*Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.*
Mathemategydd Cymreig oedd **William Jones** (1675 – 1 Gorffennaf 1749) fathodd y symbol **π** ("pai" yn Gymraeg; o'r lythyren Groeg *pi*) i gynrychioli’r gymhareb rhwng cylchedd cylch a'i ddiamedr.

Bywyd
-----

Yn fab i John George ac Elizabeth Rowland Jones, ganwyd a magwyd William mewn tyddyn o'r enw "Y Merddyn" ym mhentref bychan Capel Coch ym mhlwyf Llanfihangel Tre'r Beirdd, ar Ynys Môn cyn symud i Lanbabo.

Derbyniodd ei addysg cynnar mewn ysgol elusennol yn Llanfechell. Trwy ei fedrau rhifyddeg, enillodd cefnogaeth a nawdd teulu Argwlydd Bulkeley, y tirfeddiannwyr lleol, a anfonodd William i Lundain. Yn Llundain cychwynodd ei yrfa yn gweithio fel cyfrifydd i fasnachwr. Tra'r oedd yng ngwasanaeth y gŵr hwnnw, bu ar fordaith i India'r Gorllewin. Addysgwyd ef mewn mathemateg a morwriaeth ar fwrdd llong y llynges o 1695 hyd 1702, gan hefyd sefydlu ysgol yn dysgu mathemateg yn Llundain yn hwyrach yn ei fywyd.

Prin yw'r tystiolaeth bod William wedi cadw cysylltiad â Môn a Chymru, ond prynodd lyfrau a llawysgrifau'r ysgolhaig Moses Williams. Trefnodd i Richard Morris wneud restr ohonynt a'u rhoi mewn trefn. Ymddiddoriai yn yr argraffiad newydd o'r Beibl a olygodd Richard Morris yn 1746, ac yn hwnnw mae dau fap sy'n "rhodd William Jones i'r Cymry".

Yn y ddeunawfed ganrif yr oedd yn arfer gan foneddigion estyn croeso i wŷr galluog i'w tai. Mwynhaodd William gyfeillgarwch Arglwydd Parker a Iarll Macclesfield. Wedi colli ei bres oherwydd i fanc a fuddsoddwyd ynddo dorri, bu William yn byw am flynyddoedd yng nghartref Iarll Macclesfield yng Nghastell Shirburn. Priododd William â Marry Nix, merch y gwneuthurwr dodrefn enwog, a ganwyd fab iddynt. Enwyd eu mab yn William Jones hefyd, ac roedd yn ieithydd enwog, yn enwedig am ddarganfod y teulu Indo-Ewropeaidd o ieithoedd; roedd hefyd yn farchog.

Pan fu farw William yn 1749 dywedid bod ganddo'r llyfrgell fathemategol orau ym Mhrydain. Gadawodd honno, a'i gasgliad o lyfrau a llawysgrifau Cymraeg i Iarll Macclesfield. Prynodd Syr John Williams y casgliad yn 1899 a'u rhoi i'r Llyfrgell Genedlaethol.

Gwaith
------

Y symbol byd-eang a grëwyd gan y bachgen o Fôn
Yn 1702 cyhoeddodd ei lyfr cyntaf *New Compendium of the Whole Art of Navigation*, ac yntau ond yn 28 oed.

Yn 1706 cyhoeddodd ei ail lyfr *Synopsis Palmarorium Mathesos, or a New Introduction to Mathematics*. Yn y llyfr hwn mae ei gyfraniad mwyaf fel mathemategydd, sef cyflwyniad o'r symbol π (y llythyren Groeg pai) i gynrychioli’r gymhareb rhwng cylchedd cylch a'i ddiamedr. Ystyrid *Synposis* fel un o'r llyfrau mwyaf y cyfnod, a thrwyddi daeth at sylw Syr Isaac Newton a Syr Edmond Halley. Trwy'r ddau yma, daeth i gysylltiad â deallusion y cyfnod yn y Gymdeithas Brenhinol. Ar yr adeg hyn yr oedd maes calcwlws yn datblygu, gyda Newton ym Mhrydain a Leibnitz yn Ffrainc, ill dau, yn arddel math gwahanol o'r un pwnc. Yn 1711 penodwyd William yn aelod o bwyllgor y Gymdeithas Frenhinol, a sefydliwyd i astudio datblygaidau ym maes calcwlws; cydnabyddiaeth o'i statws ymhlith mathemategwyr Prydain. Yn 1712, etholwyd ef yn frodor o’r Gymdeithas Frenhinol, a bu'n ddirprwy-lywydd y Gymdeithas am gyfnod.

Tua 1711 derbyniodd William y swydd o olygu rhai o weithiau gwyddonol Isaac Newton, gan ei fod yn rhy brysur gyda'i waith efo'r Mint Brenhinol. Cyhoeddodd William amryw o bapurau o'i waith yn *Philosophical Transactions of the Royal Society*. Hefyd, y fo oedd y cyntaf i osod allan reolau llôg cyfansawdd neu adlog (compound interest).

Diwrnod Pi
----------

*Prif: Diwrnod Pi (mathemateg)*
Ers 1988 mae 14 Mawrth wedi cael ei ddynodi'n ddiwrnod rhyngwladol **π** a datblygodd i fod yn ddathliad byd-eang. Deilliodd y syniad o gael diwrnod pai o San Francisco, Unol Daleithiau'r America, lle defnyddir y fformat 'mis/dydd/blwyddyn' ar gyfer dyddiadau; o ddilyn y patrwm hwn, mae 14 Mawrth yn cyfateb i dri digid cynta'r rhif. Mae'r diwrnod hefyd yn gyfle i hyrwyddo mathemateg yn gyffredinol.

Llyfryddiaeth
-------------

* Ll. G. Chambers, *Mathemategwyr Cymru* (Caerdydd, 1994), tt. 18-22.
* Gareth Ffowc Roberts, *Cyfri'n Cewri* (Caerdydd, 2020), tt. 11-19.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Gwŷr Môn*. Bedwyr Lewis Jones. [Caernarfon]: Cyngor Gwlad Gwynedd. 1979. ISBN 0-903935-07-4. OCLC 7735839.CS1 maint: others (link)
2. ↑  Gwefan Cymdeithas Hanes Mechell; Archifwyd 2012-09-25 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 30 Mai 2013
3. ↑  [*Cyfri'n Cewri* gan Gareth Ffowc Roberts; Gwasg Prifysgol Cymru (2020). Tud 14.
4. ↑  *Y Cymro* arlein; adalwyd 7 Mawrth 2017.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) The Galileo Project Archifwyd 2004-02-03 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 9856920
* LCCN: n86823433
* ISNI: 0000 0001 0777 0305
* GND: 1055631054
* SUDOC: 088038351
* BNF: cb119973634 (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |