Roedd  **Thomas Richards**  (1800 – 18 Gorffennaf, 1877) yn feddyg Cymreig a ymfudodd i Awstralia lle fu yn un o sylfaenwyr newyddiaduraeth yn y wlad.

Cefndir
-------

Ganwyd Richards yn Nolgellau yn blentyn i Thomas Richards, cyfreithiwr ac Elizabeth ei wraig. Nid oes cofnod o union ddyddiad ei eni ond fe'i bedyddiwyd yn Eglwys St Mair, Dolgellau ar 10 Gorffennaf 1800.

Teulu
-----

Priododd Hannah Elsemere, née Adams ar 26 Tachwedd 1828 yn St Pancras, Llundain; cawsant fab a thair merch.

Gyrfa
-----

Cafodd Richards ei addysgu yn Christ's Hospital, Llundain rhwng 1809 a 1815. Bu wedyn yn brentis i feddyg ac yn mynychu clinigau yn Ysbyty St Bartholomew. Graddiodd gyda Thrwydded Cymdeithas yr Apothecariaid ym 1823. Am y naw mlynedd gyntaf wedi iddo dderbyn ei drwydded bu'n gweithio fel meddyg yn Llundain. Bu hefyd yn cyfrannu yn achlysurol i'r cylchgronau llenyddol *The Monthly Magazine* a'r *British Register*.

Ym 1832 cafodd Richards swydd fel meddyg llong ar long oedd yn teithio i Awstralia. Aeth ei wraig a'i blentyn gydag ef ar y daith gan fod y teulu am sefydlu yn Awstralia ar ddiwedd y daith. Cyrhaeddodd tref Hobart ym mis Hydref 1832. Sefydlodd meddygfa yn Elizabeth Town, Tasmania.

Ychydig wedi iddo gyrraedd Tasmania sefydlodd Henry Melville (awdur y llyfr *Moby Dick*) y cylchgrawn *Hobart Town Magazine*. Bu Richards yn olygydd a chyfrannwr rheolaidd i'r cylchgrawn yn ystod ei oes fer rhwng Mawrth 1833 ac 1834.

Parhaodd i fod yn feddyg hyd 1836, er ei fod wedi bod yn gweithio fel clerc i Adran Syrfëwr Tref Hobart rhwng 1834 a 1837. Rhwng 1837 a 1847 bu'n gweithio fel prif ohebydd y papur *The Colonial Times*. Wedi ymweliad a Phrydain rhwng 1847 a 1848 dychwelodd i Tasmania gan weithio eto fel meddyg am gyfnod. Yn hwyrach yn ei oes aeth yn ôl i newyddiadura fel gohebydd a phrawf ddarllenydd i'r Hobart Mercury, gan barhau yn y swydd hyd ei farwolaeth.

Am ei gyfraniad hir i newyddiaduraeth ar yr ynys mae Richards yn cael ei adnabod fel *tad gwasg Tasmania*.

Llenor
------

Clawr *Rob the Red Hand*
Roedd Richards yn feirniad drama gyntaf Awstralia ac yn arloeswr y stori fer.

Cyhoeddwyd y rhan helaethaf o waith llenyddol adnabyddadwy Richards yn y *Hobart Town Magazine*. Roedd o leiaf hanner ei gynnwys yn gerddi, traethodau, adolygiadau, brasluniau a straeon byrion ganddo ef. Mae'n anodd gwneud rhestr gyflawn o'i weithiau lenyddol gan ei fod yn aml yn ysgrifennu o dan ffugenwau, er mwyn cuddio faint o gynnwys y papurau oedd wedi dod o'i ysgrifbin ef. Roedd 'Mervinius', 'Edward Trevor Anwyl' a 'Peregrine' ymysg yr enwau byddai'n defnyddio. Roedd cefndir Cymreig i fwyafrif o'i straeon byrion ac wedi gosod ym Meirionnydd ei blentyndod.

Yn 2017 casglodd a golygodd Rita Singer nifer o'i straeon Cymreig am y tro cyntaf a'u cyhoeddi fel *Rob the Red-Hand and Other Stories of Welsh Society and Scenery*.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn Portsea Place, Hobart yn 77 mlwydd oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "RICHARDS, THOMAS (1800 - 1877), llenor Awstralaidd | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2019-11-11.
2. ↑  Cofrestrau Bedydd 1800 Eglwys St Mair Dolgellau, yng ngofal Gwasanaeth Archifau Gwynedd; Dolgellau; Cyfeirnod: ZM/5835
3. ↑  Cofrestr Priodasau Parish Chapel, St Pancras, Camden, yng ngofal London Metropolitan Archives; Llundain; Cyfeirnod: p90/pan1/064
4. 1 2  Horner, J. C. "Richards, Thomas (1800–1877)", *Australian Dictionary of Biography* (National Centre of Biography, Australian National University), adalwyd 2019-11-11
5. ↑  Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymrodorion ar gyfer 1988; Parch Patric Haldane-Stevenson THE WELSH IN AUSTRALIA.
6. ↑  "Tasmanian Creativity". *www.utas.edu.au*. Cyrchwyd 2019-11-11.
7. ↑  Singer, Rita. "Thomas Richards (1800-1877): A Bibliography in Progress – bydbach" (yn Saesneg). Cyrchwyd 2023-10-26.
8. ↑  Jenkins, Bethan (2018-03-17). "Books | Rob the Red-Hand by Thomas Richards". *Wales Arts Review*. Cyrchwyd 2019-11-11.
9. ↑  Richards, Thomas (2017). Singer, Rita (gol.). *Rob the Red-Hand : and other Stories of Welsh Society and Scenery*. Aberystwyth: Celtic Studies Publications. ISBN 9781891271274. OCLC 1059221513.
10. ↑  Australia, Death Index, 1787-1985, Hobart Tasmania, 1877 rhif 604

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 3212153834747364450005
* LCCN: no2018128542

 |