recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Meddyg ac awdur Groegaidd oedd **Galen o Pergamon** (Groeg: Γαληνός, *Galēnos*; Lladin : *Claudius Galenus*) (130 - 200). Roedd ganddo ddiddordeb arbennig mewn anatomeg, a chafodd ddylanwad mawr ar feddygaeth hyd y Canol Oesoedd.

Ganed ef yn ninas Pergamon (Bergama, Twrci heddiw), yn 129 neu 130 OC. Roedd o deulu cefnog; roedd ei dad, Aeulius Nicon, yn bensaer a thirfeddiannwr. Yn ugain oed, dechreuodd astudio meddygaeth yn nheml Asclepios, duw iechyd a meddygaeth. Teithiodd i Smyrna a Corinth i astudio ymhellach, yna aeth i ddinas Alexandria yn yr Aifft.

Dychwelodd i Pergamon yn 157, wedi marwolaeth ei dad. Bu’n gweithio yno fel meddyg i ysgol y gladiatoriaid am dair neu bedair blynedd, gan ennill profiad o drin clwyfau. O 162 ymlaen, bu’n byw yn Rhufain, lle ysgrifennodd nifer o lyfrau ar feddygaeth a dod yn adnabyddus fel meddyg. Daeth yn feddyg llys i’r ymerawdwr Marcus Aurelius. Dychwelodd i Pergamon rhwng 166 a169, cyn cael ei alw’n ôl i Rufain gan Commodus, mab Marcus Aurelius.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 44299175
* LCCN: n79059644
* ISNI: 0000 0001 2130 2401
* GND: 118537202
* SELIBR: 187872
* SUDOC: 02776897X
* BNF: cb119039184 (data)
* BIBSYS: 90070192
* NLA: 36554152
* NDL: 00620704
* NKC: jn19990002533
* The SBN id CFIV036469 is not valid.
* BNE: XX895402
* CiNii: DA01637648

 |
Cerflun o Icarus gan Alfred Gilbert yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd
Ym mytholeg Roeg, mab y dyfeisydd chwedlonol Daedalus oedd **Icarus**. Mae'n enwog am geisio hedfan am y tro cyntaf erioed, gyda'i dad, a syrthio i'r môr a marw.

Yn ôl traddodiad, roedd Daedalus yn genfigenus o ddoniau ei ddisgybl, nai mab ei chwaer Perdix. Un diwrnod, gwylltiodd a thaflodd y llanc o ben yr Acropolis yn Athen a bu rhaid iddo ffoi i ynys Creta. Ar yr ynys, cafodd nawdd gan y brenin Minos a'i wraig Pasiphaë. Yn ôl y chwedl, lluniodd fuwch bren i'r frenhines er mwyn iddi gael cyfathrach gyda tharw wyn a ganwyd y Minotaur o'r cyplysiad hwnnw. Gorchmynodd Minos iddo adeiladau labrinth ger Cnossos i gadw'r Minotaur yno. Diolch i gyngor Daedalus, llwyddodd Ariadne ferch Pasiphaë i gynorthwyo Theseus i ladd y Minotaur. Digiodd Minos wrtho a chafodd ei garcharu gyda'i fab Icarus yn y labrinth.

Er mwyn dianc o afael Minos, dyfeisiodd Daedalus ddau bâr o adenydd, un iddo ef a'r llall i Icarus, a fyddai'n eu galluogi i hedfan yn ôl i Roeg. Rhybuddiodd Daedalus i'w fab beidio a hedfan yn rhy uchel rhag ofn byddai gwres yr haul yn toddi'r cwyr yn yr adenydd. Ond hedodd Icarus yn rhy agos at yr haul, a doddodd y cwyr oedd yn dal yr adenydd wrth ei gilydd, ac fe syrthiodd i'w farwolaeth yn y môr, a elwid yn Fôr Icarus ar ei ôl. Golchwyd ei gorff i'r lan ar ynys lle y'i claddwyd gan Heracles; enwyd yr ynys yn Icaria am hynny.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| Daedalus ac Icarus yn ffoi o Greta. Paentiad gan Charles Paul Landon, 1799 |
| Daedalus ac Icarus yn ffoi o Greta. Paentiad gan Charles Paul Landon, 1799  |

 |

Ffynhonnell
-----------

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Icarus***

* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny).
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **glesyn cynffon fer Lang**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gleision cynffon fer Lang**; yr enw Saesneg yw *Lang's Short-tailed Blue*, a'r enw gwyddonol yw *Leptotes pirithous*. Mae i'w ganfod rhwng de Ewrop a'r Himalaya a'r rhan fwyaf o Affrica.

Mae maint yr adenydd yn 21–29 mm (gwryw) a 24–30 mm (benyw). Mae'n hedfan rhwng Chwefror a Thachwedd, yn ddibynnol ar y lleoliad.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Y Glesyn cynffon fer Lang yn San Vincenzo, yr Eidal.
Wedi deor o'i ŵy mae glesyn cynffon fer Lang yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Bwyd
----

Mae'n hoff iawn o ddail Fabaceae, Rosaceae a Plumbaginaceae, gan gynnwys: *Plumbago capensis*, *Indigofera*, *Rynchosia*, *Vigna*, *Burkea*, *Mundulea*, *Melilotus*, *Crataegus*, *Quercus suber*, *Medicago sativa*, *Trifolium alexandrium*, *Arachis hypogaea*, *Lythrum*, *Genista*, *Dorycnium*, *Lythrum salicaria*, *Calluna vulgaris*, *Onobrychis viciifolia*, *Ulex* a *Melilotus alba*.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Leptotes pirithous***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
*Gweler hefyd Yr Orsedd ("Rossett").*
Pentref yng nghymuned Chwitffordd, Sir y Fflint, Cymru, yw **Gorsedd** ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Saif i'r gorllewin o dref Treffynnon, rhwng y priffyrdd A55 ac A5026. Agorwyd ei heglwys (Sant Pawl) yn 1853.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Hannah Blythyn (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Rob Roberts (Ceidwadwyr).

Hanes
-----

Yn 1872, ysgrifennodd John Marius Wilson yn yr *Imperial Gazetteer of England and Wales*: *GORSEDD, a chapelry in Whitford and Ysceifiog parishes, Flint... was constituted in 1853.*

Rhwng Gorsedd a Lloc, sydd tua cilometr i'r gorllewin ceir pentrefan "Pant y Waco".

Arwyddbost Pant y Wacco

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 13 Ionawr 2022
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir y Fflint**

**Trefi**  

Bagillt  **·** Bwcle  **·** Caerwys  **·** Cei Connah  **·** Y Fflint  **·** Queensferry  **·** Saltney  **·** Shotton  **·** Treffynnon  **·** Yr Wyddgrug
  
**Pentrefi**  

Abermor-ddu  **·** Afon-wen  **·** Babell  **·** Bretton  **·** Brychdyn  **·** Brynffordd  **·** Caergwrle  **·** Carmel  **·** Cefn-y-bedd  **·** Cilcain  **·** Coed-llai  **·** Coed-talon  **·** Cymau  **·** Chwitffordd  **·** Ewlo  **·** Ffrith  **·** Ffynnongroyw  **·** Gorsedd  **·** Gronant  **·** Gwaenysgor  **·** Gwernymynydd  **·** Gwernaffield  **·** Gwesbyr  **·** Helygain  **·** Higher Kinnerton  **·** Yr Hôb  **·** Licswm  **·** Llanasa  **·** Llaneurgain  **·** Llanfynydd  **·** Llannerch-y-môr  **·** Maes-glas  **·** Mancot  **·** Mostyn  **·** Mynydd Isa  **·** Mynydd-y-Fflint  **·** Nannerch  **·** Nercwys  **·** Neuadd Llaneurgain  **·** Oakenholt  **·** Pantasaph  **·** Pant-y-mwyn  **·** Penarlâg  **·** Pentre Helygain  **·** Pen-y-ffordd  **·** Pontblyddyn  **·** Pontybotgyn  **·** Rhes-y-cae  **·** Rhosesmor  **·** Rhyd Talog  **·** Rhyd-y-mwyn  **·** Sandycroft  **·** Sealand  **·** Sychdyn  **·** Talacre  **·** Trelawnyd  **·** Trelogan  **·** Treuddyn  **·** Ysgeifiog
Mae'r **Rugiar ddu** (***Tetrao tetrix***) yn aelod o deulu'r grugieir y *Tetraonidae*.

Mae'r Rugiar ddu yn nythu ar draws gogledd Ewrop ac Asia, fel rheol ar dir agored, yn enwedig rhosdir, ond gyda rhai coed, neu ar ymylon coedwigoedd. Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd; mae'n aderyn mawr, rhwng 49 a 55 cm o hyd a'i blu yn ddu i gyd heblaw am ddarn coch uwchben y llygaid a llinell wen ar yr adenydd. Mae'r iâr yn llai, 40 hyd 45 cm o hyd ac yn llwydfrown, ac felly'n anoddach eu gwahaniaethu oddi wrth y Rugiar er enghraifft.

Yn y gwanwyn gellir gweld nifer o geiliogod yn eu dangos eu hunain i'r ieir mewn lleoedd traddodiadol, yr hyn a elwir yn *lek*. Gellir gweld hyn gyda'r wawr ac mae cryn nifer o bobl weithiau dod i weld y ceiliogod yn cerdded o gwmpas ac yn galw. Yng Nghymru mae un safle adnabyddus ar y ffordd gefn rhwng Llangollen a'r Mwynglawdd.

Mae niferoedd y Rugiar ddu wedi gostwng yn y blynyddoedd diwethaf yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop. Mae Cymru yn rhywfaint o eithriad i hyn, oherwydd yn dilyn gostyngiad sylweddol iawn hyd ddiwedd y 1990au mae gwaith gan yr RSPB i greu cynefin addas i'r rhywogaeth yma wedi arwain at gynnydd yn ei nifer. Er hynny mae'n parhau yn aderyn prin.

Sain
----

|  |
| --- |
|  |
| Ceiliogod yn cadw sŵn |
| Ceiliogod Gweld y ffeil |

 *Lyrurus tetrix tetrix*

Barddoniaeth
------------

Cynnal Cadoedd:  

Adnabyddir campau carwriaethol y Rugiar ddu yn y Saesneg fel *lek*. Diddorol yw nodi bod y llinellau canlynol i'w cael mewn cywydd canoloesol a briodolwyd i Dafydd ap Gwilym. Yn ôl Dr. Howard Williams[], yn un o'r cerddi llatai, mae'r bardd yn annog 'Y ceiliog dewr â'r clog du' i fynd a neges i'w gariad ac yn coroni ei ddarlun o'r aderyn a'i ymddygiad fel hyn:

Dy waith yw dwywaith bob dydd
Er eu mwyn, ieir y mynydd,
Yn ael coed cynnal cadoedd
A rhif gwyr, tra rhyfyg oedd.
Yn amlwg, nid pobl ein hoes ni yw'r cyntaf i wirioni ar y ’’lek’’!

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mae'r holl gerdd (gyda nodiadau a diweddariad i Gymraeg Modern) ar gael ar y wefan www.dafyddapgwilym.net (Rhif 162).
Mae **Garreg Las (Twyn Swnd)** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SN777203. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 543 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 635 metr (2083 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Hewitt a Nuttall
Terfynfa reilffordd fawr yng nghanol Llundain yw **Gorsaf Waterloo Llundain**. Mae wedi'i lleoli i'r de o Afon Tafwys ger Pont Waterloo, mae'r orsaf yn gwasanaethu De Lloegr, De-Orllewin Lloegr a gorsafoedd maestrefol Gorllewin Llundain.

Gorsaf Waterloo Llundain yw gorsaf drenau prysuraf y Deyrnas Unedig o ran nifer y teithwyr ac mae'n un o orsafoedd trenau prysuraf Ewrop, gydag 88 miliwn yn teithio drwyddi yn ystod blwyddyn ariannol 2008–09.. Mae'r gwir nifer o deithwyr fodd bynnag yn debygol o fod yn llawer uwch na'r ffigwr hwn, gan nad yw'n cynnwys teithwyr na brynodd docyn na theithwyr y Rheilffordd Danddaearol. Hon yw gorsaf mwyaf Prydain o ran nifer o blatfformau ac o ran arwynebedd llawr. Yr orsaf drenau prysuraf o ran nifer y trenau yw Gorsaf Clapham Junction, a saif bedair milltir i lawr y lein o Orsaf Waterloo Llundain.

Mae'r trefi sydd â gwasanaethau i Waterloo yn cynnwys y canlynol (rhestr anghyflawn):

* Reading
* Guildford
* Basingstoke
* Southampton
* Portsmouth
* Bournemouth
* Gorsafoedd maestrefol Gorllewin/De-orllewin Llundain

Lleolwyd y gan "Waterloo Sunset" gan y Kinks yng ngorsaf Waterloo.

Mae gorsaf danddaearol Waterloo hefyd ar rwydwaith Rheilffordd Danddaearol Llundain, sy'n cysylltu gyda'r orsaf rheilffordd genedlaethol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Clinnick, Richard. "Waterloo retains its crown as Britain's busiest railway station", *Rail*, Peterborough, 21 Ebrill 2010.
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Gorllewin Harrow** (Saesneg: *Harrow West*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gorllewin Harrow yn Llundain FwyafEtholaeth Gorllewin Harrow yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1945.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1945–1951: Norman Bower (Ceidwadol)
* 1951–1960: Syr Albert Braithwaite (Ceidwadol)
* 1960–1964: Syr John Page (Ceidwadol)
* 1964–1987: Syr Anthony Grant (Ceidwadol)
* 1987–1997: Robert Hughes (Ceidwadol)
* 1997–presennol: Gareth Thomas (Llafur, 1997–2003 / Llafur-Cydweithredol, 2003 – presennol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Etholaeth seneddol yn Swydd Gaerwrangon, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Gorllewin Swydd Gaerwrangon** (Saesneg: *West Worcestershire*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Canol Swydd Gaerwrangon yn Swydd GaerwrangonEtholaeth Canol Swydd Gaerwrangon yn Swydd Gaerwrangon
* Swydd Gaerwrangon yn LloegrSwydd Gaerwrangon yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997. Mae'n cynnwys Ardal Malvern Hills cyfan a rhan o Ardal Wychavon.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Michael Spicer (Ceidwadol)
* 2010–presennol: Harriett Baldwin (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr**

Aldridge-Brownhills **·** 
Amwythig ac Atcham **·** 
Birmingham Edgbaston **·** 
Birmingham Erdington **·** 
Birmingham Hall Green **·** 
Birmingham Hodge Hill **·** 
Birmingham Ladywood **·** 
Birmingham Northfield **·** 
Birmingham Perry Barr **·** 
Birmingham Selly Oak **·** 
Birmingham Yardley **·** 
Bromsgrove **·** 
Burton **·** 
Caerlwytgoed **·** 
Caerwrangon **·** 
Cannock Chase **·** 
Canol Stoke-on-Trent **·** 
Canol Swydd Gaerwrangon **·** 
De Coventry **·** 
De Dudley **·** 
De Stoke-on-Trent **·** 
De Swydd Stafford **·** 
De Walsall **·** 
De-ddwyrain Wolverhampton **·** 
De-orllewin Wolverhampton **·** 
Dwyrain West Bromwich **·** 
Gogledd Dudley **·** 
Gogledd Stoke-on-Trent **·** 
Gogledd Swydd Amwythig **·** 
Gogledd Swydd Henffordd **·** 
Gogledd Swydd Warwick **·** 
Gogledd Walsall **·** 
Gogledd-ddwyrain Coventry **·** 
Gogledd-ddwyrain Wolverhampton **·** 
Gogledd-orllewin Coventry **·** 
Gorllewin Swydd Gaerwrangon **·** 
Gorllewin West Bromwich **·** 
Halesowen a Rowley Regis **·** 
Henffordd a De Swydd Henffordd **·** 
Kenilworth a Southam **·** 
Llwydlo **·** 
Meriden **·** 
Newcastle-under-Lyme **·** 
Nuneaton **·** 
Redditch **·** 
Rugby **·** 
Solihull **·** 
Stafford **·** 
Stone **·** 
Stourbridge **·** 
Stratford-on-Avon **·** 
Sutton Coldfield **·** 
Swydd Stafford Moorlands **·** 
Tamworth **·** 
Telford **·** 
Warley **·** 
Warwick a Leamington **·** 
The Wrekin **·** 
Wyre Forest
Ffeminist Americanaidd oedd **Gertrude Weil** (11 Rhagfyr 1879 - 30 Mai 1971) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros bleidlais i ferched a awliau sifil. Roedd ei gwleidyddiaeth yn ymylu ar yr asgell chwith, a daeth benben â'r sefydliad droeon oherwydd ei chredo, yn bennaf etholfraint.

Magwraeth
---------

Fe'i ganed yn Goldsboro, North Carolina ac yno hefyd y bu farw a'i chladdu. Tref a oedd yn datblygu'n gyflym, wedi'i lleoli yng Ngogledd Carolina, oedd Goldsboro. Ei rhieni oedd yr Americanwyr Almaeneg-Iddewig Henry a Mina Weil (g. Rosenthal).

Ymfudodd tad Weil, Henry, o Hamburg, yr Almaen ym 1860, pan oedd yn bedair ar ddeg oed gan ddilyn ei frawd, Herman Weil, a fyddai wedyn yn ymladd yn y Fyddin Cydffederal yn ystod Rhyfel Cartref America. Gan ei fod yn aelwyd gyfoethog, roedd teulu Weil yn cyflogi staff domestig, gan gynnwys gweithwyr gwyn a du. Ym 1883, dim ond 17 mlynedd ar ôl ffurfio cynulleidfa Iddewig gyntaf Gogledd Carolina, fe helpodd rhieni, neiniau a theidiau, modrybedd ac ewythrod Gertrude i ffurfio Synagog Oheb Sholom yn Goldsboro.

Pan oedd Weil yn 16, yn ystod 1895, fe’i hanfonwyd i Ddinas Efrog Newydd lle mynychodd Ysgol Horace Mann. Yn ystod yr amser hwn yn Ysgol Horace Mann dechreuodd Weil ysgrifennu llythyrau adref at ei theulu, gan drosglwyddo ei phrofiadau yn Efrog Newydd.

Yn ystod ei hamser yng Ngholeg Smith daeth Weil da ddylanwad gwaith y diwygwyr blaengar Jane Addams, a mynychodd ddarlithoedd ar anghydraddoldebau rhyw, a darlithoedd ar rôl menywod wrth wynebu cyfiawnder cymdeithasol; daeth y profiadau hyn yn sylfaen ar gyfer gwaith Weil yn y dyfodol.

Gwaith
------

Ar ôl dychwelyd i Goldsboro, mwynhaodd Weil ychydig o amser hamdden, ond bu hefyd yn chwilio am gyfleoedd i weithio yn y dref. Roedd ei hamser gartref yn caniatáu i Weil ennill profiad mewn tasgau domestig wrth iddi gynorthwyo ei mam gyda tŷ. Bu'n weithgar gyda chlwb yr oedd ei mam wedi helpu i'w sefydlu ym 1899, sef Clwb Merched Goldsboro, lle dysgodd ddosbarthiadau gwnïo i ferched, tlawd.

Anrhydeddau
-----------

* Dros y blynyddoedd, derbyniodd nifer o anrhydeddau, gan gynnwys: Medal Smith College, Massachusetts .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Gertrude Weil* (undated). In *Women of Valor* exhibit of the Jewish Women's Archive. Retrieved 2015-06-25.
2. ↑  Gertrude Weil—The Rosenthal Family Jewish Women's Archive. JWA.org. Accessed 2015-12-24.
3. ↑  Gertrude Weil—The Weil Family Jewish Women's Archive. JWA.org. Accessed 2015-12-24.
4. ↑  Rogoff, Leonard (2017). *Gertrude Weil: Jewish Progressive in the New South*. North Carolina: University of North Carolina Press. tt. 15.
5. ↑  Disgrifiwyd yn: .
6. ↑  Dyddiad geni: "Gertrude Weil". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
7. ↑  Dyddiad marw: "Gertrude Weil". Cyrchwyd 9 Hydref 2017.
8. ↑  "First North Carolinian graduates from Smith College | Jewish Women's Archive". *jwa.org* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-10-10.
9. ↑  Swydd: .
10. ↑  Anrhydeddau: .
11. ↑  .

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 315533945
* LCCN: no2010110649
* GND: 1133571859

 |
Trigolion talaith Galilea yng ngogledd Israel yn y cyfnod Beiblaidd oedd y **Galileaid**. Yn y Testament Newydd, edrychai Iddewon Jwdea yn ddiystyrllyd аг y Galileaid, a haerent na chododd proffwyd erioed o Galilea ас na chyfodai yr un byth, heb gofio, neu heb wybod, mai Galilead oedd y proffwyd Jona. Mae'n debyg mai dan ddylanwad y rhagfarn cenedlaethol yma y gofynnodd Nathanael i Philip, "Nasareth? [...] Ddaeth unrhyw beth da o'r lle yna erioed?" (loan 1:46).[1]

Cafodd y Cristnogion boreol yn cael eu galw yn fynych yn Galileaid, o blegid cysylltiad agos Iesu Grist a'r apostolion â'r wlad, er enghraifft Actau 2:7.[2] Prin yr arferai Julian y gwrthgiliwr un enw arall, ac "Yn erbyn y Galileaid" yw teitl ei draethawd polemig sydd yn dadlau yn erbyn Cristnogaeth. Galwai Iesu Grist "y duw Galileaidd", a phan yr oedd ar fin marwolaeth, dywedir iddo lefain, fel yr oedd yn cyfarch Crist yn wawdus, "Y Galilead! Ti a orchfygaist!"

Cafodd yr enw Galileaid ei roi hefyd i sect wleidyddol, neu yn hytrach i blaid ymysg yr Iddewon: dilynwyr Jwdas, brodor o Galilea, a gynhyrfodd ei gydwladwyr yn y flwyddyn 10 OC i gymryd arfau yn erbyn y Rhufeiniaid ac i wrthod talu teyrnged iddynt. Yr egwyddorion a ddysgai efe i'w blaid oedd, nid yn unig eu bod yn genedl rydd, ac na ddylent ymostwng i neb arall, ond eu bod yn etholedigion Duw, ac mai efe yn unig oedd eu llywydd hwy, ac am hynny na ddylent ymostwng i drefniant unrhyw ddyn. Er i Jwdas fod yn aflwyddiannus, ac i'w blaid ar y cynnig cyntaf gael ei llwyr orchfygu a'i gwasgaru, er hynny yr oedd wedi trwytho meddyliau ei ddisgyblion mor drwyadl yn ei benboethder ei hun, fei na orffwysasant nes gwarchae Jerwsalem yn y flwyddyn 70, yn ystod rhyfel cyntaf yr Iddewon a Rhufain.

Mae Johann David Michaelis yn crybwyll am sect о Galileaid, oedd yn gryn dair neu bedair mil ar ddeg о nifer, a honnent eu bod yn ddisgyblion i Ioan Fedyddiwr. Mae'n bosib iddynt oroesi mor ddiweddar â'r flwyddyn 1779, a breswylient yn agos i al-Marqab yn Syria.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ioan 1, beibl.net. Adalwyd ar 14 Medi 2017.
2. ↑  Actau 2, beibl.net. Adalwyd ar 14 Medi 2017.

Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun sydd wedi ei addasu o *Y Gwyddoniadur Cymreig*, cyhoeddiad sydd yn y parth cyhoeddus.
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **glesyn gwyrddlas**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gleision gwyrddlas**; yr enw Saesneg yw *Turquoise Blue*, a'r enw gwyddonol yw *Plebicula dorylas* neu *Polyommatus dorylas*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r glesyn gwyrddlas yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Adenydd yr oedolyn gwryw yn unig sydd o liw gwyrddlas.

Cynefin
-------

Mae i'w ganfod yn Ne Ewrop, Is-asia, Mynyddoedd yr Wral, Cawcasws a Transcaucasia.

Maint
-----

Mae eu hadenydd rhwng 15 ag 17 mm.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Polyommatus dorylas***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Athrawiaeth yn niwinyddiaeth yr Eglwys Gatholig Rufeinig yw **goruchafiaeth y Pab** sy'n dal taw'r Pab, yn rhinwedd ei swydd yn Esgob Rhufain, yw pennaeth uchaf yr Eglwys Babyddol ac yn meddu awdurdod llwyr ac uniongyrchol dros faterion crefyddol a moesol, yn ogystal â disgyblaeth a gweinyddiaeth eglwysig.

Dau gyfiawnhâd sydd i oruchafiaeth y Pab: safle'r Pab fel olynydd San Pedr, pennaeth yr Apostolion yn ôl y Testament Newydd; ac hanes Eglwys Rhufain. Datblygodd yr athrawiaeth hon ar drywydd hanes yr Eglwys. Mae dau prif destun sy'n disgrifio natur yr athrawiaeth a'i goblygiadau i Babyddion: *Unam Sanctum* (1302), bwl gan y Pab Boniffas VIII; a Chyfansoddiad Dogmataidd Cyntaf Eglwys Crist, un o ddwy ddogfen Cyngor Cyntaf y Fatican (1869–70). Dyfynodd Boniffas adnodau'r ysgrythur, er enghraifft Mathew 16:19, i brofi natur ddwyfol yr awdurdod a roddid i San Pedr gan Iesu Grist. Dadleuodd bod angen i Gristnogion ymostwng i'r eglwys sy'n etifedd i'r traddodiad apostolaidd, ac felly i'r Pab, er iachawdwriaeth. Ymateb i dwf rhyddfrydiaeth a seciwlaraeth oedd pwrpas Cyngor Cyntaf y Fatican, ond ceisiodd y Pab Pïws IX hefyd i atgyfnerthu'i awdurdod crefyddol yn sgil cwymp Taleithiau'r Babaeth a cholled ei rym gwleidyddol. Cadarnháodd goruchafiaeth y Pab, ac athrawiaeth gysylltiedig anffaeledigrwydd y Pab, gan y Cyngor.

Mae'r pwnc hwn wrth wraidd y rhwyg rhwng yr Eglwys Babyddol a'r Eglwys Uniongred.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Papal Primacy Archifwyd 2016-11-04 yn y Peiriant Wayback. ar wefan EWTN. Adalwyd ar 17 Ionawr 2017.
2. ↑  (Saesneg) Peter Stanford. Infallibility of the Pope, BBC. Adalwyd ar 17 Ionawr 2017.
3. ↑  (Saesneg) Cyfansoddiad Dogmataidd Cyntaf Eglwys Crist (18 Gorffennaf 1870) ar wefan EWTN. Adalwyd ar 17 Ionawr 2017.

Darllen pellach
---------------

* Klaus Schatz. *Papal Primacy: From Its Origins to the Present* (The Liturgical Press, 1996).
Mae **Gorsllwyn**, ger pentref Onllwyn yng ngogledd bwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 39.04 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Llysieuyn blodeuol bychan lluosflwydd cynhenid yw **Gold y gors** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Ranunculaceae* ac yn mynychu cynefinoedd gwlyg sydd heb fod yn rhy asidig. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Caltha palustris* a'r enw Saesneg yw *Marsh-marigold*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Melyn y Gors, Aur y Gors, Cwpanau'r Brenin, Gold Mair, Gold y Gors, Llysiau Mair, Rhuddlas y Gors, Rhuddos Mai, Rhuddos y Gors, Rhuddos y Morfa, Sawdl y Fuwch, Troed yr Ebol, Troed yr Ebol y Gors.

Mae'r blodau'n gymesur ac yn ddeuryw. Nodwedd arbennig y planhigyn hwn yw bod y sepalau'n lliwgar ac yn edrych yn debyg iawn i betalau. Ceir ychydig lleia erioed o wenwyn o fewn y planhigyn: protoanemonin,sy'n wenwyn i anifail a dyn, alcaloidau neu glycodidau. Mae'n perthyn yn agos i flodyn menyn a'r lili ddŵr.

Hanes yng Nghymru a Phrydain
----------------------------

Dyma un o blanhigion cynhenid mwyaf hynafol, gan iddo, yn ôl pob tebyg, oroesi'r oesoedd ia a ffynnu ar ôl yr enciliad olaf mewn tirwedd o ddyfroedd tawdd y rhewlifoedd. Hyd at ddwy ganrif yn ôl, cyn traenio'r gwlyptiroedd yn helaeth buasai gold y gors yn un o blahigion amlycaf y gwanwyn cynnar. Fel yr â'r sychu rhagddo mae gold y gors yn parhau ar drai.. Fodd bynnag, dengys arolygon cynhwysfawr yr hanner canrif ddiwethaf bod y planhigyn yn dal ei dir ac yn tyfu'n wyllt mewn mwyafrif helaeth o unedau 10Km2 Cymru a Phrydain. Gan gofio hyn mae'n beth syndod nad oes cyfri am y planhigyn hwn fel meddyginiaeth yn Williams (2017)

Tarddiad yr enwau
-----------------

Mae ei enw gwyddonol *Caltha palustris* yn dod o’r hen Roeg (*Caltha*) κάλαθος (kalathos), sy’n golygu "gobled/cobled" (cwpan) oherwydd mae'n debyg siâp blagur y blodau. Mae’r adenw *palustris* yn dod o’r Lladin ac yn golygu "o’r wern" sydd wrth gwrs yn cyfeirio at y cynefin lle mae gold y gors yn tyfu fel arfer.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Preston, Pearson & Dines (2002) New Atlas of the British Flora *Gwasg Prifysgol Rhydychen*
2. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
3. ↑  Maybey, R, (1996) Flora Britannica, Sinclair-Stevenson
4. ↑  Williams, AE (2017) Meddyginiaethau Gwerin Cymru *Gwasg y Lolfa*

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gold y gors***
Pentref yng nghymuned Llanasa, Sir y Fflint, Cymru, yw **Gwesbyr** ("Cymorth – Sain" ynganiad ) (amrywiad: **Gwespyr**). Saif ym mhen gogleddol y sir ger arfordir gogledd-ddwyrain Cymru, rhwng Prestatyn 4 km i'r gorllewin a Ffynnongroyw i'r dwyrain ar briffordd y A548. Fymryn i'r gogledd mae Talacre a'r Parlwr Du ac i'r de mae pentref Llanasa. Mae Bryniau Clwyd yn codi i'r gorllewin o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Hannah Blythyn (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Rob Roberts (Ceidwadwyr).

Geirdarddiad
------------

Yn ôl Syr Ifor Williams, mae'r enw yn ei naill ffordd, yn amrywiad Cymraeg o'r enw lle Saesneg *Westbury*. Fel nifer o enwau lleoedd eraill yr ardal, megis Prestatyn, Bagillt, a Bistre, mae'r enw o darddiad Saesneg wedi'i Gymreigio pan newidiodd iaith yr ardal o'r Saesneg i'r Gymraeg yn y cyfnod Eingl-Sacsonaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 15 Ionawr 2022
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU
5. ↑  Ifor Williams, *Enwau Lleoedd* (Lerpwl, 1945), t. 10.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) BBC Wales: Gwespyr Archifwyd 2007-03-12 yn y Peiriant Wayback.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir y Fflint**

**Trefi**  

Bagillt  **·** Bwcle  **·** Caerwys  **·** Cei Connah  **·** Y Fflint  **·** Queensferry  **·** Saltney  **·** Shotton  **·** Treffynnon  **·** Yr Wyddgrug
  
**Pentrefi**  

Abermor-ddu  **·** Afon-wen  **·** Babell  **·** Bretton  **·** Brychdyn  **·** Brynffordd  **·** Caergwrle  **·** Carmel  **·** Cefn-y-bedd  **·** Cilcain  **·** Coed-llai  **·** Coed-talon  **·** Cymau  **·** Chwitffordd  **·** Ewlo  **·** Ffrith  **·** Ffynnongroyw  **·** Gorsedd  **·** Gronant  **·** Gwaenysgor  **·** Gwernymynydd  **·** Gwernaffield  **·** Gwesbyr  **·** Helygain  **·** Higher Kinnerton  **·** Yr Hôb  **·** Licswm  **·** Llanasa  **·** Llaneurgain  **·** Llanfynydd  **·** Llannerch-y-môr  **·** Maes-glas  **·** Mancot  **·** Mostyn  **·** Mynydd Isa  **·** Mynydd-y-Fflint  **·** Nannerch  **·** Nercwys  **·** Neuadd Llaneurgain  **·** Oakenholt  **·** Pantasaph  **·** Pant-y-mwyn  **·** Penarlâg  **·** Pentre Helygain  **·** Pen-y-ffordd  **·** Pontblyddyn  **·** Pontybotgyn  **·** Rhes-y-cae  **·** Rhosesmor  **·** Rhyd Talog  **·** Rhyd-y-mwyn  **·** Sandycroft  **·** Sealand  **·** Sychdyn  **·** Talacre  **·** Trelawnyd  **·** Trelogan  **·** Treuddyn  **·** Ysgeifiog
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwregys tlws**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwregysau tlws/tlysion**; yr enw Saesneg yw *Pretty Pinion*, a'r enw gwyddonol yw *Perizoma blandiata*. Gellir ei ganfod yn y rhan fwyaf o Ewrop ac Asia.

19–23 mm yw lled ei adenydd. Un genhedlaeth sydd o oedolion a gellir eu gweld yn hedfan rhwng Gorffennaf a Medi. Dros y gaeaf mae'n trulio'i amser ar ffurf chwiler.

Bwyd
----

Mae'r siani flewog yn bwyta'r planhigyn *Euphrasia* ac mae hi i'w gweld rhwng Gorffennaf a Medi.

Isrywogaethau
-------------

* *Perizoma blandiata blandiata*
* *Perizoma blandiata perfasciata* Prout, 1914 (Ynysoedd Heledd, Ynys Rum, ac Ynysoedd Ffaröe.)

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwregys tlws yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fauna Europaea
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Tywysoges Gymreig yn Llinach Aberffraw oedd **Gwerful Goch** neu **Gwerful Goch ferch Cynan ab Owain Gwynedd** (bl. tua 1200). Coffeir Gwerful yn enw'r pentref Betws Gwerful Goch, Sir Ddinbych. Yn ôl pob tebyg, cafodd yr enw "Gwerful *Goch*" am ei bod yn bengoch (cf. Iolo Goch efallai).

Hanes
-----

Ganed Gwerful rywbryd cyn 1174 (bu farw ei thad yn y flwyddyn honno) ond ni wyddys pa flwyddyn yn union.

Roedd hi'n ferch i Gynan ab Owain Gwynedd (m. 1174), mab y Tywysog Owain Gwynedd, yn ôl rhai hen achau. Buasai yn ei blodau tua diwedd y 12g a dechrau'r 13g felly.

Roedd ei hewythredd yn cynnwys y bardd-dywysog Hywel ab Owain Gwynedd, Iorwerth Drwyndwn (tad Llywelyn Fawr, Tywysog Cymru) a Rhodri (m. 1195, hendaid Senana gwraig Gruffudd ap Llywelyn a mam Llywelyn ein Llyw Olaf).

Ei brodyr oedd y tywysogion Gruffudd ap Cynan ab Owain Gwynedd (m. 1200) a Maredudd ap Cynan (m. 1212).

Priododd Gwerful y tywysog Iarddur ap Trahaearn ap Cynddelw ap Rhirid.

Bu farw Gwerful rywbryd yn hanner cyntaf y 13eg, yn ôl pob tebyg, a chafodd ei chladdu yn arglwyddiaeth Dinmael, efallai yn yr eglwys a sefydlodd hi ei hunan yno. Mae'r diweddar Athro Bedwyr Lewis Jones yn awgrymu iddi roi nawdd i godi capel anwes ('betws') yn y pentref yn Ninmael a gafodd ei enwi'n Fetws Gwerful Goch wedyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Geraint Bowen (gol.), *Atlas Meirionnydd* (Dolgellau, 1975). Adran 'Enwau Lleoedd' d.g. Betws Gwerful Goch.
2. ↑  Bedwyr Lewis Jones, *Yn Ei Elfen* (Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst, 1992), tt. 18-19.
Academydd yw **Gwerfyl Roberts** (ganed 1956) sy'n adnabyddus am ei gwaith yn codi ymwybyddiaeth am yr angen am wasanaethau gofal iechyd drwy gyfrwng y Gymraeg, a'i gwaith ym maes addysg uwch i ddatblygu darpariaeth addysg nyrsio drwy gyfrwng y Gymraeg. Bu'n uwch-ddarlithydd yn Ysgol Gwyddorau Gofal Iechyd Prifysgol Bangor ac yn gyfarwyddwr ar ganolfan ymchwil LLAIS yno cyn ei hymddeoliad yn 2017.

Fe'i magwyd yn Llanbrynmair a'r Trallwng yn Sir Drefaldwyn, yn ferch i Elwyn Davies, prifathro ysgol, a Nest Pierce Roberts, golygydd cyntaf papur bro Plu'r Gweunydd. Mae ganddi chwaer, Sioned, a brawd, Huw. Mae'n byw yn y Groeslon gyda'i gŵr Gareth, ac mae ganddynt dri o blant sydd wedi tyfu i fyny, sef Tomos, Elin ac Alys.

Bu Gwerfyl yn aelod o nifer o weithgorau a thasgluoedd llywodraethol gan gynnwys Grŵp Gweinidogol y Llywodraeth ar y Gymraeg yn y Gwasanaethau Iechyd a Gofal. Fe'i hurddwyd i'r Wisg Las yng Ngorsedd y Beirdd yn 2017 ac yn Gymrawd er Anrhydedd i'r Coleg Cymraeg yn 2018.

Gweler hefyd
------------

* Geiriadur Bydwragedd Bailliere
* Nid Da Lle Gellir Gwella

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Cymrodyr y Coleg Cymraeg - Gwerfyl Roberts". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2023-02-17. Cyrchwyd 2023-02-17.
2. ↑  Beti a'i Phobol - Gwerfyl Roberts
3. ↑  "Urddo dau gymrawd er anrhydedd newydd i'r Coleg Cymraeg". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2023-02-17. Cyrchwyd 2023-02-17.
4. ↑  Cyhoeddi Urddau’r Orsedd, Ynys Môn

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 21682554
* LCCN: no00015893

 |
Mae **gweriniaeth Islamaidd**, yn ei chyd-destun cyfoes, wedi dod i olygu sawl peth, weithiau'n wrthgyferbyniol i'w gilydd.

Mewn damcaniaeth, ym marn rhai arweinwyr crefyddol ym myd Islam, mae'n wladwriaeth dan reolaeth ffurf llywodraeth neilltuol a gefnogir fan rhai arweinwyr Muslim yn y Dwyrain Canol ac Affrica. Mae nifer o'r arweinwyr hyn yn ei gweld fel cyfaddawd rhwng y cysyniad o galiffiaeth Islamaidd bur ar y naill law, a chenedlaetholdeb fodern seciwlar a gweriniaetholdeb ar y llaw arall. Yn ôl y cysyniad hwn, mae'r weriniaeth Islamaidd yn seiledig ar reolau cyfraith a threfn traddodiadol a gynrychiolir gan y deddfau Sharia, yn hytrach nag ar awdurdod brenhiniaeth Islamaidd fel ag a geir mewn rhai gwledydd fel Sawdi Arabia ar hyn o bryd; Iran yw'r model i nifer o bobl sy'n credu mewn hynny. Ond ceir enghreifftiau eraill lle defnyddir yr enw 'gweriniaeth Islamaidd' fel symbol o hunaniaeth diwylliannol, heb fod yn wnelo â syniadau theocrataidd, fel yn achos Pacistan, a fabywsiadodd y teitl dan ei chyfansoddiad newydd yn 1956.

Gweler hefyd
------------

* Chwyldro Islamaidd Iran
Mae **Gruffydd** yn sillafiad diweddarach amgen o'r enw Cymraeg canoloesol **Gruffudd**. Weithiau mae llyfrau hanes, Saesneg gan amlaf, yn defnyddio'r ffurf ddiweddar **Gruffydd** wrth gyfeirio at rai o frenhinoedd a thywysogion Cymru:

* Gruffydd Fychan I
* Gruffydd Fychan II
* Gruffydd II ap Madog
* Gruffydd Maelor
* Gruffydd ap Cynan
* Gruffydd ap Gwenwynwyn
* Gruffydd ap Llywelyn
* Gruffydd ap Madog Fychan
* Gruffydd ap Rhydderch
* Gruffydd ap Rhys
* Gruffydd ap Rhys II

Yn ogystal mae Gruffydd yn rhan o enw sawl person adnabyddus yn y cyfnod modern, naill ai fel enw cyntaf neu fel cyfenw, e.e.

* W. J. Gruffydd, llenor

Y ffurf Seisnig ar y cyfenw yw 'Griffiths'.

Gweler hefyd:

* Gruffudd Fychan (Gruffydd Fychan)


|  |  |
| --- | --- |
| 

|  |
| --- |
|  |

 |

*Tudalen wahaniaethu yw hon, sef cymorth cyfeirio sy'n rhestru tudalennau sy'n gysylltiedig â'r un teitl ond yn trafod pynciau gwahanol.   
Os cyrhaeddoch yma drwy glicio ar ddolen fewnol, gallwch newid y ddolen fel ei bod yn cysylltu'n uniongyrchol â'r erthygl gywir. I wneud hynny ewch yn ôl at yr erthygl honno a newid y ddolen.*
Mae **Gruffydd Aled Williams**, BA, PhD, FLSW (ganed 1943) yn ysgolhaig Cymraeg sy’n arbenigo ar farddoniaeth yr oesoedd canol a llenyddiaeth y Dadeni. Fe’i magwyd yn Ninmael, Sir Ddinbych, ac yng Nglyndyfrdwy yn yr hen Sir Feirionnydd. Fe’i addysgwyd yn Ysgol Gynradd Glyndyfrdwy, Ysgol Ramadeg Llangollen (wedyn Ysgol Dinas Brân) a Choleg y Brifysgol, Bangor lle graddiodd yn y Gymraeg.

O 1965 hyd 1970 bu’n Ddarlithydd Cynorthwyol yn y Gymraeg yng Ngholeg y Brifysgol, Dulyn, ac o 1970 hyd 1995 bu’n Ddarlithydd, Darlithydd Hŷn (1984) a Darllenydd (1991) yn Adran y Gymraeg yng Ngholeg y Brifysgol, Bangor. Yn 1995 fe’i penodwyd yn Athro’r Gymraeg a Phennaeth Adran y Gymraeg ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth, swydd a ddaliodd hyd ei ymddeoliad yn 2008.

Cyhoeddodd Williams yn helaeth yn ei briod feysydd. Mae’n awdur dros 50 o erthyglau mewn cylchgronau a chyfrolau academaidd ar farddoniaeth yr oesoedd canol a llenyddiaeth y Dadeni. Enillodd ei gyfrol *Ymryson Edmwnd Prys a Wiliam Cynwal* (1986) Wobr Syr Ellis Griffith Prifysgol Cymru. Yn 1994 cyhoeddodd olygiad o’r farddoniaeth a dadogir ar Owain Cyfeiliog (m. 1170). Canolbwyntiodd ei ymchwil ar ôl ymddeol ar hanes Owain Glyn Dŵr a’r llenyddiaeth sy’n gysylltiedig ag ef. Traddododd Ddarlith Goffa Syr John Rhŷs yr Academi Brydeinig yn 2010 ar ‘More than "skimble-skamble stuff": the medieval poetry associated with Owain Glyn Dŵr’ (cyhoeddwyd yn 2012), a chyfrannodd ddwy erthygl i’r gyfrol *Owain Glyndŵr: a Casebook*, gol. J. K. Bollard a Michael Livingston (2013). Yn 2016 enillodd ei gyfrol *Dyddiau Olaf Owain Glyndŵr* (2015) wobr y categori Ffeithiol Greadigol yng nghystadleuaeth Llyfr y Flwyddyn Llenyddiaeth Cymru. 

O 1997 hyd 2012 bu Williams yn olygydd *Llên Cymru*, y prif gylchgrawn academaidd ym maes hanes llenyddiaeth Gymraeg. Ef yw Llywydd Cymdeithas Hanes a Chofnodion Sir Feirionnydd, ac mae’n aelod o Gyngor Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion. Dyfarnwyd y Wisg Wen iddo gan Orsedd y Beirdd yn 2002, ac etholwyd ef yn Gymrawd o Gymdeithas Ddysgedig Cymru yn 2014.

Mae Williams yn briod ag Éimear (née Ní Fhloinn) ac mae ganddynt dri o blant, dau fab ac un ferch.
Roedd **Gruffudd Yonge** neu **Gruffydd Young** (c. 1370 - c. 1435) yn glerigwr Cymreig oedd yn un o bleidwyr amlycaf Owain Glyn Dŵr ac a fu'n Esgob Bangor yn 1407.

Mae'n debyg fod Gruffudd yn fab gordderch i Morgan Yonge, fu'n Siryf Sir y Fflint. Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Rhydychen. Enillodd ffafr Anne o Bohemia, gwraig Rhisiart II, brenin Lloegr, a rhoddwyd nifer o fywiolaethau yn esgobaethau Bangor a Thyddewi iddo. Daeth yn Archddiacon Meirionnydd cyn ymuno â gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn 1403 a chael ei benodi'n ganghellor iddo. Cofnodir iddo ymweld a Paris yn 1404 yng ngwmni John Trefor, Esgob Llanelwy, i drefnu cytundeb rhwng Owain a Siarl VI, brenin Ffrainc. Credir mai ef oedd yn gyfrifol am Bolisi Pennal a'r penderfyniad i gydnabod y pab yn Avignon yn hytrach na'r pab yn Rhufain.

Gwnaed ef yn Esgob Bangor ym mis Chwefror, 1407, yna yn Esgob Tyddewi yn mis Ebrill yr un flwyddyn. Wedi i wrthryfel Glyn Dŵr ddod i ben, derbyniodd Yonge awdurdod Pab Rhufain unwaith eto, ac yn 1418 cafodd ei benodi yn Esgob Ross yn yr Alban. Ni fedrodd gymeryd meddiant ae ei esgobaeth, ac yn 1423 penodwyd ef yn esgob Hippo (*Hippo Regius*) *in partibus infidelium*.

Llyfryddiaeth
-------------

* R. R. Davies (1995) *The Revolt of Owain Glyn Dŵr* (Oxford University Press)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
*Tachybaptus ruficollis*
Wyau *Tachybaptus ruficollis*
Mae'r **Wyach fach** (*Tachybaptus ruficollis*) yn aelod o deulu'r Podicipedidae, y gwyachod.

Mae'n un o'r gwyachod mwyaf cyffredin, yn nythu ar draws Ewrop ac Asia cyn belled a Gini Newydd ac ar draws rhannau helaeth o Affrica. Yn y rhannau oeraf, lle mae'r dŵr yn rhewi yn y gaeaf, mae'n symud tua'r de neu'r gorllewin, ond fel arall nid yw'n aderyn mudol. Mae'n aml yn casglu ar lynnoedd mawr yn y gaeaf.

Dosbarthiad byd-eang yr Wyach fach
Mae'r Wyach fach rhwng 23 a 29 cm o hyd, y lleiaf o'r gwyachod yn Ewrop. Gall nythu yn unrhyw le lle mae dŵr croyw gyda digon o dyfiant, hyd yn oed ar byllau bychain. Adeiledir y nyth yn agos i'r dŵr, gan nad yw'n medru cerdded yn dda ar y tir. Mae'n dodwy 4 i 7 wy, ac wedi iddynt ddeor gellir weithiau gweld cyw yn cael ei gario ar gefn un o'r rhieni. Pysgod bychain yw ei brif fwyd, ac mae'n medru nofio o dan y dŵr i'w dal.

Gellir adnabod y Wyach fach yn weddol hawdd o'r maint; mae'n aderyn llawer llai na'r Wyach fawr gopog. Yn y tymor nythu mae'r bochau a'r gwddf yn frowngoch. Yn y gaeaf mae'n haws ei gymysgu gyda gwyachod eraill, gan eu bod yn fwy tebyg i'w gilydd yn eu plu gaeaf, ond heblaw y maint mae'r Wyach fach yn fwy brown lle mae'r rhan fwyaf o'r lleill yn ddu a gwyn. Mae'r alwad yn debyg i sŵn ceffyl yn gweryru.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybed-ddaliwr Ciwba** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybed-ddaliwyr Ciwba) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Polioptila lembeyei***; yr enw Saesneg arno yw *Cuban gnatcatcher*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. lembeyei*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.

Teulu
-----

Mae'r gwybed-ddaliwr Ciwba yn perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gwybed-ddryw gylfinhir | Ramphocaenus melanurus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybed-ddaliwr Ciwba** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybed-ddaliwr llwydlas** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybed-ddaliwyr llwydlas) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Polioptila caerulea***; yr enw Saesneg arno yw *Blue-grey gnatcatcher*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. caerulea*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gwybed-ddaliwr llwydlas yn perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Chattering gnatwren* | Ramphocaenus sticturus |  |
|
| Gwybed-ddryw gylfinhir | Ramphocaenus melanurus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybed-ddaliwr llwydlas** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybed-ddryw torchog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybed-ddrywod torchog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Microbates collaris***; yr enw Saesneg arno yw *Collared gnatwren*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *M. collaris*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gwybed-ddryw torchog yn perthyn i deulu'r Gwybed-ddalwyr (Lladin: *Polioptilidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Chattering gnatwren* | Ramphocaenus sticturus |  |
|
| Gwybed-ddryw gylfinhir | Ramphocaenus melanurus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwybed-ddryw torchog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gêm o gwthfwrdd yn cael ei pharatoi ar fwrdd llong
Gêm yw **gwthfwrdd** ble mae chwaraewyr yn gwthio disgiau pwysedig fel eu bod llithro i lawr cwrt cul gyda'r nod o'u cael i aros o fewn i ardal sgorio benodol. Mewn **gwthfwrdd llawr**, mae ciwiau yn cael eu defnyddio i wthio'r disgiau neu gnapiau, ond ceir math hefyd sy'n cael ei chwarae ar ben bwrdd gyda'r cnapiau yn cael eu gwthio â llaw.

Nid yw hanes cyflawn gwthfwrdd yn hysbys. Er bod peth gwybodaeth am ei ddatblygiad, mae'r tro cyntaf iddo gael ei chwarae, y lleoliad a'r dyddiad, yn ddirgelwch. Yn sicr, o Ewrop y tarddodd ac mae ei hanes yn ymestyn yn ôl dros o leiaf 500 o flynyddoedd.

Gwyddom hefyd bod y gwthfwrdd wedi'i chwarae tan Frenin Harri VIII o Loegr a'i fod wedi gwahardd y werin bobl rhag ei chwarae. Ceir cofnod yn y treuliau brenhinol ar gyfer 1532 bod £9 wedi'i dalu i 'Lord William' am ennill gêm o 'shovelboard'.

O ran ei amcanion, ei ffurf a'i offer, mae gwthfwrdd yn rhannu nifer o nodweddion â gemau eraill, gan gynnwys hoci aer, bowliau, cwrlo, croce, coets a biliards.