recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Belisarius, gan Jacques-Louis David (1781)
**Flavius Belisarius**, Groeg Βελισάριος , (505-565), oedd cadfridog enwocaf yr Ymerodraeth Fysantaidd. Dan yr ymerawdwr Justinianus I, bu'n gyfrifol am adfenniannu rhan helaeth o'r Ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, tiriogaethau oedd wedi eu colli am dros ganrif.

Credir i Belisarius gael ei eni yn ninas *Germane* neu *Germania*, heddiw Sapareva Banya yn ne-orllewin Bwlgaria. Ymunodd a'r fyddin yn ieuanc, a daeth yn aelod o warchodlu'r ymerawdwr Justinus I. Wedi marwolaeth Justinus, penododd yr ymerawdwr newydd, Justinianus, ef yn gadfridog ar y fyddin yn y dwyrain, i wynebu ymosodiadau gan Ymerodraeth Persia. Gorchfygodd y Persiaid ym Mrwydr Dara yn 530 ac ym Mrwydr Callinicum ar Afon Ewffrates yn 531. Yn 532 ef oedd swyddog uchaf y fyddin yng Nghaergystennin pan fu terfysg Nikayn y ddinas; llwyddodd Belisarius i roi diwedd ar y gwrthryfel, gyda tua 30,000 o bobl yn cael eu lladd.

Tŵf tiriogaeth yr Ymerodraeth Fysantaidd rhwng dechrau teyrnasiad Justinianus I (coch, 527) a'i farwolaeth (oren, 565). Belisarius oedd yn bennaf gyfrifol am hyn.
Penodwyd Belisarius yn arweinydd ymgyrch yn erbyn y Fandaliaid yng Ngogledd Affrica rhwng 533 a 534. Ym Mrwydr Ad Decimum (13 Medi 533) gerllaw Carthago, gorchfygodd Gelimer, brenin y Fandaliaid. Enillodd fuddugoliaeth arall ym mrwydr Ticameron, ac ildiodd Gelimer tua dechrau 534.

Yn 535 gyrrwyd Belisarius ar ymgyrch i geisio adennill tiriogaethau'r Ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin. Glaniodd yn yr Eidal, oedd ym meddiant yr Ostrogothiaid a chipiodd ddinas Rhufain yn 536, yna symudodd tua'r gogledd i gipio Mediolanum (Milano heddiw) yna yn 540 Ravenna, prifddinas yr Ostrogothiaid. Dywedir i'r Ostrogothiaid gynnig derbyn Belisarius fel Ymerawdwr y Gorllewin; cymerodd yntau arno dderbyn y cynnig a defnyddio'r cyfle i gymeryd brenin yr Ostrogothiaid yn garcharor. Yn ddiweddarach galwyd ef o'r Eidal i wynebu ymgyrch Bersaidd yn Syria 541 -542).

Dychwelodd Belisarius i'r Eidal yn 544, lle roedd y sefyllfa wedi newid yn fawr, a'r Ostrogothiaid dan eu brenin newydd Totila wedi adfenniannu gogledd yr Eidal, yn cynnwys Rhufain. Llwyddodd Belisarius i ail-gipio Rhufain am gyfnod, ond roedd yr ymerawdwr yn amau ei deyrngarwch, a galwyd ef yn ôl o'r Eidal, gyda Narses yn cymryd ei le.

Bu farw Belisarius yn 565. Yn y Canol Oesoedd, dywedid fod Justinianus wedi gorchymyn dallu Belisarius, ac iddo ddiweddu ei oes fel cardotyn dall. Nid yw'r rhan fwyaf o haneswyr modern yn credu fod yr hanes yma'n wir.
Mae **Robert William Windsor**  (ganwyd 31 Ionawr 1948 yng Nghasnewydd, Sir Fynwy), a oedd yn cael ei adnabod fel **Bobby** a' gyda'r llysenw "The Duke", yn gyn chwaraewr Rygbi'r undeb a enillodd 28 cap Rygbi'r undeb i Gymru fel bachwr rhwng 1973 a 1979.  Cyhoeddodd Windsor ei hunangofiant *The Iron Duke* ym mis Hydref 2010.

Gyrfa cynnar
------------

Yn weithiwr dur wrth ei alwedigaeth, dechreuodd Windsor ar ei yrfa gyda rygbi'r undeb fel cefnwr, yn chwarae fel cefnwr a 'fly-half', ond daeth yn enwog yn safle'r bachwr. Chwaraeodd dros Brynglas a Cross Keys cyn ymuno â Phontypŵl lle gyda Graham Price a Charlie Faulkner daeth yn rhan o'r chwedlonol 'Pontypool Front Row', a elwir hefyd yn Viet Gwent (yn chwarae ar Ffrynt Rhyddid Cenedlaethol De Fietnam) a anfarwolwyd yn y gân gan Max Boyce.

Cymru
-----

Chwaraeodd Windsor ei gêm gyntaf dros Gymru yn erbyn tîm rygbi undeb cenedlaethol Awstralia yng Nghaerdydd ym 1973, gêm a enillwyd gan Gymru o 24 pwynt i ddim gyda Windsor yn sgorio cais fel bachwr, a chymerodd drosodd oddi wrth Jeff Young fel y dewis cyntaf fel bachwr. Chwaraeodd rhes flaen Pontypŵl dros Gymru fel uned 19 o weithiau yn ystod y 1970au, a cholli mewn dim ond pedair o'r gemau hynny. Chwaraeodd ei gêm ryngwladol olaf yn erbyn tîm rygbi undeb cenedlaethol Ffrainc ym mis Chwefror 1979.

Y Llewod
--------

Cafodd Windsor ei ddewis ar gyfer dwy daith y Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig. Chwaraeodd yn yr holl brofion ar y daith i Dde Affrica yn 1974, gan helpu blaenwyr y Llewod i ddominyddu tîm rygbi undeb cenedlaethol De Affrica Ar y daith yn nes ymlaen i Seland Newydd yn 1977 chwaraeodd yn y prawf cyntaf yn unig ac ni wnaeth chwarae cystal yn Ne Affrica.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffiths, John (1987). *The Phoenix Book of International Rugby Records*. London: J. M. Dent & Sons Ltd. tt. 12:34. ISBN 0-460-07003-7.
2. ↑  "Gwent Dragons Personnel - archifwyd o 2012". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-02-12. Cyrchwyd 2012-02-12.
3. ↑  "Stars turn out for Bob (From South Wales Argus)". Southwalesargus.co.uk. 2010-10-06. Cyrchwyd 2013-06-04.
4. ↑  "Copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-02-24. Cyrchwyd 2009-01-11. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)

Dolenni allanol
---------------

* Bobby Windsor ymysg enwogion y byd chwaraeon

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 130613391
* LCCN: no2010171468

 |
Cymuned yn Nyffryn Ceiriog ym mwrdeistref sirol Wrecsam yw **Ceiriog Uchaf**. Mae'n ffurfio'r rhan uchaf o Ddyffryn Ceiriog, ac yn cynnwys pentref Llanarmon Dyffryn Ceiriog.

Mae enwogion o'r ardal yn cynnwys y beirdd Huw Morus (Eos Ceiriog) (1622 - 1709) a John Ceiriog Hughes ("Ceiriog"). Ceir nifer fawr o lwybrau porthmyn yma. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 346, gyda 58.21% yn medru rhywfaint o Gymraeg, y ganran uchaf ym mwrdeistref sirol Wrecsam.

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Ceiriog Uchaf (pob oed) (317)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Ceiriog Uchaf) (143)** |    | 47% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Ceiriog Uchaf) (182)** |    | 57.4% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed (Ceiriog Uchaf) (42)** |    | 34.1% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
2. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
3. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Wrecsam**

**Trefi**  

Y Waun  **·** Wrecsam
  
**Pentrefi**  

Acrefair  **·** Bangor-is-y-coed  **·** Y Bers  **·** Bronington  **·** Brymbo  **·** Brynhyfryd  **·** Bwlchgwyn  **·** Caego  **·** Cefn Mawr  **·** Coedpoeth  **·** Erbistog  **·** Froncysyllte  **·** Garth  **·** Glanrafon  **·** Glyn Ceiriog  **·** Gresffordd  **·** Gwersyllt  **·** Hanmer  **·** Holt  **·** Llai  **·** Llanarmon Dyffryn Ceiriog  **·** Llannerch Banna  **·** Llan-y-pwll  **·** Llechrydau  **·** Llys Bedydd  **·** Marchwiail  **·** Marford  **·** Y Mwynglawdd  **·** Yr Orsedd  **·** Owrtyn  **·** Y Pandy  **·** Pentre Bychan  **·** Pentredŵr  **·** Pen-y-bryn  **·** Pen-y-cae  **·** Ponciau  **·** Pontfadog  **·** Rhiwabon  **·** Rhos-ddu  **·** Rhosllannerchrugog  **·** Rhostyllen  **·** Rhosymedre  **·** Talwrn Green  **·** Trefor  **·** Tregeiriog  **·** Tre Ioan  **·** Wrddymbre
Webbe yn ystod Rock am Ring 2017 Canwr, cyfansoddwr a cherddor o Gymru yw **Clive John "Benji" Webbe**. Mae'n enedigol o Gasnewydd ac yn feteran o'r 'ffrwydriad roc' yno yng nghanol y 1990au a arweiniodd at gylchgrawn *Spin* yn galw Casnewydd yn y 'Seattle newydd'. Mae Webbe fwyaf adnabyddus fel prif leisydd y band metel trwm Skindred ac fel cyn brif leisydd Dub War, Mass Mental ac fel lleisydd ei brosiectau unigol ei hun. Mae hefyd wedi ymddangos ar recordiau gan Bullet for My Valentine a Soulfly, ac yn chwarae'r syntheseiddydd yn Skindred.

Ganwyd Benji Webbe Clive John Webbe ar 11 Mawrth 1967 i rieni a oedd wedi ymfudo o Jamaica i Gymru. Teithiodd tad Webbe ar Windrush, y llong ddaeth ag un o'r grwpiau cyntaf o ymfudwyr o Ynysoedd y Caribî i’r Deyrnas Unedig. Daeth i Gymru wedi iddo fethu a chael gwaith ym Manceinion.

Gyrfa
-----

Daeth Webbe i amlygrwydd gyntaf gyda Dub War, gan ryddhau dau albwm stiwdio, *Pain* a *Wrongside of Beautiful*. Roedd trydydd albwm ar y gweill pan gwahanodd y band ym 1999. Gadawodd Benji label recordiau Earache ar ôl iddyn nhw wrthod gadael iddo recordio albwm unigol a oedd i fod i symud i sain mwy hip-hop. Ar ôl prosiect byrhoedlog gyda Robert Trujillo, Mass Mental, a ryddhaodd un albwm stiwdio ac un albwm byw, ffurfiodd Webbe y band Skindred gyda chyn-aelodau Dub War. Oherwydd anghydfod gyda'r label recordio, symudodd y band at label Bieler Bros. ac mae wedi rhyddhau chwe albwm stiwdio.

Yn 2006, perfformiodd Webbe gyda Korn yng Ngŵyl Download am fod prif ganwr y band, Jonathan Davis, yn ddifrifol wael. Perfformiodd hefyd ar albwm Scream Aim Fire y band Bullet For My Valentine yn 2008 ("Take it Out On Me") ac ar albwm cyntaf Soulfly ("Quilombo" a "Prejudice").

Yn 2015 rhyddhaodd Benji ei albwm unigol cyntaf. Albwm reggae yn unig oedd *I Haven't Been Nicking In Ages*, a gynhyrchwyd gan Monsta Boy. Mae hefyd wedi perfformio’n achlysurol gyda'r band Mass Mental ar ei newydd wedd a Dub War yn 2015.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Skindred Frontman Benji Webbe on The MetalSucks Podcast #233 | MetalSucks". *MetalSucks* (yn Saesneg). 2018-04-09. Cyrchwyd 2018-08-26.
2. ↑  "Benji Webbe reveals all about Skindred's new album Big Tings". *Metal Hammer Magazine* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-08-26.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ceinder Brixton**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **ceinderau Brixton**; yr enw Saesneg yw *Brixton Beauty*, a'r enw gwyddonol yw *Acontia nitidula*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r ceinder Brixton yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Teitl sy'n rhan o Bendefigaeth y Deyrnas Unedig yw **Barwniaeth Mostyn**, a gychwynwyd yn 1831 ar gyfer Edward Pryce Lloyd, Barwn 1af Mostyn. Cyn hynny roedd yn cynrychioli Bwrdeistrefi Fflint a Biwmares yn y Nhŷ'r Cyffredin, fel Aelod Seneddol. Mae'r teulu Mostyn yn llawer hŷn na'r Farwniaeth (a'r barwnigaethau) a gellir eu holrhain i Thomas ap Richard (Thomas Mostyn I), a ddaeth a 5 llys at ei gilydd yn 1541.

Daeth mab Edward Pryce Lloyd, yr ail farwn, hefyd yn Aelod Seneddol Sir Fflint a Chaerlwytgoed (*Lichfield*) ac fel Arglwydd Raglaw Meironnydd. Yn 1831, cymerodd yr Arglwydd Mostyn yr ail gyfenw Mostyn, drwy drywdded brenhinol. Bu farw ei fab, yr Anrhydeddus Thomas Edward Lloyd-Mostyn, a gynyrchiolodd Sir Fflint yn y senedd hefyd, o'i flaen. Felly olynwyd yr Arglwydd Mostyn i'w farwnigaeth gan ei wyr, y 3ydd Barwn, yr Anrhydeddus Thomas Edward Lloyd-Mostyn. Deilir y teitlau gan ei hen-wyr, y chweched Barwn ers marwolaeth ei dad yn 2000.

Hyd 30 Mehefin 2006, nid yw deiliwr presennol wedi profi ei olyniaeth i'r farwnigaeth yn llwyddiannus, ac felly nid yw ar y Rhôl Swyddogol o'r Barwnigion.

Lloyd - Barwnigion Pengwerra (1778)
-----------------------------------

* Syr Edward Pryce Lloyd, Barwnig 1af (tua 1710-1795)
* Syr Edward Pryce Lloyd, 2il Farwnig (1768-1854) (crewyd yn **Farwn Mostyn** yn 1831)

Barwniaid Mostyn (1831)
-----------------------

* Edward Pryce Lloyd, Barwn 1af Mostyn (1768-1854)
* Edward Lloyd-Mostyn, 2il Farwn Mostyn (1795-1884)
* Llewelyn Nevill Vaughan Lloyd-Mostyn, 3ydd Barwn Mostyn (1856-1929)
* Edward Llewellyn Roger Lloyd-Mostyn, 4ydd Barwn Mostyn (1885-1965)
* Roger Edward Lloyd Mostyn, 5ed Barwn Mostyn (1920-2000)
* Llewellyn Roger Lloyd Mostyn, 6ed Barwn Mostyn (b. 1948)

Yr etifeddydd nefaf fydd unig fab y deilydd presennol, yr Anrhydeddus Gregory Philip Roger Mostyn (ganed 1984).

Gweler hefyd
------------

* Barwnigiaeth Mostyn

Ffynonellau
-----------

* Kidd, Charles, Williamson, David (gol.). *Debrett's Peerage and Baronetage* (rhifyn 1990). New York: St Martin's Press, 1990.
* Tudalen Pendefigaeth Leigh Rayment Archifwyd 2007-08-26 yn y Peiriant Wayback.

1. ↑  "Barwnigion heb eu profi". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-05-09. Cyrchwyd 2008-05-01.
Ardal yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Ceinmeirch** a fu'n gwmwd canoloesol ac sy'n fro yn Sir Ddinbych heddiw. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn un o dri chwmwd cantref Rhufoniog (yn hanesyddol, fe'i adnabyddir hefyd fel **Cymeirch** ac weithiau fel **Cwmwd Ystrad**).

Hanes
-----

Gorweddai cwmwd Ceinmeirch yn ne-ddwyrain cantref Rhufoniog yn y Berfeddwlad rhwng Afon Lliwen ac Afon Clywedog, gan godi o ochr orllewinol Dyffryn Clwyd i gyfeiriad ardal Mynydd Hiraethog.

Ffiniai ag Is Aled yn Rhufoniog i'r gorllewin a chwmwd Colion a rhan o gwmwd Dogfeiling yng nghantref Dyffryn Clwyd i'r dwyrain.

Lleolwyd llys y cwmwd yn Ystrad Owen, lle daw ffrwd fechan i lawr i Afon Ystrad, tua 2 filltir i'r de o dref Dinbych heddiw. Yna y ceid Llys Gwenllian, o fewn Castell mwnt a beili gyda maerdref gerllaw. O Lys Gwenllian rhedai'r Lôn Werdd (y *Greenway* ar fap yr Ordnans) yn llinyn syth i eglwys Llanrhaeadr.

Yn ddiweddarach daeth yn rhan o Arglwyddiaeth Dinbych ac yna'r hen Sir Ddinbych ac wedyn Clwyd.

Heddiw mae'r rhan fwyaf o'r hen gwmwd yn gorwedd yn Sir Ddinbych gyda rhan fechan ym mwrdeistref sirol Conwy. Mae'r rhan sydd yn Sir Ddinbych yn cael ei adnabod fel bro Ceinmeirch.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Glanville Jones, 'Medieval Settlement', yn *The Archaeology of Clwyd* (Cyngor Sir Clwyd, 1991), tud. 194.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Baruglys plethog** (enw gwyddonol: *Gymnomitrion concinnatum*; enw Saesneg: *braided frostwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Mae'n fach iawn ac yn ffurfio matiau trwchus neu weithiau glustogau o'r planhigyn yn **plethu** drwy'i gilydd. Mae'n wyrddfrown neu'n felynfrown ac yn aml ceir gwawr cochaidd neu arian i'r lliw, gan fod ymyl y dail yn ddi-liw.

Coesynnau bychan sydd gan y Baruglys plethog: hyd at 0.5 mm o led ac 15mm o hyd. Mae'r dail yn llai na 1mm o hyd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Baruglys plethog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
**Buachaille Etive Mòr** o Glen Etive
Mae **Buachaille Etive Mòr** (1021m) yn fynydd Munro ger Glen Coe yn ardal Lorne yng ngorllewin canolbarth Ucheldiroedd yr Alban. Ystyr yr enw Gaeleg yw "Bugail Mawr Etive".

Mae gan y mynydd ddau brif gopa, sef Stob Dearg (1021m) "Y Copa Coch", a chopa cribog Sgor na Bròige (956m). Gyferbyn mae Buachaille Etive Beag a'i gopaon Stob Dubh (958m) "Y Copa Du" a Stob Coire Raineach (925m) "Copa Cwm Raineach". Rhyngddynt maent yn ffurfio pedol serth a chreigiog sy'n un o'r golygfeydd mwyaf trawiadol yn yr Ucheldiroedd. Mae bwlch uchel Lairig Gartain yn gwahanu dau ben y bedol gyda Buachaille Etive Mòr i'r de a Buachaille Etive Beag i'r gogledd. Yng nghanol y bedol mae'r "Cwm Coll" (*The Lost Valley*) enwog.

Mae'r mynydd yn codi i'r gorllewin o'r briffordd A82 rhwng Tyndrum a Ballachullish sy'n rhedeg trwy Glen Coe. Dros y glen i'r gogledd mae mynyddoedd is ond eithaf crieigiog yn cuddio Cronfa Blackwater. I'r de o'r mynydd mae cwm hardd Glen Etive yn arwain i lawr i Loch Etive a'r môr â mynyddoedd uchel ar bob ochr iddo.

Y ffordd hawsaf i ddringo Buachaille Etive Mòr yw o'r A82 trwy'r Cwm Coll.

Am fap sy'n dangos lleoliad Buachaille Etive Mòr, gweler Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros) (Adran 3).
Mae **Carn Pen-rhiw-ddu** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Brynaman a Llangadog; cyfeiriad grid SN726187. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 493metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 535 metr (1755 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 22 Rhagfyr 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Carn Mor Dearg - Carn Beag Dearg** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN171734. Ceir carnedd fechan ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Deleted Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Mawrth 2010.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Plat metal yn disgrifio patent 'ejector seat' awyren filwrol, a hwnnw'n disgrifio hawliau rhyngwladol gwledydd megis Gwledydd Prydain, De Affrica a Canada. Daw'r ddelwedd o Amgueddfa Hedfan Dübendorf.
Set o hawliau unigryw yw **breinlen** neu hefyd **patent**, a roddir gan wladwriaeth am gyfnod o amser i ddyfeisiwr pan mae'n cyflwyno disgrifiad o ddyfais. Dyfais yw'r ateb i broblem dechnegol a gall fod mewn ffurf cynnyrch masnachol neu broses. Mae'n ffurf o eiddo neu gynnyrch deallusol.

Mae gan wledydd y byd gytundebau ynglŷn â phatentau a gwarchod hawliau'r dyfeisiwr. Fel arfer mae'n ofynol i'r ffurflen gais i gael patent ddisgrifio dyfais:

* newydd
* dyfeisgar
* defnyddiol
* y gellir ei chymwyso ar gyfer diwydiant

Ni ellir rhoi patent am syniad na 'methodau' busnes. Mae fel arfer, yn gwahardd unrhyw berson arall rhag gwneud, defnyddio, gwerthu, cynnig gwerthu neu fewnforio'r ddyfais.

Cyfeiradau
----------

1. ↑  WIPO Intellectual Property Handbook: Policy, Law and Use. Chapter 2: Fields of Intellectual Property Protection Archifwyd 2013-05-20 yn y Peiriant Wayback. WIPO 2008
Mae **Carn Mairg** neu **Càrn Mairg** yn gopa mynydd a geir 18 km o Aberfeldy ar y daith o Loch Rannoch i Glen Lyon yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN684512. Mae'r mynydd wedi'i leoli ar lan ogleddol Loch Lyon, yn sir Perth a Kinross. Mae'n un o bedwar Munro mewn grwp a elwir Grwp Munros Càrn Mairg: Meall Garbh, Meall nan Aighean a Càrn Gorm. Enw'r fam fynydd ydy Schiehallion.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **cewri** yn ymddangos yn rheolaidd yn llên gwerin a mytholeg Cymraeg. Y rhai mwy nodedig yw Bendigeidfran fab Llyr, Brenin mytholegol Ynys Prydain yn ail gainc y Mabinogi, Idris Gawr o Cader Idris, ac Ysbaddaden Bencawr yn un o'r chwedl Arthuraidd cyntaf, Culhwch ac Olwen. Mae Arthur a Gwalchmai fab Gwyar yn ymddangos hefyd fel y rhai sy'n erlid cewri.

Mae Sieffre o Fynwy hefyd yn disgrifio cewri fel trigolion Prydeinig gwreiddiol, a gafodd eu llethu gan ymsefydlwyr dynol.

Chwedlau
--------

### Cewri yn y Mabinogion

Yn chwedl Branwen ferch Llyr, caiff Ynys Prydain ei reoli gan Bendigeidfran, nad yw erioed wedi ffitio mewn annedd. Hefyd yn yr Ail Gainc, dygir y Pair Dadeni i Gymru o Iwerddon gan y cawr Lassar Llaes Gyfnewid a'i wraig, Cymidei Cymeinfoll. 

Yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, cewri yw'r gelynion. Ysbaddaden yw tad Olwen, morwyn brydferth sydd dal llygad Culhwch fab Cilydd, ac yn gefnder i Frenin Arthur. Mae'n cael ei ladd ar ddiwedd y chwedl gan ei nai Goreu fab Custennin, tra bo Wrnach, cawr arall, yn cael ei ladd gan Cei.

Cewri nodedig eraill
--------------------

Honna *Historia Brittonum* fod Benlli Gawr yn frenin cynnar ar Bowys. Cafodd ei losgi i farwolaeth ar ôl ymddwyn yn ymosodol tuag at Garmon.

Canthrig Bwt, oedd cawres a gwrach ddrwg-enwog yn llên gwerin Gwynedd, a oedd yn byw o dan garreg yn Nant Peris a lladdodd a bwytodd nifer o blant yr ardal.

Mae sôn am Gogfran y cawr yn Trioedd Ynys Prydain fel tad Gwenhwyfar, trydedd gwraig Arthur. Mae'r chwedl yn adrodd hanes carcharu nifer o'i feibion gan gewri Bron Wrgan, gan arwain Arthur i ymosod ar eu cartref i rhyddhau ei frodyr-yng-nghyfraith.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  The Giants of Wales and their dwellings
2. ↑
3. ↑  Davies, Sioned. *The Mabinogion*.
4. ↑  Davies, Sioned. *The Mabinogion*.
5. ↑  Jones, John. *Llên Gwerin Sir Gaernarfon*
Mae **Carn a'Choire Bhoidheach - Carn an t-Sagairt Beag** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO216848.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Carn a'Choire Bhoidheach - Carn an t-Sagairt Beag yn cael ei alw'n Munro Top ac yn Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Tu mewn cewyn tafladwy.
Tu allan mathau gwahanol o gewynnau defnydd.
Dilledyn amsugnol yw **cewyn** neu **glwt** (lluosog: cewynnau neu glytiau), a gaiff ei wisgo gan rai sydd methu rheoli eu pledren neu perfedd, neu sydd methu defnyddio toiled, gan amlaf gan fabanod a phlant bach. Pan fydd y cewyn yn llawn a methu dal rhagor o wastraff, rhaid i riant neu ofalwr ei newid. Os na newidir y cewyn yn ddigon rheolaidd, gall arwain at frech clwt.

Mae cewynnau wedi cael eu defnyddio drwy gydol hanes dyn, ac yn cael eu cynhyrchu o ddefnydd neu ddeunyddiau tafladwy. Cynhyrchir cewynnau defnydd o haenau o ddefnydd megis cotwm, bambŵ neu ficroffibr a gellir eu golchi a'u ail-defnyddio sawl gwaith gan eu dal at ei gilydd gyda pin cau neu velcro neu ddull arall. Mae cewynnau tafladwy yn cynnwys cemegion amsugnol a caent eu taflu wedi eu defnyddio unwaith. Mae'r penderfyniad i ddefnyddio cewynnau defnydd neu tafladwy yn un dadleuol oherwydd materion cyfleustera, iechyd, cost, a'u heffaith ar yr amgylchedd. Cewynnau tafladwy sy'n cael eu defnyddio yn fwyaf cyffredin ar hyn o bryd.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gewynnau***
"Y Siglen"; paentiad olew gan Jean-Honoré Fragonard (1732–1806).
Enghraifft o gip-fflach manga.
Term mewn pornograffi i ddisgrifio math o luniau ydy **cip-fflach** (Saesneg: *upskirt*) lle gwelir dillad isaf merch, neu weithiau ei fwlfa pan mae hi ar gomando.

Er y gall lluniau cip-fflach gael eu tynnu gyda chydsyniad y gwrthrych, ceir marchnad sylweddol am luniau a dynnir yn ddirgel, yn enwedig mewn lleoedd cyhoeddus. Tynnir rhai o'r lluniau hyn gyda chydsyniad y ferch, gan esgus fod yn anymwybodol o'r ffaith, ond ceir eraill a dynnir heb gydsyniad o gwbl trwy ddefnyddio camera cudd. *Voyeur* ('gwyliwr') ydy'r term Ffrangeg a roddir ar y person sy'n gwylio ac mae lluniau cip-fflach yn perthyn i *voyeurism*.

Honnir yn aml mai gyda dyfodiad y ffôn symudol gyda chamera ynddo y dechreuodd y *genre* yma o luniau erotig, ond mewn gwirionedd mae'n tarddu o'r 1960au pan ddaeth y *miniskirt* yn ddilledyn ffasiynol gan ferched ifanc.

Mae tynnu lluniau cip-fflach yn ddirgel heb ganiatad y gwrthrych yn anghyfreithlon mewn rhai gwledydd am ei fod yn erbyn cyfraith preifatrwydd.

Mae'r diwydiant *panchira* yn Japan yn ymwneud â hyn ac yn faes enfawr o fewn manga ac anime.

Gweler hefyd
------------

* Gwneud comando
Mae **Bryn-llus** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn tua 5 kilometr i'r dwyrain o bentref Cynwyd, ger Corwen; cyfeiriad grid SJ085408. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 516 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 547.8 metr (1797 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Clawr cyhoeddiad cyntaf *Charlie a'r Esgynnydd Mawr Gwydr* o 1972.
Llyfr ffantasi i blant gan Roald Dahl yw ***Charlie a'r Esgynnydd Mawr Gwydr*** (*Charlie and the Great Glass Elevator*). Mae'n ddilyniant i *Charlie a'r Ffatri Siocled*, gan ddilyn anturiaethau Charlie Bucket wedi iddo adael ffatri siocled Willy Wonka.

Cyhoeddwyd y stori Saesneg wreiddiol yn yr Unol Daleithiau ym 1972, gan Alfred A. Knopf Inc. ac yn y Deyrnas Unedig am y tro cyntaf yn 1973 gan George Allen & Unwin. Cyhoeddwyd yn y Gymraeg gyntaf yn 2010, gan Rily Publications, y cyfieithiad gan Elin Meek.

Ni addaswyd y llyfr erioed yn ffilm gan y gwrthododd Dahl adael iddynt ei addasu wedi iddo fod mor anhapus gyda'r addasiad ffilm cyntaf o *Charlie a'r Ffatri Siocled*, sef *Willy Wonka & the Chocolate Factory* a ryddhawyd ym 1971. Mae Tim Burton a Johnny Depp wedi datgan nad oes ganddynt unrhyw fwriad o greu dilyniant i'w ffilm hwy, *Charlie and the Chocolate Factory*, ond mae elfennau o stori *Charlie a'r Esgynnydd Mawr Gwydr* yn ymddangos tuag at ddwedd y ffilm hwnnw.

Roedd Dahl wedi bwriadu ysgrifennu trydydd llyfr yn y gyfres (*Charlie and the White House*) ond ni orffennodd hi.

Ceyfeiriadau
------------

1. ↑   Tom Bishop (11 Gorffennaf 2005). Willy Wonka's everlasting film plot. BBC.
2. ↑  Martin Chilton (18 Tachwedd 2010) The 25 best children's books *The Daily Telegraph*
Mae **Buachaille Etive Beag - Stob Dubh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Linnhe i Loch Etive yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN179535. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd ydy Buachaille Etive Beag.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Clawr cyhoeddiad cyntaf *Charlie a'r Ffatri Siocled* o 1964.
Llyfr ffantasi i blant gan Roald Dahl yw ***Charlie a'r Ffatri Siocled*** (*Charlie and the Chocolate Factory*), sy'n dilyn anturiaethau Charlie Bucket yn ffatri siocled Willy Wonka.

Cyhoeddwyd y stori Saesneg wreiddiol yn yr Unol Daleithiau ym 1964, gan Alfred A. Knopf Inc. ac yn y Deyrnas Unedig am y tro cyntaf yn 1967 gan George Allen & Unwin. Mae wedi cael ei gyfieithu i 32 o wahanol ieithoedd. Cyhoeddwyd yn y Gymraeg gyntaf yn 2002, gan Rily Publications, y cyfieithiad gan Elin Meek.

Addaswyd y llyfr yn ddwy ffilm, *Willy Wonka & the Chocolate Factory* ym 1971, a *Charlie and the Chocolate Factory* yn 2005. Cyhoeddwyd dilyniant i'r llyfr yma, sef *Charlie a'r Esgynnydd Mawr Gwydr* (Saesneg: *Charlie and the Great Glass Elevator*), ym 1972. Roedd Dahl wedi bwriadu ysgrifennu trydydd llyfr yn y gyfres ond ni orffennodd hi.

Stori
-----

Mae Charlie Bucket, un ar ddeg oed, yn byw mewn tlodi mewn tŷ bach gyda'i rieni a phedwar o neiniau a theidiau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Martin Chilton (18 Nov 2010) The 25 best children's books *The Daily Telegraph*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 187061730
* LCCN: no2013102301
* GND: 7538300-7

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuidae yn urdd y Lepidoptera yw **bidog y cyrs**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **bidogau'r cyrs**; yr enw Saesneg yw *Reed Dagger*, a'r enw gwyddonol yw *Simyra albovenosa*. Mae i'w ganfod yn y rhan fwyaf o Ewrop ac i'r dwyrain hyd at ganol Asia.

Lled adenydd yr oedolyn yw 32–40 mm, ar gyfartaledd ac fe'i gwelir yn hedfan mewn dwy genhedlaeth: rhwng Ebrill a chanol Medi. Yn achlysurol, ceir trydedd cenhedlaeth - yn Hydref.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r bidog y cyrs yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Etholaeth seneddol yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, yw **Bury St Edmunds**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Bury St Edmunds yn SuffolkEtholaeth Bury St Edmunds yn Suffolk
* Suffolk yn LloegrSuffolk yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1614, a hyd at 1885 dychwelodd ddau aelod seneddol. Bu llawer o newidiadau i'w ffiniau yn ystod ei hanes, ond ar hyn o bryd yn ogystal â thref Bury St Edmunds mae'n cynnwys rhannau o Ardal Gorllewin Suffolk ac Ardal Canol Suffolk.

Aelodau Seneddol
----------------

Ar ôl 1885

* 1885–1892: Lord Francis Hervey (Ceidwadol)
* 1892–1900: Henry Cadogan (Ceidwadol)
* 1900–1906: Syr Edward Greene (Ceidwadol)
* 1906–1907: Frederick Hervey (Ceidwadol)
* 1907–1931: Walter Guinness (Ceidwadol)
* 1931–1944: Frank Heilgers (Ceidwadol)
* 1944–1945: Edgar Keatinge (Ceidwadol)
* 1945–1950: Geoffrey Clifton-Brown (Ceidwadol)
* 1950–1964: William Aitken (Ceidwadol)
* 1964–1992: Eldon Griffiths (Ceidwadol)
* 1992–1997: Richard Spring (Ceidwadol)
* 1997–2015: David Ruffley (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Jo Churchill (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
Daeth **Brân** i fodolaeth yn 1974, yn dilyn gig Yr Atgyfodiad yn Theatr Fawr, Prifysgol Abertawe. Yr aelodau gwreiddiol oedd John Gwyn, gitar a llais, Gwyndaf Roberts, bas, a'r diweddar Keith Snelgrove ar y drymiau. Aeth y band ati i recordio'i sengl gyntaf Tocyn yn stiwdio TW yn Llundain, a chyhoeddwyd y record ar label newydd Gwawr.

Gan nad oedd John Gwyn yn meddwl ei fod e'n gallu canu gofynnwyd i Nest Howells o Gaerwen ymuno â'r grwp. Felly, erbyn recordio LP cynta'r band ym 1975, Ail Ddechra, roedd Nest wedi'i sefydlu fel prif leisydd y band ac yn ysgrifennu rhai o'r caneuon (Breuddwyd), ac roedd Keith Snelgrove wedi gadael. Yr aelod newydd ar y drymiau oedd Dafydd Roberts, brawd bach Gwyndaf, oedd hefyd yn canu'r ffliwt a'r delyn Geltaidd.

*Ail Ddechra* oedd yr albwm gyntaf i'w recordio yn stiwdio newydd cwmni *Sain* yn Llandwrog, ac enillodd Brân gystadleuaeth Cân i Gymru ym 1975 gydag un o'r caneuon oddi arni, Caledfwlch, a chyfansoddwyd gan Gwyndaf Roberts.

Erbyn yr ail LP, *Hedfan*, yn 1976, roedd aelodau'r band wedi newid eto. Roedd Gwyndaf a Dafydd Roberts wedi gadael, a Paul Westwell a Dafydd Pierce wedi ymuno gyda John Gwyn a Nest. Bu Brân yn perfformio dipyn o gwmpas y wlad gan feithrin dilyniant selog o gefnogwyr ymhob man, felly erbyn i'r band gyhoeddi'r drydedd albwm, sef yr albwm olaf, *Gwrach y Nos*, roeddent yn siwr y byddai tipyn o werthiant arni. Erbyn cyhoeddi Gwrach y Nos ym 1978 roedd Paul Westwell, Dafydd Pierce a Nest Howells wedi gadael y band, gyda Louis Thomas, Len Jones a Brian Griffiths yn ymuno gyda John Gwyn.

Daeth Brân i ben ym 1978 wedi cyfrannu casgliad o ganeuon gwahanol iawn i fyd roc Cymru'r saithdegau, gyda chymysgedd o ganeuon pop megis Tocyn a chaneuon dipyn mwy crefftus a dwys fel Breuddwyd, oedd yn adlewyrchu dylanwadau gwahanol - pop, roc a gwerin - yr aelodau gwahanol.

Mae pwysigrwydd y grwp yn cael ei adlewyrchu hyd at heddiw wrth i Gruff Rhys ddewis sawl un o'u caneuon ar gyfer y casgliadau Welsh Rarebeat.

Cyfeiriadau
-----------

* proffil y band gan BBC Cymru
Mae **Carreg y Diocyn** yn gopa mynydd a geir yn Arenig i'r de o Lyn Celyn, ger y Bala; cyfeiriad grid SH831363. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 659metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn, bellach, wedi'i gofrestru. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 673 metr (2208 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gair Cymraeg sy'n tarddu o'r Frythoneg yw **Brân** (neu *Bran* yn Llydaweg) (hefyd *Brain*/*Bran* fel enw personol Gwyddeleg cynnar). Yn ogystal â bod yn enw ar yr aderyn cyfarwydd, gallai gyfeirio at un o sawl person, fel enw personol neu ran o enw personol.

Chwedloniaeth
-------------

* Branwen, yn y Mabinogi
* Bendigeidfran fab Llŷr, brawd Branwen, yn y Mabinogi
* Brain maic Febail (Brân fab Febail), yn *Immram Brain'*

Cerddoriaeth
------------

* Bran Band yn y 1970au

Enwau llefydd
-------------

* Aberbrân Pentref bychan yn Ne Powys
* Castell Dinas Brân Castell yn ne Sir Ddinbych

Hanes a hanes traddodiadol
--------------------------

* Brandan, neu Brendan, mynach a sant o Iwerddon
* Branwalader, mynach a saint o Gernyw a Llydaw
* Brân Hen, brenin Brythonig o'r Hen Ogledd
* Bran Ardchenn, brenin Leinster
* Bran Becc mac Murchado, brenin Leinster

Gweler hefyd
------------

Cigfran


|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |

*Tudalen wahaniaethu yw hon, sef cymorth cyfeirio sy'n rhestru tudalennau sy'n gysylltiedig â'r un teitl ond yn trafod pynciau gwahanol.   
Os cyrhaeddoch yma drwy glicio ar ddolen fewnol, gallwch newid y ddolen fel ei bod yn cysylltu'n uniongyrchol â'r erthygl gywir. I wneud hynny ewch yn ôl at yr erthygl honno a newid y ddolen.*
Bricsen unigol
Wal gyfan o frics (*Flemish bond*) o faint a lliw amrywiol.
Hen wal fric ar batrwm *English bond*.
Deunydd adeiladu yw'r **fricsen** (ll. 'brics' neu 'briciau') a ddefnyddir i wneud waliau, palmentydd ac elfennau eraill mewn gwaith adeiladu carreg. Yn draddodiadol, cyfeiria'r term "bricsen" at uned sy'n cynnwys clai, ond fe'i defnyddir bellach i ddynodi unrhyw unedau petryal wedi'u gosod mewn morter. Gall brics gynnwys pridd, tywod a chalch, neu ddeunyddiau concrit. Gellir grwpio briciau i nifer o ddosbarthiadau gan gynnwys: mathau, deunyddiau a meintiau sy'n amrywio yn ôl ardaloedd a chyfnod, ac fe'u cynhyrchir mewn symiau mawr. Mae dau gategori sylfaenol o friciau: rhai wedi'u tanio (neu grasu) a brics sydd heb eu tanio.

Ceir deunydd o siap tebyg (petryal) a elwir yn 'floc' (ll. 'blociau') hefyd, ac mae'r rhain, fel arfer, wedi'u gwneud o goncrid, ond sydd o faint ychydig mwy na'r fricsen. Ceir hefyd frics a blocs ysgafn a wneir o glai a cherrig mân.

Mae brics wedi'u tanio yn un o'r deunyddiau adeiladu sy'n para hiraf heb weld llawer o ddirywiad ynddynt. Cyfeirir atynt weithiau fel "cerrig artiffisial", ac fe'u defnyddiwyd ers oddeutu 4000 CC. Crewyd brics wedi'u sychu yn yr awyr agored, a elwir hefyd yn "friciau mwd", sawl canrif cyn y brics wedi'u tanio. Yn aml, ychwanegwyd gwellt yn y clai er mwyn ei gryfhau.

Gosodir briciau mewn "cyrsiau" a cheir nifer o batrymau a elwir yn "fondiau", a elwir ar lafar gwlad yn "waith brics". Gall y morter sy'n eu cadw at ei gilydd amrywio'n fawr.

Hanes
-----

#### Y Dwyrain Canol a De Asia

Yn yr awyr agored y sychwyd y brics cynharaf a cheir enghreifftiau ohonynt sy'n dyddio i 7500 CC, yn Tell Aswad, yn rhanbarth uchaf y Tigris ac yn ne-ddwyrain Anatolia yn agos at Diyarbakir. Mwd neu glai oedd y deunydd crai. Ceir canfyddiadau mwy diweddar, dyddiedig rhwng 7,000 a 6,395 CC, o Jericho, Catal Hüyük, caer hynafol Buhen, yn yr Aifft, a dinasoedd hynafol Mohenjo-daro, Harappa, a Mehrgarh. Defnyddiwyd brics cerameg mor gynnar â 3000 CC yn ninasoedd Cymoedd yr Indus e.e. Kalibangan.

#### Cymru

Un o'r adeiladau hynaf i'w godi o frics oedd Bachegraig, rhwng Dinbych a Threfnant yn Nyffryn Clwyd, sef plasty a godwyd gan Rhisiart Clwch yn [1567].

* Bricsen Rufeinig a ganfuwyd yn Amgueddfa Genedlaethol CymruBricsen Rufeinig a ganfuwyd yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru
* Fferm y Castell, Rhaglan; tua 1630Fferm y Castell, Rhaglan; tua 1630
* Gwaith brics CemaesGwaith brics Cemaes

Gweler hefyd
------------

* Gwaith Brics Tal-y-bont

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Ffrangeg) IFP Orient – Tell Aswad. Wikis.ifporient.org. Adalwyd 16 Tachwedd 2012.
2. ↑  History of brickmaking, *Encyclopædia Britannica*.
3. ↑  Kenoyer, Jonathan Mark (2005), "Uncovering the keys to the Lost Indus Cities", *Scientific American* **15**: 24–33, doi:10.1038/scientificamerican0105-24sp
4. ↑  Bricks and urbanism in the Indus Valley
5. ↑  "Gwefan Sir Ddinbych". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-04-15. Cyrchwyd 2018-07-15.
6. ↑  "Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 2018-07-15.
Athrofa Chwaraeon Cymru, Caerdydd. Pencadlys Chwaraeon CymruAthrofa Chwaraeon Cymru, Caerdydd. Pencadlys *Chwaraeon Cymru*
**Chwaraeon Cymru** (Saesneg *Sport Wales*) yw'r corff cenedlaethol sy'n gyfrifol am ddatblygu a hyrwyddo chwaraeon ac ymarfer corff yng Nghymru. Mae'n cyd-weithio gyda phartneriaid chwaraeon o bob math ac awdurdodau chwaraeon gyda'r amcan i hyrwyddo uchelgais yn yr ifanc ac hybu safonau pencampwyr yn genedlaethol.

Chwareon Cymru yw prif gynghorwyr Llywodraeth Cymru ar ddosranni arian y Loteri Genedlaethol tuag at ariannu chwaraeon elît a llawr gwlad yng Nghymru.

Penodwyd Dr Paul Thomas yn Gadeirydd newydd y corff yn 2016 yn dilyn cyfnod Laura McAllister. Ond saciwyd y Cadeirydd a'r is-Gadeirydd gan Lywodraeth Cymru ym mis Mawrth 2017 gan Lywodraeth Cymru oherwydd pryderon fod y corff wedi dod yn anhrefnus.

Yn dilyn cyfnod o ansicrwydd wedi cyfnod dros dro fel Cadeirydd, pendodwyd Lawrence Conway fel y Cadeirydd newydd ar 3 Mehefin 2018. Mae Lawrence Conway yn gyn-was sifil gyda Llywodraeth Cymru, Swyddfa Cymru a Chorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd

Sefydlwyd Chwaraeon Cymru yn 1972. Mae ei phencadlys yng Ngerddi Sophia, Caerdydd. Ei chyllideb blyyddol yn 2018 oedd oddeutu £22m.

Mae Chwaraeon Cymru yn un o brif gefnogwyr Gemau Cymru, sef cystadlaethau athletau, gymnasteg a rhai chwaraeon eraill a drefnir yn flynyddol gan Urdd Gobaith Cymru.

Dolenni
-------

* Gwefan Chwaraeon Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  "Sport Wales chairman and deputy sacked by Welsh Government". BBC News. 2017-03-29. Cyrchwyd 2017-03-30.
3. ↑
Canwriad o tua 70 OC.
Roedd **canwriad** (Lladin: *centuriō*; Groeg: *hekatontarchos*) yn swyddog proffesiynol yn y fyddin Rufeinig. Crewyd y swydd yn ystod newidiadau Marius yn 107 CC. Roedd y rhan fwyaf o ganwriaid yn gyfrifol am ganrif (*centuria*) o 80 o filwyr, ond roedd y prif ganwriaid yn swyddogion pwysig mewn Lleng Rufeinig.

Roedd gwahanol raddfeydd o ganwriaid, yn dibynnu ar raddfa y *cohors* yr oeddynt yn gwasanaethu ynddynt a safle eu canrif hwy o fewn y cohors. Y canwriaid uchaf eu gradd oedd canwriaid y Cohors Gyntaf, a elwid y *Primi Ordines*, pob un yn gyfrifol am ganrif ddwbl o 120 o filwyr. Y prif ganwriad mewn lleng oedd y *Primus Pilus*, oedd yn gyfrifol am y ganrif gyntaf yn y cohors gyntaf, ac a oedd yn un o swyddogion pwysicaf y lleng.

Ystyrid y canwriaid yn asgwrn cefn y fyddin Rufeinig. Disgwylid iddynt arwain o'r tu blaen, ac fel rheol byddai cyfran uwch o'r canwriaid yn cael eu lladd neu eu clwyfo mewn brwydr na'r milwyr cyffredin. Roedd rhai canwriaid yn codi o'r rhengoedd, eraill yn cael eu hapwyntio'n ganwriaid yn uniongyrchol.

Roedd pob canwriad yn cario ffon, fel symbol o'i swydd. Fodd bynnag, nid symbol yn unig oedd, a byddent yn ei defnyddio i gystwyo unrhyw filwr oedd yn eu tŷb hwy yn ei haeddu. Mae'r hanesydd Tacitus yn rhoi hanes am un canwriad a enillodd y llysenw "Dewch ag un arall", gan y byddai'n aml yn torri ei ffon ar gefn milwr, ac yna'n galw am ffon arall.
Siani flewog
Enghraifft cadw
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **bwrned yr Alban**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **bwrnedau'r Alban**; yr enw Saesneg yw *Scotch Burnet*, a'r enw gwyddonol yw *Zygaena exulans*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r bwrned yr Alban yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Is-rywogaethau
--------------

* *Zygaena exulans exulans*
* *Zygaena exulans abruzzina* Burgeff, 1926
* *Zygaena exulans apfelbecki* Rebel, 1910
* *Zygaena exulans pyrenaica* Burgeff, 1926
* *Zygaena exulans subochracea* White, 1872
* *Zygaena exulans vanadis* Dalman, 1816

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Bryn-hir** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN615861. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 45metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 179m (587tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"