Testunau Iddewig hynafol nas cynhwysir yn y Beibl Hebraeg, nac yn y Beibl ymhob enwad Cristnogol, yw **Apocryffa'r Hen Destament**. Bathwyd yr enw Apocryffa (Groeg: *apokryphos*, sef "cudd") gan Sant Sierôm yn y 5g i ddisgrifio'r llyfrau a gynhwysir yng nghyfieithiad Groeg yr Hen Destament, y Deg a Thrigain, ond nas cynhwysir yn y Beibl Hebraeg.

Gweithiau isganonaidd
---------------------

Cyfeirir at y testunau a ystyrir yn apocryffaidd gan y Protestaniaid, ond nid gan y Pabyddion a'r Uniongredwyr, yn llyfrau isganonaidd, ailganonaidd, neu'n ddewteroganonaidd.

### Trefn y Deg a Thrigain

Cynnyrch yr Iddewon Helenistaidd oedd cyfieithiad y Deg a Thrigain. Trosasant testunau Hebraeg, ac ambell ysgrif Aramaeg, i'r iaith Roeg Coine yn y 3g CC. Y llyfrau yn y cyfieithiad yma a ystyriwyd yn anghanonaidd gan Iddewon eraill yw Llyfr Jwdith, Doethineb Solomon, Llyfr Tobit, Llyfr Eclesiasticus (neu Ddoethineb Iesu fab Sirach), Llyfr Baruch, a llyfrau'r Macabeaid (1 a 2). Gweithiau hanesyddol neu ffug-hanesion yw Jwdith a Tobit, a llên ddoethineb yw Doethinebau Solomon a Sirach, yn debyg i Lyfr y Diarhebion, Llyfr Job, a Llyfr y Pregethwr. Ychwanegiad at Lyfr Jeremeia yw Baruch, o safbwynt ysgrifennydd y proffwyd hwnnw. Hanesion yn nhraddodiad llyfrau Samuel (1 a 2), y Brenhinoedd (1 a 2), a'r Croniclau (1 a 2) yw llyfrau'r Macabeaid. Cafodd y gweithiau hyn i gyd eu hystyried y tu allan i'r canon Hebraeg gan ysgolheigion Iddewig yn niwedd y 1g OC. Awgrymodd y hanesydd Heinrich Graetz i'r ysgolheigion hynny gytuno ar y canon yng "Nghyngor Jamnia", ond gwrthodir y ddamcaniaeth hon gan hanesyddion diweddar. Yr enw a roddir yn y Talmwd ar y gweithiau anghanonaidd hyn yw *Sefarim Hizonim* ("Llyfrau Allanol").

### Canonau Cristnogol

Yn ogystal â'r llyfrau apocryffaidd a gynhwysir yng nghyfieithiad y Deg a Thrigain, mae sawl gwaith arall a ystyrir yn Apocryffa'r Hen Destament: llyfrau Esdras (1 a 2), yr Ychwanegiadau at Lyfr Esther (Esther 10:4-10), Cân y Tri Llanc (Daniel 3:24-90), Swsanna (Daniel 13), Bel a'r Ddraig (Daniel 14), a Gweddi Manase.

Er i Sant Sierôm fwrw amheuaeth ar ddilysrwydd ambell destun apocryffaidd, cafodd y mwyafrif o'r rheiny eu cynnwys yn ei gyfieithiad Lladin o'r Hen Destament, y Fwlgat. Yn 1546, dyfarnwyd holl gynnwys y Fwlgat yn ganonaidd gan Gyngor Trent, ac eithrio Trydydd a Phedwerydd Llyfrau'r Macabeaid, Gweddi Manase, Salm 151, a Llyfr Cyntaf ac Ail Lyfr Esdras. Yn eglwysi'r dwyrain, gwrthodwyd pob un o Apocryffa'r Hen Destament ar wahân i Tobit, Jwdith, Doethineb Solomon, ac Eclesiasticus.

### Beiblau Cymraeg

Ym Meibl 1588, cyfieithiad yr Esgob William Morgan, cynhwysir 14 o lyfrau'r Apocryffa mewn adran ryngdestamentaidd, hynny yw wedi eu hargraffu rhwng yr Hen Destament a'r Testament Newydd. Y rhain yw 1 Esdras, 2 Esdras, Tobit, Judith, Rhan arall o Esther, Doethineb, Ecclesiasticus, Baruch ac Epistol Jeremi, Cân y Tri Llanc, Susanna, Bel a'r Ddraig, Gweddi Manasses, 1 Maccabeaid, a 2 Maccabeaid. Mae Apocryffa'r Beibl Cymraeg Newydd yn cynnwys yr holl destunau hyn ond yn cyfri Baruch ac Epistol Jeremi yn ddau lyfr ar wahân, gan ddilyn trefn Beibl Saesneg y Brenin Iago.

Ffugysgrifeniadau
-----------------

 *Prif erthygl: Ffugysgrifeniadau*
Rhoddir yr enw ffugysgrifeniadau (Groeg: *pseudepigraphos*) ar y testunau nas cynhwysir yn y canon Beiblaidd gan unrhyw o'r prif enwadau, na chan yr Iddewon. Ymhlith y gweithiau hyn mae Llyfr y Jiwbilïau, Salmau Solomon, Dyrchafael Eseia, Dyrchafael Moses, Pedwerydd Llyfr y Macabeaid, Llyfr Enoc, Pedwerydd Llyfr Esra, Ystoria Adaf ac Efa y Wreic, Apocalyps Baruch, Llythyr Aristeas, a Thestamentau'r Deuddeg Patriarch. Priodolir y rhain i gyd i awduron a sonir amdanynt yng nghanon yr Hen Destament, ac maent yn dyddio o'r cyfnod rhyngdestamentaidd, a ni cheir ffynonellau Hebraeg nac Aramaeg gwreiddiol ohonynt. Cafwyd hyd i ragor o ffugysgrifeniadau, yn Hebraeg ac Aramaeg, yn Sgroliau'r Môr Marw.

Gweler hefyd
------------

* Apocryffa'r Testament Newydd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   isganonaidd. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 13 Medi 2018.
2. ↑   ailganonaidd. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 13 Medi 2018.
3. ↑  Heinrich Graetz, *Kohelet oder der Salomonische Prediger: Ubersetzt und Kritisch Erläutert* (Leipzig, 1871), tt. 147–173.
4. ↑  Jack P. Lewis, "Jamnia Revisited" yn *The Canon Debate*, golygwyd gan L. M. McDonald a J. A. Sanders (Peabody, Massachusetts: Hendrickson, 2002), tt. 146–162.

| * v
* t
* e
Llyfrau'r Beibl |
| --- |
| Prifadrannau | 

|  |  |
| --- | --- |
| Y Beibl Hebraeg/Yr Hen Destament(y rhag-ganon) | 
* Genesis
* Exodus
* Lefiticus
* Numeri
* Deuteronomium
* Josua
* Barnwyr
* Ruth
* 1 Samuel
* 2 Samuel
* 1 Brenhinoedd
* 2 Brenhinoedd
* 1 Cronicl
* 2 Cronicl
* Esra
* Nehemeia
* Esther
* Job
* Salmau
* Diarhebion
* Pregethwr
* Caniad
* Eseia
* Jeremeia
* Galarnad
* Eseciel
* Daniel
* Hosea
* Joel
* Amos
* Obadeia
* Jona
* Micha
* Nahum
* Habacuc
* Seffaneia
* Haggai
* Sechareia
* Malachi

 |
| Y dewteroganona'r apocryffa | 

|  |  |
| --- | --- |
| * Catholig
* Uniongred
 | 
* Tobit
* Jwdith
* Ychwanegiadau at Esther
* 1 Macabeaid
* 2 Maccabeaid
* Doethineb
* Eclesiasticus
* Baruch / *Llythyr Jeremeia*
* Yr Ychwanegiadau at Lyfr Daniel
	+ Swsanna
	+ Cân y Tri Llanc
	+ Bel a'r Ddraig

 |
| Uniongred yn unig | 
* 1 Esdras
* 2 Esdras
* *Gweddi Manase*
* *Salm 151*
* 3 Macabeaid
* *4 Macabeaid*
* *Caniadau*

 |
| Tewahedo Uniongred | 
* Enoc
* Jiwbilïau
* 1, 2, a 3 Meqabyan
* Ychwanegiadau at Baruch
* Y canon ehangach

 |
| Syrieg | 
* Llythyr Baruch
* Salmau 152–155

 |

 |
| Y Testament Newydd | 
* Mathew
* Marc
* Luc
* Ioan
* Actau
* Rhufeiniaid
* 1 Corinthiaid
* 2 Corinthiaid
* Galatiaid
* Effesiaid
* Philipiaid
* Colosiaid
* 1 Thesaloniaid
* 2 Thesaloniaid
* 1 Timotheus
* 2 Timotheus
* Titus
* Philemon
* Hebreaid
* Iago
* 1 Pedr
* 2 Pedr
* 1 Ioan
* 2 Ioan
* 3 Ioan
* Jwdas
* Datguddiad

 |

 |
| Israniadau | 
* Penodau ac adnodau
* Y Pumllyfr
* Llyfrau hanesyddol
* Llên ddoethineb
* Llyfrau'r proffwydi
	+ Y Proffwydi Hirion
	+ Y Proffwydi Byrion
* Yr Efengylau
	+ Yr Efengylau Cyfolwg
* Epistolau
	+ Llythyrau Paul
	+ Llythyrau Ioan
	+ Y Llythyrau Bugeiliol
	+ Y Llythyrau Cyffredinol
* Llên ddatguddiad

 |
| Datblygiad y canon | 
* Canon yr Hen Destament
* Canon y Testament Newydd
* Antilegomena
* Canon y Beibl Hebraeg
* Canon y Beibl Cristnogol
* Hanes y Beibl

 |
| Llawysgrifau | 
* Sgroliau'r Môr Marw
* Pumllyfr y Samariaid
* Cyfieithiad y Ddeg a Thrigain
* Targum
* *Diatessaron*
* Peshitta
* *Vetus Latina*
* Y Fwlgat
* Y Testun Masoraidd

 |
| Gweler hefyd | 
* Awduraeth
* Y Beibl Cymraeg
* Ffugysgrifeniadau
* Apocryffa'r Testament Newydd
* Astudiaethau Beiblaidd
* Synod Hippo
* Beirniadaeth destunol

 |
| 
* Categori

 |