Tonkatsu
Pryd o fwyd Japaneaidd yw ***Tonkatsu*** (豚カツ, とんかつ or トンカツ, pronounced ynganiad: [[toŋꜜkatsɯ]]; "cytled cig moch"), sy'n cynnwys cytled cig moch mewn briwsion bara, wedi'i ffrio'n dwfn / cig moch tempura. Mae'n angen torri canol cefn y mochyn yn dafelli 2-3 centimetr o drwch, eu gorchuddio â panko (briwsion bara), eu ffrio mewn olew, ac yna eu rhoi ar y plât gyda gyda saws 'Worcestershire' o Japan, reis a salad llysiau (bresych yn bennaf). Y ddau brif fath yw ffiled a lwyn.

Geirdarddiad
------------

Mae'r gair *tonkatsu* yn gyfuniad o'r gair Sino-Japaneaidd *ton* (豚) sy'n golygu "mochyn", a *katsu* (カツ), sy'n ffurf fyrrach o *katsuretsu* (カツレツ ), trawslythreniad o'r gair Saesneg *'cutlet'*, a oedd eto'n deillio o'r gair Ffrangeg '*côtelette*', sy'n golygu "torri cig".

Hanes
-----

Gwreiddiodd Tonkatsu yn Japan yn y 19g. Cig eidion oedd katsuretsu cynnar fel rheol; a dyfeisiwyd y fersiwn cig moch yn Japan ym 1899 mewn bwyty o'r enw Rengatei yn Tokyo. Yn wreiddiol, fe'i hystyriwyd yn fath o yōshoku - fersiynau Japaneaidd o fwyd Ewropeaidd a ddyfeisiwyd ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g - ac fe'i galwyd yn *katsuretsu* neu'n *katsu*.

Cafodd ei alw'n 'Pork katsuretsu,' 'Porky katsuretsu' a 'Tonkatsu', ond dim ond ar ôl 1959 defnyddiwyd yr enw 'Tonkatsu'.

Paratoi ac amrywiadau
---------------------

Brechdan tonkatsu (*katsu sando*)
Gellir ddefnyddio naill ai ffiled cig moch (ヒレ, *hire*) neu lwyn cig moch (ロース, *rōsu*); mae'r cig fel arfer yn cael ei halltu, yna ychwanegu pupur, ei orchuddio'n ysgafn mewn blawd, ei orchuddio mewn wy wedi'i guro, ac yna ei orchuddio â *panko* (briwsion bara), cyn cael ei ffrio'n ddwfn.

Yn gyffredinol rhoddir *Tonkatsu* ar blât gyda bresych wedi'i falu. Mae'n cael ei fwyta'n fwyaf aml gyda math o saws brown trwchus o'r enw saws tonkatsu neu *sōsu* (saws), *karashi* (mwstard), ac efallai sleisen o lemwn. Fel arfer rhoddir ar blât gyda reis, cawl miso a *tsukemono* a'i fwyta gyda gweillen fwyta (chopsticks). Weithiau byddai'n cael ei fwyta gyda *ponzu* a *daikon* wedi ei gratio yn lle'r saws tonkatsu.

Cyri katsu
 Bwyty tonkatsu "Katsuya" yn Roppongi, Minato, Tokyo, Japan 
Mae Tonkatsu hefyd yn boblogaidd fel llenwad brechdan (*katsu sando*), neu wedi ei fwyta gyda cyri Japaneaidd (*katsu karē*). Weithiau mae Tonkatsu yn cael ei fwyta gydag wy mewn fowlen fawr o reis fel *katsudon*.

Yn Nagoya a'r ardaloedd cyfagos, mae *miso katsu*, tonkatsu wedi'i fwyta gyda saws wedi'i seilio ar *hatchō miso*, yn arbenigedd.

Gellir gwneud amrywiadau ar tonkatsu trwy frechdanu cynhwysyn fel caws neu ddeilen shiso rhwng y cig, cyn ei orchuddio â bara a'i ffrio. Weithiau caiff *konnyaku* ei frechdanu yn y cig fel pryd calori isel.

Mae sawl amrywiad o tonkatsu yn amnewid y cig moch am cynhwysyn arall:

* Katsu cyw iâr (チキンカツ) neu *Tori katsu* ( 鶏カツ), sy'n defnyddio cyw iâr yn lle cig moch. Mae'n aml yn ymddangos mewn ciniawau o Hawaii.
* *Menchi-katsu* (メンチカツ) neu *minchi katsu* (ミンチカツ katsu mins), yn defnyddio cig mins mân.
* *Hamu katsu* (ハムカツ katsu ham), yn amnewid cig moch am ham. Mae fel arfer yn cael ei ystyried yn ddewis rhatach na tonkatsu.
* *Gyū katsu* (牛カツ katsu cig eidion), a elwir hefyd yn *bīfu katsu,* yn amnewid cig moch am cig eidion. Mae'n boblogaidd yn rhanbarth Kansai o amgylch Osaka a Kobe.

Gelwir pryd o fwyd tebyg i tonkatsu, ond gyda chynhwysion heblaw am cig moch, cig eidion, neu gyw iâr, yn *furai* (ffrio), nid *katsu* (cwtled). Mae hwn yn cynnwys *aji-furai* (macrell wedi'i ffrio) ac *ebi-furai* (corgimwch wedi'i ffrio).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  岡田, 哲. *とんかつの誕生―明治洋食事始め*. t. 166.
2. ↑  小菅, 桂子. *にっぽん洋食物語大全*. t. 122.
3. ↑  Kaneko, Amy (2007). *Let's Cook Japanese Food!: Everyday Recipes for Home Cooking*. Chronicle Books. t. 101. ISBN 0-8118-4832-9.
4. ↑  Jennifer Ellen Robertson, gol. (2005). *A companion to the anthropology of Japan*. Wiley-Blackwell. t. 421. ISBN 0-631-22955-8.
5. ↑  *오카다 데쓰*. 2006. tt. 217–218.
6. ↑  Tsuji, Shizuo; Fisher, M. F. K. (2007). *Japanese Cooking: A Simple Art*. Kodansha International. t. 240. ISBN 4-7700-3049-5.
7. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-06-10. Cyrchwyd 2019-11-14.