recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Cefn Blaenau** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 15 Mawrth 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 23.31 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cefn Bryn** yn gopa mynydd a geir ym Mhenrhyn Gŵyr, rhwng Caerfyrddin a Dyffryn Nedd; cyfeiriad grid SS518889. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 54 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 188 metr (617 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Clerigwr Anglicanaidd o Sais a fu'n Esgob Bangor ac yn ddiweddarach yn esgob mewn nifer o esgobaethau yn Lloegr oedd **Benjamin Hoadly**, weithiau **Benjamin Hoadley** (14 Tachwedd 1676 – 17 Ebrill 1761).

Addysgwyd ef yng Ngoleg y Santes Catrin, Caergrawnt. Ordeiniwyd ef yn 1701 a bu'n rheithor St. Peter-le-Poor, Llundain, o 1704 hyd 1724. Daeth yn gaplan i Sior I.

Esgob Bangor
------------

Apwyntiwyd ef yn Esgob Bangor yn 1716. Ef oedd y cyntaf mewn olyniaeth o esgobion Seisnig a barhaodd hyd 1890.

Bu cryn anghydfod a dicter ymhlith y Cymry pan glywyd fod Sais wedi cael ei apwyntio yn Esgob Bangor. Teithiodd Hoadly ar hyd yr A5 hyd at Amwythig gyda'r bwriad o gymryd meddiant o'i esgobaeth newydd. Pan sylweddolodd Cymry'r dref honno ei fod yno, daeth torf ohonynt at ei gilydd a rhwystrwyd cerbyd Hoadly ar y bont sy'n croesi Afon Hafren. Bu'n rhaid iddo droi yn ei ôl a dywedir er iddo ddal y swydd am gyfnod o chwe blynedd ni osododd ei droed i lawr gymaint ag unwaith yn ei esgobaeth. Cymaint oedd y casineb tuag ato fel y bu bron iawn i brelad Gwyddelig gael ei gamdrin yn gorfforol gan dorf ym Mangor pan ddigwyddai fynd trwy'r ddinas ar ei ffordd i Gaergybi ar ôl i rywun feddwl mai Broadly oedd ef.

"Y Ddadl Fangoraidd"
--------------------

Y Parch. Ddr. Benjamin Hoadly
Yn 1717, dechreuodd ei bregeth ar "Natur Teyrnas Crist" yr hyn a elwir Y Ddadl Fangoraidd yn Eglwys Loegr. Yn ddiweddarach, symudwyd ef i dair esgobaeth yn Lloegr. Darluniwyd ef gan William Hogarth (1697-1764) pan oedd yn Esgob Caerwynt tua 1743.

Gweithiau
---------

* *A Defence of the Reasonableness of Conformity* (1707)
* *A Plain Account of the Nature and End of the Sacrament of the Lord's Supper* (1735)
* *The Repeal of the Corporation and Test Acts* (1736)

Llyfryddiaeth
-------------

* William Gibson: *Enlightenment Prelate: Benjamin Hoadly, 1676-1761.* Caergrawnt, 2004, ISBN 978-0-227-67978-4.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Glan Menai", 'Y prif ddigwyddiadau hanesyddol yn dwyn perthynas â Bangor a'r gymdogaeth', *Trafodion Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1890* (Isaac Foulkes, Lerpwl, 1892), tud, 180.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 175145857877123020157
* LCCN: n81070657
* ISNI: 0000 0000 8254 8846
* GND: 128588446
* SELIBR: 318733
* BNF: cb120044146 (data)
* NLA: 36188833
* NKC: mzk2009510373
* CiNii: DA15424984
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Ellen Anne Pughe** a hi oedd prif wrach holl wrachod Llanddona Ynys Môn.

Yn ôl chwedloniaeth Ynys Môn, ymddangosodd gwrachod Llanddona ar arfordir yr ynys un noson. Pan welodd y bobl llol eu cwch yn dod tuag at y lan, ceision nhw atal y cwch rhag cyrraedd, ond roedd hyn yn ofer.

Roedd y gwrachod yn marw o syched wedi eu siwrne ar draws y môr, ac wrth i un ohonyn nhw daro’r llawr, ymddangosodd ffynon ddŵr croyw. Arhosodd y gwrachod yn Llanddona wedi hyn.

Roedd Bella Fawr yn cael ei hadnabod fel arweinydd gwrachod Llanddona. Yn ôl y chwedlau, roedd hi’n gallu marchogaeth ysgubell drwy’r awyr, darogan y dyfodol, ac achosi a iacháu afiechydon drwy hudolaeth.

Roedd ganddi hefyd y gallu i drawsffurfio’n sgwarnog, ac un tro cafodd ei dal yn godro buwch pan roedd hi yn rhith sgwarnog. Yn ôl y chwedl, dim ond bwled arian fyddai’n gallu ei lladd.

Roedd Goronwy Tudur, fodd bynnag, yn drech na hi, a saethodd hi gyda darn arian, gan dynnu gwaed; ni chafodd fawr o drafferth ganddi wedi hynny.

Gweler hefyd
------------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  public-library.uk; adalwyd 29 Hydref 2019.

* Ceir ei llun a'i hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.
Yn ardal hanesyddol Cañon City saif Gwesty St. Cloud, ar gornel strydoedd "7th" a "Main", ers 1888. Mae'n wag ar hyn o'r bryd. Symudwyd y gwesty bric wrth fric o Silver Cliff, Colorado, yn 1888.
Pont Royal Gorge yn 1987
**Cañon City** (ynganiad: [/ˈkænjən\_ˈsɪti/]) yw'r dref sirol a'r ddinas fwyaf poblog yn Fremont County, Colorado. Poblogaeth y ddinas yn 2010 oedd 16,400. Mae Cañon City ar lan Afon Arkansas ac mae'n ganolfan boblogaidd i dwristiaid oherwydd ei chwaraeon dŵr ewyn-gwyllt, fel rafftio.

Hanes
-----

Cynlluniwyd y ddinas yn wreiddiol ar 17 Ionawr 1858, yn ystod Rhuthr Aur Pike's Peak, ond safai'r tir yn hesb nes i gwmni fachu'r safle yn hwyr yn 1859 gan adeiladu'r adeilad cyntaf yn Chwefror 1860. Bwriadwyd y ddinas fel canolfan fasnachol ar gyfer mwyngloddio.

Poblogaeth
----------

Tyfodd poblogaeth y dref o 229 yn 1870 i 1,501 yn 1880. Yn 2010 roedd wedi tyfu i tua 16,400.

Hynodrwydd
----------

Mae'n ddinas yn enwog fel lleoliad naw carchar taleithiol a phedwar dalfa (*penitentiary*) ffederal. Mae arwydd croeso'r ddinas yn datgan, *"Corrections Capital of the World."*

Un hynodrwydd arall i'r ddinas yw i'r *United States Board on Geographic Names* ganiatáu ychwanegu'r 'sgwigl' (*tilde]*) i enw swyddogol y ddinas yn 1984. Sillafiad swyddogol y ddinas, felly, yw "Ca**ñ**on City". Newidiwyd yr enw'n swyddogl o **Canon City** yn 1906 ac yn 1975. Mae'n un o'r ychydig ddinasoedd yn UDA i ddefnyddio **Ñ** yn ei henw. Yr enghreifftiau eraill yw: La Cañada Flintridge, Califfornia, Española, Peñasco, a Cañones, y tri ym Mecsico Newydd.

Canon City yw cyrchfan Byddin Gêl yn y nofel a'r gyfres deledu distopiaidd *The Man in the High Castle*. Mae Juliana yn y gyfres yn mynd yno er mwyn cludo rîl ffilm gudd i'r 'dyn yn y castell uchel'. Mae Canon City (ynganir heb y tilde yn y gyfres) yn rhan o diriogaeth niwtral y Mynyddoedd Creigiog sy'n gorwedd rhwng Reich Fawr Naziaidd i'r Dwyrain a Thaleithiau Môr Tawel Japan i'r gorllewin.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Welch, Michael; Turner, Fatiniyah (2007). "Private Corrections, Financial Infrastructure, and Transportation: The New Geo-Economy of Shipping Prisoners". *Social Justice* **34** (3): 57. JSTOR 29768464.
**Roedd Benjamin Piercy** (16 Mawrth 1827 – 24 Mawrth 1888) yn beiriannydd sifil. Roedd yn gyfrifol am ddatblygu rheilffyrdd yng Nghymru, yr Eidal, Ffrainc ac India, ac mae hefyd yn adnabyddus fel datblygwr syniadau a busnesau amaethyddol ac fel entrepreneur.

Bywyd cynnar
------------

Hyfforddwyd Benjamin yn swyddfa'i dad, sef Robert Benjamin,  syrfëwr tir yn siroedd Trefaldwyn, Dinbych a Fflint a phartner busnes Brunel. Ar ôl derbyn ei radd mewn Peirianneg Sifil ym 1847, daeth Benjamin yn brif gynorthwywr i Charles Mickleburgh, syrfëwr ac asiant tir yn Sir Drefaldwyn.
Yn 1851 gofynnodd Henry Robertson am ei gymorth i baratoi cynlluniau ar gyfer rheilffordd newydd o'r Amwythig i Gaer, ac yn ddiweddarach ar gyfer rheilffordd o Groesoswallt i'r Drenewydd. Cafodd lwyddiant mawr yn ennill cymeradwyaeth seneddol ar gyfer y linell hon, er gwaethaf gwrthwynebiad cryf gan wrthwynebydd eraill. Ac ers hynny bu a'i fus ym mriwes bron pob prosiect rheilffordd a fu yng Nghymru. Ystyrir ffosydd Talerddig ffos yn weithiau perianyddol o bwys yn ogystal â phontydd dros yr Hafren, y Mawddach a'r Traeth Bychan afonydd a gorsafoedd arbennig iawn yng Nghroesoswallt a'r Trallwng.

Yn 1855, priododd Sarah Davies, a symudodd i Wrecsam. Cawsant dri mab a chwe merch. Ar 8 Ionawr 1861 cafodd ei ethol yn Gadeirydd Sefydliad y Peirianwyr Sifil

Gweithgarwch mewn gwledydd tramor
---------------------------------

### Ffrainc

Yn 1863, gyda Savin enillodd y contract ar gyfer y gwaith o adeiladu rheilffordd y Vendée - o Tours i'r Sables d'olonne.

### India

Piercy oedd Prif Beiriannydd y gwaith o ddatblygu Rheilffordd Assam yn India, gan ei ymestyn i Burma.

Prosiectau eraill a bywyd preifat
---------------------------------

Ym 1881 fe brynodd Neuadd Marchwiail ar gyfer y teulu ac yno y bu'n byw, gan ddatblygu strwythur rheilffyrdd Gogledd Cymru ymhellach er mwyn manteisio ar y mwynau newydd a gloddiwyd o'r tir.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Archived copy". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-02-02. Cyrchwyd 2013-01-06. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)CS1 maint: archived copy as title (link) liceo brotzu
2. ↑  Marghine e turismo culturale: le opportunità dell'area di Badde Salighes di Antonella Corda
3. ↑  Institution of Civil Engineers (Great Britain), Minutes of Proceedings of the Institution of Civil Engineers, The Institution, 1861
4. ↑  Bulletin des lois de France, Imprimerie Royale, 1863, pag. 192

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 7067148705721237080002
* LCCN: no2017013909
* GND: 1175004561
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **William "Billy" Purdon Geen** (14 Mawrth 1891 – 31 Gorffennaf 1915) yn asgellwr a chanolwr rygbi'r undeb a gynrychiolodd Gymru ac a oedd yn chwarae gyda chlybiau Prifysgol Rhydychen a Chasnewydd ac i Sir Fynwy. Derbyniodd wahoddiadau i chwarae i'r Barbariaid lawer gwaith hefyd. Bu'n aflwyddiannus mewn rhagbrofion i chwarae i Loegr yn 1910, ond cafodd ei ddewis i chwarae dros Gymru ar dri achlysur yn ystod tymor 1912-13. Cafodd ei rwystro rhag chwarae mewn rhagor o gemau rhyngwladol gan anaf, a daeth ei yrfa i ben yn ddisymwth pan lladdwyd ef ar faes y gad yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Disgleiriodd Geen fel athletwr yn Rhydychen, gan ennill dair "Blue" rhwng 1910 ac 1912. Ond, mewn tair gem brifysgol yn olynol, methodd sgorio oherwydd iddo ollwng y bell dros y llinell gais. Yn ystod y gwyliau, byddai'n chwarae i Gasnewydd, ac roedd yn aelod o'r tim a drechodd Dde Affrig oedd ar daith yn 1912-13. Roedd hefyd yn gricedwr abl ac yn cadw'r wiced i 'Authentics' Prifysgol Rhydychen a Sir Fynwy.

Cafodd Geen ei gomisiynu'n ail is-gapten gyda 9fed Corfflu Reiffl Brenhinol yn Awst 1914 a'i anfon i'r Ffrynt Orllewino ym Mai 1915. Cafodd ei ladd ar faes y gad yn Hooge, Gwlad Belg. Mae wedi ei goffau ar beneli 51 a 53 ar gofeb Gat Menin yn Ypres, Gwlad Belg.

Ymddangosiadau rhyngwladol dros Gymru
-------------------------------------

| Gwrthwynebwyr | Sgor | Canlyniad | Dyddiad | Lle |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  De Affrica | 0–3 | Colli | 14 Dec 1912 | Cardiff |
|  Lloegr | 0–12 | Colli | 18 Jan 1913 | Cardiff |
|  Iwerddon | 16–13 | Ennill | 8 March 1913 | Swansea |

Darllen pellach
---------------

* "William Purdon Geen". *History of Newport RFC*. Friends of Newport Rugby Trust. Cyrchwyd 11 July 2015.
* Prescott, Gwyn (2014). *Call Them to Remembrance: The Welsh Rugby Internationals Who Died in the Great War*. Welsh Academic Press. ISBN 9781902719375. OCLC 886886160.
* Renshaw, Andrew, gol. (2014). *Wisden on the Great War: The Lives of Cricket's Fallen 1914–1918*. A&C Black. ISBN 9781408832363.
* Smith, David; Williams, Gareth (1980). *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union*. Cardiff: University of Wales Press. ISBN 0-7083-0766-3.

Cyfeiriadau
-----------
Yn draddodiadol, yr ysgub olaf o ŷd i'w chasglu o'r cae oedd y **Gaseg Fedi** neu **Caseg Ben Fedi**; yn Sir Benfro, yr enw arni ydoedd **Gwrach Fedi** a cheir tystiolaeth mai'r **Wrach** oedd yr enw yn Arfon a'r cylch a "Gwrach Fedi" yn Sir Benfro. Roedd ffyniant — yn wir roedd bywyd ei hunan yn dibynnu ar gynhaeaf da ac felly roedd ei gywain yn llwyddiannus yn achlysur i'w ddathlu— llawenhau a chynnig diolch i'r duwiau. Roedd islais erotig i'r ddefod hon, fel gyda defodau eraill a oedd yn ymwneud â'r cynhaeaf. Mae'n rhan o draddodiad hynafol a geir ar draws Ewrop gyfan.

Mewn rhai rhannau dwyreiniol o Gymru plethid y cesyg Medi'n gelfydd iawn gan hepgor weithiau'r ddefod o'i chasglu i'r tŷ.

Y ddefod
--------

Ar ôl torri'r ŷd i gyd, gadawyd twffyn bach ar ôl, heb ei dorri a phlethwyd ef yn ofalus gan un o'r gweision hynaf. Safai pob un o'r cynhaeafwyr (neu'r medelwr) mewn llinell gan daflu cryman (yn eu tro) i geisio torri'r ychydig ŷd oedd ar ôl (sef y gaseg fedi). Tasg y medelwr llwyddiannus oedd cludo'r gaseg i'r ffermdy (neu weithiau'r ysgubor) a'i gosod i hongian wrth y bwrdd bwyd —heb iddi gael ei gwlychu gan y merched.

Ceisiai'r merched daflu dŵr ar y gaseg (symbol o law ar y gwair) ac pe llwyddent yna byddai'r medelwr yn destun gwawd. Os llwydda yna câi cymain o gwrw ag y gallai yfed.

Lwc dda
-------

Cedwid y gaseg fedi tan y cynhaeaf dilynol fel addurn, ond hefyd i ddwyn swyn i ddiogelu'r teulu. Mewn rhai mannau, defnyddid ei hadau ymhen blwyddyn, wedi'u cymysgu gyda'r hadau eraill i'w dysgu sut i dyfu.

Ewrop
-----

Cofnodir defodau tebyg trwy weddill Ewrop ac awgrymodd Syr James Fraser yn ei lyfr *The Golden Bough* eu bod yn adlewyrchu hen goel fod ysbryd yr ŷd a grymuster tyfiant yn parhau'n fyw yn yr ysgub olaf hon. Diddorol yw sylwi mai "gwrach fedi" y'i gelwid yn Sir Benfro - ac yn Iwerddon (*cailleach*) —neu'n sgwarnog; gweler Chwedl Taliesin i weld y cysylltiad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Llyfr Saesneg arlein: *Garlands, Conkers and Mother-Die: British and Irish Plant-lore*; awdur: Roy Vickery adalwyd 5 Awst 2014

Llyfryddiaeth
-------------

* Robin Gwyndaf, *Chwedlau Gwerin Cymru*, Amgueddfa Werin Cymru, 1995
* Evan Isaac, *Coelion Cymru* (Aberystwyth, 1938), tud. 170-72.
Roedd **William Matthew Douglas** (2 Gorffennaf 1863 – 24 Medi 1943) yn olwr rygbi 'r undeb Cymreig a chwaraeodd rygbi clwb i Glwb Rygbi Treganna, Caerdydd a rygbi rhyngwladol i Gymru. Roedd Douglas hefyd yn ddyfarnwr rygbi, bu'n dyfarnu ar bedair gêm ryngwladol.

Cefndir
-------

Ganwyd Douglas yng Nghaerdydd yn blentyn i John Douglas, brocer llongau, a Mary (née Donovan) ei wraig. Roedd ei dad yn dod o'r Alban a'r fam o'r Iwerddon.

Mewn cyfnod pan oedd rygbi yn gêm amatur ac nid oedd hawl dderbyn tal am chwarae bu Douglas yn gweithio fel clerc i gwmni allforio glo cyn cael ei ddyrchafu i reolwr y cwmni ac yna'n berchennog pwll glo.

Gyrfa rygbi
-----------

Chwaraeodd Douglas rygbi clwb i Glwb Rygbi Treganna a Chlwb Rygbi Caerdydd, ac yn nhymor 1885-86 olynodd Frank Hancock fel capten y tîm cyntaf. Dewiswyd Douglas i chwarae ei gêm gyntaf i dîm cenedlaethol Cymru fel rhan o Bencampwriaeth Rygbi'r Pedair Gwlad 1886 yn y gêm agoriadol yn erbyn Lloegr. Capten y tîm oedd Charlie Newman o Gasnewydd ac roedd Douglas yn un o dri chwaraewr o Gaerdydd a enillodd eu cap cyntaf yn y gêm. Er i Gymru golli'r gêm, roedd yn gêm agos ac ail-ddewiswyd Douglas ar gyfer gêm ryngwladol nesaf Cymru, y tro hwn yn erbyn yr Alban. Collodd Cymru'r gêm hon, ond oherwydd anghydfod ag Iwerddon methwyd â chwblhau'r holl gemau yn y twrnamaint. Yn nhwrnamaint y flwyddyn nesaf dewiswyd Douglas ar gyfer y ddwy gêm gyntaf. Y cyntaf oedd gêm gyfartal yn erbyn Lloegr yn Llanelli, canlyniad gorau'r wlad hyd yma yn erbyn y Saeson. Ei bedwaredd gêm a'r olaf oedd ail gêm Pencampwriaeth 1887 y tîm, oddi cartref i'r Alban, pan gollodd Cymru eto.

Bedair blynedd ar ôl diwedd ei yrfa chwarae ryngwladol, cychwynnodd Douglas ei yrfa dyfarnu ryngwladol. Dewiswyd Douglas i ddyfarnu gêm Pencampwriaeth Pedwar Gwlad 1891 rhwng Iwerddon a Lloegr yn Lansdowne Road. Roedd ei ail gêm fel dyfarnwr ym 1894, mewn gêm rhwng Lloegr ac Iwerddon a chwaraewyd y tro hwn ar y Rectory Field, Blackheath, Llundain. Roedd ei ddwy gêm ryngwladol olaf fel dyfarnwr rhwng Lloegr a'r Alban, ym 1896 a 1903. Roedd gêm 1903 yn nodedig, gan iddi weld unig ymddangosiad John Dallas o'r Alban, a sgoriodd gais yn y gêm hefyd. Byddai Dallas ei hun yn mynd ymlaen i ddyfarnwr ar lefel ryngwladol, yn y gêm enwog ym 1905 rhwng Cymru a Seland Newydd.

### Gemau Rhyngwladol

**Cymru**

* Lloegr 1886, 1887
* yr Alban 1886, 1887

Yn ogystal â chwarae rygbi bu hefyd yn chwarae criced i dîm y Barri.

Teulu
-----

Ym 1887 priododd Douglas ag Emma Rees ym Mhenarth fu iddynt dau fab a merch.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "South Wales Football Players - South Wales Echo". Jones & Son. 1886-04-28. Cyrchwyd 2020-10-16.
2. ↑  Marshall, Francis Football; the Rugby union game (1892) Cassell and company Ltd. tud 265
3. ↑  "ENGLANDVIRELAND - The Western Mail". Abel Nadin. 1894-02-05. Cyrchwyd 2020-10-16.
4. ↑  Smith, David; Williams, Gareth (1980). Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0766-3 tud 465.
5. ↑  "LOCAL CRICKET - Barry Dock News". South Wales Advertising, Printing, and Publishing Company. 1890-05-16. Cyrchwyd 2020-10-16.
Cwn haul llachar iawn yn Fargo, Gogledd Dacota. Hefyd yn weledig yw rhannau o'r 22° halo, (y cychrannau yn pasio trwy'r ddau gi haul), piler haul (y llinell fertigol) a'r cylch parhelic (y llinell llorweddol).
Ffenomen optegol atmosfferig yw **ci haul** neu **ffug haul**, a elwir hefyd yn **barhelion** (lluosog: parhelia) mewn meteoroleg, sy'n cynnwys man llachar i un neu ddwy ochr yr haul. Mae dau gi haul yn aml o bobtu'r haul o fewn lleugylch (*halo*) 22°.

Mae'r ci haul yn aelod o deulu lleugylchoedd a achosir gan blygiant golau'r haul gan grisialau iâ yn yr atmosffer. Fel arfer mae cŵn haul yn ymddangos fel pâr o ddarnau lliw cynnil o olau, tua 22° i'r chwith a'r dde o'r Haul, ac ar yr un uchder uwchben y gorwel â'r haul. Gellir eu gweld yn unrhyw le yn y byd yn ystod unrhyw dymor, ond nid ydynt bob amser yn amlwg nac yn ddisglair. Gwelir cŵn haul orau a'r mwyaf amlwg pan fo'r haul ger y gorwel.

Ffurfiant a nodweddion
----------------------

Ci haul llaw dde Salem, Massachusetts. Hefyd yn y llun y mae arc Parry, cyffyrddlin arc uwch, a lleugylch 22° a rhan o'r cylch parahelig.
Mae cŵn haul yn cael eu hachosi'n gyffredin gan blygiant a gwasgariad golau o grisialau iâ hecsagonol siâp plât wedi'u gogwyddo'n llorweddol, naill ai wedi'u hongian mewn cymylau cirrus neu cirrostratus uchel ac oer, neu'n drifftio mewn aer llaith rhewllyd ar lefelau isel fel llwch diemwnt. Mae'r crisialau'n gweithredu fel prismau, gan blygu'r pelydrau golau sy'n mynd trwyddynt gyda gwyriad lleiaf o 22°. Wrth i'r crisialau arnofio'n ysgafn i lawr gyda'u hwynebau hecsagonol mawr bron yn llorweddol, mae golau'r haul yn cael ei blygu'n llorweddol, a gwelir cŵn haul i'r chwith ac i'r dde o'r haul. Mae platiau mwy yn siglo mwy, ac felly'n cynhyrchu cŵn haul talach.

Mae cwn haul yn goch ar yr ochr agosaf at yr haul; ymhellach allan yn graddio trwy orennau i las. Mae'r lliwiau'n gorgyffwrdd yn sylweddol ac yn dawel, byth yn bur nac yn ddwys. Mae lliwiau'r ci haul o dipyn i beth yn uno i wyn y cylch parheli (os yw'r olaf yn weladwy)

Etymoleg
--------

Mae union etymoleg *sun dog* (ci haul) yn parhau i fod yn ddirgelwch i raddau helaeth. Dywed yr Oxford English Dictionary ei fod "o darddiad aneglur".

Yn llyfr Abram Palmer yn 1882 Folk-etymology: A Dictionary of Verbal Corruptions Or Words Perverted in Form Or Meaning, by False Derivation Or Mistaken Analogy diffinnir cwn haul:

*The phenomena [sic] of false suns which sometimes attend or dog the true when seen through the mist (parhelions). In Norfolk a sun-dog is a light spot near the sun, and water-dogs are the light watery clouds; dog here is no doubt the same word as dag, dew or mist as "a little dag of rain"* (Philolog. Soc. Trans. 1855, p. 80). Cf. Icel. dogg, Dan. and Swed. dug = Eng. "dew." (Philolog. Soc. trans. 1855, p. 80). Cf. Iâw. ci, Dan. a Swed. dug = Eng. "gwlith."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Diamond dust". Atmospheric Optics. Retrieved 16 May 2017
2. ↑  "Sundog formation". Atmospheric Optics. Retrieved 16 May 2017.
3. ↑  "Sundog Colours". Atmospheric Optics. Retrieved 16 May 2017
4. ↑  "Parhelic Circle". Atmospheric Optics. Retrieved 16 May 2017
Ffeminist o Wlad y Basg oedd **Benita Asas Manterola** (4 Mawrth 1873 - 21 Ebrill 1968) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel addysgwraig, swffragét ac ymgyrchydd dros fynnu'r bleidlais i ferched.

Fe'i ganed yn Donostia, Gwlad y Basg a bu farw yn Bilbo.

Hyfforddodd fel athrawes cyn symud i Madrid, Sbaen, lle gweithiai yn y system ysgolion cyhoeddus. Ynghyd â Pilar Fernández Selfa, sefydlodd Asas y cyfnodolyn deufisol *El Pensamiento Femenino*, a gyhoeddwyd rhwng 1913 a 1917. Hi oedd llywydd yr *Asociación Nacional de Mujeres Españolas* (ANME) o 1924 i 1932. Gan ddechrau yn 1925, bu'n cyfarwyddo papur newydd misol ANME, sef *Mundo Feminino*.

Yn 1929, cynrychiolodd ANME yng nghynhadledd ryngwladol Cynghrair y Merched dros Heddwch a Rhyddid. Roedd Asas hefyd yn un o sefydlwyr y *Lyceum Club Femenino Español*, Madrid, gyda Maria de Maeztu Whitney.

Yn 2017, cafodd stryd yn ninas Bilbo ei hailenwi ar ei hôl, i gydnabod cyfraniad Asas i amddiffyn hawliau menywod.

Aelodaeth
---------

Bu'n aelod o Gymdeithas Genedlaethol Menywod Sbaen am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Tavera García, Susanna. "Benita Asas Manterola". *Real Academia de la Historia*. Cyrchwyd 16 Mawrth 2019.
2. ↑  Cyffredinol: .
3. ↑  Rhyw: .
4. ↑  Dyddiad geni: "Benita Asas Manterola". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
5. ↑  Dyddiad marw: "Benita Asas Manterola". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
6. ↑  Tolliver, Joyce (1998). *Cigar smoke and violet water: gendered discourse in the stories of Emilia Pardo Bazán*. Bucknell University Press. t. 63. ISBN 0838753752.
7. ↑  José Villa, Maria. "Benita Asas Manterola". *Bilbaopedia*. University of the Basque Country. Cyrchwyd 16 Mawrth 2019.
8. ↑  Estornes Zubizarreta, Idoia. "Asas Manterola, Benita". *Auñamendi Eusko Entziklopedia* (yn Sbaeneg). Fondo Bernardo Estornés Lasa. Cyrchwyd 16 Mawrth 2019.
9. ↑  Galwedigaeth: .
**Cian** (fl. 6g?) oedd un o'r beirdd cynharaf yn y Traddodiad Barddol Cymraeg. Fe'i cysylltir â'r Hen Ogledd a'r Hengerdd. Roedd yn gyfoeswr, fe ymddengys, i Aneirin a Taliesin.

Tystiolaeth amdano
------------------

Ni wyddys dim am y bardd ar wahân i'r ffaith ei fod yn fardd gynnar a ganai yn yr Hen Ogledd, yn ôl pob tebyg. Ceir y cyfeiriad cynharaf ato gan Nennius yn yr *Historia Brittonum* ar ôl nodyn am Ida, brenin Northumbria (547-579):

'Ar y pryd, yn yr amser hwnnw ymladdai Dutigirn (=*Eudeyrn*) yn wrol yn erbyn cenedl yr Eingl. Yr un adeg bu Talhaearn Tad Awen yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin (=Aneirin) a Thaliesin a Blwchfardd a **Chian** (a elwir Gwenith Gwawd) ynghyd yn yr un amser a fuant enwog mewn barddoniaeth Gymraeg.'
Ceir cyfeiriad at Cian mewn cerdd yn *Llyfr Taliesin*, ond nid yw'n ffigwr amlwg yn y Traddodiad Barddol ac ymddengys fod y cof amdano wedi pylu gydag amser. Does dim o'i waith wedi goroesi.

Sant
----

Roedd sant o'r un enw a'i ddydd gŵyl ar 11 Rhagfyr; mae'n bosib mai'r un person ydoedd.

Gweler hefyd
------------

* Llangïan, pentref ar Benrhyn Llŷn yng Ngwynedd, gerllaw Afon Soch

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin*, t. ix.
Dyma'r unig enghraifft o'r cap sydd wedi goroesi; mae'n dyddio nôl i'r 16eg ac i'w weld yn Amgueddfa Trefynwy.
Cap o wlân yw **Cap Trefynwy** a arferid ei wisgo yn y 15ed hyd at y 18ed ganrif gan filwyr a llongwyr. Arferent, hefyd, gael eu hallforio. Ym mhentref Llangua ger Trefynwy, Sir Fynwy ceir tŷ o'r un enw - ar y ffin rhwng Swydd Henffordd a Swydd Amwythig.

Tarddiad y cap
--------------

Cap Trefynwy
Arfeid creu gwlân o ansawdd uchel iawn i'r gogledd o Drefynwy, yn yr ardal a arferai fod yn yr hen Teyrnas Gymreig Erging, yn *Archenfield*. Roedd y gwlân yn cael ei greu o gnu defaid Ryeland. Gwnaed ffelt allan o'r gwlân ac roedd lleoliad Trefynwy'n ei wneud yn hawdd i'w allforio, gan ei bod yn agos at o aber Afon Hafren. Erbyn y 15g roedd y diwydiant gweu yn yr ardal wedi'i sefydlu a dengys cofnodion y llys lleol fod "Capper" yn gyfenw eithaf poblogaidd yn yr ardal.

Dynion oedd y gwehyddion fel arfer, ac roeddent yn perthyn i gymdeithas o wehyddwyr gyda Chyngor yr Uwch-grefftwyr yn eu rheoli. Roedd y diwydiant yn ei anterth yn ardal y Clawdd Du (neu *Overmonnow*) a dyma'r ardal a oedd yn cael i galw'n "Cappers' town".

Llenyddiaeth
------------

Dywed Shakespeare yn ei ddrama *Harri V*, a sgwennwyd tua 1599:

> Fluellen: "Your majesty says very true: if your majestie is remembered of it, the Welshmen did good service in a garden where leeks did grow, wearing leeks in their Monmouth caps; which, your majesty knows, to this hour is an honourable badge of the service; and I do believe your majesty takes no scorn to wear the leek upon Saint Davy's day." 
> 
>

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jennifer L. Carlson: *A Short History of the Monmouth Cap* Archifwyd 2012-06-08 yn y Peiriant Wayback.. Adalwyd 9 Ionawr 2012
2. ↑  Kelly's Directory 1901: Monmouth. Adalwyd 29 Chwefror 2012
3. ↑  Shakespeare, William. "The Life of Henry V". Wikisource. Missing or empty `|url=` (help); `|access-date=` requires `|url=` (help)

Gweler hefyd
------------

* Tam o' Shanter
* Tuque
Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymro yw **Billy McBryde** (ganwyd 24 Hydref 1996). Ei safle arferol yw maswr, er ei fod wedi chwarae fel canolwr hefyd, ac mae'n chwarae i'r Scarlets a Chlwb Rygbi Llanelli. Ei dad yw'r cyn-fachwr a hyfforddwr tîm Cymru, Robin McBryde .

Gwnaeth McBryde ei ymddangosiad cyntaf yn 18 oed ar gyfer Llanelli, fel eilydd yn erbyn Cross Keys Flwyddyn a hanner yn ddiweddarach, chwaraeodd ei gêm gyntaf gyda'r Scarlets, fe eilydd yng Cwpan Eingl-Gymreig lle drechodd y Scarlets ei gwerthwynebwr Caerfaddon o 44 pwynt i 21.

Fe'i dewiswyd i dîm Dan 20 Cymru ar gyfer Pencampwriaeth Dan 20 y Chwe Gwlad 2016. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn y gêm agoriadol yn erbyn yr Alban. Daeth McBryde ymlaen yn y 79ain munud, a sgoriodd gic gosb ar unwaith i ennill y gêm i Gymru. Cafodd ei ddewis eto ar gyfer Pencampwriaeth Rygbi Dan 20 y Byd 2016, a gwnaeth 3 ymddangosiad pellach i'r tîm Dan 20.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Young Scarlets stage outstanding comeback to beat Bath". scarlets.co.uk. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-12-14. Cyrchwyd 22 January 2017.
2. ↑  WRU. "REPORT: MCBRYDE IS WELSH HERO AT THE DEATH". wru.co.uk. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-05-13. Cyrchwyd 22 January 2017.McBryde is Welsh hero at the death Archifwyd 2016-05-13 yn y Peiriant Wayback.
Mae **Beinn Bhrotain** yn gopa mynydd a geir ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NN954922. Saif yn Swydd Aberdeen, 18 kilometr i'r gorllewin o Braemar.

Ceir piler triongl yr OS ger y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Blodeugerdd o gerddi cyfrinol Bwdaidd o ddwyrain India a gyfansoddwyd rhwng yr 8g a dechrau'r 12g yw'r **Charyapada** (Bengaleg: চর্যাপদ, Asameg: চৰ্যাপদ). Maent yn bwysig i ieithegwyr fel enghreifftiau cynnar o'r ieithoedd Asameg, Oriya a Bengaleg. Enw arall ar y *Charyapada* yw *Charyageeti*, am eu bod yn *padas* (pennillion/cerddi) i'w canu. Roedd y beirdd a gyfansoddodd y Charyapadas, sy'n cael eu hadnabod fel Siddhas neu *Siddhacharyas* (math o seintiau neu ddoethion), yn byw yn Assam, Bengal (sy'n cynnwys Bangladesh heddiw), Orissa a Bihar.

Llawysgrifau
------------

Llawysgrif o ddail palmwydden yn cynnwys 47 *pada* gyda sylwebaeth Sansgrit yw'r testun cynharaf o'r *Charyapadra* a wyddys; cafodd ei darganfod yn Llyfrgell Llys Brenhinol Nepal yn 1907. Cafodd ei golygu gan Shastri fel rhan o'r gyfres *Hajar Bacharer Purano Bangala Bhasay Bauddhagan O Doha* yn 1916 dan y teitl *Charyacharyavinishchayah*. Yn ddiweddarach cyhoeddodd Prabodhchandra Bagchi gyfieirhiad Tibeteg cynnar gyda 50 pennill. 

Mae'r cyfieithiad Tibeteg yn rhoi inni wybodaeth ychwanegol. Ysgrifennwyd y nodiadau Sansgrit - *Charyageetikoshavritti* - gan un *Munidatta*; enw'e cyfieithydd oedd Chandrakirti.

Tudalennau o'r *Charyapada*

Beirdd y *Charyapada*
---------------------

Priodolir y cerddi i'r beirdd canlynol yn y cyfieithiad Tibeteg:

| Bardd | Pada |
| --- | --- |
| Luipāda | 1, 29 |
| Kukkuripāda | 2, 20, 48 |
| Virubāpāda | 3 |
| Gundaripāda | 4 |
| Chatillapāda | 5 |
| Bhusukupāda | 6, 21, 23, 27, 30, 41, 43, 49 |
| Kānhapāda | 7, 9, 10, 11, 12, 13, 18, 19, 24, 36, 40, 42, 45 |
| Kambalāmbarapāda | 8 |
| Dombipāda | 14 |
| Shantipāda | 15, 26 |
| Mahidharapāda | 16 |
| Vināpāda | 17 |
| Sarahapāda | 22, 32, 38, 39 |
| Shabarapāda | 28, 50 |
| Āryadevapāda | 31 |
| Dhendhanapāda | 33 |
| Darikapāda | 34 |
| Bhādepāda | 35 |
| Tādakapāda | 37 |
| Kankanapāda | 44 |
| Jayanandipāda | 46 |
| Dhāmapāda | 47 |
| Tantripāda | 25 |

Ond mae rhai ysgolheigion diweddar yn meddwl mai Munidatta ei hun sy'n gyfrifol am yr enwau hyn ac yn amau eu dilysrwydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bagchi Prabodhchandra, *Materials for a critical edition of the old Bengali Caryapadas (A comparative study of the text and Tibetan translation) Part I*, *Journal of the Department of Letters* 30 (Calcutta, 1938), tt.1-156

Dolenni allanol
---------------

* Y Charyapada yn y sgript Bangla/Bengaleg gwreiddiol Archifwyd 2011-06-20 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Cyfieithiad Saesneg o 48 Charyapada
* (Saesneg) *Writing at Twilight: "O' Shariputra, the sandhaa-bhashya of the Tathaagatas is very difficult."* gan Layne Little Archifwyd 2008-05-09 yn y Peiriant Wayback.
Haen strwythurol o gwmpas rhai mathau o gelloedd yw **cellfur**, ychydig y tu allan i'r gellbilen. Gall fod yn wydn, yn hyblyg, ac weithiau'n anhyblyg. Mae'n cefnogi'r gell, yn strwythurol ac yn ei hamddiffyn. Mae hefyd yn gweithredu fel hidlydd. Mae cellfuriau'n bresennol yn y rhan fwyaf o brocariotau (heblaw am facteria mycoplasma), algâu, planhigion a ffwng, ond anaml iawn mewn ewcaryotau eraill gan gynnwys anifeiliaid.

Un o brif swyddogaethau'r gellfur yw i weithredu fel cynhwysydd gwasgedd, gan atal gor-ehangiad y gell pan ddaw dŵr i mewn, drwy osmosis.

Mae cyfansoddiad cellfuriau'n amrywio rhwng rhywogaethau a gall ddibynnu ar y math o gell a'r cam o fewn ei datblygiad. Ffurfir cellfuriau cynradd celloedd planhigion tir o'r polysaccharidau seliwlos, hemiseliwlos a phectin. Yn aml, mae polymerau eraill fel lignin, suberin neu cutin yn ymsefydlu o fewn waliau'r gellfur. Mae cellfuriau algâu yn cynnwys glycoproteinau a polysacaridau (e.e. carageenan ac agar), ond ni cheir y rhain mewn planhigion y tir. Mewn bacteria, mae'r gellfur wedi'i wneud o beptidoglycan ac mewn ffwng, N-acetylglucosamin polymer chitin yw deunydd y gellfur.

Gweler hefyd
------------

* Cellbilen

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
Lleoliad llys y Brenin Arthur yw **Celliwig** neu **Celli-wig** (amrywiad: **Gelli Wig**), yn ôl y traddodiadau cynharaf amdano. Ceir y cyfeiriad cynharaf yn chwedl *Culhwch ac Olwen* (11g efallai) a chyfeirir ato fel safle llys Arthur yn Nhrioedd Ynys Prydain hefyd. Mae ei leoliad yn ansicr ac mae hyn wedi arwain at sawl ymgais i'w lleoli; mae'n bosibl mai llys arallfydol oedd hi yn wreiddiol a dynwyd i mewn i Gylch Arthur.

Y traddodiad
------------

Yn *Culhwch ac Olwen* mae'r arwr Culhwch yn ceisio ennill llaw Olwen ferch y cawr Ysbaddaden Bencawr. Am fod ei lysfam wedi tynghedu na cheiff briodi neb ond Olwen - y forwyn decaf erioed - mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw i gael ei gymorth a'i gynghor. Cedwir drws y neuadd gan Glewlwyd Gafaelfawr, porthor Arthur, ac mae Culhwch yn wynebu nifer o anawsterau cyn cael mynediad i'r llys am fod gwledd wedi dechrau a bod rheolau arbennig yn rhwystro dieithriaid rhag mynd i mewn.

Disgrifir y rhyfelwyr yng Nghelliwig yn fanwl. Dywedir gall Drem weld gwybedyn mor bell i ffwrdd â'r Alban tra bod rhyfelwr arall, Medr, yn medru saethu saeth o'i fwa rhwng coesau dryw yn Iwerddon o'r llys. O Gelliwig y mae Arthur a'i ryfelwyr yn cychwyn ar ei anturiaethau er mwyn cynorthwyo Culhwch. Yno hefyd mae'n dychwelyd ar ôl hela'r Twrch Trwyth.

Yn Nhrioedd Ynys Prydain, "Celliwig yng Nghernyw" yw un o leoliadau llys Arthur hefyd, ynghyd â Mynyw a Phen Rhionydd (yn yr Hen Ogledd). Mae'r triawd yn ychwanegu mai Bydwini yw ei "ben esgob" ac mai Caradog Freichfras yw ei "ben hynaif" (?cynghorwr).

Mae'n bosibl fod y gerdd Gymraeg Canol 'Pa Gwr yw y Porthawr' wedi ei lleoli yng Nghellwig gan mai Glewlwyd Gafaelfawr yw porthor y llys ynddi.

Dim ond yn ddiweddarach, yng ngwaith Sieffre o Fynwy a'i ddilynwyr, y dywedir mai yng Nghaerllion-ar-Wysg yng Ngwent yr oedd llys Arthur.

Lleoliadau posibl
-----------------

Mae nifer o ymchwilwyr i Gylch Arthur wedi ceisio lleoli Celliwig. Mae'r enw ei hun yn bur gyffredin (*celli* + *gwig*: "llwyn o goed"). Mae cynigion yn cynnwys Gweek Wood a Kelly Rounds yng ngogledd Cernyw. Ceir lleoedd o'r enw Celliwig neu enwau tebyg yng Nghymru hefyd, ond mae'r traddodiadau Cymreig cynnar yn ddiamwys o blaid lleoliad yng Nghernyw. Posibilrwydd arall ydy Tintagel.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich, *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978), triawd 1.
2. ↑  Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Caerdydd, 1988), tt. lxxix-lxxx.

Gweler hefyd
------------

* Deunydd Prydain
Botorrita: Plât efydd gydag arysgrif.
Roedd y **Celtiberiaid** (neu Celt-Iberiaid) yn bobl sy'n cael eu crybwyll gan yr haneswyr Diodorus Siculus, Appian a Martial fel pobl oedd yn gymysgedd o Geltiaid ac Iberiaid; yn ôl Strabo yr elfen Geltaidd oedd gryfaf. Roeddynt yn byw ar Benrhyn Iberia, yn y rhan sy'n awr yn ganol a gogledd Sbaen a gogledd Portiwgal. Ffurfiwyd hwy pan ymfudodd Celtiaid o Gâl a chymysgu a'r bobl leol.

Mae tystiolaeth am yr iaith Geltibereg o'r ganrif gyntaf CC.. Credir fod Celtiaid yn bresennol yn Sbaen cyn gynhared a'r 6g CC, pan adeiladwyd y *castros* gyda muriau cerrig a ffosydd amddiffynnol. Mae'n debyg fod nifer o lwythau Celtiberaidd gwahanol; y llwyth cryfaf oedd yr Arevaci. Roedd eu canolfannau o gwmpas rhannau uchaf Afon Tagus ac Afon Douro, ac i'r dwyrain hyd Afon Ebro.

Yn yr Ail Ryfel Pwnig rhwng Carthago a Rhufain, Celtiberiaid oedd llawer o'r milwyr a groesodd yr Alpau gyda Hannibal i ymosod ar yr Eidal. Pan orchfygwyd y Carthaginiaid, bu raid i'r Celtiberiaid ymostwng i Rufain yn 195 CC ond bu mwy o ryfela yn y blynyddoedd nesaf. Cipiwyd dinas Numantia gan Scipio Aemilianus Africanus yn 133 CC. wedi gwarchae hir. Roedd rhai Celtiberiaid yn parhau i ymladd yn erbyn Rhufain yn rhyfel Sertorius, 79 - 72.

Llyfryddiaeth
-------------

* Antonio Arribas, *The Iberians* 1964.
* Barry Cunliffe, 'Iberia and the Celtiberians' yn "The Ancient Celts" (Penguin Books, 1997), ISBN 0-14-025422-6
* J. P. Mallory, *In Search of the Indo-Europeans* (Thames & Hudson, 1989), ISBN 0-500-05052-X
* Alberto J. Lorrio a Gonzalo Ruiz Zapatero, "The Celts in Iberia: An Overview" yn *e-Keltoi ***6****
Gorymdaith y Mudiad Iaith ar 21 Chwefror 1952 yn Dhaka.
Mudiad iaith gwleidyddol a sefydlwyd yn Nwyrain Pacistan (Bangladesh heddiw) er mwyn ennill cydanbyddiaeth i'r iaith Fengaleg fel iaith swyddogol ym Mhacistan oedd **Bhasha Andolon** (Bengaleg ভাষা আন্দোলন ; 'Mudiad yr Iaith'/'Mudiad yr Iaith Fengaleg'). Buasai cydnabyddiaeth o statws swyddogol i'r iaith, oedd yn famiaith i fwyafrif y boblogaeth, yn caniatau ei defnyddio yn yr ysgol ac yng ngweinyddiaeth y llywodraeth.

Pan greuwyd gwladwriaeth Pacistan yn 1947, roedd ei ddau ranbarth, Dwyrain Pacistan (neu Ddwyrain Bengal; Bangladesh) a Gorllewin Pacistan, wedi ei rannu o ran diwylliant, daearyddiaeth ac iaith gyda gwlad anferth India yn gorwedd rhyngddynt. Yn 1948, cyhoeddodd Llywodraeth Pacistan mai Wrdw (Urdu) yn unig fyddai'r iaith genedlaethol, ac arweiniodd hyn at brostestiadau niferus gan siaradwyr Bengaleg Dwyrain Pacistan. Yn wyneb hynny a'r tensiynau enwadol ac anfodlonrwydd cyffredinol am y ddeddf newydd, gwaharddodd y llywodraeth gyfarfodydd cyhoeddus a ralïau. Ond penderfynodd myfyrwyr Prifysgol Dhaka ac ymgyrchwyr gwleidyddol eraill herio'r gyfraith a threfnu protest iaith ar 21 Chwefror 1952. Torwyd y brotest i fyny gan yr heddlu a lladdwyd rhai o'r myfyrwyr. Arweiniodd y marwolaethau hynny at sefyllfa o ansefydlogrwydd sifil ar raddfa eang a arweinwyd gan y Cynghrair Mwslim Awami (Cynghrair Awami yn ddiweddarach). Ar ôl rhai blynyddoedd o wrthdaro, ildiodd y llywodraeth ganolog a rhoddwyd statws swyddogol i'r Fengaleg yn 1956. Yn 1999, cyhoeddodd UNESCO 21 Chwefror yn Ddiwrnod Mamiaith Rhyngwladol, mewn teyrnged i Fudiad yr Iaith Fengaleg ac i hawliau grwpiau ethnig-ieithyddol ledled y byd.

Cafodd y Mudiad Iaith yr effaith o gataleiddio cadarnhad hunaniaeth Fengalaidd ym Mhacistan, gan arwain yn y pendraw at ffurfio mudiadau cenedlaetholgar, yn cynnwys Mudiad y 6 Pwynt, a Rhyfel Annibyniaeth Bangladesh yn 1971.

Heddiw ym Mangladesh cedwir gŵyl 21 Chwefror fel *Diwrnod y Mudiad Iaith*, sy'n un o wyliau cyhoeddus y wlad. Codwyd cofeb Shaheed Minar ger Coleg Meddygol Dhaka i goffau'r rhai fu syrthio. Ond y brif gofeb ymarferol i'r mudiad efallai yw'r Academi Bangla, a sefydlwyd yn 1955 er mwyn hyrwyddo'r iaith Fengaleg.

Darllen pellach
---------------

* Badruddin Umar, *The Emergence of Bangladesh: Class Struggles in East Pakistan (1947-1958)* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, UDA, 2004) ISBN 978-0195795714
* Anwar S. Dil, *Bengali language movement to Bangladesh* (Ferozsons, 2000) ISBN 978-9690015778
* Robert S. Stern, *Democracy and Dictatorship in South Asia: Dominant Classes and Political Outcomes in India, Pakistan, and Bangladesh* (Praeger Publishers, 2000) ISBN 978-0275970413
* Syed Manzoorul Islam, *Essays on Ekushey: The Language Movement 1952* (Bangla Academy, 1994) ISBN 984-07-2968-3

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Hanes y Mudiad Iaith Archifwyd 2007-09-27 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Y Mudiad Iaith ar safle BSS Archifwyd 2007-09-28 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Hanes Bangladesh Archifwyd 2007-06-09 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Y Mudiad Iaith ar Virtual Bangladesh Archifwyd 2007-09-28 yn y Peiriant Wayback.
Mae **Beinn Bhan - A'Chioch** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Applecross i Achnasheen yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG810446. Y fam-fynydd yw Beinn Bhan.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr o Gopaon Cymru

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gêm fideo yw ***Candy Crush Saga**.* Mae'n gêm bos tri-mewn-rhes ac ar gael i'w chwarae am ddim. Cafodd ei rhyddhau ar gyfer Facebook ar 12 Ebrill 2012, a hynny gan gwmni King, a dilynodd fersiynau eraill ar gyfer iOS, Android, Windows Phone, a Windows 10. Mae'n amrywiad o'u gêm *Crush Candy* ar gyfer porwr gwe.

Yn y gêm, mae chwaraewyr yn cwblhau lefelau trwy gyfnewid darnau candi lliw ar fwrdd i gyfuno tri neu ragor o'r un lliw, gan ddileu'r candi hynny o'r bwrdd a rhoi rhai newydd yn eu lle, a allai greu cyfuniadau pellach. Mae cyfuniadau o bedwar neu fwy o ddarnau candi yn creu losin unigryw sy'n gweithredu fel grymoedd sydd â galluoedd i glirio mwy oddi ar y bwrdd. Mae gan fyrddau amrywiol nodau y mae'n rhaid eu cwblhau o fewn nifer penodol o symudiadau neu gyfnod cyfyngedig o amser, megis sgôr benodol neu gasglu nifer penodol o fath o gandi.

Ystyrir *Saga Crush Candy* yn un o'r defnyddiau cyntaf a mwyaf llwyddiannus o fodel rhanwedd ; er y gellir chwarae'r gêm yn gyfan gwbl heb wario arian, gall chwaraewyr brynu galluoedd arbennig i helpu i glirio'r byrddau anodd, a thrwy hynny y mae King yn gwneud ei refeniw — ar ei anterth, dywedwyd bod y cwmni'n ennill bron i $1 miliwn y dydd. Tua'r flwyddyn 2014, roedd dros 93 miliwn o bobl yn chwarae *Saga Candy Crush*, tra bod y refeniw dros gyfnod o dri mis dros $493 miliwn. Bum mlynedd ar ôl ei ryddhau ar ffôn symudol, mae cyfres *Candy Crush Saga* wedi'i lawrlwytho dros 2.7 biliwn o weithiau, ac mae'r gêm wedi bod yn un o'r apiau symudol sydd wedi'i chwarae fwyaf ac wedi gwneud y mwyaf o arian yn y cyfnod hwnnw. Ers hynny mae King wedi rhyddhau tri theitl cysylltiedig, *Candy Crush Soda Saga*, *Jelly Candy Crush Saga*, a *Candy Crush Friends Saga*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Candy Crush at Games.com". Archifwyd o'r gwreiddiol ar September 6, 2015. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
2. ↑  Nikhil Malankar (2018-09-13), *Candy Crush Saga: What Makes This Game So Addictive? | Mobile Game | Candy Crush Earnings and More*, adalwyd 2018-09-14
3. ↑  Why is Candy Crush Saga so popular? | Technology | The Guardian
Mae **cestodau** (neu **lyngyr** ar lafar gwlad) yn barasit di-asgwrn-cefn sy'n byw yn y coluddyn ac felly'n endobarasitiaid. Mae ganddynt gorff hirfain, meddal. Does ganddynt ddim coesau na llygaid fel rheol. Mae'r enw yn cyfeirio yn arbennig at rywogaethau sy'n byw ym mherfedd anifeiliaid a phobl, ond mae nifer o grwpiau eraill a elwir hefyd yn lyngyr.

Gall y llyngyren drosglwyddo i fodau dynol oddi wrth anifeiliaid a gelwir afiechyd neu gyflwr y gellir ei drosglwyddo i fodau dynol gan anifeiliaid yn swnosis; caiff ei drosglwyddo drwy fwyd neu ddŵr heintiedig neu drwy gysylltiad ag ymgarthion dynol neu anifeiliaid. Os bydd coluddion person yn cael ei heintio gan lyngyren yn ei llawn dwf, bydd angen triniaeth ar yr unigolyn.

Symptomau
---------

Yn aml gall pobl fod yn anymwybodol eu bod wedi'u heintio â llyngyr yn eu llawn dwf, gan nad oes ganddynt unrhyw symptomau, neu camddehonglir rhai symptomau cyffredinol y gellid eu hachosi gan rywbeth arall, fel poen yn y stumog.

Weithiau, gellir gweld wyau, larfâu, (wyau newydd ddeor) neu segmentau o'r llyngyren yn yr ymgarthion. Mae'r segmentau'n cynnwys wyau llyngyr.

Yn dibynnu ar y math o lyngyren, gallai’r symptomau eraill gynnwys:

* poen yn yr abdomen
* poen yn y rhan o'r abdomen yn syth uwchben y stumog (poen epigastrig)
* cyfog neu chwydu
* enteritis (llid y coluddyn, fel rheol ar y cyd â dolur rhydd)
* dolur rhydd
* colli pwysau
* colli chwant bwyd
* pendro
* anhunedd
* ffitiau (confylsiynau)
* diffyg maeth (cyflwr a achosir trwy fethu ag amsugno bwyd yn iawn).

Diagnosis
---------

Gellir diagnosio heintio gan lyngyren yn ei llawn dwf trwy gasglu wyau, larfâu neu segmentau o'r llyngyren yn yr ymgarthion. Bydd sampl o ymgarthion a gyflwynir mewn cynhwysydd di-haint a ddarperir gan y feddygfa yn caniatáu i'r meddyg nodi'r math o haint, ac felly y driniaeth orau.

Gellir diagnosio heintio gan larfâu llyngyr drwy ddefnyddio technegau delweddu, fel pelydr X ar y frest, sgan uwchsain, sgan CT (tomograffi cyfrifiadurol) neu sgan MRI (delweddu cyseiniant magnetig), neu profion gwaed i chwilio am wrthgyrff i'r haint.

Rheolaeth
---------

Mae gan lyngyr gylchred bywyd sy'n cynnwys cyfnodau larfal yn heintio organebau lletyol canolradd, dyna pam y cant eu galw'n ‘llyngyr cig porc’, ‘llyngyr cig eidion’ ac ati ar ôl yr organeb letyol ganolradd. Pan fydd y larfâu’n barod i heintio pobl, maen nhw'n cau eu hunain mewn codennau ym meinwe cyhyrau'r organeb letyol. Rheolir y gadwyn fwyd mewn nifer o ffyrdd i leihau'r posibilrwydd o gwblhau cylchred bywyd y llyngyren.

Mathau
------

Mae grwpiau o lyngyr yn cynnwys:

* Acanthocephala
* Annelida: llyngyr anelid e.e. abwydyn, gele
* Chaetognatha: saethlyngyr
* Entoprocta
* Gnathostomulida
* Hemichordata: mes-lyngyr
* Nematoda: llyngyr crynion
* Nematomorpha
* Nemertea
* Phoronida
* Platyhelminthes: llyngyr lledog
* Priapulida
* Sipuncula

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  "Iechyd a GofalCymdeithasol". *CBAC*. 2011. Cyrchwyd 2017. Check date values in: `|accessdate=` (help)
Cerddorion y Tir Glas yn jamio ag amrywiaeth o offerynnau
Is-genre o ganu gwlad Americanaidd oedd â'i hoes aur yn y 1940au yw **canu'r Tir Glas** (Saesneg: *bluegrass music*). Prif nodweddion y math hwn o gerddoriaeth yw tempo cyflym, a defnydd blaenllaw o'r ffidl, y banjo, a'r mandolin. Ystyrid Bill Monroe yn brif arloeswr canu'r Tir Glas, a daw enw'r genre o'i fand y Blue Grass Boys.

Datblygwyd yn dilyn yr Ail Ryfel Byd, gyda'i gwreiddiau yng ngherddoriaeth bandiau llinynnol hen ffasiwn megis y Teulu Carter. Ei phrif wahaniaethau ar ei ffurfiau cynt yw rhythm trawsacennog, prif lais tenor uwch ei draw, ei harmonïau cyfyngedig, a dylanwadau cryf gan cerddoriaeth Affro-Americanaidd, drwy jazz a'r felan. Mae canu'r Tir Glas yn cyfuno elfennau o ddawns, adloniant y cartref, a cherddoriaeth werin grefyddol ucheldiroedd De Ddwyrain yr Unol Daleithiau, ond â'i gwreiddiau'n ddwfn yn nhraddodiadau'r Alban, Iwerddon a gogledd Lloegr.

Chwaraeir offeryn amlycaf y genre, y banjo, yn y dull tri bys a ddatblygwyd gan Earl Scruggs. Caneuon gwerin traddodiadol, gan gynnwys alawon dawnsio sgwâr, caneuon crefyddol, a baledi, yw'r mwyafrif o *repertoire* y Tir Glas, ond ceir hefyd caneuon newydd, gwreiddiol.

Yn y 1970au ymddangosodd grwpiau *newgrass* (neu ganu'r Tir Glas blaengar) a wnaeth cyfuno dulliau traddodiadol canu'r Tir Glas â thechnegau cerddoriaeth roc.

Grwpiau ac unigolion enwog
--------------------------

* Sleepy Man Banjo Boys

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3   (2002) gol. Alison Latham: *The Oxford Companion to Music*. Gwasg Prifysgol Rhydychen
2. ↑  Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]), t. 147 [Blue Grass music].
3. 1 2 3 4 5  (Saesneg) Britannica Online: *bluegrass* (cofnod llawn, angen tanysgrifo)  
(Saesneg) Britannica Concise Encyclopedia: *bluegrass* (cofnod cryno)
4. 1 2 3 4  (Saesneg) Music Encyclopedia: *bluegrass*
5. ↑  Nemerov, Bruce (2009). "Field Recordings of Southern Black Music". *A Tennessee folklore sampler: selections from the Tennessee folklore society*. Univ. of Tennessee Press. tt. 323–324. Cyrchwyd 2011-09-22.