Plant yn Ffair Glamai y Bala, 1952, yn bwysa cwmwl siwgwr
Sawl Bedwen haf yng Ngholeg Bryn Mawr, Pennsylvania
Hen ŵyl sy'n nodi dechrau'r haf ydyw **Calan Mai** (hefyd a elwir yn **Gŵyl Calan Mai**, neu **Calan Haf**; **Gla'Mai** neu **Glamai** ar lafar) a ddethlir ar 1 Mai. Roedd yn ŵyl bwysig i'r Celtiaid a sawl diwylliant arall. Gelwir hi hefyd yn ***Beltane*** neu ***Bealtaine***, neu *Cétshamhain* mewn Gwyddeleg. Fel y mae'r enw *Bealtaine* yn ei awgrymu, y mae'r duw Celtaidd Belenos (Beli Mawr i'r Cymry) yn ymwneud â'r ŵyl bwysig hon. Yng nghalendr y Celtiaid, y mae'n gorwedd rhwng Gŵyl y Canhwyllau (1 Chwefror) ac Alban Hefin (21 Mehefin). Roedd dawnsio haf a chodi'r fedwen (neu'r pawl haf) ar un adeg yn ddigwyddiad cyffredin ledled Cymru a gwledydd eraill. Dethlir Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr ar Galan Mai hefyd.

Arferion ac arwyddocâd
----------------------

Yn y testun Gwyddeleg Canol *Sanas Cormac*, dywedir fod gan y derwyddon le pwysig iawn i'w chwarae mewn cynnau tân tua'r adeg hon o'r flwyddyn gan yrru gwartheg rhwng y tanau er mwyn eu diogelu rhag clefydau.

Gŵyl ffrwythlondeb a thwf oedd hon yn bennaf ac fe'i dethlir hi heddiw drwy'r byd. Arferid cynnau coelcerthi ar Galan Mai hyd at ganol y 19ed ganrif yn ne Cymru.

Mae cyfeiriadau at ddigwyddiadau tynghedfennol - Ffawd - ar Nos Calan Mai yn gyffredin mewn chwedlau Cymraeg, e.e. yn *Hanes Taliesin*. Yn y Mabinogi, arferai Gwyn ap Nudd a Gwythyr fab Greidawl ymryson â'i gilydd am law Creiddylad brydferth pob Calan Mai.

Traddodiadau Cymreig
--------------------

* Ar nos Calan Mai (h.y. y noson cyn y cyntaf o Fai) arferid casglu canghennau o'r ddraenen wen a blodau eraill i addurno'r tu allan i'r tŷ fel symbol o dwf.
* Ar noson Calan Mai yn Sir Fôn a Sir Gaernarfon arferid chwarae gŵr gwyllt (neu grogi gŵr gwellt). Pe bai dyn yn colli ei gariad i berson arall, arferai wneud fodel bychan ohono gyda gwellt a'i guddio wrth dŷ ei gariad. Rhoddid nodyn bychan wedi ei glymu i'r dyn gwellt i ddo a lwc drwg i'r lleidr calon.
* Arferid canu carolau Mai ('carolau haf' neu 'garolau dan y pared') sef caneuon eithaf erotig.
* Yfid medd a meddyglyn (medd a pherlysiau) i ddathlu'r ŵyl yn ogystal â gwaseila.

Neo-baganiaeth
--------------

Mae'n un o wyliau Wica ac fe'i dethlir gan neo-baganiaid eraill hefyd.

Gwleidyddiaeth
--------------

Stamp Rwsiaidd i ddathlu canmlynedd Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr.
Dethlir Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr ar y 1af o Fai. Sefydlwyd yr ŵyl yn 1889.
Yn yr hen Undeb Sofietaidd a gwledydd eraill y Bloc Dwyreiniol cynhelid gorymdeithiau mawr ar achlysur Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr. Mae'r traddodiad yn parhau mewn sawl gwlad o gwmpas y byd fel diwrnod o ddathlu a/neu brotest.

Gweler hefyd
------------

* Alban Arthan
* Alban Eilir
* Alban Elfed
* Alban Hefin
* Beltany
* Gŵyl Cadi Ha
* Gŵyl Fair
* Nos Calan Gaeaf

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwyn Thomas. *Duwiau'r Celtiaid*. Llafar Gwlad 24.
2. ↑  *Duwiau'r Celtiaid*
3. ↑  Trefor M. Owen. *Welsh Folk Customs*. Gwasg Gomer, Llandysul 1987.
4. 1 2 3  *Welsh Folk Customs*

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goGwyliau Celtaidd |
| --- |
|  |
| Samhain / Gŵyl Calan Gaeaf · Imbolc / Gŵyl Fair y Canhwyllau · Calan Mai · Gŵyl Galan Awst |

 |