recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Trystan ac Esyllt, gan Edmund Blair Leighton.
Chwedl o'r Canol Oesoedd a gysylltir â'r Brenin Arthur yw **Trystan ac Esyllt**.

Ceir gwahanol fersiynau o'r chwedl, ond yn y fersiwn fwyaf cyffredin, roedd Trystan yn nai i Arthur. Roedd Trystan yn danfon Esyllt, merch Hywel fab Emyr Llydaw mewn rhai fersiynau, o Iwerddon i Gernyw, lle roedd i briodi'r brenin March. Yn ystod y fordaith, yfodd Trystan ag Esyllt ddiod yr oedd mam Esyllt wedi ei baratoi ar gyfer y briodas, a syrthiasant mewn cariad â'i gilydd.

Wedi i'r brenin Mawrth ddarganfod hyn, mae'r cariadon yn ffoi i Fforest Broseliawnd yn Llydaw. Yn ddiweddarach, clwyfir Trystan yn angheuol mewn brwydr yn erbyn March. Mae'n gyrru am Esyllt i'w iachau, ond erbyn iddi gyrraedd mae ef eisoes wedi marw.

Cyfansoddodd y bardd Normanaidd Béroul, a flodeuai yn y 12g, y gerdd *Tristan*, fersiwn Eingl-Normaneg o chwedl Trystan ac Esyllt sydd wedi goroesi fel testun anghyflawn a darniog o tua 3000 llinell; dyma'r testun cynharaf o'r fersiwn "werinol" o'r chwedl yn llenyddiaeth y Ffrancod a'r Eingl-Normaniaid. Cynrychiolir y fersiwn "llysol" gan y drylliau o gerdd Thomas o Brydain). Ysgrifennodd yr Almaenwr Eilhart von Oberge ymdriniaeth o'r testun yn Almaeneg, ac mae nifer o ddigwyddiadau o fersiwn Béroul yn ail-ymddangos yn y testun diweddarach a elwir yn 'Chwedl rhyddiaith Trystan'.

Ceir llawer o gyfeiriadau at y chwedl yn Gymraeg, er enghraifft yn y Trioedd ac yng ngweithiau'r Gogynfeirdd, a cheir cyfeiriad at Bledri ap Cydifor (fl. hanner cyntaf y 12g) fel awdur un fersiwn cynnar o'r hanes, ond nid oes fersiwn Gymraeg o'r chwedl ei hun wedi goroesi.

Gweler hefyd
------------

* *Tristan und Isolde*, opera gan Richard Wagner
Y **Trochydd gyddfgoch** yw'r lleiaf o deulu'r Trochwyr, tua 55–67 cm o hyd a 91–110 cm ar draws yr adenydd.

Mae'n nythu ar draws gogledd Ewrop, gogledd Asia a rhan ogleddol Canada ac Alaska. Fel rheol mae'n tueddu i nythu ar lynnau llai na'r trochwyr eraill, ac yn y tymor nythu mae ei alwadau annaearol yn nodwedd o'r ardaloedd lle mae'n magu. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de a gellir eu gweld ar yr arfordir neu ar lynnoedd mawr.

Mae'r llun yn dangos Trochydd Gyddfoch yn ei blu haf, gyda gwddw coch, pen llwyd, cefn tywyll ac yn wyn oddi tano. Yn y gaeaf mae'n wyn ar y gwddw a llawer llai o liw arno. Gellir ei wahaniaethu oddi wrth y trochyddion eraill trwy fod y pig yn deneuach ac yn pwyntio ar i fyny rhyw fymryn, a bod y gwyn ar y gwddw yn ymestyn ymhellach i'r ochrau.

Ar bysgod y mae'r Trochydd Gyddfgoch yn byw, ac mae'n medru plymio hyd at 8 medr o ddyfnder i'w dal. Hwn yw'r unig drochydd sy'n medru codi i'r awyr yn uniongyrchol o'r tir; mae'n rhaid i'r lleill redeg ar hyd y dŵr.

Nid yw'r Trochydd Gyddfgoch yn nythu yng Nghymru ond mae'n aderyn pur gyffredin ar yr arfordir yn ystod y gaeaf; y mwyaf cyffredin o'r trochyddion fel rheol. Mae rhai cannoedd yn gaeafu yn Mae Ceredigion a chryn nifer hefyd o gwmpas rhan ddwyreiniol Afon Menai.

Aelodau eraill y teulu
----------------------

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Trochydd gyddfddu | Gavia arctica |  |
|
| Trochydd gyddfgoch | Gavia stellata |  |
|
| Trochydd mawr | Gavia immer |  |
|
| Trochydd pigwyn | Gavia adamsii |  |
|
| Trochydd y Môr Tawel | Gavia pacifica |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
*Gavia stellata*
Patrwm sy'n teithio, o ronynnau neu feysydd ffisegol sy'n dirgrynu, yw **ton**, nid oes unrhyw mater yn cael ei symud namyn egni'r don sy'n cael ei drosglwyddo trwy'r mater, a gellir ddefnyddio tonnau i symud negeseuon o un lle i'r llall. Mae'n rhaid i lawer o donnau deithio trwy *gyfrwng*, megis tonnau sain, ond nid felly tonnau electromagnetig - sy'n gallu teithio trwy wagfa. Gellir rhannu **ton** yn ddau gategori sef ardraws neu arhydol.

Tonfedd ac osgliad ton

Priodweddau tonnau
------------------

* Gall tonnau cael eu **hadlewyrchu**. Rhai esiamplau o adlewyrchiad ton yw adlais sain, cyfarpar mesur dyfnder sonar ac unrhyw beth sydd ddim yn fynhonnell golau ac sy'n weladwy.
* Gall tonnau cael eu **plygu**. Wrth i donnau arafu a chroesi ffin megis gwydryn maent yn newid cyfeiriad ac felly'n plygu.

Tonnau arhydol
--------------

Ton **hydredol** neu **arhydol**
Mewn **tonnau arhydol** mae'r gronynnau'n symud yn ôl ac ymlaen ar hyd cyfeiriad teithio'r don. Gweler cyfres o **gywasgiadau** a **thyniadau** o fewn y don. Esiamplau o'r rhain yw tonnau sain a thonnau seismig cynradd (tonnau P).

Tonnau ardraws
--------------

Ton **ardraws** yn teithio
Mewn **tonnau ardraws**, bydd y gronynnau'n symud yn ôl ac ymlaen mewn cyfeiriad sy'n normal i gyfeiriad y ton. Esiamplau o'r rhain yw tonnau dŵr a thonnau seismig eilradd (tonnau S). Mae'r tonnau electromagnetig yn donnau ardraws hefyd, ond nid mater sy'n trosgwyddo'r dirgryniadau ar gyfer y rhain ond meysydd trydanol a magnetig.

Mesur tonnau
------------

Mae nifer o unedau i'w mesur mewn ton:

* Tonfedd ({\displaystyle \lambda }) = Mesurir mewn metrau fel uned SI. Hyd un don gyfan yw tonfedd, ac fe'i mesurir o frig i frig neu o gafn i gafn.
* Amledd (f) = Mesurir mewn Hertz (Hz), sef maint y dirgryniadau mae'r don yn ei wneud pob eiliad
* Cyflymder (v) = Mesurir mewn metrau yr eiliad, dyma pa mor gyflym mae'r don yn symud.
* Osgled (y) = Yn gyffredinol, maint y newid i'r newidyn sy'n osgiladu, a achoswyd gan y don – er enghraifft, y pellter uchaf mae gronyn yn cael ei symud o'i fan cychwyn.

### Hafaliad

Mae perthynas syml yn bodoli rhwng amledd, tonfedd a chyflymder ton:

{\displaystyle ~\nu =\lambda f}

Gweler hefyd
------------

* Plygiant
* Ymyriant
* Diffreithiant
* Hafaliad Laplace
* Ton sefyll

Chwiliwch am ***ton***  
yn Wiciadur.
***The Mystery of the Secret Room*** (1945) yw'r drydydd lyfr yng nghyfres nofelau dirgelwch i blant gan Enid Blyton y *Five Find-Outers* fe’i cyhoeddwyd gan Methuen and Co Ltd ac mae’n olynu'r ail lyfr y gyfres, *The Mystery of the Disappearing Cat*.

Plot
----

Mae Fatty yn cael ei godi'n arweinydd newydd y darganfyddwyr, wrth iddo egluro ei fod wedi bod yn astudio sut i fynd allan o ystafell dan glo pan nad yw'r allwedd ar ei ochr ef o'r drws, sut i ysgrifennu llythyrau gydag inc anweledig (neu sudd oren / lemwn) a'i bod wedi bod yn ymarfer defnyddio cudd wisgoedd yn effeithiol.

Mae'r Pump yn cael hwyl gyda thechnegau newydd Fatty, yn enwedig y cudd wisgoedd. Mae Pip yn cuddio ei hun gyda wig a dannedd sy'n sticio allan ac yn denu sylw Mr Goon, yr heddwas sy'n ei erlid ar draws y pentref. Mewn ymgais i ddianc rhag Mr Goon, mae Pip yn rhedeg i mewn i dir tŷ gwag ac yn dringo coeden. Mae'n synnu'n fawr o weld ystafell wedi'i dodrefnu'n llawn ar ben tŷ sydd fel arall yn wag ac yn anghyfannedd yn ôl pob golwg. Mae'r darganfyddwyr yn ceisio darganfod pwy sy'n berchen ar y tŷ, Milton House, a pham ei bod yn cynnwys ystafell sy'n ymddangos fel un cyfrinachol. Pwy sy'n ei ddefnyddio ac a be maen nhw'n gwneud yno?

Mae'r plant yn olrhain perchennog y tŷ i'r a chael bod o'n heiddo i ŵr gyda'r enw cyffredin "John Henry Smith", sy'n byw mewn tref bell. Mae Fatty yn ffonio Mr Smith ac yn ei rybuddio bod rhywun yn gwybod am yr ystafell gudd. Gan ddisgwyl i'r dirgel Mr Smith ddod i Peterswood a gwirio beth sy'n digwydd yn Milton House, mae Fatty yn cuddio ei hun gan wisgo ei wig a'i ddannedd yn y tŷ am hanner nos. Wedi llwyddo i i gael mynediad i'r tŷ mae'n darganfod llyfr nodiadau wedi'i ysgrifennu mewn cod yn yr ystafell gudd. Fodd bynnag, mae'n cael ei ddal gan y dynion - sy'n dramorwyr - a'i orfodi i ysgrifennu llythyr at y plant eraill, i'w hannog i'w gyfarfod yno er mwyn iddynt hwy gael eu dal hefyd. Mae Fatty yn ysgrifennu nodyn yn ôl orchymyn y dynion drwg, ond mae'n ysgrifennu nodyn cyfrinachol arall mewn inc anweledig, sy'n rhybuddio'r plant ac yn dweud wrthynt am ffonio'r heddlu. Yn ffodus, mae Bets yn sylwi bod nodyn Fatty yn arogli o orennau - defnyddiwyd sudd oren fel yr inc cudd - ac mae'r lleill yn sylweddoli'r perygl y mae Fatty ynddo, ac yn ffonio eu hoff blismon, yr Arolygydd Jenks. Yn y cyfamser, mae Fatty yn dianc o'r ystafell sydd wedi'i chloi ac yn llwyddo i gwrdd â'r Arolygydd Jenks y tu allan i'r tŷ a rhoi'r llyfr cod iddo. Mae'r heddlu'n dal y dihirod - sy’n troi allan i fod yn giang o ladron rhyngwladol - ac mae popeth yn iawn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Blyton, Enid. (2002). *The mystery of the secret room*. London: Egmont. ISBN 978-1-4052-0395-1. OCLC 51235610.
2. ↑  "The Mystery of the Secret Room". *Children's Books Fandom*. Cyrchwyd 2020-01-08.
3. ↑  "Enid Blyton - Lashings of Information about the Children's Author - The Mystery of the Secret Room". *www.enidblyton.net*. Cyrchwyd 2020-01-08.

Dolenni allanol
---------------

Tudalen Cymdeithas Enid Blyton am y llyfr

Gweler hefyd
------------

Llyfryddiaeth Enid Blyton
Gwyfyn bychan sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ton felen**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **tonnau melyn (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Ochraceous Wave*, a'r enw gwyddonol yw *Idaea serpentata*. Mae i'w ganfod yn y rhan fwyaf o Ewrop ar wahân i wledydd Prydain. Mae hefyd i'w gael yn Asia Agos.

22 mm ydy lled adenydd agored y gwyfyn bychan hwn ac mae'n hedfan rhwng Mehefin a dechrau Awst. Caiff ei ddenu at olau.

Prif fwyd y siani flewog ydy planhigion megis: *Galium*, *Taraxacum*, *Rumex* a *Thymus*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ton felen yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ton finfylchog fach**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **tonnau minfylchog bach**; yr enw Saesneg yw *Small Scallop*, a'r enw gwyddonol yw *Idaea emarginata*. Mae i'w ganfod yn Ewrop.

22–25 mm ydy lled ei adenydd agored ac mae'n hedfan rhwng Mehefin ac Awst, yn ddibynol ar leoliad. Caiff ei ddenu at olau.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ton finfylchog fach yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Twr y Fan Foel** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SN824220. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 802 metr (2631 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Cyfrinydd Catholig oedd **Teresa Helena Higginson** (27 Mai 1844 – 15 Mawrth 1905).

Ganwyd Higginson yn Nhreffynnon yn 1844, cyn symud i Gainsborough a Neston, Lloegr. Aelodau o'r Eglwys Gatholig Rufeinig oedd ei rhieni: Robert Francis Higginson oedd ei thad a Mary (neé Bowness) o Cumbria oedd ei mam. Cyfarfu ei rhieni yn Iwerddon, a phriododd y ddau yno yn Loughlyn, Roscommon yn Hydref 1841. Gan fod y fam yn feichiog, daeth y ddau i Drefynnon i eni'r plentyn. Fe'i galwyd yn Teresa ar ôl Santes Teresa o Ávila a Helena ar ôl santes o'r un enw a sefydlodd 'Groes y Gwirionedd'.

Derbyniodd Teresa ei haddysg gynnar mewn ysgol Gatholig yn Nottingham. Yn oedolyn, bu'n byw yn: Bootle, Clitheroe, Caeredin a Chudleigh yn Nyfnaint ble y bu farw.

Drwy gydol ei bywyd roedd ei dwylo a'i thraed yn gwaedu, nodwedd a elwir heddiw'n stigmata.

Bu farw yn Chudleigh a chafodd ei disgrifio gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig fel "Morwyn Duw".

Ysgrifennwyd bywgraffiad o Teresa gan yr Arglwyddes Cecil Kerr ac fe'i cyfrifir fel y gwaith pwysicaf ar y gyfrinydd. Sylfaenwyd y bywgraffiad ar nifer o lythyrau gan Teresa ac ar dystiolaeth cynradd ychwanegol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mae'r wefan teresahigginson.com yn ndoi dyddiad gwahanol, ac yn dweud: *"15 November 1878. She was the daughter of Admiral Lord Walter Talbot Kerr and Lady Amabell Frederica Henrietta Cowper. She died on 19 July 1957 at age 78"*.
2. 1 2  Teresa Helena Higginson, Amazon, adalwyd 24 Tachwedd 2015
3. ↑  Gwefan teresahigginson.com; adalwyd 9 Ebrill 2016
4. ↑  Life story, TeresaHigginson.com, adalwyd 24 Tachwedd 2015

Dolennau allanol
----------------

* bnf.fr

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 4977435
* LCCN: nb2013004571
* ISNI: 0000 0000 6119 0304
* GND: 189575727
* SUDOC: 193224917
* BNF: cb121970334 (data)
* NKC: pna20231184528
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Dramodydd Rhufeinig hynafol oedd **Terens** (**Publius Terentius Afer**; tua 195 CC – tua 159 CC) sydd yn nodedig am ei gomedïau Lladin, chwech ohonynt sydd yn goroesi: *Andria*, *Hecyra*, *Heauton Timorumenos*, *Eunuchus*, *Phormio*, ac *Adelphoe*. Fel arfer, fe'i ystyrir yn gomedïwr gwychaf yr oes Rufeinig, yn ail i Plautus.

Bywgraffiad
-----------

### Ffynonellau

Mae'r ychydig o fanylion sydd gennym am fywyd Terens yn seiliedig ar ddwy ffynhonnell yn bennaf: y prologau i'w ddramâu, yn yr hyn mae'r awdur yn amddiffyn ei hun rhag ei feirniaid; a'r bywgraffiad ohono a briodolir i Suetonius, wedi ei ailysgrifennu gan y gramadegydd a rhethregwr Aelius Donatus o'r 4g yn ei esboniadau o'r chwe chomedi.

### Bywyd cynnar

Ganed Terens yn gaethwas yng Ngharthago, Gogledd Affrica, yng nghyfnod Gweriniaeth Rhufain. Aeth i Rufain dan berchenogaeth y Seneddwr Terentius Lucanus, ac yno cafodd ei addysgu a'i ryddhau o'i gaethwasanaeth.

### Gyrfa lenyddol

Fel dyn rhydd, cafodd Terens ei dderbyn i Gylch Scipio, y garfan Roeg-garol o athronwyr, llenorion, a gwleidyddion a fu dan nawdd y Cadfridog Scipio Aemilianus.

Credir i Terens ysgrifennu ei chwe chomedi yn y cyfnod 166–160 CC. Mae'r hysbysebion cynhyrchu a ddodir ar flaen testunau'r dramâu yn cofnodi manylion o'r perfformiadau cyntaf, ac weithiau cynyrchiadau diweddarach. O'r rheiny, priodolir y dyddiadau canlynol i'r chwe chomedi: *Andria* (166 CC), *Hecyra* (165 CC), *Heauton Timoroumenos* (163&nbso;CC), *Eunuchus* (161 CC), *Phormio* (161 CC), *Adelphoe* (160 CC). Cafwyd ail a thrydydd gynhyrchiad o *Hecyra* yn 160 CC.

### Diwedd ei oes

Teithiodd Terens i Wlad Groeg pan oedd yn 35 oed. Bu farw naill ai o salwch yng Ngroeg, neu mewn llongddrylliad ar y fordaith yn ôl i Rufain. Bu'n berchen ar ystâd fechan ar gyrion Rhufain, ar Ffordd Appius. Cafodd ei oroesi gan ei ferch.

Y dramâu
--------

Mae pedair o chwe chomedi Terens yn seiliedig ar weithiau'r dramodydd Groeg Menandros, a flodeuai canmlwydd a hanner cyn Terens. Wrth addasu'r esiamplau hynny o'r "Gomedi Newydd" Athenaidd ar gyfer cynulleidfa Rufeinig, aeth Terens ati i ysgrifennu prologau newydd, trosi'r geiriau i Ladin llafar yr oes, a chyflwyno rhywfaint o realaeth i'r straeon.

Hanes derbyniad ei waith
------------------------

Edmygai Terens gan awduron Rhufeinig diweddarach am burdeb ei arddull. Apeliodd ei waith hefyd at glasurwyr a dyneiddwyr y Dadeni Dysg, am iddo gyfuno teimladrwydd coeth (o'i gymharu â Plautus) ag arddull Lladin i'w efelychu, a argymhellwyd dysgu a pherfformio ei ddramâu fel rhan o addysg foesol.

Yn yr 16g a'r 17g byddai gweithiau Terens yn ffurfio sail i'r gomedi foesau, a dylanwadodd ar William Shakespeare a Molière.

Cyfeiriadau
-----------
Twnnel ffordd yn y Swistir yw **Twnnel Ffordd Sant Gotthard**. Fe'i hadeiladwyd rhwng 1970 a 1980, ac mae'n cysylltu pentrefi Göschenen yng Nghanton Uri gydag Airolo yng Nghanton Ticino. Fe'i hagorwyd ar 5 Medi 1980, pan dorrwyd y rhuban gan y Cynghorydd Ffederal Hans Hürlimann. Mae'n 16.4 km (10.2 milltir) mewn hyd ac yn mynd o dan Bwlch Sant Gotthard yn yr Alpau. Dyma drydydd twnnel hiraf y byd: ar ôl Twnnel Lærdal (24.5 km) yn Norwy a Thwnnel Zhongnanshan (18 km) yn Tsieina. Mae'r twnnel ffordd yn cyd-fynd gyda'r Twnnel Rheilffordd Gottard a'r twnnel newydd, Twnnel Rheilffordd Sylfaen Gottard.

Ffigurau allweddol
------------------

* Hyd y dwnel: 16.918 km
* Uchder uwchlaw'r môr: Airolo 1146 m uwchlaw lefel y môr - Göschenen 1080 m uwchlaw lefel y môr
* Lled y ffordd: 7.8 m
* Troetffyrdd: 2 × 0.7 m
* Uchder y golau: 4.5 m
* Uchder: Monte Prosa 1500 m

Damweiniau
----------

Rhwng agor y twnnel yn 1980 a diwedd 2006 cafwyd cyfanswm o 889 damweiniau ar y ffyrdd gyda 31 o farwolaethau. 

Mynd fewn i'r twnnel yn y fynedfa ddeheuolMynd fewn i'r twnnel yn y fynedfa ddeheuol

System arafu
------------

Er mwyn sicrhau pellter diogel o 150 m rhwng cerbydau trwm yn cael ei weithredu system mesur "dropper". Mae mynediad ar gyfer tryciau yn cael ei reoli gan oleuadau traffig i'r ddau porth sy'n caniatáu wagenni bob rhyw 2-3 munud yn dibynnu ar draffig y ceir. Mae llif cyffredinol y cerbydau yn gyfyngedig i 1000 o unedau fesul awr y-car cyfeiriad, lori yn uned o 3-car (UVE).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Autocar* **131** (3843): 29. 31 Gorffennaf 1969.

Dolenni allanol
---------------

* Archifwyd 2010-11-23 yn y Peiriant Wayback. Gwefan swyddogol y Gyfarwyddiaeth ar gyfer y flwyddyn
* Gestione del traffico al San Gottardo Archifwyd 2016-01-07 yn y Peiriant Wayback. Gwefan y Ffyrdd Ffederal y Swistir (USTRA)
| **Canlyniad Terfynol** |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Octave Lapize | Baner Ffrainc Ffrainc  | 63 |
| 2 | François Faber | Baner Luxembourg Luxembourg  | 67 |
| 3 | Gustave Garrigou | Baner Ffrainc Ffrainc  | 86 |
| 4 | Cyriel Van Hauwaert | Baner Gwlad Belg Gwlad Belg  | 97 |
| 5 | Charles Cruchon | Baner Ffrainc Ffrainc  | 119 |
| 6 | Charles Crupelandt | Baner Ffrainc Ffrainc  | 148 |
| 7 | Ernest Paul | Baner Ffrainc Ffrainc  | 154 |
| 8 | André Blaise | Baner Gwlad Belg Gwlad Belg  | 166 |
| 9 | Julien Maitron | Baner Ffrainc Ffrainc  | 171 |
| 10 | Aldo Bettini | Baner Yr Eidal Yr Eidal  | 175 |

 |

**Tour de France 1910** oedd yr wythfed Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 3 Gorffennaf i 31 Gorffennaf 1910. Roedd y ras 4,737 kilomedr (2,943 milltir) o hyd dros 15 cymal.

Hwn oedd y Tour cyntaf i fynd i fynyddoedd y Pyrénées. Y ddau ffefryn i ennill y ras oedd enillwr 1909, François Faber, abrintiwr, a Octave Lapize, dringwr. Oherwydd y system bwyntiau a ddefnyddwyd i benderfynnu'r enillydd, roedd eu cyfle o ennill yn weddol hafal, dim ond o 4 pwynt enillodd Lapize y ras yn y diwedd.

Cyflwynwyd *broom wagon* i'rras am y tro cyntaf, er mwyn codi reidwyr a oedd yn rhoi'r gorau yn ystod y ras.

Dolenni Allanol
---------------

* Canlyniadau Tour de France 1910 Archifwyd 2008-09-21 yn y Peiriant Wayback.
* "*The "Assassins" send the race to the Pyrenees*, VeloArchive
* Hanes Tour de France 1910
* (Almaeneg) Tour de France 1910

Tour de France
1903 ·
1904 · 
1905 · 
1906 · 
1907 · 
1908 · 
1909 · 
1910 · 
1911 · 
1912 · 
1913 · 
1914  
*1915-1918 Gohirwyd oherwydd y Rhyfel Byd Cyntaf*  
1919 · 
1920 · 
1921 · 
1922 · 
1923 · 
1924 · 
1925 · 
1926 · 
1927 · 
1928 · 
1929 ·   
1930 · 
1931 · 
1932 · 
1933 · 
1934 · 
1935 · 
1936 · 
1937 · 
1938 · 
1939  
*1940-1946 Gohirwyd oherwydd yr Ail Ryfel Byd*  
1947 · 
1948 · 
1949 · 
1950 · 
1951 · 
1952 · 
1953 · 
1954 ·
1955 · 
1956 · 
1957 · 
1958 · 
1959 · 
1960 · 
1961 · 
1962 · 
1963 · 
1964 · 
1965 · 
1966 · 
1967 · 
1968 · 
1969 · 
1970 · 
1971 · 
1972 · 
1973 · 
1974 · 
1975 · 
1976 · 
1977 · 
1978 · 
1979 · 
1980 · 
1981 · 
1982 · 
1983 · 
1984 · 
1985 · 
1986 · 
1987 · 
1988 · 
1989 · 
1990 · 
1991 · 
1992 · 
1993 · 
1994 · 
1995 · 
1996 · 
1997 · 
1998 · 
1999 · 
2000 · 
2001 · 
2002 · 
2003 · 
2004 · 
2005 · 
2006 · 
2007 · 
2008 · 
2009 · 
2010 · 
2011 · 
2012 · 
2013 · 
2014 · 
*2015*
⁠Crys Melyn | ⁠Crys Gwyrdd | ⁠Crys Dot Polca | ⁠Crys Gwyn | ⁠Gwobr Brwydrol
Mae ***The SpongeBob Movie: Sponge on the Run*** yn ffilm animeiddiedig Americanaidd o 2020, a seilir ar gyfres deledu boblogaidd Nickelodeon o'r enw *SpynjBob Pantsgwâr*.

Datblygiad
----------

Mewn cyfweliad ym mis Chwefror 2015 yn trafod The SpongeBob Movie: Sponge Out of Water yn y swyddfa docynnau, nododd Megan Colligan, llywydd dosbarthu a marchnata ledled y byd yn Paramount Pictures, fod y posibilrwydd o drydedd ffilm yn "bet dda." Mewn cyfweliad arall, nododd is-gadeirydd Paramount, Rob Moore, "Gobeithio na fydd yn cymryd 10 mlynedd i wneud ffilm arall," gan gyfeirio at yr amser a basiwyd rhwng The SpongeBob SquarePants Movie (2004) a'i ddilyniant yn 2015. Yn ddiweddarach yn 2015, datgelwyd bod Paramount yn datblygu dilyniannau i'w rhyddfreintiau, gan gynnwys ffilm SpongeBob arall.

I ddechrau, roedd y ffilm i fod i gael ei rhyddhau yn 2019, cyn cael ei gohirio i 2020. Erbyn Ionawr 2016, roedd Jonathan Aibel a Glenn Berger wedi cael eu cyflogi i ysgrifennu'r ffilm.

Ym mis Mawrth 2017, cyhoeddodd llywydd Paramount, Marc Evans, y byddai'r stiwdio yn gweithio'n agos gyda Viacom ar ei frandiau teledu, gan gynnwys y ffilm SpongeBob. Yn ystod yr un mis, Yahoo! Nododd Adloniant y byddai'r ffilm yn dwyn y teitl The SpongeBob Movie.

Ym mis Ebrill 2018, datgelwyd teitl swyddogol y ffilm fel The SpongeBob Movie: It's a Wonderful Sponge, a chyhoeddwyd cyd-ddatblygwr SpongeBob, Tim Hill, fel cyfarwyddwr ac ysgrifennwr y ffilm. Adroddwyd yn ddiweddarach yn y flwyddyn y byddai'r ffilm yn cael ei hysgrifennu gan Aibel, Berger, a Michael Kvamme. Disgwylir i'r prif gast - Tom Kenny, Bill Fagerbakke, Clancy Brown, Mr. Lawrence, Rodger Bumpass, Carolyn Lawrence, Jill Talley, Mary Jo Catlett, a Lori Alan - ail-ddangos y rolau fel eu priod gymeriadau o'r gyfres a'r ffilmiau blaenorol. Ym mis Hydref 2018, yng Nghynhadledd VIEW yn Turin, yr Eidal, datgelodd llywydd Paramount Animation, Mireille Soria, y plot ar gyfer y ffilm. Yr un diwrnod, cyhoeddwyd mai Hans Zimmer oedd cyfansoddwr y ffilm, tra byddai Mikros Image o Paris a Montreal yn trin animeiddiad ar gyfer y ffilm, a fyddai’n cael ei greu’n gyfan gwbl trwy animeiddio cyfrifiadurol.

Ar 12 Mehefin 2019, cyhoeddwyd bod Reggie Watts ac Awkwafina yn cael eu hychwanegu at y cast tra byddai Cyndi Lauper a Rob Hyman, a ysgrifennodd gân ar gyfer The SpongeBob Musical, yn ysgrifennu caneuon gwreiddiol ar gyfer y ffilm. Cyhoeddwyd hefyd y byddai Mia Michaels yn coreograffu ac y byddai Ali Dee Theodore yn ychwanegu cân wreiddiol ar gyfer y ffilm. Drannoeth, cyhoeddodd Snoop Dogg ar Jimmy Kimmel Live! y byddai yn y ffilm.

Ar 12 Tachwedd 2019, datgelwyd bod teitl y ffilm wedi’i newid o It's a Wonderful Sponge i Sponge on the Run, ynghyd â castio Keanu Reeves.

Cymeriadau a'r Sêr
------------------

| Enw | Rhan | Cyfieithiad Cymreag |
| --- | --- | --- |
| Tom Kenny | SpongeBob SquarePants | SpynjBob Pantsgwâr |
| Bill Fagerbakke | Patrick Star | Padrig Wlyb |

Cyfeiriadau
-----------
Mewn rhesymeg a ieithyddiaeth, iaith a ddefnyddir i ddweud pethau ynglŷn â ieithoedd eraill yw **uwchiaith**.

Mathau
------

Swyddogaeth mewn trosiad
------------------------

Cyfrifiadureg
-------------

Nid yw cyfrifiaduron yn ddeallus fel pobl felly nid ydynt yn cael ystyr syniad fel y byddai person. Dilyna cyfrifiaduron rhaglenni sydd yn setiau cyfarwyddiadau mewn iaith glîr a syml. Mae datblygiad ieithoedd rhaglennu yn ymglymu defnydd uwchiaith. Ffurf Backus-Naur yw'r un o'r uwchieithoedd cynharach defnyddiwyd yng nghyfrifiadura a ddatblygwyd yn y chwedegau gan John Backus a Peter Naur. Enghraifftau o ieithoedd marcio yw HTML a XHTML a allai gael eu defnyddio i gyflwyno tudalennau gwe ar y rhyngrwyd gyda chyfryngau fel testun (wedi ei fformatio neu heb ei fformatio), graffigau, sain a fideo. Mae ieithoedd marcio yn wahanol i uwchieithoedd oblegid dim ond sut mae dogfen yn cael ei dangos, nid cystrawen iaith rhaglennu, maent yn eu disgrifio. XML yw'r uwchiaith a ddefnyddir i ddisgrifio XHTML fel defnyddir SGML i ddisgrifio HTML. Mae XHTML yn llymach nag HTML, e.e. mae XHTML yn gas sensitif tra nad yw HTML yn. Defnyddir XML i ddisgrifio dogfennau eraill fel "OpenDocument Text" sydd yn y fformat brodorol i raglen y prosesydd geiriau yn OpenOffice.org. Mae uwchieithoedd eraill wedi'u selio ar safon W3C XML 1.0, gan gynnwys:

* XQuery
* XLink
* SVG
* SMIL

Yn ychwanegol, mae ieithoedd marcio ar gyfer nodiant mathemategol a gwyddonol megis Tex a LaTeX.
| **Canlyniad Terfynol** |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | François Faber | Baner Luxembourg Luxembourg  | 37 |
| 2 | Gustave Garrigou | Baner Ffrainc Ffrainc  | 57 |
| 3 | Jean Alavoine | Baner Ffrainc Ffrainc  | 66 |
| 4 | Paul Duboc | Baner Ffrainc Ffrainc  | 70 |
| 5 | Cyrille Van Hauwaert | Baner Gwlad Belg Gwlad Belg  | 92 |
| 6 | Ernest Paul | Baner Ffrainc Ffrainc  | 95 |
| 7 | Constant Menager | Baner Ffrainc Ffrainc  | 102 |
| 8 | Louis Trousselier | Baner Ffrainc Ffrainc  | 114 |
| 9 | Eugène Christophe | Baner Ffrainc Ffrainc  | 139 |
| 10 | Aldo Bettini | Baner Yr Eidal Yr Eidal  | 142 |

 |

**Tour de France 1909** oedd y seithfed Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 5 Gorffennaf i 1 Awst 1909. Roedd y ras 4,498 kilomedr (2,794.9 milltir) o hyd dros 14 cymal.

Ni gystadlodd cyn-enillwr 1907 ac 1908, Lucien Petit-Breton, ac o'r herwydd, François Faber, a daeth yn ail y flwyddyn gynt, oedd y ffefryn i ennill y ras, aeth Faeber ymlaen i ennill 6 o'r 14 cymal gan ennill y ras yn hawdd.

Ar ôl y cymal cyntaf, y Belgwr Cyrille van Hauwaert oedd yn arwain y ras, y tro cyntaf yn hanes y Tour nad oedd Ffrancwr yn arwain, cymerodd Faber drosodd yr arweiniad ar yr ail gymal a deliodd hi hyd y diwedd gan wneud y Tour yma y cyntaf erioed i beicio a chael ei hennil gan Ffrancwr.

Dolenni allanol
---------------

* Torelli.com Canlyniadau Tour de France 1909 Archifwyd 2006-05-08 yn y Peiriant Wayback.
* Memoire-du-Cyclisme.net Canlyniadau Tour de France 1909 Archifwyd 2008-09-05 yn y Peiriant Wayback.
* (Almaeneg) Tour de France 1909

Tour de France
1903 ·
1904 · 
1905 · 
1906 · 
1907 · 
1908 · 
1909 · 
1910 · 
1911 · 
1912 · 
1913 · 
1914  
*1915-1918 Gohirwyd oherwydd y Rhyfel Byd Cyntaf*  
1919 · 
1920 · 
1921 · 
1922 · 
1923 · 
1924 · 
1925 · 
1926 · 
1927 · 
1928 · 
1929 ·   
1930 · 
1931 · 
1932 · 
1933 · 
1934 · 
1935 · 
1936 · 
1937 · 
1938 · 
1939  
*1940-1946 Gohirwyd oherwydd yr Ail Ryfel Byd*  
1947 · 
1948 · 
1949 · 
1950 · 
1951 · 
1952 · 
1953 · 
1954 ·
1955 · 
1956 · 
1957 · 
1958 · 
1959 · 
1960 · 
1961 · 
1962 · 
1963 · 
1964 · 
1965 · 
1966 · 
1967 · 
1968 · 
1969 · 
1970 · 
1971 · 
1972 · 
1973 · 
1974 · 
1975 · 
1976 · 
1977 · 
1978 · 
1979 · 
1980 · 
1981 · 
1982 · 
1983 · 
1984 · 
1985 · 
1986 · 
1987 · 
1988 · 
1989 · 
1990 · 
1991 · 
1992 · 
1993 · 
1994 · 
1995 · 
1996 · 
1997 · 
1998 · 
1999 · 
2000 · 
2001 · 
2002 · 
2003 · 
2004 · 
2005 · 
2006 · 
2007 · 
2008 · 
2009 · 
2010 · 
2011 · 
2012 · 
2013 · 
2014 · 
*2015*
⁠Crys Melyn | ⁠Crys Gwyrdd | ⁠Crys Dot Polca | ⁠Crys Gwyn | ⁠Gwobr Brwydrol
Yng nghymdeithas gynnar a chanoloesol Iwerddon, llwyth dan reolaeth brenin oedd y ***túath***. Mae *túath* (IPA: ynganiad: [/tuaθ/], lluosog: *túaithe*) yn air Gwyddeleg sy'n gytras â'r gair 'tylwyth' yn Gymraeg a'r gair Celteg \**teutā* (gwraidd enw'r duw Galaidd Teutates). 'Llwyth', sef grŵp o bobl sy'n perthyn i'w gilydd o ran gwaed a charennydd, yw'r cyfieithiad arferol ond gall olygu 'mân-deyrnas' hefyd.

Yn ôl tystiolaeth yr achau Gwyddelig traddodiadol, amcangyfrifodd yr ysgolhaig F. J. Byrne fod tua 150 *túath* yn Iwerddon ar unrhyw un adeg rhwng y 5g hyd at y 12fed a dyfodiad y Normaniaid. Mae ymchwil mwy diweddar yn awgrymu fod y ffigwr yn agosach i 80. A derbyn y bu gan yr ynys boblogaeth o tua hanner miliwn, mae hynny'n awgrymu fod tua 3,000 o bobl, yn ddynion, merched a phlant ar gyfartaledd yn aelodau o unrhyw un *túath*.

Rheolid y *túath* gan frenin. Weithiau byddai brenin y *túath* yn arglwydd ar frenhinoedd *túaithe* eraill hefyd. Ceir enghreifftiau o ymgynghreirio rhwng un *túath* a'i gymydog yn ogystal.

Yn ôl y testunau cyfraith Wyddelig cynnar, yr oedd rhaid i'r *túath* gael brenin, ysgolhaig eglwysig (*ecnae*), clerigwr a bardd i gyfrif fel *túath* go iawn.

Roedd brenin y *túath* yn arglwydd ar ei ddeiliaid o bob gradd, rhydd a chaeth. Mewn argyfwng gallai alw ar bob gŵr rhydd i ymuno mewn mintai neu fyddin (*slógad*) i amddiffyn y deyrnas neu ymosod ar *túath* arall. Roedd yn cynullo ei bobl mewn *óenach* (cynulliad) o bryd i'w gilydd i drafod a datrys materion cymeithasol a gwleidyddol. Os oedd yn "uwch frenin" byddai aelodau o dylwythau eraill yn dod yno hefyd. Mae'r *Óenach Tailten* ('Ffair Tailten'), a gynhelid yn Tara ar ŵyl Lugnasad (dechrau Awst) yn enghraifft enwog o'r cynulliadau llwythol hyn. Mae'n debygol eu bod yn ganolfannau masnach dros dro hefyd.

Roedd y *túath* yn cael ei drefnu ar batrwm hierarchaidd, gyda phob gradd yn y gymdeithas yn perthyn i'w lle yn ôl y gyfraith. Ond roedd yn system hyblyg hefyd a gallai pobl symud i fyny (neu i lawr) yn y drefn gymdeithasol. Roedd lle arbennig i grefftwyr, ysgolheigion, clerigwyr gwŷr cyfraith a beirdd. Roedd rhywun nad oedd yn aelod o'r *túath* yn "estronwr" (*deorad*) gyda breintiau cyfyngedig. Weithiau byddai alltud o deyrnas neu wlad arall yn aros yn nheyrnas y *túath*; *cú glas* ('ci llwyd') oedd yr enw cyfreithiol am yr alltudion hyn.

Ffynhonnell
-----------

* Fergus Kelly, *A Guide to Early Irish Law* (Dulyn, 1988; argraffiad newydd 2003), tt. 3-7.

Gweler hefyd
------------

* Hanes Iwerddon
* Tuatha Dé Danann, tylwyth o dduwiau a duwiesau ym mytholeg Iwerddon sy'n cyfateb i Deulu Dôn ym mytholeg Cymru.
* Y Celtiaid
Mae **The Fara** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN598842. rock tor 100m SSW of huge cairn

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Tachwedd 2010.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Is-copaon
---------

* The Fara - Leacann na Sguabaich: 901m,  Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* The Fara - Meall Cruaidh: 897m,  Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Vauxhall**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Vauxhall yn Llundain FwyafEtholaeth Vauxhall yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1950. Saif etholaeth Vauxhall yn gyfangwbwl oddi fewn i Fwrdeistref Lambeth.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1979: George Strauss (Llafur)
* 1979–1989: Stuart Holland (Llafur)
* 1989–2019: Kate Hoey (Llafur)
* 2019–presennol: Florence Eshalomi (Llafur-Cydweithredol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Dyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw **Tiverton a Honiton** (Saesneg: *Tiverton and Honiton*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Tiverton a Honiton yn NyfnaintEtholaeth Tiverton a Honiton yn Nyfnaint
* Dyfnaint yn LloegrDyfnaint yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol ym 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Angela Browning (Ceidwadol)
* 2010–2022: Neil Parish (Ceidwadol)
* 2022–presennol: Richard Foord (Y Democratiaid Rhyddfrydol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Titw pengoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: titwod pengoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Aegithalos concinnus***; yr enw Saesneg arno yw *Red-headed tit*. Mae'n perthyn i deulu'r Titwod cynffonhir (Lladin: *Aegithalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. concinnus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r titw pengoch yn perthyn i deulu'r Titwod cynffonhir (Lladin: *Aegithalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw bochwyn | Aegithalos leucogenys |  |
|
| Titw clustddu | Psaltriparus melanotis |  |
|
| Titw cynffonhir | Aegithalos caudatus |  |
|
| Titw cynffonhir Blyth | Aegithalos iouschistos |  |
|
| Titw cynffonhir du | Aegithalos fuliginosus |  |
|
| Titw pengoch | Aegithalos concinnus |  |
|
| Titw-delor Severtzov | Leptopoecile sophiae |  |
|
| Titw-delor cribog | Leptopoecile elegans |  |
|
| Titw’r prysgwydd | Psaltriparus minimus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Titw pengoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
*Cyanistes caeruleus* 
Mae'r **Titw Tomos Las** (*Cyanistes caeruleus*) yn aelod o deulu'r Paridae, y titwod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gorllewin Asia.

Yn y gaeaf mae'n aml yn ffurfio heidiau gydag adar eraill megis y Titw mawr. Pryfed o wahanol fathau yw eu prif fwyd, yn enwedig lindys.

Ar un adeg yr oedd y Titw tomos las yn enwog am wneud tyllau yng nghaead poteli llefrith oedd wedi'u gadael o flaen y drws ac yfed peth o'r cynnwys. Mae hyn yn esiampl o un aderyn yn darganfod rhywbeth newydd ac eraill yn dysgu ganddo nes i'r arferiad ledu trwy'r boblogaeth. Gan fod y botel lefrith draddodiadol yn awr yn llawer prinnach, nid yw hyn yn digwydd mor aml.

Fel rheol mae'r titw yma'n byw mewn ardaloedd lle mae coed llydanddail. Nid yw'n aderyn mudol, er y gall rhai adar yn y gwledydd oeraf symud tua'r de yn y gaeaf. Mae'n aderyn hawdd ei adnabod, gyda glas ar y pen a llinell o las tywyll yn rhedeg trwy'r llygad, glas ar y gwegil, y cefn a'r gynffon, gwyrdd-felyn ar y cefn a melyn ar y bol.

Mae'n gyffredin iawn mewn gerddi, ac os rhoir bwyd allan i'r adar mae'r Titw tomos las fel arfer yn un o'r rhai cyntaf i ymddangos. Mae'n nythu mewn tyllau mewn coed, ond hefyd yn barod iawn i gymryd at flychau nythu.

Isrywogaethau
-------------

* C. c. caeruleus – (Linnaeus, 1758): y prif isrywogaeth; fe'i ceir yn Ewrop Gyfandirol hyd at Ogledd Sbaen, Gogledd Twrci, a gogledd Mynyddoedd yr Wral.
* C. c. obscurus – (Pražák, 1894): Iwerddon, gwledydd Prydain ac Ynysoedd y Sianel.
* C. c. ogliastrae – (Hartert, 1905): Portiwgal, De Sbaen, Corsica a Sardinia
* C. c. balearicus – (von Jordans, 1913): Majorca (Ynysoedd Balearig)
* C. c. calamensis – (Parrot, 1908): De Groeg, Peloponnesos, Cyclades, Creta a Rhodes
* C. c. orientalis – Zarudny & Loudon, 1905: de Rwsia Ewropeaidd (o Afon Volga hyd at ganol a de Mynyddoedd yr Wral.
* C. c. satunini – Zarudny, 1908: Penrhyn y Crimea, y Cawcasws, Transcaucasia a gogledd-orllewin Iran hyd at Twrci
* C. c. raddei – Zarudny, 1908: gogledd Iran
* C. c. persicus – (Blanford, 1873): Zagros

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gill, Frank; Wright, Minturn (2006). *Birds of the World: Recommended English Names* (arg. 1st). Princeton University Press. tt. ix, 259. ISBN 0-691-12827-8.

 *Safonwyd yr enw* **Titw tomos las** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ton rhubanog Portland**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **tonnau rhubanog Portland**; yr enw Saesneg yw *Portland Ribbon Wave*, a'r enw gwyddonol yw *Idaea degeneraria*. Mae i'w ganfod yn Ewrop.

26–31 mm ydy lled adenydd agored yr oedolyn ac mae'n hedfan rhwng Mehefin a Gorffennaf; ceir un genhedlaeth yn unig.

Gweiriau amrywiol ydy prif fwyd y siani flewog yn ogystal â dant y llew.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ton rhubanog Portland yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
An Blascaod Mór ar doriad gwawr
Llenor Gwyddeleg oedd **Tomás Ó Criomhthain** [Thomas O'Crohan] (21 Rhagfyr 1856 – 7 Mawrth 1937). Roedd yn frodor o An Blascaod Mór, y fwyaf o Ynysoedd Blasket oddi ar arfordir Swydd Kerry yn ne-orllewin Gweriniaeth Iwerddon, lle roedd diwylliant unigryw, Gwyddeleg ei iaith.

Ysgifennodd ddau lyfr, *Allagar na hInise* yn 1918-23, a gyhoeddwyd yn 1928, a'i gampwaith, yr hunangofiant *An tOileánach* ("Yr Ynyswr"), a orffennodd yn 1923 ac a gyhoeddwyd yn 1929. Ystyrir *An tOileánach* yn un o glasuron yr Wyddeleg, ac mae'n rhoi darlun o ffordd o fyw a ddiflannodd pan adawodd y trigolion olaf yr ynys yn y 1950au. Fel y rhan fwyaf o'r ynyswyr, enillai ei fywoliaeth fel pysgotwr yn bennaf, ond hefyd yn torri mawn a thyfu cnydau.

Cafodd addysg ysbeidiol pan oedd rhwng 10 a 18, pan ddeuai athrawes o'r tir mawr i fyw ar yr ynys am gyfnod. Priododd Máire Ní Chatháin yn 1878. Cawsant ddeg o blant, ond bu nifer ohonynt farw yn ieuanc, rhai o afiechydon ac araill mewn damweiniau. Ysgrifennodd ei fab, Seán, lyfr hefyd, yn disgrifio ymadawiad y trigolion olaf o'r ynysoedd.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 4967025
* LCCN: n85027707
* ISNI: 0000 0000 8083 9906
* GND: 118589318
* SELIBR: 104933
* SUDOC: 029908000
* BNF: cb12143399w (data)
* BIBSYS: 90411073
* NKC: jo20211113261
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ton frech fach**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **tonnau brych bach**; yr enw Saesneg yw *Least Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Idaea rusticata*. Mae i'w ganfod yn Ewrop.

19–21 mm ydy lled ei adenydd agored ac fe'i welir yn hedfan yn y nos rhwng Gorffennaf ac Awst, yn ddibynol ar ei leoliad. Caiff ei ddenu at olau.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ton frech fach yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Teulu o adar yw'r ***Tytonidae***, sy'n air Lladin (enw Cymraeg: **Teulu'r Dylluan Wen**; ll. Tylluanod Gwynion). Mae'n un o ddau deulu o dylluanod, y llall yw'r *Strigidae*, sef y 'Gwir dylluanod'. Ceir 16 rhywogaeth sy'n fyw heddiw.

O ran maint mae tylluanod gwynion yn ganolig-fawr, gyda phennau mawr, siâp calon. Mae eu coesau'n hir ac yn gryf, ac mae eu crafangau'n hynod o bwerus. Gellir gwahaniaethu rhyngddynt â theulu'r Strigidae yn eitha rhwydd, drwy edrych ar eu sternwm a'u coesau.

O fewn y teulu hwn ceir dau isdeulu: y *Tytoninae* (neu Dylluanod Tyto) a'r *Phodilinae* (Tylluanod gwinau).

Rhywogaethau
------------

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| teulu | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Tylluan wen | Tyto alba |  |
|
| Tylluan wen Hispaniola | Tyto glaucops |  |
|
| Tylluan wen Madagasgar | Tyto soumagnei |  |
|
| Tylluan wen Manus | Tyto manusi |  |
|
| Tylluan wen Minahassa | Tyto inexspectata |  |
|
| Tylluan wen Prydain Newydd | Tyto aurantia |  |
|
| Tylluan wen Swlawesi | Tyto rosenbergii |  |
|
| Tylluan wen fygydog Awstralia | Tyto novaehollandiae |  |
|
| Tylluan wen y gwair | Tyto capensis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Aelodau gwreiddiol *The Who*
Band roc o Lundain ac arloeswyr roc caled yw **The Who**. Ffurfiwyd y band yn 1964 o dan yr enw "The High Numbers" i ganu caneuon Rhythm a blŵs Americanaidd. Doedd eu cerddoriaeth ddim yn wreiddiol a doedd eu record gyntaf *"Zoot suit / I'm the face"* ddim yn llwyddiannus, felly roeddyn nhw'n gorfod gwneud newidiadau pwysig. Fe ysgrifennodd eu gitârydd Pete Townshend ganeuon newydd ac ymaelododd y drymiwr anhygoel Keith Moon (oedd ddim ond yn 17 oed ar y pryd). Gwnaeth y cyfuniad hwn newid sŵn y band yn hollol. Roeddyn nhw'n chwarae arddull o gerddoriaeth a elwir roc caled heddiw. Roedd llawer o glybiau *"mod"* yn Llundain ar y pryd felly gwnaeth y band rhoi'r gorau i wisgo siacedi lledr a mabwysiadu dillad ffasiynol cyfoesol a mynd chwarae yn y clybiau hyn o dan enw newydd **"The Who"**.

Fe recordiodd y *Who* eu record cyntaf *"I Can't Explain"* ym mis Tachwedd 1964 a gafodd ei rhyddhau ym mis Ionawr 1965 gyda Roger Daltrey yn canu a John Entwistle ar y gitâr fas. Dilynnwyd hwn gyda *"Anyway, Anyhow, Anywhere"* ym mis Mawrth a *"My Generation"* ym mis Hydref. Ar ôl 7 record yn y *"top 10"* ym Mhrydain gwnaethyn nhw ddim cael unrhyw lwyddiant yn America nes iddyn nhw rhyddhau *"I can see for miles"* ym mis Medi 1967.

Ym mis Medi 1978, deufis ar ôl rhyddhau *"Who are you?"* bu farw'r drymiwr Keith Moon. Penderfynodd y band gymryd dau aelod newydd, sef Kenney Jones (o'r Faces) ar y drymau a John "Rabbit" Bundrick i chwarae allweddau.

Diwrnod cyn teithio America yn 2002 bu farw John Entwistle yn Las Vegas ac roedd rhaid i'r band gario ymlaen gyda Pino Palladino yn chwarae'r gitâr fas. Wedi cyrraedd gartref yn Lloegr roedd y ddau aelod gwreiddiol, Roger Daltrey a Pete Townshend yn amheus am ddyfodol y band ond yn 2003 fe benderfynodd nhw wneud rhagor o recordiau gyda Rabbit ar yr allweddell a derbyn tri aelod newydd, sef Simon Townshend (brawd Pete Townshend) yn chwarae gitâr, Greg Lake (o Emerson, Lake & Palmer) ar y gitâr fas a Zak Starkey (mab Ringo Starr) ar y drymau.

Yn 2006, perfformiodd y band yn nghyngerdd Live 8 yn Llundain.

Albymau
-------

* My Generation (1965)
* A Quick One (1966)
* The Who Sell Out (1967)
* Tommy (1969)
* Who’s Next (1971)
* Quadrophenia (1973)
* The Who by Numbers (1975)
* Who Are You (1978)
* Face Dances (1981)
* It’s Hard (1982)
* Endless Wire (2006)
* Who (2019)