** yn gopa mynydd a geir yn y Mynydd Du rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO277310. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 599 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 616 metr (2021 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pengwin Periw** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pengwiniaid Periw) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Spheniscus humboldti***; yr enw Saesneg arno yw *Humboldt penguin*. Mae'n perthyn i deulu'r Pengwin (Lladin: *Spheniscidae*) sydd yn urdd y *Sphenisciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. humboldti*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.Ni all hedfan, er fod ganddo adenydd.

Teulu
-----

Mae'r pengwin Periw yn perthyn i deulu'r Pengwin (Lladin: *Spheniscidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
*Spheniscus humboldti*

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pengwin Periw** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **José Pedro Castillo Terrones** (ganwyd 19 Hydref 1969), a elwir yn **Pedro Castillo**, yn undebwr llafur a gwladweinydd o Beriw, a anwyd ym 1969 yn Puña, talaith Chota, Periw. Mae wedi bod yn Arlywydd Gweriniaeth Periw ers 28 Gorffennaf 2021.

Roedd ei fagwraeth yn un dlawd, wledig. Mae'n athro wrth ei alwedigaeth ac roedd yn un o arweinwyr streic athrawon cenedlaethol wnaeth bara bron i dri mis yn 2017.

Yn ystod etholiad arlywyddol Periw yn 2021, fo oedd ymgeisydd y blaid *Perú Libre*, plaid sy'n arddel Marcsiaeth-Leniniaeth, er nad yw'n aelod o'r blaid. Yn ail rownd yr etholiad, roedd benben â Keiko Fujimori, poblyddwr asgell dde. Etholwyd Castillo gyda 50.1% o'r bleidlais, a hynny wedi 6 wythnos o ail-gyfri.

Mae'n arddel safbwyntiau'r chwith radical o ran yr economi a pholisi tramor, ond safbwyntiau ceidwadol o ran materion cymdeithasol.

Gyrfa gwleidyddol
-----------------

Yn 2017, yn ystod streic yn erbyn newidiadau i'r system addysg gan y Llywodraeth ar y pryd, daeth Castillo i'r amlwg fel un o brif lefarwyr mudiad y streic ar lawr gwlad. Yn dilyn llwyddiant y streic, mudiad y *magisterio* yn hytrach na phlaid wleidyddol oedd sail cefnogaeth Castillo. Yn sgil hyn, gofynnodd y blaid *Perú Libre* iddo fod yn ymgeisydd.

Mae ganddo ddaliadau cymdeithasol ceidwadol: mae'n gwrthwynebu erthyliad a hawl pobl hoyw i briodi.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Migus, Romain (2021-09-01). "Au Pérou, deux mondes face à face". *Le Monde diplomatique* (yn Ffrangeg). Cyrchwyd 2021-09-25.
Mae **Pen-caenion** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SO141964. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 193metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 299 metr (981 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Pedryn Bulwer *Bulweria bulwerii*
Aderyn sy'n byw yn agos i'r traeth ac sy'n perthyn i deulu'r Procellariidae ydy'r **pedryn Bulwer** sy'n enw gwrywaidd; lluosog: **pedrynnod Bulwer** (Lladin: *Bulweria bulwerii*; Saesneg: *Bulwer's Petrel*). Mae ei diriogaeth yn cynnwys Awstralia.

Mae ar adegau i'w ganfod ar draethau arfordir Cymru. Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
* Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
* Llwybr yr Arfordir
* Cadwraeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan www.marinespecies.org adalwyd 4 Mai 2014

 *Safonwyd yr enw* **Pedryn Bulwer** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

* Gwefan Llên Natur; termau safonol.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Fforchlys bachog** (enw gwyddonol: *Metzgeria leptoneura*; enw Saesneg: *hooked veilwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Metzgeriales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ac yma ac acw drwy wledydd Prydain ac Iwerddon. Dyma'r math prinaf o fewn y grwp Metzgeria (ar ynysoedd Prydain). Mae'r clytwaith o thalli yn sticio allan yn berpendicwlar o'r creigiau y maent yn tyfu arnynt. Gall y thali (ll. thalws) dyfu hyd at 3 mm o led, a sawl centimetr o hyd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Fforchlys bachog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  species.nbnatlas.org; adalwyd 25 Hydref 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Roedd **Perkin Warbeck** (tua 1474 - 23 Tachwedd 1499) yn ymhonnwr i orsedd Lloegr. Honnwyd mai Rhisiart o Amwythig, Dug Efrog, un o feibion Edward IV a garcharwyd yn Nhŵr Llundain ydoedd. Rhisiart, pe bai'n fyw, fyddai wedi bod yn hawliwr haeddiannol i'r orsedd, gan dybio bod ei frawd hynaf Edward V wedi marw, a'i fod yn gyfreithlon, ond roedd hyn yn pwynt dadleuol.

Wynebodd Harri VII ymdrech i’w ddiorseddu yn 1491 gan Warbeck, a oedd yn fab i gasglwr trethi Ffleminaidd. Cefnogwyd ei gais o dramor gan Frenin Ffrainc, Ymerawdwr Awstria, sef Maximilian I a Margaret, Duges Bwrgwyn, chwaer Rhisiart III. Rhoddwyd cefnogaeth iddo gan Iago IV o’r Alban ac roedd Iwerddon y tro hwn unwaith eto yn cefnogi achos yr Iorciaid wrth gyflwyno Warbeck fel yr her i linach y Tuduriaid. 

Dywedai Margaret mai Warbeck oedd ei nai colledig a rhoddodd loches iddo yn Fflandrys, yn yr Iseldiroedd, tra bu ei gefnogwyr yn paratoi a threfnu’r ymosodiad. Methiant fu ymdrechion yr Iorciaid a chipiwyd Warbeck yn Beaulieu, Hampshire yn 1497 a’i grogi am deyrnfradwriaeth yn 1499.

Dangosodd Harri VII ei gynddaredd tuag at rôl Fflandrys yn ymdrech Perkin Warbeck drwy yrru allan pob un o’r Fflemiaid oedd yn Lloegr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Perkin Warbeck | English pretender". *Encyclopedia Britannica* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-05-15.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Fforchlys coch** (enw gwyddonol: *Herbertus aduncus*; enw Saesneg: *juniper prongwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Fforchlys coch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Awdur plant ac athro Cymreig yw **Paul Manship** (ganed 28 Rhagfyr 1960).

Bywgraffiad
-----------

Ganed Manship yn Ysbyty Sant Woolos, Casnewydd, yn fab i Gerald, ffitiwr craeniau, a Val. Treuliodd blwyddyn yn byw yn Ne Affrica pan oedd yn saith oed. Mynychodd Ysgol Gynradd y Santes Fair, Casnewydd, ac Ysgol Uwchradd Father Hill am gyfnod byr cyn symud i Ysgol Uwchradd Sant Joseph, Tredegar House.

Mae'n gweithio fel athro yn Ysgol Gynradd Millbrook, Bettws, Casnewydd.

Enillodd *Dear Mr Author* Wobr Saesneg Tir na n-Og yn 2010.

Mae'n briod â Derryn a chanddynt dair o ferched.

Gwaith
------

* *Rewind*, Ionawr 2006 (Pont Books)
* *The Cube*, Ebrill 2008 (Pont Books)
* *Dear Mr Author*, Mehefin 2009 (Pont Books)
* *Just Imagine*, Chwefror 2012 (Pont Books)

Gwobrau ac anrhydeddau
----------------------

* 2010 – Gwobr Tir na n-Og, Llyfrau Saesneg – *Dear Mr Author*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3   Adnabod Awdur: Paul Manship (PDF). Cyngor Llyfrau Cymru. Adalwyd ar 8 Mehefin 2012.
2. ↑   Paul Manship: About Me. Gwefan swyddogol. Adalwyd ar 8 Mehefin 2012.
3. ↑   Cyn-enillwyr Gwobrau Tir na n-Og. Cyngor Llyfrau Cymru. Adalwyd ar 8 Mehefin 2012.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol Archifwyd 2013-05-09 yn y Peiriant Wayback.
{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/Nodyn:Taxonomy/Papaver|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} 

Mae ***Papaver lateritium***, sef **pabi Armenia**, yn rhywogaeth o babi sy'n endemig i Ucheldiroedd Armenia, Georgia a gogledd-ddwyrain Twrci (mynyddoedd y Môr Du).

Disgrifiad
----------

Dail gwaelodol yn bennaf, yn waywffurf, bras danheddog i labedog ac asgellog, dail a choesynnau blewog; blodau unigol, lliwiau'n amrywio o liw coch brics llachar, weithiau lliw bricyll, 4.5-6 cm ar draws, antherau oren-felyn; sepalau wedi'u gorchuddio â blew melynaidd hir; hadlestri, ffurf pastwn ar eu ehangaf islaw disg stigmarig; lluosflwydd stolonog ; hyd at 50 cm; coesau digangen.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Armenian Poppy Seeds from Alchemy Works - Seeds for Magick Herbs and Pagan Gardens".
2. ↑  Grey-Wilson, Christopher (2000). *Poppies: The Poppy Family in the Wild and in Cultivation*. ISBN 9780881925036.

|  |  |
| --- | --- |
| Dynodwr tacson | 
* GBIF: [https://www.gbif.org/species/7153494 7153494]
* Tropicos: [http://legacy.tropicos.org/Name/50195102 50195102]
* ITIS: [https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search\_topic=TSN&search\_value=895476 895476]
* NCBI: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=1203044 1203044]
* IPNI: [https://www.ipni.org/n/673579-1 673579-1]
* GRIN: [ ps

//npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=26685]
* PLANTS: [https://plants.sc.egov.usda.gov/home/plantProfile?symbol=PALA36 PALA36]

 |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Fforchlys glasol** (enw gwyddonol: *Metzgeria violacea*; enw Saesneg: *blueish veilwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Metzgeriales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida. Arferid ei alw'n *Metzgeria fruticulosa* (Dicks.) A. Evans.

Mae’r rhywogaeth hon yn gyffredin iawn yng Nghymru, yr Alban, Lloegr ac Iwerddon.

Tyf mewn clytiau o thali (unigol: 'thalws) melynwyrdd, 1 mm o led, gyda changhennau bychain sy'n dwyn gemma sy'n sticio allan o'r swbstrad (rhisgl, fel arfer).

Mae Fforchlys glasol yn tyfu'n bennaf ar frigau a changhennau coed collddail, yn enwedig helyg (Salix). Gall hen goed gwernen (Sambucus nigra) a llwyfen ifanc (Ulmus) hefyd gynnal toreth ohono.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Fforchlys glasol** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
*Am y lloeren sy'n cylchdroi Sadwrn, gweler Pan (lloeren).*
Duw ym mytholeg Roeg oedd **Pan** (Groeg, Πάν, *y cyfan*). Roedd ganddo dorso a phen dynol gyda chlustiau, cyrn a choesau gafr.

Cafwyd Pan ei addoli yn arbennig yn Arcadia, er nad oedd temlau mawr iddo yn yr ardal. Roedd yn dduw coedwigoedd, caeau a phreiddiau, ffrwythlonrwydd a gwrywdod. Dywedir ei fod yn ymlid y nymffod yn y coedydd, gan obeithio cael cyfathrach rywiol â hwy. Mewn rhai ffyrdd mae'n debyg i'r duw Dionisus ac roedd yn aml yng nghwmni'r duw hwnnw.

Roedd hefyd yn dduw'r awel, y wawr a'r machlud. Roedd yn byw gyda'r nymffod mewn ogof o'r enw Coriciana ar fynydd Parnassus. Gallai broffwydo'r dyfodol ac roedd yn heliwr a cherddor. Canai'r Siringa neu Bibellau Pan.

Cyn Brwydr Marathon dywedir fod y rhedwr Athenaidd Pheidippides yn rhedeg trwy'r mynyddoedd rhwng Athen a Sparta i ofyn cymorth y Spartiaid yn erbyn y Persiaid. Ar y ffordd cafodd weledigaeth o'r duw Pan, a ddaroganodd fuddugoliaeth i'r Groegwyr yn erbyn Persia. Wedi ennill y frwydr gwnaeth yr Atheniaid Pan yn un o'u prif dduwiau mewn diolchgarwch.

Yn ôl yr hanesydd Groegaidd Plutarch (*Moralia*, Llyfr 5:17), yr oedd llongwr o'r enw Thamus ar ei ffordd tua'r Eidal yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Rhufeinig Tiberius. Ger ynys Paxi clywodd lais dros y tonnau "Thamus, wyt ti yna? Pan gyrhaeddi Palodes, gwna'n siŵr dy fod yn cyhoeddi fod y duw mawr Pan wedi marw." Gwnaeth Thamus yn ôl y gorchymyn, a daeth ocheneidiau a galaru o'r lan yn ymateb.

### Neo-baganiaeth

Ym 1933, cyhoeddwyd *The God of the Witches* gan Eifftiwr Margaret Murray, gan ddamcaniaethu mai dim ond ffurf o dduw corniog a addolwyd ar draws Ewrop gan gwlt gwrach yw Pan. Dylanwadodd y theori hon y syniad Neo-baganaidd o Dduw Corniog, fel archdeip rhywioldeb a gwrywdod gwrywaidd. Yn Wica, mae archdeip y Duw Corniog yn hynod o bwysig, fel y'i cynrychiolwyd gan dduwdodau megis Cernunnos y Celtiaid a Pashupati yr Indianaid.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ronald Hutton, *The Triumph of the Moon: A History of Modern Pagan Witchcraft* (Oxford University Press, 1999), t.199
Cyn-seiclwr trac-a-ffordd proffesiynol ydy **Paul Manning** (ganed 6 Tachwedd 1974). Mae'n reidio i dîm Landbouwkrediet-Tönissteiner. Mae'n reidiwr cryf iawn ym maes Pursuit unigol a thîm ar y trac, ac wedi ennill sawl medal dros Brydain yn y Gemau Olympaidd, Gemau'r Gymanwlad, Pencampwriaethau Trac y Byd a Chwpan y Byd, Trac.

Ef oedd Pencampwr Prydain y pursuit unigol yn 2001, 2003, 2004 and 2005. Enillodd Bencampwriaeth Cenedlaethol Ras Bwyntiau Prydain hefyd yn 2005.

Cyhoeddodd ei ymddeoiliad o seiclo yn dilyn yr Olympiad.

Canlyniadau
-----------

### Trac

2000
2il Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
2001
1af Baner Prydain Fawr Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
2il Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
2003
1af Baner Prydain Fawr Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
2il Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
4th Pursuit, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
2002
1af Pursuit, cymal Mecsico, Cwpan y Byd Trac, UCI
2il Pursuit Tîm, Gemau'r Gymanwlad
3ydd Pursuit, Gemau'r Gymanwlad
2003
2il Pursuit Tîm, cymal De Affrica, Cwpan y Byd Trac, UCI
2il Pursuit Tîm, cymal Mecsico, Cwpan y Byd Trac, UCI
3ydd Pursuit, cymal Mecsico, Cwpan y Byd Trac, UCI
2004
1af Baner Prydain Fawr Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
1af Baner Prydain Fawr Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
1af Pursuit, cymal Sydney, Cwpan y Byd Trac, UCI
1af Pursuit Tîm, cymal Sydney, Cwpan y Byd Trac, UCI
1af Pursuit Tîm, cymal Manceinion, Cwpan y Byd Trac, UCI
2il Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
2il  Pursuit Tîm, Gemau Olympaidd
3ydd  Pursuit, Gemau Olympaidd
3ydd Pursuit, cymal Manceinion, Cwpan y Byd Trac, UCI
2005
1af  Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
1af Baner Prydain Fawr Ras Bwyntiau, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
1af Baner Prydain Fawr Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
2005/6
1af, Pursuit Tîm, cymal Manceinion, Cwpan y Byd Trac, UCI
1af, Pursuit, cymal Manceinion, Cwpan y Byd Trac, UCI
2006
1af  Pursuit, Gemau'r Gymanwlad
1af  Pursuit Tîm, Gemau'r Gymanwlad
1af, Pursuit Tîm, cymal Moscow, Cwpan y Byd Trac, UCI
2il Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
3ydd, Pursuit, cymal Moscow, Cwpan y Byd Trac, UCI
3ydd Pursuit, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
9fed Mens Road Time Trial, Gemau'r Gymanwlad

### Ffordd

2002
1af Cymal 6, FBD Milk Ras
2003
1af Cymal 8, Herald Sun Tour
2007
1af Cymal 6, Tour of Britain

Cyfeiriadau
-----------

* Bywgraffiad ar wefan Britishcycling.com Archifwyd 2007-09-27 yn y Peiriant Wayback.


1. ↑  "*Paul Manning: I've got a gold medal but I don't have a job*". Daily Mirror.
Mae **pantoprasol**, a oedd yn cael ei werthu’n wreiddiol dan yr enw brand Protonix, yn cael ei ddefnyddio am gyfnodau byr i drin esoffagitis ysol sy’n gysylltiedig â chlefyd adlif gastroesoffagaidd (GERD), cynnal gwellhad ar ôl esoffagitis ysol, ac anhwylderau gorsecretu patholegol yn cynnwys syndrom Zollinger–Ellison. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₆H₁₅F₂N₃O₄S. Mae pantoprasol yn gynhwysyn actif yn Protonix, Somac Control, Pantozol Control, Pantoloc Control, Pantecta Control a Controloc Control.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- Syndrom Zollinger-Ellison
 - clefyd adlif gastro-oesoffagaidd
 - clefyd wlser peptig
 - clefyd achludol rhedwelïol
 - dolur ar y dwodenwm
 - Diffyg traul
 - clefyd y stumog
 - llid ar y stumog
 - torgest fylchog
 - wlser gastrig

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Pantoprasol, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- SK-96022
 - Protonix®
 - Protonix I.V.
 - Protonix
 - Pantozol
 - Pantoprazole Sodium Hydrate
 - Pantoloc
 - BY-1023
 - 6-(difluoromethoxy)-2-{[(3,4-dimethoxypyridin-2-yl)methane]sulfinyl}-1H-1,3-benzodiazole
 - Pantoprazole sodium

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Pantoprasol". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |