recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Hunangofiant gan Gwyn Griffiths yw ***Ar Drywydd Stori: Atgofion Newyddiadurwr o Geredigion*** a gyhoeddwyd yn 2015 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Hunangofiant darllenadwy Gwyn Griffiths, awdur a newyddiadurwr a fagwyd yn Nhregaron, un o ardaloedd Cymreiciaf Cymru. Gweithiodd i fudiad Urdd Gobaith Cymru, i bapur newydd wythnosol *Y Cymro* ac i BBC Cymru fel swyddog y wasg, pennaeth y wasg a newyddiadurwr yn y cyfryngau newydd a phrofodd newidiadau mawr ym mywyd Cymru, y Gymraeg a'r cyfryngau. Ceir 56 llun.

Mab tyddyn o gyrion Cors Caron sydd bellach yn byw ym Mhontypridd. Mae Gwyn Griffiths yn awdur a newyddiadurwr a'i hunangofiant yn hanes cyfnod  dyddiau da a heddychlon, o gyni amaethyddol a ddilynwyd gan newidiadau technolegol mawr. Ysgrifennodd nifer o lyfrau a bu'n cyfrannu'n gyson i gylchgronau a phapurau Cymraeg, Saesneg, Ffrangeg a Llydaweg. Gwnaeth gysylltiadau tramor yn arbennig gyda Llydaw. Yn ogystal ag ysgrifennu cyfrolau am Lydaw sefydlodd amgueddfa yn Roscoff i'r gwerthwr winwns enwog Sioni Winwns.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017
Diwydiannwr Americanaidd oedd **Henry Ford** (30 Gorffennaf 1863 – 7 Ebrill 1947). Ef oedd sylfaenydd cwmni moduron Ford Motor Company.

Ganed Ford yn Wayne County (Michigan). Cynhyrchodd ei fodur cyntaf yn 1892. Sefydlodd y Detroit Automobile Company, ond methodd y cwmni yn fuan; yna dechreuodd yr Henry Ford Company heb lawer o lwyddiant. Dim ond ar ei drydedd ymgais, gyda'r Ford Motor Company, y cafodd lwyddiant. Cynhyrchodd nifer o wahanol foduron, pob un yn cael ei ddynodi a llythyren, o'r Model A hyd y Model S; ond y Model T a ddaeth a llwyddiant mawr i'r cwmni. Am hwn y gwnaeth Ford ei sylw enwog y gallai'r cwsmer ei gael mewn unrhyw liw, cyn belled a'i fod yn ddu.

Yn ei ffatrioedd, mabwysiadodd ddull newydd o weithio, y "llinell adeiladu", a gwnaeth hyn gynhyrchu modurion mewn niferoedd mawr yn bosibl am y tro cyntaf. Golygai hyn fod y moduron yn llawer rhatach. Priododd Clara Bryant yn 1888, a chawsant un mab, Edsel Bryant Ford.

O 1919 ymlaen, cyhoeddodd y *Dearborn Independent*, oedd yn cynnwys deunydd dadleuol, peth ohono'n wrth-semitaidd. Ceir elfennau o hyn yn ei hunangofiant hefyd. Yn 1927, ymddiheurodd yn gyhoeddus am hyn a rhoddodd y gorau i gyhoeddi'r cylchgrawn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Henry Ford Is Dead at 83 in Dearborn. *The New York Times* (8 Ebrill 1947). Adalwyd ar 28 Ebrill 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 76370475
* LCCN: n79055385
* ISNI: 0000 0001 1150 9871
* GND: 118534300
* SELIBR: 357457
* SUDOC: 02922456X
* BNF: cb122359096 (data)
* BIBSYS: 90543045
* ULAN: 500236857
* NLA: 35093247
* NDL: 00466601
* NKC: jn20000700547
* BNE: XX930702
* CiNii: DA02471518

 |
Gwesty Hilton yng nghanol dinas Caerdydd yw **Hilton Caerdydd**. Mae wedi ei leoli ychydig i'r de o Neuadd y Ddinas, Caerdydd, ac yn edrych dros Gastell Caerdydd.

Hanes
-----

Adeiladwyd yr adeilad yn wreiddiol yn 1947 fel pencadlys rhanbarthol Cwmni Yswiriant Prudential, gyda seilwaith o ffrâm dur wedi ei wynebu gyda charreg Portland. Ar ôl i'r cwmni symud i swyddfa newydd yn 1994, fe roddwyd yr adeilad ar werth, ac fe brynwyd y les gan Westai'r Hilton yn 1997. Fe adnewyddwyd yr adeilad gan benseiri Powell Dobson, gan gadw rhan helaeth o wyneb cerrig gwreiddiol a chodi estyniad dau lawr er mwyn darparu 197 o stafelloedd gwely i gyd ynghyd â Llety'r Arlywydd a'r Lolfa Uwchraddol. Mae yna atriwm gyda tho gwydr sy'n ganolbwynt o'r tu allan a'r tu fewn, yn rhoi mynediad i ystafell ddawnsio oedd y mwyaf yn y ddinas, ar y pryd. Agorwyd y gwesty newydd yn 1999.

Presennol
---------

Fe'i disgrifiwyd y gwesty pedwar seren gan un adolygydd fel y "gwesty mwyaf glitzy yng Nghaerdydd", er agorwyd Gwesty a Sba Dewi Sant yn 2000, yr unig westy pum seren yng Nghymru. Mae'r gwesty yn cynnwys y bwyty *Razzi* a gan ei fod mor agos i Stadiwm y Mileniwm, mae wedi bod yn llety i rai o'r timau sydd wedi chwarae yno, gan gynnwys tîm rygbi Seland Newydd yn 2007.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Nevez, Catherine Le; Parker, Mike; Whitfield, Paul (28 April 2009). *The Rough Guide to Wales*. Rough Guides. t. 111. ISBN 978-1-84836-050-1. Cyrchwyd 25 September 2011.
2. 1 2 3  "Hilton Hotel, Cardiff, Wales". Hotel Designs. 2003. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-07-13. Cyrchwyd 7 June 2014.
3. 1 2  "Hilton Hotel, Cardiff, Wales". Powell Dobson. 1999. Cyrchwyd 7 June 2014.
4. ↑  Else, David (2007). *Great Britain*. Lonely Planet. t. 653. ISBN 978-1-74104-565-9. Cyrchwyd 25 September 2011.
5. ↑  *1999 - the year of Cool Cymru* BBC Wales News, 25 December 1999.
6. ↑  Automobile Association rating
7. ↑  Paul, Gregor (15 March 2010). *Black Obsession: The All Blacks' Quest for World Cup Success*. Exisle Publishing. t. 46. ISBN 978-1-877437-31-1. Cyrchwyd 25 September 2011.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
Chweched brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd oedd **Antiochus III Mawr** (**Μέγας Ἀντίoχoς**, tua 241 - 187 CC).

Pan etifeddodd Antiochus III yr ymerodraeth roedd wedi colli tiriogaethau Asia Leiaf, Bactria a Parthia, ac yn fuan wedi iddo ddod yn frenin gwrthryfelodd y Mediaid.

Yn 221 CC bu Antiochus yn ymgyrchu yn y dwyrain, lle gallodd ail-feddiannu Media. Mewn ymgyrchoedd yn 219 CC a 218 CC cyrhaedddodd ffiniau yr Aifft, ond yn 217 CC gorchfygwyd ef gan Ptolemi IV, brenin yr Aifft ym Mrwydr Raphia, a bu raid iddo encilio. Yn 216 CC gorchfygodd Achaeus, oedd wedi gwrthryfela yn Asia Leiaf. Yn 212 CC gorfododd Xerxes, brenin Armenia i'w gydnabod fel uwch-frenin, ac yn 209 CC ymosododd ar Parthia, dan orfodi Arsaces II i ofyn am gytundeb heddwch.
Yr un flwyddyn, bu'n ymgyrchu yn Bactria, cyn croesi yr Hindu Kush i ddyffryn Kabul.

Yn ddiweddarch bu'n ymladd yn erbyn yr Aifft eto, ac wedi ennill buddugoliaeth ym Mrwydr Panium yn 198 CC cymerodd feddiant ar Judea oddi wrth yr Aifft. Dechreuodd ymgyrch yn Asia Leiaf, a ddaeth ag ef i wrthdrawiad a Gweriniaeth Rhufain, a gwaethygodd y berthynas pan ddaeth y cadfridog Carthaginaidd Hannibal i lys Antiochus fel cynghorydd milwrol.

Yn 192 CC ymosododd Antiochus ar Wlad Groeg, ac etholwyd ef yn brif gadfridog Cynghrair Aetolia. Fodd bynnag gorchfygwyd ef gan y Rhufeiniaid ym Mrwydr Thermopylae yn 191 CC, a bu raid iddo encilio i Asia. 
Dilynodd y Rhufeiniaid ef yno, a gorchfygwyd ef gan Scipio Asiaticus ym Mrwydr Magnesia (190 CC). Yn ôl Cytundeb Apamea (188 CC), bu raid i Antiochus ildio ei holl diriogaethau i'r gogledd o Fynyddoedd Taurus.

Bu farw y flwyydyn ddilynol ar ymgyrch arall i'r dwyrain, tra'n ceisio ysbeilio teml yn Elymaïs, Persia. Dilynwyd ef gan ei fab, Seleucus IV Philopator.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 267675043
* LCCN: n96001797
* ISNI: 0000 0003 8319 4877
* GND: 118503405
* SELIBR: 174802
* SUDOC: 033632421
* BNF: cb16682931x (data)
* ULAN: 500355368
* NKC: xx0187481
* BNE: XX1440309

 |
Athronydd Groeg oedd **Heraclitos** (Groeg: Ἡράκλειτος ὁ Ἐφέσιος, *Heraklit* neu *Heraclitus* mewn rhai ieithoedd) (fl. 500 CC). Cafodd ei eni yn Effesus, Asia Leiaf, yn fab i bendefig lleol. Fe'i ystyrir weithiau'n Dad Metaffiseg.

Ysgrifennodd lyfr, *Ynglŷn â Natur*, ond dim ond darnau sydd wedi goroesi. Ei gysyniad enwocaf oedd fod pob dim mewn cyflwr cyfnewidiol ac mae Newid ei hun yw'r unig beth sy ddim yn newid: 'Ni ellwch roi eich troed yn yr un afon ddwywaith'. Mae popeth yn y bydysawd yn rhwym wrth y ddeddf sylfaenol hon, gan gynnwys y duwiau eu hunain.

Mae undod ymddangosiadol y bydysawd yn cuddio tensiwn deinamig rhwng grymusterau gwrthwynebol a reolir, mewn rhyw fodd neu'i gilydd, gan y 'Logos' ('Rheswm'). Prif fynegiant corfforol y 'Logos' yw Tân, sail y Greadigaeth i gyd. Tân (sef y 'Logos') yw'r enaid hefyd, sydd yr un y bôn â'r elfen sy'n creu, cynnal a dinistrio'r bydysawd oll. Credai y byddai eneidiau da yn ymuno â'r 'Logos' ar ôl marwolaeth y corff.

Tywyll iawn ac agored i sawl darlleniad yw ei ddywediadau. Mae Diogenes Laertius yn ei lyfr *Bucheddau'r Athronwyr* yn cofnodi stori am y dramodydd Groeg Ewripedes yn rhoi copi o lyfr Heraclitus i Socrates. Gofynnodd iddo wedyn beth oedd yn meddwl ohono. Atebodd, "Mae'r hyn a ddeallais yn wych; ac dwi'n meddwl fod yr hyn na ddeallais yn wych hefyd - ond buasai angen plymiwr o Ddelos i gyrraedd ei waelod!" (roedd pysgotwyr perlau ynys Delos yn enwog am eu gallu i blymio'n ddyfnach na neb arall i'r môr).

Llyfryddiaeth
-------------

* Jonathan Barnes (gol.), *Early Greek Philosophy* (Penguin, 1987), pennod 8: Heraclitus.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 101906635
* LCCN: n78095675
* ISNI: 0000 0004 3350 0968
* GND: 118549421
* SELIBR: 190509
* SUDOC: 027365417
* BNF: cb119072990 (data)
* BIBSYS: 90388411
* ULAN: 500344373
* NLA: 35188800
* NDL: 00620814
* NKC: jn19990218030
* The SBN id CFIV096905 is not valid.
* BNE: XX873937
* CiNii: DA01324835

 |
Chwaraewr gwyddbwyll o Hwngari yw **Judit Polgár** (ganwyd 23 Gorffennaf 1976). Fe'i hystyrir yn chwaraewr gwyddbwyll benywaidd cryfaf erioed. 

Ganwyd Polgár ar 23 Gorffennaf 1976 yn Budapest, i deulu Iddewig o Hwngari. Roedd Polgár a'i dwy chwaer hŷn, Susan (neu Zsuzsanna) a Sofia (neu Zsófia), yn rhan o arbrawf addysgol a gynhaliwyd gan eu tad, László Polgár, mewn ymgais i brofi y gallai plant wneud cyflawniadau eithriadol pe baent yn cael eu hyfforddi mewn pwnc arbenigol o gynnar iawn. oed. Addysgwyd y tair merch gartref, gyda gwyddbwyll fel y pwnc arbenigol. Daeth y tair merch yn chwaraewyr gwyddbwyll cryf iawn mewn cystadlaethau rhyngwladol.

Ym 1991, enillodd Polgár deitl Uwchfeistr yn 15 oed a 4 mis, ar yr adeg yr ieuengaf i wneud hynny, gan dorri'r record a ddaliwyd yn flaenorol gan gyn-Bencampwr y Byd Bobby Fischer. Yn Ionawr 1989, yn 12 oed, daeth hi'r chwaraewr ieuengaf erioed i ymddangos yn rhestr FIDE o'r 100 chwaraewr gorau yn y byd. Roedd hi'r unig fenyw i gael ei rhestru ymhlith y deg uchaf yn yr rhestr honno, gan gyrraedd y safle hwnnw gyntaf ym 1996. Roedd hi'n Rhif 1 yn rhestr y menywod o fis Ionawr 1989 hyd ei hymddeoliad ar 13 Awst 2014. Hi oedd y fenyw gyntaf, a hyd yn hyn yr unig fenyw, i fod wedi rhagori ar 2700 Elo, gan gyrraedd 2735 yn 2005. 

Ym Awst 2000, priododd Polgár â llawfeddyg milfeddygol Gusztáv Font. Roedd ganddyn nhw ddau o blant.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Fide Rating List: January 1996", OlimpBase; adalwyd 8 Mawrth 2021
2. ↑  "Judit Polgar to retire from competitive chess", ChessBase, 13 Awst 2014; adaliwyd 8 Mawrth 2021

Dolen allanol
-------------

* Gwefan swyddogol

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 13943230
* LCCN: n91012865
* ISNI: 0000 0000 7859 4372
* GND: 119252007
* SUDOC: 194135918
* BNF: cb170483868 (data)
* NKC: xx0212681

 |
**Anadlu** (neu mewn bioleg: **resbiradu**) ydy'r broses sy'n tynnu aer i mewn ag allan o'r ysgyfaint. Mae organebau fel mamaliaid, adar ac ymlusgiaid yn tynnu ocsigen i'w cyrff a gelwir y broses hon yn resbiradu erobig. Dyma un o'r prosesau sy'n gwneud y gwaith hwn ond ceir eraill gan gynnwys proses sy'n ymwneud â chylchrediad y gwaed. Defnyddir yr ocsigen ar ffurf metabolig i greu moleciwlau sy'n gyfoethog mewn ynni e.e. glwcos. Mae anadlu hefyd yn cael gwared â charbon deuocsid allan o'r corff.

Mae'r system anadlu yn cynnwys nifer o organau yn y thoracs. Mae aer yn cael ei dynnu i mewn i'r ysgyfaint drwy y tracea neu'r piben wynt. Bydd y tracea yn cael ei rhannu i mewn i ddwy diwb tebyg eraill a gelwir yn bronci. Mae rhain yn arwain i'r ysgyfaint. Tu fewn i'r ysgyfaint bydd yn cael ei rhannu i mwy o bibellau llai sef bronciolynnau. Ar diwedd pob bronciol bydd sach aer neu alfeolws. Yn yr alfeolws bydd ocsigen yn symud i mewn i'r gwaed ac mae carbon deuocsid yn cael ei ysgarthu. Gelwir hyn yn gyfnewid nwyon.

Ceir cyfnewid nwyon (ocsigen a charbon deuocsid) oddi fewn i'r alfeoli. Mae'r nwyon yn ymdoddi i'r gwaed sydd yng nghapilarïau'r ysgyfaint ac mae'r galon yn eu pwmpio o amgylch y corff. Yr enw meddygol am anadlu naturiol ydy "eupnea" neu "anadlu rhwydd"

Sgil effaith anadlu yw colli dŵr o'r corff. Mae canran lleithder yr hyn sy'n cael ei anadlu allan yn 100%.

Gweler hefyd
------------

* System resbiradu
* Resbiradaeth cellog

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Peter Raven, George Johnson, Kenneth Mason, Jonathan Losos, Susan Singer (2007). "*The capture of oxygen: Respiration*". *Biology* (arg. 8). McGraw-Hill Science/Engineering/Math;. ISBN 0-07-322739-0.CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: uses authors parameter (link)
2. ↑  Kevin T. Patton, Gary A. Thibodeau (2009). *Anatomy & Physiology* (arg. 7). Mosby. ISBN 0-323-05532-X.CS1 maint: uses authors parameter (link)
3. ↑  [Geiriadur yr Academi; tudalen E:481.]

Chwiliwch am ***Anadlu***  
yn Wiciadur.
Ffeminist o Loegr a Seland Newydd, o dras Albanaidd, oedd **Katherine Wilson Sheppard** (10 Mawrth 1848 - 13 Gorffennaf 1934); hi yw'r aelod amlycaf o fudiad etholfraint merched Seland Newydd a hi yw swffragét enwocaf y wlad. Oherwydd ei rôl fel arweinydd *de facto* mudiad etholfraint Seland Newydd, ystyrir Sheppard gan lawer fel un o ffigurau amlycaf Seland Newydd. Disodlodd ei llun Brenhines Elizabeth II, o Loegr, ar flaen papur deg-doler Seland Newydd ym 1991.

Ganed **Catherine Wilson Malcolm** yn Lerpwl ar 10 Mawrth 1848 a bu farw yn Christchurch. Ymfudodd i Seland Newydd gyda'i theulu ym 1868. Yno daeth yn aelod gweithgar o wahanol sefydliadau crefyddol a chymdeithasol, gan gynnwys Undeb Dirwestol y Menywod (WCTU). Yn 1887 fe'i penodwyd yn Uwch-arolygydd Cenedlaethol WCTU ar gyfer Masnachfraint a Deddfwriaeth, swydd a ddefnyddiodd i hyrwyddo achos etholfraint menywod yn Seland Newydd. Albawyr oedd eu rhieni Jemima Crawford Souter ac Andrew Wilson Malcolm. Ganed ei thad yn yr Alban yn 1819, ac fe'i disgrifiwyd mewn papurau amrywiol fel: cyfreithiwr, banciwr, a chlerc. Priododd Souter ar Ynysoedd Mewnol Heledd ar 14 Gorffennaf 1842.

Yr ymgyrchydd
-------------

Sheppard a 5 o'i chyd-ymgyrchwyr ar gerflu efydd yn Christchurch.
Hyrwyddodd Kate Sheppard bleidlais menywod drwy drefnu deisebau a chyfarfodydd cyhoeddus, trwy ysgrifennu llythyrau at y wasg, a thrwy gysylltu â gwleidyddion. Hi oedd golygydd *The White Ribbon*, y papur newydd cyntaf i'w gynhyrchu gan ferched yn Seland Newydd. Trwy ei hysgrifennu medrus a'i siarad cyhoeddus argyhoeddiadol, llwyddodd i hyrwyddo pleidlais menywod. Cafodd ei phamffledi *Deg Rheswm Pam y dylai Menywod Seland Newydd Bleidleisio* ac *A ddylai Merched Bleidleisio?* effaith bositif a dylanwadol ar achos menywod. Arweiniodd y gwaith hwn at ddeiseb gyda 30,000 o lofnodion yn galw am bleidlais i fenywod ac fe'i cyflwynwyd i'r senedd. O ganlyniad, Seland Newydd oedd y wlad gyntaf i sefydlu etholfraint gyffredinol (*universal suffrage*).

Sheppard oedd llywydd cyntaf Cyngor Cenedlaethol Menywod Seland Newydd, a sefydlwyd ym 1896, a helpodd i ddiwygio'r sefydliad ym 1918. Yn ddiweddarach yn ei bywyd, teithiodd i Brydain a chynorthwyo y mudiad etholfraint yno. Gyda'i hiechyd yn methu, dychwelodd i Seland Newydd, lle daliodd ati i ysgrifennu ar hawliau menywod, er iddi ddod yn llai gweithgar yn wleidyddol. Bu farw ym 1934, yn ddi-blant.

Aelodaeth
---------

Bu'n aelod o Gyngor Cenedlaethol Menywod Seland Newydd am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Devaliant 1992, t. 5.
2. ↑  Rhyw: *Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol*. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2018. *Gemeinsame Normdatei*. dyddiad cyrchiad: 13 Awst 2015.
3. ↑  Dyddiad geni: .
4. ↑  Dyddiad marw: "Kate Sheppard". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Katherine Wilson Sheppard". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 21351976
* LCCN: n93055614
* ISNI: 0000 0000 3286 0989
* GND: 1028855079
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |

‎
Roedd **Alpes Maritimae** yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Hi oedd y mwyaf deheuol o'r tair talaith fechan yn ardal yr Alpau rhwng Gâl a'r Eidal. Yn y gorllewin roedd yn ffinio â Gallia Narbonensis, gyda talaith Italia i'r dwyrain ac Alpes Cottiae i'r gogledd. Prifddinas wreiddiol y dalaith oedd *Cemenelum*, heddiw Cimiez sy'n rhan o ddinas Nice, Ffrainc. 

Talaith Alpes Maritimae yn yr Ymerodraeth Rufeinig
Er ei bod yn dalaith fechan roedd o bwysigrwydd strategol, gan ei bod yn amddiffyn y ffyrdd dros yr Alpau rhwng Gâl a'r Eidal. Hyd y flwyddyn 15 CC yr oedd ym meddiant llwythau y Ligures, ond y flwyddyn honno cychwynnodd yr ymerawdwr Augustus ymgyrch a ddaeth a'r diriogaeth i feddiant Rhufain. Y flwyddyn wedyn, 14 CC, crëwyd y dalaith Rufeinig.

Yn y flwyddyn 297, ymestynwyd y dalaith i'r gogledd a symudwyd prifddinas y dalaith i *Civitas Ebrodunensium*, (Embrun heddiw). Roedd dinasoedd eraill y dalaith yn cynnwys *Nicaea* (Nice) a *Portus Herculis Monaeci* (Monaco).


|  **Taleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC** |  |
| --- | --- |
| Achaea | Aegyptus | Affrica | Alpes Cottiae | Alpes Maritimae | Alpes Poenninae | Arabia Petraea | Armenia Inferior | Asia | Assyria | Bithynia | Britannia | Cappadocia | Cilicia | Commagene | Corsica et Sardinia | Creta et Cyrenaica | Cyprus | Dacia | Dalmatia | Epirus | Galatia | Gallia Aquitania | Gallia Belgica | Gallia Lugdunensis | Gallia Narbonensis | Germania Inferior | Germania Superior | Hispania Baetica | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Iudaea | Lycaonia | Lycia | Macedonia | Mauretania Caesariensis | Mauretania Tingitana | Moesia | Noricum | Numidia | Osroene | Pannonia | Pamphylia | Pisidia | Pontus | Raetia | Sicilia | Sophene | Syria | Thracia |
Mae **anabledd dysgu** yn derm ambarél sy'n cwmpasu llawer o wahanol anableddau deallusol. Mae'n golygu bod gallu cynhenid person i ddysgu yn cael ei effeithio ac efallai nad ydynt yn dysgu pethau cyn gynted â phobl eraill. Gelwir anabledd dysgu hefyd yn anhawster dysgu, nam deallusol neu anabledd deallusol. Nid afiechyd yw anabledd dysgu. Mae rhai unigolion gydag anabledd dysgu hefyd yn cael problemau iechyd meddwl fel iselder ysbryd, ond nid yr un peth yw hynny.

Fel rheol mae gan unigolion anabledd dysgu ers eu geni neu weithiau ers eu plentyndod cynnar, fe'u hachosir gan ddigwyddiadau sy'n digwydd cyn neu yn ystod geni neu o bryd i'w gilydd oherwydd afiechyd mewn plentyndod. Er ei fod yn gyflwr parhaol, mae pobl gydag anabledd dysgu yn gallu, ac yn llwyddo, i ddysgu a datblygu gyda'r mathau cywir o gefnogaeth gan bobl eraill.

Yn aml caiff anableddau dysgu eu categoreiddio fel ysgafn, canolig neu ddifrifol. Dywedir bod gan rai unigolion anghenion cefnogaeth uchel. Efallai bod ganddynt anabledd dysgu difrifol, ymddygiad sydd weithiau'n heriol, nam ychwanegol ar y golwg neu’r clyw, awtistiaeth, salwch meddwl neu lawer o broblemau iechyd ychwanegol.

Mae pobl gydag anabledd dysgu yn amrywio'n fawr o ran y cymorth sydd ei angen arnynt er mwyn diwallu eu hanghenion sylfaenol. Er enghraifft, bydd angen cymorth gydag ymolchi a gwisgo ar rai pobl, tra bydd llawer o bobl eraill yn gallu byw'n eithaf annibynnol gyda llawer yn llai o gefnogaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Iechyd a GofalCymdeithasol". *CBAC*. 2011. Cyrchwyd 2017. Check date values in: `|accessdate=` (help)
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Helmlys cyffredin** (enw gwyddonol: *Frullania dilatata*; enw Saesneg: *dilated scalewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon yn gyffredin iawn yng Nghymruac yng ngwledydd eraill Prydain, ac Iwerddon.

Disgrifiad
----------

Mae gan y llysieuyn afu gwyrddlas neu frown, canghennog hwn goesynnau sy'n 0.7–1.5 mm o led, gyda dail hyd at 1 mm o led a 1.2 mm o hyd; mae llabedau crwn i'r dail.

Mae'n tyfu ar amrywiaeth o goed, yn enwedig coed ynn (*Fraxinus excelsior*), helyg (*Salix*), poplys (*Populus*) ac ati, mewn amgylchoedd gyda digon o haul.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

Is-rywogaethau
--------------

* *Frullania dilatata* subsp. (*dilatata* 1982) (L.) Dumortier, 1835
* *Frullania dilatata* subsp. (*dilatata* 1982) f. *fuscovirens* Jorgensen, 1934
* *Frullania dilatata* subsp. (*dilatata* 1982) var. *anomala* Corbiere, 1889
* *Frullania dilatata* subsp. (*dilatata* 1982) var. *macrotus* Nees, 1838
* *Frullania dilatata* subsp. (*dilatata* 1982) var. *subtilissima* Nees, 1838
* *Frullania dilatata* subsp. *asiatica* Hattori, 1982

 *Safonwyd yr enw* **Helmlys cyffredin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Helmlys grucbren** (enw gwyddonol: *Frullania tamarisci*; enw Saesneg: *tamarisk scalewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon yn gyffredin iawn ac i'w chanfod yng Nghymru, Iwerddon, gorllewin Lloegr, yr Alban a gwledydd eraill.

Disgrifiad
----------

Mae fel arfer yn gochl neu frown gyda'r coesynnau rhwng 0.6–2 mm o led. Mae'r dail hyd at 1 mm o led a hyd at 1.5 mm o hyd, yn ofoid, gyda llabedau pigfain. Mae'n hynod o debyg i'r Helmlys arfor.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Helmlys grucbren** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Aonach Shasuinn - Carn a' Choire Bhuidhe** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Affric i Glen Moriston yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH184169. Y fam-fynydd yw Aonach Shasuinn.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Adeilad hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **hen Lyfrgell Carnegie**. Tan yn ddiweddar roedd yr adeilad yn cael ei ddefnyddio fel swyddfeydd gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam.

Lleoliad
--------

Mae'r hen lyfrgell yn sefyll ar ochr ogleddol Sgwâr y Frenhines, yng nghanol Wrecsam, yn gyfagos i Neuadd y Dref a'r Llwyn Isaf, ar y ffin rhwng craidd masnachol y ddinas â'r ganolfan ddinesig.

Hanes
-----

Adeiladwyd y llyfrgell yn 1906/07 diolch i grant o £4,300 o'r dyngarwr Albanaidd Andrew Carnegie. Roedd Llyfrgell Wrecsam yn un o gannoedd o lyfrgelloedd ym Mhrydain wedi'u hariannu gan Carnegie. Trefnwyd cystadleuaeth i ddewis pensaer i ddarlunio'r llyfrgell. Cyflwynodd mwy na 100 pensaer cynlluniau a chafodd y gystadleuaeth ei ennill gan Vernon Hodge o Lundain. Agorwyd y llyfrgell yn swyddogol ar 15 Chwefror 1907 gan Syr Foster Cunliffe o Neuadd Acton. Yn 1972, symudodd Llyfrgell Wrecsam o'r adeilad ar Sgwâr y Frenhines i adeilad newydd oddi ar Ffordd Rhosddu yn y ganolfan ddinesig. 

Ers y saithdegau, mae'r adeilad wedi cael ei ddefnyddio fel swyddfeydd gan y Cyngor. Yn 2020, cyhoeddodd y Cyngor ei fod yn bwriadu gwerthu'r adeilad.

Disgrifiad
----------

Mae'r hen lyfrgell yn adeilad dau lawr, gyda llawr gwaelod o faen nadd a brics coch ar ffasâd y llawr cyntaf. Codwyd yr adeilad yn enwedig o ddeunyddiau lleol – maen o chwarel Cefn Mawr a brics coch Rhiwabon.

Yr hen lyfrgell yw'r unig adeilad hanesyddol sy'n dal yn sefyll yn Sgwâr y Frenhines.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Wales – The Carnegie Legacy in England and Wales". *carnegielegacyinengland.wordpress.com*. 6 Ionawr 2021. Cyrchwyd 15 Rhagfyr 2022.
2. 1 2  "Historic Old Library building on Queen's Square to be sold off by Wrexham Council". *Wrexham.com*. 3 Rhagfyr 2020. Cyrchwyd 15 Rhagfyr 2022.
3. ↑  "Wrexham Carnival of Words". *Facebook*. 9 Rhagfyr 2022. Cyrchwyd 15 Rhagfyr 2022.
4. ↑  "Old Library, Rhosddu, Wrexham". Cadw. Cyrchwyd 24 Chwefror 2023.
Actor llwyfan, ffilm-a-theledu Cymreig yw **Julian Lewis Jones** (ganwyd 27 Awst 1968).

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd Julian Lewis Jones ym Mangor a fe'i magwyd yn Benllech, Ynys Môn. Aeth i Ysgol Goronwy Owen, Benllech ac Ysgol Syr Thomas Jones, Amlwch. Ar ôl gadael ysgol aeth ar gwrs Y.T.S yng Ngholeg Technegol Bangor, a chafodd brentisiaeth gydag Alwminiwm Môn lle weithiodd am dair blynedd. Aeth i fyw yn America a Llundain am gyfnod, cyn sylweddoli yn 21 mlwydd oed ei fod eisiau bod yn actor.

Aeth am glyweliad gyda RADA yn Llundain ond ni chafodd lwyddiant. Yna cafodd le ar gwrs yng Ngholeg Cerdd a Drama Caerdydd lle astudiodd ddrama am dair blynedd.

Gyrfa
-----

### Teledu

Mae wedi ymddangos ar nifer o raglenni teledu yn Gymraeg a Saesneg yn cynnwys *Belonging*, *Where the Heart Is* a *Caerdydd*. Yn 2010 fe ymddangosodd yng nghyfres deledu *The Tudors* fel Mr. Roper (y rheolwr parc) yng Nghyfres 4, Pennod 1. Hefyd yn 2010 fe ymddangosodd ar y gyfres deledu Brydeinig *Spooks* (*MI-5* yn America) fel yr ysbïwr Rwsiaidd Viktor Barenshik yng nghyfres 9, pennod 3.

Mae ganddo ddiddordeb brwd mewn pysgota ac yn ei arddegau ymunodd a chlwb pysgota a chafodd ei ddewis i dîm pysgota Cymru. Roedd yn gyflwynydd y rhaglen bysgota '*Sgota* ar S4C..

Yn 2012 a 2013, fe ymddangosodd ar y gyfres ddrama gomedi *Stella* ar Sky1 fel Karl Morris ac mewn pennod o *Ambassadors*, drama gomedi ar BBC Two.

### Ffilm

Yn 2009, serennodd yn ffilm ddrama Clint Eastwood, *Invictus*, fel pennaeth tîm gwarchodwyr Nelson Mandela. Roedd ganddo ran yn y ffilm *Zero Dark Thirty* ryddhawyd yn Ionawr 2013. Yn 2021 chwaraeodd ran Gwyn yn y ffilm arswyd Gymraeg *Gwledd*.

Bywyd personol
--------------

Mae Jones yn byw ar hyn o bryd yn Nantgaredig, Sir Gaerfyrddin gyda'i wraig a tri o blant.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Allan o'r Cysgodion* (Julian Lewis Jones, Alun Gibbard), Gorffennaf 2014 (Y Lolfa), ISBN 9781847717269

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "BBC - Julian Lewis Jones". bbc.co.uk. Cyrchwyd 19 Ionawr 2016.
2. 1 2 3  "Actor Julian Lewis Jones on his new roles in Stella and Zero Dark Thirty". walesonline.co.uk. 11 Ionawr 2013. Cyrchwyd 19 Ionawr 2016.
3. ↑  "BFI | Film & TV Database | JONES, Julian Lewis". Ftvdb.bfi.org.uk. 16 Ebrull 2009. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-12-17. Cyrchwyd 26 Awst 2012. Check date values in: `|date=` (help)
4. ↑  "Sgota gyda Julian Lewis Jones". dailypost.co.uk. 24 Sep 2011. Cyrchwyd 19 Ionawr 2016.
5. ↑  Gwefan 'Sgota - S4C
6. ↑  Robin Taylor. "Life on the set with Clint Eastwood, by Welsh actor". Walesonline.co.uk. Cyrchwyd 26 August 2012.

Dolenni allanol
---------------

* Julian Lewis Jones ar wefan yr Internet Movie Database
* Cyfrif Twitter
Gofal: ceir mynydd arall cyfagos o'r un enw.

Mae **Aonach Beag (1116 m)** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN457741. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Dyn Hazara o Khulm yn nhalaith Balkh (2007).
Map o grwpiau ethnig yn Affganistan sydd yn dangos ardaloedd yr Hazara mewn lliw gwyrdd (2013).
Grŵp ethnig sydd yn frodorol i ardal fynyddig yng nghanolbarth Affganistan o'r enw Hazarajat yw'r **Hazara**. Maent yn siarad ffurf ddwyreiniol ar yr iaith Berseg o'r enw Hazaragi a nodweddir gan fenthyceiriau Mongolaidd a Thyrcaidd. Mae eu hiaith yn gyd-ddealladwy â Dari, un o ddwy iaith swyddogol Affganistan. Mwslimiaid Shïa ydynt o draddodiad y Deuddeg Imam yn bennaf, ond mae rhai hefyd yn Ismailïaid neu yn Fwslimiaid Swnni. Mae niferoedd ohonynt hefyd yn byw yn Iran ac yn rhanbarth Baluchistan ym Mhacistan.

Mae'n bosib iddynt hanu o'r Mongolwyr a orchfygodd Khwarazmia, dan arweiniad Genghis Khan, yn y 13g, neu o'r Tsagadai yn lluoedd Timur a ddaeth i ardal Transocsiana yn y 15g. Mae ganddynt olwg gorfforol yn debyg i bobloedd Fongolig, gan gynnwys y plygiadau epicanthig ar eu llygaid. Felly, er iddynt siarad iaith Iranaidd, caiff yr Hazara ei ystyried yn grŵp ethnig Tyrcig neu Dyrco-Fongolaidd. Ceir cofnodion ohonynt ers cychwyn Ymerodraeth y Mughal yn yr 16g. Mwslimiaid Swnni oeddynt ar y pryd hwnnw, a chawsant eu troi at Shiaeth yn ystod teyrnasiad y Shah Abbas I (1588–1629). Oherwydd safle anghysbell Hazarajat buont yn lled-annibynnol nes y 1890au, pryd cawsant eu gorchfygu gan fyddinoedd Abdur Rahman Khan, Emir Affganistan. Ers hynny maent wedi dioddef rhagfarn, erledigaeth, dadleoli mewnol, ac alltudiaeth, yn enwedig dan lywodraeth y Taleban yn y 1990au.

Mae'r Hazara yn byw mewn tai a wneir o gerrig neu laid gyda thoeau gwastad wedi eu hadeiladu o amgylch libart, mewn cymunedau caerog ar bennau'r dyffrynnoedd culion. Ar lawr y dyffrynnoedd, maent yn tyfu cnydau gan gynnwys barlys, gwenith, codlysiau, ciwcymbrau, a ffrwythau. Maent hefyd yn pori defaid ar y mynyddoedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Attitudes towards Hazaragi". tt. 1–2. Cyrchwyd June 5, 2014.
2. ↑  Schurmann, Franz (1962). *The Mongols of Afghanistan: An Ethnography of the Moghôls and Related Peoples of Afghanistan*. The Hague, Netherlands: Mouton. t. 17. OCLC 401634.
3. ↑  Kieffer, Charles M. "HAZĀRA" [iv. Hazāragi dialect]. *Encyclopædia Iranica*. Cyrchwyd August 22, 2017.
4. 1 2 3  (Saesneg) Hazara. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 6 Medi 2021.
5. 1 2 3  (Saesneg) Grant Farr, "Hazara" yn *Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa*. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 25 Rhagfyr 2021.
Rhaglen radio ddyddiol o'r 1970au ac 1980au oedd ***Helo Bobol*** ac, heblaw am y newyddion, hon oedd y rhaglen gyntaf i'w chlywed ar BBC Radio Cymru pan lansiwyd yr orsaf ar 3 Ionawr 1977. Cychwynnodd BBC Radio Cymru am 6.45am y bore hwnnw, gyda bwletin newyddion: yna, darlledwyd *Helo Bobol* rhwng 7 a 9, gyda bwletinau newyddion o fewn y rhaglen am 7.45 ac 8.45.

Roedd *Helo Bobol* yn cael ei darlledu bob bore'r wythnos a'r cyflwynydd oedd Hywel Gwynfryn. Roedd y rhaglen yn gymysgedd o gerddoriaeth a chyfweliadau ac ambell bwt o gyngor. Thema agoriadol y rhaglen oedd "Pinocchio's Picnic", cerddoriaeth lyfrgell gan gwmni KPM (*Music Pictorial* gan James Clarke, KPM 1096).

Dywedai Gwynfryn mai ystyr y BBC oedd 'Y Bobol Biau'r Cyfrwng' a bwriad y rhaglen oedd apelio at y bobl hynny ar draws Cymru. Daeth y rhaglen yn adnabyddus am ofyn i wrandawyr fathu termau Cymraeg newydd.

Yn ddiweddarach, estynnwyd oriau *Helo Bobol* i gwmpasu'r hyn a enwyd gan Gwynfryn yn 'Bwrdd Brecwast Cynnar' (BBC) a'r 'Bwrdd Brecwast Hwyr'. Daeth y rhaglen i ben yn 1989.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Radio Cymru yn 30 oed. BBC Cymru. Adalwyd ar 6 Chwefror 2018.
2. ↑   1977 Helo Bobol. BBC Cymru. Adalwyd ar 6 Chwefror 2018.
3. ↑   Discogs - James Clarke – Music Pictorial. Discogs.com. Adalwyd ar 29 Mai 2022.
4. ↑   Helo Bobol, 5ed Rhagfyr 1980. Adalwyd ar 29 Mai 2022.
5. ↑  *Bathu geiriau yn y Gymraeg*  , BBC Cymru, 17 Mai 2017.  Cyrchwyd ar 6 Chwefror 2018.
6. ↑   Dyma 1989. BBC Cymru. Adalwyd ar 6 Chwefror 2018.

Dolenni allanol
---------------

* Clip o agoriad y rhaglen, 5 Rhagfyr 1980
Mae **Aonach Mor - Tom na Sroine** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN207745. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Aonach Eagach - The Chancellor** yn grib ac yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Leven i Rannoch Station yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN162582. Enw'r fam-fynydd ydy Aonach Eagach. Fe'i lleolir tua can metr i'r de-ddwyrain o gopa Meall Dearg.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn wedi'i gofrestru, bellach. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Ceir Mynydd Torc hefyd yn Iwerddon. Mae'r erthygl hon yn cyfeirio at un o fynyddoedd Ucheldir yr Alban*.  

Mae **An Torc** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN621762.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Plasty hynafol ger bryn Rhiwledyn ar gyrion pentref Bae Penrhyn, Llandudno, Gogledd Cymru, yw **Hen Neuadd Penrhyn**. Saif mewn pant cysgodlyd ger y ffordd sy'n cysylltu Bae Penrhyn a Llandudno.

Darlun inc o Hen Neuadd Penrhyn tua dechrau'r 1920au
Yn yr Oesoedd Canol gorweddai'r plasty yng nghwmwd y Creuddyn, cantref Rhos.

Nid oes sicrwydd pa mor hen yw'r plasty. Perthynai i'r Puwiaid a hawliai fod yn ddisgynyddion Ednyfed Fychan (13g), senesgal Llywelyn Fawr. Yn ôl un traddodiad roedd gan Rhodri Molwynog, brenin Cymru, lys yma, ond ni ellir profi hynny. Cyfeiria'r hynafiaethydd John Leland (tua 1506 – 1552) ato yn 1549 gan nodi fod bonheddwr o Sir y Fflint yn byw yno, "mewn tŷ cerrig". Ceir y dyddiad 1590 ar bentan y neuadd.

Roedd y Puwiaid yn Gatholigion pybyr. Ar 14 Ebrill 1587, cafwyd hyd i wasg gudd ar gyfer llenyddiaeth Gatholig mewn ogof ar Riwledyn, a gafodd ei defnyddio gan y reciwsant lleol Robert Pugh o'r Penrhyn a'i gaplan y Tad William Davies (m. 1593) i argraffu *Y Drych Cristianogawl* (gan Robert Gwyn neu Gruffydd Robert), y llyfr cyntaf i gael ei gyhoeddi yng Nghymru. Llochasant yno i geisio dianc yr erledigaeth ar Gatholigion a gychwynwyd gan Elisabeth I ym Mai 1586. Darganfuwyd yr ogof tua dwy flynedd ar ôl cyhoeddi'r *Ddrych* ond roedd pawb wedi dianc a'r lle'n wag. Cafodd William Davies, gŵr lleol o Groes-yn-Eirias (Bae Colwyn heddiw) ei ddal gan yr awdurdodau a'i ddienyddio trwy ei dynnu, ei grogi a'i chwarteru yng Nghastell Biwmares ym mis Gorffennaf 1593.

Yn 1760 gwerthwyd y neuadd i'r teulu Williams o Graig-y-Don (safle ger Biwmares a roddodd ei enw i ardal Craig-y-Don ger Llandudno).

Gerllaw'r neuadd ceir adfeilion capel canoloesol cysegredig i'r 'Forwyn Fair o'r Penrhyn' ar lethrau isaf Rhiwledyn ger yr Hen Neuadd. Rhoddwyd y gorau i'w ddefnyddio ym 1930 ac mae'r adfeilion mewn cyflwr drwg erbyn heddiw.

Trowyd Hen Neuadd Penrhyn yn glwb nos yn y 1970au a chafodd ei difrodi'n sylweddol gan dân. Erbyn heddiw, ar ôl iddi gael ei hadnewyddu,fe'i trowyd yn fwyty o safon.

Cyfeiriadau
-----------

* Ivor Wynne Jones, *Llandudno Queen of Welsh Resorts* (Landmark, Ashbourne, Swydd Derby, 2002). ISBN 1-84306-048-5
* E. D. Rowlands, *Dyffryn Conwy a'r Creuddyn* (Lerpwl, 1947)
Hofrennydd 1922
Hofrennydd o RAF Valley, Sir Fôn yn paratoi i lanio.
Llenwi gyda thanwydd cyn mynd allan i'r nos yn Irac
Peiriant i deithio drwy'r awyr ydy **hofrennydd**, a gaiff ei yrru gyda chymorth llafnau metel sy'n troi uwch ei ben; ceir llafnau i reoli'r cyfeiriad hefyd - rhai llai - ar gynffon yr hofrennydd. Yn wahanol i'r awyren gyffredin, gall godi a glanio'n fertig sy'n ei wneud yn arbennig o ddefnyddiol i'w ddefnyddio mewn llefydd anial, heb lwybr glanio. Gelwir peiriant sydd a 3 neu ragor o lafnau yn 'amrodor'.

Datblygwyd y dechnoleg i'w lunio yn ystod hanner cynta'r 20g. Yr hofrennydd masnachol cyntaf oedd y Focke-Wulf Fw 61 a hynny yn 1936. Bellach, defnyddir yr hofrennydd i wahanol bwrpas gan gynnwys: gan yr heddlu, y fyddin, pleser ac fel ambiwlans awyr. Cânt eu defnyddio hefyd i arbed bywydau a gan ffermwyr i chwistrellu cemegolion ar gnydau neu i gario teithwyr. Maent yn arbennig o ddefnyddiol fel peiriannau lladd, fel y gwelwyd yn Rhyfel Fietnam.

Hofrennydd a bwerir gan ddyn
----------------------------

Ar 13 Mehefin, 2013, AeroVelo Atlas oedd yr hofrennydd cyntaf a bwerwyd gan ddyn i godi am dros munud o amser ac a gododd 3.3 metr o'r ddaear, ac felly'n cipio Gwobr *Igor I. Sikorsky Human Powered Helicopter Competition*.[1] Roedd amodau'r gystadleuaeth hefyd yn mynnu fod yr hofrennydd yn cadw o fewn sgwâr 10 m (32.8 tr) wrth 10 m.[2] Crewyd y sialens ym 1980 gyda gwobr o US$10,000 i gychwyn ond codwyd hyn i $250,000 yn 2009. Wedi i'r wobr godi, roedd dau gystadleuydd benben a'i gilydd: AeroVelo o Ganada a Team Gamera o Maryland.[3]

Prifysgol Maryland yn gosod y safon ac yn torri record.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "AeroVelo Team Wins AHS International's 33-Year-Old Igor I. Sikorsky Human-Powered Helicopter Competition". AHS International. Cyrchwyd 12 July 2013.
2. ↑  "Human Powered Helicopter". AHS International. Cyrchwyd 12 Gorffennaf 2013.
3. ↑  Jason Paur (12 Gorffennaf 2013). "Canadian Team Claims $250,000 Prize for Human-Powered Helicopter". *Wired*. Cyrchwyd 12 Gorffennaf 2013.

Chwiliwch am ***hofrennydd***  
yn Wiciadur.
Yr hogiau yn Eisteddfod Genedlaethol 2009.
Hogia'r Wyddfa gydag Annette Bryn Parri 2006
Grŵp adloniant Cymraeg yw **Hogia'r Wyddfa** a ffurfiwyd yn 1963. Maen nhw wedi bod yn perfformio mewn cyngherddau a nosweithiau o adloniant ar hyd a lled Cymru a'r tu hwnt am dros hanner can mlynedd.

Er bod Hogia’r Wyddfa wedi ymddeol droeon, maen nhw wedi ail-ffurfio sawl tro i berfformio. Cyhoeddwyd eu recordiau cynharaf gan Recordiau'r Dryw gan gynnwys caneuon fel "Safwn yn y Bwlch", "Tylluanod" ac "Aberdaron". Ers recordio’u halbwm cyntaf gyda Sain yn 1974, maen nhw wedi recordio sawl un arall, a phob un yn llwyddiant ysgubol o ran gwerthiant. Roedd Hogia'r Wyddfa ymhlith y cyntaf o artistiaid Sain i dderbyn Disg Aur.

Aelodau
-------

Cyn ymddeol, Prifathro oedd Arwel Jones, tra bod Myrddin Owen yn gweithio yn Adran Cynllunio Cyngor Dwyfor, Vivian Williams yn rhedeg ei siop Golff ym Mangor ac Elwyn Jones yn gweithio yn Amgueddfa Chwarel Dinorwig. Bu farw Richard Huw Morris eu cyfeilydd cyntaf, ond fe ymunodd Annette Bryn Parri fel pianyddes, cyfansoddwraig a threfnydd.
Mae **Aonach Mor - Stob an Cul Choire** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN203731. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Aonach Meadhoin - Sgurr an Fhuarail (copa deheuol)** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Duich i Cannich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH061131. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Aonach Meadhoin.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Hen Gilgwyn a Chae Heslop** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ebrill 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 24.08 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Ian Hislop
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae **An Socach - Sgor Mor (copa gogleddol)** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Pitlochry i Braemar a Blairgowrie yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NO110842. Y fam-fynydd yw An Socach.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae  **Ar Genkiz-Yuzhael** (Ffrangeg:  *Plessix-Balisson*) yn gymuned (Llydaweg: *kumunioù*; Ffrangeg: *communes*) yn Departamant Aodoù-an-Arvor (Ffrangeg: *Département Côtes-d'Armor*), Llydaw. Mae'n 46 km o Sant-Brieg; 332 km o Baris a 393 km o Calais. Gyda arwynebedd o dim ond 0.08 km 2 dyma gymuned leiaf Llydaw ac ar ôl Castelmoron-d'Albret yr ail leiaf yn Ffrainc. Er ei fod yn gymuned ar wahan, mae wedi ei lleoli yn gyfan gwbl tu fewn i dref Ploubala

Mae'n ffinio gyda Plouvalae ac mae ganddi boblogaeth o tua 93 (1 Ionawr 2018).

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code 22192

Adeiladau a mannau cyhoeddus nodedig
------------------------------------

* Eglwys Saint-Pierre
* Mairie (neuadd y dref)

* Eglwys Saint-PierreEglwys Saint-Pierre
* MairieMairie

Pobl o Ar Genkiz-Yuzhael
------------------------

* Geoffrey Baluçon, Arglwydd cyntaf Plessix a adeiladodd Castell yn y gymuned yn y 13g.

Gweler hefyd
------------

* Cymunedau Aodoù-an-Arvor

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  PLESSIX-BALISSON TOURISM AND TRAVEL GUIDE

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Plessix-Balisson***