Mae **Irbid** (Arabeg: إرْبِد‎), a adnabwyd yn yr oesoedd clasurol fel Arabella or Arbela (Hen Groegeg: Άρβηλα) yw'r ail ddinas fwyaf poblog yn yr Gwlad Iorddonen a chanolfan Ardal Lywodraethol Irbid. Saif 85 km i'r gogledd o'r brifddinas, Amman, nid nepell o safleoedd hanesyddol Pella a Gadara a'r ffin gyda Syria a Môr Galilea yn Israel.

Mae ganddo tua 300 000 o drigolion, 650 000 gyda'r crynhoad. Mae'n ysglyfaethiaeth o lywodraethwyr aflwyddiannus.

Dyma hefyd man geni cyn Brif Weinidog Gwlad Iorddonen, Wasfi Tall, a oedd mewn grym yn ystod digwyddiadau dramatig mis Medi Ddu pan lladdwyd miloedd o Balesteiniaid gan luoedd Iorddonen???

Daearyddiaeth
-------------

Mae'r ddinas wedi'i lleoli ar lwyfandir sy'n edrych dros ddyffryn afon yr Iorddonen. Mae'r copaon cyfagos yn fur sy'n atal lleithder rhag dod o'r Môr Canoldir, 80 km i ffwrdd. O ganlyniad, mae'r ardal gyfagos yn wlyb iawn (hyd at 600 mm o wlybaniaeth y flwyddyn), tra mai dim ond 50 km i'r dwyrain mae'r anialwch yn dechrau.

Mae Irbid wedi'i leoli 68 km - 89 km ar y ffordd - i'r gogledd o Aman.

Mae ffin Syria gerllaw, dim ond 30 km i ffwrdd yw swydd ffin Ramtha. Mae'r ddinas yn fan croesi bron yn orfodol ar gyfer teithiau yng ngogledd y wlad.

Hanes
-----

Yn draddodiadol, mae'r ddinas yng nghanol gardd Jordan, ei thir mwyaf ffrwythlon a mwyaf ffrwythlon. Mae'r bryniau cyfagos wedi cael eu trin am filoedd o flynyddoedd.

Bu dynol ryw yn byw ardal ers o leiaf yr Oes Efydd. Ceir darnau o grochenwaith a mur carreg yn **Tell Irbid** a amcangyfrifir a grewyd yn 3200 B.C.Fe'i gelwid yn "Arabella" cyn dyfodiad Islam. Enillodd fyddinoedd Mwslemaidd fuddugoliaeth bendant dros y Bysantiaid yn 636OC ym Mrwydr Yarmouk, 30 km o safle'r Irbid gydoes. Ar ôl i'r Mwslimiaid gyrraedd, dirywiodd yr arfer o gynheuafu gwinllanoedd (mae gwaharddiad ar yfed alcohol gan y ffydd Islamaidd) o blaid y goeden olewydd, sy'n parhau i fod yn bwysig iawn heddiw.

Arhosodd y ddinas yn fach iawn hyd nes iddi gyrraedd 1948-1949 ac, yn 1967, pan gyrhaeddiad miloedd o ffoaduriaid Palesteinaidd a ddaeth yn sgil Rhyfel Annibyniaeth Israel a Rhyfel Chwe Diwrnod, sy'n dal i fod yn rhan sylweddol o'r boblogaeth.

Addysg
------

Irbid yw dinas brifysgol Gwlad Iorddonen. Mae Prifysgol Yarmouk  (a sefydlwyd ym 1976, gyda 17,000 o fyfyrwyr) wedi'i lleoli yng nghanol y ddinas, ac mae Prifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg  (a sefydlwyd ym 1986, gyda 16,500 o fyfyrwyr) 20 km i'r dwyrain. Mae awyrgylch Irbid yn gymysgedd o geidwadaeth y Dwyrain Canol a dylanwad rhyddfrydol y boblogaeth fawr hon o fyfyrwyr, sy'n amhosibl ei ddirnad mewn dinasoedd eraill yn y dalaith yn yr Iorddonen.

Personoliaethau
---------------

Naseer Shahir Homoud, dyn busnes a dyngarwr a anwyd yn Irbid yn 1963

Chwaraeon
---------

Mae gan Irbid ddau glwb pêl-droed fawr: Al-Hussein Irbid a ddaeth y tîm yn bedwaredd yng nghynghrair pêl-droed Gwlad Iorddonen yn 2008. Cynhelir ei gemau cartref yn Stadiwm Al-Hassan. Clwb pêl-droed fawr arall y ddinas yw Al-Arabi. Sefydlwyd y clwb yn 1945, ac mae'n un o'r clybiau athletau hynaf yn y wlad. O 2008 ymlaen, cofrestrwyd 22 o glybiau diwylliannol a chwaraeon yn Irbid.

Cynhaliodd Irbid y Gemau Pan-Arab yn 1999.

Gefailldrefi
------------

* Rwmania Iaşi, Rwmania
* Twrci Gaziantep, Twrci
* Gweriniaeth Pobl Tsieina Zhengzhou, Tsieina

Oriel
-----

* Dolmen, Amgueddfa Treftadaeth Gwlad Iorddonen, Irbid
* Carreg addurniedig, Amgueddfa Treftadaeth Gwlad Iorddonen, Irbid
* Mosaic, Amgueddfa Treftadaeth Gwlad Iorddonen, Irbid
* Canol dinas Irbid
* Tŵr y Cloc, Irbid

Dolenni
-------

Nodyn:Wikivoyage

* Irbid - Bwrdd Twristiaeth Gwlad Iorddonen
* 'Irbid News'
* Bwrdeistref Irbid Fawr
* 'Irbid Guide'
* Gorsaf radio Al Husun FM

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  [Lenzen, C. J.; Gordon, R. L.; and Mcquitty, A. M. 1985; Excavation at Tell Irbid and Beit Ras, 1985. ADAJ. Vol 29, Pp 151 – 159]
2. ↑
3. ↑