recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Etholaeth seneddol yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Cannock Chase**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Cannock Chase yn Swydd StaffordEtholaeth Cannock Chase yn Swydd Stafford
* Swydd Stafford yn LloegrSwydd Stafford yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Tony Wright (Llafur)
* 2010–2015: Aidan Burley (Ceidwadol)
* 2019–presennol: Amanda Milling (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Ysgrifennydd Cyffredinol cyfredol y Cenhedloedd Unedig yw **Ban Ki-moon** (ganwyd 13 Mehefin, 1944 yn Eumseong, De Corea; Coreëg: 반기문/潘基文).

Cyn dod yn Ysgrifennydd Cyffredinol, diplomydd yng Ngweinyddiaeth Materion Tramor De Corea ac yn y Cenhedloedd Unedig oedd Ban. Ymunodd â'r gwasanaeth diplomyddol y flwyddyn y graddiodd o brifysgol, a derbyniodd ei swydd gyntaf yn Delhi Newydd. Yn y weinyddiaeth dramor enillodd enw da am fod yn ddiymhongar a chymwys wrth ei waith.

Gweinidog Tramor De Corea o Ionawr 2004 i Dachwedd 2006 oedd Ban. Yn Chwefror 2006 dechreuodd ymgyrchu am swydd yr Ysgrifennydd Cyffredinol. Yn gychwynnol ni ystyrid Ban yn gystadleuydd oedd yn debygol o ennill y swydd. Ond fel gweinidog tramor De Corea llwyddodd i deithio i bob un o aelod-wladwriaethau Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig, gweithred a'i roddodd ar flaen y ras am y swydd.

Ar 13 Hydref 2006, fe'i etholwyd gan Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig fel yr wythfed Ysgrifennydd Cyffredinol. Ar 1 Ionawr, 2007, olynodd Kofi Annan, a phasiodd nifer o ddiwygiadau o bwys ynghylch cadw heddwch ac ymarferion cyflogi y CU. Yn ddiplomyddol mae Ban wedi cymryd safbwyntiau cryf iawn ar gynhesu byd-eang, trwy godi'r mater drosodd a throsodd gyda George W. Bush, Arlywydd yr Unol Daleithiau, a'r Rhyfel yn Darfur, lle chwaraeodd rhan mewn darbwyllo Omar al-Bashir, Arlywydd Swdan, i ganiatáu luoedd cadw heddwch i mewn i'r wlad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Warren Hoge (9 Rhagfyr, 2006). For New U.N. Chief, a Past Misstep Leads to Opportunity. *The New York Times*.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Ban Ki-moon***

* (Arabeg) (Tsieinëeg) (Saesneg) (Ffrangeg) (Rwseg) (Sbaeneg) Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig – proffil swyddogol, adroddiadau, datganiadau i'r wasg

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Kofi Annan** | **Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig**1 Ionawr, 2007 – 31 Rhagfyr 2016 | Olynydd:**Antonio Guterres** |

| * v
* t
* e
Ysgrifenyddion Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig |
| --- |
| 
* Gladwyn Jebb (Y Deyrnas Unedig)
* Trygve Lie (Norwy)
* Dag Hammarskjöld (Sweden)
* U Thant (Myanmar)
* Kurt Waldheim (Awstria)
* Javier Pérez de Cuéllar (Periw)
* Boutros Boutros-Ghali (Yr Aifft)
* Kofi Annan (Ghana)
* Ban Ki-moon (De Corea)
* António Guterres (Portiwgal)

 |  |

| * v
* t
* e
Pedwarawd ar y Dwyrain Canol |
| --- |
| Trafodwyr | 
* Baner Israel Israel
* Baner Awdurdod Palesteina Awdurdod Palesteina

 |  |
| Pedwarawd diplomyddol | 
* Baner Yr Undeb Ewropeaidd Yr Undeb Ewropeaidd (Mogherini)
* Baner Rwsia Rwsia (Lavrov)
* Baner Cenhedloedd Unedig Cenhedloedd Unedig (Ban)
* Baner Unol Daleithiau America Unol Daleithiau America (Kerry)

 |
| Cennad Arbennig | 
* Tony Blair

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 99155774
* LCCN: n2007070178
* ISNI: 0000 0001 2213 8711
* GND: 1045294764
* SELIBR: 341133
* SUDOC: 11914803X
* BNF: cb16906931r (data)
* NLA: 52144722
* NDL: 01142682
* NKC: js20061110006

 |
Pentref yng nghymuned Gwersyllt, bwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw **Brynhyfryd** ("Cymorth – Sain" ynganiad ) (Saesneg: *Summerhill*). Fe'i lleolir tua 4 milltir i'r gogledd o ganol tref Wrecsam, rhwng Brymbo a Gwersyllt.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Lesley Griffiths (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Sarah Atherton (Ceidwadwyr).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 16 Tachwedd 2021
3. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
4. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Wrecsam**

**Trefi**  

Y Waun  **·** Wrecsam
  
**Pentrefi**  

Acrefair  **·** Bangor-is-y-coed  **·** Y Bers  **·** Bronington  **·** Brymbo  **·** Brynhyfryd  **·** Bwlchgwyn  **·** Caego  **·** Cefn Mawr  **·** Coedpoeth  **·** Erbistog  **·** Froncysyllte  **·** Garth  **·** Glanrafon  **·** Glyn Ceiriog  **·** Gresffordd  **·** Gwersyllt  **·** Hanmer  **·** Holt  **·** Llai  **·** Llanarmon Dyffryn Ceiriog  **·** Llannerch Banna  **·** Llan-y-pwll  **·** Llechrydau  **·** Llys Bedydd  **·** Marchwiail  **·** Marford  **·** Y Mwynglawdd  **·** Yr Orsedd  **·** Owrtyn  **·** Y Pandy  **·** Pentre Bychan  **·** Pentredŵr  **·** Pen-y-bryn  **·** Pen-y-cae  **·** Ponciau  **·** Pontfadog  **·** Rhiwabon  **·** Rhos-ddu  **·** Rhosllannerchrugog  **·** Rhostyllen  **·** Rhosymedre  **·** Talwrn Green  **·** Trefor  **·** Tregeiriog  **·** Tre Ioan  **·** Wrddymbre
Roedd **Benjamin Phelps Gibbon** (1802 - 28 Gorffennaf, 1851) yn ysgythrwr Cymreig.

Cefndir
-------

Ganwyd Gibbon ym Mhenalun, Sir Benfro yn blentyn i Benjamin Gibbon ficer plwyf Penalun a Jane ei wraig. Bu farw'r tad pan oedd y plentyn yn 10 oed gan hynny cafodd lle fel disgybl yn Yr Ysgol I Blant Amddifad Clerigwyr yn Acton Swydd Middlesex. Roedd yr ysgol yn bodoli i roi addysg sylfaenol mewn darllen, ysgrifennu a rhifyddeg i blant clerigwyr Anglicanaidd di-dad, hyd eu bod yn ddigon hen i'w rhoi mewn prentisiaeth. Prentisiwyd Gibbon i'r ysgythrwr dotwaith Edward Scriven.

Gyrfa
-----

Wedi cyflawni ei erthyglau o brentisiaeth aeth Gibbon i weithio i'r llin-ysgythrwr John Henry Robertson yn swydd Buckingham. Daeth yn ysgythrwr o gryn allu trwy arloesi mewn cymysgu dotwaith a gwaith llinell yn ei blatiau.

Creodd Gibbon platiau ar gyfer llyfrau a gyhoeddwyd gan rai o argraffwyr mawr Llundain megis Cwmni Moon. Roedd llawer o'i waith yn copïo rhai o ddarlunwyr enwocaf ei gyfnod, megis Syr Edwin Landseer. Ymysg ei blatiau yn seiliedig ar waith Landseer mae:

Ysgythriad o Edward Scriven gan Gibbon
* *The Twa Dogs*, 1827;
* *The Travelled Monkey*, 1828;
* *The Fireside Party*, 1831;
* *Jack in Office*, 1834;
* *Suspense*, 1837;
* *The Shepherd's Grave*, 1838;
* *The Shepherd's Chief Mourner*, 1838;
* *Be it ever so humble, there's no place like Home*, 1843;
* *The Highland Shepherd's Home*, 1846;
* *Roebuck and Rough Hounds*, 1849.

Cynhyrchodd portreadau o'r Frenhines Victoria a'i gyn meistr, Edward Scriven.

Teulu
-----

Ni fu Gibbon yn briod ond rhoddodd gartref yn ei dŷ i nifer o blant amddifad.

Marwolaeth
----------

Bu'n wan ei iechyd o'i blentyndod a bu farw yn ei gartref yn Regent's Park, Llundain yn 47 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Kensal Green.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "GIBBON, BENJAMIN PHELPS (1802 - 1851), llin-ysgythrwr | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2020-03-16.
2. ↑  "History". *Clergy Support Trust*. Cyrchwyd 2020-03-16.
3. ↑  "Gibbon, Benjamin Phelps (1802–1851), engraver | Oxford Dictionary of National Biography". *www.oxforddnb.com*. doi:10.1093/ref:odnb/10586. Cyrchwyd 2020-03-16.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 66739896
* LCCN: no2008189198
* ISNI: 0000 0000 6663 6651
* GND: 11754387X
* BNF: cb149747071 (data)
* ULAN: 500048112
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
*Gofal: ceir sawl mynydd o'r enw yma yn yr Alban.*  

Mae **Beinn Bhreac** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Inveraray i Crianlarich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN201216.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Graham. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon dros 610m
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-08-19 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Penygadair (Cadair Idris)** yn gopa mynydd a geir rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH711130. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 285m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 893 metr (2930 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2008-05-27 yn y Peiriant Wayback.
Mae **Beinn Alligin - Sgurr Mhor** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Torridon i Loch Maree yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG865612. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd ydy Beinn Alligin.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr o Gopaon Cymru

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Beinn Bheoil - Sron Coire na h-Iolaire** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN513704. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap[*dolen marw*]
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Bwyd
Ysgythriad o 1701, gan nodi rhai o'r bwydydd a fwytwyd (yn ôl yr arlunydd!)
Sylwedd a fwyteir yw **bwyd**, sydd fel arfer yn ychwanegu maeth i'r organeb. Fel arfer planhigyn neu anifail yw ei darddiad ac mae'r maethynnau (ee carbohydrad, braster, protein, fitamin neu fwynau. Mae'r sylwedd yn cael ei amlyncu i'r organeb ee corff ac yn cael ei dreulio er mwyn darparu egni fel bod bywyd yn parhau a'r corff yn datblygu.

Yn hanesyddol, mae bodau dynol wedi sicrhau bwyd mewn dwy ffordd wahanol: hela a chasglu ac amaethyddiaeth. Heddiw, mae'r diwydiant bwyd yn darparu bwyd llawer o'r bwyd sydd ei angen gan boblogaeth sy'n parhau i gynyddu a cheir rheolau llym mewn llawer o wledydd er mwyn sicrhau fod y bwyd yn ddiogel i'w fwyta; ceir felly asiantau rhynwladol megis *International Association for Food Protection*, *World Resources Institute*, *World Food Programme*, *Food and Agriculture Organization*, a'r *International Food Information Council*. Ymhlith y problemau a materion maent yn eu hwynebu y mae: Cynaladwyedd, amrywiaeth biolegol, Newid hinsawdd, economeg maethynnau, twf poblogaeth, cyflenwi dŵr a'r mynediad at fwydydd.

Ystyrir yr hawl i gael bwyd yn un o'r prif hawliau dynol; deillia hyn o *The International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights* (ICESCR), a gydnabu'r "hawl i safon byw derbyniol, gan gynnwys cyflenwad digonol o fwyd" a "yr hawl sylfaenol i fod yn rhydd o newyn".

Ceir nifer o dechnegau er mwyn gwneud y bwyd yn fwy bwytadwy ac i wella'r blas gan gynnwys berwi, ffrio, mudferwi, pobi, potsio a rhostio.

Gweler hefyd
------------

* Cymru: Coginiaeth Cymru, Cwrw Cymreig, Bryn Williams
* Ewrop: Crêpe (Llydaw), Kransekake (Norwy), Mosarela (yr Eidal)
* Arall: Bwyd môr, Newyn Mawr Iwerddon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "food". *Encyclopedia Britannica* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-07-27. Cyrchwyd 2017-05-25. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)

Chwiliwch am ***bwyd***  
yn Wiciadur.
*Am y Cantref Mawr ym Mrycheiniog, gweler Tewdos*.
Cantref Mawr
Roedd y **Cantref Mawr** yn gantref yn ne-orllewin Cymru. Roedd o bwysigrwydd strategol mawr yn y Canol Oesoedd oherwydd mai yma yr oedd prif ganolfan tywysogion Deheubarth, sef Dinefwr. Ei ganolfan grefyddol oedd Abaty Talyllychau.

Roedd pob cantref wedi ei rannu i unedau llai, y cwmwd. Fel rheol byddai dau neu dri cwmwd mewn cantref, ond roedd y Cantref Mawr yn cynnwys saith cwmwd ac yn un o'r cantrefi mwyaf yng Nghymru. Roedd yn ardal fynyddig rhwng Afon Tywi, Afon Teifi ac Afon Gwili. Yn y cyfnod hwn roedd coedydd yn gwneud ymosod ar y cantref yma yn anodd, ac felly byddai'n noddfa i dywysogion Deheubarth pan ymosodid arnynt.

Gyda'r Cantref Bychan ffurfiai'r Cantref Mawr arglwyddiaeth Ystrad Tywi. Collwyd meddiant ar y Cantref Mawr gan dywysogion Deheubarth yn 1277 a daeth yn rhan o'r Sir Gaerfyrddin newydd.

Cymydau'r Cantref Mawr
----------------------

* Caeo
* Catheiniog
* Gwidigada
* Mabelfyw
* Mabudrud
* Maenor Deilo
* Mallaen

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Llyfryddiaeth
-------------

* Lloyd, J.E. (1911) *The history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longman, Green & Co.)
Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan R.M. Jones (Bobi Jones) yw **Beirniadaeth Gyfansawdd: Fframwaith Cyflawn Beirniadaeth Lenyddol**. Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Gorffennaf 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Disgrifiad byr
--------------

Dadansoddiad o theori dairochrog parthed strwythur a chelfyddyd beirniadaeth lenyddol, sef y tafod, cymhelliad a mynegiant. Tafod a Mynegiant, a’r cyswllt rhyngddynt, sef Cymhelliad, sydd dan sylw. Ffrindiau (neu elynion) cyfarwydd yw’r rhain erbyn hyn, a chydnebydd yr awdur fod yma lawer o ailweithio, os nad ailgyflwyno syniadau. Ymgais at ganfod diweddglo taclus sydd yma, os nad adolygiad o waith blaenorol. *Closure* meddai’r seicdreiddiwr; *amser cau’r siop,* meddai R. M. Jones. Rhydd ei sylwadau ar feirniadaeth Farcsaidd, ynghyd â beirniadaeth ffeministaidd a threfedigaethol gyd-destun penodol i’r drafodaeth, a thrwy gyfeirio at fudiadau a beirniaid unigol diriaethir y drafodaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013
Arwr Cymreig cynnar oedd **Belyn o Lŷn** (Hen Gymraeg: ***Belen o Leyn***) (bu farw yn 627). Ceir dryswch yn nhraddodiad y Cymry rhwng Belyn/Belen a Melyn fab Cynfelyn, ond mae yna ddigon o dystiolaeth i brofi mai dau gymeriad sydd yma. Fel mae ei enw yn dangos, roedd yn frodor o Lŷn.

Hanes
-----

Cyfeirir at Felyn/Felen mewn dau o Drioedd Ynys Prydain. Fe'i enwir fel arweinydd yn un o "Dri Hualogion Deulu Ynys Prydain" mewn un triawd, sy'n enwi hefyd teulu (gosgordd) Cadwallon Lawhir (brenin teyrnas Gwynedd) a Rhiwallon fab Urien (Rhiwallon Wallt Banhadlen, mab Urien Rheged). Dywedir:

A theulu Belen o Leyn, yn ymladd ag Edwin ym mryn Edwin yn Rhos.
Edwin, brenin Northumbria (m. 633) yw'r Edwin hwnnw. Mae'n bosibl fod yr enw Bryn Edwin yn cyfateb i Fryn yr Odyn, ger Llaneilian, cantref Rhos, yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Mae'n bosibl felly fod y triawd yn cyfeirio at frwydr rhwng Cadwallon o Wynedd ac Edwin yng ngogledd Cymru tua diwedd y 620au a bod Belyn/Belen yn un o'i gynghreiriad ac wedi cymryd rhan flaenllaw yn y frwydr gan ennill clod fawr iddo'i hun.

Mewn amrywiad ar driawd arall rhoddir Belyn o Lŷn yn lle Melyn fab Cynfelyn fel arweinydd un o "Dair Gosgordd Addwyn" yr ynys.

Cofnodir marwolaeth Belyn (*Belin*) yn yr *Annales Cambriae* am y flwyddyn 627 (er nad yw'r cronicl yn cyfeirio ato fel "Belyn o Lŷn").

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978; argraffiad newydd diwygiedig, 1991).
Mae **beclometasone dipropionate**, sydd hefyd yn cael ei alw'n **beclomethasone dipropionate** yn feddyginiaeth steroid. Mae'n cael ei werthu yn y Deyrnas Unedig o dan yr enwau brand *Qvar*, *Clenil Modulite* ac *Asmabec Clickhaler*. Mae ar gael fel anadlydd, hufen, pils, a chwistrell drwynol. Defnyddir y ffurf anadlu i reoli asthma yn y tymor hir. Gellir defnyddio'r hufen ar gyfer dermatitis a soriasis. Mae'r pils wedi cael eu defnyddio i drin colitis wlserol. Defnyddir y chwistrell drwynol i drin rhinitis alergaidd a pholypau trwynol.

Mae sgil effeithiau cyffredin gyda'r ffurf anadlu yn cynnwys heintiau anadlol, cur pen, a llid y gwddf. Mae sgil effeithiau difrifol yn cynnwys risg uwch o haint, cataractau, Syndrom Cushing, ac adweithiau alergaidd difrifol. Gall defnydd hirdymor y ffurf bilsen achosi annigonolrwydd uwcharennol. Gall y pils hefyd achosi newidiadau tymer neu bersonoliaeth. Yn gyffredinol, ystyrir bod y ffurf anadlu yn ddiogel yn ystod beichiogrwydd.

Rhoddwyd patent i beclometasone dipropionate ym 1962 gan ei ddefnyddio'n feddygol ers 1972. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  NICE *Beclometasone dipropionate* adalwyd 25 Ionawr 2018

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Beckenham**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Beckenham yn Llundain FwyafEtholaeth Beckenham yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1957: Patrick Buchan-Hepburn (Ceidwadol)
* 1957–1992: Philip Goodhart (Ceidwadol)
* 1992–1997: Piers Merchant (Ceidwadol)
* 1997–2010: Jacqui Lait (Ceidwadol)
* 2010–presennol: Bob Stewart (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Mae **Beinn Achaladair** yn gopa mynydd a geir chwe milltir i'r gogledd-ddwyrain o bentre bach Bridge of Orchy, ar y daith o Loch Rannoch i Glen Lyon yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN346433. Saif ar y ffin rhwng cynghorau Perth a Kinross ac Argyll a Bute.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Mawrth 2010.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon dros 610m
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Beinn Alligin - Tom na Gruagaich** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Torridon i Loch Maree yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG859601. cairn and trig point on plinth

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Beinn Artair** neu **The Cobbler** neu weithiau **Ben Arthur** yn gopa mynydd a geir ger Loch Long ar y daith o Inveraray i Crianlarich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN259058. Ceir craig anferthol ar y copa. Dyma fynydd mwyaf trawiadol Alpau'r Arrochar, er nad yr uchaf, ac yn un o'r mwyaf poblogaidd gan gerddwyr.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Y copa

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Benvane** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Lomond i Strathyre yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN535137. Ceir carnedd ar y copa. Caiff y mynydd ei gyfri fel un o'r Alpau Arrochar. Mae'n gymydog agos i Beinn Ìme sydd ar ei lethrau gorllewinol.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon dros 610m
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Yr arfer gan rai pobl o fwyta pobl eraill, neu rannau ohonynt, yw **canibaliaeth**. Gelwir rhywun sy'n arfer canibaliaeth yn 'canibal'.

Hanes
-----

Gwledd ganibalaidd: llun o lawysgrif ganoloesol o Deithiau Marco Polo
Credir fod sawl pobl hynafol wedi arfer ryw lun ar ganibaliaeth yn y gorffennol pell, fel rheol am resymau crefyddol. Mae rhai beirniaid yn gweld adlewyrchiad o hen gredoau am swyddogaeth fytholegol canibaliaeth yn yr Offeren Gristnogol hefyd, am fod y credadyn yn bwyta ac yfed - yn symbolaidd, wrth gwrs - gnawd a gwaed Crist.

Tystiolaeth anthropolegol
-------------------------

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

Mytholeg a llên gwerin
----------------------

Mae canibaliaeth yn elfen gyntefig mewn sawl myth a chwedl werin ledled y byd. Yn Ewrop mae nifer o gewri yn ganibaliaid - e.e. y trols ym mytholeg Llychlyn. Ym mytholeg Roeg mae'r Cronos yn bwyta ei blant ei hun - sef duwiau Olympws - ond mae Zeus yn ei orfodi yn nes ymlaen i'w taflu i fyny ac yn eu hadfer. Mae canibaliaeth yn elfen yn chwedl Hugan Goch Fach hefyd, yn enwedig o'i dadansoddi yn seicdreiddiadol. Dywedir hefyd fod ellyllon yn ymborthi ar gyrff y meirw.

Ffuglen
-------

Y canibal ffuglen enwocaf heddiw, mae'n debyg, yw'r cymeriad Dr Hannibal Lecter (a bortreadir gan Anthony Hopkins) yn *The Silence of the Lambs* a *Hannibal*.

Enghreifftiau cyfoes
--------------------

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Tapinellaceae* yw'r **Cantel mewndro wystrys** (Lladin: ***Tapinella panuoides***; Saesneg: *Oyster Rollrim*). Y Cantelau yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Cantel yw'r rhan llorwedd o het, *rim* yn Saesneg. Gelwir 'silk hat *yn Gymraeg yn 'het gantel lydan'. Mae'r teulu* Tapinellaceae *yn gorwedd o fewn urdd y Boletales.*

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Tapinellaceae
--------------------------------------

Mae gan **Cantel mewndro wystrys** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Bondarcevomyces taxi* | Bondarcevomyces taxi |  |
|
| Cantel mewndro melfed | Tapinella atrotomentosa |  |
|
| Cantel mewndro wystrys | Tapinella panuoides |  |
|
| Crawen oren | Pseudomerulius aureus |  |
|
| *Pseudomerulius curtisii* | Pseudomerulius curtisii |  |
|
| *Pseudomerulius elliottii* | Pseudomerulius elliottii |  |
|
| *Pseudomerulius montanus* | Pseudomerulius montanus |  |
|
| *Tapinella corrugata* | Tapinella corrugata |  |
|
| *Tapinella curtisii* | Tapinella curtisii |  |
|
| *Tapinella curvatoides* | Tapinella curvatoides |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Cantel mewndro wystrys** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Etholaeth seneddol yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Bexhill a Battle** (Saesneg: *Bexhill and Battle*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Bexhill a Battle yn Nwyrain SussexEtholaeth Bexhill a Battle yn Nwyrain Sussex
* Dwyrain Sussex yn LloegrDwyrain Sussex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth sirol yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–2001: Charles Wardle (Ceidwadol, wedyn Annibynnwr)
* 2001–2015: Gregory Barker (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Huw Merriman (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Mae **Beinn Bhreac - Meall Tionail na Beinne Brice** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Tromie i Glen Tilt yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN882815. Y fam-fynydd yw Beinn Bhreac.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Banc Bugeilyn** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN826925. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 478m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwirio a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 551m (1808tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 30 Mehefin 2008.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Copaon uchaf siroedd Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr mynyddoedd uchaf y byd

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Asana cydbwyso mewn ioga modern yw **Astavakrasana** (Sansgrit: अष्टावक्रासन; IAST : *Aṣṭāvakrāsana*) neu **Asana Wyth-ongl**. Rhoddwyd yr enw ar y safle hwn er anrhydedd i'r gwrw Astavakra, gwrw ysbrydol y Brenin Janaka.

Geirdarddiad
------------

Daw'r enw o'r geiriau Sansgrit अष्टा *ashta* sy'n golygu "wyth", वक्र *vakra* sy'n golygu "plygu, crwm", ac आसन *asana* sy'n golygu "osgo" neu "safle'r corff". Cysylltir hefyd gyda'r doethor Astavakra.

Nid oedd yr asana (neu 'osgo') yma'n hysbys yn ioga hatha tan tan y cyhoeddwyd *Light on Yoga* yn yr 20g ond mae'r osgo'n ymddangos yn *Vyayama Dipika* yn 1896, llawlyfr gymnasteg, felly mae Norman Sjoman yn awgrymu ei fod yn un o'r asanas a fabwysiadwyd o fewn ioga modern yn Mysore gan Krishnamacharya, a thrwyddo i'w ddau ddisgybl disglair, Pattabhi Jois a BKS Iyengar.

Mytholeg
--------

 Ganwyd Astavakra gydag wyth anfantais gorfforol. Paentiad o'r 19g
Yn ôl *Light on Yoga* gan BKS Iyengar, credwyd mai Astavakra oedd gwrw ysbrydol y Brenin Janaka, tad Sita. Pan oedd yng nghroth ei fam, adroddodd ei dad (Kagola) y Vedas yn anghywir, gan wneud i'r plentyn yn y groth chwerthin. Melltithiwyd Kagola'r babi gan achosi iddo gael ei eni wedi'i blygu mewn wyth lle, ystyr "Astavakra" yw wyth tro. Trechwyd Kagola mewn dadl ag ysgolhaig y llys, Vandi. Curodd yr Astavakra ifanc Vandi mewn dadl, a daeth yn gwrw i Janaka. Bendithiodd ei dad ef am hyn, a diflannodd ei anffurfiad.

Disgrifiad
----------

Mae Astavakrasana yn cydbwyso'r corff ar y dwylo, gyda thro ochr. Mae'r ystum yn datblygu'n safle cwrcwd, un fraich rhwng y traed, y llall ychydig y tu allan i'r droed arall, cledrau ar y llawr. Mae gwthio i fyny a chodi'r ddwy goes o'r llawr yn rhoi safle amrywiol neu baratoadol, gyda'r ddwy goes yn plygu, un goes dros un fraich, y goes arall wedi'i chroesi dros y cyntaf wrth y ffêr. Mae sythu'r coesau yn rhoi'r asana llawn.

Gweler hefyd
------------

* Koundinyasana, asana troi braich-cydbwyso tebyg
* Rhestr o asanas

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Asta Vakrasana". Yoga Vastu. October 2020.
2. ↑  Eight-Angle Pose; *Yoga Journal*
3. 1 2 3 4  Iyengar, B. K. S. (1966). *Light on Yoga*. HarperCollins. tt. 276–277.
4. ↑  Sjoman, Norman E. (1999). *The Yoga Tradition of the Mysore Palace*. Abhinav Publications. tt. 55, 100–101. ISBN 81-7017-389-2.
5. ↑  Schumacher, John (28 Awst 2007). "Astavakrasana (Eight-Angle Pose)". Yoga Journal.
6. ↑  "Astavakrasana - Eight angled pose". *itsafablife.com*. 25 Gorffennaf 2013. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 14 April 2017. Cyrchwyd 7 Gorffennaf 2015.
7. ↑  YJ Editors (22 April 2008). "Eight-Angle Pose". Yoga Journal.YJ Editors (22 April 2008). "Eight-Angle Pose". Yoga Journal.

Llyfryddiaeth
-------------

* Iyengar, B. K. S. (1979) [1966]. *Light on Yoga: Yoga Dipika*. Unwin Paperbacks. ISBN 978-1855381667.
* Jain, Andrea (2015). *Selling Yoga : from Counterculture to Pop culture*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-939024-3. OCLC 878953765.
* Newcombe, Suzanne (2019). *Yoga in Britain: Stretching Spirituality and Educating Yogis*. Bristol, England: Equinox Publishing. ISBN 978-1-78179-661-0.
Mae **Beinn Bheoil** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN517717. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Map o Angola, gyda Cabinda yng nghornel chwith uwch y map.
Allglofan a thalaith o Angola yw **Cabinda**. Ei phrifddinas yw Cabinda.

Hanes
-----

### Hanes cynnar

Roedd Cabinda cynnar yn cynnwys tair theyrnas: Loango a Kakongo a N'Goyo i ogledd Afon y Congo, a Ndongo i dde Afon y Congo.

### Dan reolaeth Portiwgal

Ymwelodd y Portiwgaliaid â Cabinda yn gyntaf yn hwyr y 15g. Daeth Cabinda yn Brotectoriaeth Bortiwgalaidd yn sgîl arwyddo Cytundeb Simulambuco ym 1885 wrth i Bortiwgal geisio gyfnerthu ei hymerodraeth yn ystod yr Ymgiprys am Affrica yn hwyr y 18g. Yng nghyfansoddiad yr Estado Novo ym 1933, diffiniwyd Cabinda ac Angola fel rhannau ar wahân o Bortiwgal, ond ym 1956 ymunodd Bortiwgal weinyddiaeth Cabinda ac Angola.

### Dan reolaeth Angola

   *Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu at yr adran hon.*

Daearyddiaeth
-------------

Map o Dalaith Cabinda. Mae prif dir Angola i'r de ddwyrain gyda Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo (DRC) rhwng y ddwy diriogaeth (labelir y DRC ar y map gan ei chyn-enw, Saïr).
Lleolir Cabinda rhwng Gweriniaeth y Congo a Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo (DRC), gydag arwynebedd o dua 10,000 km². Mae ganddo ffîn ogleddol o 201 km â Gweriniaeth y Congo, ffîn ddwyreiniol a deheuol o 225 km â'r DRC, a morlin gorllewinol o 150 km â Chefnfor yr Iwerydd. Mae llain 60 km ei lled o diriogaeth y DRC yn gwahanu Cabinda o brif dir Angola.

Economi
-------

Mae Cabinda yn cynhyrchu dros hanner o olew Angola, ac yn cyfri am bron ei holl enillion cyfnewid tramor. Mae Cabinda yn derbyn tua 10% o'r trethi a dalir gan ChevronTexaco a'i bartneriaid sydd yn gweithredu alltraeth y dalaith.

Demograffeg
-----------

Dim ond traean o'r 300,000 o bobl frodorol Cabinda ohonynt sydd yn byw o fewn tiriogaeth y dalaith ei hunan. Mae'r gweddill yn byw yn agos at y ffiniau yn nhiriogaethau Gweriniaeth y Congo a'r DRC.

Iaith genedlaethol Cabinda yw Cabindês. Mae tua 90% o Gabindiaid yn siarad Ffrangeg, a 10% yn siarad Portiwgaleg. Mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn Gristnogion.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Angola: Geography. *CIA World Factbook*. CIA.
2. 1 2 3 4 5 6 7  (Saesneg) Cabinda. GlobalSecurity.org.
3. ↑  (Saesneg) Republic of Cabinda: Geography.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) In-depth: Cabinda Archifwyd 2010-02-17 yn y Peiriant Wayback.
Clawr y Fersiwn Cymraeg, argraffiad cynnar
Mae **Caban F'ewyrth Twm** (Teitl gwreiddiol Saesneg: **Uncle Tom's Cabin**; neu, **Life Among the Lowly**) yn nofel gan yr awdures Americanaidd Harriet Beecher Stowe a gyhoeddwyd yn 1852. Roedd y nofel wedi ei bwriadu fel ymosodiad ar gaethwasiaeth, a bu'n llwyddiant enfawr. Ystyrir iddi fod yn allweddol wrth greu'r agweddau a arweiniodd at Ryfel Cartref America. Dywedir i Abraham Lincoln, pan gyflwynwyd Harriet Beecher Stowe iddo yn ystod y rhyfel, wneud y sylw "Felly dyma'r ddynes fach a ddechreuodd y rhyfel mawr yma".

Ymhlith y dylanwadau ar y nofel, roedd hunangofiant Josiah Henson, cyn-gaethwas oedd wedi llwyddo i ddianc i Ganada yn 1830. Bu Stowe hefyd yn siarad â chryn nifer o gaethweision a chyn-gaethweision wrth gasglu deunydd ar gyfer y llyfr.

Gwerthwyd mwy o gopiau o *Uncle Tom's Cabin* nag o unrhyw lyfr arall yn ystod y 19g ac eithrio'r Beibl. Gwerthwyd 300,000 o gopiau yn yr Unol Daleithiau yn y flwyddyn gyntaf, ac erbyn 1854 roedd y llyfr wedi ei drosi i 60 o ieithoedd gwahanol.

Addasiad Cymraeg
----------------

Cyhoeddwyd y cyfieithiad Cymraeg cyntaf, gan Hugh Williams dan y teitl *Caban F'ewyrth Twm*, yn 1853. Ond cyn hynny roedd addasiad gan William Rees (Gwilym Hiraethog) wedi ymddangos fel penodau wythnosol yn *Y Faner*, papur newydd Rhyddfrydol Thomas Gee: fe'i cyhoeddwyd fel *Aelwyd F'Ewythr Robert* ym Medi 1853. Mae Gwilym Hiraethog yn rhoi gwisg Gymreig i'w addasiad trwy ei osod mewn fframwaith o deulu yng ngogledd Cymru yn darllen *Caban F'Ewythr Twm* (sef cyfieithiad Hiraethog o'r nofel) gyda'r nos ac yn trafod ei arwyddocád yng nghyd-destun Radicaliaeth Gymreig y cyfnod. Cafodd fersiynau Rees a Williams eu hailargraffu nifer o weithiau yn ail hanner 19g. Cyhoeddwyd talfyriad Cymraeg tua'r un adeg gan Thomas Levi.

### Defnydd Iaith

Ceir trafodaeth ar y defnydd o'r iaith yn y cyfieithiadau Cymraeg lle ceisir dangos y diglossia rhwng iaith y siaradwyr Gwyn ac iaith y caethweision. Cyhoeddwyd papur ar y gwahanol cywair iaith gan David Willis yn 2016.

Llyfryddiaeth
-------------

* Raymond B. Davies "Caban f'ewyrth Twm", *Y Casglwr* 68 (2000), tt. 6-7.
* E. Wyn James, ‘Caethwasanaeth a’r Beirdd, 1790-1840’ Archifwyd 2011-08-06 yn y Peiriant Wayback. *Taliesin* 119 (2003), tt.37-60. ISSN 0049-2884.
* E. Wyn James, '‘Cymry, Caethwasiaeth a Rhyfel Cartref America’ Darlith ar gyfer modiwl gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol ar Ryfel Cartref America.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
Mae **Caeau Crug Bychan, Tŷ Gwyn a Llwyn Ysgaw** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 06 Ionawr 2004 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 19.89 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Bwystfil - chwedlonol neu ddychmygol yn ôl rhai - yw **Bwystfil Bont** sy’n parhau i ymosod ar anifeiliaid ffermydd Ceredigion. Honnir gan nifer o lygad-dystion iddynt adnabod ffigur cath ddu enfawr ar hyd caeau ffermydd Sir Ceredigion wrth iddi nosi.

Ers 30 mlynedd mae’r heddlu wedi derbyn galwadau niferus yn son am olwg o gathod enfawr tebyg i bwma, panther, llewpard neu lyncs. Y dystiolaeth bennaf am fodolaeth y creadur yw’r gyfradd farwolaeth uchel yn ffermydd Ceredigion, yn enwedig wedi astudio’r marciau crafangau miniog a welir ar breiddiau o ddefaid.

Daeth Americanwr o’r enw Tom Brown i Gymru i astudio a chwilio am drywydd y 'Bwystfil'. Dywedodd dynes leol i’r Americanwr fynegi "*that there are definitely big cats in Mid Wales*".

Elfen o ddirgelwch a rhyfeddod bellach ynghylch y creadur yw pa mor dawel y cyflawnir yr ymosodiadau. Dywedwyd am ddigwyddiad pan ymosododd y ‘Bwystfil’ ar un ddafad, gan arwahanu ei hysgwydd a’i choes o weddill ei chorff. Fodd bynnag, parhau i gysgu oedd gweddill y praidd.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Gwefan y BBC.
Mae **Caeau Rhyd-y-gwiail** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 22 Medi 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.95 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol