recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Tân gwyllt yn Dortmund, yr Almaen.
Math o ddyfeisiadau pyrotechnegol, ffrwydrol a ddefnyddir fel rhan o ddathliadau ydy **tân gwyllt**. Gan amlaf, gwelir tân gwyllt fel rhan o arddangosfa gyhoeddus e.e. Agoriad yr Olympics. Mae gan dân gwyllt bedwar prif effaith: sŵn, golau, mwg a deunyddiau sy'n arnofio, (fel conffeti). 

Gellir defnyddio gallu a sgil pyrotechnegol i greu i losgi gyda fflamau a gwreichion lliwgar, sydd fel arfer yn goch, oren, melyn, gwyrdd, glas, porffor ac arian. Ceir arddangosfeydd ledled y byd ac maent yn ganolbwynt i nifer o ddathliadau crefyddol a diwylliannol.

Gelwir y tân gwyllt mwyaf llachar yn **Mag Stars** a'u tanwydd yw aliminiwm. Mae ambell danwydd yn wenwynig.

Tân Gwyllt Amryliw
------------------

Hen ysgythriad yn dangos tân gwyllt ar Afon Tafwys, Llundain yn 1749.

| Lliw | Metal | Cyfansoddion cemegol (esiamplau) |
| --- | --- | --- |
| Coch | Strontiwm (coch cryf)
Lithium (coch canolig) | SrCO3 (strontiwm carbonad)
Li2CO3 (lithiwm carbonad)
LiCl (lithiwm clorid) |
| Oren | Calcium | CaCl2 (calsiwm clorid) |
| Melyn | Sodiwm | NaNO3 (sodium nitrad) |
| Gwyrdd | Bariwm | BaCl2 (bariwm clorid) |
| Glas | Copr | CuCl2 (copper chloride), ar dymheredd isel |
| Indigo | Cesiwm | CsNO3 (cesiwm nitrad) |
| Fioled | Potasiwm
Rwbidiwm (fioled-coch) | KNO3 (potasiwm nitrad)
RbNO3 (rubidiwm nitrad) |
| Aur | Siarcol, haearn neu lampblack |
| Gwyn | Titaniwm, aliwminim, beryliwm neu bowdr magnesiwm |


|  |  |
| --- | --- |
|  | 
Trigolion San Pedro la Laguna yn dathlu Cenhedlu'r Forwyn Fair

Gŵyl draddodiadol gyda chanu a thân gwyllt; ffilmiwyd yn 2008. |
| 

---

*Problem chwarae ffeil yma? Gweler Cymorth.* |

Gweler hefyd
------------

* Fflêr Bengal
* Ffair

Dolenni
-------

Cyfeiriadau
-----------



Chwiliwch am ***tân gwyllt***  
yn Wiciadur.
*Am leoedd eraill o'r un enw gweler Thornhill.*
Tref yn awdurdod unedol Dumfries a Galloway, yr Alban, yw **Thornhill** (Gaeleg yr Alban: *Bàrr na Driseig*).

Yn 2001 roedd y boblogaeth yn 1,512 gyda 85.85% o’r rheiny wedi’u geni yn yr Alban a 11.18% wedi’u geni yn Lloegr.

Gwaith
------

Yn 2001 roedd 606 mewn gwaith. Ymhlith y prif waith yn y gymuned roedd:

* Amaeth: 4.62%
* Cynhyrchu: 11.22%
* Adeiladu: 8.91%
* Mânwerthu: 18.65%
* Twristiaeth: 5.94%
* Eiddo: 10.23%

Cysylltiad â Chymru
-------------------

Yn ôl hanes teulu a grynhowyd gan ferched Syr John Rhys, a hanai o Bonterwyd a'i fam Jane Mason yn un o deulu Mason, gogledd Sir Aberteifi, ymsefydlodd dau gefnder, Lewys MacMazon a Richard Cox, porthmyn o Thornhill oedd yn arfer delio mewn defaid, ger Eisteddfa Gurig tua 1660. Lewis oedd y cyntaf â'r cyfenw i'r ardal. Dywedir hefyd fod ei gŵn o frîd gwahanol a arhosai am hir yn yr ardal a hwythau o dras Albanaidd hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 6 Mai 2022
2. ↑  Gwefan *Ainmean-Àite na h-Alba* Archifwyd 2022-05-06 yn y Peiriant Wayback.; adalwyd 6 Mai 2022
3. ↑  Gwefan Cofnodion Cenedlaethol yr Alban Archifwyd 2009-01-05 yn y Peiriant Wayback.; adalwyd 15/12/2012.
4. ↑  Mary Lloyd Jones, *No Mod Cons* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 2014), tt.31-3.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **tlws y bedw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **tlysau'r bedw**; yr enw Saesneg yw *Kentish Glory*, a'r enw gwyddonol yw *Endromis versicolora*. Mae i'w ganfod yn y Palearctig.

Darlun allan o lyfr John Curtis: *British Entomology Volume 5*
50–70 mm ydy lled yr adenydd ac mae'n hedfan rhwng Mawrth a Mai, yn ddibynol ar ei union leoliad.

Mae'r fenyw yn fwy na'r gwryw ac mae'n hedfan ar un adeg yn unig: i ddodwy ei hwyau yn y nos. Mae'r gwryw yn hedfan yn y dydd a'r nos. Mae lliw'r fenyw hefyd ychydig yn fwy gwelw. Gall y gwryw glywed ogla'r fenyw hyd at 2 km i ffwrdd.

Prif fwy y siani flewog ydy dail y fedwen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r tlws y bedw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Bardd Cymraeg oedd **Thomas Williams** (20 Tachwedd 1778 – 13 Awst 1835), a adnabyddid wrth ei enw barddol **Gwilym Morganwg**.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Gwilym Morganwg ym mhlwyf Llanddeti, Brycheiniog ond yn gynnar yn ei oes symudodd i Forgannwg i geisio gwaith. Bu'n byw ym mhentref Cefncoedycymer am gyfnod cyn symud i fyw yn nhref Pont-y-pŵl, Gwent. Yno dechreuodd gadw tafarn a llenydda gan wneud enw iddo'i hun yng nghylchoedd llenyddol y de.

Gwaith llenyddol
----------------

Cyhoeddwyd enghreifftiau o'i gerddi mewn sawl blodeugerdd Gymraeg ond ni chyhoeddwyd cyfrol o'i farddoniaeth tan ar ôl ei farwolaeth, a hynny gan ei fab yn 1890. Cyfrannodd i lenyddiaeth wyddonol y cyfnod yn ogystal, yn cynnwys rhan o'r gwaith daearyddol *Y Parthsyllydd* (1815-16), ar y cyd â John Jenkins.

Mae ganddo le yn hanes Gorsedd "Dderwyddol" Iolo Morganwg hefyd. Yn 1814 cafodd ef a Taliesin Williams, mab Iolo Morganwg, eu cyflwyno i gyfrinachau'r Orsedd gan Iolo ei hun. Roedd ganddo feddwl fawr o Iolo a chyfansoddodd gywydd er cof amdano a ddisgrifir fel un "godidog" gan y *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Awen y Maen Chwyf* (1890)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 53956408
* LCCN: no2008057563

 |
Athronydd a bardd Cymreig oedd **Thomas Vaughan** (17 Ebrill 1621 – 27 Chwefror 1666). Roedd yn frawd gefaill i'r bardd Henry Vaughan (1621–1695).

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Thomas Vaughan yn nhreflan fechan Trenewydd ym mhentref Sgethrog, Brycheiniog. Aeth i Goleg yr Iesu, Rhydychen, yn 1638 gyda'i frawd Henry, gan aros yno am ddegawd dros gyfnod Rhyfeloedd Cartref Lloegr. Pleidiodd achos y Brenhinwyr yn y rhyfeloedd hynny a chymerodd ran, gyda'i frawd mewn ysgarmes yng Nghastell Beeston dan y Cyrnol Herbert Pryce.

Fe'i gwnaed yn offeiriad Eglwys y Santes Ffraid yn Llansantffraed, Sir Frycheiniog, gan astudio meddygaeth yr un pryd. Roedd yn synnu'n fawr nad oedd llawer o feddygon yng Nghymru. Fe'i taflwyd o'r plwyf yn 1650 dan Ddeddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru oherwydd ei gydymdeimlad â'r Brenin. Priododd Rebecca yn 1651 a symudodd y ddau i fyw yn Llundain ond bu hi farw yn 1658.

Bu farw yn 1666. Cafodd ei gladdu yn Llansantffraid-ym-Mechain.

Gwaith llenyddol
----------------

Sgwennodd sawl llyfr, yn cynnwys *Anthroposophia* ynglŷn â chyfriniaeth yr alcemydd. Mae'n fwy na thebyg iddo sgwennu wrth y ffug enw "Eugenius Philalethes", hefyd. Mae'n awdur sawl cerdd yn y Lladin a'r Saesneg.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 37050084
* LCCN: n83053891
* ISNI: 0000 0000 8373 0076
* GND: 124741037
* SELIBR: 99336
* SUDOC: 033766126
* BNF: cb13006489q (data)
* NKC: ola2012738792
* BNE: XX1309399
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Arlunydd Cymreig oedd **Thomas Tudor** neu **Tomos Tudor** (3 Gorffennaf 1785 – 1885) o Drefynwy, Sir Fynwy yn ne-ddwyrain Cymru.

Cafodd ei eni yn Nhrefynwy ar y 3 Gorffennaf 1785 ac fe'i bedyddiwyd yn Eglwys Gatholig Santes Fair yn y dref lle'r ymsefydlodd y teulu ychydig ynghynt. Roeddent wedi symud i Drefynwy ar ôl i'r tad fynd yn fethdalwr. Roedd taid Tomos, sef James Tudor Morgan yn Uchel Siryf Sir Forgannwg yn 1744. Llyfrwerthwr oedd ei dad Owen Tudor ac roedd ganddo ddau fachgen a oedd yn arlunwyr da a thalentog. Creodd y tri ohonynt sgetsis a diagramau i lyfr o'r enw *Historical Tour in Monmouthshire* a broliwyd y llyfr gan yr Archddiacon William Coxe. Dim ond tair-ar-ddeg oed oedd Thomas ar y pryd a'i frawd yn bymtheg oed.

Titlun hwyrol
Rhwng 1809 a 1819, arddangoswyd gwaith y bechgyn yn yr Academi Frenhinol. Portreadau oedd y rhan fwyaf o waith Thomas ac roedd manylder ei luniau o adeiladau yn syfrdanol. Peiniodd gydag olew weithiau ond dyfrliw unlliw oedd y rhan fwyaf o'i waith.

Casglodd rent ar ran Colonel Henry Morgan-Clifford yn Sir Gaerfyrddin a Sir Fynwy. Cododd dŷ ("Tudor House") yn Wyesham, Trefynwy ac roedd ganddo dŷ arall: "Penallt". Bu farw yn 1855 a chafodd ei gladdu yn Llandidiwg.

Ei waith
--------

Mae gweithiau ganddo heddiw yng nghasgliadau Tate Britain ac Amgueddfa Victoria ac Albert, Llundain, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, ac amgueddfeydd Cas-gwent a Threfynwy.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *London Gazette*: no. 8290. p. 1. 3 Ionawr 1743. Retrieved 2012-04-06.
2. 1 2 3  Kissack, Keith. *Thomas Tudor - A Monmouth Artist (copi ar gael yn Amgueddfa Trefynwy)*.
3. 1 2  Thomas Tudor, The Tate, adalwyd Ebrill 2012
4. ↑  "Thomas Tudor 1785-1855". *Llyfrgell Genedlaethol Cymru.*. 1980.. Adalwyd 12 Ebrill 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 51178646
* LCCN: nb97018170
* ISNI: 0000 0000 6706 8748
* ULAN: 500010012

 |
Awdur Cymraeg radicalaidd oedd **Thomas Roberts** (1765/6 - 24 Mai 1841), a chwaraeodd ran flaenllaw ym mywyd gwleidyddol a diwylliannol Cymry Llundain ac a gofir fel awdur y bamffled ddylanwadol *Cwyn yn erbyn gorthrymder* ac fel un o sefydlwyr Cymdeithas y Cymreigyddion. Cyfeirir ato gan amlaf fel **Thomas Roberts, Llwyn'rhudol**. Roedd yn wladgarwr pybyr.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Thomas Roberts yn Llwyn'rhudol (hefyd: Llwynrhudol) ym mhlwyf Abererch, ger Pwllheli, Eifionydd, yn 1765 neu 1766. Cyfreithiwr cefnog oedd ei dad, Robert Williams o'r Llwyndu, Llanllyfni. Bu farw rhieni Thomas yn bur gynnar ac aeth i fyw a gweithio yn Llundain cyn cyrraedd ei 14 oed. Gweithiai fel eurof yno. Crynwr oedd o ran ei ddaliadau crefyddol.

Ymunodd ym mwrlwm bywyd cymdeithasol, diwylliannol a gwleidyddol Cymreig Llundain. Bu'n un o sefydlwyr Cymdeithas y Cymreigyddion, gyda Jac Glan-y-gors ac eraill, yn 1793. Yn 1794, bu'n un o'r deg a sefydlodd Gymdeithas y Cymreigyddion.

Enw ei wraig oedd Mary, yn enedigol o Swydd Warwick. Cawsant bedwar o blant.

Gwaith llenyddol
----------------

Yn ei bamffled *Cwyn yn erbyn gorthrymder*, a gyhoeddwyd yn 1798, gwelir dylanwad amlwg radicaliaeth herfeiddiol yr oes a syniadau'r Chwyldro Ffrengig. Daw Eglwys Loegr a'r Methodistiaid fel ei gilydd dan ei lach am fod mor geidwadol. Ond yn nes ymlaen, yn 1806, amddiffynnodd y Methodistiaid yn erbyn ymosodiad enllibus Edward Charles (Siamas Gwynedd).

Mae ei gyhoeddiadau eraill yn cynnwys llyfrau wedi'u anelu at y nifer gynyddol o Saeson oedd yn ymweld â Chymru er mwyn eu galluogi i ddeall y Gymraeg a'i diwylliant. Addasodd gyfrol Benjamin Franklin, *Poor Richard's Almanack* i'r Gymraeg wrth y teitl *Y Ffordd i Gaffael Cyfoeth* (1839).

Llyfryddiaeth
-------------

* *Cwyn yn erbyn gorthrymder : yn ghyd a sylwiadau ar hawl Esgobion, a'u Gweinidogion i ddegymau, &c. / wedi ei ysgrifenu er mwyn gwerinos Cymru* (Llundain, 1798; adargraffiad gan Wasg Prifysgol Cymru, 1928)
* *Amddiffyniad y Methodistiaid* (Caerfyrddin, 1806)
* *An English and Welsh Vocabulary* (Llundain, 1827). Geiriadur cryno ar gyfer ymwelwyr.
* *The Welsh Interpreter* (Llundain, 1831). Cyflwyniad i'r Gymraeg a hanes a diwylliant Cymru.
* *Y Ffordd i Gaffael Cyfoeth* (1839)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bywgraffiadur Arlein
2. ↑  John James Evans, *Cymry enwog y ddeunawfed ganrif* (Gwasg Aberystwyth, 1937). Pennod IV.2.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 51564879
* LCCN: nr93033476
* ISNI: 0000 0000 4938 013X
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Cadfridog ym Myddin Frenhinol y Lao oedd **Vang Pao** (Hmongeg: *Vaj Pov*; 8 Rhagfyr 1929 – 6 Ionawr 2011). Ganwyd i deulu Hmong yng ngogledd-orllewin Laos, oedd yn rhan o Indo-Tsieina Ffrengig. Yn ystod Rhyfel Cyntaf Indo-Tsieina brwydrodd dros y Ffrancod yn erbyn gwrthryfelwyr y Việt Minh. Wedi i'r Ffrancod golli daeth Vang yn gadfridog ym Myddin Frenhinol y Lao, byddin Teyrnas Laos. Yn y 1960au a'r 1970au, yn ystod Rhyfel Cartref Laos, arweiniodd Vang y Fyddin Gudd yn erbyn y Pathet Lao gomiwnyddol a Byddin Pobl Fietnam, lluoedd Gogledd Fietnam. Cafodd y Fyddin Gudd gefnogaeth gan y CIA. Wedi i'r comiwnyddion ennill y rhyfel cartref ym 1975, ymfudodd Vang i'r Unol Daleithiau a daeth yn arweinydd y gymuned Hmong-Americanaidd ac yn ymgyrchydd dros y Hmong yn wyneb dial gan lywodraeth Laos. Yn 2007 arestiwyd Vang am gynllwynio i ddymchwel llywodraeth Laos ac felly torri Deddfau Niwtraliaeth yr Unol Daleithiau. Yn 2009 cafodd y cyhuddiadau eu diddymu gan lywodraeth yr Unol Daleithiau. Bu farw yn 2011 o niwmonia.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 68209352
* LCCN: n97019217
* ISNI: 0000 0000 3421 5940

 |
Awdures o Awstria yw **Marlene Streeruwitz** (ganwyd 28 Mehefin 1950) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur, actor, cyfarwyddwr theatr ac awdur.

Ganwyd Marlene Streeruwitz i deulu cefnog yn Awstria, yn Baden bei Wien. Roedd ei thad yn wleidydd ac yn ddiweddarach daeth yn faer y dref. Dechreuodd ei diddordeb mewn llenydda yn dilyn ei hysgariad, er na chyhoeddodd unrhywbeth am rhyw 14 mlynedd arall. Gwnaeth enw iddi ei hun fel awdur y ddrama radio Kaiserklamm. Und. Kirchenwirt (1989) ac yn arbennig felly yn dilyn llwyddiant y dramâu *Waikiki-Beach* a *Sloane Square* gafodd eu llwyfannu yn Cologne. Derbyniodd sawl gwobr am ei gwaith, yn cynnwys yr *Hermann-Hesse-Preis* (2001), *Literaturpreis der Stadt Wien* (Gwobr Llên gan Ddinas Fiena, 2001) a'r *Droste-Preis* (2009).

Astudiodd y Gyfraith a Ieithoedd Slafaig ym Mhrifysgol Fienna, ond rhoddodd y gorau i'w hastudiaethau er mwyn priodi a magu teulu. Yn ogystal â bod yn ddramodydd llwyddiannus, y mae hi hefyd yn adnabyddus fel bardd, ac am ddarllen ei gweithiau ei hun megis *Sein. Und Schein. Und Erscheinen* (1997) a *Können. Mögen. Dürfen. Sollen. Wollen. Müssen. Lassen* (1998) yn Tübingen a Frankfurt. Cyhoeddodd hefyd nofelau a straeon byrion.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Marlene Streeruwitz" (yn Almaeneg). Niederösterreich. Cyrchwyd 9 Mawrth 2015.
2. ↑  "Marlene Streeruwitz" (yn Almaeneg). Belletristik-Couch.de. Cyrchwyd 10 Mawrth 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 27185118
* LCCN: no92030520
* ISNI: 0000 0001 2125 338X
* GND: 11955688X
* SUDOC: 035049383
* BNF: cb125732648 (data)
* BIBSYS: 90698722
* ULAN: 500390636
* NLA: 35451378
* NDL: 00984064
* NKC: xx0015246
* BNE: XX6064710
* CiNii: DA07055306

 |
12232 ar Reilffordd Dwyrain Swydd Gaerhirfryn 
Mae **Dosbarth 27 Rheilffordd Swydd Gaerhirfryn a Swydd Efrog** yn ddosbarth o locomotifau stêm 0-6-0 cynllunio ar gyfer y Rheilffordd Swydd Gaerhirfryn a Swydd Efrog gan John Aspinall i dynnu trenau nwyddau. Adeiladwyd 484 ohonynt rhwng 1889 a 1918 yng Ngwaith Horwich. Roedd gan y locomotifau 2 silindr a gêr falf Joy.

Tra-phoethi
-----------

Roedd arbrofion gan Hughes ynglŷn â thra-phoethi, y proses o godi temheredd y stêm yn y boeler i osgoi colled ynni. Ar ôl misoedd o dreialon adeiladwyd 20 locomotif yng Ngwaith Horwich o 1909 ymlaen. Adeiladwyd 20 arall ym 1912, gyda bocs tân Belpaire.

Gweithio
--------

Aeth 300 ohonynt i berchnogaeth [[Rheilffordd Llundain, y Canolbarth a’r Alban a 235 i Reilffordd Brydeinig ym 1948; lle cawsant y rhifau 52088-52529
a goroesodd tua 50 hyd at 1960. Gweithiodd 32 o’r dosbarth dros yr Adran Gweithredu Rheilffordd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf a daethant i gyd yn ôl wedi’r rhyfel.

Cadwraeth
---------

Mae un locomotif yn goroesi, rhif 1300 (yn hwyrach 12322 a 52322), ar Reilffordd Stêm Ribble, sydd ar fenthyg i Reilffordd Dwyrain Swydd Gaerhirfryn.

Dosbarth 28
-----------

Ailgynlluniwyd Dosbarth 27 gan George Hughes, gyda’r enw Dosbarth 28.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Ian Allan ABC of British Railways Locomotives*, 1948 edition, part 3, pp 42-43
2. ↑  Martian, Greg. "Railway Operating Department (ROD) Pre-Grouping Steam Locomotives Used Overseas". *Rail Album*. Cyrchwyd 10 Rhagfyr 2020.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Railuk Archifwyd 2021-06-12 yn y Peiriant Wayback.
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Fabio De Luigi yw ***Tiramisù*** a gyhoeddwyd yn 2016. Fe'i cynhyrchwyd gan Maurizio Totti yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Fabio De Luigi. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Vittoria Puccini, Orso Maria Guerrini, Pippo Franco, Alessandro Genovesi, Cristina Noci, Fabio De Luigi, Giovanni Esposito, Giulia Bevilacqua, Michele Maganza, Niccolò Senni a Nicola Pistoia. Mae'r ffilm *Tiramisù (ffilm o 2016)* yn 95 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Fantastic Beasts and Where to Find Them* sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Fabio De Luigi ar 11 Hydref 1967 yn Santarcangelo di Romagna.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Fabio De Luigi nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Cyfrol gan Bryn Williams a Catrin Beard yw ***Tir a Môr*** a gyhoeddwyd yn 2015 gan Wasg Gomer. Man cyhoeddi: Llandysul, Cymru.

Dyma gyfrol gyntaf o ryseitiau yn y Gymraeg gan y cogydd Bryn Williams. Mae'r gyfrol ddarluniadol yma'n cynnwys ryseitiau amrywiol, o gyrsiau cyntaf, pysgod, bwyd môr a chigoedd i bwdinau, diodydd, jam a bwydydd i'w coginio yn yr awyr agored. Yn ogystal, cyflwynir hanes magwraeth wledig Bryn yn Nyffryn Clwyd, a'i ddatblygiad yn un o gogyddion mwyaf llwyddiannus ac adnabyddus Cymru.

Mae Bryn Williams yn gogydd adnabydddus sy'n hanu o Ddinbych yn wreiddiol. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Twm or Nant, Dinbych, Ysgol Uwchradd Glan Clwyd, Llanelwy, a Choleg Llandrillo cyn iddo symud i Lundain a Pharis. Dysgodd ei grefft o dan law cogyddion sêr Michelin fel Marco Pierre White a Michel Roux Jr.. Ef yw perchennog Bwyty Odette's ym Mryn y Brinllu, Llundain. Daeth i amlygrwydd gyntaf ar y rhaglen deledu *Great British Menu* yn 2006.

Mae ryseitiau Bryn i'w gweld yn ei lyfr *Bryn's Kitchen* (2011) a *For the Love of Veg* (2013) ond dyma'i gyfrol gyntaf yn Gymraeg. Ef yw cyflwynydd y gyfres *Cegin Bryn* ar S4C. Mae Bryn wedi agor tŷ bwyta ym Mae Colwyn. Derbyniwyd Bryn i Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Dinbych, 2013.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017
**Tir prid** oedd categori o dir a ddelid yn y Canol Oesoedd yn unol â rheolau Cyfraith Hywel. Gwnaed math o gytundeb tenantiaeth neu forgais rhwng yr arglwydd a'r sawl oedd am amaethu, am swm o arian a rhoddwyd sicrwydd i'r tenant am nifer o flynyddoedd (pedair yn aml). Byddai hyn yn caniatâu i'r tenant deilo'r tir a'i amaethu nes bod y tail wedi gael ei gyfnod a'r tir yn barod am ail deilo. Sicrhaodd hyn fod y tir yn dal o fewn awdurdod yr arglwydd lleol ond hefyd bod gan y sawl a weithiai'r tir yr hyder i wneud hynny'n briodol.

Erbyn y 14g a'r 15g, fodd bynnag, daeth yn ffurf ar drosglwyddo tir o un deilydd i'r llall. Yn ôl y gyfraith, nid oedd modd gwerthu tir (gan fod y tir yn eiddo i'r prif arglwydd, tywysog neu frenin), ond caniateid gwerthu *hawliau* i dir. Arferid wedyn ofyn am swm mwy sylweddol, a fyddai'n cyfateb â gwerth llawn y tir, gyda'r disgwyliad na fyddai'r prynwr byth am roi'r tir yn ôl. Ar y llaw arall, yn ôl yr egwyddor, roedd gan y cyn-ddeilydd yr hawl, bob pedair blynedd (neu ar ôl rhyw gyfnod arall y penderfynwyd arno) i dalu'r arian yn ôl ac ailfeddiannu'r tir, hyd nes bod pedair cenhedlaeth wedi pasio). Wedi hynny, ni fyddai hawl adhawlio'r tir gan etifeddion y pridwr gwreiddiol. Roedd hyn yn debyg i'r hen ffurf ar forgais a welwyd dan gyfraith Lloegr, a weithredai'n fwy tebyg i system *pawnbroker* na gwerthwr tir! Roedd ffurfiau hŷn o ddal tir yn dibynnu ar dystiolaeth lafar yn y llysoedd, ond gofynnai trosglwyddiadau prid am dystiolaeth ysgrifenedig mewn gweithred neu siartr.

Ceir dogfennau mewn rhai casgliadau (Casgliad Tan y Bwlch yn Archifdy Meirionnydd yn arbennig) sydd yn cofnodi'r trosglwyddiad o eiddo dan yr amodau hyn, hyd nes i'r Deddfau Uno ym 1536 a 1543 wahardd gweithredu yn ôl yr hen gyfraith Gymreig. Roedd ffurf sefydlog yn cael ei defnyddio gan gyfreithwyr a ysgrifennodd y dogfennau tir prid, ond roedd y ffurf a'r union amodau'n newid o ardal i ardal. Mae un neu ddau o ddogfennau tir prid yng nghasgliad teulu Newborough yn Archifdy Caernarfon sydd yn hanu o ardal Wrecsam ac sydd yn tystio i ffordd hollol wahanol o gyrraedd yr un nod. Mae'r dogfennau sydd wedi eu goroesi wedi eu hysgrifennu yn Lladin.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  T. Jones Pierce, *Medieval Welsh Society. Selected Essays.* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1972), tt.378, 384-7.
2. ↑  Archifdy Caernarfon, XD2/1360/8
The Road Not Taken

Two roads diverged in a yellow wood,  

And sorry I could not travel both  

And be one traveler, long I stood  

And looked down one as far as I could  

To where it bent in the undergrowth;  

  

Then took the other, as just as fair,  

And having perhaps the better claim,  

Because it was grassy and wanted wear;  

Though as for that the passing there  

Had worn them really about the same,  

  

And both that morning equally lay  

In leaves no step had trodden black.  

Oh, I kept the first for another day!  

Yet knowing how way leads on to way,  

I doubted if I should ever come back.  

  

I shall be telling this with a sigh  

Somewhere ages and ages hence:  

Two roads diverged in a wood, and I—  

I took the one less traveled by,  

And that has made all the difference.

 

Cerdd Saesneg gan y bardd Americanaidd Robert Frost yw "**The Road Not Taken**" a gyhoeddwyd gyntaf yn Awst 1915 yng nghylchgrawn *The Atlantic Monthly*. Dyma'r gerdd gyntaf yn ei drydydd gasgliad o farddoniaeth, *Mountain Interval* (1916).

Ysgrifennir y gerdd o safbwynt un sydd yn dilyn llwybr mewn coedwig, ac yn y pennill cyntaf yn cyrraedd man lle mae'r ffordd yn fforchio'n ddwy. Yn yr ail a'r trydydd pennill mae'r troediwr yn astudio'r ddwy ffordd i geisio canfod pa un sydd gwell ei dilyn, ac o'r diwedd yn dewis y llwybr sydd yn dangos y lleiaf o fynd arni. Clo'r gerdd gyda'r cerddwr yn y pedwerydd pennill yn datgan ei ragdybiaeth y byddai'n cofio'r daith yma yn y dyfodol pell: "*I took the one less traveled by, / And that has made all the difference.*"

Hon yw un o hoff gerddi'r Americanwyr, er bod nifer fawr o ddarllenwyr yn ei chamddeall. Tybiasant taw cerdd braf ydyw sydd yn canu clod yr ewyllys rydd ac yn ysbrydoli'r darllenwr i herio'r drefn trwy ddewis y ffordd a llai o deithio ar hyd-ddi. Yn wir, pwysleisia'r bardd yn yr ail a'r trydydd pennill bod y ddwy ffordd yn debyg iawn i'w gilydd wrth i'r cerddwr geisio gwahaniaethu rhyngddynt. Dewis mympwyol yw ei benderfyniad, nid antur neu fynegiant o anghydffurfiaeth. Cyfaddefiad eironig gan yr adroddwr ydy'r pennill olaf, nid argyhoeddiad hyderus o'i herfeiddiwch. Adnabydda'r bardd y tuedd gan bobl i ymddyrchafu, i gyfiawnhau'r gorffennol ac i weld eu bywydau fel cyfres o benderfyniadau ymwybodol rhwng dewisiau da a drwg. Dywedodd Frost i'w gynulleidfa mewn darlith, "*You have to be careful of that one. It's a tricky poem, very tricky.*"

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Robinson, Katherine. "Robert Frost: "The Road Not Taken"". *Poetry Foundation*. Poetry Foundation. Cyrchwyd 4 Mehefin 2019.
2. ↑  Dierdre Fagan, *Critical Companion to Robert Frost: A Literary Reference to His Life and Work* (Efrog Newydd: Facts On File, 2007), tt. 293–5.

Darllen pellach
---------------

* David Orr, *The Road Not Taken: Finding America in the Poem Everyone Loves and Almost Everyone Gets Wrong* (Efrog Newydd: Penguin, 2015).
Llenor, arlunydd, a gwleidydd rhyddfrydol o Ecwador oedd **Luis Alfredo Martínez Holguín** (23 Mehefin 1869 – 27 Tachwedd 1909) sydd yn nodedig am gyflwyno realaeth i lên Ecwador gyda'i nofel *A la Costa* (1904).

Ganed yn ninas San Juan de Ambato yn fab i Nicolás Martínez Vásconez ac Adelaide Holguín Naranjo. Mynychodd yr Escuela de la Merced yn Ambato cyn aeth i Quito i astudio yn Colegio San Gabriel dan yr Iesuwyr. Gadawodd yr ysgol ym 1886 heb raddio ac ymdynghedai i lenydda. Dychwelodd i Ambato i weithio ar ystadau amaethyddol ei dad.

Penodwyd Martínez yn Ddirprwy Gwleidyddol dros Mulalillo ym 1894. Adeg sgandal "La Venta de la Bandera", pan gafodd arfau eu gwerthu i Japan gan lysgennad Ecwador yn Tsile, mynegodd Martínez ei wrthwynebiad i lywodraeth yr Arlywydd Luis Cordero. Ymunodd Martínez â'r chwyldro rhyddfrydol yn Guayaquil ym Mehefin 1895 a lwyddodd i sefydlu arlywyddiaeth Eloy Alfaro. Etholwyd Martínez yn ddirprwy dros dalaith Tungurahua yn y Gyngres Genedlaethol o 1898 i 1899. Fe'i penodwyd yn rheolwr a gweinyddwr y cwmni siwgr Ingenio Valdez, ym Milagro, ym 1900. Ar 31 Awst 1903 cafodd ei benodi yn Bennaeth Gwleidyddol Ambato gan yr Arlywydd Leónidas Plaza, a deufis yn ddiweddarach aeth i Quito i wasanaethu yn is-weinidog addysg Ecwador. Fe'i dyrchafwyd yn weinidog addysg ym 1904 ac yn ei swydd sefydlodd sawl ysgol a chanolfan amaethyddol ar draws y wlad, gan gynnwys Cyfadran y Gwyddorau, Ysgol y Celfyddydau Cain a'r Ysgol Amaethyddol Normal yn Ambato, a gweithiodd i uno'r cwricwlwm yn Ecwador. Cynlluniodd hefyd i ffurfio ysgolion mwyngloddio, diwydiannol, masnachol, ac ati.

Ym 1903 cyhoeddodd Martínez ei weithiau *Disparates y Caricaturas* a *Camino al Oriente*. Cyhoeddwyd ei nofel enwog, *A la Costa*, ym 1904. Ym 1905 cyhoeddodd ddau lyfr ar bwnc amaeth, *Catecismo de Agricultura* a *La Agricultura Ecuatoriana*. Bu hefyd yn paentio tirluniau a golygfeydd o fyd natur, ac ym 1903 fe'i comisiynwyd i baentio sawl llun fel rhodd o Ecwador i'r Pab Leo XIII.

Priododd Luis A. Martínez â María Rosa Mera Iturralde ym 1896. Yn sgil ei marwolaeth, aeth Martínez yn feudwy bron, a threuliodd weddill ei oes ar ei ystâd La Lira, ger Atocha, nes iddo farw o'r diciâu yn 40 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  (Sbaeneg) "Luis A. Martínez", *Enciclopedia del Ecuador*. Adalwyd ar 8 Tachwedd 2020.
***Magister militum*** (Lladin yn golygu "Meistr y Milwyr") oedd y swydd filwrol uchaf yn yr Ymerodraeth Rufeinig ddiweddar, yn dyddio o deyrnasiad Cystennin Fawr.

Yn ffurfiol, yr ymerawdwr oedd pennaeth y fyddin, ond y Magister Militum oedd y pennaeth yn ymarferol, ac yn aml ef oedd gwir feistr yr ymerodraeth, er enghraifft yn achos Stilicho, Ricimer ac eraill. 

Yn ddiweddarach, daeth y teitl *Magister Militum* i gael ei ddefnyddio yn lleol hefyd, er enghraifft y *Magister militum* ***per Thracias*** ("Meistr y Milwyr yn Thrace").

Rhestr o'r *Magistri Militum*
-----------------------------

* Flavius Bauto
* 352-355: Claudius Silvanus
* 389-394: Arbogast
* 394-408: Flavius Stilicho
* 410au-421: Flavius Constantius
* 433-454: Flavius Aetius
* 455: Marcus Maecilius Flavius Eparchius Avitus
* 455-472: Ricimer
* 472-473: Gundobad
* 475-476: Flavius Orestes

### *per Gallias*

* 425-433: Flavius Aëtius
* 450s-464: Aegidius

### *per Illyricum*

* 457?-468: Marcellinus
* 468-474: Julius Nepos
* 530-536: Mundus

### *per Oriens*

* 460s-471: Flavius Ardabur Aspar
* 483-488: Flavius Theodoricus
* c.503-505: Areobindus Dagalaiphus Areobindus

### *per Thracias*

* 468-474: Armatus

### *praesentalis*

* 475-477/478: Armatus
Mae **Lucy Jane Owen** (née **Cohen**) (ganed 18 Gorffennaf 1971) yn newyddiadurwraig teledu Cymreig.

Bywgraffiad
-----------

Mynychodd Owen Ysgol Howell's yn Llandaf, Caerdydd a graddiodd mewn Saesneg o Royal Holloway, Prifysgol Llundain.

Gyrfa
-----

Dechreuodd ei gyrfa darlledu fel ymchwilydd gyda BBC Radio Wales, cyn symud ymlaen i ddarparu adroddiadau a chyd-gyflwyno rhaglenni. Dechreuodd ddarllen y newyddion gyda HTV Wales ym 1995 gyda chyfraniadau newyddion lleol ar gyfer GMTV. Rhwng 1996 a 2007, cyflwynodd Wales Tonight, y rhaglen newyddion rhanbarthol ar ITV Wales, a ddarlledir o Gaerdydd.

Cyflwynodd Owen ar yr ITV News Channel, a bu'n prif gyflwynydd ar *ITV News*, *Lunchtime News*, *Evening News* a'r *Weekend News*. Cyflwynodd ei rhaglen olaf o *Wales Tonight* ar ddydd Gwener, 19 Hydref, 2007.

Mewn cam annisgwyl a wnaed am resymau personol, o'r 5 Tachwedd 2007, dechreuodd Owen gyflwyno rhaglen newyddion nosweithiol BBC Wales, "BBC Wales Today", gan gymryd lle'r cyflwynydd Sara Edwards. O ganlyniad i newid o'r naill sianel i'r llall, ymunodd Owen â'i gŵr ar y rhaglen deledu *X-Ray*.

Bywyd personol
--------------

Priododd Owen y cyflwynydd teledu Rhodri Owen ym Mehefin 2004, yn Eglwys Saint Andras, Saint Andras ger Dinas Powys, ac mae ganddynt un mab, Gabriel.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Changing faces of BBC Wales news. BBC (29-08-2007).
2. ↑   Paul Maunder (23 Rhagfyr 2005). TV star Rhodri in court. South Wales Echo.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 6096148574360724430009
* LCCN: no2017008889

 |
Ffilm ddrama heb sain (na llais) gan y cyfarwyddwr Albert Capellani yw ***Un Clair De Lune Sous Richelieu*** a gyhoeddwyd yn 1911. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Abel Gance. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Paul Capellani. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1911. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Uffern Dante* (L'Inferno’), sef ffilm o’r Eidal gan Giuseppe de Liguoro a Francesco Bertolini. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Albert Capellani ar 23 Awst 1874 ym Mharis a bu farw yn yr un ardal ar 22 Ionawr 1999. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1904 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Albert Capellani nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Uchelwr Cymreig ac awdur Saesneg oedd Syr **Thomas Salusbury** (6 Mawrth 1612 - Gorffennaf 1643), a hanodd o deulu'r Salbriaid ar ochr ei dad ac o'r teulu Myddleton ar ochr ei fam.

Gyrfa
-----

Ganed Syr Thomas Salusbury yn y Waun yn 1612 ond treuliodd ran helaeth ei oes ym mhlas Lleweni, Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych, hen gartref y Salbriaid. Cafodd ei urddo'n farchog yn 1632. Ymladdodd ar ochr y Brenhinwyr yn Rhyfeloedd Cartref Lloegr. Ar ddiwedd ei oes bu'n Aelod Seneddol dros Sir Ddinbych. Bu farw yn 1643.

Llenor
------

Cymerai Syr Thomas ddiddordeb brwd mewn llenyddiaeth. Ysgrifennodd nifer o gerddi a chyfieithiadau o ddramâu a berfformiwyd, ynghyd â masgiau ffasiynol, yng Nghastell y Waun; fe'u diogelir mewn llawysgrifau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Dim ond un llyfr a gyhoeddodd, sef *The History of Joseph*, cerdd hir am ymgyrch yr awdur dros deulu ei fam, y teulu Myddleton.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru).
2. ↑  Y Bywgraffiadur Ar-lein. Adalwyd 10 Medi 2013

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 5277036
* LCCN: nr93013945
* ISNI: 0000 0000 5042 9455
* GND: 100561381
* SELIBR: 315493
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **Thomas Williams, Llanidan** (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802) yn un o ddiwydiannwyr amlycaf y 18g.

Roedd Thomas Williams yn fab i Owen Williams, Cefn Coch, Llansadwrn, Ynys Môn. Daeth yn gyfreithiwr, a bu'n cynrychioli teulu Hughes, Llysdulas, yn eu hachos yn erbyn Syr Nicholas Bayly o Blas Newydd ynghylch perchenogaeth gwaith copr Mynydd Parys ger Amlwch. Parhaodd yr achos yma am tua naw mlynedd, ac ni setlwyd y mater hyd 1778.

O gwmpas 1785 daeth yn brif reolwr Mynydd Parys, oedd erbyn hynny ym mherchenogaeth Iarll Uxbridge a Hughesiaid Llysdulas. Tyfodd y gwaith yn fawr dan ei reolaeth ef, a gallodd nid yn unig gynyddu cynhyrchiad copr ond hefyd sefydlu nifer o ddiwydiannau eraill cysylltiedig a'r diwydiant copr. Rhwng 1787 a 1792 bu yn rheoli'r *Cornish Metal Company*, oedd yn golygu ei fod yn rheoli bron y cyfan o ddiwydiant copr Prydain. Erbyn tua 1800 dywedid bod tua hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo ef. Roedd yn boblogaidd gyda'r gweithwyr, a'i galwai'n "Twm Chwarae Teg", oherwydd ei ddull gonest o drin ei weithwyr ac o fasnachu, ond roedd yn llai poblogaidd gyda'i gystadleuwyr mewn busnes.

Daeth yn Aelod Seneddol dros Great Marlow yn Lloegr yn 1790. a chadwodd y sedd hyd ei farwolaeth. Dywedir mai ef oedd y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru erbyn hynny.

Llyfryddiaeth
-------------

* J. R. Harris *The Copper King: A biography of Thomas Williams of Llanidan* (Gwasg Prifysgol Lerpwl, 1964).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 100480467
* ISNI: 0000 0000 7888 0416
* GND: 139182101
* SUDOC: 113184271
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Archesgob, gwladweinydd ac yn gardinal yn yr Eglwys Gatholig oedd **Thomas Wolsey** (c. Mawrth 1473 – 29 Tachwedd 1530). Ganwyd ef yn Ipswich, Suffolk. Pan ddaeth Harri VIII i’r orsedd fel Brenin Lloegr yn 1509, penodwyd Wolsey yn almonwr neu elusennwr y Brenin, sef unigolyn yn yr eglwys a arferai ddosbarthu arian i’r tlawd haeddiannol. Llwyddodd Wolsey yn ei waith ac erbyn 1514 roedd yn unigolyn dylanwadol mewn llawer o faterion yn ymwneud â’r wladwriaeth. Roedd ganddo hefyd swyddi pwysig o fewn yr Eglwys - er enghraifft, fel Archesgob Caerefrog, yr ail swydd bwysicaf yn Eglwys Lloegr, yn ogystal â bod yn Llysgennad i’r Pab. Roedd ei benodiad fel cardinal gan y Pab Leo X yn 1515 wedi rhoi blaenoriaeth iddo dros holl glerigaeth Lloegr.

Y swydd wleidyddol bwysicaf a roddwyd i Wolsey oedd swydd yr Arglwydd Ganghellor, sef prif gynghorwr y Brenin. Rhoddodd y swydd honno lawer o ryddid iddo, ac roedd hyd yn oed yn cael ei ystyried fel *alter rex* (neu’r brenin arall). Wedi iddo fethu sicrhau ysgariad y Brenin Harri oddi wrth Catrin o Aragon, collodd Wolsey ffafr y Brenin, a thrwy hynny ei holl swyddi a theitlau llywodraethol. Aeth yn ôl i Gaerefrog er mwyn cyflawni ei ddyletswyddau gyda’r Eglwys fel archesgob, swydd roedd wedi ei hesgeuluso pan oedd yn gweithio i’r llywodraeth. Cafodd ei alw'n ôl i Lundain er mwyn ateb y cyhuddiadau yn ei erbyn, sef teyrnfradwriaeth. Roedd y rhain yn gyhuddiadau y byddai Harri yn aml yn eu rhoi gerbron unigolion oedd wedi colli ei ffafr, ond bu Wolsey farw ar y daith yn ôl oherwydd afiechyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Armstrong, Alastair (2008). *Henry VIII - Authority, Nation and Religion, 1509-1540* (yn Saesneg). Pearson Education. ISBN 978-0-435-30810-0.
2. ↑  Matthew, H. C. G.; Harrison, B. eds. (2004-09-23), "The Oxford Dictionary of National Biography", *The Oxford Dictionary of National Biography* (Oxford University Press): pp. ref:odnb/29854, doi:10.1093/ref:odnb/29854, adalwyd 2020-09-07
3. ↑  "Wolsey, Thomas (1470/71–1530), royal minister, archbishop of York, and cardinal". *Oxford Dictionary of National Biography* (yn Saesneg). doi:10.1093/ref:odnb/29854. Cyrchwyd 2020-09-07.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 22937889
* LCCN: n50013788
* ISNI: 0000 0001 2099 862X
* GND: 118807811
* SUDOC: 028950909
* BNF: cb12068027n (data)
* BPN: 07588799
* BIBSYS: 90136630
* ULAN: 500328245
* NLA: 56965022
* NKC: xx0281160
* BNE: XX1301689
* CiNii: DA13908902
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Bardd Cymraeg oedd **Thomas Williams** (tua 1769 – Tachwedd 1848), a adnabyddir wrth ei enw barddol **Eos Gwynfa** (amrywiad ***Eos Gwnfa***; hefyd **Eos y Mynydd**).

Roedd yn frodor o ardal Maldwyn, Powys ac yn enedigol o blwyf Llanfyllin (neu Llanfihangel-yng-Ngwynfa efallai), lle y'i ganed tua'r flwyddyn 1769. Enillai ei damaid fel gwehydd yn ei gartref ym Mhontyscadarn, Llanfihangel-yng-Ngwynfa, ond roedd yn fardd cynhyrchiol hefyd sy'n adnabyddus fel un o brif awduron carolau a chanu plygain ei oes. Bu farw yn 1848.

Llyfryddiaeth ddethol
---------------------

Cyhoeddwyd sawl gyfrol o'i waith, yn cynnwys:

* *Telyn Dafydd* (1820). Mydryddiad o Salmau Dafydd.
* *Ychydig o Ganiadau Buddiol* (1824)
* *Newyddion Gabriel* (1825). Carolau.
* *Manna'r Anialwch* (1831)
* *Mer Awen* (1844)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Enid Roberts, *Braslun o hanes llên Powys* (Gwasg Gee, 1965), tud. 67.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 21949826
* LCCN: no2008057603

 |
Mab hynaf Catrin o Ferain a Syr John Salusbury oedd Syr **Thomas Salisbury** (neu **Salusbury**; 1564 – 20 Medi 1586) a ddienyddiwyd fel teyrnfradwr yn 1586 am ei ran yng Nghynllwyn Babington. Ef oedd etifedd ystad enfawr Lleweni, Sir Ddinbych. Oherwydd ei ddienyddio, etifeddwyd yr ystad gan ei frawd John Salusbury (1566 - 1612), bardd ac Aelod Seneddol.

Priododd Margaret Wynn (merch Maurice Wynn, trydydd gŵr Catrin o Ferain), a'u merch Margaret, a etifeddodd Berain maes o law, ond aeth Lleweni, fel y nodwyd uchod, i ddwylo brawd ei gŵr, sef John Salusbury.

Cynllwyn Babington
------------------

Cynllwyn i ladd Elisabeth I, brenhines Lloegr oedd Cynllwyn Babington; Protestant oedd Elisabeth (neu 'Bes' fel y'i gelwid yng Nghymru). Yn nod oedd rhoi ei chyfneither Mari, brenhines yr Alban, a oedd yn Gatholig, ar Orsedd Lloegr yn ei lle. Arweiniodd hyn at ddienyddiad Mari wedi carchar o 19 mlynedd (ers 1568), yn bennaf ar sail llythyr a ddanfonodd yn cytuno gyda chais i ladd y frenhines.

Cyhuddwyd sawl un o gynllwynio i ladd Elisabeth, gan gynnwys Syr Thomas Salisbury a Syr Anthony Babington, a gwnaed hynny drwy grogi, diberfeddu a chwarteru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Arlein ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Adalwyd 19 Medi 2017.
2. ↑  *Gwyddoniadur Cymru*; Gwasg Prifysgol Cymru; gol: John Davies; 2008.
3. ↑  Somerest, Anne (1991). *Elizabeth One*. tt. 545–548.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 310521231
* LCCN: no94003035
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwilym Roberts, Caerdydd, enillydd y Tlws yn 2011
Mae **Tlws Goffa Elvet a Mair Elvet Thomas** yn wobr a gyflwynir i diwtor Cymraeg sydd yn, neu wedi gwneud cyfraniad nodedig, i’r sector Dysgu Cymraeg fel ail-iaith. Cyflwynir y Wobr fel rheol ym Mhabell y Dysgwyr ar Faes yr Eisteddfod Genedlaethol. Cyflwynir y Tlws a gwobr ariannol gan Havard a Rhiannon Gregory, er cof am Elvet a Mair Elvet Thomas. Yn ogystal â gwobr ariannol o £300 a thlws hardd i’w gadw am flwyddyn, cyflwynir darn arbennig o femrwn Gregynog i’r enillydd hefyd.

Hanes
-----

Cyflwynir y Tlws er cof am Elvet a Mair Elvet Thomas. Roedd Elvet Thomas yn athro yn Ysgol Uwchradd Cathays, Caerdydd, lle ysbrydolodd genedlaethau o ddisgyblion, y mwyafrif o gartrefi di-Gymraeg, i ddysgu’r iaith. Sefydlodd ef Adran o'r Urdd yn yr ysgol yn y 1920au, ac fe daflodd ei hun i mewn i holl weithgareddau'r mudiad yn y cyfnod hwnnw.

Enillwyr y Wobr
---------------

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2000 - y diweddar Chris Rees 
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001 - Basil Davies
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro 2002 – Felicity Roberts
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 – er cof am Robina Elis-Gruffydd
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd a'r Cylch 2004 – Geraint Wilson-Price
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005 – Elwyn Hughes
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 2006 – Keith Rogers ac Elwyn Havard
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007 – Eirian Conlon
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd a'r Cylch 2008 – Cennard Davies
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009 – Shirley Williams
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010 - Ken Kane
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011 - Gwilym Roberts
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Ddinbych a'r Cyffiniau 2013 - Pam Evans-Hughes 
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017 - June Parry
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018 Helen Williams, Crymych, prif diwtor Dysgu Cymraeg Sir Benfro, bu'n dysgu yn Abertawe, Caerdydd a Cheredigion hefyd

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "Tlws Coffa Elvet a Mair Elvet Thomas". Gwefan dysgwyrcymraeg.cymru. 4 Awst 2018.
2. 1 2  "Tlws Coffa Elvet a Mair Elvet Thomas 2010". cylchlythyr Y Twitor. 2010.
3. ↑  "Newyddion". Newyddlen Dysgwyr Cymraeg y Gogledd. 26 Medi 2013.

Dolenni allanol
---------------

* Tudalen ar wefan Dysgu Cymraeg
* Gwefan Dysgu Cymraeg
Actores a chyfarwyddwr theatr Ffrengig oedd **Madeleine Béjart** (8 Ionawr 1618 – 17 Chwefror 1672). Un o actorion llwyfan Ffrengig enwocaf yr 17eg ganrif oedd hi, a hefyd cyd-sylfaenydd (gyda'r dramodydd enwog Molière) y cwmni theatr Illustre Théâtre.

Roedd Madeleine yn perthyn i deulu Béjart, teulu theatr enwog yn Ffrainc. Roedd hi'n ferch i Joseph a Marie-Herve Bejart. Gwnaeth ei hymddangosiad cyntaf gyda'i brawd hynaf Joseph yn y Theatre du Marais.

Yn 1643 cyd-sefydlodd, gyda Molière, y Illustre Théâtre, yr oedd yn gyd-gyfarwyddwr arni. Fe’i disgrifiwyd fel gweinyddwr medrus gyda’r gallu i osgoi gwrthdaro ymhlith yr actorion. Daeth yn enwog o'i pherfformiadau llawer o'r rolau yn y dramâu gan Molière. Yn raddol, dewisodd rannau llai a gadael y prif rannau i Mademoiselle Du Parc a'i merch Armande Béjart. Roedd ganddi berthynas â Molière. Yn 1662 priododd Molière â Armande Béjart, merch i Madeleine. Parhaodd i fod yn ffrindiau gyda Moliere.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hobart Chatfield Chatfield-Taylor (1906). *Molière: A Biography* (yn Saesneg). Duffield. t. 409.
Cynaeafu fforest o goed bytholwyrdd yn y Ffindir.
**Tir coedwig dan reolaeth** yw datblygu cynlluniau rheoli coedwig fel rhan integrol o gynllunio defnydd tir rhanbarthol neu genedlaethol, at ddibenion diogelu natur, cadwraeth tirwedd a chynnal tirweddau sy'n bod neu y byddai'n ddymunol eu cael. Mae'n hefyd yn derm cyfreithiol am ardal sy'n destun gwarchodaeth drwy ddeddfwriaeth, rheoleiddiad neu bolisi defnydd tir. Yn draddodiadol yn Gymraeg, dywedir 'fforest' am goedwig dan reolaeth masnachol a 'choedwig' am goedydd naturiol, amrywiol ac sy'n cynnwys llawer mwy o anifeiliaid a phlanhigion.

Gelwir arwynebedd cyfan menter goedwigaeth neu uned reoli yn arwynebedd tir coedwig h.y. cyfanswm tir cynhyrchiol ac anghynhyrchiol y goedwig.

Ceir anghytundeb gan lawer o bobl ynghylch y mater hwn gan fod llawer o'r farn na ddylai 'coedwig dan reolaeth' fod yn gyfystyr â rheoli llinellau cyfochrog o goed unffurf ag y dylid rheoli coedwigoedd mwy amrywiol eu natur a chymeryd sylw o hawliau'r brodorion lleol, a chadwraeth bywyd gwyllt a phlanhigion dan fygythiad. Ceir anghytundeb hefyd ynghylch rol tanau gwyllt mewn fforestydd, y defnydd ohonynt ar gyfer adloniant a materion eraill. gwir hefyd yw dweud y gofyn am goed a phren yn parhau'n uchel, ac yn cynyddu.

Hanes
-----

Cychwynwyd rheoli fforestydd mewn modd systematig er mwyn darparu pren mewn modd cynaladwy yn yr Almaen yn y 14g, yn enwedig yn Nuremberg, a hefyd yn Japan yn 16g. Y ddau nodwedd bwysicaf ar y cychwyn, oedd mapio a chynllunio'r fforest mewn unedau neu rannau gwahanol ac yn ail drwy gynllunio'r fforest gyda golwg ar ei chynaeafu ymhen degawdau. Mewn nifer o fannau, datblygwyd y grefft o arnofio'r coed fel rafftiau i lawr i aber yr afonydd, neu i felinau coed ar eu glannau e.e. yn ne-orllewin yr Almaen drwy afonydd Main, Neckar, Donaw a'r Rhine. Galwyd rhai mathau o goed yn 'Hollander' gan mai i borthladdoedd yn yr Iseldiroedd y bwriedwyd eu gwerthu. Dyma gychwyn, felly, ar reoli fforestydd er budd economaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Termau Iaith Uwch". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-07-29. Cyrchwyd 2017-03-20.
2. ↑  Buttinger, Sabine (2013). "Idee der Nachhaltigkeit [The Idea of Sustainability]" (yn German). *Damals* **45** (4): 8.
3. ↑  "Forestry in Yashino". City of Nara, Nara. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-06-28. Cyrchwyd 2010-10-12.
Tân a ddinistriodd glwb nos The Station yn West Warwick, Rhode Island, Unol Daleithiau America, ar 20 Chwefror 2003 oedd **tân The Station**. O'r 462 o bobl a oedd yn y clwb ar y pryd, bu farw 100 ac anafwyd 230 ohonynt.

Achoswyd y tân gan effeithiau pyrotechnegol yn ystod perfformiad gan y band roc Great White, ychydig wedi 11 o'r gloch yn y nos. Wedi i reolwr taith y grŵp, Daniel Biechele, danio'r tân gwyllt yn ystod y gân gyntaf, cafodd sbwng acwstig yn nenfwd a waliau'r clwb ei gynnau gan wreichion. Amgylchynwyd y llwyfan gan fflamau, ac ymhen un munud cynnyddodd y gwres ddigon i danio'r holl ddefnyddiau fflamadwy gerllaw. Ar y cychwyn, tybiodd y gynulleidfa taw rhan o'r sioe oedd y fflamau. Wrth i fwg du lenwi'r ystafell, ffoes y band drwy allanfa y tu ôl i'r llwyfan, a dechreuodd y dorf adael yr ystafell. Er yr oedd pedair ffordd allan i gyd, ceisiodd y mwyafrif o bobl ddianc drwy'r coridor cul a arweiniai at brif fynedfa'r clwb. Yn fuan iawn, llenwodd y cyntedd gyda phobl, ac achoswyd gwasgfa wrth iddynt wthio a rhuthro i ddianc o'r tân a'r mwg.

Naw mis wedi'r tân, cafodd perchnogion y clwb, y brodyr Jeff a Michael Derderian, a Daniel Biechele eu herlyn ar 200 o gyhuddiadau o ddynladdiad anfwriadol—dau gyhuddiad yr un am bob un a laddwyd, un am ddynladdiad drwy esgeulustod troseddol ac un am ddynladdiad drwy gamymddygiad. Cytunodd Biechele i bledio'n euog i 100 cyhuddiad o ddynladdiad drwy gamymddygiad, a'r brodyr Derderian i beidio â gwrthod y cyhuddiadau. Carcharwyd Biechele am ddwy flynedd, a Michael Derderian am dair blynedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) The Station nightclub fire. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 20 Gorffennaf 2022.