Tîm yn cymryd rhan mewn cwis bar yn yr Iseldiroedd
Sioe gwis ar deledu'r Iseldiroedd, mae'r cwisfeistr yn y canol a chystadleuwyr o'i gwmpas
Math o gêm neu gamp chwarae ar gyfer y meddwl yw **cwis** lle mae chwaraewyr yn ceisio ateb cwestiynau'n gywir am rai pynciau neu amrywiaeth o bynciau. Gellir defnyddio cwisiau fel asesiad byr mewn addysg a meysydd tebyg i fesur tŵf mewn gwybodaeth, galluoedd neu sgiliau. Gellir eu darlledu hefyd at ddibenion adloniant, yn aml ar ffurf sioe gêm. Byddai **cwiz** yn sillafiad agosach i'r ynganiad.

Etymoleg
--------

Mae'r enghreifftiau cynharaf y gwyddys amdanynt o'r gair yn dyddio'n ôl i 1780; nid yw ei darddiad yn hysbys, ond gall fod wedi tarddu o bratiaith myfyrwyr. I ddechrau roedd yn golygu "person od, ecsentrig"  neu "jôc, ffug". Yn ddiweddarach (efallai trwy gysylltiad â geiriau fel *inquisitive* daeth i olygu "arsylwi, astudio'n astud", ac yna (o tua chanol y 19g) "prawf, arholiad."

Mae myth adnabyddus am y cwis geiriau sy'n dweud bod perchennog theatr o Ddulyn o'r enw Richard Daly wedi gwneud bet yn 1791 y gallai gyflwyno gair i'r iaith o fewn 24 awr. Yna aeth allan a llogi criw o blant y stryd i ysgrifennu'r gair "quiz", a oedd yn air nonsens, ar waliau o amgylch dinas Dulyn. O fewn diwrnod, roedd y gair yn arian cyffredin ac wedi ennill ystyr (gan nad oedd neb yn gwybod beth oedd yn ei olygu, roedd pawb yn meddwl ei fod yn rhyw fath o brawf) ac roedd gan Daly arian ychwanegol yn ei boced. Fodd bynnag, nid oes unrhyw dystiolaeth i gefnogi'r stori, ac roedd y term eisoes yn cael ei ddefnyddio cyn y bet honedig yn 1791.

Yn ôl Geiriadur Prifysgol Cymru cofnodir y gair gyda'r sillafiad Gymraeg, 'cwis', yn yr 20g. er ynghennir y gystan olaf fel 'z' ac nid fel 's'.

Record y byd
------------

Y cwis mwyaf, yn ôl Llyfr y Guinness Book of Records, oedd y "Cwis am Oes", a gynhaliwyd yn Neuaddau Expo Fflandrys yn Gent, Gwlad Belg, ar 11 Rhagfyr 2010 gyda 2,280 o gyfranogwyr. Roedd y tîm buddugol, Café De Kastaar, o Leuven yn cynnwys Marnix Baes, Erik Derycke, Eric Hemelaers, Bart Permentier a Tom Trogh.

Mewn addysg
-----------

Vic Sotto d Joey de Leon mewn raglen o'r gyfres gwis, Who Wants to Be A Millionaire
Mewn cyd-destun addysgol, mae cwis fel arfer yn fath o asesiad myfyriwr, ond yn aml mae ganddo lai o gwestiynau sy'n llai anodd ac mae angen llai o amser i'w gwblhau na phrawf. Mae'r defnydd hwn i'w gael yn nodweddiadol yn yr Unol Daleithiau, Canada, Ynysoedd y Philipinau, Gweriniaeth Dominica a rhai colegau yn India. Er enghraifft, mewn ystafell ddosbarth mathemateg, gall cwis wirio dealltwriaeth o fath o ymarfer mathemategol. Mae rhai hyfforddwyr yn trefnu cwis dyddiol neu wythnosol yn amrywio o bump i ddeg ar hugain o gwestiynau gweddol hawdd er mwyn i'r myfyrwyr adolygu eu gwersi blaenorol cyn mynychu'r dosbarth nesaf. Mae "cwis pop" yn gwis na roddir unrhyw amser i fyfyrwyr baratoi ar ei gyfer; yn syml, maen nhw'n synnu ag ef yn y dosbarth.[mae angen dyfynnu]

Cwisiau eraill
--------------

Yn ogystal, gall cwis personoliaeth fod yn gyfres o gwestiynau amlddewis am yr atebydd heb atebion cywir neu anghywir. Mae’r ymatebion i’r cwestiynau hyn wedi’u cyfrif yn ôl allwedd, ac mae’r canlyniad yn honni ei fod yn datgelu rhywfaint o ansawdd i’r atebwr. Poblogeiddiwyd y math hwn o "gwis" yn wreiddiol gan gylchgronau merched fel Cosmopolitan. Ers hynny maent wedi dod yn gyffredin ar y Rhyngrwyd, lle mae'r dudalen canlyniad fel arfer yn cynnwys cod y gellir ei ychwanegu at gofnod blog i roi cyhoeddusrwydd i'r canlyniad. Mae'r postiadau hyn yn gyffredin ar lawer o wefannau fel LiveJournal.

Yn gyffredinol, mae canlyniadau cwisiau ar-lein i'w cymryd yn ysgafn, gan nad ydynt yn aml yn adlewyrchu'r gwir bersonoliaeth neu berthynas. Anaml y maent hefyd yn ddilys yn seicometrig. Fodd bynnag, gallant achosi adfyfyrio ar destun y cwis a darparu man cychwyn i berson archwilio ei emosiynau, credoau, gweithredoedd neu i roi rhywfaint o wybodaeth sydd eisoes wedi'i gaffael ar brawf.

Cwisiau masnachol
-----------------

Bwrdd gêm cwis Trivial Pursuit
Mae gwerthu gemau bwrdd cwis yn boblogaidd. Ymysg y gemau bwrdd cwis mwyaf poblogaidd yw Trivial Persuit lle ceir hyd at 6 chwaraewr/tîm posib yn ateb cwestiynau wedi eu hysgrifennu a'u hargraffu ar gardiau pwrpasol. Y bwriad yw teithio ar hyd y bwrdd drwy ateb cwestiynau'n gywir. Ceir dros 100 gwahanol rhifyn mewn gwahanol ieitoedd, ond, ysywaith, dim yn y Gymraeg.

Cwisiau Cymraeg
---------------

Betsan Powys, cwisfeistr y gyfre Mastermind Cymru (llun o ddigwyddiad arall, 2012)
Ceir sawl matho gwis yn y Gymraeg, ac yn aml caent eu defnyddio fel modd o ddysgu Cymraeg i blant ac oedolion. Gallant fod ar bapur, llafar neu fideo. Gelwir y person sy'n gofyn y cwestiynau yn "cwisfeistr".

### Cwis dysgu Iaith

Bydd y cwisiau dysgu iaith yn amrywio mewn fformat, gallu ac adnodd. Gallant fod yn dalen gyda chwestiynau syml am Gymru neu'n gwneud defnydd o iaith neu gallant fod fel fideo syml neu yn adnoddau mwy rhyngweithiol ac electroneg neu Ar-lein. Ceir hefyd cwisiau addysgol, sy'n aml hefyd yno er mwyn gwella caffael iaith y dysgwr.

### Cwis Diwylliant Gymraeg

Genre arall o gwis Gymraeg yw un sy'n herio dealltwriaeth y chwaraewr o hanes, diwylliant ac iaith Cymru. Unwaith eto, gall rhain fod ar gyfer dysgwyr yr iaith ond mae nhw'n gyffredin ar gyfer siaradwyr rhugl. Gallant fod ar-lein ar y cyfryngau Cymraeg ac yn aml yn holi'r chwaraewr am hanes Cymru neu diwylliant gyfoes Cymru, megis canu pop Cymraeg. Un nodwedd arall, ac un sy'n gyffredin i cwisiau ymob iaith o fewn eu cyd-destun ei hunain, yw y byddant yn cyd-redeg â digwyddiad genedlaethol neu ryngwladol megis gemau rygbi, dydd Gŵyl Dewi, neu digwyddiad fawr fel y Nadolig. Mae cwisiau hefyd yn ffordd o gyflwyno diwylliannau eraill i'r Gymraeg a'r Gymraeg i ddiwylliannau eraill, gwelwyd hyn mewn cwis a gynhaliwyd gan sianel ar-lein S4C, Hansh yn 2021 wrth iddynt gynnal cwis ysgafn (er gwybodaeth yn fwy na bri) ar wybodaeth siaradwyr Cymraeg o'r iaith Wyddeleg a siaradwyr Gwyddeleg o'r Gymraeg gan roi cwestiynau i pâr o Wyddelod a phâr o Gymry. Ceid Galatig gyda'r cyflwynydd radio poblogaidd, Huw Stephens yn cyflwyno gyda fersiwn app ac ar y teledu.

### Cwisiau Teledu a Radio

Trwy gydol hanes darlledu teledu a radio yn y Gymraeg, ceir rhaglenni cwis Cymraeg. Mae rhain yn gallu bod ar gyfer plant megis 'Cam i Gam' yn yr 1970au a'r 1980au; gêm cwis chwaraeon ar Radio Cymru neu fersiwn Gymraeg o'r cwis ddeallusol Mastermind Cymru a ddarlledwyd ar S4C gyda fersiwn i oedolion a chyfres i blant. Ymhlith y cwisiau roedd:

* *Siôn a Siân* - dechrau yn yr 1960au cwis gyda pharau priod yn ateb cwestiynau am ei gilydd
* *Mastermind Cymru* yn yr 2010au
* *Cwis Pop* - cwis am gerddoriaet pop Cymraeg a Saesneg ar BBC Radio Cymru, ceid sawl gwahanol gyflwynydd gan gynnwys Magi Dodd<ref>"Cwis Pop". BBC Radio Cymru. Cyrchwyd 19 Hydref 2022.
* *Cam i Gam* gyda Dilwyn Young Jones a'r peiriant cwestiynau (tech isel!), *Pod*. Cwis i blant a phobl ifanc ar S4C yn yr 1980au.
* *Celwydd Noeth' - ar S4C*
* *Cestyll Cantamil*
* *Ni a Nhw* - teledu Cymraeg yn yr 1970au

Dolenni allanol
---------------

* Cwis Popeth Cymraeg cwis ar-lein amlddiddordeb

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "cwis". Geiriadur Prifysgol Cymru. Cyrchwyd 19 Hydref 2022.
2. ↑  "quiz". Britannica. Cyrchwyd 19 Hydref 2022.
3. ↑  "quiz". Britannica. Cyrchwyd 19 Hydref 2022.
4. ↑  "World Wide Words: Quiz". *World Wide Words*.
5. ↑  "Quiz: How much do you know about China and Turkey?". *cnn.com*.
6. ↑  "Quiz Questions and Answers". *quizoracle.com*.
7. ↑  "BoardGameGeek | Gaming Unplugged Since 2000". *boardgamegeek.com*. Cyrchwyd 2019-09-15.
8. ↑  "Cwis Cymraeg". Ysgol Uwchradd Aberteifi. 27 Tachwedd 2020.
9. ↑  "Community Cwis cymraeg". Wordwall. Cyrchwyd 19 Hydref 2022.
10. ↑  "Cwis: Geiriau Caneuon Cymraeg". BBC Cymru Fyw. 20 Mehefin 2020.
11. ↑  "Cwis Cymraeg 🏴󠁧󠁢󠁷󠁬󠁳󠁿 vs Gwyddeleg 🇮🇪". Hansh. 16 Chwefror 2021.
12. ↑  "Cwis Cymraeg newydd sbon ar S4C yn cael ei gyflwyno gan Huw Stephens, DJ Radio 1 – gellir cyd-chwarae â'r rhaglen gydag ap symudol dwyieithog!". Galactig. 2019.
13. ↑  "Sion a Siân: Hanner canrif o raglen gwis hynaf Cymru". BB Cymru Fyw. 28 Ebrill 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh85109826
* GND: 4048095-1
* BNF: cb126514852 (data)
* NDL: 00566954

 |