recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Cossidae yn urdd y Lepidoptera yw **llewpart**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **llewpartiaid**; yr enw Saesneg yw *Leopard Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Zeuzera pyrina*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop, ac yng Ngogledd America ers 1879: o Maine i Pennsylvania.

Mae'n eithaf hawdd adnabod y gwyfyn hwn oherwydd ei thoracs gwyn, ffyri efo 6 smotyn du arno. Mae ganddo adenydd gwyn hefyd gyda smotiau arnyn nhwythau. 35–60 mm ydy lled ei adenydd ac mae'r oedolyn yn hedfan rhwng Mehefin a Medi, yn ddibynnol ar ei leoliad.

Prif fwyd
---------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * *Acer*
* *Aesculus*
* *Broussonetia*
* *Carya*
* *Castanea*
* *Celtis*
* *Ceratonia*
* *Cotoneaster*
* *Crataegus*
* *Cydonia*
* *Fagus*
 | * *Fraxinus*
* *Ilex*
* *Juglans*
* *Ligustrum*
* *Liquidambar*
* *Liriodendron*
* *Lonicera*
* *Malus*
* *Olea*
* *Prunus*
* *Punica*
 | * *Pyrus*
* *Quercus*
* *Rhododendron*
* *Ribes*
* *Robinia*
* *Rubus*
* *Salix*
* *Syringa*
* *Tilia*
* *Ulmus*
* *Viburnum*
 |

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r llewpart yn lindysyn sy'n bwydo tu fewn i ganghennau coed a llwyni, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Zeuzera pyrina***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cymeriad mewn chwedloniaeth Gymreig yw **Mabon fab Modron**. Dywedir ei fod yn nai i Arthur. Caiff ei uniaethu a'r duw Celtaidd Maponos, sy'n ymddangos mewn arysgrifau yng Ngâl a Phrydain. Uniaethir ei fam, Modron, a'r fam-dduwies Matrona.

Cai a Bedwyr ar gefn Eog Llyn Llyw yn cyrraedd carchar Mabon fab Modron (*Mabinogion*, 1877)
Ymddengys Mabon fab Modron fel cymeriad yn y chwedl *Culhwch ac Olwen*. Mae Culhwch yn ceisio ennill llaw Olwen, ferch y cawr Ysbaddaden Bencawr. Mae'r cawr yn cytuno i roi Olwen i Culhwch ond ar yr amod ei fod yn cyflawni deugain o dasgiau (*anoethau*) anodd os nad amhosibl. Un o'r rhain yw ceisio Mabon fab Modron, a ddygwyd oddi wrth ei fam yn dri diwrnod oed, ac na ŵyr neb ymhle y mae. Rhaid cael Mabon i helpu i hela'r Twrch Trwyth.

Caiff Culhwch gymorth Arthur a'i ŵyr i gwblhau'r tasgau. Aiff Cai, Bedwyr, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd ac Eidoel i holi'r Anifeiliaid Hynaf a wyddant rywbeth o'i hanes. Wedi holi nifer o'r anifeiliaid hynaf, cyrhaeddant at Eog Llyn Llyw, sy'n gwybod hanes Mabon. Teithia Cai a Bedwyr ar ysgwydd yr eog i ddarganfod Mabon yn ei garchar a'i ryddhau.

Yn nes ymlaen yn y chwedl, cymer ran yn hela'r Twrch Trwyth ar farch o'r enw Wynn Mygdwn. Ef sy'n cipio'r ellyn oddi ar ben y twrch.

Yn Nhrioedd Ynys Prydain cyfeirir ato fel un o Dri Goruchel Garcharor Ynys Brydain, gyda Llŷr Llediaith ac Arthur. Mae cerdd *Pa Gwr yw y Porthawr* yn Llyfr Du Caerfyrddin lle dywedir ei fod yn was i Uthr Bendragon.

Dywed un traddodiad ei fod yn fab i Afallach.

Llyfryddiaeth
-------------

* Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.) *Culhwch and Olwen: an edition and study of the oldest Arthurian tale* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1992) ISBN 0-7083-1127-X
Gwahanol systemau seneddol o gwmpas y byd:
     Gweriniaethau seneddol a chanddynt oruchafiaeth dros bennaeth y wladwriaeth.
     Gweriniaethau seneddol a chanddynt arlywydd sy'n dibynnu ar gefnogaeth y ddeddfwrfa.
     Breniniaethau cyfansoddiadol sy'n ymddiried awdurdod yn y senedd.
Ffurf ar lywodraeth a chanddi adran weithredol sy'n cael ei gyfreithlondeb democrataidd o senedd neu gynulliad deddfu tebyg yw **llywodraeth seneddol** neu **ddemocratiaeth seneddol**. Fel arfer, corff etholedig ydy'r ddeddfwrfa, a'i swyddogaethau yw craffu ar ddeddfwriaeth ac awdurdodi'r gyfraith statudol, arolygu a rheoli gwariant cyhoeddus, goruchwylio gweithgareddau'r adran weithredol, a chynrychioli etholwyr y wlad. Mae'r mwyafrif o lywodraethau seneddol yn defnyddio pwyllgorau i graffu ar ddeddfwriaeth a phroses y gyllideb. Yn y mwyafrif o systemau seneddol, mae swyddogion yr adran weithredol, hynny yw gweinidogion y llywodraeth, yn aelodau'r senedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  David Robertson, *The Routledge Dictionary of Politics* 3ydd argraffiad (Llundain: Routledge, 2004), tt. 368–9.
Llyn yn ardal Eifionydd, Gwynedd yw **Llyn Glasfryn**. Saif ym mhlwyf Llangybi. Mae'r llyn a'r tir o'i gwmpas wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 10 Tachwedd 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae arwynebedd y safle yn 7.63 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Chwedl werin
------------

Yn ôl y chwedl werin, ffurfwyd Llyn Glasfryn pan orlifodd ffynnon sanctaidd gerllaw, a adnabyddir heddiw fel Ffynnon Grasi, oherwydd esgeulustod morwyn o'r enw Grasi a anghofiodd roi'r cauad carreg yn ôl ar y ffynnon ar ôl tynnu dŵr ohoni. Trowyd Grasi yn garreg am ei "bechod" ac enwir Ffynnon Grasi - a leolir ar lan ddwyreiniol y llyn - a maen hir gerllaw ar ei hôl.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
2. ↑  John Jones (Myrddin Fardd), *Llên Gwerin Sir Gaernarfon*.
Gwyddonydd o'r Undeb Sofietaidd a’r Wcrain yw **Liudmyla Suprun** (ganed 7 Ionawr 1965), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel gwleidydd ac economegydd. Ar ôl graddio o Brifysgol y Wladwriaeth Kiev Suprun gweithiodd fel ymchwilydd academaidd tan 1992. Ers hynny, bu'n gweithio ym maes amaethyddiaeth. Ym 1997, cydnabuwyd Suprun fel "Woman Woman Wcráin 1997".

Manylion personol
-----------------

Ganed Liudmyla Suprun ar 7 Ionawr 1965 yn Zaporizhzhya ac wedi gadael yr ysgol dechreuodd ar yrfa academaidd. Ymhlith yr anrhydeddau a gyflwynwyd iddi am ei gwaith mae'r canlynol: Diploma Anrhydeddus Gweinidogion y Cabined, Wcrain a Economegydd Anrhydeddus Iwcrain.

Gyrfa
-----

Am gyfnod bu'n Ddirprwy Pobl Wcrain.
Enillodd sawl gradd academaidd gan gynnwys: Doethur Nauk mewn Economeg.

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

Gweler hefyd
------------

* Bioleg
* Cemeg
* Ffiseg
* Mathemateg bur
* Ystadegaeth
* Geometreg
* Rhestr o wyddonwyr o Gymru

Cyfeiriadau
-----------
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Rasmus Breistein yw ***Liv*** a gyhoeddwyd yn 1934. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Liv*** ac fe'i cynhyrchwyd yn Norwy. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Norwyeg a hynny gan Rasmus Breistein a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Adolf Kristoffer Nielsen. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Kommunenes Filmcentral.

Y prif actor yn y ffilm hon yw Tordis Maurstad. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1934. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Thin Man* ffilm Americanaidd gan W.S. Van Dyke. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,050 o ffilmiau Norwyeg wedi gweld golau dydd. 
Gunnar Nilsen-Vig oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Gunnar Nilsen-Vig sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Rasmus Breistein ar 16 Tachwedd 1890 yn Norwy.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Rasmus Breistein nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 19 Ebrill 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 19 Ebrill 2016.
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Mariano Ozores yw ***Cuarenta Grados a La Sombra*** a gyhoeddwyd yn 1967. Fe'i cynhyrchwyd yn Sbaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a hynny gan Alfonso Paso. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw José Manuel Martín, Julieta Serrano, Antonio Ozores, José Luis López Vázquez, Alfredo Landa, Perla Cristal, Gracita Morales, Paloma Cela, Laly Soldevilla, Erika Wallner, Julio Riscal, Venancio Muro, Rafael Hernández, Xan das Bolas a Goyo Lebrero. Mae'r ffilm *Cuarenta Grados a La Sombra* yn 89 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1967. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *You Only Live Twice* sef ffilm llawn cyffro gan Lewis Gilbert. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mariano Ozores ar 5 Hydref 1926 ym Madrid. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1952 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Mariano Ozores nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Llyfr Gwyn Rhydderch.
**Llyfr Gwyn Rhydderch** yw un o'r llawysgrifau Cymreig pwysicaf a mwyaf cynhwysfawr sydd wedi goroesi. Tybir i'r rhan fwyaf ohono gael ei ysgrifennu yn ne-orllewin Cymru tua 1350. Dyma'r casgliad cynharaf o destunau rhyddiaith yn y Gymraeg, ond eto'n cynnwys rhai enghreifftiau o farddoniaeth gynnar. Oherwydd ei dafodiaith tybir fod y copïwr yn ŵr o Ddeheubarth ac mae'n bosibl fod cysylltiad rhyngddo a mynachlog Ystrad Fflur. Daw'r enw o'r ffaith i'r llyfr gael ei ysgrifennu ar gyfer y noddwr Rhydderch ab Ieuan Llwyd, o Lyn Aeron, Ceredigion ac mai gwyn yw lliw'r clawr. Fe'i cedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth mewn dwy ran, llawygrif Peniarth 4 a Pheniarth 5 (rhanwyd y llawysgrif yn ddau tua diwedd yr Oesoedd Canol), fel rhan o'r casliad a enwir yn Llawysgrifau Peniarth.

Cynnwys
-------

Yn y llyfr ceir nifer o gyfieithiadau Cymraeg o destunau Lladin a Ffrangeg, gan gynnwys *Delw y Byd*, *Efengyl Nicodemus*, *Proffwydoliaeth Sibli Ddoeth*, bucheddau'r saint fel *Buchedd Mair Wyry*, *Buchedd Sant Catrin*, *Buchedd Fargred* a *Mair o'r Aifft*, testunau crefyddol eraill fel *Purdan Padrig*, ynghyd â chwedl Siarlymaen (*Ystorya de Carolo Magno*) ac *Ystorya Brown o Hamtwn*. Cedwir y rhain yn llawysgrif Peniarth 5.

Ond y deunydd pwysicaf o lawer yw'r testunau o'r chwedlau Cymraeg Canol a adnabyddir fel y Mabinogion (yn gamarweiniol), sef *Pedair Cainc y Mabinogi*, *Y Tair Rhamant*, *Breuddwyd Macsen Wledig*, *Cyfranc Lludd a Llefelys* a chwedl *Culhwch ac Olwen* (dim ond testun o *Breuddwyd Rhonabwy* sydd eisiau). Dyma'r casgliad pwysicaf a chynharaf o chwedlau Cymraeg Canol ac eithrio *Llyfr Coch Hergest*. Cedwir y rhain yn llawysgrif Peniarth 4.

Llyfryddiaeth
-------------

* J. Gwenogvryn Evans (gol.), *The White Book Mabinogion* (Pwllheli, 1907). Testun diplomatig.
* R.M. Jones (rhagymadrodd): J. Gwenogvryn Evans (gol.), *Llyfr Gwyn Rhydderch: Y Chwedlau a'r Rhamantau* (Caerdydd, 1973).

Dolen allanol
-------------

* Hanes a Chynnwys Llyfr Gwyn Rhydderch (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
Medb: darlun gan J. C. Leyendecker.
Ym mytholeg Iwerddon, **Medb** (Gwyddeleg: hefyd **Meabh** neu **Maeve**) yw brenhines teyrnas Connacht yng ngorllewin Iwerddon. Mae ganddi ran amlwg yn y *Táin Bó Cúailnge* ("Cyrch Gwartheg Cúailnge"), un o'r gweithiau pwysicaf yn llenyddiaeth gynnar Iwerddon. Credir gan rai mytholegwyr ei bod yn wreiddiol yn dduwies sofraniaeth - agwedd ar Dduwies y Ddaear - a bod y brenin yn ei phriodi yn seremonïol.

Roedd Medb yn ferch i Eochaid Feidlech, Uchel Frenin Iwerddon. Priododd nifer o weithiau. Ei gŵr cyntaf oedd Conchobar mac Nessa o Ulster, ond ni pharhaodd y briodas yn hir. Priododd Conchobar chwaer Medb, Eithne, wedyn, ond llofruddiodd Medb hi.

'Carnedd Medb' ar ben Cnoc na Riabh, Swydd Galway.
Mae Medb ac un arall o'i gwŷr, Ailill yn ymddangos yn y *Táin Bó Cúailnge*. Pan mae Medb ac Ailill yn cymharu eu cyfoeth, maent bron yn gyfartal, ond mae Ailill yn berchen ar y tarw Finnbhennach. Ar un adeg roedd y tarw yn perthyn i Medb, ond gan ei fod yn anfodlon cael gwraig yn berchennog arno, crwydrodd i ffwrdd ac ymuno â buches Ailill. I geisio dod yn gyfartal â'i gŵr mae Medb yn codi byddin i ddwyn y tarw enwog Donn Cuailnge o Cúailnge (Cooley).

Mae melltith ar wŷr Wlster, a'r unig un sydd ar gael i amddiffyn Wlster yw'r arwr dwy ar bymtheg oed Cúchulainn. Llwydda byddin Connacht i gipio'r tarw tra mae Cúchulainn yn cyfarfod merch, ond mae Cúchulainn yn galw ar yr hen hawl i fynnu ymladd un yn erbyn un ger rhyd. Pery'r ymladd am fisoedd, gyda Cúchulainn yn gorchfygu rhyfelwyr gorau Connacht un ar ôl y llall.

Yn y diwedd mae rhyfelwyr Wlster yn dechrau deffro, a gorfodir byddin Medb i encilio. Maent yn llwyddo i ddwyn Donn Cuailnge yn ôl i Connacht, ond wedi cyrraedd yno mae'n ymladd a Finnbhennach. Lleddir Finnbhennach, ond mae Donn Cuailnge ei hun yn cael ei glwyfo'n farwol.

Lladdwyd Medb gan Furbaide, mab Eithne, fel dial am lofruddiaeth ei fam. Yn ôl y chwedl, claddwyd hi dan garnedd 40 troedfedd o uchder ar gopa Cnoc na Riabh (Saesneg: *Knocknarea*) ger Sligo.

Llyfryddiaeth
-------------

* Thomas Kinsella*The Tain* (1969).
Tref a chymuned yn Llydaw yw **Loktudi** (Ffrangeg: *Loctudy*) sy'n borthladd pysgota a chyrchfan gwyliau glan y môr. Mae'n gorwedd ar aber afon Pont-l'Abbé.

Lleolir Loktudi yn *arrondissement* Kemper (*Quimper*) yn *département* Penn-ar-Bed (*Finistère*), ar orynys Penmarc'h yn Basse-Bretagne mewn rhan o Lydaw lle siaredir y Llydaweg.

Ystyr yr enw 'Loktudi' yw "lle neu gyrchfan pererindod Tudi" (cymharer Cymraeg Canol *llog*: "mangre cysegredig; mynach*log*"). Ceir peth ansicrwydd ynglŷn â pha sant a olygir. Cred rhai ei fod yn cyfeiriad at Sant Tudi o Landevenneg tra bod eraill yn dadlau mai Sant Tudwal ydyw.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code 29135

Cysylltiadau Rhyngwladol
------------------------

Gefeillir Loktudi gyda 

* Baner Cymru Abergwaun, Cymru
* Baner Nodyn:Alias gwlad Galicia Ribadeo, Galicia.

Dolen allanol
-------------

* (Ffrangeg) Gwefan swyddogol

Gweler hefyd
------------

Cymunedau Penn-ar-Bed

Cyfeiriadau
-----------

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Loktudi***
Llyn Gafr
Llyn bychan yn ne Gwynedd yw **Llyn Gafr**. Fe'i lleolir i'r gogledd o gopa Cadair Idris tua 3 milltir i'r de o dref Dolgellau.

Saif y llyn 1,600 troedfedd i fyny ar lethrau gogleddol Cadair Idris tua hanner milltir i'r gogledd o Llyn y Gadair. Mae "Llwybr y Llwynog" neu "Llwybr y Cadno" (y *Fox's Path*), y llwybr mwayf poblogaidd i ddringo i gopa Cadair Idris, yn mynd heibio'n agos i lan y llyn.

Mae ffrwd yn llifo o'r llyn i lifo i Afon Mawddach yn is i lawr yn Abergwynant.

Enw
---

Ceir sawl ffurf ar enw'r llyn hwn. Ar y map Arolwg Ordnans ceir "*Llyn-y-Gafr*" ond gan fod gafr yn air benywaidd byddai disgwyl cael ffurf fel "*Llyn yr Afr*" yn hytrach na "Llyn y Gafr". Yn *Atlas Meirionnydd* ceir y ffurf "*Llyn Gafr*". "Llyn Gafr" yw'r ffurf a geir gan Ioan Bowen Rees yn ei gyfrol *Dringo Mynyddoedd Cymru* hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Frank Ward, *The Lakes of Wales* (Herbert Jenkins, Llundain, 1931), tud. 131.
2. 1 2 3  Map OS 1:50,000 Landranger 124 Dolgellau.
3. ↑  Geraint Bowen (gol.), *Atlas Meirionnydd* (Dolgellau, 1975).
4. ↑  Ioan Bowen Rees, *Dringo Mynyddoedd Cymru* (Llyfrau'r Dryw, 1965).
Cyfeirgi Seisnig
Cyfeirgi sy'n tarddu o Loegr yw'r **Cyfeirgi Seisnig**. Datblygodd mwy na 400 mlynedd yn ôl, ac yn ei ffurf bresennol ers 1825. Ceir dwy linach o'r brîd a enwir ar ôl y bridwyr a'u datblygodd: Cyfeirgi Llewellin a Chyfeirgi Laverack. Mae'n gi adara a ddefnyddir i leoli adar ar gyfer y heliwr.

Mae ganddo daldra o 61 i 63.5 cm (24 i 25 modfedd) ac yn pwyso 18 i 32 kg (40 i 70 o bwysau). Mae ganddo ben hir, clustiau llipa, brest ddwfn, a chynffon bigfain. Mae gan ei gôt flew hir ar ei chlustiau, y frest, ei choesau a'i chynffon ac o liw gwyn gyda brych melyn ("belton oren") neu ddu ("belton glas") neu'n drilliw (belton glas gyda melyn ar y drwyn, y llygaid a'r coesau); ceir hefyd yn anghyffredin belton lemwn neu ddugoch. Yn ogystal â bod yn gi adara mae'r Cyfeirgi Seisnig yn gi gymar da gyda natur addfwyn a chyfeillgar.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [setter].
2. 1 2  (Saesneg) English setter. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 27 Medi 2014.
Llawysgrif o'r 12g yw **Llyfr Llandaf** (Lladin: *Liber Landavensis*). Mae'r llawysgrif, sy'n cynnwys 128 o dudalennau vellum, yn ffynhonnell bwysig ar gyfer hanes eglwysig Cymru.

Credir i Lyfr Llandaf gael ei ysgrifennu rhwng 1120 a 1140, dan arolygaeth Urban, Esgob Llandaf. Roedd anghydfod rhwwng Llandaf ac esgobion Tyddewi a Henffordd ynghylch ffiniau'r esgobaeth, a bwriad y llyfr oedd profi hawliau Llandaf. Cynhwysir copiau o nifer fawr o siarteri yn amlinellu rhoddion o dir ac eiddo cyn belled yn ôl a'r 5g; rhai o'r siarteri yn rhai dilys ond eraill yn ffugiadau. O'r siarteri dilys, mae tua 40% yn perthyn i'r 8g a 20% i ran olaf y 9g. Ceir hefyd fucheddau tri sant a gysylltir a Llandaf, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy (Oudoceus). Yn Lladin mae'r rhan fwyaf, ond mae *Fraint Teilo* mewn Cymraeg Canol gyda chyfieithiad Lladin.

Ychydig yn ddiweddarach, yn y 12g a dechrau'r 13g, ychwanegwyd bucheddau'r seintiau Samson ac Elgar a nifer o lythyrau.

Mae'r hanesydd Wendy Davies wedi ceisio ail-greu llawr o'r testunau gwreiddiol. Roedd y llawysgrif yn eiddo i deulu Davies, Llanerch yn yr 17g. Mae'n awr yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, MS 17110 E. Bwriedid ei hail-rwymo yn ystod 2007.

Llyfryddiaeth
-------------

* J. Rhys a J. Gwenogvryn Evans (eds.), *The Book of Llandâv* (Rhydychen, 1893; adargraffiad ffacsimili, Llyfrgell Cenedlaethol Cymru, 1979).
* Wendy Davies, *Early Welsh Microcosm: Studies in the Llandaff Charters* (Caerdydd, 1978)
* Wendy Davies, *The Llandaff Charters* (Caerdydd, 1979)

Dolenni allanol
---------------

* *Liber Landavensis: fersiwn digidol,* Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Actores deledu Gymreig yw **Maria Pride** (ganwyd 1970) sydd yn chwarae'r cymeriad Debbie Jones yn opera sebon *Pobol y Cwm*.

Mae'n gyn-ddisgybl o Ysgol Gyfun Rhydfelen, ger Pontypridd.

Gyrfa
-----

Yn Chwefror 1999, chwaraeodd y cymeriad Cindy, yr unig ran fenywaidd yn nrama gyntaf Patrick Jones, *Everything Must Go*, mewn cydweithrediad â The Manic Street Preachers, yn Theatr y Sherman, Caerdydd. Mae hefyd wedi chwarae Triste yn ail ddrama Jones, *Unprotected Sex*, hefyd yn Theatr y Sherman.

Yn 2001, enillodd Maria wobr BAFTA Cymru am yr Actores Orau am ei rhan fel Pauline yn *Care*, y ddrama arobryn ysgrifennwyd gan Kieran Prendiville, cyn-gyflwynydd *Tomorrow's World*, am gamdriniaeth plant mewn cartref blant yng Nghymru. Cyfarwyddwyd *Care* gan Antonia Bird ac roedd yn serennu Steven Mackintosh. Yn 2002, serennodd Maria yn y ddrama Gymraeg, *Gwyfyn*.

Mae Pride wedi chwarae rhannau mewn nifer o ddramau teledu Cymreig, yn cynnwys *High Hopes* i BBC Cymru. Mae hefyd wedi chwarae rhannau bach mewn nifer o gyfres teledu Prydeinig tebyg i *Casualty* a *Afterlife.*

Fe enillodd Pride gystadleuaeth fersiwn enwogion o *Mastermind Cymru*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, Patrick (2001). *Fuse : Patrick Jones, New and Selected Works*. Parthian Books.

Dolenni allanol
---------------

* Maria Pride ar wefan yr Internet Movie Database
Clawr blaen argraffiad 1af Llyfr Mawr y Plant
Llyfr plant a fu'n garreg filltir ym myd cyhoeddi llyfrau plant yn y Gymraeg yw ***Llyfr Mawr y Plant***. Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf gan wasg Hughes a'i Fab, Wrecsam, ym 1931.

Jennie Thomas (1898–1979) a J. O. Williams (1892–1973) oedd awduron y gyfrol, sy'n cynnwys amrywiaeth o straeon a digrifluniau wedi'u hanelu'n bennaf at blant iau. Ceir darluniau lliw yn y llyfr gan yr arlunydd Peter Fraser. Dyma'r cais cyntaf yn hanes llyfrau Cymraeg (ac eithrio *Llyfr y Bobl Bach* yn 1925) i greu llyfr i gystadlu a'r blwyddlyfrau Nadolig Saesneg poblogaidd.

Ychydig iawn o lyfrau plant da oedd ar gael yn y Gymraeg yr adeg honno, a gwnaeth *Llyfr Mawr y Plant* gyfraniad sylweddol yn y frwydr i ddenu pobl ifanc i ddarllen llyfrau Cymraeg. Meddai W. J. Gruffydd amdano:

Dyma yn sicr lyfr sydd nid yn unig yn debyg i *Christmas Books* y Saeson, ond ym mhopeth — testun, diwyg, darluniau, pris, cystal â'r goreuon ohonynt, a gwell o lawer na rhan fawr.
Rhwng cloriau *Llyfr Mawr y Plant* ymddangosodd cymeriadau cartŵn poblogaidd fel Siôn Blewyn Coch a Wil Cwac Cwac am y tro cyntaf.

Cafwyd tair cyfrol arall o *Lyfr Mawr y Plant*, ym 1939, 1949, a 1975 (ond fersiwn pur wahanol oedd yr olaf, ar ôl bwlch o chwarter canrif). Yn y flwyddyn 1999 fe gyhoeddwyd y detholiad *Llyfr Mawr y Plant: Goreuon y Pedair Cyfrol* gan Wasg Carreg Gwalch mewn cyfrol clawr caled debyg i'r llyfrau gwreiddiol.

Prif ffynhonnell
----------------

Mairwen a Gwynn Jones, *Dewiniaid Difyr* (Gwasg Gomer, 1983)

Gweler hefyd
------------

* *Llyfr Mawr y Pants* (Gwasg y Lolfa, 2006)
Roedd **Mabel Beardsley** (24 Awst 1871 - 8 Mai 1916) yn actores Fictoraidd Seisnig ac yn chwaer hynaf y darlunydd enwog Aubrey Beardsley, a chafodd "dipyn bach o enwogrwydd am ei hymddangosiad egsotig a gwladaidd", yn ôl cofiannydd ei brawd,.

Bywyd
-----

Ganwyd Beardsley yn Brighton ar 24 Awst 1871. Roedd ei thad, Vincent Paul Beardsley (1839 – 1909), yn fab i grefftwr; Fodd bynnag, nid oedd gan Vincent unrhyw fasnach ei hun, ac yn hytrach dibynnodd ar incwm preifat o etifeddiaeth a gafodd gan daid ei fam pan oedd yn 21 oed. Roedd gwraig Vincent, Ellen Agnus Pitt (1846 – 1932), yn ferch i'r Uwchgapten Llawfeddygol William Pitt o Fyddin India. Roedd y teulu Pitt yn deulu sefydledig ac uchel ei barch yn Brighton, a phriododd mam Beardsley ddyn â statws cymdeithasol llai nag y gellid bod wedi'i ddisgwyl. Yn fuan ar ôl eu priodas, roedd yn rhaid i Vincent werthu peth o'i eiddo er mwyn setlo hawliad am ei "dorri addewid" gan fenyw arall a honnodd ei fod wedi addo ei phriodi. Ym 1883, ymgartrefodd ei theulu yn Llundain, ac yn y flwyddyn ganlynol, ymddangosodd yn gyhoeddus yn chwarae mewn sawl cyngerdd gyda'i brawd Aubrey.

Ym 1902, priododd ei chyd actor George Bealby Wright, roedd o tua 25 oed, ac yn defnyddio'r enw llwyfan George Bealby.

Bu farw ar 8 Mai 1916, a'i chladdu ym Mynwent St. Pancras, Llundain.

Portreadau ar y cyfryngau
-------------------------

Yn *Aubrey* drama yn y gyfres *Playhouse* ym 1982, a ysgrifennwyd gan John Selwyn Gilbert, cafodd Beardsley ei chwarae gan yr actores Rula Lenska.

Ymddangosiadau
--------------

* *Four Little Girls* gan Walter Stokes Craven, agorwyd yn Theatr y Criterion, 17 Gorffennaf 1897.
* *The Queen's Proctor*, Royalty Theatre, Mehefin 1896

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Aubrey Beardsley, Henry Maas, John Duncan, W. G. Good, *The letters of Aubrey Beardsley*, Publisher: Fairleigh Dickinson Univ Press, 1970, ISBN 0838668844, 9780838668849, 472 pages, page 394
2. ↑  Matthew Sturgis, "Aubrey Beardsley: A Biography", *New York Times* online
3. ↑  "England, Births and Christenings, 1538-1975," index, FamilySearch, accessed 5 April 2012, Mabel Beardsley (1871).
4. ↑  Sturgis, tud. 8
5. ↑  Sturgis, tud. 10
6. ↑  Malcolm Easton, *Aubrey and the dying lady: a Beardsley riddle*, Publisher: Secker and Warburg, 1972, 272 pages, pages xx and 219
7. ↑  David A. Ross, *Critical Companion to William Butler Yeats*, Publisher: Infobase Publishing, 2009, ISBN 1438126921, 9781438126920, 652 pages, page 270
8. ↑  Mabel Beardsley Wright at findagrave.com, adalwyd 20 Mehefin 2020
9. ↑  Henry Maas, John Duncan, W.G. Good, *The Letters of Aubrey Beardsley*, Publisher: Fairleigh Dickinson Univ Press, 1970, ISBN 0838668844, 9780838668849, 472 pages, page 347

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 291744233
* ISNI: 0000 0003 9675 7579
* BNF: cb14533940n (data)

 |
Sylwedd cemegol a ddefnyddir mewn diagnosis, iachâd, triniaeth, neu i atal clefyd yw **meddyginiaeth**, **moddion** neu **ffisig** (hefyd **cyffur meddyginiaethol** neu **gyffur fferyllol**).

Defnyddir y System Ddosbarthiad Cemegol Therapiwtig Anatomegol (ATC), a reolir gan Ganolfan Gydweithiol Cyfundrefn Iechyd y Byd (WHO) dros Fethodoleg Ystadegau Cyffuriau, i ddosbarthu cyffuriau meddyginiaethol ers 1976.

Meddyginiaethau traddodiadol ac amgen
-------------------------------------

 *Prif erthygl: Llysiau rhinweddol*
* Ffisig ysgall

Hawdd iawn yw anghofio cymaint oedd ein cyndeidiau yn dibynnu ar feddyginiaethau llysieuol tan yn gymharol ddiweddar:

*13th. I continue taking the Elixir thrice this day, in the morn - fasting, at Noon, and 5 in the Evening, from 30 to 40 drops at a time, & drink a pint and a half of Carduus* [hwn yw’r gair Lladin am ysgall] *Whey hot every night going to bed.*
* Opiwm

Syndod efallai yw gweld cyfeiriadau mynych at laudenum yng nghefn gwlad Cymru (opiad neu gyffur cysgu yn seiliedig ar y pabi ac yn cael ei ddefnyddio llawer yn Oes Fictoria yw hwn) ac ‘obadildo’ (beth bynnag oedd hwnnw!) yng nghefn dyddiadur William Jones, Moelfre, Aberdaron ar gyfer y flwyddyn 1897.  

Arferai’r beirdd gymryd laudenum i hybu’r awen - beirdd fel Samuel Taylor Coleridge. Cafodd Coleridge ei styrbio ynghanol cyfansoddi ei gerdd enwog Kubhla Khan dan ddylanwad y cyffur hwn ac erbyn iddo ddychwelyd at y gwaith roedd yr awen wedi diflannu. Bu hen regi mae’n
siŵr!  

Sylwodd Brenda Jones, trawsgrifydd dyddiaduron William Jones, bod ei ysgrifen wedi mynd yn flêr o Chwefror ymlaen. Effaith y ‘cyffuriau’ hyn o bosib?

* Moddion at anhwylderau eraill

Mae William Jones yn nodi moddion i wella anhwylderau:

* *Cymhorth i wella Ffliw Rwsia*

*Ammoniated tincture of quinine ½ oz*
*Essence of Peppermint ¼ oz*
*Bromide of ammonium ½ oz*
*Spirit of sweet nitre ½ oz*
*Simple syrup made by boiling 1 lb lump sugar in half peint of water 1oz*
*Ysgydwer y cymysgedd yn achlysurol hyd nes byddo y cyfan wedi toddy Cymerer llond llwy de mewn dwy lond llwy fwrdd o ddwfr oer bob awr hyd nes cael rhyddhad Prysurir y gwellhad drwy ysbrinclo ychydig o menthol crystals ar lwy ar shovel boeth a thynu yr ager i fewn gyda’r anadl* (1891).

  

Yn ôl hysbyseb yn ei ddyddiadur, dyma oedd ar gael at anhwylderau yn 1880:

* *Cynghor at y Gravel*

*½ oz Balsam Cabtinty*
*½ oz Tincture Rubarb*
*1 oz Spirit Nitre*
*Dwy lond llwy de dair gwaith yn y dydd mewn llond glass gwin o lefrith*.

Mathau
------

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

* Anesthetig
	+ Anesthetig cyffredinol
	+ Anesthetig lleol
* Cyffur gwrthiselder
* Cyffur gwrthlid ansteroidol (NSAID)
* Poenliniarydd

Cyfeiriadau
-----------

Chwiliwch am ***meddyginiaeth***  
yn Wiciadur.

1. ↑  Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell, Môn (gyda chaniatad Adran Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor)
2. ↑  Dyddiadur William Jones, yn Nhywyddiadur Llên Natur
3. ↑  Bwletin Llên Natur rhifyn 58
Ysgrifennwyd **Llyfr Coch Talgarth** tua'r flwyddyn 1400. Mae'n cynnwys casgliad o destunau rhyddiaith a barddoniaeth grefyddol Cymraeg Canol a gopîwyd gan ysgrifenwyr **Llyfr Coch Hergest**.

Mae'n bosibl y bu Llyfr Coch Talgarth yn eiddo Hopcyn ap Tomas (fl. tua 1337 - tua 1408) o Ynysdawe. Mewn cerdd gan Dafydd y Coed dywed y bardd iddo weld casgliad llawysgrifau Hopcyn ap Tomas ac yn eu plith roedd copi o'r *Elucidarium*; gwyddys mai ysgrifenwyr Llyfr Coch Hergest, a noddwyd gan Hopcyn, a ysgrifennodd y testun o'r *Elucidarium* sydd yn Llyfr Coch Talgarth, felly mae'n bosibl mai Llyfr Coch Talgarth a welodd y bardd ym mhlasdy ei noddwr. Gwelwyd y llawysgrif gan y bardd Ieuan Llwyd ab y Gargam yn nes ymlaen hefyd.

Bu'r llawysgrif ar gadw yn Nhalgarth, Brycheiniog am ganrifoedd wedi'i rhwymo mewn cloriau lledr coch a dyna sut y cafodd y llyfr ei enw. Daeth yn eiddo y casglwr llawysgrifau enwog John Williams ac fe'i trosglwyddwyd ganddo, gyda gweddill Llawysgrifau Llansteffan, i Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1909. Diogelir Llyfr Coch Talgarth heddiw yn Adran Llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru lle mae'n cael ei hadnabod fel *Llawysgrif Llanstephan 27*.

Mae'r testunau rhyddiaith a geir yn y Llyfr Coch yn cynnwys yr *Elucidarium* a chopi o *Y Gysegrlan Fuchedd*. Ymhlith y cerddi ceir *Mab Mair*, rhan o *Cyssul Addaon* ac *Englynion y Clywaid*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Clifford Charles-Evans, 'The scribes of the Red Book of Hergest', *Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru*, 21 (1979-80), 245-56.
2. ↑  J. E. Caerwyn Williams', 'Rhyddiaith Grefyddol Cymraeg Canol (I)', *Y Traddodiad Rhyddiaith yn yr Oesau Canol*, gol. Geraint Bowen (Gwasg Gomer, 1974), tud. 339.

Gweler hefyd
------------

* Llawysgrifau Cymreig
* Llawysgrifau Llansteffan
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys calonffurf** (enw gwyddonol: *Jungermannia exsertifolia*; enw Saesneg: *cordate flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, gogledd Lloegr ac Iwerddon, ond yn fwyaf cyffredin yn yr Alban. Mae'r Jungermannia yn blanhigyn mawr, cryf ac aromatig, gyda'r coesynnau hyd at 5 mm o led. Fel arfer mae'n tyfu mewn twmpathau mawr. Mae'r dail tua 2 mm o hyd ac yn llydan, ac fe arfer yn siâp calon, gyda sylfaen lydan sy'n culhau'n gyflym i'r coesyn a blaen cul, crwn.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys calonffurf** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Teulu o feddygon yn Sir Fôn oedd **Meddygon Esgyrn Môn** a oedd yn enwog am eu dawn am osod esgyrn.

Hanes
-----

Yn yr 1730au roedd llongddrylliad oddi ar Ynys y Fydlyn a daeth dyn lleol o'r enw Danny Luckie o hyd i ŵr a dau fachgen wedi eu golchi i'r lan. Roedd y gŵr yn siarad iaith estron a'r plant yn rhy ifanc i gyfathrebu. Bu'r farw gŵr a nid oes sôn wedyn am un o'r bechgyn ac efallai iddo farw hefyd. Byw wnaeth y bachgen bach arall ac fe'i gymerwyd i fyw ar fferm Maes y Merddyn Brych, ger Llanfair yng Nghernyw, a'i enwi yn Evan Thomas. Erbyn heddiw mae wyth cenhedlaeth o ddisgynyddion Evan Thomas wedi bod yn osodwyr esgyn ond mae'r dirgelwch am dras y teulu yn parhau.

Wrth i Evan dyfu fyny, darganfuwyd fod ganddo ddawn gynhenid i osod esgyrn. Dywedir ei fod yn gallu datgymalu coes cyw iâr er mwyn ei osod yn ôl at ei gilydd. Nes ymlaen byddai'n helpu'r meddyg lleol i osod esgyrn cleifion.

### Richard Evans

Yn dal i fyw ar y fferm, ganwyd mab i Evan yn 1772 sef Richard Evans (neu Richard ab Evan). Pasiwyd yr arbenigedd gyda esgyrn ymlaen iddo yntau. Priododd Richard yn 1800 a symudodd i Gilmaenan, Llanfaethlu, gyda'i wraig. Roedd Richard yn mynd allan i drin pobl gan fynd allan ar gefn ceffyl. Cafodd Richard tri o feibion a pedwar merch.

### Evan Thomas

Enw un mab oedd Evan Thomas fel ei daid a daeth yntau yn osodwr esgyrn nodedig yn ardal Lerpwl. Nid oedd Evan yn feddyg swyddogol a chafodd drafferthion gan feddygon cymwysedig am ei fod yn bachu cleientiaid. Ceisiodd rhai dwyn achosion llys yn ei erbyn - ond enillodd pob achos. I osgoi'r trafferthion hyn danfonodd Evan ei bum mab i astudio meddygaeth yn y brifysgol. Aeth yr hynaf, Hugh Owen Thomas, ymlaen i ddyfeisio'r 'Thomas splint', a chaiff ei adnabod fel tad llawdriniaeth orthopedig fodern. Roedd ei nai, Robert Jones, hefyd yn feddyg a weithiodd gyda'i ewythr am gyfnod, ac aeth ymlaen i sefydlu Ysbyty Orthopedig Gobowen. Robert Jones oedd y dyn cyntaf yn y byd i ddefnyddio Pelydr-X i drin asgwrn. Aeth a'r Thomas splint allan i drin cleifion ar feysydd y Rhyfel Byd Cyntaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Pwy oedd Meddygon Esgrn Môn?*  , BBC Cymru Fyw, 8 Awst 2017.  Cyrchwyd ar 19 Mehefin 2019.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys arenffurf** (enw gwyddonol: *Solenostoma confertissimum*; enw Saesneg: *kidney flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys arenffurf** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llabedlys deufin** (enw gwyddonol: *Solenostoma subellipticum*; enw Saesneg: *two-lipped flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llabedlys deufin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **meddalwedd golygu fideo** yn feddalwedd a ddefnyddir i berfformio golygu fideo ôl-gynhyrchu o ddilyniannau fideo digidol ar system olygu aflinol (NLE *Saesneg:non-linear editing system*). Mae'r meddalwedd wedi disodli offer golygu ffilm seliwloid traddodiadol a pheiriannau golygu ar-lein tâp.

Mae meddalwedd NLE fel arfer yn seiliedig ar rhyngwyneb llinell amser lle mae rhannau o recordiadau fideo delwedd symudol, a elwir yn glipiau, yn cael eu gosod mewn trefn a'u chwarae yn ôl. Mae NLE yn cynnig ystod o offer ar gyfer tocio, sbleisio, torri a threfnu clipiau ar draws y llinell amser. Unwaith y bydd prosiect wedi'i gwblhau, yna gellir defnyddio'r system NLE i allforio i ffilm mewn amrywiaeth o fformatau a all amrywio o fformatau tâp darlledu i fformatau cywasgedig ar gyfer y rhyngrwyd, DVD a dyfeisiau symudol. Wrth i systemau NLE digidol ddatblygu eu rhyngwyneb, mae eu rôl wedi ehangu ac mae'r rhan fwyaf o systemau NLE cyffredinol a phroffesiynol bellach yn cynnwys llu o nodweddion ar gyfer trin lliwiau, teitlau ac effeithiau gweledol, ynghyd ag offer ar gyfer golygu a chymysgu sain wedi'i amseru â'r ddelwedd fideo.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o feddalwedd golygu fideo
* System golygu aflinol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Pum nodwedd y dylai meddalwedd Golygu Fideo eu cael ar gyfer defnyddiwr iOS". *Newyddion Technoleg, Gadgets, Ffonau Symudol, Blogiau* (yn Cym). Cyrchwyd 2020-04-01.CS1 maint: unrecognized language (link)[*dolen marw*]
Protestwyr mewn gwisg gwartheg yn y gwrthdystiad blynyddol yn erbyn amaeth ddiwydiannol a gyd-drefnir gan Gyfeillion y Ddaear yn yr Almaen, *Wir haben es satt!* ("Rydyn ni wedi cael llond bol!").
Mudiad amgylcheddol yw **Cyfeillion y Ddaear** sy'n bodoli fel rhwydwaith o sefydliadau mewn 75 o wledydd. Rhennir yn grwpiau cenedlaethol sy'n cydlynu gwirfoddolwyr lleol y werin gwlad (*grassroots*). Gweithredir y mudiad ar lefelau rhyngwladol, cenedlaethol, a lleol i ymgyrchu dros ddiogelu'r amgylchedd ac hyrwyddo cynaladwyedd, i wrthwynebu creulondeb i anifeiliaid ac effaith newid hinsawdd ar y blaned a'i phoblogaeth, ac o blaid cyfiawnder cymdeithasol, hawliau dynol a masnach deg. Mae sawl agwedd o'r mudiad hefyd yn cofleidio gwrth-gyfalafiaeth, y mudiad gwrth-globaleiddio, ac anarcho-gyntefigiaeth neu anarchiaeth werdd. Lleolir yr ysgrifenyddiaeth ryngwladol yn Amsterdam er cydlynu a chefnogi prif ymgyrchoedd Cyfeillion y Ddaear. Pwyllgor gweithredol o gynrychiolwyr etholedig sy'n llunio polisi ac arolygu gwaith yr ysgrifenyddiaeth. Yr ymgyrchydd Karin Nansen o Wrwgwâi yw'r cadeirydd rhyngwladol ers 2016.

Sefydlwyd y garfan gyntaf, *Friends of the Earth* (FOTE) yn yr Unol Daleithiau, ym 1969 gan Robert O. Anderson, dyngarwr ac un o feistri'r diwydiant olew, i wrthwynebu ynni niwclear. Cyfranodd Anderson $200,000 o arian ei hun i lansio'r sefydliad, gyda chefnogaeth cyn-weinyddwr y Sierra Club David Brower a'r ymgyrchwyr Donald Aitken a Jerry Mander. Amory Lovins oedd y gweithiwr cyntaf, ac efe a sefydlai'r mudiad yn y Deyrnas Unedig. Datblygodd y rhwydwaith rhyngwladol ym 1971 wrth i gynrychiolwyr o UDA, y DU, Sweden, a Ffrainc gwrdd â'i gilydd.

Cyfeillion y Ddaear Cymru
-------------------------

Sefydlwyd Cyfeillion y Ddaear Cymru ym 1984, tair mlynedd ar ddeg wedi sefydlu Cyfeillion y Ddaear DU ym 1971, i ymgyrchu yn benodol yng Nghymru ar faterion amgylcheddol. Mae Cyfeillion y Ddaear Cymru'n cyflogi pedwar o bobl sydd wedi eu lleoli yn bennaf yng Nghaerdydd, yn swyddi'r cyfarwyddwr, yr ymgyrchydd, y swyddog datblygu grwpiau lleol, a'r swyddog cyfathrebu. Mae'n dibynnu ar unigolion am dros 90 y cant o'i incwm ac ar gefnogaeth gwirfoddolwyr.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gyfeillion y Ddaear***

* (Ffrangeg) (Saesneg) (Sbaeneg) Cyfeillion y Ddaear Rhyngwladol
* Cyfeillion y Ddaear Cymru ar Twitter
Cyfieithiad neu drosiad Cymraeg Canol o'r testun crefyddol Lladin *De Infantia Jesu Christi* ("Ynglŷn â phlentyndod Iesu Grist") gan y Ffug Fathew yw **Mabinogi Iesu Grist**. Cyfansoddwyd y testun gwreiddiol tua'r 6g, yn ôl pob tebyg.

Mae'r testun Cymraeg cynharaf i'w gael yn llawysgrif Peniarth 14, sy'n dyddio o'r 14g ond ceir sawl fersiwn arall yn y llawysgrifau yn ogystal. Mae'r testun yn dechrau â'r geiriau *Llyma* (Dyma) *Vabinogi Iessu Grist*. Roedd yn destun poblogaidd iawn.

Testun apocryffaidd ydyw, un o nifer o destunau cyffelyb a gylchredai yn ystod yr Oesoedd Canol cyn i'r Beibl gymryd ei ffurf presennol. Mae'r stori'n adrodd hanes rhieni y Forwyn Fair, Anna a Joachim, oedd yn ddiblentyn am ugain mlynedd. Ganwyd Mair i Anna ar ôl ymweliad gan angel. Yna treuliodd hi 14 blynedd yn y Deml lle cafodd ei dewis yn wraig gan Ioseff. Ceir hanes y Geni a nifer o firaglau a wneid gan Iesu yn ei blentyndod, prif destun yr hanes. Mae rhai o'r straeon i'w cael yn y Beibl heddiw ond eraill yn wahanol iawn i'r fersiwn awdurdodedig o hanes Crist.

Llyfryddiaeth
-------------

Golygwyd y testun yn wreiddiol gan Mary Williams yn *Revue Celtique*, xxxiii (1912), tud. 186-197. Ailolygwyd gan Dr Prydwyn O Piper yn ei draethawd PhD 'Mabinogi Iessu Grist: An Edition and Study of the Middle Welsh Translations of the Apocryphal Latin Pseudo-Matthaei Evangelium' (Prifysgol Harvard, 2001; copi yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth), gan gynnwys darnau ychwanegol o'r testunau o ffynonellau llawysgrifol nad oedd ar gael i Mary Williams.

Gweler hefyd:

* D. Simon Evans, *Medieval Religious Literature*, cyfres *Writers of Wales* (Caerdydd, 1986), tud. 72-73.
* Prydwyn O. Piper, 'Filling some lacunae in Mabinogi Iessu Grist', *Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru* 32 (2002), tud. 241-74.
**Cystennin I**,enw llawn **Caius Flavius Valerius Aurelius Claudius Constantinus**, a adnabyddir hefyd fel **Cystennin Fawr** , oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 306 a 337. Gwnaeth Gristionogaeth yn grefydd gyfreithlon yn yr ymerodraeth.

Ganed Cystennin yn Naissus (Niš heddiw), yn fab i Constantius Chlorus a’i wraig gyntaf Helena (sail cymeriad Elen Luyddog yn y traddodiad Cymreig efallai). Ysgarodd Constantius Helena yn 292 i briodi Flavia Maximiana Theodora, merch yr ymerawdwr Maximianus. Bu Cystennin yn gwasanaethu yn llys yr ymerawdwr Diocletian yn Nicomedia wedi i’w dad gael ei enwi un un o’r ddau "Gesar" (is-ymerodron). Yn 305 ymddeolodd Diocletian a Maximianus, a daeth tad Cystennin yn un o’r ddau "Augustus". Bu farw Constantius yn Efrog ar 25 Gorffennaf 306. Roedd Cystennin gydag ef ar y pryd, a chyhoeddwyd ef yn "Augustus" gane i lengoedd.

Yn ystod y deunaw mlynedd nesaf bu Cystennin yn brwydro, yn gyntaf i ddiogelu ei safle fel cyd-ymerawdwr ac yn nes ymlaen i uno’r ymerodraeth. Ym Mrwydr Pont Milvius (312) enillodd fuddugoliaeth derfynol yn y gorllewin, ac ym Mrwydr Adrianople ( 323) gorchfygodd ymerawdwr y dwyrain, Licinius, a dod yn unig ymerawdwr (‘’Totius orbis imperator’’).

Y *Crismon*, baner filwrol Cystennin wedi ei weledigaeth.
Dywedir I Cystennin gael gweledigaeth cyn brwydr Pont Milvius. Gwelodd groes o flaen yr haul, yn darogan ei fuddugoliaeth. Wedi’r frwydr cymerodd arwydd Cristnogol, y ‘’Crismon’’ , fel baner. Credir i’w fam, Helena, oedd o deulu Cristionogol, gael dylanwad mawr arno. Yn 325 bu Cystennin yn gyfrifol am alw Cyngor Nicea a wnaeth y grefydd Gristionogol yn gyfreithlon yn yr ymerodraeth am y tro cyntaf. Er hynny ni chafodd ei fedyddio yn Gristion ei hun nes oedd ar ei wely angau. Ail-sefydlodd Cystennin ddinas Byzantium fel Caergystennin (‘’Constantini-polis’’), Istanbul heddiw.

Bu Cystennin yn gyfrifol am lawer o newidiadau yng nghyfreithiau Rhufain, a cheisiodd wahanu y llywodraeth sifil a’r fyddin, I leihau dylanwad gwleidyddol y cadfridogion.

Ar ffiniau’r ymerodraeth enillodd Cystennin fuddugoliaethau dros y Ffranciaid a’r Alemani (306-308), dros y Ffranciaid eto (313-314), dros y Visigothiaid yn 332 a thros y Sarmatiaid yn 334. Erbyn 336 yr oedd wedi adennill rhan helaeth o dalaith Dacia, nad oedd wedi bod yn rhan o’r ymerodraeth ers teyrnasiad Aurelian yn 271. Pan fu farw yr oedd yn cynllunio ymgyrch yn erbyn y Persiaid.

Dilynwyd ef gan ei dri mab o’i briodas a Fausta: Cystennin II, Constantius I a Constantius II.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Constantius Chlorus a Galerius** | **Ymerawdwr Rhufain**306 – 337 | Olynydd:**Cystennin II, Constantius I a Constantius II** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 97746098
* LCCN: n79055925
* ISNI: 0000 0001 2096 6935
* GND: 118565184
* SELIBR: 192445
* SUDOC: 030409810
* BNF: cb12182910j (data)
* BIBSYS: 92007058
* ULAN: 500115703
* NLA: 53004737
* NDL: 00960780
* NKC: jn20000700941
* The SBN id PUVV453673 is not valid.
* BNE: XX821765
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Darn arian *solidus* yn dangos Cystennin IV a'i frodyr.
Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 668 a 685 oedd **Cystennin IV**, Groeg: Κωνσταντίνος Δ', *Kōnstantinos IV* (652 - Medi 685). Gelwir ef yn *Pogonatos*, "y Barfog", weithiau, ond ymddengys mai camgymeriad yw hyn, ac mai ei dad a elwid felly.

Roedd Cystennin yn fab i'r ymerawdwr Constans II a'i wraig Fausta. Pan lofruddiwyd Constans yn 668, daeth Cystennin i'r orsedd fel Cystennin IV. Roedd yr ymerodraeth dan beysau oddi wrth yr Arabiaid yn y cyfnod hwn, a bu raid i Gystennin ymladd llawer yn eu herbyn. Gyrroedd y Califf Muawiyah I ei fab Yazid gyda byddin i ymosod ar yr ymerodraeth yn 668, a chyrhaeddodd cyn belled a Chalcedon. Yn 669, ymosododd yr Arabiaid ar Carthago a Sicilia.

Yn 670, cipiodd yr Arabiaid Benrhyn Cyzicus ac yn 674 gosodasant ddinas Caergystennin ei hun dan warchae. Gorfodwyd hwy i godi'r gwarchae ac encilio yn 678, yn rhannol oherwydd arf newydd oedd wedi ei ddyfeisio gan y pensaer a mathenategydd Kallinikos, y Tân Groegaidd a roddodd fantais fawr i'r ymerodraeth.

Bu Cystennin yn ymladd yn erbyn y Proto-Bwlgariaid dan Asparukh, gyda llwyddiant ar y cychwyn, ond pan orfodwyd Cystennin gan afiechyd i adael ei fyddin, gorchfygwyd hwy yn 680. Bu raid i'r Bysantiaid ofyn am delerau heddwch yn 681, gan dalu teyrnged flynyddol. Bu farw Cystennin yn 685, ac olynwyd ef gan ei fab, Justinianus II.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 268207923
* LCCN: no2009062051
* ISNI: 0000 0003 8309 1886
* GND: 102043302
* SELIBR: 293021
* SUDOC: 152089500
* The SBN id RMLV033337 is not valid.

 |
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Tapinellaceae* yw'r **Crawen oren** (Lladin: ***Pseudomerulius aureus***; Saesneg: *Orange Netcrust*). Y Cantelau yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Cantel yw'r rhan llorwedd o het, *rim* yn Saesneg. Gelwir 'silk hat *yn Gymraeg yn 'het gantel lydan'. Mae'r teulu* Tapinellaceae *yn gorwedd o fewn urdd y Boletales.*

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Tapinellaceae
--------------------------------------

Mae gan **Crawen oren** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Bondarcevomyces taxi* | Bondarcevomyces taxi |  |
|
| Cantel mewndro melfed | Tapinella atrotomentosa |  |
|
| Cantel mewndro wystrys | Tapinella panuoides |  |
|
| Crawen oren | Pseudomerulius aureus |  |
|
| *Pseudomerulius curtisii* | Pseudomerulius curtisii |  |
|
| *Pseudomerulius elliottii* | Pseudomerulius elliottii |  |
|
| *Pseudomerulius montanus* | Pseudomerulius montanus |  |
|
| *Tapinella corrugata* | Tapinella corrugata |  |
|
| *Tapinella curtisii* | Tapinella curtisii |  |
|
| *Tapinella curvatoides* | Tapinella curvatoides |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Crawen oren** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*