Cerflun er cof am yr Arglwydd Ninian. Wedi ei leoli yng Ngerddi Gorsedd, Caerdydd. Cerfiwyd gan William Goscombe John (1860-1952)
Aelod Seneddol yr Unoliaethwyr dros Gaerdydd a fu farw yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf oedd Lefftenant-Cyrnol **Arglwydd Ninian Edward Crichton-Stuart** (15 Mai 1883 – 2 Hydref 1915). Fe'i ganed yn Dumfries House, Swydd Ayr yn ail fab i John Crichton-Stuart, 3ydd Marcwis y Biwt a'r Anrhydeddus Gwendolen Mary Anne Fitzalan Howard.

Bywyd Cynnar
------------

Cafodd Ninian Crichton-Stuart ei eni yn Dumfries House, Swydd Ayr a chafodd ei fagu yng Nghastell Caerdydd. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Harrow ac wedi gadael yr ysgol teithiodd i Rwsia er mwyn dysgu Rwsieg gyda'r gobaith o ddilyn gyrfa yn Gwasanaeth Llysgenhadol. Wedi salwch tra yn Rwsia, dychwelodd gartref er mwyn mynychu Coleg yr Iesu, Rhydychen.

Yn dilyn marwolaeth ei dad, 3ydd Marcwis y Biwt, etifeddodd Falkland House yn Fife ac ar 16 Mehefin 1906, priododd yr Anrhydeddus Ismay Preston merch y diweddar 14eg Is-iarll Gormanston.

Gwleidyddiaeth
--------------

Cafodd gomisiwn gyda 3ydd Bataliwn Ucheldirwyr Cameron y Frenhines ym 1903 a gwasanaethodd am ddwy flynedd gyd Bataliwn 1af, y Gwarchodlu Albanaidd ond gadawodd y fyddin ym 1906 er mwyn canolbwyntio ar ei yrfa wleidyddol. Ym 1907 cafodd ei fabwysiadu'n ymgeisydd yr Unoliaethwyr ar gyfer Bwrdeistrefi Caerdydd, Y Bont Faen a Llantrisant.

Yn ystod Etholiad Cyffredinol mis Ionawr 1910 methiant oedd ei ymgais i ddod yn Aelod Seneddol wrth i David Alfred Thomas o'r Blaid Rhyddfrydol sicrhau mantais o 1,555 dros Crichton-Stuart gyda 13,207 o bleidleisiau, ond wedi ymddeoliad Thomas cyn Etholiad Cyffredinol Rhagfyr 1910, llwyddodd Crichton-Stuart i gael ei ethol gyda 12,181 o bleidleisiau - mantais o 299 dros yr ymgeisydd Rhyddfrydol, Syr Clarendon Golding Hyde.

Parc Ninian
-----------

Ym 1910, rhoddodd Crichton-Stuart gefnogaeth mawr i Glwb Pêl-droed Dinas Caerdydd wrth iddynt chwilio am faes newydd. Er mwyn diolch am ei gefnogaeth, cafodd y maes newydd ei enwi'n Barc Ninian

Rhyfel Byd Cyntaf
-----------------

Ym 1912, cymerodd reolaeth o 6ed Bataliwn Y Gatrawd Cymreig. Bu farw ar faes y gâd ar 2 Hydref 1915 mewn ymosodiad ar Hohenzollern Redoubt ger La Bassée. Ar ôl cipio ffos y gelyn, cafodd Crichton-Stuart ei saethu gan saethwr cudd y gelyn

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  "Falkland 1900-2000, Year 1915 (As researched by Jack Burgess)" (PDF). *Fife Historical Society* (pdf).[*dolen marw*]
2. 1 2  British parliamentary election results, 1885-1918 (Craig)
3. ↑  "Ninian Edward Crichton-Stuart". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-06-19. Cyrchwyd 2015-06-26. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
4. ↑  "Lord Ninian Crichton-Stuart. How he fell". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-09-14. Cyrchwyd 2015-06-26. Unknown parameter `|published=` ignored (help)

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Hansard: cyfraniadau Arglwydd Crichton-Stuart Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Manylion Comisiwn Beddi Rhyfel y Gymanwlad

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**David Alfred Thomas** | **Aelod Seneddol dros Gaerdydd**Rhag. 1910 – 1915 | Olynydd:**James Herbert Cory** |