Cofeb i'r '7 Men of Knoydart', cyfanoddodd Henderson gerdd i'r dynion a garcharwyd gan y meistr lleol wedi iddynt geisio hawlio'r tir ar ôl dychwelyd o'r Ail Rhyfel Byd
Roedd **Hamish Scott Henderson**, (11 Tachwedd 1919 - 9 Mawrth 2002; Gaeleg: *Seamas MacEanraig* (*Seamas Mor*) yn fardd Albanaidd, cyfansoddwr caneuon, comiwnydd, milwr, cenedlaetholwr a deallusyn. Roedd yn un o brif ffigyrau adfer yr iaith Sgoteg.

Cyfeiriwyd ato fel y bardd Albanaidd bwysicaf ers Robert Burns ac roedd yn sbardun ar gyfer Diwygiad Gwerin yn yr Alban. Roedd hefyd yn gasglwr caneuon gwerin a darganfyddodd perfformwyr nodedig fel Jeannie Robertson, Flora MacNeil a Calum Johnston.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd i fam sengl yn Blairgowrie, Perthshire, a symudodd Henderson i Loegr yn ddiweddarach gyda'i fam. Enillodd ysgoloriaeth i'r Ysgol Dulwich yn Llundain; Fodd bynnag, bu farw ei fam yn fuan cyn iddo gymryd ei le ac fe orfodwyd iddo fyw mewn cartref tra'n astudio yno. Yn 16 oed bodiodd i orllewin Lloegr a Gororau Cymru.

Astudiodd Ieithoedd Modern yng Ngholeg Downing, Caergrawnt yn ystod y blynyddoedd oedd yn arwain at yr Ail Ryfel Byd, ac fel myfyriwr bu'n ymweld â'r Almaen, yn trosglwyddo negeseuon ar ran y Crynwyr er mwyn helpu achub Iddewon.

Yr Ail Ryfel Byd
----------------

Er iddo ddadlau'n gryf dros heddwch, hyd yn oed ymhell i flynyddoedd cynnar y rhyfel, daeth yn argyhoeddedig na ellid cyrraedd heddwch boddhaol a taflodd ei hun yn i'r Rhyfel. Ymunodd â'r Pioneer Corps, gan ei ddyrchafu i'r Intelligence Corps. Roedd y ffaith ei fod yn rhuglu mewn chwe iaith Ewropeaidd a'i ddealltwriaeth ddwfn o ddiwylliant yr Almaen yn ei wneud yn groesholwr effeithiol.

Cymerodd ran yn Rhyfel yr Anialwch yn Affrica, ac ysgrifennodd ei gerdd *Elegies For the Dead in Cyrenaica*, gan gynnwys pob agwedd o brofiad milwr o dywod Gogledd Affrica. Ar 2 Mai 1945, bu Henderson yn bersonol yn goruchwylio drafftio gorchymyn ildio yr Eidal a gyhoeddwyd gan Marshal Rodolfo Graziani.

Casglodd Henderson y geiriau i "D-Day Dodgers," cân ddychan i dôn "Lili Marlene", a roddwyd i Lance-Sergeant Harry Pynn, a wasanaethodd yn yr Eidal. Ysgrifennodd Henderson y geiriau hefyd i "The 51st (Highland)'s Farewell to Sicily", a osodwyd i dân pibau o'r enw "Farewell to the Creeks". Cyhoeddwyd y llyfr lle cafodd y rhain eu casglu, *Ballads of World War II*, "yn breifat" i osgoi beirniadaeth, ond enillodd Henderson waharddiad radio o ddeng mlynedd gan y BBC, gan atal cyfres cynhyrchu cyfres ar y faledi. Derbyniodd ei lyfr barddoniaeth *Elegies for the Dead in Cyrenaica*, am ei brofiadau yn y rhyfel, Wobr Somerset Maugham.

Casglwr Caneuon Gwerin
----------------------

Fe ymroddodd Henderson i waith adfywiad gwerin ar ôl y rhyfel, gan ddarganfod a dwyn sylw'r cyhoedd at Jeannie Robertson, Flora MacNeil (gweler Flora MacNeil, canwr Gaeleg), Calum Johnston (gweler Annie a Calum Johnston o Barc) ac eraill. Yn y 1950au, bu'n ganllaw i'r llwythwr gwerin Americanaidd, Alan Lomax, a gasglodd nifer o recordiadau maes yn yr Alban. (Gweler Alan Lomax, Casglwr Caneuon).

Ceilidhau Gŵyl y Bobl
---------------------

Roedd Henderson yn allweddol wrth ddod â Cheilidh y Edinburgh's People's Festival yn 1951, a osododd cerddoriaeth werin yr Alban ar y llwyfan cyhoeddus am y tro cyntaf yn ystod "A Night of Scottish Song". Fodd bynnag, cynlluniwyd Gŵyl y Bobl, yr oedd yn rhan ohoni, fel cystadleuydd adain chwith i Ŵyl Caeredin ac roedd yn ddadleuol iawn. Yn y digwyddiad, perfformiodd Henderson gân, at dôn Scotland the Brave, yn mawrygu'r sosialydd a'r cenedlaetholwr Albanaidd, John Maclean.

Fodd bynnag, nododd y digwyddiad y tro cyntaf i gerddoriaeth werin draddodiadol yr Alban gael ei berfformio ar y llwyfan cyhoeddus. Roedd y perfformwyr yn cynnwys Flora MacNeil, Calum Johnston, John Burgess, Jessie Murray, John Strachan, a Jimmy MacBeath a bu'n ddigwyddiad hynod o boblogaidd. Fe'i hystyriwyd fel dechrau ail adfywiad gwerin Prydain.

Parhaodd Henderson i gynnal y digwyddiadau hyd 1954, pan benderfynnodd y Blaid Lafur lleol i ddatgan yr ŵyl yn "Proscribed Organisation" am fod gymaint o gomiwnyddion yn rhan o'r digwyddiad. Gyda cholli cefnogaeth ariannol yr undebau llafur lleol, canslo Gŵyl y Bobl yn barhaol.

Freedom Come-All-Ye
-------------------

O bosib cyfraniad mwyaf adnabyddus Henderson i'r cyhoedd yw ei gân wrth-imperialaeth a gwrth-ymerodreathol *Freedom Come-All-Ye*, sydd wedi dod yn rhan o'r traddodiad gwerin a gwleidyddol yr Alban. Mae'r gân wedi ei hysgrifennu yn yr iaith Sgoteg ac yn boblogaidd mewn cyfarfodydd gwleidyddol cenedlaetholgar a sosialaidd yn ogystal â sesiynau cerddorol. Fel arwydd o dderbyniad syniadau Henderson i brif-ffrwd bywyd yr Alban, perfformiwyd y gân yn ystod seremoni agoriadol Gemau'r Gymanwlad 2014 oedd yn yr Alban.

Bywyd a Gorchestion
-------------------

Gan rannu ei amser rhwng Ewrop a'r Alban, ymgartrefodd yn y pen draw yng Nghaeredin ym 1959 gyda'i wraig Almaenig, Kätzel (Felizitas Schmidt).

Casglodd Henderson yn eang yng Ngororau'r Alban a gogledd-ddwyrain y wlad, gan greu cysylltiadau rhwng y teithwyr, cantorion y dafarn yn Aberdeenshire, y bugeiliaid Border, a'r dynion a menywod ifanc a fynychodd y clybiau gwerin yng Nghaeredin.

Yn 1951 sefydlodd Ysgol Astudiaethau'r Alban (*School of Scottish Studies*), Prifysgol Caeredin, gyda'r ysgolhaig Gaeleg Calum Maclean: yno fe gyfrannodd at yr archifau sain sydd bellach ar gael ar-lein. Bu'n aelod o staff gyda'r Brifysgol nes 1987.

Roedd Henderson yn sosialaidd a chynhyrchodd gyfieithiadau o *Lythyrau Carchar* Antonio Gramsci, y comiwnydd o Sardinia. Roedd Henderson wedi clywed am Gramsci gyntaf ymhlith partisans comiwnyddol yr Eidal yn ystod y rhyfel. Cyhoeddwyd y cyfieithiad yn *New Edinburgh Review* yn 1974 ac fel llyfr yn 1988. [1] Roedd yn rhan o ymgyrchoedd ar gyfer hunanlywodraeth yr Alban ac yn sefydlu Plaid Lafur Albanaidd (annibynnol o'r un Brydeinig) yn yr 1970au. Roedd Henderson, a oedd yn agored yn ddeurywiol, yn lafar dros hawliau hoyw.

Yn 1983, pleidleisiwyd ef yn *Scot of the Year* gan wrandawyr Radio Scotland am iddo wrthod OBE fel protest yn erbyn polisi arfogi niwclear llywodraeth Margaret Thatcher.

Dolenni
-------

* Erthygl Goffa yn y Scotsman
* Cân Freedom Come-All-Ye (Luke Kelly)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. 1 2 3 4 5  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-11-03. Cyrchwyd 2018-10-13.
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑