recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Paentiad olew o Emily Post (tua 1906) gan Emil Fuchs a arddangosir yn Amgueddfa Brooklyn.
Awdures Americanaidd oedd **Emily Post** (27 Hydref 1872 – 25 Medi 1960) a ysgrifennodd ar safon ymddygiad. Mae ei henw yn gyfystyr â moesau a defodau Americanaidd.

Ganwyd Emily Price yn Baltimore, Maryland, yn unig plentyn i'r pensaer Bruce Price a'r buddsoddwraig Josephine Lee Price. Ym 1877 symudodd ei theulu i Manhattan a mynychodd Emily ysgol breifat. Daeth y teulu yn rhan o gylchoedd uchaf Dinas Efrog Newydd, ac ymddangosodd Emily fel *débutante* ym 1892. Priododd y dyn busnes Edwin M. Post a chafodd ddau fab, Edwin Jr. (ganwyd 1893) a Bruce Price (1895). Ceisiodd y cylchgrawn clecs *Town Topics* flacmelio Edwin am ei anffyddlondeb i'w wraig, ond gwrthododd dalu a thystiodd yn erbyn y cylchgrawn mewn achos enllib ym 1905. Danfonodd Emily ei feibion i ysgol breswyl cyn iddi ysgaru Edwin. Ni dderbyniodd Emily alimoni o'i gŵr gan iddo golli ei gyfoeth mewn buddsoddiadau aflwyddiannus, ac felly enillodd Emily arian trwy ysgrifennu. Cyhoeddwyd chwe nofel ganddi, straeon byrion, traethodau, a'r llyfr taith *By Motor to the Golden Gate*.

Ysgrifennodd *Etiquette in Society, in Business, and at Home* a gyhoeddwyd gan Funk & Wagnalls ym 1922. Ni ddisgwylwyd y llyfr i fod yn llwyddiant sylweddol, ac argraffodd y cyhoeddwr 5000 o gopïau'n unig. Ond arhosodd ar restrau'r gwerthwyr gorau am 18 mis a chafodd ei ailargraffu o leiaf wyth o weithiau yn ystod y cyfnod hwnnw. Esbonir llwyddiant aruthrol y llyfr gan y miliynau o Americanwyr oedd yn blant i fewnfudwyr ac yn dymuno cael crap ar foesau a defodau eu gwlad enedigol, ac Americanwyr eraill oedd am wella eu safle cymdeithasol. Ysgrifennodd golofn i'r cylchgrawn *McCall's* a gafodd ei chyhoeddi mewn mwy na 150 o bapurau newydd ar draws y wlad, a chyflwynodd raglen radio.

Sefydlodd The Emily Post Institute ym 1946, sy'n parhau i hyrwyddo safon ymddygiad yn yr Unol Daleithiau ac ailargraffu llyfrau Emily Post. Mae nifer o'i disgynyddion wedi dilyn camau Emily trwy ysgrifennu ar safon ymddygiad.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Kolbert, Elizabeth (20 Hydref 2008). *Place Settings: Emily Post, at home*. The New Yorker. URL
2. 1 2 3  Post, Emily (2004). "Intoduction". In Lancaster, Jane (gol.). *By Motor to the Golden Gate*. Jefferson, Gogledd Carolina: McFarland & Company. t. 2. Cyrchwyd 4 Tachwedd 2012.
3. ↑  (Saesneg) Emily Post Is Dead Here at 86; Writer was Arbiter of Etiquette. *The New York Times* (27 Medi 1960). Adalwyd ar 12 Mawrth 2013.

Llyfryddiaeth
-------------

* Claridge, Laura. *Emily Post: Daughter of the Gilded Age, Mistress of American Manners* (Random House, 2009).

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) The Emily Post Institute
* (Saesneg) Testun *Etiquette in Society, in Business, and at Home* ar Gutenberg.org

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 45102791
* LCCN: n50019815
* ISNI: 0000 0001 0968 4099
* GND: 119026554
* SUDOC: 075480395
* NKC: mzk2005278368

 |
Newyddiadurwr a darlledwr o Gymro yw **Gwyn Llewelyn** (ganwyd 6 Mawrth 1942). Mae'n adnabyddus am ei adroddiadau ar raglen newyddion *Y Dydd* ac am fod y newyddiadurwr teledu cyntaf yn Nhrychineb Aberfan. Ef hefyd oedd yn cyflwyno'r gyfres gylchgrawn *Hel Straeon*.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd Gwyn ym Mangor a fe'i magwyd yn Ty'n y Gongl, Ynys Môn. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Ty'n y Gongl ac Ysgol Syr Thomas Jones, Amlwch.

Gyrfa
-----

Yn 16 oed ymunodd a'r *North Wales Chronicle* a'r *Cloriannydd* fel cyw-newyddiadurwr cyn symud i Gaerdydd yn 1962 i fod yn Is-Olygydd ar y *Western Mail*, y person ieuengaf yn hanes y cwmni i ddal swydd o'r fath.

Yn 1962 ymunodd â chwmni newydd Teledu Cymru fel gohebydd pan oedd y tîm yn cynnwys John Roberts Williams a T. Glynne Davies. Yn dilyn methiant y fenter ar ddiwedd 1963, ailymunodd â'r *Western Mail* fel gohebydd cyffredinol. Yn 1964 ymunodd â chwmni TWW fel Gohebydd Crwydrol ar raglen *Y Dydd*. Yn 1966 ef oedd y newyddiadurwr teledu cyntaf i gyrraedd Aberfan, awr wedi'r drychineb. Daeth yn brif gyflwynydd *Y Dydd* yn 1968 a bu yn y swydd tan 1975.

Yn 1976 ymunodd â'r BBC a symudodd i Fangor i gyflwyno *Bore Da* ac ef hefyd oedd darllenydd newyddion cyntaf *Radio Cymru*.

Yn 1979 derbyniodd gynnig i fod yn un o gyflwynwyr y rhaglen deledu *Heddiw* gan gadw ei ddyletswyddau ar *O'r Newydd*. Yn 1982 daeth yn un o gyflwynwyr sefydlog *Newyddion Saith* ar sianel newydd S4C ac yn 1986 derbyniodd wahoddiad i fod yn brif gyflwynydd *Hel Straeon* ac ymuno â thîm a oedd yn cynnwys Lyn Ebenezer a Catrin Beard.

Bu'n Bennaeth Uned Gyfathrebu Cyngor Ynys Môn cyn dod yn ohebydd y gogledd ar raglen *Wedi 7*. Fe ymddeolodd o'r rhaglen yn 2007.

Bywyd personol
--------------

Mae'n briod â Luned a bu'n byw ym Mhorthaethwy am flynyddoedd cyn symud i Gaernarfon. Mae'n Dad i Sion, Siwan a Shari Llewelyn

Llyfrau
-------

Ysgrifennodd ddau lyfr o hanesion *Hel Straeon*, teithlyfr *Gwyn a'i Fyd* yn seiliedig ar y gyfres deledu a'r nofelau *Pry'r Gannwyll* ac *Yr Ias yng Ngruddiau'r Rhosyn*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *'Un o'r hoelion wyth' yn ymddeol*  , BBC Cymru, 2 Mawrth 2007.  Cyrchwyd ar 16 Medi 2016.
2. ↑  *Mae Gwyn Llewelyn yn un o wynebau mwyaf cyfarwydd y byd darlledu yng Nghymru, ond sut berson ydyw y tu hwnt i'r camera? Caron Wyn Edwards aeth ar drywydd y gŵr o Dynygongl.*  , Daily Post, 16 Ebrill 2005.  Cyrchwyd ar 16 Medi 2016.
3. ↑  *'The saddest 24 hours I would ever know'*   (en) , walesonline.co.uk, 29 Hydref 2006.  Cyrchwyd ar 16 Medi 2016.
Llenores o Libanus yn yr iaith Arabeg oedd **Emily Daoud Nasrallah** (ganwyd **Emily Daoud Abi Rached**; 6 Gorffennaf 1931 – 14 Mawrth 2018).

Ganwyd yn nhref Kfeir, ar droed Mynydd Hermon, i deulu o ffermwyr Cristnogol. Cyhoeddodd ei darnau cyntaf mewn cylchgronau. Gweithiodd rhan-amser mewn ysgol ferched i ennill arian i fynychu'r Brifysgol Americanaidd yn Beirut, ac enillodd ei gradd yn addysg a llenyddiaeth ym 1958. Priododd Philip Nasrallah ym 1957, a chawsant pedwar o blant.

Cyhoeddodd ei nofel gyntaf, *Tuyur Aylul* ("Adar Medi"), ym 1962. Yn ystod ei hoes, ysgrifennodd chwe nofel arall, a sawl casgliad o straeon byrion a thraethodau. Gwrthododd i adael y wlad yn ystod Rhyfel Cartref Libanus, er i gartref ei theulu gael ei dinistrio ar un adeg. Daeth yn rhan o garfan o lenorion benywaidd Libanaidd, gan gynnwys Hanan Al-Sheikh, a ysgrifennai ffuglen ar bwnc y rhyfel.

Enillodd Fedal Goethe yn 2017. Bu farw yn 86 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Sam Roberts, "Emily Nasrallah, Lebanese Novelist and Activist, Dies at 86", *The New York Times* (16 Mawrth 2018). Adalwyd ar 3 Ebrill 2018.
2. ↑  (Saesneg) Peyvand Khorsandi, "Emily Nasrallah: Lebanese writer whose novels spoke of women, war and migration in her homeland", *The Independent* (21 Mawrth 2018). Adalwyd ar 3 Ebrill 2018.
Roedd **Gwyn Parry** (1946 – 19 Mawrth 2014) yn actor Cymreig..

Blynyddoedd cynnar
------------------

Cafodd ei fagu yn Rachub, Bethesda.

Gwaith theatr
-------------

Ymunodd â Chwmni Theatr Cymru yn syth o Brifysgol Bangor a bu'n rhan o'i hadran arbrofol, Theatr Antur. Bu hefyd yn aelod o Gwmni'r Fran Wen

Gwaith teledu
-------------

Ymddangosodd mewn sawl drama deledu gan gynnwys *Pengelli*, *A470*, *Pobol y Cwm* a *Porc Peis Bach*, *Y Stafell Ddirgel*, *Treflan*, *Porthpenwaig*, *Llafur Cariad*, *Caryl* a'r gyfres deledu i blant, *Miri Mawr*.

Gwaith radio
------------

Actiodd mewn nifer o ddramâu ar Radio Cymru, gan gynnwys *Y Streic Fawr*, *Cudd fy Meian*, *Gwylanod*, *Glesni*, *Cwacs* a *Dani*.

Bu farw'n 67 oed yn ei gartref yng Nghaernarfon. Roedd yn dad i ddau o blant.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, Valmai (Mai 2014). *Gwyn Parry (1946-2014)*, Rhifyn 616. Barn
2. ↑   Yr actor Gwyn Parry wedi marw. BBC Cymru (20 Mawrth 2014). Adalwyd ar 26 Mehefin 2014.
3. ↑   Yr actor Gwyn Parry wedi marw. Golwg360 (20 Mawrth 2014). Adalwyd ar 26 Mehefin 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 881147907522979210009
* LCCN: no2016136096

 |
Gawain a'r Marchog Gwyrdd.
Cymeriad a gysylltir a'r chwedlau am y brenin Arthur yw **Gwalchmai ap Gwyar**, hefyd **Gwalchmei** (Lladin: *Gualguainus*, Ffrangeg: *Gauvain*, Saesneg: *Gawain*).

Hanes
-----

Ymddengys Gwalchmai fel un o ŵyr Arthur yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, lle disgrifir ef fel nai i Arthur. Mae'n un o'r gwŷr a ddewisir gan Arthur i fynd gyda Culhwch i chwilio am Olwen. Yn Llyfr Du Caerfyrddin enwir ei farch fel Ceingaled, a dywedir fod ei fedd ym Mheryddon. Dywed William o Malmesbury yn ei *De Rebus Gestis Anglorum* iddo deyrnasu mewn rhan o Brydain a eilw yn Walweitha, a dywed fod ei fedd yn Rhos (yn Sir Benfro yn awr). Ceir yr enw Castell Gwalchmai yn y cantref hwnnw.

Mae'n gymeriad pwysig yn *Historia Regum Britanniae* Sieffre o Fynwy, lle mae'n un o farchogion gorau Arthur ac yn etifedd posibl i'r deyrnas nes iddo gael ei ladd gan ŵyr Medrawd. Mae'r testun anghyflawn diweddarach *Genedigaeth Arthur* yn gwneud Gwyar, mam Gwalchmai a chwaer Arthur, yn briod i Emyr Llydaw ac felly'n fam i Hywel ab Emyr Llydaw.

Ymddengys Gauvain yng ngwaith Chrétien de Troyes, lle mae'n batrwm o sifalri. Ef yw arwr y chwedl Saesneg o'r 14g, *Sir Gawain and the Green Knight*.
Darlledwr a chyflwynydd teledu yw **Emlyn Davies** (ganwyd Ionawr 1945).

Fe'i ganwyd yn Llanberis, Gwynedd, cyn astudio ym Mhrifysgol Bangor rhwng 1963 ac 1968. Yn 1969 daeth yn ohebydd newyddion a materion cyfoes gyda BBC Cymru. Rhwng 1976 ac 1979 roedd yn gyflwynydd rhaglenni addysg a cyflwynodd y rhaglen *Hyn o Fyd*. Aeth ymlaen i fod yn Olygydd Newyddion BBC Radio Cymru rhwng 1979 ac 1981. Pan sefydlwyd S4C yn 1982 daeth Davies yn Brif Gomisiynydd Rhaglenni cyntaf y sianel. Yn 1987 sefydlodd y cwmni cynhyrchu annibynnol Teledu Elidir. Ymddeolodd o'r cwmni yn 2005.

Swyddi
------

* 1969–1976 - Gohebydd Newyddion a Materion Cyfoes BBC Cymru
* 1976–1979 - Cyflwynydd Rhaglenni Addysg BBC Cymru
* 1979–1981 - Golygydd Newyddion BBC Radio Cymru
* 1981–1987 - Prif Gomisiynydd Rhaglenni S4C
* 1987–2005 - Cynhyrchydd Annibynnol, Teledu Elidir

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  beta.companieshouse.gov.uk; adalwyd 26 Chwefror 2018.
2. ↑   Proffil LinkedIn. LinkedIn. Adalwyd ar 26 Chwefror 2018.

Dolenni allanol
---------------

* *Hyn o Fyd* ar BBC iPlayer
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn gwythiennog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod gwythiennog**; yr enw Saesneg yw *Brown-veined Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Archanara dissoluta*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn gwythiennog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ffeminist o Fwlgaria oedd **Ekaterina Karavelova** (Bwlgareg: Екатерина Каравелова; 21 Hydref 1860 - 1 Ebrill 1947) fu hefyd yn athro, cyfieithydd, swffragét ac ymgyrchydd dros hawliau menywod. Enwyd rhan o Antarctica ar ei hôl: Karavelova Point.

Fe'i ganed yn Rouse (5ed tref fywaf Bwlgaria heddiw) a bu farw yn Sofia, prifddinas y wlad. Bu'n briod i Petko Karavelov.

Hi oedd sylfaenydd y sefydliad merched diwylliannol 'Maika' a bu'n gadeirydd rhwng 1899 a 1929, yn Is-gadeirydd Undeb Menywod Bwlgaria rhwng 1915 a 1925, yn llywydd cangen Bwlgaria o Gynghrair Ryngwladol y Merched dros Heddwch a Rhyddid ym 1925, cyd-sylfaenydd Cymdeithas Bwlgareg-Rwmania yn 1932, ac yn gcyd-sylfaenydd Cymdeithas Awduron Bwlgaria, a'i llywydd, yn 1935.

Fel athrawes, cynhaliodd drafodaethau cynnar ar hawliau merched ac addysg menywod a statws athrawon benywaidd. Yn 1901, roedd yn gyd-sylfaenydd Undeb Menywod Bwlgaria ochr yn ochr â Vela Blagoeva, Kina Konova, Anna Karima a Julia Malinova. Roedd y sefydliad yn sefydliad ymbarél o'r 27 sefydliad menywod lleol a sefydlwyd ym Mwlgaria ers 1878. Fe'i sefydlwyd fel ymateb i gyfyngiadau addysg menywod a mynediad i astudiaethau prifysgol yn y 1890au, gyda'r nod o hyrwyddo datblygiad deallusol menywod a chyfranogi, a threfnu cyngherddau cenedlaethol.

Gwasanaethodd Ekaterina Karavelova fel cynrychiolydd Bwlgareg ar sawl cynhadledd ryngwladol. Yn 1935 gwrthwynebodd rhoi'r gosb eithaf i garcharorion gwleidyddol ym Mwlgaria, ac ym 1938 gwasanaethodd mewn comisiwn a oedd yn gwrthwynebu cau ysgolion Bwlgaria yn Romania.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Karavelova Point. SCAR *Composite Antarctic Gazetteer*
2. ↑  Galwedigaeth: *Národní autority České republiky*. dyddiad cyrchiad: 18 Rhagfyr 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 33052028
* LCCN: n84120934
* ISNI: 0000 0000 8218 0914
* GND: 128512911
* SUDOC: 069953252
* NKC: js2017949438
* CiNii: DA11125121

 |
Santes oedd **Gwen o Dalgarth** ac un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog. Etifeddodd Garth Madrun (Talgarth) gan ei mam-gu, Marchell. Priododd Llŷr Merini ac roedd yn fam i Garadog Freichfras.

Mae'n fwyaf nodedig am fyw bywyd Cristnogol ac am ei charedigrwydd. Lladdwyd Gwen mewn ymosodiad gan lwyth paganaidd yn 492. Credir fod eglwys Talgarth yn sefyll ar y fan ble'i lladdwyd a gwnaethpwyd creirfa i'w chorff yno.

Tir o gwmpas eglwys Talgarth, safle Garth Madrun
Eglwys Santes Gwen o Dalgarth,Llys-wen, ar lan Afon Gwy Powys
Ffynnon Gwen ger Trefeca

Cysegriadau
-----------

Mae eglwys Talgarth yn dal i ddwyn enw Gwen ac mae eglwys arall wedi'i chysegru iddi yn Llyswen. Heddiw mae'r ddwy eglwys yn defnyddio yr enw Gwendolen. Bu'r enw Gwendolen yn boblogaidd yn Lloegr yn Oes Fictoria ac mae'n debyg y newidiwyd enwau'r ddwy eglwys bryd hynny. Bu santes arall yn dwyn yr enw Gwendolen ond Gwen o Dalgarth yw nawddsant Talgarth a Llyswen.

Gweler hefyd
------------

Dylid darllen yr erthygl hon yng nghyd-destun Santesau Cymru 388-680.

Ni ddylid ei chymysgu hi gyda Gwen o Gernyw na Gwen Teirbron.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, T.T. 1977, *The Daughters of Brychan, Brycheiniog* Cyf. XVII
2. 1 2  Spencer, R, 1991, *Saints of Wales and the West Country, Llanerch*.
Afiechyd a achosir gan y bacteriwm *Mycobacterium leprae* yw'r **gwahanglwyf**. Darganfuwyd y bacteriwm gan feddyg o Norwy, Armauer Hansen, yn 1873.

Gellir trosglwyddo'r gwahanglwyf o un person i'r llall, yn aml trwy besychu neu disian. Gall y bacteriwm fyw yn y corff am gyfnod hir, weithiau am flynyddoedd, heb fod unrhyw arwydd o'r afiechyd. Mae'n effeithio ar ran allanol y corff, y croen yn arbennig, ac os na cheir triniaeth mae'n ymledu i ddinistrio'r nerfau, fel nad oes teimlad mewn rhannau o'r corff. Yn y pen draw, gall y claf golli rhannau o'r corff megis bysedd neu'r trwyn.

Ofnid yr afiechyd yn fawr yn y Canol Oesoedd ac yn ddiweddarach, a chedwid y cleifion ar wahân i weddill y boblogaeth. Weithiau, fe'u cedwid ar ynys. Erbyn hyn, mae triniaeth effeithiol ar gael, ond mae'r gwahanglwyf yn parhau yn broblem mewn rhai rhannau o'r Trydydd Byd. Ceir y nifer fwyaf o gleifion yn India a Brasil.

Dosbarthiad gwahanglwyf yn 2003

Darllen pellach
---------------

* Rod Edmond, *Leprosy and Empire: A Medical and Cultural History* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 2006)
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn gwarwyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod gwarwyn**; yr enw Saesneg yw *White-mantled Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Archanara neurica*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn gwarwyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn gwelw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod gwelw**; yr enw Saesneg yw *Concolorous*, a'r enw gwyddonol yw *Chortodes extrema*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn gwelw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Emiw Ynys y Cangarŵod** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: emiwiaid Ynys y Cangarŵod) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Dromaius baudinianus***; yr enw Saesneg arno yw *Kangaroo Island emu*. Mae'n perthyn i deulu'r Emiwiaid (Lladin: *Dromaiidae*) sydd yn urdd y *Casuaraiiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *D. baudinianus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

```
Ni all hedfan, er fod ganddo adenydd.
```

Teulu
-----

Mae'r emiw Ynys y Cangarŵod yn perthyn i deulu'r Emiwiaid (Lladin: *Dromaiidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Emiw Ynys y Cangarŵod** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Roedd **Erith Gwyn Nicholls** (15 Gorffennaf 1874 – 24 Mawrth 1939) yn chwaraewr Rygbi'r Undeb ac enillodd 24 o gapiau i Gymru fel canolwr.

Er iddo gael ei eni yn Lloegr, yn Westbury-on-Severn, Swydd Gaerloyw, dechreuodd Nicholls ei yrfa fel chwaraewr rygbi gyda Sêr Caerdydd cyn chwarae i Gaerdydd yn 1893. Treuliodd bron y cyfan o'i yrfa yn chwarae i Gaerdydd, gan chwarae iddynt am 18 tymor. Yr unig eithriad oedd hanner tymor gyda Casnewydd yn 1901-02 pan ddechreuodd fusnes golchfa yno.

Enillodd ei 24 cap dros Gymru rhwng 1896 a 1906, gan gynnwys deg gêm fel capten. Ef oedd capten Cymru pan enillwyd y Goron Driphlyg yn 1902. Er ei fod wedi cyhoeddi ei ymddeoliad o rygbi rhyngwladol ar ddiwedd y tymor cynt, dychwelodd i fod yn gapten Cymru ar gyfer y fuddugoliaeth enwog dros y Crysau Duon yn 1905. Aeth ar daith i Awstralia gyda tîm yr Ynysoedd Prydeinig yn 1899, ac ef oedd yr unig Gymro ar y daith yma.

Ar 26 Rhagfyr 1949 cynhaliwyd agoriad swyddogol "Gatiau Coffa Gwyn Nicholls" ym Mharc yr Arfau. Agorwyd hwy gan ei gyd-chwaraewr Rhys Gabe.

Cyfeiriadau
-----------

* David Parry-Jones (1999) *Prince Gwyn: Gwyn Nicholls and the first golden age of Welsh rugby* Seren
* David Smith and Gareth Williams (1980) *Fields of praise: the official history of the Welsh Rugby Union 1881-1981*  (Gwasg Prifysgol Cymru) Press ISBN 0-7083-0766-3

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 21682531
* LCCN: no00015848
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Term am amrywiaeth o dechnegau sy'n ddefnyddiol i fyw a goroesi yn y gwyllt, ac sy'n canolbwyntio ar ddefnyddio adnoddau naturiol o'r amgylchedd mewn modd gynaladwy yw **gwylltgrefft**.

Er fod gwylltrefft wedi cael ei arfer gan ddynoliaeth ers miloedd o flynyddoedd, gyda datblygiad y byd modern y duedd yw i gymdeithas ddefyddio llai o'r sgiliau hyn yn gyffredinol. Yn y cyfamser, mae rhai unigolion wedi gwneud ymdrech i ddysgu a pharhau i ddefnyddio y technegau yma. Rhannwyd y sgiliau yma gyda chynulleidfa ehangach drwy arweinwyr yn y maes fel Ray Mears, a'i raglenni teledu amrywiol. Bathwyd y term Cymraeg 'gwylltgrefft' gan Carwyn Jones a'i gyfeillion yn dilyn sgwrs ar y wefan gymdeithasol Twitter.

Rhai o Dechnegau Gwylltgrefft
-----------------------------

* Y gallu i ddod o hyd i ddŵr yfadwy.
* Y gallu i gynnau tân gan ddefnyddio deunyddiau naturiol o'r amgylchedd.
* Y gallu i adeiladu lloches o adnoddau naturiol.
* Meddu ar wybodaeth am blanhigion ac anifeiliaid cynhenid, a'r gallu i gasglu a pharatoi bwyd mewn natur.
* Y gallu i ddefnyddio a gofalu am offer megis bwyeill, cyllyll ac ebillion torri yn gywir a gofalus.
* Y defnydd o ddeunyddiau naturiol i greu gwrthrychau (e.e. cynwysyddion, llwyau a llinynnau naturiol).
* Byw mewn cytgord â'r amgylchedd naturiol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  BBC Cymru - Hela gyda Carwyn
2. ↑  Y Dyn Gwyllt - Gwefan S4C
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyn blaen oren**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwynion blaen oren**; yr enw Saesneg yw *Orange-tip*, a'r enw gwyddonol yw *Anthocharis cardamines*. **Boneddiges y wig** yw enw arall arno.

Cafodd ei enw oherwydd y lliw oren llachar ar flaen adain yr oedolyn gwrywaidd. Mae i'w weld ledled Ewrop, Asia a Japan. Mae'r glöyn hwn ar gynnydd yn Iwerddon ac yn yr Alban, fwy na thebyg oherwydd cynhesu byd-eang.

Cylch bywyd
-----------

* Anthocharis cardamines ♂*Anthocharis cardamines* ♂
* Anthocharis cardamines ♂  △*Anthocharis cardamines* ♂ △
* Anthocharis cardamines  ♀*Anthocharis cardamines* ♀
* Anthocharis cardamines ♀ △*Anthocharis cardamines* ♀ △

* Imago neu oedolyn: BenywImago neu oedolyn: Benyw
* ŴyŴy
* Larfa (neu siani flewog)Larfa (neu siani flewog)
* Pwpa (chwiler neu sach risial)Pwpa (chwiler neu sach risial)

Caiff yr wyau eu dodwy ar gefn dail teuluoedd y planhigyn *Cardamine pratensis* a mwstad (*Alliaria petiolata*). Hoff fwyd yr oedolyn ydy *Hesperis matronalis*. Mae'r wyau'n wyn am ychydig ddyddiau cyn troi'r oren ac yna'n tywyllu ychydig cyn deor. Mae bwyd y siani flewog yn gyfyngedig iawn i flodyn y blodau uchod, a dim ond un siani mae pob planhigyn yn medru ei chynnal. Os oes dau siani flewog yn deor, mae un yn bwyta'r llall; felly hefyd gyda'r wyau. Er mwyn atal hyn rhag digwydd, ar ôl dodwy, mae'r oedolyn yn chwistrellu fferomon ar y planhigyn, sy'n arwydd i oedolyn arall i gadw draw.

Mae'r siani'n troi'n chwiler ar ddechrau'r haf, ac yn ymddangos fel oedolyn y gwanwyn dilynol. Ar adegau, gall beidio ymddangos am gyfnod o ddwy neu dair blynedd - sy'n fodd i oroesi gaeafau caled.

Cynefin
-------

Caeau ac ymylon coedwigoedd tamp, glan yr afon, ffosydd, rhostiroedd, ymylon rheilffyrdd a llwybrau.

Enghraifft o gynefin yn yr Almaen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyn blaen oren yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Anthocharis cardamines***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Santes o'r 6g oedd **Gwenafwy** neu **Gwenabwy**. Fe'i cysylltir ag Ynys Môn.

Hanes
-----

Ychydig a wyddys am y santes hon. Roedd Gwenafwy yn un o ferched Caw neu Coel o Rheged, tad y seintiau Gildas, Allgo (sefydlydd Llanallgo ym Môn) ac Eugrad (sefydlydd Llaneugrad ym Môn). Roedd ganddi ddwy chwaer, hwythau hefyd yn santesau o Ynys Môn, sef Cywyllog a Peithien. Rhoddwyd tir i'r teulu ar Ynys Môn gan Maelgwn Gwynedd ar ôl iddynt gorfod ffoi rhag y Pictiau ar yr amod y dylent canolbwyntio ar grefydd a pheidio datblygu gwladfa iddynt eu hunain.

Ni ddylid ei chymysgu gyda: Gwen Teirbron, Gwen o Dalgarth Gwen o Gernyw a elwir weithiau Gwenap.

Gwylmabsant: Y Sulgwyn neu 1 Gorffennaf

Chwedl Culhwch ac Olwen
-----------------------

Yn y chwedl ganoloesol *Culhwch ac Olwen*, mae gan Gwenafwy fab o'r enw Gwydre mab Llwydew sy'n cael ei lofruddio gan ei ewythr Huail mab Caw. Dienyddwyd Huail am hynny (ceir Maen Huail yn Rhuthun).

### Gweler hefyd

* Santesau Celtaidd 388-680

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  , T.D. Breverton *The Book of Welsh Saints* (Glyndwr Publishing, 2000).
2. ↑  Baring-Gould s. a Fisher J. gol.Bryce 1990 Lives of the British Saints, Llanerch
3. ↑  The lives of the saints. With introd. and additional lives of English martyrs, Cornish, Scottish, and Welsh saints, and a full index to the entire work" ar 246.
4. ↑  Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1988).
Brenin, tywysog, neu lywodraethwr anghyfiawn, brwnt, creulawn, a didrugaredd yw **gormesdeyrn**, **gormesteyrn** neu weithiau **deirant**. Defnyddir ei awdurdod, gan amlaf mewn unbennaeth neu lywodraeth awtocrataidd, i orthrymu ei ddeiliaid. Gall fod yn arfer awdurdod anghyfreithlon, neu yn arfer awdurdod cyfreithlon mewn modd anghyfreithlon, hynny yw mae'n bosib iddo wedi esgyn i rym drwy frenhinllin, etholiad, chwyldro, trawsfeddiannu, neu unrhyw ffordd arall. Yn aml, rhoddir yr enw ar deyrn sy'n gormesu ei bobl trwy ordrethiad, anghyfiawnder, cosbedigaeth greulon, neu hawlio gwasanaethau afresymol "nid yw deddf na dynoliaeth yn eu cyfreithloni, na dibenion llywodraeth chwaith yn eu gofyn". Arferai'r gair i ddisgrifio arweinwyr i'w beirniadu, megis Ifan IV, tsar Rwsia ("Ifan Arswydus"), Joseff Stalin, a Robert Mugabe.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   gormesteyrn. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 6 Mai 2017.
2. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [tyrant].
3. ↑  John Ogilvie. *The Imperial Dictionary of the English Language*, cyfrol 4 (Llundain, Blackie & Son, 1883), t. 471 [tyrant]. Hwn yw'r cyfieithiad a geir yn *Y Gwyddoniadur Cymreig*.

Darllen pellach
---------------

* Daniel Chirot. *Modern Tyrants: The Power and Prevalence of Evil in Our Age* (Princeton University Press, 1996).

Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun sydd wedi ei addasu o *Y Gwyddoniadur Cymreig*, cyhoeddiad sydd yn y parth cyhoeddus.
Y Gwledydd Baltig
Tair gwlad sy'n ffinio â'r Môr Baltig yng Ngogledd-Ddwyrain Ewrop yw'r **gwledydd Baltig**: Estonia, Latfia, a Lithwania.

Baltwyr yw'r Latfiaid a'r Lithwaniaid, sy'n siarad yr ieithoedd Baltig Latfieg a Lithwaneg. Mae'r Estoniaid yn Falto-Ffiniaid sy'n siarad yr iaith Ffinno-Wgrig Estoneg. Ceir lleiafrifoedd eraill yn y gwledydd Baltig o dras Almaenig a Rwsiaidd.

Mae'r cysyniad o'r gwledydd Baltig cyn yr 20g yn ddadleuol. Mae gan Estonia gysylltiadau agosach â gwledydd Llychlyn, ac yn hanesyddol bu perthynas glos rhwng Lithwania a Gwlad Pwyl. Enillodd y tair gwlad annibyniaeth oddi ar Ymerodraeth Rwsia yn sgil y Rhyfel Byd Cyntaf. Cafodd eu meddiannu gan yr Undeb Sofietaidd yn ystod yr Ail Ryfel Byd, a ni ad-enillodd eu hannibyniaeth hyd nes diddymiad yr Undeb Sofietaidd ym 1991.

Gellir gwahaniaethu'r enw "gwledydd Baltig" oddi ar y term "gwledydd y Môr Baltig", sydd yn cynnwys pob gwlad sydd yn ffinio â'r Baltig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Baltic states. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 26 Awst 2014.
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuidae yn urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn y brwyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod y brwyn**; yr enw Saesneg yw *Rush Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Archanara algae*.

Mae i'w gael yng nghanol a de Ewrop ac ar adegau yng ngogledd-orllewin Ewrop, Twrci, Armenia, gogledd y Cawcasws a de-orllewin Siberia.

Mae ei adenydd yn 32–45 mm ac fe'i gwelir yn hedfan rhwng Gorffennaf a Medi, yn ddibynol ar y lleoliad. Un genhedlaeth yn unig sydd, yn flynyddol. Ei brif fwyd yw *Scirpus lacustris*, *Typha species* a *Iris pseudacorus*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn y brwyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur Enwau a Thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn llwytgoch**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod llwytgoch**; yr enw Saesneg yw *Mere Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Chortodes fluxa*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn llwytgoch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Gwlanlys hardd** (enw gwyddonol: *Trichocolea tomentella*; enw Saesneg: *handsome woollywort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Gwlanlys hardd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn sidan**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod sidan**; yr enw Saesneg yw *Silky Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Chilodes maritimus*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn sidan yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
|  |
| --- |
| **Tymhorau**
 Gaeaf
 Gwanwyn
 Haf
 Hydref |

Lili wen fach neu eirlys - un o flodau cynta'r gwanwyn yng Nghymru.
Blodau'r gwynt (*Anemone nemorosa*) ger Radziejowice.
Cyfnod o amser, neu 'dymor', yw'r **gwanwyn** rhwng y gaeaf a'r haf. Yn ôl y calendr Gwyddelig, mis Chwefror, mis Mawrth a mis Ebrill ydyw. Yn ôl y meterorlegydd, fodd bynnag, mae pob tymor yn dri mis o ran hyd, gyda'r haf yn cynnwys y tri mis cynhesaf, y gaeaf y tri mis oeraf a'r gwanwyn (fel yr hydref) yn y canol rhwng y ddau. Mae hyn yn golygu fod y tymhorau'n gwahaniaethu o le i le e.e. yn hemisffer y de mae'r gwanwyn ym Medi, Hydref a Thachwedd; maent ar yr un pryd yn nodi'r tri mis canlynol fel cyfnod ein gwanwyn ni yma yng Nghymru: Mawrth, Ebrill a Mai.
Mae'r seryddwr, fodd bynnag, yn edrych ar echelin y ddaear i benderfynnu'r tymhorau h.y. pa bryd y ceir y mwyaf o olau dydd ydyw canol yr haf. Mae'r cyhydnos ar 20 Mawrth yn hemisffer y gogledd - sef canol y gwanwyn. Ond gan fod tymheredd y ddaear yn codi ychydig ar ôl yr haul, mae gwahaniaeth rhwng y ddwy system uchod.
Mae'r gwanwyn i'r garddwr, fodd bynnag, yn dechrau pan fo'r ddaear yn ddigon cynnes i'r blodau a'r llysiau a'r ffrwythau dyfu.

Y gwanwyn Celtaidd
------------------

Arferai'r Celtiaid a phobl dwyrain Asia ystyried cyhydedd y gwanwyn fel canol y gwanwyn - sy'n wyddonol gywir, tra bo pobloedd eraill yn ystyried cyhydedd y gwanwyn fel dechrau'r gwanwyn. Mae gwanwyn y Celt, felly, rhwng 4 Chwefror a 5 Mai. Mae rhai pobloedd yn diystyru hyd y dydd e.e. maen nhw'n dathlu dechrau'r gwanwyn yn Ne Affrica, Awstralia a Seland Newydd ar y cyntaf o Fedi.
Hen ŵyl Geltaidd yw Imbolc, sydd ar y cyntaf neu'r ail o fis Chwefror, sef dechrau'r Gwanwyn, hyd at ei diwedd ar Galan Mai (neu 'Beltane').

Symbol
------

Defnyddir y gwanwyn fel symbol pwerus o ddeffroad, boed hynny yn ddeffroad natur, megis awdl arobryn 'Y Gwanwyn' gan Dic Jones neu'n ddefroad gwleidyddol a ieithyddol. Mae'n symbol o gynnwrf rhywiol hefyd ac o lasoed 'Gwanwyn y dyddiau gwynach', chwedl Alan Llwyd.

Llenyddiaeth
------------

* 'Ond lle bu'r arad ar y ffridd / Yn rhwygo'r gwanwyn pêr o'r pridd.' - R. Williams Parry
* 'Mi wellaf pan ddaw'r gwanwyn...' T. Rowland Hughes
* Englyn i'r gwanwyn gan Tryfanwy y bardd dall o Rostryfan,

Nid yw'r Gaea'n dragywydd - daw yr haf
wedi'r holl ystormydd
Am hyn y rhodiwn yn rhydd
Yn llaw Duw mae'r holl dywydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rhwng Pen Llŷn a Phenllyn' gan Alan Llwyd, Gwasg Christopher Davies, 1796

Chwiliwch am ***gwanwyn***  
yn Wiciadur.
Roedd **Emrys Sant** (Lladin: *Aurelius Ambrosius* c. 340 – 4 Ebrill 397) yn gyffeswr, yn ddoethor eglwysig ac yn esgob catholig Milan rhwng 374 a 397. Roedd yn un o'r bobl mwyaf dylanwadol yn yr eglwys drwy Ewrop yn y 4c. Roedd yn raglaw-ynad (*praefectus consularis*) o arfordir Liguria ac ardal Emilia yn yr hyn a adnabyddir heddiw fel 'yr Eidal'. Yn Milan roedd ei bencadlys, cyn ei ordeinio'n annisgwyl yn esgob yn 374. Gwrthwynebai Ariaeth, neu Ariadaeth, i'r carn; sef gredo fod Iesu Grist yn fab Duw ac a grewyd ganddo. Cyhuddwyd Emrys o erlid Ariaethwyr, Iddewon a phaganiaidd.

Dywed traddodiad iddo hyrwyddo "llafarganu atepganiadol" ble adleisir un ochr y côr gan yr ochr arall, bob yn ail. Honnir hefyd iddo gyfansoddi *Veni redemptor gentium*, un o emynau'r Adfent.

Fe'i ganwyd yng Ngallia Belgica (yr Almaen heddiw) a oedd yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig yr adeg honno. Mae'n bosibl mai ei dad oedd Aurelius Ambrosius. Mae Emrys yn nodedig am ei ddylanwad ar Awstin o Hippo ac am esgymuno'r ymherawdwr Theodosius ar ôl cyflafan mawr yn Thessalonica.

Mae'r Eglwys yn dathlu ei wyl ar y 7fed Rhagfyr.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o seintiau Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wilken, Robert (2003), *The Spirit of Early Christian Thought*, New Haven: Yale University Press, p. 218
2. ↑  Greenslade, Stanley Lawrence (1956), *Early Latin theology: selections from Tertullian, Cyprian, Ambrose, and Jerome*, Library of Christian classics, **5**, Westminster: John Knox Press, p. 175

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 100227669
* LCCN: n79029712
* ISNI: 0000 0001 2145 2186
* GND: 11850245X
* SELIBR: 174758
* SUDOC: 026684217
* BNF: cb11888642v (data)
* BIBSYS: 90065127
* ULAN: 500285185
* HDS: 022761
* NLA: 35004215
* NDL: 00519552
* NKC: jn19981000097
* The SBN id CFIV039911 is not valid.
* BNE: XX876235
* CiNii: DA01074454

 |
Ffurfiwyd y band **Ffa Coffi Pawb** yng nghanol yr 1980au gan Gruff Rhys a Rhodri Puw. Ymunodd Dewi Emlyn a Dafydd Ieuan yn ddiweddarach.

Buont yn recordio caneuon yng nghartref Rhodri Puw am gyfnod, ar offer stereo cartref. Wedi mynychu cyfarfodydd Pop Positif - cyweithfa cerddorol a sefydlwyd ym Mangor gan Rhys Mwyn - daethont i gysylltiad a Gorwel Owen, Recordiau Ofn. Rhyddhawyd fersiwn o'u can *Octopws* ar dap aml-gyfrannog Pop Positif. Arweiniodd y recordiad yma at ffrae gyda grwp lleol amlwg arall, *Tynal Tywyll*, wedi i Nathan, gitarydd y grwp hwnnw, ail-recordio rhan o *Octopws*. Bu'r grwp yn gyfrifol am recordio tair record hir. *Dalec Peilon* oedd y gyntaf, a ryddhawyd ar Recordiau Huw (label Huw Gwyn) ym 1988. Dilynwyd hon gan *Clymhalio*, a ryddhawyd ar Ankst ym 1991, a wedyn *Hei Vidal* ym 1992. 

Gruff Rhys, Ffa Coffi Pawb; Roc Ystwyth 1989.
Dros y cyfnod yma, datblygodd y grŵp ysgrifennu caneuon arbrofol, nid yn annhebyg i Jesus and Mary Chain, i ysgrifennu caneuon pop gyda naws 70au. Chwaraeodd y grŵp eu gig olaf yn Eisteddfod Genedlaethol Llanelwedd, ym 1993. Cafodd casgliad o oreuon Ffa Coffi Pawb *Am Byth* ei ryddhau ar label Placid Casual yn 2004. Aeth Gruff Rhys a Dafydd Ieuan ymlaen i ffurfio'r *Super Furry Animals*. Bu Rhodri Puw yn chwarae gyda *Psycho VII* am gyfnod, a wedyn *Gorky's Zygotic Mynci*. Mae Dewi Emlyn yn gweithio gyda'r Super Furry Animals, Gorky's Zygotic Mynci a sawl band arall. Rhyddhaodd Gruff ddau albwm hwyrach yn ei yrfa, *Yr Atal Genhedlaeth* a *Candylion*.
Ffair y Byd Chicago
Yr olwyn Ferris gyntaf, yn y Ffair
Cynhaliwyd **Ffair y Byd Chicago** (Saesneg: *World's Columbian Exposition* neu *The Chicago World's Fair*) yn ninas Chicago, UDA, yn 1893, i ddathlu 400 mlwyddiant glanio Christopher Columbus yn y Byd Newydd. Curodd Chicago Ddinas Efrog Newydd, Washington, D.C. a St. Louis, Missouri i gael y fraint o lwyfannu Ffair y Byd. Cafodd y ffair effaith sylweddol ar bensaernïaeth, y celfyddydau, delwedd Chicago, ac optimisiaeth mewn diwydiant yn yr Unol Daleithiau.

Neilltuwyd 600 erw ar gyfer yr arddangosfa 600 acres, gyda 200 o adeiladau newydd yn yr arddull glasurol, camlesi a llynnoedd artiffisial, a safleoedd i bobl a diwylliannau o bedwar ban y byd. Ymwelodd tua 27 miliwn o bobl (tua hanner poblogaeth yr Unol Daleithiau) â'r ffair yn ystod y chwe mis y bu'n rhedeg (o 1 Mai hyd 30 Hydref, 1893). O ran ei maint a'i rhwysg, roedd y ffair yn rhagori'n hawdd ar ffeiriau'r byd cynharach, a daeth i gynrychioli ysbryd arwahanrwydd newydd yr Unol Daleithiau ac yn symbol o'i hunaniaeth gyfoes. Un o'r artistiaid a gafodd arddangosfa arbennig yno oedd y cerflunydd o Gymro Dafydd Richards (1829 - 1897). Roedd yn gyfle hefyd i ddinas Chicago, a ddinistrwyd bron yn Nhân Mawr Chicago, 1871, ddangos i weddill yr Unol Daleithiau a'r byd ei bod wedi atgyfodi o'r lludw.

I gydfynd â'r arddangosfa, trefnwyd Eisteddfod Ffair y Byd gan Americanwyr Cymreig y ddinas. Llwyfanwyd yr eisteddfod ger safle'r ffair ei hun, a denwyd miloedd i gael blas ar ddiwylliant Cymraeg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Bird's-Eye View of the World's Columbian Exposition, Chicago, 1893". *World Digital Library*. 1893. Cyrchwyd 2013-07-17.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Encyclopedia of Chicago: World's Columbian Exposition
* (Saesneg) Lluniau o'r ffair Archifwyd 2007-08-13 yn y Peiriant Wayback.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn coch bach**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod coch bach**; yr enw Saesneg yw *Small Rufous*, a'r enw gwyddonol yw *Coenobia rufa*.

Rhywogaethau
------------

Species
-------

* *Coenobia orientalis* Sugi, 1982
* *Coenobia rufa* (Haworth, 1809)

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn coch bach yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ffair Llannerch-y-medd yn ei hanterth
Ffair amaethyddol fawr yn Llannerch-y-medd ar Ynys Môn oedd **Ffair Llannerch-y-medd**, a denai gwerthwyr a phrynwyr o bob rhan o'r ynys, yn enwedig porthmyn gwartheg a phrynwyr ceffylau.

Hanes
-----

Ceir y cyfeiriadau cynharaf at ffair yn Llannerch-y-medd mewn cofnodion o'r 16g; dim ond tri lle arall ar yr ynys a awdurdodwyd i gynnal ffeiriau, sef Aberffraw a bwrdeistrefi Biwmares a Niwbwrch. Yn y ganrif ddilynol dim ond yn y pedwar lle hyn y cynhelid ffeiriau. Erbyn y flwyddyn 1683, cawn almanac yn hysbysu bod chwe ffair y flwyddyn yn Llannerch-y-medd a nodir mai ffeiriau ceffylau oedd dwy o'r rheiny. Yn ogystal roedd marchnad wythnosol yn y pentref o'r flwyddyn 1658 ymlaen, os nad cynt.

Parhaodd ffeiriau a marchnad Llannerch-y-medd drwy'r 18g. Erbyn y 19g Ffair Llannerch-y-medd oedd y bwysicaf ym Môn; yn 1870 cynhelid ffeiriau yno 14 o weithiau y flwyddyn. Cyrhaeddodd y ffair ei hanterth yn hanner olaf y 19g.

Dyrnod i'r ffair hon a ffeiriau traddodiadol eraill yr ynys a gweddill Cymru hefyd oedd y Rhyfel Byd Cyntaf; erbyn diwedd y rhyfel roedd y Ffair wedi darfod.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Dafydd Wyn William, 'Ffair, Marchnad a Phorthmyn', yn *Atlas Môn* (Llangefni, 1972).

Gweler hefyd
------------

* Ffair Fêl Conwy
* Porthmon
Hanesydd o Gymro oedd **Emyr Price** (7 Mai 1944 – 22 Mawrth 2009) oedd yn arbenigo ar hanes Gwledydd Prydain yn ystod yr 20g yn enwedig bywyd a gwaith David Lloyd George. Cafodd ei eni ar ym Mangor. Fe'i magwyd ym Mhwllheli, Gwynedd. Bu'n golygu *Y Faner* rhwng 1983 a 1985, gan ddilyn Jennie Eirian.

Bywgraffiad
-----------

Roedd yn sosialydd rhonc, ac fel y dywed yn ei hunangofiant *Fy Hanner Canrif I*, "gwneud hanes yn berthnasol, a'i ddwyn yn fyw i bobl o bob cefndir" fu ei brif nod, gydol ei yrfa. Llongwr oedd ei dad (Robert Price), prif beiriannydd ar longau masnachol. Brawd ei fam yw'r llenor Owain Owain ac mae'n dad i'r awdures Angharad Price.

Bu yng ngholegau Prifysgol Bangor a'r LSE yn Llundain lle cwbwlhaodd gwrs MSc mewn Gwleidyddiaeth a Gweinyddu Cyhoeddus.

Cyn-aelod o'r Blaid Lafur. Bu'n ymegisydd seneddol dros Plaid Cymru yn etholaeth Conwy yn 1979.

Llyfryddiaeth
-------------

* Fy Hanner Canrif I; Gwasg y Lolfa, 2002 ISBN 0-86243-580-3

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Meic Stephens (1 Ebrill 2009). "Emyr Price: Historian of the early career of David Lloyd George". *The Independent*. Adalwyd ar 15 Tachwedd 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 60342094
* LCCN: n78068439
* ISNI: 0000 0000 2162 5940
* GND: 1060772299

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn gewynnog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod gewynnog**; yr enw Saesneg yw *Brighton Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Oria musculosa*.

Rhywogaethau
------------

* *Oria flavescens* (Hampson, 1902)
* *Oria musculosa* (Hübner, [1808])
* *Oria myodea* (Rambur, 1858)

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn gewynnog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Llenor, meddyg, a chyfreithiwr o Ecwador oedd **Francisco Javier Eugenio de Santa Cruz y Espejo** (21 Chwefror 1747 – 27 Rhagfyr 1795) a oedd yn brif ddeallusyn ei wlad yn y cyfnod trefedigaethol ac yn ymgyrchydd brwd dros annibyniaeth.

Ganed yn Quito, Rhaglawiaeth Granada Newydd, yn fab i ŵr Quechua a mam fylato. Dysgodd ei hunan am feddygaeth drwy arsylwi ar y gwaith mewn ysbyty i ferched, ac yng Ngorffennaf 1767 derbyniodd ei ddoethuriaeth feddygol o Goleg San Fernando. Yn ddiweddarach, astudiodd am raddau yn y gyfraith sifil a'r gyfraith ganonaidd.

Ysgrifennodd Espejo ar nifer fawr o bynciau, gan gynnwys economeg, meddygaeth, addysgeg, gwleidyddiaeth, cymdeithaseg, a diwinyddiaeth. Roedd sawl gwaith ganddo yn ddychanol neu yn bolemig, ac yn cyfleu gwrth-glerigiaeth a beirniadaeth o'r awdurdodau trefedigaethol yn Ecwador. Ymhlith ei weithiau nodedig mae *El nuevo Luciano o despertador de ingenios* (1779) a *Reflexiones … acerca de un método seguro para preservar a los pueblos de las viruelas* (1785).

Ym 1788 cafodd Espejo ei erlyn yn Bogotá am iddo wawdio'r Brenin Siarl III a José de Gálvez, gweinidog yr Indes, yn ei waith *El retrato de Golilla*. Llwyddodd i amddiffyn ei hun yn y llys yn erbyn y cyhuddiadau. Yn Bogotá, cyfarfu â dau benboethyn arall a oedd o blaid annibyniaeth i Granada Newydd: Antonio Nariño a Francisco Antonio Zea. Bu Nariño yn cynnal cyfarfodydd o chwyldroadwyr a newyddiadurwyr ifainc, gan gynnwys Zea, a chawsant ddylanwad ar daliadau radicalaidd Espejo. Pan ddychwelodd i Quito, cyd-sefydlodd Espejo y Sociedad Patriótica de Amigos del País de Quito ar 30 Tachwedd 1791, ac efe oedd golygydd papur newydd y gymdeithas, a'r papur newydd cyntaf yn Ecwador, *Primicias de la Cultura de Quito* (1792). Yn y cyfnod hwn hefyd fe'i penodwyd yn gyfarwyddwr y llyfrgell gyhoeddus gyntaf yn Ecwador, ac Espejo oedd un o sefydlwyr llyfrgell genedlaethol Ecwador, a enwir ar ei ôl.

Yn Ionawr 1795 cafwyd Espejo yn euog o annog gwrthryfel yn erbyn Coron Sbaen. Cafodd salwch yn y carchar, a bu farw ychydig wedi iddo gael ei ryddhau.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Philippe L. Seiler, "Santa Cruz Y Espejo, Francisco Javier Eugenio De (1747–1795)" yn *Encyclopedia of Latin American History and Culture*. Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 4 Tachwedd 2020.

Darllen pellach
---------------