Roedd **Túathal Techtmar** [ˈtu: əθal ˈtʲɛxtwər] ("y cyfreithlon"), mab Fíachu Finnolach, yn Uchel Frenin Iwerddon, yn ôl chwedl Wyddelig ganoloesol a thraddodiad hanesyddol. Dywedir ei fod yn hynafiad llinach Uí Néill a Connachta trwy ei ŵyr Conn Can Frwydr. Efallai bod yr enw hefyd wedi cyfeirio'n wreiddiol at dduwdod eponymaidd, bosib hyd yn oed fersiwn leol o'r Toutatis Galaidd .

Chwedl
------

Roedd Túathal yn fab i gyn-Uchel Frenin a ddiorseddwyd gan wrthryfel o ddeiliaid a ddychwelodd ar faen y gâd i adennill gorsedd ei dad. Dywed y ffynhonnell hynaf ar gyfer hanes Túathal, cerdd o'r 9g gan Mael Mura o Othain, fod ei dad, Fíacha Finnolach, wedi'i ddisodli gan bedwar brenin talieithol, Elim mac Conrach o Ulster, Sanb (mab Cet mac Mágach ) o Connacht, Foirbre o Munster ac Eochaid Ainchenn o Leinster, ac mai Elim a gipiodd yr Uchel Frenhiniaeth. Yn ystod ei lywodraeth dioddefodd Iwerddon newyn wrth i Dduw gosbi’r gwrthodiad hwn o frenhiniaeth gyfreithlon. Gorymdeithiodd Túathal, gyda chymorth y brodyr Fiacha Cassán a Findmall a'u 600 o ddynion, ar Tara a threchu Elim mewn brwydr ar fryn Achall. Yna enillodd frwydrau yn erbyn y Ligmuini, y Gailióin, y Fir Bolg, y Fir Domnann, yr Ulaid, y Muma, y Fir Ól nÉcmacht a'r Érainn, a chynullodd uchelwyr Iwerddon yn Tara i wneud iddynt dyngu llw o ffyddlondeb iddo ef a'i ddisgynyddion. .

Mae fersiynau diweddarach o'r hanes yn atal cyfranogiad uchelwyr y dalaith yn y gwrthryfel, gan wneud y deiliaid yn werinwyr Iwerddon. Mae'r *Lebor Gabála Érenn*  yn ychwanegu manylion alltudiaeth Túathal. Roedd ei fam, Eithne Imgel, merch brenin Alba (a oedd yn wreiddiol yn golygu Prydain, yr Alban yn ddiweddarach), yn feichiog pan ddymchwelwyd Fíachu, a ffodd i'w mamwlad lle ganwyd ei mab Túathal. Ugain mlynedd yn ddiweddarach dychwelodd Túathal a'i fam i Iwerddon, i ymuno â Fiacha Cassán a Findmall, a gorymdeithio ar Tara i gipio'r frenhiniaeth.

Mae *Blwyddnodion y Pedwar Meistr*  yn cynnwys gwrthryfel tebyg ychydig genedlaethau ynghynt, dan arweiniad Cairbre Cinnchait, yn erbyn yr Uchel Frenin Crimthann Nia Náir. Y tro hwn Feradach Finnfechtnach, mab Crimthann, yw'r brenin yn y dyfodol a ddihangodd yng nghroth ei fam, er bod y Blwyddnodion yn honni iddo ddychwelyd i adennill ei orsedd bum mlynedd yn unig yn ddiweddarach. Mae'r hanes yn ailadrodd ei hun ychydig genedlaethau yn ddiweddarach gyda gwrthryfel Elim yn erbyn Fíachu, ac alltudiaeth a dychweliad Túathal. Mae Geoffrey Keating  yn cysoni'r ddau wrthryfel yn un. Mae ganddo Crimthann yn rhoi’r orsedd yn uniongyrchol i’w fab, Feradach, ac yn gwneud Cairbre Cinnchait, a'i linach mae'n olrhain i’r Fir Bolg, arweinydd y gwrthryfel a ddymchwelodd Fíachu, yn ei ladd mewn gwledd. Mae'r Eithne beichiog yn ffoi fel yn y ffynonellau eraill. Mae Cairbre yn rheoli am bum mlynedd, yn marw o bla ac yn cael ei olynu gan Elim. Ar ôl i Elim ddeyrnasu am ugain mlynedd, a Túathal a oedd erbyn hyn yn 20 neu 25 oed, roedd yn ofynnol ar Túathal i ddychwelyd. Glaniodd gyda'i luoedd yn Inber Domnainn (Bae Malahide ). Gan ymuno â Fiacha Cassán a Findmall a'u morwyr, gorymdeithiodd ar Tara lle cafodd ei ddatgan yn frenin. Rhoddodd Elim frwydr ar fryn Achall ger Tara, ond cafodd ei drechu a'i ladd.

Ymladdodd Túathal 25 o frwydrau yn erbyn Ulster, 25 yn erbyn Leinster, 25 yn erbyn Connacht a 35 yn erbyn Munster. Darostyngodd y wlad gyfan, cynullodd gynhadledd yn Tara, lle sefydlodd gyfreithiau ac atodi tiriogaeth o bob un o'r pedair talaith i greu talaith ganolog *Míde* ( Meath ) o amgylch Tara fel tiriogaeth yr Uchel Frenin. Adeiladodd bedair caer ym Meath: Tlachtga, lle aberthodd y derwyddon ar drothwy Samhain, ar dir a gymerwyd o Munster; Uisneach, lle dathlwyd gŵyl Beltaine, ar dir o Connacht; Tailtiu, lle dathlwyd Lughnasadh, ar dir o Ulster; a Tara, ar dir o Leinster.

Aeth ymlaen i ryfel yn erbyn Leinster, gan losgi cadarnle Aillen ( Dún Ailinne ) a gosod y *bórama*, teyrnged drom o wartheg, ar y dalaith. Mae un hanes yn adrodd fod hyn oherwydd i frenin Leinster, Eochaid Ainchenn, briodi Dairine, merch Túathal, ond dywedodd wrth Túathal ei bod wedi marw ac felly cafodd ei ferch arall, Fithir. Pan ddarganfu Fithir fod Dairine yn dal yn fyw bu farw o gywilydd, a phan welodd Dairine Fithir yn farw bu farw hithau o alar.

Yn ôl pob sôn Tuathal, neu ei wraig Baine, a adeiladodd Rath Mór, fryngaer Oes Haearn o fewn cloddwaith cymhleth yn Clogher, Swydd Tyrone. Bu farw mewn brwydr yn erbyn Mal mac Rochride, brenin Ulster, yn Mag Line ( Moylinny ger Larne, Sir Antrim ). Fe wnaeth ei fab, Fedlimid Rechtmar, ei ddial yn ddiweddarach.

Cyd-destun hanesyddol
---------------------

### Dyddiadau

Mae *Blwyddnodion y Pedwar Meistr* yn rhoi dyddiad alltudiaeth Túathal fel OC 56, ei ddychweliad fel 76 a'i farwolaeth fel 106. Mae *Foras Feasa ar Érinn* Geoffrey Keating yn cytuno ar y cyfan, gan ddyddio ei alltudiaeth i 55, ei ddychweliad i 80 a'i farwolaeth i 100. Mae'r *Lebor Gabála Érenn* yn ei osod ychydig yn ddiweddarach, gan gydamseru ei alltudiaeth â theyrnasiad yr ymerawdwr Rhufeinig Domitian (81-96), ei ddychweliad yn gynnar yn nheyrnasiad Hadrian (122–138) a'i farwolaeth yn nheyrnasiad Antoninus Pius ( 138–161).

### Y cyntaf o'r Goideliaid?

Awgrymodd yr ysgolhaig TF O'Rahilly fod Túathal, fel mewn llawer o hanesion "alltud" o'r fath, yn cynrychioli goresgyniad cwbl dramor a sefydlodd linach yn Iwerddon, a lluniodd ei bropagandwyr llinachyddol darddiad Gwyddelig iddo er mwyn rhoi rhywfaint o gyfreithlondeb ysblennydd iddo. Mewn gwirionedd, cynigiodd fod hanes Túathal, a wthiodd yn ôl i'r 1af neu'r 2il ganrif CC, yn cynrychioli goresgyniad y Goideliaid, a sefydlodd eu hunain dros y poblogaethau cynharach a chyflwynodd yr iaith Q-Geltaidd a fyddai'n dod yn Wyddeleg, a bod eu hachau yn ymgorffori holl linach yr Iwerddon, Goidelaidd neu fel arall, a duwiau eu hynafiaid yn ôl i achau yn ymestyn tros fil o flynyddoedd i'r ffug Míl Espáine.

### Rhufeiniaid yn Iwerddon?

Gan gymryd bod y dyddio brodorol yn weddol gywir, mae damcaniaeth arall wedi dod i'r amlwg. Mae’r hanesydd Rhufeinig Tacitus yn crybwyll bod Agricola, tra’n llywodraethwr Prydain Rufeinig (OC 78–84), wedi difyrru tywysog Gwyddelig alltud, gan feddwl ei ddefnyddio fel esgus ar gyfer concwest bosibl yn Iwerddon. Ni orchfygodd Agricola na'i olynwyr erioed Iwerddon, ond yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae archeoleg wedi herio'r gred nad oedd y Rhufeiniaid byth yn troedio ar yr ynys. Cafwyd o hyd i arteffactau Rhufeinig a Romano-Brydeinig yn bennaf yn Leinster, yn enwedig mewn safle caerog ar bentir Drumanagh, bymtheg milltir i'r gogledd o Ddulyn, a chladdedigaethau ar ynys gyfagos Lambay, y ddau yn agos at y man lle mae Túathal i fod o fod wedi glanio, a safleoedd eraill sy'n gysylltiedig â Túathal fel Tara a Clogher. Fodd bynnag, mae p'un a yw hyn yn dystiolaeth o fasnach, diplomyddiaeth neu weithgaredd filwrol yn destun dadl. Mae’n bosib bod y Rhufeiniaid wedi rhoi cefnogaeth i Túathal, neu rywun tebyg iddo, i adennill ei orsedd er budd cael cymydog cyfeillgar a allai atal ysbeilio Gwyddelig. Ysgrifennodd y bardd Rhufeinig o'r 2il ganrif Juvenal, a allai fod wedi gwasanaethu ym Mhrydain o dan Agricola, fod "breichiau wedi'u cymryd y tu hwnt i lannau Iwerddon", ac mae cyd-ddigwyddiad dyddiadau yn drawiadol.

Gweler hefyd
------------

* Hibernia
* Drumanagh
* Cysylltiadau Hiberno-Rufeinig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Dictionary of the Irish Language*, Compact Edition, Royal Irish Academy, 1990, p. 582. O'Rahilly (1946), p. 170, believed that *Techtmar* derived from *techt* ("going"), and meant "of the great journeying", "voyaging from afar", or the like, possibly even an Irish derivative of Toutatis.
2. ↑  Anne Ross *Pagan Celtic Britain*, Academy Chicago Publishers (1996), p. 225. Ross indicates the name may be derived from *Teuto-valos* meaning 'Ruler of the People'
3. ↑  Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "Teutates." Encyclopædia Britannica. January 07, 2018. Accessed April 13, 2019. .
4. ↑  T. F. O'Rahilly, *Early Irish History and Mythology*, Dublin Institute for Advanced Studies, 1946, pp. 154–161
5. 1 2  R. B. Warner, "Tuathal Techtmar: A Myth or Ancient Literary Evidence for a Roman Invasion?", *Emania* 13, 1995, pp. 23–32
6. ↑  R. A. Stewart Macalister (ed. & trans.), *Lebor Gabála Érenn: The Book of the Taking of Ireland Part V*, Irish Texts Society, 1956, pp. 307–321
7. ↑  *Annals of the Four Masters* M9-106
8. ↑  Geoffrey Keating, *Foras Feasa ar Éirinn* 1.38, 39, 40
9. ↑  O'Rahilly 1946, pp. 161–170
10. ↑  Tacitus *Agricola* 24
11. ↑  Vittorio di Martino, *Roman Ireland*, The Collins Press, 2006
12. ↑  Juvenal, *Satires* 2.159–160

Dolenni allanol
---------------

* Hibernia Romana: Beth wnaeth y Rhufeiniaid inni erioed? - erthygl am ddadl "caer Rufeinig" Drumanagh
* Mae Dr Warner yn adolygu ei ddamcaniaethau ar 'oresgyniad Rhufeinig Iwerddon'

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Elim mac Conrach** | **Brenin Iwerddon** | Olynydd:**Mal mac Rochride** |