recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Pennaeth o'r Hen Ogledd a sant oedd **Cawrdaf mab Caradog Freichfras**, neu **Cawrdaf Sant** (bl. 6g). Fe'i cysylltir â'r Hen Ogledd a Chymru ond mae'r traddodiadau amdano'n gymysg.

Eglwys Cawrdaf Sant, Abererch

Traddodiadau
------------

Cyfeirir at Gawrdaf yn y Trioedd fel un o "Dri Chynweisiad Ynys Prydain". Ystyr y gair Cymraeg Canol *cynweisiad* yw 'prif swyddog' neu 'dywysog'. Roedd yn fab i'r pennaeth Caradog Freichfras. Roedd ei frodyr yn cynnwys Cadfarch a Maethlu.

Rhoddir ach Cawrdaf ym *Monedd y Saint*. Yn ôl yr achau hyn, roedd Cawrdaf yn dad i 'Medrawd', ond does dim sicrwydd os ydy'r Medrawd hwnnw i'w uniaethu â'r Medrod (Medrawd) adnabyddus, gelyn marwol y Brenin Arthur yn y Rhamantau Arthuraidd. Roedd Dyfnog (Defynog) Sant, sefydlydd Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch, yn ŵyr i Gawrdaf. Mam Cawrdaf oedd Tegau Eurfron, ferch Nudd Hael. Trwy ei dad roedd yn un o ddisgynyddion Coel Hen.

Yn y chwedl fwrlesg *Breuddwyd Rhonabwy*, rhestrir Cawrdaf fel un o gynghorwyr y Brenin Arthur.

Yn ôl un traddodiad, sefydlodd Cawrdaf linach brenhinol yn rhanbarth Rhwng Gwy a Hafren.

Eglwysi
-------

Cysgegrir eglwys Abererch yn Eifionydd, Gwynedd i Gawrdaf Sant. Ceir Ffynnon Gawrdaf ym mynwent yr eglwys a charreg fawr a enwir yn 'Gadair Cawrdaf', gyda eisteddle ynddo. Roedd defod hynod yn gysylltiedig â gŵyl y sant yn yr eglwys.

Cof
---

Gwylmabsant: 5 Rhagfyr (neu 12 Tachwedd).

Cymerodd y bardd William Ellis Jones (1795-1848), brodor o Abererch, yr enw barddol 'Cawrdaf' a chyfeirir wrtho gan amlaf wrth yr enw hwnnw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978), tud. 303 a Thriawd 13.
2. ↑  *Trioedd Ynys Prydein*, tud. 303.
3. ↑  Melville Richards (gol.), *Breudwyt Ronabwy* (Caerdydd, 1948), tud. 20.
4. ↑  T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyndŵr, 2000).
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cwcwll y wermod**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cycyllau'r wermod**; yr enw Saesneg yw *Wormwood*, a'r enw gwyddonol yw *Cucullia absinthii*.

Siani flewog
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r cwcwll y wermod yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cwcwll cymylog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cycyllau cymylog**; yr enw Saesneg yw *Rannoch Sprawler*, a'r enw gwyddonol yw *Brachionycha nubeculosa*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r cwcwll cymylog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Ceiliog gwaun bychan** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: ceiliogod gwaun bychain) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Tetrax tetrax***; yr enw Saesneg arno yw *Little bustard*. Mae'n perthyn i deulu'r Ceiliogod y Waun (Lladin: *Otidae*) sydd yn urdd y *Gruiformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *T. tetrax*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia ac Ewrop.

Teulu
-----

Mae'r ceiliog gwaun bychan yn perthyn i deulu'r Ceiliogod y Waun (Lladin: *Otidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Afrotis afra | Afrotis afra |  |
|
| Ceiliog gwaun Arabia | Ardeotis arabs |  |
|
| Ceiliog gwaun Awstralia | Ardeotis australis |  |
|
| Ceiliog gwaun Bengal | Houbaropsis bengalensis |  |
|
| Ceiliog gwaun Denham | Neotis denhami |  |
|
| Ceiliog gwaun Hartlaub | Lissotis hartlaubii |  |
|
| Ceiliog gwaun Kori | Ardeotis kori |  |
|
| Ceiliog gwaun bychan | Tetrax tetrax |  |
|
| Ceiliog gwaun copog | Chlamydotis undulata |  |
|
| Ceiliog gwaun glas | Eupodotis caerulescens |  |
|
| Ceiliog gwaun mawr India | Ardeotis nigriceps |  |
|
| Ceiliog gwaun torwyn | Eupodotis senegalensis |  |
|
| Ceiliog y waun | Otis tarda |  |
|
| Lissotis melanogaster | Lissotis melanogaster |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
*Tetrax tetrax*

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Ceiliog gwaun bychan** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Un o gychod gwynt anhyblyg Sefydliad Brenhinol y Badau Achub yn Aberfal, Cernyw.
Cwch gwynt gyda gwaelod caled ac ochrau hyblyg yw **cwch gwynt â chragen anhyblyg** (RHIB) neu **gwch gwynt anhyblyg** (RIB; enwau amgen: **cwch pwmpiadwy â chragen anhyblyg**, **cwch chwyddadwy â chragen anhyblyg**). Defnyddir fel cwch pleser, bad achub, a gan y lluoedd arfog.

Dyfeisiwyd yn y 1960au gan staff a myfyrwyr Coleg yr Iwerydd, Bro Morgannwg. Mae gan y coleg orsaf bad achub, ac roedd y dingis rwber a arferai'r coleg eu defnyddio yn medru rhwygo ar y creigiau. Arweiniodd Desmond Hoare, cyn Ôl-lyngesydd y Llynges Frenhinol a phrifathro cyntaf y coleg, prosiect i greu cwch gwynt allai wrthsefyll tywydd garw Môr Hafren a chael ei lusgo dros y traeth graenog rhwng y coleg a'r môr. Yn ôl David Sutcliffe, aelod o'r staff ar y pryd, "y peth pwysicaf oedd y syniad i ddod at ei gilydd y gragen uchel ei pherfformiad a thiwb rwber". Adeiladwyd o leiaf 30 o gychod arbrofol gan anelu at gwch cyflym, ysgafn a phwerus. "Naomi" oedd enw'r cwch gwreiddiol. Adeiladodd dau fyfyriwr o'r Iseldiroedd cwch â chragen anhyblyg, y *Psychedelic Surfer*, mewn tair wythnos ar gyfer y Ras Cychod Pŵer o Amgylch Prydain ym 1969, ac a orffennodd yn bedwaredd ar bymtheg allan o dros 60 o gystadleuwyr.

Gwelodd Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol y Badau Achub (RNLI) potensial y cwch, ac wedi profi sawl bad arfbrofol aethant ati i greu model ffibr gwydrog, y B-Class Atlantic 21, oedd yn anrhydeddu'r ysgol yn ei enw. Yr arloesiad olaf i greu'r Atlantic 21 oedd cael gwared â’r trawslath, sef y byrddau ôl sy’n cadw’r dŵr allan mewn cwch cyffredin ond mewn cwch gwynt anhyblyg roedd gwaredu’r trawslath yn caniatáu i’r dŵr lifo allan o gefn y cwch. Rhoddwyd patent i Desmond Hoare ym 1969 am gwch gwynt â chragen anhyblyg nofiadwy. Ym 1974 gwerthodd Desmond Hoare y patent i'r RNLI am £1, er heddiw credir iddo fod gwerth £15 miliwn y flwyddyn. Daeth yr Atlantic 21 yn rhan o fflyd yr RNLI ym 1972, ac erbyn 1993 roedd wedi bod allan 15,601 o weithiau, gan achub 4,717 o fywydau. Erbyn heddiw, mae'r RNLI yn defnyddio'r B-class Atlantic 75 ac Atlantic 85. Rhoddwyd Gwobr Treftadaeth Peirianneg i'r cwch gan Sefydliad y Peirianwyr Mecanyddol yn 2015.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  O'r Saesneg: *rigid-hulled inflatable boat*.
2. ↑  O'r Saesneg: *rigid inflatable boat*.
3. 1 2 3 4   Cwch chwyldroadol gan fyfyrwyr Coleg yr Iwerydd. BBC (17 Mai 2011). Adalwyd ar 9 Hydref 2013.
4. 1 2 3   Meddyliwch am fad achub?. Amgueddfa Genedlaethol Cymru (6 Mai 2011). Adalwyd ar 9 Hydref 2013.
5. 1 2   Gwobr beirianyddol i gwch achub myfyrwyr. BBC (31 Mai 2015). Adalwyd ar 31 Mai 2015.
6. ↑  (Saesneg) Hoare's RIB. Y Swyddfa Eiddo Deallusol. Adalwyd ar 9 Hydref 2013.

Darllen pellach
---------------

* Sutcliffe, David. *The RIB: The Rigid-Hulled Inflatable Lifeboat and its Place of Birth - the Atlantic College* (Granta, 2010). ISBN 1857571010
Ceiliog y gwair ym Mhennsylvania
Mae **ceiliogod y gwair** (neu **geiliogod y rhedyn**) yn fath o drychfilyn, yn rhan o’r isurdd Caelifera, yn grwp hynafol o drychfilod sy wedi esblygu tua 250 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Maent yn fyw’n arferol ar y ddaear, ac mae ganddynt coesau cryfion, sy’n caniatáu ffoi rhag bygythiadau. Maent yn deor o wyau i fod yn nymff ac yn mynd trwy broses graddol i fod yn oedolyn.

Maent yn clywed trwy’r tympanwm, yn rhan cyntaf eu habdomen. Mae ganddynt llygaid cyfansawdd. Mae gan rai o’u rhywogaethau’r gallu i newid lliw ac yn ffurfio heidio; locwstiaid ydynt.

Maent yn bwyta planhigion, ac fel locwstiaid, wedi bod yn broblem ddifrifol ers yr oesau beiblaidd. Maent yn fwyd i bobl Mexico ac Indonesia, ac yn ymddangos yn llenyddiaeth, y celfydyddau ac fel symbolau. Acridoleg yw enw astudiaeth Ceiliog y Gwair.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwyddoniadur Britannica
2. ↑  Erthygl gan Rachel Nuwer ‘A Plague of Locusts Descends Upon the Holy Land, Just in Time for Passover’; Cylchgrawn Smithsonian
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cwcwll yr edafeddog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cycyllau'r edafeddog**; yr enw Saesneg yw *Cudweed*, a'r enw gwyddonol yw *Cucullia gnaphalii*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae cwcwll yr edafeddog yn lindysyn yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cwcwll Fflorida**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cycyllau Fflorida**; yr enw gwyddonol yw *Copipanolis styracis*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r cwcwll Fflorida yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **copor pyglyd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **coprau pyglyd**; yr enw Saesneg yw *Sooty Copper*, a'r enw gwyddonol yw *Lycaena tityrus*.

Oedolyn
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r copor pyglyd yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Lycaena tityrus***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Cnap Cruinn** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN302774. Ceir crib creigion ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2005-12-27 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Caroline** yn enw Almaeneg, Ffrangeg, Saesneg (weithiau *Karoline, Carolin*, *Carolyne*, pe *Carolyn*, *Carleen*, *Charlene*, yn ôl y gwledydd). Mae'n agos at Carolina ac mae'r dau yn dod o'r enw dynion Carl, neu Karl, sy'n dod o'r Almaeneg, fel Carla a Karla.

Yn Almaeneg
-----------

Mae *Caroline* cystal a *Karoline*, neu *Carolina* cystal a *Karolina*.

Yn Ffrangeg
-----------

Mae'r enw wedi dod yn ffasiwn achos dewis tad a mam Caroline de Monaco, ond roedd yr enw yn dod o'r Saesneg.

Yn Saesneg
----------

### Hanes

Mae'r enw Saesneg yn dod o enw'r brenin Sais Charles Iaf (1625-1649). Amser y *Caroline Age*, ac y *Caroline literature* oedd hi. Roedd ansoddair Saesneg arall: *Carolean*  , pan siaradwyd am *Carolean style*.

Pobl
----

Caroline von Brandenburg-Ansbach, gwraig y brenin saisGeorge II
* Caroline von Brandenburg-Ansbach (1683–1737), tywysoges o'r Almaen, o Ansbach, yn Bavaria, gwraig y brenin sais George II. Gallai bod yr un gyntaf gan yr enw Caroline.
* Karoline Jagemann, actores o'r Almaen
* **Caroline Bonaparte**, enw swyddogol Ffrangeg Maria Annunziata Carolina Buonaparte, chwaer i Napoleone Buonaparte.
* Caroline of Brunswick-Wolfenbüttel (1768 –1821), gwraig y brenin sais George IV.
* Carolyne Sayn-Wittgenstein, chwaer y tsar, a fuwodd gyda Frantz Lizt.
* *Carolien van Kilsdonk*, mabelcampores o'r Iseldiroedd.

Ffurfau eraill
--------------

Carolin Fortenbacher, yn y Eurovision yn 2008
* Yn yr Almaen mae *Carolin* hefyd
	+ fel Carolin Fortenbacher, cantores
* Yn nederlandeg ysgrifennir *Carolien*.

Radio
-----

* Radio Caroline (Lloegr), radio Saesneg
* Radio Caroline (Llydaw), radio Ffrangeg yn Nwyrain Llydaw, Bro Sant-Maloù a Bro Roazhon.

Hefyd
-----

* Carl
* Carole
* Carolina
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Mika Kaurismäki yw ***Cha Cha Cha*** a gyhoeddwyd yn 1989. Fe'i cynhyrchwyd gan Mika Kaurismäki yn y Ffindir a Sweden. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffinneg a hynny gan Mika Kaurismäki. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Swedish Film Institute.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Esko Salminen, Matti Pellonpää, Richard Reitinger, Sakari Kuosmanen, Esko Nikkari, Eija Vilpas, Martti Pennanen, Kari Heiskanen, Pentti Auer, Kari Väänänen, Aarre Karén, Jaakko Talaskivi, Juhani Niemelä, Juuso Hirvikangas a Sanna Fransman. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1989. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Batman (ffilm o 1989)* sef ffilm drosedd llawn cyffro gan Tim Burton. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,340 o ffilmiau Ffinneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mika Kaurismäki ar 21 Medi 1955 yn Orimattila. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Teledu a Ffilm Munich.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Medal Pro Finlandia Urdd Llew'r Ffindir

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Mika Kaurismäki nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 9 Ebrill 2016.
Ffeminist a swffragét o'r Alban oedd **Caroline Phillips** (1874 - 13 Ionawr 1956) a oedd yn newyddiadurwr, yn rheolwr gwesty ac yn ymgyrchydd dros hawliau merched. Bu'n Ysgrifennydd Anrhydeddus i gangen Aberdeen o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched (*Social and Political Union*, neu'r WSPU), ac yn drefnydd nifer o ymgyrchoedd milwriaethus yn Aberdeen.

Fe'i ganed yn Kintore yn 1874, lle bu hefyd farw, ac fe'i claddwyd yn Kintore.

Y dyddiau cynnar
----------------

Gweithiodd Caroline Phillips i'r *Aberdeen Daily Journal*, y mwyaf ceidwadol o'r ddau bapur dyddiol yn Aberdeen, ar yr adeg honno. Yn y cyfnod hwn, dim ond 66 o newyddiadurwyr benywaidd oedd drwy wledydd Prydain gyfan.

Cafodd ei lleoli mewn swyddfa yn Broad Street, Aberdeen, adeilad a ddaeth yn swyddfeydd i'r Evening Express yn ddiweddarach. Roedd ei hymroddiad i'r ymgyrch dros bleidlais menywod (neu etholfraint) yn golygu ei bod yn aml yn glanio ei hun mewn trafferth gyda'i chyflogwr.

Pan gafodd ei gwahardd rhag mynychu cyfarfodydd gwleidyddol, roedd hyn yn ei gwneud yn anodd iawn iddi gyflawni ei swydd fel newyddiadurwr. Eto i gyd, nid oedd y gwrthdaro hwn â'r papur newydd yn ei hatal rhag arwain y frwydr dros bleidlais menywod yn Aberdeen a'r cyffiniau, ac aeth ati cyn gryfed a chynt yn ei hymdrechion.

Yr ymgyrchydd chwyrn
--------------------

Credai mewn defnyddio dulliau gwleidyddol i gyflawni pleidleisiau i fenywod, tra bod y rhan fwyaf o swffragetiaid eraill yn cyflogi'r syniad o "weithredoedd nid geiriau". Byddai rhai, felly, yn ei galw'n "suffragist" yn hytrach nag yn "suffragette". er enghraifft, yn Rhagfyr 1907, pan oedd Emmeline Pankhurst yn bwriadu tarfu ar Ganghellor y Trysorlys ar y pryd sef Henry Asquith, pan oedd ar ei ymweliad â Neuadd Gerdd Aberdeen, gwnaeth Phillips ei gorau glas i atal y swffragetiaid rhag darfu ar draws Asquith.

Gwrthodwyd gwaith Phillips gan Emmeline Pankhurst. Pan gyrhaeddodd Pankhurst Aberdeen aeth ati gyda'i chynllun i arwain y brotest, er gwaetha barn Caroline Phillips. Digwyddodd yr aflonyddwch a chafwyd ymladd ym mhwll y gerddorfa; yna, taflwyd nhw allan o'r Neuadd. Ni fyddai perthynas Phillips fel arweinydd y suffragettes yn Aberdeen a charfan Emmeline Pankhurst o'r WSPU byth yn gwella o'r gwrthdaro hwn. Cyn pen dim, gofynnwyd iddi adael y mudiad a chymerodd Sylvia Pankhurst afael yn yr arweinyddiaeth yn Aberdeen.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Who is Caroline Phillips?". *SCOTTISH SUFFRAGETTES* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-03-26. Cyrchwyd 2018-06-09.
2. 1 2  "BBC Scotland - The brutal telegram revealing how the Pankhursts unceremoniously dismissed a loyal suffragette". *BBC* (yn Saesneg). 7 Mehefin 2018. Cyrchwyd 2018-06-09.
3. 1 2 3  Ferguson, Laura (7 Chwefror 2018). "Pioneering Aberdeen journalist put job on the line to spearhead suffrage movement in North-east - Evening Express". *Evening Express* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-06-09.
Mae **Caroline Berry** yn actores o Gymraes sydd wedi ymddangos mewn cynhyrchiadau yn y Gymraeg a, gan fwyaf, yn y Saesneg. Ymhlith ei hymddangosiadau mwyaf adnabyddus a diweddar mae Gwledd (2021), *The Pembrokeshire Murders* (2021), *It's a Sin* (2021) a *Requiem* (2018).

Cefndir
-------

Bu i Caroline astudio yn Ysgol Ddrama East 15 yn Llundain.

Gwaith
------

### Cynyrchiadau Cymraeg neu ddwyieithog

Mae Caroline wedi ymddangos yn ffilm arswyd *Gwledd*, cyfres ddrama ditectif, *Bang*, *Oed yr Addewid* (2001).

### Cynyrchiadau Saesneg

Bu iddi ymddangos mewn gwahanol mathau o rannau mewn nifer fawr o gynyrchiadau iaith Saesneg, nifer wedi eu lleoli yng Nghymru ac â naws Gymreig fel *The Pembrokeshire Murder* a *The Life Boat* ac eraill tu allan megis, cyfresi *It's a Sin*, *Doctors*, *Inspector Morse*, *Birds of a Feather*, *Mayday*, Coronation Street, a Casualty. Mae wedi ymddangos mewn ffilmiau gan gynnwys Gwledd (a ddosbarthwyd hefyd o dan deitl *Feast*).

### Cynyrchiadau eraill

Mae wedi ymddangos mewn dramâu megis *Swansea's Three Night Blitz* a chyfresi radio ar BBC Radio Wales (*Jewelsh*) a BBC Radio 4, *Look Who's Back*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Caroline Berry". Gwefan David Daly Associates. Cyrchwyd 28 Awst 2022.
2. ↑  "Caroline Berry". Gwefan IMDb. Cyrchwyd 28 Awst 2022.
3. ↑  "Caroline Berry". Gwefan David Daly Associates. Cyrchwyd 28 Awst 2022.

Dolenni allanol
---------------

* Caroline Berry ar wefan IMDb
* Tudalen Facebook Caroline Berry
Elusen iechyd Gymreig yw **Calonnau Cymru** a sefydlwyd yn 2013 gan Sharon Owen. Enw'r elusen yn Saesneg yw **Welsh Hearts**. Sefydlwyd yr elusen er mwyn arbed bywydau pobl sydd yn dioddef o drawiad neu ataliad ar y galon mewn mannau cyhoeddus a heb fod mewn ysbyty.

Nôd
---

Pecyn Diffibriliad ar gael yng Nghanolfan y Celfyddydau, Aberystwyth
Darparu peiriant diffibrilwyr am ddim, cyfleus mewn mannau cyhoeddus ar draws Nghymru
Darparu hyfforddiant diffibriliwr a CPR am ddim i'r cyhoedd yng Nghymru
Sgrinio calonnau Cymru ar gyfer cyflyrau'r galon a allai fel arall fynd heb eu canfod
Sicrhau bod arian a godir yng Nghymru yn cael ei ddefnyddio a'i ddosbarthu yng Nghymru ar brosiectau penodol sy'n ymwneud â'r galon

Hanes
-----

Sefydlwyd Calonna Cymru yn 2013 gan Sharon Owen, i helpu i achub bywydau pob sydd yn dioddef o anhwylderau neu trawiad ar y galon. Ysbrydolwyd Sharon i sefydlu'r elusen oherwydd yn dilyn archwiliad rheolaidd gyda meddyg teulu yn 11 oed, dywedwyd wrthi ei bod yn dioddef o nam ar y galon ("murmur calon").

Mae pencadlys yr elusen yn Llandaf, Caerdydd.

Amcan
-----

Noda wefan Calonnau Cymru bod pob eiliad yn cyfrif pan fydd person yn dioddef trawiad neu fethiant y galon. Mae 8,000 o arest cardaidd sydyn (sudden cardiac arrests) yn digwydd y tu allan i ysbytai Cymru bob blwyddyn a dim ond cyfradd oroesi o 3% sydd. Gall teclyn diffibriliad ailgychwyn y galon yn ystod ataliad y galon, ac achub bywydau. Pan gaiff ei ddefnyddio, gall y gyfradd oroesi gynyddu i 50%, ond mae ymateb cyflym yn hanfodol. I'r diben yma mae Calonna Cymru yn anelu i ddarparu pecyn diffibliwr i bob rhan o Gymru gan gynnwys swyddfeydd, canolfannau siopa a hyd yn oed meysydd pêl-droed.

Yn ogystal â prynu a darpadu offer ADP Diffibriliad mae'r mudiad hefyd yn hyfforddi unioglion ar sut i ddelio a gweithredu'r peiriant os bydd person yn dioddef o trawiad ar y galon neu fethiant y calon. Hyd at 2019 roedd Calonnau Cymru wedi hyffordd 52,797 person i ddefnyddio'r offer a lleoli 1,513 teclyn diffibriliad. a gorsafoedd trên.

Ymgyrchoedd
-----------

Bydd yr elusen yn codi arian er mwyn prynu peiriant diffibliwr ac i hyfforddi unigolion. Mae'nt yn codi arian drwy ddigwyddiadau noddi megis dringo Pen-y-fan, tê parti dorfol a rhoddion unigol.

Dolenni
-------

* Gwefan Swyddogol Calonnau Cymru Archifwyd 2019-04-01 yn y Peiriant Wayback.
* Twitter Calonnau Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-04-01. Cyrchwyd 2019-04-01.
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-04-01. Cyrchwyd 2019-04-01.
3. ↑
4. 1 2  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-04-01. Cyrchwyd 2019-04-01.
5. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-04-01. Cyrchwyd 2019-04-01.

Chwiliwch am ***Calonnau Cymru***  
yn Wiciadur.
Plac Hermann Ethé, Aberystwyth
Roedd **Carl Hermann Ethé** neu **Hermann Ethé** (13 Chwefror 1844 – 7 Mehefin 1917) yn Ddwyreiniwr neu Orientalydd o'r Almaen.

Mae fwyaf adnabyddus yng Nghymru, bellach, oherwydd ei driniaeth adeg Rhyfel Mawr ond, y tu allan cofir ef yn bennaf am ei gatalog o lawysgrifau Islamaidd a'i astudiaethau a chyfieithiadau Almaeneg o farddoniaeth Persieg.

Bu'n Athro Almaeneg ac Ieithoedd Dwyreiniol, Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth yn ystod y Rhyfel Mawr. Fe dargedwyd ef a'i wraig yn frwnt yn ystod y rhyfel oherwydd eu cenedligrwydd.. Bu'n rhaid iddynt ffoi o'u cartref yn Ffordd Caradog yn y dref ym mis Hydref 1914. Bu farw Ethé ym Mryste yn 1917. Ceir plac llechen, tair ieithog (Cymraeg, Saesneg, Almaeneg) ar safle hen Gapel Seilo ar stryd Morfa Mawr lle mae Canolfan y Morlan bellach, yn Aberystwyth i gofnodi'r ffaith iddynt cael eu herlid o'u cartref.

Ymysg ei gyfieithiadau mae rhan gyntaf cosmograffi Zakariya al-Qazwini, Ajā'ib al-makhlūqāt wa gharā'ib al-mawjūdāt (*Rhyfeddod y Greadigaeth*, *The Wonders of Creation*, *Die Wunder der Schöpfung* yn ei Almaeneg ef) a gyhoeddwyd yn 1868.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "ETHÉ, CARL HERMANN – Encyclopaedia Iranica". Iranicaonline.org. Cyrchwyd 2017-10-10.
2. ↑  "Professor Carl Hermann Ethé (1844-1917) and his experiences during the First World War" (PDF). Cyrchwyd 2017-10-10.
3. ↑  "BBC Blogs - Wales - The story of Professor Hermanne Ethé and the Aberystwyth 1914 riot". Bbc.co.uk. Cyrchwyd 2017-10-10.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 64248843
* LCCN: n84101586
* ISNI: 0000 0001 1659 0365
* GND: 116585277
* SUDOC: 103706542
* BNF: cb145658216 (data)
* CiNii: DA08152217
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwleidydd yw **Christopher Philip James Elmore** (ganwyd 23 Rhagfyr 1983) sydd yn Aelod Seneddol Plaid Lafur dros Ogwr ers 2016.

Bywyd a gyrfa cynnar
--------------------

Ganed a maged Elmore yng Nghasnewydd, de Cymru, lle y dechreuodd gweitho fel darpar gigydd. Nes ymlaen mynychodd Brifysgol Cardiff Met gan wneud gradd mewn Hanes a Diwylliant yn 2005. Gweithiodd Elmore wedyn mewn nifer o feysydd gan gynnwys Addysg Bellach.

Yn 2008, etholwyd Elmore yn Gynghorydd Casteland ym Mro Morgannwg. Ar ôl cyfnod, apwyntiwyd ef yn aelod cabinet dros wasanaethau plant ac ysgolion.

Gyrfa Seneddol
--------------

Safodd Elmore yn aflwyddiannus am sedd Bro Morgannwg yn etholiad cyffredinol y DU 2015 cyn cael ei ddewis yn ymgeisydd Lafur yn is-etholiad Ogwr, 5 Mai, 2016. Enillodd yr etholiad gyda mwyafrif o 8,575. Ym Mehefin 2016, daeth yn aelod o'r Pwylgor Dethol Cyfiawnder cyn ymuno â'r Pwyllgor Materion Cymreig ym mis Gorffennaf y flwyddyn honno. Ym mis Hydref 2016, fe;i hapwyntiwyd i'r meinciau blaen fel Chwip yr Wrthblaid.

### Materion ieunctid

Ers ei ethol, mae Elmore yn canolbwyntio ar fateriod ieunctid gan siarad yn aml yn gyhoeddus, gan gynnwys yn y Senedd, am y pwnc. Roedd ysgogi pobl ifainc yn bwnc yr oedd Elmore wedi ymgyrchu drosto ac yntau'n gynghorydd.

### Polisi Rheilffyrdd

Yn 2017, cafodd Chris ei ethol yn Gadeirydd y Grŵp Seneddol Pob Plaid ar Reilffyrdd yng Nghymru. Roedd Chris wedi bod yn uchel ei gloch yn ei wrthwynebiad i benderfyniad y Llywodraeth i ganslo'r cynlluniau i drydaneiddio prif reilffordd y Great Western. At hynny, mae hefyd wedi ymgyrchu ar faterion yn ymwneud â diogelwch teithwyr.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Huw Irranca-Davies** | **Aelod Seneddol dros Ogwr**2016 – presennol | Olynydd:***deiliad*** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wales Online - Chris Elmore selected as...
2. ↑  Chwip yr Wrthplaid
3. ↑  Fabian Society
Mae **Chris Roberts** (ganwyd 26 Mawrth 1985) yn enwog am ei rhaglen teledu coginio *Bwyd Epic Chris* ar S4C. Mae ganddo hefyd dudalen coginio ar-lein sydd efo miloedd o ddilynwyr.

Ganwyd Chris ym Mangor, Gwynedd i Colin a Lynda Roberts. Symudodd o Landwrog i Gaernarfon yn 14 mlwydd oed.

Roedd gan Chris ddiddordeb mewn coginio erioed ond cymerodd ef o ddifri ar ôl gwylio dogfen coginio am Francis Mallman (Cogydd enwog sydd yn coginio drwy ddefnyddio tân o Batagonia) yn 2017. Atgoffwyd y ddogfen am straeon ei dad, Colin Roberts, pan oedd yn mynd i Ariannin i bysgota, byw a choginio Asado (ffordd mae’r Gauchos yn Yr Ariannin yn coginio dros dân). Ar ôl hyn penderfynodd Chris adeiladu ‘Asado pit’ a choginio oen Cymreig ar yr haearn croesi dros dân.

Dechreuodd roi lluniau o’r bwyd ar wefannau cymdeithasol fel Facebook ac wedyn aeth ymlaen i roi fideos ohono a’i gi, Roxy, yn coginio efo cynhwysion lleol o gwmpas Gogledd Cymru gyda thân a mwg. Mae un fideo o Chris yn coginio byrger yn defnyddio rysáit ei hun wedi cael ei wylio dros 320,000 o weithiau!

Ar ôl mis neu ddau, cysylltodd Hybu Cig Cymru a Chris a gofynasant nhw iddo fod yn ‘wyneb cyfarwydd’ i alluogi’r cwmni i hyrwyddo cig Cymreig o gwmpas y Deyrnas Unedig mewn sioeau mawr. Mae Chris wedi cael llawer o gyfleoedd arbennig ers cychwyn coginio yn cynnwys ei raglen deledu, ei ŵyl bwyd ’Chrisfest’ a llawer mwy.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Brenin y barbeciw*  , BBC Cymru Fyw, 8 Mehefin 2017.  Cyrchwyd ar 12 Chwefror 2019.

Dolenni allanol
---------------

* Chris Roberts ar Twitter
* Chris Roberts ar Facebook
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Clwbfrwynen wrychog** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Isolepis setacea* a'r enw Saesneg yw *Bristle club-rush*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Clwbfrwynen Fach, Clwbfrwynen Fechan, Clwbfrwynen Gwychog, Clwpfrwynen Fach, Clwp-frwynen Fechan.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Clwbfrwynen wrychog***
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug crwn Nannerch** (neu **Crug Plas Penbedw**), yng nghymuned Nannerch, Sir y Fflint; cyfeiriad grid SJ170681. Mae'n mesur 20 metr wrth 2.4m.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: FL134. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug crwn Nannerch ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Brenin olaf Elmet (Elfed), teyrnas Frythonig yn y tir sy'n cyfateb i Gorllewin Swydd Efrog heddiw, oedd **Ceredig ap Gwallog** neu **Ceretic, brenin Elmet** (bu farw tua 617).

Yn ôl yr Achau Cymreig roedd yn fab i'r brenin Gwallog, a berthynnai i wŷr yr Hen Ogledd, ond ceir peth ansicrwydd am yr uniaethiad hwnnw. Ceir canu gan Taliesin i Wallog.

Cofnoda'r hanesydd Eingl-Sacsonaidd Beda fod y Santes Hilda (ganed 614), aelod o deulu brenhinol Deira, wedi cael ei magu yn llys Ceredig ar ôl ffoi yno rhag Æthelfrith o Bryneich a drawfeddianodd deyrnas Northumbria. Cyfeiria Beda at Geredig ('Ceretic') fel "Brenin y Brythoniaid", ond mae'n debygol mai cyfeirio at y ffaith ei fod yn frenin ar Frythoniaid Elmet yr oedd Beda. Pan ddychwelodd Edwin, brenin Deira, i rym yn 617, cafodd Ceredig ei yrru allan o'i deyrnas, am ei fod yn euog o wenwyno tad Hilda yn ôl Beda, a meddianwyd Elmet gan Northumbria.

Dyma'r 'Ceretic', mae'n debyg, y cofnodir ei farw yn y flwyddyn 616 yn yr *Annales Cambriae* (dyddiad y mae angen ei newid i tua 617 neu'n fuan wedyn, gan na ddaeth Edwin i rym tan y flwyddyn honno).

Cyfeirir at Geredig ap Gwallog yn y Trioedd fel perchennog un o 'Dri Gordderchfarch Ynys Prydain'.

Ceir cyfeiriad at arwr o'r enw Ceredig yn 'Y Gododdin' hefyd, ond gan fod yr enw yn bur cyffredin a dyddiad Brwydr Catraeth yn rhy gynnar ni ellir ei dderbyn fel cyfeiriad at Geredig ap Gwallog.

Cyfeiriadau
-----------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1960; argraffiad newydd, 1991)
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug crwn i'r de o Fryn Melin**, yng nghymuned Maescar, Powys; cyfeiriad grid SN888369. Mae'n mesur 32 metr mewn diamedr ac 1.8 metr o uchder.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: BR108. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Carneddau crynion cyfagos:

* Crug crwn Garn Wen
* Crug crwn Llyn Nant y Llys

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug crwn I'r de o Fryn Melin ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-06.
Winston Churchill a Franklin Roosevelt gyda'r huwch gadfridogion yn Citadelle Québec, 16 Medi 1944. Yn y cefndir, gwelir Hotel Chateau Frontenac, oedd yn lleoliad hefyd. Ar y chwith ceir milwr o'r Heddlu Brenhinol Canada. Nid yw'r gwesteiwr, Prif Weindiog Canada, William Lyon Mackenzie King, yn y llun.
Roedd **Ail Gynhadledd Quebec** yn gynhadledd filwrol lefel uchel a gynhaliwyd yn ystod yr Ail Ryfel Byd gan lywodraethau'r Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau. Adnebir hi hefyd wrth ei enw côd fel **Cynhaded "OCTAGON"**. Cynhaliwyd y gynhadledd yn Ninas Quebec, rhwng 12-16 Medi 1944, a hon oedd yr ail gynhadledd i gael ei chynnal yn Quebec, ar ôl "QUADRANT" ym mis Awst 1943. Y prif gynrychiolwyr oedd Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt a'r Penaethiaid Cyfun Staff. Prif Weinidog Canada, William Lyon Mackenzie King, oedd y gwesteiwr ond ni fynychodd y cyfarfodydd allweddol. Cynhaliwyd y cyfarfodydd yn La Citadel a Chateau Frontenac yn y ddinas.

Deillianau'r Gynhadledd
-----------------------

Daethpwyd i gytundeb ar y pynciau a ganlyn:

1. Parthau meddiannaeth y Cynghreiriaid yn yr Almaen a drechwyd,
2. Cynllun Morgenthau i demilitaroli'r Almaen,
3. Parhau â chymorth Lend-Lease yr Unol Daleithiau i Brydain,
4. Rôl y Llynges Frenhinol yn y rhyfel yn erbyn Japan.
5. Yn seiliedig ar Hyde Park Aide-Mémoire, gwnaethant gynlluniau i ollwng y bom atomig ar Japan.

Trafodwyd hefyd Gynllun Morgenthau, Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau gan gynnwys ei gynllun i ymrannu yr Almaen a'i ffiniau cenedlaethol a dadiwydiannu'r wlad wedi'r Rhyfel.

Cofeb
-----

Agorwyd heneb yn ninas Quebec ym 1998 i goffáu y ddwy gynhadledd 1943 a 1944. Mae y tu ôl i un o gatiau'r ddinas, y Porte Saint-Louis, sy'n arwain i'r hen dref hanesyddol.

Cynadleddau pwysig eraill
-------------------------

* Cytundeb Heddwch Paris, 29 Gorffennaf - 15 Hydref 1946
* Cynhadledd Potsdam, 17 Gorffennaf - 2 Awst 1945
* Cynhadledd Yalta, 4 - 11 Chwefror 1945
* Cynhadledd Quebec (1944), 12-16 Medi 1944
* Cynhadledd Tehran, 28 Tachwedd - 1 Rhagfyr 1943
* Cynhadledd Cairo (1943), 22-26 Tachwedd 1943
* Cynhadledd Quebec (1943), 17-24 Awst 1943
* Cynhadledd Casablanca, 14-24 Ionawr 1943

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑

Dolenni allanol
---------------

* BBC Fact File : Second Quebec Conference"
Saif **cerflun o Charles Rolls**, sy'n wyth troedfedd o uchder, y tu allan i Neuadd y Dref yn Nhrefynwy, Sir Fynwy, yn ne Cymru. Fe'i cynlluniwyd gan Syr William Goscombe John, R.A. a Syr Aston Webb, R.A. fel cofeb i Charles Rolls, a oedd yn flaengar iawn yn nyddiau cynnar awyrenau, Balwnau ysgafnach nag aer a cheir rasio. Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas).

Fe'i gomisiynwyd yn 1910 gan gyngor y dref i ddathlu croesiad deuffordd Rolls ar draws y Sianel mewn awyren. Cafodd ei greu yn ffwndri A. B. Burton yn Thames Ditton.

Delweddau
---------

* Rolls yn archwilio'r awyren dwy-adail.Rolls yn archwilio'r awyren dwy-adail.
* Plac yn dathlu ei gyfraniad  i rasio ceir. (Mewn Efydd)Plac yn dathlu ei gyfraniad i rasio ceir. (Mewn Efydd)
* Croesi'r sianel. (Mewn Efydd)Croesi'r sianel. (Mewn Efydd)
* Dathlu ei gyfraniad i falwnio. (Mewn Efydd)Dathlu ei gyfraniad i falwnio. (Mewn Efydd)
* Cyflwynir y cerflun hwn...Cyflwynir y cerflun hwn...
* Plac y cerflun o Rolls.Plac y cerflun o Rolls.
* Cerflun o Rolls.Cerflun o Rolls.
* Plac Rolls 1977.Plac Rolls 1977.

Ceir plac ar y cerflun gyda'r geiriau:

> 
> ERECTED BY PUBLIC SUBSCRIPTION TO THE MEMORY OF THE HONBLE CHARLES STEWART ROLLS, THIRD SON OF LORD AND LADY LLANGATTOCK AS ATTRIBUTE OF ADMIRATION FOR HIS GREAT ACHIEVEMENTS IN MOTORING BALLOONING AND AVIATION. HE WAS A PIONEER IN BOTH SCIENTIFIC AND PRACTICAL MOTORING AND AVIATION AND THE FIRST TO FLY ACROSS THE CHANNEL FROM ENGLAND TO FRANCE AND BACK WITHOUT LANDING. HE LOST HIS LIFE BY THE WRECKING OF HIS AEROPLANE AT BOURNEMOUTH JULY 12 1910. HIS DEATH CAUSED WORLD WIDE REGRET AND DEEP NATIONAL SORROW.
> 
>

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gweler llyfr John Newman: *The Buildings of Wales: Gwent/Monmouthshire*, 2000, ISBN 0-14-071053-1, t.402
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug y Biswail**, yng nghymuned Llanfihangel Rhos-y-corn, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN517387. Ystyr "biswail" ydy baw gwartheg, neu dom da. Mae yma ddau os nad tri heneb, sydd o bosibl yn garneddau.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM075. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug y Biswail ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Coflein[*dolen marw*]
2. ↑  Cofrestr Cadw.
3. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-12.
Comed NEOWISE ar 9 Gorffennaf 2020
Comed yw **C/2020 F3 (NEOWISE)**, neu **Comed NEOWISE**, gydag orbit sydd bron yn barabolig a ddarganfuwyd ar 27 Fawrth 2020 gan delesgop gofod NEOWISE. Disgwylir i'r gomed aros yn weladwy i'r llygad noeth ym mis Gorffennaf.

Hanes ac arsylwadau
-------------------

Pasiodd Comed NEOWISE agosaf at yr Haul ar 3 Gorffennaf 2020 ar bellter o 0.29 uned seryddol (43×10~~^~~6 km)
. Roedd y gomed lai nag 20 gradd o'r Haul rhwng 11 Mehefin 2020 a 9 Gorffennaf 2020. Erbyn 10 Mehefin 2020 gan fod y gomed yn cael ei cholli i lewyrch yr Haul, roedd yn faint ymddangosiadol 7. Pan aeth y gomed i olwg yr arsyllfa SOHO LASCO C3 ar 22 Mehefin 2020 roedd y gomed wedi cynyddu i faint 3. Ym mis Gorffennaf, mae adlewyrch Comet NEOWISE wedi cynyddu i faint +1, llawer uwch na'r disgleirdeb a gyrhaeddwyd gan C/2020 F8 (SWAN), ac mae'r gomed wedi datblygu ail gynffon. Mae'r gynffon gyntaf wedi'i gwneud o nwy ac mae'r ail gynffon ddiweddarach wedi'i gwneud o lwch.

Bydd yn dynesu'n agosaf at y Ddaear ar 23 Gorffennaf 2020 ar bellter o 0.69 uned seryddol (103×10~~^~~6 km)
. Bydd y daith perihelion hwn yn cynyddu cyfnod orbitol y gomed o tua 4500 o flynyddoedd i tua 6800 o flynyddoedd.

Oriel
-----

* Cymylau nosloyw a Chomed Neowise o Aberogwen, ger Bangor. Gorffennaf 11, 2020Cymylau nosloyw a Chomed Neowise o Aberogwen, ger Bangor. Gorffennaf 11, 2020
* Gorffennaf 8, 2020 o Zuzici, Istria, Croatia Gorffennaf 8, 2020 o Zuzici, Istria, Croatia
* Comet C / 2020 F3 (NEOWISE) ar Orffennaf 8, 2020, dros Fortress Klis, Croatia, gyda chymylau nosloyw Comet C / 2020 F3 (NEOWISE) ar Orffennaf 8, 2020, dros Fortress Klis, Croatia, gyda chymylau nosloyw
* Comet C / 2020 F3 (NEOWISE) ar Orffennaf 8, 2020, o Zuzici, Istra, Croatia gyda chymylau NLC Comet C / 2020 F3 (NEOWISE) ar Orffennaf 8, 2020, o Zuzici, Istra, Croatia gyda chymylau NLC
* Comet C / 2020 F3 (NEOWISE) ar Orffennaf 9, dros Hollti, Croatia Comet C / 2020 F3 (NEOWISE) ar Orffennaf 9, dros Hollti, Croatia
* C / 2020 F3 (NEOWISE) Odesa, yr Wcrain, Gorff 10 C / 2020 F3 (NEOWISE) Odesa, yr Wcrain, Gorff 10
* C / 2020 F3 (NEOWISE) (Eang 2 135mm jupiter37) Odesa, yr Wcrain, Gorffennaf 10 C / 2020 F3 (NEOWISE) (Eang 2 135mm jupiter37) Odesa, yr Wcrain, Gorffennaf 10
* C / 2020 F3 (NEOWISE) Dros Borča, Belgrade, Serbia ar Orffennaf 10. 2020, 3:48 AM C / 2020 F3 (NEOWISE) Dros *Borča*, Belgrade, Serbia ar Orffennaf 10. 2020, 3:48 AM
* C / 2020 F3 (NEOWISE) Ar Orffennaf 10, 2020 o Beinwil am See, y Swistir C / 2020 F3 (NEOWISE) Ar Orffennaf 10, 2020 o Beinwil am See, y Swistir
* C / 2020 F3 (NEOWISE) Gorffennaf 7, ger Sursee, Canol y Swistir C / 2020 F3 (NEOWISE) Gorffennaf 7, ger Sursee, Canol y Swistir
* Wedi'i weld o Sbaen. Gorffennaf 10, 2020. Amser lleol: 05:41 am Wedi'i weld o Sbaen. Gorffennaf 10, 2020. Amser lleol: 05:41 am

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  SOHO LASCO C3 – Michal Kusiak

Dolenni allanol
---------------

* Comet C / 2020 F3 (NEOWISE) - CometWatch
* Comet Newydd C / 2020 F3 (NEOWISE) - Ernesto Guido & Adriano Valvasori
* C / 2020 F3 (NEOWISE) Archifwyd 2020-07-16 yn y Peiriant Wayback. - AiM-Project-Group
*
Mae **Carreg y Llam** yn graig ar arfordir Llŷn ger pentref Llithfaen, i'r de o Nant Gwrtheyrn yng nghymuned Pistyll, Gwynedd, sydd wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1971 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 13.6 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Nant Gwrtheyrn
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug dwyrain Cas-wis** (Saesneg: *Colby Moor Round Barrow*), yng nghymuned Uzmaston, Boulston a Slebets, Sir Benfro; cyfeiriad grid SM970148. Mae'n 32 wrth 1.5 metr o ran maint.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: PE331. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-10.

Dolen allanol
-------------

* ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]
Mae **Craig y Paun**  (Saesneg: *Glanfeinion Hill*) yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO033846. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 506.5 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Mae hanner dwyreiniol y mynydd wedi'i orchuddio gyda melinau gwynt.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 534.9 metr (1755 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap[*dolen marw*]
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Saesneg
2. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Craig y Llyn (y ffin)** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid SN909031. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 590 metr (1936 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"