**Roedd Alun Bennett Oldfield-Davies** CBE (18 Ebrill 1905 – 1 Rhagfyr 1988) yn ddarlledwr Cymreig a gwas cyhoeddus. Ymunodd â'r BBC ym 1937, gan dal nifer o swyddi cyn cael ei benodi'n gyfarwyddwr Rhanbarth Cymru ar gyfer Radio'r BBC. Drwy gydol ei hir stiwardiaeth ar y BBC yng Nghymru, goruchwyliodd oes aur o ddarlledu llais Cymreig a Chymraeg. Bu'n goruchwylio cyflwyniad darlledu teledu i Gymru. Er gwaethaf gwrthwynebiad i'r Gymraeg gan rai o uchelwyr y BBC yn Llundain a chwynion am ddiffyg darpariaeth ddigonol gan ymgyrchwyr yng Nghymru does dim amheuaeth nad oedd ymroddiad Oldfield-Davies i'r iaith Gymraeg yn absoliwt

Hanes cynnar
------------

Ganwyd Oldfield-Davies yng Nghlydach, Abertawe ym 1905 yn fab i Jonathan Oldfield-Davies, gweinidog gyda'r Annibynwyr, a'i wraig, Mary, née Williams. Dechreuodd ei dad ei weinidogaeth ar Glydach ym 1905, ar ôl symud o'r Talwrn Coedpoeth. Arhosodd y teulu yng Nghlydach hyd 1910, gan symud i Don Pentre yn y Rhondda lle penodwyd ei dad yn weinidog Capel Bethesda. Roedd gan Oldfield-Davies dwy chwaer Ruth ac Elizabeth.

Derbyniodd ei addysg yn ysgol sir y Porth cyn cael ei dderbyn i Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Dangosodd tueddiadau gwleidyddol yn ei flynyddoedd coleg gan gael ei ethol yn llywydd ar Undeb y myfyrwyr. Ar ôl gadael y brifysgol aeth Oldfield-Davies yn athro a rhwng 1926 ac 1937 bu'n athro ysgol ac yn ddarlithydd i'r brifysgol yn y gymuned gan gynnal dosbarthiadau yn Rhydaman a rhannau eraill o Sir Gaerfyrddin. Yn ystod y cyfnod hwn bu hefyd yn dysgu hanes yn Ysgol Uwchradd y Bechgyn, Cathays. Ar 6 Awst 1931 priododd cyd athrawes ysgol, Lilian May Lewis, merch Thomas Lewis, groser.

Gyrfa gyda'r BBC
----------------

Tŷ Oldfield (*chwith*) gyda ran o  Ganolfan Darlledu BBC Cymru yn y cefndir
Ymunodd Oldfield-Davies a rhanbarth newydd Cymru gwasanaeth radio'r BBC fel trefnydd ysgolion. Roedd wedi bod yn gyfrannwr rheolaidd i raglenni yn ystod y tair blynedd flaenorol ar raglenni Rhanbarth gorllewin Prydain gan roi sgyrsiau ar gyfer disgyblion ysgol ar ddigwyddiadau'r byd ar raglen o'r enw, *Cwrs y byd*. Yn ystod ei gyfnod fel trefnydd ysgolion gwelodd cynnydd yn y nifer o ysgolion a oedd yn defnyddio darllediadau radio fel rhan o'u hadnoddau dysgu yn codi o 126 i 700, cyn i ddechrau'r Ail Ryfel Byd achosi cau gwasanaethau radio rhanbarthol. Un â fu'n frwd ei gefnogaeth i benodi Oldfield Davies yn drefnydd ysgolion Cymru oedd cyfarwyddwr rhanbarth Cymru'r BBC, Rhys Hopkin Morris ac fe a gymerodd Oldfield-Davies o dan ei adenydd yn y gorfforaeth. Parhaodd  Oldfield-Davies i weithio gyda'r BBC drwy gydol y rhyfel. Ar ddechrau'r rhyfel fe fu yn swyddog gweinyddol yng Nghymru, ond yn ddiweddarach derbyniodd swydd yn Llundain fel swyddog sefydliad darllediadau tramor..

Ym 1945 ymddiswyddodd Hopkin Morris o'r BBC wedi iddo gael ei ethol yn AS Caerfyrddin. Gwasanaethodd Oldfield-Davies yn gyfarwyddwr dros dro yn ei le hyd iddo gael ei benodi i'r swydd yn barhaol  ar 15 Mehefin 1945. Ym 1948 newidiwyd ei deitl i reolwr Cymru, a bu yn y swydd hyd  ei ymddeoliad ym 1967. Bu Oldfield-Davies yn arwain darlledu yng Nghymru trwy dwf y radio yn y 1940au, trwy ddyfodiad teledu i Gymru yn y 1950au a chyflwyniad cystadleuaeth masnachol gyda genedigaeth ITV ym 1955.

Bu Oldfield-Davies hefyd yn sicrhau bod sylfaen darlledu cryf yn bodoli yng Nghymru gan sefydlu adrannau newyddion cryf yn y ddwy iaith. Yn ystod ei gyfnod ef ad-leolodd y BBC yng Nghymru ei safle yn Llandaf, gwaith a gwblhawyd ychydig cyn ei ymddeoliad ym 1967. Ail enwyd hen loj ystad Llandaf ar safle'r Ganolfan Darlledu yn *Tŷ Oldfield* er anrhydedd iddo.

Darlledu trwy'r Gymraeg
-----------------------

Mae ansawdd cyfraniad Oldfield-Davies, a'r amheuon a'r feirniadaeth a ysgogodd, yn cael eu trafod yn fanwl yn llyfr gan John Davies *Broadcasting and the BBC in Wales*. Bu nifer o ymgyrchwyr iaith yn gweld Oldfield Davies fel *llais y BBC yng Nghymru* yn hytrach na *llais Cymru yn y BBC* ac yn teimlo'n rhwystredig efo ddiffyg darpariaeth ddigonol yn y Gymraeg. Roedd gan yr ymgyrchwyr pwynt dilys. Roedd rhai o agweddau Oldfield-Davies yn hen ffasiwn ac ambell un yn hynod od. Wrth roi tystiolaeth i Aelodau Seneddol Cymru ym 1946 dywedodd nad oedd yn credu bod gan Gymru ddigon o bobl dalentog i ddarparu gwasanaeth (yn y naill iaith na'r llall) mwy nag oedd ar gael ar y pryd.. Mewn darlith i'r Cymrodorion ym 1971 awgrymodd mai'r ffordd orau o gael mwy o ddarpariaeth i'r Gymraeg byddid i gael sianeli a oedd yn darparu cyfieithu ar y pryd o raglenni Saesneg. (Wrth gwrs mae rhywfaint o'i weledigaeth bellach ar gael trwy wasanaeth *y botwm coch*).

Cerdyn Prawf
Er hynny mae ei lythyrau i benaethiaid y BBC yn Llundain yn dangos pa mor anodd bu'n rhaid iddo frwydro i gael, ac wedyn i gynyddu, yr ychydig o ddarpariaeth Cymraeg oedd yn bodoli. Pan ddechreuodd gwasanaethau teledu, hyd at y 1980au, doedd rhaglenni ddim yn cael eu darlledu trwy'r amser. Bu cyfnodau hir o'r dydd pan fyddai *cerdyn prawf* yn cael ei ddarlledu, roedd y cerdyn prawf yn llun geometrig a defnyddiwyd i wirio cywirdeb y llun ar y sgrin. Bu Oldfield-Davies yn gyfrifol am gomisiynu'r rhaglen ddogfen Cymraeg cyntaf, portread o Bob Owen, Croesor. Bu raid i Oldfield-Davies cyfiawnhau i'w bosys yn Llundain ei benderfyniad i ddarlledu rhaglen mewn *incomprehensible language* yn hytrach na'r cerdyn prawf.

Roedd Oldfield-Davies yn ffigur o gyfnod mwy ymostyngar, nid oedd yn teimlo'n gyfforddus â'r ymgyrchoedd anufudd-dod sifil dros y Gymraeg a oedd yn dod i'r amlwg wrth iddo ymddeol. Yn baradocsaidd, tarddiad Cymdeithas yr Iaith ar ymgyrchu am Radio Cymru ac S4C oedd ddarlith radio BBC Cymru o 1962 -*Tynged yr Iaith* gan Saunders Lewis, darlith byddai Oldfield-Davies wedi ei gymeradwyo.

Bu Oldfield Davies yn ymladd yn ddiflino dros donfedd teledu ar wahân ar gyfer Cymru a goruchwyliodd y gwaith o greu darlledu teledu yn yr iaith Gymraeg. Wrth ysgrifennu yn 1994, nid oedd gan yr hanesydd John Davies unrhyw amheuaeth am bwysigrwydd rôl Oldfield-Davies  yn y byd darlledu Cymraeg, gan ddweud: "Os oedd un creawdwr teledu yn yr iaith Gymraeg Alun Oldfield-Davies oedd hwnnw".

Bywyd diweddarach
-----------------

Wedi ymadael a'r BBC bu Oldfield-Davies yn gwasanaethu Cymru mewn nifer o feysydd, yn enwedig i addysg a'r celfyddydau. Ef oedd y llywydd Amgueddfa Genedlaethol Cymru o 1972 hyd 1977. Roedd hefyd yn aelod o Gyngor Celfyddydau Cymru, cyngor yr Eisteddfod Genedlaethol a Llys y Theatr Genedlaethol Cafodd ei benodi yn CBE ym 1955. Roedd Oldfield-Davies oedd yn destun o nifer o weithiau celf, gan gynnwys cyfres o baentiadau gan yr artist, Syr Kyffin Williams a delwedd efydd o'i ben gan y cerflunydd Ivor Roberts-Jones.

Llyfryddiaeth
-------------

Ym 1971 a 1922 golygodd dwy gyfrol o ysgrifau radio yn ddwyn y teitlau Y Llwybrau Gynt. Cyhoeddwyd y llyfrau gan Gwasg Gomer

Marwolaeth
----------

Bu farw o niwmonia lobar a chlefyd rhiwmatig y galon yn Ysbyty Athrofaol Cymru, Caerdydd, ar 1 Rhagfyr 1988.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  The Museum of TV - Wales[*dolen marw*] adalwyd 21/05/2018
2. 1 2 3 4 5 6 7  Davies, John (1994). *Broadcasting and the BBC in Wales*. Cardiff: University of Wales Press. ISBN 978-0-7083-1273-5.
3. ↑  "Carmel Clydach - Y Celt". H. Evans. 1905-01-27. Cyrchwyd 2018-05-21.
4. 1 2 3  Davies, G. (2011-05-19). Davies, Alun Bennett Oldfield- (1905–1988), broadcaster and public servant. Oxford Dictionary of National Biography adalwyd 21 Mai 2018
5. 1 2  (2007-12-01). Oldfield-Davies, Alun Bennett, (18 April 1905–1 Dec. 1988), Controller, Wales, British Broadcasting Corporation, 1945–67. WHO'S WHO & WHO WAS WHO adalwyd 21 Mai 2018
6. 1 2  Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig gol. John Davies, Menna Baines, Nigel Jenkins a Peredur Lynch (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2008) ISBN 978-0-7083-1954-3
7. ↑  Jamie Medhurst *A History of Independent Television in Wales*; tud 79; Gwasg Prifysgol Cymru 2010 ISBN0708323081
8. ↑  Asa Briggs *The History of Broadcasting in the United Kingdom* Volume IV: Sound and Vision Oxfor University Press 1978 ISBN 9780192129673
9. ↑  Trafodion Anrhydeddus Cymdeithas y Cymrodorion 1970 Rhan 2 Tud 214-22
10. ↑  "Dr Alun Oldfield Davies (1905–1988), CBE". artuk.org. Cyrchwyd 17 April 2016.
11. ↑  Black, Jonathan (2014). *Abstraction and Reality: The Sculpture of Ivor Roberts-Jones*. Cardiff: Philip Wilson Publishers. t. 203. ISBN 978-1-7813-0010-7.


|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |