recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Is-rywogaeth o geffyl gwyllt sydd yn frodorol i stepdiroedd Canolbarth Asia yw **ceffyl Przewalski** (*Equus caballus przewalskii* neu *Equus ferus przewalskii*). Hwn yw'r math olaf o geffyl gwyllt sydd yn dal i oroesi yn yr 21g.

Mae ganddo liw melynaidd neu lwydaidd, gyda mwng byr, heb flaen iddo, a chynffon dywyll, a fel arfer streipen ar hyd ei gefn. Mae'r ysgwyddau isel yn meinhau tua'r cefn a'r bedrain fer, serth. Saif rhyw 12 i 14 dyrnfedd o uchder (48 i 56 modfedd, neu 122 i 142 cm).

Enwir y ceffyl ar ôl y fforiwr Rwsiaidd Nikołaj Przewalski, y dyn cyntaf o'r Gorllewin i'w ddarganfod a'i ddal, a hynny yng ngorllewin Mongolia yn niwedd y 1870au. Dygwyd sawl sbesimen i Ewrop i'w cadw a'u bridio mewn milodfeydd a sŵau. Methodd sawl alldaith i ganfod y ceffyl yn ail hanner yr 20g, ac o'r herwydd cyhoeddwyd ei fod wedi ei ddifodi yn y gwyllt. Tybiwyd bod yr unigolion olaf o'r is-rywogaeth wedi eu croesi â cheffylau hanner-gwyllt. Fodd bynnag, daeth biolegwyr o hyd i un o'r is-rywogaeth yn y gwyllt ym 1996, a newidiwyd statws IUCN ceffyl Przewalski i "mewn perygl difrifol". Yn 2011, datganwyd ei fod bellach mewn perygl, ond nid perygl difrifol. Ers hynny, fe'i ailgyflwynwyd i'r gwyllt ym Mongolia, a rhannau o Ganolbarth Asia, Tsieina, a Dwyrain Ewrop.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Przewalski's horse. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 2 Medi 2022.
2. ↑  "Another leap towards the Barometer of Life". *International Union for the Conservation of Nature*. 10 Tachwedd 2011. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 15 Tachwedd 2011.
3. ↑  Boyd, L.; King, S. R. B.; Zimmermann, W.; Kendall, B.E. (2015). Equus ferus.. Adalwyd 16 Rhagfyr 2020.
Tref yn Midlothian, yr Alban, ydy **Bonnyrigg**. Fe'i lleolir tua 8 milltir (13 km) i'r de-ddwyrain o Gaeredin. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 15,970.

Mae mapiau cynnar yn dangos fersiynau amrywiol o enw'r pentref. Mae'n ymddangos gyntaf fel pentrefan o'r enw "Bonnebrig" ar fap William Roy o tua 1750. Ar ôl 1763 fe'i gelwyd yn "Bannockrigg" neu "Bannoc Rig". Bu'n "Bonny Ridge" ym 1817, "Bonny Rigg" ym 1828, "Bonnyrig" ym 1834, a "Bonny Rig" ym 1850. Ers map yr Arolwg Ordnans o 1850–52, mae'r ffurf "Bonnyrigg" wedi bod yn safonol.

Ym 1865, cyfunodd pentrefi Bonnyrigg, Red Row, Polton Street, Hillhead a Broomieknowe i ffurfio y *burgh* Bonnyrigg; yna, ym 1881, cyfunodd pentref Lasswade a rhan o Broomieknowe i ffurfio y *burgh* Lasswade. Ym 1929 ymunodd y ddwy dref i ffurfio y *burgh* Bonnyrigg a Lasswade. Parhaodd y *burgh* hon am 45 mlynedd nes iddi gael ei diddymu ar ôl ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974/75.

Tref lofaol oedd Bonnyrigg tan y 1920au; roedd ganddi hefyd ffatri garped, a gafodd ei dymchwel ym 1994.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 26 Medi 2019
2. ↑  City Population; adalwyd 26 Medi 2019
Roedd cantref **Gwarthaf** yn un o saith gantref teyrnas Dyfed yn yr Oesoedd Canol. Mae ei diriogaeth yn gorwedd yn rhan o dde-ddwyrain Sir Benfro a gorllewin Sir Gaerfyrddin heddiw.

Roedd Gwarthaf yn ardal ffrwythlon ar lan Bae Caerfyrddin. I'r gorllewin ffiniai â chantrefi Penfro a Daugleddau, i'r gogledd ag Uwch Nyfer yng nghantref Cemais a chantref Emlyn, ac i'r dwyrain â chwmwd Gwidigada yn y Cantref Mawr a chwmwd Cydweli yng nghantref Eginog.

Cantref Gwarthaf a'i gymydau
Rhywbryd yn ystod yr Oesoedd Canol, rhanwyd cantref Gwarthaf yn wyth cwmwd, sef :

* Efelffre
* Peuliniog
* Talacharn
* Amgoed (Henllan Amgoed)
* Ystlwyf
* Penrhyn
* Derllys
* Elfed

Roedd canolfannau pwysicaf Gwarthaf yn cynnwys Arberth, safle un o lysoedd pwysicaf Dyfed y cyfeirir ato yn y Pedair Cainc, a Chaerfyrddin, fu'n ganolfan bwysig ers dyddiau'r Rhufeiniaid. Yno hefyd ceir llys brenhinol hynafol yr Hendy-gwyn ar Daf, a oedd yn ogystal yn lleoliad clas cynnar ac yn ddiweddarach yn ganolfan i'r Sistersiaid yng Nghymru.

Ymhlith ei ganolfannau eglwysig ceir Llan Deulyddog yn nhref Caerfyrddin, un o saith esgobdai Cymru'r Oesoedd Canol : ysgrifennwyd Llyfr Du Caerfyrddin yno yn ôl pob tebyg. Canolfan arall oedd Meidrym, eglwys gysylltiedig â chwlt Dewi Sant.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Cyfeiriadau
-----------

* J. E. Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, 1937)
Atgynhyrchiad o Geffyl Pren Caerdroea, Twrci
Stori o Ryfel Caerdroea am ystryw wnaeth y Groegiaid er mwyn mynd i mewn i ddinas Caerdroea a'i chipio yw'r **Ceffyl Pren Caerdroea**. Yn y fersiwn canonaidd, penderfynodd y Groegiaid, ar ôl deng mlynedd o warchae ar y ddinas, adeiladu ceffyl anferthol o bren a chuddio milwyr ynddo, gyda'r rhyfelwr Odysews yn eu plith. Esgusodd y Groegiaid hwylio i ffwrdd, a thynnodd y Troeaid y ceffyl i mewn i'w dinas i'w gadw fel troffi. Y noson honno, sleifiodd llu y Groegiaid allan o'r ceffyl ac agor y gatiau i weddill byddin Groeg, a oedd wedi hwylio yn ôl yn nhywyllwch y nos. Cipiodd y Groegiaid y ddinas, a rhoi terfyn ar y rhyfel.

Mae'r trosiad o "Geffyl Troeaidd", yn arbennig yn y Saesneg, wedi dod i olygu tric neu ystryw sy'n gosod targed i wahodd gelyn i mewn i le diogel. Mae'n cael ei ddefnyddio wrth gyfeirio at raglen gyfrifiadurol faleisus sy'n twyllo defnyddwyr i'w rhedeg.

Prif ffynhonnell y stori yw'r *Aenid* gan Fyrsil, cerdd epig yn Lladin o gyfnod Augustus. Mae'r digwyddiad hefyd yn cael ei gyfeirio ato yn yr *Odysseia* gan Homer. Yn y traddodiad Groegaidd, mae'r ceffyl yn cael ei alw'n "geffyl pren" (δουράτεος ἵππος *dourateos hippos* mewn Homerig/Groeg Ionig (*Odyseia* 8.512); δούρειος ἵππος, *doureios hippos* mewn Groeg Attig).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Broeniman, Clifford (1996). "Demodocus, Odysseus, and the Trojan War in "Odyssey" 8". *The Classical World* **90** (1): 3–13. JSTOR 4351895.
Mae **Cefn Bryn Common** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 792.46 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Blodeugerdd Gymraeg o gerddi rhydd a gyhoeddwyd ar ddiwedd y 19g yw ***Caniadau Cymru***. Fe'i golygwyd gan William Lewis Jones (1866 - 1922). Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn ddwy gyfrol yn 1897 a chafwyd adargraffiad mewn un gyfrol yn 1907 gan y cyhoeddwyr Jarvis a Foster o Fangor.

Disgrifiad
----------

Y bwriad wrth gyhoeddi *Caniadau Cymru* oedd cael fersiwn Cymraeg o'r *Golden Treasury of Songs and Lyrics* Saesneg gan William Palgrave (1861 a sawl argraffiad ers hynny: un o'r blodeugerddi mwyaf llwyddiannus erioed). Mae'r casgliad yn rhychwantu'r cyfnod o tua 1450 (Gwilym Tew) hyd gyfnod Ceiriog.

Mae'r beirdd yn cynnwys Edward Morris, Huw Morys, Edward Richard, Twm o'r Nant, Cawrdaf, Robert Davies (Bardd Nantglyn), Dafydd Ddu Eryri, John Blackwell (Alun), Ieuan Glan Geirionydd, Eben Fardd, William Williams (Caledfryn), Talhaiarn, Owen Wynne Jones (Glasynys), William Thomas (Islwyn) a Mynyddog.

Llyfryddiaeth
-------------

* William Lewis Jones (gol.), *Caniadau Cymru* (Jarvis a Foster, Bangor, 1897; adargraffiad 1907)
Ci Defaid Awstralaidd
Ci defaid sy'n tarddu o'r Unol Daleithiau yw'r **Ci Defaid Awstralaidd**. Er ei enw, cafodd ei ddatblygu yn hwyr y 19eg ganrif yng Ngorllewin yr Unol Daleithiau o gŵn megis y Ci Defaid Pyreneaidd a berchnogwyd gan fugeiliaid Basgaidd a fu'n treulio amser yn Awstralia.

Mae lliw ei gôt o flew yn amrywio'n eang: gall fod yn ddu, merl glas (brith llwyd ar ddu), merl coch (brith llwydfelyn ar goch), neu'n goch, ac o bosib gyda marciau gwyn neu liw copr. Yn aml mae coler wen a marciau gwyn ar y gwddf, y frest, y coesau, y trwyn, a'r rhannau isaf neu farc gwyn ar y pen. Mae'r gôt o hyd canolig, ac ychydig yn donnog, ac yn bluog ar y coesau a gyda mwng hir a chrib o flew ar y gwddf a'r frest uchaf. Mae ganddo lygaid brown, glas neu felyngoch, ac mae gan rai ohonynt lygaid cymysgliw. Yn aml mae'r gynffon yn gwta. Mae ganddo daldra o 45 i 58 cm (18 i 23 modfedd) ac yn pwyso 16 i 32 kg (35 i 70 o bwysau).

Yn ogystal â gwaith ffermio a sodli, defnyddir y Ci Defaid Awstralaidd fel ci chwilio ac achub, ci heddlu, ci tywys, a chi therapi. Mae'n gi eofn gyda greddf gryf fel ci defaid a gwarchotgi. Mae'n anifail anwes poblogaidd ond mae angen lefel uchel o weithgarwch arno.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Australian shepherd. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 9 Hydref 2014.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gi Defaid Awstralaidd***
Cymdogaeth Chueca 
Cymdogaeth yng nghanol dinas Madrid yw  **Chueca**, a enwyd ar ôl ei phrif sgwâr, Plaza de Chueca. Mae'n cael ei hadnabod fel cymdogaeth hoyw Madrid.  Ennwyd Plaza de Chueca ar ôl y cyfansoddwr ac awdur Sbaeneg Federico Chueca.

Mae Chueca wedi ei leoli mewn ward weinyddol yng nghymdogaeth canol dinas Madrid o Justicia.

Mae Chueca'n fywiog iawn, gyda llawer o gaffis a siopau boutique. Mae *The Lonely Planet* wedi ei ddisgrifio fel "rysedd hoyw, bywiog ac ifanc, a phob amser yn gynhwysol waeth beth yw eich rhywioldeb."

Cymdogaeth Chueca

Mannau nodedig
--------------

* Eglwys San Anton, sy'n cynnwys esgyrn  Saint Valentine
* Mercado de San Anton
* Plaza de Chueca
* Museo del Romanticismo

Celf yn Chueca
--------------

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae Chueca wedi dod yn ganolfan ar gyfer celf hoyw. Mae'r *Festival Visible*  a gynhelir bob blwyddyn yn ystod y Gay Pride, wedi cynnwys gweithiau gan Jean Cocteau, Wilhelm van Gloeden, David Hochney, Tom y Ffindir, Roberto González Fernández a David Trullo. Mae sioeau megis "*De bares hacia la exposicion*" gan Daniel Garbade yn (2011) neu'r  darluniau: *Chueca* gan Miguel Navia (2014) yn adlewyrchu'r gymdogaeth hoyw trwy luniadau a phaentiadau.

Mae Chueca yn hoff set ar gyfer ffilmiau. Bu cynhyrchiad olaf Eloy de la Iglesias: *Bulgarian Lovers* (2003), addasiad o nofel gyfunffurfiol gan Eduardo Mendicutti, a gafodd ei ffilmio'n y gymdogaeth. Fel yr oedd ffilmiau eraill hefyd megis Truman gan Cesc Hoyw, Boystown gan Juan Flahn, Cachorro gan Miguel Albaladejo, a *Chef's Special* gan Nacho G. Velilla.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Men take on the cobbles in stilettos for Madrid Gay Pride race". *elpais.com*. Reuters. 29 Mehefin 2017.
2. 1 2  SÁNCHEZ GARRIDO, GABRIEL (30 Mehefin 2016). "Ocho cosas sobre el barrio de Chueca que seguro que desconocías". *elpais.com* (yn Spanish). El Pais.CS1 maint: unrecognized language (link)
3. ↑  *Madrid. Con Pianta. Ediz. Inglese - Anthony Ham - Google Books*. Books.google.com. Cyrchwyd 2013-06-26.
4. ↑  "Orgullo 2015: Exposición de Wilhelm von Gloeden en Café Belén". 2015-06-30. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-11-18. Cyrchwyd 2016-11-17.
5. ↑  "Daniel Garbade te propone paseo de Arte por Madrid". *Odisea*. Odisea Editorial. 2011-10-07. Cyrchwyd 2016-11-17.

Gweler hefyd
------------

* Chueca (Madrid Metro)
* Justicia
* Malasaña
* Hanes LGBT yn Sbaen
* Pentref hoyw
* Cymdogaethau hoyw yn Sbaen
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr bronwyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr bronwyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala lanoides***; yr enw Saesneg arno yw *White-breasted whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. lanoides*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr bronwyn yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr bronwyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr bronfelynllwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr bronfelynllwyd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala orpheus***; yr enw Saesneg arno yw *Fawn-breasted whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. orpheus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr bronfelynllwyd yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr bronfelynllwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr brongoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr brongoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala hyperythra***; yr enw Saesneg arno yw *Rufous-breasted whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. hyperythra*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr brongoch yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr brongoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Capel gydag Eglwys Bresbyteraidd Cymru yw **Capel y Morfa**. Fe'i lleolir ar Stryd Portland, Aberystwyth.

Hanes
-----

Ffurfiwyd Capel y Morfa yn 1989, wedi cyfnod hir o drafod, trwy uniad cynulleidfaoedd Salem a Seilo. Unwyd cynulleidfaoedd y Morfa a Chapel y Tabernacl (oedd â'i mynediad ar Stryd Powell, Aberystwyth, ond a ddifrodwyd gan dân yn 2002 ac sydd bellach yn fflatiau) pan gaeodd y Tabernacl yn 2002. Sefydlwyd Ebeneser, Penparcau, yn 1939 yn gangen o'r Tabernacl. Wedi cau'r Tabernacl daeth yn gangen o Gapel y Morfa.

Mae'r capel ei hun yn enw newydd ar y capel a alwyd yn Salem a ffurfiwyd wedi rhwyg o fewn Capel Seilo.

Adeilad
-------

Plac ar Gapel y Morfa
Ffurfiwyd yr hen Gapel Salem ar Stryd Portland wedi rhwyg o fewn cynulleidfa Capel Seilo, Morfa Mawr. Wedi cyfnod yn cwrdd yn yr 'Assembly Rooms' ar Maes Lowri ger yr Hen Goleg, agorwyd Capel Salem yn 1895. Cost yr adeilad oedd £2,600. Er mwyn tanlinellu'r gwahaniaeth rhwng y ddwy gapel, fe adeiladwyd Salem newydd yn arddull Gothig, oedd yn arddull anghyfarwydd i gynulleidfa Fethodistiaid Calfinaidd Cymreig, ond mewn gwrthgyferbyniad ag arddull Baróc Seilo.

Dyluniwyd y capel gan y pensaer Thomas Morgan o Aberystwyth. Adeiladwyd y Capel yn 1894–1895 gan David Lloyd, Trefechan.

Trwy gyd-ddigwyddiad, hen leoliad Capel Seilo (yr eglwys yr ymwahanodd Salem oddi wrtho) yw safle Canolfan y Morlan bellach.

Heddiw
------

Y Gweinidog cyfredol (2018) yw y Parch. Eifion Roberts. Gweinidog gyntaf y capel unedig oedd y Parch. Pryderi Llwyd Jones.

### Trefn y Sul

* 10.00am – Oedfa Capel y Morfa
* 10.20–11.00am – Ysgol Sul; bydd y plant yn gadael yr oedfa tua 10.20
* 11.00am – Ysgol Sul i oedolion
* 2.15pm – Oedfa yn Ebeneser, Penparcau
* 6.00pm – Oedfa Capel y Morfa

Mae'r holl weithgaredd yn y Gymraeg.

Canolfan y Morlan
-----------------

Canolfan y Morlan
Datblygwyd Canolfan y Morlan fel canolfan ffydd a diwylliant ar safle yr hen Gapel Seilo oedd ar Morfa Mawr. Lleolir y Morlan oddeutu 300m i'r gogledd ddwyrain o adeilad Capel y Morfa.

Llyfryddiaeth
-------------

* Owen, D. Huw, *Capeli Cymru* (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt. 26–7

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Capel y Morfa
* Gwefan Addoldai Cymru
* Gwefan Eglwys Bresbyteraidd Cymru
Capel anwes mwyaf Lloegr, Capel Sant Nicolas, King's Lynn, Norfolk.
Adeilad eglwysig o fewn plwyf, ond sydd ddim yn eglwys plwyf yw **capel anwes**, fel bod y bobl sydd ddim yn gallu cyrraedd eglwys y blwyf yn hawdd yn gallu mynychu. Yn aml, adeiladir capel anwes yn bwrpasol fel bod y plwyfolion yn gallu ei chyrraedd yn haws na'r brif eglwys. Yn aml, bydd capel fel hyn yn bodoli er mwyn gwasanaethu plwyfi gwledig sy'n cynnwys nifer o bentrefi ar wasgar.

Maen rhai achosion, mae capeli anwes yn gyn eglwysi plwyf, a ddaeth yn gapeli anwes pan adeiladwyd eglwys mwy ar gyfer y pwrpas. Er wngraifft, bu capel canoloesol Sant Nicolas yn Norton, Swydd Hertford, yn gwasanaethu'r plwyf am ganrifoedd hyd i dref newydd Letchworth gael ei adeiladu, felly daeth Sant Nicolas yn rhy fychain i wasanaethu'r boblogaeth wedi iddo gynyddu. Adeiladwyd eglwys plwyf newydd a daeth Sant Nicolas yn gapel anwes.

Weithiau, bydd capeli anwes yn gysylltiedig gyda maenordai mawr, fel lle cyfleus i teulu a staff y faenor allu addoli. Mae esiamplau yn cynnwys Eglwys Newydd ar ystâd Hafod Uchtryd yng Ngheredigion[1] a chapel anwes Pedlinge, Caint.[2]

Pan fydd poblogaeth yn symyd, gall y capel anwes a'r eglwys blwyf hynafol newid swyddogaeth, megis yn achos capeli Sant Mary Wiston ac eglwys All Saints, Buncton yng Ngorllewin Sussex. Eglwys Sant Mary, ger Wiston House oedd eglwys y plwyf am ganrifoedd, ta bu eglwys All Saints yn gapel anwes yn Buncton gerllaw. Erbyn hyn, ychydig iawn yw poblogaeth Wiston, tra bod Buncton wedi tyfu ac felly yn 2007, daeth All Saints yn eglwys blwyf, a Sant Mary yn gapel anwes.[3]

Pan gaiff sawl plwyf eu cyfuno, gall eglwysi'r hen blwyfi gael eu cadw fel capeli anwes, megis yn Palo Alto, California, pan gyfuwyd chwe plwyf Esgobaeth Gatholig San Jose yn 1987, gan ffurfio un plwyf Saint Thomas Aquinas. Eglwys Sant Thomas Aquinas yw'r egwlys blwyf erbyn hyn, a defnyddir eglwysi Our Lady of the Rosary a St. Albert the Great fel capeli anwes.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   St. Michael (Hafod), Eglwys Newydd, Llanfihangel-y-Creuddyn. Dyfed Family History Society.
2. ↑   Saltwood a typical Kentish village. My Local Mag. Adalwyd ar 3 Awst 2011.
3. ↑   Buncton - All Saints Church. Village Pub Lunches. Adalwyd ar 3 Awst 2011.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr cefnfelyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr cefnfelyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala aurea***; yr enw Saesneg arno yw *Yellow-backed whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. aurea*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr cefnfelyn yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr cefnfelyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clais rhesi arian**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleisiau rhesi arian**; yr enw Saesneg yw *Silver Barred*, a'r enw gwyddonol yw *Deltote bankiana*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clais rhesi arian yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwleidydd Cymreig ac aelod o'r Blaid Lafur yw **Christine Gwyther** (ganed 1959). Deliodd sedd Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru o 1999 hyd 2007.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Gwyther yn Noc Penfro. Cyn cychwyn gweithio ym myd gwleidyddiaeth, bu'n Swyddog Datblygu ar gyfer Cyngor Sir Benfro.

Gweinidog Amaeth yn llywodraeth Alun Michael oedd hi yn ystod tymor cyntaf y Cynulliad. Ond cafodd ei beirniadu gan ffermwyr a'r gwrthbleidiau gan ei bod yn lysieuwr. Mi fethodd i gyflwyno cynllun prosesu lloi, ar adeg pan oedd Cymru, a Phrydain mewn argyfwng cig eidion.

Collodd ei sedd yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007, gan golli etholiad agos i'r ymgeisydd Ceidwadol Angela Burns; ymgeisiodd am y sedd unwaith eto yn etholiad 2011 ond Angela Burns enillodd unwaith yn rhagor.

Cafodd ei diswyddo o'r swydd Gweinidog Amaeth ar noswyl y Sioe Frenhinol yn 2000, gan y Prif Weinidog Rhodri Morgan.

Dolenni allanol
---------------

* Erthygl am Gwyther yn y Guardian
* Bywgraffiad ar wefan y Cynulliad Archifwyd 2007-01-08 yn y Peiriant Wayback.
* Bywgraffiad ar wefan Plaid Llafur Cymru Archifwyd 2006-12-30 yn y Peiriant Wayback.

| Cynulliad Cenedlaethol Cymru |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:***Swydd newydd*** | **Aelod Cynulliad dros Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro**1999 – 2007 | Olynydd:**Angela Burns** |
| Seddi'r cynulliad |
|
| Rhagflaenydd:***Swydd newydd*** | **Gweinidog Amaeth**1999 – 2000 | Olynydd:**Carwyn Jones** |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clais porffor**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleisiau porffor**; yr enw Saesneg yw *Purple Marbled*, a'r enw gwyddonol yw *Eublemma ostrina*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clais porffor yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Eublemma ostrina

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clais gwelw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleisiau gwelw**; yr enw Saesneg yw *Scarce Marbled*, a'r enw gwyddonol yw *Eublemma minutata*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clais gwelw yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clais pert**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cleisiau pert**; yr enw Saesneg yw *Pretty Marbled*, a'r enw gwyddonol yw *Deltote deceptoria*.

Siani flewog
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clais pert yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Léon Mathot yw ***Chéri-Bibi*** a gyhoeddwyd yn 1938. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Chéri-Bibi*** ac fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Lleolwyd y stori yn Gaiana Ffrengig. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Jacques Constant a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Paul Misraki. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Pierre Fresnay, René Navarre, Jean-Pierre Aumont, Colette Darfeuil, Marcel Dalio, Georges Péclet, Eugène Stuber, Franck Maurice, Gérard Landry, Jean Marconi, Lucien Dalsace, Max Doria, Raymond Aimos, Robert Ozanne, Suzet Maïs, Thomy Bourdelle a Victor Vina. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1938. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Bringing Up Baby* sef ffilm gomedi Americanaidd gan Howard Hawks. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Léon Mathot ar 5 Mawrth 1886 yn Roubaix a bu farw ym Mharis ar 21 Tachwedd 1963.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Léon Mathot nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Dinas lan-môr yn San Diego County, yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America, yw **Cardiff-by-the-Sea** (neu **Cardiff** yn lleol). Fe'i lleolir ar yr arfordir rhwng Encinitas a Thraeth Solana. Mae'r Cefnfor Tawel i'r gorllewin, Encinitas i'r gogledd a dwyrain, a thraeth a lagŵn i'r de. Gyda phoblogaeth o lai na 12,000, mae Cardiff-by-the-Sea yn cael ei ystyried yn rhan o ddinas Encinitas bellach.

Dechreuodd fel cymuned amaethyddol. Tyfodd yn gyflym o 1911 ymlaen gyda dyn busnes lleol, J. Frank Cullen, yn codi tai a'u gwerthu. Dywedir mai ei wraig, oedd yn Gymraes, a'i berswadiodd i enwi'r dref newydd ar ôl Caerdydd, Cymru.

Heddiw mae Cardiff-by-the-Sea yn boblogaidd ar gyfer bordhwylio a syrffio gan fod y tonnau mor dda.

Yn ôl Cyfrufiad 2010 roedd gan y ddinas 71% gwyn, 21% Hispanic, 3% Asian, 1% Affro-Americanwr a 4% Arall

Logo Cardiff-by-the-Sea

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Mapping America — Census Bureau's 2005-9 American Community Survey". *The New York Times*. Rhagfyr 13, 2010.
Nissan Leaf, y cerbyd trydan mwyaf poblogaidd yn 2014, gyda dros 150,000 uned wedi'u gwerthu (erbyn Tachwedd 2014).
Math o gerbyd trydan sy'n ddibynnol ar egni cemegol a storiwyd mewn batri trydan adnewyddadwy ydy **cerbyd trydan batri**. Defnyddir y byrfodd 'BEV' amdanynt mewn sawl iaith, byrfodd sy'n golygu *battery electric vehicle*. Maent yn defnyddio modur trydan a rheolydd trydan yn hytrach na pheiriant tanio mewnol sy'n ddibynnol ar betrol neu ddisl i'w yrru. Ceir hefyd gyfuniad o'r ddau dechnoleg - trydan / petrol a gelwir y math hwn yn gerbyd trydan heibrid.

Ceir sawl math o gerbyd trydan batri gan gynnwys beics, cerbydau rheilffordd, bysiau, loriau, faniau llaeth a cheir. Rhwng lansio 'Nissan Leaf' yn Rhagfyr 2010 a Rhagfyr 2014 roedd dros 600,000 o gerbydau wedi'u gwerthu ledled y byd, gyda dros eu hanner yn geir.

Er mwyn cynyddu'r hyd y daith ar un llond batri o bwer, defnyddir y brec i greu rhagor o drydan; mae siap y cerbyd hefyd yn rheoli ei effeithiolrwydd.

Ceir batri trydan gorau
-----------------------

### Mai 2018

Mae'r tabl canlynol yn dangos snapshot o'r sefyllfa fel ag yr oedd ym Mai 2018:

| Safle | **Gwneuthuriad** | Pris | Delwedd | Peiriant | Model cyflymaf0-62 mya | Pellterhonedig(milltiroedd) | Cryfdery batrigorau | Nifery drysau(uchafswm) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1af | **Tesla Model S** | £64,700-£126,900 |  | 3 | 2.4 eil. | 300 | 100 kw/awr | 4 |
| Ail | **BMW i3** | £34,070-£40,125 |  | 2 | 6.9 eil. | 190 | 33 kW/a | 5 |
| 3ydd | **Renault Zoe** | £18,745(+ les misol batri) |  | 1 | 13.5 | 248 | 41 kw/a | 5 |
| 4ydd | **Nissan Leaf** | £26,490 |  | 1 | 7.9 eil. | 150 | 30 kw/a | 5 |
| 5ed | **VW E-Golf** | £32,730 |  | 1 | 10.4 eil. | 186 | 35.8 kw/a | 5 |
| 6ed | **Tesla Model X** | £70,500-£130,000 |  | 4 | 2.9 eil | 295 | 193+375 kw/a=568 | 5 |

Gweler hefyd
------------

* Cerbyd trydan cell danwydd
* *Powerwall* - uned i'w osod ar wal y garej i wefru car trydan ayb

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jeff Cobb (2014-12-02). "*Nissan Sells 150,000th Leaf In Time for Its Fourth Birthday*". HybridCars.com. Cyrchwyd 2014-12-02.
2. ↑  Tony Lewis (2014-11-26). "Renault-Nissan sell 200,000 EVs in four years". *Just Auto*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-12-05. Cyrchwyd 2014-11-28.
3. ↑  *Top Gear: New Car Buyers Guide*; BBC; tud. 106.
Yr adran ar flaen awyren lle mae'r peilot yn rheoli'r awyren yw **caban peilot**. Man i hedfan, llywio, cyfathrebu ag awyrennau eraill a rheolaeth o'r ddaear, a monitro systemau'r awyren ydy'r caban peilot yn yr eroplen ac awyrennau modern eraill.

Awyrennau cynnar
----------------

Nid oedd gan yr awyrennau cynharaf gabanau peilot fel yr ydym yn meddwl amdanynt heddiw. Gorweddai'r peilot ar ei wyneb wrth hedfan y *Wright Flyer*, heb sedd nac unrhyw offer heblaw am ryw fodd elfennol o lywio'r awyren. Roedd Alberto Santos-Dumont ar ei sefyll wrth iddo hedfan y *14-bis* yn 1906. Tua 1911, dechreuwyd datblygu cabanau agoredig i'r peilot eistedd, a'r ychydig o offer oedd ar gael o fewn ei gyrhaeddiad. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd gan yr awyren ymladd ffon reoli, bar llyw, ac ambell offeryn arall. Hyd y 1920au, roedd rhai peilotiaid yn ffafrio cabanau agored, gan ddefnyddio'r gwynt ar eu hwynebau i synhwyro'r amodau hedfan. Erbyn y 1930au, cabanau caeedig oedd gan y mwyafrif o awyrennau.

Nid oedd cynlluniau'r cabanau cynnar yn effeithlon nac yn gyfforddus i'r peilot. Er enghraifft, roedd yn rhaid i beilot y Model 14 (Lockheed Hudson) yn yr Awyrlu Brenhinol gwasgu nifer o fotymau ar yr un pryd â dal switsys a gollwng lifer. Ceisiodd ambell cwmni dylunio cabanau er budd y peilot. Un o'r gwneuthurwyr awyrennau blaenaf oedd Junkers, a rodd offer dyblyg a dyfeisiau mecanyddol newydd yng nghaban peilot y Ju-52/3m. Erbyn yr Ail Ryfel Byd, roedd y diwydiant awyrennu yn ymwybodol o'r angen i ddylunio cabanau effeithlon a gosod yr offer hedfan mewn trefn ystyriol.

Y caban modern
--------------

Yn ail hanner yr 20g, daeth ystyriaethau ergonomaidd yn hollbwysig i'r arfer o ddylunio cabanau peilot. O ran hygyrchedd, mae'n rhaid i'r peilotiaid a'r criw gael mynediad didrafferth i'r caban ar ddechrau ac ar ddiwedd yr ehediad. Mae'n rhaid i'r ataliadau am gorff y peilot ei ddiogelu rhag tyrfedd yn yr aer, ond hefyd ei alluogi i adael ei sedd yn hawdd mewn argyfwng. Mae peilotiaid newydd yn tueddol o ffafrio'r llyw sy'n debyg i olwyn lywio car, er bod hynny yn eu rhwystro rhag gweld yr holl banel offer. Mae gwneuthurwyr awyrennau fel arfer yn gosod ffyn llywio ar ochrau'r caban, fel y gallai'r peilot estyn amdanynt heb iddynt amharu ar faes ei olwg.

Awyrennau hyfforddi
-------------------

O'r 1920au i'r 1950au, roedd gan yr awyren hyfforddi, fel rheol, gaban tandem: y hyfforddwr yn eistedd y tu ôl i'r peilot dan hyfforddiant, y ddau ohonynt ar hyd linell ganol yr awyren. Ers canol yr 20g, mae'r mwyafrif o ysgolion hedfan yn defnyddio seddau ochr-wrth-ochr i'r dysgwr a'r hyfforddwr.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  David R. Wilkerson, "Cockpit" yn *Encyclopedia of Flight*, cyfrol 1, golygwyd gan Tracy Irons-Georges (Pasadena, Califfornia: Salem Press, 2002), tt. 180–81.

Darllen pellach
---------------

* L. F. E. Coombs, *The Aircraft Cockpit: From Stick-and-string to Fly-by-wire* (Patrick Stephens, 1990).
* L. F. E. Coombs, *Control in the Sky: The Evolution and History of the Aircraft Cockpit* (Pen & Sword, 2005).
* P. M. Satchell, *Cockpit Monitoring and Alerting Systems* (Aldershot, Hampshire: Ashgate, 1993).
Ci Tarw Ffrengig
Brîd o gi sy'n tarddu o Ffrainc yw'r **Ci Tarw Ffrengig** (Ffrangeg: *Bouledogue Français*). Mae'n gi cymar a gwarchotgi addas.

Hanes
-----

Datblygodd y Ci Tarw Ffrengig yn Ffrainc ar ddiwedd y 19eg ganrif drwy groesfridio cŵn brodorol bychain gyda Chŵn Tarw arffed.

Golwg ac iechyd
---------------

Mae'r Ci Tarw Ffrengig yn debyg i Gi Tarw bychain, ond un wahaniaeth yw ei glustiau mawr sy'n sefyll i fyny a gyda blaenau crynion iddynt, yn debyg i glustiau'r ystlum. Mae ei benglog yn wastad rhwng ei glustiau ac yn grwm uwchben y llygaid, a gan amlaf mae ganddo olwg bywiog sy'n wahanol i olwg sarrug neu bwdlyd y Ci Tarw. Mae'n tyfu i fod yn 28–33 cm (11–13 modfedd) o uchder ac yn pwyso 11–13 kg (24–29 o bwysau). Mae'n byw am dros 10 mlynedd. Mae ganddo gôt fer a main, a all fod yn rhesog, melynllwyd, neu'n wyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  (Saesneg) French bulldog. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 14 Rhagfyr 2014.
2. ↑  Hennessy, Kathryn (uwch-olygydd). *The Dog Encyclopedia* (Llundain, Dorling Kindersley, 2013), t. 267.
|  |
| --- |
| **Cyfnodau cynhanes** |
| **H** |   La Tène |   | Rhaghanes |
|   Hallstatt |
| **Oes yr Haearn** |
|   Oes ddiweddar yr Efydd |   |
|   Oes ganol yr Efydd |
|   Oes gynnar yr Efydd |
| **Oes yr Efydd** |
|     Chalcolithig |   |   |
|   Neolithig | Cynhanes |
| Mesolithig |
| **P** |     Paleolithig Uchaf |   |
|     Paleolithig Canol |
|     Paleolithig Isaf |
|   Hen Oes y Cerrig |
| **Oes y Cerrig** |

Mae cyfnod y **Chalcolithig** (Groeg: *khalkos* + *lithos* 'carreg gopr') neu **Oes y Copr** (a elwir hefyd yn **Eneolithig** (**Aeneolithig**)), yn gam yn natblygiad diwylliant y ddynolryw a welodd ymddangosiad graddol yr offer metel cyntaf a ddefnyddid ochr yn ochr ag offer carreg. Mae'r term(au) a'i ddefnydd gan archaeolegwyr yn amrywio'n fawr.

Yn draddodiadol mae llenyddiaeth archaeoleg Ewropeaidd yn osgoi defnyddio'r term 'chalcolithig' (gan ddefnyddio'r term 'Oes y Copr' yn ei le), tra bod archaeolegwyr yn y Dwyrain Canol ar y llaw arall yn ei ddefnyddio'n rheolaidd. Y rheswm am hynny yw bod y chalcolithig wedi dechrau'n gynharach o lawer yn yr ardal honno, tra bod y newid o'r cyfnod chalcolithig byr a gafwyd yn Ewrop i Oes yr Efydd yn llawer mwy sydyn (am fod y dechnoleg newydd wedi dod i Ewrop o'r Dwyrain Canol).

Mae'r cyfnod yn un o drawsnewid rhwng y Neolithig (Oes y Cerrig) ac Oes yr Efydd, sy'n gorwedd y tu allan i'r hen system tair oes ar gyfer Cynhanes. Ymddengys fod pobl yn araf i ddefnyddio copr, efallai'n bennaf am ei bod yn fetel gymharol brin a meddal, a'i bod wedi cael ei chymysgu gyda thun a metelau eraill yn gynnar iawn; ffaith sy'n ei gwneud hi'n anodd i wahaniaethu rhwng y gwahanol diwylliannau Chalcolithig a'u dosbarthu'n drefnus.

Y canlyniad yw bod y term yn tueddu i gael ei ddefnyddio mewn rhai lleoedd yn unig, yn bennaf yn ne-ddwyrain Ewrop a gorllewin a chanolbarth Asia (o tua'r 4ydd milenniwm CC ymlaen). Fe'i defnyddir weithiau i ddisgrifio rhai o wareiddiaid yr Amerig yn y cyfnod yn union cyn dyfodiad yr Ewropeiaid yn ogystal.

O 4300 i 3200 CC yn y cyfnod Chalcolithig, mae Gwareiddiad Dyffryn Indus yn dangos cyfatebiaethau ceramig gyda diwylliannau cynnar de Tyrcmenistan a gogledd Iran, sy'n awgrymu teithio a masnachu ar raddfa sylweddol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Parpola, Asko: *Study of the Indus Script*, tud. 2, 3.
| Grŵp → | **16** |
| --- | --- |
| ↓ Cyfnod |
| 2 | 8  O |
| 3 | 16  S |
| 4 | 34  Se |
| 5 | 52  Te |
| 6 | 84  Po |
| 7 | 116  Uuh |

Grŵp o un-ar-bymtheg elfen yn y tabl cyfnodol ydy **Grŵp 16**, neu'r **grŵp calcogen** ac weithiau fe'i gelwir "y grŵp ocsigen". Yr hen enw arnynt oedd grŵp VIB neu VIA. Yn nhrefn safonnol IUPAC mae grŵp 16 yn cynnwys: ocsigen (O), swlffwr (S), seleniwm (Se), telwriwm (Te), yr elfen ymbelydrol poloniwm (Po), a'r elfen synthetig ununhecsiwm (Uuh).

Mae ocsigen, swlffwr a soleniwm yn anfetelau a telwriwm a pholoniwm yn feteloid ac ununhecsiwm yn fetel tlawd.

Anaml iawn, fodd bynnag, y disgrifir ocsigen fel aelod o'r teulu hwn.

Nodweddion
----------

Mae patrwm yr electronnau rhwng aelodau unigol y teulu yn debyg iawn i'w gilydd, yn enwedig ar du allan y gragen, ac oherwydd hyn mae eu hymddygiad cemegol yn debyg i'w gilydd:

| Z | Elfen | Nifer yr electronnau |
| --- | --- | --- |
| 8 | ocsigen | 2, 6 |
| 16 | swlffwr | 2, 8, 6 |
| 34 | seleniwm | 2, 8, 18, 6 |
| 52 | telwriwm | 2, 8, 18, 18, 6 |
| 84 | poloniwm | 2, 8, 18, 32, 18, 6 |
| 116 | ununhecsiwm | 2, 8, 18, 32, 32, 18, 6 |

Anfetelau ydy ocsigen a swlffwr. Metaloid ydy seleniwm, telwriwm a poloniwm; fodd bynnag, yn eu ffurfiau elfennol, gelwir telwriwm a seleniwm yn fetel.

Mae'r calcogennau metalig i'w cael yn naturiol drwy'r byd e.e. mwyn haearn ydy pyreit (FeS2)

**Allwedd o'r tabl ar y dde:**| Anfetalau | Metaloidau | Metalau eraill | Mae'r rhif atomig mewn coch yn nwyon | Mae'r rhif atomig mewn du yn solidau | Mae blwch gydag ymyl trwchus yn cynnwys elfennau primordaidd sy'n hŷn na'r Ddaear | Mae blychau gydag ymyl toredig yn cynnwys elfennau ymbelydrol sy'n dadfeilio | Mae blychau gydag ymyl o ddotiau yn cynnwys elfennau synthetig ymbelydrol. |

Yr enw
------

Daw'r enw o ddau air Groegaidd: *χαλκος* (chalkos) sy'n golygu "copr" a γενεσ (genes) sy'n golygu geni neu "creu". Fe'i defnyddiwyd am y tro cyntaf yn 1930 gan Wilhelm Biltz o Brifysgol Hanover wedi i Werner Fischer fathu'r gair. Yn anffodus dydy aelodau'r grŵp yma ddim yn creu copr; ond maen nhw'n creu mwynau (Saesneg: *ore forming*). Cysylltwyd y gair Groeg "chalkos" efo unrhyw gerrig a oedd yn cynnwys metel.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  A Second Note on the Term "Chalcogen"
2. ↑  Online Etymology Dictionary -gen
Brandi
Gwirod a wneir o wahanol fathau o ffrwythau, ond yn arbennig grawnwin, yw **brandi**. Daw'r gair o'r Iseldireg *brandewijn*. Mae'n cynnwys rhwng 35–60% o alcohol, o ran ei gyfaint, (70–120 'prawf' UDA) a chaiff ei yfed, fel rheol, wedi cinio er mwyn cynorthwyo i dreulio'r bwyd.

Fel arfer, yfir brandi ar dymheredd yr ystafell, ond yn aml, fe'i rhoddir mewn gwydr llydan er mwyn i wres y llaw godi ei dymheredd ychydig. I gyflymu'r broses hon, gellir rhoi gwydriad o frandi mewn popty microdon am tua 5 eiliad.

Ceir llawer o wahanol fathau o frandi o rawnwin, wedi eu cynhyrchu mewn nifer o wledydd. Cysylltir y ddiod yn arbennig a Ffrainc, lle mae mathau enwog o frandi yn cynnwys Cognac ac Armanac. Ymhlith y gwledydd eraill sy'n nodedig am gynhyrchu brandi mae Sbaen, yn enwedig ardal Jerez de la Frontera, ac Armenia. Cedwir y goreuon am gyfnod hir mewn casgenni prenb, derw, ond defnyddir 'caramel' ar eraill er mwyn tywyllu lliw'r hylif iddo edrych yn hen.

Gellir defnyddio nifer o ffrwythau eraill, ar wahân i rawnwin, i gynhyrchu brandi, er enghraifft Calvados, a wneir yn Normandi o afalau; math arall yw brandi pomace. Gelwir y diodydd hyn yn *eau de vie* (sef y term Ffrangeg am "ddŵr y bywyd").

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Nodyn:Britannica
2. ↑  "Brandy". BBC. Cyrchwyd 22 Gorffennaf 2014.
3. ↑  *Kirk-Othmer Food and Feed Technology*. John Wiley & Sons. 2007-12-14. t. 151. ISBN 9780470174487.
Mae **Brandy Hill** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN213133. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 54 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 205 metr (673 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2008-06-23 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr Samoa** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr Samoa) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala flavifrons***; yr enw Saesneg arno yw *Yellow-fronted whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. flavifrons*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr Samoa yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr Samoa** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Y drosedd o gymryd plentyn dan oed o warchodaeth rhieni neu warcheidwaid y plentyn yw **cipio plentyn**. Gall plentyn gael ei gipio gan riant, gwarcheidwad, person arall sydd â chysylltiad â'r plentyn, neu gan berson sy'n ddieithr i'r plentyn.

Cyfraith y Deyrnas Unedig
-------------------------

Yn systemau cyfreithiol Cymru a Lloegr, yr Alban, a Gogledd Iwerddon, mater troseddol a sifil yw cipio plentyn. Dan Ddeddf Cipio Plentyn 1984, mae'n dramgwydd troseddol yng Nghymru a Lloegr i berson sydd â chysylltiad â phlentyn i gymryd neu i ddanfon y plentyn y tu allan i'r Deyrnas Unedig heb ganiatâd gan berson sydd â chyfrifoldeb dros y plentyn fel rhiant. Mae'r un darpariaethau ar waith yn yr Alban a Gogledd Iwerddon yn ôl Deddf Cipio Plentyn 1984 (Yr Alban) a Deddf Cipio Plentyn (Gogledd Iwerddon) 1985.

Manylir ar hawliau rhiant yng Nghymru a Lloegr i gymryd eu plant i ffwrdd o'r rhiant arall yn Neddf Plant 1989. Yn yr Alban ceir darpariaethau tebyg gan Ddeddf Plant (Yr Alban) 1995, ac yng Ngogledd Iwerddon gan Orchymyn Plant (Gogledd Iwerddon) 1995.

### Cipio plentyn ar y llwyfan rhyngwladol

Unwaith i blentyn gael ei gymryd y tu allan i'r Deyrnas Unedig, caiff cipio gan riant yn aml ei drin fel mater sifil yn unig. Mae'r siawns o gael y plentyn yn ôl yn dibynnu ar arferion a chyfraith y wlad yr aethpwyd â'r plentyn iddi. Gall y Swyddfa Dramor ddarparu cymorth ond ni all y Swyddfa Dramor roi cyngor cyfreithiol neu ymyrryd yn system gyfreithiol gwlad arall.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Child abduction law. Y Weinyddiaeth Gyfiawnder (14 Mawrth 2011). Adalwyd ar 7 Hydref 2012.
2. ↑   Cipio plentyn ar y llwyfan rhyngwladol. Directgov. Adalwyd ar 7 Hydref 2012.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Testun Deddf Cipio Plentyn (1984); adalwyd 7 Hydref 2012