recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Cyfesurynnau: 53°29′17″N 2°14′38″W﻿ / ﻿53.48806°N 2.24389°W﻿ / 53.48806; -2.24389

Arena Manceinion, neu'r *Manchester Arena*, yn 2010. Ei henw yn 2010 oedd y *Manchester Evening News Arena*.
Achos o hunanfomio gan derfysgwr Islamaidd oedd **ymosodiad Arena Manceinion** a ddigwyddodd ar 22 Mai 2017 ym Manceinion, Lloegr. Credir mai un dyn, Salman Abedi, yn gweithio ar ei liwt ei hun, oedd yr hunanfomiwr, ond mae hefyd yn bosib fod eraill wedi'i gynorthwyo.

Digwyddodd yr ymososiad yng nghyntedd yr Arena, tua 22:30, ar ddiwedd cyngerdd gan Ariana Grande; roedd y perfformiad yn rhan o'i thaith: *Dangerous Woman Tour*. Lladdwyd 22 o bobol, yn cynnwys y bomiwr, ac anafwyd 59.

Dyma'r ail ddigwyddiad terfysgol yn Lloegr yn 2017, yn dilyn yr ymosodiad ar Westminster ar 22 Mawrth, a chafodd ei olynu gan ymosodiad Pont Llundain ac ymosodiad Parc Finsbury.

Ymateb
------

Galwodd y Prif Weinidog Theresa May y digwyddiad yn "ymosodiad terfysgol ofnadwy" (*"appalling terrorist attack"*) a chadeiriodd gyfrafod o COBRA y bore canlynol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  BBC Cymru
2. ↑
3. ↑  "*Manchester Arena attack: What we know so far*". 23 Mai 2017 – drwy www.bbc.co.uk.
4. ↑  "*Fans criticise Manchester Arena security after terror attack at Ariana Grande concert*". 23 Mai 2017.
5. ↑  "Manchester Arena attack: 22 dead and 59 hurt". BBC News. 23 Mai 2017. Cyrchwyd 23 Mai 2017.
6. ↑  "Manchester Arena attack: What we know so far". *BBC News*. 23 May 2017. Cyrchwyd 23 Mai 2017.
Mae'r **Aran** yn fynydd sy'n rhan o fynyddoedd yr Wyddfa yn Eryri.

Saif ar y grib i'r de o gopa'r Wyddfa ei hun. Mae'r grib yma yn arwain tua'r de dros Fwlch Main, ar hyd Allt Maenderyn a thros Fwlch Cwm Llan i gopa yr Aran, gyda Cwm Llan ei hun rhwng y grib yma a'r Lliwedd.

Er nad oes llwybr cyhoeddus wedi ei nodi ar y map, gellir ei ddringo yn weddol hawdd o Lwybr Rhyd Ddu neu Lwybr Watkin i gopa'r Wyddfa. Gyda gofal, gellir dringo crib Allt Maenderyn oddi yma i gyrraedd copa'r Wyddfa.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 747.3 metr (2452 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 3 Gorffennaf 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
41°22′53″N 2°10′20″E﻿ / ﻿41.381492°N 2.1722188°E﻿ / 41.381492; 2.1722188Cyfesurynnau: 41°22′53″N 2°10′20″E﻿ / ﻿41.381492°N 2.1722188°E﻿ / 41.381492; 2.1722188

Yr stryd yn 2011
Ymosodiad gan derfysgwyr oedd **Ymosodiad Barcelona** a ddigwyddodd ar 17 Awst 2017 ar brif stryd Barcelona, Catalwnia, sef La Rambla. Gyrrwyd fan i lawr y stryd, liw dydd, gan ladd 13 o bobl ac anafu dros gant. Dihangodd dau o'r drwgweithredwyr ar droed; daliwyd trydydd person gan heddlu Catalwnia (y *Policia de la Generalitat de Catalunya - Mossos d'Esquadra*) yn dilyn *shootout*.

Credir i ddyn yn ei ugeiniau logi fan yn Ripoll, ond a ddywedodd wrth yr heddlu fod ei ddogfennau ID wedi'u dwyn. Yn ôl Asiantaeth Newyddion Amaq "milwyr y Wladwriaeth Islamaidd (ISIS neu ISIL) oedd yn gyfrifol, yn dilyn galwad arnynt i weithredu yn erbyn gwledydd y gynghrair".

Mae'r ymosodiad yn dilyn ffrwydriad y diwrnod cynt mewn tref arall yng Nghatalwnia, Alcanar. Ffrwydrwyd tŷ a lladdwyd un wraig. Dywedodd Josep Lluis Trapero, pennaeth y Mossos d'Esquadra fod y y ffrwydriad yn gysylltiedig â'r ymosodiad yn La Rambla. Pump awr wedi'r ymosodiad saethwyd pum person gan yr heddlu yn Nhalaith Tarragona, eto yng Ngatalwnia.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "At least 13 dead in van crash in Barcelona city center: media". 17 Awst 2017 – drwy Reuters.
2. 1 2  "LIVE: 13 killed and 50 injured in Barcelona attack". Cyrchwyd 17 Awst 2017.
3. 1 2  "Van crashes into dozens of people in Barcelona: police". *Reuters*. Cyrchwyd 17 Awst 2017.
4. ↑  Ward, Victoria. "Barcelona crash: 'Two dead' as van ploughs into crowd at popular tourist area, as driver flees scene". *telegraph.co.uk*. The Telegraph. Cyrchwyd 17 Awst 2017.
Bardd, dramodydd, a nofelydd Wrwgwaiaidd yn yr iaith Sbaeneg oedd **Ángel Rama** (30 Ebrill 1926 – 27 Tachwedd 1983) sy'n nodedig fel un o brif ddeallusion a beirniaid diwylliannol America Ladin yn yr 20g.

Ganed ym Montevideo, prifddinas Wrwgwái, i fewnfudwyr o Sbaen. Astudiodd y dyniaethau yn Mhrifysgol y Weriniaeth ac yn 1945 dechreuodd weithio i Agence France-Presse. Cychwynnodd ar ei yrfa lenyddol yn ysgrifennu cerddi, dramâu, a nofelau, a fe'i cydnabyddir yn aelod blaenllaw o *La Generación del 45*. Sefydlodd Rama a Carlos Maggi y cwmni cyhoeddi Fábula yn 1950, a chyhoeddodd ei ddau lyfr cyntaf dan enw'r wasg honno. Priododd â'r bardd Ida Vitale yn 1950. Fe'i penodwyd yn gyfarwyddwr y gyfres o lyfrau Biblioteca Artigas o 1951 i 1958, ac yn y swydd honno golygydd 28 cyfrol yn y casgliad *Clásicos Uruguayos*. Rheolodd y cyfnodolyn *Entregas de la Licorne* o 1953 i 1956, a chyfrannodd yn aml at y papur newydd *El País* a'r cylchgrawn dylanwadol *Marcha* nes i unbennaeth Wrwgwái ei derfynu yn 1974.

Yn 1962, sefydlodd Ángel Rama a'i frawd Germán y cwmni cyhoeddi Arca. Gweithiodd yn Llyfrgell Genedlaethol Wrwgwái o 1949 i 1965, ac addysgodd mewn ysgol uwchradd, yn yr Instituto de Profesores Artigas, ac ym Mhrifysgol y Weriniaeth o 1966 i 1974. Roedd yn aelod o fwrdd golygyddol *Casa de las Américas* (Ciwba) o 1964 i 1971, pryd ymddiswyddodd mewn ymateb i erledigaeth wleidyddol y bardd Heberto Padilla. Yn sgil ei ysgariad oddi ar Vitale, priododd Rama â'r beirniad celf Marta Traba yn 1969 a symudasant i ynys Puerto Rico. Aethant i Caracas, Feneswela, yn 1974 ac yno sefydlodd y fenter gyhoeddi Biblioteca Ayacucho. Bu'n olygydd cyffredinol ar lyfrau Biblioteca Ayacucho, yn olygydd y cylchgrawn llenyddol *Escritura*, ac yn academydd ym Mhrifysgol Ganolog Feneswela.

Symudodd yn ddiweddarach i Unol Daleithiau America a fe'i penodwyd yn athro ym Mhrifysgol Maryland yn 1981. Bu'n rhaid iddo adael yr Unol Daleithiau wedi i'r Adran Wladol amau ei fod yn gomiwnydd. Treuliodd diwedd ei oes yn Ewrop, a bu farw mewn damwain awyren ym Madrid, Sbaen, yn 57 oed, yn yr un drychineb a laddodd ei wraig Marta a'r llenorion Jorge Ibargüengoitia o Fecsico a Manuel Scorza o Beriw.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) "Rama, Angel (1926–1983)" yn *Encyclopedia of Latin American History and Culture*. Adalwyd ar 6 Rhagfyr 2019.
2. ↑  Magdalena García Pinto, "Rama, Angel" yn *Encyclopedia of Latin American and Caribbean Literature 1900–2003*, golygwyd gan Daniel Balderston a Mike Gonzalez (Llundain: Routledge, 2004), t. 468.
Hen arwyddlun y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol.
Cymdeithas ddysgedig a chorff proffesiynol i ddaearyddwyr yn y Deyrnas Unedig yw'r **Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol** (Saesneg: *Royal Geographical Society*, yn llawn *Royal Geographical Society (with the Institute of British Geographers)*). Sefydlwyd yn Llundain dan yr enw *Geographical Society of London* yn 1830, ar sail y *Raleigh Travellers' Club* a ffurfiwyd yn 1827. Ymgorfforwyd dan nawddogaeth frenhinol yn 1859, ac yn 1995 meddiannodd yr *Institute of British Geographers*. Lleolir ei phencadlys yn Ninas Westminster, ger Neuadd Frenhinol Albert. Gwobrwyir Cymrodoriaeth y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol (FRGS) i aelodau o nod.

Yn y 19g hyrwyddwyd sawl alldaith gan y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol i fforio'r byd, yn enwedig yn Affrica a'r Arctig. Aeth nifer o fforwyr enwocaf Gwledydd Prydain i'r "Cyfandir Tywyll" gyda chymorth y Gymdeithas, yn eu plith David Livingstone, Syr Richard Francis Burton, John Hanning Speke, James Augustus Grant, a Joseph Thomson. Yn yr 20g hyrwyddodd y Gymdeithas deithiau i'r Antarctig a chyrchoedd ar Fynydd Everest.

Yn ogystal â chynrychioli daearyddwyr proffesiynol a threfnu ymchwil ac alldeithiau, mae'r Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol yn hybu addysg ddaearyddol i'r cyhoedd. Cyhoeddir sawl cyfnodolyn gan y Gymdeithas, gan gynnwys *Geographical Journal*, *Geographical Magazine*, ac *Area*, cynhelir a chedwir llyfrgelloedd ac ystafelloedd mapiau, a darperir gwersi tirfesureg a dulliau eraill. Trefnir rhyw 150 o ddarlithoedd gan y Gymdeithas pob blwyddyn, a thrwy'r *Expedition Advisory Centre* hyfforddir pobl ifanc ar gyfer gyrfaoedd yn naearyddiaeth a meysydd tebyg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Royal Geographical Society. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 18 Tachwedd 2019.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol
Newidiad yn y llafariad **a** hir i'r ddeusain **äë** yw'r **A fain**. Mae e'n cael ei glywed yn nhafodiaith Gwenhwyseg a thrwy ganolbarth Cymru. Mae'n digwydd hefyd yng ngeiriau gyda unsill **a** byr fel "mam" yn rhai o dafodieithoedd Maldwyn ond dyw hyn ddim yn digwydd yn y Wenhwyseg. Yn y Wenhwyseg mae'r ddeusain yn digwydd i eiriau gyda'r llythyrau *ae* yn yr un ffordd hefyd, e.e. Cymraeg > Cymræg, traed > træd, cae > cæ.

Sŵn lafar yn unig yw e, felly does dim llythyr arbennig amdano. Os bydd rhywun eisiau ei ysgrifennu yn arbennig wedyn mae e'n gyffredinol i ddefnyddio **æ**, **äë** neu **é**.

Sŵn yr *A* fain
---------------

Mae **a** yn newid i'r ddeusain **äë** yng Ngwent, Morgannwg a sawl ardal ym Maldwyn a Meirionnydd. Yn y De mae pobl fel arfer yn creu sŵn trwynol wrtho fe. Deusain yw'r **A fain** a nid yw e'r un sŵn â sŵn mewn geiriau megis 'pen', 'pren', 'pert' ac ati.

Mae'r **A fain** yn cael ei glywed mewn ychydig o ymadroddiadau enwog fel "y Tæd a'r Mæb a'r Ysbryd Glæn" ("y Tad a'r Mab a'r Ysbryd Glân").

Ardaloedd
---------

Yn y De, roedd yr A fain fel arfer yn cael ei ddefnyddio ar draws Gwent a Morgannwg (yn y Wenhwyseg) ond dyw e ddim yn gyffredin yn cael ei glywed nawr trwy golli iaith yr ardal ac mae'r Gymraeg sydd newydd dyfu yn yr ardal yn gymysg o dafodieithoedd eraill. Mae e'n byw o hyd ar draws canolbarth Cymru o Fachynlleth i Benybontfawr, yn Nolgellau, ac yr holl ffordd i Harlech.

Yr **A** fain yn Saesneg
------------------------

Mae nodweddion yr ynganiad Gwenhwyseg yn nhafodiaith Saesneg Gwent a Morgannwg hefyd, yn enwedig yn ardal Caerdydd, lle mae e'n nodwedd o'r acen Caerdydd ac mae pobl yn meddwl fod e'n sŵn eithaf dosbarth gweithiol (felly mae e'n dechrau diflannu hefyd). Roedd e'n gyffredinol iawn i ddefnyddio **æ** yn lle **a** yn Saesneg yng Nghaerdydd, fel yn yr ymadroddion "'ærf a dærk" ("half a dark") neu "Cærdiff Ærms Pærk" ("Cardiff Arms Park").

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ar Lafar - Y Gwenhwyseg
2. ↑  Ar Lafar - Sir Drefaldwyn
Ysgol uwchradd gyfun cyfrwng Saesneg ar gyfer bechgyn yn y Barri, Bro Morgannwg ydy **Ysgol Gyfun y Barri** (Saesneg: **Barry Comprehensive School**). Lleolir yr ysgol gyferbyn a Highlight Park yng ngogledd y dref. Mae ysgol ferched Ysgol Gyfun Bryn Hafren yn bartner i'r ysgol, ac yno darparir chweched dosbarth cyd-addysgol ar gyfer y ddwy ysgol.

Mae'r ysgol wedi'i lleoli ar un safle ers 2000, ond ymestynwyd a datblygwyd hi gryn dipyn.

Addysg
------

Derbyniodd yr ysgol asesiad gyffredinol Gradd 1 gan Estyn yn 2007, sef y raddfa uchaf. Disgrifiwyd hi fel "ysgol dda gyda nodweddion rhagorol sy'n mynd o nerth i nerth dan arweinyddiaeth ei phennaeth, David Swallow". Yng ngwanwyn 2006 enwyd Ysgol Gyfun y Barri, am y trydydd blwyddyn yn ganlynol, fel yr ysgol oedd wedi gwella fwyaf yng Nghymru.

Derbyniodd y prifathro, David Swallow, OBE ym mis Mehefin 2003, am ei gyfraniad i addysg.

Roedd yr ysgol un un o'r sawl a ddewiswyd i fod yn rhan o gynllun peilot Bagloriaeth Cymru. Mae'r ysgol wedi cyflwyno cynllun mentora rhifyddeg, ar gyfer bechgyn blwyddyn 8, gyda staff gwaith cemegon Dow Corning gerllaw.

Mae Ysgol Gyfun y Barri wedi ei efeillio gyda De Soysa Vidyalaya Moratuwa yn Sri Lanca.

Sefydlwyd partneriaeth datblygu rhwng yr ysgol a C.P.D. Tref y Barri yn 2004.

Cyn-ddisgyblion nodedig
-----------------------

* Derek Brockway - dyn tywydd a cyflwynydd teledu
* Gerran Howell - actor
* Kayne McLaggon - chwaraewr pêl-droed

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Patrons, Jam-Fund
2. ↑   Top marks for school!. Barry and District News (12 Ebrill 2007).
3. ↑   Peter Collins (12 Ebrill 2007). School is given a glowing report. South Wales Echo.
4. ↑   Governors'Report. Ysgol Gyfun y Barri (2006).
5. ↑   Scrutiny Committee (Lifelong Learning). Vale of Glamorgan District Council (27 Mehefin 2005).
6. ↑   Single-sex school is most improved. Barry and District News (3 Mawrth 2005).
7. ↑   Donald MacLeod (17 Ebrill 2002). Welsh schools to pilot baccalaureate. The Guardian.
8. ↑   Sharing Practice. Basic Skills Agency.
9. ↑   HelpLanka School Twinning Project. Help Lanka.
10. ↑   Trophies presented. Barry and District News (26 Mai 2005).

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Ysgol Gyfun y Barri Archifwyd 2009-10-09 yn y Peiriant Wayback.
Cyfesurynnau: 51°41′11″N 4°10′55″W﻿ / ﻿51.6865°N 4.1819°W﻿ / 51.6865; -4.1819

Ysgol uwchradd gyfun Gymraeg yn Llanelli, Sir Gaerfyrddin yw **Ysgol Gyfun y Strade**. Ysgol categori 2A ydyw, yn ôl diffiniad Llywodraeth Cymru. Mewn ysgol o'r fath addysgir o leiaf 80% o’r pynciau ac eithrio’r Gymraeg a’r Saesneg drwy gyfrwng y Gymraeg yn unig i bob disgybl ac mae un neu ddau o bynciau yn cael eu haddysgu i rai o’r disgyblion yn Saesneg neu yn y naill iaith a’r llall.

Hanes
-----

Sefydlwyd yr ysgol ym 1977, hon oedd yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf yn Llanelli. Mae'r ysgol yn derbyn disgyblion o'r ardal amgylchynol, mae'r dalgylch yn cynnwys ysgolion cynradd Dewi Sant, Llangennech, Trimsaran, Felinfoel, Heol Goffa, Parc y Tywyn, Brynsierfel Llwynhendy, Ysgol Gynradd yr Hendy a Ysgol Gymunedol Ffwrnes.

Ar y cychwyn roedd yn ysgol weddol fach, ond mae wedi tyfu'n sylweddol bellach. Mae gan yr ysgol chweched dosbarth hefyd; y Strade yw'r unig ysgol uwchradd y wladwriaeth yn nhref Llanelli sydd wedi cadw ei chweched dosbarth, gan fod y disgyblion o bob ysgol arall o'r dref yn mynychu Coleg Sir Gaerfyrddin ar gyfer eu haddysg ôl-16, drwy gyfrwng y Saesneg.

Mr Desmond Jones oedd pennaeth cyntaf yr ysgol, gyda Mr John Rees a Ms Megan Evans yn ddirprwyon. Yna daeth Ms Nesta Thomas yn ddirprwy. Daeth Mr Geraint Roberts yn bennaeth, olynwyd ef gan Mrs Heather Lewis ym mis Medi 2009. Ers 2005 mae'r ysgol wedi gweithio mewn cydweithrediad gyda Ysgol Gyfun Bro Myrddin ac Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa i gynnig pynciau megis Sbaeneg a Ffrangeg i'w disgyblion, trwy gyfrwng y Gymraeg, ar gyfer TGAU a Lefel A.

Cyn-ddisgyblion enwog
---------------------

*Gweler hefyd y categori Pobl addysgwyd yn Ysgol y Strade*
* Nicholas Daniels, awdur plant
* Liam Davies, chwaraewr rygbi i'r Sgarlets
* Deiniol Evans, chwaraewr rygbi i'r Sgarlets
* Garan Evans, chwaraewr rygbi i'r Sgarlets a thîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru.
* Gavin Evans, chwaraewr rygbi i'r Sgarlets a thîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru.
* Steven Francis, bardd
* Emyr Huws, pêl-droediwr Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru
* Phil John, chwaraewr rygbi i'r Sgarlets.
* Ceiron Thomas, chwaraewr rygbi i'r Sgarlets.
* Imogen Thomas, model a chyflwynydd teledu
* Trystan Gravelle, actor
* Josh Adams, chwaraewr rygbi i cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Diffinio ysgolion yn ôl y ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg[*dolen marw*].
2. ↑   (yn en) *Emyr Huws nomination for Llanelli Star Sporting Excellence award*, adalwyd 2022-07-30
Enghraifft o ysgrifen ddyneiddiol mewn rhagair Lorenzo Valla i'w gyfieithiad o *Hanes Rhyfel y Peloponnesos* gan Thucydides (canol y 15g).
Arddull o lawysgrifen a ddatblygwyd gan ddyneiddwyr yng nghyfnod y Dadeni Dysg yn yr Eidal yn niwedd y 14g a dechrau'r 15g yw **ysgrifen ddyneiddiol** neu **law ddyneiddiol**.

Dyfeisiwyd yr ysgrifen ddyneiddiol gan Poggio Bracciolini (1380–1459) wrth ei waith yn adysgrifennu llawysgrifau yn Fflorens. Roedd Canghellor Fflorens, Coluccio Salutati (1331–1406), eisoes wedi arbrofi â symleiddio ffurfiau'r llythrennau, ar batrwm hen lawysgrifau o awduron clasurol, a defnyddiodd Bracciolini yr un lawysgrifau i ddatblygu ysgrifen newydd a ystyriwyd yn eglur a darllenadwy o'i chymharu â'r sgript Gothig a fu'n gyffredin ers yr Oesoedd Canol Uwch. Tybiodd Bracciolini a Salutati i'r Rhufeiniaid hynafol ddefnyddio llythrennau tebyg, er bellach gwyddys taw'r llaw fân Garolingaidd oedd arddull yr hen lawysgrifau yn Fflorens, a ddatblygwyd gan sgrifellwyr Ffrancaidd yn y 9g. Mae'n debyg i Bracciolini ac eraill hefyd dynnu ar arysgrifau'r Rhufeiniaid wrth ddylunio'r llythrennau, ac felly nid llwyr gamenw ydy eu galw yn *antiqua littera* ("llythyren hynafol") neu lythrennau Rhufeinig. Cafodd arddull Bracciolini ei ddynwared a'i gaboli gan sgrifellwyr, yn enwedig wrth gopïo llawysgrifau Lladin, gan ddatblygu yn ffurf gynnar ar y teipiau Rhufeinig.

Er i ysgolheigion dyneiddiol y Dadeni efelychu llythrennau Bracciolini, defnyddiwyd ysgrifennau canoloesol megis y sgript Gothig o hyd wrth gynhyrchu a chopïo dogfennau cyfreithiol, cofnodion busnes, a llyfrau mewn ieithoedd y werin. Dull o ysgrifennu mewn llythrennau ar wahân oedd y llaw ddyneiddiol, yn hytrach nag ysgrifen redeg. Datblygwyd ffurf amgen ar y sgript Rufeinig gan Niccolò Niccoli (1364–1437), a elwir llythrennau italig, trwy ysgrifennu'r llythrennau ar ogwydd a chyda chyfrwymiadau i 'w cysylltu, at ddiben copïo llawysgrifau yn gyflymach. Yn sgil dyfeisio'r wasg argraffu yng nghanol y 15g, defnyddiwyd llythrennau Gothig gan argraffwyr Almaenig ond dechreuodd yr Eidalwyr arbrofi gyda theipiau yn yr arddull Rhufeinig, yn enwedig wrth argraffu testunau Lladin. Mabwysiadwyd llythrennau italig gan argraffwyr megis Aldus Manutius.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Charles G. Nauert, *Historical Dictionary of the Renaissance* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2004), tt. 409–11.
Ysgol uwchradd gyfun Gymraeg yn ardal Ystum Taf, Caerdydd yw **Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf**. Hon oedd yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf i gael ei sefydlu yng Nghaerdydd.

Hanes
-----

Sefydlwyd yr ysgol yn benllanw i flynyddoedd o ymgyrchu dros addysg Gymraeg. Agorodd ei drysau i'r disgyblion cyntaf (98 ohonynt) ym Medi 1978. Dewiswyd safle ysgol Saesneg ei chyfrwng, Glantaff, fel y lleoliad gan fod niferoedd yr ysgol Saesneg yn cwympo'n naturiol oherwydd rhesymau demograffig ac apêl ysgolion uwchradd eraill yn yr ardal. Prifathro cyntaf yr ysgol oedd Malcolm Thomas. Bu Mr Huw Thomas, Mrs Rhiannon Mary Lloyd a Mr Alun Davies yn brifathrawon yn yr ysgol. Y Pennaeth presennol yw Mr. Matthew Evans a ymunodd â’r ysgol ym mis Medi 2020 o Ysgol Gymraeg Ystalyfera Bro Dur.

Erbyn y 1998 roedd cymaint o alw am addysg Gymraeg yng Nghaerdydd fel yr agorwyd ysgol arall, Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr. Sefydlwyd trydedd ysgol uwchradd Gymraeg Caerdydd, Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Edern, ym mis Medi 2012, a gartrefwyd ar ran o safle Glantaf dros dro, cyn symud i hen adeiladau Ysgol Uwchradd yr Eglwys yng Nghymru Teilo Sant ym Mhenylan ym mis Medi 2013.

Arwyddair yr ysgol yw *Coron gwlad ei mamiaith*.

Dalgylch
--------

Dyma ysgolion cynradd dalgylch yr ysgol:

* Ysgol Glan Ceubal
* Ysgol Glan Morfa
* Ysgol Gymraeg Melin Gruffydd
* Ysgol Mynydd Bychan
* Ysgol Pencae
* Ysgol Gymraeg Pwll Coch (o 2013-14)
* Ysgol y Wern

Cyn-ddisgyblion o nod
---------------------

*Gweler y categori Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf*
* Rhys ab Owen - gwleidydd Plaid Cymru
* Huw Bunford - aelod o'r Super Furry Animals
* Ioan Gruffudd - actor
* Branwen Gwyn - cyflwynydd teledu
* Ffion Hague - darlledwraig, awdur a chyn-was sifil
* Gethin Jones - cyflwynydd teledu
* Eluned Morgan - gwleidydd Llafur
* Llwyd Owen - nofelydd
* Matthew Pritchard - cyflwynydd teledu
* Guto Pryce - aelod o'r Super Furry Animals
* Jamie Roberts - chwaraewr rygbi
* Jamie Robinson - chwaraewr rygbi
* Nicky Robinson - chwaraewr rygbi
* Matthew Rhys - actor
* Huw Stephens - DJ radio

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   School Details: Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf. Cyngor Caerdydd.
2. ↑   Gwybodaeth ychwanegol o ran trefniadau derbyn Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Edern. Cyngor Caerdydd (28 Hydref 2011). Adalwyd ar 22 Mehefin 2012.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan yr ysgol
Clawr yr hunangofiant a sgwennodd yn 2000
Aelod o deulu brenhinol Sweden ydy'r **Dywysoges Lilian, Duges Halland** (ganwyd **Lillian May Davies** yn Abertawe; 30 Awst 1915 – 10 Mawrth 2013).

Roedd yn ferch i William John Davies a'i wraig Gladys Mary Curran. Pan ddaeth yn fodel mewn cylchgronau ffasiwn, gollyngodd un o'r 'l' yn ei henw 'Lilian'; mae'n weddw i'r Tywysog Bertil, Dug Halland (sef ewyrth Carl XVI Gustaf, brenin Sweden). Bu ei gŵr farw yn 1997 yn eu cartref. Cyhoeddodd lyfr ar ei bywyd hi a'i gŵr yn y flwyddyn 2000.

Priodas gyntaf
--------------

Am ychydig, yn y 1940au, bu'n briod i Ivan Craig, actor. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gweithiodd Lilian Craig mewn ffatri gwneud radios ar gyfer y llynges ac yna mewn ysbyty ar gyfer milwyr wedi'u clwyfo.

Ei hail briodas i'r Tywysog Bertil
----------------------------------

Mewn parti dathlu ei phen-blwydd yn 28 oed yn Llundain, yn 1943, cyfarfu â'r Tywysog Bertill o Sweden a daethant yn gariadon. Edrychai'n bur debyg y bydai Bertil yn dod yn frenin ymhen blynyddoedd, wedi i'w frawd Gustaf Adolf farw yn 1947. Pe bai wedi priodi Lillian yr adeg yma, byddai wedi colli'r siawns i fod yn frenin gan nad oedd priodas cymysg yn dderbyniol gan y wlad. Bu'r ddau'n byw am 30 mlynedd yn ddibriod.

Bu ei dad, Brenin Sweden, fyw'n hen ŵr ac ni choronwyd Bertil yn frenin, eithr aeth y goron i ŵyr y Brenin, sef Carl Gustaf. Priododd ef ferch o dras cyffredin, a rhoddodd sêl ei fendith ar garwriaeth ei ewyrth Bertil a Lilian a phriododd y ddau ar 7ed Rhagfyr, 1976 yn Eglwys Palas Drottningholm ym mhresenoldeb y Brenin a'r Frenhines Silvia.

Dolen allanol
-------------

* (Swedeg) Proffil Y Dywysoges Lilian ar *Y Llys Brenhinol Sweden* Archifwyd 2010-07-24 yn y Peiriant Wayback.
Ysgol gyfun cyfrwng Saesneg yng Nghaerfyrddin yw **Ysgol Uwchradd y Frenhines Elisabeth**. (Saesneg: **Queen Elizabeth High School**).

Hanes
-----

Ysgol Uwchradd y Frenhines Elisabeth yw'r unig ysgol uwchradd o fewn ardal drefol Caerfyrddin ac eithrio Ysgol Gyfun Bro Myrddin. Roedd yna arfer fod dwy ysgol, Ysgol Cambria ac Ysgol Ystrad Tywi. Er y bu'r ddwy ysgol yn gwasanaethu tua'r un ardaloedd addysg uwchradd cyfrwng Saesneg, roedd un yn ysgol uwchradd fodern a'r llall yn ysgol ramadeg ar gyfer merched. Yn dilyn ymgynghoriad gan yr awdurdod addysg lleol, Cyngor Sir Gaerfyrddin, fe benderfynwyd cyfuno'r ddwy i ffurfio'r ysgol newydd hon, erbyn Medi 2005 daeth yr ysgol i fodolaeth dan arweinyddiaeth ei Phennaeth cyntaf, Mr. T.S. Day.

### Adeiladau newydd

Ar ddechrau tymor Hydref 2008 agorwyd yr adeiladau newydd sbon ar safle'r hen Ysgol Cambria, ar gost o tua £30 miliwn o wariant gan y Cyngor Sir, fel rhan o'u Cynllun Moderneiddio Addysg, efo buddsoddiad ychwanegol hefyd yn cael ei roi i'r ganolfan hamdden leol gyfagos. Mae'r adeilad yn medru darparu addysg i uchafswm o 1,600 o ddisgyblion gan wneud hi felly'r ysgol uwchradd fwyaf (a diweddaraf) yn ardal Sir Gaerfyrddin. Roedd pwyslais wedi cael ei roi gan y cynllunwyr i greu ysgol a oedd yn cyflawni anghenion amgylcheddol da.

Mae yma hefyd Canolfan Anghenion Addysg Arbennig ar gyfer sector cynradd ac uwchradd ardal Gorllewin Sir Gaerfyrddin. Mae'r ysgol wedi cyflwyno pynciau annhraddodiadol, megis trin gwallt, mewn cydweithrediad efo Ysgol Gyfun Bro Myrddin, Ysgol Gyfun Maes-Yr-Yrfa ac Ysgol Rhydygors ers Medi 2008. Daeth yr ysgol dan sylw archwilwyr addysg Estyn ym Mawrth 2008 a cafodd yr ysgol adroddiad da iawn gan ystyried yr amgylchiadau wedi symud adnoddau ac adeiladau.

Ers agor yr adeiladau newydd yn 2008 mae'r ysgol wedi cynnal ymgynghoriad i geisio gwella darpariaeth eu pynciau trwy gyfrwng y Gymraeg. Disgwylwyd i ganlyniadau'r ymgynghoriad gael eu cyhoeddi erbyn Hydref 2009. Byddai cyhoeddiad yr ymgynghoriad hefyd yn datgan dyddiad cadarn ar gyfer agor eu holl adnoddau Addysg Gorfforol, gan gynnwys y cae chwarae ar safle'r hen Ysgol Maridunum, a ddisgwylwyd erbyn 2010.

Pennaethiad Ysgol Uwchradd y Frenhines Elisabeth
------------------------------------------------

* 2005– Mr. T.S. Day
* Presenol- Mr P Spencer

Cwricwlwm
---------

* Pynciau Craidd: Cymraeg Ail-Iaith / Mathemateg / Saesneg / Gwyddoniaeth
* Dyniaethau: Hanes / Daearyddiaeth / Addysg Grefyddol / Dinasyddiaeth / Cymdeithaseg / Llywodraeth a Gwleidyddiaeth
* Pynciau Creadigol: Drama / Dylunio a Thechnoleg / Cerdd / Trin Gwallt / Adeiladwaith / Ffasiwn
* Technoleg: TGCh / Deunydd Gwrthiannol / Arlwyaeth / Tecstiliau / Gweithgynhyrchiad Dodrefn / Cynhyrchion Graffigol / Mecanwaith
* Ieithoedd Modern: Ffrangeg / Sbaeneg / Almaeneg
* Eraill: Astudiaethau Busnes / Daeareg / Twristiaeth / Iechyd a Gofal / Gofal Plant

Cyfeiriadau
-----------

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
Ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg yn ardal Pentwyn, Caerdydd ydy **Ysgol Uwchradd Gatholig Corpus Christi** (Saesneg: **Corpus Christi Roman Catholic High School**; cyn-enw: *Ysgol Uwchradd Gatholig y Fonesig Fair* / *Lady Mary Catholic High School*). Y prifathro presennol ydy Mr Patrick Brunnock.

Mae'r ysgol o dan reolaeth awdurdod addysg leol Caerdydd ond caiff ei ariannu'n wirfoddol. Mae'n gwasanaethu plant rhwng 11 ac 16 oed ar safle fawr a agorwyd ym 1995. Daw disgyblion yr ysgol o dalgylch eang sy'n cynnwys Cyncoed, Llysfaen, Waunadda, Llanedeyrn, Pentre-Baen a Phentwyn.

Mae'n ysgol Gatholig ond caiff unrhyw ddisgyblion fynychu cyn belled a'u bod yn gyfforddus yn dysgu o fewn amgylchedd Cristnogol. Arwyddair yr ysgol ydy *"Gyda'n gilydd ni yw corff Crist"*, sy'n cael ei gyfieithu i *"Together we are the body of Christ"* yn Saesneg.

Nid oes gan yr ysgol chweched ddosbarth, mae'r mwyafrif o'r disgyblion yn mynd Goleg Gatholig Dewi Sant ar gyfer addysg bellach ar ôl gael eu TGAU.

Roedd 1035 o ddisgyblion yn yr ysgol ystod arolygiad Estyn 2003, mae'r nifer hwn yn sefydlog gyda 1034 o ddisgyblion yn 2009. Dim ond ychydig iawn ohonynt ddaeth o gefndiroedd lleiafrif ethnig.

Disgrifiodd adroddiad Estyn 2003 safon y dysgu fel da, gyda'r myfyrwyr yn ymateb yn dda fel rheol. Roedd y canlyniadau TGAU yn sylweddol uwch na'r cyfartaledd cenedlaethol yn 2003 a 2009. Cydnabuwyd Ysgol Uwchradd Gatholig Corpus Christi fel yr un oedd wedi gwella fwyaf yn genedlaethol yn 2002.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6   Report: Corpus Christi Catholic High School Inspection: 24-28 February 2003. Estyn (14 Ebrill 2003).
2. ↑   School Details: Corpus Christi R.C High School. Cyngor Caerdydd.
3. 1 2 3   Report: Corpus Christi Catholic High School Inspection: 9 February 2009. Estyn (15 Ebrill 2009).

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Ysgol Uwchradd Gatholig Corpus Christi Archifwyd 2011-03-09 yn Archif Gwe Llywodraeth y DU
Ysgol uwchradd gyfun wirfoddol, cyfrwng Saesneg, yn ardal Gwenfô, Caerdydd ydy **Ysgol Uwchradd Gatholig Mair Ddihalog** (Saesneg: **Mary Immaculate Roman Catholic High School**), sy'n gwasanaethu plant rhwng 11 ac 16 oed yng ngorllewin y brifddinas.

Hanes
-----

Mae ysgol Gatholig yn bodoli ar y safle ers 1963, pan agorwyd ysgol uwchradd fodern ar safle ysgol uwch Mair Ddihalog, sef *Ysgol Gatholig yr Archegob Mostyn* (*Archbishop Mostyn Roman Catholic School*), oedd yn ysgol gymysg. Tyfodd yr ysgol a bu'n rhaid canfod mwy o le, a throsglwyddwyd rhan o'r ysgol i gyn-safle Ysgol Fechgyn Cyntwell. Datblygwyd yr ysgol felly ar ddwy safle 400 llath oddi wrth ei gilydd, a thanlinellwyd gwahanrwydd y ddwy safle pan agorwyd ffordd gysylltu'r A4232 rhwng y ddwy.

Sefydlwyd yr ysgol fel y mae hi heddiw ym 1987, yn dilyn ailstrwythro addysg uwchradd Gatholig yn Ne Morgannwg, sef yr awdurdod lleol ar y pryd. Agorwyd yr ysgol ar ei newydd wedd fel ysgol gyfun Gatholig. Yn 1996, gwerthwyd y safle isaf (cyn-safle Ysgol Fechgyn Cyntwell), a datblygwyd tai arni, ei henw erbyn hyn ydy *St. Mary's Field*. Ail-ddatblygwyd yr ysgol yn sylweddol ar y safle uwch, ac agorwyd yr adeiladau newydd yn swyddogol gan Rhodri Morgan ym mis Gorffennaf 2002.

Heddiw
------

Arwyddair yr ysgol ydy "*Achieving the best for all in a Catholic learning community*", a strwythurir y dysgu o amgylch y cyd-destun hwn. Mae 90% o'r disgyblion yn Gatholig, a daw 90% ohonynt o'r prif ysgolion cynradd sydd mewn partneriaeth ag ysgol Mair Ddihalog, sef ysgolion cynradd Catholig y Santes Fair, Sant Francis, Sant Cuthbert ac Ysgol Gynradd Gatholig Padrig Sant.

Roedd 654 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ystod arolygiad Estyn yn 2015. Siaradai'r rhan fwyaf Saesneg fel iaith gyntaf, a doedd dim o'r disgyblion yn siarad Cymraeg yn rhugl.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   Mary Immaculate R.C. High School. Estyn (2015).

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Ysgol Uwchradd Gatholig Mair Ddihalog
Gwleidydd, gwladweinydd a chadfridog Israelaidd oedd **Yitzhak Rabin** (ynganiad: [/]rəˈbiːnynganiad: [/]; Hebraeg: יצחק רבין, IPA: ynganiad: [[jitsˈχak ʁaˈbin]] (Ynghylch y sain ymagwrando); 1 Mawrth 1922 – 4 Tachwedd 1995). Ef oedd pumed Prif Weinidog Israel, a gwasanaethodd am ddau dymor, 1974–77 a 1992 hyd at ei lofruddiad yn 1995.

Ganwyd Rabin yn Jerwsalem i fewnfudwyr Iddewig-Wcranaidd a'i fagu mewn cartref Seionaidd. Dysgodd am amaethyddiaeth yn yr ysgol gan ragori fel disgybl. Cafodd yrfa 27 mlynedd fel milwr. Pan yn ei arddegau, ymunodd â'r Palmach, llu cylchfilwyr yr Yishuv. Esgynodd o fewn i'r fyddin a dod yn bennaeth gweithrediadau yn Rhyfel Annibyniaeth Israel. Ymunodd â Llu Amddiffyn Israel (LlAI) ar ddiwedd 1948 a pharhau i esgyn fel swyddog addawol. Cynorthwyodd i lunio dull hyfforddi'r LlAI ar ddachrau'r 1950au, ac arwain Cyfarwyddiaeth Amddiffyn LlAI rhwng 1959 a 1963. Cafodd ei benodi'n Bennaeth Staff Cyffredinol yn 1964 a goruchwylio buddugoliaeth Israel yn  He was appointed Chief of the General Staff yn Rhyfel Chwe Diwrnod 1967.

Gwasanaethodd Rabin fel llysgennad Israel i'r Unol Daleithiau rhwng 1968 a 1973, yn ystod cyfnod o gryfhau cysylltiadau rhwng y ddwy wlad. Cafodd ei benodi'r Brif Weinidog Israel yn 1974, yn dilyn ymddiswyddiad Golda Meir. Yn ystod ei dymor cyntaf, arwyddodd Rabin Gytundeb Interim Sinai a gorchymyn cyrch Entebbe. Ymddiswyddodd yn 1977 yn dilyn sgandal ariannol. Rabin oedd gweinidog amddiffyn Israel am y rhan fwyaf o'r 1980au, gan gynnwys ar ddechrau'r Intifada Cyntaf.

Yn 1992, cafodd Rabin ei ail-ethol fel prif weinidog ar lwydan a oedd yn cofleidio'r proses heddwch rhwng Israel a Phalesteina. Arwyddodd nifer o gytundebau hanesyddol gyda'r arweinyddiaeth Palesteinaidd fel rhan o Gytundebau Oslo. Yn 1994, enillodd Rabin Wobr Heddwch Nobel ynghyd a'i wrthwynebydd gwleidyddol Shimon Peres a'r arweinydd Palestinaidd Yasser Arafat. Arwyddodd Rabin hefyd gytundeb heddwch gyda;r Iorddonen yn 1994. Yn Nhachwedd 1995, cafodd ei lofruddio gan eithafwr o'r enw Yigal Amir, a oedd yn gwrthwynebu telerau Cytundebau Oslo. Cafodd Amir ei arestio a'i gyhuddo a'i ddyfarnu'n euog o lofruddiaeth Rabin; cafodd ei ddedfrydu am oes. Rabin oedd y prif weinidog cyntaf i gael ei eni yn Israel, yr unig brif weinidog i gael ei lofruddio a'r ail i farw tra'n dal swydd yn y llywodraeth (yn dilyn Levi Eshkol). Mae Rabin wedi dod yn symbol o'r proses heddwch rhwng Israel a Palesteina.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rabin". *Collins English Dictionary*.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 46766256
* LCCN: n80038008
* ISNI: 0000 0000 7974 6227
* GND: 118941119
* SUDOC: 027520056
* BNF: cb11920945q (data)
* BIBSYS: 99061685
* NLA: 35438578
* NDL: 00515667
* NKC: xx0001966
* BNE: XX1092305

 |
Deddf ffederal a basiwyd gan Gyngres yr Unol Daleithiau ym Mai 1933 oedd **y Ddeddf Unioni Amaethyddol** (Saesneg: *Agricultural Adjustment Act*; AAA) a oedd yn un o brif raglenni'r Fargen Newydd yn ystod arlywyddiaeth Franklin D. Roosevelt. Nod y ddeddf oedd i adfer y diwydiant amaeth yn ystod y Dirwasgiad Mawr drwy gwtogi ar orgynhyrchu gan ffermydd, lleihau'r gwarged allforion, a chwyddo prisoedd amaethyddol.

Rhagflaenydd y ddeddf hon oedd y Ddeddf Farchnata Amaethyddol, a sefydlai Bwrdd Ffederal y Ffermydd yn ystod arlywyddiaeth Herbert Hoover ym 1929. Yn ôl telerau'r Ddeddf Unioni Amaethyddol, byddai'r llywodraeth ffederal yn prynu da byw ac yn eu lladd, ac yn talu ffermwyr i beidio â phlannu cnydau ar ran o'u tir. Sefydlwyd asiantaeth newydd yn yr Adran Amaethyddol o'r enw y Weinyddiaeth Unioni Amaethyddol gan y ddeddf i oruchwylio'r cymorthdaliadau. Cynhyrchwyd yr arian ar gyfer y cymorthdaliadau gan dreth ar gwmnïau a oedd yn prosesu cynnyrch o ffermydd. Rhoddwyd cynllun ar waith gan y Weinyddiaeth Unioni Amaethyddol i geisio adfer prisoedd i'r un lefel sefydlog o allu i brynu â'r cyfnod 1909–14. Sefydlwyd hefyd y Gorfforaeth Gredyd Cynwyddau gan y ddeddf er mwyn darparu benthyciadau i gynnal prisoedd ac i brynu a storio cynwyddau amaethyddol penodol.

Erbyn 1936, talwyd $1.5 biliwn i ffermwyr gan y Weinyddiaeth Unioni Amaethyddol, a chynyddodd incwm arian ffermwyr yn yr Unol Daleithiau ddwywaith rhwng 1932 a 1936. Er hynny, prif achos y cynnydd mewn prisoedd cynwyddau oedd sychderau yn y cyfnod 1933–36. Dyfarnwyd y Ddeddf Unioni Amaethyddol yn anghyfansoddiadol gan Oruchaf Lys yr Unol Daleithiau ym 1936.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Agricultural Adjustment Administration. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 1 Tachwedd 2020.
Mae'r **Fantell goch** (lluosog: **mentyll cochion**) yn löyn byw cymharol fawr sy'n perthyn i deulu'r Nymphalidae. Yr enw Saesneg arno yw *Red Admiral*, a'i enw gwyddonol yw *Vanessa atalanta*. Mae i'w weld yn Ewrop, Asia a Gogledd America. Daw i Gymru yn ystod yr haf o Fôr y Canoldir, fel arfer tua dechrau Gorffennaf.

Lled yr adenydd ar eu heithaf ydy rhwng 45 – 50 mm (dwy fodfedd). Yn ne Ewrop, mae hefyd i'w weld yn hedfan yn ystod y gaeaf. Fe'i disgrifwyd am y tro cyntaf gan y naturiaethwr Carl Linnaeus yn 1758, yn ei 10fed cyfrol o *Systema Naturae*.

Gwelir yr oedolyn yn aml yn bwydo ar ddail yr eiddew (neu iorwg) neu'n yfed o flodau'r *Buddleia*, neu ffrwyth goraeddfed, a hynny fel arfer mewn coedwigoedd llaith. Caiff yr wyau gwyrdd eu dodwy ar ddail y danadl poethion (*Urtica dioica*), un ddeilen i bob ŵy. Bydd y lindys yn deor a bydd yn creu amddiffynfa iddo ei hunan drwy dynnu ymylon y ddeilen at ei gilydd.

Mae'r oedolion yn gallu gaeafgysgu.

Cylchred bywyd
--------------

* Wyau
* Lindys ifanc
* Lindys hŷn
* Chwiler
* *Vanessa atalanta*
* *Vanessa atalanta* △

Tarddiad yr enw
---------------

Ystyr 'mantell' ydy 'hugan' neu 'glogyn'. Daw'r enw Lladin *Vanessa atalanta* o'r Iaith Roeg; roedd *Atlanta* yn gymeriad mytholegol. Crëwyd y gair *Vanessa* gan yr awdur Eingl-Wyddelig Jonathan Swift yn 1708.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r *Insecta*) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r mantell goch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Vanessa atalanta***

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Vanessa*, funet.fi
2. ↑  Opler, Paul A.; Krizek, George O. (1984). *Butterflies East of the Great Plains: An Illustrated Natural History*. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 0801829380. OCLC 9412517.
3. ↑  Shalaway, Scott. Butterflies in the Backyard. ISBN 0-8117-2695-9 2004, Stackpole Books, Mechanicsburg, Pennsylvania. p.38
4. ↑  Shalaway, Scott (2004). *Butterflies in the Backyard*. Mechanicsburg, Pennsylvania: Stackpole Books. t. 38. ISBN 0-8117-2695-9.
Mynach o'r enwad Zen Soto yn ymarfer zazen wrth gardota
Mae **Zazen** (Japaneg: 坐禅; Tseineg "zuochan" [Pinyin] neu "tso-chan" [Wade-Giles]) yn rhan hanfodol o Fwdhaeth Zen. Nod zazen yw eistedd ac agor "llaw'r meddwl".

Zazen: sut i eistedd
--------------------

Yn eistedd mewn safle zazen, gyda'r llygaid wedi eu canoli ar y llawr pren caled, mae'r caboledd yn adlewyrchu'r eira sy'n syrthio tu allan i'r ffenest. Eisteddir ar gadair neu glustog. Mae'r person yn canolbwyntio ar ei anadl yn mynd drwy ei gorff ac yn ymwybodol o'r presennol.

Trefnir y coesau mewn ystum (neu 'asana') y gellir ei gynnal yn gyfforddus.
Yn yr ystum hanner-alaw'r dŵr, gosodir y coes chwith ar y morddwyd dde (neu vice versa).
Yn yr ystum alaw'r dŵr (llawn), gosodir y traed ar y morddwydydd cyferbyniol.
Yn yr ystum Myanmar, torchir y traed gyda'i gilydd yn agos i'r afl.
Gellir hefyd eistedd yn syml gyda'r coesau wedi eu torchi yn agos i'r corff, ond rhaid sicrhau fod y pwysau'n cael eu dosbarthu'n gyfartal ar dri phwynt: y ddau ben-glin ar y llawr a'r ffolennau ar y glustog gron.
Ar gadair, cedwir y pen-gliniau wedi eu neilltuo tua'r un lled â'r ysgwyddau, gyda'r traed wedi eu plannu'n sad ar y llawr.

Eisteddir yn gefnsyth ond heb fod yn anystwyth. Ymestynir asgwrn y cefn a'i sythu, gan ei gadw'n uniawn naturiol a chanoli'r cydbwysedd yn yr abdomen isaf. Brest yn ôl, stumog i mewn. Dychmygir llinell seth trwy'r trwyn i'r bogail.
Gellir gwegian y corff yn ysgafn o'r chwith i'r dde nes cyrraedd yn naturiol pwynt llonyddwch ar y glustog. Rhaid tynhau'r hara, sef y rhan o'r bol dwy fodfedd dan y bogail.

Rhaid edrych ar y llawr tua thair i bedair troedfedd o flaen y corff, gyda'r llygaid nac yn lled agored nac ar gau.

Gosodir y ddwylo ar arffed gydag un ohonynt yn gledr-i-fyny a'r llaw arall (cledr-i-fyny) yn gorwedd ar y llaw isaf, gyfa phennau'r bodiau'n cyffwrdd ag ei gilydd (yn ysgafn) a ffurfio hirgylch llorwedd (gweler y llun uchod). Dyma mwdra zazen, lle mae popeth yn cael ei uno. Rhoddir ochrau'r bysedd bach yn erbyn yr abdomen, rhai modfeddi islaw'r bogail i gydgordio canol y cydbwysedd gyda'r mwdra. Rhoddir y canolbwyntiad yno, neu ar y talcen rhwng y llygaid pan ddaw blinder.

Anadlu
------

Cymerir tri anadliad, gan dynnu'r anadl gyda'r stumog yn ehangu yn lle ymledu'r brest, yna anadlir allan yn llawn. Gadewir i'r anadl setlo i mewn i'w rythm naturiol. Gyda'r ystum corfforol priodol bydd yr anadlu'n llifo'n naturiol i mewn i'r abdomen isaf.

Eisteddir yn llonydd a dechrau cyfrif yr anadliadau, 1 wrth dynnu anadl, 2 wrth anadlu allan, etc hyd 10, yna dechrau o'r newydd. Nid yw cyrraedd 10 yn bwysig, ac mae dechreuwyr yn colli'r cyfrif yn aml, ond dal ati.

Rhaid bod yn ymwybodol am bopeth: y cyfrif, yr anadlu, y synau a'r aroglau a'r teimladau o gwmpas. Gadewir i'r meddyliau dod a mynd heb eu dilyn. Ar ddiwedd y sesiwn gellir rhwyfo'r corff yn ysgafn o'r dde i'r chwith. Ymestynir y coesau gan wneud yn sicr bod teimlad ganddynt cyn sefyll.

Awgrymir y dylid ymarfer zazen yn beunyddiol am o leiaf 10 i 15 munud (gwell yw hanner awr).

Cyfeiriadau
-----------
Cylchgrawn Cymraeg digidol gan Wyddelod Caerdydd oedd ***Y Ddraig Werdd***. Ymddangosodd yn 1996, ond dim ond dau rifyn a gyhoeddwyd cyn troi'n gyhoeddiad Saesneg. Daeth y cynhyrchwyr o'r gymuned Wyddelig yng Nghaerdydd.

* Rhifyn 1, Hydref 1996: Bron yn gyfangwbl am y Newyn Mawr
* Rhifyn 2, Gaeaf 1996: Yn cynnwys cyfeiriadau at ganeuon a llyfrau yn y Gymraeg am Wyddelod (Gwyddel y Pentre Gwyn) a darnau megis *Y Pentre Gwyn*, gan Robert David Rowland a gyhoeddwyd yn 1909, *Pererin* gan Vernon Jones; *Padi*, gan Mynediad Am Ddim a *Gwyddel yn y Dre* gan Bob Delyn a'r Ebillion.

Roedd y sylfaenwyr yn honni bod rhwng 50% a 60% o drigolion Caerdydd yn ddisgynyddion mewnfudwyr o Iwerddon. Ffurfiwyd "Fforwm y Newyn Cymru" yng Nghaerdydd ym mis Tachwedd 1994 gan aelodau ‘Comhluadar Caerdydd’ sef Cymdeithas Wyddeleg Caerdydd, er mwyn cofio’r Newyn Mawr.

Pwyllgor y Fforwm oedd:

* Cadeirydd: John Sweeney
* Golygydd: Barry Tobin
* Trysorydd: Joe Moore
* Ymgynghorydd Iaith: Julia Burns
* Swyddog y Wasg: John O’Sullivan
* Ymgynghorydd Cyfrifiadur: Andrew Jinks

Cyhoeddwyd hefyd gylchgrawn byrhoedlog yn y Wyddeleg dan yr enw An Briathar Saor gan yr un criw a daeth pedwar rhifyn (rhwng 1994 a 1997) o'r wasg.

Gweler hefyd
------------

Draig Werdd (cylchgrawn) - Grŵp o Gymry Iwerddon.

Dolenni allanol
---------------

* Ôl rifyn Y Ddraig Werdd
Cantores a chyfansoddwr Ffrengig yw **Zaz** (ganwyd 1 Mai 1980), sy'n cymysgu arddulliau jazz, cerddoriaeth ysgafn Ffrengig, soul ac acwstig. Ei henw iawn yw **Isabelle Geffroy**.

Cafodd Zaz ei geni yn Tours, yn ferch i athrawes Sbaeneg a thrydanwr. Astudiodd yn y Conservatoire de Tours. Yn 2000 enillodd ysgoloriaeth ac astudiodd yn Ysgol Cerddoriaeth Fodern Bordeaux, y Centre d'Information et d'Activités Musicales (CIAM). Daeth yn aelod o'r band "Fifty Fingers" yn 2001, ac wedyn yn y band Izar-Adatz o Wlad y Basg.

Un o'i chaneuon mwyaf adnabyddus yw "Je veux", o'i albwm cyntaf, *Zaz*, a ryddhawyd yn 2010. Ymhlith ei chaneuon mwyaf poblogaidd ar Youtube mae; *Qué vendrá* a ryddhawyd yn hydref 2018 ac a welwyd gan 74 miliwn o bobl erbyn Mai 2022; *Eblouie par la nuit* a ryddhawyd yn 2011 ac oedd wedi ei gwylio gan dros 54 miliwn erbyn Mai 2022. Roedd ei fersiwn o gân a ganwyd gan Edith Piaf, "Sous le Ciel de Paris" ("Dan Awyr Paris") oedd wedi ei gwylio dros 16 miliwn o weithiau erbyn Mai 2020. Erbyn Mai 2022 roedd ei chân "Imagine", a ryddhawyd ym mis Medi 2021, wedi ei gwylio dros 2.5 filiwn o weithiau ar Youtube.

Albymau
-------

* *Zaz* (2010)
* *Recto Verso* (2013)
* *Paris* (2014)
* *Effet miroir* (2018)
* *Isa* (2021)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "interview et live de Zaz, chanteuse aux actualités A2" (yn Ffrangeg). 2424actu. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-06-10. Cyrchwyd 28 Mai 2010.
2. ↑  "Zaz: de saltimbanque chanteuse de rue... au sommet des charts !" (yn Ffrangeg). Purepeople. Cyrchwyd 28 Mai 2010.
3. ↑  "Zaz n'a pas la voix dans sa poche". Respectmag. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-07-15. Cyrchwyd 5 Ionawr 2011. (Ffrangeg)
4. ↑  "Zaz, un brillo en la canción francesa". El País. 23 Gorffennaf 2015.
5. ↑  "Qué vendrá". Zaz Official. 12 Hydref 2018.
6. ↑  "Eblouie par la nuit". Zaz Official. 11 Tachwedd 2011.
7. ↑  "Sous le ciel de Paris". Zaz. 19 Ionawr 2015.
8. ↑  "Imagine". Zaz. Cyrchwyd 9 Mai 2022.
Tegeirian yw **Y galdrist goch** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Orchidaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cephalanthera rubra* a'r enw Saesneg yw *Red helleborine*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y Caldrist gan gynnwys Ceilliau’r ci, eirin y ci, tegeirian, llysiau’r neidr, cala’r gethlydd.

Mae'n blanhigyn blodeuol nodedig ac fel eraill o deulu'r Orchidaceae, mae'r blodau'n hynod liwgar mae'n cynhyrchu arogl da. Enw'r genws yw *Orchis*, sy'n tarddu o Hen Roeg ὄρχις (órkhis), sy'n golygu caill; mae hyn yn cyfeirio at gloron deuol rhai tegeirianau.

Gweler hefyd
------------

* Caldrist y gors
* Caldrist young
* Y galdrist ruddgoch
* Y galdrist felynwerdd
* Y galdrist lydanddail
* Y galdrist finfain
* Y galdrist ruddlas
* Y galdrist wen
* Y galdrist gulddail
* Caldrist y Banadl
* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Joan Corominas (1980). *Breve Diccionario Etimológico de la Lengua Castellana*. Ed. Gredos. t. 328. ISBN 84-249-1332-9.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Y galdrist goch***
Clawdd Offa, ger Clun: yr hen ffin rhwng y ddwy wlad.
Map Tsieceg o Gymru o 1932, sy'n dangos Gwent ar ochr Seisnig y ffin.
Ychydig mae'r **ffin rhwng Cymru a Lloegr** wedi newid dros y canrifoedd. Mae heddiw'n mesur tua 257 km (160 milltir): o aber afon Dyfrdwy yn y gogledd i aber afon Hafren yn y de.

Mae ei leoliad fwy neu lai'n cydredeg gyda Chlawdd Offa a chafodd ei gadarnhau yn 1535 pan ddiddymwyd Arglwyddiaethau'r Mers a chreu siroedd newydd. Cadarnhawyd y ffin pan basiwyd Deddf Llywodraeth Leol 1972 a ddaeth i rym yn 1974, yn y flwyddyn honno hefyd y cadarnhawyd fod Sir Fynwy yn rhan o Gymru.

Clawdd Offa
-----------

 *Prif erthygl: Clawdd Offa*
Clawdd a godwyd gan Offa, brenin Mersia rhwng 757 a 796. Mae "Clawdd Offa" yn dal i gael ei ddefnyddio hyd heddiw fel trawsenw ar gyfer y ffin rhwng y ddwy wlad.

Clawdd Wat
----------

 *Prif erthygl: Clawdd Wat*
Clawdd a godwyd gan Coenwulf yn yr 820au.

Enwau lleoedd
-------------

 *Prif erthyglau: Toponymeg Cymru a Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr*
Ceir llawer o lefydd yn Lloegr heddiw sydd ag enwau Cymraeg, neu o darddiad Cymraeg: e.e. Gobowen, Clun, Kilpeck, Bagwyllydiart, Pontrilas a Selattyn. Roedd llawer o'r ardaloedd yma'n dal i gael eu cyfrif yn rhan o Gymru hyd at y 16g ac roedd y Gymraeg i'w chlywed yn y llefydd hyn hyd at y 19g. Ar ochr arall y ffin - yng Ngogledd-ddwyrain Cymru - ceir rhai llefydd ag enwau o darddiad Saesneg ble sefydlodd y Normaniaid; llefydd fel Newtown a Knighton ac yn Ne Cymru mewn ardaloedd yng Nghas-gwent a Phenfro.

Gweler hefyd
------------

* *Cambria irredenta*
Gorsaf Parc Finsbury
Digwyddodd **ymosodiad Parc Finsbury**, Llundain, ar 19 Mehefin 2017 pan yrrwyd fan yn fwriadol i mewn i gerddwyr Mwslemaidd.

Collodd un dyn ei fywyd ger Mosg Parc Finsbury - o bosib oherwydd yr ymosodiad. Anafwyd 10 o Fwslemiaid yn ddifrifol hefyd gan y fan, wedi iddynt fod yn gweddio mewn Tarawih, sef cyfarfod gweddi yn adeg Ramadan. Ystyriwyd y digwyddiad i ddechrau fel llofruddiaeth ac yna fel digwyddiad terfysgol.

Llogwyd y fan o gwmni *Pontyclun Van Hire*, Rhondda Cynon Taf. Daliwyd gyrrwr y fan gan y Mwslemiaid, a gwarchodwyd ef rhag niwed gan swyddogion y Mosg, a'i drosgwlwyddo i'r heddlu pan y cyrhaeddon nhw. Enwyd y dyn dan amheuaeth gan yr heddlu: Darren Osborne, 47-oed a thad i bedwar o blant o Gaerdydd, ond a fagwyd yn Weston-super-Mare.

Digwyddodd yr ymosodiad yn etholaeth seneddol yr arweinydd Llafur Jeremy Corbyn. "An attack on a mosque, an attack on a synagogue, an attack on a church is actually an attack on all of us," meddai Corbyn. Roedd hyn yn dilyn sawl ymosodiad terfysgol tebyg gan gynnwys Pont Llundain a ffrwydriad yn Arena Manceinion.

Ar 1 Chwefror 2018, cafwyd Darren Osborne yn euog o lofruddiaeth ac o geisio llofruddio yn Llys y Goron Woolwich. Ar 2 Chwefror, fe gafodd ei ddedfrydu i garchar am oes, ac i dreulio o leiaf 43 o flynyddoedd dan glo.

Gweler hefyd
------------

* Islamoffobia

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Van Hits Pedestrians Near a Mosque in London, Killing One, New York Times, 18 Mehefin 2017
2. ↑  "LATEST: Incident in Finsbury Park". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-06-19. Cyrchwyd 19 Mehefin 2017.
3. ↑  Malkin, Bonnie (19 Mehefin 2017). "Finsbury Park: casualties as van crashes into pedestrians near London mosque – live updates". The Guardian. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help)
4. ↑  Sharman, Jon (19 Mehefin 2017). "Finsbury Park mosque attack: Imam 'protected van driver' from angry public after crash". *The Independent*. Cyrchwyd 19 Mehefin 2017.
5. ↑  "Finsbury Park attack suspect named as Darren Osborne". BBC News. 19 Mehefin 2017. Cyrchwyd 19 Mehefin 2017.
6. ↑  "Finsbury Park Mosque: Jeremy Corbyn cheered as he speaks to witnesses and emergency services at scene". Unknown parameter `|gwefan=` ignored (help); Unknown parameter `|adalwyd=` ignored (help)
7. ↑  "Finsbury Park: Darren Osborne yn euog", Golwg360 (1 Chwefror 2018). Adalwyd ar 2 Chwefror 2018.
8. ↑  "Oes o garchar i Darren Osborne", Golwg360 (2 Chwefror 2018). Adalwyd ar 2 Chwefror 2018.