Argraffiad ffacsimile o llyfr Du Caerfyrddin
Un o'r llawysgrifau Cymraeg hynaf sydd wedi goroesi yw **Llyfr Du Caerfyrddin** (llawysgrif Peniarth 1), sy'n cael ei gyfri fel y casgliad hynaf o farddoniaeth Gymraeg. Llawysgrif gymharol fychan yw, a ysgrifennwyd ar femrwn rhywbryd yng nghanol y 13g, efallai ym Mhriordy Ieuan Efengylwr a Theulyddog yn nhref Caerfyrddin. Mae'n cynnwys 39 o gerddi ac un testun rhyddiaith byr, ar 54 tudalen ffolio; sef cyfanswm o 108 tudalen (mae rhai tudalennau yn eisiau). Cedwir y llawysgrif yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, fel rhan o Lawysgrifau Peniarth.

Fe'i lluniwyd dros gyfnod o sawl blwyddyn ac mae'n gofnod o gerddi a sgwennwyd rhwng y 9fed a'r 12g.

Tudalen gyntaf **Llyfr Du Caerfyrddin**; sgan o'r gwreiddiol gan y Llyfrgell Genedlaethol.
Tudalen gyntaf **Llyfr Du Caerfyrddin** gyda llinellau agoriadol y gerdd Ymddiddan Myrddin a Thaliesin (o argaffiad diplomatig J. Gwenogvryn Evans, Pwllheli 1907)

Cefndir
-------

### Y llawysgrif

Cysylltir y Llyfr Du â Phriordy Ieuan Efengylwr a Theulyddog, a drowyd yn dŷ Awstinaidd gan y Normaniaid. Digon tlawd oedd y sefydliad, oedd dan reolaeth Priordy Llanddewi Nant Hodni yng Ngwent tan ddechrau'r 13g. Ategir y darlun o dlodi'r priordy gan y ffaith mai darnau bach o femrwn caled a ddefnydwyd ar gyfer y llawysgrif. Mae'r llaw fras a geir ynddi'n awgrymu mai gŵr oedd yn gyfarwydd ag ysgrifenyddiaeth litwrgaidd a'i hysgrifennodd. Yn wahanol i lawysgrifau Cymreig cynnar eraill fel Llyfr Taliesin nid yw arddull y Llyfr Du yn rheolaidd - mae ffurfiau'r llythrennau'n ansefydlog, er enghraifft - ac mae'n debyg nad ysgrifennwr proffesiynol a'i lluniodd. Fel y noda A.O.H. Jarman, mae'r Llyfr Du yn llawysgrif unigryw sy'n anodd i'w dyddio a rhaid dibynnu ar dystiolaeth fewnol y llawysgrif ei hun i wneud hynny; sefyllfa sydd wedi peri bod cryn amrywiaeth barn amdani. Mae'r ffaith fod orgraff y llythrennau'n newid yn sylweddol ar ôl ffolio 20 yn awgrymu fod y llawysgrif wedi cael ei llunio ar ddau gyfnod gwahanol.

### Ei hanes

Mae hanes trosglwyddiad y llawysgrif yn ddiddorol. Yn ail chwarter yr 16g roedd ym meddiant Syr John Price (1502-55), awdur *Yn y lhyvyr hwnn*. Ar sail ei dystiolaeth ef yn unig y cysylltir y Llyfr Du â Chaerfyrddin. Dywed Syr John y cafodd y llyfr gan un o drysorwyr Eglwys Gadeiriol Tyddewi, yng nghyfnod diddymu'r mynachlogydd, a bod y trysorwr yn dweud ei fod yn tarddu o Briordy Caerfyrddin. Rhywbryd ar ôl hynny cafodd ei ffordd o'r De i'r Gogledd, fel nifer o lawysgrifau eraill. Ceir nodyn ynddo yn llaw y bardd Siôn Tudur (m. 1602). Roedd ym meddiant y casglwr Jasper Gryffyth (m. 1614) ar ddechrau'r 17g. Daeth i feddiant y casglwr llawysgrifau a hynafiaethydd Robert Vaughan (?1592-1667) o'r Hengwrt (Meirionnydd). Bu yn ddiogel yn llyfrgell enwog Hengwrt am tua 300 mlynedd. Gwelodd yr hynafiaethydd Edward Lhuyd y llyfr yno yn 1696. Yna etifeddwyd y llyfrgell gan William Watkin Edward Wynne o blas Peniarth yn 1859 ac ar ôl i Syr John Williams ei phrynu cafodd casgliad Peniarth, yn cynnwys y Llyfr Du, ei roi i'r Llyfrgell Genedlaethol newydd yn Aberystwyth.

Cynnwys
-------

Dyma'r testunau a geir yn y Llyfr Du yn nhrefn y llawysgrif:

* + Ymddiddan Myrddin a Thaliesin (darogan a chylch Myrddin)
	+ Breuddwyd a Welwn Neithiwr (diarhebion mydryddol yn bennaf)
	+ *Devs Ren Rymaw y Awen* (moliant i Guhelyn Fardd)
	+ *Hervit Vrten Autyl Kyrridven* (moliant - ail ran y gerdd uchod)
	+ Dadl y Corff a'r Enaid ynghyd â dryll ohono (crefyddol)
	+ Trioedd y Meirch (chedlonol)
	+ Moli Duw yn Nechrau a Diwedd (crefyddol)
	+ Cyntefin Ceinaf Amser (crefyddol / natur)
	+ Gogonedog Arglwydd (crefyddol)
	+ Mawl i'r Drindod (crefyddol)
	+ Mawl i Dduw (crefyddol)
	+ Iesu a Mair a'r Cynhaeaf Gwyrthiol (crefyddol)
	+ Addwyn Gaer (moliant)
	+ Dinas Maon (chwedlonol)
	+ Y Bedwenni (darogan a chylch Myrddin)
	+ Afallennau (darogan a chylch Myrddin)
	+ Oianau Myrddin (darogan a chylch Myrddin)
	+ Englynion y Beddau (chwedlonol)
	+ *Kygogion. Elaeth ae Cant* a cherdd arall a briodolir i Elaeth (crefyddol)
	+ *Gereint fil' Erbin* (chwedlonol - am yr arwr Geraint fab Erbin)
	+ I Hywel ap Goronwy (moliant)
	+ Aswynaf Nawdd Duw (moliant)
	+ Ysgolan (chwedlonol)
	+ Cyntaf Gair a Ddywedaf (crefyddol)
	+ Cysul Addaon (gwirebau / crefyddol)
	+ Marwysgafn Cynddelw Brydydd Mawr (crefyddol)
	+ Bendith y Wenwas (crefyddol)
	+ Mechydd ap Llywarch (chwedlonol)
	+ Pa ŵr yw'r porthor? (chwedlonol)
	+ Gwallawg a'r Ŵydd (chwedlonol)
	+ Ymddiddan rhwng Gwyddneu Garanhir a Gwyn ap Nudd (chwedlonol)
	+ Dau ddarn o Chwedl Trystan (chwedlonol)
	+ Ymddiddan Ugnach a Thaliesin (chwedlonol)
	+ Englynion i Deulu Madog ap Maredudd (moliant)
	+ *Marwnad Madauc fil' Maredut* (marwnad)
	+ *Boddi Maes Gwyddneu* (chwedlonol)
	+ *Enwev Meibon Llywarch Hen* (chwedlonol)

Llyfryddiaeth
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Llyfr Du Caerfyrddin** |

Cyhoeddodd William Forbes Skene (1809-1892) destun y *Llyfr Du* yn ei olygiad uchelgeisiol ond gwallus *Four Ancient Books of Wales*.

Ceir y testunau gorau yn:

* J. Gwenogvryn Evans (gol.), *The Black Book of Carmarthen* (Pwllheli, 1907). Testun diplomatig.
* A. O. H. Jarman (gol.), *Llyfr Du Caerfyrddin* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1982). Gyda nodiadau a geirfa. ISBN 0-7083-0629-2

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  GY Gwyddoniadur Cymraeg; Gwasg Prifysgol Cymru; Cyhoeddwyd 2008; tudalen577

Dolenni allanol
---------------

* Hanes a Chynnwys Llyfr Du Caerfyrddin (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
* Fersiwn digidol o'r llawysgrif cyflawn (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
* Dyfed Lloyd Evans: Cynnwys, y testun gwreiddiol, rhai trosiadau a rhai cyfieithiadau i'r Saesneg Archifwyd 2010-09-02 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 16153124285024492151
* GND: 1162093730

 |