Darlun o Mari yr Alcemydd o lyfr, *Symbola Aurea Mensae Duodecim Nationum* (1617)
'Balneum Mariae' alcemegol o'r *Coelum philosophorum*, Philip Ulstad, 1528 yn y Science History Institute
Roedd **Mari yr Iddewes** (Lladin: *Maria Hebraea*) neu **Mari y Proffwyd** (Lladin: *Maria Prophetissa*) yn cael ei hystyried yn sylfaenydd alcemi a hi oedd alcemydd pwysicaf yr hen fyd. Roedd yr Iddew, a oedd yn byw ac yn gweithio yn ninas Alexandria yn yr Aifft rhwng y 1af a'r 3edd ganrif wedi Crist. Ystyrir hi fel yr awdur alcemi gyntaf gyda'i gwaith yn deillio o dim hwyrach na'r ganrif gyntaf wedi Crist gan rai. Roedd hi hefyd yn ddyfeisiwr. Gwyddir amdani drwy waith y Cristion Gnostaidd, Zosimos o Panopolis

Pwysigrwydd
-----------

Clodforir Mari am ddyfeisio sawl math o offer cemegol ac fe'i hystyrir yn wir alcemydd cyntaf y byd Gorllewinol.

Trwy Zosimos gellir arsylwi ar lawer o gredoau Mair yr Iddew. Ymgorfforodd Mary briodoleddau lifelike yn ei disgrifiadau o fetel fel cyrff, eneidiau ac ysbrydion. Credai Mary fod gan fetelau ddau ryw gwahanol a thrwy uno'r ddau ryw hyn gyda'i gilydd gellid gwneud endid newydd. Trwy uno'r gwahanol sylweddau ar sail rhyw gyda'i gilydd gellir sicrhau undod o sylweddau.

Iddyn nhw y galwodd Carl Gustav Jung yn "Axiom Maria Prophetissa", sydd wedi cael ei drosglwyddo mewn fersiynau amrywiol: "Mae un yn dod yn ddau, dau yn dri, ac un o’r trydydd yw’r pedwerydd; felly mae’r ddau yn dod yn un." Neu: "Daw’r un yn ddwy, daw’r ddwy yn dair, a’r drydedd yn un fel pedwerydd." Mae'n debyg bod y frawddeg hon yn ddyfalu rhif o gosmoleg Gnostig-Neoplatonig.

Ar ben hynny, priodolir dyfeisio dyfeisiau amrywiol ar gyfer gwresogi sylweddau rheoledig iddi, fel y baddon onnen sy'n debyg i'r baddon tywod, y "gwely poeth" (Venter equinum) sy'n gweithredu trwy wres eplesu ac yn enwedig y basn dŵr wedi'i gynhesu Bain-marie, sydd wedi'i henwi ar ôl *Mariae balneum* ("baddon Mari"). Dywedir mai dyfeisiadau pellach ohoni yw'r offer alcemegol Kerotakis a'r Tribikos cyntaf o hyd; mae'r sylffidau sy'n datblygu yn y cyfarpar adlif yn dal i fod ag enw du Maria heddiw.

### Drysu ac Atodi Gwaith

Soniodd y Zosimus o Panopolisa, a anwyd yn yr Aifft, hi sawl gwaith yn ei weithiau ar alcemi, ond fe’i hadnabu’n anghywir yn rhai o’i fersiynau traddodiadol o’r testun gyda Miriam, chwaer Moses. Weithiau mae hi hyd yn oed yn cael ei dryslu â Maria Aegyptiaca.

Mae'r traethawd alcemegol *Practica yn artem alchimicam*, sy'n cael ei gadw yn y gwaith ar y cyd *Artis auriferae libri duo* (Basel 1572), yn cylchredeg o dan ei henw. Gwaith arall yw'r diweddar *Excerpta ex interlocutione Mariae profetissae, sororis Moysis et Aaronis*.

Dyfeisiadau
-----------

Soniwyd am Mari, ynghyd ag Agathodaemon, Pseudo-Democritus, a Hermes Trismegistus, gan Zosimos o Panopolis yn ei ddisgrifiadau o ddyfeisiau penodol, fel y *tribikos*, y *kerotakis*, a'r *bain-marie*. Ond mae anghydfod ynghylch ei chyfraniadau ac nid yw'n glir.

### Tribikos

Roedd y tribikos (Groeg: τριβικός) yn fath o alembig gyda thair braich a ddefnyddiwyd i gael sylweddau a burwyd trwy ddistylliad. Nid yw'n hysbys ai Mari a'i dyfeisiodd, ond mae Zosimos yn credydu'r disgrifiad cyntaf o'r offeryn iddi. Mae'n dal i gael ei ddefnyddio heddiw mewn labordai cemeg. Yn ei hysgrifau (a ddyfynnwyd gan Zosimos), mae Mari yn argymell y dylai'r copr neu'r efydd a ddefnyddir i wneud y tiwbiau fod yn drwch padell ffrio ac y dylid selio'r cymalau rhwng y tiwbiau a'r pen llonydd â past blawd.

### Kerotakis

Mae'r kerotakis (Groeg: κηροτακίς neu κυροτακίς), yn ddyfais a ddefnyddir i gynhesu sylweddau a ddefnyddir mewn alcemi ac i gasglu anweddau. Mae'n gynhwysydd aerglos gyda dalen o gopr ar ei ochr uchaf. Wrth weithio'n iawn, mae ei holl gymalau yn ffurfio gwactod tynn. Arweiniodd defnyddio cynwysyddion wedi'u selio o'r fath yn y celfyddydau hermetig at y term "wedi'i selio'n hermetig". Dywedwyd bod y cerotakis yn atgynhyrchiad o'r broses o ffurfio aur a oedd yn digwydd yng ymysgaroedd y ddaear.

Yn ddiweddarach addaswyd yr offeryn hwn gan y cemegydd Almaenig, Franz von Soxhlet ym 1879 i greu'r echdynnwr sy'n dwyn ei enw, "echdynnwr Soxhlet".

### Bain-marie

Mae enw Mari wedi goroesi yn ei dyfais o'r bain-marie ("baddon Mari"), sy'n cyfyngu tymheredd uchaf cynhwysydd a'i gynnwys i ferwbwynt hylif ar wahân: boeler dwbl yn y bôn. Fe'i defnyddir yn helaeth mewn prosesau cemegol y mae angen gwres ysgafn ar eu cyfer. Cyflwynwyd y term hwn gan Arnold o Villanova yn y 14g. Defnyddir y bain-marie hefyd ar gyfer coginio bwyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Feldman, Louis H.; Reinhold, Meyer (1996-10-01). *Jewish Life and Thought Among Greeks and Romans: Primary Readings* (yn Saesneg). A&C Black. ISBN 978-0-567-08525-2.
2. ↑  *Chemical History Tour, Picturing Chemistry from Alchemy to Modern Molecular Science* Adele Droblas Greenberg Wiley-Interscience 2000 ISBN 0-471-35408-2
3. ↑  Taylor, F. Sherwood. "A Survey of Greek Alchemy". *The Journal of Hellenic Studies* 50 (1930): 109–139.
4. ↑  From Eve to Dawn: A History of Women, Origins, Mcarthur & Company. Mehefin 10, 2003. ISBN 978-1552782682, Page 221.
5. ↑  Patai, Raphael (1995). *The Jewish Alchemists: A History and Source Book*. Princeton University Press. tt. 60–91. ISBN 9780691006420. Cyrchwyd 22 Hydref 2012.
6. ↑  Eisen, Arri; Laderman, Gary (2015-03-04). *Science, Religion and Society: An Encyclopedia of History, Culture, and Controversy* (yn Saesneg). Routledge. ISBN 978-1-317-46013-8.
7. ↑  The Seed of Unity and the Axiom of Maria Prophetiss
8. ↑  "Maria – ancient alchemist". *britannica.com*.
9. ↑  Taylor, Frank Sherwood (January 1992). *Alchemists, Founders of Modern Chemistry*. tt. 38–39. ISBN 9781564590022.
10. ↑  Partington, J. R. (January 1947). "History of Alchemy and Early Chemestry\*[sic"] (yn en). *Nature* **159** (4029): 81–85. doi:10.1038/159081a0. ISSN 1476-4687. PMID 20281228. .
11. ↑  Holmyard, E. J. (1957). *Alchemy*. New York: Dover. tt. 48f.
12. ↑  *Webster's International Dictionary of the English Language*. Springfield, Massachusetts: G. & C. Merriam Co. 1900. t. 112. A vessel for holding hot water in which another vessel Mai be heated without scorching its contents;—used for warming or preparing food or pharmaceutical preparations.

Dolenni allanol
---------------

* Fideo, 'Alchemy - Maria the Jewess & Prophet - Greco Egyptian Alchemy & Hermetic Philosophy'
* Fideo, '10 Forgotten Female Alchemists From Throughout History'