recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Llanllwchaearn, Powys.*
Cymuned yng Ngheredigion yw **Llanllwchaearn** (Saesneg: *Llanllwchaiarn*). Saif i'r de o dref Cei Newydd, ac mae'n cynnwys pentrefi Maen-y-groes, Cross Inn, Pentre'r Bryn, hen blwyf Llanina ac ardal Cydblwyf, gan gynnwys rhan o Gilfachreda.

Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 786.

Mae'n rhannu ward etholiadol gyda chymuned Llandysiliogogo i'r gorllewin. Cross Inn yw'r pentref mwyaf poblog gyda thafarn a nifer o siopau, gan gynnwys swyddfa'r post rhan amser. Ar ôl ymgyrch lwyddiannus gan y trigolion lleol, ceuwyd Ysgol Llanllwchaearn yn Rhagfyr 2009, ynghyd â dwy ysgol yng nghymuned Llandysiliogogo, er mwyn sefydlu ysgol newydd sbon ar gyfer yr 21ain ganrif - Ysgol Bro Siôn Cwilt ger Y Synod.

Serch mewnfudo trwm ers canol yr 1980au mae'r Gymraeg yn dal ei thir yn Llanllwchaearn. Y Gymraeg yw prif iaith bywyd cymdeithasol y gymuned ac yn 2001 roedd 52% o'r boblogaeth yn siaradwyr Cymraeg. Ceir nifer o gymdeithasau bwyiog ac yn eu plith: Adran yr Urdd Bro Siôn Cwilt, Clwb Clocsio Bro Siôn Cwilt, Clwb Ffermwyr Ifanc Caerwedros, Cymdeithas Ddiwylliadol Maen-y-groes, Y Ffordd Ymlaen, cangen o Ferched y Wawr y Bryniau a Sefydliad y Merched. Gwasanaethir y gymuned gan dri chapel annibynnol ym Maen-y-groes, Nanternis a Brynrhiwgaled ynghyd ag Eglwys y Drindod, Cross Inn.
Mae **Lochnagar - Meall Coire na Saobhaidhe** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians, Swydd Aberdeen, yn yr Alban; cyfeiriad grid NO242872. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Lochnagar - Meall Coire na Saobhaidhe yn cael ei alw'n Munro Top neu'n Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Merch Harri VII, brenin Lloegr, a chwaer Harri VIII oedd **Margaret Tudur** neu **Marged Tudur** (28 Tachwedd 1489 – 18 Hydref 1541) a oedd yn Frenhines yr Alban rhwng 1503 ac 1513. Fe'i ganwyd ym Mhalas San Steffan yn ferch hynaf i Harri ac Elisabeth o Efrog.

Tra roedd yn fam i'r frenhines, priododd Archibald Douglas, 6ed iarll Angus. Iago IV, brenin yr Alban, ar 8 Awst 1503 a hithau'n 14 mlwydd oed a bu ar yr orsedd rhwng 1503 - 1513.

Roedd yn famgu i Mari I, brenhines yr Alban drwy ei phriodas gynaf.

Hanes
-----

Fe'i bedyddiwyd yn Eglwys Santes Marged, ar dir Abaty Westminster, Llundain gan ei henwi'r 'Farged' ar ôl Margaret Beaufort, iarlles Richmond a Derby, ei nain ar ochr ei thad.

Yr adeg honno, defnyddiwyd merched y brenin fel asedau diplomataidd a gwleidyddol, gyda phriodas yn serio cyfeillgarwch rhwng dwy wlad. Cyn ei bod yn chwech oed roedd ei thad yn ystyried ei phriodi â Iago IV er mwyn tawelu'r dyfroedd Albanaidd ac i wahanu cyfeillgarwch Perkin Warbeck â Brenin yr Alban. Gwerin gwyddbwyll politicaidd oedd Marged felly ac mae'n gwbwl bosib fod tad Marged yn ei gweld fel modd i uno'r ddwy genedl: yr Alban a Lloegr; methodd a gwneud hyn, ond gafaelodd ei fab Harri VIII yn yr awennau hyn eilwaith, flynyddoedd yn ddiweddarach, gyda'r un nod.

Plant Marged ac Iago
--------------------

* Iago (1507-1508)
* Arthur (1509-1510)
* Iago V, brenin yr Alban
* Alexander (1514-1516)

Bu farw Iago ym Mrwydr Flodden yn 1513. Priododd Marged Archibald Douglas, 6ed Iarll Angus, yn 1514.

Plant Marged a Douglas
----------------------

* Margaret Douglas

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 15566153
* LCCN: n85345467
* ISNI: 0000 0000 2426 9750
* GND: 118814133
* SELIBR: 354412
* SUDOC: 07461147X
* BNF: cb12047429s (data)
* NKC: pna2017973235
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Marshall, Rosalind Kay (2003). *Scottish Queens, 1034-1714*. Tuckwell. ISBN 978-1-86232-271-4.
Yr iaith a siaredir gan y bobl Lepcha yn Sikkim yn India a rhannau cyfagos o Nepal a Bhwtan yw **Lepcha**. Mae'n cael ei chyfrif fel un o'r ieithoedd Tibeto-Bwrmaidd. Mae ysgrifen Lepcha (a elwir hefyd yn "*róng*") yn sillwyddor sy'n gofyn sawl marc arbennig i'w dynodi. Mae ei tharddiad yn ansicr. Roedd yn arfer ysgrifennu llawysgrifau Lepcha cynnar o'r pen i'r gwaelod, sy'n awgrymu dylanwad y system ysgrifennu Tsieinaeg. Mae'r rhan fwyaf o ieithegwyr, yn cynnwys y bobl Lepcha eu hunain, yn ystyried mai Lepcha yw un o ieithoedd brodorol ei bro ieithyddol. Amcangyfrifir fod tua 50,000 o bobl yn siarad yr iaith Lepcha, yn bennaf yn Sikkim ac ardal Darjeeling.

Yn ôl traddodadiau'r bobl Lepcha, crëwyd yr iaith gan Dduw fel iaith i Fodong Thing a Nazaong Nyu, "Adda ac Efa" y Lepcha.

Rhai geiriau Lepcha
-------------------

* Poom thing - *hynafiad*, *hendaid*
* Zum - *tŷ*
* Lavo - *lleuad*; *mis* (o flaen enw'r mis)
* Maro - *dyn*, *dynes*; *bod dynol*
* Chyo boo - *myfyriwr*

Llyfryddiaeth
-------------

* G. B. Mainwaring, *A Grammar of the Rong (Lepcha) Language* (1876)
* K. P. Tamsang (gol.), *The Lepcha-English Encyclopaedic Dictionary* (Mayel Clymit Tamsang, Kalimpong, 1980). Daw'r geiriau a ddyfynnir uchod o'r geiriadur hwn.

Dolenni allanol
---------------

* Ysgrifen Lepcha
* (Saesneg) ethnologue.com
* (Saesneg) Tudalen Heleen Plaisier ar Lepcha Archifwyd 2013-05-15 yn y Peiriant Wayback.
Marina Abertawe
Lleolir **Marina Abertawe** (hen enw ar ran o'r traeth yma oedd **Cwts y Cŵn**) y tu ôl i forglawdd Bae Abertawe wrth aber Afon Tawe yn Abertawe, Cymru. Rhoddwyd statws baner las i'r marina ym Mehefin 2005 a derbyniodd bump angor euraidd wrth y Gymdeithas Hwylio Harbwr. Mae yno fuarth cychod ar gyfer adeiladu a trwsio cychod, ac ambell siop yn gwerthu offer hwylio.

Mae'r sefydliadau hwylio sydd wedi'u lleoli ym Marina Abertawe yn cynnwys Clwb Hwylio ac Is-ddwr Abertawe a'r Maiden Voyage, sydd yn berchen ar iot rasio môr 72 troedfedd o hyd.

Yr ardal ger morglawdd Bae Abertawe. Gellir gweld adeilad Pocketts Wharf ar yr ochr dde

Hanes
-----

Ar ôl blynyddoedd o ddirywiad yn niwydiannau trwm yng ngwaelod Cwm Tawe, caeodd Doc y De yn Nociau Abertawe ym 1969 gan adael yr ardal yn dir gwastraff. Gwerthwyd y tir i'r cyngor am swm bychan. I ddechrau, bwriadwyd adeiladu ffordd osgoi er mwyn lleihau'r trafnidiaeth ar Heol Ystumllwynarth. Fodd bynnag, yn sgil ad-drefnu llywodraeth leol ym 1974 penderfynwyd ar strategaeth gynllunio newydd. Erbyn 1975, roedd y strategaeth newydd yn gyflawn a nodai amcanion cymdeithasol ac economaidd a fyddai'n adfywio'r ardal.

Cymrodd bum mlynedd arall i brynu'r tir, ei glirio a darparu'r adnoddau angenrheidiol er mwyn gallu ail-ddatblygu'r safle. Adeiladwy morgloddiadu newydd, cliriwyd gwaelod y dociau o unrhyw sbwriel a rhoddwyd angorau newydd ar gyfer y marina newydd.

Agorodd y marina ar gyfer cychod ym 1982 gan ddarparu lle ar gyfer 385 o gychod.

Datblygiadau'r dyfodol
----------------------

Fel rhan o'r datblygiadau ar gyfer Doc Tywysog Cymru, bydd 400 o lefydd ar gyfer cychod yn cael eu creu, gan olygu y bydd marina Abertawe yn medru dal dros 1,000 o gychod erbyn 2010.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  [ Cyfri Trydar Hanes Cymraeg Caerdydd
/ @CymraegCaerdydd; yn dyfynnu - Nautical Observations on the Port and Maritime Vicinity of Cardiff: With ... Gweler Llyfrau Google yma.

Dolenni allanol
---------------

* Marina Abertawe
* Las Cymru: Cymru[*dolen marw*]
* Maiden Voyage Archifwyd 2009-05-10 yn y Peiriant Wayback.
* Clwb Hwylio ac Is-ddwr Abertawe Archifwyd 2009-02-28 yn y Peiriant Wayback.
* Gwefan ryngweithiol a rhwydweithio cymdeithasol ynghyd â gwybodaeth i dwristiaid, wedi ei lleoli ar Benrhyn Gŵyr. Archifwyd 2009-08-13 yn y Peiriant Wayback.
Roedd **Lewis ab Owain ap Meurig** (tua 1524 - 1590), Bodowen, yn fonheddwr Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Sir Fôn ym 1553 a 1572.

Roedd yn fab i Owain ap Meurig, Bodowen, Llangadwaladr ac Elen merch Robart ap Meredudd, Glynllifon. Roedd Owain ap Huw AS Niwbwrch a Rowland ap Meredydd AS Môn 1558 a 1559 yn neion iddo.

Bu'n briod ddwywaith. Ei wraig gyntaf oedd Alis ferch Dafydd ab Ieuan ap Mato; bu iddynt un ferch, bu hi farw ym 1571. Ei ail wraig oedd Elen ferch Wiliam ap Wiliam, Y Faenol; bu iddynt dwy ferch a dau fab.

Bu'n gwasanaethu fel stiward i William Herbert, Iarll 1af Penfro, un o'r gwŷr mwyaf dylanwadol yng Nghymru ar y pryd. Bu'n stiward Esgob Bangor yn Siroedd Môn a Chaernarfon a Stiward Arglwyddiaeth Rhosfair.

Yn ogystal â gwasanaethu fel AS bu Lewis hefyd yn gwasanaethu fel Ynad Heddwch dros Sir Fôn, fel Custos Rotulorum Môn ac Uchel Siryf Sir Fôn ym 1559.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Williams, William Retlaw,  *The parliamentary history of the principality of Wales, from the earliesr times to the present day, 1541-1895*  adalwyd 21 Rhagfyr 2015
2. ↑  The History of Parliament online *AB OWEN AP MEURIG, Lewis (by 1524-90), of Brondeg, nr. Newborough, Anglesey*  adalwyd 21 Rhagfyr 2015

| Senedd Lloegr |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Richard Bulkeley** | **Aelod Seneddol Ynys Môn**1553 | Olynydd:**Wiliam Lewis** |
| Senedd Lloegr |
|
| Rhagflaenydd:**Richard Bulkeley** | **Aelod Seneddol Ynys Môn**1572 | Olynydd:**Owen Holland** |
Mynedfa Legoland Billund, Denmarc, a agorodd gyntaf yn 1968.
Cadwyn o barciau thema i deuluoddd sydd â'u prif ffocws ar y tegan Lego yw **Legoland** (nod masnach mewn prif lythrennau: **LEGOLAND**). Nid ydynt yn eiddo llwyr i Grŵp Lego ei hun; yn hytrach, maent yn eiddo i, ac yn cael eu gweithredu, gan y cwmni parciau thema Merlin Entertainments.

Agorodd y parc thema Legoland cyntaf yn Billund, Denmarc ym 1968.

Roedd parc thema Legoland i'w gael yr Almaen rhwng 1973 a 1976. Roedd wedi'i leoli yn ninas Sierksdorf yng ngogledd yr Almaen. Gwerthwyd y parc yn 1976, a'r safle hwnnw bellach yw Hansa-Park .

Y Legoland nesaf i gael ei agor oedd yr un yn Windsor, Lloegr, yn 1996. Ers hynny, mae parciau Legoland eraill wedi agor yn yr Almaen, Japan, Malaysia, Dubai, a'r Unol Daleithiau (California a Florida).

Mae parciau Legoland eraill yn cael eu hadeiladu yn Efrog Newydd (i agor yn 2020) ac yn Ne Korea a Shanghai (i agor yn 2022).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   *Der Spiegel*, DE, .
2. ↑  "Hansa Park". *Roller Coaster DataBase*.
3. ↑  "Meilensteine in der Geschichte des Hansa-Parks". *Hansa-Park* (yn Almaeneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-07-21. Cyrchwyd July 26, 2014.
*Erthygl am y bobl yw hon. Am yr iaith gweler Lepcha (iaith).*
Trigolion brodorol Sikkim (un o daleithiau India heddiw) yw'r **Lepcha**. Yn ogystal, ceir rhai pobl Lepcha yn byw dros y ffin yng ngorllewin Bhwtan, ardal Ilam yn nwyrain Nepal, ac ym mryniau Darjeeling yn nhalaith Indiaidd Gorllewin Bengal. Fe'i gelwir hefyd yn **Rong**, **Rongke**, neu **Rongpa** (Tibeteg).

Siaradent yr iaith Lepcha. Mae tua 150 llawysgrif Lepcha ar gael heddiw gyda'r hynaf yn dyddio o'r 17g.

Mae'r rhan fwyaf o'r Lepcha yn Fwdhyddion Tibetaidd o ran crefydd, ffydd a ddaeth i Sikkim a'r cylch gyda'r bobl Bhutia o dde Tibet, ac mae rhai yn Gristnogion. Mae rhai o blith y Lepcha yn dal i ddilyn eu crefydd shamanistaidd a adnabyddir fel Mun. Ond fel yn agos y grefydd Bön yn Nhibet, mae Mun a Bwdhaeth wedi'u cymysgu yng nghrefydd boblogaidd y werin ac weithiau mae'n anodd gwahaniaethu rhyngddynt.

Ceir tua 50,000 o Lepcha yn Sikkim a bryniau Darjeeling. Yn ôl cyfrifiad Nepal yn 2001, roedd yna 3,660 Lepcha yn Nepal, 88.80% yn Fwdhyddion a 7.62% yn dilyn Hindŵaeth.

Mae'r Lepcha yn gymdeithas batriarchaidd. Mae ei hagwedd tuag at rywioldeb yn eangfrydrig; dydy anffyddlondeb partner ddim yn bechod ac mae perthnasau rhywiol yn dechrau yn ifanc.

Mae gan y Lepcha llên gwerin gyfoethog. Yn ôl traddodiad, crëwyd y dyn a dynes Lepcha cyntaf gan Dduw o eira pur Kanchenjunga, mynydd uchaf Sikkim, ac mae gan y mynyddoedd, y bryniau, coedwigoedd a'r afonydd ran bwysig yn eu mytholeg.

Cyfeiriadau
-----------

* K. P. Tamsang, *The Unknown and Untold Reality about the Lepchas* (Lyangsong Tamsang, Kalimpong, 1983; ail argraffiad, 1998)

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Ymchwil Archifwyd 2013-05-15 yn y Peiriant Wayback.
* ethnologue.com
Awdur Arabaidd oedd **Joannes Leo Africanus**, enw gwreiddiol al-Hasan ibn Muhammad al-Wazzan al-Fasi, Arabeg: حسن ابن محمد الوزان الفاسي (c. 1494 - c. 1554?). Mae'n adnabyddus am ei lyfr *Descrittione dell’Africa* ("Disgrifiad o Affrica"), yn disgrifio daearyddiaeth Gogledd Affrica.

Ganed Leo Africanus yn Granada, Al Andalus (yn awr Sbaen) tua 1494. Symudodd y teulu i Fez yn Moroco yn fuan wedyn. Fel gŵr ieuanc, bu ar deithiau diplomatig gyda'i ewythr, gan gyrraedd Timbuktu tua 1510. Yn 1517, wrth iddo ddychwelyd o daith i ddinas Caergystennin dros y Swltan Muhammad II o Fez, roedd yn Rosetta yn ystod concwest yr Aifft gan yr Ymerodraeth Ottoman. Ar y ffordd yn ôl i Tunis yn 1518, cymerwyd ef yn garcharor gan fôrladron Sbaenig, un ai ger ynys Djerba neu ger Creta. Cymerwyd ef i ddinas Rhufain, lle cadwyd ef yn garcharor yn y Castel Sant’Angelo am gyfnod. Pan sylweddolwyd ei bwysigrwydd, rhyddhawyd ef a'i gyflwyno i'r Pab Leo X. Bedyddiwyd ef yn Masilica Sant Pedr yn 1520, gan gymeryd yr enw *Joannes Leo de Medicis*. Bu'n teithio yn yr Eidal, gan aros yn Bologna am gyfnod, cyn dychwelyd i Rufain yn 1526 a chyhoeddi ei *Della descrittione dell’Africa et delle cose notabili cheiui sono, per Giovan Lioni Africano*.

Nid oes sicrwydd am ei symudiadau wedi hyn. Yn ôl un traddodiad, gadawodd Rufain yn 1527 a dychwelyd i Tunis, lle dychwelodd at Islam.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 174989016
* LCCN: n85059224
* ISNI: 0000 0000 8169 4307
* GND: 118866052
* SELIBR: 211286
* SUDOC: 026983427
* BNF: cb11912461v (data)
* BIBSYS: 6065449
* NLA: 35083889
* NKC: jx20080229001
* The SBN id BVEV032929 is not valid.
* BNE: XX1142792
* CiNii: DA02148840

 |
Galaeth NGC 4414, 60 miliwn blwyddyn goleuni i ffwrdd - llwch a **mater rhyngseryddol** arall yw'r mannau tywyll yn y llun
**Mater rhyngseryddol** yw'r deunydd, nwy Hydrogen a llwch yn bennaf, sydd i'w cael yn y gofod rhwng sêr ein galaeth ni (y Llwybr Llaethog) ac sy'n neilltuol o ddwys rhwng ei freichiau troellog.

Fe'i ceir ar ffurf cymylau ionedig poeth, er enghraifft, rhanbarthau rhyngseryddol llai dwys ac oerach, neu gymylau dwys o hidrogen moleciwlar a moleciwlau eraill. Yn ogystal ceir cronynnau llwch yn y gofod ledled y galaeth.

Credir fod y llwch a nwy hyn yn tarddu o hen sêr, gweddillion supernovae. Mae rhai o'r cymylau mater rhyngseryddol yn feithrinfeydd sêr newydd.

Field, Goldsmith & Habing (1969) oedd y cyntaf i sgwennu papur ar y mater hwn, gyda McKee & Ostriker (1977) yn ychwanegu'r drydedd rhan. Y prif arbenigwr yng Nghymru ar fater rhyngseryddol a'i astudiaeth yw'r athro Chandra Wickramasinghe, sy'n gweithio yng Nghaerdydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ferriere (2001)

* Ferriere, K. (2001), "The Interstellar Environment of our Galaxy", *Reviews of Modern Physics* **73** (4): 1031–1066, arXiv:astro-ph/0106359, Bibcode 2001RvMP...73.1031F, doi:10.1103/RevModPhys.73.1031
Ffilm drama-gomedi gan y cyfarwyddwr Nely Reguera yw ***María (Y Los Demás)*** a gyhoeddwyd yn 2016. Fe'i cynhyrchwyd yn Sbaen. Lleolwyd y stori yn Galisia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a hynny gan Diego Ameixeiras. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw José Ángel Egido, Bárbara Lennie, Julián Villagrán, Pablo Derqui, Luísa Merelas ac Aixa Villagrán. Mae'r ffilm *María (Y Los Demás)* yn 90 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Fantastic Beasts and Where to Find Them* sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd. 
Golygwyd y ffilm gan Aina Calleja sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Nely Reguera ar 25 Rhagfyr 1978 yn Barcelona. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1999 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Cinema and Audiovisual School of Catalonia.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Nely Reguera nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mae'r term **Llundeiniwr** (Saesneg: *Londoner*) yn cyfeirio at berson sydd wedi eu geni a'u magu yn Llundain, prifddinas Lloegr a'r DU; yn y cyd-destun hwn, diffinnir hyn yn draddodiadol fel yr ardaloedd sydd â chôd post Llundain. Ond gyda mewnfudo i'r ddinas yn cynyddu a thyfiant yr ardal fetropolaidd, defnyddir y term 'Llundeinwyr' yn amlach am unrhyw un sy'n byw yn Llundain Fwyaf, er nad yw nifer o drigolion canol Llundain yn ystyried bod y bobl hynny yn wir Lundeinwyr.

I'r gwrthwyneb, mae rhai o drigolion bwrdeistrefi Llundain (fel Harrow a Kingston upon Thames), yn dal i unoliaethu â'r trefi a fu ar wahân gynt, ac felly'n meddwl eu bod yn byw yn yr hen siroedd o hyd, fel Middlesex neu Surrey.

Er fod y term 'Llundeiniwr' yn cael ei dderbyn yn gyffredinol i olygu unrhyw un o Lundain Fwyaf, defnyddir y term yn aml i gyfeiro at y 'Cockneys'. Felly, er fod pob 'Cockney' yn 'Llundeiniwr', nid yw pob Llundeiniwr yn Cockney, oherwydd er mwyn bod yn wir Cockney rhaid i berson gael ei fagu o fewn clywed 'Clychau Bow' (h.y. caniad clychau eglwys plwyf St Mary-le-Bow a Cheapside, yng nghanol Llundain). Ond serch hynny, mae'n arfer cyffredin gan rai pobl i ddefnyddio'r term 'Cockney' yn anghywir i gyfeirio at unrhyw Lundeiniwr.

Defnyddiau eraill o'r term "Llundeiniwr"
----------------------------------------

* *The Londoner*, papur newydd misol Maer Llundain, a gaiff ei ddosbarthu i bob aelwyd yn Llundain Fwyaf.
* *The Londoner's Diary*, adran ddyddiadur dyddiol papur newydd yr *Evening Standard*, sy'n rhestru digwyddiadau cymdeithasol yn y ddinas.
* *The Londoner*, papur cymdeithasol yn Llundain, Ontario, Canada.
* *The Londoner*, tafarn adnabyddus yn ardal Sukhumvit, Bangkok, Gwlad Tai (enw llawn: *The Londoner Brew Pub*).
Cymeriad a ddaeth yn enwog yn nhraddodiad gwerin Eryri oedd **Marged uch Ifan** neu **Marged vch Ifan** (1696 – Ionawr 1793). Roedd yn enwog am ei nerth anhygoel a'i gallu i ganu'r delyn ymysg campau eraill.

Bywgraffiad
-----------

Dywedir ei bod yn wreiddiol o Dalymignedd Uchaf, Ddyffryn Nantlle, lle roedd yn cadw tafarn y Talernia islaw i Dyrpeg y Gelli. Symudodd wedyn i fyw ym Mwthyn Penllyn ger Llyn Padarn, lle roedd yn ennill bywoliaeth trwy gludo mwyn copr o fwyngloddiau Nant Peris mewn cwch i ben isa'r llyn ger Brynrefail. Ceir llawer o wybodaeth amdani gan Thomas Pennant, a ymwelodd a'i thŷ ar ei daith trwy Gymru yn 1786, dim ond i ddarganfod ei bod oddi cartref ar y pryd. Roedd yn enwog fel helwraig, a dywedid ei bod hi a'i chŵn yn dal mwy o lwynogod mewn blwyddyn nag y gallai neb arall eu dal mewn deng mlynedd. Roedd yn enwog am ei nerth, a dywedid ei bod yn medru ymaflyd codwm ag unrhyw un hyd yn oed pan oedd yn 70 oed. Adroddir i un o'r mwynwyr copr, dyn mawr cryf, gamdrin un o'i chŵn unwaith, ac i Marged roi dyrnod iddo a'i tarawodd yn anymwybodol, a dywedai'r rhai a'i gwelodd y byddai un ddyrnod arall debyg wedi ei ladd.

Ceir côf am ei gallu i ganu'r delyn yn yr hen bennill adnabyddus (gyda nifer o fersiynau ychydig yn wahanol):

Mae gan Farged fwyn uch Ifan
Delyn fawr a thelyn fechan
Un i'w chanu yn nhref Caernarfon
Ac un i gadw'r gŵr yn fodlon
Mae gan Farged fwyn uch Ifan
Grafanc fawr a chrafanc fechan
Un i dynu'r ci o'r gongl
A'r llall i dorri esgyrn pobol.
Dywedir iddi gyfansoddi naw o donau telyn, yn cynnwys "Megan a gollodd ei gardas" a "Merch Megan", y rhai a werthfawrogid gan delynorion yr ardal.

Enw ei gŵr oedd William ab Rhisiard. Credir iddi gael ei chladdu ym mynwent Nant Peris. Yn ôl traddodiad roedd hi'n 102 oed pan fu farw. Roedd hi "heb fod awr yn ei gwely erioed oherwydd afiechyd. Bu ei hoff forwyn farw ychydig o'i blaen, wedi ei gwasanaethu am ddeugain a dwy o flynyddau."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan www.nantlle.com; adalwyd 24 Medi 2013
2. 1 2  Wmffre Dafydd, 'Margred Uch Ifan', yn y gyfrol *Cymru Fu* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1862).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Grŵp o fwrdeistrefi Llundain sy'n ffurfio cylch o amgylch rhan ganolog Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Llundain Allanol** (Saesneg: *Outer London*). Llundain Fewnol yw'r rhan ganolog. Nid oedd y bwrdeistrefi yn Llundain Allanol wedi bod yn rhan o Sir Llundain cyn i Lundain Fwyaf gael ei chreu ym 1965. Eithriad yw North Woolwich, a oedd wedi bod yn rhan o'r hen sir ond a drosglwyddwyd i Newham o dan y trefniant newydd.

Mae gan yr enw "Llundain Allanol" ddau ddiffiniad cyffredin. 

Y cyntaf yw'r diffiniad statudol a amlinellir yn Deddf Llywodraeth Llundain 1963, a ddaeth i rym ar 1 Ebrill 1965, yn cynnwys yr ugain bwrdeistref ganlynol: 

* Barking a Dagenham
* Barnet
* Bexley
* Brent
* Bromley
* Croydon
* Ealing
* Enfield
* Haringey
* Harrow
* Havering
* Hillingdon
* Hounslow
* Kingston upon Thames
* Merton
* Newham
* Redbridge
* Richmond upon Thames
* Sutton
* Waltham Forest

* Llundain Allanol yn ôl y diffiniad statudolLlundain Allanol yn ôl y diffiniad statudol

Yr ail yw'r diffiniad a ddefnyddir gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol sy'n cynnwys y deuddeg bwrdeistref a restrir uchod, ac eithrio Haringey a Newham, ond hefyd yn cynnwys Greenwich.

* Llundain Allanol yn ôl y diffiniad ystadegolLlundain Allanol yn ôl y diffiniad ystadegol
**Copa Mynydd Anelog** - Marilyn diweddaraf Cymru
Marilyn yn yr Alban
Bryn neu fynydd ydy **Marilyn** - wedi'i leoli yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon - a gydag uchder cymharol o o leiaf 150 metr, waeth pa mor uchel ydy'r copa. Bathwyd y term fel gair mwys i gyferbynnu â'r term a ddefnyddir yn yr Alban: Munro.

Ceir 2,010 Marilyn: 1,216 yn yr Alban, 455 yn Iwerddon, 176 yn Lloegr, 5 yn Ynys Manaw a 159 yng Nghymru (yn cynnwys Mynydd Anelog). Arferid cyfri'r Mynydd Du yn Lloegr ac yng Nghymru ond mae bellach yn cael ei gyfri yng Nghymru yn unig. Mae mynyddoedd Eryri'n cael eu gosod yn y dosbarth hwn o fynyddoedd a chopaon.

Casglwyd y rhestr gan Alan Dawson yn ei lyfr 'The Relative Hills of Britain' ond mae'r rhestr hon yn cael ei diweddaru'n aml.

| Dosbarth | Uchder |
| --- | --- |
| Munro | 3000+ tr | 914+ metr |
| Corbett | 2500 – 3000 tr | 762 – 914 m |
| Graham | 2000–2500 tr | 610 – 762 m |
| **Marilyn (mynydd)** | –2000 tr | –610 m |
|

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Arolwg uchder Mynydd Anelog
2. ↑  "Update to The Relative Hills of Britain, 2006". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2006-10-04. Cyrchwyd 2011-02-06.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr Copaon yr Alban dros 2,000'
Milwr o Gymro a gyrhaeddodd reng Uwchfrigadydd yn y Fyddin Brydeinig oedd **Lewis Davies** (1776 neu 1777 – 10 Mai 1828).

Roedd yn fab i John Davies o'r Crugiau, Llanbadarn-fawr, Aberystwyth. Ymunodd â'r fyddin ym 1791. Daeth yn Lefftenant yn yr 31ain Gatrawd y Traed ym 1794 a gwasanaethodd dan Syr Ralph Abercrombie yn India'r Gorllewin ym 1795, a chafodd ei anafu yn ystod Brwydr St. Lucia ym 1796. Dyrchafwyd yn Gapten y flwyddyn honno, a daeth yn Uwchgapten yn y 36ain Gatrawd y Traed ym 1800. Brwydrodd yn yr Iseldiroedd dan Ddug Efrog, ar arfordir Ffrainc dan Syr John Pulteney, a tri gwaith ym Môr y Canoldir. Ym 1806 brwydrodd yn Hanofer dan yr Arglwydd Cathcart, ac yna gyda Dug Wellington ym Mhortiwgal, gyda Syr John Moore yn Sbaen, a gyda'r Arglwydd Chatham yn Vlissingen (Flushing). Erbyn 1812 roedd yn Gyrnol Mygedol yn rheoli'r 36ain Gatrawd dan Ddug Wellington, ac enillodd glod arbennig ym Mrwydr Salamanca ym 1812.

Priododd yr etifeddes Jane Davies, merch Matthew Davies Cwmcynfelin, yn Llanbadarn-fawr ym 1801. Cafodd dri mab, Matthew Davies (ganwyd 1801), Lewis Charles (g.1803), a John Maurice, ac un ferch, Jane Anne (g.1805). Am y mwyafrif o'i briodas bu cartref Lewis Davies yng Nghwmcynfelin, ond ym 1822 a 1824 (pan oedd yn Gyrnol) bu'n rhentu Plas Penglais o Roderick Richardes. Ymddeolodd ar hanner cyflog ar ddiwedd 1814, o bosib o ganlyniad i anaf. Gwnaed yn Gydymaith y Baddon ym 1815, a chafodd ei ddyrchafu'n uwchfrigadydd ar 27 Mai 1825.

Adeiladodd Lewis Davies Blas Tan-y-bwlch ym mhlwyf Llanychaiarn ger Aberystwyth ym 1825. Bu farw yno ym 1828 yn 51 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) A history of Tanybwlch Estate, Aberystwyth. *Ceredigion : Journal of the Cardiganshire Antiquarian Society - Cyfrol 14, rhif 1, t. 39* (2001). Adalwyd ar 28 Gorffennaf 2013.
2. 1 2 3   DAVIES, LEWIS (1777 - 1828). *Y Bywgraffiadur Cymreig*. Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Adalwyd ar 28 Gorffennaf 2013.
3. ↑  Lewis Davies yn *Enwogion Ceredigion* ar Wicidestun
4. 1 2  (Saesneg) A history of Tanybwlch Estate, Aberystwyth. *Ceredigion : Journal of the Cardiganshire Antiquarian Society - Cyfrol 14, rhif 1, t. 40* (2001). Adalwyd ar 28 Gorffennaf 2013.
5. ↑  (Saesneg) Plas Tanybwlch mansion's secrets. BBC (21 Hydref 2009). Adalwyd ar 28 Gorffennaf 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Roedd **Lewis Weston Dillwyn**, FRS (21 Awst 1778 – 31 Awst 1855) yn wneuthurwr porslen, yn naturiaethwr ac yn Aelod Seneddol.

Cefndir
-------

Cafodd Dillwyn ei eni yn Walthamstow, Essex, yn fab hynaf William Dillwyn (1743-1824) a Sarah Dillwyn (née Weston). Roedd ei dad yn Grynwr o Pennsylvania a oedd wedi dychwelyd i wledydd Prydain ym 1777 i ffoi Rhyfel Annibyniaeth America gan ymsefydlu yn Walthamstow, Essex. Roedd William Dillwyn yn ymgyrchydd gwrth gaethwasiaeth pybyr a bu ar daith drwy Gymru a Lloegr ar ran y Pwyllgor Gwrth Gaethwasiaeth.

Derbyniodd ei addysg yn Ysgol y Crynwyr yn Tottenham, ac yn 1797 aeth i Dover i astudio botaneg.

Priododd Mary Adams, merch y Cyrnol John Llewelyn Penlle'r-gaer, Llangyfelach ym 1807. Bu iddynt chwech o blant, gan gynnwys y ffotograffydd nodedig John Dillwyn Llewelyn (1810-1882), Lewis Llewelyn Dillwyn (1814-1892) a daeth yn Aelod Seneddol Abertawe a'r ffotograffydd arloesol Mary Dillwyn (1816-1906).

Bu'r teulu yn byw yn Neuadd y Sgeti, Abertawe

Gwaith
------

Jwg Hufen o Abertawe, Walker Art Gallery
Ym 1802 daeth Dillwyn yn bartner yng Nghrochenwaith y Cambrian yn Abertawe gan ddod yn berchennog y cwmni cyfan ym 1810. Ym 1811 fe aeth a'r cwmni i mewn i bartneriaeth gyda chwmni T.& J. Bevington gan greu cwmni Dillwyn & Co, ym 1814 prynodd Dillwyn & Co Gwaith Porslen Nantgarw. Roedd y cwmni'n cynhyrchu crochenwaith a phorslen cywrain, sydd, hyd heddiw, yn cael ei werthfawrogi gan gasglwyr am ei ansawdd uchel.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Cafodd Dillwyn ei benodi’n Uchel Siryf Morgannwg ym 1818 a chafodd ei ethol i'r Senedd Ddiwygiedig Gyntaf ym 1832 fel AS Sir Forgannwg gan wasanaethu am ddau dymor cyn sefyll i lawr ym 1837. Cafodd ei ethol yn Faer Abertawe ym 1839.

Y Naturiaethwr
--------------

Roedd Lewis Weston Dillwyn hefyd yn adnabyddus am ei weithiau cyhoeddedig ar fotaneg ac astudiaethau o bysgod cregyn, Ymhlith ei gyhoeddiadau mae:

* Natural History of British Confervae (1802-9)
* Botanist's Guide through England and Wales, ar y cyd a Dawson Turner (1805)
* A Descriptive Catalogue of British Shells (1817)
* A review of the references to the Hortus malabaricus of Henry Van Rheede Van Draakenstein (1839)
* Hortus Collinsonianus (1843)
* An Index to the Historia Conchyliorum of Lister (Oxford, 1923)

Ym 1840 cyhoeddodd llyfryn ar hanes Abertawe.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiaduron Dillwyn yn LLGC  Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 26 Mehefin 2015
2. ↑  Dillwyn, Lewis Weston (DNB00)
3. ↑  Disgrifiad o'r Casgliad Ceramic, Prifysgol Cymru Aberystwyth,  Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 26 Mehefin 2015
4. ↑  Amgueddfa Cymru [*dolen marw*] adalwyd Mehefin 26 2015]

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Christopher Rice Mansel Talbot** | **Aelod Seneddol Sir Forgannwg**1832 – 1837 | Olynydd:**Edwin Wyndham-Quin** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 25385244
* LCCN: n87143103
* ISNI: 0000 0000 6675 8640
* GND: 117641618
* SUDOC: 240805577
* NLA: 36062366
* Botanist: Dillwyn
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Llenor ac eisteddfodwr oedd **Lewis Davies Jones**, neu **Llew Tegid** (3 Tachwedd 1851 – 4 Awst 1928). Roedd yn athro ym Mangor wrth ei alwedigaeth a chododd arian mawr er mwyn sefydlu Prifysgol Bangor.

Magwraeth a theulu
------------------

Ganed Llew Tegid yn y Ffridd Gymen ger y Bala ac aeth i Ysgol Frutanaidd y Bala yn 1862, cyn treulio tymor yno fel disgybl-athro. Roedd ganddo dri brawd: un yn daid i'r digrifwr Mici Plwm, y Parch Penllyn Jones ac Owen Cadwaladr Jones. Yn 1881 priododd Elisabeth, merch John Thomas, Plas Madog, y Parc ger y Bala. Roedd yn gyfnither i Thomas Edward Ellis, gwleidydd radicalaidd ac un o feddylwyr politicaidd mwyaf gwreiddiol a blaenllaw ei ddydd. Cawsant ddau fab a thair merch.

Addysg
------

Rhwng 1872 a 1873 mynychodd Coleg y Normal, Bangor, sef coleg i hyfforddi athrawon. Bu'n athro yn Ysgol y Cefnfaes, Bethesda, Gwynedd cyn ei benodi yn athro yn Ysgol y Garth, Bangor ym Mehefin 1875, lle treuliodd 27 mlynedd. Fe'i cofir yn bennaf fel arweinydd eisteddfod ac am eiriau llawer o alawon gwerin.

Prifysgol Bangor
----------------

Yn 1902 gadawodd yr ysgol er mwyn ymgyrchu i godi arian tuag at adeiladu adeiladau newydd Prifysgol ym Mangor (Y Coleg ar y Bryn); erbyn 1916 roedd wedi codi cannoedd o bunnoedd.

Bu farw ym Mangor ar 4 Awst 1928 ac fe'i claddwyd ym Mynwent Glan Adda, Bangor.

Llyfrau Nel Wyn
---------------

Cyhoeddwyd tri o lyfrau o straeon plant (di ddyddiad) tua 1904-1908 gan awdures o'r enw "Nel Wyn"

* Y Ddau Frawd

* Hywel a'r Gath"

* Cylch Abred

Mae'n debyg mae Llew Tegid oedd Nel Wyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Catalog Llyfrgell Genedlaethol Cymru "Nel Wyn"
2. ↑  Y Tyst Ddirwestol Cyf. XI rhif. 132 - Rhagfyr 1908 tud 12

* Hafina Clwyd, *Rhywbeth Bob Dydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 2008)
* *Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein*; Llyfrgell Genedlaethol Cymru


|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 66146019
* LCCN: no2002090956

 |
Roedd **Lewis Jones** (30 Ionawr 1836 - 24 Tachwedd 1904) yn un o brif sylfaenwyr Y Wladfa ym Mhatagonia.

Ganed Lewis Jones yng Nghaernarfon a bu'n gweithio fel argraffydd yng Nghaergybi lle bu'n cyd-olygu *Y Punch Cymraeg* (1858-60). Yn ddiweddarach symudodd i Lerpwl. Daeth yn un o brif arweinwyr y Mudiad Gwladfaol, ac yn 1862 aeth ef a'r Capten Love Jones-Parry i Batagonia i weld a oedd yr ardal yn addas ar gyfer sefydlwyr Cymreig. Dychwelodd gyda adroddiad ffarfriol dros ben - rhy ffafriol fel y gwelwyd yn nes ymlaen.

Aeth Lewis Jones ac Edwin Cynrig Roberts i Batagonia i baratoi ar gyfer y sefydlwyr, ac roedd yno i'w croesawu pan laniodd y Mimosa. Bu cweryl pan gwynodd rhai o'r fintai nad oedd y wlad mor addas ag roedd Lewis Jones wedi ei adrodd, a symudodd yntau i Buenos Aires i weithio fel argraffydd am gyfnod. Pan oedd rhai o'r Cymry yn bwriadu gadael Patagonia yn 1867 dychwelodd i'w perswadio i aros. Dechreuodd wasg argraffu yn y Wladfa, a chyhoeddodd ddau bapur newydd yno, *Ein Breiniad* ac *Y Drafod*. Bu yn rhaglaw dros lywodraeth Ariannin am gyfnod, ond bu hefyd yng ngharchar am amddiffyn hawliau'r Cymry.

Rhoddodd Lewis Jones ei enw i un o sefydliadau cyntaf y Cymry ym Mhatagonia, sef Trelew. Daeth ei ferch, Eluned Morgan, yn un o lenorion amlycaf y Wladfa.

Y person
--------

* Lewis Jones tua 1860Lewis Jones tua 1860
* Lewis Jones tua 1870Lewis Jones tua 1870
* Lewis Jones tua 1880Lewis Jones tua 1880
* Cofgolofn Lewis JonesCofgolofn Lewis Jones
* Lewis gyda'r brodorion yn 1867Lewis gyda'r brodorion yn 1867

Lluniau eraill
--------------

* "Plas Hedd" cartref Lewis Jones tua ca.1890, a leolwyd ger Rawson, Chubut, ac a adeiladwyd tua 1891; dymchwelwyd yn 1899."Plas Hedd" cartref Lewis Jones tua ca.1890, a leolwyd ger Rawson, Chubut, ac a adeiladwyd tua 1891; dymchwelwyd yn 1899.
* Tŷ Lewis Jones yn Nhrelew, rhwng 1900 a 1920.Tŷ Lewis Jones yn Nhrelew, rhwng 1900 a 1920.
* Gorsaf reilffordd Trelew tua 1915Gorsaf reilffordd Trelew tua 1915
* Murlun a godwyd ar dŷ Lewis Jones gan y gymuned leolMurlun a godwyd ar dŷ Lewis Jones gan y gymuned leol
* Clawr papur a sgwennwyd gan Lewis: Ymfudiaeth y CymryClawr papur a sgwennwyd gan Lewis: *Ymfudiaeth y Cymry*
* Llythyr gan Lewis at ei gydwladwyr ynghylch Gweithredoedd Tir; 19 Mawrth 1881Llythyr gan Lewis at ei gydwladwyr ynghylch Gweithredoedd Tir; 19 Mawrth 1881
* Bedd Lewis yn dilyn seremoni coffa yn 2015Bedd Lewis yn dilyn seremoni coffa yn 2015

Gweler hefyd
------------

* Lewis Jones a'r Wladfa Gymreig; Cymdeithas Cymru Ariannin, 2005.

Cyfeiriadau
-----------

*Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)

Dolenni allanol
---------------

* Bywgraffiad Lewis Jones ar safle we swyddogol Trelew (Sbaeneg)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 51472954
* LCCN: no2007091567
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Geiriadur Lladin
Llyfrau Siapaneaidd traddodiadol (19eg ganrif)
Fel arfer, mae **llyfr** yn golygu testun wedi ei sgrifennu neu ei argraffu ar bapur sydd wedi ei rwymo mewn clawr. Ers rhai blynyddoedd mae e-lyfrau ar gael, sef llyfrau ar ffurf meddalwedd y gellir eu darllen gan beiriant arbennig. Daw'r enw Cymraeg "*llyfr*" o'r Lladin "*liber*".

Hanes
-----

Sgrifennwyd y "llyfrau" cyntaf ar glai, papurfrwyn neu femrwn. Cyn dyfeisio'r wasg argraffu, roedd pob llyfr yn llawysgrif a felly yn gostus iawn i'w gynhyrchu ac fel arfer wedi eu hysgrifennu gan fynachod. O ganlyniad, dim ond eglwysi, prifysgolion a phobl cyfoethog oedd yn berchen ar lyfrau. Un o lawysgrifau hynaf Cymru i oroesi yw Llyfr Du Caerfyrddin (12g).

Dyfeisiwyd y wasg argraffu gyntaf yn y Dwyrain Pell ganrifoedd cyn i Ewrop ei dyfeisio. Y llyfr argraffedig hynaf yw'r *Swtra Diemwnt*. Roedd rhaid cerfio'r dudalen cyfan ar astedd bren, a oedd yn waith caled iawn. Pi Sheng a ddefnyddiodd llythrennau symudol gyntaf tua 1045 yn Tsieina, ond does dim un o'r llyfrau a argraffodd wedi goroesi.

Yn Ewrop, dyfeisiwyd yr argraffwasg gyntaf gan Johannes Gutenberg (tua 1450). O ganlyniad, roedd llyfrau yn rhatach nac erioed ac o ganlyniad roedd yn haws dosbarthu gwybodaeth.

Mathau o lyfrau
---------------

* e-lyfr
* Llyfr clawr meddal
* Llyfr clawr caled
* llyfr llafar

Gweler hefyd
------------

* Argraffu
* Llawysgrif
* Llyfrgell
* Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol (ISBN)
* Sgrôl

Ffynonellau
-----------

1. ↑  Lewis, Henry. 1943. *Yr Elfen Ladin Yn Yr Iaith Gymraeg*. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, t.41

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llyfr***

Chwiliwch am ***llyfr***  
yn Wiciadur.
Gweinidog, athro, athronydd a phennaeth cyntaf Coleg y Bala oedd **Lewis Edwards** (27 Hydref 1809 - 19 Gorffennaf 1887).

Bywgraffiad
-----------

Ganed Edwards ym Mhwllcenawon, Pen-llwyn, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr, Sir Aberteifi. Bu'n ddisgybl mewn nifer o ysgolion yn y cylch, ac yn 1827 agorodd ysgol ei hun yn Aberystwyth. Yn fuan wedyn daeth yn athro yn ysgol Llangeitho.

Yn 1829 derbyniwyd ef yn bregethwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Aeth i goleg yn Llundain, a ddaeth yn ddiweddarach yn Brifysgol Llundain, ond bu raid iddo adael ar ôl blwyddyn. Aeth yn genhadwr cartrefol i Dalacharn, yna aeth i Brifysgol Caeredin lle graddiodd yn D.D. yn 1835.

Yn 1836, priododd Jane Charles, ŵyres Thomas Charles o'r Bala, a'r flwyddyn wedyn agorodd ysgol yn y Bala a ddatblygodd i fod yn Goleg y Bala, athrofa i bregethwyr y Methodistiaid Calfinaidd.

Ystyrid ef yn un o bregethwyr amlycaf ei gyfnod, ac roedd yn awdur toreithiog. Gyda Roger Edwards a Thomas Gee, dechreuodd *Y Traethodydd* yn 1845. Ef oedd arweinydd amlycaf y Methodistiaid Calfinaidd erbyn rhan olaf ei oes, a daeth dan feirniadaeth Emrys ap Iwan am ei gefnogaeth i'r "Achosion Saesneg". Mab iddo oedd Thomas Charles Edwards, Prifathro cyntaf Prifysgol Aberystwyth.

Llyfryddiaeth
-------------

Portread o Lewis Edwards
### Cyhoeddiadau

* *Athrawiaeth yr Iawn*
* *Traethodau Llenyddol* (1867)
* *Traethodau Duwinyddol*
* *Hanes Duwinyddiaeth*
* *Person Crist*

### Llyfrau amdano

* T. C. Edwards, *Bywyd a Llythyrau Lewis Edwards* (1901)
* G. Tecwyn Parry, *Cofiant a Gweithiau Dr. Edwards* (1892)
* T. R. Jones, *Lewis Edwards, D.D. y Bala* (1909).
* T. Lloyd Evans, *Lewis Edwards, ei fywyd a'i waith* (1967)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Y Bywgraffiadur Ar-lein

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 44042449
* LCCN: no2005112236
* ISNI: 0000 0000 4387 5027
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Damcaniaeth neu athrawiaeth, boed yn wyddonol, yn athronyddol neu'n grefyddol, sydd yn ceisio egluro dechreuad a datblygiad y bydysawd a threfn y cosmos yw **cosmogoni**.

Damcaniaeth y Glec Fawr yw'r prif fodel cosmogonaidd a dderbynir gan y mwyafrif o wyddonwyr i esbonio dechreuad y bydysawd. Ni wyddys yn union sut y datblygodd Cysawd yr Haul: ymhlith y tybiaethau mae planedronynnau, rhagblanedau, a nifwl heulol. Cosmoleg yw'r enw ar astudiaeth strwythur y bydysawd.

Ymdrecha cosmogonïau crefyddol i esbonio'r dechreuad drwy fythau'r creu, sydd yn aml yn honni taw creadigaeth ddwyfol ydyw'r bydysawd, er enghraifft y creu yn ôl Genesis.

Cosmogonïau mytholegol a chrefyddol
-----------------------------------

Mae'r mwyafrif o fytholegau a chrefyddau yn cynnwys straeon am ddechreuad y byd a gwreiddiau'r ddynolryw. Mae ambell system gred, gan gynnwys Bwdhaeth, yn cymryd safbwynt agnostig ynglŷn â'r dechreuad. Dosberthir cosmogonïau yn bum dosbarth gan yr ysgolhaig Charles H. Long:

1. Creadigaeth a briodolir i ddau riant, er enghraifft Rangi a Papa ym mytholeg y Maorïaid a Tiamat ac Apsu yn hen grefydd Mesopotamia.
2. Yr ŵy cosmig, er enghraifft yr Upanishadau yn yr India neu Pangu yn Tsieina.
3. Creadigaeth o ddim byd, a geir yn aml yng nghrefyddau undduwiol megis y crefyddau Abrahamig
4. Creadigaeth o'r tu mewn i'r ddaear, er enghraifft Brodorion De orllewin yr Unol Daleithiau sydd yn credu i'w cyndeidiau dyfod o grombil y ddaear a thrawsnewid yn fodau dynol.
5. Mythau "plymwyr y ddaear", sy'n disgrifio bodau boreuol sydd yn tynnu'r ddaear i lan o waelod y môr, er enghraifft ym mytholeg y Yokut o Galiffornia.

Ceir cosmogonïau hefyd sydd yn cyfuno'r mathau hyn, er enghraifft mytholeg yr Hen Aifft sydd yn cynnwys bydysawd gwag cyn i rieni'r byd gael eu creu. Mae ambell gosmogoni na ellir ei ddosbarthu'n syml i'r rhestr hon, er enghraifft yr emyn yn llyfrau'r Rig Veda sydd yn priodoli'r greadigaeth i aberth y person cyntaf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   cosmogoni. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 7 Ebrill 2018.
2. ↑  Robert S. Ellwood a Gregory D. Alles, *The Encyclopedia of World Religions* (Efrog Newydd: Facts On File, 1998), tt. 83–84.
Bardd ac athro barddol o Forgannwg oedd **Lewis Hopkin** (1708 - 1771). Fe'i cofir yn bennaf am ei gysytlltiad â Iolo Morganwg.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Hopkin ym mhlwyf Llanbedr-ar-fynydd, Sir Forgannwg, yn 1708, ond symudodd i fyw yn Hendre Ifan Goch, plwyf Llandyfodwg. Daeth yn Anghydffurfiwr amlwg.

Gwaith llenyddol
----------------

Roedd yn adnabyddus yn y Fro fel athro barddol yn nhraddodiad gwerinol Morgannwg. Dywedir ei fod wedi dysgu rheolau Cerdd Dafod i Iolo Morganwg ac Edward Evan. Ceisiodd Iolo Morganwg wneud ffigwr lled-dderwyddol o Lewis Hopkin a gramadegyddion eraill Blaenau Morgannwg, gan honni eu bod yn cynrychioli to olaf olyniaeth o feirdd yn perthyn i'r Traddodiad Barddol canoloesol, ond ffrwyth addysg werinol y 18g oeddynt a cheisio adennill y traddodiad trwy astudio gwaith beirdd y gorffennol wnâi Hopkin a'i gyd-feirdd: ffugiad yn unig yw honiadau Iolo Morganwg.

Cyhoeddodd un gyfrol o gerddi, sef *Y Fêl Gafod* (1812). Nid oedd yn fardd mawr, ond mae rhai o'i gerddi caeth yn dangos ei feistroliaeth ar rai o'r hen fesurau, megis y triban.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  G. J. Williams, *Iolo Morganwg* (Caerdydd, 1956).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Marchnad y Cigyddion, Wrecsam - prif fynedfa ar y Stryd FawrMarchnad dan do hanesyddol ar y Stryt Fawr, Wrecsam ydy **Marchnad y Cigyddion** (Saesneg: *Butchers' Market*). Mae'n adeilad rhestredig Gradd II.

Lleoliad
--------

Yn ogystal â'r brif fynedfa ar y Stryt Fawr, mae gan y farchnad fynedfeydd eraill ar Stryt yr Hôb (trwy'r Arcêd Ganolog) ac ar Stryt Henblas, sy'n cysylltu Marchnad y Cigyddion a'r Farchnad Gyffredinol, marchnad hanesyddol arall yng nghanol y ddinas.

Hanes
-----

Cafodd y farchnad ei dylunio gyda ffasâd carreg yn yr arddull Jacobeaidd gan Thomas Penson, syrfëwr Sir Ddinbych a Sir Drefaldwyn, a anwyd yn y dref.

Agorwyd y farchnad yn 1848. Cafodd y fynedfa gefn ar Stryt Henblas ei hychwanegu yn 1879 mewn dull tebyg i fynedfa'r Farchnad Gyffredinol dros y stryd.

Heddiw
------

Mae Marchnad y Cigyddion yn dal i weithio heddiw fel marchnad feunyddiol gydag amrywiaeth o fusnesau lleol. 

Cofrestrwyd Marchnad y Cigyddion yng Nghofnod Henebion Cenedlaethol Cymru â'r rhif NPRN 23357.

Oriel
-----

* Yr arwydd dros fynedfa'r farchnad ar y Stryt FawrYr arwydd dros fynedfa'r farchnad ar y Stryt Fawr
* Y fynedfa gefn ar Stryt y Banc gyferbyn â mynedfa'r Farchnad GyffredinolY fynedfa gefn ar Stryt y Banc gyferbyn â mynedfa'r Farchnad Gyffredinol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Wrexham Town Centre Conservation Area Assessment" (PDF). *Wrexham.gov.uk*. Cyrchwyd 22 June 2022.
2. ↑  "Butcher's Market, Wrexham". *Thomas Penson 1790-1859 Border Architect*. Cyrchwyd 7 June 2022.
3. 1 2  "Butchers' Market, 10-11 High Street, Wrexham". *Coflein.gov.uk* (yn Saesneg). Cyrchwyd 7 Mehefin 2022.
4. ↑  "Wrexham Butchers Market - Home - Facebook" (yn Saesneg). Cyrchwyd 7 Mehefin 2022.
Mae **Marcheini Uchaf** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 18 Medi 1987 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 812.68 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Meall Chuaich** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN716878.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 30 Mehefin 2008.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Pentref bychan yng nghymuned Llanrhidian Uchaf, Sir Abertawe, Cymru, yw **Llanmorlais** ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Fe'i lleolir tua 4.5 milltir i'r gorllewin o dref Gorseinon ar lan ogleddol Penrhyn Gŵyr. Saif chwarter milltir o'r môr ger pentref Crofty a chyferbyn i dref Llanelli dros y bae yn Sir Gaerfyrddin, ar ffordd y B4295 sy'n ei gysylltu â Gorseinon a Llanrhidian.

Ceir cors sylweddol rhwng y pentref a Llanrhidian.

Hen sarn yn croesi cors Llanrhidian ger Llanmorlais
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Rebecca Evans (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Tonia Antoniazzi (Llafur).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Enwau Lleoedd Safonol Cymru", Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 14 Ionawr 2023
2. ↑  British Place Names; adalwyd 14 Ionawr 2022
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Abertawe**

**Dinas**  

Abertawe
  
**Trefi**  

Casllwchwr  **·** Clydach  **·** Gorseinon  **·** Pontarddulais  **·** Treforys  **·** Tre-gŵyr
  
**Pentrefi**  

Burry Green  **·** Cadle  **·** Crofty  **·** Dyfnant  **·** Fforest-fach  **·** Garnswllt  **·** Y Gellifedw  **·** Y Glais  **·** Llandeilo Ferwallt  **·** Llanddewi  **·** Llangyfelach  **·** Llangynydd  **·** Llanilltud Gŵyr  **·** Llanmorlais  **·** Llanrhidian  **·** Llan-y-tair-mair  **·** Y Mwmbwls  **·** Nicholaston  **·** Oxwich  **·** Pen-clawdd  **·** Pengelli  **·** Pennard  **·** Pentre Poeth  **·** Pont-lliw  **·** Port Einon  **·** Reynoldston  **·** Rhosili  **·** Sgeti  **·** Y Crwys  **·** Ynysdawe  **·** Ynysforgan  **·** Ystumllwynarth