recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Bellringer of Caernarvon in costume of trade* gan John Cambrian Rowland
Arlunydd oedd **John Cambrian Rowland** (7 Rhagfyr 1819 – 1890). Ganwyd yn Lledrod, Ceredigion yn fab i Thomas Rowlands.

Mae'n debyg taw ef oedd yr artist proffesiynol cyntaf i fyw yn Aberystwyth.

Yr enghraifft cynharaf o'i waith sydd ar gael i'w amlinelliad o John Williams (Shon Sgubor) a greodd yn 1839, ac a gyhoeddwyd yn *Cymru*, cyfrol 15 (1898), t.113. Mae portread arall ganddo o'r Parch John Hughes, wedi ei gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cofir yn bennaf am John Cambrian Rowland am ei bortreadau o wisgoedd Cymreig - cyhoeddwyd nifer o'r rhain ganddo yn 1848. Daeth rhain yn ddelweddau amlwg sy'n cyfleu bywyd Cymru yn y 19g. Mae cynnwys ei ddarluniau'n awgrymu iddo ymsefydlu yng ngogledd Cymru, ac mae awgrym mewn un bywgraffiad iddo gael ei benodi'n hyfforddwr celf Coleg Hyfforddi Eglwys Caernarfon.

Llyfryddiaeth
-------------

* Paul Joyner, *Artists in Wales c.1740-c.1851*, t. 110

Gweler hefyd
------------

* *Bellringer of Caernarvon in Costume of Trade*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan sgolpiog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau sgolpiog**; yr enw Saesneg yw *Scallop shell*, a'r enw gwyddonol yw *Rheumaptera undulata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan sgolpiog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Awdur crefyddol o Sais oedd **John Bunyan** (28 Tachwedd 1628 – 31 Awst 1688). Roedd yn Biwritan argyhoeddedig. Ei waith mwyaf adnabyddus yw'r alegori hir *Taith y Pererin* (*The Pilgrim's Progress*), un o'r llyfrau Cristnogol mwyaf dylanwadol erioed.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Bunyan yn Elstow ger Bedford, yn fab i dincer (trwsiwr offer metal domestig o bob math). Yn 1649 priododd ferch dlawd ac yn fuan wedyn dechreuodd gael cyfres o brofiadau crefyddol mewnol dwys a ddisgrifir yn ei gyfrol ddylanwadol *Grace Abounding*.

O 1653 ymlaen bu'n pregethu i gynulleidfaoedd Anghydffurfiol o gwmpas Bedford. Daeth i gysylltiad â George Fox, arweinydd y Crynwyr, ac ysgrifennodd draethawd yn ymosod ar gred yr enwad honno.

Ym 1660 cafodd Bunyan ei arestio mewn ffermdy ger Ampthill a threuliodd y ddeuddeg blynedd nesaf yn y carchar. Yno yr aeth ati i lenydda mewn difrif ac mae nifer o'i weithiau mawr yn dyddio i'r cyfnod hwnnw, yn cynnwys *Grace Abounding* (1666).

Dylanwad
--------

*Breuddwyd Bunyan*, engrafiad gan John Rogers yng nghasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Mae gweithiau Bunyan wedi'u cyfieithu i'r Gymraeg nifer o weithiau dros y blynyddoedd. Yn y 19g prin oedd y capelwyr na cheid copi o waith Bunyan yn eu cartref.

Llyfryddiaeth
-------------

### Gwaith Bunyan

* *Some Gospel Truths Opened* (1656)
* *A Vindication of Gospel Truths Opened* (1657)
* *Profitable Meditations* (1661)
* *I Will Pray With the Spirit* (1663)
* *Christian Behaviour* (1663)
* *The Holy City* (1665)
* *The Resurrection of the Dead* (1665)
* *Grace Abounding* (1666)
* *Taith y Pererin* (Rhan 1, 1678, 1679; Rhan 2, 1684)
* *Life and Death of Mr Badman* (1680)
* *Holy War* (1682)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Samuel J. Rogal (1991). *Calendar of Literary Facts: A Daily and Yearly Guide to Noteworthy Events in World Literature from 1450 to the Present* (yn Saesneg). Gale Research. t. 88. ISBN 978-0-8103-2943-0.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 71388170
* LCCN: n78095526
* ISNI: 0000 0001 1029 088X
* GND: 118517473
* SELIBR: 179675
* SUDOC: 02675892X
* BNF: cb11894523j (data)
* BPN: 04044318
* BIBSYS: 90079428
* NLA: 35023683
* NDL: 00434792
* NKC: jn19990001216
* RLS: 000005516
* BNE: XX1159900
* CiNii: DA0101086X
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Nofelydd Americanaidd yw **Jean M. Auel** (née **Untinen**; ganwyd 18 Chwefror 1936) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur y gyfres *Earth's Children*. Ymhlith y eraill y mae: *The Clan of the Cave Bear, The Valley of Horses, The Mammoth Hunters, The Plains of Passage, The Shelters of Stone* a *The Land of Painted Caves*. Mae ei llyfrau wedi gwerthu mwy na 45 miliwn o gopïau ledled y byd.

Magwraeth
---------

Ganwyd **Jean Marie Untinen** ym 1936 yn Chicago, yr ail o bump o blant Neil Solomon Untinen, peintiwr tŷ, a Martha (née. Wirtanen) Untinen. Mae ei llinach yn tarddu o'r Ffindir.

Mynychodd Auel Brifysgol Portland. Tra'n fyfyriwr, ymunodd â Mensa a gweithio yn Tektronix fel clerc (1965–1966), dylunydd bwrdd cylchedau electronig (1966–1973), ysgrifennwr technegol (1973–1974), a rheolwr credyd (1974– 1976). Enillodd radd MBA o Brifysgol Portland ym 1976. a derbyniodd sawl gradd anrhydeddus gan ei alma mater, Prifysgol y Môr Tawel, Prifysgol Talaith Portland, Prifysgol Maine a Choleg Merched Mount Vernon.

Yr awdur
--------

Ym 1977, cychwynnodd Auel ymchwil helaeth o Oes yr Iâ ar gyfer ei llyfr cyntaf. Ymunodd â dosbarth goroesi i ddysgu sut i adeiladu ogof iâ, a dysgodd ddulliau cyntefig o wneud tân, lliwio lledr, a thorri carreg.

Enwebwyd *Clan of the Cave Bear* (1980) am nifer o wobrau llenyddol, gan gynnwys enwebiad Cymdeithas Llyfrwerthwyr America am y nofel gyntaf orau. Fe'i haddaswyd yn ddiweddarach yn sgript sgrin ar gyfer y ffilm o'r un enw.

yn dilyn llwyddiant gwerthiant ei llyfr cyntaf, teithiodd Auel i safleoedd cynhanes gan gwrdd â llawer o'r arbenigwyr yr oedd hi wedi bod yn gohebu â nhw. Mae ei hymchwil wedi mynd â hi ledled Ewrop o Ffrainc i'r Wcráin, gan gynnwys y rhan fwyaf o'r hyn a alwodd Marija Gimbutas yn "Hen Ewrop".

Llyfrau
-------

1. *The Clan of the Cave Bear*, 1980
2. *The Valley of Horses*, 1982
3. *The Mammoth Hunters*, 1985
4. *The Plains of Passage*, 1990
5. *The Shelters of Stone*, 2002
6. *The Land of Painted Caves*, 2011

Anrhydeddau
-----------

* Dros y blynyddoedd, derbyniodd nifer o anrhydeddau, gan gynnwys: Publieksprijs voor het Nederlandse (1990) .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyffredinol:. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
2. ↑  Dyddiad geni: *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 15 Hydref 2015. "Jean Auel". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Jean M. Auel". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. *Národní autority České republiky*. dyddiad cyrchiad: 23 Tachwedd 2019. "Jean M. Auel". "Jean M. Auel".
3. ↑  "Notable Oregonians: Jean Auel - Writer". Oregon Blue Book. January 2009. Cyrchwyd 2010-05-03.
4. ↑
5. ↑  "They're Accomplished, They're Famous, and They're Mensans". *Mensa Bulletin* (American Mensa) (476): 27. Gorffennaf 2004. ISSN 0025-9543.
6. ↑  Publishers Weekly
7. ↑  The Authors Road
8. ↑  The Valley of Horses - Acknowledgements
9. ↑  Jean M. Auel :: Author Q&A o Random House
"Y Ddau Frenin": Bendigeidfran yn cario corff ei nai, Gwern. Cerflun ger Castell Harlech.
Cerflunydd Cymreig oedd **Ivor Roberts-Jones** (2 Tachwedd 1913 - 9 Rhagfyr 1996). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei gerflun yn Harlech yn darlunio Bendigeidfran a Gwern o chwedl *Branwen ferch Llŷr*, ail gainc y Mabinogi.

Ganed ef yng Nghroesoswallt, yn fab i gyfreithiwr. Astudiodd gelf yng ngholeg Goldsmith yn Llundain, yna i Ysgol Gerflunio'r Academi Frenhinol. Yn ddiweddarach, bu'n bennaeth Adran Gerflunio Coleg Goldsmiths o 1964 hyd 1978. Ymysg ei weithiau mwyaf nodedig mae cofeb i Augustus John yn Fordingbridge a chofeb Winston Churchill yn Llundain.

Comisiynwyd ef gan Adran Henebion y Swyddfa Gymreig i greu cerflun ger Castell Harlech i adlewyrchu chwedl Breanwen ferch Llŷr yn 1979, ac fe'i cwblhawyd yn 1983, gyda'r teitl |"Y Ddau Frenin". Mae'n darlunio Bendigeidfran ar gefn ceffyl, yn cario corff ei nai, Gwern.

Llyfryddiaeth
-------------

* Peter Cannon-Brookes *Ivor Roberts-Jones: y daith i Harlech / The journey to Harlech* (Amgueddfa Genedlaethol Cymru, 1983) ISBN 0-86294-042-7

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 172691301
* LCCN: no2014028578
* ISNI: 0000 0001 2303 4754
* GND: 174263791
* SUDOC: 188723714
* ULAN: 500195559

 |
Roedd **Lewis John Collins** (23 Mawrth 1905 – 31 Rhagfyr 1982) yn offeiriad Anglicanaidd a oedd yn weithgar mewn sawl mudiad gwleidyddol radical yn y Deyrnas Unedig.

Addysgwyd ef yn Ysgol Cranbrook, Caint, a Choleg Sidney Sussex, Caergrawnt, ordeiniwyd Collins yn offeiriad ym 1928 a gwasanaethodd fel caplan ei hen goleg a fel is-brifathro Westcott House, cyn dod yn gaplan Coleg Oriel, Rhydychen, ym 1937. Gwasanaethodd fel caplan yn y Llu Awyr Brenhinol yn ystod yr Ail Ryfel Byd a chafodd ei radicaleiddio gan y profiad. Yn 1946, ar ôl dychwelyd i Rydychen, sefydlodd y sefydliad Christian Action i weithio i gymodi â'r Almaen. Fe'i penodwyd yn ganon Eglwys Gadeiriol St Paul, Llundain ym 1948, swyddfa a ddaliodd am 33 mlynedd. Yn fuan wedi hynny cafodd ei aflonyddu gan y system apartheid a oedd yn ddatblygu yn Ne Affrica.

Ym 1951, roedd Collins yn un o bedwar sylfaenydd yr elusen War on Want sy'n brwydro yn erbyn tlodi byd-eang. Ym 1956, ymrwymodd Christian Action i godi arian ar gyfer amddiffyn gweithredwyr gwrth-apartheid a gyhuddwyd o frad yn Ne Affrica ac arweiniodd hyn at y Gronfa Amddiffyn a Chymorth ar gyfer De Affrica (Defence and Aid Fund for Southern Africa). Cododd y gronfa dros £75,000 i helpu i amddiffyn y sawl a gyhuddir yn ystod y *Treason Trial*.

Roedd Collins yn gryf yn erbyn lledaenu arfau niwclear ac roedd yn un o lawer ar y chwith ym Mhrydain a gredai ei bod yn ddiangen ac yn anghywir i Brydain fod yn berchen ar arfau o'r fath. Roedd yn un o sylfaenwyr y *Campaign for Nuclear Disarmament* (CND). Roedd hefyd yn aelod o'r Gymrodoriaeth Pacifist Anglicanaidd, gan weithio gyda'r Parchedig Sidney Hinkes ar ymgyrchoedd gwrth-niwclear.

Cyfeiriadau
-----------

* COLLINS, y Parch. Canon Lewis John, *Who Was Who*, A & C Black, 1920–2015; edn ar-lein, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2014.
* Collins, (Lewis) Geiriadur Bywgraffiad Cenedlaethol John Oxford rhifyn ar-lein

1. ↑  "The John Collins Society". *Oriel College*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-04-13. Cyrchwyd 13 February 2020.
**Iwan Griffiths** (ganwyd 4 Rhagfyr 1985) yw drymiwr y band roc Cymraeg The Automatic. Mae Iwan yn dod yn wreiddiol o'r Bont-faen yng Nghymru, ac yn byw yng Nghaerdydd ar hyn o bryd. Mae ganddo radd yn y gyfraith o Brifysgol Caerdydd.

Gyrfa cerddorol
---------------

Ynghyd â Rob a Frost, cyd-aelodau'r band, roedd yn aelod gwreiddiol y band pan oeddent yn cael eu hadnabod fel White Rabbit, gan newid yr enw yn ddiweddarach i The Automatic, syniad Iwan, a recriwtio Alex Pennie, chwaraewr synth, a'r gitarydd Paul Mullen yn ddiweddarach.

Mae Iwan yn hoff o'r gyfres deledu LOST, a chyfres ffilmiau Star Wars. Ar 15 Awst 2008, cafodd Iwan ei gyfweld ar Starwars.com yn sôn am ei gariad tuag at y  drioleg wreiddiol (Star Wars, Empire Strikes Back and Return of the Jedi) ac am ei hoffter o gêm Lego Star Wars.

### Cyfarpar

**Byw**

* DW Drum Kits

**Stiwdio** (Yn ystod recordiad o Not Accepted Anywhere)

* Premier drums

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The Automatic Dig Boba and Bib". *Starwars.com*. 2008-08-15. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-08-18. Cyrchwyd 2008-08-18. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/Nodyn:Taxonomy/Bos|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} 
Math o wartheg gwyllt o De-Ddywrain Asia yw **banteng** (*Bos javanicus*; ynganiad: [/]ˈbæntɛŋynganiad: [/]) a elwir hefyd yn **tembadau**.

Pen tarw banteng.
Dofwyd y banteng mewn llawer o lefydd yn ne-ddwyrain Asia, ac mae tua 1.5 miliwn o fantengau domestig sydd yn cael eu galw'n **wartheg Bali**. Mae'r anifeiliaid yn cael eu defnyddio fel anifeiliaid gwaith, ac am eu cig. Mae'r banteng hefyd wedi cael e cyflwyno i ogledd Awstralia, ble maen nhw wedi sefydlu poblogaeth gwyllt sefydlog.

Dosbarthiad ac Isrhywogaeth
---------------------------

Ceir tair isrywogaeth cydnabyddedig:

* Banteng Jawa (B. j. javanicus), darganfwyd yn Jawa, Bali, ac Indonesia. Mae'r gwryw yn ddu, ac mae'r fenyw yn felyn tywyll.
* Banteng Indotseiniaidd (neu Bwrma) (B. j. birmanicus) Lydekker, 1898. Maent ar gael ym Myanmar, Gwlad Tai, Cambodia, Laos, Fietnam, ac efallai yn India, ond maen nhw'n ddiflanedig ym Mangladesh. Mae'r gwryw a'r fenyw fel arfer yn felyn tywyll, ond yng Nghambodia mae 20% o'r gwryw yn ddu, ac yng ngorynys Malaya yng Ngwlad Tai, mae'r rhan fwyaf o'r gwryw yn ddu. Mae'r isrywogaeth hon yn cael ei hadnabod gan IUCN ond nid gan 'Mammal Species of the World'.
* Banteng Borneiaidd (B. j. lowi) Lydekker, 1912, o Forneo. Mae'r isrywogaeth hon yn llai na banteng Jawa a Bali. Mae ganddynt gyrn mwy serth, ac mae'r gwryw yn frown siocled.

Nodweddion
----------

O ran maint, mae banteng yn debyg i fuwch ddomestig, yn mesur rhwng 1.9m a 2.25m. Gall pwysau'r corff fod rhwng 400 kg a 900 kg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Quentin Phillipps (10 May 2016). *Phillipps' Field Guide to the Mammals of Borneo and Their Ecology: Sabah, Sarawak, Brunei, and Kalimantan*. Princeton University Press. t. 304. ISBN 978-0-691-16941-5. (Saesneg)
Darn arian *solidus* gyda delw Irene
Ymerodres Fysantaidd rhwng 797 a 802 oedd **Irene**, Groeg: Ειρήνη, *Eirēnē* (c. 752 – 9 Awst, 803). Defnyddiai'r teitl *basileus* (βασιλεύς), "ymerawdwr", yn hytrach na *basilissa* (βασίλισσα), "ymerodres."

Ganed Irene yn Athen, a daethpwyd a hi i Gaergystennin fel merch amddifad gan yr ymerawdwr Cystennin V. Yn 769 priododd ei fab, Leo IV. Yn 771 cafodd fab, a ddaeth yn ymerawdwr fel Cystennin VI pan fu farw ei gŵr yn 780. Oherwydd ei oed, gweithredai Irene fel rheolwr y deyrnas.

Llwyddodd i orchfygu nifer o wrthryfeloedd yn ei herbyn, ac adferodd yr arfer o ddefnyddio delwau neu eiconau mewn addoliad. Bu'n ymladd yn erbyn y Ffranciaid, a gipiodd Istria a Benevento yn 788, ac yn erbyn y Califfiaid Abbasaidd Al-Mahdi a Harun al-Rashid.

Wrth i Gystennin VI ddod yn hŷn, daeth yn anfodlon fod y grym yn nwylo ei fam. Bu gwrthryfel yn 790, pan gyhoeddodd milwyr y gard Armenaidd Cystennin fel unig ymerawdwr. Yn 797 cymerodd Irene ei mab yn garcharor, a'i ddallu. Bu farw o'i anafiadau rai dyddiau'n ddiweddarach.

Nid oedd Pab Leo III yn barod i gydnabold merch fel rheolwr, ac yn 800 coronodd Siarlymaen fel Ymerawdwr Glân Rhufeinig. Gwaethygodd hyn y berthynas rhwng yr Eglwys Gatholig a'r Eglwys Uniongred, er y dywedir i Irene gynnig priodi Siarlymaen.

Yn 802, bu cynllwyn yn ei herbyn, a daeth Nikephoros I yn ymerawdwr. Alltudiwyd Irene i ynys Lesvos, lle gorfodwyd hi i ennill ei chynhaliaeth trwy nyddu. Bu farw y flwyddyn wedyn. Ystyrir hi yn sant gan yr Eglwys Uniongred.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 77237243
* LCCN: n83185800
* ISNI: 0000 0000 8396 223X
* GND: 124017177
* SUDOC: 030071038
* NKC: xx0031876
* BNE: XX1467059

 |
Meddyg Ffrengig oedd **Jean René Cruchet** (21 Mawrth 1875 – 1959). Astudiodd yn Bordeaux cyn iddo dderbyn ei ddoethuriaeth ym 1902 a dod yn Chef de clinique médicale. Ym 1907 daeth yn Médecin des hôpitaux in 1907 a wnaed yn ddarlithydd. Ym 1920 daeth yn athro patholeg a therapi gyffredin, ac ym 1926 wnaed yn gadair paediatreg ym Mhrifysgol Bordeaux. Cruchet oedd y cyntaf i sylwi ar enseffalitis lethargica (a elwir hefyd yn glefyd Cruchet) ymhlith milwyr Ffrengig yn Verdun yng ngaeaf 1915–6, blwyddyn cyn i Constantin von Economo cyhoeddi llyfr ar yr afiechyd. Ymysg ei brif feysydd eraill oedd spasmodic torticollis (a elwir hefyd yn glefyd Cruchet II), encephalomyelitis epidemica, a salwch hedfan.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Who Named It? — Jean René Cruchet
2. ↑  (Saesneg) Who Named It? — Economo's disease
3. ↑  (Saesneg) Who Named It? — Cruchet's disease II

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 110818198
* LCCN: no98084652
* ISNI: 0000 0000 8408 1020
* GND: 172035295
* SUDOC: 033760527
* BNF: cb124594593 (data)
* Léonore: 19800035/125/15864

 |
Rasiwr sgerbwd o Wrecsam yw **Laura Deas** ( / d iːz / DEEZ ; ganwyd 19 Awst 1988), sy'n fwyaf adnabyddus am ennill medal efydd yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2018. Mae hi'n cystadlu ar gylchdaith Cwpan y Byd, sy'n cynrychioli Cymdeithas Bobsleigh a Sgerbwd Prydain. 

Cafodd Deas ei geni yn Wrecsam, Cymru. Cafodd ei addysg yn Ysgol Howell's, Dinbych. Chwaraeodd Deas hoci, gan gynrychioli Gogledd Cymru mewn cystadleuaeth. Cymerodd ran mewn chwaraeon marchogaeth hefyd.  

Daeth Deas i sgerbwd yn 2009 trwy raglen "Girls4Gold" gan UK Sport. Cafodd ei ddewis i dîm cenedlaethol y DU y flwyddyn ganlynol. Mae hi'n reidio sled Blackroc. 

Cafodd Deas ei enwi i'w dîm Olympaidd cyntaf yn 2018 ar ôl gorffen tymor Cwpan y Byd yn y seithfed safle, o flaen cyd-sgerbwd a bencampwraig Olympaidd Lizzy Yarnold. Cipiodd y fedal efydd y tu ôl i Yarnold ac enillydd y fedal arian Jacqueline Lölling, Hi oedd y Gymraes gyntaf i ennill medal Olympaidd y Gaeaf.  Cystadlodd Deas eto yn y sgerbwd yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2022 ond gorffennodd yn y 19eg safle.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "10031738 – Laura DEAS (GBR)". Fédération Équestre Internationale. Cyrchwyd 21 December 2017.
2. ↑  "Laura Deas" (yn Saesneg). British Bobsleigh and Skeleton Association. Cyrchwyd 21 Rhagfyr 2017.
3. ↑  "Laura DEAS" (yn Saesneg). International Bobsleigh and Skeleton Federation. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-11-30. Cyrchwyd 21 Rhagfyr 2017.
4. ↑  Brown, Tom. "Deas confirms Beijing 2022 aim". *BBC Sport* (yn Saesneg).
5. ↑  Tom Harle (11 February 2022). "Laura Deas' skeleton setback at Winter Olympics in Beijing". *The National* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2022-02-23. Cyrchwyd 23 February 2022.
Ysgolhaig a chasglwr llyfrau a llawysgrifau oedd **John Humphreys Davies** (15 Ebrill 1871 – 10 Awst 1926). Cysylltir ei enw â chasgliad Llawysgrifau Cwrtmawr. Maent yn rhan o gasgliad llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn rhodd gan **J. H. Davies**.

Ganed J. H. Davies yn y Cwrt Mawr ger Llangeitho, Ceredigion yn 1871. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth a Choleg Lincoln, Rhydychen. Fe'i penodwyd yn Gofrestrydd y coleg yn Aberystwyth yn 1905 a daeth yn brifathro yno yn 1919.

Roedd ei gyfeillion yn cynnwys Owen M. Edwards a T. E. Ellis.

Fel ysgolhaig gyda diddordeb eang yn llenyddiaeth a hanes Cymru, ymddiddorai yn llenyddiaeth a hanes y 18g, ac yn enwedig yng ngwaith Morrisiaid Môn a Goronwy Owen a chyhoeddodd sawl llyfr yn cynnwys golygiadau o gasgliadau o lythyrau'r Morrisiaid a Goronwy Owen.

Casglodd lyfrgell arbennig o lyfrau a llawysgrifau Cymraeg a Chymreig yn ei gartref yn y Cwrt Mawr. Mae'r casgliad, a adwaenir fel Llawysgrifau Cwrtmawr, yn cynnwys 1,549 cyfrol amrywiol sy'n dyddio o ddiwedd yr Oesoedd Canol hyd y 18g. Testunau llenyddiaeth Gymraeg yw prif gynnwys y llawysgrifau, ond ceir sawl dogfen hanesyddol hefyd. Cafodd ei gyflwyno gan J. H. Davies yn rhodd i Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

Llyfryddiaeth
-------------

### Gwaith J. H. Davies

* *Rhai o Hen Ddewiniaid Cymru* (1901)
* *A Bibliography of Welsh Ballads* (1909-11)
* (gol.), *The Morris Letters* (2 gyfrol, 1907, 1909)
* (gol.), *The Letters of Goronwy Owen* (1924)

### Cofiant

Ceir cofiant iddo gan T. I. Ellis (1963)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 55053878
* LCCN: nr93041897
* ISNI: 0000 0000 4950 8113
* GND: 123384583
* BNF: cb166505907 (data)

 |
Golygydd a newyddiadurwr Cymreig oedd **John Humphreys Parry** neu **John Humffreys Parry** (1786 – 12 Chwefror 1825), a adnabyddid hefyd wrth ei enw barddol ***Ordovex***. Gwnaeth gyfraniad pwysig at yr adfywiad o ddiddordeb mewn llenyddiaeth Cymru a bu ganddo ran flaenllaw yng ngweithgareddau diwylliannol a gwladgarol Cymry Llundain yn chwarter cyntaf y 19g.

Bywgraffiad
-----------

Brodor o'r Wyddgrug, Sir y Fflint oedd John Humphreys. Fel nifer o'i gydwladwyr, symudodd i ddinas Llundain i geisio gwaith yn 1807. Daeth yn gyfreithiwr yn 1811 ond nid ymroddodd i'w alwedigaeth newydd a throes at newyddiaduraeth i ennill ei fywoliaeth gan ddefnyddio'r ffugenw *Ordovex* (sef 'un o'r Ordovices').

Daeth yn aelod o Gymdeithas y Gwyneddigion. Bu ganddo ran bwysig yn atgyfodiad Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion hefyd yn nes ymlaen. Digwyddodd hynny ar ôl cyfarfod dros frecwast rhyngddo a W. J. Rees a William Owen Pughe yn nhŷ John Parry (Bardd Alaw). Fe'i pendodwyd yn ysgrifennydd fel canlyniad a bu cyfeillgarwch rhyngddo a Pughe wedyn am weddill ei oes, er ei fod yn gwrthod orgraff Gymraeg newydd Pughe.

Roedd ganddo ddiddordeb byw mewn hynafiaethau llenyddol a hanes Cymru ac yn 1819 sefydlodd y cylchgrawn *The Cambro-Briton*, cylchgrawn hynafiaethol dylanwadol a olygwyd ganddo am dair blynedd nes ei ddirwyn i ben yn 1822. Yn 1824 cyhoeddodd *The Cambrian Plutarch*, sef geiriadur bywgraffyddol Cymreig.

Roedd ganddo enw am fod yn fyrbwyll a cholli ei dymer. Yn 1825 cafodd ei ladd mewn ysgarmes ger tafarn y *Prince of Wales* yn Pentonville, Llundain, lle adnabyddus i nifer o Gymry Llundain dros y blynyddoedd.

Roedd Parry wedi dechrau paratoi argraffiad o Gyfraith Hywel, ond pan fu farw heb orffen y gwaith cwblhawyd ef gan Aneurin Owen, a'i cyhoeddodd yn 1841 fel *Ancient Laws and Institutes of Wales*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.
2. ↑  Glenda Carr, *William Owen Pughe* (Caerdydd, 1983), tud. 203.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 357888
* LCCN: no2007106200
* ISNI: 0000 0000 7252 6977
* GND: 1055227644
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **John Charles** (27 Rhagfyr 1931 – 21 Chwefror 2004) yn chwaraewr pêl-droed o Abertawe — y chwaraewr gorau mae Cymru erioed wedi'i gynhyrchu, yn ôl rhai.

Gyrfa
-----

Fe'i ganwyd yng Nghwmdu, ger Abertawe, a bu'n chwarae dros glwb pêl-droed Leeds United o 1949 i 1957. Yn ystod yr adeg hon, fe sgoriodd 150 o goliau, gan gynnwys 42 o goliau yn y tymor 1953-1954.

John Charles
Ym 1957 fe'i trosglwyddwyd i'r tîm enwog Eidalaidd, Juventus, am dâl o £65,000, a oedd yn record ar y pryd. Bu'n chwarae dros Juventus am bum mlynedd, gan sgorio 93 o weithiau mewn 155 o gêmau. Enillodd y *scudetto* (pencampwriaeth y cynghrair Eidalaidd) dair gwaith, a'r Cwpan Eidaleg ddwywaith. Ei lysenw yn yr Eidal oedd *Il Gigante Buono*, neu *Y Cawr Caredig*, gan na chafodd ei rybuddio na'i anfon o'r cae trwy gydol ei yrfa.

Ar ôl iddo adael Juventus ym 1962, chwaraeodd dros glwb Leeds United eto, ac A.S. Roma yn yr Eidal, a gorffennodd ei yrfa gyda chlwb Dinas Caerdydd.

Chwaraeodd John Charles am y tro cyntaf dros dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru pan oedd yn 18 mlwydd a 71 diwrnod o oedran. Charles oedd calon tîm Cymru yng Nghwpan y Byd 1958 yn Sweden pan gollodd Cymru y rownd chwarter-derfynol 1-0 i dîm Brasil, enillwyr y twrnamaint—ni chwaraeodd Charles yn y gêm hon oherwydd anaf.

Tra'n hybu llyfr ym Milano yn yr Eidal yn Ionawr 2004, fe ddioddefodd drawiad ar y galon, a bu'n rhaid torri rhan o'i droed cyn ei hedfan yn ôl i Loegr. Yn gynnar ar fore Dydd Sadwrn, 21 Chwefror, bu farw yn ysbyty Pinderfields yn Wakefield.

Roedd ei frawd Mel Charles hefyd yn beldroediwr rhyngwladol.

Gweler hefyd
------------

* Cliff Jones (g. 7 Chwefror 1935), Cymru, Abertawe a Tottenham Hotspur

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 109450364
* LCCN: nr2003014274
* ISNI: 0000 0003 8305 8365
* GND: 124280390
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |

| * v
* t
* e
 Carfan Cymru   –  Cwpan y Byd Pêl-droed 1958 |
| --- |
| 
* 1 Kelsey
* 2 Williams
* 3 Hopkins
* 4 Sullivan
* 5 M. Charles
* 6 Bowen (c)
* 7 Medwin
* 8 Hewitt
* 9 J. Charles
* 10 I. Allchurch
* 11 C. Jones
* 12 K. Jones
* 13 Vearncombe
* 14 Edwards
* 15 C. Baker
* 16 Crowe
* 17 Leek
* 18 Vernon
* 19 Webster
* 20 Elsworthy
* 21 L. Allchurch
* 22 G. Baker
* Hyfforddwr: Murphy

 | Cymru |
Cyfrol ddylanwadol o gerddi Ffrangeg a gyhoeddwyd yn 1857 gan y bardd Charles Baudelaire (1821–1867) yw ***Les Fleurs du mal*** ("Blodau'r Fall"). Dyma gyfrol enwocaf Baudelaire ac un o'r casgliadau mwyaf adnabyddus o gerddi yn y byd.

Cyfansoddodd Baudelaire y cerddi a gyhoeddwyd yn *Les Fleurs du mal* dros gyfnod o rai blynyddoedd ac mae ambell gerdd - fel y rhai yn yr adran *Tableaux parisiens* - yn ychwanegiadau a geir yn yr ail argraffiad.

Thema'r casgliad yw'r gwrthdaro rhwng *spleen* (sef 'drygioni') ac *idéal* (sy'n cynrychioli 'daioni') sy'n rhwygo meddwl a chalon pobl. Mae Baudelaire yn rhoi heibio'r hen gonfensiynau llenyddol ac artistig am brydferthwch a harddwch ac yn ceisio tynnu hanfod gwir brydferthwch o'r gwrthrychau mwyaf hyll. Disgrifia'r cerddi bywyd strydoedd Paris ganol y 19g neu ddrygioni ei hun, gan roi iddo ryw harddwch afreal eithriadol sy bron iawn a chyrraedd lefel cyfriniol. Yn gorwedd y tu ôl i'r synfyfyriau hyn yw'r synnwyr o golledigaeth sy'n llenwi meddwl y bardd. Ond er i'r cerddi suddo i ddyfnderoedd anobaith a drygioni mae llais y bardd yn mynnu gwaredigaeth erbyn y diwedd gan na all y Fall orchfygu Daioni yn y pen draw.

Enynnodd y llyfr ymateb ffyrnig gan rai, yn bennaf oherwydd ei gyfeiriadau erotig (cymharol ddiniwed ac anuniongyrchol yn ôl safonau heddiw) er nad yw'n waith erotig fel y cyfryw. Cafodd ei sensrio a bu rhaid i Baudelaire a'r cyhoeddwyr wynebu achos llys am gyhoeddi llyfr "anfoesol".

Wynebddalen agraffiad 1900 o *Les fleurs du mal* (Paris, 1900: darluniedig gan Carlos Schwabe)

Dolenni allanol
---------------

* (Ffrangeg) s:fr:Les Fleurs du mal: y cerddi i gyd ar *wikisource*
* (Ffrangeg) Les Fleurs du mal: testun llawn ar-lein i'w llwytho i lawr Archifwyd 2006-02-16 yn y Peiriant Wayback.
Tad Waldo Williams oedd **John Edwal Williams** a adwaenid fel **J. Edwal Williams** (1863–1934). Priododd Angharad Jones (nee Jones; 1875-1932)) ym 1875.

Bu'n fyfyriwr yng Ngholeg y Normal, Bangor o 1887 hyd 1888. Ar ôl cyfnod fel athro yn Lloegr penodwyd ef yn brifathro Ysgol y Cyngor, Pendregast, Hwlffordd. Daeth yn brifathro Ysgol Gynradd Mynachlog-ddu ar 21 Awst 1911 pan oedd Waldo ar fin cael ei ben-blwydd yn saith oed.

Waldo ifanc, gyda'i dad Edwal ei fam, Angharad a'i chwaer Dilys.
Roedd yn fardd gwlad, ac yn ogystal a'i frawd Gwilamus (ewythr Waldo) yn ysgrifennu cerddi vers libre, peth anarferol ac amhoblogaidd ar y pryd.

Un o'r prif ddylanwadau ar J. Edwal Williams oedd Edward Carpenter, y bardd a'r sosialydd. Oddi wrth ei dad yr etifeddodd Waldo
yr egwyddor o frawdoliaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   WILLIAMS, WALDO GORONWY (1904–1971), bardd a heddychwr.. Llyfrgell Cenedlaethol Cymru (2017). Adalwyd ar 15 Mawrth 2018.
2. ↑  t. 12, t. 14 Stori Waldo Williams gan Alan Llwyd Barddas
Am y cyfansoddwr, gweler W. S. Gwynn Williams.
Hanesydd ac academydd o Gymro oedd **John Gwynn Williams**, CBE (1924 – 4 Hydref 2017).

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd yn Llanfechain ym Mhowys, yn unig fab i'r gweinidog Wesleaidd John Elis Williams a'i wraig Maude (gynt Rowlands). Mynychodd ysgol sir Treffynnon yn Sir y Fflint, a gwasanaethodd yn y Llynges Frenhinol yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Wedi'r rhyfel, astudiodd Japaneg yn SOAS, Llundain, a graddiodd mewn hanes o Goleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor.

Gyrfa
-----

Daeth yn bennaeth ar yr adran hanes ac yn Athro Hanes Cymru o 1963 hyd ei ymddeoliad ym 1983. Cafodd ei benodi'n is-brifathro CPGC, Bangor ym 1974, ac ymddiswyddodd o'r swydd hon ym 1979 yn sgil anghytuno â'r Prifathro Syr Charles Evans dros ddisgyblu myfyrwyr a oedd yn ymgyrchu dros y Gymraeg. Roedd Gwynn Williams hefyd yn llywydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn gadeirydd Gwasg Prifysgol Cymru, yn aelod o Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru, ac yn is-lywydd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion.

Ysgrifennodd hanes swyddogol Bangor ar ganmlwyddiant y coleg, ac hanes Prifysgol Cymru mewn dwy gyfrol.

Bywyd personol
--------------

Priododd y nofelydd Beryl Stafford Williams, a chawsant tri mab, William, Guto a Tomos. Bu farw J. Gwynn Williams yn 93 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "Colli un o hoelion wyth Hanes Cymru[*dolen marw*]", Prifysgol Bangor (13 Hydref 2017). Adalwyd ar 7 Rhagfyr 2017.
2. 1 2  (Saesneg) Geraint Jenkins. "Gwynn Williams obituary", *The Guardian* (6 Rhagfyr 2017). Adalwyd ar 7 Rhagfyr 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 54321818
* LCCN: n85315452
* SUDOC: 056558775
* NKC: jo2014819883
* CiNii: DA08312007

 |
*Gweler hefyd John Bull (gwahaniaethu).*
Poster recriwtio o'r Rhyfel Byd 1af
Mae **John Bull** yn bersonoliad cenedlaethol o Deyrnas Prydain Fawr a greuwyd gan y Dr. John Arbuthnot yn 1712, ac a gafodd ei boblogeiddio gan gartwnwyr a gwneuthurwyr printiau Prydeinig; yn ddiweddarach cafodd ei ddefnyddio mewn gwledydd eraill gan arlunwyr a llenorion fel y cartwnydd gwleidyddol Americanaidd Thomas Nast a'r llenor Gwyddelig George Bernard Shaw, awdur *John Bull's Other Island*. Er byddai rhai pobl fel cenedlaetholwyr Prydeinig yn ei ystyried yn symbol o'r Deyrnas Unedig gyfan, dydi o ddim wedi cael ei dderbyn gan y mwyafrif yng Nghymru a'r Alban, lle mae'n cael ei ystyried yn symbol Seisnig. Mae cenedlaetholwyr yn yr Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon yn ei wrthod fel symbol o Brydeindod ac imperialaeth. Ar y llaw arall mae nifer o Unoliaethwyr Gogledd Iwerddon yn ei dderbyn.

Ymgnawdoliad o werthoedd ceidwadol cefn gwlad Lloegr yw John Bull. Yn wreiddiol nid oedd yn ffigwr o awdurdod, fel Uncle Sam yn nes ymlaen, ond gwladwr traddodiadol. Mae'n cael ei borteadu fel dyn tew, byr, cydnerth mewn côt gynffon a britshys a wastcôt Jac yr Undeb (adlais o ddilad y cyfnod 1795-1820). Mae ganddo het uchel ac mae ci-teirw (symbol o ystyfnigrwydd Prydeinig) yn dynn wrth ei sodlau.

Cafodd y ddelwedd hon o John Bull fel math o ysgwier Seisnig ei wrthgyferbynu â'r *sans-culottes* Ffrengig blêr ac afreolus, a gynrycholiodd hefyd Jacobiniaeth boblogaidd y cyfnod, ei ymhelaethu o tua 1790 ymlaen, dan gysgod y Chwyldro Ffrengig, gan artistiad dychanol fel James Gillray, Thomas Rowlandson a George Cruikshank. Am gyfnod byr cafwyd "Peg", yn cynrychioli'r Alban, yn gydymaith i John Bull.

Mae tarddiad yr enw yn ansicr, ond ceir adlais ynddo, yn anfwriadol efallai, o'r enw Ffrangeg am y Saeson, *les rosbifs* (am eu bod yn hoff o gig eidion rhost).

Gweler hefyd
------------

* Personoliad cenedlaethol
* Britannia
* Cenedlaetholdeb Prydeinig
* Prydeindod
* *John Bull's Other Island*
* Sawney
* Uncle Sam
* Marianne

Dolen allanol
-------------

* Catalog papurau newydd y Llyfrgell Brydeinig Archifwyd 2004-04-08 yn y Peiriant Wayback.
Awdur, athro, golygydd ac ieithydd o Gymro oedd **J. Elwyn Hughes** (9 Mawrth 1940 – 25 Ionawr 2023). Am 30 mlynedd bu'n olygydd ‘Cyfansoddiadau a Beirniadaethau’ yr Eisteddfod Genedlaethol gan ofalu am 23 cyfrol rhwng 1985 a 2015. Roedd yn arbenigwr ar hanes y nofelydd Caradog Prichard.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd a magwyd John Elwyn Hughes ym mhentref Braichmelyn, Bethesda yn fab i John a Myfanwy Hughes. Mynychodd Ysgol Dyffryn Ogwen. Graddiodd mewn Cymraeg ac Astudiaethau Celtaidd ac yna gradd Meistr mewn Addysg yng Ngholeg y Brifysgol, Bangor.

Gyrfa
-----

Wedi gadael y brifysgol bu'n Bennaeth Adran Gymraeg Ysgol Dyffryn Ogwen, ei hen ysgol. Yna daeth yn Ddirprwy Brifathro ac wedi hynny'n Brifathro’r ysgol rhwng 1983 ac 1987. Rhwng 1987 a 1996 roedd yn Gyfarwyddwr Canolfan Astudiaethau Iaith. Wedi hynny bu'n Ymgynghorydd Iaith hunangyflogedig.

Yn Eisteddfod Genedlaethol y Rhyl, 1985 y cyhoeddwyd y Cyfansoddiadau cyntaf dan ei olygyddiaeth, cyfrol sy'n cael ei chyhoeddi'n flynyddol ar brynhawn Gwener olaf yr Eisteddfod. Ymddeolodd o'r swydd er mwyn canolbwyntio ar sgwennu am Ddyffryn Ogwen, ei fro enedigol a diddordebau eraill. Penodwyd W. Gwyn Lewis yn ei le.

Yn 1993 anrhydeddwyd ef i'r Wisg Wen yn Eisteddfod Llanelwedd am ei gyfraniad i'r Gymraeg.

Bywyd personol
--------------

Roedd yn byw ym Methel, Gwynedd ac yn briod â Deilwen. Roedd ganddo bedwar o blant - Gwyndaf, Garmon, Siôn a Manon.

Bu farw ym mis Ionawr 2023. Mewn teyrnged iddo dywedodd yr Eisteddfod Genedlaethol fod ei farwolaeth "yn ergyd drom i ni yma yng Nghymru. Yn ddyn iaith a gramadeg o'i goryn i'w sawdl, roedd o hefyd yn olygydd heb ei ail," meddai llefarydd. Ychwanegodd cyn-brif weithredwr Bwrdd yr Iaith Gymraeg, Meirion Prys Jones, ei fod yn "newyddion trist iawn. Un o gymwynaswyr mawr y Gymraeg," meddai. Cynhaliwyd ei angladd ar ddydd Mercher, 8 Chwefror 2023 gyda gwasanaeth cyhoeddus yng Nghapel Jerusalem, Bethesda am 11.00 o'r gloch. Fe'i gladdwyd ym Mynwent Coetmor, Bethesda.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dogfen am achos yn trafod llain o dir ym Methesda
2. ↑   Hysbyseb marwolaeth Dr John Elwyn Hughes. Daily Post (25 Ionawr 2023). Adalwyd ar 31 Ionawr 2023.
3. ↑  *Yr awdur Dr J Elwyn Hughes wedi marw*  , Newyddion S4C, 25 Ionawr 2022.
4. ↑  www.linkedin.com[*dolen marw*]
5. ↑  Gwefan Gomer;[*dolen marw*] adalwyd 6 Gorffennaf 2015
6. ↑  "Marwolaeth yr awdur J Elwyn Hughes 'yn ergyd drom'". BBCCymru Fyw. Cyrchwyd 25 Ionawr 2023.
Argraffwr Almaenig oedd **Johann Amerbach** (tua 1443 – 1513) a oedd yn un o brif gyhoeddwyr Basel yng nghyfnod yr incwnabwla.

Ganed yn Amerbach, tref a oedd ar y pryd yn rhan o Dywysog-Esgobaeth Würzburg, yn rhanbarth Ffranconia. Astudiodd ym Mharis gyda Johann Heynlin von Stein, yr ysgolhaig o ddyneiddiwr a gyflwynodd y wasg argraffu i Ffrainc. Mae'n debyg i Amerbach ei hun ddysgu ei grefft yn Fenis, ac oddi yno symudodd i Basel i sefydlu ei gwmni argraffu.

Cychwynnodd ar ei yrfa yn cyhoeddi gwerslyfrau ysgolaidd traddodiadol gyda chymorth Johann Froben a Johann Petri. Enillodd enw iddo'i hun drwy gyhoeddi testunau ar bynciau dyneiddiaeth a phatristeg. Gweithiodd nifer o ddyneiddwyr hyddysg yn olygyddion i Amerbach, gan gynnwys Heynlin, Beatus Rhenanus, Johann Reuchlin, Conrad Pellikan, a Sebastian Brant.

Roedd ei fab ieuangaf, Bonifacius, yn gyfreithegwr o fri.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Charles G. Nauert, *Historical Dictionary of the Renaissance* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2004), tt. 13–14.
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Claude Zidi yw ***Banzaï*** a gyhoeddwyd yn 1983. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Banzaï*** ac fe'i cynhyrchwyd gan Claude Berri yn Ffrainc. Lleolwyd y stori ym Mharis a chafodd ei ffilmio yn Ninas Efrog Newydd, Paris, Moroco a Hong Cong. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Claude Zidi a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Vladimir Cosma. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Coluche, Zabou Breitman, Eva Darlan, Valérie Mairesse, James McDaniel, Didier Kaminka, Annie Savarin, Aline Bertrand, André Chaumeau, Bernard Rousselet, Bernard Tixier, Bob Ingarao, Christian Charmetant, François Viaur, Gérard Holtz, Hélène Zidi, Jacques Santi, Jean-Claude Martin, Jean-Marie Proslier, Khady Thiam, Madeleine Barbulée, Marcel Gassouk, Marthe Villalonga, Max Mégy, Michel Duchezeau, Pascal Nzonzi, Pierre Baton, Pierre Bruneau, Rachid Ferrache, Thierry Liagre, François Perrot a Jean Cherlian. Mae'r ffilm *Banzaï (ffilm o 1983)* yn 102 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1983. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Star Wars Episode VI: Return of the Jedi* sef ffilm ffugwyddonol gan y cyfarwyddwr ffilm
Richard Marquand, Cymro o Lanishen. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd. 
Golygwyd y ffilm gan Nicole Saunier sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Claude Zidi ar 25 Gorffenaf 1934 ym Mharis. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1958 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn École nationale supérieure Louis-Lumière.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Gwobr César y Cyfarwyddwr Gorau

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Claude Zidi nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Laura Collett** (ganwyd 31 Awst 1989) yn farchog Seisnig sy'n cystadlu mewn digwyddiad. Enillodd hi fedal aur yng Gemau Olympaidd yr Haf 2020 fel aelod o dîm Prydain Fawr.

Mae Collett yn dod o Swydd Gaerloyw. Enillodd hi'r teitl merlen goruchaf yn Sioe Ceffyl y Flwyddyn yn 2003 yn 13 oed. Enillodd naw medal yn ystod ei gyrfa ieuenctid, gan gynnwys tair aur unigol, yn yr adran iau yn 2006 ar Fernhill Sox, yn yr adran iau yn 2007 ar Rayef, a’r beicwyr ifanc yn 2009 eto ar Rayef.  Yn 2013 cafodd ei hanafu'n ddifrifol mewn cwymp. 
Ar ôl gwella, dychwelodd i gystadleuaeth. Dewiswyd hi a'i cheffyl London 52 i gynrychioli Prydain Fawr yn y Gemau Olympaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Laura Collett - About". *Fédération Équestre Internationale (fei.org)* (yn Saesneg).
2. ↑  "Laura Collett". *SELLERIA EQUIPE SPA (selleriaequipe.it)*.
3. ↑  Tyers, Alan; White, Jim (2 Awst 2021). "Equestrian eventing final, Tokyo Olympics 2020 live: Gold for Team GB in the team with individual medal hopes to come". *The Telegraph* (yn Saesneg). ISSN 0307-1235. Cyrchwyd 2 Awst 2021.
4. ↑  "Laura Collett, the latest news on the British event rider". *Horse & Hound* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2 Awst 2021.
Ffliwtydd a chyfansoddwr Almaenaidd o'r cyfnod Baróc oedd **Johann Joachim Quantz** (Almaeneg: ynganiad: [[kvants]]; 30 Ionawr 1697 – 12 Gorffennaf 1773).

Ysgrifennodd gannoedd o sonatâu a concerti ar gyfer y ffliwt yn bennaf. Mae'n adnabyddus fel awdur *Versuch einer Anweisung die Flöte traversiere zu spielen* ("Traethawd ar ddull o chwarae'r ffliwt draws"; Berlin, 1752). Mae ei lyfr yn ffynhonnell gyfeirio werthfawr ynghylch ymarfer perfformiad a thechneg ffliwt yn y 18g.

Ganwyd ym 1697 yn Oberscheden, yn agos i Göttingen, yn Etholaeth Hannover. Roedd ei dad yn gof. Ym 1718 daeth yn gerddor yn Dresden, yn llys Augustus II, Etholydd Sachsen a Brenin Gwlad Pwyl.

Ym 1728 penderfynodd Ffredrig Fawr, Tywysog Coronog Prwsia ar y pryd, astudio'r ffliwt yn groes i ddymuniadau ei dad gormesol, Friedrich Wilhelm II o Brwsia. Daeth Quantz yn athro iddo, a byddai'n teithio'n aml o Dresden i Berlin i roi gwersi iddo. Ar ôl i Ffredrig ddod yn frenin Prwsia ym 1740, cymerodd Quantz swydd athro ffliwt, gwneuthurwr ffliwt a chyfansoddwr yn ei lys yn Berlin. Arhosodd yno hyd ei farwolaeth ym 1773.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Johann Joachim Quantz***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 37180503
* LCCN: n79141193
* ISNI: 0000 0001 0888 7580
* GND: 118747975
* SUDOC: 03431489X
* BNF: cb14785622r (data)
* NDL: 00453502
* NKC: jn19990006762
* The SBN id CFIV119596 is not valid.
* BNE: XX1079543

 |
Gweinidog, hanesydd ac awdur o Gymro oedd y **Parchedig J. Towyn Jones** (29 Mai 1942 – 18 Tachwedd 2019)

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd ef yn nhy teulu ei fam yn Blaenpistyll, Boncath, Sir Benfro, unig blentyn Thomas Emrys a Annie Mary Jones. Symudodd y teulu o fewn ychydig wythnosau i ffarm yn Sir Gaerfyrddin. Aeth i Goleg Celf Caerfyrddin ac roedd yn arlunydd. Fe'i wnaed yn Gymrawd Cymdeithas Frenhinol y Celfyddydau ar 10 Ebrill 1972.

Cafodd ei ordeinio yn weinidog yn 1964. Gwasanaethodd fel gweinidog mewn sawl capel yn Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin hyd at 2015.

Roedd yn hanesydd brwd ac roedd yn adnabyddus fel hanesydd lleol ac adroddwr straeon yn ei sir enedigol. Roedd yn llywydd ar Gymdeithas Hynafiaethau Sir Gaerfyrddin. Roedd yn gyfrannwr cyson ar radio a theledu ers y 1970au ar raglenni fel *Heddiw*. Parhaodd yn gyfrannwr cyson i Radio Cymru ac S4C yn arbenigo ym maes llen gwerin ac ysbrydion. Mewn cyfarfod cyffredinol o "The Ghost Club" yn Llundain ar 19 Hydref 2013, gwnaed Towyn yn "Aelod Anrhydeddus am Oes" am ei ymchwil i'r uwchnaturiol yng Nghymru a'i cyfraniad i'r Clwb (a ffurfiwyd yn 1862).

Fe'i dderbyniwyd i Orsedd y Beirdd gyda wisg wen yn 2000.

Bywyd personol
--------------

Roedd ganddo ddau o blant, Catrin ac Orinda. Ei bartner oedd Margaret Edwards.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref yn 77 mlwydd oed. Roedd Alun Lenny yn ei gofio fel "person ecsentrig iawn, i’w weld o gwmpas y dref yn gwisgo bow-tei bob amser... Ac rwy’n cofio galw i’w weld un noson, ac roedd yn gwisgo smoking jacket sidan.". Roedd Towyn hefyd yn hoff o opera, ac unwaith y mis byddai'n mynd i bregethu yn y capeli Cymraeg yn Llundain, ac yn aros yno am ddwy neu dair noson i fanteisio ar y cyfle i fynd i weld opera. Cynhaliwyd gwasanaeth ei angladd yng Nghapel Smyrna, Llangain, Caerfyrddin, ar fore Sadwrn, Tachwedd 30 ac fe'i gladdwyd ym Mynwent Eglwys Sant Llawddog, Penboyr ger Dre-fach Felindre.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Ar Lwybr Llofrudd* (Gomer, 1970)
* *Borley Cymru* (Gwasg Carreg Gwalch, 2001)
* *Rhag Ofn Ysbrydion* (Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 2009).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Talu teyrnged i’r Parchedig J Towyn Jones – dyn "ecsentrig a diwylliedg iawn"*  , Golwg360, 21 Tachwedd 2019.
2. ↑   The Chairman : J. Towyn Jones. Adalwyd ar 24 Tachwedd 2019.
3. ↑  *Y Parch. J Towyn Jones wedi marw yn 77 oed*  , BBC Cymru Fyw, 18 Tachwedd 2019.  Cyrchwyd ar 22 Tachwedd 2019.
4. ↑   Facebook - Towyn Jones. Adalwyd ar 22 Tachwedd 2019.
5. 1 2   Cyhoeddiad marwolaeth. Western Mail (23 Tachwedd 2019). Adalwyd ar 24 Tachwedd 2019.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 6759979
* LCCN: n2002116653
* ISNI: 0000 0000 4794 6101

 |
Ffrederic Barbarossa yn gyrru'r bachgen i edrych a yw'r cigfrain yn dal i hedfan o gwmpas y mynydd
*Motif* mewn chwedloniaeth yw y **brenin yn y mynydd** neu'r **arwr cwsg**. Yr hyn sy'n gyffredin iddynt fel rheol yw fod arwr, hanesyddol neu chwedlonol, yn cysgu mewn ogof dan fynydd. Ryw ddiwrnod, pan fydd yr amser penodedig wedi cyrraedd, neu pan fydd ei wlad mewn perygl dybryd, bydd yn deffro i'w hachub. Mewn rhai fersiynau, mae'r arwr yn cysgu yn rhywle arall; at ynys, dan y môr neu mewn byd goruwchnaturiol. Fe'i gelwir hefyd yn **Sebastianiaeth**, ar ôl Sebastian I, brenin Portiwgal, un o'r arwyr y credir y bydd yn dychwelyd.

Casglwyd nifer o'r chwedlau hyn gan y Brodyr Grimm. Un esiampl yw'r chwedl o'r Almaen am yr Ymerawdwr Glân Rhufeinig Ffrederic Barbarossa. Mae Ffrederic yn cysgu mewn ogof dan fynydd y Kyffhäuser. Pan mae'n deffro, mae'n gyrru bachgen i weld a yw'r cigfrain yn dal i hedfan o gylch y mynydd; pan ddiflanna'r cigfrain, bydd yn bryd i Ffrederic godi o'i gwsg.

Ymhlith esiamplau o'r chwedlau hyn mae:

* Cymru: Arthur, Owain Lawgoch, Owain Glyn Dŵr
* Iwerddon: Fionn mac Cumhaill
* Lloegr: Arthur, Syr Francis Drake
* Ffrainc: Siarlymaen
* Yr Almaen: Siarlymaen, Ffrederic Barbarossa, Harri I yr Adarwr
* Sbaen: Pelayo
* Portiwgal: Sebastian I
* Gwlad Groeg: Cystennin XI, ymerawdwr Bysantiwm
* Hwngari: Matthias Corvinus
* Y Swistir: Gwilym Tell
* Gweriniaeth Tsiec: Sant Wenceslas (Václav) o Bohemia
Ffilm fud (heb sain) gan y cyfarwyddwr Louis Feuillade yw ***Jeunes Filles D'hier Et D'aujourd'hui*** a gyhoeddwyd yn 1915. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Musidora a Marthe Vinot. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1915. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Birth of a Nation* addasiad o ddrama o Unol Daleithiau America gan y cyfarwyddwr o dras Gymreig, D. W. Griffith.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Louis Feuillade ar 19 Chwefror 1873 yn Lunel a bu farw yn Nice ar 26 Chwefror 1925. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1905 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Louis Feuillade nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Awdur ym myd y theatr a aned yn Cawnas, Lithwania yw **Irena Veisaitė** (9 Chwefror 1928 – 11 Rhagfyr 2020) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel academydd ac ymgyrchydd dros hawliau dynol. Mae'n Iddew a oroesodd yr Holocost.

Fe'i ganed yn ar 9 Chwefror 1928. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol y Wladwriaeth, Mosgo.

Enillodd ddoethuriaeth yn Leningrad ym 1963 gyda thraethawd hir ar farddoniaeth Heinrich Heine, a bu’n ddarlithydd yng ngholeg yr athro yn Vilnius rhwng 1953 a 1997. Mae hi hefyd wedi bod yn bennaeth Canolfan Ddiwylliannol Thomas Mann yn Nida, Lithwania. Dyfarnwyd Medal Goethe iddi yn 2012 am ei chyfraniad i'r cyfnewid diwylliannol rhwng yr Almaen a Lithwania.

Hi yw Llywydd tymor hir 'Cymdeithas Agored y Sefydliad' yn Lithwania (*Open Society Foundations (OSF)*) a sefydlwyd gan y gŵr busnes George Soros.

Mae hi hefyd yn adnabyddus am fynd i'r afael â chomiwnyddiaeth yn ei gwaith, ac mae wedi dweud mewn cyfweliad â *Deutsche Welle* fod "y Sofietiaid yn ddrwg iawn, iawn. Yn wahanol i'r Natsïaid, ond nid yn well."

Yn 1990, ynghyd â'r Athro Cheslovas Kudaba, cyd-sefydlodd Sefydliad Lithwania Agored Atviros Lietuvos Fondas. Hyd at 1993, roedd yn is-gadeirydd bwrdd Cronfa Agored Lithwania; ym 1993-2000, roedd yn gadeirydd y bwrdd. Aelod o Fwrdd Sefydliad y Gymdeithas Agored (Budapest) a sefydliadau anllywodraethol rhyngwladol eraill, aelod o Ganolfan Ddiwylliannol Thomas Mann yn Nida, aelod o Bwyllgor Cenedlaethol Lithwania UNESCO, a Chyngor Celf Gweinyddiaeth Diwylliant Lithwania.

Gweithgareddau cymdeithasol ac aelodaeth mewn sefydliadau
---------------------------------------------------------

1995 - Gorchymyn Grand Dug Lithwania Gediminas.
2002 - Sefydliad Sugihara - Gwobr Diplomyddion am Oes - Goddefgarwch Person y Flwyddyn.
2006 - Medal Teilyngdod Barbora Radvilaitė am Ddiwylliant ac Addysg.
2008 - Bathodyn anrhydeddus Gweinyddiaeth Addysg a Gwyddoniaeth Lithwania.
2012 - Dyfarnwyd Medal Goethe i Sefydliad Goethe am ei weithgareddau gydol oes, sef y grym y tu ôl i gyfnewidfa ddiwylliannol yr Almaen-Lithwania, am ei chreadigrwydd a'i dewrder dinesig i ddweud yr hyn nad yw pawb yn hoffi ei glywed.

Anrhydeddau
-----------

Enillodd un o brif wobrau Lithwania, sef y *Orden des litauischen Großfürsten Gediminas*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad marw: "Irena Veisaitė".
2. ↑  Galwedigaeth: *Národní autority České republiky*. dyddiad cyrchiad: 20 Rhagfyr 2022. *Národní autority České republiky*. dyddiad cyrchiad: 20 Rhagfyr 2022. *Národní autority České republiky*. dyddiad cyrchiad: 20 Rhagfyr 2022. *Národní autority České republiky*. dyddiad cyrchiad: 23 Chwefror 2023.
3. ↑  Anrhydeddau:. dyddiad cyrchiad: 2 Hydref 2020.
4. ↑
5. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 28197416
* LCCN: n2018011471
* ISNI: 0000 0004 1030 5764
* GND: 1080244042
* NKC: js20211133617

 |