Wrth ystyried **hanes De Affrica** ceir nifer o safbwyntiau gwahanol gan ysgolheigion a brodorion gan fod De Affrica yn wlad amlddiwylliannol. (Gweler demograffeg De Affrica a diwylliant De Affrica.)

De Affrica hynafol
------------------

Dangosir tystiolaeth archaeolegol roedd yr ardal sydd heddiw yn Dde Affrica yn gartref i un o grudiau esblygiad dynol. Darganfuwyd rhai o'r olion dynol hynaf, sy'n dyddio dros 2.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl, yn y wlad. Darganfuwyd olion australopithecus africanus yn Taung, Sterkfontein, Swartkrans, a Kromdraai, ac olion australopithecus robustus, sy'n dyddio yn ôl tua 3 miliwn o flynyddoedd, ym Makapansgat. Bu homo habilis, yr offerwr cyntaf, yn byw yn Ne Affrica rhyw 2.3 miliwn o flynyddoedd yn ôl, ac ymddangosodd homo sapiens yn gyntaf rhwng 125 000 a 50 000 o flynyddoedd yn ôl.

Cyfaneddwyr cyntaf
------------------

Trigolion cyntaf De Affrica oedd y pobloedd Khoisan, helwyr-gasglwyr y San a bugeiliaid y Khoikhoi. Credir i'r bobl Bantu, hynafiaid y mwyafrif o dduon y Dde Affrica fodern, cyrraed tua 100 OC, yn dod â dulliau byw a thechnoleg Oes yr Haearn gynnar i'r rhanbarth gydan nhw. O ganlyniad cafodd y grwpiau ethnig gwreiddiol eu cymhathu neu eu gwthio i ardaloedd ffiniol; heddiw mae eu disgynyddion yn byw yn niffeithdir y Kalahari ym Motswana (San) a de Namibia (Khoikhoi).

Prydeinwyr cynnar
-----------------

Yn ystod y Rhyfeloedd Napoleonig yn Ewrop, meddiannodd Ffrainc yr Iseldiroedd, a meddiannodd y Deyrnas Unedig rhanbarth Penrhyn Gobaith Da dwywaith, yn 1795 a 1806. Yn 1814, tua diwedd oes yr ymladd yn Ewrop, prynodd y DU Trefedigaeth Penrhyn o'r Iseldirwyr am £6 miliwn. Ar ôl 1820 ymfudodd miloedd o Brydeinwyr i Dde Affrica, a mynnon nhw bod cyfraith Brydeinig yn cael ei gorfodi yn y wlad. Daeth Saesneg yn y iaith swyddogol yn 1822, rhoddwyd amddiffyniad i'r Khoikhoi, a diddymwyd caethwasiaeth yn 1833.

Gweriniaethau'r Boeriaid
------------------------

Teimladau chwerw oedd gan y Boeriaid o ganlyniad i'r mesurau hyn, ac arweiniodd hyn at y Daith Fawr, pan fudodd rhyw 10 000 o Foeriaid i ogledd De Affrica rhwng 1836 a 1838. Mudodd y voortrekkers (rhagredegyddion) yma tua'r dwyrain a'r gogledd, a chyfaneddasant o amgylch yr Afon Orange, yr Afon Vaal, ac yn Natal. Yn dilyn ymosodiadau milwrol yn 1836 gyrron nhw lwyth y Ndebele tu hwnt i'r Afon Limpopo ac yn 1838 trechon nhw'r Zulu ym Mrwydr Afon Bloed cyn sefydlu cyfres o aneddiadau yn y rhanbarth. Meddiannodd y Prydeinwyr, a oedd yn dymuno cadw rheolaeth dros y voortrekkers, ranbarth arfordirol Natal a sefydlwyd Trefedigaeth y Goron yno yn 1843.

Gadawodd y mwyafrif o Foeriaid Natal ac aethant i'r gogledd a'r gorllewin, lle sefydlon nhw weriniaethau'r Wladwriaeth Rydd Oren a Thransvaal. Llechfeddiannodd y Prydeinwyr diroedd y Xhosa ar hyd oror dwyreiniol y Penrhyn mewn cyfres o ryfeloedd gwaedlyd. Enillodd llywodraethwr Trefedigaeth y Penrhyn, Syr Harry Smith, reolaeth dros diriogaeth yr Afon Orange yn 1848. Ond gwadwyd ei bolisïau imperialaidd gan lywodraeth Brydeinig a oedd yn awyddus i gwtogi ei hymrwymiad yn Ne Affrica. Cydnabu Prydain annibyniaeth Boeriaid y Transvaal yng Nghytundeb Afon Sand yn 1852, ac annibyniaeth y Wladwriaeth Rydd Oren yng Nghytundeb Bloemfontein yn 1854.

Erbyn diwedd y 1850au cyfunwyd tiriogaethau Boeriaid y Transvaal tu hwnt i'r Afon Vaal yn swyddogol fel De Affrica, neu Weriniaeth Transvaal. Er ymgeisio'n ofer i uno'r weriniaeth a'r Wladwriaeth Rydd Oren, cadwodd y ddwy weriniaeth Foer gysylltiadau agos yn y blynyddoedd wedi hynny.

Rhyfeloedd y Boer
-----------------

 *Prif erthyglau: Rhyfeloedd y Boer, Rhyfel Cyntaf y Boer, a Ail Ryfel y Boer*

Uniad
-----

Y Rhyfel Byd Cyntaf
-------------------

Y cyfnod rhwng y rhyfeloedd
---------------------------

Yr Ail Ryfel Byd
----------------

Apatheid
--------

 *Prif erthygl: Apartheid*
System yn Ne Affrica o gadw pobl o wahanol hil ar wahân oedd Apartheid (Afrikaans, yn golygu "arwahanrwydd"). Gweithredwyd y system rhwng 1948 a 1994. Dechreuwyd datblygu'r system pan gafodd De Affrica statws dominiwn hunanlywodraethol o fewn yr Ymerodraeth Brydeinig, a daeth i'w llawn dŵf wedi 1948. Dechreuwyd cael gwared o'r system mewn cyfres o drafodaethau rhwng 1990 a 1993, gan ddiweddau gydag etholiad cyffredinol 1994, y cyntaf i'w gynnal yn Ne Affrica gyda phawb yn cael pleidlais.

1994–presennol
--------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goHanes Affrica  |
| --- |
|  |
| Gwladwriaethau sofranaidd | 

Yr Aifft1 **·** 
Algeria **·** 
Angola **·** 
Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo **·** 
Benin **·** 
Botswana **·** 
Bwrcina Ffaso **·** 
Bwrwndi **·** 
Camerŵn **·** 
Cabo Verde **·** 
Gweriniaeth Canolbarth Affrica **·** 
Y Comoros **·** 
Gweriniaeth y Congo **·** 
Arfordir Ifori **·** 
De Affrica **·** 
De Swdan **·** 
Jibwti **·** 
Eritrea **·** 
Ethiopia **·** 
Gabon **·** 
Y Gambia **·** 
Ghana **·** 
Gini Gyhydeddol **·** 
Gini **·** 
Gini Bisaw **·** 
Eswatini **·** 
Cenia **·** 
Lesotho **·** 
Liberia **·** 
Libia **·** 
Madagasgar **·** 
Malawi **·** 
Mali **·** 
Mawritania **·** 
Mawrisiws **·** 
Moroco **·** 
Mosambic **·** 
Namibia **·** 
Niger **·** 
Nigeria **·** 
Rwanda **·** 
*Gweriniaeth Ddemocrataidd Arabaidd Sahrawi* **·** 
Sambia **·** 
São Tomé a Príncipe **·** 
Senegal **·** 
Seychelles **·** 
Sierra Leone **·** 
Simbabwe **·** 
Somalia **·** 
Swdan **·** 
Tansanïa **·** 
Tiwnisia **·** 
Togo **·** 
Tsiad **·** 
Wganda
 |
|  |
| Tiriogaethau dibynnol,ardaloedd ymreolaethol,a thiriogaethau eraill | 

*Azawad* **·** 
Ceuta2 **·** 
*Gorllewin Sahara* **·** 
Madeira3 **·** 
Mayotte4 **·** 
Melilla2 **·** 
Puntland **·** 
Réunion4 **·** 
Saint Helena, Ascension a Tristan da Cunha5 **·** 
Socotra6 **·** 
*Somaliland* **·** 
Yr Ynysoedd Dedwydd2 **·** 
Sansibar7
 |
|  |
| Dynodir gwlad anghydnabyddedig neu a gydnabyddir yn rhannol gan *lythrennau italig*.1 Gwlad drawsgyfandirol; gorynys Sinai yn Ne Orllewin Asia.  2 Cymunedau/Dinas ymreolaethol Sbaenaidd.  3 Rhanbarth ymreolaethol Portiwgalaidd.  4 Tiriogaeth dramor Ffrengig.  5 Tiriogaeth dramor Brydeinig.  6 Rhan o Yemen.  7 Rhan o Tanzania. |

 |

|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn cynnwys term neu dermau sydd efallai wedi eu bathu'n newydd sbon: **Y Daith Fawr, Afon Bloed** o'r Saesneg a'r Affricanneg "*the Great Trek, Bloedrivier*". Gallwch helpu trwy safoni'r termau. |

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*