Twristiaid yn arsylwi Manhattanhenge yng Ngorffennaf 2016 
**Manhattanhenge**, a elwir hefyd yn **Heuldro Manhattan**, yw ddigwyddiad lle mae'r haul yn machlud neu'r haul yn gwawrio yn cyd-fynd â strydoedd dwyrain-gorllewin grid prif stryd Manhattan, Dinas Efrog Newydd. Mae'r machlud a'r gwawrio yn alinio ddwywaith y flwyddyn, ar ddyddiadau sydd wedi'u gosod yn gyfartal o amgylch heuldro'r haf a heuldro'r gaeaf. Mae aliniadau'r machlud yn digwydd tua Mai 28 a Gorffennaf 13. Mae aliniadau'r gwawrio yn digwydd tua Rhagfyr 5 ac Ionawr 8. Y llefydd orau ar gyfer gwylio Manhattanhenge yw Strydoedd 14eg, 23ain, 34ain, 42fed, a 57fed.

Esboniad a manylion
-------------------

Bathwyd y term *Manhattanhenge* gan Neil deGrasse Tyson, astroffisegydd yn Amgueddfa Hanes Naturiol America a brodor o Efrog Newydd. Mae'n gyfeiriad at Gôr y Cewri, heneb gynhanesyddol wedi'i lleoli yn Wiltshire, Lloegr, a adeiladwyd fel bod gwawrio'r haul, a welir o ganol yr heneb ar adeg heuldro'r haf, yn alinio gyda'r un o'r graig allanol. Mewn cyfweliad, nododd Tyson fod yr enw wedi’i ysbrydoli gan ymweliad plentyndod â Chôr y Cewri ar alldaith dan arweiniad Gerald Hawkins - seryddwr a oedd y cyntaf i gynnig taw pwrpas Côr y Cewri oedd fel arsyllfa seryddol hynafol a ddefnyddiwyd i ragfynegi symudiadau haul a sêr. 

Yn unol â Chynllun y Comisiynwyr 1811, mae'r grid stryd ar gyfer y rhan fwyaf o Manhattan yn cael ei gylchdroi 29° clocwedd o'r gwir dwyrain-gorllewin. Felly, pan mae ongl y machlud 299° (hy, 29° i'r gogledd o'r gorllewin dyledus), mae'r machlud yn cyd-fynd â'r strydoedd ar y grid hwnnw. Mae'r dyluniad grid hirsgwar hwn yn rhedeg o'r gogledd o Stryd Houston ym Manhattan Isaf i'r de o Stryd 155fed ym Manhattan Uchaf. Mae golygfa weledol fwy trawiadol, a'r un y cyfeirir ati'n gyffredin fel Manhattanhenge, yn digwydd cwpl o ddiwrnodau ar ôl dyddiad cyntaf y flwyddyn, a chwpl o ddyddiau cyn yr ail ddyddiad, pan gall cerddwr sy'n edrych i lawr llinell ganol y stryd i'r gorllewin tuag at New Jersey gweld y ddisg solar lawn ychydig yn uwch na'r gorwel a rhwng proffiliau'r adeiladau.

Mae union ddyddiadau Manhattanhenge yn dibynnu ar ddyddiad heuldro'r haf, sy'n amrywio o flwyddyn i flwyddyn, ond sy'n parhau'n agos at Fehefin 21. Yn 2014, digwyddodd Manhattanhenge "haul llawn" ar Fai 30 am 8:18yh, ac ar Orffennaf 11 am 8:24yh Mae'r digwyddiad wedi denu sylw cynyddol yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

Mae'r dyddiadau y mae gwawrio'r haul yn cyd-fynd â'r strydoedd ar grid Manhattan wedi'u gosod yn gyfartal o amgylch heuldro'r gaeaf, ac yn cyfateb yn fras i Ragfyr 5 ac Ionawr 8.

Digwyddiadau
------------

 Machlud yr haul yn edrych i'r gorllewin ar hyd Stryd 42fed, 8:23yh, 13 Gorffennaf 2006. 
Manhattan sunset on June 3 on West 42nd Street Machlud haul Manhattan ar Stryd 42fed Gorllewin. 
 Gwawrio'r haul ar hyd Stryd 32fd Gorllewin. 
Yn y tabl canlynol, mae "haul llawn" yn cyfeirio at ddigwyddiadau lle mae'r ddisg solar lawn ychydig uwchben y gorwel, ac mae "hanner haul" yn cyfeirio at ddigwyddiadau lle mae'r ddisg solar wedi'i chuddio'n rhannol o dan y gorwel.

| Dyddiad | Amser | Math |
| --- | --- | --- |
| 29 Mai 2016 | 8:12yh | Hanner haul |
| 30 Mai 2016 | 8:12yh | Haul llawn |
| 11 Gorffennaf 2016 | 8:20yh | Haul llawn |
| 12 Gorffennaf 2016 | 8:20yh | Hanner haul |
| 29 Mai 2017 | 8:13yh | Hanner haul |
| 30 Mai 2017 | 8:12yh | Haul llawn |
| 12 Gorffennaf 2017 | 8:20yh | Haul llawn |
| 13 Gorffennaf 2017 | 8:21yh | Hanner haul |
| 29 Mai 2018 | 8:13yh | Hanner haul |
| 30 Mai 2018 | 8:12yh | Haul llawn |
| 12 Gorffennaf 2018 | 8:20yh | Haul llawn |
| 13 Gorffennaf 2018 | 8:21yh | Hanner haul |
| 29 Mai 2019 | 8:13yh | Hanner haul |
| 30 Mai 2019 | 8:12yh | Haul llawn |
| 12 Gorffennaf 2019 | 8:20yh | Haul llawn |
| 13 Gorffennaf 2019 | 8:21yh | Hanner haul |

Ffenomena cysylltiedig mewn dinasoedd eraill
--------------------------------------------

Mae'r un ffenomen yn digwydd mewn dinasoedd eraill gyda grid stryd unffurf a golygfa ddirwystr o'r gorwel. Pe bai'r strydoedd ar y grid yn drylwyr o'r gogledd i'r de a'r dwyrain i'r gorllewin, yna byddai codiad yr haul a machlud yn cyd-fynd ar ddyddiau'r cyhydnosau gwerinol a hydrefol (sy'n digwydd tua Mawrth 20 a Medi 23 yn y drefn honno). Yn Baltimore, er enghraifft, mae gwawrio'r haul yn alinio ar Fawrth 25 a Medi 18 a machlud haul ar Fawrth 12 a Medi 29. Yn Chicago, mae'r haul yn machlud yn cyd-fynd â'r system grid ar Fawrth 20 a Medi 25, ffenomen a alwyd yn *Chicagohenge*.

Yn Toronto, mae'r haul yn machlud yn cyd-fynd â'r strydoedd dwyrain-gorllewin ar Chwefror 16 a Hydref 25, ffenomen a elwir bellach yn lleol fel *Torontohenge*. Ym Montreal, gall fod *Montrealhenge* bob blwyddyn tua Mehefin 12.

Pan ddarganfu’r penseiri a oedd yn dylunio canol dinas Milton Keynes, yn y Deyrnas Unedig, fod ei phrif stryd bron â fframio’r haul yn codi ar Hirddydd Haf a’r haul yn machlud ar Heuldro'r Gaeaf, fe wnaethant ymgynghori ag Arsyllfa Greenwich i gael yr union ongl sy’n ofynnol ar eu lledred, a pherswadiodd eu peirianwyr i symud y grid ffyrdd ychydig raddau.

Yng Cambridge, Massachusetts, mae *MIThenge* yn digwydd tuag Ionawr 11 a Thachwedd 29. Gellir gweld yr haul yn machlud ar hyd y "Coridor Anfeidrol", yn Sefydliad Technoleg Massachusetts (MIT).

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Jenkins, Alejandro (2013). "The Sun's position in the sky". *European Journal of Physics* **34** (3): 633. arXiv:1208.1043. Bibcode 2013EJPh...34..633J. doi:10.1088/0143-0807/34/3/633.
2. ↑  "Manhattanhenge 2020". *rove.me*.
3. ↑  Iezzi, Teressa (May 29, 2015). "How Neil deGrasse Tyson Discovered Manhattanhenge". *Fast Company*.
4. 1 2 3 4  Tyson, Neil deGrasse. "Manhattanhenge" Archifwyd 2019-01-16 yn y Peiriant Wayback. on the Hayden Planetarium website
5. ↑  Lee, Jennifer 8. (1 June 2009). "Manhattanhenge". *City Room*. New York Times. Cyrchwyd 9 July 2017.
6. ↑  Petzold, Charles. "How Far from True North are the Avenues of Manhattan?". Archifwyd o'r gwreiddiol ar April 4, 2007. Cyrchwyd 9 July 2017.
7. ↑  "The Story of 'Manhattanhenge': An NYC Phenomenon Explained". *space.com*.
8. ↑  LaFrance, Adrienne (29 May 2014). "Why Do People Love Manhattanhenge So Much?". *The Atlantic*. Cyrchwyd 14 July 2014.
9. ↑  "Sun to strike New York streets in 'Manhattanhenge'". *The Daily Telegraph*. July 11, 2011. In wintertime, the phenomenon is seen around December 5 and January 8.
10. ↑  Carlson, Jen (6 May 2016). "Here Are Your 2016 Manhattanhenge Dates". Gothamist. Archifwyd o'r gwreiddiol ar May 9, 2016. Cyrchwyd 12 May 2016.
11. ↑  Carlson, Jen (15 May 2017). "Here Are Your 2017 Manhattanhenge Dates". Gothamist. Archifwyd o'r gwreiddiol ar May 17, 2017. Cyrchwyd 17 May 2017.
12. ↑  "Baltimore Sun: Baltimore breaking news, sports, business, entertainment, weather and traffic". *Baltimore Sun*. July 13, 2007.
13. ↑  Moser, Whet (August 20, 2009). "Chicagohenge!". *Chicago Reader*. Cyrchwyd September 20, 2010.
14. ↑  Watson, Gavan (July 7, 2009). "Experience "Manhattanhenge" in Toronto". *Gavan P. L. Watson*.
15. ↑  DeWolf, Christopher (July 14, 2009). "Manhattanhenge and Montrealhenge". *urbanphoto.com*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-12-02. Cyrchwyd September 18, 2016.
16. ↑  Barkham, Patrick (May 3, 2016). "The struggle for the soul of Milton Keynes". Cyrchwyd May 11, 2016.
17. ↑  Goldman, Stuart J. (November 2003). "Sun Worship in Cambridge" (PDF). *Sky & Telescope*. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar March 4, 2016. Cyrchwyd 17 July 2014.