recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Newyddiadurwr, awdur a nofelydd Wrwgwáiaidd oedd **Eduardo Hughes Galeano** (3 Medi 1940 - 13 Ebrill 2015). Ei waith mwyaf adnabyddiedig yw *Memoria del fuego* (Atgofion Tân, 1986) a *Las venas abiertas de América Latina* (Gwythiennau Agored America Ladin, 1971) sydd wedi eu cyfieithu i dros ugain o ieithoedd eraill ac sy'n trosi ffiniau *genres*; drwy gyfuno ffuglen, newyddiaduraeth, dadansoddi gwleidyddol, a hanes.

Bywyd
-----

Ganed Galeano yn Montevideo, Wrwgwái (Uruguay) i deulu dosbarth canol Catholig o dras Ewropeaidd.
Fel cynifer o fechgyn ifanc America Ladin, breuddwydiodd am fod yn chwaraewr pêl-droed ac fe adlewyrchid hyn yn rhai o'i weithiau, fel *El Fútbol A Sol Y Sombra* (Pêl-droed Mewn Haul a Chysgod). Yn ei arddegau, fe weithiodd mewn sawl swydd — gweithiwr ffatri, casglwr biliau, peintiwr arwyddion, negesydd, teipiwr, a gweithiwr banc. Yn 14 mlwydd oed, gwerthodd Galeano ei gartŵn gwleidyddol cyntaf i wythnosolyn y Blaid Sosialaidd, *El Sol*. Priododd am y tro cyntaf yn 1959.

Dechreuodd ei yrfa fel newyddiadurwr yn y 1960au cynnar fel golygydd *Marcha*, cofnodolyn wythnosol dylanwadol gyda chyfranwyr megis Mario Vargas Llosa, Mario Benedetti, Manuel Maldonado Denis a Roberto Fernández Retamar. Am ddwy flynedd fe weithiodd fel golygydd y papur dyddiol *Época* a gweithiodd fel prif olygydd gwasg y brifysgol. Yn 1962, yn dilyn ysgariad, fe briododd Graciela Berro.

Yn 1973, bu *coup* milwrol Wrwgwái; carcharwyd Galeano ac yna gorfodwyd ef i ffoi o'r wlad. Fe waharddwyd ei lyfr *Las venas abiertas de América Latina* gan y llywodraeth milwrol asgell-dde, ond nid yn Wrwgwái yn unig, ond hefyd yn Tsile ac yn yr Ariannin. Yn 1976 fe briododd am y trydydd tro gyda Helena Villagra, ond yn ystod yr un flwyddyn, cipiodd Videl rym yn yr Ariannin yn dilyn *coup* gwaedlyd ac fe ychwanegwyd enw Galeano at restr y rhai a'u condemniwyd gan sgwadiau lladd. Bu rhaid iddo ffoi unwaith eto, y tro hwn i Sbaen, ble ysgrifennodd *Memoria del fuego*.

Dychwelodd i fyw yn Montevideo yn 1985. Yn 2007, cafodd lawdriniaeth llwyddiannus i drin canser yr ysgyfaint. Bu farw 13 Ebrill 2015 yn 74 oed o ganser yr ysgyfaint.

Chávez ac Obama
---------------

Ar 17 Ebrill 2009, yn ystod sesiwn agoriadol pumed Uwchgynhadledd yr Amerig, yn Port of Spain, Trinidad a Tobago, fe gyflwynodd Arlywydd Feneswela, Hugo Chávez gopi o *Las venas abiertas de América Latina* i Arlwydd UDA, Barack Obama, a oedd ar ei daith ddiplomatidd cyntaf i'r rhanbarth. Fe arweiniodd hyn at fersiwn Saesneg y nofel (*Open Veins Of Latin America*) gyrraedd rhif 2, a'r ferswin Sbaeneg gyrraedd rhif 11 ar restr gwerthiant gorau Amazon.com.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 108462641
* LCCN: n79056069
* ISNI: 0000 0001 2283 9606
* GND: 119042673
* SELIBR: 187870
* SUDOC: 026879085
* BNF: cb11903917s (data)
* BIBSYS: 90144630
* NLA: 35109744
* NDL: 00440421
* NKC: kup20030000030010
* The SBN id CFIV106406 is not valid.
* BNE: XX877765
* CiNii: DA00682294

 |
Yr **effaith Doppler** yw'r newid mewn amledd dirgryniad (er enghraifft sŵn neu oleuni) sydd i'w canfod pan fo'r ffynhonnell neu’r derbynnydd yn symud at neu i ffwrdd o’i gilydd. Enghraifft gyfarwydd yw traw sŵn cerbyd wrth agosáu a phasio ar y ffordd (corn ambiwlans neu feic modur, er enghraifft). Disgrifiwyd yr effaith yn ffurfiol gan y ffisegydd o Awstria, Christan Doppler (1803-1853) yn 1842.

Mae amledd sain a golau yn newid os yw'r ffynhonnell neu'r derbynnydd yn symud
Bu canfod effaith Doppler mewn sbectra sêr yn allweddol wrth ddatblygu esboniad presennol esblygiad y bydysawd. Yn y 19eg ganrif, trwy ddadansoddi ymddygiad ei goleuni, sylwodd William Huggins (1824-1910) ag eraill bod y sêr yn symud. Dros y ddeugain mlynedd nesaf bu nifer o ddatblygiadau a arweiniodd i'r sylweddoliad bod y bydysawd yn chwyddo - a'i bod wedi cychwyn mewn "Glec Fawr". (Y mae’r rhan helaethaf o sêr y bydysawd yn symud i ffwrdd ohonom, ac felly tonfedd eu golau yn ymestyn – yn symud i gyfeiriad coch y sbectrwm (rhuddiad).) Bu enw'r seryddwr o America, Edwin Hubble (1889-1953) yn un amlwg yn y gweithgaredd hwn, er bu nifer o gyfranwyr a chyfranwragedd eraill.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Doppler Shift". *NASA*. 24 Medi 2020. Cyrchwyd 5 Mai 2021.
2. ↑  "Light and Matter". *Benjamin Crowell*. 7 Mai 2020. tt. 511-516 (pdf). Cyrchwyd 7 Mai 2021.
3. ↑  "Christian Doppler - The discoverer of the Doppler effect". *Asiantaeth Ofod Ewrop*. 2019. Cyrchwyd 5 Mai 2021.
4. ↑  "William Huggins". *Y Gymdeithas Frenhinol*. Cyrchwyd 5 Mai 2021.
5. ↑  "Edwin Powell Hubble (1889-1953)". *NASA*. 29 Mawrth 2021. Cyrchwyd 5 Mai 2021.
Etholaeth seneddol ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Canol Manceinion** (Saesneg: *Manchester Central*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Canol Manceinion ym Manceinion FwyafEtholaeth Canol Manceinion ym Manceinion Fwyaf
* Manceinion Fwyaf yn LloegrManceinion Fwyaf yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–1979: Harold Lever (Llafur)
* 1979–1997: Bob Litherland (Llafur)
* 1997–2012: Tony Lloyd (Llafur)
* 2012–presennol: Lucy Powell (Llafur-Cydweithredol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Athronydd oedd **Dewi Zephaniah Phillips** (**D. Z. Phillips**) (24 Tachwedd, 1934 - 25 Gorffennaf, 2006). Bu'n Athro yn Adran Athroniaeth Coleg Prifysgol Cymru, Abertawe, ac yn Athro Athroniaeth Crefydd ym Mhrifysgol Clarement, California.

Bu'n flaenllaw yn natblygiad athroniaeth yn y Gymraeg, a chyfrannodd yn fynych i Efrydiau Athronyddol Adran Athroniaeth Urdd Graddedigion Prifysgol Cymru. Enillodd enw rhyngwladol iddo'i hun ym meysydd moeseg ac athroniaeth crefydd, ac roedd yn awdurdod ar waith Ludwig Wittgenstein. Yn ogystal, cymerai ddiddordeb yn y berthynas rhwng athroniaeth a llenyddiaeth, ac yng ngwaith Simone Weil, a Søren Kierkegaard. Roedd yn olygydd *Philosophical Investigations* (Blackwells), y *Swansea Series in Philosophy* (Palgrave), a'r cyfresi *Claremont Studies in the Philosophy of Religion* a *Wittgensteinian Studies*.

Fe'i ganwyd yn Nhreforys, Sir Abertawe. Astudiodd yng Ngholeg y Brifysgol, Abertawe (1952-58) ac ym Mhrifysgol Rhydychen (1958-61). Roedd yn weinidog eglwys yr Annibynwyr yn Fabian Way, Abertawe, rhwng 1959 ac 1961. Cychwynodd ei yrfa academaidd yng Ngholeg y Frenhines, Dundee, ym 1961, cyn ymuno â Choleg Prifysgol Gogledd Cymru rwng 1963 a 1965. Cychwynodd ddarlithio Athroniaeth ym Mhrifysgol Abertawe ym 1965, ac fe ddaeth yn athro yno ym 1971.

Priododd Margaret Monica Hanford ym 1959, a chawsant dri mab: Steffan, Rhys, ac Aled. Bu'n ymgyrchu dros Addysg Gymraeg yn ardal Abertawe, a thros ddysgu ac ymchwil cyfrwng Cymraeg yn y Brifysgol.

Ffynonellau
-----------

*Taliesin,* Cyfrol 129 (Gaeaf 2006), Academi

### Llyfryddiaeth

* *Athronyddu ar Grefydd*
* *Dramau Gwenlyn Parry*
* *R. S. Thomas: Poet of the Hidden God*
* *J. R. Jones (Writers of Wales)*
* *Concept of Prayer* (1965)
* *Through a Darkening Glass* (1982)
* *From Fantasy to Faith* (1991)
* *Interventions in Ethics* (1992)
* *Wittgenstein and Religion* (1994)
* *Faith After Foundationalism: Platinga-Rorty-Lindbeck-Berger - Critiques and Alternatives* (1995)
* *Religion and Morality* (1996)
* *Religion and the Hermeneutics of Contemplation* (2001)
* *Religion and Friendly Fire: Examining Assumptions in Contemporary Philosophy of Religion* (2004)
* *The Problem of Evil and the Problem of God* (2004)
* *In Dialogue with the Greeks: The Presocratics and Reality* (2004)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 108375471
* LCCN: n50010283
* ISNI: 0000 0001 0931 2252
* GND: 119177056
* SUDOC: 02852487X
* BNF: cb120343763 (data)
* NKC: xx0130451
* The SBN id SBLV129903 is not valid.
* BNE: XX1375769
* CiNii: DA00562703
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Etholaeth seneddol yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Canol Sheffield** (Saesneg: *Sheffield Central*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Canol Sheffield yn Ne Swydd EfrogEtholaeth Canol Sheffield yn Ne Swydd Efrog
* De Swydd Efrog yn LloegrDe Swydd Efrog yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–2010: Richard Caborn (Llafur)
* 2010–presennol: Paul Blomfield (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Swydd Efrog a'r Humber**

Batley a Spen **·** 
Beverley a Holderness **·** 
Brigg a Goole **·** 
Calder Valley **·** 
Canol Barnsley **·** 
Canol Doncaster **·** 
Canol Efrog **·** 
Canol Leeds **·** 
Canol Sheffield **·** 
Cleethorpes **·** 
Colne Valley **·** 
De Bradford **·** 
De-ddwyrain Sheffield **·** 
Dewsbury **·** 
Don Valley **·** 
Dwyrain Barnsley **·** 
Dwyrain Bradford **·** 
Dwyrain Kingston upon Hull **·** 
Dwyrain Leeds **·** 
Dwyrain Swydd Efrog **·** 
Efrog Allanol **·** 
Elmet a Rothwell **·** 
Gogledd Doncaster **·** 
Gogledd Kingston upon Hull **·** 
Gogledd-ddwyrain Leeds **·** 
Gogledd-orllewin Leeds **·** 
Gorllewin Bradford **·** 
Gorllewin Kingston upon Hull a Hessle **·** 
Gorllewin Leeds **·** 
Great Grimsby **·** 
Halifax **·** 
Haltemprice a Howden **·** 
Harrogate a Knaresborough **·** 
Hemsworth **·** 
Huddersfield **·** 
Keighley **·** 
Morley ac Outwood **·** 
Normanton, Pontefract a Castleford **·** 
Penistone a Stocksbridge **·** 
Pudsey **·** 
Richmond (Swydd Efrog) **·** 
Rother Valley **·** 
Rotherham **·** 
Scarborough a Whitby **·** 
Scunthorpe **·** 
Selby ac Ainsty **·** 
Sheffield Brightside a Hillsborough **·** 
Sheffield Hallam **·** 
Sheffield Heeley **·** 
Shipley **·** 
Skipton a Ripon **·** 
Thirsk a Malton **·** 
Wakefield **·** 
Wentworth a Dearne
Ffilm gomedi llawn cyffro gan y cyfarwyddwr Hal Needham yw ***Cannonball Run Ii*** a gyhoeddwyd yn 1984. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Cafodd ei ffilmio yn Califfornia, Connecticut a Arizona. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Albert S. Ruddy a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Al Capps. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jackie Chan, Frank Sinatra, Shirley MacLaine, Branscombe Richmond, Burt Reynolds, Telly Savalas, Dean Martin, Michael V. Gazzo, Marilu Henner, Catherine Bach, Susan Anton, Sammy Davis Jr. Abe Vigoda, Ricardo Montalbán, Dom DeLuise, Richard Kiel, Shawn Weatherly, Molly Picon, Jack Elam, Sid Caesar, Don Knotts, Fred Dryer, Tony Danza, Jamie Farr, Chris Lemmon, Jim Nabors, Alex Rocco, Charles Nelson Reilly, Hal Needham, Doug McClure, Tim Conway, George Lindsey, Henry Silva, Louis Nye, Arte Johnson ac Avery Schreiber. Mae'r ffilm *Cannonball Run Ii* yn 108 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1984. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Terminator* sef ffilm apocolyptaidd llawn cyffro gan y cyfarwyddwr ffilm James Cameron. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Nick McLean oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Carl Kress sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hal Needham ar 6 Mawrth 1931 ym Memphis, Tennessee a bu farw yn Los Angeles ar 12 Medi 2000. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1956 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 13% (Rotten Tomatoes)
* 3/10 (Rotten Tomatoes)

.

Cafodd ei henwebu am y gwobrau canlynol: Golden Raspberry Award for Worst Picture, Golden Raspberry Award for Worst Actor, Gwobr Golden Raspberry i'r Actores Wrth Gefn Waethaf, Gwobr Golden Raspberry i'r Actor Wrth Gefn Gwaethaf, Golden Raspberry Award for Worst Supporting Actress, Gwobr Golden Raspberry i'r Cyfarwyddwr Gwaethaf, Golden Raspberry Award for Worst Screenplay.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Hal Needham nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 11 Gorffennaf 2016.. dyddiad cyrchiad: 11 Gorffennaf 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 11 Gorffennaf 2016.. dyddiad cyrchiad: 11 Gorffennaf 2016.. dyddiad cyrchiad: 11 Gorffennaf 2016.. dyddiad cyrchiad: 11 Gorffennaf 2016.
3. 1 2  "Cannonball Run II". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 6 Hydref 2021.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys pigog** (enw gwyddonol: *Cephaloziella spinigera*; enw Saesneg: *spiny threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Ngheredigion ac mewn llond llaw o lefydd yn yr Alban, Iwerddon a Lloger.

Disgrifiad
----------

Mae gan yr Edeulys pigog ddail 2-labed syn rhanedig, fel arfer gydag ychydig o bigau hir ar yr ymylon. Byddai'n rhaid eu casglu er mwyn eu hadnabod drwy feicrosgop. Mae'r lliw porffor / coch yn nodweddiadol o C. spinigera, ac yn ei gwneud hi'n hawdd ei hadnabod. Mae'n blanhigyn *monoicous* gyda changhennau gwrywaidd a benywaidd. Mae'r coesynnau bychain yn llai na 0.5 mm o led, gyda'r dail yn llai na 0.25 mm o hyd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys pigog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbge.org.uk; adalwyd 5 Mehefin 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Canol Sussex** (Saesneg: *Mid Sussex*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Canol Sussex yng Ngorllewin SussexEtholaeth Canol Sussex yng Ngorllewin Sussex
* Gorllewin Sussex yn LloegrGorllewin Sussex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–1997: Tim Renton (Ceidwadol)
* 1997–2019: Nicholas Soames (Ceidwadol, wedyn Annibynnwr, wedyn Ceidwadol)
* 2019–presennol: Mims Davies (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys coch** (enw gwyddonol: *Cephaloziella spinigera*; enw Saesneg: *red threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i'w chanfod mewn un lle yng Ngheredigion, un hefyd yn iwrddon, dau neu dri lle yn ne'r Alban a llond llaw o lefydd yn Lloegr.

Disgrifiad
----------

Mae'n hynod o debyg i'r Edeulys sbardunog, ac fel honno, mae gan pob deilen 2-labed, gyda'r rhych yn un twfn iawn - hyd at 3/4 hyd y ddeilen, ond ni ellir eu gweld heb chwyddwydr sydd o leiaf yn ×20. Mae'n blanhigyn *monoicous* gyda changhenau sy'n wrywaidd a changenau sy'n fenywaidd. Mae'r coesynnau'n llai na 0.5 mm o led, a'r dail yn llai na 0.25 mm o hyd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys coch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Planhigyn blodeuol ydy **Efwr** sy'n enw gwrywaidd (hefyd: *Bras Gawl, Cecsen, Cron, Efwr Cyffredin, Efyrllys, Ewr, Moron y Meirch, Moron y Moch, Moronen y Meirch, Panasen y Cawr, Pannas Gwyllt a Phannas y fuwch*). Mae'n perthyn i'r teulu *Apiaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Heracleum sphondylium* a'r enw Saesneg yw *Hogweed*. Mae'n frodorol i Ewrop ac Asia.

Mae'r dail gyferbyn a'i gilydd ac mae gan y blodyn 5 petal.

Llafar
------

* Yr "Ewr"

Wrth sgwrsio efo'm cyfaill Tudur Pritchard yn ddiweddar (31 Awst 2012) digwyddodd Tudur son am chwarae yn ystod ei blentyndod ym Mhenmynydd, Môn efo'r "ewr". Dywedodd hyn yn hollol naturiol fel petai o wedi dod yn syth o dafod lleferydd yr ardal. Wrth drafod ymhellach daeth yn amlwg mai "efwr" oedd ganddo..
Ar ôl ei holi ymhellach, atebodd Tudur "Magwyd fi ar fferm ynghanol Ynys Môn, ac fel plant yr oeddym yn chwarae yn y coed a amgylchynnai’r ffermdy. Yr oedd un llwyn o goed fel petaent wedi eu plannu yn ddiweddar (dyweder eu bod yn 25 mlwydd oed yr amser hynny), a hynny yr ochr orllewinol i’r prif goedlan. Golyga hyn, wrth gwrs ei fod yn gysgod, ac yn nanedd y gwynt de orllewinol sydd yn ysgubo ar draws yr ynys. O’tanynt yr oedd trwch o ewr yn tyfu, a hwnnw yn ardderchog i ni fel plant chware ynddo a chuddio, ei dorri i wneud pastwn (a barai ychydig funudau gan ei fod mor wan). Yr oeddem hefyd yn ei dynnu o’r gwraidd, ac yn gweld caratsen o’tanno, gan ddysgu ei fod yn perthyn i’r carots cyffredin"..

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Duncan Brown ym Mwletin Llên Natur rhifyn 56
2. ↑  Tudur Pritchard ym Mwletin Llên Natur rhifyn 56

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Efwr***
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Dringedydd melyngoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: dringedyddion melyngoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Climacteris rufa***; yr enw Saesneg arno yw *Rufous treecreeper*. Mae'n perthyn i deulu'r Dringhedyddion (Lladin: *Climacteridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. rufa*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

Teulu
-----

Mae'r dringedydd melyngoch yn perthyn i deulu'r Dringhedyddion (Lladin: *Climacteridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Climacteris melanurus | Climacteris melanurus |  |
|
| Dringedydd Papwa | Cormobates placens |  |
|
| Dringedydd aelgoch | Climacteris erythrops |  |
|
| Dringedydd aelwyn | Climacteris affinis |  |
|
| Dringedydd gwinau | Climacteris picumnus |  |
|
| Dringedydd melyngoch | Climacteris rufus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Dringedydd melyngoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **efydd ymyl wen**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **efyddau ymyl wen**; yr enw Saesneg yw *Geranium Bronze*, a'r enw gwyddonol yw *Cacyreus marshalli*.

Lycaenidae - *Cacyreus marshalli*
Lycaenidae - *Cacyreus marshalli*
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r efydd ymyl wen yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cacyreus marshalli***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Nofelydd ac awdur straeon byrion Tsileaidd yn yr iaith Sbaeneg oedd **Eduardo Barrios** (25 Hydref 1884 – 13 Medi 1963) sy'n nodedig am ei nofelau seicolegol.

Ganwyd yn Valparaíso, Tsile, a mynychodd yr ysgol yn Lima, Periw. Dychwelodd i Tsile ac astudiodd yn yr Academi Filwrol yn Santiago de Chile. Gweithiodd yn swyddi masnachwr, asiant yn y diwydiant rwber, a chwiliwr adnoddau mewn sawl gwlad yn America Ladin. Ymsefydlodd yn Santiago yn 1913, ac yno gwasanaethodd yn weinidog addysg gyhoeddus ac yn gyfarwyddwr Llyfrgell Genedlaethol Tsile.

Cychwynnodd ar ei yrfa lenyddol gyda *Del natural* (1907), casgliad o straeon byrion naturiolaidd sy'n dangos dylanwad Émile Zola arno. Ymhlith ei nofelau mae *El niño que enloqueció de amor* (1915), *Un perdido* (1918), *El hermano asno* (1922). *Tamarugal* (1944), a *Gran señor y rajadiablos* (1948). Ymhlith ei weithiau eraill mae cyfres o sgetshis hunangofiannol, *Páginas de un pobre diablo* (1923), ac astudiaeth nofelaidd o seicoleg ddynol, *Los hombres del hombre* (1950).

Bu farw yn Santiago yn 78 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Eduardo Barrios. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 23 Mehefin 2019.
Cylch Cerrig Teml Ceridwen  
Y Meini HirionCylch Cerrig y Meini Hirion
Cylch cerrig cynhanesyddol sy'n gorwedd ar yr ucheldir i'r de o dref Penmaenmawr, Sir Conwy yw'r **Meini Hirion**. Gyda dyfodiad twristiaid yn ail hanner y 19g, bathwyd yr enw Saesneg *Druids' Circle*, ond does dim cysylltiad gwirioneddol â'r derwyddon Celtaidd. Enw arall a gofnodir mewn rhai llyfrau yw **Teml Ceridwen**, ond ymddengys mai ffrwyth dychymyg hynafiaethwyr y 19g yw'r enw, a geir yn argraffiad Isaac Foulkes o'r *Mabinogion*, a does dim cysylltiad a wyddys â chwedl y dduwies Gymreig Ceridwen; "Y Meini Hirion" yw'r enw Cymraeg lleol. Cyfeirnod OS yr heneb hwn ydy SH72287464.

Disgrifiad a hanes
------------------

Cylch cerrig y Meini Hirion
Y Meini Hirion, tua'r 1840au
Lleolir y Meini Hirion ar ymyl y rhosdir eang uwchben Penmaenmawr a groesir gan afon Gyrrach, tua milltir i'r de-ddwyrain o fynydd Penmaen-mawr. Rhed hen ffordd gynhanesyddol heibio i'r cerrig. Mae'r ardal yn un gyfoethog ei henebion a safleoedd archaeolegol: ceir sawl maen hir a bryngaer yn y cyffiniau, yn cynnwys Braich-y-Dinas, a fu'n un o gaerau mwyaf Cymru gyfan cyn iddi gael ei dinistrio gan y gwaith chwarel ar y Penmaen-mawr. Tua hanner milltir i'r gogledd ceir safle "ffatri bwyeill" Cwm Graiglwyd hefyd. Ceir sawl cylch cerrig llai o fewn rhai milltiroedd yn ogystal. Mae'r dystiolaeth yn awgrymu fod pobl yn byw yn yr ardal yma lle saif y Meini Hirion ynddi yn y cyfnod cynhanesyddol ac ymddengys fod y cylch cerrig yn ganolfan bwysig.

Ceir deg o gerrig yn y cylch heddiw. Mae'r un fwyaf ohonynt yn mesur dros 2 fedr (6 throedfedd) o daldra ac yn cael ei hadnabod fel "Y Mynach" oherwydd ei ffurf drawiadol. Mae rhan o'r cylch wedi cael ei gloddio gan archaeolegwyr yn y gorffennol. Darganfuwyd gweddillion plant wedi'u hamlosgi, sy'n awgrymu claddu defodol ar y safle. Credir y codwyd y Meini Hirion yn Oes yr Efydd.

Tynnodd y Meini Hirion sylw hynafiaethwyr mor gynnar â'r 16g. Ceir disgrifiadau gan Syr John Wynn o Wydir ac, yn nes ymlaen, gan Thomas Pennant.

Mynediad
--------

Mae'r safle ar dir comin agored. Gellir ei gyrraedd o Benmaenmawr trwy ddilyn un o ddau lwybr o'r dre (dilynwch yr arwyddion 'Druids' Circle') neu o Lanfairfechan trwy ddringo'r ffordd i fynedfa y chwarel ac wedyn cerdded ar hyd Llwybr y Gogledd, sy'n mynd heibio i'r safle. Gellir defnyddio'r un llwybr i gyrraedd y Meini Hirion o gyfeiriad Bwlch Sychnant, rhwng Conwy a Phenmaenmawr, hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Christopher Houlder, *Wales: an Archaeological Guide* (Llundain, 1978).
2. ↑  Frances Lynch, *Gwynedd*, yn y gyfres 'A Guide to Ancient and Historical Wales' (HMSO, Llundain, 1995).

Gweler hefyd
------------

* Cylch cerrig
Pennaeth y llwyth Celtaidd y Tigurini, un o lwythau'r Helvetii, oedd **Divico** (ffurf Ladin ar enw Celteg) (*fl.* tua degawd olaf yr 2il ganrif CC i ddiwedd y 50au CC).

Dan ei arweiniad, llwyddodd y Tigurini i guro un o fyddinoedd Gweriniaeth Rhufain yn y flwyddyn 107 CC mewn brwydr ger Llyn Genefa (Llyn Léman). Gorfodwyd y goroeswyr i ddwyn ieuau fel arwydd o gywilydd a chythruddwyd y Rhufeiniaid. Yn 58 CC, aeth Divico i ddinas Rhufain fel arweinydd llysgenhadaeth yr Helvetii i drafod gyda Iŵl Cesar. Cofnododd Cesar hynny a'i hanes yn ei lyfr enwog *De Bello Gallico* a dyma sail ein gwybodaeth amdano.

Ysbrydolodd hanes Divico sawl artist o'r Swistir, tiriogaeth yr Helvetii, yn cynnwys Charles Gleyre (1806 - 1974). Cyfansoddodd y llenor Conrad Ferdinand Meyer y gerdd *Das Ioch am Léman* ar ôl gweld paentiad Gleyre.

Ffynhonnell
-----------

* Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Boydell Press, argraffiad newydd, 2000).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* HDS: 010330

 |
Iaith Indo-Ariaidd yw **Divehi**, **Dhivehi**, **Difehi** neu **Maldifeg** (ދިވެހި, *divehi* neu ދިވެހިބަސް, *divehi-bas*) a siaredir gan 350,000 o bobl yn Ynysoedd y Maldives a 10,000 o bobl ar ynys Minicoy yn nhiriogaeth Lakshadweep, India. Hon yw iaith swyddogol gwlad y Maldives ac iaith frodorol y Maldifiaid ethnig. Caiff ei hysgrifennu yn y sgript Thanna, a'i throsi i'r wyddor Rufeinig gan ddefnyddio ffurf "Lladin Malé".

Prif dafodieithoedd Divehi yw *Malé*, *Huvadhu*, *Mulaku*, *Addu*, *Haddhunmathee*, a *Maliku*. Divehi Malé, a siaredir yn y brifddinas, yw ffurf safonol yr iaith. Maliku yw'r enw ar dafodiaith y gymuned ym Minicoy, ond *Mahl* yw'r term a ddefnyddir gan y llywodraeth Indiaidd yn Lakshadweep.

Disgynnai Divehi o hen iaith Maharashtra, Maharashtri Prakrit, ac mae'n perthyn yn agos i'r Konkaneg, Marathi, ac iaith Sinhala, ond nid oes cyd-eglurder rhyngddynt. Dynalwadai nifer o ieithoedd ar ddatblygiad Divehi drwy'r ganrifoedd, yn bennaf yr Arabeg a hefyd Ffrangeg, Perseg, Portiwgaleg, Hindwstaneg, a Saesneg. Daw'r geiriau "atol" (cylchynys) a "dhoni" (cwch traddodiadol) o'r ffurfiau Divehi *atoḷu* and *dōni*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  *Frommer's India – Google Books*. Books.google.mv. 2010-02-18. Cyrchwyd 2013-08-21.
3. ↑  *Journal of the Bombay Natural ... – Google Books*. Books.google.mv. Cyrchwyd 2013-08-21.
4. ↑  *Concise encyclopedia of languages of ... – Google Books*. Books.google.mv. Cyrchwyd 2013-08-21.
5. ↑
6. ↑
7. ↑  "Marathi language, alphabet and pronunciation". Cyrchwyd 12 June 2016.
8. ↑  "FindArticles.com - CBSi". Cyrchwyd 12 June 2016.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Gefeil-lys cadwynol** (enw gwyddonol: *Cephalozia catenulata*; enw Saesneg: *chain pincerwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, Lloegr, yr Alban ac yn Iwerddon.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Gefeil-lys cadwynol** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  species.nbnatlas.org; adalwyd 15 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Clawr *Byd y Dyn Hysbys*
Testun y llyfr ***Byd y Dyn Hysbys: Swyngyfaredd yng Nghymru*** (Y Lolfa 1977) gan Kate Bosse-Griffiths yw archwiliad o hanes y Dyn Hysbys yng Nghymru, yn bennaf ar sail hanes dau Ddyn Hysbys: John Harries, Cwrtycadno, a Dyn Hysbys dienw o Sir Ddinbych. Yn ogystal â hynny ceir trafodaeth ar ddewiniaeth o wahanol gyfnodau hanesyddol, yng Nghymru a thu hwnt, ac enghreifftiau o ymarferion, defodau a swynion.

Llyfr Cyfrin Sir Ddinbych
-------------------------

Mae rhannau helaeth o'r llyfr yn edrych ar gynnwys Llyfr Cyfrin (sy'n debyg i Lyfr y Cysgodion yn Wica) o Sir Ddinbych. Ysgrifennwyd y Llyfr Cyfrin gan ddewin dienw oedd yn byw yn Sir Ddinbych yn y 19g gynnar. Casgliad o swynion yn Gymraeg a Saesneg ydyw, gyda'r defnydd yn amrywio o ddefodau i alw ar y Tylwyth Teg a swynion "dadreibio" Cymreig i ddefnydd Hermetig, defodau Enochaidd, daeargoel ac astroleg. Mae copi ar gael ar gais yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cynnwys
-------

**I** Rhagarweiniad: Y Lle Cynefin *td 7*

**II** Y Dyn Hysbys *td 15*

**III** Llyfr Cyfrin Y Dyn Hysbys *td 38*

**IV** Swyn a Llun *td 51*

**V** Iachau Swyngyfareddol *td 68*

**VI** Darogan *td 82*

**VII** Dirgelion *td 94*

**VIII** Y Gelfyddyd Ddu *td 102*

**IX** Y Tylwyth Teg *td 116*

Llyfryddiaeth *td 135*

Mynegai *td 139*

Rhestr Lluniau *td 143*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
Ysgolhaig Celtaidd o Ffrainc oedd **Edouard Bachellery** (6 Hydref 1907 — 11 Awst 1988), sy'n adnabyddus yng Nghymru fel golygydd gwaith y bardd Cymraeg canoloesol Gutun Owain.

Astudiodd Sbaeneg yn y Sorbonne, Paris, lle dechreuodd ymddiddori yn y Celtiaid a'u llenyddiaeth. Daeth yn ddisgybl i'r Athro Joseph Vendryes ac yn 1941 cafodd ei ethol yn bennaeth Astudiaethau Celtaidd yn yr École Pratique des Hautes Études (Ysgol Uwchefrydiau) yn y Sorbonne.

Bu'n olygydd y cylchgrawn astudiaethau Celtaidd Ffrangeg *Études celtiques* o 1948 hyd 1977. Cydweithiodd gyda'i hen athro, Vendryes, ar eiriadur Hen Wyddeleg. Cyfranodd nifer o erthyglau i *Études celtiques* a chylchgronau academaidd eraill, ond ei brif waith ysgolheigaidd yw ei olygiad mewn dwy gyfrol fawr o waith Gutun Owain, un o'r pennaf o Feirdd yr Uchelwyr yn y 15g, sef *L'Œuvre poétique de Gutun Owain*. Yn ogystal â nodiadau manwl mae'r gwaith yn cynnwys cyfieithiadau i'r Ffrangeg o bob cerdd.

Llyfryddiaeth
-------------

* *L'Œuvre poétique de Gutun Owain*, 2 gyfrol (Paris, 1950, 1957)
* (gyda Pierre-Yves Lambert), *Das etymologische Wörterbuch : Fragen der Konzeption und Gestaltung* (Regensberg : Friedrich Pustet, 1983)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 14880354
* LCCN: n89605720
* ISNI: 0000 0000 2825 3166
* SUDOC: 034441565
* BNF: cb12519718p (data)

 |
Mae **Bruno Rodriguez** yn ymgyrchydd hinsawdd yn yr Ariannin. Mae'n arweinydd Gwener y Dyfodol (*Fridays for Future*) yn yr Ariannin.

Roedd yn ddirprwy yn Uwchgynhadledd Hinsawdd Ieuenctid y Cenhedloedd Unedig 2019. Astudiodd Bruno Rodriguez wyddoniaeth wleidyddol ym Mhrifysgol Buenos Aires. Yn y gorffennol, mae wedi eiriol dros newid cymdeithasol ac wedi cyhuddo llywodraethau cenedlaethol o ddiffyg gweithredu systemig yn ogystal â thynnu sylw at y diwydiant tanwydd ffosil am "ddwyn ac anrheithio" mwynau ledled America Ladin.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| "Mae gan ein harweinwyr byd rwymedigaeth i wneud newid radical, ond anaml y bydd newid yn digwydd o’r brig i lawr. Mae'n digwydd pan fydd miliynau o bobl yn mynnu newid. "| "|

Cymerodd Rodriguez ran yn y cyfarfod ieuenctid swyddogol cyntaf yn erbyn newid yn yr hinsawdd a drefnwyd gan y Cenhedloedd Unedig ym mis Medi 2019. 

Mae'n credu bod yna lawer o bethau y mae'n rhaid i bobl ddechrau eu gwneud i gyfyngu ar eu heffaith ar y byd e.e. newid eu harferion ailgylchu, gwneud dewisiadau bwyd personol. Dywedodd Rodriguez, "Heb wleidyddion cenedlaethol, heb i'r dosbarth gwleidyddol gymryd cyfrifoldeb am y mater, ni fyddwn yn gallu cyflawni unrhyw beth."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Buenos Aires Times | Argentine climate activist makes waves at UN climate summit". *www.batimes.com.ar*. Cyrchwyd 2021-05-20.
2. ↑  "Bruno Rodríguez. "El ambientalismo tiene que empezar a embarrarse" - LA NACION". *La Nación* (yn Sbaeneg). ISSN 0325-0946. Cyrchwyd 2021-05-20.
3. ↑  "Youth leaders at UN demand bold climate change action". *France 24* (yn Saesneg). 2019-09-22. Cyrchwyd 2021-05-20.
4. ↑  "'An Obligation to Make Radical Change': At Youth Climate Summit, Young Leaders Say Merely Listening to Science Is Not Enough". *Common Dreams* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-05-20.
5. ↑  globalshakers.com; adalwyd 21 Mai 2021.
6. ↑  Plant Based News.2019
Ysgolhaig Cymreig oedd Syr **Edward Anwyl** (5 Awst 1866 – 8 Awst 1914) a benodwyd yn Athro Cymraeg ym Mhrifysgol Aberystwyth yn 1892. Yn 1905 daeth hefyd yn bennaeth yr adran ieitheg yno. Cyfrannodd yn helaeth am hanes llenyddiaeth Gymraeg ac am yr Eglwys Geltaidd, athroniaeth a diwynyddiaeth. Roedd yn frawd i'r geiriadurwr J. Bodvan Anwyl. Cafodd ei urddo'n farchog ym 1911. Yn 1913 fe'i penodwyd yn brifathro cyntaf Coleg Hyfforddi Sir Fynwy (Coleg Caerllion) ond bu farw cyn i'r coleg ar gyfer hyffordd athrawon, agor yn swyddogol.

Ganed yng Nghaer a bu'n ddisgybl i John Rhŷs ym Mhrifysgol Rhydychen. Roedd yn un o sylfaenwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym. Anghytunai'n gryf gyda safwbwynt dogmatig John Morris Jones ar ramadeg Cymraeg. Credai Anwyl y dylai'r iaith ysgrifenedig fod yn llawer nes i'r iaith lafar, syniadau a welwyd yn blaguro yn yr 21g e.e. iaith ysgrifenedig Golwg a Sulyn o'i flaen ac iaith blogiau.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Welsh Accidence* (1898)
* *A Welsh Grammar for Schools* (1897-1899)
* *Welsh Syntax* (1899)
* *Celtic Religion in Pre-Christian Times* (1906)

Ffynonellau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 74238717
* LCCN: n89673228
* ISNI: 0000 0000 8154 8019
* SUDOC: 121297705

 |
Etholaeth seneddol ym Mryste, De-orllewin Lloegr, yw **Dwyrain Bryste** (Saesneg: *Bristol East*). At ddibenion gweinyddol mae'n dal i gael ei restru fel rhan o'r hen sir Avon. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Dwyrain Bryste yn yr hen sir AvonEtholaeth Dwyrain Bryste yn yr hen sir Avon
* Avon yn LloegrAvon yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth yn wreiddiol yn 1885 ond fe'i diddymwyd yn 1950. Fe'i ailsefydlwyd fel bwrdeistref seneddol yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1890: Handel Cossham (Rhyddfrydol)
* 1890–1895: Joseph Dodge Weston (Rhyddfrydol)
* 1895–1900: William Wills (Rhyddfrydol)
* 1900–1918: Charles Hobhouse (Rhyddfrydol)
* 1918–1922: George Britton (Rhyddfrydol Clymblaid)
* 1922–1923: Harold Morris (Rhyddfrydol Genedlaethol)
* 1923–1931: Walter Baker (Llafur)
* 1931–1950: Stafford Cripps (Llafur)
* 1950: *diddymwyd yr etholaeth*
* 1983–1992: Jonathan Sayeed (Ceidwadol)
* 1992–2005: Jean Corston (Llafur)
* 2005–presennol: Kerry McCarthy (Llafur)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Bryn sy'n safle carnedd gylchog o Oes yr Efydd ydy **Moel yr Henfaes**, Cynwyd, Sir Ddinbych; cyfeiriad grid SJ074387.

Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 551metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 584m (1916tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Tachwedd 2008.

Y garnedd gylchog
-----------------

Math o garnedd gynhanesyddol a godwyd gan y Celtiaid ydy "carnedd gylchog". (Saesneg: *ring cairn*); fe'i codwyd i nodi mangre arbennig, ar gyfer defodau neu i goffau'r meirw, a hynny yn Oes yr Efydd, mae'n debyg.

Ni ddylid cymysgu'r math hwn gyda chylch cerrig, sy'n perthyn i oes wahanol. Caiff ei nodi ar fapiau'r Ordanance gyda'r gair 'Cairn'. Sylwer, hefyd, mai "carnedd gylchog" ydy'r term sy'n cael ei ddefnyddio yng ngeiriadur yr Academi, yn hytrach na "charnedd gylch".

Cofrestrwyd yr heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: DE299.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
2. ↑  Data Cymru Gyfan, CADW

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Un o naw rhanbarth swyddogol Lloegr yw **Dwyrain Canolbarth Lloegr** (Saesneg: *East Midlands*). 

Lleoliad Canolbarth Lloegr yn Lloegr
Mae'n cynnwys y rhan fwyaf o hanner dwyreiniol y rhanbarth traddodiadol a adwaenir fel Canolbarth Lloegr. Yn benodol, mae'n cynnwys:

* Swydd Derby
* Swydd Gaerlŷr
* Rutland
* Swydd Northampton
* Swydd Nottingham
* y rhan fwyaf o Swydd Lincoln (Mae'r gweddill wedi'i gynnwys yn Swydd Efrog a'r Humber.)

Kinder Scout, yn Ardal y Copaon, Swydd Derby, yw'r pwynt uchaf yn y rhanbarth (636m). Byddai diffiniad llai caeth Dwyrain Canolbarth Lloegr yn cynnwys dinas Peterborough, Burton upon Trent yn Swydd Stafford, Gogledd Swydd Lincoln a Gogledd-ddwyrain Swydd Lincoln.

Gwneir penderfyniadau ynghylch ariannu'r rhanbarth gan Gynulliad Rhanbarthol Dwyrain Canolbarth Lloegr, a leolir ym Melton Mowbray. Nid siambr etholedig yw'r cynulliad, ond cwango.

Cyfeiriadau
-----------

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Swyddfa'r Llywodraeth ar gyfer Dwyrain Canolbarth Lloegr Archifwyd 2014-05-17 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Cynulliad Rhanbarthol Dwyrain Canolbarth Lloegr Archifwyd 2008-03-02 yn y Peiriant Wayback.

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
Mae **Moel yr Ewig** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SJ080317. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 671 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Carw bychan ydy ewig.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 695 metr (2280 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Y creadur Hydra chwedlonol
Tarddiad yr enw **effaith hydra**, neu'r **paradocs hydra**, yw chwedl Roegaidd yr Hydra Lernaean, anifail mytholegol a dyfodd ddau ben ar gyfer pob un a dorrwyd i ffwrdd. Defnyddir y term yn ffigurol ar gyfer effeithiau gwrth-reddfol gweithredoedd sydd a'r nod o leihau problem ond sy'n arwain at ysgogi cynyddu'r broblem. Yn fwyaf nodedig, mae gwyddonwyr wedi cynnig y gall systemau ecolegol arddangos effaith hydra pan fydd "cyfradd marwolaeth uwch mewn rhywogaeth benodol yn y pen drawn yn cynyddu maint ei phoblogaeth". Awgrymir bod gan y rhagdybiaeth oblygiadau ar gyfer dileu plâu a rheoli adnoddau. Dywedir hefyd fod arwyddion y gall gostwng y gyfradd marwolaeth grebachu maint poblogaeth.

Defnyddiwyd yr effaith hydra hefyd am ganlyniadau negyddol wrth gau safleoedd *torrent*, lle wrth gau un safle bydd llawer mwy yn codi yn ei le mewn gwahanol ymgnawdoliadau. Caiff yr effaith hydra ei dyfynnu hefyd gan y rhai sy'n gwrthwynebu'r rhyfel ar gyffuriau ac lofruddiaethau wedi'u targedu fel effeithiau gwrthgynhyrchiol. Yn 2016 caeodd y safle *Torrentz* i lawr heb unrhyw wybodaeth. Fodd bynnag, o fewn pythefnos, adeiladwyd 3 safle *torrent* arall yn lle Torrentz, sy'n enghraifft berffaith o'r effaith hydra. Yn yr un modd, ar ôl cau'r gwefan *torrent* The Pirate Bay ym mis Rhagfyr 2014, cafodd ei disodli gan gannoedd o gopïau o fewn wythnos.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Abrams, Peter (27 May 2015). "Hydra paradox: When culling animals makes them thrive". *New Scientist*.
2. ↑  Clark, Liat. "Shutting down huge pirate sites has no 'positive effect'". *Wired UK*. Cyrchwyd 26 Mehefin 2015.
3. ↑  Blum, Gabriella and Philip Heymann (Mehefin 2010). "Law and Policy of Targeted Killing". *Harvard National Security Journal* **1**: 165.. Adalwyd 11 Chwefror 2013.
4. ↑  Elias Garcia (4 September 2014). "The Hydra Effect and the War on Drugs". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-05-24. Cyrchwyd 23 Mai 2015.
5. ↑  Van der Sar, Ernesto. "Torrentz Remains Down, But The Clone Wars Are On". *TorrentFreak*.
6. ↑  Ernesto (27 December 2014). "Hundreds of Pirate Bay Copies Emerge, Is The Hydra Alive?". Cyrchwyd 23 Mai 2015.