*Gweler hefyd: Santesau Celtaidd 388-680*
Santes oedd **Eiluned** neu **Eluned** un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog. Ei gwylmabsant yw 1 Awst.

Mae nifer o amrywiaethau o'i henw: Eiliueth (o'r Cognatio) Elvetha (Lladin) ac Almedha (Sacsoneg) yn arwain at **Eiluned**, **Elwedd** ac Aled mewn Cymraeg cyfoes, ond maent i gyd yn cyfeirio at yr un ddynes. 'Eiluned' yw'r sillafiad a ddefnyddiai Lewis Glyn Cothi yn ei gerddi (Gwaith, 1837 t.88) a chytunai Ifor Williams gyda hyn (gweler LBS II.419 n.1.). 'Aelivedha' yw enw Gerallt Gymro arni.

Ffynnon Maendu neu Ffynnon Eluned, Aberhonddu

Eiluned ac Aberhonddu
---------------------

Ffynnon Eiluned (cefn) a'r pwll ymdrochi (blaen).
Y tu mewn i Ffynnon Eluned, gyda phridd yr ardal yn rhoi lliw coch, gwaedlyd i'r dwr
Fel un o ferched Brychan Brycheiniog, oedd yn etifeddu tir roedd Eiluned yn tynnu sylw fel priodferch posibl. Roedd pennaeth llwyth cyfagos yn dymuno'i phriodi a bu raid iddi ddianc rhagddo gan y ceisiai ei gorfodi hi i'w briodi.

Cysylltir Eiluned yn bennaf gyda thref Aberhonddu. Adeiladwyd y gadeirlan Normanaidd sy'n dwyn yr enw Sant Ioan yr Efengylydd, ar safle hen eglwys Celtaidd ar fryn uwchben y dref. Yn ymyl mae'r ffynnon a elwir 'Ffynnon y Priordy', heddiw. Mae'n debyg fod y ffynnon hon a'r llan gwreiddiol wedi'u henwi ôl Eiluned. Sefydlodd Eiluned ddwy llan arall: un yn Llaneleu, tair milltir o Garth Madryn. Heddiw mae'r eglwys yn dwyn yr enw Elliw, santes o'r 6g, ond cofnododd William o Gaerwrangon, yn y 15g fod Eiluned wedi byw 14 milltir o'r Henffordd. Mae Llaneleu tua 14 milltir o Henffordd. Sefydlodd hithau Llanelwedd hefyd (ailgysegrwyd yr eglwys i Sant Mathew yn ddiweddarach.) Lladdwyd Eiluned gan lwyth paganaidd ger Aberhonddu. Rholiodd y pen a bwrw yn erbyn carreg y Maendu, ac fe darddodd ffynnon yn y man. Adnewyddwyd y ffynnon hon yn yr 20g a gellir ei gweld heddiw yn ymyl Maes y Ffynnon. Dywedir fod gwyrthiau wedi digwydd wrth ei chreirfa yn fuan ar ôl ei merthyrdod.

Gŵyl Eiluned
------------

Yn 1188 disgrifiodd Gerallt Gymro ŵyl blynyddol mewn capel a gysegrwyd iddi tua tair milltir o Aberhonddu; gweler ei lyfr *Itinerarium Cambriae* (Hanes y Daith Trwy Gymru). Dywedir fod llawer wedi eu hiacháu trwy ffydd ar ddydd ei gŵyl a pharhaodd y werin i ddathlu 'Gŵyl Eiluned' trwy yr Oesoedd Canol er gwaethaf ymdrechion yr Eglwys Gatholig i droi eu sylw at saint Beiblaidd. Peidiodd ei gŵyl o ganlyniad i'r Diwigiad Mawr a throwyd y capel yn ysgubor, a dadfeiliodd.

Cydnabuwyd cysylltiad Eiluned â thref Aberhoddu yn Oes Fictoria pan osodwyd ffenestr liw yn dangos Eluned (Aled) yn nghapel Cain yn y Cadeirlan.

Gweler hefyd
------------

Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Jones, T. T. 1977, *The Daughters of Brychan* yn *Brycheiniog* (cylchgrawn) Cyf.XVII
2. ↑  *A Welsh Classical Dictionary* gan P.C. Bartrum lle dyfynnir *Early Welsh Genealogical Tracts* hefyd gan P. C. Bartrum, Caerdydd, 1966; gweler gwefan y Llyfrgell Genedlaethol. adalwyd 31 Gorffennaf 2017.
3. ↑  Croeso i Eglwys Gadeiriol Aberhonddu (pamffledyn)
4. ↑  Spencer, R, 1997, Saints of Wales and the West Country, Llanerch
5. ↑  Gerald of Wales. *The Itinerary of Archbishop Baldwin through Wales – Book I, Ch. 2: Journey through Hay and Brecheinia*. (Oxford, Mississippi, 1997).