recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Baner Ynysoedd Cocos
Lleoliad Ynysoedd Cocos
Prif ynys
Grŵp o ynysoedd yng Nghefnfor India yw'r **Ynysoedd Cocos** (hefyd **Ynysoedd Keeling**) a reolir gan Awstralia fel 'tiriogaeth allanol' wrth yr enw swyddogol **Tiriogaeth yr Ynysoedd Cocos (Keeling)** (Saesneg: *Territory of the Cocos (Keeling) Islands*). Ceir dau atol a 27 o ynysoedd cwrel yn y grŵp. sy'n gorwedd tua hanner ffordd rhwng Awstralia a Sri Lanca ac i'r gorllewin o Indonesia. Y brifddinas yw West Island ond pentref Bantam yw'r anneddle mwyaf.

Yn 2010, roedd gan yr ynysoedd boblogaeth o tua 600. Mae'r rhan fwyaf o'r ynysoedd llai yn anghyfanedd. Ceir y boblogaeth i gyd bron ar yr atol deheuol lle ceir dwy brif ynys, West Island a Home Island. Mae mwyafrif poblogaeth West Island (tua 100) yn bobl o dras Ewropeaidd a phobl o dras Malay yw'r mwyafrif ar Home Island (tua 500). Saesneg yw'r iaith swyddogol *de facto* ond siaredir tafodiaith o'r iaith Malaieg hefyd. Mae 80% o'r ynyswyr, sef y rhai o dras Malay, yn Fwslemiaid Sunni.

Mae'r ynysoedd dan reolaeth Awstralia ers 1955 ar ôl iddynt gael eu cipio a dod yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig yn 1857. Llywodraethir Ynysoedd Cocos gan Llywodraethwr Cyffredinol yn ninas Canberra sy'n llywodraethu Ynys y Nadolig yn ogystal. Mae gan yr ynysoedd eu parth rhyngrwyd eu hunain, sef .cc.

Mae'r mwyafrif Malaieg eu hiaith yn teimlo bod llywodraeth Awstralia yn esgeuluso eu hiaith. Dim ond dwy ysgol sydd ar yr ynys. Saesneg yw unig iaith yr ysgolion hyn a gwrthodir hawl y plant i siarad tafodiaith Malaieg y Cocos yn yr ysgol, hyd yn oed wrth chwarae.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "CIA World Factbook". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-01-10. Cyrchwyd 2010-07-04.
2. ↑  Paige Taylor, Crime in paradise lost in translation Archifwyd 2009-08-19 yn y Peiriant Wayback. "The Australian", Awst 17, 2009

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
* Gwefan twristiaeth yr ynysoedd Archifwyd 2018-11-11 yn y Peiriant Wayback.

 gw • sg • go**Gwledydd a thiriogaethau Oceania**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Awstralia** | Awstralia · Ynysoedd Cocos · Ynys y Nadolig · Ynys Norfolk |
|  | **Melanesia** | Caledonia Newydd · Fanwatw · Ffiji · Papua Gini Newydd · Ynysoedd Solomon |
|  | **Micronesia** | Gwam · Ciribati · Ynysoedd Gogledd Mariana · Ynysoedd Marshall · Taleithiau Ffederal Micronesia · Nawrw · Palaw |
|  | **Polynesia** | Ynys Clipperton · Ynysoedd Cook · Niue · Ynysoedd Pitcairn · Polynesia Ffrengig · Samoa · Samoa America · Seland Newydd · Tocelaw · Tonga · Twfalw · Wallis a Futuna |
*Am yr ynys yn yr Alban, gweler Ynys Arran.*
Ynysoedd ger arfordir gorllewinol Gweriniaeth Iwerddon yw **Ynysoedd Arann** (Gwyddeleg: *Oileáin Árann*, Saesneg: *Aran Islands*). Safant yn rhan allanol Bae Galway. Maent yn un o gadarnleoedd yr iaith Wyddeleg a'i diwylliant.

Mae tair ynys; y fwyaf yw Árainn Mhór neu *Inis Mór*, Inishmore yn Saesneg. Yr ynys ganol yw Inis Meáin neu Inishmaan, a'r lleiaf a'r fwyaf dwyreiniol o'r tair yw Inis Thiar neu *Inis Oírr*/*Inis Oirthir*, Saesneg *Inisheer*.

Dim ond yn gynharol ddiweddar y cafwyd trydan a moddion cyfathrebu dibynadwy ar yr ynysoedd hyn. Maent yn gyrchfan boblogaidd i dwristiad; heblaw y bywyd traddodiadol mae nifer o henebion diddorol ar Inis Mór, yn cynnwys caer nodedig iawn o Oes yr Haearn, Dún Aengus (*Dún Aonghasa*). Mae dau gwmni yn rhedeg gwasanaeth fferi i'r ynysoedd, ac mae Aer Arann yn hedfan yno o Inverin.

Yn Gort na gCapall ar Inis Mór y ganed Liam O'Flaherty, un o lenorion amlycaf yr Wyddeleg yn yr 20g, a brodor o Inis Mór oedd y bardd Máirtín Ó Díreáin hefyd. Dywedir i Sant Cybi ymweld a'r ynysoedd am gyfnod.

Ynysoedd Arann
Arfordir Inis Mór
Paentiad olew ar banel o bren a wnaed yn 1568 gan Pieter Bruegel yr Hynaf yw ***Y Bioden ar y Grocbren***. Arlunydd Fflemaidd o gyfnod y Dadeni oedd **Pieter Bruegel yr Hynaf** (c. 1525 - 9 Medi 1569). O 1559 ymlaen arwyddodd ei enw heb yr *h* ar ei ddarluniau.

Mae'r llun yn dylunio golygfa mewn coedwig, gyda thri gwerinwr yn dawnsio i gyfeiliant pibgorn, ger crocbren. Ar y grocbren gwelir pioden - sy'n hen arwydd o farwolaeth. Lleolir y grocbren yng nghanol y llun, gan ei rannu'n ddwy ran; mae'r ochr dde'r llun yn fwy "agored" na'r chwith. Mae'r bioden yng nghanol union y llun. Mae siâp y grocbren yn "amhosibl" - yn debyg i Driongl Penrose, gyda'r golau a adlewyrchir ohono hefyd yn amhosibl. Pwrpas hyn ydy tynnu sylw'r gwyliwr i'r grocbren.

Gerllaw'r grocbren, saif pioden arall ar graig, ger penglog anifail. Yn y gornel chwith isaf, gwelir dyn yn ymgarthu a cheir gwerinwyr eraill sy'n gwylio'r dawnswyr wrthi. Ar y dde ceir croes Cristnogol a melin ddŵr yn y pellter sy'n agor yn ddyffryn ym mhellter eithaf y llun lle ceir tref ar y chwith a chastell ar graig arw uwch ei ben a thŵr castell ar graig ar y dde. Y tu ôl i'r dawnswyr ceir dwy goeden yn ymblethu drwy'i gilydd, gangen wrth gangen - symbol a ddefnyddiwyd mewn gwaith cynharach gan Bruegel. Mae'r teimlad o ddyfnder yn cael ei weithio drwy'r llun drwy ddefnydd yr arlunydd o gryfder lliw - brown tywyll yn y blaendir, gwyrdd niwtral yn y canol a glas a llwyd ysgafn, golau yng nghefndir y llun.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Early Netherlandish painting*, Volume 4 of Collections of the National Gallery of Art Systematic Catalogue, Cambridge University Press, 1986, ISBN 0894680935, tud.32
Stribyn o garreg siâl yn ne Gwynedd yw'r **Nod Glas**. Defnyddir yr enw Cymraeg traddodiadol hwn, a fathwyd gan werin Meirionnydd, gan ddaearegwyr i gyfeirio at fand o garreg siâl feddal o liw glas tywyll neu ddu sy'n ymestyn o gyffiniau Tywyn ar lan Bae Ceredigion drwy ardaloedd Corris ac Abergynolwyn i ran uchaf dyffryn Afon Dyfi ger Dinas Mawddwy.

Am filltiroedd lawer o'i fan cychwyn ger Tywyn mae'r stribyn o siâl asidig hwn, â'i led yn amrywio o tua 35 i 70 troedfedd, yn ymestyn ar draws de-orllewin Meirionnydd. Ger Dinas Mawddwy mae'n cyfuno gyda band o garreg calchfaen sy'n creu cynefin ffrwythlon i blanhigion yn rhan uchaf dyffryn Dyfi. Dan wyneb y tir mae'r Nod Glas am y rhan fwyaf o'i gwrs, ond daw i'r wyneb ger Dinas Mawddwy gan fod llednentydd Afon Dyfi wedi ei erydu.

Roedd y Nod Glas yn gyfarwydd i chwarelwyr ardal Corris wrth gloddio fel arwydd fod y haenau o lechi yn darfod. Fe ymddengys mai bugeiliaid lleol a roddodd yr enw arno gan eu bod yn ei ddefnyddio, yn y lleoedd lle mae ar wyneb y tir, i farcio eu defaid gyda nod glas.

Ceir englyn gan fardd gwlad dienw sy'n cyfeirio ato:

*O Fawddwy ddu ni ddaw - dim allan*
*A ellir ei rwystraw;*
*Ond tri pheth helaeth hylaw,*
*Dyn atgas, Nod Glas, a gwlaw.*
Mae'r garreg hon yn gyfoethog mewn ffosilau.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  W.M. Condry, *The Snowdonia National Park* (*Collins New Naturalist*, Llundain, 1967), tud. 32-3.
Testun rhyddiaith Cymraeg Canol yw ***Y Bibyl Ynghymraec***. Cyfieithiad ydyw o ran o'r *Promptuarium Bibliae* gan y diwinydd Ffrengig Petrus Pictaviensis, enghraifft o *Biblia pauperum* ("Beiblau'r tlodion"), sy'n cynnwys crynodeb o enwau, achau, a straeon y Beibl Cristnogol, o'r cread hyd at ferthyru'r saint Pedr a Paul. Deillia mwyafrif y testun o lyfrau hanesiol y Beibl ond ceir peth deunydd o'r Apocryffa a gwaith awduron fel Josephus ac Orosius.

Ymddangosir yn aml mewn llawysgrifau gerllaw *Ystorya Dared*, *Brut y Brenhinedd*, a *Brut y Tywysogyon*, sy'n awgrymu bod ysgolheigion yr Oesoedd Canol yn ei gwerthfawrogi fwy fel ffynhonnell hanesyddol yn hytrach na thestun crefyddol. Ychwanegwyd cyswllt at chwedl gychwynnol Ynys Brydain yn y testun Cymraeg drwy olrhain achau Eneas Ysgwydwyn, un o gyndadau Brutus, yn ôl at Jaffeth, mab Noa. Mae rhan olaf *Y Bibyl Ynghymraec* hefyd yn olrhain achau Ylus at Priam, Brenin Caerdroea, yr hyn a draethodir ei hanes yn *Ystorya Dared*.

Ceir yr enghraifft gyflawnaf o *Y Bibyl Ynghymraec* yn llawysgrif Peniarth 20 o hanner cyntaf y 14g. Mewn fersiwn hirach ohono, a gopiwyd yn yr 16g gan Thomas Wiliems, Trefriw, ceir cyfieithiad Cymraeg o Lyfr Genesis ar ddechrau'r gwaith.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Brut y Tywysogion Archifwyd 2020-08-04 yn y Peiriant Wayback. Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Adalwyd ar 28 Ionawr 2019.
2. 1 2  John T. Koch (gol.), *Celtic Culture: A Historical Encyclopedia* (Santa Barbara, Califfornia: ABC-CLIO, 2006), t. 213.
3. ↑  Patricia Williams (gol.), *Historical Texts from Medieval Wales* (Llundain: Modern Humanities Research Association, 2012), t. xxiv.

Darllen pellach
---------------

* Thomas Jones (gol.), *Y Bibyl Ynghymraec, sef cyfieithiad Cymraeg Canol o'r 'Promptuarium Bibliae'* (Caerdydd, 1940).
Esiampl o nodiant graffigol Penrose; esiamplau symlach yw "a", "b", "c" i gynrychioli cysonion ac *x*, *y*, *z* am anhysbysion  
 I William Jones (1675 – 1749) mae'r clod am y nodiant π (pi). 
Mae **nodiant mathemategol** yn ddull o gynrychioli syniadau a gwrthrychau gyda symbolau. Defnyddir nodiannau mathemategol mewn mathemateg, a phynciau eraill, megis y gwyddorau ffisegol, peirianneg ac economeg. Mae nodiannau mathemategol yn cynnwys cynrychioliadau symbolaidd cymharol syml, megis y rhifau "0", "1" a "2"; symbolau ffwythiannol megis "tan"; symbolau gweithredol megis "+"; symbolau cysyniadol megis "lim" a "dy /dx"; hafaliadau a newidynnau; a nodiadau diagramatig cymhleth megis nodiant graffigol Penrose a diagramau Coxeter-Dynkin.

Mae nodiant mathemategol yn system ysgrifennu a ddefnyddir ar gyfer cofnodi cysyniadau mewn mathemateg. Mae'n defnyddio symbolau neu ymadroddion symbolaidd y bwriedir iddynt gael ystyr semantig manwl. Dros ddwy fil o flynyddoedd, mae'r symbolau hyn wedi dynodi rhifau, siapiau, patrymau, a newid. Mae'r cyfryngau a ddefnyddir ar gyfer ysgrifennu'r nodiant yn cynnwys deunyddiau cyffredin fel papur a phensil, bwrdd a sialc (neu farciwr), a chyfryngau electronig.

Mynegiant
---------

 *Prif erthygl: Mynegiant (mathemateg)*
Mae mynegiant mathemategol yn gyfres o symbolau y gellir eu gwerthuso. Er enghraifft, os yw'r symbolau yn cynrychioli rhifau, yna mae'r ymadroddion yn cael eu gwerthuso yn unol â gorchymyn gweithrediadau confensiynol sy'n darparu ar gyfer cyfrifo, os bosibl, unrhyw ymadroddion o fewn cromfachau, yna unrhyw esbonyddion ac isradd, yna lluosi a rhannu ac yn olaf unrhyw adio neu dynnu, pob un o'r chwith i'r dde. Mewn iaith gyfrifiadurol, mae'r rheolau hyn yn cael eu gweithredu gan y crynoyddion =(*compilers*).

Hanes
-----

Efallai mai un o'r nodiannau mathemategol cyntaf i gael ei ddefnyddio, a hynny rai miloedd o flynyddoedd yn ôl (dyweder 50,000), fyddai drwy godi bys sy'n cyferbynnu i wrthrych arbennig e.e. arth, felly tair bys = tair arth. Ymestyniad o hyn fyddai defnyddio cerrig bychan i gynrychioli'r gwrthrychau, neu grafiad ar bren (rhicbren). Ceir y 'testun' cyntaf y gwyddom amdano gan wareiddiad amaethyddol cynnar y Swmeriaid a leolwyd yn Mesopotamia, sef ardal Irac a dwyrain Syria fodern yn y Dwyrain Canol.

Yn eitha diweddar y datblygodd rhai mynegiannau, er enghraifft, ni chafwyd esiamplau o gwbwl o fewn geometreg ddadansoddol tan oes y mathemategwr Ffrengig René Descartes (1596 – 1650). Rhoddir clod am lawer o fynegiannau i Leonhard Euler (1707 – 1783) o'r Swistir, a ddyfeisiodd y nodiant *a*, *b*, *c* am y cysonion, ac *x*, *y*, *z* am anhysbysion. I William Jones (1675 – 1749) mae'r clod am y nodiant π (pi).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  termau.cymru; *Y Termiadur Addysg - Ffiseg a Mathemateg*; adalwyd 17 Hydref 2018
Pentref yng nghymuned Esclusham, bwrdeisdref sirol Wrecsam, Cymru, yw **Bers** neu **Y Bers** (Saesneg: *Bersham*). Saif gerllaw Afon Clywedog, ychydig oddi ar y briffordd A483, i'r gogledd-orllewin o bentref Rhostyllen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Ken Skates (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Simon Baynes (Ceidwadwyr).

Hanes
-----

Mae'r Bers o bwysigrwydd mawr yn hanes y Chwyldro Diwydiannol, yn enwedig diwydiant haearn Cymru. Yma yr oedd gweithdai y Brodyr Davies, yma y dechreuodd cynhyrchu haearn modern am y tro cyntaf ym Mhrydain yn 1670 a lle y sefydlodd John Wilkinson ei weithdy yn 1761. Am gyfnod hir, roedd yr ardal yn un o'r canolfannau cynhyrchu haearn pwysicaf yn y byd. Mae Gwaith Haearn y Bers yn awr yn amgueddfa sy'n adrodd yr hanes. Roedd Pwll Glo Glanyrafon (Saesneg: *Bersham Colliery*) ym mhentref cyfagos Rhostyllen.

Gerllaw'r pentref mae Coed Plas Power, 33.7ha o goedwig ar hyd Afon Clywedog rhwng Coedpoeth a'r Bers. Ceir rhan o Glawdd Offa yn y coed yma.

Saif tomen mwnt a beili o'r enw Castell Cadwgan‎ nepell o'r pentref.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 16 Tachwedd 2021
3. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
4. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Wrecsam**

**Trefi**  

Y Waun  **·** Wrecsam
  
**Pentrefi**  

Acrefair  **·** Bangor-is-y-coed  **·** Y Bers  **·** Bronington  **·** Brymbo  **·** Brynhyfryd  **·** Bwlchgwyn  **·** Caego  **·** Cefn Mawr  **·** Coedpoeth  **·** Erbistog  **·** Froncysyllte  **·** Garth  **·** Glanrafon  **·** Glyn Ceiriog  **·** Gresffordd  **·** Gwersyllt  **·** Hanmer  **·** Holt  **·** Llai  **·** Llanarmon Dyffryn Ceiriog  **·** Llannerch Banna  **·** Llan-y-pwll  **·** Llechrydau  **·** Llys Bedydd  **·** Marchwiail  **·** Marford  **·** Y Mwynglawdd  **·** Yr Orsedd  **·** Owrtyn  **·** Y Pandy  **·** Pentre Bychan  **·** Pentredŵr  **·** Pen-y-bryn  **·** Pen-y-cae  **·** Ponciau  **·** Pontfadog  **·** Rhiwabon  **·** Rhos-ddu  **·** Rhosllannerchrugog  **·** Rhostyllen  **·** Rhosymedre  **·** Talwrn Green  **·** Trefor  **·** Tregeiriog  **·** Tre Ioan  **·** Wrddymbre
Hunangofiant Gareth Edwards ganddo ef ei hun yw ***Y Crwt o'r Waun***.
Gwasg Gwynedd a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Cyfres y Cewri* a hynny yn 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Disgrifiad byr
--------------

Hunangofiant Gareth Edwards, un o gewri'r byd rygbi yn ystod yr 1960au a'r 1970au ac nid yw ei statws chwedlonol wedi lleihau ers hynny.

Mae yma hanesion cofiadwy sy’n gwneud y gyfrol yn fwy na darllenadwy. Un o’r uchafbwyntiau yw hanes Llewod 1968 yn cynnau coelcerth gyda phapur dyddiol y capten a’r cefnwr Gwyddelig, Tom Kiernan, crys gohebydd rygbi’r *Daily Express*, a blwmars un o weithwyr prydferth y gwesty!

Diddorol hefyd yw clywed cyfiawnhad dros deithio i Dde Affrica gyda Chaerdydd ym 1967. Roedd gwrthwynebiad i apartheid yn tyfu, nifer yn torri cysylltiad â’r wlad ac yn gwrthod ymweld â hi. Ond ‘ffwtbolyr’ o’dd Gareth, meddai, nid gwleidydd.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013
Hylif llawn siwgwr a gynhyrchir gan blanhigion ydy **neithdar**. Caiff ei gynhyrchu gan y blodyn sy'n dennu pryfaid neu anifeiliaid peillio. Mae hefyd yn medru cael ei gynhyrchu mewn chwarennau paill allanol. Ymhlith yr anifeiliaid mwyaf cyffredin sy'n ymwneud â'r broses hon o beillio mae'r gwenyn, gloÿnnod byw, gwyfynod ac ystlymod.

Yn economaidd mae neithdar yn eithriadol bwysig gan mai hwn ydy ffynhonnell y siwgwr ar gyfer mêl. Caiff hefyd ei ddefnyddio mewn amaethyddiaeth.

Neithdar y blodyn camelia

Tarddiad y gair
---------------

O'r gair Lladin *nectar* (sef "diod y duwiau"), sydd ynatu'n tarddu o'r Groeg νέκταρ (*néctar*) sef "gorchfygwr angau".

Planhigion y gellir eu tyfu i hybu neithdar
-------------------------------------------

### Neithdar yn y gwanwyn

* Aubretia
* Bwtsias y gôg
* Meillion
* Blodyn llefrith
* Llygad y dydd
* Dant y llew
* Ysgorpionllys
* Arian parod (Blodau papur)
* Trilliw
* Briallen
* Blodyn y fagwyr

### Neithdar yn yr haf a'r hydref

* Coeden fêl
* Gold Ffrainc
* Eiddew
* Y bengaled
* Lafant
* Mintys y creigiau
* Ffarwel haf
* Mintys
* Triaglog goch
* Clafrllys
* Teim]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Prifysgol Aberystwyth[*dolen marw*]
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain wridog**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd gwridog**; yr enw Saesneg yw *Rosy Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Catocala electa*. Fe'i ceir yn Ewrop ac Asia.

Isrywogaethau
-------------

* *Catocala electa electa*
* *Catocala electa tschiliensis* Bang-Haas, 1927
* *Catocala electa zalmunna* Butler, 1877

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain wridog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Carnolyn mawr cilgnöol a choedwigol o deulu'r jiráff yw'r **ocapi** (lluosog: ocapïod neu ocapïaid). Mae'n byw yn y coedwigoedd glaw o gwmpas Afon Congo, sydd yng ngogledd-ddwyrain Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo. Doedd neb ond pobl leol yn gwybod am yr ocapi cyn 1901.

Mae bongorff yr ocapi yn frowngoch neu wineuddu gyda chylchau neu resi duborffor ac hufenlliw ar ei goesau a phedrain, a mae siâp ei gorff yn debyg i'r jiráff, heblaw am ei wddf sydd ddim mor hir. Fel y jiraff mae ganddo dafod glas hir i fael yn nail y coed. Mae'n bwyta amrywiaeth o blanhigion gan gynnwys glaswellt, rhedyn, ffrwythau a ffyngau. Mae tafod yr ocapi yn digon hir i sychu ei llygaid ei hyn ac mae gan y gwryw gyrn byr â chroen arnynt.

Mae corff yr ocapi tua 2m i 2.5m (7-8 troeddfedd) o hyd ac ei ysgwyddau tua 1.5m i 2m (5-6 troeddfedd) uwch. Maen nhw tua 200–250 kg (465-550 pwysau) trwm.

Mae ocapïod yn anifeiliaid y nos a maen nhw'n byw ar eu bennau eu hynain. Does dim ond un ifanc ar y pryd yn geni ar ôl beichiogrwydd sydd yn parhau am 421 i 457 dyddiau. Mae'r ifainc tua 16 kg (35 pwysau) trwm ac yn cael eu nyrsio am tua 10 mis. Ar ôl 4 neu 5 o flynyddoedd maen nhw'n oedolion.

Does dim perygl arnynt, ond mae eu cynefin yn cael ei dinistrio ac yn mynd yn llai. Mae problemau ar gyfer herwhela, hefyd. Gwaith cadwraeth yn y Congo mae'n cynnwys astwdiaeth bywyd yr ocapi ac ers 1992 oes gwarchodfa iddynt. Beth bynnag, roedd mewnrhyfel y Congo yn perygl i'r bywyd gwyllt yr ardal yn ogystal a'r pobl sydd yn gweithio ar gyfer cadwraeth.

Enwyd y rhywogaeth (*O. johnstoni*) ar ôl Syr Harry Johnston. Roedd e'n arweinio'r alldaith i'r Fforest Ituri ble mae'r ocapi yn byw ac yn dod yn ôl o'r ardal a'r sbesimen gwyddonol cyntaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]), t. 962 [okapi].
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuidae yn urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain gopor Svensson**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd copor Svensson**; yr enw Saesneg yw *Svensson's Copper Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Amphipyra berbera*. Fe'i ceir ledled Ewrop.

Siani flewog
47–56 mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf ac mae'r fenyw ychydig yn fwy na'r gwryw. Mae'r rhywogaeth hwn yn gaeafgysgu ar ffurf ŵy.

Bwyd
----

* *Acer* - sycamorwydden
* *Carpinus*
* *Populus*
* *Quercus* - derwen
* *Rhododendron*
* *Salix* - helygen
* *Sorbus* - Criafolen
* *Syringa* - Lelog
* *Tilia* - Leim

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain gopor Svensson yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Mae **Ysgafell Wen (copa gogleddol pellaf)** yn gopa mynydd a geir yn y Moelwynion yn Eryri; cyfeiriad grid SH663487. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 635 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 650 metr (2133 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
|  |  |
| --- | --- |
|  Rhybudd!  | **Mae angen cywiro iaith yr erthygl hon.**   Beth am fynd ati i'w chywiro?
Dyma restr o erthyglau i'w cywiro: Tudalennau â phroblemau ieithyddol. |



Mae **Ôl-foderniaeth** yn label ar fathau o arferion diwylliannol a meddwl athronyddol sydd yn gwrthod safbwyntiau modernaidd. Yn fwy penodol, gwelir yma dueddiadau mewn diwylliant cyfoes a nodweddir gan y broblem o wirionedd gwrthrychol ac amheuaeth gynhenid tuag at naratif byd eang diwylliannol neu feta-naratif. Gwelir yma'n aml y gred fod y rhan fwyaf o realiti - os nad y cyfan - yn adeiladaeth gymdeithasol, ac yn agored i newid sy'n dibynnu ar leoliad ac amser.

Pwysleisir gan ôl-fodernwyr swyddogaeth iaith, perthynas lywodraethol, a chymhelliant, gan ymosod ar ddosbarthiadau llym megis dyn yn erbyn menyw, du yn erbyn gwyn, anghyfunrhyw yn erbyn cyfunryw ac imperialaeth yn erbyn gwladychiaeth.

Tuedda meddylwyr ôl-fodernaidd awgrymu bod realiti yn lluosog ac yn gymharol: y mae felly'n dibynnu ar y carfanau sy’n dangos diddordeb ac yn ymglymu. Mae ôl-foderniaeth wedi dylanwadu ar nifer o feysydd diwylliannol, gan gynnwys crefydd, beirniadaeth laith, cymdeithaseg, ieithyddiaeth, pensaernïaeth, anthropoleg, y celfyddydau gweledol, a cherddoriaeth.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain ruddgoch olau**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd rhuddgoch golau**; yr enw Saesneg yw *Light Crimson Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Catocala promissa*. Ei diriogaeth yw Ewrop ac o Anatolia i Armenia.

60–65 mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf a gwelir y gwyfyn hwn yn hedfan rhwng Gorffennaf ac Awst, yn ddibynol ar ei leoliad.

Prif fwyd y siani flewog ydy dail y dderwen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain ruddgoch olau yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Pentref a chymuned ar benrhyn Gŵyr, yn sir Abertawe, yw **Y Crwys** ("Cymorth – Sain" ynganiad ) (Saesneg: *Three Crosses*). Saif ar groesffordd y ffordd i ganol dinas Abertawe (10 km i ffwrdd), a'r ffordd i Benclawdd (5 km i ffwrdd). Datblygodd y pentref yn yr 19g er mwyn gwasanaethu pyllau glo bas yr ardal. Bu cau'r pyllau glo erbyn dechrau'r 20g, ac ers hynny mae'r pentref wedi dod yn bennaf yn gartref i gymudwyr sy'n gweithio yn Abertawe.

Ystadegau:

* Mae gan y gymuned arwynebedd o 8,429 km².
* Yng Nghyfrifiad 2001 roedd ganddi boblogaeth o 1,466.
* Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 1,583.
* Yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2020 roedd ganddi boblogaeth o 1,501, gyda dwysedd poblogaeth o 178.1/km².

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 19 Hydref 2021
3. ↑  City Population; adalwyd 19 Hydref 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Abertawe**

**Dinas**  

Abertawe
  
**Trefi**  

Casllwchwr  **·** Clydach  **·** Gorseinon  **·** Pontarddulais  **·** Treforys  **·** Tre-gŵyr
  
**Pentrefi**  

Burry Green  **·** Cadle  **·** Crofty  **·** Dyfnant  **·** Fforest-fach  **·** Garnswllt  **·** Y Gellifedw  **·** Y Glais  **·** Llandeilo Ferwallt  **·** Llanddewi  **·** Llangyfelach  **·** Llangynydd  **·** Llanilltud Gŵyr  **·** Llanmorlais  **·** Llanrhidian  **·** Llan-y-tair-mair  **·** Y Mwmbwls  **·** Nicholaston  **·** Oxwich  **·** Pen-clawdd  **·** Pengelli  **·** Pennard  **·** Pentre Poeth  **·** Pont-lliw  **·** Port Einon  **·** Reynoldston  **·** Rhosili  **·** Sgeti  **·** Y Crwys  **·** Ynysdawe  **·** Ynysforgan  **·** Ystumllwynarth
Mae **Mynydd Tarw** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SJ112324. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 636 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 681 metr (2234 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mynydd Tŷ-isaf, Rhondda** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 323.88 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Strawberry milkshake.jpgYsgytlaeth mefus
Diod melys oer sydd fel arfer wedi'i wneud o laeth neu hufen iâ, a chyflasynnau fel menyn caramel, saws caramel, surop siocled, neu surop ffrwythau, yw **ysgytlaeth**.

Roeddynt yn wreiddiol yn cael eu gwneud â llaw trwy gymysgu hufen ia a llaeth. Mae modd ei wneud erbyn hyn drwy ychwanegu powdr i laeth ffres a'i gymysgu, a daw rhain mewn nifer o flasau, gan gynnwys siocled, powdr coco, caramel, mefus, a banana. Erbyn hyn, mae nifer o siopau bwyd cyflym yn eu gwneud â pheiriant.

Pan gafodd y term Saesneg "milkshake" ei ddefnyddio gyntaf mewn print yn 1885, diod alcoholig oedd ysgytlaeth. Ond erbyn 1900, roedd y term yn cyfeirio at ddiod oedd yn cael ei ystyried yn 'faethlon', ac erbyn y 1930au, roedd ysgytlaethau wedi troi ddiodydd poblogaidd dros ben. Nid oes cofnod ysgrifenidig, ond tybir i'r gair 'ysgytlaeth' gael ei fathu yn y Gymraeg tua'r 1970au gyda dyfodiad rhagor o ddarlledu Cymraeg ar y teledu a BBC Radio Cymru ac adeg yr angen am arwyddio Cymraeg mewn sefydliadau megis yr Eisteddfod Genedlaethol lle gwerthwyd y diod ac roedd rhaid cadw at y Rheol Iaith.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   ysgytlaeth. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 10 Awst 2022.
2. ↑  Stuart Berg Flexner, *Listening to America* (Efrog Newydd: Simon & Schuster, 1982), t.178
Mae **Mynydd Nodol** yn gopa mynydd a geir yn Arenig ger Llanuwchllyn, Gwynedd - rhwng y Bermo a Betws-y-Coed a'r Bala; cyfeiriad grid SH865393. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 371 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 539 metr (1768 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Roedd **Y Blaid Seneddol Wyddelig** (Saesneg:*Irish Parliamentary Party* (IPP)), a elwid weithiau **y Blaid Wyddelig** yn blaid a ffurfiwyd yn 1882 gan Charles Stewart Parnell, i gymeryd lle y Cynghrair Hunanlywodraeth fel plaid i genedlaetholwyr Gwyddelig.

Nôd y blaid oedd ennill hunanlywodraeth i Iwerddon o fewn y Deyrnas Gyfunol. Yn Etholiad Cyffredinol 1885, dan arweiniad Parnell, enillasant 86 o seddau yn Nhŷ'r Cyffredin. Roedd y rhain yn cynnwys un sedd yn Lloegr, yn un o seddau Lerpwl. Holltwyd y blaid yn dilyn yr helynt am y berthynas rhwng Parnell a gwraig briod, Kitty O'Shea, yn nechrau'r 1890au, ac yn Etholiad Cyffredinol 1892 roedd dwy blaid yn sefyll, un o blaid Parnell, dan arweiniad John Redmond, ac un yn ei erbyn dan arweiniad John Dillon. Yn dilyn Etholiad Cyffredinol 1910, roedd y blaid, dan arweiniad John Redmond, mewn sefyllfa gref, gan fod y Blaid Ryddfrydol yn dibynnu ar eu pleidleisiau i barhau mewn grym. Cyflwynwyd mesur hunanlywodraeth i Iwerddon, ond dechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf yn 1914 cyn iddo ddod yn weithredol.

Newidiwyd gwleidyddiaeth Iwerddon yn sylweddol gan yr adwaith i Wrthryfel y Pasg yn 1916. Yn Etholiad Cyffredinol 1918, collodd y Blaid Seneddol Wyddelig bron y cyfan o'u seddau i Sinn Fein, oedd yn galw am annibyniaeth llwyr yn hytrach na hunanlywodraeth.

Arweinwyr y Blaid, 1882-1921
----------------------------

Charles Stewart Parnell
* Charles Stewart Parnell 1882-1891
* John Redmond (o blaid Parnell) 1891-1900
* Justin McCarthy (yn erbyn Parnell) 1891-1892
* John Dillon (yn erbyn Parnell) 1892-1900
* John Redmond 1900-1918
* John Dillon 1918
* Joe Devlin 1918-1921
Mae **Mynydd Rhyd-galed (copa dwyreiniol Tarrenhendre)** yn gopa mynydd a geir yng Nghadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH699043. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 443m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey.

Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 502 metr (1647 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Màrtainn Mac an t-Saoir** (***Martin MacIntyre***); ganwyd 1965) yn un o brif feirdd Gaeleg yr Alban.

Magwyd yn siarad Gaeleg yn Lenzie, tref ar gyrion Glasgow, ei deulu yn wreiddiol o Dde Uist yn Ynysoedd Heledd.

Astudiodd feddygaeth ym Mhrifysgol Aberdeen, lle graddiodd yn 1988. Yn 1992 graddiodd o Sabhal Mòr Ostaig, y coleg Gaeleg ar Ynys Skye, ar ôl astudio Darlledu a Gaeleg. Yn yr un flwyddyn enillodd Wobr William Ross gyntaf am Ysgrifennu Gaeleg. Darlledwyd un o'i straeon byrion, *Love Games/Pemau-Gaoil*, yn 2000 ar BBC Radio nan Gaidheal. Yn 2003 enillodd MacIntyre Wobr Llyfr Cyntaf y Flwyddyn Cymdeithas Saltire am ei lyfr, *Ath-Aithne*. 

Mae yn dilyn esiampl Sorley Maclean yn y 1940au o ddod â llenyddiaeth Aeleg i lwyfan y byd. 

Dyfarnwyd bwrsariaeth i awduron gan Gyngor Celfyddydau'r Alban iddo er mwyn ysgrifennu'r dilyniant i *Ath-Aithn*. O’r enw *Gymnippers Diciadain*, cyrhaeddodd y nofel, sydd wedi’i gosod yng Nghaeredin, restr fer Llyfr y Flwyddyn Cymdeithas Saltire yn 2005.

Teithiodd i Gatalunya a thrwy Gymru yn 2022, gan ysgrifennu cerddi Gaeleg ar ei sylwadau o’r bobl, tirwedd a defnydd helaeth o’r Catalaneg a'r Gymraeg wrth gymharu’r a Gaeleg. Mae’r rhai o’r cerddi bellach wedi’i gyfieithu i’r Gymraeg gan Ifor ap Glyn a’r Catalaneg gan Helena Miguélez Carballeira.

Mae hefyd wedi ysgrifennu straeon byrion ac wedi perfformio ei waith ei hun a gwaith eraill. Mae'n byw yng Nghaeredin gyda'i wraig a dau o blant ac yn gweithio fel Meddyg.

Mae wedi mynd ati i ddysgu Cymraeg ac wedi gwneud cyflwyniad yn Gymraeg mewn noson farddoniaeth yng Nghaernarfon yn 2023.

Gweler hefyd
------------

* Scottish Poetry Library: Màrtainn Mac an t-Saoir
* Scottish Book Trust: Màrtainn Mac an t-Saoir
* Sorley Maclean

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
Mae **Mynydd Mynyllod** yn gopa mynydd a geir ym Mynyddoedd y Berwyn, rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SJ002395. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 271 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 395 metr (1296 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Nofel hanesyddol gan Jerry Hunter yw ***Y Fro Dywyll*** a gyhoeddwyd yn 2014 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Dyma nofel hanesyddol gyffrous sy'n symud o Gymru i feysydd y Rhyfeloedd Cartref yn Lloegr ac i goedwigoedd gogledd America, wedi'i gosod ym merw un o'r cyfnodau mwyaf cythryblus yn hanes ynysoedd Prydain, yn wleidyddol ac yn grefyddol. Dyma nofel sy'n dangos bod sawl math o dywyllwch i'w gael yn ystod taith bywyd. Cyrhaeddodd y llyfr restr fer gwobr Llyfr y Flwyddyn 2015.

Mae Jerry Hunter yn awdur profiadol ac enillydd dwy wobr lenyddol fawr  enillodd y nofel *Gwenddydd* Y Fedal Ryddiaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2010. Enillodd y gwaith academaidd *Llwch Cenhedloedd* wobr Llyfr y Flwyddyn yn 2004.Cyhoeddodd ddwy nofel ar gyfer oedolion a phum llyfr academaidd. Yn enedigol o Cincinnati, Ohio, UDA, mae Jerry Hunter yn Athro yn Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Bangor. Mae hefyd wedi darlithio ym Mhrifysgol Harvard a Phrifysgol Caerdydd.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017
2. ↑  Karen Price (1 Mai 2015). "Wales Book of the Year 2015: Musician Gruff Rhys among the 18 authors to make the shortlist". *WalesOnline* (yn Saesneg). Cyrchwyd 13 Chwefror 2022.
Gwasanaeth Cristnogol a'i litwrgi sy'n cynnwys yr Ewcharist neu'r cymun, gweinyddiad y sacrament, neu'r ordinhad o Swper yr Arglwydd yw'r **offeren** yn enwedig yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig, ond hefyd gan eglwysi a chynulleidfaoedd eraill megis yr Anglo-Gatholigion ac Anglicaniaid yr Uchel Eglwys.

Yr Eglwys Gatholig
------------------

Y Weddi Ewcharistaidd yw canolbwynt yr Offeren. Seilir y ffurfwasanaeth ar litwrgi hynafol sy'n dyddio'n ôl i'r oes Rufeinig. Mae'r ddefod yn cynnwys dwy ran: Litwrgi'r Gair, sy'n cynnwys darlleniadau o'r ysgrythur a'r bregeth neu homili; a Litwrgi'r Ewcharist, sy'n cynnwys yr offrymiad, gweddi'r cysegriad neu'r canon, a defod y cymun. Wrth graidd diwinyddiaeth yr Offeren mae athrawiaeth trawsylweddiad. Newidiodd yr Offeren yn sgil Ail Gyngor y Fatican (1962–65), er enghraifft rhoddwyd caniatâd i ddefnyddio ieithoedd ar wahân i'r Lladin.

Cerddoriaeth
------------

 *Prif erthygl: Cerddoriaeth yr offeren*
Gall "offeren" hefyd gyfeirio at osodiad cerddorol o rannau o wasanaeth yr offeren.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   offeren. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 6 Ionawr 2017.
Mae **Mynydd Pencarreg** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN575432. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 274 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Farilyn a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 415 metr (1362 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ynysfor yng ngorllewin y Cefnfor Tawel sydd yn perthyn i Japan yw **Ynysoedd Bonin** a leolir 600 milltir i dde-ddwyrain arfordir Japan. Mae'n cynnwys rhyw 30 o ynysoedd folcanig a chanddynt gyfanswm arwynebedd o 28 milltir sgwâr.

Hanes
-----

Mae'n debyg i forwyr Ewropeaidd canfod yr ynysoedd yng nghanol yr 16g, cyn i'r Japaneaid eu fforio yn niwedd yr 17g. Nid oedd poblogaeth yno bryd hynny. Hawliwyd yr ynysoedd yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig gan y Capten Frederick Beechey, HMS *Blossom*, ar 9 Mehefin 1827. Nathaniel Savory o Massachusetts oedd y cyntaf i wladychu'r ynysoedd, a hynny gyda chefnogaeth Richard Charlton, conswl y Deyrnas Unedig yn Ynysoedd Sandwich (bellach Hawaii). Cyrhaeddodd Savory yr ynysoedd ar 26 Mehefin 1830 gyda rhyw 30 o gyd-deithwyr, gan gynnwys 25 o frodorion Ynysoedd Hawaii. Cynyddodd y boblogaeth wedi i'r llong forfila *Howard* ymweld yno yn 1846. Yn ôl y sôn, bu un o'r setlwyr a gyrhaeddodd ar y llong honno, hen wraig o'r enw Hypa, farw yn 112 oed yn 1897.

Yn 1853, pan oedd Llynges yr Unol Daleithiau ar fin gorfodi Japan i agor ei phorthladdoedd i longau tramor, meddai'r Comodôr Matthew C. Perry nad oedd gan y Prydeinwyr hawl i Ynysoedd Bonin, a bod y gwladychwyr yno wedi gwrthod sofraniaeth Coron Lloegr drostynt. Gorchmynnodd Perry i'r Comander Kelly, USS *Plymouth*, gipio ynysoedd deheuol Bonin. Ar 30 Hydref 1853, meddiannwyd rhai o'r ynysoedd gan forwyr Americanaidd.

Yn 1861, methiant a fu ymdrech gan y Japaneaid i sefydlu gwladfa yn yr ynysoedd. Er gwaethaf, danfonwyd alldaith arall i hawlio'r holl ynysfor gan Japan ar 24 Tachwedd 1875. Ni chafwyd gwrthsafiad gan ddiplomyddion Prydeinig, siŵr o fod oherwydd roedd cysylltiadau masnachol â Japan yn amcan pwysicach na chadw rheolaeth dros yr ynysoedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Kenneth J. Panton, *Historical Dictionary of the British Empire* (Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield, 2015), t. 77.
|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Yny lhyvyr hwnn** |

***Yn y lhyvyr hwnn***, gan Syr John Price (1502–1555), oedd y llyfr Cymraeg argraffedig cyntaf.

Yn ôl y dyddiad ar y ddalen deitl, fe'i gyhoeddwyd yn Llundain ym 1546, ond mai lle i amau na ddaeth o'r wasg tan yn y gynnar ym 1547 (cyn 25 Mawrth). Mae'r ansicrwydd yma am y dyddiad cyhoeddi wedi arwain rhai ysgolheigion, fel Ifor Williams, i ddadlau dros osod *Oll synnwyr pen Kembero ygyd* gan William Salesbury o flaen y rhestr, am i'r llyfr hwnnw ddod allan ym 1547, ond ar y cyfan tueddir i dderbyn llyfr Price fel y llyfr Cymraeg cyntaf i gael ei gyhoeddi.

Nodir y cynnwys ar ddalen deitl y llyfr:

> Yn y lhyvyr hwnn y traethir. / Gwyðor kymraeg. / Kalandyr. / Y gredo, neu bynkeu yr ffyð gatholig. / Y pader, ney weði yr arglwyð. / Y deng air deðyf. / Saith Rinweð yr egglwys. / Y kampeu arveradwy ar Gwyðieu gochladwy ae keingeu. / M.D.XLVI.
> 
> *Yn y llyfr hwn y traethir / Gwyddor Cymraeg / Calendr / Y gredo, neu bynciau'r ffydd Gatholig / Y pader, neu Weddi'r Arglwydd / Y dengair Deddf / Saith rinwedd yr eglwys / Y campau arferadwy a'r gwydiau gocheladwy a'u ceingau*
> 
> 

Yn ogystal â'r deunydd uchod, sef yr wyddor Gymraeg, Credo'r Apostolion a'r Pader a.y.y.b. ceir cyfarwyddyd ynglŷn â darllen Cymraeg a chalendr o wyliau crefyddol pwysig sy'n cynnwys gwybodaeth tymhorol ar gyfer ffermwyr. 

Bwriad y llyfr oedd i hyrwyddo Protestaniaeth. Cymerodd yr awdur rhan flaenllaw yn y broses o dorri Eglwys Loegr rhag awdurdod y Pab a ddiddymu'r mynachlogydd. Ystyr y gair **Catholig** yw *cyffredinol, cyson, cywir, ffyddlon*. Mae pob defnydd o'r gair "Catholig" yn y llyfr yn rhoi'r ddadl bod Eglwys Loegr wedi etifeddu y mantell *Catholig* ar gyfer Eglwys Loegr. Cyfeiriad at Eglwys Loegr, nid at yr Eglwys Catholig Rhufeinig yw pob defnydd o'r gair "Catholig" yn y llyfr!

Mae'r unig gopi o'r llyfr sydd wedi goroesi yn cael ei gadw gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Llyfrgell Genedlaethol Cymru – National Library of Wales : Erthygl R. Geraint Gruffydd
2. ↑  Catholigaidd
3. ↑  "Adroddiad Blynyddol / Annual Report 1909" (PDF). *National Library of Wales*. Cyrchwyd 26 Tachwedd 2015.

* Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Caerdydd, 1944), tt. 151, 170-71

Darllen pellach
---------------

* Llyfrgell Genedlaethol Cymru – National Library of Wales : Erthygl R. Geraint Gruffydd
Mae **Neal Spackman** (ganed yn na talaith Alberta, Canada a magwyd yn Minnesota, yr UDA)  yn ecolegydd ymarferol sy'n llunio ac yn lladmeru ar ran amaethyddiaeth ar hyd canllawiau paramaethu. Golyga hyn, cryfhau ecosystem naturiol ardal ac amaethu gan weithio gyda'r tir a'r bywyd a'r hinsawdd naturiol.

Bywyd ac Addysg
---------------

Dosbrth mewn 'yurt' ar gyfer Permaculture Design Certificate
Ysbrydolwyd Spackman i ddysgu am systemau paramaethu gan y llyfr "Natural Capitalism" gan Amory Lovins a Paul Hawken, yna "Cradle to Cradle," gyda diddordeb arbennig mewn adeiladau sustainable cynnaliadwy.

Graddiodd o Ysgol Fusnes i Raddedigion Prifysgol Stanford ac yn 2010 enillodd dystysgrif cwrs Permaculture Design Certificate (PDC) gan y paramaethydd byd-enwog, Geoff Lawton ar leoliad yn ardal y Môr Marw yng Ngwlad yr Iorddonen. Yn 2018 gwnaethpwyd ef yn Gymrawd Sloan o'r Stanford University Graduate School of Business.

### Dosbarth Meistr Cynllunio Cynnaladwy

Yn 2015 bu'n sefydlydd y Sustainable Design Masterclass. Mae'n gwrs 3 mlynedd ar y rhyngrwyd sy'n addysgu myfyrwyr ar gynllunio defnydd o dir, rheoli gwahanfa ddŵr (watershed), amaethyddiaeth a rheoli gwastraff.

Rheoli Prosiect Al Baydha
-------------------------

Yn 2011 dechreuodd reoli Prosiect Al Baydha sy'n ardal 700 square kilometer i'r de o ddinas Meca yn Sawdi Arabia. Mae rhan bychan o'r ardal, darn tir 28 yn ardal arddangos ar gyfer y prosiect lle dysgir a datblygir ar egwyddion paramaethu cyn eu lledu i weddill y rhanbarth.

Mae'n dadlau fod angen creu system amaethyddol a thirlun sy'n defnyddio llai o ddŵr a hefyd yn cynorthwyo cynyddu dŵr. Mae ardal Al Baydha yn derbyn 2-3 modfedd o ddŵr glaw y flwyddyn.

Dolenni
-------

* Neal Spackman ar wefan Permaculture Voices Archifwyd 2018-05-27 yn y Peiriant Wayback.
* Cyfweliad gyda Neal Spackman ar Earth Repair Radio arlein

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-12-15. Cyrchwyd 2018-12-17.
2. ↑
3. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-01-26. Cyrchwyd 2021-03-15.
4. ↑
Hadau Salvia Hispanica gyfoethog mewn omega-3.
Math o asid oleig (rhan o'r moleciwl olew) yw **Omega 3** (neu **n-3**). Dyma'r asid oleig a geir mewn hadau pwmpen, llin a rêp yn ogystal â physgod fel y sardîn, macrell, brithyll ac eog. Enw Saesneg ar Omega 3 yw 'ω−3 fatty acids' neu 'omega-3 fatty acids'

Prif reswm ei enwocrwydd i ni heddiw yw ei rôl yn y deiet yn amddiffyn rhag clefyd y galon. Ychwanegir olew omega 3 at fargarîn (fel Flora) a chynnyrch arall. Sail y gred oedd ymchwil gyda chleifion efo problemau'r galon, mae'r olew yn arafu datblygiad y clefyd.

Ymchwil Newydd
--------------

Ym mis Ionawr 2010 daeth ymchwil pwysig newydd o America. Darganfyddwyd bod un math o Omega 3 yn gysylltiedig â lleihau byrhad y telomer (pen y cromosôm). Mae ymchwil am heneiddio yn dangos bod byrhad y telomer fel cloc genetaidd, po fyrraf y telomer po hynaf y gell.
Dros gyfnod o wyth mlynedd fe welodd yr ymchwilwyr bod y chwarter oedd yn bwyta lefelau uchel o Omega 3 wedi gwneud yn well efo eu clefyd y galon nag y chwarter oedd yn bwyta y lleiaf o Omega 3 yn eu deiet. Roedd y ffigyrau yn ddigon i anfon yr ymchwil o gwmpas y byd ar ddiwrnod cyntaf ei gyhoeddi.

Mae llywodraeth Canada wedi mynd mor bell a datgan bod "yr asig oleig DHA Omega 3 yn cefnogi datblygiad normal yr ymennydd, y llygaid a'r nerfau"
Hadau llin sydd a'r cyfradd uchaf o Omega 3 fel y dengys y rhestr isod, ond nid yw hyn y math iawn o Omega 3 (DHA a EPA). Dim ond pysgod sydd a'r Omega 3 yn y ffurf perffaith.

Llin - Linum usitatissimum 18.1%
Canabis - Cannabis sativa 8.7%
Cnau Ffrengig - Juglans regia 6.3%
Cnau Pecan - Carya illinoinensis 0.6%
Cnau Collen - Corylus avellana 0.1%

Mae'r corff yn gallu troi yr olew o hadau i'r fersiwn DHA a EPA.

Y Moleciwl
----------

DHA ac EPA yw'r math o Omega 3 a defnyddir mewn papurau gwyddonol gan fod mwy nag un fath o Omega 3 ar gael. (DHA = docosahexaenoic acid), (EPA = eicosapentaenoic acid) yn yr enw arall sef 'n-3 asid oleig' mae'r 3 yn cyfeirio at y bond dwbl ar y trydydd atom Carbon o'r diwedd. Mae'r bond dwbl yma yn y patrwm 'cis' fel y rhan fwyaf o olewau naturiol, o gymharu ag olew 'trans'. Cysylltir olew 'trans' a phroblemau'r galon ond mae'r olew yna yn para am fisoedd heb bydru.

Ffynnonellau
------------

Canadian Food Inspection Agency. Summary Table of Biological Role Claims Table 8-2. 

DeFilippis, Andrew P.; Laurence S. Sperling. "Understanding omega-3's"

Association of Marine Omega-3 Fatty Acid Levels With Telomeric Aging in Patients With Coronary Heart Disease 

www.dailymail.co.uk