recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Crychddail Husnot** (enw gwyddonol: *Fossombronia husnotii*; enw Saesneg: *Husnot's frillwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Fossombroniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Disgrifiad
----------

Mae'r rhywogaeth lluosflwydd hon yn wyrdd, ond mewn hafau sych mae'n marw i lawr i ddim ond coesynnau eithaf trwchus. Mae'n debyg i weddill y genws Fossombronia, gyda mwy neu lai o goesynnau canghennog hyd at 3.5 mm o led, ac mae'r dail fel scresion - hyd at 3 mm o led a 2.5 mm o hyd. Dyma'r unig rywogaeth o Brydain ac Iwerddon gydag egin brown golau, neu di-liw.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Crychddail Husnot** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Newyddiadwr a darlledwr oedd **John Roberts Williams** (24 Mawrth 1914 - 27 Hydref 2004). Roedd yn frodor o Llangybi yn Eifionydd, Gwynedd. Cafodd ei addysg yn Ysgol Sir Pwllheli a Choleg y Brifysgol, Bangor. Fel awdur roedd yn adnabyddus dan y ffugenw **John Aelod Jones**.

Bywgraffiad
-----------

Dechreuodd ei yrfa newyddiadurol gyda'r *Herald* yng Nghaernarfon. Daeth yn olygydd *Y Cymro* yn 1942 a parhaodd yn y swydd hyd 1962. Bu'n gyfrifol am gynyddu y gwerthiant yn sylweddol i 27,000 trwy boblogeiddio'r papur.

Fe fu'n gyfrifol am wneud yr ail ffilm Gymraeg ei hiaith sef *Yr Etifeddiaeth*.

Penodwyd ef yn olygydd newyddion Teledu Cymru pan sefydlwyd y sianel hwnnw, ond yn anffodus ni barhaodd y fenter honno fwy na naw mis. Ar ôl hynny bu'n gynhyrchydd rhaglen newyddion *Heddiw* i'r BBC cyn dod yn bennaeth adran Gogledd Cymru y BBC ym Mangor yn 1972.

Ar ôl ymddeol yn 1976 gofynnwyd iddo baratoi colofn radio wythnosol, *Tros Fy Sbectol* ar BBC Radio Cymru. Bu hon yn hynod o boblogaidd ac fe barodd am bron i 29 mlynedd ac hwyrach y cofir ef am y rhaglen hon yn fwy na dim. Yn ogystal roedd yn olygydd *Y Casglwr*, cylchgrawn Cymdeithas Bob Owen rhwng 1976 a 1991.

Bywyd personol
--------------

Priododd Gwendolen Pugh Roberts yn 1941 ac roedd ganddynt un mab a merch. Bu farw ei wraig yn 1969 a bu farw Williams yng Nghaernarfon yn 2004.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Meic Stephens. *John Roberts Williams - Longtime editor of 'Y Cymro' and a pioneer of Welsh cinema*   (en) , Independent.co.ukn, 29 Hydref 2004.  Cyrchwyd ar 12 Mawrth 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 48420065
* LCCN: n92035001
* ISNI: 0000 0000 4134 0184

 |
Mae **Chwarel Singret** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 04 Rhagfyr 2002 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.5 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Crychddail Mitten** (enw gwyddonol: *Fossombronia mittenii*; enw Saesneg: *Crozal's frillwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Fossombroniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ond mae nhw i'w cael yn ne Lloegr a Chernyw.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Crychddail Mitten** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Crugiau crynion a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crugiau Hundleton**, yng nghymuned Hundleton, Sir Benfro; cyfeiriad grid SR933999.

Mae un ohonyn nhw'n mesur 28 wrth 1 fetr. Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: PE059. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Crugiau eraill
--------------

Ceir crugiau eraill wedi'u lleoliar gyfeirnodau grid: SR948997, SM926003 a SR95139936.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-09.

Dolen allanol
-------------

* Crugiau Hundleton ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]
Mae **Chwarel Smarts** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 05 Awst 1987 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.69 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Cigfachwr llwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cigfachwyr llwydion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Cracticus torquatus***; yr enw Saesneg arno yw *Grey butcher bird*. Mae'n perthyn i deulu'r Cigfachwyr (Lladin: *Cracticidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. torquatus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r cigfachwr llwyd yn perthyn i deulu'r Cigfachwyr (Lladin: *Cracticidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cigfachwr cefnddu | Cracticus mentalis |  |
|
| Cigfachwr gyddfddu | Cracticus nigrogularis |  |
|
| Cigfachwr llwyd | Cracticus torquatus |  |
|
| Cigfachwr penddu | Cracticus cassicus |  |
|
| Cigfachwr tinwyn | Cracticus louisiadensis |  |
|
| Clochbioden ddu | Strepera fuliginosa |  |
|
| Clochbioden fraith | Strepera graculina |  |
|
| Clochbioden gefnddu | Gymnorhina tibicen |  |
|
| Clochbioden lwyd | Strepera versicolor |  |
|
| Tarianbig yr iseldir | Peltops blainvillii |  |
|
| Tarianbig yr ucheldir | Peltops montanus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Cigfachwr llwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **crynwr llychlyd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **crynwyr llychlyd**; yr enw Saesneg yw *Powdered Quaker*, a'r enw gwyddonol yw *Orthosia gracilis*.

Siani flewog
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r crynwr llychlyd yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Cigfachwr penddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cigfachwyr penddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Cracticus cassicus***; yr enw Saesneg arno yw *Black-headed butcher bird*. Mae'n perthyn i deulu'r Cigfachwyr (Lladin: *Cracticidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. cassicus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r cigfachwr penddu yn perthyn i deulu'r Cigfachwyr (Lladin: *Cracticidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cigfachwr cefnddu | Cracticus mentalis |  |
|
| Cigfachwr gyddfddu | Cracticus nigrogularis |  |
|
| Cigfachwr llwyd | Cracticus torquatus |  |
|
| Cigfachwr penddu | Cracticus cassicus |  |
|
| Cigfachwr tinwyn | Cracticus louisiadensis |  |
|
| Clochbioden ddu | Strepera fuliginosa |  |
|
| Clochbioden fraith | Strepera graculina |  |
|
| Clochbioden gefnddu | Gymnorhina tibicen |  |
|
| Clochbioden lwyd | Strepera versicolor |  |
|
| Tarianbig yr iseldir | Peltops blainvillii |  |
|
| Tarianbig yr ucheldir | Peltops montanus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Cigfachwr penddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Crychddail panylog** (enw gwyddonol: *Fossombronia foveolata*; enw Saesneg: *pitted frillwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Fossombroniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru a gweddill gwledydd Prydain, ac iwerddon - fel arfer ar yr arfordir.

Disgrifiad
----------

fel y rhan fwyaf o rywogaethau yn y genws Fossombronia, mae gan Crychddail sbaen (F. caespitiformis) goesynnau llai na 15 mm o hyd, ac mae'r dail yn wyrdd-golau sy'n cyrlio; maent yn edrych yn debyg i letys bychain. Mae'r coesynnau'n llai na 2.5 mm o led a'r dail hyd at 2 mm o led a 1.6 mm o hyd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Crychddail panylog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crugiau Treuddyn** (neu **Crug Bryntirion**), yng nghymuned Treuddyn, Sir y Fflint; cyfeiriad grid SJ240574. Mae'n mesur 24 metr wrth 0.5m.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: FL205. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Crug arall gerllaw
------------------

Ceir crugiau eraill yn: SJ242578 (Crug Pen y Stryd) a SJ244581 (Crug Bryntirion)

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crugiau Treuddyn ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Cigfachwr cefnddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cigfachwyr cefnddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Cracticus mentalis***; yr enw Saesneg arno yw *Black-backed butcher bird*. Mae'n perthyn i deulu'r Cigfachwyr (Lladin: *Cracticidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. mentalis*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r cigfachwr cefnddu yn perthyn i deulu'r Cigfachwyr (Lladin: *Cracticidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cigfachwr cefnddu | Cracticus mentalis |  |
|
| Cigfachwr gyddfddu | Cracticus nigrogularis |  |
|
| Cigfachwr llwyd | Cracticus torquatus |  |
|
| Cigfachwr penddu | Cracticus cassicus |  |
|
| Cigfachwr tinwyn | Cracticus louisiadensis |  |
|
| Clochbioden ddu | Strepera fuliginosa |  |
|
| Clochbioden fraith | Strepera graculina |  |
|
| Clochbioden gefnddu | Gymnorhina tibicen |  |
|
| Clochbioden lwyd | Strepera versicolor |  |
|
| Tarianbig yr iseldir | Peltops blainvillii |  |
|
| Tarianbig yr ucheldir | Peltops montanus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Cigfachwr cefnddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Roedd **John Roberts** (14 Gorffennaf, 1835 – 24 Chwefror, 1894) yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig ac yn Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Fflint

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Roberts yn Lerpwl yn fab i David Roberts, masnachwr coed. Roedd gwreiddiau'r teulu yn Llanrwst.

Cafodd ei addysgu yn y Liverpool Institute ac wedyn mewn coleg masnachol yn Brighton

Priododd Catherine Tudor Hughes, roedd hi'n ferch i'r Parch John Hughes, Lerpwl. Bu iddynt deuddeg o blant, yr hynaf oedd John Herbert Roberts, Barwn 1af Clwyd. Bu farw Mrs Roberts ym Mis Medi 1880 o gymhlethdodau geni'r deuddegfed plentyn

Gyrfa
-----

Ar ôl gorffen ei addysg aeth Roberts i weithio i gwmni ei dad David Roberts a'i feibion yn Derby Road Lerpwl gan ddod yn bartner ac yn gyfarwyddwr yn y cwmni. Ar ôl i John ymuno a'r cwmni dechreuodd buddsoddi mewn tir i'w datblygu ar gyfer adeiladau tai, gan brynu 280 erw o dir ar gyfer 15,000 o dai. Wrth werthu tir i adeiladwyr roedd y cwmni yn mynnu bod y cytundebau yn cynnwys cymal yn sicrhau nad oedd diodydd meddwol yn cael eu cynhyrchu na'u gwerthu byth arno.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Wedi marwolaeth Peter Ellis Eyton Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Fflint ym 1878 dewiswyd John Roberts fel ymgeisydd y Blaid Ryddfrydol ar gyfer yr isetholiad i ddewis olynydd iddo. Llwyddodd Roberts i gadw'r sedd i'r achos Rhyddfrydol hyd ei benderfyniad i ymddeol o'r Senedd oherwydd cyflwr ei iechyd ym 1890 

Mae John Roberts yn cael ei goffau yn bennaf fel yr Aelod Seneddol oedd yn gyfrifol am gyflwyno'r mesur i gau tafarnau ar y Sul i'r Senedd ym 1880, a ddaeth yn Ddeddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881 blwyddyn yn ddiweddarach.

Marwolaeth
----------

Bu John Roberts farw yn ei gartref, West Dingle, Lerpwl yn 59 mlwydd oed, a'i chladdu yng nghladdgell y teulu ym mynwent Capel Mynydd Seion (MC) Abergele.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Debretts House of Commons  adalwyd 3 Ionawr 2015
2. ↑  DEATH OF MRS. JOHN ROBERTS, BRYNGWENALLT yn y Rhyl Advertiser 18 Medi 1880  adalwyd 3 Ionawr 2015
3. ↑  "MARWOLAETH MR JOHN ROBERTS YH - Y Cymro". Isaac Foulkes. 1894-03-01. Cyrchwyd 2020-03-24.
4. ↑  RESIGNATION Of MR. JOHN ROBERTS, M.P. yn y Rhyl Record and Advertiser 17 Hydref 1891  adalwyd 3 Ionawr 2015
5. ↑  LLWYDDIANT I MR JOHN ROBERTS yn y Gwiliedydd 7 Gorffennaf 1880  adalwyd 3 Ionawr 2015
6. ↑  FUNERAL OF MR. JOHN ROBERTS yn yr Evening Express 1 Mawrth 1894  adalwyd 3 Ion 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Peter Ellis Eyton** | **Aelod Seneddol dros Bwrdeistrefi Fflint**1878 – 1890 | Olynydd:**John Herbert Lewis** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 7174148876470549740008
* LCCN: no2017023527

 |
**Cigfa** (Cymraeg Canol: *Kigua*) yw gwraig Pryderi fab Pwyll, brenin Dyfed, yn y Drydedd o Bedair Cainc y Mabinogi.

Cyfeirir at Gigfa ar ddiwedd y Gainc Gyntaf, Pwyll Pendefig Dyfed. Ar ôl marwolaeth ei dad mae Pryderi yn ehangu terfynau ei deyrnas i gynnwys Seisyllwg ac yn mynnu cael gwraig. Ei ddewis yw 'Cigfa, ferch [G]wyn Gohoyw, fab Gloyw Walltlydan, fab Casnar Wledig'.[1]

Ni cheir sôn amdani wedyn tan y Drydedd Gainc. Mae Pryderi yn gwahodd ei gyfaill ffyddlon Manawydan i briodi ei fam weddw Rhiannon, sy'n hardd o hyd, a byw gydag ef a Chigfa yn Nyfed. Ond cyn bo hir mae rhyw hud dinistriol yn syrthio ar y deyrnas sy'n troi'n anialdir diffrwyth; diflanna pawb ac eithrio Pryderi, Cigfa, Manawydan a Rhiannon. Un diwrnod, wrth hela, mae Pryderi yn dilyn twrch gwyn (lliw anifeiliaid yr Arallfyd Celtaidd, fel yn achos helgwn Arawn) ac yn mynd ar goll. Â Rhiannon i chwilio amdano. Daw o hyd iddo yn eistedd yn llonydd wrth ymyl adeilad diarth a'i ddwylo ar bair euraidd ac wrth geisio ei ryddhau mae hithau yn cael fod ei dwylo'n ynghlwm wrth y pair ac yn methu symud. Erys Manawydan a Cigfa gyda'i gilydd a llwyddant o'r diwedd i ryddhau Rhiannon a Pryderi ar ôl iddynt ddal lleidr yn rhith llygoden feichiog sy'n troi allan i fod yn wraig Llwyd fab Cil Coed, gelyn Rhiannon. Ar ôl iddynt bygwth crogi'r llygoden mae Llwyd yn codi'r hud oddi ar y wlad ac yn rhyddhau Pryderi a'i fam.

Cafwyd sawl cais i esbonio enw Cigfa. Yn Iwerddon ceir duwies Geltaidd o'r enw *Cichmuine* a gysytllir â dŵr ac mae *cic-* yn rhan o saw enw arall yn ogystal, e.e. Nant Cichmann. Mae'n bosibl mai "cig" yw'r *cig-* yn ei henw. Posiblrwydd arall yw ei fod yn gytras â'r gair Gwyddeleg *cích* "bron" (mae *bron* ei hun yn digwydd mewn enwau ar ferched, e.e. Bronwen). Yn chwedlau Iwerddon ceir merch neu dduwies o'r enw *Ciochba* sy'n wraig i un o'r Partholon (dyna'r unig gyfeiriad ati). Mae W. J. Gruffydd yn dadlau fod cymeriad Cigfa yn ychwanegiad diweddarach i'r chwedl yn y Pedair Cainc.[2]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ifor Williams (gol.), *Pedair Cainc y Mabinogi* (Caerdydd, 1937; sawl arg. arall), t. 27.
2. ↑  W. J. Gruffydd, *Rhiannon* (Caerdydd, 1953), t. 77.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **crynwr llwyd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **crynwyr llwyd (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Lead-coloured Drab*, a'r enw gwyddonol yw *Orthosia populeti*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r crynwr llwyd yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.

 *Safonwyd yr enw* **Crynwr llwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Crugiau crynion a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crugiau Clynderwen**, yng nghymuned Clynderwen, Sir Benfro; cyfeiriad grid SN122206.

Cofrestrwyd y crug cyntaf hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM309. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Crugiau crynion eraill
----------------------

* Crug Bryn Dwyrain: cyfeirnod grid SN13771844
* Crug Efail-wen Isaf: SN13142496
* Crug Pen-yr-ardd: SN10952055

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crugiau Clynderwen ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-10.
Un o sawl Crug crwn yn y cyffiniau a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crugiau Nant Gronw**, yng nghymuned Cynwyl Elfed, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN362327.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM109. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Crugiau eraill cyfagos
----------------------

* Crug II (Nprn309232)
* Crug III (Nprn309233)

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-10.

Dolen allanol
-------------

* Crugiau Nant Gronw ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Crychddail eddiog** (enw gwyddonol: *Fossombronia fimbriata*; enw Saesneg: *fragile frillwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Fossombroniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod mewn rhyw dri lle yng Nghymru, ac felly hefyd yn Iwerddon; fe'i ceir hefyd mewn un lle yn Lloegr a tua dwsin o lefydd yn yr Alban.

Disgrifiad
----------

Mae'r dail yn wyrdd i felyn-wyrdd sy'n rhoi golwg unigryw ar y planhigion yma. Mae'n tyfu ar ochr ffyrdd neu lwybrau graeanog ar bridd llaith ar ymyl nentydd a llynnoedd ac ar dir wedi'i sathru gan wartheg lle mae traciau da byw yn cwrdd â nentydd ar dir pori ar yr ucheldir.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Crychddail eddiog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crugiau Edryd**, yng nghymuned Llanfihangel Rhos-y-corn, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN534394.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM073. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Ceir 4 crug i gyd:

* SN53493953 22 x 1.2m
* SN53483949 22 x 1.9m
* SN53473947 16 x 1.1m
* SN53453943 19 x 1.2m

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crugiau Edryd ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-12.
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **copor mawr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **coprau mawr (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Large Copper*, a'r enw gwyddonol yw *Lycaena dispar*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Y fenyw
Ŵy
Darlun gan John Curtis allan o British Entomology; Cyfrol 5
Wedi deor o'i ŵy mae'r copor mawr yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Lycaena dispar***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Cristnogaeth y Dwyrain** yn cynnwys traddodiadau Cristnogol a theuluoedd eglwysig a ddatblygodd yn wreiddiol yn ystod hynafiaeth glasurol a hwyr yng Ngorllewin Asia, Gogledd-ddwyrain Affrica, Dwyrain Ewrop, De-ddwyrain Ewrop, Asia Leiaf, arfordir Malabar De Asia, a rhannau o'r Dwyrain Pell. Nid yw'r term yn disgrifio un cymun neu enwad crefyddol.

Y cyfundeb mwyaf o Eglwysi Uniongred yw'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, yr eglwysi Cristionogol sydd mewn cymundeb a Phatriarchaethau Caergystennin, Alexandria, Antioch a Jeriwsalem. Mae'r eglwysi hyn mewn gwahanol wledydd i gyd mewn cymundeb a'i gilydd. Ystyrir Patriarch Caergystennin fel y cyntaf o ran safle ymysg clerigwyr yr Eglwys, ond nid yw'n bennaeth fel y mae'r Pab yn bennaeth yr Eglwys Gatholig. Mae'r eglwysi yma yn cynnwys Eglwys Uniongred Groeg ac Eglwys Uniongred Rwsia ymysg eraill.

Mae'r tair ar hugain o Eglwysi Catholig y Dwyrain mewn cymundeb â'r Sanctaidd yn y Fatican wrth gael eu gwreiddio yn nhraddodiadau diwinyddol a litwrgaidd Cristnogaeth y Dwyrain. Roedd y rhan fwyaf o'r eglwysi hyn yn rhan o'r Dwyrain Uniongred yn wreiddiol, ond ers hynny maent wedi'u cymodi â'r Eglwys Rufeinig.

Y cyfundeb mawr arall a elwir yn Uniongred yw'r Eglwysi'r tri chyngor, neu Eglwysi Uniongred Orientalaidd, eglwysi sydd mewn cymundeb a'i gilydd ond nid a'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol. Mae'r eglwysi yma yn cydnabod y tri Cyngor Eglwysig cyntaf, Cyngor Cyntaf Nicaea, Cyngor Cyntaf Caergystennin a Cyngor Ephesus, ond yn gwrthod penderfyniadau Cyngor Chalcedon. Mae'r eglwysi yma yn cynnwys yr Eglwys Goptaidd, yr Eglwys Uniongred Syriac, Eglwys Uniongred Ethiopia, Eglwys Uniongred Eritrea, Eglwys Uniongred Syriaidd Malankara ac Eglwysi Apostolaidd Armenia.
Llawysgrif ar ffurf llyfr yw **codecs** (lluosog: *codecsau*; Lladin: *codex*). Yn yr Henfyd, ffurf arferol dogfen o unrhyw hyd sylweddol oedd y sgrôl, sef darn di-dor, hir o bapyrws neu femrwn a fyddai'n cael ei rolio i'w gadw'n ddiogel. Mae'n ymddangos bod y syniad o ysgrifennu ar ddalenni o bapyrws neu femrwn o'r un maint a'u rhwymo rhwng cloriau i mewn i un gyfrol wedi datblygu yn y 1g OC. Mae'r disgrifiad cyntaf o'r peth newydd hwn i'w gael yn ysgrifau bardd Rhufeinig Martial (tua 38–104 OC), a ganmolodd y codecs am ei hwylustod. Mae ymlediad y codecs yn gysylltiedig â chynnydd Cristnogaeth, a fabwysiadodd y fformat ar gyfer y Beibl yn gynnar. Erbyn y 6g roedd y codecs wedi disodli'r sgrôl yn yr Ymerodraeth Rufeinig.

Er y gallai llyfrau printiedig modern gael eu galw'n godecsau, mae'r enw wedi'i gadw ar gyfer llyfrau llawysgrifau yr Henfyd a'r Oesoedd Canol yn unig.

Codecs Wiesbaden (c. 1180–85), cyfrol enfawr (30×45 cm; 15 kg) sy'n cynnwys gweithiau Hildegard von Bingen (Wiesbaden, Hessische Landesbibliothek, Hs. 2)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Colin H. Roberts a T. C. Skeat, *The Birth of the Codex* (Llundain: Oxford University Press, 1983), tt. 15–22

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* GND: 4148186-0
* NKC: ph114942

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **arennog deugylch**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **arenogion deugylch**; yr enw Saesneg yw *Heart Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Dicycla oo*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop, Twrci, Transcawcasia, y Cawcasws, Israel, Iran ac Irac.

32–39 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan o Fehefin i Awst, yn ddibynol ar ei leoliad.

Prif fwyd y lindys ydy'r dderwen, ac mae'n gaeafgysgu fel ŵy.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r arennog deugylch yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Dicycla oo***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fauna Europaea
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur.
Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Constance Lewcock** (née **Ellis**; 11 Ebrill 1894 - 11 Tachwedd 1980).

Ganed Constance (Connie) Mary Ellis yn Horncastle, Swydd Lincoln ar 11 Ebrill 1894 a bu farw yn Newcastle upon Tyne.

Ym 1913 ymunodd gyda'r Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod (*Women's Social and Political Union*). Dysgodd am wleidyddiaeth trwy gadeirio a siarad yng nghyfarfodydd y WSPU ledled Swydd Durham.

Ceisiodd losgi rhan o Eglwys Gadeiriol Durham ond methodd. Yn ddiweddarach, ymrwymodd i'r hyn a alwodd yn "drosedd berffaith". Yn 1914 llosgodd i lawr adeilad rheilffordd yn Esh Winning, Swydd Durham. Roedd hi wedi dylunio system lle gosodwyd jar o hylif fflamadwy ar dân pan losgodd cannwyll i lawr. Roedd hyn yn golygu, erbyn i'r adeilad pren gael ei gynnau, ei bod filltiroedd i ffwrdd, ac alibi soled o dan ei belt. Roedd hi hefyd yn ffodus i gael cymorth gan löwr o'r enw Joss Craddock. Roeddent wedi gweithio gyda'i gilydd mewn cyfarfodydd lle gallai Joss ddal y stiwardiaid yn ôl, er mwyn iddi hi wneud ei phwynt. Roedd hyn yn golygu bod Lewcock yn osgoi'r cleisiau yr oedd hi'n arfer eu cael cyn iddynt gyfarfod.

Llosgodd adeilad y rheilffordd yn Esh Winning yn ulw, ond ni allai'r Heddlu ei harestio'n ffurfiol gan fod ganddi dros dri-deg o dystion a allai dystio ei bod hi gyda nhw ar adeg y tân. Fodd bynnag, nid oedd angen prawf ar ei chyflogwyr a dywedwyd wrthi bod yn rhaid iddi roi'r gorau i'w gweithredoedd gwleidyddol neu roi'r gorau i addysgu. Rhoddodd y gorau i addysgu. Y flwyddyn honno daeth yr UGCG a Llywodraeth Lloegr i gytundeb ar gadoediad yn ystod y rhyfel. Trodd Lewcock hithau ei golygon a'i hamser gweithgareddau fel aelod o'r Blaid Lafur Annibynnol.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Lewcock [née Ellis], Constance Mary [Connie] : Oxford Dictionary of National Biography - oi* (yn Saesneg). doi:10.1093/ref:odnb/89853. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-04-16. Cyrchwyd 2019-04-16.
2. ↑  Pugh, M. (2005-05-26). Lewcock [née Ellis], Constance Mary [Connie] (1894–1980), suffragette and socialist. *Oxford Dictionary of National Biography*. Adalwyd 29 Tachwedd 2017, from .
3. ↑  Dyddiad geni: Colin Matthew, ed. (2004) (yn en), *Oxford Dictionary of National Biography*, Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, Wikidata Q17565097,
4. ↑  Dyddiad marw: Colin Matthew, ed. (2004) (yn en), *Oxford Dictionary of National Biography*, Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, Wikidata Q17565097,
5. ↑  Man geni: Colin Matthew, ed. (2004) (yn en), *Oxford Dictionary of National Biography*, Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, Wikidata Q17565097,

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Llwythau Cymru tua 48 OC. Nid oes sicrwydd am yr union ffiniau.
Roedd y **Demetae** yn llwyth Celtaidd adeg yr Oes Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid. Roedd eu tiriogaeth yn ne-orllewin Cymru, yn cyfateb yn fras i Sir Benfro, Sir Gaerfyrddin a Ceredigion.

Pan gyrhaeddodd y Rhufeiniaid i'r ardal tua 48 O.C. nid ymddengys fod y Demetae wedi gwrthwynebu rhyw lawer. Nid oes cofnod o'r Rhufeiniaid yn ymladd yn eu herbyn, yn wahanol iawn i'w cymdogion, y Silwriaid i'r dwyrain a'r Ordoficiaid i'r gogledd. Sefydlwyd canolfan i'r llwyth ym *Maridunum* (neu *Moridunum*: Caerfyrddin heddiw), lle mae cloddio wedi datgelu tref fechan yn ogystal a'r gaer Rufeinig.

Rhoddodd y llwyth ei enw i deyrnas Dyfed yn nes ymlaen, er bod y Ddyfed hanesyddol yn llai na thiriogaeth y llwyth. Efallai fod gan y llwyth gysylltiadau ag Iwerddon; yn sicr yr oedd teulu brenhinol teyrnas Dyfed yn nes ymlaen o dras Gwyddelig, ac mae nifer fawr o arysgrifau Ogam mewn Gwyddeleg wedi eu darganfod yn yr ardal yma, er fod y rhain yn deillio o'r cyfnod wedi ymadawiad y Rhufeiniaid. Roedd teyrnas Deheubarth, a ffurfiwyd yn llawer diweddarach, yn cyfateb yn agos i ffiniau'r llwyth yma.

  



|  | Llwythau Celtaidd Cymru |  |
| --- | --- | --- |
| Deceangli |
Demetae |
Gangani |
Ordoficiaid |
Silwriaid |  |
| ***Gwelwch hefyd:** Y Celtiaid* |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **crynwr cyffredin**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **crynwyr cyffredin**; yr enw Saesneg yw *Common Quaker*, a'r enw gwyddonol yw *Orthosia cerasi*.

Lindysyn: *Orthosia cerasi*  
 (Fabricius, 1775)
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r ‘’Insecta’’) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r crynwr cyffredin yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Bwyd a thymor y lindys
----------------------

Mae’r lindys yn bwyta dail derw, helyg a choed eraill ym misoedd Mai a Mehefin.

.

Cylch bywyd
-----------

Mae’r oedolyn yn hedfan ym misoedd Mawrth ac Ebrill ar ôl gaeafu fel chwiler. Un genhedlaeth y flwyddyn sydd ganddo.

Statws
------

Cyffredin yng Nghymru ac ym Mhrydain ond yn llai cyffredin yng ngogledd yr Alban.

Ffurfiau amrywiol
-----------------

Amrywiol iawn ar draws holl bellter ei ddosbarthiad heb unrhyw batrymau daearyddol

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
3. 1 2 3 4  Moths of the British Isles, B. Skinner (1984) Gwasg Viking
Croesan yn llys Edward IV, brenin Lloegr yn y 1470au, ac o bosib ffigur ffuglennol, oedd **John Scoggin** (hefyd Scogan, Scogin, Skogyn). Priodolir sawl testun ffraeth o ddiwedd yr 16g a dechrau'r 17g iddo.

Ymddengys ei enw am y tro cyntaf fel awdur y llyfr ffraethebion *The iestes of Skogyn*, a gyhoeddwyd tua 1570 gan T. Colwell. Dernynnau yn unig sydd yn goroesi o'r casgliad cyntaf, ond mae copi cyflawn o argraffiad 1626 gan Francis Williams dan y teitl *The First and Best Part of Scoggins Jests*. Yn y gyfrol honno, dywed iddynt gael eu casglu gan y meddyg a theithiwr Andrew Boorde er trin y pruddglwyf. Yn ôl y manylion honedig am ei fywyd a geir yn y rhagair a'r testun, astudiodd Scoggin ym Mhrifysgol Rhydychen, ac aeth i Lundain ac yna Bury. Ymunodd â gweision Syr William Neville (mab Ralph Neville, Iarll 1af Westmorland, yn ôl pob tebyg) yn chwarae'r ffŵl a fe'i cyflwynwyd i'r llys brenhinol gan ei feistr. Ymddifyrrodd y brenin yng nghastiau a chellweiriau Scoggin, a gwobrwywyd iddo dŷ yn Cheapside. Dywed iddo fod yn ddi-flewyn-ar-dafod a cholli ffafr o'r herwydd. Aeth i Ffrainc ym mha le eto cododd yng ngolwg y llys brenhinol cyn colli ffafr, a dychwelodd i Loegr a derbyniodd bardwn gan y brenin. Bu farw Scoggin o beswch enbyd a fe'i claddwyd yn ochr ddwyreiniol Abaty Westminster.

Ceir sawl cyfeiriad at ffraethebion Scoggin yn llenyddiaeth Seisnig yr 16g a'r 17g, ac mae llyfrynnau sieb o'r cyfnod yn cynnwys esiamplau ohonynt. Mae llyfr ffraethebion arall, *Dobsons drie bobbes: sonne and heire to Skoggin* (1607), yn hawlio treftadaeth Scoggin yn ei isdeitl, ac yn dystiolaeth o amlygrwydd yr enw yn Oes Iago. Cafodd Scoggin ei gymysgu yn aml ag Henry Scogan, cyfaill i Chaucer a thiwtor i feibion y Brenin Harri IV.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Douglas Gray, "Scoggin [Scogan, Scogin, Skogyn], John (supp. fl. 1480), supposed court jester and author", *Oxford Dictionary of National Biography* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2004). Adalwyd ar 27 Hydref 2020.
Pac o gryddion yn Nhrawsfynydd tua 1885.
Crefft draddodiadol gwneud a thrwsio esgidiau yw **cryddiaeth**, a wneir gan y **crydd** (lluosog: cryddion).

Clocsiau
--------

* 'Clem' oedd y bedol haearn o tua chwarter cylch a hoelid dan flaen esgid gwadn lledr neu glocsen bren i'w amddiffyn rhag treulio. Cofiai Ieuan Roberts, yn y 1950au, fynd at y crydd yn Nhy Uchaf, Edern a holi am gael clem a phedol ar ei esgidiau hoelion mawr oedd yn eu gwisgo yn ddyddiol i fynd i'r ysgol gynradd.
* Nododd Anet Tomos fod Llyfr Cownt ei hen daid John Thomas, Trwyn Garreg, crydd Llanengan, Gwynedd tua’r 1860au, yn dangos y wybodaeth ganlynol, sef rhestr o'r hyn roedd yn ei werthu a phwy oedd i gael y nwyddau. Er enghraifft:

Mae Evan Griffith, Bwlch yn talu:
2g am glem i Ann,
6c am glem a thop a chlwt i Janet",
1s 2g am gwadnau a thopisis i Margaret",
4c am dopis i Elinor"
a 4c am 2 glem i William mab Hugh.’
Tybir o’r mynych gyfeiriadau at ‘gwadnu a thopeisio’ yn y llyfr cownt mai cydran o esgid yw *topis*. Mae’n amlwg bod Capt Witford yn Sais ac ar ei restr o mae’n dweud ‘soleing and heeling’. Felly tybed ai sawdl / sodlu ydy topis a topeisio.. Cadarnhaodd golygydd Geiriadur Prifysgol Cymru mai’r tebygrwydd yw mai benthyciad o’r Saesneg 'top-piece' yw 'topis, sy'n dal yn fyw yn Saesneg: e.e. ar lle ceir:

**Top Piece**: *The part of the heel that comes in contact with the ground. Made of a durable material that helps maintain friction with the ground.*
Felly 'topeisio' yw 'gosod top-pieces', mae'n debyg.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Bwletin Llên Natur rhifyn 48
2. ↑  Anet Tomos, cys. pers. Mawrth 2019
3. ↑  Andrew Hawke, cys. pers. Mawrth 2019
Mae **Arenig Fawr (copa deheuol)** yn gopa ar fynydd Arenig Fawr rhwng y Bala a Ffestiniog, Gwynedd; cyfeiriad grid SH826366. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 815metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Arenig Fawr yw'r fam-fynydd.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 830 metr (2723 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Coleg cerdd a drama a sefydlwyd ym 1795 ym Mharis, Ffrainc yw'r **Conservatoire de Paris**. Mae'n cynnig gwersi mewn cerddoriaeth, dawns, drama, darlunio a thradodiadau'r "Ysgol Ffrengig". Cafodd ei rannu'n ddau "Conservatoire" ym 1946, un ar gyfer actio, thatr a drama a adnabyddir fel y **Conservatoire national supérieur d'art dramatique** (CNSAD), a'r llall ar gyfer cerddoriaeth a dawns a adnabyddir fel y **Conservatoire national supérieur de musique et de danse de Paris** (CNSMDP).

Mae'r *conservatories* yn gweithredu o dan nawdd gan y Weinidogaeth Diwylliant a Chyfarthrebu.

Hanes
-----

Hen adeilad y Conservatoire (hyd 1911), sydd erbyn hyn yn gartref i'r CNSAD
### Tarddiad

Gellir dilyn tarddiad y Conservatoire de Paris yn ôl i greadigaeth yr *École Royale de Chant* (*Ysgol Frenhinol Canu*) gan ordinhad Louis XIV ar 28 Mehefin 1669. Cafodd ei ail-ansoddi gan y cyfansoddwr François-Joseph Gossec ym 1784.

Ym 1793, cafodd yr *École Royale* ei gyfuno gyda ysgol cerddorion y Gwarchodlu Cenedlaethol, a'i ail-enwi yn yr *Institut national de musique*.

Ym 1795, sefydlwyd y National Convention yn ystod y Cylchdro Ffrengig, ail-sefydlwyd y conservatoire fel y *Conservatoire national supérieur de musique*, a dechreuodd 350 o ddisgyblion cyntaf y Conservatoire eu haddysg ym mis Hydref 1796.

### Presennol

Erbyn yr 1940au, roedd y Conservatoire de Paris wedi tyfu i ddod yn un o'r mwyaf a'r mwyaf bri yn Ewrope. Ym 1946, rhanwyd y Conservatoire yn ddau; un ar gyfer cerdd a dawns, ac un ar gyfer y celfyddydau dramatig. Mae'r *conservatories* yn hyfforddi dros 1,200 o fyfyrwyr mewn rhaglenni wedi eu strwythuro, gyda 350 o athrawon mewn naw adran.

#### CNSAD

Y mynediad i'r CNSAD
Y Conservatoire national supérieur d'art dramatique yw'r conservatoire ar gyfer actio, drama, a theatr, ac adnabyddir gan ei acronym CNSAD.

Mae'r adeilad hanesyddol gwreiddiol y Conservatoire de Paris yn gartref i'r Conservatoire hon, ar y rue du Conservatoire, rue Sainte-Cécile yn 9fed arrondissement Paris. Rhoddir perfformiadau drama am ddim yn aml gan fyfyrwyr y CNSAD yn theatr y Conservatoire.

#### CNSMDP

Mae'r Conservatoire national supérieur de musique et de danse de Paris yn conservatoire ar wahân ar gyfer dawns. Adeiladwyd campws newydd gan lywodraeth Ffrainc, gyda phensaernïaeth cyfoes trawiadol, yn 19fed arrondissement Paris.

Adeiladwyd yr organ ar y safle ym 1991, gan gwmni o Awstria.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr cyn-fyfyrwyr Conservatoire de Paris
* Rhestr cyn-athrawon Conservatoire de Paris

Dolenni allanol
---------------

* CNSMDP Archifwyd 2008-06-14 yn y Peiriant Wayback.
* CNSAD
* Les enseignants Archifwyd 2011-03-10 yn y Peiriant Wayback. (rhestr o athrawon presennol y Conservatoires)