Casgliad o bedair chwedl yn seiliedig ar y traddodiad llafar Cymreig yw'r **Mabinogi**. Eu henw traddodiadol yw Pedair Cainc y Mabinogi (mae *cainc* yn golygu "cangen", sef "chwedl o fewn chwedl").

Oherwydd i'r Arglwyddes Charlotte Guest gamddeall y gair Cymraeg Canol *mabynogion* (sy'n digwydd unwaith yn unig, mewn testun o chwedl Pwyll mewn dwy o'r llawysgrifau), fe ddefnyddir y gair 'Mabinogion' ers iddi hi gyhoeddi ei chyfieithiad Saesneg dylanwadol o'r Pedair Cainc ac wyth chwedl arall i gyfeirio at y chwedlau mytholegol Cymreig yn eu crynswth. Mae rhai o'r chwedlau hynny'n chwedlau llafar sy'n cynnwys elfennau hanesyddol o'r Oesoedd Canol yng Nghymru, ond ceir ynddynt hefyd elfennau cynharach o lawer sy'n deillio yn y pen draw o fyd y Celtiaid a'u mytholeg.

Cedwir testunau pwysicaf y chwedlau mewn dwy lawysgrif ganoloesol arbennig, sef *Llyfr Gwyn Rhydderch* a ysgrifennwyd rywbryd oddeutu 1350, a *Llyfr Coch Hergest* a ysgrifennwyd rywbryd rhwng tua 1382 a 1410.

Y Pedair Cainc
--------------

 *Prif erthygl: Pedair Cainc y Mabinogi*
Casgliad o bedair chwedl sy'n perthyn i'r un cylch yw Pedair Cainc y Mabinogi. Y pedair chwedl yw:

* *Pwyll Pendefig Dyfed*
* *Branwen ferch Llŷr*
* *Manawydan fab Llŷr*
* *Math fab Mathonwy*

Cawsant eu llunio gan lenor dawnus, tua chanol yr 11g o bosibl. Y llinyn sy'n eu cydio wrth ei gilydd, er yn denau braidd mewn mannau, yw hanes Pryderi, mab Pwyll Pendefig Dyfed a Rhiannon.

Y Chwedlau Brodorol
-------------------

*Breuddwyd Rhonabwy*
Cyfieithodd a chyhoeddodd yr Arglwyddes Guest saith chwedl arall yn ei chasgliad. Mae pedair ohonynt yn chwedlau sy'n cynnwys deunydd o chwedloniaeth a thraddodiadau Cymreig, ac am y rheswm hynny yn cael eu galw yn **Y Chwedlau Brodorol** gan ysgolheigion. Eu teitlau yw:

* *Breuddwyd Macsen Wledig*
* *Cyfranc Lludd a Llefelys*
* *Culhwch ac Olwen*
* *Breuddwyd Rhonabwy*

Gan fod traddodiadau cynnar am y brenin Arthur i'w cael yn *Culhwch ac Olwen* a *Breuddwyd Rhonabwy*, mae'r storïau hyn o ddiddordeb arbennig i ysgolheigion Arthuraidd. *Culhwch ac Olwen* yw'r chwedl Cymraeg Canol gynharaf ar glawr tra bod *Breuddwyd Rhonabwy* yn chwedl fwrlesg o ddiwedd yr Oesoedd Canol sy'n fath o barodi o'r chwedlau cynharach.

Mae *Breuddwyd Macsen Wledig* yn adrodd hanes yr Ymerawdwr Rhufeinig Magnus Maximus ac yn ei gysylltu â Segontiwm, y gaer Rufeinig ger Caernarfon. Mae dylanwad *Historia Regum Britanniae* Sieffre o Fynwy i'w gweld yn amlwg yn *Cyfranc Lludd a Llefelys*.

Y Tair Rhamant
--------------

 *Prif erthygl: Y Tair Rhamant*
*Iarlles y Ffynnon*
Mae'r tair stori a adnabyddir wrth yr enw Y Tair Rhamant yn chwedlau Arthuraidd sydd i'w cael yn rhannol yng ngwaith yr awdwr Ffrangeg Chrétien de Troyes yn ogystal. Erbyn hyn cred ysgolheigion fod y ddau gylch o chwedlau yn annibynnol ar ei gilydd ond bod elfennau ynddynt yn seiliedig ar waith hŷn. Y Tair Rhamant yw:

* *Iarlles y Fynnon* (neu *Owain*)
* *Peredur fab Efrawg*
* *Geraint ac Enid*

Mae'r Tair Rhamant yn perthyn i fyd sifalri a'i defodau ac mae lleoliad yr anturiaethau niferus yn amwys fel rheol, mewn cyferbyniaeth â daearyddiaeth y Pedair Cainc.

Hanes Taliesin
--------------

 *Prif erthygl: Hanes Taliesin*
Gwion Bach yn gofalu am bair Ceridwen
Yn ogystal â'r chwedlau hyn mae'r Arglwyddes Guest yn cynnwys wythfed chwedl nad yw yn y Llyfr Gwyn na'r Llyfr Coch (nid yw'n arfer ei chynnwys mewn argraffiadau diweddarach chwaith). Hanes geni a mabolaeth y Taliesin chwedlonol yw'r chwedl, a adwaenir fel,

* *Hanes Taliesin* (neu *Chwedl Taliesin* neu *Ystorya Taliesin*)

Ceir nifer o gerddi sy'n gysylltiedig â'r chwedl, gyda rhai ohonynt i'w cael yn y testun ei hun.

Addasiadau
----------

Addasiad Dafydd Ifans a Rhiannon Ifans

Ffilm
-----

Gwnaed y ffilm animeiddiedig *Y Mabinogi* (90 munud; cyfarwyddwr: Derec Hayes) yn 2002.

Gweler hefyd
------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Mabinogi** |

* Pwyll
* Branwen
* Manawydan
* Llŷr
* Math fab Mathonwy
* Mathonwy
* Efnysien
* Pair Dadeni
* Lludd
* Llefelys
* Culhwch
* Olwen
* Peredur
* Geraint ab Erbin
* Owain ab Urien
* Lleu Llaw Gyffes
* Taliesin Ben Beirdd