recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Canon Awstinaidd a bardd yn yr iaith Saesneg Canol oedd **Orm** neu **Ormin** (blodeuai yn ail hanner y 12g) sydd yn nodedig fel awdur yr *Ormulum*.

Yn y cyflwyniad i'r *Ormulum*, mae'r awdur yn awgrymu ei fod yn ganon rheolaidd o Frodyr Sant Awstin. Nid oes tystiolaeth o ba cabidwl fe'i perthynai iddo, ond mae tafodiaith ei benillion yn dangos ei fod yn hanu o dde Swydd Lincoln. Mae'n bosib felly iddo ysgrifennu'r *Ormulum* yn yr Abaty Arrouaisaidd yn Bourne, a sefydlwyd gan yr Awstiniaid ym 1138. Enw o darddiad Llychlynaidd yw Orm, neu Orrm fel y'i sillefir yn y cyflwyniad, ac mae'n bosib i'r ffurf arall Ormin ddatblygu trwy gydweddiad ag enwau megis Awstin.

Llyfr o homilïau ar fydr, sydd yn ymwneud â'r Efengylau, yw'r *Ormulum*, sy'n tynnu ar weithiau Grigor Fawr, yr Hybarch Beda, a'r Abad Ælfric. Mae'r gwaith o ddefnydd mawr i ieithyddion hanesyddol am i'w awdur ddyfeisio orgraff hynod o gyson ar sail egwyddorion seinegol, er hwyluso ynganiad y geiriau i'r pregethwr wrth ei ddarllen.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) George Jack, "Orm [Ormin] (fl. c. 1175)", *Oxford Dictionary of National Biography* (2004). Adalwyd ar 23 Hydref 2022. Dolen PDF
2. ↑  (Saesneg) Orm. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 23 Hydref 2022.
Crëwyd yr **olew eneinio sanctaidd** fel y'i disgrifiwyd yn Ymadawiad 30:22-25 (Exodus 30:22-25) gyda:

* 500 siclau (tua 6 kg) o fyrr, yn ôl y Ra'avad. Mae Maimonides yn cyfieithu'r sylwedd hwn fel mwsg.[1]
* 250 siclau (tua 3 kg) o sinamon persawrus,
* 250 siclau (tua 3 kg) o galamws,
* 500 siclau (tua 6 kg) o gassia, ac
* *hin* (tua 4 L yn ôl Shiurei Torah, 7 L yn ôl y Chazon Ish) o olew olewydd.

Defnyddiwyd yr olew i eneinio dysglau'r Tabernacl[2] a'r Archoffeiriad. Ystyrir yn draddodiadol i fod yr olew a ddefnyddiwyd gan broffwydi i eneinio Saul, Dafydd, a brenhinoedd eraill o hen Israel. Roedd y proffwydi yn gallu cael eu heneinio gyda'r olew. Mae'r gair Crist / Meseia yn golygu "yr Eneiniog."[3]

Cristnogaeth
------------

O fewn Cristnogaeth, dylanwadwyd y fformiwla am yr olew eneinio sanctaidd y traddodiadau ynglŷn â'r paratoad, cysegriad, a defnydd o'r Crism.

Diwylliant poblogaidd
---------------------

Yn y gyfres deledu Supernatural, cafwyd pobl o'r olew eneinio sanctaidd gan yr angel Castiel o Jeriwsalem. Yn y gyfres, mae'r olew yn hylosg, ac fe'i defnyddir gan yr ymgyrchwyr i greu cylchau hudol o gwmpas engyl. Dywedir fod cylch llosg o'r olew sanctaidd yn gallu trapio neu gyfyngu unrhyw angel, gan gynnwys archangylion grymus.

Gweler hefyd
------------

* Defnydd crefyddol ac ysbrydol o ganabis
* Olew Abraham
* Eneinio
* Shemen Afarsimon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Touger Eliyahu."Mishneh Torah, Sefer Ha'avodah" Effrog Newydd 2007. tud. 135.
2. ↑  Exodus|30:26 Exodus 30:26
3. ↑  Etymology Online: *Christ*
Etifedd teyrnas Powys Wenwynwyn ac un o arglwyddi'r gororau oedd **Owain ap Gruffydd ap Gwenwynwyn** neu **Owen de la Pole** (tua 1257 - tua 1293).

Roedd Owain yn fab i Gruffudd ap Gwenwynwyn, tywysgog Powys Wenwynwyn, a'i wraig Hawys Lestrange. Ganed ef yn Lloegr wedi i'w dad gael ei yrru o'i deyrnas gan Llywelyn ap Gruffudd yn 1257. Efallai tua'r adeg yma, mabwysiadodd y teulu yn cyfenw *de la Pole*, o "Poole", hen enw Y Trallwng ("Welshpool" yn Saesneg yn awr).

Yn 1263, dan delerau Cytundeb Trefaldwyn, dychwelwyd y rhan fwyaf o'r tiroedd i dad Owain, ar yr amod ei fod yn gwrogi i Lywelyn. Fodd bynnag, yn 1274 roedd Owain a'i dad mewn cynllwyn i lofruddio Llywelyn, a ffoesant i Loegr eto. Dan delerau Cytundeb Aberconwy, dychwelwyd ei diroedd i Gruffudd ap Gwenwynwyn. Yn 1284, wedi marwolaeth Llywelyn, ymddengys i'r teulu ildio eu hawl i dywysogaeth Powys Wenwynwyn i Edward I, brenin Lloegr, a'i derbyn yn ôl ganddo fel un o arglwyddiaethau'r gororau.

Bu farw Gruffudd tua 1286, a daeth Owain yn Arglwydd Powys. Roedd yn briod a Joan Corbet, a chwsant ferch ac, yn ôl pob tebyg, bum mab. Merch Owain oedd Hawys Gadarn (1291 - cyn 1353). Gan ei bod yn aeres ei hunig frawd, Gruffydd (m. 1309), daeth yn ward y Goron, a rhoddwyd hi'n wraig i John Charlton ynghyd â barwniaeth Powys, yn yr un flwyddyn. Cafodd ddau fab: John, ail arglwydd (Charlton) Powys ac Owen, a fu farw'n ddietifedd. Mae'n debygol mai yn nhŷ'r Brodyr Llwydion yn yr Amwythig y claddwyd hi.

Ar ei farwolaeth tua 1293, aeth yr arglwyddiaeth i'w fab, Gruffudd neu Griffith, ac phan fu ef farw yn ddiblant yn 1309, aeth i'w ferch Hawise.

Ceir awdl iddo gan Llywelyn Fardd II.

Llyfryddiaeth
-------------

* George Thomas Orlando Bridgeman "The Princes of Upper Powys" *Montgomeryshire Collections* Cyf. 1 tud. 201
Bardd Cymraeg a chyfieithydd oedd **Euros Bowen** (12 Medi 1904 – 2 Ebrill 1988). Fe'i hystyrir yn un o feirdd Cymraeg mwyaf yr 20g.

Bywyd
-----

Fe'i ganwyd yn Nhreorci, yn frawd i'r prifardd Geraint Bowen. Mynychodd Goleg Presbyterian Caerfyrddin, cyn mynd ymlaen i Brifysgol Aberystwyth, Coleg Mansfield a Coleg y Santes Catrin, Rhydychen. Daeth yn offeiriad Anglicanaidd yn Llanygywer, Penllyn, ac yna'n Rheithor Llanuwchllyn yn yr hen Sir Feirionnydd.

Barddoniaeth
------------

Enillodd Euros Bowen y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pen-y-bont ar Ogwr 1948 am bryddest 'O'r Dwyrain' ac eto ym 1950 gyda 'Difodiant'. Cyhoeddodd ei gyrfol gyntaf *Cerddi* yn 1958.

Roedd Euros Bowen yn hoffi gwahaniaethu rhwng dau ddull o farddoni, sef 'cerdd gyfathrach' a 'cerdd gyflwyniad'. Mewn cerddi cyfathrach mae'r bardd yn ei fynegi ei hun yn eithaf uniongyrchol, gan ychwanegu delweddau fel addurn. Mewn cerdd gyflwyniad mynegir y cyfan trwy ddelweddau, y delweddau yw hanfod y dweud. Yn ôl Euros Bowen cerddi cyflwyniad yw ei gerddi ef. Mae hynny'n esbonio pam fod rhai yn ei gyhuddo o fod yn fardd 'tywyll' neu 'astrus'. Ond mynnai'r bardd fod math arbennig o eglurder yn perthyn i gerdd gyflwyniad. ac y dylai'r darllenydd ymateb i'r berthynas rhwng delweddau. Mynnai Euros Bowen ei hun fod ;modd gwerthfawrogi a mwynhau cerdd heb ei "deall" yn iawn'. Bardd a oedd yn arddel y ffydd Gristnogol oedd Euros Bowen; a gweledigaeth gadarnhaol a gyhoeddir yn ei gerddi.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Cerddi* (1958)
* *Cerddi Rhydd* (1961)
* *Myfyrion* (1963)
* *Cylch o Gerddi* (1970)
* *Achlysuron* (1971)
* *Elfennau* (1972)
* *Poems* (1974)
* *Cynullion* (1976)
* *O'r Corn Aur* (1977)
* *Trin Cerddi* (1978) [trafod ei gerddi ei hun]
* *Amrywion* (1980)
* *Dan Groes y Deau* (1980)
* *Masg Minos* (1981)
* *Gwynt yn y Canghennau* (1982)
* *O Bridd i Bridd* (1983)
* *Buarth Bywyd* (1986)
* *Goleuni'r Eithin* (1986)
* *Oes y Medwsa* (1987)
* *Lleidr Tân* (1989)
* *Dathlu Bywyd* (1990)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Thomas, Patrick. "Bowen, Euros (1904–1988)". *Oxford Dictionary of National Biography* (arg. online). Gwasg Prifysgol Rhydychen. doi:10.1093/ref:odnb/61337.CS1 maint: ref=harv (link) (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl)
2. ↑  Gwefan BBC Cymru; adalwyd 16 Ionawr 2013

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 21003312
* LCCN: n81055691
* ISNI: 0000 0000 2445 8383
* SUDOC: 050381156
* BNF: cb134955252 (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Bardd, cyfieithydd, ac academydd Wcreinaidd a ymfudodd i'r Unol Daleithiau ac yna i Ganada oedd **Oleh Zujewskyj** neu **Oleh Zuievsky** (16 Chwefror 1920 – 27 Mawrth 1996).

Ganwyd ym mhentref Khomutets, ardal Myrhorod, yn nhalaith Poltava yng nghanolbarth yr Wcráin. Astudiodd newyddiaduraeth yn Kharkiv, yn gyntaf yn yr ysgol dechnegol ac yna yn y Sefydliad Newyddiaduraeth. Wedi iddo raddio yn 1941, gweithiodd am gyfnod fel newyddiadurwr. Cafodd ei ddadleoli yn ystod yr Ail Ryfel Byd, symudodd i'r Almaen yn 1944, ac ymfudodd i'r Unol Daleithiau yn 1950. Gweithiodd am gyfnod fel llafurwr yn Philadelphia, a derbyniodd ei ddoethuriaeth o Brifysgol Pennsylvania yn 1962. Addysgodd iaith a llenyddiaeth Rwseg yn ym Mhrifysgol Fordham, Efrog Newydd o 1960 i 1963 ac ym Mhrifysgol Rutgers o 1963 i 1966. Symudodd i Edmonton yn nhalaith Alberta, Canada, yn 1966 i weithio fel athro ieithoedd a llenyddiaethau Rwseg ac Wcreineg ym Mhrifysgol Alberta, ac yno y bu nes iddo ymddeol yn 1990.

Ysgrifennodd ei gerddi cynharaf ar gyfer y papur newydd myfyrwyr *Kadry presy* yn 1936. Cyhoeddodd ei gasgliad cyntaf o farddoniaeth *Zoloti vorota* (1947) ym München, a'i ail gasgliad, *Pid Pid znakom feniksa* (1958) ym München hefyd, er iddo symud i'r Unol Daleithiau erbyn hynny. Ymhlith ei gyfrolau diweddarach o farddoniaeth mae *Holub sered atel’ie* (1991) a *Vybrane: Poeziï, pereklady* (1992). Cyfieithodd hefyd farddoniaeth Ffrangeg, Saesneg, ac Almaeneg i'r Wcreineg.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Bohdan Medwidsky, "In Memoriam: Oleh Zujewskyj (1920–1996)", *Canadian Slavonic Papers* cyfrol 38 (1996), tt. 207–8.
2. ↑  (Saesneg) "Zuievsky, Oleh", *Internet Encyclopedia of Ukraine*. Adalwyd ar 6 Rhagfyr 2018.
Ffeminist o Loegr oedd **Eleanor Rathbone** (12 Mai 1872 - 2 Ionawr 1946) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel gwleidydd, awdur ffeithiol a swffragét. Roedd yn Aelod Seneddol annibynnol ac yn ymgyrchydd tymor hir dros lwfans teulu a thros hawliau menywod. Roedd hi'n aelod o deulu nodedig y Rathbone o Lerpwl.

Fe'i ganed yn Llundain a bu farw yn Llundain. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Somerville, Rhydychen.

Magwraeth
---------

Roedd Eleanor Rathbone yn ferch i'r diwygiwr cymdeithasol William Rathbone VI a'i ail wraig, Emily Acheson Lyle. Anogodd ei theulu hi i ganolbwyntio ar faterion cymdeithasol. Aeth Rathbone i Ysgol Uwchradd Kensington (Ysgol Kensington Prep, bellach), Llundain; ac yn ddiweddarach aeth i Goleg Somerville, Rhydychen, yn erbyn ewyllus ei mam, ond gyda chefnogaeth Lucy Mary Silcox a hyfforddai hi yn y Clasuron (llenyddiaeth sydd wedi goroesi o'r Lladin a'r Groeg).

Roedd ei thad William Rathbone (11 Chwefror 1819 - 6 Mawrth 1902) yn ŵr busnes, yn gymwynaswr ac yn wleidydd Rhyddfrydol a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Sir Gaernarfon ac Arfon.

Eleanor Rathbone yn annerch y dorf; 2 Ionawr 1910

Coleg a gwaith
--------------

Ar ôl graddio, bu Rathbone yn gweithio ochr yn ochr â’i thad yn ymchwilio i amodau cymdeithasol a diwydiannol yn Lerpwl, nes iddo farw ym 1902. Roedd y ddau yn gwrthwynebu Ail Ryfel y Boer.

Ym 1903 cyhoeddodd Rathbone ei hadroddiad ar ganlyniadau'r "Ymchwiliad Arbennig i amodau Llafur yn Nociau Lerpwl". Ym 1905 cynorthwyodd i sefydlu Ysgol Gwyddor Gymdeithasol ym Mhrifysgol Lerpwl, lle bu'n darlithio mewn gweinyddiaeth gyhoeddus. Mae ei chysylltiad â'r brifysgol yn dal i gael ei gydnabod gan "Adeilad Eleanor Rathbone", a darlithfa a Chadair Cymdeithaseg y brifysgol hefyd yn dwyn ei henw.

Ymgyrchu dros etholfraint
-------------------------

Ym 1897, daeth Rathbone yn Ysgrifennydd Anrhydeddus Pwyllgor Gweithredol Cymdeithas Etholfraint Merched Lerpwl gan ganolbwyntiodd ar ymgyrchu dros yr hawl i ferched bleidleisio.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad geni: "Eleanor Rathbone". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Eleanor Florence Rathbone". *ffeil awdurdod y BnF*.
2. ↑  Dyddiad marw: "Eleanor Rathbone". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Eleanor Florence Rathbone". *ffeil awdurdod y BnF*.
3. ↑  Aelodaeth: Colin Matthew, ed. (2004) (yn en), *Oxford Dictionary of National Biography*, Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, Wikidata Q17565097,
4. ↑  Rathbone, William (DNB12). (2013, Hydref 3). Yn Wikisource  adalwyd 5 Chwefror 2015
5. ↑  Helmond, Marij van (1992). *Votes for women : the events on Merseyside 1870-1928*. Great Britain: National Museums & Galleries on Merseyside. t. 26. ISBN 090636745X.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 45110008
* LCCN: n85031294
* ISNI: 0000 0001 0780 5731
* GND: 119364042
* SUDOC: 076693600
* BNF: cb14601351q (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Tref yng nghanolbarth yr Alban yw **Falkirk** (Gaeleg yr Alban: *An Eaglais Bhreac* ("Yr Eglwys Frech"); Sgoteg: *The Fawkirk*). Saif i'r gogledd-orllewin o ddinas Caeredin ac i'r gogledd-ddwyrain o Glasgow. Hi yw canolfan weinyddol awdurdod unedol Falkirk. Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 34,071. Mae Caerdydd 504.8 km i ffwrdd o Falkirk ac mae Llundain yn 555 km. Y ddinas agosaf ydy Stirling sy'n 15.8 km i ffwrdd.

Saif y dref ger cymer Camlas Forth a Clud a'r Union Canal, a thyfodd yn ganolfan ddiwydiannol bwysig yn y 18fed a'r 19g. Yr enw cynharaf a gofnodir arni oedd "Ecclesbrith", Cymbreg neu Hen Gymraeg.

Bu dwy frwydyr yn y cylch: Brwydr Falkirk yn 1298 pan orchfygwyd William Wallace gan fyddin Edward I, brenin Lloegr ac ail Frwydr Falkirk yn 1746, pan gafodd y Jacobitiaid dan Bonnie Prince Charlie fuddigoliaeth dros fyddin y llywodraeth.

Ceir yma dîm pêl-droed adnabyddus, Falkirk F.C.

Gweler hefyd
------------

* Falkirk (etholaeth seneddol y DU)
* Linlithgow a Dwyrain Falkirk (etholaeth seneddol y DU)
* Livingston (etholaeth seneddol y DU)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 6 Hydref 2019
2. ↑  Gwefan *Ainmean-Àite na h-Alba*; adalwyd 6 Hydref 2019
3. ↑  "Names in Scots", Centre for the Scots Leid; adalwyd 12 Ebrill 2022
Y drydedd gyfrol o *Le Parnasse contemporain* (1876).
Ysgol o feirdd Ffrengig yn y 19g a bwysleisiai gywirdeb ffurf fydryddol oedd y **Parnasiaid** (Ffrangeg: *les Parnassiens*). Roedd yn adwaith yn erbyn canu rhydd y Rhamantwyr, ac yn un o'r mudiadau llenyddol, megis Symbolaeth ac Esthetiaeth, sy'n pontio Rhamantiaeth a Moderniaeth yn ail hanner y 19g.

Daw'r enw o gylchgrawn y beirdd, *Le Parnasse contemporain*, a gyhoeddwyd gan Alphonse Lemerre mewn tair chyfrol yn 1866, 1871, a 1876 dan olygyddiaeth Louis-Xavier de Ricard a Catulle Mendès. Ymhlith y llenorion a chyhoeddant eu gwaith yn y cyfnodolyn hwnnw oedd Charles-Marie-René Leconte de Lisle—bardd pennaf y mudiad—Théodore de Banville, Sully Prudhomme, Paul Verlaine, François Coppée, a José-Maria de Heredia. Dylanwadwyd arnynt gan Théophile Gautier a'i athrawiaeth "celfyddyd er mwyn celfyddyd", a hefyd gan feddylfryd y bardd Leconte de Lisle a'r cylchgrawn *La Revue Fantaisiste* (1860). Y brif esiampl a efelychwyd ganddynt oedd *Émaux et camées* (1852), casgliad o gerddi gan Gautier a gafodd effaith gref ar Albert-Alexandre Glatigny, Banville, Coppée, Léon Dierx, a J. M. de Heredia.

Buont yn pwysleisio cynildeb, gwrthrycholdeb, mesurau caeth, techneg y grefft farddonol, a disgrifiadau manwl yn hytrach nag emosiynoldeb ac amwysedd yr hen Ramantwyr. Roedd y soned yn arbennig o boblogaidd. Defnyddiwyd mytholeg ac arwrgerddi'r hen wareiddiadau, yn enwedig yr India a Groeg yr Henfyd, yn themâu ganddynt. Cysylltir barddoniaeth y Parnasiaid â thueddiadau eraill yn llên Ewrop yn niwedd y 19g, yn bennaf y ddrama a'r nofel realaidd. Cawsant ddylanwad ar draws Ewrop, yn enwedig ar y mudiad Modernaidd yn Sbaen a Phortiwgal a *La Jeune Belgique* yng Ngwlad Belg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Parnassian (French literature). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 14 Ebrill 2019.
Etholaeth seneddol yn Berkshire, De-ddwyrain Lloegr, yw **Newbury**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Newbury yn BerkshireEtholaeth Newbury yn Berkshire
* Berkshire yn LloegrBerkshire yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1900: William George Mount (Ceidwadol)
* 1900–1906: William Mount (Ceidwadol)
* 1906–1910: Frederick Coleridge Mackarness (Rhyddfrydol)
* 1910–1922: William Mount (Ceidwadol)
* 1922–1923: Howard Clifton Brown (Ceidwadol)
* 1923–1924: Harold Stranger (Rhyddfrydol)
* 1924–1945: Howard Clifton Brown (Ceidwadol)
* 1945–1964: Anthony Hurd (Ceidwadol)
* 1964–1974: John Astor (Ceidwadol)
* 1974–1992: Michael McNair-Wilson (Ceidwadol)
* 1992–1993: Judith Chaplin (Ceidwadol)
* 1993–2005: David Rendel (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2005–2019: Richard Benyon (Ceidwadol, wedyn Annibynnwr, wedyn Ceidwadol)
* 2019–presennol: Laura Farris (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Etholaeth seneddol yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Newcastle-under-Lyme**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Newcastle-under-Lyme yn Swydd StaffordEtholaeth Newcastle-under-Lyme yn Swydd Stafford
* Swydd Stafford yn LloegrSwydd Stafford yn Lloegr

Mae'r etholaeth yn fwrdeistref seneddol. Fe'i crëwyd yn y 14g, a hyd at 1885 dychwelodd ddau aelod seneddol, ac un aelod ar ôl hynny.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1885:

* 1885–1886: William Shepherd Allen (Rhyddfrydol)
* 1886–1892: Douglas Coghill (Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1892–1900: William Allen (Rhyddfrydol)
* 1900–1906: Alfred Seale Haslam (Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1906–1942: Josiah Wedgwood (Rhyddfrydol, wedyn Llafur)
* 1942– 1951: John Mack (Llafur)
* 1951–1969: Stephen Swingler (Llafur)
* 1969–1986: John Golding (Llafur)
* 1986–2001: Llin Golding (Llafur)
* 2001–2019: Paul Farrelly (Llafur)
* 2019–presennol: Aaron Bell (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Mae **etomidad** (USAN, INN, BAN), sy’n cael ei farchnata dan yr enw Amidate, yn gyfrwng anesthetig mewnwythiennol sy’n effeithiol am gyfnod byr a ddefnyddir i gychwyn anesthesia cyffredinol ac i dawelyddu ar gyfer gweithdrefnau byr fel adfer cymalau dadleoledig, mewnosod tiwbiau yn y tracea, a chardiofersiwn. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₄H₁₆N₂O₂. Mae etomidad yn gynhwysyn actif yn Amidate.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- cyflwr epileptig
 - poen
 - ischaemia'r ymennydd
 - anaf pen caeëdig

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Etomidad, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- R-(+)-ethyl 1-(1-phenylethyl)-1H-imidazole-5-carboxylate
 - R 16659
 - D-etomidate
 - Amidate®
 - (R)-1-(1-phenylethyl)-1H-imidazole-5-carboxylic acid ethyl ester
 - (R)-(+)-1-(alpha-methylbenzyl)imidazole-5-carboxylic acid ethyl ester
 - (+)-etomidate
 - (+)-ethyl 1-(alpha-methylbenzyl)imidazole-5-carboxylate

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Etomidad". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Oum Er R'bia
Afon ail fwyaf Moroco gyda hyd o 600 km yw'r **Oum Er-Rbia** (ceir sawl amrywiad ar sillafiad yr enw yn y wyddor Rufeinig, yn cynnwys **Oum Errabiaa**, **Oum Er R'bia** ac **Oum Er-Bia**).

Gorwedd tarddle'r afon yn yr Atlas Canol tua 40 km o dref Khénifra a 26 km o M'rirt, yn *commune* wledig Oum Errabiaa. Ar ôl llifo am 600 km ar draws y wlad i gyfeiriad y gorllewin mae'n aberu yng Nghefnfor Iwerydd ger dinas fechan Azemmour (rhanbarth Abda-Doukkala, Grand Casablanca).

Ceir wyth argae ar ei chwrs, sy'n cyflenwi dŵr i ardal eang; y pwysicaf yw Bin el Ouidane, ar Oued El Aabid, ger tref Beni Mellal 120 km o Khénifra. Mae'r afon yn dyfrhau tiroedd amaethyddol gwastatiroedd Tadla ac Abda-Doukkala. Prif lednentydd yr Oum Errabiaa yw Oued Srou, Oued Chbouka ac Oued Ouaoumana.

Ystyr yr enw **Oum Er-Rbia** yw "Mam y Gwanwyn" am fod yr afon yn llenwi â dŵr o'r eira toddedig oddi ar Mynyddoedd yr Atlas yn y gwanwyn ac yn gorlifo i ffrwythloni'r tir. Mae gan yr afon hon le arbennig yn hanes a thraddodiad y Maghreb am fod y cadfridog Oqba ibn Nafi wedi arwain ei fyddin Islamaidd ar hyd ei glannau i gyrraedd Cefnfor Iwerydd ar ddechrau'r 680au ac agor pennod newydd yn hanes Moroco a'r Maghreb. Mae'r nofel *La Mère du Printemps* gan yr awdur Driss Chraïbi, a aned ger glannau'r afon, yn seiliedig ar yr hanes a'r effaith a gafodd ar ddiwylliant y Berberiaid.
Eirlithriad yn yr Himalaya ger Mynydd Everest.
**Eirlithriad** yw symudiad sydyn eira, yn aml yn gymysg ag aer a dŵr, i lawr ochr mynydd. Gallant fod yn un o'r peryglon mwyaf yn y mynyddoedd.

Ceir perygl o eirlithriad pan mae eira yn gorwedd ar ochr mynydd sydd a goleddf rhwng 25 gradd a 60 gradd. Os yw'r oleddf yn llai na 25 gradd, nid oes llawer o berygl y bydd yr eira yn symud, tra ar oleddf o fwy na 60 gradd nid yw'r eira yn casglu. Ceir y perygl mwyaf ar oleddf o tua 38 gradd. Gall pobl yn cerdded ar yr eira ddechrau eirlithriad, a gall fod yn berygl mawr i ddringwyr a sgïwyr. Mewn ardaloedd lle mae sgïo yn boblogaidd, defnyddir nifer o ddulliau i osgoi eirlithriadau, er enghraifft defnyddio ffrwydron neu adeiladu muriau i atal yr eira.

Ar 31 Mai, 1970, achosodd Daeargryn Ancash eirlithriad mawr oddi ar lechweddau Huascaran, gan ddinistrio tref Yungay, Periw a lladd o leiaf 18,000 o bobl. Yn yr Alpau, lladdwyd tua 50,000 o filwyr gan eirlithriadau yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn ystod gaeaf 1951-1952 cofnodwyd 649 o eirlithriadau yn yr Alpau, a lladdwyd tua 265 o bobl.

Ym Mhrydain, mae mwyafrif yr eirlithriadau yn digwydd yn yr Alban, ond allwn nhw ddigwydd yng Nghymru a Lloegr hefyd.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Gwasanaeth Hysbysrwydd Eirlithriadau'r Alban
Actores a digrifwr Cymreig yw **Eirlys Bellin** (ganwyd 12 Rhagfyr 1978). Mae'n hanu o'r Bont-faen.

Hyfforddwyd Bellin ym Mhrifysgol Caeredin ac Academi Celfyddyd Theatr Mountview. Mae wedi ymddangos yn rheolaidd yn Llundain yn serennu mewn sioeau comedi cymeriad fel *Spank!* a *Something For The Weekend*. Yn ei sioe unigol gyntaf *Eirlys Bellin: Reality Check* yng Nghaeredin yn 2007, roedd yn chwarae y cymeriad Cymreig Rhian Davies, oedd yn ysu i ddod yn enwog, a chafodd nifer o adolygiadau ffafriol. Cyfarwyddwyd ei sioe yng Ngŵyl Caeredin 2010, *Unaccustomed As I Am*  gan Logan Murray.

Roedd Bellin yn berfformiwr cynderfynol yng Ngwobrau Menywod Doniol yng Ngŵyl Gomedi Manceinion.

Mae wedi ymddangos yn aml fel y ffan rygbi Rhian Madamrygbi ar raglenni *Jonathan* ar S4C.

Gwaith
------

| Teledu |
| --- |
| Blwyddyn | Teitl | Rhan | Nodiadau |
| 2000 | *The Magic Paintbrush: A Story from China* | Girl | Llais |
| 2005 | *Doctor Who* | Bev | **Pennod:** *Father's Day* |
| 2008 | *High Hopes* | Ffion | **Pennod:** *Saturday Night and Sunday Morning* |
|  ? | *Herio’r Ddraig* |
|  ? | *Pobol y Cwm* |
|  ? | *A470* |
|  ? | *Teledu Eddie* |

Ymddangosiadau arall
--------------------

* Stardust (BBC Radio 4)
* Hole (BBC Radio 4)
* Pips (BBC Radio 4)
* A Traveller in Time (BBC Radio 4)
* Tower (BBC Radio 4)
* Truth or Dare (BBC Radio Wales)
* *Bob The Builder* (S4C)
* *Sabrina, the Animated Series* (S4C)

Yn 2008, ymddangosodd yn A Complete History of My Sexual Failures (Chris Waitt, Warp X), a cyfarwyddodd  y gyfres animeiddio i blant *Raymond* (VSI ar gyfer TV Toonland).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-03. Cyrchwyd 2016-02-19.
2. ↑
3. ↑  (Saesneg) Rhian Madamrygbi. Eirlys Bellin. Adalwyd ar 19 Chwefror 2016.

Dolenni allanol
---------------

* Eirlys Bellin ar wefan Internet Movie Database
* Gwefan swyddogol Official Eirlys Bellin
* Eirlys Bellin ar Twitter

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 294228014
* LCCN: no2012160517

 |
Offeiriad a llenor yn yr iaith Ladin oedd **Odo o Cheriton** (m. 1247). Yn Sais o dras Normanaidd, mae Odo'n adnabyddus i edfrydwyr rhyddiaith Cymraeg Canol fel awdur *Chwedlau Odo*.

Ei fywyd
--------

Bu cryn ansicrwydd ynglŷn ag Odo a'i fywyd. Ymwelodd â Paris, ac yno yn ôl pob tebyg yr enillodd ei radd fel Meistr y Celfyddydau. Ceir traddodiad ei fod yn fynach Sistersiaidd neu'n perthyn i'r Præmonstratensiaid. Cyfeirir at un "Meistr Odo o Cheriton" yng nghofnodion Caint a Llundain, rhwng 1211 a 1247, yn fab i William o Cheriton, arglwydd maenor Delce yn Rochester. Yn 1211-12 daeth Odo i feddiant eglwys Cheriton, ger Folkestone; ceir cofnod o'i dad yn talu hebog i'r brenin John o Loegr i brynu'r bywoliaeth. Yn 1233 etifedodd Odo ystadau ei dad yn Delce, Cheriton, a mannau eraill. Ar siarter o 1235-6 (*British Museum, Harl. Ch. 49 B 45*), ynglŷn â hawl ar siop yn Llundain, ceir ei sêl, sy'n dangos mynach yn eistedd wrth ei fwrdd, gyda seren uwch ei ben (Sant Odo o Cluny efallai). Bu farw yn 1247.

Gwaith llenyddol
----------------

Ysgrifennodd Odo sawl gwaith Lladin ar bynciau eglwysig a diwinyddol, yn cynnwys pregethau. Ond ei brif gyfraniad i lenyddiaeth yw ei *Parabole Sancti*, sy'n perthyn i draddodiad y *fabliaux* Ffrengig a gwaith Esop. Cyfieithwyd y gwaith i'r Gymraeg tua diwedd y 14g (neu gynt) dan y teitl *Chwedlau Odo*. Ceir cyfieithiadau o'r un cyfnod i'r Saesneg, Ffrangeg a Sbaeneg yn ogystal.

Ffynhonnell
-----------

* Ifor Williams (gol.), *Chwedlau Odo* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1926)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 49234321
* LCCN: n84226670
* ISNI: 0000 0000 0002 9197
* GND: 119357070
* SUDOC: 07460998X
* BNE: XX5546056
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Enfield Southgate**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Enfield Southgate yn Llundain FwyafEtholaeth Enfield Southgate yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1964: Beverley Baxter (Ceidwadol)
* 1964–1984: Anthony Berry (Ceidwadol)
* 1984–1997: Michael Portillo (Ceidwadol)
* 1997–2005: Stephen Twigg (Llafur)
* 2005–2017: David Burrowes (Ceidwadol)
* 2017-presennol: Bambos Charalambous (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Hawliwr i orsedd yr Alban oedd **Edward Balliol** (Gaeleg yr Alban: *Èideard Balliol*; tua 1283–1367). Roedd yn fab hynaf i John Balliol, brenin yr Alban 1292–6, ac Isabella de Warenne. Gyda chymorth o Loegr, rheolodd rannau o'r deyrnas rhwng 1332 a 1356.

Daeth Dafydd II i'r orsedd ym 1329 ar ôl marwolaeth ei dad, Robert I. Dim ond pum mlwydd oed oedd Dafydd, a llywodraethwyd yr Alban gan raglywiaid am gyfnod. Manteisiodd Balliol, gyda chefnogaeth Edward III, brenin Lloegr, ar y sefyllfa, gan drechu lluoedd Dafydd ym Mrwydr Dupplin Moor (10–11 Awst 1332). Fe'i coronwyd yn Scone ar 24 Medi 1332, ond ar ôl Brwydr Annan (16 Rhagfyr 1332), gorfodwyd ef i ffoi i Loegr. Ymunodd Edward III ag ef mewn gwarchae ar Gaerferwig (yn nwylo'r Albanwyr ar y pryd). Ar ôl Brwydr Halidon Hill (19 Gorffennaf 1333) dychwelwyd Balliol i rym gan y Saeson. Yn ei dro rhoddodd Balliol ran fawr o dde'r Alban i Edward a thalu gwrogaeth iddo.

Yn raddol enillodd lluoedd a oedd yn deyrngar i Dafydd II reolaeth ar y wlad, a rhyfeloedd rhwng Lloegr a Ffrainc yn cymryd sylw Edward III fwyfwy, daeth sefyllfa Balliol yn yr Alban yn anghynaladwy. Roedd Brwydr Culbean (30 Tachwedd 1335) yn anffawd arbennig. Ar ôl 1338 treuliodd y rhan fwyaf o'i amser yn Lloegr. Erbyn 1341 dychwelodd Dafydd II o'i alltudiaeth yn Ffrainc i adennill ei orsedd. Ildiodd Balliol ei hawliad i goron yr Alban i Edward III o'r diwedd ar 20 Ionawr 1356; yn gyfnewid derbyniodd bensiwn. Bu farw yn Wheatley, Doncaster, Swydd Efrog, ym 1367.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 306323754
* GND: 1023118564
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Actores ac athrawes Gymraeg yw **Eirlys Britton** (ganwyd 1949). Mae'n adnabyddus am chwarae Beth yn *Pobol y Cwm*.

Bywyd cynnar
------------

Cafodd ei geni yng Nghaerdydd. Mae'n chwaer i Charli Britton, cyn-ddrymiwr Edward H Dafis. Roedd yn un o ddisgyblion cyntaf Ysgol Gyfun Rhydfelen, Pontypridd a graddiodd mewn Drama o Goleg y Drindod, Caerfyrddin.

Gyrfa
-----

Bu'n athrawes yn Ysgol Heol y Celyn ger Pontypridd. Yn 1980 sefydlodd Dawnswyr Nantgarw gyda chydweithwyr a staff yr ysgol ac ers hynny bu'n rhoi ei amser fel hyfforddwraig dawnsio gwerin. Yn Eisteddfod 2005 derbyniwyd hi a'i gŵr i Orsedd y Beirdd yn Urdd Derwydd er Anrhydedd am eu cyfraniad aruthrol a nodedig i hyrwyddo dawnsio gwerin. Derbyniodd Fedal Goffa Syr T H Parry-Williams yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012 am ei chyfraniad gwirfoddol yn ardal Pontypridd, yn enwedig wrth weithio gyda phobl ifanc.

Yn y 1990au gadawodd ddysgu llawn amser i bortreadu Beth James (Leyshon gynt) yn *Pobol y Cwm* am ddeng mlynedd rhwng 1994 a 2004.. Ymddangosodd yn y ffilm *Yn Gymysg Oll i Gyd* ac roedd yn chwarae Pegi, mam y prif gymeriad yn y ddrama boblogaidd i bobl ifanc, *Pam Fi Duw?*. Yn 2016, ymddangosodd yn y ddrama wleidyddol *Byw Celwydd*.

Dawnsio Gwerin
--------------

Mae Eirlys Britton hefyd yn adnabyddus am ei diddordeb mewn dawnsio gwerin Cymreig. Bu'n aelod o Cwmni Dawns Werin Caerdydd ac, yna yn 1980 pan oedd yn athrawes yn Ysgol Heol y Celyn, Pontypridd, sefydlodd Dawnswyr Nantgarw.

Bywyd personol
--------------

Mae'n briod a Cliff Jones, cyfarwyddwr a chynhyrchydd teledu.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Anrhydeddu'r hyfforddwraig dawnsio gwerin, Eirlys Britton*  , BBC Cymru Fyw, 16 Ebrill 2012.
2. ↑   I'w derbyn i'r Orsedd 2005. BBC Cymru (1 Gorffennaf 2005). Adalwyd ar 1 Chwefror 2016.
3. ↑   Adran Urdd Bro Taf - Athrawon. Adalwyd ar 1 Chwefror 2016.

Dolenni allanol
---------------

* Eirlys Britton ar wefan yr Internet Movie Database
Pair o'r Oes Efydd 
Llestr sy'n cael ei ddefnyddio i goginio, berwi, neu doddi dros dân agored yw **pair** neu **crochan**.

Mewn chwedloniaeth Geltaidd, a rhai ffurfiau o Wica, mae'r pair yn cael ei gysylltu â'r dduwies Ceridwen. Yn hanes Taliesin, mae'r pair yn ffynhonnell ysbrydoliaeth a gwybodaeth. Mae mytholeg Gymreig hefyd yn sôn am beiriau a oedd yn ddefnyddiol i fyddinoedd mewn brwydrau. Yn ail gainc y Mabinogi, yn hanes *Branwen, Ferch Llŷr*, mae'r Pair Dadeni yn bair hudolus y gellid gosod rhyfelwyr marw ynddo a thrwy hynny ddod â hwy yn ôl yn fyw, ond heb fod ganddynt y gallu i siarad. Tybiwyd nad oedd ganddynt eneidiau. Gallai'r rhyfelwyr hyn ddychwelyd i'r frwydr nes iddynt gael eu lladd eto. Yn y chwedl, mae Efnisien yn ei dinistrio trwy ddringo i mewn iddi yn ystod brwydr, a'i chwalu'n ddarnau.

Ceir un o'r enghreifftiau cynharaf o'r gair, wedi'i sillafu fel 'peyr', yn Llyfr Iorwerth o'r 13g. Defnyddir yr ymadrodd bod rhywun 'yn y pair' i gyfleu profedigaeth neu helyntion. Mae'r ymadrodd 'pair cystudd' yn cyfleu yr un ystyr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Davies, John; Jenkins, Nigel; Menna, Baines; Lynch, Peredur I. gol. (2008). *The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales*. Cardiff: University of Wales Press. t. 129. ISBN 978-0-7083-1953-6.
Arlunydd Cymreig oedd **Eirian Llwyd** (1950 – 29 Ionawr 2014) a gwraig cyn arweinydd Plaid Cymru, Ieuan Wyn Jones.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Llwyd yn Prion ger Dinbych. Ar ôl nyrsio yn Lerpwl rhwng 1969-73 gweithiodd fel bydwraig yn Ysbyty Llanelwy. Priododd Ieuan yn 1974 ac roedd yn gefnogol o'i yrfa wleidyddol yn San Steffan, Aelod o'r Cynulliad, Arweinydd Plaid Cymru a Dirprwy Brif Weinidog yn Llywodraeth Cymru'n Un.

Roedd Llwyd yn genedlaetholwr balch ac ymgyrchodd gyda Chymdeithas yr Iaith dros yr Iaith Gymraeg yn y 1960au a'r 1970au. Bu hefyd yn hyrwyddo sefyllfa menywod mewn gwleidyddiaeth gan helpu ail-lunio cyfansoddiad Plaid Cymru yn yr 1980au i help cael menywod ar brif bwyllgorau'r Blaid. Ynghyd a'i gwaith elusennol, sefydlodd Llwyd gangen Rhyl o Gymorth i Fenywod yn y 1970au a'r 1980au.

Yn 2001, canolbwyntiodd Llwyd ar fyd celf a graddiodd o Athrofa Addysg Uwch Caerdydd gan arbenigo ym maes print. Wedi hynny bu'n arddangos yn rheolaidd yng Nghymru a thramor. Gyda'i llwyddiant, cydsefydlodd gwmni Y Lle Print Gwreiddiol, a ddaeth a printiadau gwreiddiol nifer o artistiaid blaenllaw Cymru i sylw cynulleidfa ehangach.

Bu farw Llwyd yn 63 mlwydd oed, yn Ysbyty Gwynedd ym Mangor ar ôl salwch byr gyda chanser. Yn Ionawr 2015, cyhoeddwyd byddai Cronfa Goffa yn cael ei greu er mwyn rhoi grantiau i artistiaid Cymreig sy'n arbenigo mewn gwneud printiau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Eirian Llwyd, artist and wife of Ieuan Wyn Jones, dies". *BBC News*. Cyrchwyd 24 Chwefror 2016.
2. ↑  Tom Bodden (30 January 2014). "Eirian Llwyd, wife of former Plaid Cymru leader Ieuan, dies aged 63". *northwales*. Cyrchwyd 24 Chwefror 2016.
3. ↑  "A tribute to Eirian Llwyd". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-05. Cyrchwyd 24 Chwefror 2016.
4. ↑  Eryl Crump (5 October 2015). "Art by the late Eirian Llwyd to be exhibited at Y Senedd in Cardiff". *northwales*. Cyrchwyd 24 Chwefror 2016.
5. ↑  "[[Celtic Family Magazine]] Fall 2014 Issue #5". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-05. Cyrchwyd 24 Chwefror 2016. URL–wikilink conflict (help)
6. ↑  northwales Administrator (22 Mawrth 2013). "Anglesey print maker opens studio to shed light on her craft". *northwales*. Cyrchwyd 24 February 2016.
7. ↑   Plaid Cymru - teyrngedau. Plaid Cymru. Adalwyd ar 25 Chwefror 2016.
8. ↑  Eryl Crump (10 Rhagfyr 2015). "New art award in memory of Anglesey artist Eirian Llwyd". *northwales*. Cyrchwyd 24 February 2016.
9. ↑  "Arts Council of Wales - Eirian Llwyd Memorial Award". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-03. Cyrchwyd 24 Chwefror 2016. horizontal tab character in `|title=` at position 25 (help)
Y Pair Dadeni yn cael ei dwyn o'r llyn gan y cawr, gyda'i wraig yn ei ddilyn (engrafiad yn ail argraffiad cyfieithiad yr Arglwyddes Charlotte Guest o'r *Mabinogi*, 1877)
Mae'r **Pair Dadeni** yn bair sy'n gallu adfywio celaneddau'r meirw. Mae'n chwarae rhan bwysig yn chwedl *Branwen ferch Llŷr*, yr ail o Bedair Cainc y Mabinogi.

Yn y chwedl mae Bendigeidfran yn derbyn y Pair Dadeni gan y cawr Llasar Llaes Gyfnewid a'i wraig Cymydei Cymeinfoll mewn diolch am y nawdd a gawsant yn llys Bendigeidfran ar ôl dianc o'r Tŷ Haearn a ffoi o Iwerddon. Yn Iwerddon roeddent yn byw yn Llyn y Pair (lleoliad anhysbys heddiw). Roedd Matholwch yn eistedd ar ben gorsedd (bryn neu dwmpath a gysylltir â'r Arallfyd a'r Tylwyth Teg) pan welodd y cawr a'i wraig yn dod allan o'r llyn gyda'r pair. Un mawr a hyll oedd y cawr ond dwywaith mwy mewn maintioli a hyllder oedd ei wraig. Cawsant le yn llys Matholwch ond roeddent yn aflonyddu ar bawb a cheisiodd y Gwyddelof eu difa, yn aflwyddiannus, trwy eu llosgi yn y Tŷ Haearn.

Er mwyn gwneud iawn am sarhad Efnysien ar y brenin Matholwch trwy anffurfio ei feirch cyn ei briodas â Branwen, rhydd Bendigeidfran y Pair Dadeni i Fatholwch ac mae'n dychwelyd i Iwerddon gyda Branwen a'r pair.

Yn ddiweddarach, ar ôl i Fendigeidfran a'r Brythoniaid fynd drosodd i Iwerddon i geisio dial y sarhad ar Franwen yn llys Matholwch, mae brwydr yn torri allan rhwng y Brythoniaid a'r Gwyddyl. Mae pethau'n dechrau troi'n go ddrwg ar y Brythoniaid gan fod y Gwyddelod yn taflu celaneddau eu rhyfelwyr meirw i'r Pair Dadeni i'w adfywio (yn fyw ond yn fyddar). Ond mae Efnysien yn achub y dydd trwy neidio i'r pair a'i ddryllio'n yfflon, gan aberthu ei hun yn y broses er mwyn achub y Brythoniaid.

Mae'r Pair Dadeni yn perthyn i ddosbarth o beiriau hud a lledrith, gan amlaf yn beiriau llawnder (h.y. yn ffynonellau dihysbydd o fwyd ac ati) sy'n elfen gyffredin ym mytholeg y Celtiaid. Mae enghreifftiau eraill yn cynnwys pair Diwrnach Wyddel yn y chwedl *Culhwch ac Olwen* a'r pair a geisir gan Arthur yn y gerdd fytholegol *Preiddiau Annwfn*. Ceir sawl enghraifft gyffelyb yn llenyddiaeth Iwerddon. Enghraifft arall yw pair Ceridwen, ffynhonnell yr Awen yn *Hanes Taliesin*.

Mae rhai elfennau o chwedloniaeth y peiriau Celtaidd hyn yn elfennau amlwg yn chwedl y Greal Santaidd yn nhraddodiad yr Oesoedd Canol.

Llyfryddiaeth
-------------

* Ifor Williams (gol.), *Pedair Cainc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad diweddarach)
Cofeb rhyfel sy'n cynnwys gweddillion milwyr a fu farw ar faes Brwydr Verdun yn y Rhyfel Byd Cyntaf yw'r **Ossuaire de Douaumont** (*Esgyrndy Douaumont*). Lleolir yn Douaumont, Ffrainc, ger Verdun.

Hanes
-----

Bu farw tua 230,000 o ddynion allan o 700,000 o anafedigion a cholledigion yn ystod 300 diwrnod Brwydr Verdun (21 Chwefror 1916 – 19 Rhagfyr 1916). Daeth y frwydr i'w adnabod fel y *"Verdun mincing machine"* (Peiriant malu Verdun), maes a oedd yn llai nac ugain cilometr sgwar.

Mae'r esgyrndy yn gofeb sy'n cynnwys gweddillion y milwyr a fu farw ar faes y frwydr. Gellir gweld esgyrn y milwyr drwy ffenestri cilfach oamgylch waelod yr adeilad. Mae gweddillion tua 130,000 o filwyr Ffrengig ac Almaenig di-enw wedi eu gosod yno. O fewn yr adeilad mae'r waliau a'r nenfwd wedi ei orchuddio gyda enwau rhai o'r milwyr a fu farw ym Mrwydr Verdun. Mae rhai o'r enwau yn rai a fu farw yn yr ardal yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Talwyd am y placiau rhain gan teuluoedd y milwyr sydd wedi eu henwi yno. O flaen y cofeb safai'r fynwent fwyaf yn Ffrainc y tu allan i Baris, sy'n cynnwys 25,000 bedd.

Urddwyd Ossuaire de Douaumont yn swyddogol ar 7 Awst 1932 gan Arlywydd Ffrainc, Albert Lebrun.

Pensaerniaeth
-------------

Penseiri'r esgyrndy oedd Léon Azéma, Max Edrei a Jacques Hardy; dyluniodd Georges Desvallières y gwydr wedi ei staenio. Mae'r tŵr yng nghanol y gofeb yn 46 meter o uchder ac yn berchen ar olygfa panoramig o faes y brwydr. Mae'r tŵr yn cynnwyr cloch *Bourdon de la victoire*, sy'n cael ei ganu yn ystod seremoniau swydogol, a llusern marw sy'n sgleinio ar faes y brwydr yn ystod y nos. Mae'r clwysty yn 137 meter o hyd ac yn cynnwys 42 o gilfachau. Mae amgueddfa ryfel ar ail lawr yr adeilad sy'n cynnwys gweddillion o'r pentrefi cyfagos a gafodd eu dinistrio, lluniau 3D, ac arfau.

Gweler hefyd
------------

* Brwydr y Somme 1916
* Cofeb Thiepval i Golledigion y Somme

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol Douaumont Archifwyd 2013-04-07 yn y Peiriant Wayback.
* Twristiaeth Verdun (Saesneg, Almaeneg a Ffrangeg) Archifwyd 2016-10-03 yn y Peiriant Wayback.
Baledwr oedd **Owain Meirion** neu **Owen Gruffydd** (1803 – 22 Mehefin 1868), a anwyd yn Y Bala.

Bywgraffiad
-----------

Ni wyddom lawer am ei gefndir na'i flynyddoedd cynnar ond mae'n amlwg wrth ei waith ei fod wedi dysgu darllen ac ysgrifennu yn y Gymraeg. Yn wahanol i nifer o faledwyr y 19g roedd Owain yn canu ar y mesurau caeth yn ogystal â'r mesurau rhydd pbologaidd. Roedd hefyd yn canu gyda'r tannau.

Bywyd digon llwm a gafodd, serch hynny. Treuliodd ddeugain mlynedd yn crwydro'r ffeiriau o Fôn i Fynwy ond pan aeth yn rhy hen bu rhaid iddo fyw 'ar y plwy' mewn tŷ bychan yn Llanbrynmair:

'Byw ar dri swllt, bron d'rysu, - am wythnos
A methu trafaelu;
Drudaniaeth yn dirdynu
I'm herbyn er dychryn du.'
Canai ar y pynciau poblogaidd oedd yn rhan o stoc y baledwyr, fel 'Suddo'r Royal Charter'. Byddai'n sefyll mewn ffair yn pwyso ar ei bastwn tra'n datgan ei gerddi a chynnig copïau i'w prynu.

Bu farw ar 22 Mehefin, 1868, yn 65 mlwydd oed. Er ei fod yn ddyn tlawd cafodd cofeb weddus iddo yn Llanbrynmair, diolch i ymdrechion ffrindiau a beirdd fel Mynyddog, a gyfansoddodd yr englyn coffa sydd ar y gofeb:

'Baledwr heb waelodion - i'w ddoniau
Oedd hwn - mae'i wlad dirion
Yn weddw'n awr am y ddawn hon,
Yn marw Owain Meirion.'

Ffynhonnell
-----------

* Robert Griffith, traethawd ar y bardd yn, *Deuddeg o Feirdd y Berwyn* (Lerpwl, 1910).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **Osgeg** yn iaith hynafol farw a sieredid gan y Samniaid yn ne'r Eidal hyd at yr ail ganrif C.C..

Gyda'r Wmbreg, mae'n perthyn i gangen Osgo-Wmbreg yr Ieithoedd Italaidd ond mae ei pherthynas ieithyddol â Lladin yn bwnc dadleuol.

Hanes
-----

Roedd Osgeg yn enw a roddwyd gan y Rhufeiniaid ar dafodiaith yr Osgiaid, un o'r llwythi Samniaidd yn Campania, ac a ddaeth i gael ei ddefnyddio i olygu iaith y Samniaid yn gyffredinol.

Er i'r Samniaid dderbyn goruchafiaeth Rhufain yn y flwyddyn 290 C.C. roeddent yn parhau i ddefnyddio'r iaith Osgeg fel iaith swyddogol hyd at y Rhyfel Gymdeithasol yn 90-89 C.C. pan gollodd y Samniaid eu hannibyniaeth. Ymddengys fod Osgeg fel iaith lafar wedi goroesi hyd yr ail ganrif O.C.

Olion ac arysgrifau
-------------------

Ac eithrio enwau personol ac enwau lleoedd a ddyfynir gan awduron Lladin a Groeg, mae'r iaith yn adnabyddus o'r tua 200 arysgrif Osgeg sydd wedi goroesi. Er bod un testun yn weddol hir, tua 300 o eiriau, mae'r rhan fwyaf yn fyr iawn ac mewn canlyniad mae ein gwybodaeth o Osgeg yn gyfyng. Daw o gwmpas tri chwarter yr arysgrifau hyn o Campania ei hun. Maent wedi'u hysgrifennu mewn gwyddor frodorol seiliedig ar y Wyddor Roeg a'r wyddor Etrwseg. Mae'r ffaith fod iaith yr arysgrifau'n gyson a sefydlog yn awgrymu fod gan yr iaith lenyddiaeth safonol ar un adeg.

Rhai geiriau Osgeg
------------------

* *pon* pan
* *tout(am)* cf. Cymraeg **tylwyth**, Hen Wyddeleg **tuatha**
* *lig(ud)* deddf, cf. Lladin **legs**
* *aut* ond
* *mall(ud)* maleisus
* *allo* arall / eraill
* *fame(lo)* teulu / cartref
* *pud* beth?, cf. Lladin **quod**
* *kom* cyf-, cf. Lladin **cum-, con-**
* *nessimas* nesaf, Hen Wyddeleg **nessam**
* *trsto-, tristo -* tyst
* *pompe* pump (efallai sylfaen y gair "Pompeii"?)

Llyfryddiaeth
-------------

* C.D. Buck, *A Grammar of Oscan and Umbrian* (1928)
* Leppmann, Wolfgang, *Pompeii in Fact and Fiction* Elek Books, Llundain 1968
* Elcock, W.D. *The Romance Languages* Faber a Faber, Llundain 1960
* Edmonds, J.M. *An Introduction to Comparative Philology for Classical Students* Gwasg Prifysgol Caergrawnt 1906
* geirfa yn: Hudson-Williams,*A Short Grammar of Old Persian* Gwasg Prifysgol Cymru 1936, 1963
* geirfa yn: Thurneysen, R. *A Grammar of Old Irish* Dublin Institute for Advanced Studies, Dulyn 1980 ac ati.
Mae **Esgair Ddu** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SH873106. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 242 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 464 m (1522tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr mynyddoedd uchaf y byd

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"