recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Gwleidydd o'r Alban yw **Stewart Hosie** (ganwyd 3 Ionawr 1963) a etholwyd yn Aelod Seneddol yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 dros Ddwyrain Dundee; mae'r etholaeth yn Aberdeen a Swydd Aberdeen, yr Alban. Mae Stewart Hosie yn cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin.

Un o Dundee ydy Hosie, ac i'r dref honno yr aeth i'r coleg i astudio cyfrifiadureg. Bu'n rhedeg cwmni cyfrifiadurol am 20 mlynedd. O 1986-89 ef oedd AS cynta'r SNP i fod yn Drefnydd Ieuenctid (*Youth Convener*). Bu'n Ysgrifennydd Cyffredinol y blaid am bedair mlynedd, cyn gael ei ethol i fod yn Drefnydd y Blaid yn 2003.

Cafodd ei ethol i Senedd Prydain yn gyntaf yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005 yn etholaeth Dwyrain Dundee a bu'n Llefarydd dros Faterion Mewnol a Merched tan 2007. Ers hynny ef yw'r Llefarydd dros y Trysorlys, ac yn aelod o Brif Bwyllgor Trysorlys y Llywodraeth. Yn 2010 fe'i gwnaed yn Ddirprwy Arweinydd ac yn Brif Chwip yr SNP.

Mae ei wraig Shona Robison yn Aelod o Senedd yr Alban dros Ddwyrain Dinas Dundee.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Stewart Hosie 28765 o bleidleisiau, sef 59.7% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o 21.9 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 19162 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2
2. 1 2  "Democracy Live - Your representatives - Stewart Hosie". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-04-01. Cyrchwyd 2015-07-05.
3. ↑  "Stewart Hosie MP". *UK Parliament*.
4. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
5. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban
Pont sy'n croesi Afon Hafren yn Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw'r **Iron Bridge**. Agorwyd ym 1781, dyma'r bont fawr cyntaf (mwy na 100 troedfedd (30.5 medr) o hyd) i'w hadeiladu o haearn bwrw.

Y Bont Haern
Roedd y bont yn garreg filltir bwysig yn hanes peirianneg. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I ac mae'n sefyll yng Ngheunant Ironbridge, sydd ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1986.

Hanes
-----

Dechreuodd Abraham Darby I doddi mwyn haearn lleol gyda côc a wnaed o glo Coalbrookdale ym 1709, ac yn y degawdau nesaf daeth yr ardal yn ganolfan ddiwydiannol bwysig. Defnyddiwyd Afon Hafren ar gyfer cludo deunyddiau, ond roedd y Ceunant Afon Hafren yn rhwystr rhwng tref Broseley i'r de o'r afon a Madeley a Coalbrookdale i'r gogledd. Roedd angen pont uchel gyda dim ond un rhychwant oherwydd bod yn rhaid i longau uchel basio o dan.

Ym 1773 awgrymodd y pensaer Thomas Farnolls Pritchard adeiladu pont a wnaed o haearn. Yn y pen draw, cyflawnwyd ei gynllun, a chafodd y cydrannau eu gwneud yng ngwaith haearn Coalbrookdale ym 1777-79. Agorwyd y bont i draffig yn 1781.

Gweler hefyd
------------

* Din Gwrygon; bryngaer Geltaidd 8 hectar ychydig o filltiroedd i'r dwyrain
* Pont y Borth, gan Thomas Telford

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Iron Bridge". *Engineering Timelines*. Cyrchwyd 3 Chwefror 2017.
2. ↑  "Ironbridge Gorge". *UNESCO World Heritage Centre*. UNESCO. Cyrchwyd 3 Chwefror 2017.
Gorchfygu'r Jacquerie; llun o lawysgrif o *Gronicl Froissart*
Defnyddir y term **Jacquerie** am wrthryfel y werin yng ngogledd Ffrainc yn 1358, yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd. Yn Ffrangeg, defnyddir *Jacquerie* fel term cyffredinol am wrthryfeloedd gwerinol, a gelwir digwyddiadau 1358 y *Grand Jacquerie* i'w gwahaniaethu.

Hanes
-----

Roedd byddin Ffrainc wedi ei gorchfygu gan fyddin brenin Lloegr ym Mrwydr Poitiers yn 1356, a Jean II, brenin Ffrainc wedi ei gymeryd yn garcharor. Dilynwyd hyn gan gyfnod o ymryson ymysg uchelwyr Ffrainc, a chyfnod o galedi mawr i'r werin, gyda threthi uchel a chwmnïau rhydd (*routiers*) o filwyr Seisnig a Gasgwynaidd yn crwydr'r wlad yn ysbeilio.

Canolbwynt y gwrthryfel oedd dyffryn afon Oise, i'r gogledd o ddinas Paris. Roedd "Jacque" yn enw sarhaus ar werinwyr gan yr uchelwyr, oherwydd eu bod yn gwisgo siaced amddiffynnol a elwid yn "jacque" mewn brwydr, yn hytrach na llurig dur fel yr uchelwyr. Adnabyddid arweinydd y gwrthryfel, Guillaume Cale, fel "Jacques Bonhomme".

Rhoddwyd diwedd ar y gwrthryfel gan Siarl Ddrwg. Ar 10 Mehefin 1358, roedd ei fyddin ef a byddin Guillaume Cale yn eu wynebu eu gilydd ger Mello. Gwahoddwyd Cale i ddod i drafod telerau heddwch gyda Siarl, ond pan ddaeth, cymerwyd ef yn garcharor, ac yn ddiweddarach torrwyd ei ben. Heb eu harweinydd, gorchfygwyd ei fyddin ym Mrwydr Mello.

Cyfeiriadau
-----------
Etholaeth seneddol yn Swydd Hertford, Dwyrain Lloegr, yw **Stevenage**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Stevenage yn Swydd HertfordEtholaeth Stevenage yn Swydd Hertford
* Swydd Gaergrawnt yn LloegrSwydd Gaergrawnt yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983.

Aelodau Senedol
---------------

* 1983–1997: Tim Wood (Ceidwadol)
* 1997–2010: Barbara Follett (Llafur)
* 2010–presennol: Stephen McPartland (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Peiriannydd a dyfeisiwr Albanaidd oedd **James Watt** (19 Ionawr 1736 – 25 Awst 1819). Roedd y gwelliannau a wnaeth ef i'r peiriant ager yn allweddol i'r Chwyldro Diwydiannol.

Ganed James Watt yn Greenock, yn fab i wneuthurwr a pherchennog llongau. Aeth i'r ysgol yn ysbeidiol, ond addysgwyd ef yn bennaf gan ei fam, Agnes. Pan oedd y 18 oed, aeth i Lundain i astudio gwneud offerynnau mesur, yna dychwelodd i'r Alban gan ddechrau gweithdy oddi mewn i Brifysgol Glagow. Priododd Margaret Miller yn 1764, a chwasant bump o blant, cyn iddi hi farw ar enedigaeth plentyn yn 1777. Ail-briododd ag Ann MacGregor.

Bedair blynedd ar ôl agor ei weithdy, dechreuodd Watt arbrofi a pheiriannau ager. Erbyn 1765 roedd ganddo fodel oedd yn gweithio. Cymerodd flynyddoedd i fedru cael fersiwn y gellid ei ddefnyddio ar raddfa fawr, ond yn 1776, dechreuodd y peiriannau cyntaf weithio a thros y blynyddoedd nesaf gwerthwyd nifer fawr ohonynt, yn enwedig i bwmpio dŵr o fwyngloddiau. Parhaodd Watt i ddatblygu a gwella'r peiriant ager dros y blynyddoedd nesaf. Ymddeolodd yn 1800, a phrynodd ystad yng Nghymru yn Noldowlod ger Llanwrthwl; mae ei ddisgynyddion yno o hyd.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 22269445
* LCCN: n50034930
* ISNI: 0000 0001 2123 8286
* GND: 118629484
* SUDOC: 07472620X
* BNF: cb12846832x (data)
* BIBSYS: 8035201
* ULAN: 500078692
* NLA: 35594482
* NKC: mzk2003202321
* BNE: XX4615193
* CiNii: DA00026401
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
*Shane Williams* (2012) gan David Griffiths
Paentiad olew gan yr arlunydd David Griffiths (g. 1939) yw ***Shane Williams***. Mae'r llun yn mesur 100 wrth 123 cm.

Magwyd Griffiths ym Mhwllheli, ar ôl i'r teulu symud yno o Lerpwl, ble y cafodd ei eni. Wedi iddo adael yr ysgol mynychodd goleg y Slade yn Llundain. Caiff ei ystyried yn un o arlunwyr gorau gwledydd Prydain.

Peintiwyd y llun olew 30 x 40 modfedd hwn ar ganfas yn 2012. Ymhlith y paentiadau eraill gan Griffiths mae: Gwynfor Evans, Siân Phillips, Bryn Terfel a Syr Geraint Evans. Yn y llun gwelir Shane yn gwisgo gwisg Cymru, wedi iddo chwarae'r gêm ryngwladol olaf dros ei wlad - yn erbyn Awstralia. o graffu'n agos, gwelir hefyd y geiriau "Bye bye!", gan iddo bwytho'r geiriau ar ei esgidiau.

Europeana 280
-------------

Yn Ebrill 2016 dewisiwyd y darlun fel un o ddeg llun eiconig i gynrychioli Cymru yn y prosiect "Gwaith Celf Europeana".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Portreadu'r Cymry (Portraying the Welsh)". *Llais Llên* (yn Welsh). BBC Cymru Wales. 15 Awst 2002. Cyrchwyd 4 Rhagfyr 2005.CS1 maint: unrecognized language (link)
2. ↑  Gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
3. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 15 Mai 2016.
4. ↑  Gwefan Europeana; adalwyd 11 Rhagfyr 2017.

Dolenni allanol
---------------

* Gwybodaeth am y darlun ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Cofnod celfwaith ar wefan Europeana
Comedïwr a diddanwr yn y Gymraeg a'r Saesneg yw **Steffan Evans** (ganwyd 1981). Magwyd ef yn Eglwyswrw yn Sir Benfro. Mynychodd Ysgol y Preseli, yng Nghrymych.

Gyrfa
-----

Dechreuodd Steffan ei yrfa comedi ym mis Tachwedd 2015. Mae'n perfformio mewn nosweithiau meic agored i sesiynau mewn sioeau proffesiynnol ar draws Cymru a thu hwnt.

Bu'n berfformiwr cynorthwyol i Elis James ar ei daith yn 2017. Mae hefyd wedi teithio gyda sioe ar y cyd gyda Drew Taylor a Col Howard, *Tales from Wales* yn 2016-17. Mae wedi perfformio mewn sawl gŵyl gomedi gan gynnwys, Gwyliau Comedi: Machynlleth Caerdydd (2016), Castell Nedd (2016-17), Caerlŷr (Leicester, 2017), Caerfaddon (2017), Llwydlo (Ludlow, 2017), Merthyr Tudful  ac Aberteifi. Mae hefyd wedi perfformio mewn sesiynau comedi, Stand Up For Wales.

Teledu
------

* *Gwerthu Allan*, S4C
* *O'r Diwedd*, S4C. Sioe ddychan diwedd y flwyddyn
* *Sesh*, eitemau byr ar-lein gan BBC Wales

Radio
-----

* *The Jamie Owen Show*, BBC Wales
* *The Rhod Gilbert Show*, BBC Wales. Cyflwynydd gwadd.

Cystadlaethau
-------------

* Ffeinalist - Welsh Unsigned Stand Up Award 2016
* Ffeinalist - Stand up for Cider (Submarine Comedy) - 2017

Dolenni
-------

* Steffan Evans ar Twitter
* Steffan Evans ar *Sesh*
* Clip Youtube o Steffan Evans

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
Nofel yn Gymraeg gan Geraint V. Jones yw ***Semtecs***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1998. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.. Dyma oedd y nofel fuddugol ar gyfer Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998.

Disgrifiad
----------

Nofel dditectif, gyda chyn-aelod o'r S.A.S. yn arwr iddi.

Mae hi'n gyntaf o dair nofel yn dilyn anturiaethau "Semtecs" - sef Samuel Tecwyn Turner - ditectif yr heddlu yn Nhrecymer, pentref dychmygol yng ngogledd Cymru. Teitl yr ail nofel yw *Asasin*, a'r drydedd yw *Omega*.

Roedd Semtecs yn yr SAS cyn dod i Drecymer i weithio i'r heddlu ac i osgoi hunllefau ei waith blaenorol. Mae'r nofel yn thriller sydd yn dilyn digwyddiadau anghredadwy yn Nhrecymer yn ogystal â gwaith blaenorol Semtecs a'r problemau gafodd ef yno. Mae'r nofel yn dechrau gyda byrgleriaeth mewn bwyty, ond mae problemau eraill yn y pentref hefyd, er enghraifft mae yna byrglediaethau eraill a ty wedi llosgi.

Ar waethaf bod yn y fyddin, ei wybodaeth eang o ieithoedd, a'i brofiad o fyw mewn gwledydd tramor, mae Semtecs yn frodor eithaf cyffredin yn y pentref. Mae e'n byw mewn hen sgubor wedi ei hadnewyddu ac mae'n mwynhau teithio ar ei feic modur. Mae ffrindiau Semtecs a bywyd yn y pentref bychan yng ngogledd Cymru yn cael eu cyflwyno yn ddigon manwl yn y llyfr hwn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013
Roedd **James Edward "Jim" Webb** (15 Ionawr 1863 – 8 Chwefror 1913) yn Chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol a oedd yn chwarae rygbi clwb i Gasnewydd a rygbi rhyngwladol i Gymru.

Cefndir
-------

Ganwyd Webb yn Broughton Gifford, Wiltshire yn blentyn i Jesse Webb, llafurwr, a Mary Anne ei wraig. Symudodd y teulu i Gasnewydd yn ystod ei blentyndod a chafodd ei addysgu yn ysgol elfennol y Maendy. O ran ei waith pob dydd roedd Webb yn beintiwr ac addurnwr tai.

Gyrfa rygbi
-----------

Tîm cyntaf Webb oedd y Newport Crusaders. Pan ddaeth y Crusaders i ben ymunodd â chlwb Maendy. Ymunodd ag ail dim Casnewydd ym 1883 gan gael ei alw i chware i'r tîm cyntaf yn erbyn Castell Nedd ar gyfer gêm Dydd Gŵyl San Steffan 1884. Fe’i dewiswyd gyntaf i chwarae i Gymru yn erbyn tîm teithiol cyntaf Hemisffer y De, y Maorïaid Seland Newydd. O dan gapteiniaeth Frank Hill, roedd Cymru yn fuddugol dros y twristiaid ar faes Sant Helen, Abertawe ond adroddwyd bod y chwaraewyr cefn Cymreig i gyd yn amlwg nerfus wrth wynebu'r twristiaid, heblaw am Webb a 'Buller' Stadden. Cafodd Webb gêm ragorol, gan gwblhau trosiad ar ôl cais gan William Towers o Abertawe. Ymgeisiodd Webb sgorio gôl gosb o'r llinell hanner ffordd, gan fethu o drwch blewyn; ac roedd yn ddi-fai yn rôl y cefnwr, rôl nad oedd yn gyfarwydd â hi. Bedwar diwrnod yn ddiweddarach ar 26 Rhagfyr, wynebodd Webb yr un tîm teithiol, y tro hwn fel rhan o dîm ei glwb, Casnewydd. Yn wynebu torf lawer mwy nag a oedd yn bresennol yng ngem Cymru, collodd Casnewydd 3 chais i ddim yn erbyn tîm llawer mwy corfforol Māori.

Roedd ail gêm a gêm olaf Webb dros Gymru yn erbyn yr Alban fel rhan o Bencampwriaeth y Cenhedloedd Cartref 1889. Collodd Cymru'r ornest ac ni chafodd Webb ei ail-ddewis ar gyfer gemau rhyngwladol Cymreig eto. Parhaodd i chware i dîm cyntaf Casnewydd hyd dymor 1891-1892 gan ymddeol ar ôl y chwe gêm gyntaf. Ym 1892 ail ymunodd â'r ail dîm gan gael ei ddyrchafu'n gapten y tîm ym 1893.

Ar ôl rhoi'r gorau i chware, bu Webb yn hyfforddwr tîm Ysgolion Casnewydd  ac fe fu'n dyfarnwr hyd ei farwolaeth.

### Gemau rhyngwladol

* **Wales (rugby union)**
	+ Māori 1888
	+ yr Alban 1889

Teulu
-----

Ym 1890 priododd Webb â Mary Anne Morgan yng Nghasnewydd iddynt 4 o blant.

Llyfryddiaeth
-------------

* + Billot, John (1972). *All Blacks in Wales*. Trerhondda, Morgannwg: Ron Jones Publications.
	+ Godwin, Terry (1984). *The International Rugby Championship 1883-1983*. Grafton Street, Llundain: Willow Books. ISBN 0-00-218060-X.
	+ Smith, David; Williams, Gareth (1980). *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union*. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0766-3.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "NEATH AND DISTRICT - The Cambrian". T. Jenkins. 1884-12-26. Cyrchwyd 2020-10-13.
2. ↑  Billot (1972), pg 17.
3. ↑  Billot (1972), pg 18.
4. ↑  Billot (1972), pg 20.
5. ↑  "MR J E WEBB NEWPORT 2ND - South Wales Daily News". David Duncan and Sons. 1893-10-02. Cyrchwyd 2020-10-13.
6. ↑  "J E WEBB Newport - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1906-04-21. Cyrchwyd 2020-10-13.
7. ↑  "FootballI - The Rhondda Leader". William David Jones. 1912-03-09. Cyrchwyd 2020-10-13.
8. ↑  Smith (1980), pg 473.
Golygfa ar Ogof Shanidar (gwelir dau ddyn o flaen y fynedfa, sy'n dangos maint yr ogof)
Mae safle archaeolegol Ogof **Shanidar** yn gorwedd yn nhroedfryniau Mynyddoedd Zagros yn nhalaith Arbil, gogledd-ddwyrain Irac. Cafodd ei gloddio rhwng 1957-1961 gan Ralph Solecki a'i dîm o Brifysgol Columbia. Yno y cafwyd yr enghreifftiau cyntaf o ysgerbydau oedolion Neanderthal yn Irac, sy'n dyddio o tua 60-80,000 o flynyddoedd yn ôl.

Cafwyd hyd i naw ysgerbwd Neanderthal yn y rhan o'r ogof anferth a gloddiwyd. Roedd eu hoedran a'u cyflwr yn amrywio (cawsant eu henwi yn Shanidar I - IX). Y pwysicaf o'r rhain yw Shanidar I a Shanidar IV (gweler isod).

Mae'r gweddillion pwysig hyn yn awgrymu'n gryf fod gan y Neandertaliaid ddefodau claddu, yn claddu eu meirw gyda blodau, a bod aelodau eraill o'r grŵp yn gofalu am unigolion clwyfedig. Mae hyn yn dystiolaeth sy'n gwrthdroi'n llwyr yr hen syniad am y Neandertaliaid fel creaduriaid cyntefig, lled-ddynol. Dim ond un ysgerbwd cyfan a chastiau plaster o'r lleill sydd i'w cael heddiw, yn y Sefydliad Smithsonian, ac ofnir fod y gweddillion a adawyd yn Irac ar wasgar heddiw.

Y gweddillion
-------------

### Shanidar I

Penglog "Shanidar I"
Roedd Shanidar I yn ddyn Neanderthal hŷn, a alwyd yn ‘Nandy’ gan ei gloddwyr. Roedd tua 40-50 oed, oedran barchus i ddyn Neanderthal sy'n cyfateb i oedran o tua 80 heddiw, ac mae ei sgerbwd yn dangos iddo ddioddef anafiadau difrifol. Rywbryd yn ystod ei fywyd cafodd ei daro'n arw ar ochr chwith ei wyneb a'i adawodd yn ddall neu led-ddall yn ei lygad chwith. Roedd ei fraich dde wedi cael ei dorri mewn sawl man ac wedi trwsio ond gan ei adael heb ddefnydd llawn o'i law dde a'i fraich. Yn ogystal byddai'n dioddef paralysis ar ei ochr dde ac yn methu cerdded yn iawn. Cafodd yr anafiadau hyn ymhell cyn ei farwolaeth, ac oherwydd hynny mae archaeolegwyr fforensig yn dadlau bod y Neandertaliaid eraill wedi gofalu amdano, sy'n dangos yn ei dro fod gan y bobl hynafol hyn "ymwybyddiaeth gymdeithasol" ac yn gofalu am unigolion yn eu grŵp.

### Shanidar IV

Adnabyddir Shanidar IV fel "claddedigaeth y blodau". Dyma'r ysgerbwd sy'n dangos y dystiolaeth orau am fodolaeth defodau claddu ymhlith y Neandertaliaid. Mae'n sgerbwd oedolyn gwrywaidd tua 30-45 oed a gladdiwyd ar ei ochr chwith mewn osgo fel *foetus*. Wyth mlynedd ar ôl ei ddarganfod cafwyd hyd i olion sy'n awgrymu fod blodau cyfan (neu eu pennau) wedi eu claddu gyda'r corff. Ar ben hynny mae dadansoddiad o'r neithdar yn awgrymu fod y blodau yn cael eu dewis am eu priodoleddau meddygol; yr amlycaf oedd milddail (neu 'llysiau gwaedlif'). Arweiniodd y ffaith hynny at y ddamcaniaeth fod yr unigolyn yn shaman o ryw fath, ac efallai'n "meddyg gwlad" neu "*medicine man*" i Neandertaliaid Shanidar. Fodd bynnag mae arbenigwyr eraill yn awgrymu y gallai anifeiliaid tebyg i gerbils fod yn gyfrifol am bresenoldeb y blodau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Smithsonian Magazine, 03/2004, Beth Py-Lieberman: Found and Lost - (12/9/2006)

Dolen allanol
-------------

* Tudalennau Shanidar y Smithsonian Archifwyd 2007-09-10 yn y Peiriant Wayback.
Bardd ac athronydd Iddewig Sbaenaidd oedd **Jehuda Halevi** (1075–1141), a aned yn ninas Toledo, Sbaen. Roedd hefyd yn feddyg blaenllaw yn ei ddydd.

Arweiniodd ei brofiad o wrth-Semitiaeth tra'n byw yn ninas Cordova iddo ddechrau hyrwyddo a dathlu goruchafiaeth Iddewiaeth fel cred a dysgeidiaeth dros athroniaeth Aristotlys (conglfaen athroniaeth Gorllewin Ewrop yn yr Oesoedd Canol). Ymosodai ar Gristnogaeth ei hun, ac Islam yn ogystal, mewn cyfres o weithiau llenyddol, yn rhyddiaith a barddoniaeth cain.

Anogai a hyrwyddai weledigaeth o'r Iddewon a gwlad Israel sy'n ymylu ar fod yn hiliol ond mae ei waith wedi bod yn ddylanwad mawr ar Seioniaeth yr 20g a dechrau'r ganrif hon.

Yn eirionig ddigon, ysgrifennodd ei waith pwysicaf yn Arabeg, sef *Llyfr y Khazars*, sy'n fath o *apologia* dros yr Iddewon a'u crefydd.

Ymhlith ei weithiau eraill mae'r casgliad o gerddi a elwir *Diwan* (enw confensiynol am flodeugerdd) sy'n cynnwys y gerdd *Zionide* ("Awdl i Seioniaeth"), un o gerddi Hebraeg mwyaf poblogaidd yr Oesoedd Canol.

Dywedir iddo farw yn yr Aifft ar ei ffordd i Jeriwsalem.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 3179151778213218130001
* LCCN: n80056871
* ISNI: 0000 0001 0774 6014
* GND: 118824767
* SELIBR: 211856
* SUDOC: 028285557
* BNF: cb12015258q (data)
* BIBSYS: 90253065
* NLA: 35208666
* NKC: zmp2012706234
* The SBN id CFIV076395 is not valid.
* BNE: XX997061
* CiNii: DA0211035X

 |
Ganed **John Dennis Liu** yn 1953 yn Nashville, Tennessee ac mae'n gyfarwyddwr ac ecoloegydd Americanaidd o dras Tsieinieg. Mae'n ymchwilydd mewn sawl gwahanol sefydliad. Yn Ionawr 2015, pendodwyd ef yn Gymar Visiting Fellow yn Athrofa Ecoleg yr Iseldrioedd, (NIOO) sy'n rhan o Academi Celf a Gwyddoniaeth Frenhinol yr Iseldiroedd. Mae'n llysgennad ecosystem ar gyfer y Common Land Foundation, a leolir yn Amsterdam, prifddinas yr Iseldiroedd.

Gwaith Amgylcheddol
-------------------

Mae John D. Liu wedi astudio paramaethu ar lwyfandir mariandir enfawr yn Tsieina ac ar dir crin, lled-anial yn Ngwlad yr Iorddonen lle gwelodd waith y paramaethwr Awstalaidd, Geoff Lawton. Ffilmiodd a chafodd ei ysbrydoli gan waith Lawton yn ail-ffrwythlonni tir crin ac mae'r gwaith yn parhau gyda chefnogaeth y Dywysoges Basma bint Talal. Mae hefyd wedi astudio gwaith paramaethau yn Ethiopia.

Bywgraffiad
-----------

Gweithiodd rhwng 1981 a 1990, i gwmni teledu Americanaidd, CBS News. Rhwng 1990 a 1994 bu gyda'r cwmni teledu Eidalaidd, RAI a rhwng 1994 a 1997 gyda chwmni teledu Almaenaeg, ZDF. Er 1995, bu'n cynhyrchu ffilmiau i Banc y Byd (y *World Bank*). Mae'n andabyddus am ei ffilm ddogfen am ail-ffrwythlonni llwyfandir mariandir (*Loess Plateau*) Huangtu - rhanbarth tua'r un maint â Gwlad Belg yng nghanol Tsienia ar lannau'r Afon Felen. Roedd y llwyfandir (a adnebir fel *Loess Plateau*) am gyfnod yn ffrwythlon, ond a oedd, oherwydd gor-bori a cham-reolaeth o'r tirwedd ac amaethu, wedi troi'n dir diffaith, tlawd.

Dolenni
-------

* Rhaglen ddogfen ar Lwyfandir mariandir yn Tsieina
* Rhaglen ddogfen BBC, 'Hope Changing Climate Archifwyd 2018-09-20 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Isabel Hilton (8 Awst 2006). "A filmmaker's take on China's environment (part two)". Chinadialogue.net. Cyrchwyd 12 Hydref 2013.
2. ↑
3. ↑
4. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 293163332167402641184

 |
Awdur, cyfansoddwr, golygydd, cynhyrchydd a phregethwr oedd **Ifor Rees** (1 Mawrth 1921 – 27 Chwefror 2004). Fe'i ganwyd yn 1921 yn Glasgow lle roedd ei dad yn gweithio fel saer ym mhorthladdoedd y ddinas yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Dychwelodd ei deulu i Fynydd-bach, Abertawe pan oedd yn ifanc iawn. Cafodd ei addysg gynnar yn Ysgol Tirdeunaw, ac yna Ysgol Ramadeg Abertawe a Choleg y Brifysgol Abertawe lle graddiodd gydag anrhydedd yn y Gymraeg. Yna, aeth yn bregethwr ar ôl mynychu’r Coleg Presbyteraidd yng Nghaerfyrddin.

Ymunodd â’r BBC ym 1957 ym Mangor fel cynhyrchydd radio cyn cynhyrchu a chyflwyno rhaglen newyddion *Heddiw* cyn gweithio ar raglenni am wledydd eraill lle bu’n arloesi yn y maes. Ar ôl gadael y BBC ym 1981, ffurfiodd gwmni cynhyrchu annibynnol ‘Ffilmiau’r Garth’ gyda’i wraig, Joan, gan adrodd hanesion nifer o wledydd gan gynnwys Groeg, Twrci, Denmarc a Dwyrain yr Almaen. Bu hefyd yn olrhain hanes O. M. Edwards mewn rhaglen a ffilmiwyd ar ynys Cyprus.

Roedd hefyd yn olygydd a chyhoeddodd nifer o gyfrolau. Ffurfiodd ddeuawd ysgafn gyda'i gyfaill Dafydd Evans. Ef oedd cyfansoddwr ac awdur y gân "Dros y Mynydd Du o Frynaman".

Derbyniodd radd MA er anrhydedd yn 1996 am ei waith. Bu farw'n 2004 yn 82 oed.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Peidiwch â Sôn*, (1973)
* *Dilyn Afon*, (1977)
* *Crwydro Clawdd Offa*, (1979)
* *Bro a Bywyd: T.H. Parry Williams*, (1981)
* *Bro a Bywyd Cynan*, (1982)
* *Gwgwrus*, (1983)
* *Ar Glawr*, (1983)
* *Siwrneio*, (1990)
* *Dŵr o Ffynnon Felin Bach', (1995)*
* *Bro a Bywyd: Gwŷr Llên Cwm Tawe*, (1995)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Taf Elai; Ebrill 2004" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2016-03-05. Cyrchwyd 2014-03-06.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 28368512
* LCCN: n80047166
* ISNI: 0000 0000 2461 2440

 |
Roedd **Anthony Joseph (Joe) Wilson** (ganwyd 6 Gorffennaf 1937) yn Aelod Senedd Ewrop dros Ogledd Cymru yn Senedd Ewrop o 1989 i 1999

Bywyd Cynnar
------------

Ganwyd Joe Wilson ym 1937 yn fab i Joseph Samuel Wilson ac Eleanor Annie (née Jones).

Cafodd ei addysg yn Ysgol Birkenhead, Coleg Loughborough a Phrifysgol Cymru lle graddiodd yn BEd gydag anrhydedd.

Gyrfa
-----

Rhwng 1955 a 1957 cwblhaodd Gwasanaeth Milwrol Cenedlaethol yn y *Royal Army Pay Corps*, adran o'r lluoedd a oedd yn gyfrifol am weinyddiaeth ariannol y fyddin. Bu wedyn yn gweithio fel athro yn Guernsey rhwng 1960 a 1966 yna yn Swydd Caint o 1966 i 1969. Cafodd ei benodi yn ddarlithydd mewn ymarfer corff yng Ngholeg Technoleg Wrecsam (NEWI yn diweddarach) ym 1969 lle fu'n gweithio hyd ei ethol i Senedd Ewrop ym 1989.

Gyrfa Gwleidyddol
-----------------

Roedd yn aelod Llafur o Senedd Ewrop dros etholaeth Gogledd Cymru o 1989 i 1999. Safodd fel ymgeisydd yn etholaeth Cymru gyfan ym 1999 ond heb lwyddo i gael ei ethol.

Bywyd Personol
--------------

Bu'n briod dwywaith yn gyntaf ym 1959 a June Mary Sockett daeth y briodas i ben drwy ysgariad ym 1987 bu un mab a dwy ferch o'r briodas honno, priododd am yr ail waith ym 1998 a Sue Bentley bu hi farw yn 2012.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *Political Memory*[*dolen marw*] adalwyd 05 Rhagfyr 2014
2. ↑  Gwefan http://www.europarl.europa.eu/; adalwyd 05 Rhagfyr 2014

| Senedd Ewrop |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Beata Brookes** | **Aelod Senedd Ewrop dros Gogledd Cymru**1989–1999 | Olynydd:***diddymu'r sedd*** |
Athletwr Cymreig oedd **John Ivor Disley** (20 Tachwedd 1928 – 8 Chwefror 2016). Cystadlodd yn bennaf yn y ras ffos a pherth 3000m cyn cyd-sefydlu Marathon Llundain a dod yn weithgar yn hyrwyddo a rheoli chwaraeon. Ganwyd ym mhentre Corris yng Ngwynedd ac aeth i Ysgol Uwchradd Croesoswallt i Fechgyn cyn astudio yng Ngholeg Loughborough.

Cystadlodd dros Brydain Fawr yng Ngemau Olympaidd Haf 1952, Helsinki yn y ras ffos a pherth 3000 metr lle enillodd fedal efydd. Sefydlodd bum record Brydeinig yn y ras ffos a pherth a phedwar yn y ras dwy filltir. Sefydlodd record Gymreig mewn chwe pellter gwahanol. Torrodd y record ar gyfer croesi pob copa Cymreig dros 3000 troedfedd.

Cynrychiolodd Gymru ddwywaith yng Ngemau'r Gymanwlad, gan gystadlu yn 1954 a 1958, ond ni enillodd unrhyw fedalau. Swydd Disley oedd dysgu Addysg Gorfforol yn Ysgol Ramadeg Isleworth yn ne-orllewin Llundain.

Disley oedd un o sefydlwyr Marathon Llundain, a gynhaliwyd gyntaf yn 1981, ar ôl iddo redeg Marathon Dinas Efrog Newydd yn 1979 ac edmygu ei lwyddiant. Roedd yn llywydd Ymddiriedolaeth Elusennol Marathon Llundain. Daeth Disley yn is-gadeirydd Cyngor Chwaraeon y DU yn 1974, swydd a wnaeth hyd 1982. Roedd yn un o brif arloeswyr cyfeiriadu yn y DU.

Roedd yn aelod o Oriel Enwogion Chwaraeon Cymru ac yn Llywydd Cymdeithas Eryri.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  *John Disley: London Marathon co-founder dies aged 87*   (en) , BBC.  Cyrchwyd ar 8 Chwefror 2016.
2. 1 2  *Marw’r athletwr, John Disley, yn 87 oed*  , Golwg360.  Cyrchwyd ar 8 Chwefror 2016.

Dolenni allanol
---------------

* John Disley Archifwyd 2007-09-29 yn y Peiriant Wayback.

| Gwobrau |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Ken Jones** | **Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru**1955 | Olynydd:**Joe Erskine** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 274770197
* LCCN: n50025552
* ISNI: 0000 0000 6329 609X
* SELIBR: 394273
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
*Gweler hefyd Ifor Bach (gwahaniaethu).*
Roedd **Ifor ap Cadifor**, a elwid yn **Ifor Bach** (fl. c. 1158) —a elwir yn **Ifor Meurig** yn y Brutiau, Ifor ap Cadifor yn achau'r 16eg a'r 17g — yn arglwydd Senghennydd, 'arglwyddiaeth ddibynnol' ar arglwyddiaeth Morgannwg ac yn cynnwys yr ardal fynyddig yn ymestyn o Aberhonddu yn y gogledd, crib Cefn Onn yn y de, afon Taf yn y gorllewin, ac afon Rhymni yn y dwyrain.

Hanes
-----

Yn 1158 ymosododd ar Morgan ab Owain o Wynllŵg a Chaerllion ar Wysg a'i ladd ef a'r 'bardd gorau,' Gwrgant ap Rhys. Cofir amdano yn arbennig oblegid ei ymosodiad sydyn ym mherfeddion nos ar gastell Caerdydd yn yr un flwyddyn, a mynd â William, Iarll Caerloyw, Hawys ei wraig, a'u mab Robert i'w amddiffynfeydd coediog ef ei hun, a gwrthod eu rhyddhau nes i William ddychwelyd y tiroedd a ladratasai oddi arno a rhoi iddo diroedd ychwanegol yn iawndal. Dyma ddisgrifiad Gerallt Gymro o Ifor Bach a'r digwyddiad honno :

Yn awr yr oedd William, Iarll Caerloyw, fab yr iarll Rhobert, a ddaliai, yn ôl deddf etifeddiaeth, yn ogystal â'r castell a enwyd [sef Caerdydd], holl dalaith Gwlad Forgan, wedi digwydd bod yn rhyfela yn erbyn un o'i wŷr a elwid Ifor Bach. Canys gŵr o gorffolaeth fach ydoedd, ond o ddewrder difesur : a chanddo yn ei feddiant, yn ôl arfer y Cymry, rai tiroedd mynyddig a choediog, yr oedd yr iarll... yn ymdrechu naill ai i'w dwyn oddi arno yn llwyr, neu ynteu i'w rhannu. Un noswaith, ynteu, er bod Castell Caerdydd yn ymddangos wedi ei amddiffyn yn gadarnaf posibl gan ei gylch muriau, a'i lu o wylwyr, er bod y ddinas yn orlawn o filwyr, chwe ugain ohonynt, a heblaw hynny lu o saethyddion, a hefyd warchodlu niferus iawn o amddiffynwyr... gan ddwyn ysgolion a dringo'r muriau yn ddirgel, dug yr Ifor uchod yr Iarll a'r Iarlles allan, ynghyda'u mab bychan, eu hunig blentyn, a'u harwain gydag ef i'r coedydd. Ac ni ryddhaodd hwynt nes iddo ennill yn ôl bopeth a ddygesid yn anghyflawn oddi arno, a pheth dros ben.
*Hanes y Daith Trwy Gymru*
Priododd Ifor Bach Nest, chwaer yr Arglwydd Rhys yn ôl *Brut y Saeson*. Credir fod Ifor Bach yn gyfrifol am godi castell ar safle Castell Coch heddiw, ger Caerdydd. Dilynwyd ef cyn 1170 gan ei fab Gruffudd. Parhaodd disgynyddion Ifor Bach mewn grym yn Senghennydd yn wyneb y Normaniaid a'r Saeson am ganrif neu ragor. Roedd y disgynyddion hynny yn cynnwys Morgan Gam, ŵyr Ifor, a'i or-ŵyr Llywelyn Bren.

Etifeddiaeth
------------

Daeth Ifor Bach yn anwyl yng nghof gwerin Morgannwg, a bu ei ymosodiad ar gastell Caerdydd yn destun hynod boblogaidd yn eisteddfodau'r 19g. Sefydlwyd cymdeithas lenyddol wlatgar yr "Iforiaid" yn ogystal.

Enwir un o glybiau nos mwyaf adnabyddus Caerdydd yn Glwb Ifor Bach.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thomas Jones (cyf.), *Gerallt Gymro* (Caerdydd, 1938), tt. 62-3.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwleidydd o'r Alban yw **Steven Paterson** (ganwyd 25 Ebrill 1975) a oedd yn Aelod Seneddol dros Stirling rhwng 2015 a 2017; mae'r etholaeth yn swydd Stirling, yr Alban. Mae Steven Paterson yn cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin.

Ganwyd a magwyd Steven Paterson yn Stirling yn fab i athro a nyrs. Astudiodd y byd cyhoeddi ym Mhrifysgol Robert Gordon yn Aberdeen ac yna Hanes a Gwleidyddiaeth ym Mhrifysgol Aberdeen ble graddiodd gydag Anrhydedd.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Yn 2006 fe'i penodwyd yn rheolwr cyfathrebu un o ASau'r SNP sef Bruce Crawford. Yn 2007 fe'i etholwyd ar Gyngor Swydd Stirling ac erbyn 2013 roedd yn Ddirprwy Arweinydd y sir, ar ran yr SNP.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Steven Paterson 23,783 o bleidleisiau, sef 45.6% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o +28.3 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 10,480 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "*Stirling parliamentary constituency - Election 2015 - BBC News*". Bbc.co.uk. Cyrchwyd 2015-05-08.
2. ↑  www.dailyrecord.co.uk; adalwyd Awst 2015
3. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
4. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban
Cricedwr Cymreig oedd **James Edward 'Jim' Pleass** (21 Mai 1923 – 16 Chwefror 2016) Roedd yn fatiwr llaw dde.

Ganwyd Pleass yng Nghaerdydd, Sir Forgannwg ac yn ddyn ifanc roedd yn bêl-droediwr digon dawnus i gael treial gyda chlwb pêl-droed Chaerdydd..

Cychwynnodd Pleass ei yrfa criced dosbarth-cyntaf ar gyfer Clwb Criced Morgannwg ym Mhencampwriaeth Sirol 1947 yn erbyn Derbyshire. Chwaraeodd griced dosbarth-cyntaf i Forgannwg am bron i ddegawd, gan ymddangos 171 o weithiau, gyda'i ymddangosiad olaf yn erbyn Warwickshire ym Mhencampwriaeth Sirol 1956. Roedd Pleass yn fatiwr ymosodol canol y rhestr, a sgoriodd gyfanswm o 4,293 rhediad ar gyfartaledd o 19.33. Sgoriodd unarddeg hanner canrif, tra daeth ei unig ganrif, sgôr o 102 ddim allan, yn erbyn Yorkshire yn 1955, gan sicrhau buddugoliaeth gyntaf Morgannwg yn erbyn Yorkshire yn y sir honno. Daeth ei gyfnod mwyaf llwyddiannus yn 1950, pan wnaeth 28 ymddangosiad dosbarth-cyntaf, gan sgorio 740 rhediad ar gyfartaledd o 24.66. Roedd yn faeswr da, a daliodd 77 pêl yn y maes.

Yn dilyn ei ymddeoliad o griced dosbarth-cyntaf yn 1956, aeth Pleass i fyd busnes yng Nghaerdydd. Fe wasanaethodd ar bwyllgor Morgannwg, yn ogystal â bod yn ysgrifennydd i Gymdeithas Cyn Chwaraewyr Morgannwg.
Bu farw Pleass yng Nghaerdydd yn Chwefror 2016. Yn 92 oed, fe oedd yr aelod byw olaf o dîm Morgannwg a enillodd Bencampwriaeth Sirol 1948.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Teyrngedau i Jim Pleass*  , Golwg360, 21 Chwefror 2016.
2. ↑  "First-Class Matches played by Jim Pleass". CricketArchive. Cyrchwyd 15 February 2012.
3. 1 2 3  Hignell, Dr. A.K. (2003). "Brief profile of Jim Pleass". CricketArchive. Cyrchwyd 15 February 2012.
4. 1 2  "First-class Batting and Fielding For Each Team by Jim Pleass". CricketArchive. Cyrchwyd 15 February 2012.
5. ↑  "Yorkshire v Glamorgan, 1954 County Championship". CricketArchive. Cyrchwyd 15 February 2012.
6. ↑  "First-class Batting and Fielding in Each Season by Jim Pleass". CricketArchive. Cyrchwyd 15 February 2012.
7. ↑  *Glamorgan county championship winning legend Jim Pleass dies aged 92*  , walesonline.co.uk, 20 Chwefror 2016.  Cyrchwyd ar 21 Chwefror 2016.

Dolenni allanol
---------------

* Jim Pleass yn ESPNcricinfo
* Jim Pleass yn CricketArchive

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 316879342
* LCCN: no2015090664

 |
Cadfridog ar ochr y De Cydffederal yn Rhyfel Cartref America oedd **Thomas Jonathan Jackson**, mwy adnabyddus fel **"Stonewall" Jackson** (21 Ionawr 1824 - 10 Mai 1863).

Ganed Jackson yn Clarksburg, yn yr hyn sy'n awr yn dalaith Gorllewin Virginia. Bu farw ei dad o'r teiffoid ddwy flynedd yn ddiweddarach. Ail-briododd ei fam yn 1830 ond bu farw y flwyddyn wedyn.

Aeth i academi filwrol West Point, gan raddio yn 1846. Ymladdodd yn y rhyfel rhwng yr Unol Daleithiau a Mecsico o 1846 hyd 1848, gan gyfarfod Robert E. Lee am y tro cyntaf. Gadawodd y fyddin yn 1851, a daeth yn athro yn Ysgol Filwrol Virginia. Priododd yn 1853, ond bu farw ei wraig ar enedigaeth plentyn y flwyddyn wedyn; ail-briododd yn 1857.

Pan ddechreuodd y Rhyfel Cartref, daeth Jackson i sylw yn fuan. Enillodd ei lysenw "Stonewall" ym Mrwydr Gyntaf Bull Run; roedd ei filwyr ef yn dal eu tir mor dda nes i gadfridog arall, Barnard Elliott Bee, Jr. weiddi ar ei filwyr ei hum: "*There is Jackson standing like a stone wall. Let us determine to die here, and we will conquer. Follow me.*".

Enillodd Jackson nifer o fuddugoliaethau dros fyddinoedd mwy niferus yr Undeb, yn enwedig yn ymgyrch Dyffryn Shenandoah. Roedd yn enwog am ei allu i symud yn gyflym a tharo yn annisgwyl. Cydweithredai yn effeithiol dros ben â Lee. Wedi buddugoliaeth ym Mrwydr Chancellorsville ar 2 Mai 1863, saethwyd ef mewn camgymeriad gan ei filwyr ei hun wrth iddo ddychwelyd at y fyddin yn y gwyll. Bu farw ychydig ddyddiau yn ddiweddarach.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 30335431
* LCCN: n50027952
* ISNI: 0000 0000 6676 2033
* GND: 11890793X
* SUDOC: 059206276
* BNF: cb12438721k (data)
* BNE: XX5493176

 |
Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb oedd **Sidney John Dawes**  (29 Mehefin 1940 – 16 Ebrill 2021). Bu'n gapten Cymru a'r Llewod, ac yn ddiweddarach yn hyfforddwr Cymru a'r Llewod.

Ganed ef yn Abercarn, a'i addysgu yn Ysgol Lewis, Pengam a Phrifysgol Aberystwyth, lle cymerodd radd mewn cemeg, a Choleg Loughborough.

Bu'n chwarae i Glwb Rygbi Cymry Llundain, ac enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Iwerddon yn 1964. Enillodd 22 o gapiau dros Gymru i gyd, gan weithredu fel capten mewn chwech. Ef oedd capten y tîm a enillodd yy Gamp Lawn yn 1971, tîm a ystyrir gan lawer fel y tîm gorau fu'n cynrychioli Cymru erioed.

Aeth ar daith gyda'r Llewod i Seland Newydd yn 1971 fel capten, gyda Carwyn James fel hyfforddwr. Enillwyd y gyfres o gwmau prawf yn erbyn y Crysau Duon; yr unig dro hyd yma i'r Llewod ennill cyfres yn Seland Newydd.

Wedi ymddeol o rygbi rhyngwladol, bu'n hyfforddwr Cymru rhwng 1974 a 1979. Roedd hwn yn un o'r cyfnodau mwyaf llwyddiannus yn hanes Cymru; enillwyd y bencampwriaeth bedair gwaith yn y pum mlynedd rhwng 1975 a 1979, yn cynnwys y Gamp Lawn ddwywaith, Bu'n hyfforddwr y Llweod ar eu taith i Seland Newydd yn 1977, ond ni fu mor llwyddiannus a thaith 1971.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Wales rugby legend John Dawes dies aged 80*   (en) , WalesOnline, 16 Ebrill 2021.
2. ↑  Andrew Baldock (16 Ebrill 2021). "John Dawes obituary: The only man to captain the British & Irish Lions to a Test series triumph against New Zealand". *The Scotsman* (yn Saesneg). Cyrchwyd 16 Ebrill 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 68664602
* LCCN: no2005058903

 |
Ysgrifwr a nofelydd Awstriaidd yn yr iaith Almaeneg oedd **Jean Améry** (Hanns Chaim Mayer; 31 Hydref 1912 – 17 Hydref 1978) a wnâi dynnu ar ei brofiadau o'r Holocost yn ei waith.

Ganed Hanns Chaim Mayer yn Fienna, Awstria-Hwngari, yn fab i dad Iddewig a mam Gatholig. Yn sgil marwolaeth ei dad yn y Rhyfel Byd Cyntaf, cafodd ei fagu'n Gatholig. Astudiodd athroniaeth yn Fienna. Yn sgil yr Anschluss ym 1938, ffoes i Ffrainc, ac yna i Wlad Belg. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, bu'n aelod o'r gwrthsafiad yn erbyn yr Almaenwyr yng Ngwlad Belg, a chafodd ei garcharu mewn gwersylloedd crynhoi yn Gurs, yn ne-orllewin Ffrainc, ac Auschwitz yng Ngwlad Pwyl. Ar ddiwedd y rhyfel, wrth i'r lluoedd Sofietaidd agosáu, cafodd ei symud i wersylloedd Buchenwald a Bergen-Belsen.

Wedi'r rhyfel, gweithiodd yn newyddiadurwr. Daeth i'r amlwg pan ddechreuodd ysgrifennu am ei brofiad yn yr Holocost yng nghanol y 1960au. Darllenodd ei ysgrifau ar y radio, ac ym 1964 cychwynnodd ar sawl taith ddarlithio trwy'r Almaen ym 1964. Mabwysiadodd y ffugenw Ffrangeg Jean, cyfeiriad at Jean-Paul Sartre, ac Améry, anagram o'i gyfenw Mayer. Bu farw yn 65 oed trwy hunanladdiad, o orddos o gyffuriau tawelu, mewn gwesty yn Salzburg.

Derbyniodd wobr lenyddol oddi ar Academi Celfyddydau Cain Bafaria ym 1972, a gwobrau Fienna a Lessing ym 1977.

Llyfryddiaeth ddethol
---------------------

### Ysgrifau

* *Jenseits von Schuld und Sühne: Bewältigungsversuche eines Überwältigten* (1966).
* *Über das Altern: Revolte und Resignation* (1968).
* *Widersprüche* (1971).
* *Unmeisterliche Wanderjahre* (1971).
* *Hand an sich legen: Diskurs über den Freitod* (1976).

### Nofelau

* *Lefeu, oder, der Abbruch: Roman-Essay* (1974).
* *Charles Bovary, Landarzt* (1978).
* *Rendezvous in Oudenaarde* (1982).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) K. Hannah Holtschneider, "Améry, Jean" yn *Reference Guide to Holocaust Literature*. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 28 Tachwedd 2021.
Geralt Gymro
Llythyr hir athronyddol yw'r ***Speculum duorum*** (Lladin: "Drych deuddyn"), a ysgrifennwyd yn Lladin gan Gerallt Gymro ac a adawyd yn anorffenedig ganddo yn y flwyddyn 1216.

Mae'r *Speculum* ymhlith y mwyaf personol a dadlennol o weithiau'r awdur toreithiog. Ysgrifennodd Gerallt y llyfr yn hwyr yn ei oes. Mae'n llawn o gywiriadau a *lacunae* sy'n dangos ei fod yn bwriadu ehangu a chywiro'r gwaith cyn ei gyhoeddi, ond ymddengys na chafodd gyfle i wneud hynny.

Llythyr mewn ymateb i honiadau personol ac enllibus braidd yn ei erbyn gan ei nai Hubert Walter yw'r *Speculum duorum*. Cafodd Hubert ei ddyrchafu i archddeaconiaeth Aberhonddu ym 1203, diolch yn bennaf i ymyrraeth a dylanwad ei ewythr, Gerallt.

Dechreua Gerallt drwy amddiffyn ei hun rhag y cyhuddiadau yn ei erbyn gan roi nifer o fanylion am hanes esgobaeth Tyddewi yn y broses. Yna mae'r llythyr yn ehangu ac yn troi'n draethawd amlochrog ar natur dyn sy'n cynnwys nifer o ddyfyniadau o'r Ysgrythurau, Tadau'r Eglwys a sawl awdur arall, o'r Oesoedd Canol a'r Henfyd. Ond manylion mwy diddorol o safbwynt efrydwyr hanes Cymru yw'r cyfeiriadau a'r disgrifiadau niferus sy'n ymwneud â Chymru oes Gerallt, e.e. disgrifiadau manwl o wisg Cymry'r cyfnod sy'n dangos eu bod yn arfer gwisgo mentyll amryliw gyda phatrymau tebyg i'r tartan.

Yn fwy felly nag yn unrhyw un o'i lyfrau eraill, cawn gipolwg ar y dyn ei hun sy'n datgelu personoliaeth gymhleth a meddwl bywiog gŵr balch ond dynol oedd yn meddu ar ddysg eang a dwfn.

Llyfryddiaeth
-------------

* Giraldus Cambrensis: Yves Lefèvre a R. B. C. Huygens (gol.), *Speculum duorum or a Mirror of two men*, cyfieithiwyd gan Brian Dawson (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1974). Y testun Lladin gyda chyfieithiad Saesneg cyfochrog.
Cofiant y Parchedig John Gruffydd Hughes; 1996; golygwyd gan Brynley F. Roberts.
Emynydd a bardd oedd **John Gruffydd Moelwyn Hughes** (30 Mai 1866 – 25 Mehefin 1944), neu "**Moelwyn**"; roedd yn frodor o Dan-y-grisiau, ger Blaenau Ffestiniog, Gwynedd.

Bywgraffiad
-----------

Mab i chwarelwr ydoedd. Yn ei amser roedd yn un o weinidogion mwyaf adnabyddus y Methodistiaid Calfinaidd.

Ymddiddorai'n fawr yng ngwaith Pantycelyn a chyhoeddodd astudiaethau arno a'i waith.

Cyhoeddodd bedair cyfrol o farddoniaeth yn dwyn y teitl *Caniadau Moelwyn* (1893-1914). Roeddent yn boblogaidd iawn a chawsant eu hail-argraffu droeon. Yn ogystal cyhoeddwyd bumfed gyfrol, *Caneuon Olaf Moelwyn* yn 1955, ar ôl ei farwolaeth.

Roedd O. M. Edwards ymhlith ei edmygwyr. Mewn adolygiad o'r drydedd gyfres o *Ganiadau* mae'n dweud,

"Darnau byrion llawn o feddylgarwch a naws. // Caniadau bychain dewisol ydynt: hoff gydymaith ar awr dawel fore Sabboth neu ryw hwyr, ac yn cynnwys rhai darnau geidw eu lle yn barhaol, tra teimlad Cymro y peth yw."
Canwyd ei emyn "Pwy a'm dwg i'r ddinas gadarn?" yng ngwasanaeth angladd David Lloyd George.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 624148209301300460006
* LCCN: n98024409
* GND: 1121702031

 |
Rheolwr Mwynau Mona oedd **James Treweek** yng nghyfnod y diwydiant copr yn Amlwch, Ynys Môn yn ystod y 19g.

Cefndir
-------

Daeth James Treweek yn Rheolwr Mwynau Mona ym 1811 a symudodd gyda'i deulu i Mona Lodge yn Amlwch. Roedd ganddo lawer o brofiad o fwyngloddio yng Nghernyw a daeth â dynion â dulliau Cernyweg gydag ef.

Roedd yn gyfrifol am y pwll a'r cludiant i ac o'r porthladd. Roedd hefyd yn gyfrifol am logi a thanio yn y pwll. Rhoddodd hyn bwer mawr iddo ac arwain at gwynion o nepotiaeth. Roedd yn gyfrifol am osod y pris i'w dalu am bob maes o'r pwll i'w weithio. Cafodd y "bargeinion" hyn eu gosod yn gyhoeddus bob pythefnos gyda dull "ocsiwn Iseldiroedd" yn cael ei ddefnyddio a'r cynigydd isaf yn cael y gwaith.

Erbyn 1828 roedd Treweek hefyd yn gyfrifol am y pyllau glawiad ac ymestynnwyd ei reolaeth i weithrediad Mwynglawdd Parys. Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach roedd yn rheoli pob agwedd ar ddargeilio yn y pwll ac ym mhorthladd Amlwch ac roedd hefyd yn gyfrifol am yr holl symudiad o longau ar gyfer y pwll yn yr ardal y porthladd.

Un o'i ddyletswyddau eraill oedd sicrhau bod glo a phren digonol yn cael eu cludo i mewn i'r porthladd yn ystod misoedd yr haf i alluogi'r pwll i barhau dros y gaeaf. Yn 1830 cynghorodd Arglwydd Môn ar y cais am gonsesiwn ar y ddyletswydd ar ganhwyllau a phren a oedd eisoes yn cael ei roi i gloddwyr Cernyw. Fe sicrhaodd hefyd ad-daliad ar y ddyletswydd glo ar gyfer cludo glo i Amlwch.

Roedd dylanwad Treweek yn ardal Amlwch yn mynd y tu hwnt i'r mwynglawdd. Ef oedd yr asiant etholiadol ar gyfer Plas Newydd. Trefnodd yr holl achlysuron mawr yn y dref a bu'n gartref i'r ymwelwyr pwysig i'r ardal. Yn 1831 trefnodd ginio i 1400 o bobl ar y mynydd i ddathlu'r Coroni.

Treweek oedd yn rheoli'r holl agweddau hyn hyd nes ei farwolaeth yn 1851.

Cyfeiradau
----------

1. ↑  Summers, Neil. "Parys Underground Group". *www.amlwchhistory.co.uk* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-04-07. Cyrchwyd 2018-08-21.
Peiriannydd sifil a gwleidydd a aned yng Nghymru oedd Syr **John Purser Griffith** (5 Hydref 1848 – 21 Hydref 1938).

Roedd yn fab i'r gweinidog William Griffith (1801–1881). Addysgwyd John Griffith yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, ac enillodd drwydded mewn peirianneg sifil ym 1868. Gwnaeth brentisiaeth dwy flynedd o dan Dr Bindon Blood Stoney, Prif Beiriannydd Porthladd Dulyn, cyn gweithio fel cynorthwy-ydd i'r syrfëwr sir yn Swydd Antrim. Dychwelodd i Ddulyn yn 1871 at ei hen feistr Dr. Stoney i weithio fel cynorthwy-ydd, gan ddod yn Brif Beiriannydd ym 1898. Ymddeolodd ym 1913.

Bu'n gwasanaethu fel llywydd Sefydliad y Peirianwyr Sifil yn Iwerddon rhwng 1887 a 1889 ac yn  Sefydliad y Peirianwyr Sifil rhwng 1919 a 1920. Cafodd ei ethol yn Gomisiynydd Goleuadau Iwerddon yn 1913, a bu'n aelod o'r Comisiwn Brenhinol ar Gamlesi a Dyfrffyrdd rhwng 1906 a 1911.

Yn 1922 etholwyd ef yn aelod o'r *Seanad Éireann*, senedd Gwladwriaeth Rydd Iwerddon, hyd nes iddo gael ei ddiddymu ym 1936.

Bu farw yng Nghastell Rathmines yn Nulyn ar 21 Hydref 1938.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Cofiant Royal Dublin Society". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-11-19. Cyrchwyd 2017-11-27.
2. ↑  "ICEI past presidents". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-11-19. Cyrchwyd 2017-11-27.
3. ↑  Garth Watson, *The Civils* (Llundain: Thomas Telford, 1988), tud. 252
4. ↑  "John Purser Griffith". *Oireachtas Members Database*. Cyrchwyd 16 Ionawr 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 75809109
* LCCN: nb98084677
* ISNI: 0000 0000 3952 3459
* SUDOC: 233052909
* BNF: cb165943862 (data)

 |
Simone Weil (1921)
Athronydd ac awdures o Ffrainc oedd **Simone Weil** (3 Chwefror 1909 – 24 Awst 1943). Byddai weithiau'n ysgrifennu dan yr enw "Emile Novis".

Bywgraffiad
-----------

Ganed hi ym Mharis yn 1909, i deulu agnostig o dras Iddewig. Roedd yn hyddysg yn yr iaith Roeg erbyn ei bod yn 12 oed. Yn 1928 daeth yn gyntaf yn yr arholiadau am fynediad i'r École Normale Supérieure, lle astudiodd athroniaeth. Bu'n dysgu mewn ysgol i ferched yn Le Puy am gyfnod. Daeth yn amlwg mewn ymyrchu ar ran y gweithwyr. Yn 1934 cymerodd flwyddyn i ffwrdd o'i swydd fel athrawes i weithio mewn dwy ffatri, i gysylltu a'r gweithiwr cyffredin yn well. Yn 1936 ymladdodd dros y Weriniaeth yn Rhyfel Cartref Sbaen. Tra yn Assisi yn yr Eidal yng ngwanwyn 1937, cafodd brofiad cyfriniol yn eglwys Sant Ffransis. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, bu'n byw yn Marseille am gyfnod, yna yn 1942 teithiodd i'r Unol Daleithiau ac yna i Loegr. Er bod ei hiechyd yn dirywio, roedd yn mynnu peidio bwyta dim mwy nag yr oedd pobl y rhan o Ffrainc oedd dan reolaeth yr Almaen yn ei fwyta, a chyfrannodd hyn at ei marwolaeth mewn sanatoriwm yn Ashford, Swydd Caint yn 1943.

Cafodd ei hathroniaeth ddylanwad mawr ar bobl mewn nifer o wledydd; yng Nghymru roedd yn un o'r prif ddylanwadau ar yr athronydd J. R. Jones.

Llyfryddiaeth
-------------

* *La Pesanteur et la Grace* (1947)
* *L'Enracinement*
* *Attente de Dieu* (1950)
* *Lettre à un religieux* (1951)
* *Oppression et Liberté* (1955)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 2478298
* LCCN: n78080924
* ISNI: 0000 0001 2098 4340
* GND: 118630148
* SELIBR: 206171
* SUDOC: 027194515
* BNF: cb119290024 (data)
* BIBSYS: 90172587
* NLA: 35597206
* NDL: 00460448
* NKC: jn19990008999
* The SBN id CFIV004885 is not valid.
* BNE: XX891037
* CiNii: DA00419685

 |