recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Pentref yng nghymuned Ceulanamaesmawr, Ceredigion, Cymru, yw **Bont-goch** ("Cymorth – Sain" ynganiad ) neu **Bont Goch**, a weithiau **Elerch**. Saif yng ngogledd y sir, tua 2.5 milltir (4 km) i'r de-ddwyrain o Dal-y-bont.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Elin Jones (Plaid Cymru) ac yn Senedd y DU gan Ben Lake (Plaid Cymru).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 13 Ebrill 2022
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ceredigion**

**Trefi**  

Aberaeron  **·** Aberteifi  **·** Aberystwyth  **·** Ceinewydd  **·** Llanbedr Pont Steffan  **·** Llandysul  **·** Tregaron
  
**Pentrefi**  

Aberarth  **·** Aber-banc  **·** Aber-ffrwd  **·** Abermagwr  **·** Abermeurig  **·** Aber-porth  **·** Adpar **·** Alltyblaca  **·** Betws Bledrws  **·** Betws Ifan  **·** Betws Leucu  **·** Bethania  **·** Beulah  **·** Blaenannerch  **·** Blaenpennal  **·** Blaenplwyf  **·** Blaen-porth  **·** Y Borth **·** Bow Street  **·** Bronant  **·** Bwlch-llan  **·** Capel Bangor  **·** Capel Cynon  **·** Capel Dewi  **·** Capel Seion  **·** Caerwedros  **·** Castellhywel  **·** Cellan  **·** Cilcennin  **·** Ciliau Aeron  **·** Clarach  **·** Cnwch Coch  **·** Comins Coch  **·** Cribyn  **·** Cross Inn (1)  **·** Cross Inn (2)  **·** Cwm-cou  **·** Cwmystwyth  **·** Cwrtnewydd  **·** Dihewyd  **·** Dôl-y-bont  **·** Eglwys Fach  **·** Felinfach  **·** Y Ferwig  **·** Ffair-rhos  **·** Ffostrasol  **·** Ffos-y-ffin  **·** Ffwrnais  **·** Gartheli  **·** Goginan  **·** Y Gors  **·** Gwbert  **·** Henfynyw  **·** Henllan  **·** Horeb  **·** Llanafan  **·** Llanarth  **·** Llanbadarn Fawr  **·** Llandre  **·** Llandyfrïog  **·** Llanddeiniol  **·** Llanddewi Brefi  **·** Llanfair Clydogau  **·** Llanfarian  **·** Llanfihangel y Creuddyn  **·** Llangeitho  **·** Llangoedmor  **·** Llangrannog  **·** Llangwyryfon  **·** Llangybi  **·** Llangynfelyn  **·** Llangynllo  **·** Llanilar  **·** Llanio  **·** Llan-non  **·** Llanrhystud  **·** Llansantffraid  **·** Llanwenog  **·** Llanwnnen  **·** Llechryd  **·** Lledrod  **·** Llundain-fach  **·** Llwyncelyn  **·** Llwyndafydd  **·** Llwyn-y-groes  **·** Morfa  **·** Mwnt  **·** Nanternis  **·** Penbryn  **·** Penparc  **·** Penrhiw-llan  **·** Penrhyn-coch  **·** Penuwch  **·** Pen-y-garn  **·** Plwmp  **·** Pontarfynach  **·** Ponterwyd  **·** Pontgarreg  **·** Pontrhydfendigaid  **·** Pontrhydygroes  **·** Pontsiân  **·** Rhydlewis  **·** Rhydowen, Ceredigion  **·** Rhydyfelin  **·** Rhydypennau  **·** Salem  **·** Sarnau  **·** Southgate  **·** Swyddffynnon  **·** Synod Inn  **·** Talgarreg  **·** Tal-y-bont **·** Temple Bar **·** Trefenter  **·** Trefilan  **·** Tremain  **·** Tre-saith  **·** Tre Taliesin  **·** Troedyraur  **·** Ysbyty Ystwyth  **·** Ystrad Aeron  **·** Ystrad Meurig  **·** Ystumtuen
Mae **Coed Copi'r Graig** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 23 Mawrth 1993 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.85 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Ystyr y gair 'copi' yma yw "llwyn cymharol fychan o goed." Daw'r gair Cymraeg o'r gair Saesneg tafodieithol "*coppy*" sy'n dalfyriad o'r gair *coppice*. Mae'r enghraifft gynharaf o'r gair 'copi' sydd ar glawr yn dyddio o ddiwedd y 15g.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
2. ↑  *Geiriadur Prifysgol Cymru*, Cyfrol I, tud. 553.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
**Braeriach**, Gaeleg yr Alban: **Bràigh Riabhach** neu **Am Bràigh Riabhach** ydy'r ail fynydd uchaf ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NN953999 a'r trydydd mynydd uchaf yng ngwledydd Prydain ar ôl Ben Nevis a Ben Macdhui.

Yng nghwm Garbh Coire Mor ar y mynydd, dim ond pum gwaith y mae'r eira wedi dadmer yn llwyr mewn canrif; yn 1933, 1959, 1996, 2003 a 2006.

Ceir carnedd ar y copa. Mae Afon Dee (Swydd Aberdeen) yn tarddu ar y mynydd.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'nMarilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolenni allanol
---------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* [295316 Lleoliad ar wefan Get-a-map]
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Kevin Tent yw ***Crash Pad*** a gyhoeddwyd yn 2016. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Rolfe Kent. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Nina Dobrev, Christina Applegate, Thomas Haden Church, Domhnall Gleeson, Britt Irvin, Aliyah O'Brien, Julian Christopher a Donna Benedicto. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Fantastic Beasts and Where to Find Them* sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Kevin Tent ar 1 Ionawr 2000.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 54% (Rotten Tomatoes)
* 5.1/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Kevin Tent nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Crash Pad |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2016-01-01 |
| Ultra Warrior |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 1990-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Crash Pad". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 10 Hydref 2021.
Mae **Coed Dyrysiog** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.09 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Coed Craig-iâr** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ebrill 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 24.34 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cymuned yn nhalaith Pennsylvania, Unol Daleithiau America, yw **Bryn Mawr**. Rhennir y gymuned rhwng Radnor Township a Haverford Township yn Delaware County, a Lower Merion Township ym Montgomery County. Saif ychydig i'r gorllewin o ddinas Philadelphia.

Rhoddwyd tir ym Mhennsylvania i William Penn gan y brenin Siarl I ym 1683, ac roedd Bryn Mawr yn rhan o'r tir hwn. Prynodd Rowland Ellis o Fryn Mawr, Dolgellau 800 erw oddi wrth Penn, ac adeiladodd blasdy yno. Enwyd y lle yn "Bryn Mawr", ar ôl ei fferm yn Sir Feirionydd. Datblygodd tref fach o'r enw Humphreyville, ar ôl perthnasau Rowland Ellis o'r enw "Humphrey".

Mae'r ardal yn enwog am Goleg Bryn Mawr, un o'r colegau hynaf i ferched yn yr Unol Daleithiau.

Ym 1932, adeiladwyd rheilffordd rhwng Philadelphia a Lancaster, Pennsylvania ac ym 1869 dewiswyd Bryn Mawr yn enw i'r orsaf reilffordd leol, yn hytrach na Humphreyville

Mae Gorsaf reilffordd Bryn Mawr ar lein SEPTA Paoli-Thorndale

Gwesty Bryn Mawr (cyn hynny yn orsaf reilffordd) yn nhref Bryn Mawr, Pennsylvania, 1875

Enwogion
--------

* Jim Croce, cerddor
* Katharine Hepburn, actores; cyn-ddisgybl Coleg Bryn Mawr
* Jayne Mansfield, actores
* Teddy Pendergrass, canwr
* Woodrow Wilson, cyn-arlwydd yr Unol Daleithiau; cyn-athro yng Ngholeg Bryn Mawr
* Warren Zevon, cerddor

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Tudalen hanes ar wefan Brynmawr
2. ↑  Gwefan SEPTA
3. ↑  Henry Wilkinson Bragdon, *Woodrow Wilson: The Academic Years* (Cambridge, MA: Belknap Press, 1960)

Dolen allanol
-------------

* Gwefan Bryn Mawr

Oriel
-----

* Arwydd Bryn Mawr AvenueArwydd Bryn Mawr Avenue
* Swyddfa'r postSwyddfa'r post
* Canol y drefCanol y dref
* SinemaSinema
* Arwydd Ysbyty Bryn MawrArwydd Ysbyty Bryn Mawr
Traeth wedi'i orchuddio â broc môr.
Pren sydd wedi'i olchi ar lan neu draeth yw **broc môr** neu **drec môr** o ganlyniad i wyntoedd, llanw neu donnau. Gall hefyd gael ei olchi ar lan llyn neu afon, ac mae weithiau'n cael ei alw'n **broc dŵr**.

Gall broc môr gael ei ystyried yn drafferthus mewn rhai ardaloedd ar lan dŵr, ond mae'n rhoi cysgod a bwyd i adar, pysgod a rhywogaethau dyfrol eraill wrth iddo arnofio ar wyneb y dŵr. Mae griblau, llyngyr a bacteria yn pydru'r pren ac yn raddol ei droi'n faetholion sy'n cael eu hailgyflwyno i'r we fwyd. Weithiau, mae'r coed sydd wedi pydru'n rhannol yn dod i'r lan, lle mae hefyd yn rhoi cysgod i adar, planhigion a rhywogaethau eraill. Gall broc môr droi'n sylfaen i dwyni tywod.

Gweddillion coed, rhai cyfan neu rhannau ohonynt, sydd wedi'u golchi i mewn i'r môr gan lifogydd, gwyntoedd uchel neu ddigwyddiadau naturiol eraill, neu o ganlyniad i dorri coed yw'r rhan fwyaf o froc môr. Mae broc môr hefyd yn gallu bod yn goed defnydd, sef olion gwrthrychau pren o waith dyn. Mae rhain yn cynnwys adeiladau a'u dodrefn a olchwyd i'r môr yn ystod stormydd, gwrthrychau pren a daflwyd i'r dŵr o'r lan, paciau a ollyngwyd neu gargo coll o longau, ac gweddillion llongau pren a chychod sydd wedi'u dryllio. Gall erydiad a symudiad y tonnau ei gwneud yn anodd neu'n amhosibl i wybod tarddiad darn penodol o froc môr.

Gellir defnyddio broc môr fel rhan o ddodrefn addurnol neu ffurfiau eraill o gelf, ac mae'n boblogaidd fel addurn i'w osod mewn tanc pysgod.
Mae **Bryn y Gwin Isaf**, ar lan Afon Wnion ger Dolgellau, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 31 Mawrth 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.33 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **coler du'r Dwyrain / coler ddu'r Dwyrain**, sy'n enw gwrywaidd/enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **coleri duon y Dwyrain**; yr enw Saesneg yw *Levant Blackneck*, a'r enw gwyddonol yw *Tathorhyncus exsiccata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r coler du'r Dwyrain / coler ddu'r Dwyrain yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ardal yn nhref Y Fflint heddiw yw **Bryn y Glo** (Saesneg *Coleshill*). Mae tarddiad yr enw yn ddirgelwch. Ymddengys ei fod yn enghraifft o gam-gymreigio enw Saesneg oedd yn ei dro yn llygriad o hen enw Cymraeg. *Bryn Coel* fuasai'r enw gwreiddiol felly (mae Coel yn enw personol digon cyffredin mewn Cymraeg Cynnar; y Coel enwocaf yw Coel Hen, brenin Brythonaidd o'r Hen Ogledd yn ôl traddodiad).

Ymwelodd Gerallt Gymro â Bryn y Glo ar ran olaf ei daith trwy Gymru gyda Baldwin, Archesgob Caergaint, yn haf 1188, ar ei ffordd rhwng Rhuddlan a Chaer. Cyfeiria Gerallt at y frwydr a ymladdwyd yno pan ddaeth y brenin Harri II o Loegr i geisio goresgyn Gwynedd. Roedd yn ardal goediog iawn ac ymosododd rhyfelwyr Gwynedd o'r coed yn sydyn - tactegau *guerilla* - a chollodd y brenin nifer o'i filwyr. Mae gan Gerallt hanesyn bach am ffyddlondeb cwn hela rhyfelwr ifanc o Gymro a syrthiodd yn y frwydr. Arosodd yr helgwn wrth y corff heb fwyd na diod am wyth diwrnod yn ei warchod rhag cael ei ddifetha gan adar a bleiddiaid.

Darllen pellach
---------------

* Thomas Jones (gol.), *Gerallt Gymro*, tt. 141-3.

Gweler hefyd
------------

* Brwydr Cwnsyllt
* Cwnsyllt
Tref yng Ngogledd Swydd Lanark, yr Alban, yw **Coatbridge** (Sgoteg: *Coatbrig*). Fe'i lleolir tua 8.5 milltir (13.7 km) i'r dwyrain o ganol dinas Glasgow. Mae Coatbridge yn rhan o gytref gyda'i gymydog Airdrie, yn y diriogaeth a elwid gynt yn ardal Monklands.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 43,840.

Tua diwedd y 18g, gyda dyfodiad y Chwyldro Diwydiannol, tyfodd casgliad rhydd o bentrefannau yn yr ardal yn dref Coatbridge. Roedd y dref yn ganolfan bwysig ar gyfer gwaith haearn a chloddio glo yn ystod y 19g, ac fe'i disgrifiwyd fel "bro diwydiannol yr Alban". Roedd ganddi enw drwg am lygredd aer ac amodau byw gwael. Erbyn y 1920au, fodd bynnag, roedd gwythiennau glo wedi ymlâdd ac roedd y diwydiant haearn yn y dref yn dirywio'n gyflym. Caeodd yr olaf o'r ffwrneisi chwyth, gweithiau enwog William Baird, Gartsherrie, ym 1967.

Mor ddiweddar â 1936 Coatbridge oedd y lle mwyaf gorlawn yn yr Alban. Fodd bynnag, yn y 20g, cafodd llawer o'r enghreifftiau gwaethaf o dai slym eu clirio gan gynlluniau adeiladu enfawr a noddir gan y wladwriaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 6 Hydref 2019
2. ↑  "Names in Scots", Centre for the Scots Leid; adalwyd 12 Ebrill 2022
3. ↑  City Population; adalwyd 6 Hydref 2019

Golygfa o Coatbridge o'r dwyrain
Ci Defaid Cymreig
Ci defaid sy'n frodorol o Gymru yw'r **Ci Defaid Cymreig** a fridiwyd yn y gorffennol i warchod eu praidd rhag bleiddiaid yn ogystal â hel a didoli y defaid ac anifeiliaid eraill. Ceir disgrifiad o gi defaid yn chwedl Culhwch ac Olwen: *gafaelgi blewog... yn fwy na cheffyl nawmlwydd*.

Mae'r enw 'Ci Defaid Cymreig' bellach yn cyfeirio at un math o gi, ond ceir sawl math arall o gŵn defaid yng Nghymru gan gynnwys dau gi a oedd yn gyffredin iawn yng Nghanolbarth Cymru: y ci du a melyngoch, y ci mynydd Cymreig coch neu lwydlas a oedd yn gi enfawr, cryf. Ci defaid arall oedd y ci llwyd hirflew Cymreig a deithiodd i Batagonia (y *Barboucho*), ac a oedd yn cael ei ddefnyddio'n helaeth gan y porthmyn i yrru gwartheg, defaid, moch, gwyddau o ffermydd Cymru i farchnadoedd y Gororau. O tua'r 1860au disodlwyd y Cŵn defaid Cymreig gan rai Albanaidd ac aethant yn brin. Croesfridiwyd llawer ac nid oedd achrestri (neu gofrestr llinach) yn bod. Ffurfiwyd Cymdeithas Cŵn Defaid Cymraeig yn 1997 er mwyn unioni'r cam hwn a'u gwarchod. Yn wahanol i gi defaid gororau'r Alban, fodd bynnag, mae'r ci defaid Cymreig yn gweithio gyda'i gynffon i fyny a'i drwyn i lawr, ac mae'n cyfarth o'i liwt eu hun pan fo angen gyrru'r praidd yn ei flaen.

Disgrifiad
----------

O ran golwg mae'n gi canolig ei faint ac yn gymesur. Gall eu blew fod yn llyfn neu'n arw ac yn ddu ei liw, du-a-brown, coch neu'n gymysgedd brych gyda marciau gwyn ar adegau. mae golwg effro a gwyliadwrus arnynt gan amlaf, maent yn fywiog ac yn hynod o ddeallus. Maent yn gŵn gwarcheidiol rhagorol, sy'n cyfarth pan ddaw dieithryn i'w gynefin, ond fel arfer maent yn dawel ac yn dda gyda phlant.

Gall fyw am rhwng 12–15 o flynhyddoedd. Mae'n amrywio yn ei faint: rhwng 18 modfedd (46 cm) o daldra, a gall ci o Ogledd Cymru bwyso tua 35 pwys (16 kg) a chi o Forgannwg bwyso 40 - 45 pwys (18 - 20 kg).

Cŵn Defaid Glas Cymreig
-----------------------

Cŵn Defaid Glas Cymreig ar ddiwrnod sefydlu'r Gymdeithas.
Sefydlwyd Cymdeithas Cŵn Defaid Glas Cymreig yn 1963.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gweler Gwyddoniadur Cymru; Gwasg Prifysgol Cymru; 2008
2. ↑  welshsheepdogsociety.com; Archifwyd 2010-12-03 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 19 rhagfyr 2015

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Cymdeithas Cŵn Defaid Cymraeig Archifwyd 2010-12-03 yn y Peiriant Wayback.

| * v
* t
* e
 Bridiau Cymreig |
| --- |
| Cwn | 
* Corgi
* Hen Gi Defaid Llwyd Cymreig
* Daeargi Sealyham
* Ci hela Cymreig
* Ci defaid Cymreig
* Sbaengi Hela Cymreig
* Daeargi Cymreig

 |
| Gwartheg | 
* Gwartheg Morgannwg
* Gwartheg Penfro
* Gwartheg y Faenol
* Gwartheg Duon Cymreig

 |
| Defaid | 
* Defad Mynydd Cymreig Wyneb Moch Daear
* Dafad Mynydd Cymreig Balwen
* Wyneb Brith Beulah
* Dafad Mynydd Du Cymreig
* Cheviot Bryn Brycheiniog
* Dafad Bryniau Ceri
* Dafad Llanwenog
* Dafad Llŷn
* Dafad Mynydd Cymreig

 |
| Môch | 
* Mochyn Cymreig

 |
| Adar | 
* Gŵydd Aberhonddu
* Harlecwin Cymreig

 |
| Ceffylau | 
* Merlen Gymreig
	+ Cob Cymreig
	+ Merlyn mynydd Cymreig

 |
Ymgyrchydd elusennol yw **Colette Hughes** sydd wedi'i chydnabod am ei chyfraniad i'r gwaith adfer yn Rwanda yn dilyn yr hil-laddiad yno yn 1994. Magwyd hi mewn gwersyll i ffoaduriaid yn ne Uganda wedi i'w theulu orfod ffoi o Rwanda pan oedd yn 8 oed. Fe wnaeth Mike, ei gŵr, a hithau gyfarfod yn Abertawe tra oedd yn astudio yno ar ddiwedd y 1970au. Mae'r ddau wedi treulio blynyddoedd yn cynorthwyo gydag adferiad Rwanda yn dilyn yr hil-laddiad yno, gan sefydlu'r Rwanda/UK Goodwill Organisation (RUGO) yn 2002. Buont yn cynllunio prosiectau ailadeiladu ar gyfer Rwanda tra oedd y ddau ohonynt yn gweithio yn llawn amser a chynhaliwyd cyfarfodydd cyntaf RUGO ar eu haelwyd. Bu'r ddau yn byw yn Rwanda am gyfnod ar ôl 2002, lle bu Mike (peiriannydd siartredig o ran ei alwedigaeth) yn gynghorydd i'r Llywodraeth yno.

Cafodd Colette a Mike Hughes eu henwebu am Wobr Dewi Sant yn y Dosbarth Rhyngwladol yn 2018. Yn 2019, i nodi 25 mlynedd ers yr hil-laddiad yn Rwanda, rhoddodd Colette a Mike araith gyweirnod o dan y pennawd 'Remembering Rwanda' mewn digwyddiad i nodi Dydd Coffa yr Holocost yn Neuadd Dinas Caerdydd, a chyflwynwyd gwobr Points of Light iddynt yr un flwyddyn. Cafodd Colette hefyd ei henwi ar restr 'Brilliant, Black and Welsh: A celebration of 100 African Caribbean and African Welsh People' a gyhoeddwyd gan Wales Online yn 2018.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwobrau Dewi Sant - Mike a Colette Hughes". Cyrchwyd Gorffennaf 21, 2020.
2. ↑  "Points of Light". Cyrchwyd Gorffennaf 21, 2020.
3. ↑  "Wales comes together to mark Holocaust Memorial Day 2019". Cyrchwyd Gorffennaf 21, 2020.
4. ↑  "Brilliant, Black and Welsh: A celebration of 100 African Caribbean and African Welsh People". Cyrchwyd Gorffennaf 21, 2020.
*Pastore di Arcadia* (Bugail Arcadaidd), enghraifft o baentio bugeiliol mewn arddull neoglasurol gan yr arlunydd Eidalaidd Cesare Saccaggi o Tortona
Cân neu gerdd sy'n portreadu bywyd a helyntion bugail neu fugeiliaid yw **bugeilgerdd**. Weithiau defnyddir y term i gyfeirio at gerddi am y bywyd gwledig yn gyffredinol.

Mae'n ffurf lenyddol hynafol sydd i'w holrhain yn ôl i gyfnod Groeg yr Henfyd a gwaith y bardd Theocritus a'i ddilynwyr, yn cynnwys Bion a Moschus. Roedd Theocritus a Moschus yn frodorion Siracusa, Sisili. Deialog neu ymson a geir yn eu gwaith, sy'n troi fel rheol o gwmpas helynt y praidd a chariadon y bugail.

Ymhlith y beirdd clasurol y dylanwadwyd arnynt gan waith y beirdd Groeg hyn y mae Fferyllt (*Virgil*), yn ei *Eclogues*. Gwelir tueddiad i ddelfrydu bywyd y bugail a'i osod mewn math o *Arcadia* baradwysaidd.

Daeth y fugeilgerdd yn ffasiynol eto yn y Dadeni ac yn y 18g pan gafwyd nifer o gerddi "mewn efelychiad o Theocritus." Y bugeilgerddi enwocaf yn llenyddiaeth Gymraeg yw'r ddwy gan Edward Richard (1714-1777), a leolir yng nghefn gwlad Ceredigion.
Clawr y llyfr *Black Elk Speaks*.
***Black Elk Speaks*** yw hunangofiant Black Elk (Hehaka Sapa) (1863 – 1950), a oedd yn *Wichasha Wakan* (*Medicine Man* neu Ddyn Sanctaidd) enwog o Oglaliad Lakota (Indiaid Sioux). Roedd yn gefnder i'r pennaeth enwog *Crazy Horse*. Cyhoeddwyd yr hunangofiant yn 1932, wedi ei gofnodi gan yr awdur John G. Neihardt o gyfweliadau gyda Black Elk.

Yn y llyfr mae Black Elk yn adrodd hanes ei fywyd, gan ddechrau gyda'i blentyndod fel aelod o'r Oglala Sioux rhydd yn yr hyn a elwir heddiw yn Canolbarth Gorllewin America (neu'r *Mid-West*). Cafodd ailenedigaeth ysbrydol pan yn llanc a daeth yn *Wichasha Wakan*, un o'r gwŷr sanctaidd a arweiniai eu pobl mewn materion ysbrydol. Cafodd weledigaeth o Chwech Taid cenedl yr Indiaid (Americaniaid brodorol), a cheisiai arwain ei bobl ar hyd y "llwybr coch" da.

Yn ogystal â bod yn hunangofiant eithriadol ac unigryw, mae'r gyfrol yn bwysig am ei bod yn rhoi golwg ar hanes y "Gorllewin Gwyllt" yn y 19g o safbwynt y brodorion oedd yn byw ar y Gwastadeddau Mawr. Dro ar ôl tro gorfodwyd y llwythi i ymladd am eu tir a'u heinioes yn erbyn y dyn gwyn a'i arfau. Disgrifir blynyddoedd helbulus yr Oglala ac eraill o'r Indiaid wrth iddynt ymladd â'r fyddin Americanaidd ac ymsefydlwyr arfog, gan raddol colli tir a chael eu twyllo'n barhaus gan Llywodraeth yr Unol Daleithiau. Ymhlith y disgrifiadau cofiadwy yn y llyfr, ceir atgofion Black Elk, yn llanc 12 oed ar y pryd, o Frwydr Little Big Horn, pan orchfygwyd Custer a'r Seithfed Farchoglu gan y Sioux dan arweiniad Sitting Bull ac eraill. Ceir yn ogystal hanes trasig cyflafan Wounded Knee, lle cafodd Black Elk ei anafu.

Disgrifia Black Elk ei amser gyda Sioe Gorllewin Gwyllt Buffalo Bill a'i daith i Brydain, a sut y bu'n rhaid iddo geisio ymdopi â ffordd y dyn gwyn.

Llyfryddiaeth
-------------

### Llyfrau argraffiedig

* *Black Elk Speaks*, 1932, William Morrow & Company; 1961 Gwasg Prifysgol Nebraska, gyda rhagymadrodd newydd gan John G. Neihardt, 1979 gyda rhagymadrodd gan Vine Deloria, Jr. adargraffiad 1988: ISBN 0-8032-8359-8, adargraffiad 2000: ISBN 0-8032-6170-5. Yn ogystal ceir sawl argraffiad clawr papur ac argraffiad clawr caled gan Barrie & Jenkins, Llundain, 1972.

### Testun ar-lein

* Testun electronig, Prifysgol Nebraska Archifwyd 2006-07-02 yn y Peiriant Wayback.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Hong Sang-soo yw ***Bryn Rhyddid*** a gyhoeddwyd yn 2014. Fe'i cynhyrchwyd yn Ne Corea. Lleolwyd y stori yn Seoul. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Coreeg a hynny gan Hong Sang-soo. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actor yn y ffilm hon yw Ryō Kase. Mae'r ffilm *Bryn Rhyddid* yn 66 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2014. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Interstellar* sef ffilm wyddonias gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,100 o ffilmiau Coreeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hong Sang-soo ar 25 Hydref 1960 yn Seoul. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1996 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Chung-Ang University.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 82% (Rotten Tomatoes)
* 7.3/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Hong Sang-soo nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Chwedl Sinema |  | De CoreaFfrainc | Corëeg | 2005-01-01 |
| *Hahaha* |  | De Corea | Corëeg | 2010-01-01 |
| In Another Country |  | De Corea | Saesneg | 2012-01-01 |
| Menyw ar y Traeth |  | De Corea | Corëeg | 2006-01-01 |
| Menyw yw Dyfodol Dyn |  | De Corea | Corëeg | 2004-01-01 |
| *Night and Day* |  | De Corea | CorëegFfrangegSaesneg | 2008-02-12 |
| *Oki's Movie* |  | De Corea | Corëeg | 2010-01-01 |
| *The Day He Arrives* |  | De Corea | Corëeg | 2011-01-01 |
| *The Power of Kangwon Province* |  | De Corea | Corëeg | 1998-04-04 |
| Y Diwrnod y Syrthiodd Mochyn i'r Ffynnon |  | De Corea | Corëeg | 1996-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Hill of Freedom". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 10 Hydref 2021.
Cod QR i'r Wicipedia Cymraeg drwy ei safle ddiogel hi.
Math o god bar (neu god dau ddimensiwn) penodol sy'n ddarllenadwy gan ddarllenydd cod bar QR a ffonau camera yw **cod QR** (gair a dalfyrrwyd o *Quick Response code* ("Cod Ymateb Cyflym"). Mae'r cod yn dangos modiwlau du sydd wedi eu trefnu i wneud sgwâr ar gefndir gwyn. Drwy ddefnyddio cod QR, mae modd amgodio testun, URL, neu ddata eraill.

Maent yn gyffredin yn Siapan, lle y crëwyd nhw gan is-gwmni Denso-Wave i Toyota ym 1994. Un o'r mathau o godau bar dau ddimensiwn mwyaf poblogaidd yw'r cod QR. Crëwyd y codau QR yn wreiddiol er mwyn tracio ceir y cwmni a chaniatáu dadgodio cyflym.

Defnyddir y dechnoleg hon yn aml yn Siapan a De Corea, ond mae'r Gorllewin wedi bod yn eithaf araf yn ei mabwysiadu.

Y dyfodol
---------

Bellach ceir nifer o apps sy'n galluogi'r ffonau clyfar i adnabod gwrthrychau e.e. mae Aurasma yn caniatáu i ffôn y defnyddiwr "adnabod" dillad ar fodel mewn ffenest siop Dunhill yn Efrog Newydd ac mae'r model yn siarad (ar y ffôn) gan ddisgrifio'r dillad mae'n ei wisgo. Rhannwyd 2 filiwn o apps Aurasma, a hynny heb gost. Mae Blippar yn gwneud gwaith tebyg i nwyddau cyrff megis Cadbury, Jack Daniels, a Tesco.

Cyhoeddodd Pepsi'n ddiweddar fod y cwmni Pongr o Boston yn galluogi i ddefnyddiwr hepgor y codau QR gan sganio'r gwrthrych fel llun ar hysbyseb yn uniongyrchol i'w ffôn. Mae hyn gam yn y datblygiad pan y bydd "meddalwedd adnabod" yn caniatáu i chi bwyntio'ch ffôn at adeilad ac o fewn eiliadau bydd tudalen neu erthygl Wicipedia yn agor gan ddisgrifio'r adeilad. Yn y cyswllt hwn, gellir edrych ar y codau QR fel rhywbeth dros dro.

Gweler hefyd
------------

* QRpedia

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Adweek.com; adalwyd 01/02/2012.
Mae **Bryn Mawr** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SN944802. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 295 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 405 metr (1329 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Awdurdod unedol yn sir seremonïol Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Blackburn gyda Darwen** (Saesneg: *Borough of Blackburn with Darwen*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 137 km², gyda 149,696 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar bum ardal arall yn Swydd Gaerhirfryn, sef Bwrdeistref Chorley i'r gorllewin, Bwrdeistref De Ribble i'r gogledd-orllewin, Bwrdeistref Cwm Ribble i'r gogledd, a Bwrdeistref Hyndburn a Bwrdeistref Rossendale i'r dwyrain. Mae'n ffinio ar Fanceinion Fwyaf i'r de.

Bwrdeistref Blackburn gyda Darwen yn Swydd Gaerhirfryn
Ffurfiwyd yr awdurdod fel ardal an-fetropolitan o'r enw "Bwrdeistref Blackburn" dan reolaeth cyngor sir fetropolitan Swydd Gaerhirfryn ar 1 Ebrill 1974 dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Fe'i hailenwyd ym Mai 1997, a daeth yn awdurdod unedol, sy'n annibynnol ar y sir, ar 1 Ebrill 1998.

Rhennir y fwrdeistref yn saith plwyf sifil, gyda dwy ardal ddi-blwyf. Trefi Blackburn a Darwen yw'r prif aneddiadau yn yr ardal.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 11 Hydref 2020
Ffilm ddrama a ffilm ramantus gan y cyfarwyddwr Daniel Vigne yw ***Comédie D'été*** a gyhoeddwyd yn 1989. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jean-Claude Brialy, Maruschka Detmers, Thierry Fortineau, Rémi Martin, Céline Samie, Jean-Claude Bolle-Reddat, Jean-François Perrier, Jessica Forde, Mila Parély, Nelly Borgeaud, Philippe Uchan a Vincent Solignac. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1989. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Batman (ffilm o 1989)* sef ffilm drosedd llawn cyffro gan Tim Burton.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Daniel Vigne ar 12 Hydref 1942 ym Moulins. Derbyniodd ei addysg yn Institut des hautes études cinématographiques.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Daniel Vigne nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Ffermdy enwog tua milltir a hanner i'r de o Ddolgellau, Gwynedd yw **Bryn Mawr**, a roddodd ei enw i Goleg Bryn Mawr a nifer o adeialadau a llefydd eraill yn Unol Daleithiau America. Yma y ganed y crynwr blaenllaw Rowland Ellis (1650 - Medi 1731) a ymunodd â'r Crynwyr tua 1672, ac a gafodd ei garcharu nifer o weithiau.

Cofrestrwyd y ffermdy gan Cadw gyda'r chif 5137 ar 19 Mehefin 1990.

Lleolwyd y nofel *Y Stafell Ddirgel* gan Marion Eames yma ym Mryn Mawr.

Hanes yr adeilad
----------------

Ceir dist derw gyda'r arysgrif canlynol, sy'n rhoi dyddiad codi'r tŷ:

*"Y TU HWN YN Y FLWYT 1617 REES LEWIS AI GWNAETH"*
Ceir hefyd tŷ bychan gerllaw, a ddefnyddiwyd, efallai, ar gyfer y gweision a'r morynion, sef Tyddyn-y-Traian. Codwyd estyniad tua 1750 yng nghefn y tŷ ac un arall yn y ffrynt a'r gogledd tua 1800. Ŵyr Rhys (nu 'Rees' yn ysgrifenedig) oedd Rowland Ellis a aned yma. Daeth yn un o arweinwyr y Crynwyr, gan ymfudo i Bennsylvania yn l686. Yno hefyd y bu farw yn 1731, gan adael gwaddol enfawr i godi ysgol, sydd erbyn heddiw yn un o brif golegau UDA.

Llefydd a enwyd ar ôl Bryn Mawr
-------------------------------

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Hengwrt

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  archives.library.wales; archifau Crynwyr Sir Feirionnydd yn y Llyfrgell Genedlaethol; adalwyd 18 Mehefin 2019.
2. ↑  britishlistedbuildings.co.uk; adalwyd 18 Mehefin 2019.
Coleg hyfforddi athrawon oedd **Coleg y Normal, Bangor** a newidiodd ei enw oddeutu 1979 i **Y Coleg Normal**. Fe'i sefydlwyd yn 1861 drwy arian a godwyd gan gymdeithasau Cymraeg a Syr Hugh Owen - cyfanswm o £11,000; derbyniwyd y swm tila o £2,000 gan Lywodraeth Prydain.

Fe'i lleolir ar lannau Afon Menai - nid nepell o Fangor. Yn 1996 fe lyncwyd y coleg annibynnol hwn gan Brifysgol Cymru, Bangor. Ceir campws arall oddeutu milltir i ffwrdd yng nghanol Bangor Uchaf, lle mae Neuadd Eryri, Neuadd Ogwen, Neuadd Ddyfrdwy a Neuadd Aethwy. John Phillips oedd y Prifathro cyntaf. Esgymunwyd y Gymraeg fel pwnc rhwng 1865 a 1907. Agorwyd y drws i fyfyrwyr benywaidd yn 1910.

Yn y 1960au cododd dros 20 o ddarlithwyr mewn protest i hawlio siec gyflog drwy gyfrwng y Cymraeg - un o ymgyrchoedd cyntaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Cynfyfyrwyr
-----------

* Gerallt Lloyd Owen
* Ieuan Wyn
* Robin Llwyd ab Owain
* Gwenlyn Parry
* Ryan Davies
* Rhydderch Jones
* J. O. Roberts
* Windsor Davies
* Angharad Mair

Darlithwyr adnabyddus
---------------------

* Owain Owain
* Huw Lloyd Edwards
* Dafydd Orwig
* John Lasarus Williams
* Menai Williams
* Richard Cyril Hughes

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.owainowain.net
Mae **Bryn Bras** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 74.59 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle. Mae rhan o'r safle'n dir comin a rhan ym meddiant yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); adalwyd 30 Medi 2014

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Carreg uwch breuan a ddaganfuwyd yng Ngogledd yr Alban
Erfyn carreg a ddefnyddid er mwyn melino ystod eang o ddeunyddiau â llaw oedd y **freuan**. Caent eu defnyddid mewn parau, gydag un garreg sefydlog ar y gwaelod, ac un ar ei phen a gâi ei throelli. Cawsant eu defnyddio am y tro cyntaf yn yr oes Neolithig er mwyn melino grawnfwydydd yn flawd.

Enghreiffitiau unigol
---------------------

* Cafwyd darn o freuan yng nghloddfa Oes yr Haearn yn nyffryn Abergwyngregyn yn 2007.

Mathau o freuan
---------------

Mae dau faen yn ofynnol i wneud par o feini y felin hon. Mae'r isaf yn grwbi a'r uchaf yn geuol, yr hwn a roddir am yr isaf fel dodi het am ben. Mae y meini cyntefig at faint meipen go fawr, neu ben dyn, ac eraill diweddarach yn debyg i faen llifo bychan, ac eraill diweddarach eto yn meddu rhychau i gario y blawd allan, fel meini y melinau dwfr presennol. Ceir hwynt yn y mynydd a'r hendref, ac yn fynychaf yn nghytiau crynion y ddau le, ac wrth ffosio, dyfndroi y tir, neu ladd mawn. Caed amryw o bryd i bryd yn mawnogydd Gwaen Gynfi, Deiniolen.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
Cocsen ar y traeth.
Dysgl o gocos.
Defnyddir yr enw **cocsen**, neu'n fwy cyffredin y lluosog **cocos**, am un o nifer o rywogaethau yn y teulu *Cardiidae*. Fei' ceir o gwmpas y traethau ym mhob un o foroedd y byd, o'r Arctig i'r trofannau. Ceir 14 o rywogaethau yng ngorllewin Ewrop yn unig. Y fwyaf cyffredin yw *Cerastoderma edule*, y gocsen gyffredin.

Molwsgiaid sydd a chragen mewn dwy ran yw cocos, gyda'r gragen yn gron fel rheol. Maent yn byw o gwmpas y traethau, gan gloddio i mewn i'r mwd. Plancton yw ei bwyd; maent yn tynnu dŵr y môr i mewn i'r gragen a'i ridyllu i gael y plancton allan ohono.

Hen wraig yn hel cocos ar draeth Cefn Sidan. Ffotograff gan Geoff Charles (1962).
Ystyrir cocos yn dda i'w bwyta, a cheir diwydiant hel cocos pwysig ar hyd yr arfordir mewn llawer gwlad. Yng Nghymru, cysylltir hel cocos yn fwyaf arbennig a phentref Penclawdd ar benrhyn Gŵyr, ond ar un adeg roedd yn ddiwydiant pwysig mewn llawer man ar hyd yr arfordir, er enghraifft o gwmpas Bae Caerfyrddin, glannau Dyfrdwy a Traeth Lafan. Erbyn hyn mae gor-gasglu yn broblem, a chedwir llawer o'r gwelyau cocos ar gau am gyfnodau hir. Pan agorir gwely i gasglwyr, yn aml bydd cannoedd o gasglwyr, wedi eu trefnu yn gangiau, yn cyrraedd o bellteroedd i hel y cocos.
Mae **Coedpenmaen**  yn ardal o dref Pontypridd a ward Trallwng, Rhondda Cynon Taf. Mae hefyd yn cynnwys Cytir Pontypridd (weithiau Cytir Coedpenmaen). Mae'r ffiniau rhwng ardaloedd preswyl Coedpenmaen a Thrallwng eu hunain yn aneglur. Ychydig y tu hwnt i'r cytir ar y ffordd at y pentref cyfagos  Glyn-taf mae pentrefig Pentrebach

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑

Dolenni allanol
---------------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Archifwyd 2011-10-03 yn y Peiriant Wayback.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Rhondda Cynon Taf**

**Trefi**  

Aberdâr  **·** Aberpennar  **·** Glynrhedynog  **·** Llantrisant  **·** Pontypridd  **·** Y Porth  **·** Tonypandy  **·** Treorci
  
**Pentrefi**  

Aberaman  **·** Abercwmboi  **·** Abercynon  **·** Abernant  **·** Y Beddau  **·** Blaenclydach  **·** Blaencwm  **·** Blaenllechau  **·** Blaenrhondda  **·** Brynna  **·** Brynsadler  **·** Cefn Rhigos  **·** Cefnpennar  **·** Cilfynydd  **·** Coed-elái  **·** Coed-y-cwm  **·** Cwmaman  **·** Cwm-bach  **·** Cwm Clydach  **·** Cwmdâr  **·** Cwm-parc  **·** Cwmpennar  **·** Y Cymer  **·** Dinas Rhondda  **·** Y Ddraenen Wen  **·** Efail Isaf  **·** Fernhill  **·** Ffynnon Taf  **·** Y Gelli  **·** Gilfach Goch  **·** Glan-bad  **·** Glyn-coch  **·** Glyn-taf  **·** Y Groes-faen  **·** Hirwaun  **·** Llanharan  **·** Llanhari  **·** Llanilltud Faerdref  **·** Llanwynno  **·** Llwydcoed  **·** Llwynypïa  **·** Y Maerdy  **·** Meisgyn  **·** Nantgarw  **·** Penderyn  **·** Pendyrus  **·** Penrhiw-ceibr  **·** Penrhiw-fer  **·** Penrhys  **·** Pentre  **·** Pentre'r Eglwys  **·** Pen-yr-englyn  **·** Pen-y-graig  **·** Pen-y-waun  **·** Pont-y-clun  **·** Pont-y-gwaith  **·** Y Rhigos  **·** Rhydyfelin  **·** Ton Pentre  **·** Ton-teg  **·** Tonyrefail  **·** Tonysguboriau  **·** Trealaw  **·** Trebanog  **·** Trecynon  **·** Trefforest  **·** Trehafod  **·** Treherbert  **·** Trehopcyn  **·** Trewiliam  **·** Tynewydd  **·** Wattstown  **·** Ynys-hir  **·** Ynysmaerdy  **·** Ynysybŵl  **·** Ystrad Rhondda
Mae **Bryn-y-Brain** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN817997. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 172metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 294m (965tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Bryn Alyn** yn gopa mynydd a geir ym Mryniau Clwyd rhwng Rhuthun a'r Wyddgrug; cyfeiriad grid SJ200587. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 307 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Mae'n enwog am ei balmant calchfaen, yr ail fwyf yng Nghymru. Mae yma olion mwyngloddio a llosgi calch, gwiberod ac ogofâu eitha hir. Ceir tri chopa: gyda'r un agosaf i bentref Eryrys yn 408 metr, a'r ddau arall, gerllaw yn 403 metr.

Cofrestrwyd y mynydd (y tri chopa a'r ardal o'u cwmpas) fel Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Yn 1981 cafwyd hyd i arteffactau o'r Oes efydd: dwy freichled aur, talp o aur a bwyellt gyda soced: credir fod cysylltiad crefyddol i'r darganfyddiad yma a gelwir mynydd Bryn Alyn o'r herwydd yn 'Fynydd Cysegredig'.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 408 metr (1339 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Awyrluniau o'r calchbalmant
---------------------------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.academia.edu; rhan o bapur academig (rhaid talu am y gweddill); adalwyd 15 Gorffennaf 2023.
2. ↑  "Database of British and Irish hills"
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr Wallace** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr Wallace) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala arctitorquis***; yr enw Saesneg arno yw *Wallacean whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. arctitorquis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr Wallace yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr Wallace** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Dyn yn taflu coctel Molotov yn ystod protestiadau yng Ngwlad Tai yn 2010
Enw ar arf losg fyrfyfyr yw **coctel Molotov** (a elwir hefyd yn **fom petrol** neu'n **fom tân**). Potel yw'r enghraifft nodweddiadol o'r bom hwn sy'n cynnwys hylif fflamadwy megis petrol a wic yn dod allan o wddf y botel a gaiff ei gynnau cyn taflu'r bom at y targed. Ei bwrpas yw i achosi tân wrth i'r botel malu, ond nid o reidrwydd i achosi difrod mawr.

Maent yn hawdd ac yn rhad i'w gwneud, ac felly'n arf boblogaidd, yn lle grenâd llaw, gan frwydrwyr afreolaidd neu sydd heb arfau proffesiynol. Defnyddir yn aml mewn gwrthryfeloedd, ymgyrchoedd herwfilwrol, a therfysgoedd.

Defnyddiwyd yn gyntaf yn Rhyfel Cartref Sbaen i roi tanciau ar dân, cyn iddynt ennill yr enw "coctel Molotov" a hynny yn ystod Rhyfel y Gaeaf rhwng y Ffindir a'r Undeb Sofietaidd.

Geirdarddiad
------------

Bathwyd y term "coctel Molotov" yn ystod Rhyfel y Gaeaf, gan gyfeirio at Vyacheslav Molotov, Gweinidog Tramor yr Undeb Sofietaidd. Defnyddiodd yr awyrlu Sofietaidd bomiau clwstwr yn erbyn targedau'r Ffindir, a honnodd Molotov mewn darllediadau ar y radio taw bwyd i bobl y wlad oedd yn cael ei ollwng, nid bomiau, er nad oedd newyn yn y Ffindir. Galwyd y bomiau'n "fasgedi bara Molotov" gan y Ffiniaid, ac yn fuan dechreuodd lluoedd y Ffindir ymosod ar danciau Sofietaidd gan ddefnyddio "coctels Molotov", hynny yw diod i gyd-fynd â'r bwyd.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***goctel Molotov***
Mae **Bryn Cilfaesty** (Saesneg: *Cilfaesty Hill*) yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO128840. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 385 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 528 metr (1732 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"