recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Un o'r saith bwrdeistref yn Rhanbarth y Brifddinas a adnabir ar lafar fel Reykjavík Fawr, Gwlad yr Iâ, yw **Garðabær** (IPA:ˈkarðapair̥).

Hanes
-----

Panorama Gardabaer
Fel pob dref o fewn Rhanbarth y Brifddinas, mae Garðabær yn dref sy'n tyfu. Hi bellach yw chweched dref fwyaf Gwlad yr Iâ gyda phoblogaeth o 13,872 ar 1 mis Medi 2013.

Unwyd Álftanes gyda Garðabær yn Ionawr 2013 Poblogaeth Álftanes oedd 2,484 ym mis Ionawr 2011.

Gwladychwyd safle tref Garðabær ers y 9g. Dywed Landnámabók, (Llyfr y Gwladychu) am ddau ffarm ar safle bresenol Garðabær: Vífilsstaðir a Skúlastaðir. Enwyd yr un gyntaf ar ôl Vífill, caethwas Ingólfr Arnarson, gwladychwr cyntaf Gwlad yr Iâ. Rhoddod Ingólfur ryddid i Vífill a gwnaeth hwnnw ei gartref yn Vífilsstaðir.

Bessastaðir - Tŷ'r Arlywydd
---------------------------

Lleolir y Bessastaðir, cartref swyddogol Arlywydd Gwlad yr Iâ, yn Álftanes sydd oddi fewn i fwrdeistref Garðabær. Unwyd bwrdeisdref Álftanes gyda'i chymydog, Garðabær, ym mis Ionawr 2013. Roedd gan Álftanes boblogaeth o 2,484 yn Ionawr 2011.

Adnoddau
--------

Lleoliad Garðabær o fewn Reykjavík Fawr
Mae unig siop IKEA Gwlad yr Iâ yn Garðabær. Mae'r dref hefyd yn gartref i Marel hf y cwmni fwyaf ar Farchnad Stoc Gwlad yr Iâ (NASDAQ OMX Iceland).Nodyn:When

Lleolir '380 studios', stiwdio deledu ar gyfer rhaglenni plant *Lazy Town* a *LazyTown Extra* a phencadlys Lazytown Entertainment, yn y dref.

Chwaraeon
---------

Prif glwb chwaraeon y dref yw Stjarnan, sydd fwyaf adnabyddus am dîm pêl-droed dynion sy'n chwarae yn yr Úrvalsdeild (Uwch Gynghrair Bêl-droed Gwlad yr Iâ) ac a enillodd y bencampwriaeth am y tro cyntaf yn 2014. Mae'r tîm merched wedi bod yn fwy llwyddiannus gan ennill y gynghrair o leiaf pedair gwaith.

Sefydlwyd Clwb Golff Oddur yn 1990 a croesawyd Pencampwriaeth Golff Gwlad yr Iâ yn 2006 a Phencampwriaeth Menywod Amatur Ewrop yno yn 2016. Mae'r ddawnswraig adnabyddus, Hanna Rún Óladóttir, yn byw yn Garðabær.

Gefailldrefi
------------

* Norwy – Asker, Norwy
* Y Ffindir – Jakobstad, Ffindir
* Sweden – Bwrdeisdref Eslöv, Sweden
* Ynysoedd Ffaro – Tórshavn, Ynysoedd y Ffaroe
* Denmarc – Birkerød, Denmarc
* Denmarc – BWrdeisdref Rudersdal, Denmark

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Merger Of Álftanes And Garðabær Approved". Reykavik Grapevine. Cyrchwyd 25 Chwefror 2014. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help)
2. ↑  "Shares". Nasdaq OMX. Cyrchwyd April 5, 2012.
3. 1 2 3 4  "Vinabæir". *gardabaer.is*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-04-26. Cyrchwyd 26 April 2014.
| Grŵp → | 13 |
| --- | --- |
| ↓ Cyfnod |
| 2 | 5  B |
| 3 | 13  Al |
| 4 | 31  Ga |
| 5 | 49  In |
| 6 | 81  Tl |

Enw arall y teulu hwn o elfennau ydy'r Grŵp Boron. Grŵp o un-deg-tri o elfennau (metalau tlawd) a nodir yn y tabl cyfnodol ydy **Grŵp 13**. Yn nhrefn safonnol IUPAC mae grŵp 13 yn cynnwys: boron (B), alwminiwm (Al), galiwm (Ga), indiwm (In), thaliwm (Tl) ac ununtriwm (Uut).

Mae patrwm yr electronnau rhwng aelodau unigol y teulu yn debyg iawn, yn enwedig ar du allan y gragen, ac oherwydd hyn mae eu hymddygiad yn debyg hefyd:

| Z | Elfen | Nifer yr electronnau |
| --- | --- | --- |
| 5 | boron | 2, 3 |
| 13 | alwminiwm | 2, 8, 3 |
| 31 | galiwm | 2, 8, 18, 3 |
| 49 | indiwm | 2, 8, 18, 18, 3 |
| 81 | thaliwm | 2, 8, 18, 32, 18, 3 |
|

Ymhlith yr enwau eraill a gafwyd dros y blynyddoedd ar Grŵp 13 y mae: "metalau'r ddaear" a'r "trielau" a ddaw o'r Lladin 'tri' gan mai hen enw'r grŵp oedd IIIB. Priodwedd, neu nodwedd pennaf y grŵp yw fod gan bob elfen dri electron ar y tu allan - yn yr haen 'valence'.

Meteloid ydy boron, ac mae gweddill aelodau'r teulu yn fetalau. Mae boron yn elfen brin iawn, yn wahanol felly i alwminiwm - sef y trydydd elfen mwyaf cyffredin ar blaned Daear (4.7%).

**Allwedd y tabl, uchod:**| Metaloidau | Metalau tlawd | mae'r rhif atomig du yn solid | mae'r ffiniau solid yn cynnwys elfennau primordaidd sy'n hŷn na'r Ddaear) | mae'r ffiniau toredig yn cynnwys dadfeiliad ymbelydrol, Elfennau synthetig |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Dulys gwyrdd** (enw gwyddonol: *Southbya tophacea*; enw Saesneg: *green blackwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Dulys gwyrdd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Newyddiadurwr a gweithredwr busnes yw **Elfed Roberts** (ganwyd Gorffennaf 1949). Roedd yn brif weithredwr yr Eisteddfod Genedlaethol rhwng 1993 a 2018.

Bywyd cynnar
------------

Ganed Elfed Roberts ym Mhen-y-groes ac fe'i addysgwyd yn ysgol gynradd y pentref ac Ysgol Dyffryn Nantlle.

Gyrfa
-----

Gadawodd yr ysgol yn 17 oed ac aeth i weithio fel cyw newyddiadurwr gyda papurau'r Herald yng Nghaernarfon. Wedi 11 mlynedd o ysgrifennu i bapurau Cymraeg a Saesneg y cwmni, gadawodd y byd newyddiaduraeth i fynd i werthu bwydydd anifeiliaid i ffermwyr yn Sir Gaernarfon a Sir Fôn.

Yn 1980 cafodd swydd fel swyddog datblygu yr Urdd yn Eryri, ac yna daeth yn drefnydd Eisteddfod yr Urdd yn y gogledd rhwng 1983 – 1985. Yn Ionawr 1985 symudodd i fod yn drefnydd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y gogledd ac yn Ebrill 1993 daeth yn brif weithredwr yr Eisteddfod Genedlaethol. Ymddeolodd o'r swydd yn Awst 2018 yn dilyn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018 gan basio'r awennau i'r prif weithredwr newydd, Betsan Moses.

Bywyd personol
--------------

Mae'n briod ag Eirian ac mae ganddynt un mab, Iwan Llŷr ac un ferch, Heledd Angharad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Cadwynau - Elfed Roberts. BBC Cymru (Awst 2005). Adalwyd ar 1 Awst 2016.
2. ↑  *Chwilio am brif weithredwr newydd i’r Eisteddfod*  , Golwg360, 25 Tachwedd 2017.
Cyn bêl-droediwr gyda'r Barri Caerfyrddin a Llanelli yw **Gary Lloyd**.

Chwaraeodd Lloyd dros 500 o gemau yn Uwch Gynghrair Cymru gan ennill y Bencampwriaeth wyth gwaith yn ogystal â chodi Cwpan Cymru ar bedair achlysur a Chwpan y Gynghrair ar chwe achlysur.

Er cael treial gydag Abertawe, dechreuodd Lloyd ei yrfa’n chwarae i’w glwb lleol, Llanelli cyn ymuno â'r Barri yn Uwch Gynghrair Cymru ym 1994

Chwaraeodd 282 o gemau i’r Barri rhwng 1994 a 2003, sef record ymddangosiadau’r clwb yn yr Uwch Gynghrair, gan ennill y Bencampwriaeth saith o weithiau mewn wyth tymor euraidd gyda’r clwb, a chipio Cwpan Cymru a Chwpan y Gynghrair bedair gwaith yr un.

Yn dilyn problemau ariannol y clwb, ymunodd â Chasnewydd am dymor ond dychwelodd i Uwch Gynghrair Cymru yn 2004-05 gyda Chaerfyrddin gan ennill Cwpan y Gynghrair am y pumed tro a chyrraedd rownd derfynol Cwpan Cymru yn 2004-05. Daeth awr fwyaf Lloyd i Gaerfyrddin yng Nghwpan UEFA, pan sgoriodd ddwywaith wrth guro Longford Town 5-1 ym muddugoliaeth gynta’r clwb yn Ewrop.

Yn 2006, dychwelodd Lloyd i Lanelli gan ennilly Bencampwriaeth am yr wythfed tro a Chwpan y Gynghrair am y chweched tro yn ei yrfa.

Gwnaeth 29 o ymddangosiadau llawn mewn gemau Ewropeaidd i’r Barri, Caerfyrddin a Llanelli a Lloyd hefyd yw’r unig chwaraewr i gael ei alw i garfan ryngwladol Cymru tra’n dal i chwarae’n y gynghrair genedlaethol, a hynny i wynebu Gwlad Belg yn 1997.

Ym mis Hydref 2012 cafodd Lloyd ei urddo'n aelod o Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gary Lloyd". welsh-premier.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-05-01. Cyrchwyd 2016-02-07.
2. ↑  "Carmarthen 5-1 Longford". BBC Sport.
3. 1 2  "Oriel yr Anfarwolion: Gary Lloyd". *Sgorio*. s4c.cymru/sgorio.
Mae **Dolydd Pontllanfraith** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 13 Mai 1987 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3.83 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
| Grŵp → | 6 |
| --- | --- |
| ↓ Cyfnod |
| **4** | Bar o risialau cromiwm24  Cr |
| **5** | Bar o risialau molybdenwm42  Mo |
| **6** | Bar o risialau twngsten74  W |
| **7** | 106  Sg |
| 

---

**Allwedd**

|  |
| --- |
| *Metalau trosiannol* |
| *Elfennau primordaidd* |
| *Synthetig* |

 |

Mae **elfennau grŵp 6** yn grŵp o elfennau (metelau trosiannol) yn y tabl cyfnodol. Yn nhrefn IUPAC mae grŵp 6 yn cynnwys: **titaniwm** (**Ti**), **cromiwm** (**Cr**), **molybdenwm** (**Mo**), **twngsten** (**W**) a **seaborgiwm** (**Sg**).

Cemeg
-----

Fel nifer o'r grwpiau eraill mae aelodau'r teulu hwn yn dangos yr un patrwm o ran eu electronnau yn enwedi ar du allan y gragen. Oherwydd hyn mae nhw'n ymateb yn debyg i'w gilydd.

| Z | Elfen | Nifer yr electronnau |
| --- | --- | --- |
| 24 | cromiwm | 2, 8, 13, 1 |
| 42 | molybdenwm | 2, 8, 18, 13, 1 |
| 74 | twngsten | 2, 8, 18, 32, 12, 2 |
| 106 | seaborgiwm | 2, 8, 18, 32, 32, 12, 2 |

"Grŵp 6" ydy enw newydd yr IUPAC am yr hen "*grŵp VIA*" yn Ewrop a "*grŵp VIB*" yn yr Unol Daleithiau.
Mae **Dolydd Pulford** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 9.63 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
*Erthygl am yr eglwys gadeiriol Gatholig yng Nghaerdydd yw hon; am y gadeirlan Anglicanaidd yn yr un ddinas, gweler Eglwys Gadeiriol Llandaf.*

Cadeirlan Gatholig yng Nghaerdydd yw **Eglwys Gadeiriol Fetropolitan Dewi Sant**. Fe'i lleolir ar Stryd Charles yng nghanol y ddinas. Adeiladwyd hi ym 1884–1887 fel olynydd i eglwys Gatholig fechan (hefyd wedi'i chysegru at Dewi Sant) a oedd yn dyddio'n ôl i 1842. Crëwyd archesgobaeth Catholig yng Nghaerdydd ym 1916, a dyrchafwyd yr eglwys i statws cadeirlan ym 1920. Niweidiwyd yr adeilad gan fomiau yn yr Ail Ryfel Byd ac fe'i hatgyweiriwyd yn y 1950au.

Ym 1975 penodwyd y gadeirlan yn adeilad rhestredig Gradd II; yn ôl testun y cofrestr, "y mae, er gwaethaf canlyniadau difrod yn y rhyfel, yn enghraifft o eglwys Gatholig fawr gan benseiri pwysig yn y 19eg ganrif", sef *Pugin & Pugin*. Ffỳrm pensaernïol oedd hyn a oedd yn arbenigo mewn eglwysi Catholig; fe'i sefydlwyd gan arloeswr yr Adfywiad Gothig, A. W. N. Pugin (1812–1852); ei feibion oedd wrth y llyw pan adeiladwyd yr eglwys yng Nghaerdydd.

Mae Eglwys Gadeiriol Caerdydd yn un o dair cadeirlan Gatholig yn unig yn y Deyrnas Unedig sydd ag ysgol gôr.

Corff y gadeirlan

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rose, Jean (2013). *Cardiff Churches Through Time*. Stroud: Amberley Publishing. t. 76.
2. ↑  (Saesneg) St David's Roman Catholic Cathedral. *British Listed Buildings*. Adalwyd ar 23 Ebrill 2014.
3. ↑  (Saesneg) Pugin & Pugin (fl. 1851–c. 1928). *Glasgow – City of Sculpture*. Adalwyd ar 23 Ebrill 2014.
4. ↑  (Saesneg) Cardiff Metropolitan (RC). *Friends of Cathedral Music*. Adalwyd ar 23 Ebrill 2014.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol
Mae **Dolydd Nex Isaf** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 12 Chwefror 1992 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.01 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Elfen gemegol yn seithfed rhes y tabl cyfnodol ydy **elfen cyfnod 7**. Mae'r tabl cyfnodol wedi'i osod mewn rhesi taclus er mwyn dangos patrymau yn ymddygiad y gwahanol elfennau, wrth i'w rhifau atomig gynyddu. Pan fo'r ymddygiad yn cael ei ailadrodd, dechreuir rhes newydd. Mae'r elfennau sydd ag ymddygiad tebyg, felly, o dan ei gilydd, mewn colofnau.

Mae pob elfen sydd yn y cyfnod hwn yn ymbelydrol (Saesneg: *radioactive*). Yn eu plith fe geir yr elfen drymaf sydd i'w chael yn naturiol yn y Ddaear sef, wraniwm. Mae'r rhan fwyaf gweddill elfennau'r cyfnod yma wedi eu creu'n artiffisial mewn labordy. Ceir tunelli o rai (megis plwtoniwm) ond mae eraill yn ofnadwy o brin, a dim ond microgramau (neu lai!) ohonyn nhw wedi eu cynhyrchu dros y blynyddoedd. Ychydig atomau'n unig sydd wedi'u cynhyrchu o rai elfennau.

Sylwer fod y cyfnod hwn hefyd yn cynnwys y actinidau.

Dyma'r elfennau hynny sy'n perthyn i gyfnod 7:

**Elfennau cemegol yn y seithfed cyfnod:**| Grŵp | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| #Enw | 87 Fr  | 88Ra | 89-103 | 104Rf | 105Db | 106Sg | 107Bh | 108Hs | 109Mt | 110Ds | 111Rg | 112Cn | 113Uut | 114Uuq | 115Uup | 116Uuh | 117Uus | 118Uuo |
|
|  |
| Actinidau | 89Ac | 90Th | 91Pa | 92U | 93Np | 94Pu | 95Am | 96Cm | 97Bk | 98Cf | 99Es | 100Fm | 101Md | 102No | 103Lr |
|


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 
**Categorïau o elfennau yn y Tabl Cyfnodol**

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Metelau | Meteloidau | Anfetelau | Cymeriad cemegol anhysbys  |
| Metelau alcalïaidd | Metelau mwynol alcalïaidd | Elfennau trosiannol mewnol | Elfennau trosiannol | Metelau eraill | Anfetelau eraill | Halogenau | Nwyon nobl |
| Lanthanidau | Actinidau |

 |
| 

**Mae** lliw **y rhif atomig yn dangos beth ydy stâd yr elfen o dan pwysedd a thymheredd safonol (0 °C ac 1 atm)**| Solidau(lliw du) | Hylifau (gwyrdd) | Nwyon(lliw coch) | Anhysbys(llwyd) |
| --- | --- | --- | --- |

 | 

**Mae** ymylon **y blychau yn dangos a ydynt yn digwydd yn naturiol**| Primordaidd | Ers dadfeiliad | Synthetig | (Elfen heb ei darganfod) |

 |

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Dolydd Nant Pulford** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 20 Hydref 2000 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.07 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
| Grŵp → | 14 |
| --- | --- |
| ↓ Cyfnod |
| 2 | 6  C |
| 3 | 14  Si |
| 4 | 32  Ge |
| 5 | 50  Sn |
| 6 | 82  Pb |
| 7 | 114  Uuq |

Grŵp o un-deg-pedwar elfen yn y tabl cyfnodol ydy **Grŵp 14**, neu'r **grŵp carbon**. Yn nhrefn safonnol IUPAC mae grŵp 14 yn cynnwys: carbon (C), silicon (Si), germaniwm (Ge), tun (Sn), plwm (Pb) ac ununcwadiwm (Uuq).

Mae IUPAC yn ei alw'n swyddogol yn **Grŵp 14**. Yr hen enw oedd **Grŵp IVB** a **Grŵp IVA**. Arferid galw'r grŵp, cyn hynny, yn "**y tetrels**" (o'r Groeg *tetra*, sef pedwar).

Mae carbon, silicon a germaniwm yn fetaloidau ac mae tun a phlwm yn fetalau tlawd. Ni wyddom fawr ddim am ununcwadiwm, fodd bynnag.

Mae patrwm yr electronnau'n rhwng aelodau unigol y teulu yn debyg iawn, yn enwedig ar du allan y gragen, ac oherwydd hyn mae eu hymddygiad cemegol yn debyg i'w gilydd:

| Z | Elfen | Nifer yr electronnau |
| --- | --- | --- |
| 6 | carbon | 2, 4 |
| 14 | silicon | 2, 8, 4 |
| 32 | germaniwm | 2, 8, 18, 4 |
| 50 | tun | 2, 8, 18, 18, 4 |
| 82 | plwm | 2, 8, 18, 32, 18, 4 |
| 114 | ununcwadiwm | 2, 8, 18, 32, 32, 18, 4 |

Mae gan bob elfen o'r teulu hwn bedward electron yn yr haen allanol, sef yr haen egni. Yr orbital oaf, gan bob un o'r elfennau hyn, ydy'r orbit atomig, p2. Yn y rhan fwyaf o achosion mae'r elfennau'n rhannu eu helectronnau. Mae'r duedd i golli electronnau'n cynyddu wrth i faint yr atom gynyddu, ac wrth i'r rhif atomig godi.

Mae carbon yn ffurfio ionau negatif ar ffurf ionau carbid (C4−). Mae silicon a germaniwm ill dau yn fetaloidau, a phob un yn ffurfio ionau +4.
Mae tun a phlwm yn fetalau ac mae ununcwadiwm yn fetel ymbelydrol, synthetig gydag oes fer. Gall tun a phlwm ffurfio ionau +2.

Ar wahân i germaniwm ac ununcwadiwm mae pob un o'r elfennau hyn yn eitha cyffredin mewn bywyd pob dydd. Mae'n nhw, fodd bynnag, yn brin, ar wahân i garbon a silicon. Mae pob planhigyn ac anifail wedi'i wneud allan o garbon, ac mae tywod y traeth yn llawn silica.

Mae tun a phlwm yn gymharol brin, ond yn elfennau amlwg mewn bywyd pob dydd gan eu bod yn hynod ddefnyddiol. Mae germaniwm, fodd bynnag yn hynod brin.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fluck, E. New notations in the periodic table. *Pure & App. Chem.* **1988**, *60*, tud 431-436.
| Grŵp → | 15 |
| --- | --- |
| ↓ Cyfnod |
| 2 | 7  N |
| 3 | 15  P |
| 4 | 33  As |
| 5 | 51  Sb |
| 6 | 83  Bi |
| 7 | 115  Uup |

Grŵp pymtheg elfen yn y tabl cyfnodol ydy **Grŵp 15**, neu'r **grŵp nitrogen**. Yn nhrefn safonnol IUPAC mae grŵp 15 yn cynnwys:   
nitrogen (N) (sy'n anfetel), ffosfforws (P) (anfetel), arsenig (As) (meteloid), antimoni (Sb) (meteloid), bismwth (Bi) (metel tlawd) ac ununpentiwm (Uup) (metel tlawd), mae'n debyg.

Mae IUPAC yn ei alw'n swyddogol efo'r teitl **Grŵp 15**. Yr hen enw i'r grŵp oedd "Grŵp VB" a "Grŵp VA".

Mae patrwm yr electronnau rhwng aelodau unigol y teulu yn debyg iawn i'w gilydd, yn enwedig ar du allan y gragen, ac oherwydd hyn mae eu hymddygiad cemegol yn debyg i'w gilydd:

| Z | Elfen | Nifer yr electronnau |
| --- | --- | --- |
| 7 | nitrogen | 2, 5 |
| 15 | ffosfforws | 2, 8, 5 |
| 33 | arsenig | 2, 8, 18, 5 |
| 51 | antimoni | 2, 8, 18, 18, 5 |
| 83 | bismwth | 2, 8, 18, 32, 18, 5 |
| 115 | ununpentiwm | 2, 8, 18, 32, 32, 18, 5 |

Mae gan bob un o'r elfennau hyn 5 electron yn haen allanol y gragen; 2 electron yn yr isgragen 's' a 3 electron yn yr isgragen 'p', .

Yr elfen bwysicaf, mae'n debyg, yn y teulu hwn o elfennau ydy **nitrogen** (symbol cemegol **N**) sef prif elfen yr aer sydd o'n cwmpas.

Casgliad o rai o'r elfennau o'r grŵp nitrogen.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fluck, E. New notations in the periodic table. *Pure & App. Chem.* **1988**, *60*, tud 431-436.
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwyr Corrado Guzzanti a Igor Skofic yw ***Fascisti Su Marte*** a gyhoeddwyd yn 2006. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal; y cwmni cynhyrchu oedd Fandango. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Corrado Guzzanti a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Corrado Guzzanti gyda chydweithrediad Nicola Piovani. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Fandango.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Corrado Guzzanti, Andrea Blarzino, Andrea Purgatori, Andrea Salerno, Marco Marzocca, Pasquale Petrolo, Irene Ferri a Caterina Guzzanti. Mae'r ffilm *Fascisti Su Marte* yn 100 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2006. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Departed* sef ffilm ddrama
Americanaidd gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 
Corrado Guzzanti oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Cristiano Travaglioli sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Corrado Guzzanti ar 17 Mai 1965 yn Rhufain. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol La Sapienza.

Derbyniad
---------

Cyfeiriadau
-----------
Ffisegydd Cymreig oedd **Elfyn John Richards** (28 Rhagfyr 1914 – 7 Medi 1995).

Dyddiau cynnar
--------------

Ganwyd yn y Barri ym 1914. Addysgwyd ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wedyn ymlaen i Gaergrawnt fel cyn-orthwyr ymchwil i Gwmni Awyrennau Bryste. 
Ar ôl ei gyfnod ym Mryste gweithiodd yn adran awyrennau'r Labordy Ffisegol Cenedlaethol. Richards oedd prif gynllunydd cynorthwyol Vickers Armstrong ac roedd yn gyfrifol am gynllun yr awyrennau Viking, Viscount a’r VC 10. Roedd hyn yn ystod 1945 a 1950.

Gwaith academaidd
-----------------

Penodwyd Richards yn Athro Peirianneg Awyrennol ym Mhrifysgol Southampton a phenodwyd ef yn gyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil i Sŵn a Dirgryniad. Yn 1959 fe gafodd radd D.Sc Cymru fel cydnabyddiaeth o’i waith a derbyniodd fedalau aur Sefydliad y Peirianwyr sifil a’r Gymdeithas Awyrennol Frenhinol.

Penodwyd ef yn is-ganghellor Prifysgol Loughborough yn 1973.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Roberts, O.E. *Rhai o Wyddonwyr Cymru*. Cyhoeddiadau Modern Cymreig.
| Grŵp → | 11 |
| --- | --- |
| ↓ Cyfnod |
| **4** | Copr29  Cu |
| **5** | Grisialau arian47  Ag |
| **6** | Grisialau o aur79  Au |
| **7** | 111  Rg |
| 

---

**Allwedd**

|  |
| --- |
| *Metelau trosiannol* |
| *Elfennau primordaidd* |
| *Synthetig* |

 |

Grŵp o un-ar-ddeg elfen yn y tabl cyfnodol ydy **elfen grŵp 11**. Maen nhw i gyd yn fetelau trosiannol ac maen nhw i gyd dros y canrifoedd wedi'u defnyddio fel deunydd crai arian (Saesneg: *coinage*). Yn nhrefn safonnol IUPAC mae grŵp 11 yn cynnwys: copr (Cu), arian (elfen) (Ag), aur (Au) a roentgeniwm (Rg).

Caiff roentgeniwm ei gynnwys yn y grŵp hwn yn unig oherwydd trefn ei electronnau; mae ganddi hanner oes o nemor 3.6 eiliad.

Hanes
-----

Mae aelodau'r grŵp hwn, ar wahân i roentgeniwm yn gyfarwydd i ddyn ers cynhanes gan eu bod ar gael yn naturiol. Sylwer ar y y symbol am aur: AU.

Priodweddau
-----------

Mae patrwm yr electronnau'n debyg rhwng aelodau unigol y teulu, yn enwedig ar du allan y gragen, er mai gwan iawn ydy'r patrwm yn y grŵp neu'r teulu hwn o elfennau:

|
|  |
|
| 29 | copr | 2, 8, 18, 1 |
| 47 | Arian (elfen) | 2, 8, 18, 18, 1 |
| 79 | aur | 2, 8, 18, 32, 18, 1 |
| 111 | roentgeniwm | 2, 8, 18, 32, 32, 18, 1 |

Oherwydd eu fod y metalau hyn yn isel iawn o ran gwrthiant trydanol, cânt eu defnyddio'n aml mewn weiar, yn enwedig copr gan ei fod yn rhatach na'r lleill.

Cymhwysiad
----------

(i'w barhau)
Eglwys plwyf yng nghanol dinas Caerdydd yw **Eglwys Dewi Sant**; hi yw'r unig eglwys Anglicanaidd yn y brifddinas sy'n cynnal gwasanaethau yn Gymraeg.

Bu sawl rhagflaenydd i'r adeilad bresennol fel eglwys Anglicanaidd Gymraeg Caerdydd. Y cyntaf oedd Eglwys yr Holl Saint yn Stryd Tyndall, a'i hagorwyd ym 1856, ond am fod siaradwyr Cymraeg y dref yn byw yn bennaf mewn ardaloedd eraill trodd yn raddol yn eglwys Saesneg ei hiaith. Fe'i dilynwyd ym 1891 gan yr eglwys gyntaf yng Nghaerdydd i ddwyn yr enw Dewi Sant, yng Ngerddi Howard. Dinistriwyd hon gan gyrch awyr ym 1941, ac ym 1956 symudodd y gynulleidfa i hen eglwys Sant Andreas.

Adeilad yw hon yn dyddio o 1860 i 1863; John Prichard a John Pollard Seddon oedd y penseiri gwreiddiol, ond oherwydd diffyg arian fe'i chwbwlhäwyd gan Alexander Roos, pensaer ystâd Ardalydd Bute, i gynllun llai uchelgeisiol. Ychwanegwyd dau dransept gan William Butterfield, pensaer Seisnig blaengar a fu hefyd yn gyfrifol am Eglwys Sant Awstin ym Mhenarth; gorffennwyd y rhain ym 1886. Yn yr un flwyddyn peintiwyd furluniau gan C. F. A. Voysey, pensaer blaenllaw y Mudiad Celf a Chrefft, ond diflannodd y rhain ym 1924 pan gosodwyd allor a reredos newydd yn eu lle.

Gweler hefyd
------------

* Addoldai Cymraeg Caerdydd

Llyfryddiaeth
-------------

* Hanes. Eglwys Dewi Sant Caerdydd. Adalwyd ar 15 Mawrth 2014.
* Newman, John (1995). *Glamorgan*. *The Buildings of Wales*. Llundain: Penguin. tt. 191–2.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
| Grŵp → | 9 |
| --- | --- |
| ↓ Cyfnod |
| **4** | 27 Co  |
| **5** | 45 Rh  |
| **6** | 77 Ir  |
| **7** | 109 Mt  |

Mae **elfennau grŵp 9** yn grŵp o elfennau yn y tabl cyfnodol. Yn nhrefn IUPAC mae grŵp 9 yn cynnwys: **cobalt** (**Co**), **rhodiwm** (**Rh**), **iridiwm** (**Ir**), a **meitneriwm** (**Mt**).

Metalau trosiannol ydy'r rhain i gyd sydd yn bloc-*d*. Mae pob isotop o Mt yn ymbelydrol ac mae ganddyn nhw hanner oes byr iawn ac nid oes enghraifft naturiol ar gael ohonyn nhw; ychydig iawn iawn o meitneriwm sydd wedi cael ei gynhyrchu yn y labordy.

Mae patrwm yr electronnau yn debyg rhwng aelodau unigol y teulu, yn enwedi ar du allan y gragen. Oherwydd hyn mae nhw'n ymateb yn debyg iawn i'w gilydd ar wahân i niobiwm sy'n hollol wahanol i'r gweddill:

| Z | Elfen | Nifer yr electronnau |
| --- | --- | --- |
| 27 | cobalt | 2, 8, 15, 2 |
| 45 | rhodiwm | 2, 8, 18, 16, 1 |
| 77 | iridiwm | 2, 8, 18, 32, 15, 2 |
| 109 | meitneriwm | 2, 8, 18, 32, 32, 15, 2 |

Cymhwyso'r elfennau hyn
-----------------------

* Alois
* Catalysts
* Uwchalois
* Rhannau electronig
Car a gynhyrchwyd yn Llanilltud Faerdref ger Pontypridd, rhwng 1959 ac 1973, oedd y **Gilbern**.

Sefydlwyd "Gilbern Sports Cars (Components) Ltd" gan Giles Smith, cigydd, a Bernard Friese, peiriannydd Almaenig a oedd â profiad o fowldio gwydr ffibr Hon oedd un o'r ychydig geir i gael ei gynhyrchu yng Nghymru. Roedd Friese wedi adeiladu car ar gyfer ef ei hun a'i ddau bartner, a seiliodd y Gilbern cyntaf ar y car hwnnw. Dechreuodd y cwmni ar waith mewn gweithdy fechain yn Pentre'r Eglwys, ond pan ddechreuwyd gynhyrchu'r ceir, symudont i'r hen Lofa Red Ash yn Llanilltud Faerdref gerllaw. Dim ond fel ceir cit oedd y Gilbern ar gael i gychwyn, ond gwerthwyd ceir cyfan yn ddiweddarach.

Wedi i'r cwmni chwilio am fewnbyniad o arian, cafodd Gilbern ei gymryd drosodd gan Ace Capital Holdings Ltd a oedd yn cynhyrchu peiriannau slot yn bennaf. Gadawodd Giles Smith y cwmni wedi hyn, a cymerodd Mike Leather a Maurice Collins ei le fel cyd-gyfarwyddwyr. Prynwyd Ace gan grŵp adloniant Mecca Ltd ym 1970 a gwerthwyd cwmni Gilbern i Maurice Collins, a gwerthodd ef hi unwaith eto ym 1972 i Mike Leather.

Roedd y ceir yn gymharol ddrud ar y pryd, a daethont yn ddrytach fyth pan newidiwyd y Treth ar Werth ar geir cit, daeth y cynhyrchu i ben ym 1973.

Gilbern Invader
---------------

Gilbern Invader Mark II
Y Gilbern olaf i gael ei gynhyrchu oedd yr Invader, a gyflwynwyd gyntaf ym mis Gorffennaf 1969. Roedd yr Invader wedi ei selio ar gynllun y Genie ond gyda gwelliannau yn y siasi a breciau mwy a'r hongiad yn dod o'r MGC. Roedd y car yn anelu at farchnad uwch, gyda ffenestri trydanol a dashfwrdd o bren cnau Ffrengig. Roedd ar gael ym 1970, a cynhyrchwyd fersiwn *estate* yn ogystal. Roedd trawsyriant awtomatig neu trawsyriant *manual* gyda *overdrive* ar gael. Diweddarwyd yr Invader gyda lawnsiad yr Invader Mark II ym 1971.

Cafodd y Mark III ei lawnsio ym mis Medi 1972, roedd gan hwn hongiad blaen Ford Cortina ac roedd y blaen a'r cefn wedi cael ei ail-steilio. Daeth y modur o'r Ford Capri 3000GT a cynhyrchwyd y corff gan ddefnyddio mowldiau newydd iw wneud yn lletach ac yn is na'r hen Invader. Ymestynwyd y trac o bedwar modfedd (10 cm). Oherwydd yr echel lletach, cafodd sbats eu ychwanegu ar gyfer yr olwynion.

Nid oedd hwn ar gael fel car cit, roedd ar werth am £2693 ym 1972.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  N. Georgano (2000). *Beaulieu Encyclopedia of the Automobile*. Llundain: HMSO. ISBN 1579582931
2. ↑   (14 Awst 1969) *Autotest: Gilbern Invader*, Cyfrol 131, Rhifyn 3834. Autocar, tud. t. 16–19
3. 1 2 3  Peter Garnier (gol.) (14 Medi 1972). *Worldwide news and comment: Gilbern Invader Mark III*, Cyfrol 137, Rhifyn 3985. Autocar, tud. t. 3

Dolenni allanol
---------------

* Gilbern Owners Club
Parc cyhoeddus mawr ar lan orllewinol Afon Taf yng Nglan'rafon, Caerdydd, yw **Gerddi Sophia**. Cynhelir gemau criced prawf rhyngwladol a gemau criced sirol yma yn Stadiwm SWALEC, cartref Clwb Criced Morgannwg.

Mae'r parc wedi'i leoli yn agos at ganol dinas Caerdydd ac mae wrth ymyl Parc Bute a Chaeau Pontcanna, sy'n rhan o 'ysgyfaint gwyrdd' y ddinas. Mae Gerddi Sophia wedi'i gysylltu â Pharc Bute gan bont droed y Mileniwm dros Afon Taf (1999). Yn ogystal â Maes Criced Sir Forgannwg, mae Gerddi Sophia yn gartref i Canolfan Chwaraeon Chwaraeon Cymru, tafarn o'r enw Bragdy a Chegin (Y Mochyn Du gynt), maes gwersylla, ardal arddangos a pharc ceir a bysiau, a hen dŷ'r warden.

Hanes
-----

Enwyd y parc ar ôl Sophia Crichton-Stuart, Ardalyddes Bute, merch Ardalydd 1af Hastings a gwraig i 2il Ardalydd Bute. Roedd yr Arglwyddes Sophia yn awyddus i ddarparu man agored ar gyfer hamdden ar gyfer tref a oedd yn brysur ehangu ar ddiwedd y 19g; roedd gan ei gŵr ran fawr yn y datblygiad hwnnw. Gosodwyd y gerddi gan y pensaer Alexander Roos ar safle Fferm Plasturton yn 1854. Fe'u hagorwyd i'r cyhoedd gan yr Arglwyddes Sophia yn 1858, i wneud iawn am gau tiroedd Castell Caerdydd. Estynnwyd y parc tua'r gogledd gan 28 erw o gwmpas y flwyddyn 1879. Prynwyd y parc gan Gyngor Dinas Caerdydd – Corfforaeth Caerdydd bryd hynny – oddi wrth 5ed Ardalydd Bute yn 1947.

Cynhaliwyd Sioe Ceffylau Caerdydd yn y parc ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g. Yn 1891 roedd y parc yn gartref i Sioe Gorllewin Gwyllt Buffalo Bill yn ystod ei daith o amgylch trefi ynysoedd Prydain.

Adeiladwyd Pafiliwn Gerddi Sophia yn 1951 ar gyfer Gŵyl Prydain, ac fe'i defnyddiwyd fel lleoliad cyngerdd nes iddo ddymchwel dan eira trwm ym 1982.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| Y Mochyn Du yn 2014 |
| Y Mochyn Du yn 2014  |

 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyngor Caerdydd
2. ↑  Pyke, Chris. "The grand derelict buildings currently for sale in Wales". *Wales Online*.
3. ↑  "Sophia Gardens". Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Wales. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 5 November 2014. Cyrchwyd 5 November 2014. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
4. ↑  "Gerddi Sophia, Caerdydd, Cymru". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 1 June 2014.
5. ↑  "Parc Bute". *Cardiff Castle*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-05-26. Cyrchwyd 13 April 2015.
6. ↑  Western Mail, 14/9/1891, p.1
7. ↑  "Buffalo Bill Museum & Grave – Golden, Colorado" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2016-01-17. Cyrchwyd 11 November 2015.
8. ↑  "Sophia Gardens - Pavilion". Cardiffparks.org.uk. Cyrchwyd 1 June 2014.
9. ↑  Misstear, Rachael. "Wales weather: Before St Jude Storm see some of the worst weather to hit country". *WalesOnline*. Media Wales. Cyrchwyd 4 November 2014.
Cylch, gyda'i gylchedd (C) mewn du, diamedr (D) mewn glas golau, radiws (R) mewn coch, a'i ganolbwynt (neu 'dardd') (O) mewn magenta.
Mewn geometreg, **diamedr** cylch yw unrhyw linell segment syth sy'n mynd trwy ganol y cylch a sydd â'i ddiweddbwyntiau yn gorwedd ar ymyl y cylch. Mewn geomtreg modern, mae diamedr hefyd yn cyfeirio at hyd y linell hon.

Diamedr yw cord hiraf cylch, ac mae'n ddwywaith maint radiws y cylch. Gellir ei ddiffinio hefyd fel cord hiraf y cylch. Mae'r ddau ddiffiniad hefyd yn ddilys ar gyfer diamedr sffêr. Ym mhob cylch, mae pob llinell o'i ganol i'r ochr (y diamedr) yr un hyd, sef dwywaith y radiws **r**.

{\displaystyle d=2r\quad \Rightarrow \quad r={\frac {d}{2}}.}
Diffinnir diamedr siâp amgrwm yn y plân fel pellter mwyaf y gellir ei ffurfio rhwng dwy linell gyfochrog sydd gyferbyn a'i gilydd; ffurfir y lled gan y pellter lleiaf. Teclyn defnyddiol a hwylus i wneud hyn yw'r caliper tro.

Ar gyfer cromlin o led cyson (e.e. y triongl Reuleaux), mae'r lled a'r diamedr yr un fath oherwydd mae gan bob pâr o'r llinellau tangiad cyfochrog hyn (*parallel tangent lines*) yr un pellter.

Geirdarddiad
------------

Daw'r gair 'diamedr' o'r Hen Roeg διάμετρος (*diametros*), "diamedr cylch". Mae'n air cyfansawdd, ac yn gyfuniad o ddau air: διά (*dia*), "ar draws, trwy" a μέτρον (*metron*), "mesur". Caiff ei dalfyrru'n aml i: **DIA**, **dia**, **d**, neu **⌀**.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Toussaint, Godfried T. (1983). *Solving geometric problems with the rotating calipers*. Proc. MELECON '83, Athens. .
2. ↑  Online Etymology Dictionary
Cyfesurynnau: 52°54′33″N 4°18′49″W﻿ / ﻿52.9091°N 4.3135°W﻿ / 52.9091; -4.3135

Roedd **gorsaf reilffordd Afon Wen** yn orsaf reilffordd ym mhentref bychan Afon Wen ar Benrhyn Llŷn, Gwynedd, cafodd ei agor yn 1867 ac wedyn ei chau yn 1964.

Roedd yr orsaf yn ffurfio cyffordd rhwng Rheilffordd Aberystwyth ac Arfordir Cymru a Rheilffordd Sir Gaernarfon.

Hanes
-----

Daeth Rheilffordd Aberystwyth ac Arfordir Cymru yn rhan o Reilffyrdd Cambrian yn 1864 a Rheilffordd y Great Western yn 1923. Daeth Rheilffordd Carnarvonshire yn rhan o Reilffordd Llundain a Gogledd Orllewin Lloegr ac yn  rhan o Reilffordd Llundain, y Canolbarth a'r Alban yn 1923. Fel rhan o Reilffordd y Great Western, trosglwyddodd yr orsaf i Ranbarth Gorllewinol Rheilffyrdd Prydain ar wladoli ym 1948 (gan basio yn ddiweddarach i Ranbarth Canolbarth Lloegr yn 1963 gyda gweddill llinellau Rheilffordd Cambrian yng ngogledd Cymru).

Roedd 3 platfform, ystafell aros, ystafell aros i fenywod, swyddfa tocynnau, swyddfa porthorion, toiled a phont rhwng y platfformau. Roedd llinell basio er mwyn i drenau ar y llinell sengl basio eu gilydd, ardal ar gyfer siyntio gwaegnnu nwyddau o un llinell i'r llall ond dim cyfleusterau i ddosbarthu neu casglu nwyddau yn yr orsaf. Roedd peiriant troi injanau o gwmpas a thanciau dŵr i injanau stêm.

Pan caewyd y lein rhwng Afon Wen a Chaernarfon fel rhan o gynllun Beeching ar 7 Rhagfyr 1964, caewyd yr oraf ar yr un pryd. Prif bwriad yr orsaf odd fel cyffordd, er bod mynediad i'r orsaf o'r pentref dros bont cerdded ond yn wahanol i orsaf Morfa Mawddach oedd gyda phwrpas tebyg, roedd orsaf arall (Penychain) yn ddigon agos i wasanaethu pentref Afon Wen.

Arhosodd y blwch arwyddion ar agor wedi cau’r orsaf fel llinell basio ar y lein rhwng Cricieth a Phwllheli tan 1967. Cafodd adeiladau’r orsaf eu dymchwel tua diwedd y 1970au er bod un platform dal i weld ar y safle. Mae trenau rhwng Machynlleth a Phwllheli dal yn pasio’r trwy’r safle.

Cân
---

Daeth gorsaf Afon Wen yn enwog i nifer o bobl o ganlyniad y gan *Ar y Trên i Afon Wen* gan, Sobin a'r Smaeliaid, gyda Bryn Fôn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Johnson, Peter, 1949-. *The Cambrian Railways : a new history*. Hersham, Surrey. ISBN 978-0-86093-644-2. OCLC 868069170.CS1 maint: multiple names: authors list (link)
2. 1 2 3  "Disused Stations: Afon Wen Station". *www.disused-stations.org.uk*. Cyrchwyd 2020-05-05.
3. ↑  "Sobin a'r Smaeliaid - Sobin a'r Smaeliaid - Music - Sain Records - Music from Wales". *sainwales.com*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-05-13. Cyrchwyd 2020-05-05.

Dolen allanol
-------------

* Gwefan Disused Stations
Mae **ffwlfestrant**, sy’n cael ei werthu dan yr enw masnachol Faslodex ymysg eraill, yn feddyginiaeth a ddefnyddir i drin canser metastatig y fron sy’n bositif i dderbynyddion hormonau mewn menywod ar ôl diwedd y mislif lle cafwyd cynnydd yn y clefyd yn ogystal â chanser datblygedig y fron sy’n bositif i dderbynyddion hormonau ac yn negatif i HER2 ar y cyd â palbociclib mewn menywod lle cafwyd cynnydd yn y clefyd ar ôl therapi endocrinaidd. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₃₂H₄₇F₅O₃S. Mae ffwlfestrant yn gynhwysyn actif yn Faslodex.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- canser y fron

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Ffwlfestrant, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- SID29215034
 - ICI 182,780

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Ffwlfestrant". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
**Ffugwyddoniaeth** yw rhywbeth sy’n ymddangos fel gwyddoniaeth heb adlynu at y dull gwyddonol.

Yr alcemydd Hennig Brand yn darganfod ffosfforws wrth chwylio am y fformwla i wneud aur o blwm. (manylyn o ddarlun gan Joseph Wright.)

Adnabod ffugwyddoniaeth
-----------------------

Mae ffygwyddoniaeth yn cael ei nodweddu gan y canlynol;-

### Diffyg cynnydd

Ni fydd ymarferwyr ffugwyddoniaeth yn gwneud digon o arbrofion i weld a ydy eu syniadau yn ddibynnol ac fyddan nhw ddim yn cadw nodiadau digon manwl. Mae ganddyn nhw gymaint o ffydd yn eu damcaniaethau fel eu bod yn dueddol i beidio sylwi ar unrhyw beth amheus. Fe fyddan nhw'n gwrthod dysgu o’u profiadau, a ddim yn cywiro eu camgymeriadau. Mae yna ddiffyg symud ymlaen.

### Defnyddio iaith gamarweiniol

Fe fydd ffugwyddonydd yn creu geiriau mawr sy’n swnio’n dechnegol er mwyn twyllo’r rhai sydd ddim yn deall gwyddoniaeth. Galw dŵr yn "hidrogen deuocsid" er enghraifft.

### Personolyddiaeth

Mae yna glymbleidiaeth rhwng yr ymarferwyr, a maen nhw'n dueddol i gyrraedd at benderfyniadau direswm heb brofi eu syniadau. Fe fyddant yn cyhuddo gwyddonwyr o gynllwynio yn eu herbyn. Fe fyddant yn ystyried beirniaid fel gelynion ac yn eu sarhau yn bersonol.

Llinellau terfyn
----------------

Theophrastus Paracelsus.  
Gwnaeth Paracelsus chwildroi meddygaeth wrth ddamcanu mai clefyd oedd yn achosi afiechyd, nid anghydbwysedd hylifau'r corff. Er hynny, roedd e'n gwneud y gamgymeriad o geisio trin arwyddion afiechyd, yn hytrach na thrin y clefyd.
Mae llawer o ymryson dros y linell derfyn rhwng gwyddoniaeth a ffugwyddoniaeth. Mae ambell i ffugwyddonydd wedi darganfod pethau sy'n ddefnyddiol mewn gwyddoniaeth.

Gweler hefyd
------------

* Alcemeg
* Creadaeth
* Cwacyddiaeth
* Cylchoedd cnwd (cylchau cnwd)
* Dadansoddiad seicolegol (seico-analysis)
* Ffrenoleg
* Soser hedegog
* Ofergoeliaeth
* Sêr-ddewiniaeth (astroleg)
* Symudiad parhaol
Pentrefan yng nghymuned Y Rhws, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Ffwl-y-mwn** (Saesneg: *Fonmon*). Saif yn agos i'r ffordd B4265 i'r gogledd-orllewin o Ffontygari a'r Rhws, i orllewin Maes Awyr Caerdydd. 

Mae'r pentrefan yn fwyaf adnabyddus am ei bwll hwyaid canolig, ac am Gastell Ffwl-y-mwn, tŷ hanesyddol ar ochr arall y B4265. Mae gan nifer o'r tai yn yr ardal doeau gwellt.

Y Castell
---------

 *Prif erthygl: Castell Ffwl-y-mwn*
Un o'r ychydig gestyll canoloesol sydd dal yn cael ei ddefnyddio fel cartref yw Castell Ffwl-y-mwn. Ers iddo gael ei adeiladu gan y teulu St. John tua 1200, dim ond unwaith y mae wedi newid perchnogion. 

Oliver St. John oedd un o Ddeduddeg Marchog chwedlonol Morgannwg a achosodd oresgyniad Normanaidd Morgannwg. Heddiw, mae'r teulu St. John yn cael eu cynrychioli gan Is-iarll Bolingbroke. 

Mae'r castell yn dal i gael ei ddefnyddio fel preswylfa breifat. Disgynyddion Philip Jones, a brynodd y tŷ ym 1654, sy'n berchen arno heddiw. Ym 1762, adnewyddodd Thomas Paty o Fryste y castell ar gyfer ei berchennog ar y pryd, Robert Jones. Dyluniwyd y nenfydau a'r llyfrgell gan Thomas Stocking yn arddull Rococo ac ychwanegwyd gerddi helaeth.

Oriel
-----

* Pwll hwyaidPwll hwyaid
* Castell Ffwl-y-MwnCastell Ffwl-y-Mwn
* Perchennog blaenorol Castell Ffwl-y-mwn, Robert Oliver JonesPerchennog blaenorol Castell Ffwl-y-mwn, Robert Oliver Jones
* Pont Ffwl-y-mwnPont Ffwl-y-mwn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 22 Tachwedd 2021
3. ↑  Spurgeon, Clifford (Ebrill 2000). *An inventory of the ancient monuments in Glamorgan*. Cardiff: Royal Commission on Ancient and Historical Monuments in Wales, H.M.S.O. tt. 147–50. ISBN 0-11-700588-6. OCLC 2930296.
4. ↑  William Retlaw Williams (1895). *The Parliamentary History of the Principality of Wales, from the Earliest Times to the Present ...* (yn English). University of Michigan. Priv. print. for the author by E. Davies and Bell.CS1 maint: unrecognized language (link)
5. ↑  Newman, John (1995). *Glamorgan : (Mid Glamorgan, South Glamorgan and West Glamorgan)*. Stephen Hughes, Anthony Ward. London: Penguin Books. ISBN 0-14-071056-6. OCLC 33858574.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gem Cernyw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gemau Cernyw**; yr enw Saesneg yw *Scar Bank Gem*, a'r enw gwyddonol yw *Ctenoplusia limbirena*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gem Cernyw yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Elíps (coch) a'i efoliwt (glas). Y dotiau yw fertigau'r gromlin, gyda phob un yn cyfateb i gwsp ar yr efoliwt.
*Dictyostelium discoideum* gyda'i ymylon wedi'u lliwio yn ôl crymedd. Graffa'r bar: 5 µm.
Defnyddir y term **fertig *mewn geometreg i ddisgrifio'r pwynt lle mae deilliad cyntaf y crymedd (*curvature*) yn sero. Fel rheol, mae hyn yn uchafswm neu'n lleiafswm y crymedd, ac mae rhai awduron yn diffinio*** *fertig'* fel "anterth y crymedd".

Ceir achosion gwahanol i hyn: er enghraifft pan fo'r ail ddeilliad hefyd yn sero, neu pan fo'r crymedd yn gyson. Ar gyfer cromlinau gofod (3-dimensiwn), ar y llaw arall, mae fertig yn bwynt lle mae'r torsiwn yn diflannu.

Enghreifftiau
-------------

Mae gan yr hyperbola dau fertig, un ar bob cangen; nhw ydy'r agosaf o unrhyw ddau bwynt sy'n gorwedd ar ganghennau cyferbyn o'r hyperbola, ac mae'n nhw'n gorwedd ar y brif echelin. Ar y parabola, mae'r unig fertig yn gorwedd ar echelin y cymesuredd, ac ar gwadratig y ffurf:

{\displaystyle ax^{2}+bx+c\,\!}
gellir ei ganfod drwy orffen y sgwâr neu drwy ddeilliant. Ar elíps, mae dau o'r pedwar fertig yn gorwedd ar y brif echelin, a dau ar yr is-echelin. Mewn cylch, gyda'i grymedd yn gyson, mae pob pwynt yn fertig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gibson (2001), p. 127.
2. ↑  Agoston (2005), p. 570; Gibson (2001), tud. 127.
Mae **Elizabeth Debicki** (ganed 24 Awst 1990) yn actores Awstralaidd. Ar ôl gwneud ei debut ffilm yn *A Few Best Men* (2011), ymddangosodd yn *The Great Gatsby* (2013) ac enillodd Wobr yr AACTA ar gyfer yr Actores Orau mewn Rôl Gefnogol. Serennod yng nghynhyrchiad Cwmni Theatr Sydney *The Maids* gyda Cate Blanchett ac Isabelle Huppert (2013/14) a derbyniodd enwebiad ar gyfer y 14eg Gwobrau Helpmann. Mae hefyd wedi ymddangos yn y ffilmiau *Macbeth* (2015), *The Man from U.N.C.L.E.* (2015) a *Guardians of the Galaxy Vol. 2* (2017), yn ogystal â'i rôl yn y gyfres deledu *The Night Manager* (2016).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y Brisbane Times; adalwyd 7 Ebrill 2018
2. ↑  Gwefan Marvel; Archifwyd 2018-04-06 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 7 Ebrill 2018

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 305280245
* LCCN: no2013097845
* ISNI: 0000 0004 7479 6566
* GND: 1093849460
* SUDOC: 220148287
* BNF: cb17802200j (data)
* BIBSYS: 1479731350948
* NKC: xx0252315
* BNE: XX5598245

 |