Mae **Aturri** (Basgeg; Ffrangeg: *Adour*, Ocsitaneg: *Ador*) yn afon, sy'n tarddu yn y Pyreneau (yn département Hautes-Pyrénées), sy'n llifo drwy ardal y Landes ac yn llifo i'r môr yn Angelu yn Lapurdi.

Enw
---

 Mae Aturri yn croesi Baiona
 Hen lwybr afon Aturri yn yroesoedd canol, a'r aber newydd ers 1578
*Aturrus* oedd enw Lladin yr afon.

Yn Gwasgwyneg, ystyr *adour yw* ‘ffynnon’ neu ‘camlas’.

Hanes
-----

Yn y gorffennol, nid yn yr un lle roedd afon Aturri'n llifo i'r môr, ond tua 40 cilomedr i'r gogledd o Baiona. Yn wreiddiol, roedd Afon Aturri yn gadael Baiona a throi 3 km i'r gogledd, gan lifo'n gyfochrog â'r arfordir am oddeutu 15 km ac, wedi llifo heibio tref Capbreton, troi i'r gorllewin ac aberu yng Nghefnfor yr Iwerydd. Dangosodd Bernard Saint-jours (1877-1938) mai Ffos Capbreton gyfredol oedd aber afon Adour yn yr hen ddyddiau.

Yn ôl Cronographus anni 354 (4g), roedd modd llywio ar afon Aturri hyd at Aire-sur-l'Adour, 115 cilomedr i fyny'r afon. Parhaodd y rhan fwyaf o'r dŵr i lifo i'r môr ger Capbreton yn yr aber gwreiddiol. Fodd bynnag, symudodd hefyd ymhellach i'r gogledd, gan greu ail aber, a lifodd i'r ardal o amgylch Vieux-Boucau-les-Bains. O ganlyniad, gostyngodd lefel dŵr yr afon rhwng Baiona a Capbreton. Ym 1517, rhwng Vieux-Boucau-les-Bains a Capbreton, crëwyd trydydd aber dros dro hefyd, ond caeodd ar ei ben ei hun.

Yn y 12g, dechreuodd Aturri lifo i'r môr ger Baiona, gyda'r aber yn symud yn barhaus. Ar ddiwedd y ganrif, fodd bynnag, ar ôl storm, cymerodd yr afon ei llwybr gogleddol yn ôl i Capbreton. Dyma un o'r rhesymau pam y symudodd llawer o fasnachwyr a chrefftwyr o Baiona i Donostia pan sefydlwyd y ddinas yno ym 1181.

Tua diwedd y 15fed ganrif, daeth yn anodd i'r afon gyrraedd y môr yn ardal Capbreton, fel bod yr afon yn raddol ymestyn ei chwrs ymhellach i'r gogledd a llifo i'r ardal o amgylch Llyn Souston heddiw. Mae'n bosib mai achos y ffenomen ryfedd hon oedd y llanw neu storm enfawr, neu'r ddau.

Daeth mordwyo o ddinas Bainoa i'r môr yn anos, felly roedd angen datrysiad. Gofynnodd y ddinas yn gyntaf i Siarl VIII o Ffrainc ac yna Louis XII o Ffrainc gyflawni'r gwaith cloddio cyn gynted â phosibl fel y gallai'r afon Aturri lifo i'r môr yn ardal wreiddiol Capbreton. Fodd bynnag, arhosodd y sefyllfa yr un fath tan y 1560au.

Ym 1572 dechreuwyd cloddio'r gwregys twyni ger Bokale o dan gyfarwyddyd y peiriannydd Louis de Foix ac o'r diwedd ym 1578 cwblhawyd yr aber artiffisial presennol ym mwrdeistref Bokale, a elwid wedyn yn "Boucau Neuf" ("aber newydd"). 

Mae dyfroedd a thonnau Bae Bizkaia yn gollwng mwy na hanner miliwn tunnell o dywod bob blwyddyn yn erbyn yr aber hon. O ganlyniad, ganlyniad, weithiau bu'n rhaid i borthladd Baiona gau wrth ddisgwyl clirio'r tywod.

Mae coedwig gyfagos Xiberta hefyd yn dyddio'n ôl i'r 19eg ganrif. Cafodd ei phlannu yn yr 16eg ganrif, gyda'r nod o sychu'r corsydd a oedd yn bodoli yn yr ardal hon yn wreiddiol.

Daearyddiaeth
-------------

Mae Aturri yn tarddu o gwm Campan yn Bigorre, ar gyffordd tair nant:

* Aturri Payolle, o fynyddoedd Arbizu (2,831 m.)
* Aturri Grippe, sy'n tarddu o'r graig ar Pic du Midi de Bigorre (2,877 m)
* Aturri Lesponne, sy'n tarddu ym massif Lascours (2,488 m.)

Dyna lle mae ei daith 335 km yn cychwyn. Llifa'r afon i'r gogledd am gan cilomedr trwy'r Hautes-Pyrénées ac i département Gers. Yno, mae'n mynd i'r gorllewin o amgylch gwinllannoedd Madiran. Unwaith y bydd yn y Landes mae'n rhannu bryniau Chalosse tua'r de a Landes Gasgwyn tua'r gogledd.

Yn Port-de-Lann, ger Peirahorada, mae dyfroedd o Laveda, Bearn a Zuberoa yn ymuno â hi. Mae ei haber ym Mae Bizkaia, rhwng Angelu a Tarnose.

Mae afon yn dal i fod yn gartref i lyswennod ac eog *(Salmo salar),* ac yn brin ymysg afonydd Ewrop yn hynny o beth

.

### Llednentydd

| Ochr | Enw | Y rhanbarth |
| --- | --- | --- |
|
|
| Ochr dde | Aturri Payolle | Bigorra |
| Chwith | Aturri Grippe | Bigorra |
| Chwith | Aturri Lesponne | Bigorra |
| Chwith | Oussouet | Bigorra |
| Chwith | Methu | Rivière-Basse |
| Ochr dde | Échez | Rivière-Basse |
| Chwith | Estéous | Rivière-Basse |
| Ochr dde | Louet | Rivière-Basse |
| Chwith | Bergons | Armañac a Vic-Bilh |
| Chwith | Saget | Armañac a Vic-Bilh |
| Chwith | Léez | Armañac a Vic-Bilh |
| Chwith | Bahus | Chalosse |
| Chwith | Gabas | Chalosse |
| Ochr dde | Midouze | Rhanbarth Marzana |
| Chwith | Louts | Chalosse |
| Chwith | Luy | Chalosse |
| Chwith | Gaves Réunis | Bearno |
| Chwith | Biduze | Gwlad y Basg Gogleddol |
| Chwith | Arhan | Gwlad y Basg Gogleddol |
| Chwith | Ardanabia | Gwlad y Basg Gogleddol |
| Chwith | Errobi | Gwlad y Basg Gogleddol |

Hydrograffeg
------------

Mae'r Aturri yn un o brif afonydd Gwlad y Basg a Ffrainc. Ymhlith afonydd y rhanbarth sy'n llifo i'r môr, mae ganddi'r llif uchaf, er bod y Dordogne a'r Charente yn hirach.

Afon fynyddig ei tharddiad gyda threfn eira-glaw yw hi. Dyma'r llif blynyddol o'r is-fasnau.

| Basn | Arwyneb( km² ) | Cyfartaledd llif blynyddol (m³ / s) |
| --- | --- | --- |
| Ffynnon Ganolog | 5,780 | 64.2 |
| Midouze | 3,590 | 20.5 |
| Afonydd o Bearn | 5,400 | 182 |
| Afonydd Gwlad y Basg | 2.110 |  |

Mae'n afon y gellid ei mordwyo am 75 cilomedr olaf ei llwybr.

Y prif fwrdeistrefi y mae'n eu croesi
-------------------------------------

* Bagnères-de-Bigorre (Hautes-Pyrénées)
* Tarbes (Hautes-Pyrénées)
* Riscle (Gers)
* Aire-sur-l'Adour (Landes)
* Dax (Landes)
* Baiona (Lapurdi)
* Bokale (Lapurdi)
* Angelu (Lapurdi)

Oriel
-----

* Delwedd:Fitxategi:Aire-sur-l-Adour-adour.jpgCroesi Aire-sur-l'Adour
* Delwedd:Fitxategi:Bayonne Adour embouchure (2).jpgGoleudy yn yr aber
* Delwedd:Fitxategi:Bidache-halage-003.jpgMae afon Biduze yn croesi'r Bidaxune
* Delwedd:Fitxategi:Vue sur l'Adour, Bayonne, Basse-Pyrénées.jpgPorthladd Baiona
* Delwedd:Fitxategi:St Sever Adour 1.JPGCroesi Saint-Sever
* Delwedd:Fitxategi:Barthes-de-l-adour.jpegAturri
* Delwedd:Fitxategi:Adour-port-de-lanne-001.jpgCroesi Port-de-Lanne
* Delwedd:Fitxategi:Lahonce Eglise Adour.JPGEglwys
* Delwedd:Fitxategi:Ilunabarra Atturri ibaiaren barran, Angelu, Lapurdi, Euskal Herria.jpgMachlud haul wrth y bar, Angelu

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Euskaltzaindia: *166. araua: Euskal Herriko ibaiak*.
2. ↑  ""La ciudad y el puerto de Bayona. De los origenes hasta la nueva desembocadura del Adour en el siglo XVI. Michel Bochaca / Beatriz Arizaga. Itsas Memoria. Revista de Estudios Marítimos del País Vasco. Untzi Museoa, Donostia, 2012, 71-87. orr" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2016-03-05. Cyrchwyd 2021-05-13.
3. ↑   (yn es) *La Navarra marítima*, Pamiela, ISBN 84-7681-284-1
4. ↑  Paueko uhaitza eta Oloroeko uhaitza ibaiek osatua

Dolenni allanol
---------------

* Pysgota llyswennod a brwyniaid yn Aturri
* Hanes a daearyddiaeth Aturri
* Cronfa ddata Sandre
* Joseba Aurkenerena: Llwybr newidiol afon Aturri a Gascons San Sebastián.