*Erthygl am y sant cynnar yw hon. Gweler hefyd Cynog (gwahaniaethu) a Cynog (esgob).*
Sant o Gymru oedd **Cynog Ferthyr**, **Cynog ap Brychan** neu'r **Abad Cynog** (bu farw 492). Dethlir ei ddydd gŵyl ar 7 neu 8 Hydref.

Yn ôl *De Situ Brecheniauc* Cynog oedd mab hynaf Brychan, brenin Brycheiniog. Yn ôl y *Cognatio Brychan* fe'i bedyddiwyd gan Sant Gastayn a oedd ag eglwys yn Mara, ger Llangasty Tal-y-llyn.

Dywedir i dad Brychan, Anlach, ei roi fel gwystl i Banadl, brenin Powys, pan oedd yn ifanc, ond cafodd Brychan berthynas gyda merch Banadl, sef Banhadlwedd a chafodd fab - Cynog. Rhoddodd Brychan un o sawl torch o'i fraich yn anrheg i Cynon a chadwyd hi fel crair am ganrifoedd. Claddwyd ef ym Merthyr Cynog. Disgrifiodd Gerallt Gymro'r dorch fel 'breichled o liw, pwysau a theimlad ag aur; mae mewn pedair rhan wedi'u cysylltu gyda'i gilydd gan ben ci a'i ddannedd am allan' (Itin.Kamb. I.2). Cuddiodd Rhys ap Gruffudd, neu'r 'Arglwydd Rhys' y dorch er mwyn ei gadw'n ofalus yn Ninefwr (Itin. Kamb. II.2).

Cafodd ei ladd naill ai gan y Sacsoniaid neu gan fôrladron o Iwerddon ym Merthyr Gynog, Brycheiniog, yn y flwyddyn 492.

Eglwysi
-------

Dywedir fod Cynog wedi sefydlu eglwysi yn Llangynog ym Mhowys, Defynnog, Ystrad Gynlais, Penderyn a Merthyr Cynog. Fe'i cysylltir hefyd â Llangynog (Sir Fynwy) (*Llangunnock* yn Saesneg; i'r de o Llanfihangel Tor-y-mynydd) a Llangunnock (Llangynog) yn Sir Henffordd.

Nodir ei enw yn y rhestr Gernyweg o blant Brychan, a cheir 'Boconnoc' ('Bod-conoke' yn 1382) (II.269) dair milltir i'r gogledd-ddwyrain o Lostwydhyel (Saesneg: Lostwithiel). Ceisiodd rhai ei gysylltu gyda Mochonóc, yn y rhestr Wyddelig, ond mae hyn yn annhebygol.

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| # | Eglwys neu Gymuned | Delwedd | Cyfesurynnau | Lleoliad | Wicidata |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Defynnog |  | 51°56′22″N 3°33′53″W﻿ / ﻿51.9395°N 3.56468°W﻿ / 51.9395; -3.56468 | Maescar | Q5251744 |
| 2 | Eglwys Sant Cynog |  | 52°01′34″N 3°28′52″W﻿ / ﻿52.0261°N 3.481°W﻿ / 52.0261; -3.481 | Merthyr Cynog | Q17741862 |
| 3 | Eglwys Sant Cynog |  | 51°48′30″N 4°24′41″W﻿ / ﻿51.8082°N 4.41143°W﻿ / 51.8082; -4.41143 | PowysLlangynog | Q17743050 |
| 4 | Eglwys Sant Cynog |  | 51°56′22″N 3°33′53″W﻿ / ﻿51.9395°N 3.56468°W﻿ / 51.9395; -3.56468 | Maescar | Q17743393 |
| 5 | Eglwys Sant Cynog |  | 51°58′06″N 3°26′42″W﻿ / ﻿51.968362°N 3.4449923°W﻿ / 51.968362; -3.4449923 | Ysgir | Q29485864 |
| 6 | Eglwys Sant Cynog |  | 52°02′42″N 3°16′23″W﻿ / ﻿52.045118°N 3.2730695°W﻿ / 52.045118; -3.2730695 | Y Clas-ar-Wy | Q29494786 |
| 7 | Eglwys Sant Cynog |  | 51°45′56″N 3°31′50″W﻿ / ﻿51.765653°N 3.5304875°W﻿ / 51.765653; -3.5304875 | Hirwaun | Q29495593 |
| 8 | Eglwys Sant Cynog |  | 52°49′27″N 3°24′24″W﻿ / ﻿52.824118°N 3.4067829°W﻿ / 52.824118; -3.4067829 | Llangynog, Powys | Q29504306 |
| 9 | Eglwys Sant Gwynog |  | 52°32′01″N 3°26′34″W﻿ / ﻿52.5335°N 3.44284°W﻿ / 52.5335; -3.44284 | Caersŵs | Q17744091 |
| 10 | Eglwys St Cynog |  | 51°46′33″N 3°45′33″W﻿ / ﻿51.775938°N 3.759281°W﻿ / 51.775938; -3.759281 | Powys | Q114614829 |
| 11 | Llangynog |  | 51°49′12″N 4°24′39″W﻿ / ﻿51.82°N 4.41083°W﻿ / 51.82; -4.41083 | Sir Gaerfyrddin | Q6661578 |
| 12 | Llangynog, Powys |  | 52°49′28″N 3°24′19″W﻿ / ﻿52.824406°N 3.405141°W﻿ / 52.824406; -3.405141 | Powys | Q13129653 |
| 13 | Merthyr Cynog |  | 52°01′00″N 3°29′00″W﻿ / ﻿52.0167°N 3.48333°W﻿ / 52.0167; -3.48333 | Powys | Q3404562 |
| 14 | Pluw Voskennek |  | 50°24′58″N 4°36′40″W﻿ / ﻿50.416°N 4.611°W﻿ / 50.416; -4.611 | Cernyw | Q1969237 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Teithio
-------

Mae'n debyg y bu ganddo gell meudwy. Ceir traddodiad iddo deithio i Gernyw gyda Sant Cadog.

Cyfeiria Gerallt Gymro at freichled a roddwyd i Gynog gan Frychan ac a addolwyd fel crair ar ddiwedd y 12g.

Iolo Morgannwg
--------------

Priodolodd Iolo Morgannwg nifer o wirebau (dywediadau doeth) i Gynog a gyhoeddwyd yn y *Myvyrian Archaiology of Wales*, ond gwyddys erbyn hyn eu bod yn ffrwyth dychymyg Iolo ei hun.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o seintiau Cymru
* Cynog Dafis

Cyfeiriadau
-----------

* T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |



1. ↑  Welsh Classical Dictionary: People in History and Legend up to about A.D. 1000; adalwyd 8 Hydref 2017.
2. ↑  .visionofbritain.org.uk; adalwyd 8 Hydref 2017