Swyddog milwrol a gwleidydd Iforaidd oedd y Cadfridog **Robert Guéï** (16 Mawrth 1941 – 19 Medi 2002) a wasanaethodd yn Arlywydd y Traeth Ifori o 1999 i 2000. Efe oedd y cyntaf i lansio *coup d'état* a chipio grym yn hanes Gweriniaeth y Traeth Ifori, a'r unben cyntaf yn hanes Affrica i gael ei ddymchwel gan wrthryfel poblogaidd.

Ganed ef ym mhentref Kabakouma yng nghyfnod Gwladfa'r Traeth Ifori. Un o lwyth yr Yacouba, un o'r bobloedd Mandé, ydoedd. Cafodd ei hyfforddi yn Saint-Cyr, academi Byddin Ffrainc yn Gwern-Porc'hoed, Llydaw, cyn dychwelyd i'r Traeth Ifori a enillodd ei hannibyniaeth oddi ar Ffrainc ym 1960. Cyrhaeddodd uchafbwynt ei yrfa filwrol ym 1990 pan gafodd ei benodi'n bennaeth y fyddin gan yr Arlywydd Félix Houphouët-Boigny yn sgil miwtini.

Wedi marwolaeth Houphouët-Boigny ym 1993, fe'i olynwyd yn arlywydd gan lefarydd y cynulliad, Henri Konan Bédié. Gwrthododd Guéï gefnogi Bédié yn ei frwydr wleidyddol â'r cyn-brif weinidog Alassane Ouattara, gan felly chwalu'r berthynas rhyngddynt. Yn Awst 1995, deufis cyn etholiad arlywyddol, cyhoeddodd Guéï amhleidioldeb y fyddin wedi i brotestwyr galw am foicot wedi i'r llywodraeth rhwystro ymgyrchoedd ei gwrthwynebwyr, gan gynnwys atal Ouattara rhag ymgeisio. Ail-etholwyd Bédié gyda 96% o'r bleidlais, a pharhaodd y gwrthdystiadau. Wedi i Guéï wrthod gorchymyn Bédié i ddefnyddio milwyr i ostegu'r protestiadau, cafodd ei ddiswyddo o arweinyddiaeth y fyddin. Cafodd ei benodi'n weinidog dros ieuenctid a chwaraeon, ond fe'i diswyddwyd o'r cabinet a'r fyddin ym 1995 o ganlyniad i gyhuddiad o geisio *coup*.

Ar 24 Rhagfyr 1999 arweiniodd Guéï *coup d'état* gyda chefnogaeth y milwyr cyffredin i ddymchwel yr Arlywydd Bédié. Er iddo honni ar y cychwyn nad oedd am grynhoi ei rym, yn yr etholiad arlywyddol yn Hydref 2000 hawliodd Guéï fuddugoliaeth serch enillodd ei wrthwynebydd, Laurent Gbagbo, ddwywaith y nifer o bleidleisiau bron. Trodd y bobl yn ei erbyn, a fe'i gorfodwyd i ffoi Abidjan. Ymsefydlodd ym mhentref Gouessesso, ger y ffin â Liberia.

Cafodd Guéï ei wahodd gan yr Arlywydd Gbagbo i gynhadledd ailgymodi genedlaethol, ynghyd ag Ouattara a Bédié, i geisio tawelu'r gwrthdaro gwleidyddol yn y Traeth Ifori. Cytunodd y pedwar dyn i gefnogi'r broses ddemocrataidd. Fodd bynnag, ym Medi 2002, cyhoeddodd ei fod am dynnu cefnogaeth ei blaid yn ôl o lywodraeth Gbagbo, a'i cyhuddodd o artaith, camlywodraeth, ac ansefydlogi'r wlad. Ar 19 Medi 2002, diwrnod cyntaf Rhyfel Cartref Cyntaf y Traeth Ifori, saethwyd Guéï, ei wraig, a'u plant yn farw wrth iddynt cael cinio yn Abidjan, wedi i gannoedd o filwyr gwrthryfela. Yn 2016, cafwyd sawl swyddog yn euog o lofruddio Guéï, a dedfrydwyd tri ohonynt i garchar am oes.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Margaret Busby, "Obituary: General Robert Guéï", *The Guardian* (21 Medi 2002). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 16 Tachwedd 2015.
2. 1 2  (Saesneg) "Robert Guéï 1941–2002", *Contemporary Black Biography*. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 10 Chwefror 2024.
3. ↑  (Saesneg) Ange Aboa, "Ivory Coast soldiers get life sentences for killing ex-president", Reuters (19 Ionawr 2016). Archifwyd o'r dudalen we wreiddiol drwy gyfrwng archive.today ar 10 Chwefror 2024.

| * v
* t
* e
Y Traeth Ifori Arlywyddion y Traeth Ifori |
| --- |
| 
* Félix Houphouët-Boigny (1960–1993)
* Henry Konan Bédié (1993–1999)
* Robert Guéï (1999–2000)
* Laurent Gbagbo (2000–2011)
* Alassane Ouattara (ers 2010)

 | Arfbais y Traeth Ifori |
| 
* Categori Categori
* Rhestr Rhestr

 |