recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Sgurr na Lapaich - Sgurr nan Clachan Geala** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Killilan i Inverness yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH161342. Enw'r fam-fynydd yw Sgurr na Lapaich.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top a Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Roedd **Hywel ab Ieuaf** (bu farw 985) yn frenin Gwynedd.

Roedd Hywel yn fab i Ieuaf ab Idwal fu'n teyrnasu ar Wynedd ar y cyd gyda'i frawd Iago ab Idwal hyd 969. Yn y flwyddyn honmno, bu cweryl rhwng meibion Idwal, a chymerwyd Ieuaf yn garcharor gan Iago. Yn 979 gorchfygwyd Iago mewn brwydr gan Hywel a chymerwyd yntau yn garcharor. Daeth Hywel yn frenin Gwynedd, ond mae'n ymddangos na ollyngodd ei dad yn rhydd o garchar. Yn ôl J.E. Lloyd, bu Ieuaf yng ngharchar hyd 988.

Nid oes llawer o wybodaeth ar gael am deyrnasiad Hywel. Yn 983, gwnaeth gynghrair gyda'r Saeson i ymosod ar Buellt a Brycheiniog, ond llwyddodd Einion ab Owain o Ddeheubarth i'w hatal. Bu Hywel farw yn 985 a dilynwyd ef ar yr orsedd gan ei frawd, Cadwallon ab Ieuaf.

Cyfeiriadau
-----------

John Edward Lloyd (1911) A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :**Iago ab Idwal | **Brenhinoedd Gwynedd** | **Olynydd :**Cadwallon ab Ieuaf |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Sgurr nan Ceathreamhnan** neu **Sgùrr nan Ceathramhnan** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Kyle of Lochalsh ar y daith o Loch Duich i Cannich (rhwng Glen Affric a Glen Elchaig) tua 30 km i'r dwyrain o Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH057228. Mae'n cael ei gyfri fel un o fynyddoedd prydferthaf gwledydd Prydain.

between Glen Affric and Glen Elchaig, some 30 kilometres east of Kyle of Lochalsh in the Highland region. With a height of 1151 metres (3776 feet) it is ranked as the third highest mountain north of the Great Glen (after Carn Eighe and Mam Sodhail) and is regarded as one of the finest hills in the whole of the United Kingdom.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Is-gopaon
---------

* Sgurr nan Ceathreamhnan (copa gorllewinol)NH052228 1143 m (3750 tr) Munro Top
* Stùc BheagNH053237 1075 m (3527 tr) Munro Top
* Stùc Mòr NH053242 1041 m (3415 tr) Munro Top
* Stob Fraoch ChoireNH052253 918 m (3012 tr) Munro Top
* Stob Coire na Cloiche NH075227 915 m (3002 tr) Munro Top

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys cochaidd** (enw gwyddonol: *Lophozia longiflora*; enw Saesneg: *reddish notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys cochaidd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys tarddell** (enw gwyddonol: *Tritomaria polita*; enw Saesneg: *flush notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys tarddell** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae'r term **sba** yn gysylltiedig gyda triniaeth yn defnyddio dŵr, a adnabyddir hefyd fel balneotherapi, trefi sba neu gyrchfan sba yn cynnig y driniaeth, y meddigyniaeth neu'r offer ar gyfer darparu'r driniaeth. Felly mae gan y derm amryw o ystyrau cysylltiedig.

Geirdarddiad
------------

*Gweler hefyd: Sba mwyn.*
Mae'r term yn tarddu o dref Spa, Gwlad Belg, lle cafodd afiechydon a achoswyd gan ddiffyg haearn eu trin drwy yfed dŵr tarddell chalybeate (yn cynnwys haearn), ers y canoloesoedd. Bu adfywiad o syniadau Rhufeinig o ymolchi meddyginiaethol yn Lloegr yn ystod yr 16g, mewn trefi megis Caerfaddon, ac yn 1571 fe ddarganfyddodd William Slingsby, a oedd wedi ymweld a'r dref yng Ngwlad Belg (a elwodd ef yn *Spaw*), ffynnon chalybeate yn Swydd Efrog. Adeiladodd ffynnon amgaeedig ar y safle a ddaeth yn dref Harrogate yn ddiweddarach, dyma oedd cyrchfan cyntaf Lloegr ar gyfer yfed dŵr meddyginiaethol, fe elwodd Dr Timothy Bright y gyrchfan yn *The English Spaw* yn 1596, gan ddechrau defnydd *Spa* fel disgrifiad cyffredinol yn hytrach na enw lle. Roedd y term yn cyfeirio at gyrchfannoed dŵr yfed i gychwyn, ond daeth i olygu dŵr baddo yn raddol wrth i'r *sbâu* ddechrau cynnig meddyginiaeth allanol eraill. Defnyddiwyd y ffurf Gymraeg "sba" yn gyntaf yn yr 20g.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Historical Review(neu fel pdf)
2. ↑  Discover the Spa Research Fellowship
3. ↑   sba. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 28 Awst 2014.

Dolenni allanol
---------------

* Cymdeithas Sbâu Ewropeaidd Archifwyd 2008-12-17 yn y Peiriant Wayback.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys Wenzel** (enw gwyddonol: *Lophozia wenzelii*; enw Saesneg: *Wenzel's notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys Wenzel** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys danheddog** (enw gwyddonol: *Lophozia incisa*; enw Saesneg: *jagged notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Mae gan y planhigyn hwn yn egin gwyrdd afloyw, gwelw, *gemmae* gwyrdd golau, coesyn eithaf gwastad, llydan, hollol wyrdd, a dail deulabed, danheddog llyfn, tua 1-1.5 mm o led a hyd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys danheddog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 23 Hydref 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Y gred y dylid neilltuo dydd Sul fel diwrnod arbennig, lle na wneir unrhyw waith ac na wneir unrhyw adloniant gwamal yw **Sabathyddiaeth**. Yn hanesyddol bu'r gred hon yn nodwedd i wahanol raddau o enwadau Protestannaidd a ddilynodd camre Piwritaniaeth.

Deillia'r athrawiaeth hon o'r Deg Gorchymyn yn Llyfr Exodus y Beibl:

> 
> Cofia y dydd Saboth, i’w sancteiddio ef. Chwe diwrnod y gweithi, ac y gwnei dy holl waith: Ond y seithfed dydd yw Saboth yr Arglwydd dy Dduw: na wna ynddo ddim gwaith, tydi, na’th fab, na’th ferch, na’th wasanaethwr, na’th wasanaethferch, na’th anifail, na’th ddieithr ddyn a fyddo o fewn dy byrth: Oherwydd mewn chwe diwrnod y gwnaeth yr Arglwydd y nefoedd a’r ddaear, y môr, a’r hyn oll sydd ynddynt; ac a orffwysodd y seithfed dydd: am hynny y bendithiodd yr Arglwydd y dydd Saboth, ac a’i sancteiddiodd ef. (Exodus 20:8–11; Beibl William Morgan)
> 
> 
> 

Mae pob enwad Cristnogol yn arddel y syniad hwn o ddiwrnod arbennig bob wythnos, er bod rhai'n cadw'r Sadwrn yn hytrach na'r Sul (e.e. Adfentyddion y Seithfed Dydd). Ond mae rhai enwadau yn fwy penderfynol yn eu credoau nag eraill. Y rhai sy'n gosod rheolau llym ar eu haelodau (ac yn aml ar y gymuned yn gyffredinol) ynglŷn â'r hyn y gellir ac na ellir ei wneud ar y Sul a elwir yn "Sabathyddol". Ymhlith y gweithgareddau a allai gael eu gwahardd mae chwarae gemau, dawnsio, darllen llenyddiaeth seciwlar, canu caneuon seciwlar, yn ogystal â mynychu tafarndai, theatrau, sinemâu a digwyddiadau chwaraeon.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Carlisle, Rodney P. (17 Mawrth 2005). *Encyclopedia of Politics* (yn Saesneg). SAGE. t. 853. ISBN 9781412904094.
2. ↑  Heyck, Thomas (27 Medi 2013). *A History of the Peoples of the British Isles: From 1688 to 1914* (yn Saesneg). Taylor & Francis. t. 251. ISBN 9781134415205.

Gweler hefyd
------------

* Cyffes Ffydd Westminster
* Dydd yr Arglwydd
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys Erch** (enw gwyddonol: *Anastrepta orcadensis*; enw Saesneg: *Orkney notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida. Mae'r gair **erch** yma'n cyfeirio at yr ynys lle'i ceir: Ynysoedd Erch, yr Alban. Fe'i ceir hefyd yn unol Daleithiau America, canada ac gwledydd eraill o fewn Ewrop.

Mae'r rhywogaeth hon i’w chanfod ar arfordir gorllewinol Cymru.

Darganfuwyd yr Hiclys erch am y tro cyntaf, ar "Ward Hill", Ynys Hoy, ail ynys fwyaf yr Ynysoedd Erch, ar arfordir gorllewinol yr Alban, a hynny gan Hooker ym 1808. Fe'i ceir yn gyffredin o fewn carped o blanhigion tebyg: lysiau'r afu eraill a grug, fel rheol a hynny ar lethrau, lloriau coetiroedd ac ar lethrau caregog yn Ucheldiroedd yr Alban.

Yn Alaska, ceir sawl lleoliad ger arfordiroedd ynysoedd cysgodol, fel arfer ar uchder o 300 metr (1500 tr) neu uwch.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys Erch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Anastrepta orcadensis" Archifwyd March 14, 2012, yn y Peiriant Wayback. ZipcodeZoo.com Retrieved 10 June 2008.
2. ↑  "Plants profile: Anastrepta orcadensis (Hook.) Schiffn." USDA. Adalwyd 11 Mehefin 2008.
3. ↑  "Bryology (mosses, liverworts and hornworts)" Royal Botanic Garden Edinburgh. Retrieved 15 May 2008.
4. ↑  "West Highland Mosses And Problems They Suggest" (January 1907) *Annals Of Scottish Natural History* **61** tud. 46. Edinburgh. Adalwyd Mehefin 2008.
5. ↑  "Anastrepta orcadensis: Orkney Notchwort" (pdf) sleath.co.uk Retrieved 11 June 2008. Archifwyd 1 December 2008[Date mismatch] yn y Peiriant Wayback.
6. ↑  "Anastrepta orcadensis" sitkanature.org Adalwyd 11 Mehefin 2008.
7. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys blaenbwl** (enw gwyddonol: *Lophozia obtusa*; enw Saesneg: *obtuse notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys blaenbwl** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys pumdant** (enw gwyddonol: *Tritomaria quinquedentata*; enw Saesneg: *Lyon's notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys pumdant** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys llipa** (enw gwyddonol: *Hygrobiella laxifolia*; enw Saesneg: *lax notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru. Mae *H. laxifolia* yn anamlwg, yn fain (0.2–0.8 mm o led), ac yn ymgripio ar greigiau mewn lleoedd gwlyb. Mae fel arfer yn wyrdd llachar, sgleiniog, gyda dail cul hyd at 0.4 mm o hyd, gyda 2 llabed pigfain wedi'i rannu â rhic hyd at hanner hyd y ddeilen.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys llipa** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk/bbs; adalwyd 20 Awst 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys toredig mawr** (enw gwyddonol: *Tritomaria exsectiformis*; enw Saesneg: *larger cut notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys toredig mawr** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys llabedgrwn** (enw gwyddonol: *Leiocolea turbinata*; enw Saesneg: *top notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, gwledydd eraill Prydain a thrwy Iwerddon.

Disgrifiad
----------

Mae Hiclys llabedgrwn (*L. turbinata*) yn ffurfio coesynnau main (tua 0.3-1.5 mm o led) gyda dail cul, bylchog- hyd at oddeutu 1 mm o hyd ac o led. Mae'n ddiarodl ac mae'n wyrdd golau fel arfer. Er gwaethaf ei faint bach, gall Hiclys llabedgrwn ffurfio matiau sy'n gorchuddio llawer o centimetrau sgwâr.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys llabedgrwn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys y mynydd** (enw gwyddonol: *Leiocolea collaris*; enw Saesneg: *mountain notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru. Gall dyfu hyd at 5 cm, sy'n gymharol fawr i'r math yma o blanhigion, ac mae llabedi'r dail yn 20-38mm o led. Eu cynefin yw mannau llaith yr iseldir.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys y mynydd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Handbook of Liverworts and Hornworts of the Iberian Peninsula* ; adalwyd 21 Awst 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys corniog** (enw gwyddonol: *Lophozia longidens*; enw Saesneg: *horned flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod mewn un lle yng Nghymru: i'r de o Benrhyndeudraeth, un lle yn Lloegr, ond mae'n eitha cyffredin yn yr Alban; nid yw'n tyfu yn Iwerddon.

Mae siâp y ddeilen hon yn anarferol, gyda'i ddau bwynt hir, cul gyda pheli o *gemmae* coch, sy'n gwneud y planhigyn anghyffredin hwn yn hawdd i'w adnabod. Mae'n ffurfio matiau rhydd neu dywarchen o egin unionsyth, 0.5-1.8 mm o led.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys corniog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 23 Hydref 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Jang Seon-u yw ***Hwa-Om-Kyung*** a gyhoeddwyd yn 1993. Fe'i cynhyrchwyd gan Lee Tae-won yn Ne Corea. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Coreeg. 

 Mae'r ffilm *Hwa-Om-Kyung (ffilm o 1993)* yn 136 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1993. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Jurassic Park* a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,100 o ffilmiau Coreeg wedi gweld golau dydd. 
Golygwyd y ffilm gan Kim Hyeon sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jang Seon-u ar 20 Mawrth 1952 yn Seoul. Derbyniodd ei addysg yn Seoul National University.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jang Seon-u nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| A Petal |  | De Corea | Corëeg | 1996-01-01 |
| Atgyfodiad y Ferch Fach y Fatsien |  | De Corea | Corëeg | 2002-01-01 |
| Cariadon Woomook-Baemi |  | De Corea | Corëeg | 1990-03-31 |
| Ffilm Drwg |  | De Corea | Corëeg | 1997-01-01 |
| Hwa-Om-Kyung |  | De Corea | Corëeg | 1993-05-26 |
| I Ti Oddi Wrtha I |  | De Corea | Corëeg | 1994-01-01 |
| Iesu Seoul |  | De Corea | Corëeg | 1986-01-01 |
| *Lies* |  | De Corea | Corëeg | 1999-01-01 |
| Oes y Llwyddiant |  | De Corea | Corëeg | 1988-06-04 |
| *경마장 가는 길* |  | De Corea | Corëeg | 1991-12-21 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys Gillman** (enw gwyddonol: *Leiocolea gillmanii*; enw Saesneg: *Gillman's notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ac mae'n brin iawn yng ngogledd Lloegr ac Iwerddon, gydag ychydig mwy o safleoedd yn ei gynnal yn yr Alban.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys Gillman** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  nbnatlas.org; adalwyd Awst 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys pêr** (enw gwyddonol: *Lophozia bicrenata*; enw Saesneg: *lesser notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Mae *L. bicrenata* fel arfer yn tyfu fel clytiau bach brown gydag egin 0.5–1 mm o led a dail deulabed agos, llai na 1 mm o led a hyd. Cynhyrchir ei *gemmae* brown neu oren ar ddail ar frig y coesyn ac fel rheol gellir eu gweld gyda lens llaw.

Cynefin
-------

Gellir dod o hyd i'r Hiclys pêr ar bridd asidig eithaf noeth, yn aml wedi'i staenio â haearn, yn enwedig ar lannau rhostiroedd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys pêr** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; Lophozia bicrenata.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Par o sbectolau presgripsiwn darllen
Dyfais sy'n cynnwys lensys gwydr neu blastig caled mewn ffrâm - sy'n gorffwys ar y trwyn a'r clustiau - er mwyn helpu pobl i weld yn well yw **sbectol** neu **sbectolau**. Defnyddir sbectolau fel arfer i gywiro golwg, er enghraifft sbectolau darllen a sbectolau ar gyfer pobl sydd â golwg byr. Mewn rhai mathau o chwaraeon, caiff sbectolau eu gwisgo i amddiffyn y llygaid, er enghraifft sboncen.

Mae sbectolau haul yn ei gwneud hi'n haws gweld mewn golau dydd llachar, ac yn gallu amddiffyn y llygaid rhag cael eu niweidio gan lefelau uchel o olau uwchfioled. Mae sbectolau haul cyffredin yn defnyddio lensys tywyllach er mwyn amddiffyn rhag golau llachar neu ddisgleirdeb; mae rhai sbectolau arbenigol yn troi'n glir mewn amgylcheddau tywyll neu dan do, ond yn troi'n sbectolau haul mewn golau llachar. Mae modd defnyddio sbectolau arbenigol er mwyn gweld gwybodaeth benodol (er enghraifft stereosgopi) neu sbectolau 3D er mwyn gwylio ffilmiau tri dimensiwn. Weithiau, caiff sbectolau heb ddim pŵer cywiro yn y lensys eu gwisgo at ddibenion ffasiwn neu aestheteg. Hyd yn oed gyda sbectolau sy'n cael eu defnyddio ar gyfer cywiro golwg, mae ystod eang iawn o gynlluniau ar gael at ddibenion ffasiwn, sy'n defnyddio plastig, weiar a deunydd eraill.

Mae pobl yn fwy tebygol o fod angen gwisgo sbectolau wrth iddyn nhw fynd yn hŷn, gyda 93% o bobl rhwng 65 a 75 oed yn gwisgo sbectolau i gywiro'u golwg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Collin, Liz. "Good Question: Why Do So Many Of Us Need Glasses?".
2. ↑  "Newsroom".
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys cribog** (enw gwyddonol: *Anastrophyllum minutum*; enw Saesneg: *comb notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae'n blanhigyn gwyrdd tywyll neu frown, ac o ran maint, mae'n fychan iawn. Mae'r coesynnau fel rheol yn llai na 1mm.

Mae'n eitha cyffredin yng ngogledd yr Alban, yng Ngogledd America, Alaska, British Columbia, Idaho, Washington, Oregon, a California.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys cribog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys boliog** (enw gwyddonol: *Lophozia ventricosa*; enw Saesneg: *tumid notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

*L. ventricosa* fel arfer yw'r aelod cyntaf o'i genws a welir gan ddechreuwyr ac mae'n blanhigyn cyffredin iawn ar ucheldir gwledydd Prydain. Yn aml mae'n wyrdd llachar ac yn dryleu (*opaque*), ac yn dra gwahanol i lysiau'r afu eraill, gyda chlystyrau amlwg o *gemmae* gwyrdd ar flaenau ei ddail deulabed.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys boliog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 23 Hydref 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae hon yn rhestr o ddeiliaid swydd **Siryf Sir Feirionnydd** rhwng 1400 a 1499

Siryf yw cynrychiolydd cyfreithiol y Brenin a benodir yn flynyddol ar gyfer pob sir yng Nghymru a Lloegr, ei ddyletswydd yw cadw'r heddwch yn ei sir a sicrhau ufudd-dod i gyfraith y brenin. Yn wreiddiol, roedd yn swydd o statws a grym ond bellach mae'n swydd seremonïol yn bennaf.

* 1413-1420: Thomas Strange
* 1423-1430: Robert Orell
* 1430-1432: Thomas Dankyson
* 1432-1460: Thomas Burneby
* 1434-1435: John Hampton
* 1453-1560: Thomas Parker
* 1461-1485: Roger Kenyston
* 1485-1509: Peter Stanley

Cyfeiriadau
-----------

* *Kalendars of Gwynedd: Or, Chronological Lists of Lords-lieutenant, Custodes Rotulorum, Sheriffs, and Knights of the Shire, for the Counties of Anglesey, Caernarvon, and Merioneth, and of the Members for the Boroughs of Caernarvon and Beaumaris. To which are Added Lists of the Lords Presidents of Wales and the Constables of the Castles of Beaumaris, Caernarvon, Conway, and Harlech* gan Edward Breese 1873 t 69. ( Copi ar-lein:  )

 gw • sg • go**Siryfion Cymru**

**Siroedd Seremonïol Cyfoes**

Clwyd  **·** 
Dyfed  **·** 
Gwent  **·** 
Gwynedd  **·** 
Morgannwg Ganol  **·** 
Powys  **·** 
De Morgannwg  **·** 
Gorllewin Morgannwg  **·** 

**Siroedd Hanesyddol**

**Sir Aberteifi:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Frycheiniog:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaerfyrddin:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaernarfon:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Ddinbych**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g  **·**  **Sir y Fflint** Cyn 16g
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Faesyfed**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Feirionnydd:** cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fôn:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Forgannwg** :
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fynwy**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Benfro**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Drefaldwyn**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g

**Siryfion Bwrdeistrefi Sirol**

Siryf Caerfyrddin
Siryf Hwlffordd
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys alpaidd** (enw gwyddonol: *Anastrophyllum alpinum*; enw Saesneg: *Joergensen's Notchwort 2*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Mae'r Hiclys alpaidd a'r Hiclys joergensen yn edrych yn hynod o debyg i'w gilydd. Mae gan y ddau: ddail ceugrwm, sy'n troi ar i fyny ychydig, maen nhw'n sgleiniog, yn gochddu tywyll ac yn tyfu mewn sypiau rhydd. Yn wir, hyd at 2005 credwyd mai un rhywogaeth oeddent, ond erbyn hyn gwyddys mai A. alpinum yw'r rhywogaeth fwy cyffredin, mwy (gydag egin rhwng 1 a 2 mm o led), a bod A. joergensenii yn blanhigyn ychydig bach yn llai (gydag egin hyd at 1 mm o led). Er fod y lled yn wahanol mae'r goesynnau tua'r un faint: tua 5 i 10 cm, felly mae Hiclys joergensenii yn amlwg yn fwy main.

Hiclys alpaidd yw un o aelodau prinnaf y mat hepatig gogleddol. dim ond yn y gogledd-orllewin o dir mawr yr Alban mae i'w ganfod. Mae'n tyfu ymysg creigiau neu o dan y grug ar ardaloedd sydd wedi'u draenio'n dda, gerllaw llethrau llaith, serth, sy'n wynebu'r gogledd neu'r dwyrain, yn aml uwchlaw llynnoedd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Hiclys alpaidd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 2 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
**Siryf Sir Gaerfyrddin** oedd cynrychiolydd sirol Coron Lloegr yn yr hen Sir Gaerfyrddin.

Rhestrau
--------

Gweler:

* Siryfion Sir Gaerfyrddin yn yr 16eg ganrif
* Siryfion Sir Gaerfyrddin yn yr 17g
* Siryfion Sir Gaerfyrddin yn y 18fed ganrif
* Siryfion Sir Gaerfyrddin yn y 19eg ganrif
* Siryfion Sir Gaerfyrddin yn yr 20fed ganrif

 gw • sg • go**Siryfion Cymru**

**Siroedd Seremonïol Cyfoes**

Clwyd  **·** 
Dyfed  **·** 
Gwent  **·** 
Gwynedd  **·** 
Morgannwg Ganol  **·** 
Powys  **·** 
De Morgannwg  **·** 
Gorllewin Morgannwg  **·** 

**Siroedd Hanesyddol**

**Sir Aberteifi:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Frycheiniog:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaerfyrddin:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaernarfon:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Ddinbych**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g  **·**  **Sir y Fflint** Cyn 16g
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Faesyfed**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Feirionnydd:** cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fôn:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Forgannwg** :
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fynwy**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Benfro**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Drefaldwyn**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g

**Siryfion Bwrdeistrefi Sirol**

Siryf Caerfyrddin
Siryf Hwlffordd
**Siryf Sir Drefaldwyn** oedd cynrychiolydd sirol Coron Lloegr ynyr hen Sir Drefaldwyn.

Rhestrau
--------

Gweler:

* Siryfion Sir Drefaldwyn yn yr 16eg ganrif
* Siryfion Sir Drefaldwyn yn yr 17g
* Siryfion Sir Drefaldwyn yn y 18fed ganrif
* Siryfion Sir Drefaldwyn yn y 19eg ganrif
* Siryfion Sir Drefaldwyn yn yr 20fed ganrif

 gw • sg • go**Siryfion Cymru**

**Siroedd Seremonïol Cyfoes**

Clwyd  **·** 
Dyfed  **·** 
Gwent  **·** 
Gwynedd  **·** 
Morgannwg Ganol  **·** 
Powys  **·** 
De Morgannwg  **·** 
Gorllewin Morgannwg  **·** 

**Siroedd Hanesyddol**

**Sir Aberteifi:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Frycheiniog:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaerfyrddin:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaernarfon:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Ddinbych**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g  **·**  **Sir y Fflint** Cyn 16g
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Faesyfed**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Feirionnydd:** cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fôn:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Forgannwg** :
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fynwy**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Benfro**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Drefaldwyn**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g

**Siryfion Bwrdeistrefi Sirol**

Siryf Caerfyrddin
Siryf Hwlffordd
**Siryf Sir Faesyfed** oedd cynrychiolydd sirol Coron Lloegr yn yr hen Sir Faesyfed.

Rhestrau
--------

Gweler:

* Siryfion Sir Faesyfed yn yr 16eg ganrif
* Siryfion Sir Faesyfed yn yr 17g
* Siryfion Sir Faesyfed yn y 18fed ganrif
* Siryfion Sir Faesyfed yn y 19eg ganrif
* Siryfion Sir Faesyfed yn yr 20fed ganrif

 gw • sg • go**Siryfion Cymru**

**Siroedd Seremonïol Cyfoes**

Clwyd  **·** 
Dyfed  **·** 
Gwent  **·** 
Gwynedd  **·** 
Morgannwg Ganol  **·** 
Powys  **·** 
De Morgannwg  **·** 
Gorllewin Morgannwg  **·** 

**Siroedd Hanesyddol**

**Sir Aberteifi:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Frycheiniog:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaerfyrddin:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaernarfon:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Ddinbych**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g  **·**  **Sir y Fflint** Cyn 16g
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Faesyfed**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Feirionnydd:** cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fôn:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Forgannwg** :
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fynwy**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Benfro**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Drefaldwyn**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g

**Siryfion Bwrdeistrefi Sirol**

Siryf Caerfyrddin
Siryf Hwlffordd
**Siryf Sir Aberteifi** oedd cynrychiolydd sirol Coron Lloegr yn yr hen Sir Aberteifi.

Rhestrau
--------

Gweler:

* Siryfion Sir Aberteifi yn y 16eg Ganrif
* Siryfion Sir Aberteifi yn y 17eg Ganrif
* Siryfion Sir Aberteifi yn y 18fed Ganrif
* Siryfion Sir Aberteifi yn y 19eg Ganrif
* Siryfion Sir Aberteifi yn yr 20fed Ganrif

 gw • sg • go**Siryfion Cymru**

**Siroedd Seremonïol Cyfoes**

Clwyd  **·** 
Dyfed  **·** 
Gwent  **·** 
Gwynedd  **·** 
Morgannwg Ganol  **·** 
Powys  **·** 
De Morgannwg  **·** 
Gorllewin Morgannwg  **·** 

**Siroedd Hanesyddol**

**Sir Aberteifi:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Frycheiniog:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaerfyrddin:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaernarfon:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Ddinbych**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g  **·**  **Sir y Fflint** Cyn 16g
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Faesyfed**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Feirionnydd:** cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fôn:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Forgannwg** :
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fynwy**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Benfro**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Drefaldwyn**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g

**Siryfion Bwrdeistrefi Sirol**

Siryf Caerfyrddin
Siryf Hwlffordd
Llawysgrif Ladin o'r 11g o darddiad Cymreig sydd wedi'i ysgrifennu a'i addurno yn arddull Gwyddelig yw'r **Sallwyr Rhygyfarch**. Fe'i hysgrifennwyd tua 1079, yn ôl pob tebyg yn y sgriptoriwm yn Llanbadarn Fawr, Ceredigion.

Mae'n cynnwys 159 o ddalennau memrwn, ac fe'i rhannir yn yr adrannau canlynol: Llythyr Sant Sierôm i Chromatius ac Elidorus; Breviarius Apostolorum; Martyrologium Hieronymianum; a Thablau Amrywiol.

Roedd y llyfr yn perthyn i Rhygyfarch ap Sulien (1056?–1099), Esgob Tyddewi. Ar ffolio 158v, yn ei law ei hun, mae'n dweud wrthym bod y cyfrol wedi ei ysgrifennu iddo gan ysgrifennydd o'r enw Ithael, a bod yr addurnlythyrennau mawr yn waith ei frawd Ieuan. Roedd eu tad, Sulien, wedi astudio yn Iwerddon am 13 mlynedd; mae addurniad y gyfrol yn dangos tebygrwydd clir i lawysgrifau Gwyddelig o'r un cyfnod.

Mae'r llawysgrif bellach yn llyfrgell Coleg y Drindod, Dulyn fel MS 50.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Coleg y Drindod, Dulyn; adalwyd 3 Rhagfyr 2017.

Llyfryddiaeth
-------------

* *The Psalter and Martyrology of Ricemarch*, gol. H. J. Lawlor, Henry Bradshaw Society 47 a 48, 2 gyfrol (Llundain, 1914)

Dolen allanol
-------------

* Argraffiad adlun Sallwyr Rhygyfarch
**Siryf Sir y Fflint** oedd cynrychiolydd sirol Coron Lloegr yn hen Sir y Fflint.

Rhestrau
--------

Gweler:

* Siryfion Sir y Fflint cyn yr 16eg ganrif
* Siryfion Sir y Fflint yn yr 16eg ganrif
* Siryfion Sir y Fflint yn yr 17g
* Siryfion Sir y Fflint yn y 18fed ganrif
* Siryfion Sir y Fflint yn y 19eg ganrif
* Siryfion Sir y Fflint yn yr 20fed ganrif

 gw • sg • go**Siryfion Cymru**

**Siroedd Seremonïol Cyfoes**

Clwyd  **·** 
Dyfed  **·** 
Gwent  **·** 
Gwynedd  **·** 
Morgannwg Ganol  **·** 
Powys  **·** 
De Morgannwg  **·** 
Gorllewin Morgannwg  **·** 

**Siroedd Hanesyddol**

**Sir Aberteifi:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Frycheiniog:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaerfyrddin:**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Gaernarfon:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Ddinbych**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g  **·**  **Sir y Fflint** Cyn 16g
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Faesyfed**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Feirionnydd:** cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fôn:**
cyn 15g  **·** 
15g  **·** 
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Forgannwg** :
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Fynwy**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Benfro**
16g  **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g **Sir Drefaldwyn**
16g **·** 
17g  **·** 
18g  **·** 
19g  **·** 
20g

**Siryfion Bwrdeistrefi Sirol**

Siryf Caerfyrddin
Siryf Hwlffordd