recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Ecser** yn bentref yn sir Pest yn Hwngari yn agos i Budapest.

Lleoliad
--------

Mae gan Ecser (yngenir ɛʧɛr) enw Slofaceg hefyd sef *Ečer* gan fod ganddi boblogaeth Slofacaidd fach. Mae hi wedi ei lleoli i dde-orllewin Budapest, yn agos i Faes Awyr Rhyngwladol *Ferihegy*. Yr aneddiadau cyfagos yw Malgód, Vecsés ac Üllő. Mae traffordd yr M0 yn arwain yn agos i'r bentref ac mae'r bentref wedi ei lleoli ar y rheilffordd 120a (Budapest-Újszász-Szolnok).

Lleoliad Pest yn Hwngari

Hanes
-----

Daw'r cofnod ysgrifenedig cyntaf am fodolaeth y pentref o 15 Rhagfyr 1315, er roedd y pentref yn bodoli ers 896 pan gyrhaeddodd yr Hwngariaid. Yn ôl myth lleol, daw enw'r bentref o Frenin Mawr Árpád a aeth i'r anheddiad i orffwys, gan ofyn i'r bobl leol am enw'r lle. Pan na wnaeth y bobl leol ymateb dywedodd wrthynt i alw'r lle ar ôl y dderwen yn y pentref, *cser*.

Yn ystod trechedd y Twrciaid o 1526 i 1686, bu farw'r pentref, yn enwedig ar ôl gwarchae Buda. Ail-gyrhaeddodd y preswylwyr yn 1699. Yn ystod Rhyfel Annibyniaeth Rákóczi, bu 11 milwr o Ecser yn ymladd.

I'w nodi
--------

* Yr unig gofadail yn y pentref yw'r Eglwys Gatholig o 1740.
* O'r bentref hon daw'r ddawns werin fyd-enwog *Priodas yn Ecser* (*Ecseri lakodalmas*)
* Ar darian y pentref gwelwyd yr eglwys, y ddawns werin, a'r dderwen, y tair argoel fwyaf pwysig i'r bentref.

Gefeilldrefi
------------

* Zlaté Klasy, Slofacia
* Kumbağ, Twrci

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Mae **cyfrifiadau yn Hong Cong** (Tsieineeg: c=香港人口普查) eu cynnal yn Hong Cong pob deng mlynedd, gydag is-gyfrifiad pum mlynedd ar ôl pob cyfrifiad. Cynhaliwyd y cyfrifiad diwethaf ym mis Mawrth 2001, a'r is-gyfrifiad diwethaf ar 15 Gorffennaf–1 Awst 2006. Mae'r cyfrifiadau yn gasgliad o wybodaeth ynglŷn â demograffeg Hong Cong, a chaiff ei gynnal gan Adran Cyfrifiadau ac Ystadegau Llywodraeth Hong Cong.

Mae'r cyfrifiad yn seiliedig ar rhanbarthau gweinyddol Hong Cong, er mwyn canfod nodweddion a thueddiadau yn y boblogaeth. Mae'r cyfrifiad yn cael ei gynnal ar raddfa fawr, gydag ystod eang o wybodaeth yn cael ei gasglu. Mae'r ystadegau yn gallu cael eu defnyddio gan y llywodraeth er mwyn creu polisïau, neu gan gyfundrefn preifat mewn ymchwil.

Mae'r cyfrifiadau wedi cael eu cynnal ers 1841 pan gafodd Ynys Hong Cong ei ildio i'r Deyrnas Unedg. Cynhaliwyd y cyfrifiad cyntaf ar ei ffurf bresennol ym 1961 a'r is-gyfrifiad cyntaf ym 1966. Maent yn parhau i'w cynnal pob deng mlynedd.

Casglwyd y manylion gan pbb dinesydd ar gyfer cyfrifiad 1961 ac 1971. Ers 1981, er fod cyfrif y boblogaeth yn dal i gael ei gwblhau ar ffurf arolwg gyda holiadur yn cynnwys gwybodaeth elfennol megis oed a rhyw, caiff manylion ar gyfer ystadegau nodweddion y boblogaeth eu casglu drwy gynnal cyfweliadau â sampl o deuluoedd. Ar gyfer cyfrifiad 2001, cynhaliwyd un cyfweliad ar gyfer pob 7 holiadur.

Mae'r is-gyfrifiad yn cael ei gynnal mewn modd tebyg, ond gyda chanran llai yn cael eu ymweld ar gyfer cyfweliad. Cafodd 10% o aelwydi Hong Cong eu cynnwys yn is-gyfrifiad 2006.
Humpty Dumpty yn gwisgo crafát a gafodd yn anrheg dibenblwydd gan y Brenin Gwyn a'r Frenhines Wen. Mae'r darlun gan John Tenniel.
Diwrnod pan nad ydy penblwydd ydy **dibenblwydd** (o'r Saesneg ***nbirthday***). Bathwyd y term gan Lewis Carroll yn *Through the Looking Glass*.[1][2] Yn y ffilm animeiddiad *Alice in Wonderland* a wnaed yn 1951 gan Disney, cafwyd cân gyfan ar hyn, sef *"The Unbirthday Song"*.[3]

Yn *Through the Looking-Glass*, mae Humpty Dumpty yn gwisgo crafát (y mae Alice ar y dechrau yn ei gamgymryd am wregys) y dywed iddo ei gael yn "anrheg heb ben-blwydd" gan y Brenin Gwyn a'r Frenhines Wen. Yna mae'n gofyn i Alice gyfrifo nifer y pen-blwyddi mewn blwyddyn.[4]

Mae'r tabl hwn yn dangos y nifer o benblwyddi a dibenblwyddi yn y flwyddyn:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Blynyddoedd naid | Blynyddoed eraill |
| i berson y gafodd ei eni ar 29 Chwefror | 1 penblwydd365 o dibenblwyddi | heb penblwydd365 o dibenblwyddi |
| i berson y gafodd ei eni ar ddiwrnod arall | 1 penblwydd365 o ddibenblwyddi | 1 penblwydd364 o ddibenblwyddi |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lewis Carroll (1871). *Through the Looking-Glass*. Pennod VI, "Humpty Dumpty", ac a sillafwyd fel "un-birthday".
2. ↑  *Oxford English Dictionary* cyfr. 10/1 (1926). t. U63 (t. 645 o'r fersiwn electronig).
3. ↑  "A Very Merry Unbirthday to You". Adalwyd 20 Medi 2008.
4. ↑  Carroll, Lewis (1872). *Through the looking-glass, and what Alice found there*. London: Macmillan and Co. tt. 121–123.
Arfbais y Fychaniaid.
**Fychaniaid Brodorddyn** oedd prif gainc llinach teulu'r Fychaniaid - teulu a oedd yn olrhain eu tras i Foreiddig (drwy Wallter) a greeodd arfbais y teulu, sef tri phen bachgen gyda sarff yn gwlwm am wddf pob un. Dechreuodd y teulu grynhoi eiddo yn Llechryd yn Elfael (nid Llechryd, Ceredigion) ac yng Nghwm Du. Wedi i Wallter Sais, aelod o'r teulu ennill clod a chyfoeth yn rhyfeloedd Edward III, brenin Lloegr, ychwanegwyd at diroedd ac eiddo'r teulu.

Priododd Gwallter Sais aeres Syr Walter Bredwardine ac ymgartrefu ym Mrodorddyn, a'i ddilyn gan ei fab Rhosier Hen, a briododd ferch Syr Walter Devereux ac yna gan ei ŵyr, Rhosier Fychan a briododd Gwladys ferch Dafydd Gam, ac a syrthiodd gyda'i dad-yng-nghyfraith ym Mrwydr Agincourt yn 1415.[1][2]

Gweler hefyd
------------

* Llys Tre-tŵr: llys a chastell Roger Fychan, Tre-tŵr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  gutorglyn.net; adalwyd 10 Chwefror 2017.
2. ↑  Y Bywgraffiadur Arlein; LlGC; awdur - Evan David Jones, F.S.A. (1903-87), Aberystwyth; dyddiad cyhoeddi - 1953-54.
Etholaeth seneddol yn Berkshire, De-ddwyrain Lloegr, yw **Gorllewin Reading** (Saesneg: *Reading West*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gorllewin Reading yn BerkshireEtholaeth Gorllewin Reading yn Berkshire
* Berkshire yn LloegrBerkshire yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1997: Tony Durant (Ceidwadol)
* 1997–2010: Martin Salter (Llafur)
* 2010–presennol: Alok Sharma (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwyr Bo Widerberg a Roy Andersson yw ***Den Vita Sporten*** a gyhoeddwyd yn 1968. Fe'i cynhyrchwyd yn Sweden. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Swedeg. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan SF Studios.

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1968. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *2001: A Space Odyssey* sef ffilm wyddonias gan Stanley Kubrick. Hyd at 2022 roedd o leiaf 3,400 o ffilmiau Swedeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Bo Widerberg ar 8 Mehefin 1930 ym Malmö a bu farw yn Båstad ar 8 Tachwedd 1965. Mae'n un o'r cyfarwyddwyr ffilm mwyaf cynhyrchiol a welodd y byd erioed, ac mae ganddo 11 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Medal Diwylliant ac Addysg

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Bo Widerberg nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 11 Gorffennaf 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 11 Gorffennaf 2016.
Mae'r **Euskaltzaindia** yn academi iaith swyddogol sy'n gyfrifol am warchod, dadansoddi, lledaenu, safoni a gwella'r Fasgeg, a sefydlwyd ym 1919. Gall fod hyd at 32 aelod llawn o'r academi (hyd at 2007, roedd uchafswm o 24 aelod) [1] ac, yn ogystal â'r aelodau hyn, mae nifer di-derfyn o aelodau gohebol ac aelodau anrhydeddus. Arwyddair yr Euskaltzaindia yw *Ekin eta jarrai* - "cychwyn a pharhau".

Sefydlwyd yr Euskaltzaindia gan bedair talaith deheuol Gwlad y Basg, ynghyd ag Eusko Ikaskuntza (Cymdeithas Astudiaethau Basgeg). Lleolir y pencadlys ar Sgwâr Barria yn hen dref Bilbao, ac mae swyddfeydd yn Gasteiz, Donostia , Iruñea a Baiona yn ogystal. Y prif ffynhonnell cyllid ar gyfer yr Euskaltzaindia yw grantiau, ac erbyn hyn pedwar corff cyhoeddus yw'r prif ariannwyr: y Llywodraeth Gwlad y Basg, Awdurdod Rhanbarthol Araba, Awdurdod Rhanbarthol Bizkaia ac Awdurdod Rhanbarthol Gipuzkoa.

### Aelodau llawn

Mae gan aelodau (Euskaltzain) llawn yr holl hawliau sydd ynghlwm ag aelodaeth, sef bod yn gyfarwyddwyr a gallu pleidleisio yng nghyfarfodydd academi yr Euskaltzaindia. Rhaid i'r Euskaltzain bod wedi eu geni neu eu magu yn un o blith y tiriogaethau Basgeg, fel y gall Euskaltzaindia at ei gilydd gynrychioli'r holl dafodieithoedd[2]. Ar hyn o bryd mae 27 aelod, a gall fod hyd at 32. Pan fydd holl aelodau'r Academi yn cyrraedd 75 oed, maent yn dod yn **aelodau emeritws** awtomatig. Ni all nifer yr aelodau emeritws fod yn fwy na thraean o'r aelodau.


|  |
| --- |
| **Aelodau Llawn** [3] |
|  Sagrario Aleman  |  Adolfo Arejita  |  Aurelia Arkotxa  |  Bernardo Atxaga  |  Miren Azkarate  |  Jean-Baptiste Coyos  |
|  Jean-Louis Davant  |  Patxi Goenaga  |  Andres Iñigo  |  Jabier Kaltzakorta  |  Xabier Kintana  |  Joseba Lakarra  |
|  Jose Luis Lizundia  |  Beñat Oihartzabal  |  Miren Lurdes Oñederra  |  Txomin Peillen  |  Andoni Sagarna  |  Patxi Salaberri  |
|  Pello Salaburu  |  Ibon Sarasola  |  Ana Toledo  |  Joan Mari Torrealdai  |  Patxi Uribarren  |  Andres Urrutia  |
|  Xarles Videgain  |  Patxi Zabaleta  |  Mikel Zalbide  |    |    |

1. ↑  «Euskaltzain oso izendatu dituzte Joan Mari Torrealdai eta Lourdes Oñederra», *Diario Vasco* , 2007-12-01.
2. ↑  Rheoliadau Euskaltzaindia .
3. ↑  Euskaltzain Gyfan.Euskaltzaindia.org. Ymgynghorwyd ar 10 Rhagfyr 2016
Cai a Bedwyr ar gefn Eog Llyn Llyw yn cyrraedd carchar Mabon fab Modron
**Eog Llyn Llyw** yw'r hynaf a'r doethaf o'r Anifeiliaid Hynaf a nodir yn chwedl *Culhwch ac Olwen*.

Un o'r Anoethau (tasgau amhosibl) a osodir ar yr arwr Culhwch gan Ysbaddaden Bencawr yn y chwedl yw rhyddhau Mabon fab Modron o'i garchar. Cais Culhwch gymorth Arthur. Anfona'r brenin Bedwyr, Cei, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd ac Eidoel ar neges i geisio gwybodaeth am Fodron gan yr Anifeiliaid Hynaf. Mae Eryr Gwern Abwy yn eu tywys i Eog Llyn Llyw. Mae'r Eog yn esbonio fel ei fod yn arfer nofio ar hyd yr afon bob nos hyd daw i furiau Caerloyw lle mae'n clywed griddfan ofnadwy yn dod o dŵr y castell. Mae'n cynnig cludo Gwrhyr ac Eidoel ar ei ysgwyddau i weld drostynt eu hunain. Llwyddant i siarad â'r carcharor sydd neb llai na Mabon fab Modron.

Dychwelant i lys Arthur. Gwysia Arthur holl filwyr a machogion y deyrnas ato a chychwyn am Gaerloyw. Tra bod Arthur a'i lu yn ymosod ar y castell, gan ddilyn cyngor Mabon, aiff Cei a Bedwyr ar hyd yr afon ar ysgwyddau Eog Llyn Llyw. Cyrhaeddent y tŵr ar lan yr afon ac mae Cei yn rhwygo'r muriau ac yn rhyddhau Mabon.

Gellir dosbarthu Eog Llyn Llyw gyda'r sawl enghraifft o eogiaid goruwchnaturiol ym myd y Celtiaid. Cysylltir yr eog â gwybodaeth a doethineb. Mae'r arwr Gwyddelig Finn mac Cumaill er enghraifft yn cael dawn proffwyd a doethwr ar ôl rhoi ei fawd yn ei geg ar ôl cyffwrdd eog arbennig.

Mae lleoliad Llyn Llyw yn ansicr, ond mae'r ffaith fod yr Eog yn nofio i fyny'r afon i Gaerloyw yn awgrymu ei fod o gwmpas rhan isaf Afon Hafren.

Llyfryddiaeth
-------------

* Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.) *Culhwch and Olwen: an edition and study of the oldest Arthurian tale* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1992) ISBN 0-7083-1127-X
Ffynnon Sara
Tarddiad neu fan lle mae dŵr yn codi o'r ddaear ydy **ffynnon**; twll yn y ddaear, fel arfer.

Tyfodd rhai trefi yn ystod y 19g o amgylch ffynhonnau iachusol, trefi megis Llandrindod ym Mhowys gan y credir eu bod yn iachusol.

Ffynhonnau seintiau Cymru
-------------------------

Sefydlwyd Cymdeithas Ffynhonnau Cymru yn 1996, gyda'r nod o warchod ffynhonnau Cymru sydd â thraddodiadau'n perthyn iddynt neu sydd o bensaerniaeth diddorol. Maent yn cyhoeddi cylchgrawn "Llygad y Ffynnon" ddwywaith y flwyddyn; y golygydd ydy'r awdur Eirlys Gruffydd.

Ers y Canol Oesoedd roedd y ffynhonnau hyn yn denu llawer o bererinion a chleifio atynt i gael eu gwella, ac roedd pob math o ofergoelion ynghlwm a nhw. Ceir dros 1,000 ohonynt yng Nghymru, gyda dros eu hanner wedi'u cysegru i seintiau Cristnogol. Mae llawer o'r ffynhonnau hyn, fodd bynnag, yn dyddio'n ôl i gyfnod cyn-Gristnogol; roedd gan y Celtiaid gryn barch at ddŵr ac roedd ganddynt dduwiau i warchod dyfroedd arbennig.

Mae dros traean o'r 1,000 yn ffynhonnau iachaol a thyrai pobl atynt i yfed y dŵr neu ymdrochi ynddo. Defnyddid rhai ffynhonnau i felltithio neu ddarogan e.e. Ffynnon Eilian (Llan-yn-Rhos, Betws-yn-Rhos) ble arferai pobl dalu i felltithio eu gelynion neu i gael gwared o felltith. Arferid hefyd addurno'r ffynhonnau mewn rhai ardaloedd yng Nghymru.

* Ffynnon Gelynnin, Conwy
* Ffynnon Eilian
* Ffynnon, Sir Gaerfyrddin
* Ffynnongroyw
* Ffynnon Taf
* Ffynnon Lloer
* Ffynnon Llugwy
* Ffynnon Beuno
* Ffynnon Gybi
* Ogof Ffynnon Ddu
* Llyn Ffynnon y Gwas
* Llyn Cwmffynnon
* Ffynnon Lloer
* Ffynnon Gaseg
* Ffynnon Wenffrewi
* Treffynnon

* Ffynnon OleddFfynnon Oledd
* Ffynnon SaintFfynnon Saint
* Ffynnon Aelrhiw, SH241294Ffynnon Aelrhiw, SH241294
* Ffynnon Shon, ger y Rhobell Fawr (52°48′27.51″ N, 3°49′19.8″ W)Ffynnon Shon, ger y Rhobell Fawr   
(52°48′27.51″ N, 3°49′19.8″ W)
* Ffynnon Llywelyn, CilmeriFfynnon Llywelyn, Cilmeri
* Ffynnon Eidda, rhwng Llan Ffestiniog ac Ysbyty IfanFfynnon Eidda, rhwng Llan Ffestiniog ac Ysbyty Ifan
* Ffynnon Saeran, ClawddnewyddFfynnon Saeran, Clawddnewydd
* Dyffryn ArdudwyDyffryn Ardudwy
* Ffynnon Fair, NefynFfynnon Fair, Nefyn
* Ffynnon Gelynnin, ConwyFfynnon Gelynnin, Conwy

### Ffynhonnau Môn

Ceir tuag ugain o ffynhonnau hanesyddol bwysig ar Ynys Môn. Gweler: Ffynhonnau Môn.

### Gwledydd eraill

Ffynnon ddŵr mewn mynachdy yn yr Almaen
* Ffynnon Castalia

Llên
----

Ceir chwedl hynafol o'r enw *Iarlles y Ffynnon* lle ymddengys y Marchog Ddu pob tro mae rhywun yn tywallt ychydig ddŵr ar garreg y ffynnon.

Ffynon enwog y Manneken Pis ym Brwsel.
Ffynnon, Melaka, Malaysia.

Ffynhonau o bob math
--------------------

Ceir hefyd ffynhonau olew a nwy.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cymdeithas Ffynhonnau Cymru; adalwyd 02-0602013

Chwiliwch am ***ffynnon***  
yn Wiciadur.
Mae **Ffynnon Gybi** yn ffynnon sydd wedi'i lleoli yng Nghaergybi, Ynys Môn. Mae’n chwarter milltir i’r gogledd o Eglwys Cybi Sant.

Hanes
-----

Yn ôl yr hanes roedd Sant Seiriol o Benmon a Sant Cybi o Gaergybi yn gyfoedion. Roedd y ddau yn teithio i gyfarfod ei gilydd a chyfarfod wrth ymyl y ffynnon am hanner dydd. Roedd Cybi yn gwynebu haul y bore wrth gerdded i Glorach. Erbyn prynhawn ar ei ffordd yn ôl gartref tywyllwyd ei groen gan yr haul. Dyna pam y gelwid yn Cybi Felyn. Roedd Sant Seiriol a'i gefn at yr haul wrth fynd a dod a'i groen yn olau drwy'r amser. Gelwid ef yn Seiriol Wyn. Disgrifiodd Syr John Morris-Jones y ddau sant fel hyn:

  

Seiriol Wyn a Chybi Felyn,

Cyfarfyddant, fel mae’r sôn,

Beunydd wrth ffynhonnau Clorach

Yng nghanolbarth Môn.[1]

Safle
-----

Heddiw mae’r ffynnon ar y fan lle mae llawer o strydoedd fel *Well Street* a *Pump Street.* Mae’r strydoedd yn cyfarfod ei gilydd yn y canol. Yn 1908 adeiladwyd pwmp dros y ffynnon. Roedd y ffynnon yn llifo’n gryf a bydd yn cyflenwi dŵr i drigolion Caergybi am flynyddoedd. Yn ôl y sôn roedd pobl yn dweud mai ffynnon arbennig oedd hi am wella scyrfi, scroffiwla a chricmala.

Roedd y ffynnon yn cael ei ddefnyddio i wella afiechydon ond hefyd i weld os oedd cariadion yn ffyddlon i'w gilydd. Yn yr ardal mae traddodiad ger y ffynnon hon y byddai Cybi a Seiriol yn cyfarfod, ac nid ger ffynnon Clorach.

Ffynhonnau eraill cysegredig i Cybi
-----------------------------------

Canfyddir y ffynnon fach hon gyferbyn â Chapel Maes y Fynnon ar y ffordd o Lambedr Pont Steffan i Langybi.

*Ffyñon weñ is a spring in ye parish to ye West tradic'only said to be very medicinal & effectual to cure distempers. Ye times of repairing to it is Ascension Eve: they wash in ye spring: & yn [then] repaire to a stone hard by called Llech gybi: wch is supported by other stones: & by ye stone ye sick person lyes all yt [that] night after his washing in ye spring. On Ascension Eve they resort to Fynnon wen after they have washed ym selves at ye well. They go to Lhech Gibi yt is an arrows flight from ye well. There they put ye sick under ye Lhech where if ye sick sleeps it is an infallible sign of recovery, if not of death.*[2][3]

Gweler hefyd
------------

* Ffynhonnau Môn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ffynhonnau Cymru - Cyfrol 2 - Ffynhonnau Caernarfon, Dinbych, Y Fflint a Môn (Llyfrau Llafar Gwlad 43)
2. ↑  Bwletin Llên Natur rhifyn 31
3. ↑  Parochialia Edward Llwyd
Delw pen o Carthago.
**Ffenicia** yw’r enw a ddefnyddir am diriogaeth a gwareiddiad Semitaidd, yn wreiddiol o lannau dwyreiniol y Môr Canoldir, yn cyfateb yn fras i Libanus heddiw. Galwai’r bobl eu hunain yn *kna'ani* neu *ben kna'an*, yn cyfateb i’r Cananeaid yn y Beibl, ond defnyddir y term "Ffeniciaid" am eu disgynyddion oedd yn byw o gwmpas y glannau hyd at Dor (Israel heddiw) ac *Arados*, neu *Arwad* (Syria heddiw), rhwng 1200 CC a choncwest y rhanbarthau hyn gan Islam

Roedd y Ffeniciaid yn ddylanwadol iawn o gwmpas Môr y Canoldir; er enghraifft datblygodd yr wyddor a ddefnyddir trwy ran helaeth o’r byd heddiw o’r wyddor Ffeniciaidd. Roedd yr wyddor Ffeniciaidd yn cynnwys 22 symbol, pob un yn dynodi sain arbennig. Nid oedd llafariaid yn cael eu cynnwys. Benthyciwyd y syniad i’r gwyddorau Groeg a Hebraeg, a datblygodd gwyddorau eraill o’r rhain. Ymhilth eu dinasoedd pwysicaf roedd Biblos, Tyrus a Sidon. Oddi yno sefydlwyd gwladychiadau pwysig ar ynys Cyprus ac yn arbennig ddinas Carthago yng ngogledd Affrica, a ddaeth yn un o bwerau mawr Môr y Canoldir.

Fel marsiandiwyr yr oedd y Ffeniciaid yn fwyaf enwog, a sefydlasant rwydwaith masnachol o gwmpas Mor y Canoldir a thu hwnt. O ran crefydd, yr oedd pantheon pob dinas yn amrywio, ond y prif dduwiau oedd Baal, Astarte, Dagon, Resef, Tanit a Melqart.

Llyfryddiaeth ddethol
---------------------

* *Je m'appelle Byblos*, Jean-Pierre Thiollet, H & D, Paris, 2005. ISBN 2 914 266 04 9
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ffenics**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **ffenicsau**; yr enw Saesneg yw *Phoenix*, a'r enw gwyddonol yw *Eulithis prunata*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ffenics yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
| Llên Lloegr yn yr 16eg ganrif |
| --- |
| "The First Appearance of William Shakespeare on the Stage of the Globe Theatre" gan George Cruikshank |
| Sonedwyr a thelynegwyr yn Oes Harri
* Thomas Wyatt
* Henry Howard, Iarll Surrey

 |
| Y Diwygiad Seisnig
* Thomas More
* *Book of Common Prayer*
* *Foxe's Book of Martyrs*

 |
| Barddoniaeth yn Oes Elisabeth
* Edmund Spenser
* Philip Sidney

 |
| Y ddrama yn Oes Elisabeth
* William Shakespeare
* Christopher Marlowe
* John Lyly
* Robert Greene
* Ben Jonson

 |
| * ← Saesneg Canol
* Llên Lloegr
* 17g →
 |
| * v
* t
* e
 |

Merthyroleg gan y pregethwr Piwritanaidd John Foxe yw ***Actes and Monuments***, a elwir gan amlaf yn ***Foxe's Book of Martyrs***, a gyhoeddwyd gyntaf ym 1563. Mae'n cynnwys hanesion y merthyron Protestannaidd a chyn-Brotestannaidd, gyda phwyslais arbennig ar Loegr a'r Alban.

Cyflawnwyd y gwaith yn ystod y Diwygiad Protestannaidd Seisnig, ar anterth erledigaeth yn erbyn y Protestannaidd yn ystod adferiad Catholig y Frenhines Mari I. Ffoes Foxe i'r cyfandir ac yn Strasbwrg cyhoeddodd rhan o'i ferthyroleg yn Lladin, dan y teitl *Commentarii rerum in ecclesia gestarum* (1554). Aeth Foxe i Frankfurt am Main a Basel, a pharhaodd i weithio ar ei ferthyroleg gyda chymorth llawysgrifau a ddanfonesid iddo o Loegr, a chyhoeddodd ddiweddariad ym 1559. Yn sgil marwolaeth Mari ym 1558 ac ailsefydlogi Eglwys Loegr dan y Frenhines Elisabeth I, dychwelodd Foxe i Lundain i orffen ei waith. Defnyddiodd gofrestri swyddogol ac atgofion gan dystion i ehangu ei hanes o'r erledigaeth yn ystod teyrnasiad Mari, ac aeth ati i drosi'r holl waith i'r Saesneg. Cyhoeddwyd *Actes and Monuments of these Latter and Perillous Dayes* ym Mawrth 1563 gan yr argraffydd John Day, ac yn fuan enillodd yr enw poblogaidd *The Book of Martyrs*. Cyhoeddodd Foxe ail argraffiad o'i ferthyroleg ym 1570, a mân-ddiwygiadau ym 1576 a 1583.

Cafodd y llyfr hwn ddylanwad pwysig ar hanes cynnar Eglwys Loegr a datblygiad yr hunaniaeth Brotestannaidd yn Lloegr a'r Alban. Am genedlaethau o Saeson, dyma un o'r tri llyfr a gedwid ar silff y teulu Anglicanaidd duwiol, ochr yn ochr â Beibl Saesneg y Brenin Iago (1611) a *The Pilgrim's Progress* (1678) gan John Bunyan. Câi'r *Book of Martyrs* hefyd ei feio am ennyn gwrth-Gatholigiaeth yn Lloegr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) John Foxe. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 17 Awst 2019.

Darllen pellach
---------------

* William Haller, *The Elect Nation: The Meaning and Relevance of Foxe's Book of Martyrs* (Efrog Newydd: Harper & Row, 1963).
Peintiad golau y tu fewn i hen chwarel galchfaen yn Ffrainc.
**Fforio trefol** (hefyd hacio to-a-thwnnel; Saesneg: *urban exploration*, wedi'i dalfyrru fel *UE* neu *urbex*) yw fforio strwythurau o waith dyn, fel hen adfeilion neu nodweddion anhysbys o'r amgylchedd gwneuthuredig. Mae ffotograffiaeth a dogfennu hanesyddol yn aml yn rhan o'r gweithgaredd. Tybir bod fforio trefol hefyd yn golygu bod y sawl sy'n fforio yn tresmasu ar eiddo preifat, ond nid dyma'r achos bob amser. Mae fforio trefol weithiau yn cael ei gyfeirio ato fel draenio (ffurf amgen o fforio trefol ble mae'r traeniau yn cael eu fforio), ogofa a dringo trefol, neu hacio adeiladau.

Rheol answyddogol fforio trefol yw "Cymrwch ddim byd ond ffotograffau, gadaech ddim byd ond olion traed".

Mae fforio trefol wedi dod yn fwy poblogaidd o ganlyniad i sylw yn y cyfryngau, ar y Discovery Channel, MTV's Fear a gweithgareddau The Arlantic Paranormal Society. Gall natur y gweithgaredd yn gyflwyno nifer o beryglon, gan gynnwys perygl o niwed corfforol ac, os yw'n anghyfreithlon ac/neu heb ganiatad, y posibilrwydd o arestiad a chosb.

Cyfeiridau
----------

1. ↑  Nestor, James (19 August 2007). "The Art of Urban Exploration". *San Francisco Chronicle*. Cyrchwyd 20 June 2008.

Dolenni allanol
---------------

* Project Mayhem: Safleoedd sydd wedi'u fforio yng Nghymru
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, yw **Fforest y Ddena** (Saesneg: *Forest of Dean*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Fforest y Ddena yn Swydd GaerloywEtholaeth Fforest y Ddena yn Swydd Gaerloyw
* Swydd Gaerloyw yn LloegrSwydd Gaerloyw yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth yn wreiddiol yn 1885 ond fe'i diddymwyd yn 1950. Fe'i ailsefydlwyd fel etholaeth sirol yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1997:

* 1997–2005: Diana Organ (Llafur)
* 2005–presennol: Mark Harper (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Mae **Dendera** (Arabeg: دندرة) (hefyd Denderah/Dandarah), yn dref fechan yn Yr Aifft ar lan orllewinol Afon Nîl, tua 5 km i'r de o Qina, ar y lan gyferbyn, a thua 50 milltir i'r gogledd-orllewin o Thebes a Luxor.

Hanes
-----

Y fynedfa i Deml Dendera
Ar ymyl yr anialwch, tua 2.5 km i'r de-orllewin o'r dref, ceir adfeilion y **Dendera** hynafol (*Iunet* neu *Tentyra* yn yr Hen Eiffteg), lleoliad teml Groeg-Rufeinig a oedd yn ewnog iawn yn yr Henfyd ac sy'n atyniad twristaidd heddiw. *Iunet* or *Tantere*. Roedd yn brifddinas chweched Nome (talaith) yr Aifft Uchaf. Roedd Dendera yn gysegredig i'r dduwies Eifftaidd Hathor, a uniaethid ag Aphrodite'r Groegiaid.

Roedd y ddinas yn ganolfan eglwysig yn yr Eglwys Goptaidd, gan wasanaethu fel sedd esgobaeth i suffragan Ptolemais. Dim ond dau enw a gysylltir â'r cyfnod Cristnogol, sef Pachymius, cyfaill y sant Melece (dechrau'r 4g) a Serapion neu Aprion, cyfoeswr a chyfaill y sant Pachomius, a gysylltir â mynachlog Tabennisi. Dan yr Arabiaid daeth yn dref *Denderah*; erbyn cyfnod yr Otomaniaid roedd tua 6000 o bobl yn byw yno.

Gweler hefyd
------------

* Teml Dendera
* Hathor
* Eglwys Goptaidd

Cyfeiriadau
-----------

* (Saesneg) Tentyris ar *Catholic Encyclopedia*
Gweithiwr neu grefftwr metel, yn enwedig haearn a dur, yw **gof**. Rhoddir enwau manwl ar ofaint sy'n trin metelau eraill, megis gof aur, gof arian, gof gwyn (tun), a gof copr, neu sy'n gweithio gyda dyfeisiau metel megis gof cleddyfau, gof gynnau, gof cloeon, a gof angorau.

Gof wrth ei grefft.
Byddai gofaint ers yr henfyd yn toddi metel o'r mwyn mewn ffwrnais, fel ei fod yn hydrin ac yn haws ei weithio. Câi'r metel ei ofannu, hynny yw ei ddal yn erbyn eingion gyda gefeiliau a'i daro a'i siapio gyda morthwyl, cŷn, ac offer eraill.

Byddai cenhedloedd gynt yn rhwystro i'r bobl a ddarostyngid ganddynt ddysgu ac arfer crefft y gof, fel na byddai ganddynt arfau i wrthryfela â hwynt. Yn ôl y Beibl, fe wnaed hyn mor fanwl â'r Israeliaid gan y Philistiaid fel "doedd dim gof i'w gael yn holl wlad Israel" (1 Samuel 10:19). Cyfrifid y gof, yn y Cyfreithiau Cymreig, yn un o dri phroffeswyr y celfyddydau breiniol. O'r Oes Haearn hyd y Chwyldro Diwydiannol, gwnaed y mwyafrif o wrthrychau haearn gyr yn y byd wrth law yng ngweithdy'r gof.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   gof. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 16 Mai 2017.
2. ↑  1 Samuel 13, beibl.net. Adalwyd ar 16 Mai 2017.
3. ↑  (Saesneg) blacksmith. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 16 Mai 2017.

Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun sydd wedi ei addasu o *Y Gwyddoniadur Cymreig*, cyhoeddiad sydd yn y parth cyhoeddus.
Merch sy'n ymddangos yn y Pedwaredd o Geinciau'r Mabinogi, *Math fab Mathonwy*, yw **Goewin** (amrywiad, **Goewyn**).

Yn y chwedl mae hi'n ferch i Pebin o Ddol Pebin yn Arfon. Ni allai'r brenin Math fab Mathonwy fyw heb fod a'i draed yn ei harffed hi, heblaw mewn amser rhyfel:

Ac yn yr oes honno Math fab Mathonwy ni fyddai fyw, namyn tra fai ei ddeudroed ym mhlyg croth morwyn... Sef oedd yn forwyn gyd ag ef, Goewin ferch Pebin o Ddol Pebin yn Arfon. A honno tecaf morwyn oedd yn ei hoes o'r a wyddid yno.
Arosai Goewin gyda Math yn wastad, ond ymserchodd Gilfaethwy fab Don, brawd Gwydion, ynddi. Arweiniodd hynny at gynllun gan Wydion i ddechrau rhyfel rhwng Gwynedd a Dyfed er mwyn cael Math i adael y forwyn yn ei lys yng Nghaer Dathyl a rhoi cyfleu i Gilfaethwy ei chael. A dyna a wnaethant. Treisia Gilfaethwy y forwyn yng ngwely Math. Pan ddychwela'r brenin mae Goewin yn torri'r newydd iddo:

"Arglwydd," heb y Goewyn, "cais forwyn a fo is dy draed weithion. Gwraig wyf fi.".
Cosbir Gwydion a Gilfaethwy am eu hanfadwaith trwy eu rhithio'n anifeiliaid am gyfnod ac mae Math yn cymryd Goewin yn wraig iddo a rhoi llywodraeth ei deyrnas yn ei llaw hi.

Mae rhai, yn dilyn awgrym W. J. Gruffydd yn ei lyfr *Math vab Mathonwy*, yn meddwl mae gwraig Math oedd Goewin yn wreiddiol. Ond ceir awgrym hefyd o fersiwn arall. Yn ôl y bardd Lewys Môn (fl. 1485 - 1527), oedd yn hyddysg yn yr hen chwedlau, Arianrhod ac nid Goewin oedd y forwyn a ddaliai draed Math yn ei harffed, sy'n awgrymu fod y bardd yn gyfarwydd â fersiwn amgen o chwedl *Math fab Mathonwy* sydd ar goll bellach:

Mae 'nghwyn am forwyn yn fwy
no Math Hen fab Mathonwy.
Braich un ddi-wair, brechwen, ddoeth,
fu'i obennydd ef beunoeth:
Arianrhod,—ni bu'r unrhyw—
ni byddai Fath hebddi fyw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ifor Wulliams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930), tud. 67. Diweddarwyd yr orgraff.
2. ↑  *Pedeir Keinc y Mabinogi*, tud. 74. Diweddarwyd yr orgraff.
3. ↑  Eurys I. Rowlands (gol.), *Gwaith Lewys Môn* (Caerdydd, 1975), cerdd XCVII, llau. 1-6.
Cymdeithas o feirdd, llenorion, cerddorion a phobl nodedig eraill y byd diwylliannol Cymraeg yn Ynys Môn yw **Gorsedd Beirdd Ynys Môn**.

Hanes Gorsedd y Beirdd
----------------------

Cynhaliwyd yr eisteddfod gynharaf yn 1176, pan gynhaliodd yr Arglwydd Rhys gyfarfod cystadleuol o feirdd, cerddorion a pherfformwyr yn ei gastell yn Aberteifi. Ond nid tan y 18fed a'r 19eg ganrif y bu'r eisteddfod mewn ffurf y gellir ei hadnabod fel rhagflaenydd i'r Eisteddfod Genedlaethol fodern. Sefydlwyd Gorsedd Beirdd Ynys Prydain yn 1792 gan Edward Williams 1747-1826) a chynhaliwyd seremoni gyntaf yr Orsedd honno ar Fryn Briallu (Primrose Hill), Llundain ar 21 Mehefin 1792. Cynhaliwyd yr Orsedd gyntaf yng Nghymru yn 1795 ac ymddangosiad cyntaf yr Orsedd mewn eisteddfod oedd yng Ngwesty’r Llwyn Iorwg (Ivy Bush), Caerfyrddin yn 1819. Dechreuodd cysylltiad yr Orsedd â’r Eisteddfod Genedlaethol yn Ninbych yn 1860.

Blynyddoedd cynnarTyfodd a datblygodd yr Orsedd fel ei bod bellach yn rhan o ddiwylliant Cernyweg, Llydaweg, y Wladfa ym Mhatagonia ac mae iddi gysylltiadau a’r Mod (Am Mòd Nàiseanta Rìoghail) yn Yr Alban a’r Oireachtas (Orieachtas na Gaeilge) yn Iwerddon. Gwelir fersiwn ohoni mewn sawl eisteddfod drwy Gymru. Er mai dyfais ddi-sail oedd yr Orsedd yn wreiddiol, a phrofwyd hynny gan yr Athro G.J. Williams, y mae yn rhan annatod o seremonïau Eisteddfod Gadeiriol Môn. Ymddangosai fersiwn o’r Orsedd yn eisteddfodau cynnar Môn ond sefydlwyd Cymdeithas Gorsedd Beirdd Môn yn 1920, yn Eisteddfod Gadeiriol Môn Llannerch-y-medd [1]. Derwyddon-gwisg wen. Beirdd a Llenorion-gwisg las. Ofyddion-gwisg werdd.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Llyfryddiaeth
-------------

* *Cyfansoddiadau a Beirniadaethau Eisteddfod Gadeiriol Môn ers 1920*.
* *Hanes Gorsedd Y Beirdd. Geraint a Zonia Bowen. Cyhoeddiadau Barddas 1991*.
* *The Eisteddfod. Hywel Teifi Edwards. University of Wales Press 2016*.
* *Y Bywgraffiadur Cymreig. Welsh Biography Online on Culture Net Cymru*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Clorianydd*. 11 Mehefin 1919.
Clawr darluniedig *Dirgelwch yr Anialwch* (Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig, Swyddfa "Cymru", Caernarfon, 1911)
Cyfrol o waith Edward Morgan Humphreys a gyhoeddwyd yn Swyddfa *Cymru*, Caernarfon, 1911 yw ***Dirgelwch yr Anialwch***. Ei deitl llawn yw,

DIRGELWCH YR ANIALWCH / ac / Ystraeon Ereill. / gan / E. Morgan Humphreys.
Mae'r gyfrol yn cynnwys wyth stori fer dychmygol ac iddynt gefndir hanesyddol neu led-hanesyddol. Lleolir yr anturiaethau yng Nghymru a thros y môr. Er eu bod braidd yn hen-ffasiwn i ddarllenwyr ar ddechrau'r 21g ar y pryd roeddynt yn ychwanegiad cyffrous a gwerthfawr i lenyddiaeth plant Cymru.
Dyma'r wyth stori:

"Dirgelwch yr Anialwch"
"Y Ddau Frawd"
"Gorchest Wil Ifan"
"Mab Llwyn y Ceirw"
"Y Llong a'r Goeden"
"Ar y Ffordd Ddu"
"Dial y Cymry"
"Croesaw Rhys Morus"
Mae'r llyfr yn gyfrol ddeniadol iawn, gyda chlawr lliwgar trawiadol a darluniau du a gwyn gan S. Maurice Jones ac Arthur E. Elias, dau arlunydd a gyfrannai'n gyson i gyhoeddiadau poblogaidd O.M. Edwards, *Cymru*, Cyfres y Fil a *Cymru'r Plant*.

  



| Llyfrau E. Morgan Humphreys |  |
| --- | --- |
| *Ceulan y Llyn Du* | *Dirgelwch Gallt y Ffrwd* | *Dirgelwch yr Anialwch* | *Yr Etifedd Coll* | *Y Llaw Gudd* | *Llofrudd yn y Chwarel* | *Rhwng Rhyfeloedd* |
Map wedi ei symleiddio o ddiwylliannau Ewrop yn rhan olaf Oes yr Efydd; Diwylliant y Meysydd Wrnau mewn coch.
Wrn o'r 9fed - 8fed ganrif CC o Wlad Groeg.
Roedd **Diwylliant y Meysydd Wrnau** yn un o ddiwylliannau pwysicaf rhan olaf Oes yr Efydd yn Ewrop. Mae'r diwylliant yma yn dyddio o tua 1300 CC. hyd tua 800 CC.. Roedd y diwylliant yma yn ymestyn dros ran sylweddol o ganolbarth Ewrop, yn cynnwys rhan ddeheuol yr Almaen, yr Iseldiroedd, dwyrain a de Ffrainc, Catalonia, gogledd yr Eidal ac i'r dwyrain cyn belled a Slofacia.

Nodwedd bennaf y diwylliant yma oedd ei arferion claddu, sef llosgi cyrff y meirwon ac yna rhoi'r lludw mewn wrnau a'u claddu. Ceir casgliadau o'r wrnau hyn wedi eu claddu, gan roi ei enw i'r diwylliant. Mae'r casgliadau mwyaf o'r wrnau hyn i'r dwyrain o Afon Rhein, er enghraifft Kelheim gyda mwy na 258, Zuchering gyda 316 o gladdedigaethau. Roedd manylion yr arferion claddu yn amrywio o ardal i ardal. Ceir hefyd gelfi efydd a chrochenwaith sy'n nodweddiadol o'r diwylliant yma. Roedd yr eitemau efydd yn dangos celfyddyd o lefel uchel iawn, yn enwedig y cleddyfau. Yn y rhan fwyaf o'r ardaloedd lle ceid y diwylliant yma, cododd y diwylliant Hallstatt yn ei le tua dechrau Oes yr Haearn.

Mae rhai ysgolheigion wedi awgrymu fod cysylltiad rhwng y diwylliant yma a'r Celtiaid. Er bod yr ardaloedd lle ceir y diwylliant yma yn cyfateb yn weddol i'r ardaloedd lle cofnodwyd y Celtiaid yn ddiweddarach, nid oes tystiolaeth bendant i gadarnhau hyn.

Llyfryddiaeth
-------------

* J. M. Coles/A. F. Harding, *The Bronze Age in Europe* (Llundain 1979).
* G. Weber, *Händler, Kieger, Bronzegießer* (Kassel 1992).
* Ute Seidel, *Bronzezeit*. Württembergisches Landesmuseum Stuttgart (Stuttgart 1995).
* Konrad Jażdżewski, *Urgeschichte Mitteleuropas* (Wrocław 1984).
* Association Abbaye de Daoulas (gol.), *Avant les Celtes. L'Europe a l'age du Bronze* (Daoulas 1988).

Cyfeiriadau
-----------
Plant yn cloddio am lo yng Ngorllewin Virginia, UDA, tua 1908
Mae pobl wedi bod yn cloddio am lo ers cyfnod y Rhufeiniaid o leiaf. Ond ar raddfa bychan bu hynny tan y Chwyldro Diwydiannol yn y 18g. Yng ngwledydd Prydain - yn arbennig yn Ne Cymru a Gogledd Lloegr - y datblygodd y diwydiant yn gyflymaf wrth i dechnegau newydd ddod i mewn a'r galw am danwydd yn y trefi a dinasoedd gynyddu'n sylweddol. Erbyn 1800 roedd modd carboneiddio glo ar raddfa diwydiannol am y tro cyntaf. Defnyddiwyd y nwy glo a geir felly ar gyfer lampiau nwy glo yn y dinasoedd a'r golosg (côc) ar gyfer smeltio mwyn haearn. Ers y cyfnod hynny mae'r diwydiant glo a'r diwydiant dur wedi tyfu ochr yn ochr â'i gilydd (yn llythrennol felly yn aml).

Erbyn canol y 19g gwelwyd cynnydd yn y diddordeb gwyddonol yn y sgîl-gynhyrchion megis tar glo, amonia a phyg. Rhoddodd hyn yn ei dro hwb i astudiaethau cemeg organig; ymhlith y deunyddiau a ddatblygwyd yr oedd deunydd lliwio a deunydd ffrwydron. Erbyn yr 20g roedd hynny'n sail i'r diwydiant plastig.

Yn ystod y 1920au a'r 1930au roedd diwydiant yr Almaen ar y blaen yn natblygiad prosesau i droi glo'n olew: ffactor allweddol pan aeth y wlad honno i ryfel dan y Natsïaid yn yr Ail Ryfel Byd. Ond ers hynny mae nwy naturiol wedi cymryd lle nwy glo i raddau helaeth ac mae petrogemegion wedi disodli tar glo fel ffynhonnell deunyddion organig crai.

**Y gwledydd sy'n cynhyrchu mwyaf o lo (miliwn tunnell)**
| Gwlad | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | Siar | Blwyddyn yn weddill |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  China | 1834.9 | 2122.6 | 2349.5 | 2528.6 | 2691.6 | 2802.0 | 2973.0 | 3240.0 | 48.3% | 35 |
|  USA | 972.3 | 1008.9 | 1026.5 | 1054.8 | 1040.2 | 1063.0 | 975.2 | 984.6 | 14.8% | 241 |
|  India | 375.4 | 407.7 | 428.4 | 449.2 | 478.4 | 515.9 | 556.0 | 569.9 | 5.8% | 106 |
| *EU* | 637.2 | 627.6 | 607.4 | 595.1 | 592.3 | 563.6 | 538.4 | 535.7 | 4.2% | 105 |
|  Australia | 350.4 | 364.3 | 375.4 | 382.2 | 392.7 | 399.2 | 413.2 | 423.9 | 6.3% | 180 |
|  Russia | 276.7 | 281.7 | 298.3 | 309.9 | 313.5 | 328.6 | 301.3 | 316.9 | 4.7% | 495 |
|  Indonesia | 114.3 | 132.4 | 152.7 | 193.8 | 216.9 | 240.2 | 256.2 | 305.9 | 5.0% | 18 |
|  South Africa | 237.9 | 243.4 | 244.4 | 244.8 | 247.7 | 252.6 | 250.6 | 253.8 | 3.8% | 119 |
|  Germany | 204.9 | 207.8 | 202.8 | 197.1 | 201.9 | 192.4 | 183.7 | 182.3 | 1.2% | 223 |
|  Poland | 163.8 | 162.4 | 159.5 | 156.1 | 145.9 | 144.0 | 135.2 | 133.2 | 1.5% | 43 |
|  Kazakhstan | 84.9 | 86.9 | 86.6 | 96.2 | 97.8 | 111.1 | 100.9 | 110.8 | 1.5% | 303 |
|
| Total World | 5,301.3 | 5,716.0 | 6,035.3 | 6,342.0 | 6,573.3 | 6,795.0 | 6,880.8 | 7,273.3 | 100% | 118 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "BP Statistical review of world energy 2011" (XLS). British Petroleum. 2011. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-06-26. Cyrchwyd 2011-06-10. Unknown parameter `|month=` ignored (help)

### Gweler hefyd

* Diwydiant glo Cymru
Roedd **diwydiant gwlân yn Sir Gaernarfon** yn dipyn mwy na'r hyn oedd yn Sir Fôn a hynny oherwydd traddodiad amaethyddol y Sir o gadw diadellau mawr o ddefaid. Yn debyg i siroedd eraill Gogledd Cymru, trefn y dydd hyd at y 19g cynnar, oedd nyddu a gweu yn y cartref. Roedd gwlân yn cael ei liwio yn y cartref hefyd, fel yn nhref Gwydir rhwng 1809-11 lle'r oedd 'much woollen yarn is spun and woven into a chequered stuff dyed at home'. Roedd casglu cen ar gyfer lliwio gwlân gartref yn bwysig yn sawl rhan o'r Sir fel yn Rhiw ym Mhenrhyn Llyn.

Pandai
------

Awgryma'r dosbarthiad o bandai, hyd yn oed yn 1809, fod gweu yn boblogaidd iawn yn Sir Gaernarfon.  Mae'r cyfeiriad cyntaf at bandy yn 1427 lle disgrifir melin yn Llandygai fel pandy. Er hynny, agorodd melinau eraill yn ystod yr 16g a'r 17g.

Noda Hall fodolaeth pedair ar ddeg pandy arbenigol. Roedd rhain yn Betws-y-Coed, Penmachno, trefgordd Eidda (Ysbyty Ifan), Dolwyddelan, Bangor, Llanddeiniolen, Llanfair Isgaer, Llanrug, Penmorfa, Chwilog, Llannor (dwy), Abersoch, Aberdaron (dwy). Mae tystiolaeth o enwau-llefydd a dogfennau yn awgrymu bod pandai wedi bodoli ar un adeg yn y llefydd canlynol: Betws Garmon, Dolbenmaen, Eidda, Henllys, Llanbeblig, Llandygai, Llanddeiniolen, Llanengan (dwy), Llanllechid, Llanllyfni, Llaniestyn, Llanrug (dwy), Llanwnda, Penmachno, Ystumcegid, Aberdaron, Bryncroes, Llanystumdwy, Mynytho, Llannor, Llanfairfechan ac Henryd.

Melinau
-------

Erbyn 1820 roedd melinau mwy cynhwysfawr ar waith lle defyddiwyd peiriannau i greu pob mathau o ddefnyddiau fel un o'r melinau mwyaf adnabyddus - Melin Bryncir yn Garndolbenmaen. Yn 1850 roedd y melinau canlynol yn cynhyrchu: Caernarfon (Royal neu Peblig Factory), Llanwnda, Y Ffôr, Nanhoron, Eden, Beddgelert (Craflwyn), Penmachno (Ffatri Uchaf), Penmachno (Paddock), Penmachno (Melinau Pandy), Penmachno (Ffatri Uchaf), Llanrug, Tryfan, Dolgarrog, Pwllheli (Ffatri Dâr), Chwilog (Plas Du), Garndolbenmaen (Bryncir), Garndolbenmaen (Garn), Pen-y-groes (Llyfnwy), Pen-y-groes (Tai Lôn), Rhoshirwaun (Pencaerau), Betws-y-Coed, Dolwyddelan.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hall, E. H. (1952). *A description of Caernarvonshire 1809-11, (golygu gan E. G. Jones)*. t. 120.
2. ↑  Jenkins, J. Geraint (1969). *The Welsh Woollen Industry*. Caerdydd: William Lewis (Printers) Ltd. t. 237.
3. ↑  Jenkins, J. Geraint (1969). *The Welsh Woollen Industry*. Caerdydd: William Lewis (Printers) Ltd. t. 240.
Mae **deslanosid** (sydd â’r enw masnachol Cedilanide ym Mrasil) yn glycosid cardiaidd, math o gyffur y gellir ei ddefnyddio i drin diffyg gorlenwad y calon ac afreoleidd-dra cardiaidd (curiad calon afreolaidd). Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₄₇H₇₄O₁₉.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- diffyg gorlenwad y galon
 - ffibriliad atrïaidd
 - diffyg gorlenwad y galon

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Deslanosid, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- glucodigoxin
 - desacetyllanatoside C
 - desacetyl-lanatoside C
 - deacetyllanatoside C
 - Cedilanide®
 - Cedilanid-d (TN)
 - 3-[(O-beta-D-glucopyranosyl-(1->4)-O-2,6-dideoxy-beta-D-ribo-hexopyranosyl-(1->4)-O-2,6-dideoxy-beta-D-ribo-hexopyranosyl-(1->4)-O-2,6-dideoxy-beta-D-ribo-hexopyranosyl)oxy]-12,14-dihydroxy-3beta,5beta,12beta-card-20(22)-enolide
 - (3beta,5beta,12beta)-3-{[beta-D-glucopyranosyl-(1->4)-2,6-dideoxy-beta-D-ribo-hexopyranosyl-(1->4)-2,6-dideoxy-beta-D-ribo-hexopyranosyl-(1->4)-2,6-dideoxy-beta-D-ribo-hexopyranosyl]oxy}-12,14-dihydroxycard-20(22)-enolide

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Deslanosid". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Ynys yn y Môr Canoldir oddi ar arfordir deheuol Tiwnisia yw **Djerba** (hefyd **Jerba** neu **Gerba**) gyda arwynebedd o 510 Km² (197 milltir sgwâr, ychydig bach yn llai nag Ynys Môn). Hon yw ynys fwyaf Gogledd Affrica. Mae'r ynys i gyd yn dir lled-anial gyda rhyw 1,500,000 palmwydden ddatys a rhyw 500,000 olewydden yn tyfu. Mae ganddi filltiroedd o draethau o dywod mân. Prin iawn fydd hi'n glawio. Yn y gaeaf fe fydd y tymheredd yn gostwng yn llym fin nos, ond fydd hi ddim yn rhewi.

Yn ôl mytholeg Roeg, Djerba odd gwlad y *Lotophagi* (bwytawyr y lotws - ffrwyth chwedlonol). Yn ôl y chwedl, roedd pwy bynnag oedd yn bwyta'r ffrwyth yn colli pob hiraeth am gartref. Fe gynigodd y Lotophagi y ffrwythau i ddynion Odysseus.

***Meninx*** oedd enw Djerba yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Fe adeiladodd y Rhufeiniaid sarn i gysylltu'r ynys a chyfandir Affrica.

Mae gan Djerba boblogaeth o 450,000. Berberiaid yw'r rhan fwyaf ohonyn' nhw. Mae yna gymuned fach Iddewig hefyd. Mae'n debyg wnaeth eu hynafiaid ffoi o Caersalem pan gafodd ei ddinistrio gan Titus yn 70 OC. Y brif dref yw Houmt-Souk (cynaniad: hw-met-es-SŴC) sy'n golygu "cymdogaeth y marchnadoedd", poblogaeth 44,555 yn 2004. Ieithoedd Djerba yw Arabeg, Ffrangeg a Berber, fel gweddill y Maghreb.

Mae'r rhan fwyaf o dai Djerba yn wyn gyda'r drysau a'r ffenestri wedi'u peintio'n las. Fe fydd y muriau gwyn yn adlewychu gwres yr haul a'r ffenestri glas yn cadw pryfed yn ôl. Mae gweddill Tiwnisia wedi dynwared y ffasiwn hwn, yn enwedig ym mhentref Sidi Bou Saïd ger Tiwnis.

Synagog Al-Ghriba yw'r synagog mwyaf prydferth yng ngogledd Affrica. Cafodd y synagog wreiddiol ei sefydlu yn y 6g C.C.

Un o ddiwydiannau Djerba yw pysgota ysbwng.

Ceir gwasanaeth fferi rhwng porthladd Ajim a Jorf ar y cyfandir.

Un o draethau Djerba
Houmt-Souk
Dmitry Donskoy yn sathru Mamay ar Gofeb y Mileniwm, Novgorod
Tywysog Mawr Moscow o 1359 hyd 1389 a Thywysog Mawr Vladimir o 1359 hyd 1389 oedd **Dmitry Ivanovich Donskoy** (Rwsieg *Дмитрий Иванович Донской*) (12 Hydref 1350 - 19 Mai 1389). Ei lysenw oedd *Donskoy*: daw o'i fuddugoliaeth adnabyddus dros y Mongoliaid ym Mrwydr Kulikovo Pole ger Afon Don yn ne Rwsia.

Yn ystod ei deyrnasiad, llwyddodd Dmitry i ehangu goruchafiaeth Tywysogaeth Moscow dros y tywysogaethau Rwsiaidd eraill. Roedd ei fuddugoliaeth dros y Mongoliaid ar faes Kulikovo Pole yn drobwynt yn hanes Rwsia. Am y tro cyntaf, roedd lluoedd un o'r tywysogaethau Rwsiaidd wedi trechu'r Mongoliaid. O hyn ymlaen, roedd grym y Mongoliaid yn Rwsia ar drai tan iddynt gael eu diarddel o'r wlad yn llwyr yn 1480.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Dmitry Donskoy***


|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 22935629
* LCCN: n82063855
* ISNI: 0000 0001 1947 5792
* GND: 118677721
* SUDOC: 197150195
* BNF: cb166620551 (data)
* NKC: jn20000700408
* BNE: XX904341

 |