recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Un o rywogaethau ffuglennol y fasnachfraint Pokémon a grëwyd gan Satoshi Tajiri yw **Snorlax** (sy'n cael ei adnabod yn Japan fel **Kabigon**  (Japaneg: カビゴン). Wedi'i greu gan Ken Sugimori, ymddangosodd Snorlax gyntaf yn y gêm fideo Game Boy, a gemau dilynol; ac ymddangosodd yn ddiweddarach mewn amrywiol nwyddau, teitlau deilliedig, ac addasiadau wedi'u hanimeiddio a'u hargraffu gan y fasnachfraint.

Mae Snorlax yn cael ei alw'n 'y Pokémon sy'n cysgu' ac yn deip 'normal' o Bokémon. Mae'n esblygiad o'r Munchlax. Mae'n greadur mawr, tew, lliw glas gyda llygaid a cheg caëedig ac mae ganddo ddau ddant sy'n ymestyn allan o waelod ei geg. Mae'n gallu bwyta bron iawn unrhyw beth ac mae angen tua 900 pwys o fwyd bob dydd. Mae'n greadur cysglyd, ond gall barhau i fwyta hyd yn oed ar ôl iddo syrthio i gysgu. O ran ei daldra, mae'n 6 throedfedd 11 modfedd (2.1 metr), ac mae'n pwyso 1,014.1 pwys (460.0 cilogram). Mae'n byw yn y rhanbarthau Alola, Kalos (Canolog) a Kanto.

Mae ei symudiadau yn cynnwys: taclo, cyrliad amddiffynnol, anghofrwydd, llyfu, naddu, dylyfu gên, clep corff, gorffwys, chwyrnu, siarad yn ei gwsg, ergyd giga, rowlio allan, bloc, drwm bola, crensh, clep drom a marchnerth uchel.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Pokemon: Super Deluxe Essential Handbook*. Scholastic Inc. 2018. t. 403.
Mae **Sron a'Chlaonaidh** (neu **Sron a' Chlaonaidh**) yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN514654.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Defnyddir y term **Sipsi** (lluosog **Sipsiwn**) am nifer o grwpiau ethnig, yn bennaf y Romani.

Pobl Romani
-----------

* Abram Wood (c. 1699 - 12 Tachwedd 1799), sefydlydd y Sipsiwn Cymreig
* Roma yng nghanolbarth a dwyrain Ewrop.
* Kalderash, y mwyaf niferus o'r bobloedd Romani, yng nghanolbarth a dwyrain Ewrop.
* Gitanos, Sbaen, Portiwgal a de Ffrainc
* Lyuli, Kyrgyzstan, Canolbarth Asia
* Teithwyr Norwyaidd a Swedaidd, pobl Romani
* Romnichal, Prydain
* Sinti, Yr Almaen, Awstria a'r Eidal
* Garachi, Aserbaijan
* Banjara, India
* Lambani, India

Eraill
------

* Ashkali, Kosovo
* Domari, Dwyrain Canol
* Lom yn y Caucasus
* Yeniche, Yr Almaen, Awstria, Y Swistir, Ffrainc a Gwlad Belg

Gweler hefyd
------------

* Romani
* Sipsiwn Cymreig

Hanesion personol
-----------------

Cofnododd y diweddar Mrs Elisabeth Roberts ei chof am y sipsiwn fel rhan o’i Hatgofion Mebyd sydd i’w gweld yn eu cyfanrwydd ar dudalen Llanfaglan:

"Amser difyr fyddai pan ddoi y Gipsies i Parc Plwy. Byddai yno ryw hanner dwsin neu fwy o garafans yno, byddai rhai ohonynt yn neillteuol o lân, sef teulu y Boswells, ac un arall a dim ond y fam a’i mab Tom hefo hi.
Fe fyddan ni y plant yn cael mynd yno i’w gweld yn gwneud pegiau a matiau, a chael tê hefo nhw yn y garafan. Cofiaf yn dda am fabi bach un ohonynt yn wael iawn, a’i fam yn dod a fo i Glan Llyn i’r doctor gael ei weld. Byddai yno rai reit rough hefyd, a chwffio garw yn mynd ymlaen, amser hynny wardio yn yr ardd i gweld nhw byddan ni.
Fe fyddai mwy o lawer iawn o rai wedi meddwi yr amser hynny na heddiw. Peth cyffredin fyddai gweld aml un yn cysgu dros nôs ar ochr y ffordd".

Chwiliwch am ***sipsi***  
yn Wiciadur.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Telor bychan ddu** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: telorion bychain duon) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Daphoenositta miranda***; yr enw Saesneg arno yw *Pink-faced nuthatch*. Mae'n perthyn i deulu'r Delorion cnau (Lladin: *Sittidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *D. miranda*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r telor bychan ddu yn perthyn i deulu'r Delorion cnau (Lladin: *Sittidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Delor Cnau Talcenddu | Sitta frontalis |  |
|
| Delor cnau Corsica | Sitta whiteheadi |  |
|
| Delor cnau aeliog | Sitta victoriae |  |
|
| Delor cnau bach | Sitta pygmaea |  |
|
| Delor cnau brongoch | Sitta canadensis |  |
|
| Delor cnau bronwyn | Sitta carolinensis |  |
|
| Delor cnau glas | Sitta azurea |  |
|
| Delor cnau hardd | Sitta formosa |  |
|
| Delor cnau’r graig | Sitta neumayer |  |
|
| Delor y Cnau | Sitta europaea |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Telor bychan ddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Peiriant dyrnu wedi'i bweru gan geffylau
Ar 28 Awst 1830, dinistriwyd peiriant dyrnu yn Lower Hardes, ger Caergaint yng Nghaint, de-ddwyrain Lloegr. Dyma’r cyntaf o bron 1,500 o ddigwyddiadau yn y diwedd a oedd yn gysylltiedig â’r **Terfysgoedd Swing**. Roedd y digwyddiadau yn ymestyn o swydd Caint i Hampshire gyda’r terfysgwyr yn cael eu harwain gan gymeriad dychmygol o’r enw ‘Capten Swing’. Ymosodent ar beiriannau dyrnu, difrodi a llosgi eiddo ac anfon llythyrau bygythiol at dirfeddiannwyr a chlerigwyr. Prif ffocws y terfysgwyr oedd eiddo – targedwyd ysbuborion yn ogystal ag adeiladau a oedd yn cynnwys injans ar gyfer y peiriannau dyrnu. Yr union beiriannau oedd bellach wedi disodli y gweithwyr oherwydd cynt gyda llaw fyddai’r ŷd wedi cael ei chwynnu. Roedd y peiriannau newydd yn rhatach i’r meistr ac yn fwy cyflym o ran cwblhau’r gwaith.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Anhrefn amaethyddol yn ystod y Chwyldro Diwydiannol - Natur troseddau - TGAU Hanes Revision". *BBC Bitesize* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2020-03-27.
2. ↑  "Radicaliaeth a Phrotest 1810-1848" (PDF). *CBAC*. Cyrchwyd 27 Mawrth 2020.
Murlun cyfoes
**Terfysg Casnewydd**, weithiau **Gwrthryfel Casnewydd**, yw'r term a ddefnyddir am y digwyddiadau yn ninas Casnewydd yn ne-ddwyrain Cymru ar 4 Tachwedd 1839.

Cysylltid y digwyddiad a mudiad Siartiaeth. Roedd y Siartwyr yn brwydro am hawliau sylfaenol megis yr hawl i bob dyn dros 21 oed gael bwrw ei bleidlais, yr hawl i bleidlais gudd ac am gyflog i aelodau seneddol.

Ar 4 Tachwedd 1839, arweiniodd John Frost, Zephaniah Williams a William Jones orymdaith o tua 3,000 o Siartwyr i Gasnewydd, gan geisio rhyddhau Siartwyr oedd wedi eu carcharu yn y Westgate Hotel. Daeth dilynwyr Frost o'r Coed Duon, dilynwyr Williams o Lynebwy a chriw Jones o Bont-y-Pŵl. Roedd llawer o golofnau'r sefydliad yn y gwesty ynghyd â 60 o filwyr arfog. Taniwyd at y 'mob' gan filwyr Lloegr y tu allan i westy'r Westgate am tua 25 munud o gythrwfwl, a bu farw 22 o bobl ac anafwyd dros hanner cant.

Rhoddwyd John Frost, William Jones a Zephaniah Williams ar eu prawf, eu cael yn euog a'u dedfrydu i gael eu crogi a'u chwarteru. Wedi protest gyhoeddus, newidiwyd y ddedfryd i alltudiaeth, ac aed â hwy i Van Diemen's Land (Tasmania heddiw).

Yn ôl rhai haneswyr, dyma wrthryfel mwyaf a chryfaf gwledydd Prydain yn ystod y 19g..

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gweler dogfennau o'r cyfnod ar wefan Saesneg 'newportpast.com
2. ↑  Edward Royal, *Chartism*, Longman, London: 1996
Mae **testolacton** (INN, USAN), sydd â’r enw brand Teslac, yn atalydd aromatas Steroidaidd, anghildroadwy, annetholus a ddefnyddir fel cyffur antineoplastig i drin canser datblygedig y fron. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₉H₂₄O₃.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- canser y fron

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Testolacton, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- Teslac®
 - Teslac
 - SQ-9538
 - Delta(1)-testololactone
 - D-homo-17a-oxaandrosta-1,4-diene-3,17-dione
 - 13-hydroxy-3-oxo-13,17-secoandrosta-1,4-dien-17-oic acid delta-lactone
 - 1,2-didehydrotestololactone
 - 1-dehydrotestololactone
 - (4aS,4bR,10aR,10bS,12aS)-10a,12a-dimethyl-3,4,4a,5,6,10a,10b,11,12,12a-decahydro-2H-naphtho[2,1-f]chromene-2,8(4bH)-dione

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Testolacton". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Cantores a cherddores oedd **Teresa "Tessie" O'Shea** (13 Mawrth 1913 – 21 Ebrill 1995).

Bywyd cynnar
------------

Cafodd ei geni yng Nghaerdydd, i James Peter O'Shea, milwr oedd yn fab i ymfudwr Gwyddelig a'i wraig Nellie Theresa Carr, magwyd Tessie O'Shea yn nhraddodiad theatr gerdd Prydeinig. Perfformiodd ar lwyfan mor ifanc a chwe mlwydd oed, a hysbysebwyd fel "The Wonder of Wales". Erbyn ei arddegau roedd hi'n adnabyddus am ei darllediadau poblogaidd ar BBC Radio a fe ymddangosodd ar lwyfan ym Mhrydain a De Affrica. Yn aml roedd yn gorffen ei act drwy ganu a chware'r banjolele yn arddull George Formby. Tra'n ymddangos yn Blackpool yn y 1930au, fe wnaeth y gorau o'i maint corfforol drwy gymryd "*Two Ton Tessie from Tennessee*" fel ei arwyddgan. Yn y 1940au roedd yn seren cyson yn y London Palladium a fe sefydlodd ei hun fel artist recordio yn y 1950au.

Gwobr Tony
----------

Yn 1963, fe greuodd Noël Coward rhan y gwerthwr sglodion a physgod "Ada Cockle" yn arbennig ar gyfer ei sioe gerdd Broadway, *The Girl Who Came to Supper*. Fe wnaeth ei pherfformiad o ganeuon traddodiadol Cockney swyno'r adolygwyr a roedd yn gymorth iddi ennill Wobr Tony am Actores Nodwedd Gorau mewn Sioe Gerdd.

Yn yr un flwyddyn, roedd O'Shea yn westai ar raglen deledu *The Ed Sullivan Show*. Roedd yn ddigon poblogaidd fel y dychwelodd yn 1964 ar yr un sioe a'r The Beatles. Fe wnaeth ymddangosiad y ddau ar y rhaglen ddenu y gynulleidfa uchaf yn hanes teledu Americanaidd ar y pryd. Roedd yn aelod o'r cwmni sefydlog ar y sioe adloniant byrhoedlog *The Entertainers* (1964-1965) ar CBS. Yn 1968, cafodd O'Shea ran yn y ffilm deledu *The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde*, ac am y rhan hwn fe'i enwebwyd am Wobr Emmy am Berfformiad Rhagorol gan Actores mewn Rhan Gefnogol mewn Drama.

Fe serennodd O'Seah mewn comedi sefyllfa Prydeinig byrhoedlog *As Good Cooks Go*, rhwng 1969 a 1970. Fe ymddangosodd yn *London Town*, *The Russians Are Coming, the Russians Are Coming*, *The Blue Lamp*, a *Bedknobs and Broomsticks* gyda Angela Lansbury. Fe ymddangosodd yn rheolaidd ar sioe adloniant hirhoedlog y BBC, *The Good Old Days*.

Marwolaeth
----------

Bu farw O'Shea o ddiffyg gorlenwad y galon yn 82 mlwydd oed, yn ei chartref yn East Lake Weir, Florida.

Ffilmiau
--------

* *London Town* (1946)
* *The Blue Lamp* (1950)
* *The Russians Are Coming, the Russians Are Coming* (1966)
* *Bedknobs and Broomsticks* (1971)

Teledu
------

* *The Entertainers* (1964-65)
* *The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde* (1968)
* *As Good Cooks Go* (1969-70)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Obituary: Tessie O'Shea". *The Independent*.
2. ↑  "Songs". *tessieoshea.com*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-05. Cyrchwyd 2016-01-05.
3. ↑  Whitcomb, Ian (2013). *Ukulele Heroes: The Golden Age*. Hal Leonard. t. 88. ISBN 9781458416544.
4. ↑  "Tessie O'Shea". *Television Academy*.

Dolenni Allanol
---------------

* Tessie O'Shea ar wefan yr Internet Movie Database

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 87304573
* ISNI: 0000 0000 6018 5570
* BNF: cb142121063 (data)
* BNE: XX1580901
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Oriel genedlaethol ar gyfer celf fodern yw **Tate Modern**. Fe'i leolir yn Bankside, ar lannau afon Tafwys, yn Llundain, Lloegr.

Adeiladwyd yr oriel oddi mewn hen orsaf drydanol Bankside, a'i godwyd i gynlluniau gan Syr Giles Gilbert Scott rhwng 1947 a 1963 ac a gaeodd ym 1981. Agorodd i'r cyhoedd fel oriel yn 2000 wedi'r adnewyddiad gan y penseiri Herzog a de Meuron. Mae'n rhan o Oriel y Tate, sefydliad sydd hefyd yn gweinyddu tair oriel gelf arall yn Lloegr.

Yng nghasgliad Tate Modern ceir gweithiau celf rhyngwladol yn dyddio o 1900 hyd y presennol. Cynrychiolir symudiadau celf yn cynnwys Argraffiadaeth, Ciwbiaeth, *Fauvisme*, Dyfodoliaeth, Mynegiadaeth, Dada, swrealaeth, celf bop a chelf gysyniadol. Yn wahanol i'r arfer, ni ymddangosir y casgliadau yn gronolegol ond yn hytrach yn ôl eu thema.

Gwahoddir artist i arddangos gwaith yn yr neuadd wag a ddaliai'r tyrbin ynghynt, yn flynyddol ers 2000. Fel rheol y maent yn weithiau enfawr sydd yn denu llawer o sylw gan y wasg ac ymwelwyr. Bwriedir ehangu'r oriel mewn rhannau o'r adeilad a barhaodd fel gorsaf drydanol hyd yn ddiweddar; disgwylir agor y rhannau yma yn 2012.
*Mae'r erthygl yma yn trafod yr hanesydd. Am y cadfridog Rhufeinig a orchfygodd Buddug, gweler Gaius Suetonius Paulinus.*
Hanesydd Rhufeinig oedd **Gaius Suetonius Tranquillus** (ca. 69/75 - ar ôl 130), a adnabyddir fel rheol fel **Suetonius**.

Ganed Suetonius yn Hippo Regius (yn awr Annaba, Algeria), yn fab i Suetonius Laetus, a fu'n ymladd dros yr ymerawdwr Otho yn erbyn Vitellius ym mrwydr gyntaf Bedriacum yn 69.

Roedd yn gyfaill i'r Seneddwr Plinius yr Ieuengaf, a thrwyddo ef daeth i sylw yr ymerodron Trajan a Hadrian. Bu'n gwasanaethu dan Plinius pan oedd Plinius yn broconswl Bithynia Pontus o 110 hyd 112. Yn ddiweddarach daeth yn ysgrifennydd i'r ymerawdwr Hadrian, ond yn 122, diswyddodd Hadrian ef am ddangos diffyg parch i'r ymerodres Vibia Sabina. Mae'n posibl ei fod wedi cael ei swydd yn ôl yn nes ymlaen.

Gweithiau
---------

Ei waith enwocaf yw *De Vita Caesarum* ("Bywydau'r Cesariaid", bywgraffiadau o Iŵl Cesar, Augustus, Tiberius, Caligula, Claudius, Nero, Galba, Otho, Vitellius, Vespasian, Titus a Domitian. Heblaw ychydig lyfrau o'r bywgraffiad o Iŵl Cesar, cadwyd y cyfan o hwn, ond dim ond darnau o'i weithiau eraill sydd ar gael:

* *De Viris Illustribus* ("Am ddynion enwog") yn cynnwys:
	+ *De Illustribus Grammaticis* ("Bywydau'r Gramadegwyr")
	+ *De Claris Rhetoribus* ("Bywydau'r Rhethregwyr")
	+ *De Poetis* ("Bywydau'r Beirdd")
	+ *De historicis* ("Bywydau'r Haneswyr")
* *Peri ton par' Hellesi paidion* ("Gemau Groegaidd")
* *Peri blasphemion* ("Rhegfeydd Groegaidd")

Gwyddir hefyd am nifer o weithiau sydd wedi eu colli.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 89599270
* LCCN: n50053072
* ISNI: 0000 0001 2102 9695
* GND: 118619918
* SELIBR: 94808
* SUDOC: 027151387
* BNF: cb119257294 (data)
* BIBSYS: 90785110
* ULAN: 500050468
* NLA: 36012686
* NDL: 00458032
* NKC: jn19990218099
* The SBN id CFIV096923 is not valid.
* BNE: XX1148703
* CiNii: DA00897279

 |
Mae **Stablau Newton Court** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 12 Tachwedd 1998 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.23 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Dyddiadau| 2017 | 26 Mawrth |
| 2018 | 11 Mawrth |
| 2019 | 31 Mawrth |
| 2020 | 22 Mawrth |

Gŵyl Gristnogol a masnachol sy'n digwydd ar y pedwerydd Sul yng nghyfnod y Grawys ydy **Sul y Mamau**. Caiff ei chydnabod a'i dathlu gan Gristnogion Pabyddol a Phrotestanaidd drwy Ewrop a mannau eraill, yn bennaf drwy anrhydeddu'r fam drwy weithred ymarferol neu symbolaidd. Yn aml, rhoddir anrheg i'r fam neu gwneud un o'i gorchwylion arferol yn ei lle e.e. coginio pryd o fwyd arbennig. Fe'i gelwir fwyfwy yn Saesneg yn *Mother's Day*, sy'n dangos y gwahanu oddi wrth y cysylltiad Cristnogol pan arferid defnyddio'r term *Mothering Sunday*. Nodir hefyd fod y pwyslais wedi troi o bob mam i'r unigol, yn wahanol i'r Gymraeg lle dethlir cyfraniad holl famau'r byd.

Yn draddodiadol, hefyd, arferid dathlu'r stori feiblaidd o Grist yn rhannu pum torth a dau bysgodyn i'r dorf ar y diwrnod hwn.

Hanes
-----

Poster Ffrengig a wnaed gan Félix Régamey yn 1906
Yn ystod yr 16g, roedd hi'n arferiad mewn rhai mannau i Gristnogion ymweld â'r fam-eglwys, sef yn aml yr eglwys fwyaf yn y dref agosaf, neu'r eglwys gadeiriol leol, am wasanaeth ar bedwerydd Sul y Pasg, neu'r **Sul Laetare** fel mae'n dal i gael ei alw (Ffrangeg: *mi-carême* - "canol y Grawys"). Enw arall ar y diwrnod hwn yw 'Sul y Rhosyn' i gofio'r arferiad pan oedd y Pab yn danfod rhosyn i frenhinoedd y gwledydd Pabyddol; gwisgai offeiriad ddillad pinc, neu *rose* ar y dydd hwn hyd heddiw i gofio hyn. Dyma, o bosib darddiad y cysylltiad gyda'r 'fam'. Mae'n bosibl hefyd fod yma hen wyl baganaidd llawer cyn hynny, sydd bellach wedi mynd ar goll e.e. yn gysylltiedig â 'Moel Famau' neu'r Tylwyth Teg ('Bendith y Mamau').

Oddeutu dau gan mlynedd yn ôl, arferid rhoi caniatâd i forwynion a gweision i gael diwrnod i ymweld â'r fam-eglwys - gyda'u mamau ac aelodau eraill o'r teulu. Yn aml, dyma'r unig ddiwrnod pan y cânt fod gyda'u teulu oherwydd eu bont yn gweithio ar ddyddiau gŵyl megis y Nadolig.

Gweler hefyd
------------

* Dydd Iau Cablyd
* Diwrnod y Tadau
* Cacen Simnel

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Mothering Sunday", *BBC*, adalwyd 2010-03-04
2. ↑  David Self (1993), *One hundred readings for assembly*, Heinemann Assembly Resources, Heinemann, pp. 27–29, ISBN 9780435800413,
Gwleidydd o'r Alban yw **Tasmina Ahmed-Sheikh** (ganwyd 5 Hydref 1970) a etholwyd yn Aelod Seneddol yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 dros Ochil a De Swydd Perth; mae'r etholaeth yn siroedd Clackmannan a Perth a Kinross, yr Alban. Mae Tasmina Ahmed-Sheikh yn cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin.

Tasmina yw Llefarydd Diwydiant a Buddsoddi'r SNP yn ogystal â bod yn Ddirprwy Arweinydd gwrthblaid Tŷ'r Cyffredin. Hi yw sefydlydd a chadeirydd Cymdeithas Merched Asiaidd yr Alban. Mae'n gyfreithwraig wrth ei galwedigaeth ac yn y gorffennol bu mewn busnes ac yn actores.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Tasmina Ahmed-Sheikh 26620 o bleidleisiau, sef 46% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o +18.4 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 10168 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
2. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban
Gwneuthurwr ffilmiau *sexploitation* a Sais oedd **Stanley Alfred Long** (26 Tachwedd 1933 – 10 Medi 2012) oedd yn enwog am ei gomedïau rhyw a wnaed ar gyllideb isel yn y 1960au a'r 1970au. Ei ffilm fwyaf llwyddiannus oedd *Adventures of a Taxi Driver*.

Ganwyd yn Llundain. Cychwynnodd ei yrfa fel ffotograffydd i'r *Picture Post*, cyn iddo wasanaethu yn yr Awyrlu Brenhinol. Ar ôl gadael yr awyrlu, tynodd luniau noeth i gylchgrawn dynion.

Cynhyrchodd ffilmiau â'i gwmni Stag Films, gan gynnwys mwy na 150 o ffilmiau byrion yn llawn maswedd a merched noeth. Gwnaed *West End Jungle*, ffilm ddogfen am y diwydiant rhyw yn Soho, a gafodd ei gwahardd gan y BBFC hyd at 2008. Ymysg yr enwogion a ymddangosodd yn ei ffilmiau oedd Diana Dors, Liz Fraser, Irene Handl, Ian Lavender, a Pauline Collins. Miliwnydd oedd Long erbyn iddo gyrraedd 36 oed.

Yn hwyrach, gweithiodd Long â'r cwmni ôl-gynhyrchu Salon ar ffilmiau gan gynnwys *V for Vendetta* a *Batman Begins*.

Ffilmyddiaeth ddethol
---------------------

* *Nudist Memories* (1959)
* *Take Off Your Clothes and Live* (1963)
* *West End Jungle* (1964)
* *London in the Raw* (1964)
* *Primitive London* (1965)
* *The Wife Swappers* (1969)
* *Adventures of a Taxi Driver* (1976)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Stanley Long 'King of Sexploitation' dies. BBC (13 Medi 2012). Adalwyd ar 13 Medi 2012.
2. 1 2  (Saesneg) Sandwell, Ian (12 Medi 2012). 'King of Sexploitation’ Stanley Long dies, aged 78. ScreenDaily. Adalwyd ar 13 Medi 2012.
3. ↑  (Saesneg) Barnes, Anthony (13 Medi 2012). 'King of sexploitation' Stanley Long dies. *The Independent*. Adalwyd ar 13 Medi 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 90438653
* LCCN: n2009037181
* ISNI: 0000 0001 1451 5150
* GND: 141019948
* BNF: cb159286352 (data)
* BNE: XX1680156

 |
Terariwm ar gyfer madfall.
Cynhwysydd neu amgaead a chanddi ochrau gwydr, ac weithiau caead ar ei ben, yw **terariwm** a ddefnyddir i dyfu planhigion neu i gadw anifeiliaid daeardrig a lled-ddaeardrig yn y tŷ. Math o fifariwm ydyw sydd yn dynwared ecosystem ar gyfer bywyd mewn amodau dan reolaeth. Gall fod yn addurniad neu'n lle i gadw planhigyn tŷ neu anifail anwes, yn fodd o epilio'r pethau byw sydd ynddo, neu er astudiaeth neu ymchwil gwyddonol.

Mae teraria ar gyfer planhigion fel arfer yn cynnwys tywod neu gerrig ar y gwaelod gydag haen uwch o bridd. Ymhlith y planhigion a ffyngau dyfir yn aml mewn terariwm ar dymheredd oer mae mwsogl, cen, gwaed-wraidd, marchredynen, fioledau, blodyn Mai, a blodau'r gwynt. Mae planhigion poblogaidd ar dymheredd poeth yn cynnwys begonias, crotonau, peperomiâu, y ffigysbren crwydrol, cnwpfwsogl, dreigwaed Sander, *Aglaonema*, gwallt y forwyn, a phlanhigion trofannol eraill.

Defnyddir terariwm i gadw ymlusgiaid megis nadroedd a chrwbanod, ac infertebratau, yn enwedig pryfed, molysgiaid, ac arthropodau.

Gelwir fifariwm tebyg ar gyfer anifeiliaid a phlanhigion y dŵr yn acwariwm.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Terrarium. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 1 Mehefin 2021.
Roedd **Susanna Keir**, ganed **Harvey** (1747–1802) yn nofelydd Prydeinig oedd. Ysgrifennodd hi dwy nofel, "ar ffurf epistolaidd i raddau helaeth, yn hir ar foesol ac yn fyr eu gweithred." 

Priododd Susanna Harvey y fferyllydd a'r bardd James Keir, ffrind i Erasmus Darwin a Joseph Priestley a chefnogwr y Chwyldro Ffrengig. Ar adeg eu priodas, ysgrifennodd cydnabyddwr arall, William Small, "Mr Keir has turned glassmaker at Stourbridge and has married a beauty". 

Er bod y fusnes gweithgynhyrchu Keir wedi'i leoli yn Birmingham a Dudley, ysgrifennodd Susanna ei nofelau tra'n byw yng Nghaeredin. Roedd gan y cwpl un plentyn, Amelia, a ysgrifennodd gofiant i'w thad ym 1859. .

Nofelau
-------

* *Atgofion diddorol*, 1785.
* *Hanes Miss Greville*, Dulyn, Caeredin a Llundain, 1787.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Ann Willardson Engar (1987). "Susanna Keir". In Janet M. Todd (gol.). *A Dictionary of British and American women writers, 1660–1800*. Rowman & Allanheld. t. 183. ISBN 978-0-8476-7125-0.
2. ↑  Fuderer, Laura Sue (1995). *Eighteenth-century British Women in Print: Catalog of an Exhibit* (yn Saesneg). University of Notre Dame. t. 39.
3. ↑  Jenny Uglow (2002). *The Lunar Men*. Faber. t. 162. ISBN 978-0571196470.
Arlunydd Cymreig o dras Seisnig oedd **Stanley Llewellyn Wood** (1867 – 21 Mawrth 1928). Roedd yn enwog am ei ddarluniau mewn cylchgronau anturiaethau i fechgyn, yn enwedig cylchgronau am geffylau a'r Gorllewin Gwyllt.

Ganwyd Stanley yn y Faendy, Casnewydd, yn yr hen Sir Fynwy, yn fab i'r cynhyrchydd sment Stanley James Wood a'i wraig Charlotte (Atkins gynt) o Lundain. Roedd gan y Stanley ifanc bedair chwaer hŷn, tair ohonynt wedi eu geni yn ne Lloegr ac un ohonynt hefyd yn enedigol o Gasnewydd. Magwyd Stanley yng Nghasnewydd yn ardal Eglwys y Drindod.

Teithiodd y teulu i'r Unol Daleithiau pan oedd Stanley yn 12 oed symudodd y teulu i fyw ar ransh yn Kansas. Bu farw'r tad, ac amgylchynwyd y tŷ gan ryfelwyr o lwyth brodorol yr Ute. Gorchmynodd Charlotte i'w phlant wisgo botasau marchogaeth ac ysbardunau, ac i droedio'n drwm drwy'r tŷ yn gwneud sŵn. Llwyddodd i dwyllo'r brodorion i gredu bod y tŷ yn llawn dynion, a gadawant y ransh.

*"No Trust Here"*, darlun o gowboi ar bapur 9 x 5 modfedd (22.8 x 12.7cm.)
Dychwelodd y teulu i Brydain ac ymsefydlodd Stanley gyda'i fam Charlotte yn St Pancras, Llundain. Yno, dechreuodd Stanley ar ei yrfa fel arlunydd. Darluniodd ar gyfer papurau newydd a chylchgronau, gan gynnwys sawl cyhoeddiad i fechgyn. Darluniodd hefyd ar gyfer llyfrau straeon i fechgyn. Yn ogystal â'i brofiadau yn America, roedd bywyd Wood yn addas at gynnwys ei waith: roedd yn athletwr amryddawn, yn hoff o nofio, paffio, a marchogaeth, ac yn deithiwr. Peintiodd golygfeydd o'r Gorllewin Gwyllt a rhyfel, gan gynnwys brwydrau'r Rhyfel Byd Cyntaf.

Priododd Mary Elizabeth Jenkins yn Fulham ar 21 Chwefror 1899. Cawsant tri mab: Stanley Montague, Henry Lawrence a Jack Steward. Roedd yn sâl yn wythnosau terfynol ei fywyd, ond gafaelai'r pin darlunio yn ei law hyd y diwedd. Bu farw yn ei gartref yn Palmers Green, Middlesex, yn 61 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Artists and Illustrators of the Anglo-Boer War* - Ryno Greenwall (Fernwood Press 1992)
Cyfarwyddwr a cynhyrchydd teledu o Gymro oedd **Terry Dyddgen-Jones** (Gorffennaf 1950 – 27 Mehefin 2018).

Yn wreiddiol o Sir gaerfyrddin, roedd Terry'n fwyaf adnabyddus fel un o gyfarwyddwyr drama teledu rhwydwaith, ac am gynhyrchu ffilmiau ar gyfer BBC ac ITV. Bu’n gyfrifol am gyfarwyddo dros 200 o benodau o'r opera sebon Coronation Street, ac roedd hefyd yn adnabyddus yng Nghymru am gyfarwyddo cyfresi Parch a Byw Celwydd, ynghyd â’i waith fel uwch-gynhyrchydd Pobol y Cwm. Bu farw Terry Dyddgen Jones ddiwedd Mehefin yn Ysbyty Felindre, Caerdydd wedi salwch byr. Ei fab yw'r canwr a cyfansoddwr Sion Russell Jones.

Bywyd cynnar
------------

Fe'i ganwyd ym mhentref Crwbin, Sir Gaerfyrddin. Aeth i Ysgol Ramadeg Cwm Gwendraeth. Ei enw bedydd oedd Terry Jones ond pan ymunodd ag Equity yn 1974 roedd rhaid iddo ddewis enw newydd er mwyn osgoi dryswch gyda'r digrifwr Terry Jones o Monty Python. Dewisodd yr enw Dyddgen am fod ei hen-ddad-cu wedi ei ddefnyddio fel enw barddol. Mae yna hefyd Gapel Dyddgen ger Crwbin.

Cychwynnodd ei yrfa fel athro drama yn Ysgol Glan Clwyd a bu'n gweithio gyda Clwyd Theatr Cymru yn y cyfnod hwn.

Gyrfa teledu
------------

Yn y 1970au roedd yn gyflwynydd a chynhyrchydd rhaglenni Cymraeg gyda HTV Cymru. Bu hefyd yn actor, cynhyrchydd a chyfarwyddwr ar *Pobol y Cwm*. Bu'n cyfarwyddo penodau o'r gyfres ddrama *Pam Fi Duw?* yn y 1990au. Gweithiodd fel cyfarwyddwr ar rai o operâu sebon mwyaf y BBC ac ITV, yn bennaf ar dros 200 benodau ar *Coronation Street* rhwng 1997 a 2014. Gweithiodd am gyfnodau ar *Hollyoaks*, *Eastenders* ac *Emmerdale* hefyd.

Yn fwy diweddar, bu'n cyfarwyddo ar y cyfresi drama Cymraeg *Byw Celwydd* a *Parch*.

Bywyd personol
--------------

Roedd yn briod a Judith ac roedd ganddynt dri plentyn, Leah, Jack, Sion.

Anrhydeddau
-----------

Enillodd sawl wobr BAFTA am ei waith ar operâu sebon a dramau.

Anrhydeddwyr ef, wedi'i farwolaeth, gyda gwisg werdd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Y cyfarwyddwr teledu Terry Dyddgen-Jones wedi marw*  , BBC Cymru Fyw, 28 Mehefin 2018.
2. 1 2  (Saesneg) Coronation Street Blog interviews Corrie director Terry Dyddgen-Jones. Coronation Street Blog (12 Mawrth 2015). Adalwyd ar 28 Mehefin 2018.
3. ↑  *Ddysgu rhywbeth newydd bob dydd*  , Pembrokeshire Herald, 14 Hydref 2016.  Cyrchwyd ar 28 Mehefin 2018.
4. ↑  *Street wise; Gareth Bicknell on how Terry Dyddgen-Jones went from drama teacher to The Street director.*   (en) , Daily Post, 19 Mehefin 2004.  Cyrchwyd ar 28 Mehefin 2018.
5. ↑   Terry DYDDGEN-JONES : Obituary. Western Mail (9 Gorffennaf 2018).

Dolenni allanol
---------------

* Terry Dyddgen-Jones ar Twitter
* Terry Dyddgen-Jones ar wefan Internet Movie Database
Gwyddonydd Sbaenaidd yw **Teresa Forcades** (ganed 1966), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel meddyg, diwinydd, mewnolydd ac ymgyrchydd yne erbyn pigiadau. Mae hi'n actifydd cymdeithasol, sy'n canolbwyntio ar iechyd y cyhoedd. Mae wedi ennill enw da rhyngwladol am ei beirniadaeth o'r diwydiant fferyllol. Mae hi hefyd yn awdur ar feddyginiaethau ffug-wyddonol, ffeministiaeth Gristnogol ac annibyniaeth Catalwnia.

Manylion personol
-----------------

Ganed Teresa Forcades yn 1966 yn Barcelona ac wedi gadael yr ysgol leol mynychodd Brifysgol Barcelona, Prifysgol Caergrawnt, Prifysgol Harvard ac Ysgol Harvard Divinity. Ymhlith yr anrhydeddau a gyflwynwyd iddi am ei gwaith mae'r canlynol: 100 Merch.

Gyrfa
-----

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

Gweler hefyd
------------

* Bioleg
* Cemeg
* Ffiseg
* Mathemateg bur
* Ystadegaeth
* Geometreg
* Rhestr o wyddonwyr o Gymru

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 27386985
* LCCN: no2012024485
* ISNI: 0000 0000 5942 4183
* GND: 1048550095
* BNF: cb155960361 (data)
* NKC: jo2017967905
* The SBN id TO0V667985 is not valid.
* BNE: XX1773071

 |
Brenin Gwent a Glywysing yn ne Cymru a sant a ferthyrwyd yn ymladd y Sacsoniaid oedd **Tewdrig** neu **Tewdrig ap Llywarch** (Lladin: *Theodoricius* / *Theodoric*) (tua 580 - 630).

*Marwolaeth Tewdrig*, darlun o gerflun gan y cerflunydd Cymreig J. Evan Thomas (1852).

Bywgraffiad
-----------

Yn ôl hanesyn a geir yn *Llyfr Llandaf* (12g), roedd Tewdrig yn fab i naill ai i Lywarch neu Teithfall o Went, a roddodd lawer o dir i glas Llandaf. Ymddeolodd fel brenin er mwyn mynd yn feudwy yn Nhyndyrn ac fe'i olynwyd gan ei fab, Meurig, tad Athrwys ap Meurig.

Ond pan groesodd y Sacsoniaid Afon Hafren dan arweiniad Ceolwulf tua'r flwyddyn, gan anrheithio nifer o glasau ac eglwysi, daeth Tewdrig allan o'i ymddeoliad i gynorthwyo ei fab ac amddiffyn yr eglwys yn erbyn y "paganiaid" Seisnig. Gorchfygodd Tewdrig a Meurig y Sacsoniaid ym mrydr Pont y Saeson, ger Tyndyrn, ond clwyfwyd Tewdrig yn angeuol. Cafodd ei gludo ar gert ych i'r clas ar Ynys Echni, ym Môr Hafren, ond ar y ffordd arosodd yr ychen wrth ffynnon wyrthiol a enwir yn Ffynnon Tewdrig hyd heddiw. Yno cafodd ei glwyfau eu golchi a bu farw mewn hedd. Yng nghalendr yr Eglwys coffheir ei farw ar 3 Ionawr.

Cof
---

Cododd y brenin Meurig eglwys yn y man a chladdodd ei dad yno a rhoi'r tir o amgylch i Esgobion Llandaf. Galwyd y llecyn yn Merthyr Tewdrig (pentref Matharn ar lan afon Gwy heddiw). Ond mae rhai haneswyr yn meddwl mai ger Caerfaddon yr ymladdwyd y frwydr ac i Dewdrig gael ei gladdu ar ei ffordd adref.

Darganfuwyd esgyrn honedig Sant Tewdrig ger yr allor yn Eglwys Merthyr Tewdrig gan Francis Godwin, Esgob Llandaf 1601-1617. Roedd clwyf mawr yn y benglog.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2001).
2. 1 2 3 4  Wendy Davies, *The Llandaff Charters* (Aberystwyth, 1979).
Darn arian tocyn Rhufeinig, i'w defnyddio mewn puteindai efallai, sy'n portreadu symbolau neu weithredoedd rhywiol yw **spintria** (Lladin: lluosog, *spintriae* ).

Defnydd
-------

Mae'n bosibl eu bod yn cael eu defnyddio i dalu puteiniaid, a oedd yn aml yn siarad iaith wahanol, am eu gwasanaethau, ond nid oes cytundeb terfynol ar y pwynt. Mae'r rhifau a geir arnynt yn cyfateb i brisiau gosod am wasanaethau puteiniaid yn y Rhufain Hynafol (ymchwil Prifysgol Queensland) ac mae'r delweddau o ryw neu'r organau rhywiol yn ategu'n gryf y tebygolrwydd. Mae ymchwilwyr eraill yn credu eu bod yn docynnau gamblo ac iddynt gael eu cynhyrchu am gyfnod byr yn unig, yn y ganrif 1af OC, efallai.

Spintriae, 2il ganrif

Nodweddion
----------

Darnau o fetel pres neu efydd, heb fod yn fawr, yw'r enghreifftiau sydd ar gael. Ceir amrywiaeth o ddelweddau a symbolau arnynt, i gyd o natur rhywiol neu erotig; dyn a merch yn cael cyfathrach rhywiol neu'n mwynhau gweithredoedd rhywiol eraill, darluniau o'r organ rhywiol gwrywaidd, ac ati.

Gweler hefyd
------------

* Puteindra
* Arian bath Rhufeinig
* tessera

Cyfeiriadau a dolenni allanol
-----------------------------

Spintriae
### Cyfeiriadau

* (Saesneg) Ffeil .pdf hir, Prifysgol Queensland, Awstralia
* (Saesneg) The Collaborative Numismatics Project

### Delweddau

* lluniau (ertoig)
* llun
* llun
* llun
* llun arall
Dyfais i ganfod a mesur pelydredd (neu "belydriad") ydy **Synhwyrydd Geiger-Müller** (neu **Tiwb Geiger-Müller**). Dyma'r dull mwyaf cyfarwydd o ganfod pelydriad a'r math mwya cyffredin mewn labordy. Cafodd ei ddyfeisio gan Hans Geiger a Walther Müller yn yr Almaen yn 1928. Pan aiff pelydryn o alffa, beta neu gama i mewn i'r synhwyrydd mae'n ïoneiddio'r nwy sydd yn y tiwb ac yn achosi dadwefriad trydanol ar ffurf gwreichionen fechan sy'n gwneud sŵn "clic". Y nwyon arferol yw: heliwm, neon neu argon.

Caiff ei ddefnyddio'n achlysurol i ganfod rhifau ar hap. Dull arall o ganfod pelydriad ydy drwy blatiau neu ffilm ffotograffig; darganfuwyd y dull hwn pan adawodd Henri Becquerel ychydig o wraniwm ar blatiau ffotograffig. Pan ddychwelodd atynt roeddent wedi troi'n niwlog.

Caiff ymbelydredd ei fesur mewn Becquerelau (Bq); hynny yw un niwclews yn dadfeilio mewn eiliad. Yr agosaf ydy'r tiwb at ffynhonnell yr ymbelydredd y cryfaf mae'n ei synhwyro. Oherwydd hyn, mae'n declyn handi i ganfod lleoliad yr ymbelydredd. Ceir peth pelydriad cefndirol ym mhob rhan o'r blaned, gyda rhai creigiau megis gwenithfaen yn rhyddhau cryn dipyn. Mae'n hynod bwysig, felly, nad yw hyn yn amharu ar y darllediad. I ddarganfod y gyfradd rifo, rhaid mesur y rhifiad cefndirol yn gyntaf. Yna, dylid tynnu'r rhif hwn o'r rhif a geir pan fo'r ffynhonnell yn bresennol. Gwneir hyn yn aml i ddarganfod hanner oes elfen.
*Am y sioe gerdd o'r un enw, gweler **Stephen Ward (sioe gerdd)***

Meddyg esgyrn ac artist a ddaeth i amlygrwydd yn sgîl Helynt Profumo, sgandal wleidyddol Brydeinig a arweiniodd at ymddiswyddiad John Profumo, yr Ysgrifennydd Gwladol dros Ryfel, ac a gyfranodd at drechu llywodraeth y Blaid Geidwadol flwyddyn yn hwyrach, oedd **Stephen Thomas Ward** (19 Hydref 1912 – 3 Awst 1963).

Dechreuodd Ward weithio fel meddyg esgyrn yn Llundain yn 1945, ac yn fuan iawn daeth yn llwyddiannus ac yn ffasiynol, gyda nifer o gleientiaid amlwg. Yn ystod ei amser hamdden, astudiodd yn Ysgol Slade, a datblygodd ddawn o fraslunio portreadau a ddaeth a thipyn o arian iddo. Yn sgîl ei waith meddygol a'i gelf, derbyniodd dipyn o lwyddiant cymdeithasol, a gwnaeth nifer o ffrindiau. Yn eu plith oedd yr Arglwydd Astor. Yn ei dŷ ef yn y wlad, Cliveden, yn haf 1961, cyflwynodd Ward Profumo i sioeferch a model clwb nos 19 oed o'r enw Christine Keeler. Dechreuodd Profumo, a oedd yn briod i'r actores Valerie Hobson, berthynas fer gyda Keeler, gyda'r mwyafrif o'u cyfarfyddiadau'n digwydd yng nghartref Ward yn Wimpole Mews.

Tynnwyd sylw'r gwasanaethau diogelwch Prydeinig at Ward yn sgîl ei gyfeillgarwch ag Eugene Ivanov, yr attaché milwrol Rwsaidd, a oedd yn swyddog gwybodaeth. Roedd MI5 yn awyddus i ddefnyddio Ward er mwyn annog Ivanov i wrthgilio a chynorthwyo Prydain. Cymhlethwyd y sefylfa ymhellach pan gyflwynodd Ward, Ivanov i Keeler, gan arwain at y posibilrwydd o driongl serch Profumo-Keeler-Ivanov. Gorffennodd Profumo y berthynas gyda Keeler, a chadwyd yr hanes yn gymharol dawel tan ddechrau 1963, pan gafodd y wasg a'r cyhoedd achlust o fywyd personol Keeler. Mewn datganiad i'r Tŷ Cyffredin gwadodd Profumo unrhyw amhriodoldeb, ond ychydig wythnosau'n ddiweddarach cyfaddefodd y berthynas. Ymddiswyddodd fel gweinidog ac o'i sedd seneddol. Ymysg yr holl sïon am sgandalau rhywiol niferus ymhlith aelodau o'r llywodraeth a'r byd aristocrataidd, dechreuodd yr heddlu ymchwilio i Ward. Yn Mehefin 1963 cafodd ei gyhuddo o droseddau o anfoesoldeb a daethpwyd ag achos llys yn ei erbyn.

Yn yr achos llys yng Ngorffennaf 1963, trodd byd y boneddigion eu cefn ar Ward a daeth dirmyg a chasineb yr erlyniad a'r barnwr i'r amlwg. Er gwaethaf y diffyg tystiolaeth yn ei erbyn a'r ffaith i'r mwyafrif o gyhuddiadau gael eu gollwng, fe'i cafwyd yn euog o ddau achos o fyw ar enillion anfoesol. Fodd bynnag, cyn i'r dyfarniad gael ei chyhoeddi, cymerodd Ward gor-ddôs o dabledi cysgu a bu farw dridiau'n hwyrach. Ar y pryd, derbyniwyd mai achos o hunanladdiad ydoedd, er fod damcaniaethau ers hynny wedi awgrymu y gallai fod wedi cael ei ladd ar orchymyn MI5. Ystyrir yr achos llys fel camweinyddiad cyfiawnder, yn esiampl o'r Sefydliad yn cael dial am gwymp Porfumo a chywilydd y llywodraeth. Yn 2014, roedd y ddedfryd yn cael ei hadolygu gan Gomisiwn Adolygu Achosion Troseddol, gyda'r posibilrwydd o apêl.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 8185266
* LCCN: n81062414
* ISNI: 0000 0000 8087 8331
* GND: 118865226
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
***The Mystery of the Burnt Cottage*** yw'r cyntaf yn y gyfres o nofelau plant y *Five Find-Outers* gan Enid Blyton. Fe'i cyhoeddwyd gyntaf ym 1943 ac mae'n parhau i gael ei ailgyhoeddi'n aml.

Plot
----

Mae'r nofel yn canolbwyntio ar y dirgelwch o bwy allai fod yn gyfrifol am roi bwthyn Mr Hick ar dân. Mae'r pum plentyn, Larry a Daisy Daykin, Pip a Bets Hilton, a'r newydd-ddyfodiad Frederick Algernon Trotteville (sy'n cael y llysenw Fatty yn ddiweddarach gan mae llythrennau cyntaf ei enwn yw F.A.T.), yn cwrdd yn lleoliad y tân ac yn y diwedd yn datrys y dirgelwch gyda'i gilydd.

Ymhlith y rhai sydd dan amheuaeth yw hen drempyn, gwas wedi'i ddiswyddo, cydweithiwr gelyniaethus, a'r cogydd. Mae'r pump yn dod o hyd i gliwiau penodol: danadl poethion wedi'u torri i lawr mewn ffos, ôl troed mewn cae glaswelltog, ac awyrennau (y mae Mr Hick yn sôn eu bod "*wedi eu gweld yn hedfan drosodd*" y diwrnod o'r blaen).

Mae'r plant yn sylweddoli bod Mr Hick yn gwrth-ddweud ei hun. Mae'n honni ei fod wedi bod ar drên Llundain pan losgwyd y bwthyn, mae hefyd yn dweud ei fod wedi gweld awyrennau yn hedfan dros y pentref ar yr un pryd. Mae Fatty yn darganfod bod y bwthyn a'r ysgrifau llosg y mae Mr Hick yn eu disgrifio fel y rhai 'pwysicaf' wedi'u hyswirio. Mae'r plant yn dyfarnu bod Mr Hick wedi llosgi ei fwthyn ei hun am yr arian yswiriant. Mae'r llyfr hefyd yn cyflwyno'r Arolygydd Jenks, sy'n troi allan i helpu'r plant ac yn dod yn ffrind da iddynt.

Cymeriadau
----------

* Mrs. Minns - Gwraig tŷ Mr Hick, sy'n dioddef o gryd cymalau
* Clear-Orf (Mr. Goon) - Plismon Peterswood
* Horace Peeks - Cyn-weithiwr i Mr Hick a gafodd ei ddiswyddo am wisgo dillad Mr Hick tra roedd Mr Hick allan. Mae amheuaeth ei fod wedi llosgi'r bwthyn fel dial
* Mr. Smellie - Ysgolhaig dysgedig a chyn ffrind i Mr. Hick. Mae ef hefyd o dan amheuaeth, gan fod ganddo obsesiwn ag ysgrifau, papurau a dogfennau tebyg i rai Mr Hick
* Miss Miggle - Morwyn garedig ac addfwyn Mr. Smellie
* Hannah - Chwaer Mrs. Minns sy'n arogli'r tân cyn i Mrs Minns sylwi arni
* Lily - Un o weithwyr Mr Hick a chariad cyfrinachol Horace Peeks
* Arolygydd Jenks - Ffrind da i'r Pum Darganfyddwr ac arolygydd heddlu, bob amser yn gwneud Mr Goon yn nerfus er ei fod yn ddyn hynod siriol, caredig ac addfwyn
* Hilton - mam lem Pip a Bets

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Blyton, Enid. (2003). *The mystery of the burnt cottage*. London: Egmont. ISBN 978-1-4052-0393-7. OCLC 51235622.
2. ↑  "The Mystery of the Burnt Cottage (Five Find-Outers, book 1) by Enid Blyton". *www.fantasticfiction.com*. Cyrchwyd 2020-01-08.

Dolenni allanol
---------------

* Tudalen Cymdeithas Enid Blyton
* Crynodeb ac adolygiad o The Mystery of the Burnt Cottage

Gweler hefyd
------------

Llyfryddiaeth Enid Blyton
Braced pren wedi'i gerfio ar lun **swcwbws** asgellog tu allan i hen dafarn yn Lloegr, sy'n awgrymu fod puteindy i'w gael tu mewn
Yn chwedloniaeth ganoloesol y Gorllewin, mae **swcwbws** (o'r Saesneg *succubus* neu *succuba*, lluosog *succubi*; o'r Lladin *succuba* 'hwren', 'putain', or ferf *succubare* 'gorwedd o dan') yn diafoles neu ellylles sy'n ymrithio yn ferch ddeniadol i hudo dynion (yn arbennig mynachod) i gael cyfathrach rhywiol yn eu breuddwydion. Mae'r swcwbws yn bwydo ar nerth elfennol y dynion, yn aml hyd nes iddynt lwyr ddiffygu neu hyd at eu marwolaeth. Er bod llawer o'r swcwbi yn greaduriaid dienw, yn ôl traddodiadau Cristnogol canoloesol mae'r dduwies Fesopotamaidd Lilith yn un o'r pennaf ohonynt.

Yn ôl y testun *Malleus Maleficarum*, neu "Morthwyl yn erbyn y Gwrachod", byddai swcwbi yn casglu semen y dynion roeddent yn cysgu â nhw ac yn ei rhoi i incwbi i'w defnyddio i feichiogi merched. Credid fod y plant a genhedlid felly yn fwy agored i ddylanwad ysbrydion drwg.

Yn ôl un traddodiad, beichiogwyd mam Myrddin gan incwbws a dyna pam roedd yn medru rhagweld y dyfodol. Yn ôl y chwedl a geir yn *Historia Brittonum* Nennius, mae negesyddion Gwrtheyrn yn holi mam Myrddin Emrys ynglŷn â genedigaeth ei mab. Mae hi'n ateb nad yw'n gwybod sut y cafodd ei beichiogi ac yn tyngu nad yw wedi cysgu â dyn erioed.

Yn ôl rhai traddodiadau byddai'r swcwbws yn trawnsnewid yn incwbws er mwyn beichiogi merch ar ôl cysgu â dyn yn ei freuddwyd.

O'r 16g ymlaen, mewn rhai ardaloedd yn Ewrop, byddai pobl yn cerfio swcwbws tu allan i rai tafarnau i ddangos fod y sefydliad yn cynnwys puteindy y tu mewn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Historia Brittonum* pennod 42.

|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn cynnwys term neu dermau sydd efallai wedi eu bathu'n newydd sbon: **swcwbws, incwbws** o'r Saesneg "*succubus, incubus*". Gallwch helpu trwy safoni'r termau. |
Un o wledydd Llychlyn, yng ngogledd Ewrop, yw **Teyrnas Sweden** neu **Sweden** (Swedeg, *Sverige*). Er ei bod yn un o wledydd mwyaf Ewrop o ran arwynebedd, yn mesur 450,000 cilometr sgwâr, mae'r boblogaeth yn gymharol isel ac wedi ei chrynhoi yn y trefi a'r dinasoedd ar y cyfan. Stockholm yw'r brifddinas.

Daearyddiaeth
-------------

 *Prif erthygl: Daearyddiaeth Sweden*
Sweden
Sweden yw'r fwyaf o wledydd Llychlyn yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae'n ffinio ar Norwy yn y gorllewin ac ar y Ffindir yn y dwyrain. Yn y de-orllewin, mae culforoedd y Kattegat a'r Skagerrak yn ei gwahanu oddi wrth Denmarc.

Mae llawer o dde a dwyrain Sweden yn dir cymharol isel, ond mae'r gorllewin yn fynyddig, yn enwedig o gwmpas y ffîn â Norwy. Y copa uchaf yw Kebnekaise, 2,111 medr uwch lefel y môr. Gorchuddir tua 78% o'r wlad gan fforestydd, ac mae gan y wlad tua 95,700 o lynnoedd; y mwyaf o'r rhain yw Llyn Vänern a Llyn Vättern. Llyn Vänern yw'r trydydd fwyaf yn Ewrop. Mae gan Sweden nifer o ynysoedd; y ddwy fwyaf yw Gotland ac Öland yn y Môr Baltig.

Dinasoedd a threfi mwyaf Sweden yw:

1. Stockholm 1,252,020
2. Göteborg 510,491
3. Malmö 258,020
4. Uppsala 128,409
5. Västerås 107,005

Hanes
-----

 *Prif erthygl: Hanes Sweden*
Cododd Sweden gyfoes o'r Undeb Kalmar a ffurfiwyd yn 1397 ac o uno'r wlad gan y brenin Gustav Vasa yn yr 16g. Yn yr 17eg ganrif, ymledaenodd Sweden ei thiriogaethau i ffurfio'r Ymerodraeth Swedaidd. Yn y 18g, bu rhaid i Sweden ildio'r rhan fwyaf o'r tiriogaethau yr oedd wedi eu goresgyn. Collwyd y Ffindir a'r tiriogaethau a oedd yn weddill tu allan i benrhyn Llychlyn yn gynnar yn y 19g. Yn dilyn diwedd y rhyfel olaf rhyngddynt yn 1814, daeth Sweden yn rhan o undeb gyda Norwy a barhaodd hyd 1905. Ers 1814, mae Sweden wedi bod yn wlad heddychlon gan fabwysiadu bolisi tramor o niwtraliaeth yn ystod cyfnodau o heddwch a rhyfel.

Gwleidyddiaeth
--------------

 *Prif erthygl: Gwleidyddiaeth Sweden*

Diwylliant yn Sweden modern
---------------------------

 *Prif erthygl: Diwylliant Sweden*

Pobl
----

* Ingmar Bergman; cynhyrchydd y ffilm Summer with Monika
* Arne Mattsson; cynhyrchydd y ffilm One Summer of Happiness
* Anna Whitlock; ffeminist a swffragét (13 Mehefin 1852 - 16 Mehefin 1930)

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • go Aelod-wladwriaethau yr Undeb Ewropeaidd |
| --- |
|  |
| 
* Baner Yr Almaen Yr Almaen
* Baner Awstria Awstria
* Baner Gwlad Belg Gwlad Belg
* Baner Bwlgaria Bwlgaria
* Baner Croatia Croatia
* Baner Cyprus Cyprus
* Baner Denmarc Denmarc
* Baner Yr Eidal Yr Eidal
* Baner Estonia Estonia
* Baner Y Ffindir Y Ffindir
* Baner Ffrainc Ffrainc
* Baner Gwlad Groeg Gwlad Groeg
* Baner Hwngari Hwngari
* Baner Yr Iseldiroedd Yr Iseldiroedd
* Baner Gweriniaeth Iwerddon Gweriniaeth Iwerddon
* Baner Latfia Latfia
* Baner Lithwania Lithwania
* Baner Lwcsembwrg Lwcsembwrg
* Baner Malta Malta
* Baner Portiwgal Portiwgal
* Baner Gwlad Pwyl Gwlad Pwyl
* Baner Rwmania Rwmania
* Baner Sbaen Sbaen
* Baner Slofacia Slofacia
* Baner Slofenia Slofenia
* Baner Sweden Sweden
* Baner Y Weriniaeth Tsiec Y Weriniaeth Tsiec

 |  |

 |
Teisen driphwys haenog wedi'i llenwi â jam mafon a cheuled lemon, a gyda eisin hufen menyn ar ei phen
Teisen yw **teisen driphwys** a wneir o bwys o bob un o'i phedwar cynhwysyn: blawd, menyn, wyau, a siwgr. Mae'r enw Cymraeg yn cyfeirio at y tri chynhwysyn blawd, menyn, a siwgr a ellir mesur eu màs yn haws nag wyau, felly rhoddir mesuriad o nifer yr wyau (tua 8) yn hytrach na'u màs. Gellir gwneud teisen driphwys lai neu fwy o faint trwy gadw at y gymhareb 1:1:1:1 ar gyfer y cynhwysion.

Roedd yn deisen boblogaidd ym Mhrydain o'r 18g hyd ddiwedd cyfnod Fictoria. Wrth i nifer y bobl yn y gartref leihau yn yr 20g, daeth y deisen driphwys draddodiadol yn rhy fawr i'r teulu arferol. Yn ôl nifer o hen ryseitiau, roedd teisen driphwys yn cynnwys pwys ychwanegol o ffrwythau sych, gan amlaf rhesins neu gyrens. Gellir hefyd gynnwys croen ffrwyth a sbeis, megis pergibyn. Mae ryseitiau eraill yn cynnwys brandi.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]), t. 1061 [pound-cake].
2. 1 2   Cacennau a Theisennau Ffansi. The Judge's Lodging.
3. ↑  Duff, Julie. *Cakes: Regional and Traditional* (Llundain, Grub Street, 2009), t. 238.