Llwyn neu goeden bychan blodeuol a deugotyledon yw'r **Gwyrddling** (neu'r **Helygen Fair**). Derbynir y ddau enw, o statws hafal, oherwydd tras hir y cyntaf ac arferiad cyfoes (ond anghywir o ran ei dacsonomeg - nid yw'n aelod o deulu'r helyg) yr ail. Mae'n perthyn i'r teulu *Myricaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Myrica gale* a'r enw Saesneg yw *Bog myrtle*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Helygen Fair, Bwrli, Cwrli, Gwrling, Gwrddling, Gwyrddling, Madrwydd, Madywydd, Madywydd Bêr, Mordywydd a Myrtwydd y Gors.

Gall dyfu i uchder o ddwy fetr ac mae'n perthyn yn agos i'r llawryf.

Disgrifiad
----------

Llwyn bychain collddail, yn aml yn tyfu'n glystyrau sy'n gorchuddio darnau helaeth o dir corsiog. Y blodau melyn-frown yn debyg i gynffonau wyn back byrrion. Fe'u peillir gan y gwynt yn gynnar yn Ebrill a Mai a cheir y blodau gwrywaidd a benywaidd fel arfer ar blanhigion gwahanol. Gorchuddir y planhigyn a chwarennau bychain melyn, llawn ystor persawrus - tebyg i *eucalyptus* - sy'n gwneud y dail hirgrwn a'r blagur yn arbennig o aroglus.

Ecoleg
------

### Cynefin a thiriogaeth

Yn tyfu yn bennaf ar weundiroedd yn rhannau gogledd orllewinal a mwy glawog Prydain ac Iwerddon. Yn lled gyffredin yng Ngwynedd a rhannau o Fôn ar dir na chaiff ei bori ond yn ysgafn ond yn gyfyngedig iawn mewn ardaloedd eraill o Gymru. Yn tyfu fel arfer gyda glaswellt y gweunydd *Molinia caerulea* a migwyn (rh. *Sphagnum*). Yn Ewrop mae ganddo ddosbarthiad arfordirol Atlantaidd gogleddol yn ymestyn o Galicia, ar hyd arfordir yr Iwerydd, y Baltig, a hyd gogledd Norwy.

### Palaeobotaneg

Gellir adnabod olion hynafol y gwyrddling ar ffurf paill ac fel olion yn ymylu ar fod yn ffosil. Er hyn, bu dryswch erioed rhwng paill y gwyrddling a phaill y gollen a bu'n rhaid anwybyddu llawer o'r samplau mwyaf anargyhoeddiadol gyda bod anhysonderau rhwng tystiolaeth yr olion paill a thystiolaeth yr olion macrosgopig yn dod i'r amlwg. Yn y ffynhonnell sydd dan sylw yma, fe gyfyngwyd y dystiolaeth i'r olion macrosgopig yn unig.

Heddiw cyfyngir y gwyrddling i gorsydd nad ydynt ar y naill law yn rhy sûr (asidig) nac ar y llaw arall, yn rhy 'felys' (ewtroffig). Ar raddfa amser ôl-rewlifol mae bron y cwbl o'r cofnodion yn digwydd ar ôl diwedd Parth Paill VIIa [tua 500CC, dechrau'r Oes Haearn a'r Is-Atlantaidd pan oedd yr hinsawdd yn cynhesu, yn wlypach a phan oedd gweithgareddau amaethyddol llwythau'r Oes Haearn yn gyflym tanseilio'r gorchudd o goed a oedd tan hynny yn ymestun dros 90% o'r tir.] Hyd ddyddiau Pennington (1969) ni chafwyd tystiolaeth o'r gwyrddling ym Mhrydain cyn hynny (ac eithrio un cofnod o'r cyfnod Atlantaidd 6-3 mil o flynyddoedd CC) ond newidiodd hynny yn ddiweddarach gyda chynrychiolaeth llawer mwy helaeth o'r cyfnod Atlantaidd yn dod i'r fei. Golyga hyn bod y gwyrddling yn rhan o fflora y Mesolithig hwyr a'r Neolithig pan oedd coed yn gorchuddio oddeutu 90% o'r dirwedd

Mae perthynas y gwyrddling a hinsawdd gynnes yn cynnwys hoffter am hinsawdd arfordirol hefyd fel mae ei ddosbarthiad yn Ewrop yn ei awgrymu heddiw gan mai cyfyngedig i arfordiroedd gogledd a gorllewin Ffrainc ac arfordir gogledd Portiwgal [!Galicia?] ydyw.

### Gofynion hinsoddol a thopograffig

Mae'n ffynnu mewn hinsawdd cefnforol o lawiad yn cyrraedd o leiaf 200 o ddyddiau glaw y flwyddyn. Mae'n blanhigyn sydd yn hoffi'r golau ac mae'n brin lle mae'r golau yn llai na 40% (ond dan rhai amgylchiadau mae'n gallu byw dan gysgod coed). Mae'n arwydd cryf o safle gwlyb, ac yn ffynnu mewn corsdiroedd ac ar y llethrau o'u cwmpas.

### Edaffig (yn ymwneud a'r pridd)

Mae rôl y gwyrddling fel gosodydd nitrogen yn peri iddo effeithio'n sylweddol ar gyfansoddiad y cymunedau y mae'n rhan ohonynt ac mae'r rhinwedd hwn yn caniatau iddo dyfu ar briddodd o argaeledd isel o Nitrogen. Mae'n tyfu yn nodweddiadol ar gorsydd lefelau isel neu ar lethrau uwch, lle bo'r mawn yn fas (50±80 cm) ac o pH 3.8-6.1.

Mae ei ymlediad trwy'r gwreiddiau yn arwain at batrwm dosbarthiad clystyrog. Gall hyn arwain at dranc glystyrau o'r math oherwydd cysgodi fel sydd yn ymddangos yn yr is-gymuned *Carex panicea*-*Scirpus cespitosus*-*Erica tetralix* sef y gymuned rhostir gwlyb. Profwyd cyd-berthynas negyddol gref iawn rhwng gorchudd a lledaeniad y gwyrddling a lefelau CO2 a H2S.

Mae gwreiddiau'r gwyrddling yn gweithredu fel stôr bwyd at y gaeaf. Mae egin yn brin yn y maes, a chenhedlu yn dibynnu'n helaeth ar rheisomau.

### Botanegol

Mae'r gwyrddling yn blanhigyn deuoecaidd (y ddau ryw ar blanhigion ar wahan) yn groes i'w gefndryd yn y genws. Cyfyd hyn gwestiynnau ynglŷn â'r llwybrau esblygiad rhwng monoeceidd-dra a deuoeceidd-dra. Mae'r graddfa uwch o frig gwryw yn y gwyrddling yn eithriadol mewn rhywogaethau deuocaidd neu led-deuocaidd y tu allan i deulu moron (*Umbelliferae*).

### Terminoleg cynefin

Eir i'r dudalen Cors am gymhlethdodau terminoleg y cynefin hwn.

### Adwaith i ffactorau biotig

Tra gall y gwyrddling dyfu i uchder o 250 cm mae pori yn gostwng hyn i 50 cm. Mae geifr yn gostwng y level i lai na hanner yr hyn mae defaid yn ei wneud. Mae gan y gwyrddling nifer o bathogenau ffyngaidd ac yswyr pryfedol. Ymddengys fod yr olew yn cael effaith negyddol ar bryfed sydd yn ei ysu.

### Entomolegol

Er gwaetha rhinweddau gwrth-bryfedegol y planhigyn mae'n amlwg i amryw o bryfed ddatblygu'r gallu i ddygymod a hwynt, oherwydd mae'r gwyrddling yn fwyd pennaf i lindys y gwyfynod canlynol yng Nghymru neu Brydain:

Teulu'r Pothellwyr *Lyonetiidae*
* Bucculatrix cidarella

Turiwr i ddail gwern a gwyrddling. Gweddol gyffredin dros Brydain. Fe'u cafwyd ar y gwyrddling yng Nghymru yn y gogledd-orllewin yn unig, ym Môn a Chors Fochno. Ymddengys i'w boblogaeth fod yn sylweddol uwch ar y gwyrddling na phan fydd ar y gwern

Teulu'r Noswyfynod *Noctuidae*
* Bidog ffa'r gors *Acronicta menyanthidis*
* Crynwr llychlyd *Orthosia gracilis*

Mae'r poblogaethau gogleddol yn fwy amrywiol eu patrwn na'r rhai yn y de, ac efallai bod hyn rhywsut yn gysylltiedig â'r duedd i ffafrio gwyrddling fel bwyd gan y lindys yno, gan i'r rhywogaeth ffafrio helyg ymhellach i'r de. Gall poblogaethau amrywiol gydfyw â rhai unffurf yng Nghymru heb gyd-genhedlu

* gwrid y gors *Coenophila subrosea*Gwrid y Gors: gwyfyn hynod brin yn dal ei dir yng Nghymru

Hynod brin. Nis cafwyd ym Mhrydain ar ôl c.1850 tan 9 Awst 1965 pan gafwyd sbesimen yng ngogledd Cymru (Morfa Harlech) Cafwyd rhagor ychydig yn ddiweddarach yng Nghors Fochno. Maent yn fwy eang eu bwyd ar y Cyfandir

* Siobyn y sipsi *Lymantria dispar*

Ym Mhrydain fe ddeorodd y lindys ar ôl ffafrio ymborthi ar wyrddling a chorhelygen dros goed fforest sydd fwyd pennaf iddynt ar y Cyfandir.

* Gwyfyn bwâu mawr

Mae'r gwyrddling yn ffurfio rhan o fwyd y gwyfynod canlynol: Clai mannog, *Xestia baja*; gwyfyn bwâu arian *Polia hepatica*; pali hardd *Lacanobia contigua*; pali dwy aren *Papestra biren*; teulu'r gwyfynod tai (*Oecophoridae*), *Dasystoma salicella*.

CEIR ADRODDIAD MWY CYNHWYSFAWR O'R PRYFED SYDD YN EI YSU YMA

Enwau
-----

Lladin
*Myrica gale* (L.): *myrica* yn golygu persawr (*myrike* yn hen enw Groegaidd am y tamarisc, i'r hwn y mae'n debyg) a *gale* yn hen enw Saesneg am y planhigyn

Cymraeg
Enwau Cymraeg eraill a'u hetymoleg
Gellir gwahaniaethu 2-4 Grwp o'r enwau amgen hyn, sef a) Grwp Gwyrddling, b) Grwp Bwrli sydd efallai yn cyd-darddu a gwyrddling, c) Grwp Myrtwydd, tras Beiblaidd? ac ch) Grwp Madywydd, o myrtwydd efallai ond yn amwys ei ystyr?.

* Gwyrddling, gwrling, gwyrling, [gwyrdd1+elf. anh.]

Cyfeiriad cynharaf: 15g. (Diw. 16g.) Gwyn 3 175, *A ffaling wrddling wyrdd-las / a phinagl aur a phen glas* [Deio ab Ieuan Du i’r paun].  

Cyfeiriad nodedig: 1682 E. Lhuyd: LL 75, *Two or three small roots of Gwrddling* [:- Sweet Gale].

* Cwrli (Meirion), cwrlid, (Meirion), cwrli

Amr. ar yr uchod?
Nid oes cyfeiriad yn GPC at cwrli na cwrlid yn yr ystyr arbennig dan sylw.

* Bwrli

Cyfeiriad nodedig: 1813 Welsh Botanology 162.
Gall bwrli (emetig) fod yn ffurf gysefin neu'n amrywiad ar gwrling ayb. Gall fod yn ffurf wallus o cwrli wedi ei gopio wedyn.
Bwrli: eg. Bot. Gwyrddling: *sweet gale*, *bog myrtle*.  

Cyfeiriad cynharaf: 1784 T. Pennant: TW ii. (1883), 307, *The Gale, or bog myrtle … is called Bwrli, or the emetic plant*.  

* Madywydd, Mordywydd,

madywydd [?mad1+ywydd] e.ll. neu eg. Bot. Helyg Mair, gwyrddling, *Myrica gale*: amr. mordywydd. 
Cyfeiriadau geiriadurol yn unig sydd i'r rhain ac eithrio:
1707 AB 281c, *The Dutch Myrtle or sweet Gale is called in Cardiganshire Mordywydd* d.g. myrtle

* Myrtwydd y gors, Madywydd bêr, Madrwydd, Mydywydd.

Myrtwydd [myrt+gwŷdd1] e.ll. (un. b. myrtwydden). Bot. Coed o’r tylwyth Myrtus, yn enw. M. communis, sef llwyn a chanddo ddail bytholwyrdd, blodau persawrus pinc neu wyn, ac aeron dulas: *myrtles* (cyfeiriadau Beiblaidd gan gynnwys yr enwog "1620 Sech i. 8, yr oedd efe yn sefyll rhwng y myrt-wŷdd (1588 Sech i. 8, myr-wŷdd)".
Myrwydd [myrr1+gwŷdd1, cf. 1588 Sech i. 11, coed myrr] e.ll. Coed myrr, yn wallus am fyrtwydd: *myrrh-trees, erron. for myrtle trees*.

Enwau'r ieithoedd Celtaidd
Llydaweg: *reed*, *red* (*ret*, 1492)
Gwyddeleg: *raideog*
Gaeleg yr Alban: *raidog*, *railleog* neu *roid roddag*
Manaweg: *roddagagh*
Gwyddeleg: *rideog* (Gwyddeleg-ganol: *raideog*).
Ffurfiai'r enwau hyn sylfeini cyfenwau ac enwau lleoedd ym Mhrydain. Er enghraift, daw *Auchreddie*(*New Deer* heddiw) yn swydd Buchan o'r Gaeleg am "gae gwyrddling". Mae pentref **Wyrl**ey (Hen Saesneg: *wir* = gwyrddling; *weah* = tir wedi ei glirio, yn golygu 'man lle tyf y gwyrddling'. Oes cliw yma i darddiad yr gair gwyrddling?). Sonnir am y lle yn arolwg Doomsday fel **Wirl**ega yn 1170 (Ekwall 1987). Yn ddiwedddarach cyfyd y cyfenw Worley. Mae tref fach Porsgrunn, yn Norwy wedi ei enwi ar ôl gwyrddling.

Enwau lleoedd
-------------

*Cors Gwrli* (Meirionydd), *Gwern y Gwrlid* ar dir Gellirydd, Llanaber, Meirion, *Werglodd gwrlid* yn Betws Bach, Llanystumdwy, Arfon (TE).  

Cafwyd y pedwar enw canlynol a allai gyfeirio at y gwyrddling yng Archif Melville Richards. Dengys ffurf yr enw fel y'i cofnodwyd, y dyddiad cynharaf, yr ardal a'r "hen sir": 
*Blaen Cae'r Gwrli* (1789, Cororion, Caernarfon); *Cae'r-gwrle* (1838, Llantrisant, sir amhendant); *Gwern y gwrling* (1600, Dolbenmaen, Caernarfon); *Gwrlin bach* (1844, Dolbenmaen, Caernarfon)

Defnydd
-------

Gellir crynhoi rhinweddau'r gwyrddling o dan tri phennawd, **Moddion lles a Meddygaeth**, (moddion gwrth llyngyr a phryfed, erthylbair a chyfogbair), **Diod** (sawru brag), a **Defnyddioldeb ymarferol** (llifo gwlan a chrwyn, gwneud cwyr). Cyflwynir y tri yn fras yn eu trefn.

Moddion lles a Meddygaeth
* Moddion gwrth bryfed a llyngyr

Ceir amryw o gyfeiriadau at ddefnyddio cwrlid neu helyg Mair i gael gwared o chwain o welyau, e. e. "gosod canghenau o hono o amgylch y gwely, a [hel] ymaith y chwain". Ategir hynny gan un enw arno o Northumberland, sef "*fleawood*". Disgrifir ei ddefnydd i'r perwyl hwn yn fyw iawn gan Richard Adams, Abererch yn ei atgofion am weini fel gwas back yn Crugan, Llanbedrog lle byddai'n lletya yn y llofft stabl yno ac yn cael ei boenydio'n arw gan chwain:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| "Hen le felly fyddai'r llofft stabal yn aml iawn. Mae gen i gof mynd, tua 1930, hefo'r hwsmon, William Davies, Dinas, i gors Rhyd John, Llanbedrog i hel helyg Mair. Roeddem yn mynd a fo i'w roi yn y matresi i gael gwared o chwain. Roedd y chwain yn casáu ei oglau, and wrth lwc roedd yn ddigon derbyniol i mi. Byddai William Davies yn ffyddiog iawn o rinweddau'r helyg Mair ac roedd o'n effeithiol iawn hefyd. Rwy'n cofio iddo ddweud un tro ei fod wedi llenwi'r fatres a'r dail: "a cael fy neffro 'n nos am ddau o gloch y bora gan ryw swn crafu mawr y chwain yn methu mynd allan dan drws achan!" | "|

Diolch i'r llwch sych sawrus a oruchuddia'r dail, mae'n dda i gael gwared o lyngyr o'r cylla a cheir amryw o gyfeiriadau at hynny o'r 18g a dechrau'r 19g:
"*An infusion of the leaves as tea, and an external application of them to the abdomen, are considered as a certain and efficacious vermifuge*." 
"Tarflyngyr llesol ydyw'r llyswydd hwn (y Gwyrddling), gan gymeryd y flail nail! ai yn bylor, neu gwedi eu mwydo mewn dwr berwdig."

Rhoddid y dail, wedi eu sychu, yn y cwpwrdd dillad i roi arogl hyfryd ar y dillad ac i amddiffyn rhag y pry dillad. "Cyn dyddiau'r moth balls doedd dim gwell i'w cael na dail helygen Mair rhwng y dillad i gadw'r gwyfynod neu'r pry cadach draw ohonynt."

Mae'n dda rhag pryfed brathog yn yr haf. Ar Ynys Islay arferir crogi bwnsied o helyg Mair yn y gegin i gadw pryfed ymaith. Mae'n arfer cyffredin gan rai i rwbio'r dail ar eu talcen, gwddw a garddyrnau, neu i roi sbrigyn o'r planhigyn yn y cap i'r un diben. Bydd pysgotwyr yn gwisgo sbrigyn ohono, os yw'n gyfleus ar gael, pan yn eistedd mewn cwmwl o wybed ar lan llyn neu afon yn Eryri.

Erbyn hyn mae cwmni o'r Alban (Scotica Pharmaceuticals) [ddim yn bod bellach 2017?] yn gwerthu eli o'r helygen Fair ar gyfer cerddwyr sy'n cael eu plagio gan y pryfed duon brathog Albanaidd. Mae tyddynwyr ar Ynys Skye hefyd yn marchnata cynnyrch fath dan yr enw Myrica.

* Moddion peri erthylu a chyfogi

Adnabuwyd yn Ffrainc fel erthylbair dan yr enw *Herba Myrti Rabantini*

"*The Gale or bog myrtle... is called Bwrli, or the emetic plant*."  

"*The poor inhabitants [of North Wales] are not inattentive to its virtues, they term it Bwrle, or the emetic plant, and use it for this purpose*".
Mae'r dail yn cynnwys olewau anweddol a gwenwynig, sydd hefyd yn chwerw a thynhaol ar y croen (*astringent*).

Diod
Fe'i defnyddiwyd fel amnewidyn i hopys yn swydd Efrog lle gelwid y cwrw yn *Gale Beer*. Sychwyd yr 'aeron' (conau neu moch coed) i'w cynnwys fel sbeis mewn potes Lle nad oedd hopys ar gael i roi blas chwerw ar gwrw defnyddid canghennau'r gwyrddling i'r un diben. Ond, yn ôl Thomas Parry, Glan Gors: "mae yn gofyn ei hir ferwi, neu y mae y ddiod yn chwannog o godi dolur yn y pen"

Yn 2011 rhoddwyd caniatad i berchennog bragdy gasglu cwrlid o dir Cefn uchaf [Llanbedr]. Bwriadai ei ddefnyddio i gynyrchu cwrw. Darllenais hefyd eu bod

```
Llun: y diweddar Wil Jones
```

yn ei ddefnyddio i baratoi ‘snapps’ mewn rhai gwledydd.
Evie M Jones yn Llais Ardudwy (trwy law Haf Meredydd)
Chwi gofiwch (Bwletin 38) mai o gwyrddling y daw "cwrlid", sef yr helygen Fair yn amlach i lawer ohonom heddiw.

Defnyddioldeb ymarferol
Yn y 18g, pan wehyddid brethyn cartref yn gyffredin yng Nghymru, defnyddid y rhisgl i liwio gwlan yn felyn ac i lifo crwyn llouau. Ceid yr un defnydd ohono yn Sweden ac yn yr Alban. Gorferwid yr 'aeron' mewn dwr i greu sorod o gwyr i wneud canwyllau. Yng Ngogledd America defnyddir aelod arall o deulu Myrica, y "wax myrtle" neu helygen Fair gwyrog, i'r diben hwn. Berwir y cwyr aroglus i wneud canhwyllau sydd a gales?? mawr amdanynt mewn siopau crefft am eu bod yn gollwng persawr hyfryd with losgi [Baker, M. (1996), *Discovering the Folklore of Plants*, Shire Books]

Nodweddion eraill
-----------------

Byddai ffermwyr yn ceisio cadw eu gwartheg godro rhag pori helyg Mair am y byddai blas chwerw y planhigyn yn dod trwodd i'r llefrith a'r 'menyn.  
 
Mae bathodyn llwyth Albanaidd y Campbell wedi ei seilio ar y gwyrddling

Llyfryddiaeth
-------------

* 1 Gledhill, D. *The Names of Plants* (1989).
* 2 Peeing, F.H. a Waiters, S.M. *Atlas of the British Flora* (1990).
* 3 Ellis, R G. *Flowering Plants of Wales* (1983).
* 4 Awbery, Cr. *Blodau'r Maes a'r Ardd ar Lafar Gwlad*, Llyfrau Llafar Gwlad, rhif 31 (1995).
* 5 Davies, D. a Jones, A. *Enwau Cymraeg ar Blanhigion* (1995).
* 6 Hayes, D. *Planhigion Cymru a'r Byd*, Gwasg Mats Onn (1995).
* 7 Evans, J. *A Tour Through Part of North Wales in the Year 1798, and at Other Times* (1800) Llundain, tud 149.
* 8 Vickery, Roy, *Dictionary of Plant-Lore* (1995).
* 9 Parry, Thomas, *Llysieuaeth Feddygol*, Arg. H. Humphreys, Caernarfon (c.1860), tud 48.
* 10 Williams, Mair, *Yn Ymyl Tŷ'n y Coed* (1999).
* 11 Davies, Hugh, *Welsh Botanology* (1813).
* 12 Grigson, Geoffrey, *The Engishman's Flora* (1958).
* 13 Adams, Richard, "Helyg Mair", *Ffenn a Thyddyn* 4 (1989).
* 14 Darwin, Tess, *The Scots Herbal* (1996).
* 15 Mabey, R. *Flora Britanica* (1996)
* 16 Baker, Margaret, *Discovering The Folklore of Plants*, Shire Books (1996).
* 17 Pennant, T. *Tours in Wales* (1883), tud 307.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Ellis, R.G. (1983), *Flowering Plants of Wales*
3. ↑  onlinelibrary.wiley.com; adalwyd 14 Awst 2017.
4. ↑  Pennington, W. (1969), *The History of the British Vegetation*
5. ↑  Linnard, W. (2000), *Welsh Woods and Forests*, Gwasg Gomer
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Skene, K.R. et al (2000), *Journal of Ecology* 88(6) BES
7. ↑  *History of the British Flora*, CUP
8. ↑
9. 1 2 3  Heath, J. & Emmet, J.M (1985), *The Moths and Butterflies of Great Britain and Ireland*, Harlequin Books
10. ↑
11. ↑   *Eurois occulta*
12. ↑  Gledhill, D. (1989), *The Names of Plants*
13. ↑  Awbery, G. (1995), *Blodau'r Maes a'r Ardd ar Lafar Gwlad*, Llyfrau Llafar Gwlad, rhif 31
14. ↑  Davies, D. a Jones, A. (1995), *Enwau Cymraeg ar Blanhigion*, Amg. Gen. Cym.
15. ↑  Hayes, D. (1995), *Planhigion Cymru a'r Byd*, Gwasg Maes Onn
16. ↑
17. ↑  Châtel, T. (2016), *Bleunioù Struzh Breizh*
18. ↑  Deshayes, A. (2003), *Dictionnaire Etymologie du Breton*, Chasse-Marre
19. ↑
20. 1 2  Davies, H. (1813), *Welsh Botanology*
21. 1 2  Parry, T. (1860), *Llysieuaeth Feddygol Caernarfon*
22. ↑  Grigson, G. (1958), *The Englishman's Flora*
23. ↑  Adams, Richard (1989), "Helyg Mair", *Fferm a Thyddyn* 4
24. 1 2 3 4 5  *A Modern Herbal* (1931), Mrs. M. Grieve Penguin 1980
25. ↑  J Evans (1800), *A tour through part of North Wales in the year 1798 and at other times*, Llundain, tud. 149
26. ↑  Mair Williams (1999), *Yn Ymyl Tŷ'n y Coed*
27. 1 2  Vickery, R. (1995), *Dictionary of Plant Lore*
28. ↑  Darwin, Tess, *The Scots Herbal* (1996)
29. ↑  Mabey, *Flora Britannica*
30. 1 2  Pennant, T. (1883) *Tours in Wales*
31. ↑
32. ↑  Evans, J. (1800), *A Tour through part of North Wales in the year 1798, and at other times*, Llundain, tud 149

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun a sgwennwyd ac a briodolir i Twm Elias ac a uwchlwythwyd ar Wicipedia gan Defnyddiwr:Twm Elias. Cyhoeddwyd y gwaith yn gyntaf yn : Llên y Llysiau Llên Natur (Cymdeithas Edward Llwyd).*

  

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Helygen Fair***