|  |
| --- |
| **Cyfnodau cynhanes** |
| **H** |   La Tène |   | Protohanes |
|   Hallstatt |
| **Oes yr Haearn** |
|   Oes ddiweddar yr Efydd |   |
|   Oes ganol yr Efydd |
|   Oes gynnar yr Efydd |
| **Oes yr Efydd** |
|     Chalcolithig |   |   |
|   NeolithigOes Newydd y Cerrig | Cynhanes |
| MesolithigOes Ganol y Cerrig |
| **P** |     Paleolithig diweddarHen Oes y Cerrig |   |
|     Paleolithig canolHen Oes y Cerrig |
|     Paleolithig cynnarHen Oes y Cerrig |
|   Hen Oes y CerrigHen Oes y Cerrig |
| **Oes y Cerrig** |

Bryn Celli Ddu, bedd cyntedd o ddiwedd y cyfnod Neolithig
Nodweddir **Oes Newydd y Cerrig**, neu'r cyfnod **Neolithig** yng Nghymru gan ddechrau ffermio. Credir fod hyn yn dyddio o tua 4000 CC. pan mae canlyniadau dadansoddiad paill yn awgrymu fod rhywfaint o glirio'r fforestydd wedi dechrau, proses a gyflymodd yn ystod y cyfnod.

Un o brif nodweddion y cyfnod yma yng Nghymru oedd adeiladu siamberi claddu. Mae'r domen o gerrig neu bridd oedd yn gorchuddio'r rhan fwyaf ohonynt bellach wedi diflannu, gan adael y meini mawr oedd yn ffurfio'r siambr ei hun, y cromlechi. Y domen fwyaf yng Nghymru yw'r Gop yn Sir y Fflint, a hi yw'r ail fwyaf yng ngwledydd Prydain. Ceir sawl ogof gerllaw, lle canfuwyd dros 30 o ysgerbydau o'r cyfnod hwn. Ceir tri prif fath o siamberi claddu yng Nghymru, y Beddrodau Hafren-Cotswold , yn bennaf yn y de-ddwyrain, y Beddau Porth, yn bennaf o gwmpas yr arfordir gorllewinol, a'r Beddau Cyntedd, sy'n arbennig o nodweddiadol o Ynys Môn ac sy'n debyg iawn i rai o siamberi claddu Neolithig enwog Iwerddon. Mae yna lawer o dystiolaeth o gysylltiad diwylliannol clos rhwng Cymru ac Iwerddon, yn enwedig yn y cyfnod Neolithig cynnar.

Mae olion aneddiadau yn brinnach, ond mae nifer gynyddol wedi eu darganfod yn y cyfnod diweddar. Yr enwocaf yw tai Clegyr Boia ger Tyddewi a'r tŷ yn Llandygai ger Bangor. Roedd nifer o "ffatrioedd" yng Nghymru yn cynhyrchu bwyeill cerrig. Y mwyaf o'r rhain oedd Graig Lwyd ger Penmaenmawr; mae cynnyrch Graig Lwyd wedi ei ddarganfod cyn belled a Swydd Efrog a chanolbarth Lloegr. 

Crannog ar Loch Tay yn yr Alban.
Yn 2012 cafwyd hyd i grannog yn Crofft-y-Bwla, Trefynwy ar dir fferm 'Crofft-y-Bwla'. Yn 2015 datgelwyd fod yr olion mor hen â'r Oes Efydd ac y bu yno waith adeiladu cychod mewn llyn enfawr, sydd wedi diflannu ers canrifoedd. Darganfuwyd ffosydd twfn, metr o led, yn sianeli hirion dros bridd a losgwyd ac a ddyddiwyd i Oes Newydd y Cerrig gan system dyddio radiocarbon: 5,000 o flynyddoedd yn ôl (2,917 CC). Mae hyn yn golygu fod y crannog hwn yn Nhrefynwy yn 2,000 o flynyddoedd yn hŷn nag unrhyw anhediad-llyn drwy Lloegr a Chymru ac yn 300 mlynedd cyn adeiladu pyramidiau'r Aifft.

Pentre Ifan, Sir Benfro.

Safleoedd Neolithig yng Nghymru
-------------------------------

* Barclodiad y Gawres Ynys Môn
* Bryn Celli Ddu, Ynys Môn
* Capel Garmon, Sir Conwy
* Dyffryn Ardudwy, Gwynedd
* Gwernvale, Powys
* Pentre Ifan, Sir Benfro
* Tinkinswood, Bro Morgannwg
* Trefignath, Ynys Môn

Llyfryddiaeth
-------------

* Steve Burrow (2006) *Cromlechi Cymru: marwolaeth yng Nghymru 4000 - 3000 CC* (Amgueddfa Cymru) ISBN 0 7200 05671
* George Children a George Nash (1997) *The anthropology of landscape: a guide to Neolithic sites in Cardiganshire, Carmarthenshire & Pembrokeshire* (Logaston Press) ISBN 1-873827-99-7
* I.Ll. Foster & Glyn Daniel (gol.) (1965) *Prehistoric and early Wales* (Routledge and Kegan Paul)
* Frances Lynch (1970) *Prehistoric Anglesey: the archaeology of the island to the Roman conquest* (Cymdeithas Hynafiaethwtr Môn)
* Frances Lynch, Stephen Aldhouse-Green a Jeffrey L. Davies (2000) *Prehistoric Wales* (Sutton Publishing) ISBN 0-7509-2165-X

  



| Cynhanes Cymru |
| --- |
| Hen Oes y Cerrig | Oes Ganol y Cerrig | Oes Newydd y Cerrig | Oes yr Efydd | Oes yr Haearn |


1. ↑  *Discovering a Welsh Landscape* gan Ian Brown; Windgather Press; tudalen38-9