Grŵp o ddinasyddion Gwyddelig, o'r Undebau llafur yn bennaf oedd **Byddin Dinasyddion Iwerddon** (Gwyddeleg: *Arm Cathartha na hÉireann*; Saesneg: *Irish Citizen Army*), neu'r **ICA**. Aelodau o'r *Irish Transport and General Workers' Union* yn Nulyn oedd sefydlwyr y Fyddin, yn bennaf, ac yn eu plith roedd: James Larkin, James Connolly a Jack White ar 23 Tachwedd 1913. Aelodau nodedig eraill oedd: Seán O'Casey, Constance Markievicz, Francis Sheehy-Skeffington a P. T. Daly. Yn 1916, bu aelodau'r fyddin yn rhan o Wrthryfel y Pasg - gwrthryfel yn erbyn byddin a hawl Prydain i reoli Iwerddon.

Y 'Locawt'
----------

Ffurfiwyd y fyddin o ganlyniad i streic yr *Irish Transport and General Workers Union* yn 1913, a adnabyddid yn lleol fel *the Dublin Lockout*. Achos y streic oedd penderfyniad y diwydiannwr William Martin Murphy ar 19 Awst 1913 i atal gweithwyr a oedd yn aelodau o'r undeb rhag dod i'r gwaith. Dilynwyd ei esiampl gan gwmnioedd eraill. Galwodd Larkin, a oedd yn undebwr rhonc, am streic ar reilffyrdd a thramiau'r ddinas (sef y *Dublin United Tramway Company*) a chynyddodd eu rhengoedd fel caseg eira, hyd nes bod 25,000 o weithwyr ar streic. Er mwyn amddiffyn eu hunain ffurfiodd y streicwyr grwpiau o 'filisia' (neu 'lled-filwyr') er mwyn gwarchod hawliau'r streicwyr a phenodwyd swyddogion yn eu plith. Arestiwyd Larkin a chymerodd ei Ddirprwy, James Connolly, afael yn y llyw. Sefydlodd bedair catrawd o ddynion a rhoddwyd arfau iddynt.

Cofeb i aelodau o Fyddin Dinasyddion Iwerddon
Yn economaidd, parlyswyd Dulyn gan y streic, a bu cryn derfysgoedd ar y strydoedd: rhwng y streicwyr a Heddlu Metropolitan Iwerddon, yn enwedig yn Stryd OConnel ar 31 Awst, pan gurwyd dau ddyn a'u lladd ac anafwyd 500 o bobl; bu farw trydydd yn ddiweddarach o'i glwyfau. Ffyn (*hurleys* a ddefnyddid yn y gêm 'hurling' traddodiadol) oedd arfau'r dinasyddion i amddiffyn eu hunain. Hyfforddwyd byddin fechan Connolly gan James White undebwr llafur a oedd wedi treulio cyfnod yn gapten yn y fyddin Brydeinig. Rhoddodd bâr o esgidiau da i bob un oedd yn eu recriwtio.

Yn Ionawr, wedi cyfnod o chwe mis, dychwelodd y streicwyr yn ôl i'w gwaith; methiant oedd eu hymdrech, ond bu ffurfio 'Byddin y Dinasyddion' yn llwyddiant ysgubol i'r ymgyrch dros annibyniaeth i Iwerddon.

Gweler hefyd
------------

* Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon
* Gwrthryfel y Pasg
* Byddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Charles Townshend, "Easter 1916: The Irish Rebellion", tud.41.
2. ↑  Townshend, tud.46.
3. ↑  Yeates, P Lockout: Dublin 1913, Gill and Macmillan, Dublin, 2000, Pages 497-8

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goGwrthryfel y Pasg, Iwerddon 1916 |
| --- |
|  |
| Pobl Gwyddelig | 
* Tomás Ceannt
* Con Colbert
* James Connolly
* Seán Mac Diarmada
* Éilís Ní Fhearghail
* Iarlles Markievicz
* Pádraig Pearse
* Seosamh Máire Pluincéid
* Iarll Plunkett
* Toirdhealbhach Mac Suibhne
* Éamon de Valera

 |
|  |
| Prydeinwyr | 
* Yr Uwchfrigadydd William Lowe
* Ivor Churchill Guest

 |
|  |
| Lleoliadau | 
* Carchar Gwersyll Fron-goch
* Carchar Kilmainham
* Mynwent Glasnevin
* Swyddfa'r Bost Gyffredinol, Dulyn

 |
|  |
| Mudiadau | 
* Byddin Dinasyddion Iwerddon
* Byddin Weriniaethol Iwerddon
* Y Frawdoliaeth Wyddelig Weriniaethol
* Y Gwirfoddolwyr Gwyddelig

 |
|  |
| Digwyddiadau | 
* Datganiad Annibyniaeth Iwerddon

 |

 |