Nofelydd, newyddiadurwr, a gwleidydd Brasilaidd oedd **José Martiniano de Alencar** (1 Mai 1829 – 12 Rhagfyr 1877) sydd yn nodedig am arloesi *Indianismo* yn llên Brasil. Ysgrifennodd hefyd ddramâu, ysgrifau, a barddoniaeth, ac mae ei weithiau llenyddol yn cyflwyno portread cyflawn o fywyd Brasil yng nghanol y 19g ac yn gyfraniad pwysig at hunaniaeth ddiwylliannol y wlad.

Ganed yn Fortaleza, prifddinas talaith Ceará, yng ngogledd-ddwyrain Ymerodraeth Brasil, i deulu a oedd yn weithgar yng ngwrthryfel Pernambuco (1817). Astudiodd y gyfraith yn São Paulo ac yn Recife cyn iddo ymsefydlu yn Rio de Janeiro i weithio i'r wasg. Yn 1856 cyhoeddodd ei ddwy gyfrol gyntaf, y nofel *Cinco Minutos* a'r casgliad o erthyglau *Cartas sobre "A Confederação dos Tamoios"* sydd yn ymdrin â'r gerdd honno gan Domingos José Gonçalves de Magalhães.

Dygwyd mudiad *Indianismo* gan ei nofel arloesol *O Guarani* (1857): dyma'r esiampl gyntaf yn llên America Ladin o bortread nodweddiadol Ramantaidd o fywyd brodorion yr Amerig, ac yn cynnwys yr enwau brodorol am blanhigion ac anifeiliaid a disgrifiadau sentimental o'u traddodiadau. Ymhelaethodd Alencar ar y thema honno mewn sawl nofel arall ac yn ei arwrgerdd *Os Filhos de Tupã*, a ysgrifennwyd yn 1863 ond nas cyhoeddid nes y 1910au. Ymhlith ei nofelau eraill mae *Senhora* (1875) ac *Encarnação* (1893), y ddwy wedi eu lleoli yn y ddinas; y nofelau gwledig *O Gaúcho* (1870) ac *O Sertanejo* (1875); a'r nofelau hanesyddol *As Minas de Prata* (1862/1865–1866), *Alfarrábios* (1873), ac *A Guerra dos Mascates* (1873–1874). Ym myd theatr Rio de Janeiro, ysgrifennodd un ddrama hanesyddol, *O Jesuíta* (1875), a sawl comedi a drama.

Gwasanaethodd Alencar yn gynrychiolydd dros Ceará yn Siambr y Dirprwyon, a chafodd swydd gweinidog cyfiawnder yn llywodraeth Brasil o 1868 i 1870. Un o wrthwynebwyr yr Ymerawdwr Pedro II oedd Alencar, a fe'i trafodai yn feirniadol dan y ffugenw Erasmo, ar ffurf *Ao Imperador: Cartas Políticas de Erasmo* (1865) ac *Ao Emperador: Novas Cartas Políticas de Erasmo* (1866).

Teithiodd Alencar i Ewrop yn 1877 i geisio gwella'i afiechyd. Bu farw o dwbercwlosis yn Rio de Janeiro yn 48 oed. Cyhoeddwyd ei hunangofiant, *Como e Porque Sou Romancista* (1893), dwy flynedd ar hugain wedi ei farwolaeth.

Llyfryddiaeth
-------------

### Nofelau

* *Cincos Minutos* (1856).
* *O Guarani* (1857).
* *A Viuvinha* (1860).
* *As Minas de Prata* (1862/1865–1866).
* *Iracema* (1865).
* *O Tronco do Ipê* (1871).
* *Til* (1872).
* *Alfarrábios: Crônicas dos Tempos Coloniais* (1873).
* *A Guerra dos Mascates* (1873–1874).
* *Ubirajara* (1874).
* *Senhora* (1875).
* *O Sertanejo* (1875).
* *O Gaúcho* (1870).
* *Encarnação* (1893).

### Barddoniaeth

* *Os Filhos de Tupã* (1910–11).

### Dramâu

* *O Demônio Familiar* (1857).
* *O Rio de Janeiro: Verso e Reverso* (1857).
* *As Asas de um Anjo* (1860).
* *Mãe* (1862).
* *O Jesuíta* (1875).

### Erthyglau

* *Cartas sobre "A Confederação dos Tamoios"* (1856).
* *Ao Imperador: Cartas Políticas de Erasmo* (1865).
* *Ao Emperador: Novas Cartas Políticas de Erasmo* (1866).

### Hunangofiant

* *Como e Porque Sou Romancista* (1893).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Richard Young ac Odile Cisneros, *Historical Dictionary of Latin American Literature and Theater* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2011), tt. 31–32.
2. ↑  (Saesneg) José de Alencar. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 1 Chwefror 2020.