recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Marchog, Iorcydd a noddwr beirdd o'r Oesoedd Canol oedd **Syr Rhisiart Herbert** neu **Richard Herbert o Golbrwg** (bu farw 1469). Roedd yn frawd iau i William Herbert, Iarll Penfro ac yn fab i Syr William ap Thomas o Gastell Rhaglan a Gwladys ferch Dafydd Gam, ac yn ŵyr felly i Ddafydd Gam. Priododd Marged, chwaer Syr Rhys ap Thomas (1449 - 1525) un o uchelwyr mwyaf grymus de Cymru.

Fel ei frawd roedd yn deyrngar i'r Iorciaid yn ystod Rhyfel y Rhosynnau. Credir ei fod wedi ymladd ysgwydd wrth ysgwydd gyda’i frawd ym Mrwydr Mortimer’s Cross, lle trechwyd llu Siasbar Tudur gan Edward, mab dug Iorc. Ar ôl i Edward gael ei gydnabod yn frenin Lloegr, bu Rhisiart yn cyflawni swyddogaethau pwysig yn Ne Cymru e.e. oedd cyd-arweinydd yr ymgyrch yn erbyn Castell Carreg Cennen yn 1462. Yn 1468 arweiniodd treuan o fyddin Wiliam Herbert yn erbyn castell Harlech, a ddelid gan y Lancastriaid. Ar y ffordd yno fe drechodd lu Siasbar Tudur ger Dinbych. Gwobrwywyd ef a'i frawd Rhisiart Herbert yn hael gan y brenin a gwobrwywyd y ddau gyda lawer o diroedd yn swyddi Henffordd a Chaerloyw.

Daliwyd Rhisiart a'i frawd ym mrwydr Edgecote ar 24 Gorffennaf 1469, gan eu gelyn, Richard Neville, Iarll Warwick. Aethpwyd â'r ddau i Northampton lle cawsant eu dienyddio. Dygwyd corff Rhisiart yn ôl i’r Fenni a'i gladdu yno yn eglwys Priordy Mair ac mae ei feddrod ysblennydd yno hyd heddiw.

Perthnasau
----------

Ei wraig oedd Margred ferch Tomas ap Gruffudd ap Nicolas ac roedd ganddo fab o'r enw Wiliam o Golbrwg ac eraill o bosib. Roedd yn hanner brawd i feibion Syr Rhosier Fychan.

Noddwr y beirdd
---------------

Canodd Bedo Brwynllys nifer o gerddi iddo, ac ystyrid ef yn un o noddwyr hael beirdd yr Uchelwyr. Erys un cywydd a erys iddo gan Guto’r Glyn a cheir awdl iddo gan Lewys Glyn Cothi, cywydd mawl gan Ieuan Deulwyn ac awdl gan Huw Cae Llwyd i’w fab, Syr Wiliam Herbert o Golbrwg. Ceir hefyd ymryson rhwng Ieuan Deulwyn a Bedo Brwynllys a gynhaliwyd ar ei aelwyd ef yng Ngholbrwg. Yn olaf, ceir marwnadau gan Fedo Brwynllys (Lewis 1982: cerdd 30) a Hywel Dafi a marwnad i Risiart a’i frawd Wiliam, iarll Penfro, gan Huw Cae Llwyd.

Gweler hefyd
------------

* Bedo Brwynllys

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.gutorglyn.net adalwyd 15 Medi 2015

Llyfryddiaeth

* Griffiths, R.A. (1972), *The Principality of Wales in the Later Middle Ages: The Structure and Personnel of Government, i: South Wales,* 1277–1536 (Caerdydd)
* Griffiths, R.A. (1993), *Sir Rhys ap Thomas and his Family: A Study in the Wars of the Roses and Early Tudor Politics* (Caerdydd)
* Lewis, B.J. (2011), *The Battle of Edgecote or Banbury (1469) through the Eyes of Contemporary Welsh Poets, Journal of Medieval Military History*, 9: 97–117
* Lewis, W.G. (1982), ‘Astudiaeth o Ganu’r Beirdd i’r Herbertiaid hyd Ddechrau’r Unfed Ganrif ar Bymtheg’ (Ph.D. Cymru [Bangor])
* Ross, C. (1974), Edward IV (Berkeley)
* Smith, P. (1957), ‘Coldbrook House’, Arch Camb cvi: 64–71
* Thomas, D.H. (1994), *The Herberts of Raglan and the Battle of Edgecote 1469 (Enfield)*
Bardd oedd **Richard Goodman Jones (Dic Goodman)** (20 Ionawr 1920 - 4 Mawrth 2013). Roedd yn frodor o Fynytho, penrhyn Llŷn, Gwynedd.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Richard yn 1920 i'w fam, Kate, a'i dad Richard a fu farw o fewn tri mis i enedigaeth Richard. Ailbriododd ei fam o fewn ychydig. Nid oedd gan Richard frodyr na chwiorydd, heblaw am ei gyfneither Margaret, ac oedd gystal a chwaer iddo.

Magwyd Richard yn Mynytho, lle yr aeth i Ysgol Foel Gron. Ni adawodd ardal ei fagwraeth. Yn 1952 priododd hefo Laura Ellen Jones, a daeth yn dad i ddau o blant, Sian a Dafydd. Bu Richard yn gweithio mewn llawer o swyddi, o werthu yswiriant i fod yn athro yn Ysgol Pont-y-Gof. Bu farw yng nghartref gofal Glyn Menai ar y 4ydd o Fawrth, 2013.

Gwaith llenyddol
----------------

Yn ei flynyddoedd cynnar, yr oedd yn aelod adnabyddus o'r gymuned, yn aml yn cymryd rhan mewn eisteddfodau o gwmpas y wlad. Enillodd y gadair ychydig o weithiau. Cyhoeddodd lawer o lyfrau o'i farddoniaeth, yn cynnwys *Hanes y Daith*, a hefyd llyfr am y gofod. Roedd yn fwyaf adnabyddus am lunio englynion. Cyfeirir ato yn y *Cydymaith i Lenyddiaeth*. Gwelir peth o'i waith yn *Awen Arfon*. Bu hefyd yn golygu *Llen y Llanw*.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Codi Hwyl* (1974)
* *Caneuon y Gwynt a'r Glaw* (1975)
* *Yr Wybren Las Faith* (1976)
* *I'r Rhai sy'n gweld Rhosyn Gwyllt* (1979)
* *Hanes y Daith* (199?)

Ffynonellau
-----------

1. ↑  Gareth Neigwl - Perlau Dic Goodman yn y Faner Newydd 2013
2. ↑  Gwefan penllyn.com - papur gydag ef yn olygydd. Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback. Adalwyd Mai 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 68716427
* LCCN: no2007102242

 |
Roedd **Syr Richard Green Price, barwnig 1af** (18 Hydref 1803 − 11 Awst 1887) yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig ac yn Aelod Seneddol dros Bwrdeistref a Sir Faesyfed.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Price yn Canon Bridge, Swydd Henffordd, yn ail fab i George Green, a Margaret, merch Richard Price, Norton Manor, Trefyclo.

Ym 1808 symudodd y teulu Green i fyw i Drefyclo.

Brawd Mrs Margaret Green oedd Richard Price AS Bwrdeistref Maesyfed 1798-1846, pan fu farw ef ym 1861 etifeddodd George, brawd hŷn Richard, ei ystâd. Ar farwolaeth George ym 1874 aeth yr ystâd i Richard a mabwysiadodd y cyfenw ychwanegol Price yn ôl telerau ewyllys ei ewythr.

Bu'n briod ddwywaith. Ym 1837 priododd Frances Melbrough Dansey merch D R Dansey, Henffordd; bu iddynt fab a merch a fu byw; bu hi farw ym 1842. Ym 1844 priododd Laura, merch Dr R H King, Mortlake, Surrey, bu iddynt bedwar mab a chwe merch. Priododd Edith, un o'i ferched, a Syr Powlwett Milbank AS Sir Faesyfed 1895-1900.

Gyrfa
-----

Wedi ymadael a'r ysgol cafodd Richard Green ei brentisio fel cyfreithiwr yng Nghaerwrangon. Wedi gyflawni ei erthyglau a chymhwyso fel cyfreithiwr symudodd Green yn ôl i Drefyclo i sefydlu cwmni cyfreithiol *Green and Peters*. Yn ogystal â gweithio fel cyfreithiwr cefn gwlad, gwelodd Green cyfleon busnes i wella Drefyclo er budd corfforaethau ac unigolion, gan gynnwys ef ei hun.

Ym 1850 daeth yn drysorydd Sir Faesyfed. Ym 1853 daeth yn aelod o Fwrdd Iechyd Cyhoeddus Maesyfed a sefydlwyd i sicrhau dŵr glan a charthffosiaeth i'r sir, bu'n weithgar i sicrhau buddsoddiadau byddai'n cysylltu Sir Faesyfed a'r rhwydwaith rheilffordd ac i fuddsoddi mewn siopau a busnesau eraill yn Nhrefyclo a'r sir gan gynnwys troi Llandrindod i *Llandrindod Wells*, cyrchfan i ymwelwyr Fictoraidd oedd am dderbyn les iachusol y dŵr lleol.

Trwy ei etifeddiaeth a'i fuddsoddiadau daeth yn berchennog ar ystâd oedd yn cynhyrchu elw iddo o tua £8 mil y flwyddyn erbyn 1863 (ffortiwn ar y pryd, gwerth tua £7 miliwn o gymharu statws ffortiwn ym 1863 a'r statws cyffelyb yn 2014)

Gyrfa wleidyddol
----------------

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "DEATH OF SIR RICHARD GREEN PRICE - South Wales Daily News". David Duncan and Sons. 1887-08-12. Cyrchwyd 2015-12-07.
2. ↑  Radnorshire Society transactions - Vol. 55 1985 Sir Richard Green Price of Norton Manor (1807-1887) - Cylchgronau Cymru LLGC adalwyd 7 Rhagfyr 2015
3. ↑  Measuring Worth. adalwyd 7 Rhagfyr 2015
Mae **Salbri** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1980 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3.08 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ffilm ddrama a seiliwyd ar lenyddiaeth gynharach gan y cyfarwyddwr Sergio Grieco yw ***Salambò*** a gyhoeddwyd yn 1960. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Salambò*** ac fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal a Ffrainc. Lleolwyd y stori yn Rhufain hynafol. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Giuseppe Mangione. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Arnoldo Foà, Andrea Aureli, Charles Fernley Fawcett, Franco Franchi, Jacques Sernas, Riccardo Garrone, Vittorio Duse, Edmund Purdom, Ivano Staccioli, Jeanne Valérie, Brunella Bovo a Kamala Devi. Mae'r ffilm *Salambò (ffilm o 1960)* yn 110 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1960. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Psycho* sy’n ffilm llawn arswyd a dirgelwch gan feistr y *genre* yma, Alfred Hitchcock. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 
Piero Portalupi oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, *Salammbô*, sef gwaith llenyddol gan yr awdur
Gustave Flaubert.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Sergio Grieco ar 13 Ionawr 1917 yn Codevigo a bu farw yn Rhufain ar 11 Chwefror 2000. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1950 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Sergio Grieco nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.
Diwydiannwr a pherchennog Gwaith Haearn Cyfarthfa ger Merthyr Tudful oedd **Robert Thompson Crawshay** (8 Mawrth 1817 – 10 Mai 1879).

Ganed ef yng Nghyfartha. Roedd yn fab i William Crawshay II. Pan ymddeolodd William Crawshay i Caversham yn Lloegr yn 1847, trosglwyddodd waith haearn Cyfarthfa i Robert, a'r gweithfeydd haearn eraill i ddau fab arall.

Daeth Robert yn ffigwr dylanwadol dros ben ym mywyd diwydiannol de Cymru, er i anghydfod diwydiannol efeithio ar weithfeydd Cyfarthfa yn y 1870au. Robert oedd yn gyfrifol am sefydlu Band Cyfarthfa. Dywedir ei fod hefyd yn ferchetwr o fri. Cynorthwyodd ef a'i wraig, Rose Mary Crawshay, gyda'r gwaith o godi ysgolion.

Bu farw pan ar ymweliad a Cheltenham. Claddwyd ef ym mynwent y Faenor. Ar ei garreg fedd, ceir yr arysgrif "God forgive me". Cadwyd y busnes ymlaen gan ei feibion fel *Messrs. Crawshay Bros.* am gyfnod, ond gwerthwyd ef i Guest, Keen, and Nettlefold yn 1902.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Gwyddoniadur Cymru*, 2008

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 310519439
* ULAN: 500335156
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Academydd a golygydd yw **Robert Rhys**. Bu'n olygydd ar gylchrawn *Barn* ar ddau achlysur ac mae'n gadeirydd y cwmni sy’n cyhoeddi’r cylchgrawn.

Bywyd personol
--------------

Ganwyd 1953) ym mhlwyf Llangyndeyrn, Sir Gaerfyrddin, a'i addysgu yn Ysgol Gynradd Llanddarog, Ysgol Ramadeg y Bechgyn, Caerfyrddin, a Choleg Prifysgol Gogledd Cymru Bangor. Mae bellach yn byw ym Mhorth-y-rhyd, Cwm Gwendraeth Fach, Sir Gaerfyrddin.

Academydd
---------

Bu'n dysgu cyrsiau ar iaith a llenyddiaeth Gymraeg ac ar ddiwylliant Cymru ym Mhrifysgol Prifysgol Abertawe rhwng 1978 a 2018. Llenyddiaeth ddiweddar yw ei brif faes fel addysgwr a beirniad. Cyhoeddodd gyfrolau ar Waldo Williams, Daniel Owen a James Hughes (Iago Trichrug). Ar y cyd ag Alan Llwyd golygodd gasgliad o holl gerddi hysbys Waldo Williams. Bu'n ymchwilio i fywyd a gwaith D. J. Williams, Abergwaun, ers rhai blynyddoedd, a chyhoeddodd rai deunyddiau ar y wefan cofiant D. J. Williams.

Golygydd
--------

Bu'n olygydd *Yr Adferwr*, cylchgrawn Mudiad Adfer, rhwng 1975 a 1978; ar y pryd roedd yn fyfyriwr ymchwil a bu'n byw yn Groesffordd Llanddoged a Melin-y-coed ger Llanrwst. Ar ôl cael swydd ym Mhrifysgol Abertawe yn 1978 symudodd yn ôl i fyw i Gwm Gwendraeth Fach. Bu'n rhan o dîm golygyddol *Barn* am gyfnod byr, ar y cyd ag Ifor ap Gwilym ac Alan Llwyd (y ddau'n gweithio i'r cyhoeddwyr, Christopher Davies, yn Abertawe) a Gwynn ap Gwilym. Yn 1981 roedd yn un o'r criw a sefydlodd bapur bro Cwm Gwendraeth Fach, *Papur y Cwm*, a bu'n olygydd rhwng 1981 a 1986. Ef a gofnododd hanes y frwydr i achub Cwm Gwendraeth Fach yn y gyfrol *Cloi'r Clwydi*, a gyhoeddwyd yn 1983. Rhoddodd y gorau i olygu *Papur y Cwm* yn 1986 er mwyn ailafael yn ei gysylltiad â *Barn* y tro hwn fel golygydd a oedd hefyd yn gyfrifol am reoli'r cylchgrawn. Llwyddwyd i ennill cefnogaeth bellach gan Gyngor Celfyddydau Cymru yn y cyfnod hwn a rhoes y gorau i'r olygyddiaeth yn 1991; ers hynny bu iddo swyddogaeth greiddiol fel Cyfarwyddwr Cyhoeddi a chadeirydd y cwmni.

Ffydd
-----

Daeth yn Gristion yn 1984. Ymrwymodd i'r eglwys efengylaidd yng Nghaerfyrddin ac roedd yn un o'r aelodau a sefydlodd eglwys efengylaidd Gymraeg annibynnol yn y dref yn 1989. Mae bellach yn henuriad yn yr eglwys ac yn pregethu'n rheolaidd. Bu'n olygydd *Y Cylchgrawn Efengylaidd* rhwng 1996 a 2010.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Proffil staff Prifysgol Abertawe
2. ↑  Gwefan cofiant D. J. Williams

Llyfryddiaeth
-------------

* Rhys, Robert (1983), *Cloi'r Clwydi*(Llangyndeyrn: Cymdeithas Les Llangyndeyrn)
* Rhys, Robert (1992), *Chwilio am Nodau'r Gân: Astudiaeth o Yrfa Lenyddol Waldo Williams hyd at 1939* (Llandysul: Gwasg Gomer)
* Rhys, Robert (2000), *Dawn Dweud: Daniel Owen* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru)
* Rhys, Robert (2007), *James Hughes, 'Iago Trichrug'* (Caernarfon: Gwasg Pantycelyn)
* Llwyd, Alan a Rhys, Robert (2014), *Waldo Williams: Cerddi 1922-1970* (Llandysul: Gwasg Gomer)
* www.eglwyscaerfyrddin.org
* www.barn.cymru
* www.cofiantdj.net
Cynhyrchydd ffilm sydd wedi ennill Gwobrau'r Academi ydy **Tim Bevan**, CBE (ganed 1958, Queenstown, Seland Newydd).

Sefydlodd y cwmni "Working Title Films" yn Llundain ar y cyd gyda Sarah Radclyffe yn ystod y 1980au. Mae'r ffilmiau lle gweithiodd Bevan fel cynhyrchydd neu uwch-gynhyrchydd yn cynnwys *Moonlight and Valentino, Fargo, O Brother, Where Art Thou?, Captain Corelli's Mandolin, Love Actually, Notting Hill, Elizabeth, Bridget Jones's Diary, Atonement*, a *Frost/Nixon.*

Ysgarodd Bevan o'i wraig gyntaf sef yr actores Seisnig Joely Richardson; mae ganddynt ferch, Daisy, a anwyd ym 1992. Mae ef bellach yn briod â Amy Gadney, ac mae ganddynt ferch Nell, ganwyd yn 2001 a mab Jago, a anwyd yn 2003. Tim Bevan yw cyd-gynhyrchydd y sioe gerdd Billy Elliot yn y West End.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 43916592
* LCCN: no98069221
* ISNI: 0000 0001 1568 4124
* GND: 1014288924
* SUDOC: 085733911
* BIBSYS: 6056001
* NLA: 35365746
* NKC: xx0078489
* BNE: XX1264331

 |
Canwr a chyfansoddwr Seisnig yw **Sam Smith** (ganwyd 19 Mai 1992) a ddaeth yn enwog ym mis Hydref 2012 ar ôl canu ar sengl y band "Disclosure" o'r enw "Latch", a gyrhaeddodd uchafbwynt o rhif 11 ar yr UK Singles Chart. Roedd eu ymddangosiad ddilynol ar gân Naughty Boy "La La La", sengl a aeth i rif un ym mis Mai 2013. Ym mis Rhagfyr 2013, enwebwyd Smith ar gyfer y 2014 Brit Critics' Choice Award a'r BBC Sound of 2014 Poll, gan ennill y ddau.

Rhyddhawyd albwm stiwdio gyntaf Smith, *In the Lonely Hour*, ym mis Mai 2014 ar Capitol Records UK. Rhyddhawyd prif sengl yr albwm, "Lay Me Down", cyn "La La La". Daeth ail sengl yr albwm, "Money on My Mind", yn ail sengl rhif un Smith yn y DU. Roedd trydydd sengl yr albwm, "Stay with Me", yn llwyddiant rhyngwladol, gan gyrraedd rhif un yn y DU a rhif dau ar yr US Billboard Hot 100, tra cyrhaeddod y bedwaredd sengl "I'm Not the Only One" y pump uchaf yn y ddwy wlad. Cyrhaeddodd y bumed sengl, "Like I Can", rif naw yn y Deyrnas Unedig.

Bywyd Cynnar
------------

Ganwyd Samuel Frederick Smith ar yr 19 Mai 1992 yn Llundain, i Frederick Smith a Kate Cassidy. Cafodd Smith eu bwlio am gael bronnau pan yn blentyn, a chafodd liposugno yn 12 oed.

Bywyd personol
--------------

Yn 2014 cyhoeddodd Smith eu bod yn hoyw ac ei fod wedi bod mewn perthynas a'r actor model Jonathan Zeizel. Yn Medi 2019 dywedodd eu bod yn anneuol a felly ddim yn uniaethu gyda un rhyw neu'r llall a newidiodd eu rhagenw i 'nhw'.

Albymau
-------

* In The Lonely Hour(2014)
* The Thrill Of It All(2017)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wong, Curtis M. (March 15, 2019). "Sam Smith Opens Up About Gender Identity, Body Image In Candid Interview". *HuffPost*. Cyrchwyd March 17, 2019.
Animeiddiad titrad
Dull cyffredin labordy o gyfrifo crynodiad hydoddiannau yw **titradiad**.

Enghraifft o ditradiad
----------------------

Mae'r titradiad hwn rhwng asid ac alcali. Dyma enghraifft o arbrawf i ddarganfod crynodiad asid hydroclorig HCl(d) sy'n anhysbys gan ddefnyddio hydoddiant safonol o sodiwm carbonad sydd â chrynodiad hysbys.

Mas atomig cymharol Na2CO3 = 284

### Creu Hydoddiant Safonol

1. Hydoddiant safonol yw hydoddiant gyda chrynodiad hysbys. Yn yr arbrawf hon paratöir hydoddiant safonol o sodiwm carbonad.
2. Pwysir 1.35g o sodiwm carbonad yn fanwl mewn bicer.
3. Ychwanegir ychydig o ddŵr distyll i hydoddi'r sodiwm carbonad ac fe'i cymysgir efo rhoden wydr.
4. Rhoddir yr hydoddiant i mewn i fflasg safonol ac ychwanegir dŵr distyll iddo nes cyrraedd 250 cm².
5. Fe'i ysgwydir i sicrhau fod yr hydoddiant yn un homogenaidd sef hyddoddiant gyda chrynodiad cyson trwy'r fflasg gyfan.

### Y titradiad

1. Mesurir 25 cm³ o'r hydoddiant safonol gan ddefnyddio piped ac fe'i ychwanegir i fflasg gonigol.
2. Ychwanegir y dangosydd methyl oren iddo a fe dröith yr hydoddiant yn felyn.
3. Rhoddir yr asid hydroclorig yn y bwred gan ddefnyddio twndis. Llenwir y bwred nes cyrraedd 0.00 cm³ ar y menisgws.
4. Agorir y tap er mwyn i'r asid niwtralu'r hydoddiant sodiwm carbonad.
5. Newidith liw'r hydodiant o felyn i binc ar y diweddbwynt. Dyma'r pwynt niwtraliad a dyma'r darlleniad cyntaf wrth y bwred.
6. Gwneir y titrad tair gwaith i sicrhau fod darlleniadau'r bwred o fewn 0.25 cm³ o'i gilydd.

### Canlyniadau

Dyma ddarlleniadau'r hydoddiant sodiwm carbonad a ychwanegwyd o'r bwred.  

Titr 1: 26.75 cm³  

Titr 2: 26.80 cm³  

Titr 3: 27.00 cm³

Titr Cyfartalog: 26.85 cm³

### Y Cyfrifion

1. Mae'n rhaid cyfrifo crynodiad y sodiwm carbonad (mewn mol/dm³). Yn gyntaf mae'n rhaid dod o hyd i nifer y molau gan ddefnyddio'r fformiwla:

{\displaystyle Mol={Mas \over Mr}}
lle:  

**Mas** yw pwysau'r sodiwm carbonad solid mewn gramiau.  

**Mr** yw mas atomig cymharol sodiwm carbonad.

{\displaystyle Mol={1.35g \over 284}}
{\displaystyle =0.004753521}

rhaid lluosi â 4 oherwydd dyma grynodiad 250 cm³ ac felly mae'n rhaid i'r ateb fod mewn dm³ (sef 1000 cm³)

{\displaystyle =0.0190140851\,mol/dm^{3}}

2. Yn nesaf fe ddefnyddir y canlyniadau i ddarganfod crynodiad yr asid hydroclorig.

{\displaystyle {\dfrac {\mbox{Crynodiad yr Asid Hydroclorig}}{\mbox{Crynodiad y Sodiwm Carbonad}}}X{\dfrac {\mbox{Cyfaint yr Asid Hydroclorig}}{\mbox{Cyfaint y Sodiwm Carbonad}}}=Molau}
3. Darganfyddwyd taw gwerth y molau yw 2 ac 1 o'r hafaliad symbol.

{\displaystyle {\dfrac {\mbox{Crynodiad yr Asid Hydroclorig}}{\mbox{Crynodiad y Sodiwm Carbonad}}}X{\dfrac {\mbox{Cyfaint yr Asid Hydroclorig}}{\mbox{Cyfaint y Sodiwm Carbonad}}}={\dfrac {\mbox{2}}{\mbox{1}}}}
{\displaystyle {\dfrac {\mbox{Crynodiad yr Asid Hydroclorig ?}}{\mbox{0.01904}}}X{\dfrac {\mbox{0.02685}}{\mbox{0.025}}}={\dfrac {\mbox{2}}{\mbox{1}}}}
4. Rhaid aildrefnu'r fformiwla i gael crynodiad yr asid yn destun.

{\displaystyle \ CrynodiadyrAsid={2X0.01904X0.025 \over 1X0.025}}
Felly, crynodiad yr asid = 0.03808 mol/dm3.

Gweler Hefyd
------------

* Asid
* Alcali
* Niwtraliad
* Adwaith
Mae **Maol Creag an Loch - Bruthach nan Creagan** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Tromie i Glen Tilt yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN750805.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr o Gopaon Cymru

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cwmni ynni yn y Deyrnas Unedig ydy **Pŵer Niwclear Horizon**. Mae'n datblygu cenhedlaeth newydd o orsafoedd pŵer niwclear.

Cefndir
-------

Mae Horizon yn is-gwmni ym mherchnogaeth lwyr Hitachi Ltd. 
Bydd y cyntaf o’r gweithfeydd pŵer niwclear arfaethedig hyn yn Wylfa Newydd ar arfordir gogleddol Ynys Môn, ger pentref Cemaes. Mae’r ail safle wrth ymyl Oldbury-on-Severn yn Ne Swydd Gaerloyw, ger Thornbury.
Bwriad Horizon yw cynhyrchu o leiaf 5,400MW o gapasiti gorsafoedd pŵer newydd i’r Deyrnas Unedig. Mae hyn yn ddigon o drydan i tua 10 miliwn o gartrefi.
Bydd y prosiectau’n creu hyd at 850 o swyddi parhaol ar bob un o’n safleoedd ar Ynys Môn ac yn Oldbury, gyda 4,000 o weithwyr yn y gweithlu adeiladu y rhan fwyaf o'r amser.
Bydd y buddsoddiad hwn yn Cyflenwadau ynni carbon isel y wlad ac yn helpu i ddatblygu sgiliau lleol a rhagolygon newydd i gyflenwyr Prydeinig.

Dyfodol
-------

Dyfodol yw prosiect sydd yn ymwneud â phobl ifanc mewn addysg. Nod Horizon yw eu hysbrydoli i archwilio meysydd STEM (sef, Gwyddoniaeth, Technoleg, Peirianneg a Mathemateg.) Y nod yw hefyd gweithio efo nhw er mwyn iddynt gael gwybod am gyfleoedd swyddi gyda Horizon yn y dyfodol.

* Horizon - Cyflwyniad DYFODOL (Eisteddfod Genedlaethol 2017)
* Horizon - Cyflwyniad DYFODOL 2 (Eisteddfod Genedlaethol 2017)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Horizon Pŵer Niwclear". *Horizon Pŵer Niwclear*. 23.8.17. Check date values in: `|date=` (help)
Pentre bychan i'r gogledd o Langollen, Sir Ddinbych ydy **Pentre-dŵr** (hefyd: **Pentre Dŵr**("Cymorth – Sain" ynganiad ) ; ***Pentredwr*** ar fapiau Saesneg) (Cyfeirnod OS: SJ199468).

Ysgrifennodd George Borrow yn ei lyfr *Wild Wales* am ei daith yno:

*I was now as I supposed in Pentre y Dwr, and a pentre y dwr most truly it looked, for those Welsh words signify in English the village of the water, and the brook here ran through the village, in every room of which its pretty murmuring sound must have been audible.*
Yr hen gapel Wesla ym Mhentre Dŵr
Mae pentref Llandysilio-yn-Iâl oddeutu dau gilometr i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Ken Skates (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Simon Baynes (Ceidwadwyr).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Enwau Cymru: chwilier Pentre-dŵr.
2. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
3. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Ddinbych**

**Dinas**  

Llanelwy
  
**Trefi**  

Corwen  **·** Dinbych  **·** Llangollen  **·** Prestatyn  **·** Rhuddlan  **·** Rhuthun  **·** Y Rhyl
  
**Pentrefi**  

Aberchwiler  **·** Betws Gwerful Goch  **·** Bodelwyddan  **·** Bodfari  **·** Bontuchel  **·** Bryneglwys  **·** Bryn Saith Marchog  **·** Carrog  **·** Cefn Meiriadog  **·** Clocaenog  **·** Cwm  **·** Cyffylliog  **·** Cynwyd  **·** Derwen  **·** Diserth  **·** Y Ddwyryd  **·** Efenechtyd  **·** Eryrys  **·** Four Crosses  **·** Gallt Melyd  **·** Gellifor  **·** Glyndyfrdwy  **·** Graeanrhyd  **·** Graigfechan  **·** Gwyddelwern  **·** Henllan  **·** Loggerheads  **·** Llanarmon-yn-Iâl  **·** Llanbedr Dyffryn Clwyd  **·** Llandegla  **·** Llandrillo  **·** Llandyrnog  **·** Llandysilio-yn-Iâl  **·** Llanelidan  **·** Llanfair Dyffryn Clwyd  **·** Llanferres  **·** Llanfwrog  **·** Llangwyfan  **·** Llangynhafal  **·** Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch  **·** Llanynys  **·** Maeshafn  **·** Melin y Wig  **·** Nantglyn  **·** Pandy'r Capel  **·** Pentrecelyn  **·** Pentre Dŵr  **·** Prion  **·** Rhewl (1)  **·** Rhewl (2)  **·** Rhuallt  **·** Saron  **·** Sodom  **·** Tafarn-y-Gelyn  **·** Trefnant  **·** Tremeirchion
Pentref yng nghymuned Llanfihangel Ysgeifiog, Ynys Môn, yw **Pentre Berw** ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Saif yn rhan ddeheuol yr ynys, ar briffordd yr A5, ychydig i'r gorllewin o'r Gaerwen a gerllaw Afon Cefni, ar ymylon Cors Ddyga.

Mae "berw" yn ffurf ar y gair "berwr" (*cress*). Berw oedd enw'r dref ganoloesol (cymuned o ffermydd a thai ar wasgar); tyfodd pentref ar y groesffordd a gafodd yr enw 'Pentre Berw'.

Yn y pentref mae gwesty yr *Holland Arms* a chanolfan garddio fawr o'r un enw. Roedd Rheilffordd Canol Môn yn gadael y prif reilffordd i Gaergybi gerllaw'r pentref. Ar un adeg yr oedd diwydiant glo bychan yn yr ardal, a gellir gweld rhai o'r hen adeiladau o hyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 14 Rhagfyr 2021
3. ↑  Melville Richards, "Enwau Lleoedd", yn *Atlas Môn* (Llangefni, 1972).

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ynys Môn**

**Trefi**  

Amlwch  **·** Benllech  **·** Biwmares  **·** Caergybi  **·** Llangefni  **·** Niwbwrch  **·** Porthaethwy
  
**Pentrefi**  

Aberffraw  **·** Bethel  **·** Bodedern  **·** Bodewryd  **·** Bodffordd  **·** Bryngwran  **·** Brynrefail  **·** Brynsiencyn  **·** Brynteg  **·** Caergeiliog  **·** Capel Coch  **·** Capel Gwyn  **·** Carmel  **·** Carreglefn  **·** Cemaes  **·** Cerrigceinwen  **·** Dwyran  **·** Y Fali  **·** Gaerwen  **·** Glyn Garth  **·** Gwalchmai  **·** Heneglwys  **·** Hermon  **·** Llanallgo  **·** Llanbabo  **·** Llanbedrgoch  **·** Llandegfan  **·** Llandyfrydog  **·** Llanddaniel Fab  **·** Llanddeusant  **·** Llanddona  **·** Llanddyfnan  **·** Llanedwen  **·** Llaneilian  **·** Llanfachraeth  **·** Llanfaelog  **·** Llanfaethlu  **·** Llanfair Pwllgwyngyll  **·** Llanfair-yn-Neubwll  **·** Llanfair-yng-Nghornwy  **·** Llan-faes  **·** Llanfechell  **·** Llanfihangel-yn-Nhywyn  **·** Llanfwrog  **·** Llangadwaladr  **·** Llangaffo  **·** Llangeinwen  **·** Llangoed  **·** Llangristiolus  **·** Llangwyllog  **·** Llaniestyn  **·** Llannerch-y-medd  **·** Llanrhuddlad  **·** Llansadwrn  **·** Llantrisant  **·** Llanynghenedl  **·** Maenaddwyn  **·** Malltraeth  **·** Marian-glas  **·** Moelfre  **·** Nebo  **·** Pencarnisiog  **·** Pengorffwysfa  **·** Penmynydd  **·** Pentraeth  **·** Pentre Berw  **·** Pentrefelin  **·** Penysarn  **·** Pontrhydybont  **·** Porthllechog  **·** Rhoscolyn  **·** Rhosmeirch  **·** Rhosneigr  **·** Rhostrehwfa  **·** Rhosybol  **·** Rhydwyn  **·** Talwrn  **·** Trearddur  **·** Trefor  **·** Tregele
Roedd **Richard Ithamar Aaron** (6 Tachwedd 1901 – 4 Ebrill 1987) yn athronydd o Gymro, a aned ym Mlaendulais, Morgannwg.

Cefndir
-------

Roedd yn fab i William Aaron, dilledydd, a'i wraig Margaret Griffith. Fe'i magwyd yn Llwyfenni, Llangyfelach, Ynystawe, a oedd yn gartref iddo rhwng 1910 a 1932, a derbyniodd ei addysg uwchradd yn ysgol ramadeg Ystalyfera. Aeth i Brifysgol Cymru, Caerdydd ym 1918 i astudio hanes ac athroniaeth. Ym 1923 fe'i hetholwyd yn gymrawd Brifysgol Cymru a alluogodd iddo fynd i Goleg Oriel Rhydychen, lle enillodd radd DPhil (1928) am draethawd hir o'r enw *"Hanes a gwerth y gwahaniaeth rhwng deallusrwydd a greddf".*

Gyrfa
-----

Roedd yn Athro Athroniaeth yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, o 1932 hyd ei ymddeoliad ym 1969. Bu hefyd yn is-gadeirydd Coleg Harlech, llywydd Cymdeithas y Meddwl a chadeirydd Cyngor Cymru. Rhwng 1938 a 1968 golygodd y cylchgrawn *Efrydiau Athronyddol*.

Prif ffocws ei waith athronyddol oedd epistemoleg a chyffredinolion, ond mae'n fwyaf adnabyddus am ei fywgraffiad o'r athronydd John Locke.

Teulu
-----

Priododd Aaron a Rhiannon (Annie) Morgan, merch  Dr Morgan John Morgan, meddyg teulu yn Aberystwyth yng nghapel Bethel, Aberystwyth, ym 1937. Bu iddynt tair merch a ddau fab. Un o'i ferched oedd yr addysgwr Jane Aaron.

Marwolaeth
----------

Bu farw o gymhlethdodau Clefyd Alzheimer yn ei gartref yn Aberystwyth yn 85 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Ffordd Llanbadarn, Aberystwyth.

Llyfryddiaeth ddethol
---------------------

### Cyhoeddiadau

* *The Nature of Knowing* (1930)
* *Hanes Athroniaeth* (Caerdydd, 1932)
* *John Locke* (1937)
* *The Theory of Universals* (1952)
* *Knowing and the Function of Reason* (1971)

### Astudiaeth

Jones, O. R. (1987). 'Richard Ithamar Aaron, 1901-1987.' *Proceedings of the British Academy* 73. Llundain: Gwasg Prifysgol Rhydychen ar ran yr Academi Brydeinig.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Jones, O. (2004, September 23). Aaron, Richard Ithamar (1901–1987), philosopher. Oxford Dictionary of National Biography adalwyd 14 Mawrth 2019
2. ↑  Stephens, Meic (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Caerdydd, 1988).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 111893006
* LCCN: nr95031067
* ISNI: 0000 0001 0936 0748
* GND: 105308739X
* SUDOC: 032263473
* BNF: cb123326837 (data)
* NKC: mub2010591370
* BNE: XX1644202
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Etholaeth seneddol yn Swydd Gaerhirfryn, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Preston**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Preston yn Swydd GaerhirfrynEtholaeth Preston yn Swydd Gaerhirfryn
* Swydd Gaerhirfryn yn LloegrSwydd Gaerhirfryn yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1987: Stanley Thorne (Llafur)
* 1987–2000: Audrey Wise (Llafur)
* 2000–presennol: Mark Hendrick (Llafur-Cydweithredol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Traethawd crefyddol canoloesol ar gyfer offeiriaid yw **Pwyll y Pader o Ddull Hu Sant** neu **Pwyll y Pader**. Ceir y testun yn y llawysgrif Cymraeg Canol *Llyfr yr Ancr* (hanner cyntaf y 14g), ond ymddengys fod y gwaith gwreiddiol i'w ddyddio i'r 13g. Mae'r awdur yn anhysbys.

Cyfieithiad rhydd ydyw o draethawd Lladin, y *De Quinque Septenis seu Septenariis Opusculum*, gan Hu Sant (Hugo o St. Victor), un o ddiwinyddion mwyaf y 12g a ddarlithai ym Mharis. Crynhoad a geir o'r ddwy bennod gyntaf yn llyfr Hu Sant, ond mae'r drydedd bennod a'r bedwaredd yn cael ei throsi i'r Gymraeg yn bur fanwl gydag ychwanegiadau gwreiddiol gan y cyfieithydd yn ogystal.[1]

Mae 'Pwyll y Pader' yn cynnwys y cyfieithiad Cymraeg cynharaf sydd ar glawr o Weddi'r Arglwydd, yn y rhan o'r traethawd sy'n trafod y Saith Pechod Marwol:

Ein Tad ni, yr hwn ysydd yn y nefoedd,
Cadarnhaer dy Enw di, Arglwydd.
Doed dy deyrnas di arnam ni.
Bid arnam dy [e]wyllys di megys y mae yn y nef
[ac felly] yn y ddaear.
Dyro di ein bara beunyddiawl.
Maddeu di, Arglwydd, ein pechodeu i ni a wnaetham i'th erbyn,
megys y maddeuwn ninneu i ereill, o'th drugaredd ditheu,
yr hwnn a wnaethant i'n herbyn ninneu.
Na ddwg ti ni ym mhrofedigaeth.
Rhyddhâ di ni, Arglwydd, y gan y drwg.[2]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Saunders Lewis, 'Pwyll y Pader o Ddull Hu Sant', *Meistri'r Canrifoedd* (Caerdydd, 1973).
2. ↑  Nesta Lloyd a Morfydd E. Owen (gol.), 'Pwyll y Pader', yn *Drych yr Oesoedd Canol* (Caerdydd, 1986). Diweddarwyd yr orgraff wreiddiol yn sylweddol.
Gwersyll protestwyr ar y "Gylchfan Perlau", sef canolbwynt eu protestio - nes iddo gael ei ddymchwel gan y protestwyr eu hunain fel symbol o ddymchwel y wladwriaeth.
Yn Ionawr 2011 gwelwyd llawer o brotestiadau yn ymledu drwy'r Dwyrain Canol, protestiadau a gwrthryfeloedd a ellir eu hadnabod fel "Y Deffroad Mwslemaidd" ac erbyn Chwefror roedd y teimlad hwn o chwyldro wedi cyrraedd Bahrein. Lladdwyd 5 o sifiliaid ar 18 Chwefror pan saethodd yr heddlu i ganol y dorf. Ar 14 Mawrth gyrrodd milwyr Sawdi Arabia a'r Yr Emiradau Arabaidd Unedig er mwyn gwarchod gweithfeydd nwy ac arian y wlad.

Dywedir fod yr heddlu'n llawer rhy llawdrwm yn eu hymateb. Diflannodd 23 o bobl yn Awst 2010, ac erbyn Mawrth 2011 roeddent i gyd wedi arwyddo eu bont yn euog am godi arian i fudiadau terfysgol. Mae Amnest Rhyngwladol wedi mynegi eu cryn bryder ynghylch y 23, a'u barn ydy eu bod i gyd wedi eu poenydio.

Gweler hefyd
------------

* Y Gwanwyn Arabaidd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan Saesneg Arab News.com". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-03-07. Cyrchwyd 2011-04-03.
2. ↑  Gwefan Saesneg y BBC.
Athronydd Groegaidd cyn-Socratig a flodeuai yn y 5g CC oedd **Protagoras** (tua 490 CC – tua 420 CC). Ef oedd y cyntaf o'r Soffyddion.

Ganwyd yn Abdera, yn Thracia. Mynegir ei fod mor dlawd yn nechrau ei fywyd fel y dilynai yr alwedigaeth o gario coed, pryd y darfu i Democritus, a foddhawyd gymaint wrth ei weld yn rhwymo i fyny ei fwndel coed mor gywrain, ei gymryd yn un o'i ysgolheigion.

Nid oes dim o ysgrifeniadau Protagoras wedi dyfod i lawr i ni, ond y mae'n amlwg ei fod yn ddyn o alluoedd meddyliol anarferol. Mae rhai o'i ddaliadau yn cael ymdriniaeth y *Theaetetus* gan Blaton. Teithiodd Protagoras trwy wlad Groeg i'r diben o roddi addysg mewn athroniaeth a rhethreg. Dywedir taw efe oedd y cyntaf ymhlith yr athronwyr Groegaidd a dderbyniodd arian am yr addysg a gyfranai i efrydwyr. Dywed Diogenes Laertius fod cymaint o alw am ei addysg fel y derbyniai weithiau gymaint â chant o'r darnau arian a elwid *mina* am ei wersi. Dywed Platon iddo, yn ystod y 40 mlynedd y bu yn cyfrannu addysg, ennill mwy o arian na Phidias a deg o gerflunwyr eraill. Yn ystod un o'i ymweliadau ag Athen yr alltudiwyd ef o'i wlad, ac y llosgwyd ei lyfrau yn y farchnad, am iddo ddweud, yn nechrau un o'i weithiau, nas gwyddai pa un a oedd eu duwiau yn bod ai peidio. Yn ôl rhai haneswyr, fe foddodd ar ei fordaith i Sisili. Yn ôl eraill, bu farw ar y fordaith hon.

Ymddengys taw Protagoras oedd y cyntaf i ddysgu areithyddiaeth fel celfyddyd. Os gellir casglu oddi wrth yr enghraifft a roddir o'i waith gan Blaton yn ei *Protagoras*, yr oedd yn meddu ar ddychymyg bywiog a meistrolaeth fawr ar iaith. Roedd yn dra chyfarwydd yn llenyddiaeth ei wlad, yn enwedig yng ngweithiau'r hen feirdd, y rhai a ddyfynid ganddo yn aml yn ei areithiau. Mynegir taw efe a ddysgodd Isocrates, a chyfeirir at ei ymarferiadau areithyddol gan Cicero. Protagoras oedd y cyntaf i ddyfod â rhaniadau celfyddgar i mewn i'w rethreg. Ymddengys ei fod wedi ysgrifennu gweithiau ar iaith ac areithyddiaeth. Meddai ar ddychymyg bywiog a ffrwythlon, cof rhyfeddol, a huodledd mawr; ond yr oedd yn hunanol, haerllug, a rhyfygus. Siaradai am ei gydymgeiswyr am enwogrwydd gyda dirmyg, ac amdano'i hun gyda graddau o hyder a dueddai i gynhyrfu edmygedd y bobl gyffredin.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Anthony Preus, *Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy* (Llundain: Rowman & Littlefield, 2015), t. 329.

Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun sydd wedi ei addasu o *Y Gwyddoniadur Cymreig*, cyhoeddiad sydd yn y parth cyhoeddus.
StromatolitesDe AmericaGorllewin Namibia
3ydd israniad y linell-amser ddaearegol yw'r **Proterosöig** a'r eon olaf o'r goreon cyn-Gambriaidd. Mae'n cynrychioli'r amser ychydig cyn datblygiad bywyd ar y Ddaear. Daw'r enw Proterosöig o'r Groeg "bywyd cynharach"; ystyr y gwreiddyn "protero-" yw "rhagflaenu" ac ystyr "söig" yw "anifail, rhywbeth byw". Digwyddodd y Proterosöig rhwng 7016788940000000000♠2500 Ma a 7016171042192000000♠542.0±1.0 Ma (miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP)), a dyma ran mwyaf diweddar y cyn-Gambriaidd. Caiff ei rannu'n dair gorgyfnod - o'r iengengaf i'r hynaf: y Paleoproterosöig, Mesoproterosöig, a'r Neoproterosöig.

Mae'r digwyddiadau sy'n berthnasol i'r eon hon wedi eu diffinio'n eitha clir: ceir newid yr hinsawdd i un llawn ocsigen yn ystod y Paleoproterosöig, rhewi wyneb y Ddaear yn ystod y cyfnod Cryogeniaidd yn y Neoproterosöig hwyr ac yn olaf y cyfnod Ediacaraidd (635 - 542 CP) ble cafwyd datblygu organeb amlgellog.


| Cyn-Gambriaidd |   |
| --- | --- |
| Hadeaidd | Archeaidd | **Proterosöig** | Ffanerosöig |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Online Etymology Dictionary". *www.etymonline.com*. Cyrchwyd 2015-12-16.
*Crex crex*
Mae **Rhegen yr ŷd** (***Crex crex***), yn aelod o deulu'r Rallidae.

Mae'n nythu trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gorllewin Asia. Mae'n aderyn mudol sy'n treulio'r gaeaf yn Affrica. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o'r teulu yma, nid yw Rhegen yr Ŷd yn nythu mewn lleoedd gwlyb. Fel rheol mae'n nythu mewn caeau neu dir diffaith lle mae tyfiant uchel i guddio'r nyth a'r cywion. Yn rhannol oherwydd hyn, mae ei niferoedd wedi gostwng ar draws Ewrop, oherwydd yn aml mae ffermwyr yn torri'r gwair ar y caeau cyn i'r cywion ddod yn ddigon hen i hedfan.

Maent yn llawer haws eu clywed na'u gweld, gan eu bod fel rheol yn cadw o'r golwg mewn tyfiant uchel. Mae'r cefn yn frown gyda smotiau du, y pen a'r gwddf yn llwydlas a'r ochrau'n gochaidd. Pan maent yn hedfan mae'r adenydd yn edrych yn frowngoch. Mae'r cywion yn ddu. Fel rheol gellir clywed yr adar pan maent yn bresennol, oherwydd mae'n gwneud sŵn tebyg i'e enw Lladin, "crex crex". Hyn sy'n rhoi'r enw Cymraeg "Rhegen" iddo hefyd.

Ar un adeg yr oedd Rhegen yr ŷd yn aderyn cyffredin yng Nghymru, ond er bod ambell gofnod o bâr yn nythu nid yw wedi nythu yma'n rheolaidd ers tua diwedd y 1950au. Mae'n eithaf cyffredin ar rai o ynysoedd gorllewin yr Alban, yn enwedig Coll a Tiree. Yno mae'r ffermwyr yn cael eu talu i ffermio mewn dulliau sy'n gadael i'r aderyn orffen nythu, ac o ganlyniad mae ei niferoedd wedi cynyddu'n sylweddol yno.

Hanesyddol
----------

Dyddiaduron ffermio:

Awst 24ain 1934: Torri gwair yng Nghae cefn Ty Pwll hefo ceffylau a'r injan wair. Gorfod stopio yn sydyn, nyth Rhegen yr Yd yny gwair - twyso y ceffylau a'r injan rownd y nyth. Wythnos gyfnewidiol - haul a glaw.

Dolenni allanol
---------------

* Rhegen yr Ŷd ar Gymdeithas Gwaith Maes Archifwyd 2016-03-10 yn y Peiriant Wayback.

1. ↑  Dyddiadur DO Jones, Padog, Ysbyty Ifan, (yn eiddo i’r teulu, ond y testun ar Tywyddiadur Llên Natur )
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhisglyn brych**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhisgl brych**; yr enw Saesneg yw *Mottled Beauty*, a'r enw gwyddonol yw *Alcis repandata*. Ei diriogaeth yw Ewrop a'r Dwyrain Agos.

Gwryw
Ceir cryn amrywiaeth yn lliw'r gwyfyn hwn. 32–40 mm ydy lled adenydd agored y gwryw ac fe'i gwelir ar ei adain rhwng Mehefin a Gorffennaf. Mae'r oedolyn yn bwyta rhisgl nifer o goed gwahanol.

Isrywogaethau
-------------

* *A. r. muraria*
* *A. r. repandata*
* *A. r. sodorensium*

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhisglyn brych yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. 1 2  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Uchelwr a noddwr beirdd oedd **Rhirid Flaidd** (yn fyw tua 1160). Roedd yn byw yng ngogledd Powys ac yn noddwr i'r bardd Cynddelw Brydydd Mawr. Roedd yn fab i Gwrgenau a oedd â ach amheus yn mynd nôl at Gunedda Wledig. Priododd Gwenllian, ferch Ednyfed ap Rhiwallon, Brochdyn, a cawsont ddau fab, Einion a Madog Mae'r ychydig a wyddys amdano yn deillio o gyfeiriadau ato gan Gynddelw a gwybodaeth am ei deulu yn yr achau Cymreig.

Madog ap Maredudd oedd brenin Powys yn oes Rhirid. Mae'n debyg i Ririd a'i frawd Arthen gael eu lladd mewn brwydr yn fuan ar ôl marwolaeth Madog yn 1160.

Mae'r achau yn dangos fod Rhirid yn fab i uchelwr o'r enw Gwrgenau a oedd yn arglwydd lleol gyda thir ym Mochnant, Pennant Melangell ac ardal Croesoswallt. Ei fam oedd Haer ferch Cynfyn Hirdref o Nefyn. Un o gyndeidiau Rhirid oedd Cillin y Blaidd Rhudd o Ddunoding ac ymddengys fod ei enw trawiadol yn deillio o enw ei hendaid. Gwraig Rhirid oedd Gwenllïan ferch Ednyfed ap Cynwrig ap Rhiwallon o Faelor. Brawd ei wraig oedd Einion ab Ednyfed, arglwydd Dinmael.

Mae Rhirid yn adnabyddus heddiw am fod Cynddelw, y mwyaf o'r Gogynfeirdd cynnar, wedi canu iddo a bod tair cerdd iddo ar glawr. Canodd Cynddelw gerdd i ddiolch iddo am anrheg o gleddyf arbennig. Ond ein prif ffynhonnell yw'r ddwy farwnad, un i Ririd ei hun a'r llall iddo a'i frawd Arthen ynghyd. Mae Rhirid yn enghraifft brin a chynnar o noddwr o uchelwr yn Oes y Tywysogion.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   RHIRID FLAIDD (fl. 1160). Y Bywgraffiadur Ar-lein.

Llyfryddiaeth
-------------

* Nerys Ann Jones ac Ann Parry Owen (gol.), *Gwaith Cynddelw Brydydd Mawr*, cyfrol I (Gwasg Prifysgol Cymru, 1991)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Bedd Mabon? Dyna'r traddodiad yn yr Alban - yn Lochmaben
Duw Celtaidd mae ei enw yn ymddangos ar arysgrifau yng Ngâl a gogledd Prydain oedd **Maponos** (ffurf Ladin **Maponus**). Credir mai'r duw hwn oedd sail y cymeriad **Mabon** fab Modron yn chwedl *Culhwch ac Olwen*. Roedd yn dduw yr helfa ac ieuenctid, ac roedd y Rhufeiniaid yn ei uniaethu a'r duw Apollo.

Ceir arysgrifau yn crybwyll Maponos yng Ngâl yn Bourbonne-les-Bains a Chamalières. Yng ngogledd Lloegr o gwmpas Mur Hadrian y ceir y nifer mwyaf o arysgrifau; fe'u ceir yn Brampton, Corbridge (Coria yn y cyfnod Rhufeinig), Ribchester (Bremetenacum Veteranorum yn y cyfnod Rhufeinig) a Chesterholm (Vindolanda yn y cyfnod Rhufeinig). Er enghraifft, mae'r arysgrif gan bedwar Almaenwr yn Brampton wedi ei gysegru i'r duw Maponos a *numen* yr ymerawdwr:

*Deo / Mapono / et n(umini) Aug(usti) / Durio / et Ramio / et Trupo / et Lurio / Germa/ni v(otum) s(olverunt) l(ibentes) m(erito)*
Ymddengys yr enw "Maponos" mewn dau le yn yr Alban; Lochmaben a'r Clochmabenstane ger Annan, sydd efallai wedi deillio o *Locus Maponi*.

Llyfryddiaeth
-------------

* Anne Ross *Pagan Celtic Britain* (Cardinal, 1974) ISBN 0-351-18051-8

Gweler hefyd
------------

* Mabon Mabon fab Modron
* Mabyn (mab Brychan, Brenin Brycheiniog yn y 5g
* Cymeriadau chwedlonol Cymreig
* St Mabyn (Pentref yng Nghernyw
* Modron (Cernyw)
* Llanfabon (Pentref ger Merthyr Tydfil)
* Rhiwabon ger Wrecsam.
* Kermabon, Llydaw
Cyfarwyddwr a chynhyrchydd teledu oedd **Haydn Richard Paredur Lewis** (1938 – 15 Rhagfyr 2016).

Magwraeth
---------

Magwyd yn fab i'r Parch. Haydn Lewis, Ton Pentre, enillydd Cadair Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1961 ac Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1968. Mynychodd Ysgol Ramadeg y Bechgyn, Ton Pentre ac yna Coleg y Drindod, Caerfyrddin lle bu'n fyfyriwr ac o dan ddylanwad Norah Isaac.

Yn 1958 bu farw ei unig chwaer, Carol, yn ddisymwth. Cafodd yr ergyd hon effaith fawr ar y Richard ac ar y teulu.

Wedi graddio yn y Drindod, cafodd swydd athro yn dysgu yn Ysgol Uwchradd Tŷ Ddewi, Sir Benfro.

Gyrfa
-----

Gadawodd ei swydd fel athro i weithio i adran ffeithiol BBC yng Nghaerdydd. Wedi cyfnod yn gweithio ar raglenni dogfen a newyddion fel 'Heddiw' aeth ymlaen i gynhyrchu a chyfarwyddo cyfresi drama a dramâu unigol. Wedi cyfnod o drideg mlynedd yn y BBC, aeth Richard i weithio i gwmni teledu annibynnol Opus.

Deliodd ei gynhyrchiadau yn ddwys ag hanes Cymru ac hynny yn y Gymraeg a'r Saesneg.

Ymysg ei gyfresi oedd *Y Palmant Aur* am hanes teulu o Geredigion yn ymfudo i Lundain i weithio yn y diwydiant llaeth; *Dylan* (ar Dylan Thomas); *Nye* (ar Aneurin Bevan); *The Extremist* (am John Barnard Jenkins, Mudiad Amddiffyn Cymru; *The Fasting Girl* (am Sarah Jacobs) a *Shadowlands* (perthynas y bardd, C.S. Lewis a Joy Gresham). Enillodd BAFTA Cymru am ddrama i S4C, *Nel*.

Cyhoeddi
--------

Cyhoeddodd Richard hunangofiant *Out of the Valley*[*dolen marw*] (Gwasg y Lolfa, 2010)

Teulu
-----

Roedd yn fab i'r prifardd, L. Haydn Lewis, enillydd y y Goron yn Eisteddfodau Y Rhos 1961 a'r Barri, 1968.

Priododd Richard â Bethan yn 1964. Ganwyd 3 plentyn; Elen, Siôn a Gwenllian. Bu Siôn yn aelod o sawl grŵp pop gan gynnwys Edrych am Jiwlia ac Y Gwefrau. Roedd Gwenllian yn un o brif leiswyr Y Gwefrau. Roedd yn dad-cu i 4 ŵyr a 2 ŵyres.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Former BBC producer and director Richard 'Dic' Lewis dies*   (en) , BBC Wales, 16 Rhagfyr 2016.  Cyrchwyd ar 10 Ionawr 2017.
2. ↑  (Saesneg) Lewis : Obituary. bmdsonline.co.uk (24 Rhagfyr 2016).
Cerddor o Gymru yw **Richard James** (ganwyd 27 Mawrth 1975). Roedd yn un o aelodau sylfaenol y grŵp poblogaidd Gorky's Zygotic Mynci.

Gyrfa
-----

Dechreuodd Richard James ei yrfa'n ifanc iawn fel chwarewr bas Gorky's Zygotic Mynci, y band poblogaidd, o Freshwater East, Sir Benfro. Roedd eu cerddoriaeth yn gyfuniad o prog a psychedelia, gan ennill cefnogaeth John Peel, Mark Radcliffe ac eraill yn y 90au. Yn 2006 daeth diwedd ar Gorky's a phenderfynodd Richard James barhau gyda'i yrfa fel cerddor ar ei liwt ei hun.

Cyhoeddodd ei albwm cyntaf, *The Seven Sleepers Den* (My Kung Fu) yn 2007. Roedd hwn yn waith hyderus- yn soniarus, melodaidd ac yn symud ei sain i gyfeiriad newydd.

Cyhoeddodd ei albwm nesaf yn 2010, *We Went Riding* oedd yn cyfuno'r tyner gyda'r iasoer-gyda'r gân "Aveline" yn arbennig yn dangos y cyfuniad annisgwyl o melys a chwerw yn ei waith. Mae Richard James yn hoff o chwarae gyda genres cerdd - mae "Hey Hey Hey" yn cyfuno 'Blues' a roc swnllyd tra bod "Yes Her Smile's Like a Rose" yn ffocysu ar y banjo gwledig. Mae ei hen gydymaith a chyn brif ganwr Gorky's, Euros Childs yn ymddangos ar yr albwm, tra bod Cate Le Bon yn ymuno gyda James yn y gân, "From Morning Sunshine".

Rhyddhawyd *Pictures in the Morning* yn 2012, a'i bedwaredd albwm *All the New Highways* yn 2015.

Richard James yn yr ICA, Llundain; 27 Chwefror 2009
* 
* 
* 
*

Disgyddiaeth
------------

* *The Seven Sleepers Den* (2006)
* *We Went Riding* (21 Mehefin 2010)
* *Pictures in the Morning* (23 Ebrill 2012)
* *All the New Highways* (16 Chwefror 2015)

Dolenni allanol
---------------

* Proffil Richard James gan BBC Cymru