Mae **Theatr y Palas** yn adeilad sydd wedi'i lleoli ar ochr ogleddol y Stryd Fawr, Abertawe, Cymru. Cafodd ei hadeiladu'n wreiddiol ym 1888 fel neuadd gerddoriaeth draddodiadol a'i henw gwreiddiol oedd 'Y Pafiliwn'. Fe'i hagorwyd ar Noswyl Nadolig y flwyddyn honno. Comisiynwyd yr adeilad gan y Swansea Improvements and Tramway Company a oedd hefyd yn adeiladu a chynnal y tramiau rhwng dinas Abertawe a'r Mwmbwls. Y pensaer oedd Albert Bucknall a oedd hefyd wedi gweithio ar gastell Craig-y-nos a'r Patti Pavillion. Costiodd yr adeilad £10,00 i'w hadeiladu. Ers iddi agor, mae'r theatr wedi cael ei defnyddio fel neuadd fingo a chlwb nos.

Mae'r adeilad rhestredig Gradd II yn un o ddwy neuadd gerddorol a adeiladwyd i'r pwrpas hwn ac sy'n dal i sefyll yng ngwledydd Prydain i gyd. Yn ystod blynyddoedd cynnar yr 20g, gwelwyd sêr fel Charlie Chaplin (credir iddo berfformio yno ym 1897 neu yn 1899 fel rhan o'r Eight Lancashire Lads Lilly Langtry, Marie Lloyd a Dan Leno yn perfformio yno.

Theatr y Palas oedd y man cyntaf yng Nghymru i ddangos ffilmiau mud a phrin oedd y difrod i'r adeilad yn ystod y blitz ar Abertawe a ddinistriodd rannau helaeth o ganol dinas Abertawe yn ystod yr Ail Ryfel Byd. O ganlyniad i hyn, cadwyd cyrff y bobl a laddwyd yno dros dro ym mis Chwefror 1941. Ym mis Tachwedd 1942, cyhoeddwyd y byddai'r theatr yn ail-agor o dan reolaeth Mr S M Lipman. Parhaodd y theatr i weithredu fel sinema tan 1949, pan fu tân yn ystod sioe ffilmiau. Gwnaed difrod difrifol i'r ardal cefn llwyfan a syrthiodd than o'r to uwchben y llwyfan. Gwnaed peth gwaith atgyweirio er mwyn gwneud yr adeilad yn ddiogel ond nid oedd modd ei ddefnyddio am gryn dipyn o amser.

Gwnaeth Syr Anthony Hopkins ei berfformiad llwyfan proffesiynol cyntaf yno ym, 1960 yng nghynyrchiad y Swansea Little Theatre o 'Have a Cigarette'.

Hefyd ar ddechrau'r 1960au perfformiodd Morecambe and Wise yno. Ken Dodd oedd y digrifwr olaf i berfformio yno cyn y newidiwyd y theatr yn glwb nos o'r enw "Jingles" yn ystod y 1970au. Ar y 9 Medi, 1983 gwnaeth y perfformiwr drag Cymreig Ceri Dupree ei berfformiad proffesiynol cyntaf yno.

Ym mis Tachwedd 2003, gwerthwyd y theatr am £340,000.00 ond cafodd ei roi ar y farchnad unwaith eto ym mis Gorffennaf 2007, gyda phris cychwynnol o £250,000. Cafodd ei brynu'n ddiweddarach gan gwmni wedi'i leoli yn Swydd Gaint

Datblyiadau diweddar
--------------------

Ar hyn o bryd nid yw'r theatr yn cael ei defnyddio ond mae yna grŵp ymgyrchu sydd eisiau adfywio ac ail-agor yr adeilad fel lleoliad theatrig. Fodd bynnag, nid yw gwefan y grŵp hwn wedi bod yn weithredol ers Ebrill 2008.

Erbyn 2014, ystyriwyd fod y theatr mewn sefyllfa ddifrifol wael ac mewn "perygl enbyd". Ym mis Ebrill 2014, cynigiodd Cyngor Dinas a Sir Abertawe £75,000 i berchnogion y theatr er mwyn iddynt wneud gwelliannau brys iddo. Rhoddwyd yr arian er mwyn gwaredu'r planhigion sy'n tyfu allan o furiau'r theatr ac i'w wneud yn ddiddos. Hyd yn hyn, nid yw'r perchnogion wedi nodi beth yw eu bwriad.

### Oriel luniau

* y llwyfan, o'r man lle y byddai'r seddau wedi bod y llwyfan, o'r man lle y byddai'r seddau wedi bod
* Y Cylch uchaf, yn edrych i fyny o gyfeiriad seddi'r llawr Y Cylch uchaf, yn edrych i fyny o gyfeiriad seddi'r llawr
* Y Cylch uchaf, yn edrych i fyny o gyfeiriad seddi'r llawr, gyda'r rheilen Fictorianaidd o'i amgylch Y Cylch uchaf, yn edrych i fyny o gyfeiriad seddi'r llawr, gyda'r rheilen Fictorianaidd o'i amgylch
* Difrod i'r muriau wedi'i achosi gan ddŵr Difrod i'r muriau wedi'i achosi gan ddŵr
* Llun agos o'r llwyfan bychan Llun agos o'r llwyfan bychan
* Yr annibendod yn yr adeilad Yr annibendod yn yr adeilad
* Yr olygfa o'r llwyfan o'r Cylch Uchaf Yr olygfa o'r llwyfan o'r Cylch Uchaf
* To'r adeilad o'r Cylch Uchaf To'r adeilad o'r Cylch Uchaf
* Yr olygfa ar draws y Cylch Uchaf Yr olygfa ar draws y Cylch Uchaf
* Llun o'r Cylch Uchaf Llun o'r Cylch Uchaf
* 
* Y meinciau lledr yn y Cylch Uchaf lle byddai'r gynulleidfa wedi gwylio'r sioeau Y meinciau lledr yn y Cylch Uchaf lle byddai'r gynulleidfa wedi gwylio'r sioeau
* Yr olygfa o seddi'r llawr, yn edrych tua'r to Yr olygfa o seddi'r llawr, yn edrych tua'r to
* Golygfa o seddi'r llawr tuag at cefn y theatr. Gwelir bar yn y cefn o'r cyfnod pan ddefnyddiwyd y theatr fel clwb nos. Golygfa o seddi'r llawr tuag at cefn y theatr. Gwelir bar yn y cefn o'r cyfnod pan ddefnyddiwyd y theatr fel clwb nos.

Dolenni allanol
---------------

* Theatr yng Nghymru: Y Palas
* Pavilion Repertory Theatre Archifwyd 2006-08-25 yn y Peiriant Wayback. (enw newydd ar gyfer "Y Palas")

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Pavilion Repertory Theatre Archifwyd 2010-12-01 yn y Peiriant Wayback. 16-01-2011
2. ↑  Chaplin finds Welsh family roots  08-12-2004. Adalwyd ar 16-01-2011
3. 1 2 3 4  Swansea's Grand, Ian Parsons, Bryngold Books, 2010, td.67-84
4. ↑
5. ↑  Oldest theatre under hammer. BBC News. Adalwyd 10-05-2009
6. ↑  Palace Theatre, Swansea, may 'fall down' if left untouched BBC News. 3 Hydref 2013. Adalwyd ar 27 Awst 2014
7. ↑  'Extreme risk' Danbert House, Morriston, repairs order BBC News 17 Awst 2014 Adalwyd ar 27 Awst 2014
8. ↑  Palace Theatre in Swansea set for £75,000 regeneration Ed Frankl. The Stage. 17 Ebrill 2014. Adalwyd 27 Awst 2014
9. ↑  Future of the Palace Theatre still in doubt - despite £75k grant offer South Wales Evening Post 06-08-2014. Adalwyd ar 27-08-2014