Egwyddor sy'n cysylltu cyfoeth amrywiaeth natur (neu 'bioamrywiaeth') gyda hawliau dynol yw *Bioamrywiaeth a hawliau dynol'*, a ddaeth i'r amlwg yn y 2010au. Y cwestiwn a ofynir yw: os na all y Ddaear gynnal bywyd planhigion neu anifeiliaid, sut y gallai gynnal bywyd dynol? Mae'n ffaith na chysylltwyd bioamrywiaeth gyda hawliau dynol gan wleidyddion mawr y byd hyd at y 2010au hwyr, ac iddynt, felly, anghofio ein bod fel dynoliaeth yn ddibynol ar gyfoeth amrywiaeth byd natur. Mae cyfoeth o fioamrywiaeth, a digonedd ohono, yn hanfodol ar gyfer cynnal yr ecosystemau sy'n sail i'r biosffer. Darpara amgylchedd iach mwy o wytnwch i fygythiadau fel pridd yn troi'n anialwch, sychder a newyn.

Daeth y cysylltiad hwn - a'r egwyddor hon -i'r amlwg yn gyntaf yn dilyn cyhoeddiad adroddiad (A/HRC/34/49) gan gyn-Rapporteur Arbennig Mr. John H. Knox i Gyngor Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig yn 2017. Mae'r adroddiad hwn yn archwilio rhwymedigaethau yr hawliau dynol sy'n ymwneud â chadwraeth a defnydd cynaliadwy o amrywiaeth fiolegol (sef 'bioamrywiaeth'); deuir i 3 chanlyniad pwysig:

1. Mae'n gymorth i egluro bod colli bioamrywiaeth hefyd yn tanseilio y mwynhad llawno'n hawliau dynol;
2. Yn cynyddu'r angen brys i amddiffyn bioamrywiaeth;
3. Yn helpu i hyrwyddo cydlyniad polisi a chyfreithlondeb wrth warchod a defnyddio bioamrywiaeth yn gynaliadwy.

Disgrifir pwysigrwydd yr ecosystemau hyn, a bioamrywiaeth er mwyn mwynhau hawliau dynol yn llawn. Yn ôl y Cenhedloedd Unedig, mae hawliau dynol a phlaned iach yn ddibynnol ar ei gilydd. Ategir y cysylltiad gyda hawliau dynol gan adroddiad melin drafod yr Undeb Ewropeaidd yn 2020, sef *Bioamrywiaeth fel Hawl Dynol, a'i oblygiadau ar gyfer Gweithredu Allanol gan yr UE* a gyhoeddwyd ar 06-04-2020.

Yn ôl y Cenhedloedd Unedig, mae'r pandemig COVID-19 cyfredol wedi tynnu sylw at ba mor hanfodol yw iechyd bioamrywiaeth y Ddaear, a sefydlogrwydd yr ecosystem i'r byd.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| "Oherwydd natur gydgysylltiedig holl fywyd ar y blaned hon, mae fframwaith bioamrywiaeth uchelgeisiol ar ôl 2020 yn bwysig iawn, ac rydym wedi ymrwymo i wneud i hyn ddigwydd."
Datganiad UNEP ar COVID-19 | "|

Rhaid i bartïon i'r Confensiwn ar Amrywiaeth Fiolegol (CBD) y CU fabwysiadu yr hyn a elwir yn "fframwaith bioamrywiaeth fyd-eang" ar ôl 2020. Ystyrir y bydd y fframwaith yn gam tuag at Weledigaeth 2050 y Cenhedloedd Unedig o "Fyw mewn cytgord â natur" lle :

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| "Erbyn 2050, mae bioamrywiaeth yn cael ei werthfawrogi, ei warchod, ei adfer a'i ddefnyddio'n ddoeth, gan gynnal gwasanaethau ecosystem, cynnal planed iach a sicrhau buddion yn hanfodol i bawb ". | "|

Yr Undeb Ewropeaidd
-------------------

Yn Ebrill 2020, cyhoeddwyd astudiaeth melin drafod yr Undeb Ewropeaidd, sef *Bioamrywiaeth fel Hawl Dynol, a'i oblygiadau ar gyfer Gweithredu Allanol gan yr UE* sy'n cadarnhau'r cysylltiad gyda hawliau dynol. Yn 2020, cyhoeddwyd adroddiad melin dra

Mae'r astudiaeth hon yn darparu dadansoddiad ar fioamrywiaeth fel hawl ddynol i lywio gwaith Senedd Ewrop ar y ffordd orau i weithredu allanol yr Undeb Ewropeaidd gyfrannu at ddull cyfannol sy'n seiliedig ar hawliau dynol gyda'r nod o atal colli a diraddio bioamrywiaeth.

Ar ôl trosolwg byr o ddata empirig ynghylch effeithiau colli bioamrywiaeth ar hawliau dynol a chyfyngiadau'r ffynonellau sydd ar gael, mae'r astudiaeth yn asesu statws a chynnwys y rhwymedigaethau presennol ar fioamrywiaeth a hawliau dynol. Yna mae’r astudiaeth yn asesu effaith gyfreithiol a gwleidyddol mentrau presennol (potensial) ar lefelau rhyngwladol a rhanbarthol i’r UE fynd i’r afael â bioamrywiaeth a hawliau dynol. Yn ogystal, mae'r astudiaeth yn asesu offer gweithredu allanol yr UE sydd wedi mynd i'r afael â dimensiynau bioamrywiaeth hawliau dynol neu a allai fynd i'r afael â hwy. Mae'n darparu cyfres o argymhellion ar sut y gall Senedd Ewrop a sefydliadau eraill yr UE gefnogi datblygiad dull cyfannol a hawliau dynol sy'n seiliedig ar gadwraeth a defnydd cynaliadwy o fioamrywiaeth mewn gweithredu allanol, gan gynnwys fel rhan o'r frwydr yn erbyn newid yn yr hinsawdd.

Gweler hefyd
------------

* Amgylcheddaeth
* Cyfiawnder newid hinsawdd
* Cyfiawnder hinsawdd
* Cyfiawnder hinsawdd
* Cyfreitha newid hinsawdd
* Cynaliadwyedd
* Cytundeb Escazú
* Datganiad Malé ar Newid Hinsawdd Byd-eang o ran y Ddynoliaeth
* Egwyddorion Arweiniol y Cenhedloedd Unedig ar Fusnes a Hawliau Dynol
* Hawliau dynol a datblygiad
* Hawliau dynol a newid hinsawdd
* Newid hinsawdd a rhyw pobl
* Hawl i amgylchedd iach
* Trawsnewid cyfiawn
* Yr hawl i gartref
* Yr hawl i iechyd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  humanrights.blogs.sas.ac.uk; *Biodiversity and Human Rights: an intrinsic connection* (18 Mai 2017) gan Estefania Monaco; adalwyd 22 Ebrill 2021.
2. ↑  www.ohchr.org; adalwyd 21 Ebrill 2021.
3. ↑  www.unep.org; Archifwyd 2021-04-28 yn y Peiriant Wayback. *Incorporating human rights into the world’s biodiversity agenda*) (27 Ebrill 2020); adalwyd 22 Ebrill 2021.
4. 1 2  europarl.europa.eu; 'Bioamrywiaeth fel Hawl Dynol, a'i oblygiadau ar gyfer Gweithredu Allanol gan yr UE' (6 Ebrill 2020); adalwyd 22 Ebrill 2021.
5. ↑  www.unep.org; *Incorporating human rights into the world’s biodiversity agenda* (27 Ebrill 2020); adalwyd 22 Ebrill 2021.
6. ↑  www.cbd.int; adalwyd 22 Ebrill 2021.

Dolennau allanol
----------------

* www.ohchr.org ffeil pdf *HUMAN RIGHTS AND BIODIVERSITY - KEY MESSAGES ON HUMAN RIGHTS AND BIODIVERSITY*