*Mae yna dair comed Donati: C/1855 L1 (neu 1855 II), C/1858 L1 (yr un yma), a C/1864 R1 (neu 1864 I)..*
Mae **Comed Donati**, a ddynodwyd yn ffurfiol **C/1858 L1** a **1858 VI**, yn gomed cyfnod hir a enwyd ar ôl y seryddwr Eidalaidd Giovanni Battista Donati a arsylwodd hi gyntaf ar 2 Mehefin, 1858. Ar ôl y Gomed Fawr 1811, dyma'r gomed fwyaf disglair a ymddangosodd yn y 19eg ganrif. Hon hefyd oedd y gomed gyntaf i gael ei ffotograffio. Ni fydd y gomed i'w weld o'r Ddaear eto am 1600 blwyddyn.

Darganfyddiad ac arsylwadau
---------------------------

 Donati, darganfyddwr y gomed.
 Diagram ar gyfer lleoli'r gomed, wedi'i argraffu wythnos cyn y dynesiad agosaf.
Arsylwodd Donati y gomed gyntaf ar 2 Mehefin o Arsyllfa Fflorens: roedd yn weladwy i ddechrau fel gwrthrych bach tebyg i nifiwl o faint 7 ger "pen" cytser Leo.  Erbyn canol mis Awst roedd wedi dod yn ddigon gloyw i fod yn weladwy i'r llygad noeth. 

Ym mis Medi fe'i trosglwyddwyd i gytser yr Arth Mawr. Am lawer o'i ymddangosiad roedd mewn safle unigryw (ymhlith comedau mawr) yn yr awyr 

Roedd yn agosaf at y Ddaear ar 10 Hydref, 1858, ac am ran helaeth o fis Hydref roedd yn wrthrych gloyw iawn gyda chynffon lwch hir, tebyg i gleddyf pengam gyda chynffon nwy amlwg. Parhaodd yn wrthrych llygad noeth hyd Dachwedd i arsylwyr Hemisffer y De.  William Mann, prif gynorthwyydd yr Arsyllfa Frenhinol, Penrhyn Gobaith Da, oedd yr olaf i'w gweld, a'i canfu fel niwliogrwydd gwan ar 4 Mawrth, 1859. 

Yn ystod ei ymddangosiad astudiwyd y gomed yn arbennig gan y seryddwr George Phillips Bond a'i dad William Cranch Bond. Cyhoeddodd G P Bond ei sylwad, sylwadau ei dad ynghyd a sylwadau llawer o seryddwyr eraill mewn monograff, "*An Account of the Great Comet of 1858* ", ei waith gwyddonol pwysicaf. Dyfarnwyd iddo Fedal Aur y Gymdeithas Seryddol Frenhinol, am y gwaith, yr Americanwr cyntaf i dderbyn y wobr. 

### Ffotograffau o'r gomed

Tynnwyd llun llwyddiannus o Gomed Donati ar 27 Medi gan W. Usherwood, ffotograffydd portreadau yn Walton-on-the-Hill, Swydd Surrey, gan ddefnyddio datguddiad 7 eiliad gyda lens portread *f* / 2.4, y tro cyntaf i gomed gael ei ffotograffio.  Roedd ffotograff Usherwood, nad yw wedi goroesi, yn dangos y rhanbarth llachar o amgylch cnewyllyn y gomed a rhan o'r gynffon. Llwyddodd G P Bond hefyd i dynnu llun y gomed ar 28 Medi yn Arsyllfa Coleg Harvard, y ffotograff comed cyntaf trwy delesgop. Gwnaeth sawl ymgais gydag amseroedd amlygiad cynyddol. Ysgrifennodd yn ddiweddarach, "*dim ond y cnewyllyn ac ychydig o'r niwliogrwydd 15" mewn diamedr a weithredodd ar y plât mewn datguddiad o chwe munud* ". 

### Cyfrifiadau orbitol

Cyfrifwyd orbitau diffiniol y gomed gan Friedrich Emil von Asten a George William Hill, yr olaf yn seiliedig ar bron i 1000 o safleoedd.  Roedd gan y gomed ogwydd orbitol o 116.9°. Oherwydd ei orbit eliptig hir, amcangyfrifir na fydd Comet Donati i'w weld yn mynd heibio i'r Ddaear eto tan y 4ydd mileniwm: cyfrifodd Asten dyddiad perihelion o Fedi 3738 a chyfnod orbitol o 1880 o flynyddoedd, ac awgrymodd Hill Medi 3808 a chyfnod o 1950 o flynyddoedd.

Mewn celf a diwylliant
----------------------

William Turner o Rydychen 1859 *Donati's Comet*
 Ysbrydolodd Comed Donati nifer fawr o artistiaid, megis James Poole .
Ystyrir Comed Donati yn un o'r comedau harddaf a welwyd erioed.  Hi oedd un o'r comedau ddisgleiriaf y ganrif. Gwnaeth argraff gref ar artistiaid ac ar y cyhoedd. Ar ôl cyfnod blaenorol o hysteria ar destun comedau, yn enwedig ym Mharis (a achoswyd yn rhannol gan amcangyfrif anghywir gan John Russell Hind a awgrymodd y byddai un yn taro'r Ddaear ym mis Mehefin 1857) aeth Comet Donati ymlaen i fod yr un a arsylwyd arni fwyaf yn y ganrif, oherwydd ei welededd gwych yn yr awyr dywyll i wylwyr Hemisffer y Gogledd, yn enwedig yn Ewrop, a thywydd braf ym mis Medi a mis Hydref.  Yr oedd William Henry Smyth, seryddwr o Loegr, yn ei gofio fel "*un o'r gwrthrychau harddaf a welais erioed* ".  Gwnaeth Donati, a oedd gynt yn ffigwr cymharol anadnabyddus, yn arwr y byd seryddol, a helpodd y gomed i feithrin brwdfrydedd cyffredinol am seryddiaeth ymhlith y cyhoedd. 

Mae Comed Donati yn ymddangos fel seren cynffonog yn awyr gynnar y noswaith mewn paentiad gan William Dyce, *Pegwell Bay, Kent – a Recollection of October 5th 1858*.  Cafodd sylw mewn nifer o frasluniau ac o leiaf un paentiad gan William Turner o Rydychen, ac mewn paentiad, *"The Comet of 1858, as seen from the Heights of Dartmoor"*, gan Samuel Palmer. Ysgrifennodd Thomas Hardy *ei gerdd The Comet at Yell'ham*, ym 1902 am ei atgof o weld Comed Donati.  Ysgrifennodd Gwilym Marles cyfres o dribannau Morgannwg ar y testun *Comed 1858.*

Yn ei gofnodion o Ynysfor Malay, mae'r naturiaethwr Cymreig Alfred Russel Wallace yn ysgrifennu am weld y gomed ym mis Hydref 1858 oddi ar ynys Tidore yn Indonesia.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "THE COMET - The Welshman". J. L. Brigstocke. 1858-10-29. Cyrchwyd 2023-07-09.
2. ↑  Stoyan, *Atlas of Great Comets*, CUP, 2015, p.126
3. 1 2 3  Bortle, The Bright Comet Chronicles, harvard.edu, adalwyd 09-07-2023
4. ↑  Kronk, *Cometography*, v.2, p.273
5. ↑  Trimble *et al.* (eds), *Biographical Encyclopedia of Astronomers*, 2007, p.147
6. ↑  Kronk, *Cometography*, v.2, p.270
7. ↑   *The Earliest Comet Photographs*, SAO/NASA Astrophysics Data System, adalwyd 9 Gorffennaf, 2023
8. 1 2  Kronk, *Cometography*, v2, p.275
9. ↑  Burnham, *Great Comets*, 2000, p.69
10. ↑  "YCOMED - Baner ac Amserau Cymru". Thomas Gee. 1858-10-13. Cyrchwyd 2023-07-09.
11. 1 2  Stoyan, 2015, p.127
12. ↑  Gasperini, "The worldwide impact of Donati’s comet
on art and society in the mid-19th century", *Proceedings of IAU Symposium* 2011, 340
13. ↑  Rothstein, Edward.
14. ↑  Gasperini, 2011, 343
15. ↑  Edwards, Owen Morgan, gol. (1905). *Comed 1858-Gwaith Gwilym Marles*. Llanuwchllyn: Ab Owen. tt. 49–53.