recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ysgrifennwr epistolaidd ar bynciau gwleidyddol a chrefyddol a chopïydd llawysgrifau Cymreig ar ddiwedd y 18g a chwarter cyntaf y ganrif olynol oedd **Edward Charles** (**Siamas Gwynedd**) (1757–1828). Bu'n fyw yng nghanol bwrlwm cymdeithas Gymreig Llundain yng nghyfnod y Chwyldro Ffrengig a dechrau'r 19g.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Edward Charles yng Nghlocaenog, Sir Ddinbych, yn 1757. Symudodd i fyw a gweithio yn Llundain lle ymunodd â'r Gwyneddigion, cymdeithas o Gymry gwlatgar radicalaidd yn y ddinas honno. Daeth i adnabod rhai o Gymry blaengar y dydd, yn cynnwys Jac Glan y Gors ac Owain Myfyr. Cynorthwyodd y Myfyr drwy gopïo nifer o lawysgrifau Cymraeg ar gyfer y *Myvyrian Archaiology of Wales*. Mae ei lythyrau a dogfennau yn ffynhonnell bwysig i haneswyr am fywyd Cymry Llundain yn y cyfnod hwnnw.

Roedd yn llenor dadleugar a gododd wrychyn sawl person. Fel nifer o'i gydwladwyr yn y Gwyneddigion a cymdeithasau Cymreig eraill, roedd yn ffafriol tuag at y Chwyldro Ffrengig i ddechrau ond cafodd ei ddychryn gan y tro gwaedlyd ac anarchaidd a gymerodd digwyddiadau yn Ffrainc. Yn 1796, ymosododd yn chwyrn ar ei gyfaill Jac Glan y Gors am gefnogi'r Chwyldro Ffrengig yn ei lyfr *Seren Tan Gwmwl*. Ni allai oddef Methodistiaeth chwaith, a fflangellodd y mudiad yn ffyrnig yn ei lyfr *Epistolau Cymraeg at y Cymry* (1797). Cafwyd ymosodiad cyffelyb ganddo yn *Cylch-grawn Cynmraeg* Morgan John Rhys hefyd.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 19534800
* LCCN: nr91019851

 |
Bardd a llenor Cymreig o'r Felinheli yw **Osian Wyn Owen**.

Barddoniaeth
------------

Fis Hydref 2018, cymerodd ran yn Her 100 Cerdd Llenyddiaeth Cymru ar y cyd â Manon Awst, Caryl Bryn a Morgan Owen. Graddiodd â BA o Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Bangor yn 2018, cyn dechrau astudio am radd MA yno.

Derbyniodd nawdd o gronfa Barddas er cof am y Prifardd Gerallt Lloyd Owen ym Mai 2019 i fynychu cwrs ar y gynghanedd yng Nghanolfan Ysgrifennu Tŷ Newydd.

### Cystadlu

Enillodd ei gadair gyntaf yn Eisteddfod Aelhaearn yn Nhachwedd 2017. Ef oedd enillydd y Gadair a'r Goron yn Eisteddfod Ryng-golegol Llanbedr Pont Steffan 2018. Yn ystod yr un flwyddyn, aeth yn ei flaen i gipio'r Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Brycheiniog a Maesyfed, am ddilyniant o gerddi serch ar y testun 'Bannau' Daeth yn agos i'r brig eto y flwyddyn ddilynol, wrth iddo ddod yn drydydd am gadair Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd Caerdydd a'r Fro 2019, un o dri oedd yn deilwng yn y gystadleuaeth. Enillodd brif wobr farddoniaeth Eisteddfod-T, eisteddfod ddigidol yr Urdd a gynhaliwyd yn 2020 yn ystod y pandemig COVID-19. Daeth yn drydydd yng nghystadleuaeth y Prif Lenor yr yr un eisteddfod.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Her 100 Cerdd". *Literature Wales*. Cyrchwyd 2019-04-29.
2. ↑  "Dau fardd yn derbyn nawdd gan gronfa er cof am Gerallt". *Barddas: Y Gymdeithas Gerdd Dafod*. 2019-05-08. Cyrchwyd 2019-05-14.
3. ↑  "Hatric i Fangor yn yr Eisteddfod Ryng-golegol 2018 – Coleg y Celfyddydau, Dyniaethau a Busnes, Prifysgol Bangor". *www.bangor.ac.uk*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-08-21. Cyrchwyd 2019-04-29.
4. ↑  "Osian Wyn Owen yn ennill cadair yr Urdd" (yn Saesneg). 2018-05-31. Cyrchwyd 2019-04-29.
5. ↑  "Iestyn Tyne yn ennill Cadair yr Urdd" (yn Saesneg). 2019-05-30. Cyrchwyd 2019-06-05.
6. ↑  "Osian Wyn Owen o'r Felinheli yw Prifardd Eisteddfod T". *Golwg360*. 2020-05-29. Cyrchwyd 2020-06-17.

Dolenni allanol
---------------

* Osian Owen ar Twitter
Telynor a chyfansoddwr o Gymro oedd **Osian Gwynn Ellis CBE** (8 Chwefror 1928 – 5 Ionawr 2021).

Gyrfa
-----

Ganwyd yn Ffynnongroyw, Sir Fflint, Cymru yn 1928, yn fab i T. G. Ellis, gweinidog gyda’r Wesleaid. Astudiodd yn yr Academi Gerdd Frenhinol dan law Gwendolen Mason. Yn ddiweddarach dilynodd hi fel Athro ar y delyn o 1959 tan 1989 yn yr Academi. Ymunodd â Cherddorfa Symffoni Llundain yn 1961 a ef oedd eu prif delynor. Roedd yn aelod o'r Melon Ensemble, ac ef a ffurfiodd Ensemble Telyn Osian Ellis.

Ef oedd Llywydd Anrhydeddus Gwyl Telyn Rhyngwladol Cymru [

Bu’n aelod o bwyllgor gwaith Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru a Chymdeithas Cerdd Dant Cymru. Derbyniodd anrhydeddau lu gan Brifysgol Cymru, Prifysgol Bangor a gwobrau haeddiannol gan brif sefydliadau cerddorol y genedl, a’r CBE gan y Frenhines. Fel athro telyn, dylanwadodd ar genedlaethau o gerddorion a thelynorion, yn ei plith Elinor Bennett a Sioned Williams.

Yn dilyn dathlu ei ben blwydd yn 90 oed, cyfansoddodd ddau waith newydd : "Cylch o Alawon Gwerin Cymru" (ar gyfer Bryn Terfel a Hannah Stone) a’i waith i delyn "Lachrymae".

Bywyd personol
--------------

Roedd ganddo chwaer hŷn, Elfrys. Roedd yn briod a Rene ac roedd ganddynt ddau fab - Richard Llywarch a Tomos Llywelyn (a fu farw yn 2009).

Bu farw ar 5 Ionawr 2021, yn 92 mlwydd oed, yn ei gartref yn Arfryn, Pwllheli. Cynhaliwyd ei angladd ar 15 Ionawr 2021 ac fe'i gladdwyd ym Mynwent Aberdaron.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Osian Ellis, harpist known for his association with Benjamin Britten and Peter Pears – obituary". *The Telegraph* (yn Saesneg). 15 Ionawr 2021. Cyrchwyd 15 Ionawr 2021.
2. ↑  "Osian Ellis (1928-2021)". *Canolfan Gerdd William Mathias*. 15 Ionawr 2021.
3. ↑  "Y telynor Osian Ellis wedi marw yn 92 oed". *BBC Cymru Fyw*. Cyrchwyd 15 Ionawr 2021.
4. ↑  Osian Ellis profile (\*1928)
5. ↑   Osian Ellis Obituary Notice. G D Roberts & Sons (16 Ionawr 2021).
6. ↑   Osian Ellis (1928-2021). Canolfan Gerdd William Mathias (15 Ionawr 2021).
Cerflun o Odysews o'r 2il ganrif yn Fflorens.
Arwr Groegaidd sy'n ymddangos yng ngherddi epig Homeros, yr *Iliad* a'r *Odyseia* yw **Odysews** (Groeg **Ὀδυσσεύς**), a elwir hefyd **Wlysses** (Lladin: ***Ulysses***). Mae'n frenin Ithaca, yn fab i Laërtes ac Anticlea, gŵr i Penelope a thad Telemachus,

Yn yr Iliad, mae'n un o arweinwyr y Groegiaid sy'n gwarchae ar ddinas Caerdroea dan arweiniad Agamemnon. Mae'n enwog am ei gyfrwystra, ac ef sy'n meddwl am ystryw Ceffyl Pren Caerdroea, sy'n arwain at gwymp y ddinas.

Ef yw arwr yr Odyseia, lle ceir hanes y daith adref i Ithaca wedi i'r Groegiaid goncro Caerdroea. Mae'r daith adref o Gaerdroes yn cymryd deng mlynedd, ac mae Odysews yn wynebu llawer o beryglon ar y ffordd. Caiff ei achub rhagddynt yn rhannol trwy gymorth y dduwies Athena, ond i raddau helaeth trwy ei gyfrwystra ef ei hun. Er enghraifft, pan mae'n cael ei ddal gan y Seiclops Polyphemus, mae'n dweud wrtho mai ei enw yw "Neb". Mae wedyn yn llwyddo i ddallu Polyphemus; a phan mae yntau'n galw am gymorth daw'r Seiclopsiaid eraill i weld beth sy'n digwydd. Pan maent yn holi Polyphemus pwy sy'n ei boeni, mae'n ateb "Neb". Mae Polyphemus yn fab i dduw'r môr, Poseidon, sy'n troi'n elyn i Odysews.

Mae'n treulio saith mlynedd yn garcharor y nymff Calypso, nes i Athena ei pherswadio i'w ollwng yn rhydd. Erbyn iddo gyrraedd adref i Ithaca, mae wedi bod oddi cartref am ugain mlynedd i gyd, ac mae ei dŷ yn llawn o ddynion sy'n dymuno priodi ei wraig, Penelope, gan gredu ei bod bellach yn weddw. Mae Odysews yn lladd y rhain i gyd.
Copa mynydd yn ne Parc Cenedlaethol Eryri yng Ngwynedd yw **Esgeiriau Gwynion** (hefyd **Foel Rudd**). Saif i'r dwyraion o gopa Aran Fawddwy, gyda Bwlch Sirddyn yn eu gwahanu, tua 5 km i'r de o Lanuwchllyn; cyfeiriad grid SH889236. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 505 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Y pentrefi agosaf i'r mynydd yw Dinas Mawddwy i'r de, Llanymawddwy i'r de-ddwyrain, Rhydymain i'r gorllewin a Llanuwchllyn tua'r gogledd.

Dosbarthu'r copaon
------------------

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 671 metr (2201 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Mae **Esgair Berfa** yn gopa mynydd ger Cadair Idris, rhwng Dolgellau a Tywyn; cyfeiriad grid SH637095. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 429 m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 507 metr (1663 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Esgair Penygarreg** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN926687. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 433 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 533 metr (1749 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Arfbais Pabaeth Avignon
Enw ar gyfnod yn hanes yr Eglwys Gatholig yw **Pabaeth Avignon** pan fu'r pabau yn breswyl yn Avignon yn ne-ddwyrain Ffrainc o 1309 hyd 1377. Teyrnasoedd saith pab o Avignon: Clement V (1305–14), Ioan XXII (1316–34), Bened XII (1334–42), Clement VI (1342–52), Innocentius VI (1352–62), Urbanus V (1362–70), a Grigor XI (1370–78).

Yn sgil marwolaeth y Pab Bened XI yn 1304, cynhaliwyd conclaf yn Perugia am flwyddyn gyfan bron i ddewis ei olynydd. Rhennid cydbwysedd grym y cardinaliaid rhwng y Ffrancod a'r Eidalwyr. O'r diwedd, etholwyd y Ffrancwr Raymond Bertrand de Got, cyn-archesgob Bordeaux nad oedd ei hun yn gardinal, yn Bab Clement V. O ganlyniad i'r ymraniadau a'r ymgecru yn Rhufain, llwyddodd Philippe IV, brenin Ffrainc i ddwyn perswâd ar Clement V i symud prifddinas y Babaeth i Avignon. Ar y pryd, rhan o Deyrnas Arles, neu Deyrnas y Ddwy Fwrgwyn, yn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig oedd Avignon.

Taleithiau'r Babaeth a chlofan Avignon yn Ffrainc
Dan olynydd Clement, y Pab Ioan XXII, sefydlwyd llys pabaidd newydd yn Avignon i weinyddu materion eglwysig ac i gynnal cynghorau diwinyddol a gwleidyddol. Yn y cyfnod hwn hefyd cyflwynwyd diwygiadau i'r glerigiaeth, hyrwyddwyd addysg y prifysgolion, ac anfonwyd cenadaethau i wledydd pell, gan gynnwys Tsieina. Yn 1348 daeth Avignon dan berchenogaeth uniongyrchol y Babaeth.

Yn 1327 arweiniodd Ludwig, Dug Bafaria (yn ddiweddarach Louis IV, Ymerawdwr Glân Rhufeinig) ymgyrch i Rufain i orseddu Marsilius o Padua, yr hwn a gondemniwyd yn heretic gan Babaeth Avignon. Gwrthwynebwyd ail-leoliad y Babaeth gan sawl brenhinllin yn Ewrop, yn enwedig Teyrnas Lloegr, a oedd yn ei gweld yn daeogaidd i ddiddordebau Ffrainc. Er oedd bob un o'r saith pab a etholwyd, a 111 o'r 134 o gardinaliaid a benodwyd, yn Avignon yn Ffrancod, mae haneswyr diweddar wedi dangos nad oedd Pabaeth Avignon bob tro yn ildio i gymhellion y Ffrancod. Cafodd ei beirniadu hefyd gan y Santes Gatrin o Siena ac eraill am lygredigaeth a dirywiad moesol.

Dychwelodd y Babaeth i Rufain yn 1377 dan Grigor XI, ac etholwyd ail bab gan y cardinaliaid yn Avignon, gan sbarduno'r Sgism Fawr yn yr Eglwys Gatholig. Bu olyniaeth o wrth-babau yn teyrnasu yn Avignon am ddeugain mlynedd arall.

Palas y Pabau, Avignon

Cyfeiriadau
-----------
**Nouri Kamel Mohammed Hassan al-Maliki** (Arabeg: نوري كامل المالكي, *Nūrī Kāmil al-Mālikī*; ganed c. 1950 yn Al Hindiyah, Irac), a adnabyddir hefyd fel **Jawad al-Maliki**, yw is-arlywydd a chyn-brif weinidog Irac. Mae'n Fwslim Shia, ac yn arweinydd y Blaid Dawa Islamaidd. Cymerodd Al-Maliki a'i lwydodraeth drosodd yn lle Llywodraeth Dros Dro Irac (arweinwyd gan Ibrahim al-Jaafari). Cafodd ei gabinet 37 aelod ei gadarnhau gan Cynulliad Cenedlaethol Irac ar 20 Mai, 2006.

Bydd mandad cyfansoddiadol Al-Maliki yn rhedeg hyd 2010. Ar 26 Ebrill, 2006, cyhoeddodd swyddfa al-Maliki y byddai o hynny ymlaen yn defnyddio'r enw cyntaf Nouri (neu Nuri, "Goleuni" yn Arabeg) yn lle ei hen lysenw Jawad.

Rhagolygon ei lywodraeth
------------------------

Mae sefydlogrwydd ac effeithiolrwydd llywodraeth al-Maliki yn dibynnu i gryn raddau ar yr heddwch bregus rhwng Moqtada al-Sadr, sy'n rheoli un o'r blociau mwyaf yn y senedd, ac Abdul Aziz al-Hakim, arweinydd Cynghrair Unedig Irac a'r grwp Shia grymus, Cyngor Uchaf y Chwyldro Islamaidd yn Irac. Mae cefndir o ymrafael teuluol rhwng y ddau ddyn a'u teuluoedd sydd wedi arwain at wrthdaro ar y stryd rhwng eu milisias o bryd i'w gilydd.

Mae ansicrwydd ynglŷn â pharodrwydd a gallu al-Maliki i reoli'r milisias Shia. Yn Hydref 2006, beirniadodd cyrch gan yr Americanwyr yn erbyn arweinydd milisia am iddo gael ei wneud heb ei ganiatâd a'i fendith.

Ar 2 Ionawr, 2007, mewn cyfweliad i'r *Wall Street Journal* dywedodd al-Maliki nad oedd eisiau'r swydd yn y lle cyntaf a'i fod wedi'i derbyn allan o synnwyr dyletswydd yn unig. Ychwanegodd y buasai;n dda ganddo orffen ei dymor fel prif weinidog cyn iddo ddod i ben yn 2009.

Mae bloc aelodau seneddol Moqtada al-Sadr wedi cyhoeddi (15 Ebrill, 2007) eu bod yn tynnu allan o gabinet al-Maliki am nad yw'n barod i osod amserlen ar gyfer tynnu'r milwyr estron allan o Irac."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  [*dolen marw*] *Chicago Tribune*, Ebrill 27, 2006
2. ↑   "*Attack on Iraqi City Shows Militia’s Power*", The New York Times, 20 Hydref 2006
3. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-05-12. Cyrchwyd 2007-04-17.
4. ↑
5. ↑   Reuters, 15.04.07

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Nouri al-Maliki***


|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 63691776
* LCCN: no2003021158
* GND: 1207343242

 |
Bardd Bolifiaidd yn yr iaith Sbaeneg yw **Pedro Shimose** (ganed 1940).

Ganed yn Riberalta, Talaith Beni, yng ngogledd Bolifia. Mewnfudwyr o Japan oedd ei rieni. Astudiodd y gwyddorau cyfathrebu yn yr Universidad Complutense ym Madrid. Gweithiodd yn golofnydd ac yn olygydd i'r papur newydd dyddiol *Presencia* yn La Paz, ac yna addysgodd lenyddiaeth yn yr Universidad Mayor de San Andrés yn La Paz. Ymhlith ei gasgliadau cynnar o farddoniaeth mae *Triludio del exilio* (1961), *Sardonia* (1967), *Poemas para un pueblo* (1968), a *Quiero escribir, pero me sale espuma* (1972).

Ymsefydlodd yn Sbaen yn y 1970au, a chyhoeddodd ragor o gyfrolau o gerddi gan gynnwys *Caducidad del fuego* (1975), *Al pie de la letra* (1976), *Reflexiones maquiavélicas* (1980), a *Poemas* (1988). Ysgrifennodd hefyd gasgliad o straeon byrion *El Coco se llama Drilo* (1976), a'r gyfrol *Diccionario de autores iberoamericanos* (1982).

Derbyniodd sawl gwobr am ei farddoniaeth, gan gynnwys y Wobr Barddoniaeth Genedlaethol (Bolifia) ym 1960 a 1966, Gwobr Casa de las Américas (Ciwba) am ei gyfrol *Quiero escribir, pero me sale espuma* ym 1972, a Gwobr Leopoldo Panero (Sbaen) ym 1975. Rhoddwyd Gwobr Ddiwylliannol Genedlaethol Bolifia iddo yn 2000, a fe'i penodwyd yn gyfarwyddwr casgliad barddoniaeth yr Instituto de Cooperación Iberoamericana ym Madrid.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Silvia M. Nagy, "Shimose, Pedro (1940–)" yn *Encyclopedia of Latin American History and Culture*. Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 19 Medi 2020.

Darllen pellach
---------------

* José Ortega, *Letras bolivianas de hoy: Renato Prada y Pedro Shimose* (1973).
Mae **pedrochr** yn bolygon gyda phedair ymyl (neu ochrau) a phedair fertig (y pwynt lle mae dwy linell syth yn cyfarfod) neu 'gornel'. Mae'r petryal (*rectangle*) yn un math o bedrochor, a cheir sawl math arall (gweler isod). Mae rhai'n amgrwm ac eraill yn geugrwm; mewn pedrochr cefngrwm, mae un ongl fewnol yn fwy na 180 ° ac mae un o'r ddau groesliniau yn gorwedd y tu allan i'r pedrochr. 'Pevarc'hostezeg' yw'r gair Llydaweg a defnyddir amrwyiadau o'r gair Lladin *quadrilatus* gan nifer o ieithoedd gan gynnwys *quadrilàter* (Catalaneg) a *quadrilatèr* (Ocsitaneg).

Pan nad yw'r ochrau'n croestori, dywedir fod y polygon yn un syml.

Mae onglau mewnol pedrochr syml *ABCD* yn adio i gyfanswm o 360 gradd; neu mewn hafaliad:

{\displaystyle \angle A+\angle B+\angle C+\angle D=360^{\circ }.}
Mae hyn yn anghyffredin gan fod fformiwla swm yr onglau mewnol *n*-agon yn (*n* − 2) × 180°.

Mae pedrochrau syml hefyd yn brithweithio (*tessalate*) drwy eu cylchdroi sawl tro o gwmpas y pwynt hanner ffordd ar hyd eu hochrau.

Rhai mathau
-----------

### Y pedrochrau amgrwm

* Pedrochr afreolaidd: pedrochr heb unrhyw ochr o'r un hyd. Yn UDA, gelwir y math hwn yn *trapezium*.
* Trapesiwm: mae o leiaf un pâr o ochrau gyferbyn yn gyfochrog. (*trapezium* (Lloegr) neu *trapezoid* (UDA)).
* Trapesiwm isosgeles: mae un pâr o ochrau gyferbyn yn gyfochrog ac mae'r onglau sylfaen o'r un hyd. (*Isosceles trapezium* (Lloegr) or *isosceles trapezoid* (UDA)
* Paralelogram: pedrochr gyda dau bâr o ochrau cyfochrog. Yma, mae'r ochrau gyferbyn a'r onglau gyferbyn o'r un hyd; mae'r croeslinau'n dwyrannu (*bisect*) ei gilydd.
* Rhombws: pedair ochr o'r un hyd. Mae'r croeslinau yn dwyrannu ei gilydd.
* Rhomboid: paralelogram lle mae ochrau anghyfartal anghyfartal o ran eu hyd ac mae rhai onglau yn arosgo (heb unrhyw onglau sgwâr).
* Petryal: mae pob ongl yn ongl sgwâr.
* Sgwâr: mae pob ongl yn ongl sgwâr a phob ochr yr un hyd.
* Barcut: mae dau bâr o ochrau cyfagos o'r un un hyd.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Fairwood, Pengwern, Abertawe** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 627.88 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Logo Operation Payback
Cyfres o ymosodiadau cyd-drefniedig ar wrthwynebwyr morladrad rhyngrwyd gan actifyddion rhyngrwyd yw **Operation Payback**. Mae'n enghraifft amlwg o'r cysyniad neu gymuned anffurfiol "Anonymous" ar y we. Cafodd ei greu gan ddefnyddwyr 4chan, cymuned arlein a drefnodd yr ymosodiadau Project Chanology gan Anonymous yn erbyn yr Eglwys Scientoleg.

Dechreuodd Operation Payback i daro'n ôl yn erbyn ymosodiadau DDoS ar wefannau torrent; penderfynodd y rhai o blaid "morladrad" lawnsio eu hymosodiadau DDoS eu hunain ar wrthwynebwyr morladrad. Tyfodd hynny yn don o ymosodiadau ar y prif sefydliadau o blaid hawlfraint ac yn erbyn morladrad rhyngrwyd, yn cynnwys gwefananu cwmniau cyfreithiol ac unigolion. Yn Rhagfyr 2010, yn sgîl rhyddhau'r dogfennau "Cablegate", trodd Operation Payback at lawnsio cyfres o ymosodiadau DDoS ar wefannau cwmniau a banciau a oedd wedi terfynnu eu contractau gyda WikiLeaks, dan bwysau o sawl cyfeiriad yn yr Unol Daleithiau.

Operation Avenge Assange
------------------------

Cyfres o ymosodiadau DDoS anferth mewn ymateb i'r ymosodiadau ar WikiLeaks yn dilyn dechrau cyhoeddi'r dogfennau "Cablegate" ar 28 Tachwedd 2010 yw Operation Avenge Assange. Ar ddechrau Rhagfyr 2010, newidiodd Operation Payback ei ffocws i gefnogi WikiLeaks a lawnsiodd ymosodiadau DDoS yn erbyn PayPal, MasterCard, Visa a'r banc Swisaidd PostFinance, i dalu'r pwyth yn ôl am yr ymosodiadau ar WikiLeaks a'i brif olygydd Julian Assange.

| Targed | Gwefan | Amser yr ymosodiad |
| --- | --- | --- |
| PostFinance | *postfinance.ch* | 2010-12-06 |
| Awdurdod Erledigaeth Sweden | *aklagare.se* | 2010-12-07 |
| EveryDNS | *everydns.com* | 2010-12-07 |
| Joseph Lieberman | *lieberman.senate.gov* | 2010-12-08 |
| MasterCard | *mastercard.com* | 2010-12-08 10:30 UTC |
| Borgstrom a Bodström | *advbyra.se* | 2010-12-08 |
| Visa | *visa.com* | 2010-12-08 21:00 UTC |
| Sarah Palin | *sarahpac.com* | 2010-12-08 |
| Paypal | *paypal.com* | 2010-12-09 02:50 UTC |
| Amazon | *amazon.com* | 2010-12-09 (Aborted) |
| Paypal | *api.paypal.com:443* | 2010-12-10 09:00 UTC |
| MoneyBookers | *www.moneybookers.com* | 2010-12-10 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "‘Tis the Season of DDoS – WikiLeaks Edition", PandaLabs. 12.11.2010.
2. 1 2 3  Anonops.net[*dolen marw*]
3. ↑   Exclusive: Sarah Palin Under Cyber-Attack from Wikileaks Supporters in 'Operation Payback'.
4. ↑   Operation Payback Targets Amazon; Wikileaks Cables Found in Kindle Book Store.
5. ↑   Operation Payback aborts attack against Amazon.com.
Llenor, awdur llyfrau hanes, a gweinidog ymneilltuol oedd **Erasmus Jones** (17 Rhagfyr 1817 – 9 Ionawr 1909). Ysgrifennodd sawl nofel â chefndir Cymreig a llyfrau ar hanes y Cymry yn yr Unol Daleithiau.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Erasmus Jones ym mhlwyf Llanddeiniolen, Arfon (Gwynedd), yn 1817. Yn 1833, yn ddyn ifanc 16 oed, ymfudodd i'r Unol Daleithiau i geisio gwella ei amgylchiadau, fel sawl Cymro tlawd arall yn y cyfnod yna. Daeth yn weinidog yn yr Eglwys Fethodistaidd Esgobol yn nhalaith Efrog Newydd cyn symud i fyw yn Utica, un o ganolfannau pwysicaf y Cymry alltud yn yr Unol Daleithiau (UDA).

Yn ogystal â sawl nofel yn y Saesneg, nad oes lawer o werth llenyddol iddynt, ysgrifennodd ddau lyfr ar hanes yr ymfudwyr Cymreig yn UDA, yn cynnwys hanes eu rhan yn y *Gold Rush*. Roedd yn eisteddfodwr brwd a enillodd wobrau yn "Eisteddfod Ffair y Byd" (Chicago, 1893), eisteddfod Pittsburgh, ac eraill.

Llyfryddiaeth
-------------

### Nofelau

* *The Captive Youths of Judah* (1856)
* *The Adopted Son of the Princess* (1870)
* *Llangobaith: a story of north Wales* (1886)

### Llyfrau hanes

* *The Welsh in America* (1876)
* *Gold, Tinsel and Trash* (1890)

Dolenni allanol
---------------

* Y Bywgraffiadur Ar-lein

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 107409958
* LCCN: no2010022472
* ISNI: 0000 0000 7707 0526
* NLA: 49866270

 |
Roedd **Owain ap Hywel** (m. tua 930) yn frenin Glywysing a Gwent yn ne-ddwyrain Cymru.

Bu tad Owain, Hywel, yn frenin Glywysing tan ei farwolaeth o gwmpas y flwyddyn 886. Er anrhydedd i fab Owain, Morgan Hen ab Owain, y daeth teyrnas unedig Glywysing a Gwent i'w hadnabod fel Morgannwg, ond dadleua T. Charles-Edwards ei bod yn debygol i'r ddwy deyrnas gael eu huno yn ystod teyrnasiad Owain. Rhaid bod Owain neu ei frawd Arthfael wedi ennill rheolaeth o Went trwy goncwest neu etifeddiaeth gan eu cefndryd, a bod y deyrnas wedi'i huno yn dilyn marwolaeth Arthfael o gwmpas 916.

Pont Eamont Bridge, Cumbria
Cyfarfu Owain, ynghyd â Hywel Dda, a'r Brenin Æthelstan o Wessex ar ol i Æthelstan lwyddo i goncro Northumbria. Tua'r flwyddyn 927, gwnaeth Hywel ac yntau heddwch gydag thelstan wrth bont Eamont Bridge ger Penrith. Mae'r beirdd yn disgrifio'r taliadau arian a nwyddau a wnaed i Æthelstan yn dilyn hynny fel baich trwm ar y Cymry.

Yn dilyn marwolaeth Owain, rhannwyd y deyrnas rhwng ei feibion - Cadwgan, Morgan a Gruffydd - ond cafodd Morgan oes hir a llwyddodd i uno'r deyrnas unwaith eto, a rhoddwyd ei enw iddi.

Gwraig a phlant
---------------

Gwraig Owain oedd Elen ferch Rhodri (g. tua  850). Ei feibion oedd:

* Cadwgan (brenin Gorllewin Glywysing, lladdwyd tua 950)
* Morgan Hen (brenin Gwent yn wreiddiol, m. tua 974)
* Gruffydd (brenin Dwyrain Glywysing, lladdwyd tua 935)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  David Ford, *Early British Kingdoms*: "South Welsh Royal Pedigree: Kings of Gwent, Glywysing, Morgannwg, Ergyng, Garth Madrun & Early Kings of Dyfed". Adalwyd 20 Chwefror 2013.
2. ↑  T. Charles-Edwards, *Wales and the Britons, 350–1064* (Oxford University Press, 2012), t.495. Adalwyd 20 Chwefror 2013.
3. ↑  *Anglo-Saxon Chronicle* (D text), entry for AD 926.
4. ↑  Pauline Stafford (gol.), *A Companion to the Early Middle Ages: Britain and Ireland c.500–1100*,  (John Wiley & Sons, 2009), t. 343. Adalwyd 20 Chwefror 2013.
5. ↑  David Moore, *The Welsh Wars of Independence, c.1415– c.1415*, (Tempus, 2005), t. 31.
6. ↑  Glanmor Wiliams, *Glamorgan County History*, cyf. 2: *Early Glamorgan: Pre-History and Early History* (W. Lewis, 1984), t.352
7. ↑  Mike Ashley, *The Mammoth Book of British Kings and Queens* (New York: Carroll & Graf Publishers, 1998). Adalwyd 20 Chwefror 2013.
Cyfres gomedi sefyllfa Gymraeg wedi'i gosod ar fferm ddychmygol o'r un enw yng ngorllewin Cymru oedd ***Nyth Cacwn***. Ysgrifennwyd y gyfres gan Ifan Gruffydd ac Euros Lewis. Roedd y gyfres yn seiliedig ar hynt a helynt Wiliam (Ifan Gruffydd), gwas newydd a oedd wedi dod i weithio ar fferm gwraig weddw o'r enw Gwyneth (Grett Jenkins) a'i merch Delyth (Gwyneth Hopkins). Henry (Dafydd Aeron) oedd enw cariad Delyth - 'pot blodyn o ddyn' a oedd yn gweithio yn y banc - ac roedd Einon (John Phillips) yn hen was direidus a chyfrwys. Roedd y cymydog Herbert Thomas (William Vaughan) hefyd yn rhan o'r stori, gŵr parchus ag acen ogleddol a chanddo 'un llygad ar y fferm a'r llall ar Mam [Gwyneth]'.

Cafodd chwe phennod cyfres gyntaf *Nyth Cacwn* eu hysgrifennu yn 1988, a'u darlledu ar S4C yn 1989. Ysgrifennwyd ail gyfres, ond ni chafodd ei chomisiynu. Cynhyrchwyd y rhaglen gan Teledu'r Tir Glas.

Cast
----

* Wiliam - Ifan Gruffydd
* Delyth - Gwyneth Hopkins
* Mam (Gwyneth) - Grett Jenkins
* Einon - John Phillips
* Henry - Dafydd Aeron
* Herbert Thomas - William Vaughan
* Gertrude (Mam Henry) - Hannah Roberts
* Twm Post - Phyl Harries
* Anti Popi - Gwenyth Petty

Penodau
-------

1. Wiliam
2. Trafferth gyda'r Hwrdd
3. Godro'r Fuwch
4. Y Briodas
5. Wyau Clwc
6. Y Dyweddïo

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Nyth Cacwn ar yr iPlayer
Roedd **Owain ap Gruffudd**, a adnabyddir hefyd fel **Owain Goch** (bu farw cyn 1282), yn frawd i Llywelyn ap Gruffudd a Dafydd ap Gruffudd ac yn dywysog ar ran o Wynedd am gyfnod.

Bywgraffiad
-----------

Owain oedd mab hynaf Gruffudd ap Llywelyn, mab Llywelyn Fawr a'i wraig Senana. Carcharwyd ef gyda'i dad yng Nghastell Cricieth gan ei ewythr Dafydd ap Llywelyn yn 1239, ac aeth i Loegr gyda'i dad ddwy flynedd yn ddiweddarach. Yng nghytundeb Woodstock yn 1247 mynnodd y brenin Harri III o Loegr ei fod yn cael rhan o deyrnas Gwynedd. Yn 1254 ymunodd â Dafydd yn erbyn ei frawd Llywelyn, ond gorchfygodd Llywelyn y ddau ym mrwydr Bryn Derwin a chymerodd diroedd Owain oddi arno a'i garcharu. Bu yng ngharchar am flynyddoedd, efallai yng Nghastell Dolbadarn ger Llanberis, ond yn 1277 gorfodwyd Llywelyn gan frenin Lloegr i'w ryddhau a rhoi tiroedd iddo yn Llŷn. Credir iddo farw cyn 1282.

Ceryddwyd Llywelyn gan nifer o'r beirdd cyfoes am gadw ei frawd yng ngharchar, er enghraifft Hywel Foel ap Griffri, sy'n cyfeirio at Owain fel *Gŵr ysydd yn nhŵr yn hir westai*. Bardd arall a ganodd i Owain Goch, ond cyn yr helynt, oedd y Prydydd Bychan.

Llinach
-------


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   | **Llywelyn Fawr**1173-1240 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   | **Gruffudd ap Llywelyn Fawr**1200-1244 |   | **Dafydd ap Llywelyn**1215-1246 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Owain Goch ap Gruffyddd. 1282 |   | **Llywelyn ap Gruffudd**(Llywelyn yr Ail)1223-1282 |   |   |   | **Dafydd ap Gruffydd**1238-1283 |   |   |   |   |   |   |   | Rhodri ap Gruffudd1230-1315 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   | Y Dywysoges Gwenllian1282-1337 |   | **Llywelyn ap Dafydd**1267-1287 |   | **Owain ap Dafydd**1265-1325 |   | Gwladys(m. 1336 yn Sixhills) |   | **Tomas ap Rhodri**1300-1363 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Owain Lawgoch1330-1378 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Arfbais Owain Brogyntyn
Roedd **Owain Brogyntyn** (**Owain ap Madog**: fl. 1186) yn fab ieuengaf anghyfreithlon Madog ap Maredudd, y brenin olaf i reoli ar deyrnas unedig Powys. Roedd yn fab i Fadog gan ferch maer Rhug (ger Corwen) yn Edeirnion, a adnabyddid fel "Y Maer Du". Roedd yn frawd i'r Tywysog Gruffudd Maelor ac yn hynafiad i Owain Glyn Dŵr, Tywysog Cymru.

Bywgraffiad
-----------

Mae'n debygol y cafodd Owain Brogyntyn ei fagu gyda theulu ei fam yn Rhug yn Edeirnion. Nid oedd bod yn "blentyn perth a llwyn" yn beth gywilyddus yng Nghymru'r Oesoedd Canol, a chafodd Owain ei gydnabod yn agored gan ei dad a roddodd iddo arglwydiaethau Edeirnion a Dinmael (er ei bod yn bosibl iddo etifeddu y tiroedd hyn trwy ei dad-yng-nghyfraith ac i Fadog, fel brenin Powys, ei gadarnhau yn eu meddiant). Rywbryd, daeth gastell a thir Brogyntyn, ger Selattyn yn ymyl Croesoswallt (fu'n rhan o Gymru ar y pryd), i'w feddiant hefyd. Daethpwyd i'w alw yn 'Owain Brogyntyn' i wahaniaethu rhyngddo a'i hanner-frawd y Tywysog Owain Fychan ap Madog.

Priododd Owain Jonet ferch Hywel (un o ddisgynyddion Elystan Glodrydd) ond ni chawsont blant. O'i ail briodas â Mared ferch Einion ap Seisyllt cafodd dri o blant.

Priododd ei fab cyntaf, Iorwerth ab Owain Brogyntyn, Efa ferch Madog, unig ferch ac etifeddes Madog ap Gwenwynwyn, Arglwydd Mawddwy (mab ieuengaf Gwenwynwyn, tywysog Powys Wenwynwyn). Cadarnheuwyd hawl eu mab Gruffudd ab Iorwerth fel Barwn Edeirnion gan Edward I o Loegr dan dermau Statud Rhuddlan ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru yn 1282-83.

Yn ôl yr hynafiaethydd Philip York, yn sgwennu yn 1799, roedd cwpan a chyllell a fu'n eiddo Owain Brogyntyn yn cael eu cadw ym mhlasdy Rhug. Cadarnheuwyd bodolaeth y creiriau yn 1868, ym meddiant "Colonel Vaughan o Rug", ond dywedir erbyn hynny eu bod yn perthyn i'r Tywysog Owain Glyn Dŵr. Erbyn heddiw maent wedi diflannu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  York, Philip, *The Royal Tribes of Wales* (Llundain, 1799), tt. 119-120.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 63664404
* LCCN: no2001075878
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Nyth-grug** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO170606. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 449 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 538 metr (1765 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Actor o Gymro yw **Owain Arthur** (ganwyd 5 Mawrth 1983) sy'n adnabyddus yng Nghymru am ei waith ar *Rownd a Rownd*. Daeth i sylw ehangach yn chwarae *Francis Henshall* yng nghynhyrchiad y National Theatre o *One Man, Two Guvnors* yn theatr y Royal Haymarket. Dilynodd yr actor James Corden yn y rhan a cafodd gyfle yn ddiweddarach i berfformio'r sioe yn Hong Kong, Seland Newydd ac Awstralia.

Treuliodd ei flynyddoedd cynnar yn Rhiwlas yn Nyffryn Ogwen lle mynychodd Ysgol Rhiwlas ac Ysgol Dyffryn Ogwen. Cychwynnodd ei yrfa actio pan oedd yn 11 oed gan chwarae'r cymeriad Aled Shaw ar gyfres sebon S4C *Rownd a Rownd* am naw mlynedd. Fel plentyn bu'n mynychu yr ysgol berfformio lleol, Ysgol Glanaethwy ac aeth ymlaen i hyfforddi yn Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall yn Llundain.

Mae wedi perfformio mewn sawl rhan yn y theatr gan gynnwys *Romeo and Juliet* ar gyfer y Royal Shakespeare Company, *The Comedy of Errors* yn y Royal Exchange Theatre a Birdsong yn y Comedy Theatre. Mae hefyd wedi gweithio yn helaeth ar deledu Prydeinig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Where to, Guvnor? Comedy star Owain Arthur almost became a cabbie". *Evening Standard*. 18 Hydref 2013.
2. ↑  Karen Price (24 Ionawr 2014). "Owain Arthur looks ahead to life after One Man, Two Guvnors". *walesonline*.
3. ↑   Owain Arthur, Un dyn, Un sioe. S4C (2013). Adalwyd ar 25 Gorffennaf 2017.
4. ↑   Llais Ogwan - y Gwyll. Llais Ogwan (Chwefror 2015). Adalwyd ar 25 Gorffennaf 2017.
5. ↑  Aled Blake (16 Mawrth 2012). "Actor Owain Arthur wins rave reviews after taking James Corden's hit role". *walesonline*.

Dolenni allanol
---------------

* Owain Arthur ar wefan Internet Movie Database
* Owain Arthur ar Twitter
Hanesydd, hynafieithydd Cymreig a llenor yn yr iaith Saesneg oedd **Fanny Mary Katherine Bulkeley-Owen** (1845 – 25 Tachwedd 1927). Hi oedd unig ferch John Ralph Ormsby-Gore, Barwn 1af Harlech a Sarah Tyrell (1816 - 1876).

Priododd yr Anrhydeddus Lloyd Kenyon (m. 1865) yn gyntaf yn 1863 a chawsant fab o'r enw Lloyd Tyrell-Kenyon (5 Gorffennaf 1864 - 30 Tachwedd 1927) a ddaeth yn 4ydd barwn Kenyon, gan ddilyn ei daid yn y farwniaeth. Priododd Fanny eilwaith yn 1880 gyda'r Parch. Thomas Mainwaring Bulkeley-Owen o Tedsmore, West Felton (m. 1910).

Roedd ganddi ddiddordeb mawr yn ei theulu, yr ardal ac mewn mudiadau Cymreig, yn enwedig rhai diwylliannol a'i henw barddol oedd "Gwenrhian Gwynedd". Yn 1927 cyhoeddodd lyfr ar hanes plwyf Selatyn a oedd yn cynnwys Brogyntyn sef cartref ei thad. Ysgrifennodd hefyd femorandwm manwl i'r Comisiwn Tir yn 1894, sef hanes y Maelor Saesneg. Bu farw yn yr Amwythig ar 25 Tachwedd 1927.

Priododd ei mab Lloyd ferch o'r enw Gwladys Julia Howard.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.geni.com; adalwyd Mawrth 2016
2. ↑  Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein ar wefan y Llyfrgell Genedlaethol; adalwyd 26 Mawrth 2016

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Chwaraewr pêl-droed Cymreig yw **Owain Fôn Williams** (ganwyd 17 Mawrth 1987). Mae'n chwarae i Inverness Caledonian Thistle yn Uwch Gynghrair yr Alban ac i dîm cenedlaethol Cymru.

Gyrfa clwb
----------

### Crewe Alexandra

Ar ôl cyfnodau gyda thimau ieuenctid Manchester United a Lerpwl, dechreuodd Williams ei yrfa gyda Crewe Alexandra gan arwyddo i academi'r clwb yn 2003, ond wedi methu a sicrhau ei le yn y tîm cyntaf penderfynod wrthod cynnig o gytundeb newydd yn 2008 gan symud i Stockport County.

### Stockport County

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn y Gynghrair Bêl-droed mewn gêm gyfartal 1-1 yn erbyn Huddersfield Town ar ddiwrnod agoriadol tymor 2008-09 a chreodd cystal argraff yn ei dymor cyntaf nes y cafodd ei enwebu'n Chwaraewr y Flwyddyn y clwb ar gyfer 2008-09.

### Bury a Rochdale

Disgynodd Stockport i Adran Un ar ddiwedd tymor 2009-10 ac er fod Williams â chymal yn ei gytundeb fyddai'n caniatau iddo adael y clwb yn rhad ac am ddim methodd a chanfod clwb a symudodd i Bury F.C. ar fenthyg cyn arwyddo i Rochdale ym mis Ionawr 2010.

### Tranmere Rovers

Ar ôl cael ei ryddhau gan Rochdale ar ddiwedd tymor 2010-11, ymunodd Williams â Tranmere Rovers. Wedi pediar blynedd gyda'r clwb, cafodd Williams ei ryddhau wedi i Tranmere ddisgyn allan o'r Gynghrair Bêl-droed ar ddiwedd tymor 2014-15.

### Inverness Caledonian Thistle

Ymunodd Williams ag Inverness Caledonian Thistle yn Uwch Gynghrair yr Alban ym mis Gorffennaf 2015 gan wneud ei ymddangosiad cyntaf yng Nghynghrair Europa yn erbyn Astra Giurgiu o Romania

Gyrfa ryngwladol
----------------

Mae Williams wedi cynrychioli Cymru dan 21, dan 19 a dan 17 a chafodd ei alw i garfan llawn Cymru am y tro cyntaf ar gyfer y gêm gyfeillgar yn erbyn Gwlad Pwyl ar 11 Chwefror 2009 lle roedd yn un o'r eilyddion.

Casglodd ei gap cyntaf mewn gêm gyfeillgar yn erbyn Yr Iseldiroedd ar 13 Tachwedd 2015 .

Personol
--------

Mae Williams yn hoff o arlunio yn ei amser hamdden gyda'i waith yn cael ei arddangos mewn arddongasfa yn Oriel Betws y Coed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Owain Fôn Williams". *Manchester Evening News*.
2. ↑  "Huddersfield 1-1 Stockport". *BBC Sport*. 2008-08-09.
3. ↑  "Owain's Gong". *Manchester Evening News*.
4. ↑  "Williams free to move". *Sky Sports*. 2010-07-02.
5. ↑  "Rochdale sign Stockport goalkeeper Owain Fon Williams". *BBC Sport*.
6. ↑  "Tranmere Rovers sign goalkeeper Owain Fon Williams". *BBC Sport*. 2011-07-01.
7. ↑  "Inverness CT: Goalkeeper Owain Fon Williams joins Highlanders". *BBC Sport*. 2015-07-16.
8. ↑  "Inverness CT 0-1 Astra Giurgiu". *BBC Sport*. 2015-07-16. ar yr un diwrnod.
9. ↑  "Wales 0-1 Poland". *www.welshfootballonline.com*.
10. ↑  "Wales 2-3 Netherlands". *www.welshfootballonline.com*.
11. ↑  "Y Golwr a'i gelf". *BBC Cymru Fyw*. 2015-08-14.
|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| 
1: Y geg
2: Taflod
3: Tafod bach
4: Tafod
5: Dannedd
6: Chwarennau poer
7: Isdafodol
8: Isfandiblaidd
9: Parotid
10: Argeg (ffaryncs)
11: Sefnig (esoffagws) 
12: Iau (Afu)
13: Coden fustl
14: Prif ddwythell y bustl
15: Stumog | 
16: Cefndedyn (pancreas)
17: Dwythell bancreatig
18: Coluddyn bach
19: Dwodenwm
20: Coluddyn gwag (jejwnwm)
21: Glasgoluddyn (ilëwm)
22: Coluddyn crog
23: Coluddyn mawr
24: Colon trawslin
25: Colon esgynnol
26: Coluddyn dall (caecwm)
27: Colon disgynnol
28: Colon crwm
29: Rhefr: rectwm
30: Rhefr: anws |

Pibell bilennog a chyhyrol a geir mewn rhai anifeiliaid ac sy'n symud y bwyd o'r argeg (ffaryncs) i'r stumog ydyw'r **(o)esoffagws**, y **sefnig**, y **llwnc** neu'r **bibell fwyd** (Saesneg: *(o)esophagus, gullet*). Mae bwyd yn cael ei basio drwyddo ar ei daith o'r argeg i lawr y gwddf rhwng y tracea a'r asgwrn cefn a'r tu ôl i'r broncws chwith lle mae'n tyllu'r llengig ychydig i'r chwith o'r llinell ganol ac yn ymuno â phorth y stumog. O'r Lladin Canol y daw'r gair a hwnnw yn ei dro'n newyddair meddygol wedi'i fathu o'r Hen Roeg *oisophágos* (οισοφάγος) ‘mynediad y bwyd’. Mewn bodau dynol caiff ei leoli ar yr un lefel â fertebra C6 ac mae'n 25–30 cm o hyd, gan ddiweddu yng mhorth y stumog.

Mae iddo dair rhan: y rhan yddfol, thorasig ac abdomenol.

Ei waith
--------

Drwy'r broses o wringhelliad (neu beristalisis), mae bwyd yn teithio drwyddo i'r stumog. Gwringhelliad ydy'r broses o gyhyrau'n cyfangu gan leihau a gwthio'r bwyd ar ei daith. Gan nad oes ganddo leinin mwcws (yn wahanol i'r stumog) gall asid y stumog gnoi i mewn iddo gan ei greithio. I fod yn fanwl gywir, mae'n cysylltu'r argeg sef y lle gwag hwnnw a ddefnyddir hefyd gan y system resbiradu â'r stumog ble mae'r ail ran o'r broses dreulio yn digwydd.
Awdures Gymraeg yn ysgrifennu i blant oedd **Elizabeth Watkin-Jones** (nee **Parry**), hefyd **Elizabeth Watkin Jones** (13 Gorffennaf 1887 – 9 Mehefin 1966). Yn ôl Bedwyr Lewis Jones, mae Elizabeth Watkin-Jones 'ymhlith prif awduron llyfrau i blant yn Gymraeg'.

Magwraeth ac addysg
-------------------

Roedd yn enedigol o Nefyn, Llŷn yn yr hen Sir Gaernarfon, yn ferch i Henry a Jane Parry. Boddodd ei thad, a oedd yn gapten llong, yn harbwr Iquique, De America, pan oedd Elizabeth yn ieuanc, heb iddo gyfarfod a'i ferch.

Mynychodd ysgol y pentref ac yna ysgol sirol Pwllheli cyn cael ei derbyn i Goleg y Normal, Bangor. Wedi gadael bu'n athrawes plant bach yn Aberdâr, Onllwyn, Porthmadog, Trefriw a Nefyn, lle bu'n ddisgybl.

Personol
--------

Priododd John Watkin-Jones yn Chwefror 1916. Wedi'r Y Rhyfel Byd Cyntaf bu'n byw am gyfnod byr yn Merthyr, cyn dychwelyd i Nefyn yn 1920 pan benodwyd ei gŵr yn brifathro yno.

Bu farw ym Mae Colwyn ac yno y cafodd ei hamlosgi.

Yr awdur
--------

Yn Saesneg y dechreuodd sgwennu, gan gyfrannu i gylchgronau plant: *Chuck's Own*, *Bubbles*, a *Fairyland Tales*, cyn troi i sgwennu'n Gymraeg yn y 1930au. Cyfrannodd i *Dywysydd y Plant*, *Trysorfa'r Plant*, *Y Winllan*, *Cymru'r Plant*, *Yr Athro*, a'r comic *Hwyl*.

Enillodd sawl gwobr yn eiseddfodau 1939 a 1949 am storiau, nofelau a dramau i blant.

Llyfryddiaeth
-------------

### Cyhoeddiadau

* *Plant y Mynachdy* (1939)
* *Luned Bengoch* (1946)
* *Y Cwlwm Cêl* (1947)
* *Y Dryslwyn* (1947)
* *Esyllt* (1951)
* *Lowri* in the collection *Storïau Ias a Chyffro* (1951)
* *Lois* (1955)

### Llyfryddiaeth

* Dafydd Guto Ifan a Hywel T. James, *Merch y glannau: Elizabeth Watkin-Jones 1887-1966* (Gwasanaeth Llyfrgell Gwynedd, 1990)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion (1959). "Watkin-Jones, Elizabeth". *Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein*. Cyrchwyd 29 Mai 2010.

Dolenni allanol
---------------

* Elizabeth Watkin-Jones (BBC Cymru)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 40959958
* LCCN: n88651771
* ISNI: 0000 0000 3340 5320

 |
Ffoaduriaid o Syria ac Affganistan yn Dobova, Slofenia, 23 Hydref 2015
Gwersyll i ffoaduriaid Rwandaidd yn Saïr, 1994
Person sy'n ffoi rhag rhywbeth neu'i gilydd yw **ffoadur** (Saesneg: *refugee*). Mae Confensiwn y Cenhedloedd Unedig yn ei ddiffinio fel:

> *Owing to a well-founded fear of being persecuted for reasons of race, religion, nationality, membership of a particular social group, or political opinion, is outside the country of their nationality, and is unable to or, owing to such fear, is unwilling to avail him/herself of the protection of that country.*
> 
> 

Gelwir person sy'n ceisio gael ei adnabod fel ffoadur yn **geisiwr lloches**.

'Cenedl Noddfa - fideo-animeiddiad gan Lywodraeth Cymru.
Arweinir cydgordio mewn argyfwng gan Gomisiynydd y Cenhedloedd Unedig dros Ffoaduriaid (UNHCR). Ar Ragfyr 2006, y gwledydd oedd â'r niferoedd mwyaf o ffoaduriaid oedd: Palesteina, Affganistan, Irac, Myanmar a Swdan. Y flwyddyn honno roedd 8.4 miliwn o ffoaduriaid wedi cofrestru'n swyddogol ledled y byd - y swm lleiaf ers 1980. Erbyn 2015 roedd adroddiad gan UNHCR yn datgan fod 21.3 miliwn: 16.1 dan ofalaeth UNHCR a 5.2 miliwn o Balisteiniaid, dan ofalaeth UNRWA. Y grŵp mwyaf yn 2015 oedd y ffoaduriaid o Syria (4.9 miliwn). Y flwyddyn cyn hynny, o Affganistan y daeth y grŵp mwyaf, yn flynyddol am y 30 mlynedd cyn hynny. Yn 2016 y gwledydd a wedi cymryd y mwyaf o ffoaduriaid, yn ôl UNHCR, oedd Twrci (2.5 miliwn), Pacistan (1.6 miliwn) a Libanus (1.1 miliwn). Yn 2015, roedd cyfanswm y ffoaduriaid ledled y byd yn uwch nag a fu ar unrhyw gyfnod arall (ers cadw cofnodion).

Gweler hefyd
------------

* Gwersyll ffoaduriaid
* Rhestr gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Refugees by Numbers 2006 edition, UNHCR
2. 1 2  "Global Trends: Forced Displacement 2015". UNHCR. 20 Mehefin 2016. Cyrchwyd 20 Mehefin 2016.
3. ↑  "UNHCR – Global Trends –Forced Displacement in 2014". UNHCR. 18 Mehefin 2015.
4. ↑  "Refugees at highest ever level, reaching 65m, says UN". BBC News. 20 Mehefin 2016. Cyrchwyd 20 Mehefin 2016.
Map yn dangos **fflworideiddio** mewn gwahanol rannau o'r byd. Mae'r lliwiau'n dangos canran y boblogaeth ym mhob gwlad sy'n derbyn dŵr wedi'i fflworideiddio i lefelau a argymhellir ar gyfer atal pydredd dannedd. Mae hyn yn cynnwys dŵr fflworid artiffisial a naturiol.
     80–100%
     60–80%
     40–60%
     20–40%
       1–20%
     < 1%
     anhysbys
Yn dibynnu ar eich lleoliad o fewn y Deyrnas Unedig, mae yna symiau amrywiol o ïonau fflworid yn bodoli'n naturiol yn y dŵr. Mae ionau fflworid yn cael ei ychwanegu at y cyflenwad dŵr yn naturiol wrth i ddŵr o afonydd, llynnoedd a gorsafoedd lifo dros greigiau a phridd yn cynnwys yr ïonau hyn.

Mantais o gael ïonau fflworid mewn dŵr yfed yw ei fod yn helpu i atal pydredd dannedd, a dyna pam mae'n aml iawn yn cael ei ddarganfod mewn cynnyrch past dannedd o wahanol gwmnïoedd. Yn y dannedd mae'r fflworid yn cael ei amsugno yn yr enamel ac yn helpu i gryfhau a newid eu lliw.

Mater dadleuol yw fflworideiddio gan fod rhai cynghorau a llywodraethau yn dewis i ychwanegu fflworid at ddŵr yfed mewn proses o’r enw fflworideiddio. Dechreuodd hyn ar ddechrau'r ugeinfed ganrif pan roedd cysylltiad amlwg efo lefelau pydredd dannedd a lefelau fflworid mewn dŵr. Ond ar y llaw arall, mae rhai yn dadlau fod gormodedd o dŵr wedi fflworideiddio yn gallu achosi at ganserau'r stumog, esgyrn gwan, ag anffrwythlondeb mewn merched. Mae rhai hefyd yn credu ei fod yn 'feddyginiaeth dorfol' ac na ddylid gorfodi neb i'w yfed. Ffactor arall yn erbyn fflworideiddio dŵr yw bod crynodiad uchel ohono yn gallu achosi niwed i'r dannedd ar ffurf o ddiliwio. Mae'r broblem yn gallu effeithio ar iechyd babanod gan fod ei systemau, yn enwedig y dannedd, heb ddatblygu'n llawn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Daw'r data hwn o dabl ar dudalen 31 (tt. 35–6) o:

	* The British Fluoridation Society; The UK Public Health Association; The British Dental Association; The Faculty of Public Health (2004). "The extent of water fluoridation". *One in a Million: The facts about water fluoridation* (arg. 2). tt. 55–80. ISBN 095476840X. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2008-11-22. Cyrchwyd 2019-06-28.CS1 maint: multiple names: authors list (link)