recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Llongau'r Llychlynwyr *viking* (o lawysgrif o'r 9fed neu'r 10g)
Roedd **Magnus III** neu **Magnus Olafsson** (c.1074 - 1103) yn frenin Norwy o 1093 hyd ei farwolaeth. Fe'i llysenwyd **Magnus Droednoeth** am iddo fabwysiadu'r kilt Albanaidd yn lle'r trowsus Llychlynaidd traddodiadol.

Roedd Magnus yn un o'r olaf o'r brenhinoedd *viking* a fentrai ar y môr i geisio cadw gafael Norwy ar ei thiriogaethau lled-annibynnol ym Môr y Gogledd, Iwerddon a'r Môr Celtaidd.

Roedd yn fab i'r brenin Olaf III Haraldsson. Gwnaeth gyfres o gyrchoedd ar Ynysoedd Erch a Shetland (1098-1099). Ar ôl cyrraedd Ynysoedd Erch, anfonodd Paul ac Erlend Thorfinnson (dau o'r dri Iarll yr ynysoedd) i Norwy, a daethon nhw erioed yn ôl. Gosodwyd Sigurd, mab Magnus III yn eu lle. Wedyn aeth eu meibion, Hakon Paulsson, Erland Erlandsson a Magnus Erlendsson (yn ddiweddarach Sant Magnus), yn wystlon ar fordaith ysbeilio efo Magnus III, i Ynysoedd Heledd, Gogledd Iwerddon ac Ynys Manaw, cyn iddyn nhw gyrraedd Ynys Seiriol, lle digwyddodd brwydr Afon Menai yn erbyn y Normaniaid. Dywedir bod Magnus Erlandsson wedi gwrthod cymryd rhan yn y frwydr; arhosodd ar gwch yn canu salmau.

Ysgrifennodd Bjorn Krepphendt, bardd Magnus, cerdd am eu taith ysbeilio trwy'r Ynysoedd Heledd.

Yn ystod y blynyddoedd 1102-1103 arweiniodd ei lynges i ymosod ar Lychlynwyr anheyrngar gorllewin yr Alban ac Iwerddon. Cipiodd Ddulyn a chododd amddiffynfeydd newydd ar Ynys Manaw, ond yn ddiweddarach cafodd ei ladd mewn ysgarmes yn Ulster.

Gruffudd ap Cynan
-----------------

Fe'i gofir yn hanes Cymru am ei berthynas â Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd. Yn ôl Hanes Gruffudd ap Cynan, daeth Magnus a'i lynges i gynorthwyo Gruffudd mewn brwydr yn erbyn Normaniaid Caer ac Amwythig mewn brwydr ger Afon Menai yn 1098. Lladdodd Magnus Huw iarll Amwythig yn y frwydr:

*A trannoeth, nachaf* (dyna) *trwy weledigaeth Duw llynges frenhinol yn agos yn ddirybudd yn ymddangos... // A'r brenin ei hun, yn ddigyffro o'r cwr blaen i'r llong, a frathws* (tarodd) *â saeth Hu iarll Amwythig yn ei lygad, ac yntau a ddigwyddws* (syrthiodd) *o'i ochrwm i'r ddaear yn friwedig ddienaid i-ar ei farch arfog, dan ymffustio yn ei arfau.*
Ceir sawl cyfeiriad at ymddangosiad llynges Magnus mewn ffynonellau Norseg a Saesneg Canol hefyd, ond mae'r adroddiadau'n amrywio.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Crynodeb Saga Orkneyinga ar wefan archive.org
2. ↑  Gwefan orkneyjar
3. ↑  "Gwefan ivargault.com". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-21. Cyrchwyd 2016-02-10.

Ffynonellau Llychlynaidd
------------------------

Mae'r hanesydd o wlad yr Iâ Snorri Sturluson (1179-1241) yn croniclo bywyd Magnus yn ei lyfr Saga Magnus. Cyfeirir ato mewn sawl cerdd a saga arall yn ogystal, gan gynnwys Saga Orkneyinga

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 22494598
* LCCN: no2013112208
* ISNI: 0000 0000 5302 5392
* GND: 100952690
* SELIBR: 173820
* SUDOC: 169035832
* BIBSYS: 12068877

 |
Mae'r ***Landnámabók*** (ynganiad yn Islandeg: *lantnaumaˌpouk*, "Llyfr y Gwladychu"), a dalfyrir yn aml i ***Landnáma***, yn llyfr Canol Oesol o Wlad yr Iâ sydd yn esbonio mewn manyldeb hanes gwladychu Gwlad yr Iâ gan y Northmyn yn yr 9g a'r 10g.

Tudalen o femrwn o lawysgrif Landnáma yn Athrofa Astudiaethau Islandeg Árni Magnússon in Reykjavík

Landnáma
--------

Blaen dalen fersiwn a olygwyd gan H. Kruse yn 1688
Rhennir y *Landnámabók* mewn i bum rhan a thros 100 o benodau. Mae'r rhan gyntaf yn adrodd sut y gwladychwyd yr ynys. Mae'r rhannau eraill wedyn yn adrodd hanes y gwladychu yn ddaearyddol, chwarter wrth chwarter gan ddechrau yn y gorllewin a gorffen gyda'r de. Mae'n olrhain digwyddiadau a hanes teuluoedd hyd at y 12g. Disgrifir hanes dros 3,000 person a 1,400 annedd neu dreflan. Mae'n nodi lle ymsefydlodd pob ymsefydlydd gan gynnwys ach byr i'r teulu. Ceir weithiau storiau byrion anecdotaidd yn y llyfr.

Rhestra'r *Landnámabók* 435 dyn fel y sefydlwyr cychwynnol, gyda'r mwyafrif yn ymsefydlu yn rhannau gogleddol a de-orllewinnol yr ynys. Mae'n sefyll fel ffynhonnell amhrisiadwy ar hanes ac ach pobl Gwlad yr Iâ.

Ceir trafodaeth ai un awdur sydd i'r llyfr neu bod gwahanol bobl wedi cyfrannu at ei ysgrifennu wrth iddynt gwrdd yn yr *þing* (cynulliad Gwlad yr Iâ).

Fersiynau sydd wedi goresgyn
----------------------------

Dydy'r copi gwreiddiol un o'r llyfr heb oresgyn a daw'r fersiynau cynharaf sydd gennym o ail hanner y 13g neu ychydig yn hwyrach. Credir i'r fersiwn wreiddiol gael ei hysgrifennu yn y 11g, a chredir iddi darddu gyda Ari Þorgilsson inn frodi (1068-1148), neu ei fod wedi cymryd rhan yn ei chreu.

Digwyddodd gwladychiad gyntaf Gwlad yr Iâ yn ystod Oes y Llychlyniaid rhwng 870 a 930, ond mae'r *Landnámabók* yn nodi disgynyddion oedd yn byw wedi hynny fewn i'r 11g.

Mae pum fersiwn canol oesol o'r *Landnámabók*.

* *Sturlubók* gan Sturla Þórðarson (1214-1284), a ysgrifennwyd fe gredir rhwng 1275 a 1280. Dyma'r unig fersiwn lawn sydd wedi ei chadw.
* *Hauksbók* gan Haukr Erlendsson († 1331), a seiliwyd ar *Sturlubók* a fersiwn golledig gan Styrmir Kárason. Casglwyd at ei gilydd rhwng 1306 a 1308
* *Melabók* yw'r trydydd fersiwn. Dim ond darnau ohono sydd wedi goresgyn mewn dau lawysgrif memrwn. Ond credir mai'r Melabók yw'r fersiwn sydd yn cyfleu y testun wreiddiol orau.
* *Skarðsárbók* casglwyd ynghyd y Skarðsárbók cyn 1636 gan Björn Jónsson, a seiliodd ar ei lawysgrif ar fersiwn Sturlubók a Hauksbók.
* *Þórðarbók* mae rhannau o'r Melabók yn y Þórðarbók, fersiwn o'r Landnámabók o 16g a ysgrifennwyd gan Þórður Jónsson o Hítardalur.

Mae the epilog Hauksbók Haukr yn sôn am fersiynau eraill, hŷn nad sydd wedi goroesi. Mae'n sôn hefyd y dylsai'r Landnámabók wreiddiol ddychwelyn nôl at Ari Þorgilsson a Kolskeggr Asbjarnarson, ac iddo gael ei chreu tua 1100. Nodir bod fesiwn arall, y Styrmisbók gan Styrmir Kárason (m. 1245) wedi ei hysgrifennu tua 1220 a'i bod yn perthyn yn agos i'r Melabók.

Dolenni allanol
---------------

* Cyhoeddiad arlein o'r *Landnámabók*
* Llawysgrif Árni Magnússon ar wefan yr Amgueddfa Archifwyd 2005-12-31 yn y Peiriant Wayback.
Ffilm ffantasi rhamantus 2015 yw ***Cinderella*** a gyfarwyddwyd gan Kenneth Branagh, gyda sgript sgript a ysgrifennwyd gan Chris Weitz, a chyd-gynhyrchwyd gan Walt Disney Pictures, Kinberg Genre, Allison Shearmur Productions, a Beagle Pug Films.

Mae'r ffilm wedi ei seilio ar y stori werin o'r un enw ac wedi'i ysbrydoli'n rhannol gan ffilm animeiddiedig Walt Disney yn 1950 o'r un enw. Mae'r ffilm yn cynnwys cast ensemble gan gynnwys Lily James fel y cymeriad eponymous a Cate Blanchett fel y llysfas, gyda Richard Madden, Stellan Skarsgård, Holliday Grainger, Sophie McShera, Nonso Anozie, Derek Jacobi, a Helena Bonham Carter.

Cefndir
-------

Dechreuodd datblygu ar gyfer ail-lunio'r ffilm animeiddiedig wreiddiol ym mis Mai 2010, gyda'r cynhyrchydd Simon Kinberg ynghlwm wrth y prosiect. Ar ddiwedd mis Ionawr 2013, arwyddodd Branagh ymlaen i gyfarwyddo, gyda llogi Weltz i adolygu sgript gan Aline Brosh McKenna. Ym mis Tachwedd 2012, dechreuodd castio gyda Blanchett oedd y cyntaf i arwyddo; Yn y pen draw, cafodd James ei chwarae yn y rôl deiliadol ym mis Ebrill 2013. Dechreuodd prif ffotograffiaeth yn Stiwdios Pinewood yn Swydd Buckingham, Lloegr ar 23 Medi, 2013 a daeth i ben ar Ragfyr 14.

Cafodd *Cinderella* ei ddangosiad cyntaf ar y byd ar 13 Chwefror 2015, yn y 65eg Gŵyl Ffilm Rhyngwladol a chafodd ei ryddhau mewn sinemau yn yr Unol Daleithiau ar 13 Mawrth 2015 ac yn y Deyrnas Unedig ar 27 Fawrth mewn fformatau safonol a IMAX gan Walt Disney Studios Motion Pictures. Grosiodd y ffilm dros $543 miliwn ledled y byd, gan ddod y ffilm gros uchaf Branagh hyd yn hyn fel cyfarwyddwr. Derbyniodd y ffilm adolygiadau cadarnhaol yn bennaf gan feirniaid, gyda llawer yn canmol y perfformiadau (yn enwedig gan James, Blanchett, a Bonham Carter), gwerthoedd cynhyrchu, sgôr cerddorol, cyfarwyddyd Branagh, dyluniad gwisgoedd a ffyddlondeb i'r ffilm animeiddiedig wreiddiol. Enillodd y ffilm enwebiad yn y 21ain Gwobrau Critics a'r 69eg Gwobrau Ffilm Academi Brydeinig, ar gyfer dylunio gwisgoedd. Cafodd y ffilm enwebiad Gwobr yr Academi hefyd ar gyfer Dylunio Gwisgoedd Gorau yn y 88fed Gwobr Academi

Plot
----

Ar ôl colli ei mam yn ifanc, mae Ella yn addo dilyn dymuniadau marw ei mam: cael dewrder a bod yn garedig. Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach, mae tad Ella yn chwarel y Fonesig Tremaine, gweddw hen gydnabyddiaeth, sydd â dwy ferch ei hun, Drisella ac Anastasia. Mae Ella yn croesawu ei cham-ffrind newydd, er gwaethaf agweddau annymunol y stepistiaid. Pan fydd tad Ella yn mynd dramor i fusnes, mae Lady Tremaine yn datgelu ei natur greulon ac eiddigedd yn araf, gan ei bod yn gwthio Ella i roi'r gorau iddi ei ystafell wely i'r stepistiaid ar gyfer yr atig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "*Cinderella* (U)". British Board of Film Classification. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-06. Cyrchwyd 21 Mawrth 2015.
2. ↑  "Cinderella (2015) | BFI". *BFI* (yn Saesneg). Cyrchwyd June 24, 2018.
3. ↑  "LUMIERE : Film: Cinderella". *LUMIERE*. Cyrchwyd June 24, 2018.
4. 1 2  "Cinderella (2015)". *Box Office Mojo*. Cyrchwyd May 22, 2016.
5. ↑  "2015 Feature Film Study" (pdf). *FilmL.A*. t. 21. Cyrchwyd 12 May 2018.
Sesiwn clapio wyau yng Ngharreglefn
Traddodiad gwerin yng Nghymru, gan gynnwys Ynys Môn, yw **clapio wyau**.

Hanes
-----

Roedd mynd i glapio cyn y Pasg yn arfer poblogaidd gan blant Sir Fôn, flynyddoedd yn ôl. Fel rheol roedd y plant yn cael awr neu ddwy o’r ysgol neu ddiwrnod neu ddau cyn cau’r ysgol er mwyn cael mynd i gasglu wyau ieir o gwmpas ffermydd a thyddynnod yr ardal. Defnyddid darn o bren gyda dau ddarn bach bob ochor er mwyn creu’r ‘clapar’ a phiser bach neu fasgiad gyda gwellt neu laswellt at waelod y fasgiad er mwyn cael casglu’r wyau ac i wneud yn siŵr nad oedd yr wyau yn cael eu difetha ar y ffordd.

Arferai'r plant fynd o amgylch ffermydd yr ardal gan guro drysau ac adrodd rhigwm wrth ysgwyd y clapiwr. Mae *Clap, clap, gofyn ŵy, Hogia bach ar y plwy, Plîs ga’i ŵy?* yn enghraifft o rigwm maen nhw’n parhau i ddefnyddio hyd heddiw.

Yn ôl yr arferiad byddai’r drws yn cael ei agor a’r person tu mewn i’r tŷ yn gofyn *"A phlant bach pwy ’dach chi?"* Ar ôl cael ateb, byddai perchennog y tŷ yn rhoi ŵy yr un i’r plant.

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae yna adfywiad wedi bod o ganlyniad i waith Menter Iaith Môn ar yr Ynys. Cynhelir gweithgareddau clapio wyau yn flynyddol ym mhentrefi Llynfaes, Talwrn, Rhosybol a Charreglefn. Wyau siocled yw’r arferiad erbyn hyn, nid wyau ieir.

* Stondin Menter Iaith MônStondin Menter Iaith Môn
* Clapio Wyau yn RhosybolClapio Wyau yn Rhosybol

Menter Iaith Môn
----------------

Yn ôl Helen Thomas, Prif Swyddog Menter Iaith Môn: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *"Yn amlwg fel rhan o’n gwaith ni fel menter iaith da ni yma er mwyn cynnal a hyrwyddo ac annog y defnydd o’r Gymraeg yn arbennig felly'r defnydd naturiol, cymdeithasol; felly mae hwn yn un elfen bwysig lle da ni'n gallu clymu'r ochr deuluoedd lle da ni yn gallu rhoi cefnogaeth i deuluoedd fod yn defnyddio’r Gymraeg ar yr aelwyd, yn darparu gwasanaeth a chyfleoedd cymdeithasol lle defnyddir y Gymraeg er mwyn gallu clymu wedyn y gymuned ehangach i mewn yn hwnnw hefyd."* | "|

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "National Museum Wales". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-03-27. Cyrchwyd 2017-04-19.
2. ↑  Radio Cymru[*dolen marw*]
Mae **clorotrianisen** (INN, USAN, BAN), sydd â’r enwau brand Tace, Estregur, Anisene, Clorotrisin, Merbentyl, Triagen ymysg nifer o rai eraill, sydd hefyd yn cael ei alw’n CTA, tri-p-anisylcloroethylen, TACE, neu tris(p-methocsiyffenyl)cloroethylen, yn estrogen ansteroidaidd, synthetig yn y grŵp triffenylethylen a oedd yn cael ei ddefnyddio gynt i drin symptomau atal-mislifol, diffyg estrogen, a chanser y brostad cyn terfynu’r defnydd ohono. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₃H₂₁ClO₃.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- canser y prostad
 - menopos cynamserol

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Clorotrianisen, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- Tace®
 - Chlortrianizen
 - Chlortrianisoestrolum
 - chlortrianisestrol
 - Chlortrianisen
 - Chlorotrianizen
 - Chlorotrianisine
 - Chlorestrolo
 - Chloortrianisestrol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Clorotrianisen". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Mae **clorffenamin**, sydd hefyd yn cael ei alw’n clorffeniramin (USAN a’r BAN blaenorol) neu’n CP, sy’n cael ei farchnata’n aml ar ffurf clorffenamin malead, yn wrth-histamin alcylamin cenhedlaeth gyntaf a ddefnyddir i atal symptomau anhwylderau alergaidd fel rhinitis a'r ddanadfrech. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₆H₁₉ClN₂.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- y ddanadfrech

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Clorffenamin, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- Teldrin®
 - Phenetron®
 - gamma-(4-chlorophenyl)-N,N-dimethyl-2-pyridinepropanamine
 - gamma-(4-chlorophenyl)-gamma-(2-pyridyl)propyldimethylamine
 - chlorprophenpyridamine maleate
 - Chlorpheniramine、chlorphenamine
 - Chlorphenamine
 - chlorophenylpyridamine
 - 3-(p-chlorophenyl)-3-(2-pyridyl)-N,N-dimethylpropylamine
 - 1-(p-chlorophenyl)-1-(2-pyridyl)-3-N,N-dimethylpropylamine

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Clorffenamin". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Mae **ceffoperason** yn wrthfiotic ceffalosporin trydedd genhedlaeth, sy’n cael ei farchnata gan Pfizer dan yr enw Cefobid. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₅H₂₇N₉O₈S₂.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- heintiad E.coli
 - niwmonia bacterol
 - clefyd heintus ar yr esgyrn
 - haint yn yr uwch-pibellau anadlu
 - systitis acíwt
 - clefyd y system atgynhyrchu benywaidd
 - haint Serratia
 - haint bacteria sy'n adweithio'n negyddol i brofion Gram
 - clefyd staffylococol

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Ceffoperason, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- cefoperazon
 - Cefobid
 - (6R,7R)-7-[[2-[(4-Ethyl-2,3-dioxopiperazine-1-carbonyl)amino]-2-(4-hydroxyphenyl)acetyl]amino]-3-[(1-methyltetrazol-5-yl)sulfanylmethyl]-8-oxo-5-thia-1-azabicyclo[4.2.0]oct-2-ene-2-carboxylic acid
 - (6R,7R)-7-((R)-2-(4-Ethyl-2,3-dioxo-1-piperazinylcarboxamido)-2-(4-hydroxyphenyl)acetamido)-3-((1-methyl-1H-tetrazol-5-yl)thiomethyl)-8-oxo-5-thia-1-azabicyclo(4.2.0)oct-2-en-2-carbonsaeure
 - CPZ

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Ceffoperason". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Dail neu nodwyddau coed Cedrwydd Atlas
Coeden fytholwyrdd yw'r **gedrwydden** (lluosog: **cedrwydd**) (Saesneg: *Cedar*) sy'n aelod o deulu'r *Pinaceae* ac yn perthyn yn agos iawn i'r pinwydd. Mynyddoedd Himalaia oedd eu tiriogaeth frodorol ac ardal y Môr Canoldir a gallant dyfu ar uchder o 1,500–3200 metr o lefel y môr. Tarddiad y gair yw'r Roeg: kedros.

Disgrifiad
----------

Gall coed cedrwydd dyfu i uchder o 30–40 metr a cheir arogl sbeis ar y pren. Yn aml, mae'r canghennau'n llydan a'r rhisgl wedi cracio. Mae'r dail ar ffurf nodwyddau 6–60 mm o ran hyd. Mae eu hadau o fewn cônau sydd ('moch coed' fel y'u gelwir yng ngogledd Cymru), a rhwng 6–12 cm o ran hyd a 3–8 cm o led.

Meddygaeth amgen
----------------

Defnyddir rhannau o'r gedrwydden yn gymorth i leddfu symptomau annwyd, dolur gwddw a phlorod.

Symbol genedlaethol
-------------------

Cedrwydden Libanus yw symbol tîm pêl-droed y wladCedrwydden Libanus yw symbol tîm pêl-droed y wlad
Y gedrwydden yw symbol genedlaethol Libanus gan i'r wlad fod yn enwog ers canrifoedd am ei thyfu. Dyma hefyd yw llysenw'r tîm pêl-droed cenedlaethol Libanus.

Mathau eraill
-------------

* Cedrwydden Ariannaidd (Saesneg: Mount Atlas neu Silvery Cedar)
* Cedrwydden Goch (Saesneg: Western red cedar)
* Cedrwydden Wen (Saesneg: white cedar)
* Cedrwydden Libanus (Saesneg: cedar of Lebanon)
* Cedrwydden Ffug (Saesneg: bastard cedar)
Ardal tua hanner milltir i'r de o ganol tref Blaenau Ffestiniog, Gwynedd wrth droed mynydd y Manod Bach yw'r **Manod**. Mae'r ardal yn rhan o ward Teigl. Fel gweddill y Blaenau, codwyd Manod yn bennaf i gartrefu Chwarelwyr Llechi yn ystod y chwildro diwydiannol. Diwydiant arall o bwys yma oedd y Chwarel Ithfaen, neu'r Gwaith Sets, reit yng nghanol y Manod.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Mabon ap Gwynfor (Plaid Cymru) ac yn Senedd y DU gan Liz Saville Roberts (Plaid Cymru).

Daearyddiaeth
-------------

Er bod nifer yn credu mai'r ffin rhwng Canol Tref Blaenau Ffestiniog a'r Manod yw'r toriad yn yr ardal drefol wrth ymyl Garej y Cambrian, y ffin mewn gwirionedd yw'r bont dros yr Afon Dubach, tua 50 metr i'r gogledd o Westy'r Manod. Dyma'r ffin hanesyddol rhwng dalgylchoedd Ysgol Manod ac Ysgol Maenofferen. Nid oes arwyddion ffordd i ddynodi eich bod yn cyrraedd y Manod, a dim ond un arwydd ffordd sy'n cynnwys yr enw 'Manod', ar ffordd osgoi yr A496. Nid yw Manod yn ymddangos ar nifer o fapiau chwaith, gan gynnwys map yr AA. Mae'n cael ei ddangos, yn hytrach, fel dau bentref bach o'r enw Bethania a Congl-y-wal. Dyma'r enwau sy'n cael eu defnyddio ar gyfer wardiau Cyngor Ffestiniog. Nid yw'r enwau hyn yn cael eu defnyddio gan nifer o drigolion lleol, sy'n fwy tebygol o sôn am 'Top Manod' (o'r ffin gogleddol tan Gapel Bethesda / yr hen Waith Sets) a 'Gwaelod Manod' (o Gapel Bethesda i'r ffin ddeheuol). Mae'n debyg mai datblygiad mwy diweddar yw'r enw Manod yn sgil enw'r ysgol leol a'r brif ffordd sy'n rhedeg drwy'r ardal (Heol Manod). Ceir hefyd nifer o gymdogaethau llai fel Tyddyn Gwyn, Cae Clyd, Congl y Wal, Peniel, Penygwndwn ac Isfryn.

Mae cefnffordd de-gogledd yr A470 yn rhedeg ar hyd Heol Manod drwy ganol y rhan hon o Flaenau Ffestiniog.

Gwasanaethau
------------

Mae'r ardal yn cael ei wasanaethu gan Ysgol Manod, sydd â bron i 100 o ddisgyblion. Mae dwy dafarn yma sef 'Y Wynnes' a 'Gwesty'r Manod'. Dim ond un siop sydd yn y Manod ar hyn o bryd sef 'Debbie's Cake 'Ole'. Mae nifer o siopau yn yr ardal wedi cau dros y blynyddoedd diwethaf, ac roedd yr ardal yn cael ei gwasanaethu gan saith o siopau tan ddiwedd yr 80au gan gynnwys, Swyddfa'r Post, Siop Bapur a Garej.

Manod yw cartref Clwb Pêl-droed Amaturiaid y Blaenau, sy'n chwarae yn Cae Clyd.

Mae dau gapel yn y Manod sef Capel Bethesda (Methodistiaid) a Chapel Hyfrydfa (Annibynwyr). Yma hefyd y mae Eglwys Uniongred Holl Saint Cymru, sy'n rhan o'r Eglwys Uniongred Rwsiaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Senedd Cymru
2. ↑  Gwefan Senedd y DU
*A Snowy Owl, Anglesey* gan Tunnicliffe
Arlunydd a darlunydd arddull naturolaidd adar a bywyd gwyllt o fri rhyngwladol oedd **Charles Frederick Tunnicliffe** (1 Rhagfyr 1901 – 7 Chwefror 1979), a dreuliodd y rhan fwyaf o'i oes ym Môn.

Bywyd
-----

Ganwyd Tunnicliffe yn 1901 yn Langley, Sir Gaer, gogledd-orllewin Lloegr a threuliodd ei flynyddoedd cynnar ar fferm yn ardal Macclesfield. Enillodd ysgoloriaeth i astudio yn Coleg Brenhinol y Celfyddydau yn Llundain.

Yn 1947 symudodd o Fanceinion i fyw mewn bwthyn ar lan aber Afon Cefni, Ynys Môn, lle bu fyw hyd ei farwolaeth yn 1979.

Gwaith
------

Mae llawer o waith Tunnicliffe yn dangos adar yn eu lleoliadau naturiol a golygfeydd naturiolaidd eraill. Darluniodd waith Henry Williamson, *Tarka the Otter*. Dangoswyd ei waith hefyd ar gardiau te Brooke Bond yn y 1950au a'r 1960au. Darluniodd nifer o lyfrau Ladybird hefyd.

Ar ôl ei farwolaeth etifeddwyd llawer o'i waith gan Gyngor Sir Ynys Môn, ar yr amod ei fod yn aros yn gasgliad cyfan ac ar gael i bawb. Fe'i cedwir bellach yn Oriel Môn, ar gyrrion Llangefni.

Cymeriad
--------

Dyma drawsgrifiad o rhan o sgwrs Wil Evans, Gwalchmai am Charles Tunnicliffe Roedd Wil wedi darganfod bras bychan, wedi ei glwyfo - y cyntaf erioed ym Môn. Meddai Wil: "doedd Tunnicliffe ddim yn saff p’un ta ceiliog ‘ta iar oedd o - wedyn dyma Tunnicliffe yn cymryd nodwydd ddur a dal o uwchben, a rhyw droi o nes dod i’r penderfyniad mai iar oedd o." Sut oedd y nodwydd yn dweud hynny wrtho? "Wel ia" atebodd Wil, "dwi’m yn saff. Roedd o naill ai’n mynd fel’a, neu fel’a...i ddeud y gwir dwi’n synnu bod Tunnicliffe, o bawb, yn derbyn peth fel’a." ("Byddai tyddynwyr Penrhosllugwy, gan gynnwys nhad, yn gwneud yr un peth efo wya cyn eu rhoi dan iar ori. [Roedd] y nodwydd yn troi mewn cylchoedd uwch yr wya oedd yn cynnwys c'wennod [benywod] ac yn siglo 'nol a mlaen i'r wya oedd yn cynnwys ceiliogod! Dwn i'm oedd o'n gweithio, ond ar ôl deud hynna, roedd nhad yn medru dewino dŵr hefyd!")

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bwletin Llên Natur rhif 19, tud. 2
2. ↑  Mair Williams, Llaneilian, Môn ym Mwletin Llên Natur rhif 20

Dolenni allanol
---------------

* Casgliad Charles Tunnicliffe Oriel Môn
* (Saesneg) Cymdeithas Charles Tunnicliffe

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 45095556
* LCCN: n79060667
* ISNI: 0000 0001 0894 1444
* GND: 118624598
* SELIBR: 279700
* SUDOC: 087894319
* BIBSYS: 90590011
* ULAN: 500015635
* NLA: 36158168
* NDL: 00459231
* NKC: xx0243423
* CiNii: DA10889470
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Cymuned a phorthladd yn *departamant* Aodoù-an-Arvor yw **Landreger** (Ffrangeg: *Tréguier*). Hi oedd prifddinas talaith hanesyddol Bro-Dreger. Mae'n ffinio gyda Priel, Ar Vinic'hi ac mae ganddi boblogaeth o tua 2,411 (1 Ionawr 2020). Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 1,763.

Hanes
-----

Sefydlwyd Landreger gan Sant Tudwal, a dywedir i Sant Briog sefydlu mynachlog yma hefyd. Cyhoeddwyd y C'hatolicon, y geiriadur Ffrangeg / Llydaweg cyntaf, yma yn 1499. Roedd hwn wedi ei ysgrifennu yn 1464 gan Jehan Lagadeuc. Yn 2007, roedd 16% o'r disgyblion ysgol gynradd yn derbyn addysg ddwyieithog.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code22362

Pobl enwog o Landreger
----------------------

* Ernest Helo (1828-1885), beirniad
* Herveus Natalis (c. 1260-1323) 14 Meistr Cyffredinol y Dominicans
* Joseph Savina (1901-1983), dylunydd a cherflunydd, byw a gweithio yma.

### Ernest Renan awdur, athronydd a hanesydd Llydewig

* Amgueddfa man geni RenanAmgueddfa man geni Renan
* Cerflyn Ernest Renan Cerflyn Ernest Renan
* Protest Calfaria gan Yves Hernot, yn erbyn codi'r cerflyn i'r amheuwr crefyddol Ernest RenanProtest Calfaria gan Yves Hernot, yn erbyn codi'r cerflyn i'r amheuwr crefyddol Ernest Renan
*

Eglwys Gadeiriol Sant Tudwal
----------------------------

Adeiladwyd Eglwys Gadeiriol Sant Tudwal yn 14g, mae'r eglwys yn nodedig am ei thri tŵr

* Eglwys Gadeiriol Sant TudwalEglwys Gadeiriol Sant Tudwal
* Cloestr Eglwys Gadeiriol St TudwalCloestr Eglwys Gadeiriol St Tudwal

Gweler hefyd
------------

* Cymunedau Aodoù-an-Arvor

Cyfeiriadau
-----------

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Tréguier***
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Corticiaceae* yw'r **Clustiau cochion helyg** (Lladin: ***Cytidia salicina***; Saesneg: *Scarlet Splash*). Mae'r teulu *Corticiaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Corticiales.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Corticiaceae
-------------------------------------

Mae gan **Clustiau cochion helyg** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Clustiau cochion helyg** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Ciwi brith mawr** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: ciwïod brith mawr) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Apteryx haastii***; yr enw Saesneg arno yw *Great spotted kiwi*. Mae'n perthyn i deulu'r Ciwïod (Lladin: *Apterygidae*) sydd yn urdd y *Apterygiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. haastii*, sef enw'r rhywogaeth.

```
Ni all hedfan, er fod ganddo adenydd.
```

Teulu
-----

Mae'r ciwi brith mawr yn perthyn i deulu'r Ciwïod (Lladin: *Apterygidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Ciwi brith bach | Apteryx owenii |  |
|
| Ciwi brith mawr | Apteryx haastii |  |
|
| Ciwi brown | Apteryx australis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Ciwi brith mawr** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Offeryn cerdd llinynnol dwyreiniol yw'r **Choghur** hefyd **Chogur**, hefyd *Tsiogwr* mewn orgraff Gymraeg (Aserbaijaneg: *Çoğur*; Rwsieg: *Чугур*), a oedd yn boblogaidd yn y 12 -16g yn y Cawcasws, Iran ac Anatolia, yn rhan o ddefodau'r sect Fwslemaidd Sufi, ym meistroli derfish a chantorion a baledwyr Aseri a Twrceg a elwir yn ashic (Asereg: *aşıq*).

Etymoleg
--------

Daw'r enw "chogur" o'r gair Tyrceg "chagyr" (wedi'i gyfieithu - "galwad/i alw"). Hynny yw, mae'r gair yn golygu "offeryn cerdd sydd wedi'i gynllunio i apelio at Dduw, at y Gwirionedd." Yn ddiweddarach cymerodd ffurf mwy ffonetig â "chogur".

Hanes
-----

Defnyddiwyd y Chogur, o farnu yn ôl amryw ffynonellau hanesyddol, fel offeryn cerdd milwrol i godi morâl ymhlith rhyfelwyr. Yn aneliadau "Chahanara- Shah Ismail Safavi", sy'n sôn am ddechrau'r 16g, dywed:

"... Cyn y fyddin orymdeithio fuddugoliaethus, chwaraeodd a chanodd y Chukur Türks-warsagi i godi ysbryd ymladd y milwyr"
Mae Ali Reza Yalchin yn ei waith "The Age of Turkmens in the South", yn siarad am 9 tant, 15 cribell a thrywydd hyfryd y Chogur. A barnu yn ôl ffeithiau hanesyddol, gallwn ddod i'r casgliad bod y Chogur wedi dod i ddisodli gopuzu ozanov yn y canol oesoedd (12 - 13g, ac yn y canrifoedd 15-16g disodlodd saz yr olaf. Mae rhai mathau o chogur a oedd yn gyffredin yn y Cawcasws, yn ogystal ag ymhlith Turkmens Irac, wedi goroesi hyd heddiw.

Dyluniad a chynhyrchu
---------------------

Chogur o'r 15g, wedi'i arddangos ym mhalas Shirvanshahs, Baku, Azerbaijan
Mae gan y chogur sydd wedi'i storio yn sylfaen Amgueddfa Hanes Azerbaijan dri llinyn pâr a 22 cribell. Mae'r achos trwy ddull cydosod wedi'i wneud o bren mwyar Mair (merysen). Mae gorchudd pren ar ben yr achos gyda thrwch o 0.4 mm (yn hytrach 4 mm). Mae'r gwddf a phen yr offeryn wedi'i wneud o goeden cnau Ffrengig, tra bod y pegiau twinio o goeden gellygen. Mae dau dwll soniarus yn cael eu drilio ar ochrau'r gragen ac mae sawl twll wedi'u lleoli ar y dec uchaf.

Hyd llawn - 880 mm
Hyd y corff (drwm) - 400 mm
Lled y corff - 225 mm
Uchder y corff - 140 mm. .
Nifer y cribellau ar y gwddf yw 22.
Mae dau agorfa resonator yn cael eu drilio ar bob ochr i'r corff, a gwneir sawl agorfa ar ben y seinfwrdd. Mae ei raddfa yn mynd o "do" yr wythfed (octave) fach i "sol" yr ail wythfed.
Gellir canu'r Chogur fel offeryn unigol neu fel rhan o ensemble.

Chongur Georgia
---------------

Offeryn o Georgia yw'r Chonguri (ჩონგური) sy'n gysylltiedig â'r pandwri, ond yn fwy a gyda pheg hanner ffordd i lawr y gwddf. Mae ganddo dannau neilon (perfedd yn draddodiadol).

Dolenni
-------

* eitem am y Chogur ar deledu Aserbaijan

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  Меджнун Тебриз оглы Керимов. ЧОГУР
Ciwb yn troi o rwyd i fod yn hecsahedron rheolaidd
Mewn geometreg, sy'n rhan o fathemateg, mae'r **ciwb** yn ffurf solat, rheolaidd tri dimensiwn â chwe arwyneb (neu ochr) sgwâr gyda 3 ohonynt yn cyfarfod ar ongl sgwâr i'w gilydd ym mhob fertig (cornel). Y gair ar lafar gwlad amdano'n amal ydy "bocs" neu "flwch".

Y ciwb yw'r unig hecsahedron rheolaidd, ac mae'n un o'r pum ffurf Platonig. Mae ganddo, felly, 6 arwyneb, 12 ymyl ac 8 fertig. Mae'r ciwb hefyd yn paralelepiped sgwâr, yn giwboid hafalochrog ac yn rhombohedron-dde. Mae'n brism sgwâr reolaidd mewn tri chyfeiriadaeth (*orientations*), ac mae hefyd yn trapesohedron trigonol mewn pedwar cyfeiriad.

Mae'n eitha tebyg i'r octahedron yn ei gymesuredd ciwbig neu octahedrol. Y ciwb yw'r unig polyhedron amgrwm sydd â'i wynebau i gyd yn sgwariau.

Tafluniadau orthogonal
----------------------

Mae gan y ciwb bedwar tafluniad orthogonal (*orthogonal projections*) wedi eu canoli ar fertig, ymylon, arwynebau ac yn normal i'w ffurf fertig. Mae'r cyntaf a'r trydydd yn cyfateb i A2 a B2 plân Coxeter.

Tafluniadau orthogonal| Canolir ar | Arwyneb | Fertig |
| --- | --- | --- |
| Planau Coxeter | **B2** | **A2** |
| Cymerureddy Tafluniadau | [4] | [6] |
| Edrychiad ar ogwydd |  |  |

Gogwydd sfferig
---------------

Gellir cynrychioli'r ciwb hefyd drwy ogwydd sfferig, a'i daflunio ar blân drwy dafluniad stereograffig. Mae'r tafluniad hwn yn fap gydymffurfiol, ac felly'n cadw'r onglau ond nid yr arwynebedd na'r hyd. Taflunir y llinellau syth fel bwa crwm ar y sffêr.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Tafluniad orthograffig | Tafluniad stereograffig |

Cyfesurynnau Cartesaidd
-----------------------

Ar gyfer ciwb a ganolwyd ar y tarddiad ("the origin"), gyda'i ymylon yn gyfochrog i'r echelin, a chyda hyd yr ymylon i gyd yn 2, yna mae'r cyfesurynnau Cartesaidd yn

(±1, ±1, ±1)
ond mae'r yn cynnwys holl bwyntiau (*x*0, *x*1, *x*2) gyda −1 < *x**i* < 1 am bob *i*.

Yr hafaliad o fewn R3
---------------------

Mewn geometreg dadansoddol, arwyneb ciwb gyda'i ganol yn (*x*0, *y*0, *z*0) a hyd ei ymylon yn *2a* yw 'locws' y pwyntiau (*x*, *y*, *z*) fel bod

{\displaystyle \max\{|x-x\_{0}|,|y-y\_{0}|,|z-z\_{0}|\}=a.}

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   sgwâr-onglog. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 10 Awst 2022.
2. ↑  [*dolen marw*]
Llysieuyn ymgripiol o deulu'r cicaionau neu'r gowrdiau (*Cucurbitaceae*) yw **ciwcymbr**, **ciwcymer**, **cucumer**, neu yn hynafaidd **chwerwddwr** neu **chwerfell** (*Cucumis sativus*). Fe'i dyfir ar draws y byd am ei ffrwyth hirgul, gwyrdd a noddlyd.

Planhigyn unflwydd ydyw a chanddo goesyn ymlusgol a suddlon. Mae ganddo ddail blewog â thri neu bum pigyn, a thendriliau a ymganghennir o'r coesyn i'w gynnal. Tyfir blodau melyn â phum petal arno, ac mae'r rhain yn unrhywiol ac yn cynhyrchu had a elwir pepo.

Mae'r ciwcymbr yn gynhenid i Dde Asia, yn ardal yr Himalaya. Lledodd i'r Dwyrain Canol ac Affrica yn oes yr henfyd, a sonir amdano sawl gwaith yn y Beibl. Tyfir yn gnwd mewn gwledydd twym. Mae nifer o bobl yn tyfu ciwcymbrau yn yr ardd, ar ffrâm neu ddelltwaith neu yn y tŷ gwydr mewn hinsawdd oer. Gall y ffrwyth droi'n chwerw os na chaiff ei ddyfrio'n gyson, ac mae'r planhigyn yn dueddol i gael clefydau bacteria a ffwng megis llwydni blewog, anthracnos, a *Fusarium oxysporum*.

Coginiaeth
----------

Bwytir ciwcymbr ers 3000 o flynyddoedd. Dim ond ychydig o werth maeth sydd gan y ciwcymbr, ond mae'n gynhwysyn poblogaidd mewn saladau, sawsiau relish, a brechdanau. Gan ei fod yn cynnwys rhyw 90% dŵr, mae ganddynt flas ffres, oer ac ysgafn, a bwyteir bron bob amser yn amrwd. Fel rheol fe'i dorrir yn defyll, neu'n ffyn, megis moron. Caiff ciwcymbrau bychain eu piclo.

Defnydd cosmetig
----------------

Cred rhai bod gan y ciwcymbr gynhwysyn arbennig sy'n helpu lleihau'r chwydd o gwmpas y llygaid, neu fagiau dan y llygaid. Felly, dyma pam mae'r fenyw sy'n cael triniaeth wyneb yn aml yn dodi tefyll o giwcymbr dros ei llygaid. Ni ellir dadlau â'r canlyniad, ond mae'r honiad yn anghywir: dŵr yw'r unig gynhwysyn arbennig, a'r lleithder hyn sy'n oeri'r croen ac yn lleihau'r chwydd. Mae ambell cynnyrch cosmetig yn cynnwys echdynion ciwcymbr, a mewn crynodiad uchel gallai wella hydradiad y croen.

Gweler hefyd
------------

* "Ciwcymbars Wolverhampton", cerdd gan Ifor ap Glyn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   cucumer. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 9 Mai 2017.
2. ↑   chwerwddwr. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 9 Mai 2017.
3. ↑   chwerfell. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 9 Mai 2017.
4. 1 2  (Saesneg) cucumber (plant). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 9 Mai 2017.

Chwiliwch am ***ciwcymbr***  
yn Wiciadur.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Ciwi brown** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: ciwïod brown) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Apteryx australis***; yr enw Saesneg arno yw *Brown kiwi*. Mae'n perthyn i deulu'r Ciwïod (Lladin: *Apterygidae*) sydd yn urdd y *Apterygiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. australis*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r ciwi brown yn perthyn i deulu'r Ciwïod (Lladin: *Apterygidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Ciwi brith bach | Apteryx owenii |  |
|
| Ciwi brith mawr | Apteryx haastii |  |
|
| Ciwi brown | Apteryx australis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Ciwi brown** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Sioe gerdd 1984 ydy ***Chess***, gyda geiriau a ysgrifennwyd gan Tim Rice a'r alawon gan Björn Ulvaeus a Benny Andersson, a arferai fod yn y band ABBA. Sonia'r sioe am driongl rhamantaidd rhwng dau chwaraewr mewn pencampwriaeth gwyddbwyll, a dynes sy'n reolwraig ar un ohonynt ond sy'n cwympo mewn cariad gyda'r llall. Er nad oess y prif gymeriadau fod adlewyrchu unrhyw unigolion penodol, mae personoliaethau'r cymeriadau'n debyg i'r chwaraewyr gwyddbwyll Viktor Korchnoi a Bobby Fischer yn ôl rhai pobl.

Yn debyg i *Jesus Christ Superstar* ac *Evita*, recrodiwyd yr albwm Chess ym 1984, a rhyddhawyd nifer o senglau llwyddiannus. Agorodd y fersiwn theatraidd o Chess am y tro cyntaf yn West End Llundain ym 1984 a bu'n perfformio am dair blynedd. Gwelwyd cynhyrchiad tra wahanol o'r sioe ar Broadway ym 1988, ond derbyniodd feirniadaethau negyddol a methodd a denu cynulleidfaoedd mawrion. Er gwaethaf y methiant hwn yn yr Unol Daleithiau, ceir cynyrchiadau newydd o'r sioe yn rheolaidd, gyda nifer ohonynt yn ceisio cyfuno elfennau o'r sioeau yn Llundain a Broadway.

Caneuon
-------

|  |  |
| --- | --- |
| Act I* Prolog
* The Story of Chess
* Press Conference#
* Where I Want to Be
* How Many Women
* Merchandisers#
* U.S. vs U.S.S.R.#
* Chess Hymn†
* Chess#
* Quartet (A Model of Decorum and Tranquility)
* You Want to Lose Your Only Friend?
* Someone Else's Story
* One Night in Bangkok
* Terrace Duet
* Florence Quits#
* Nobody's Side
* Anthem
 | Act II* The Arbiter#
* Hungarian Folk Song
* Heaven Help My Heart
* No Contest
* You and I
* A Whole New Board Game#
* Let's Work Together#
* I Know Him So Well
* Pity the Child
* Lullaby (Apukád erős kezén)
* Endgame
* You and I (Reprise)
* Anthem (Reprise)#
 |

†Ymddengys y gân ar yr albwm, ond cafodd ei dileu o'r cynhyrchiad ac nid yw i'w gweld yn y sgript trwyddedig ar gyfer y cynhyrchiad.  

#Gwelwyd y gân yn y cynhyrchiad ar Broadway, ond ni chafodd ei recordio ar gyfer albwm y cast.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Harold C. Shonberg (1998-05-08). "Does Anyone Make a Bad Move In 'Chess'?" New York Times. Adalwyd ar 2008-04-27.
Santes a merthyr Gymreig oedd **Ciwa** neu **Gigwa** (Cernyweg: **Cuach**, **Kuet**; Saesneg: **Kew**) o ddechrau'r 5g. Yn Nheyrnas Gwent y'i ganed, mae'n debyg, a dywedir ei bod yn chwaer i Dochau ac iddi deithio drwy Glastening, Gwlad yr Haf lle sefydlodd Eglwys Kewstoke ar ei ffordd i Lannohou (St. Kew) er mwyn ei weld.

Yn ôl y traddodiad cysylltir hi gyda Sant Cyngar a wrthodai ymweld â hi nes ei bod wedi dofi mochyn-gwyllt, du: hen stori, sy'n debyg iawn i'r un am y Twrch Trwyth yn y Mabinogi. Ymunodd pum plwy i ymlid y mochyn gwyllt gan ei ladd ar yr union fan lle saif yr eglwys bresennol, a symudwyd yno o Lanowe gan Ciwa.

Dethlir ei gwylmabsant ar 8 Chwefror, ond camgopiwyd y dyddiad mewn llawysgrif, fel 6 Chwefror. Yn ôl Roscarrock, hi oedd "plentyn ysbrydol Sant Piran" a drigai fel meudwy ar ynys ar arfordir Cernyw. Credir mai un o'i phreswylfeydd cynnar oedd Ladock (Lan-ty-Cuach) yng Nghernyw ac yno dethlir ei gwylmabsant ar yr dydd Iau cyntaf o Ionawr, sy'n cyd-fynd fwy neu lai gyda gwylmabsant y Gwyddelod (gweler isod). Nid cyfeiriad at y sant gwrywaidd Cadog yw hyn yn ôl yr haneswyr.

Ceir dwy eglwys a sancteiddiwyd iddi yn y gorffennol: Llangiwa (neu 'Llangua') yn Sir Fynwy, a sillafwyd fel 'Lagywan' yn y *Norwich Taxatio*, 1254 a Lanndoghow, Lannow, Lan-ciw neu Pluw Gew (Saesneg: St Kew) yng Nghernyw (Eglwys Sant Iago, bellach).

Iwerddon
--------

Mynnodd Baring-Gould a John Fisher mai'r un ydoedd â Cuach, nyrs Ciaran o Iwerddon, gan y dethlir ei gwylmabsant hithau ar 8 Ionawr.

Llydaw
------

Hyd at 833 ÔC safai mynachdy ger Klegereg yn Llydaw o'r enw "Lann-ty-Cocan" a gysegrwyd iddi, trigai nifer o Wyddelod yn Klegereg.

Gweler hefyd
------------

* Cigfa

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriadur y Seintiau; Rhydychen; 5ed argraffiad; adalwyd 6 Chwefror 2017.
2. 1 2  *Lives of British Saints* gan Baring-Gould a John Fisher; adalwyd 6 Chwefror 2017.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cleddwyfyn coch**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleddwyfynod coch (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Red Sword-grass*, a'r enw gwyddonol yw *Xylena vetusta*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cleddwyfyn coch yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Etholaeth seneddol yn Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, yw **Chesham ac Amersham** (Saesneg: *Chesham and Amersham*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Chesham ac Amersham yn Swydd BuckinghamEtholaeth Chesham ac Amersham yn Swydd Buckingham
* Swydd Buckingham yn LloegrSwydd Buckingham yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974–1992: Ian Gilmour (Ceidwadol)
* 1992–2021: Cheryl Gillan (Ceidwadol)
* 2021–presennol: Sarah Green (Democratiaid Rhyddfrydol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Hanesydd Cymreig oedd **Charles Wilkins** (1831 – 1913), a gofir fel awdur sawl llyfr ar hanes a diwylliant Cymru a nodweddir gan wladgarwch cynnes a diddordeb arloesol mewn hanes diwydiannol de Cymru.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Wilkins yn Swydd Gaerloyw yn 1831 ond ymgartrefodd ei rieni ym Merthyr Tudful lle cafodd ei fagu a lle treuliodd weddill ei oes. Cafodd swydd fel postfeistr Merthyr a bu'n dal y swydd honno hyd ei ymddeol yn 1898. Daeth yn ffigwr amlwg yng nghylchoedd llenyddol de Cymru ar ôl dod yn llyfrgellydd y llyfrgell danysgrifol leol pan ddaeth i adnabod yr hanesydd llenyddiaeth Thomas Stephens (awdur *The Literature of the Kymry*). Er nad yn Gymro o ran tras daeth i ystyried ei hun yn Gymro gwladgarol, ffaith a adlewyrchir yn aml yn ei weithiau llenyddol. Bu farw yn 1913.

Gwaith llenyddol
----------------

Bu'n weithgar yn cyfrannu erthyglau i bapurau Saesneg Caerdydd a Merthyr ac yn nes ymlaen ef oedd golygydd y cylchgrawn hynafiaethol gwladgarol *The Red Dragon*. Cyhoeddodd sawl llyfr yn cynnwys cyfrol ar hanes llenyddiaeth Gymraeg o 1300 hyd 1650 a gweithiau hanesyddol ar hanes diweddar ardal Merthyr a de Cymru, yn cynnwys *The History of Merthyr Tydfil* (1867) a llyfr ar y diwydiant glo yn ne Cymru.

Llyfryddiaeth ddethol
---------------------

* *The History of Merthyr Tydfil* (1867)
* *Tales and Sketches of Wales* (1879)
* *The History of the Literature of Wales from 1300 to 1650* (1884)
* *The History of the Coal Trade in South Wales* (1888)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 31798366
* LCCN: no2008026153
* ISNI: 0000 0000 5117 1740
* BNF: cb16609964x (data)
* NLA: 49864956

 |
Clerigwr, efengylydd ac emynydd Seisnig oedd **Charles Wesley** (18 Rhagfyr 1707 - 29 Mawrth 1788). Roedd yn un o arweinwyr y Diwygiad Methodistaidd yn Lloegr.

Ganed ef yn Epworth yn Swydd Lincoln yn fab i Samuel Wesley a'i wraig Susanna Annesley. Roedd yn frawd iau i'r efengylydd John Wesley. Fel ei dad a'i frawd, urddwyd ef yn offeiriad yn Eglwys Loegr. Priododd Sarah Gwynne, merch Marmaduke Gwynne, oedd wedi ei droi at Fethodistiaeth gan Howell Harris.

Cyfansoddodd tua phum mil a hanner o emynau i gyd. Ymhlith y mwyaf adnabyddus mae *Hark, The Herald Angels Sing*, *Jesus, Lover of My Soul* a *Love Divine, All Loves Excelling*. Cyfieithiwyd cryn nifer o'i emynau i'r Gymraeg.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 117440
* LCCN: n50003882
* ISNI: 0000 0001 2275 5744
* GND: 118767275
* SUDOC: 034354425
* BNF: cb125118379 (data)
* BIBSYS: 90229158
* NLA: 35600575
* NKC: skuk0005892
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |