Arfau Tuduriaid Penmynydd, sy'n seiliedig ar arfau 'Ednyfed Fychan
Ffenestr liw teulu'r Tuduriaid yn Eglwys Penmynydd
Teulu o uchelwyr Cymreig fu a rhan bwysig yng ngwleidyddiaeth Cymru ac yn ddiweddarach Lloegr oedd **Tuduriaid Penmynydd**. Cysylltir hwy a phentref Penmynydd ar Ynys Môn.

Roedd y teulu yn ddisgynyddion Ednyfed Fychan (bu farw 1246), distain Llywelyn Fawr a'i fab Dafydd ap Llywelyn. Roedd Ednyfed Fychan ei hun yn ddisgynnydd o Farchudd ap Cynan. Priododd Ednyfed a Gwenllian ferch Rhys, merch Rhys ap Gruffudd ("Yr Arglwydd Rhys").

Cofeb Gronw Tudur

Adeiladau
---------

Adeiladwyd y plasdy presennol, Plas Penmynydd, yn 1576, ond bu plasdy cynharach ar yr un safle neu gerllaw. Ymwelodd y bardd Iolo Goch â'r plasdy rhywbryd yn y cyfnod 1367-82. Mae'n moli croeso hael Goronwy ap Tudur Fychan (Gronw Fychan) ac yn cymharu Penmynydd i aelwyd llys Urien Rheged:

Cyntaf lle'r af, llew a rydd,
Caer Pen Môn, carw Penmynydd,
Tŷ, gwelais gynt, teg wiwle,
Tudur Llwyd, da ydyw'r lle;
Yno mae, heb gae ar ged,
Ail drigiant aelwyd Rheged.[1]
Mae beddfaen alabaster cerfiedig Gronw Fychan, a fu farw yn 1382, gyda'i wraig Myfanwy, i'w weld yn eglwys y plwyf.

Cefndryd Owain Glyn Dŵr, a'u disgynyddion
-----------------------------------------

Yn nechrau'r 15g, roedd brodyr Gronw Fychan, Rhys ap Tudur, Gwilym ap Tudur a Maredudd ap Tudur, yn bleidwyr blaenllaw i Owain Glyndŵr. Oherwydd hyn collodd y teulu y rhan fwyaf o'u tiroedd. Roedd Gronw Fychan ei hun wedi marw cyn dechrau gwrthryfel Glyn Dŵr, felly dychwelwyd cyfran o diroedd y teulu i'w ddigynyddion ef yn ddiweddarach.

Aeth mab Maredudd, Owain, i Lundain, lle newidiodd ei enw o Owain ap Maredudd i Owain Tudur (*Owen Tudor*). Syrthiodd Catrin o Valois, gweddw Harri V, brenin Lloegr mewn cariad ag ef, ac mae'n debyg iddynt briodi, er nad oes prawf o hyn. Cawsant bum plentyn, yn cynnwys Edmwnd Tudur a Siasbar Tudur. Daeth mab Edmwnd, Harri Tudur, yn frenin Lloegr fel Harri VII.

Llinach
-------

Ymhlith aelodau'r teulu roedd:

* Goronwy ab Ednyfed, Arglwydd Tregastell, bu farw 1268, distain Gwynedd
* Tudur ab Ednyfed, brawd Goronwy, a'i dilynodd fel distain Gwynedd
	+ Tudur Hen, Arglwydd Pemmynydd, bu farw 1311, mab Goronwy ab Ednyfed
		- Goronwy ap Tudur Hen, bu farw 1331
			* Tudur Fychan neu Tudur ap Goronwy, Arglwydd Pemmynydd, bu farw 1367
				+ Goronwy ap Tudur Fychan (bu farw 1382)
				+ Rhys ap Tudur, dienyddiwyd yng Nghaer yn 1412
				+ Gwilym ap Tudur
				+ Maredudd ap Tudur, bu farw 1406
					- Owain Tudur neu Owain ap Maredudd, 1400–1461
						* Edmwnd Tudur, Iarll Richmond, 1430–1456
							+ Harri VII, brenin Lloegr, 1457–1509

### Perthynas y teulu i Owain Glyn Dŵr

Mae'r goeden deulu ganlynol yn dangos y berthynas rhwng y ddau deulu: teulu Glyn Dŵr a Thuduriaid Penmynydd.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Goronwy ap Tudur Hen**(Teulu Ednyfed Fychan) |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | **Gruffudd Fychan II**m. cyn 1340 |   |   |   | **Elen ferch Tomos** |   | **Marged ferch Tomos** |   | **Tudur ap Goronwy**m. 1367 |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   | **Owain Glyn Dŵr**c. 1354 - c. 1414 |   |   | **Maredudd**m.1406 |   | **Rhys**m. 1409 |   | **Gwilym**m. 1413 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Owain Tudur** |
|

### Llinach gwrywaidd y Tuduriaid

Dyma linach gwrywaidd y Tuduriaid o Ednyfed Fychan hyd at Harri VII, brenin Lloegr.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Ednyfed Fychan**m. 1246 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Goronwy ab Ednyfed**m. 1268 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Tudur Hen**(neu **Tudur ap Goronwy**)m. 1311 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Goronwy ap Tudur Hen**m. 1331 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   | **Elen ferch Tomos**(mam **Owain Glyn Dŵr**) |   |   | **Marged ferch Tomos** |   |   | **Tudur ap Goronwy**m. 1367 |  |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Maredudd ap Tudur**m. 1406 |   | **Rhys ap Tudur**m. 1409 |   | **Gwilym ap Tudur**m. 1413 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Owain Tudur**m. 1461 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Edmwnd Tudur**m. 1456 |   | **Siasbar Tudur**m.1495 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Harri VII, brenin Lloegr**m. 1507 |
|

Llyfryddiaeth
-------------

* *Y Bywgraffiadur Cymreig Ar-lein: Ednyfed Fychan a'i ddisgynyddion*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dafydd Johnston (gol.), *Gwaith Iolo Goch* (Caerdydd, 1988). Cerdd V, ll. 47-52