| Llenyddiaeth Hen Saesneg |
| --- |
| Darluniad o'r duw Woden yn llawysgrif Lacnunga |
| Barddoniaeth grefyddol
* Cædmon
* Cynewulf

 |
| Arwrgerddi
* *Beowulf*

 |
| Rhyddiaith
* *Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid*

 |
| * ← Cyn-Sacsonaidd
* Llên Lloegr
* Saesneg Canol →
 |
| * v
* t
* e
 |

Barddoniaeth a ysgrifennir yn Hen Saesneg, neu Eingl-Sacsoneg, y ffurf ar yr iaith Saesneg a fodolai yn y cyfnod o ganol y 7g i ddiwedd y 12g, yw **barddoniaeth Hen Saesneg**. Nid oes ffynonellau gwreiddiol o farddoniaeth yr Eingl-Sacsoniaid, o oresgyniadau'r 5g hyd at eu cristioneiddio yn y 7g, yn goroesi. Gellir olrhain barddoniaeth Saesneg Lloegr yn ôl i "Emyn Cædmon", yr enw a roddir ar gerdd grefyddol fer a briodolir i'r mynach Cædmon (blodeuai 658–680) o Northymbria yn ôl yr *Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum*, hanes yn Lladin o'r 8g gan yr Hybarch Beda. Dyma'r enghraifft hynaf o lenyddiaeth yn yr iaith Saesneg, a'r esiampl gyntaf o farddoniaeth dduwiolfrydig Gristnogol yn llenyddiaeth y Saeson. O ail hanner y 7g hefyd, mae'n bosib, dyddia'r fawlgan *Widsith*, gan awdur anhysbys. Llyfr Caerwysg, o ddiwedd y 10g, yw unig ffynhonnell *Widsith*, ac er i ambell hanesydd dybio iddi gael ei chyfansoddi tua'r cyfnod hwnnw, mae'n cynnwys nodweddion a chyfeiriadau unigryw sydd yn debycach o lawer i draddodiad Germanaidd y Cyfandir, gan awgrymu ei bod yn seiliedig ar farddoniaeth gynharaf yr Eingl-Sacsoniaid os nad yn esiampl wirioneddol ohoni. Dethlir buddugoliaethau a dewrder brenhinoedd a rhyfelwyr mewn barddoniaeth arwrol yr Eingl-Sacsoniaid. Yr arwrgerdd hiraf ac enwocaf o'r cyfnod yw *Beowulf*, sy'n traddodi campau'r prif gymeriad a'i frwydr yn erbyn yr anghenfil Grendel. Cyfuniad o straeon paganaidd Gogledd Ewrop a themâu Cristnogol yw *Beowulf*, sy'n dyddio o'r 8g.

Tudalen flaen *Beowulf*, arwrgerdd genedlaethol y Saeson.
Rhennir barddoniaeth Hen Saesneg gan rai ysgolheigion yn ddau draddodiad: y farddoniaeth frodorol neu gyntefig, a'r farddoniaeth Gristnogol neu lenyddol. Mae'r traddodiad brodorol yn amlygu gwreiddiau Cyfandirol yr Eingl-Sacsoniaid, gan dynnu ar fytholeg baganaidd, llên gwerin Germanaidd, ac hanes traddodiadol yr amryw lwythau a oresgynnai Prydain yn y 5g. Mewn llawysgrifau diweddarach y ceir olion y farddoniaeth hon, ond mae'n sicr yr oeddynt yn tarddu o gorff llenyddol hanesyddol, o bosib traddodiad llafar, a oedd yn dyddio'n ôl i ddyfodiad yr Eingl-Sacsoniaid. Er iddynt yn eu hanfod ragflaenu cristioneiddio'r Eingl-Sacsoniaid, a chael eu hystyried yn draddodiad ar wahân i lên Gristnogol, byddai cyfeiriadau a themâu Cristnogol yn lliwio'r adysgrifiadau a rhyngysgrifeniadau a gyflawnwyd gan sgrifellwyr diweddarach. *Beowulf*, wrth gwrs, yw'r gerdd fwyaf yn y traddodiad brodorol, ac ymhlith yr esiamplau eraill o farddoniaeth gyntefig Eingl-Sacsonaidd mae *Widsith*, yr alargan arwrol *Deor*, a phytiau poblogaidd ar fydr megis swynion a dychmygion.

Mae barddoniaeth y traddodiad Cristnogol yn cynnwys cerddi a briodolir, boed yn gywir neu ar gam, i ddau fardd yn bennaf, sef Cædmon a Cynewulf. Mae'r rhain yn debyg i'r traddodiad brodorol o ran arddull a thechneg, ond yn ymdrin â phynciau cwbl Gristnogol. Mae'n debyg taw "Emyn Cædmon" yw'r unig waith sydd yn goroesi gan y bardd hwnnw, ond yn hanesyddol priodolid iddo hefyd drosiadau o straeon y Beibl—o lyfrau Genesis, Exodus, Daniel, a Jwdith. Priodolir i Cynewulf, a flodeuai yn y 9g mae'n debyg, bedair cerdd a gofnodwyd mewn llawysgrifau yn niwedd y 10g: *Elene* a *The Fates of the Apostles* yn Llyfr Vercelli, a *Christ II* a *Juliana* yn Llyfr Caerwysg. Mae'n debyg taw *The Dream of the Rood* yw'r gerdd ddefosiynol wychaf yn nhraddodiad yr Eingl-Sacsoniaid. Yn hanesyddol cafodd yr honno ei phriodoli i Cynewulf hefyd, ond bellach ni chydnabyddir unrhyw dystiolaeth dros hynny.

Barddoniaeth Gristnogol
-----------------------

Cerddi crefyddol a didactig sydd yn cyfri am y rhan fwyaf o farddoniaeth Hen Saesneg, ac o dair ffynhonnell yn bennaf: Llyfr Vercelli, Llyfr Caerwysg, a llawysgrif Junius XI. Rhennir y farddoniaeth Gristnogol hon—a elwir weithiau yn "farddoniaeth lenyddol", mewn cyferbyniad â "barddoniaeth gyntefig" yr Eingl-Sacsoniaid—yn aml yn bum categori: barddoniaeth ysgrythurol (aralleiriadau Beiblaidd), barddoniaeth hagiograffaidd (bucheddau'r saint), barddoniaeth ddefosiynol, barddoniaeth bregethol (cerddi homiletig), a barddoniaeth fyfyriol (galargerddi). Yn Llyfr Caerwysg hefyd ceir barddoniaeth wirebol, dychmygion, a rhannau o fwystori a gydnabyddir o'r un traddodiad mynachaidd â'r cerddi hirach.

### Bucheddau'r saint

Ceir pedair neu bump esiampl o fucheddau'r saint ym marddoniaeth Hen Saesneg: *Andreas* ac *Elene* (Cynewulf) yn Llyfr Vercelli, a *Guthlac* a *Juliana* (Cynewulf) yn Llyfr Caerwysg. Yn y gerdd *Andreas*, sy'n seiliedig ar un o'r Actau Apocryffaidd Lladin *Acta Andreae et Matthiae apud Anthropophagos*, traethir mordaith Sant Andreas i achub ei gyd-apostol Mathew o ganibaliaid yng ngwlad Mermedonia. Dilynir *Andreas* yn Llyfr Vercelli gan *The Fates of the Apostles*, merthyroleg fer ar fydr a briodolir i Cynewulf, a ystyrir weithiau yn ddiweddglo i *Andreas*. Er gwaethaf y themâu tebyg, mae strwythur ac arddull *The Fates of the Apostles* yn dangos ei bod yn gerdd ar wahân, a ni ellir priodoli *Andreas* i law Cynewulf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Derek Pearsall, *Old English and Middle English Poetry* (Llundain: Routledge & Kegan Paul, 1977), t. 25.
2. ↑  Pearsall, *Old English and Middle English Poetry* (1977), t. 42.

Darllen pellach
---------------

* Lewis E. Nicholson a Dolores Warwick Frese (goln), *Anglo-Saxon Poetry: Essays in Appreciation for John C. McGalliard* (Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame Press, 1975).
* Barbara C. Raw, *The Art and Background of Old English Poetry* (Llundain: Edward Arnold, 1978).

| * v
* t
* e
Llên Lloegr |
| --- |
| Yn ôl cyfnod | 
* Yr Oesoedd Canol
* 16eg ganrif
* 17eg ganrif (Yr Adferiad)
* 18fed ganrif
* 19eg ganrif
* 20fed ganrif

 |
| Yn ôl iaith | 
* Lladin
* Normaneg
* Saesneg (Hen Saesneg
* Saesneg Canol)

 |
| Barddoniaeth | 

|  |  |
| --- | --- |
| Yn ôl iaith | 
* Normaneg
* Lladin
* Saesneg

 |
| Yn ôl cyfnod | 
* Hen Saesneg
* Saesneg Canol
* Metaffisegwyr
* Cafaliriaid
* Y cyfnod Awgwstaidd
* Beirdd y Llynnoedd
* Rhamantiaeth
* Oes Fictoria
* Y Rhyfel Byd Cyntaf
* Moderniaeth
* Grŵp Auden
* Beirdd Lerpwl
* Barddoniaeth gyfoes

 |

 |
| Y nofel | 
* Nofel Ramantaidd
* Nofel ddychanol
* Nofel Gothig

 |
| Y ddrama | 
* Drama firagl
* Drama ddirgel
* Theatr Oes Elisabeth
* Theatr Oes Iago
* Theatr yr Adferiad
* Y ddrama Awgwstaidd
* Theatr Oes Fictoria
* Dynion ifanc dig
* Theatr gyfoes

 |
| Beirniadaeth | 
* Celf
* Ffilm
* Llenyddiaeth
* Theatr

 |