Am y corff rheoli cyfredol, gweler Comisiynydd y Gymraeg.

Hysbyseb teledu siarad Cymraeg.
Corff statudol oedd '*Bwrdd yr Iaith Gymraeg* a sefydlwyd gan Lywodraeth y DU fel rhan o Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993. Derbyniodd y Bwrdd grant blynyddol gan y llywodraeth, £13.4 miliwn yn 2006–7, a oedd i fod i'w ddefnyddio er mwyn "hybu a hwyluso" defnydd o'r iaith Gymraeg. Roedd y Bwrdd yn gyfrifol am weinyddu Deddf yr Iaith Gymraeg, ac am sicrhau bod cyrff cyhoeddus yng Nghymru yn cadw at ei rheolau.

Gellir ystyried Cyngor yr Iaith Gymraeg, a sefydlwyd yn 1973, fel cynsail at sefydlu'r Bwrdd. Wedi hynny, sefydlwyd corff ymgynghorol anstadudol ym 1988 o dan gadeiryddiaeth John Walter Jones. Gwnaeth y bwrdd argymhellion i’r llywodraeth yn 1991 bod angen Deddf Iaith newydd, gan arwain at Deddf Iaith 1993 a sefydlodd y bwrdd statudol.

Ar ddiwedd 2004 cyhoeddodd y Prif Weinidog Rhodri Morgan "goelcerth y cwangos" a fyddai yn diddymu sawl corff yn cynnwys Bwrdd yr Iaith. Croesawyd hyn gan Gymdeithas yr Iaith ond nid oedd pawb yn cytuno. Yn 2006 cafwyd pleidlais yn y Cynulliad yn gorchymyn i Llywodraeth y Cynulliad ohirio'r cynllun. Yn dilyn Etholiad y Cynulliad 2007 cafwyd cytundeb Cymru'n Un rhwng Llafur a Phlaid Cymru. Dair mlynedd yn ddiweddarach cyflwynodd y Llywodraeth y Mesur Iaith hir-ddisgwyliedig ac fe'i basiwyd gan y Cynulliad ar 7 Rhagfyr 2010. Byddai'r Ddeddf yn sefydlu swydd newydd Comisiynydd Iaith gan ddod a Bwrdd yr Iaith i ben ar ôl bron i ugain mlynedd. Diddymwyd Bwrdd yr Iaith Gymraeg ar 31 Mawrth 2012 a trosglwyddwyd staff, eiddo a dyletswyddau y bwrdd i Lywodraeth Cymru ac i Gomisiynydd y Gymraeg.

Prif weithredwyr
----------------

* Rhagfyr 1993-Mawrth 2004 – John Walter Jones
* Ebrill 2004-31 Mawrth 2012 – Meirion Prys Jones

Cadeiryddion
------------

* Rhagfyr 1993-Chwefror 1999 – Dafydd Elis-Thomas
* Mawrth 1999–Awst 2004 – Rhodri Williams
* Awst 2004-Chwefror 2012 – Meri Huws
* 1 Chwefror 2012–31 Mawrth 2012 – Marc Phillips

Agweddau at y Bwrdd
-------------------

Beirniadwyd y Bwrdd gan rai, yn honni nad oedd grym ganddo dros y cyrff cyhoeddus ac yn ei feirniadu am fethu hyrwyddo'r iaith o fewn y sector preifat.

Agwedd ymgyrchwyr dros y Gymraeg oedd gweld y Bwrdd yn offeryn diddannedd a biwrocrataidd yn yr ymgyrch i arbed yr iaith Gymraeg. Roedd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn ei feirniadu'n llym, gan ymgyrchu am ddeddf iaith newydd.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Bwrdd yr Iaith Gymraeg archifwyd gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archif Gwefan Bwrdd yr Iaith Gymraeg
2. ↑  "John Walter Jones yn cofio Deddf yr Iaith Gymraeg". *BBC Cymru Fyw*. 2018-10-19. Cyrchwyd 2023-05-03.
3. ↑  Rowlands, Neil. "Hanes a datblygiad yr iaith Gymraeg / The history and development of the Welsh language – Parallel.cymru: Cylchgrawn digidol Cymraeg dwyieithog". Cyrchwyd 2023-05-03.
4. ↑  "Ymateb y cwangos". 2004-11-30. Cyrchwyd 2023-05-05.
5. ↑  "Gofyn am gyfarfod gyda Rhodri Morgan ac Alun Pugh i drafod dyfodol yr iaith | Cymdeithas yr Iaith Gymraeg". *cymdeithas.cymru*. 2004-12-06. Cyrchwyd 2023-05-05.
6. ↑  "Dadl am ddyfodol bwrdd yn parhau". 2005-10-11. Cyrchwyd 2023-05-05.
7. ↑  "BBC CYMRU'R BYD - Cyfoes - Wythnos o Feddwl". *www.bbc.co.uk*. 2006-04-09. Cyrchwyd 2023-05-05.
8. ↑  "Bwrdd Iaith: Gohirio cyfuno". 2006-07-04. Cyrchwyd 2023-05-05.
9. ↑  "Pen y daith i'r Mesur Iaith". 2010-12-07. Cyrchwyd 2023-05-05.
10. ↑  "Gorchymyn Bwrdd yr Iaith Gymraeg (Trosglwyddo Staff, Eiddo, Hawliau a Rhwymedigaethau) 2012". *legislation.gov.uk*. 2012. Cyrchwyd 2023-05-06.
11. ↑  "Prif Weithredwr Bwrdd yr Iaith yn 'siarad rwtsh'". *Golwg360*. 2012-02-15. Cyrchwyd 2023-05-03.