Seiclwraig Seisnig oedd **Beryl Burton** MBE OBE (12 Mai 1937 – 8 Mai 1996), ac un o athletwyr gorau Prydain erioed.

Domineiddiodd rasio beiciau merched yn y Deyrnas Unedig, gan ennill dros 90 o bencampwriaethau cenedlaethol a saith pencampwriaeth y byd. Gosododd sawl record cenedlaethol, gan gynnwys y record ar gyfer y treial amser 12 awr, a ragorodd ar record y dynion am ddwy flynedd.

Bywgraffiad
-----------

### Bywyd cynnar

Ganed Beryl Charnock yn ardal Halton, Leeds, Gorllewin Swydd Efrog a bu'n byw yn ardal Morley drwy gydol ei bywyd, gan rasio'n bennaf dros y Morley Cycling Club a Knaresborough CC yn ddiweddarach. Roedd yn blentyn gwelw, a dioddefodd nifer o afiechydon, gan gynnwys treulio 15 mis yn yr ysbyty o ganlyniad twymyn gwynegon.

Cyfarfu â'i gŵr, Charlie, yn y gwaith. Cychwynnodd Beryl seiclo gydag ef, a phriodasant ym 1955. Buan y dechreuodd ei adael ar ôl ar y ffordd, a'i syniad oedd cymryd rhan mewn treialon amser, a chytunodd ei gŵr i'w chefnogi. Dyflwydd yn ddiweddarach, cipiodd ei medal cenedlaethol cyntaf yn y treial amser 100 milltir, a chyn diwedd y ddegawd roedd yn cystadlu'n rhyngwladol.

### Anrhydeddau rhyngwladol

Enillodd Burton Bencampwriaeth Ras Ffordd y Byd ym 1960 ac ym 1967, a daeth yn ail ym 1961. Arbenigodd yn y pursuit unigol ar y trac, gan ennill medal ym Mhencampwriaethau Trac y Byd, UCI bron bob blwyddyn dros dair degawd. Bu'n bencampwr y byd pum gwaith (1959, 1960, 1962, 1963 a 1966), yn ail dair gwaith (1961, 1964 a 1968), ac yn drydedd ym 1967, 1970 a 1973.

### Cystadlaethau cenedlaethol

Mewn treialon amser cartref, bron na ellid trechu Burton. Enillodd gystadleuaeth *British Best All-Rounder* y *Road Time Trials Council* am 25 mlynedd yn olynol: o 1959 hyd at 1983. Enillodd 72 teitl treial amser cenedlaethol i gyd, pedwar teitl 10 milltir (cynhaliwyd gyntaf ym 1978), 26 teitl 25 milltir, 24 teitl 50 milltir ac 18 teitl 100 milltir. Enillodd ei theitlau cenedlaethol unigol olaf ym 1986 a hithau bron yn hanner cant oed (25 a 50 milltir) Roedd hefyd yn aelod o'r tîm cyflymaf: *Knaresborough CC*, yn y bencampwriaeth 50 milltir ym 1989.

Enillodd hefyd 12 teitl Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain a 12 teitl *pursuit* ym Mhencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain.

### Recordiau

Ym 1967, gosododd Burton record treial amser 12-awr newydd, gan gwblhau 277.25 milltir – pellter a ragorodd, o 0.73 milltir, ar record y dynion ar y pryd, ac ni churwyd y nod hwn gan ddyn hyd 1969. Tra'n gosod y record, goddiweddodd Mike McNamara a oedd wrthi'n gosod record y dynion o 276.52 milltir ac ennill cystadleuaeth *British Best All-Rounder* y dynion. Dywedir iddi roi liquorice allsort iddo wrth iddi reidio heibio.

Gosododd 50 record cenedlaethol ar bellterau o 10, 15, 25, 30, 50 a 100-milltir; a chynhalodd ei recordiau terfynol 10, 25 a 50-milltir am 20 mlynedd cyn iddynt gael eu torri. Safodd ei record 100-milltir am 28 mlynedd, ac mae ei record 12-awr yn dal i sefyll hyd heddiw. Oherwydd ei gallu, derbyniodd wahoddiad arbennig, fel merch, i'r *Grand Prix des Nations* ym 1967.

Ym 1982, gosododd Burton record 10-milltir cenedlaethol tandem merched, ynghyd â'i merch Denise: 21 munud, 25 eiliad.

Cymyn
-----

Roedd merch Beryl Burton, Denise, hefyd yn seiclwraig benigamp: enillodd y fedal efydd yn y pursuit ym Mhencampwriaethau Trac y Byd, UCI 1975). Cafodd y ddwy eu dewis i gynrychioli Prydain ym Mhencampwriaeth y Byd ym 1972.

Cafodd ei champau eu cydnabod yn swyddogol ym 1964, pan dderbyniodd MBE ac OBE ym 1968. Enillodd Burton hefyd un o brif acolâdau seiclo Prydain, Gwobr Goffa Bidlake, dair gwaith (record arall), ym 1959, 1960 a 1967.

Bu farw Burton o fethiant y galon tra'n reidio'n gymdeithasol i ddanfon gwahoddiadau i'w pharti pen-blwydd yn 59 oed; roedd wedi byw erioed gyda rhythmau calon anarferol. Crybwyllodd ei merch Denise y gallai ei hysbryd cystadleuol fod wedi cyfrannu at flino'i chorf yn y pen draw.

Sefydlwyd gardd goffa Beryl Burton yn Morley, ac mae Morley Cycling Club wedi rhoi tlws (a enillwyd 20 gwaith gan Burton) i'r RTTC ar gyfer y gystadleuaeth *Champion of Champions* ar gyfer merched: adnabyddir ef fel tlws Beryl Burton.

Mae llwybr beiciau'r *Beryl Burton Cycle Way* yn galluogi i seiclwyr deithio 2.8 km rhwng Harrogate a Knaresborough gan osgoi'r A59. Mae actifyddion yn Harrogate, gan gynnwys Cycle Harrogate wedi lobïo i gael y llwybr wedi ei drwsio oherwydd fod ei gyflwr mor wael.

Yn 2009, anrhydeddwyd Burton drwy ei chynnwys yn y British Cycling Hall of Fame.

### *Golden Book of Cycling*

Dathlwyd campau Burton am y tro cyntaf ym 1960 pan gysegrodd *Cycling Weekly* dudalen iddi yn y *Golden Book of Cycling*. Erbyn 1991, roedd ei gyrfa wedi datblygu cymaint fel y rhoddwyd anrhydedd unigryw iddi, sef ail dudalen yn y llyfr.

### Drama Radio

Darlledwyd drama yn dilyn hanes Burton ar BBC Radio 4 ar 27 Tachwedd 2012, sef *Beryl: A Love Story On Two Wheels*. Ysgrifennwyd y ddrama gan yr actores Maxine Peake, a hithau hefyd chwaraeodd ran Burton. Cynhwyswyd yn y ddrama ddarnau o gyfweliadau gyda Charlie Burton, a'u merch, Denise Burton Cole.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Infamous and Famous from Morley. Wakefield Family History Society.
2. ↑   Vamplew, Wray (1885–1900). "Burton ,Beryl". *Dictionary of National Biography*. Llundain: Smith, Elder & Co.
3. ↑   CTT Competition Records - Women. Cycling Time Trials.
4. ↑   CTT Competition Records - Men. Cycling Time Trials.
5. ↑  Woodland, L. (2005), *This Island Race*, Mousehold Press, p. 174, ISBN 1-874739-36-6
6. ↑   Hugh Gladstone (26 Chwefror 2010). Beryl Burton: British Legend. Cycling Weekly. Adalwyd ar 22 Chwefror 2012.
7. ↑   Harrogate Borough Council - Beryl Burton Cycle Way. Harrogate.gov.uk. Adalwyd ar 20 Gorffennaf 2012.
8. ↑   Cycle Harrogate.
9. ↑   50 Cycling Heroes Named in British Cycling's Hall of Fame. British Cycling (17 Rhagfyr 2009).
10. ↑   The Golden Book of Cycling - Beryl Burton, 1960. Thepedalclub.org. Adalwyd ar 20 July 2012.
11. ↑   Beryl: A Love Story On Two Wheels. BBC. Adalwyd ar 22 Tachwedd 2012.

Dolenni allanol
---------------

* Proffil Beryl Burton ar *Cycling Archives*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 88228931
* LCCN: nb2010030407
* ISNI: 0000 0001 1451 2590
* GND: 138173885
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |