recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Brenin cynnar neu dywysog o deyrnas Gwent yn hanner cyntaf y 7g a gysylltir â theyrnas Erging oedd **Athrwys ap Meurig** (tua 618 — tua 655).

Roedd Athrwys yn fab i'r brenin Meurig ap Tewdrig o Went (ac efallai Glywysing hefyd) a'i wraig Onbrawst (neu Onbraws), ferch Gwrgan Fawr, brein Erging (gorllewin Swydd Henffordd heddiw).

Rydym yn dibynnu bron yn gyfangwbl am y siarteri cynnar yn *Llyfr Llandaf* ac achau traddodiadol am ein gwybodaeth amdano. Yn ei hastudiaeth o siarteri Llandaf, mae Wendy Davies yn tybio fod Athrwys wedi marw yn 655, cyn ei dad Meurig, ac felly ni ddaeth yn frenin Gwent ei hun. Ond erys y posiblrwydd ei fod yn rheoli Erging trwy hawl ei fam yn ystod teyrnasiad ei dad, er na ellir profi hynny.

Ei fab oedd Morgan ab Athrwys (a adnabyddir fel Morgan Mwynfawr). Roedd yn frenin Teyrnas Morgannwg (a Gwent, Glywysing, ac Erging hefyd efallai). Fe'i olynwyd gan Ithel ap Morgan.

Ar seiliau digon arwynebol mae rhai ymchwilwyr poblogaidd diweddar yn ceisio uniaethu Athrwys/Arthwys ag Arthur. Awgrymwyd y cysylltiad gan yr hynafiaethwr lleol David Williams mor gynnar â 1796, yn ei gyfrol *The History of Monmouthshire*, ar sail y ffurf (anghywir) *Arthwys* ar enw Athrwys a chysylltiadau Gwent â'r Brenin Arthur chwedlonol. Ond ceir sawl dadl hanesyddol ac ieithyddol dros wrthod uniaethu Athrwys/Arthwys ag Arthur.

Cyfeiriadau
-----------

* Wendy Davies, *The Llandaff Charters* (Caerdydd, 1979)
* David Williams, *The History of Monmouthshire* (1796)
Mae **Beinn Iutharn Mhor - Creag Easgaidh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Pitlochry i Braemar a Blairgowrie yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NO076769. Y fam-fynydd yw Beinn Iutharn Mhor.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Dinas yng ngogledd-ddwyrain Algeria yw **Annaba** (Arabeg: عنابة ʿAnnaba). Ei hen enw oedd **Hippo**, yn ddiweddarch **Hippo Regius**, yna **Bône** pan oedd yr ardal dan reolaeth Ffrainc. Roedd y boblogaeth yn 2008 yn 207,617.

Saif ar yr arfodir, yn agos at y ffîn a Tiwnisia, ac mae'n brifddinas Talaith Annaba. Ceir prifysgol yma, oedd â thua 40,000 o fyfyrwyr yn 2004, a maes awyr rhyngwladol. Credir i'r ddinas gael ei sefydlu tua 1200 CC. Yn ystod y Rhyfel Pwnig Cyntaf, cipiwyd hi gan y Massyliaid dan Gala, a daeth yn brifddinas ei fab, Masinissa, gan gael yr ychwanegiad "Regius" at ei henw.

Mae'r ddinas yn enwog fel y ddinas lle'r oedd Awstin o Hippo yn esgob o 396 hyd 430 OC. Yn 431, cipiwyd y ddinas gan y fandaliaid dan Geiseric, a bu'n brifddinas eu teyrnas hyd nes iddynt gipio Carthago wyth mlynedd yn ddiweddarach. Yn 534, daeth yn rhan o'r Ymerodraeth Fysantaidd, yna yn 647 cipiwyd hi gan yr Arabiaid.

Yn yr 11g, sefydlodd yr Arabiaid ddinas newydd gerllaw yr hen ddinas, dan yr enw *Beleb el-Anab*. Yn 1830, newidiwyd ei henw i *Bône* gan y Ffrancwyr.

Adeiladau a chofadeiladau
-------------------------

* Hotel Le Majestic
* Mynwent Rhyfel
* Prifysgol Annaba

Pobl enwog o Annaba
-------------------

* Albert Camus
* Awstin o Hippo (354–430)
* Suetonius, hanesydd Rhufeinig

Annaba

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Bona, Algeria". *World Digital Library*. 1899. Cyrchwyd 2013-09-25.
Mae **Beinn Heasgarnich - Stob an Fhir-Bhogha** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Lyon i Glen Dochart a Loch Tay yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN411372. Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam fynydd ydy Beinn Heasgarnich.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn wedi'i gofrestru, bellach. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon dros 610m
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Beinn Eibhinn - Mullach Coire nan Nead** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN430734.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ardal warchodedig sydd yn cynnwys ardal fôr yw **Ardal Forol Warchodedig**. Fel arfer mae ardaloedd morol gwarchodiedig yn cyfyngu ar weithgarwch dynol at ddiben cadwraeth, er mwyn diogelu adnoddau naturiol neu ddiwylliannol.

Gall yr amddiffyniad hwn gynnwys cyfyngiadau ar ddatblygiad masnachol, arferion pysgota, tymhorau pysgota a therfynau dalfa, angorfeydd a gwaharddiadau ar symud neu darfu ar fywyd morol.

Gall yr ardaloedd hyn gael eu gwarchod gan awdurdodau ar lefelau amrywiol – lleol, gwladwriaethol, taleithiol, rhanbarthol, brodorol, cenedlaethol neu ryngwladol – mae natur y rheolaeth hon yn amrywio'n sylweddol rhwng rhanbarthau. 

Ardaloedd morol gwarchodiedig yn 2020

Cymru
-----

Mae gan Gymru 139 Ardal Forol Warchodedig, sy’n cynnwys 69% o ddyfroedd y glannau (hyd at 12 milltir forol). Mae sawl math o ardal forol warchodedig sy’n cynnig gwahanol lefelau o amddiffyniad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Marine Protection Atlas". *mpatlas.org* (yn Saesneg). Cyrchwyd 24 Mai 2022.
2. ↑  "Ardaloedd Morol Gwarchodedig", Llywodraeth Cymru; adalwyd 10 Mehefin 2022

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Map rhyngweithiol y Cyd-bwyllgor Cadwraeth Natur yn dangos ein rhwydwaith o ardaloedd morol gwarchodedig o gwmpas Ynysoedd Prydain
Mae **Beinn Iutharn Mhor - Beinn Iutharn Bheag** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Pitlochry i Braemar a Blairgowrie yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NO065791. Enw'r fam-fynydd yw Beinn Iutharn Mhor.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Beinn Iutharn Mhor - Carn a'Chlarsaich** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Pitlochry i Braemar a Blairgowrie yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NO069779. Y fam-fynydd yw Beinn Iutharn Mhor.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Teulu Amish yn teithio mewn cert draddodiadol yn Lancaster County, Pennsylvania.
Grŵp o gymdeithasau eglwysig Cristnogol sy'n ffurfio is-grŵp o eglwysi'r Mennoniaid yw'r **Amish** (Almaeneg Pennsylfania: *Amisch*, Almaeneg y Swistir: *Amische*, Saesneg: *Amish*). Adnabyddir yr Amish am eu dull o fyw syml, eu dillad blaen, eu cymunedau amaethyddol a theuluol, a'u hamharodrwydd i fabwysiadu nifer o gyfleusterau technoleg fodern. Maent yn byw yn bennaf yn Lancaster County, Pennsylvania, a Holmes County, Ohio, yn Unol Daleithiau America.

Tarddai'r Amish o sgism rhwng y Mennoniaid yn y Swistir, Alsás, a de'r Almaen ym 1693–97. Ymochrai cyndeidiau'r Amish â Jakob Ammann (1644–tua 1730), sydd yn rhoi ei enw i'r sect. Dechreuasant ymfudo i Ogledd America yn nechrau'r 18g, yn gyntaf i ddwyrain Pennsylvania. Ymfudodd yr Amish i'r Unol Daleithiau trwy gydol y 19g a'r 20g, a diflannodd eu cymunedau yn Ewrop.

Yn ystod ail hanner y 19g, bu rhwyg rhwng Amish "y drefn newydd", a dderbyniasant newidiadau cymdeithasol a thechnoleg newydd, a'r "hen drefn" a chadwasant at eu traddodiadau. Erbyn dechrau'r 20g, bu 2/3 ohonynt naill ai wedi ffurfio eglwysi bychain, ar wahân i'r hen drefn, neu wedi ymuno â'r Eglwys Fennonaidd neu Eglwys Fennonaidd y Gynhadledd Gyffredinol.

Rumspringa
----------

Un o nodweddion hynod yr Amish yw ei arfer o adael i aelodau glaslencyndod y gymuned i fwynhau cyfnod o ryddid oddi ar galwadau a rheolau'r sect. Enw'r arfer yma yw Rumspringa. Bydd bechgyn a merched yn eu harddegau hwyr yn cael teithio dramor a gweithio mewn meysydd eraill i ffwrdd o'r gymuned er mwyn blasu'r byd seciwlar. Mae'r mwyafrif helaeth yn dychwelyd nôl i'r gymuned Amish wedi eu cyfnod oddi wrth y gymuned.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, "Amish".

Dolenni allanol
---------------

* Erthygl ar yr Amish papur bro Rhuthun, Y Bedol, Mawrth 2020

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh85004511
* GND: 4001720-5
* NKC: ph191881

 |
Mae **Beinn Liath Mhòr** yn gopa mynydd a geir rhwng Strath Carron a Glen Torridon ar y daith o Applecross i Achnasheen yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG964519. Ceir carnedd ar y copa.

Prif nodwedd y mynydd yw'r lliwiau cyferbyniol a ddaw oherwydd y cwarts a'r tywodfaen. Yr ail nodwedd amdano yw crib y copa - sy'n ddwy kilometr o hyd, nad yw'n gostwng yn is na 800 metr. Munro ydyw, y 258ed uchaf.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap[*dolen marw*]
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Llwythau Celtaidd Gâl yn y ganrif 1af CC
Llwyth Celtaidd yng Ngâl oedd yr **Allobroges**. Roedd eu tiriogaethau rhwng Afon Rhône a Llyn Genefa, yn yr hyn a ddaeth yn ddiweddarach yn Savoy, Dauphiné, a Vivarais. Eu prifddinas oedd Vienne.

Ceir cyfeiriad atynt gan yr hanesydd Polybius sy'n adrodd iddynt wrthwynebu Hannibal pan geisiodd groesi'r Alpau, ond iddynt fethu ei atal.

Yn 123 CC rhoddodd yr Allobroges loches i Tuto-Motulus, brenin y Salluvii, oedd wedi eu concro gan y Rhufeiniaid. Pan wrthodasant ei drosglwyddi i'r Rhufeiniaid, bu rhyfel. Ar 8 Awst 121 CC, gorchfygwyd hwy gan fyddin Rufeinig dan Quintus Fabius Maximus, a gymerodd yr enw *Allobrogicus*.

Bu ganddynt ran yn y digwyddiadau yn arwain at gynllwyn Catilina yn 63 CC. Roedd llysgenhadaeth oddi wrth yr Allobroges yn Rhufain, a cheisiodd y cynllwynwyr eu perswadio i ymuno a'r cynllwyn. Fodd bynnag, penderfynodd yr Allobroges hysbysu Cicero, un o'r ggau gonswl ar y pryd, am y cynllwyn.

Yn 61 CC, gwrthryfelodd yr Allobroges dan eu pennaeth Catugnatus, ond gorchfygwyd hwy gan Gaius Pomptinus ger Solonium. Cynorthwyasant Iŵl Cesar yn erbyn llwythau eraill yn ystod ei ymgyrchoedd yng Ngâl. Yn ddiweddarach daeth Vienne yn ddinas bwysig yng Ngâl.
Mae **Allor Moloch** yn siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig sydd wedi'i lleoli gerllaw Llansanffraid Glan Conwy yn Sir Conwy; cyfeiriad grid SH792747. Cyfeiria CADW ati fel "*Siambr gladdu ger Hendre-Waelod*" (enw fferm gerllaw).

Disgrifiad
----------

Lleolir y siambr gladdu hon ar godiad tir isel ar lan dde Afon Conwy tua milltir i'r de-orllewin o bentref Llansanffraid Glan Conwy, mewn cae ger lein Rheilffordd Dyffryn Conwy a thua chan llath o'r afon.

Ceir siambr hirsgwar beddrod o Oes Newydd y Cerrig gyda maen clo mawr a phar o feini ar eu sefyll yn ffurfio porth yng nghornel y de-orllewin. Does dim olion o'r garnedd a fyddai drosti yn aros.

Cefndir
-------

Gelwir y mathau hyn o siambrau yn "garnedd gellog hir" ac fe'i cofrestrwyd fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: DE125.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid ar gyfer defodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

### Enw

Mae Moloch yn enw Beiblaidd ar un o dduwiau'r Amoneaid sy'n gysylltiedig ag aberthu plant. Mae'r enw hwn ar y siambr gladdu yn adlewyrchiad o'r gred llên gwerin leol bod y maen glo yn cael ei ddefnyddio ar gyfer aberth ddynol.

Gweler hefyd
------------

* Carnedd gellog

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Data Cymru Gyfan, CADW
2. ↑  Map OS 1:25,000 Eryri, Ardal Dyffryn Conwy
3. ↑  Christopher Houlder, *Wales: an archaeological guide* (Faber and Faber, 1978).
4. ↑  Thomas Charles, Y Geiriadur Ysgrythurawl, Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1885 *Moloch*
Enw Hebraeg yw **Ahinoam** (Hebraeg: **אֲחִינֹעַם**) sy'n golygu brawd pleserau 

Mae dau gyfeiriad yn y Beibl at bobl sy'n dwyn yr enw:

* **Ahinoam #1** a ddaeth yn wraig i Saul
* **Ahinoam #2**, a ddaeth yn ail wraig Dafydd

Ahinoam #1
----------

Roedd yr Ahinoam gyntaf yn ferch i Ahimaas. Hi oedd gwraig Saul, brenin cyntaf Israel. Roedd hi'n fam i dri o fechgyn sy'n cael eu henwi Jonathan, Issui, a Malci-sua a dwy ferch; Merab a Michal. Cynigiodd Saul law Merab mewn priodas i Dafydd, ond fe wrthododd hi gan briodi Michal y ferch iau.

Ahinoam #2
----------

Dynes o Jesreel oedd yr ail Ahinoam. Wedi anghydfod gyda Saul fe ffodd Dafydd i aros gyda Achis mab Maoch, brenin Gath, gadawodd Michal, ei wraig gyntaf gyda Saul ei thad ond aeth ag Ahinoam ac Abigail gydag ef. Tra bod Dafydd a'i ddynion yn gwersylla ger Jesreel, cânt eu cipio gan Amaleciaid a oedd wedi ysbeilio tref Siclag a dygwyd ei ddwy wraig yn wystlon. Arweiniodd Dafydd gyrch yn erbyn yr ymlidwyr gan achub ei wragedd. Esgorodd Ahinoam ar fab cyntaf Dafydd, Amnon.

Cyfeiriadau
-----------

Lle fo cyfeiriad yn destun Beiblaidd, bydd dilyn y cysylltiad yn mynd at rifyn Beibl William Morgan Cymdeithas Feiblaidd Prydain a Thramor, 1992 ar wefan Bible Gateway. Am destun mwy cyfoes gellir chwilio am yr un adnodau ar dudalen chwilio Beibl Net

1. ↑  Cheyne, Thomas Kelly; Black, John Sutherland; Encyclopaedia Biblica (Toronto 1899-1903) Erthygl Ahinoam adalwyd 1 Awst 2020
2. ↑  1 Samuel 14:50
3. ↑  1 Samuel 25:43
4. ↑  1 Samuel 27:3
5. ↑  1 Samuel 30:5
6. ↑  1 Cronicl 3:1

Gweler hefyd
------------

Rhestr o fenywod y Beibl
Mae **Beinn Spionnaidh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Durness i Loch Shin yng ngogledd eithaf Ucheldir yr Alban, i'r gorllewin o Loch Eriboll; cyfeiriad grid NC362572. Ceir piler triongl yr OS ger y copa. Mae wedi'i orchuddio gyda meini o gwarts.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y Corbett hwn ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Banc tywod anferthol yng nghanol Môr y Gogledd yw **Banc Dogger** (Iseldireg: *Doggersbank*, Almaeneg: *Doggerbank*, Daneg: *Dogger banke*). Saif oddeutu 100 km (62 mill) i'r dwyrain o arfordir dwyreiniol Lloegr. Mae gan y tywyn ei hun arwynebedd o 17,600 km2 (6,800 millt2) - gyda'i hyd yn 260 km (160 mi) a'i led yn 97 km (60 mill) - ac mae'n gorwedd 17–36 m (55-120 tr) dan wyneb y dŵr. Mae gwely'r môr o'i gwmpas, ar gyfartaeldd, 20 m (66 tr) yn is.

Gwyr pysgotwyr ers canrifoedd ei fod yn fan gwych i bysgota a daw ei enw o'r Hen Iseldireg am gychod dal penfras.

Map dychmygol o gyfnod cynnar yr Holosen tua 9,000 o flynyddoedd yn ôl; Ynys Prydain, y gwledydd Sgandinafaidd a Môr y Gogledd.
Mae sawl brwydr môr wedi'i ymladd ar y banc gan gynnwys Brwydr Banc Dogger yn 1696, 1781, 1915 ac yn 1966 pan suddwyd un o longau tanfor yr Almaen.

Daeareg
-------

Mae'r tir hwn o dan y môr yn debyg i farian, wedi'i ffurfio yn ystod y Pleistosen. Ar adegau o'r oes yr iâ diwethaf roedd yn rhan o'r tir mawr, neu ar adegau yn ynys. Pan cyfeirir ato ar yr adeg yma (pan oedd yn un ag Ynysoedd Prydain) gelwir ef yn *Doggerland* (neu Dir Dogger).

Tir Dogger
----------

Cysylltai *doggerland Prydain ag Ewrop. Diflanodd dan y môr rhwng 6,500-6,200 CP wrth i lefel y môr godi, ac o bosib mewn swnami a achoswyd gan 'Lithren Storegga'. yn Oes Ganol y Cerrig roedd y tir yn gyfoethog iawn, gydag amrywiaeth eang o blanhigion ac anifeiliaid yn byw arno.*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Stride, A.H (January 1959). "*On the origin of the Dogger Bank, in the North Sea*". *Geological magazine* **96** (1): 33–34. doi:10.1017/s0016756800059197.. Adalwyd 12 Ionawr 2010.
2. ↑  Laura Spinney (2013-04-25). "*Searching for Doggerland - National Geographic Magazine*". Ngm.nationalgeographic.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-04-25. Cyrchwyd 2014-05-01.
3. ↑  "Patterson, W, "Coastal Catastrophe" (paleoclimate research document), University of Saskatchewan" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2008-04-09. Cyrchwyd 2015-10-27.
Mae **Beinn Narnain** (weithiau yn Saesneg: *Beinn Narnain*) yn gopa mynydd a geir ar y daith o Inveraray i Crianlarich ger Arrochar, yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN271066. Ceir piler triongl yr OS ger y copa.

Mae'r daith hwylusaf i'w gopa'n cychwyn o Succoth ger Loch Long.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon dros 610m
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Banc Llety-spence** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 12 Rhagfyr 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 17.79 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Banc Mynyddgorddu** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN667866. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 197metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 312 m (1024 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Saif fferm wynt Mynydd Gorddu ar ben y bryn. Mae olion hen weithfeydd mwyn wrth odre'r banc, gan gynnwys cloddfeydd Mynydd Gorddu, Elgar a Chefn Gwyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr mynyddoedd uchaf y byd

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Banc y Garreg** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN705367. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 225 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 332 metr (1089 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Tlysau crog ambr
Ffosil resin sydd ddim yn mwyn ond yn cael ei ddefnyddio i wneud tlysau yw **ambr** (Cymraeg Canol: *gwefr*). Yn ogystal ag ambr naturiol mae ambr artiffisial neu ffug sydd yn yml iawn i'r hyn naturiol.

Mae'r Môr Baltig yn enwog iawn am ei ambr. Heddiw, ceir llawr ohono ei cloddio ar pentir mawr ger Kaliningrad (Rwsia), yn bennaf ger Jantarnij. Mae ambr y Môr Baltig wedi ffurfio o resin conwydd hyd at 260 miliwn o flynyddoedd yn ôl a weithiau mae'n cynnwys ffosiliau planhigion neu anifeiliaid - yn bennaf pryfed - oedd yn sefyll ar y coeden pan ddaeth y resin allan.

Nodweddion
----------

Fel arfer mae ambr yn melyn neu lliw arian, ond mae rhai sydd yn dipyn o goch neu brown, hefyd. Gall e fod yn dryloyw neu yn gymylog, ond mae ambr sydd yn dipyn o las yn brin iawn. Mae lliw wyneb ambr yn newid ac yn tywyllu trwy ocsigen a goleuni. O'r diwedd, mae ei hwyneb yn caledu ac yn cracio.

Mae'n bosib llosgi ambr naturiol a mae'r fflam yn ddilglair iawn, ond yn cynhyrchu llawer o huddygl. Er fod ambr yn meddal iawn mae e'n troi i mater du, caled wedi ei llosgi.

Mae ambr yn ysgafn iawn a mae ei dwysedd yn isel. Am hynny, mae e'n arnofio ar dŵr halen er yn boddi mewn dŵr ffres.

Pan yn rwbio ambr gan brethyn gwlân neu lledr, ceir gwefr electrostatig ar ambr ac o ganlyniad mae'n atynnu llwch a darnau papur.

Ffosiliau mewn ambr
-------------------

Morgrugyn ffosil (*Zigrasimecia ferox*) 99 miliwn blwydd oed mewn ambr o Fyanmar.
Mae priodoleddau ambr yn unigryw ar gyfer cadw olion a gweddau organebau byw (anifeiliaid, planhigion a microbau) am filiynau o flynyddoedd. Ym mis Awst 2012 cyhoeddwyd darganfyddiad olion widdon 230 miliwn (Ma) oed. Ar y pryd y rhain oedd y ffosilau ambr anifail hynaf. Yn 2016 cyhoeddwyd darganfyddiad olion adenydd adar mewn ambr 99 miliwn blwydd (Ma) oed o ogledd-ddwyrain Myanmar. O fanylion y llaw, deallir mai o ddosbarth yr enantiornithin y dônt. Y rhain oedd un o ddosbarthiadau mwyaf yr adar yn ystod y cyfnod Cretasaidd. Diflannodd yr enantiornithin gyda'r dinosoriaid 66 miliwn o flynyddoedd yn ôl. 

Chwiliwch am ***Ambr***  
yn Wiciadur.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Rachel Kaufman (2012) National Geographic. Triassic Mites Join World's Oldest Amber Animal Finds (Lluniau).
2. ↑  (Saesneg) Lida Xing *et al* (2016),Mummified precocial bird wings in mid-Cretaceous Burmese amber. Nature Communications 7, erthygl rhif 12089 doi:10.1038/ncomms12089
3. ↑  (Saesneg) Paul Rincon, gwefan BBC News (28/6/2016) Ancient birds' wings preserved in amber. .
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Banc Maes-yr-Haidd**, yng nghymuned Cynwyl Gaeo, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN69544288. Mae'n mesur 14 wrth 0.6 metr. Ceir crug arall gerllaw.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM339. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-12.

Dolen allanol
-------------

* Banc Maes-yr-Haidd ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]
Bardd a dramodydd Seisnig yn yr iaith Saesneg oedd **Ambrose Philips** (bedyddiwyd 9 Hydref 1674 – Mehefin 1749) sydd yn nodedig am ei fugeilgerddi.

Ganed yn Amwythig, Swydd Amwythig, yn bedwerydd mab i'r brethynnwr Ambrose Philips (bu farw 1677) a'i wraig Margaret, Brookes gynt (1648–1712) o Sir Drefaldwyn. Am amser hir, credwyd i'w deulu hanu o Swydd Gaerlŷr, wedi i Robert Shiels gam-dybio yn *Lives of the Poets* (1753) ei fod yn perthyn i Syr Ambrose Philips (bu farw 1706). Yn wir, o Swydd Warwick oedd teulu ei dad. Mynychodd Ysgol Amwythig cyn iddo astudio yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt. Bu'n gymrawd yno o 1699 i 1704. Cyfrannodd Philips gerdd er cof am y Frenhines Mari II i'r gyfrol *Lacrymae Cantabrigienses* (1695) a gyflwynwyd o Brifysgol Caergrawnt i'r teulu brenhinol. Ym 1700 ysgrifennodd fywgraffiad byr o John Williams, Archesgob Efrog, un o gymwynaswyr Coleg Sant Ioan.

Ym 1705 fe'i comisiynwyd yn gapten-lefftenant yng nghatrawd y troedfilwyr, ac aeth ar ymgyrch i Sbaen yn ystod Rhyfel Olyniaeth Sbaen. Cafodd ei gipio yn sgil Brwydr Almansa (Ebrill 1707), a llwyddodd i ffoi a dychwelyd i Loegr cyn diwedd y flwyddyn. Yn Ionawr 1709 aeth i Ddenmarc fel ysgrifennydd i'r cennad Prydeinig, a bu yn y swydd honno nes diwedd 1710. Mae'n debyg i Philips ysgrifennu ei gasgliad cyntaf o gerddi pan oedd yn gymrawd yng Nghaergrawnt, ond na chawsant eu cyhoeddi nes 1710, yn y gyfrol *Pastorals*. Yn nechrau 1711, aeth Philips o Ddenmarc i'r Eidal i fod yn diwtor neu warchodwr i Simon Harcourt, mab yr Arglwydd Ganghellor Simon Harcourt. Yn y cyfnod hwn, mae'n bosib i Philips weithio yn ysgrifennydd i'w gyfaill Joseph Addison. Drama enwocaf Philips yw *The Distrest Mother* (1712), addasiad o *Andromaque* gan Jean Racine. Am gyfnod byr ym 1714, bu Philips yn diwtor i wyrion y Brenin Siôr I.

Yn Nhachwedd 1724 aeth Philips i Ddulyn yng nghwmni Hugh Boulter, Archesgob Holl Iwerddon. Ym 1727 penodwyd Philips yn geidwad y pwrs gan yr Arglwydd Ganghellor Peter King, a chafodd ei ethol yn aelod seneddol dros Armagh. Eisteddai yn Nhŷ'r Cyffredin Iwerddon am 22 mlynedd, hyd at ei farwolaeth. Methiant a fu ymdrechion Boulter i sicrhau swyddi o fri i Philips, a throdd Philips o'r diwedd at y gyfraith ym 1734, yn 60 oed, gan dderbyn swydd cofrestrydd i'r llys uchelfraint. Ym 1748 casglodd Philips ragor o'i gerddi, gan gynnwys un er cof am y Brenin Wiliam III (1702) ac "Epistle from Utrecht" (1703). Bu farw yn Llundain yn 75 oed, yn nechrau Mehefin 1749. Cafodd ei gladdu ar 4 Mehefin yng Nghapel Grosvenor, Stryd Audley.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Andrew Varney, "Philips, Ambrose (bap. 1674, d. 1749)" yn *Oxford Dictionary of National Biography* (2007). Adalwyd ar 7 Ionawr 2021.
Mae **Beinn Mholach - Glas Mheall Mor** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN563673.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Marilyn, Corbett Top of Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
**Amddiffynydd yr Eglwys** Cyhoeddwyd o Mehefin 1873 hyd Mai 1882, & argr. gan J. Morris, y Rhyl
Cylchgrawn yr "Eglwys Sefydliedig" yng Nghymru (sef yr Eglwys Anglicanaidd) oedd ***Amddiffynydd yr Eglwys***. Roedd yn fisolyn gwrth-anghydffurfiol Cymraeg ei iaith, ac roedd yr erthyglau ynddo yn cynnwys materion crefyddol, gwleidyddol, byd natur, newyddion lleol, cartref a thramor. Cafwyd tri golygydd iddo, sef y Parch. Henry Thomas Edwards (1837-1884), y Parch. David Walter Thomas (Gwallter Geraint o Geredigion, 1829-1905) a'r Canon Daniel Evans (1832-1888).

Bu cylchgronau crefyddol eraill gan Eglwys Lloegr y bu eu cylchrediad trwy Gymru gyfan ac oedd yn debyg iddo - rhai cyn ei amser, ac un digon tebyg ar ei ôl. Gallent gynnwys adroddiadau ar faterion cyfoes a chrefyddol y dydd, barddoniaeth neu drafodaethau darllenwyr (trwy gyhoeddi eu llythyron), ac hysbysebion o bob math. Y Teitlau cysylltiol hyn oeddynt: *Y Dywysogaeth* (1870-1881); *Y Llan* (1882), & *Y Llan a'r Dywysogaeth* ([1884]-1955).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Amddiffynydd yr Eglwys", Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Mae **Beinn Mheadhoin** yn gopa mynydd a geir ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NJ024016. Hwn yw degfed mynydd uchaf gwledydd Prydain. Gadawyd creigiau anferthol ar y copa ar ddiwedd Oes y Rhew.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Derry Cairngorm. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Beinn Mholach** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Ericht a Glen Garry ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN587654. large cairn

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Beinn Narnain - A'Chrois' *neu*** *A' Chrois* yn gopa mynydd a geir ar y daith o Inveraray i Crianlarich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN288077. Ceir carnedd enfawr ar y copa. Enw'r fam fynydd ydy Beinn Narnain. Mae'n un o Alpau Arrochar yn Swydd Argyll.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon dros 610m
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
**Arawn** yw brenin Annwn (Annwfn) yng Nghainc Cyntaf y Mabinogi. Dim ond yn y Pedair Cainc y ceir cyfeiriad ato, ond erys cof amdano yn y dywediad traddodiadol a geir mewn chwedl werin o Geredigion,

'Hir yw'r dydd a hir yw'r nos, a hir yw aros Arawn'.
Pwyll yn hela yng Nglyn Cuch; yn y cefndir mae Arawn, sydd wedi gosod ei gŵn ar y carw. Ysgythriad yng nghyfieithiad Charlotte Guest o'r Mabinogion (ail argraffiad, 1877).
Ym mhennod agoriadol y chwedl, mae Pwyll Pendefig Dyfed yn mynd i hela â'i helgwn yng Nglyn Cuch, Dyfed. Mae'n anfon ei helgwn ei hun ar garw sydd eisoes wedi'i ladd gan helgwn rhyfeddol Arawn. Mae disgrifiad yr helgwn hyn yn un o'r darnau mwyaf cofiadwy ac adnabyddus yn y Pedair Cainc. Roeddent o liw 'claerwyn llathraidd ("disglair"), ac eu clustieu yn gochion. Ac fal y llathrai ("disgleiriai") wyned y cwn, y llathrai coched eu clustieu'.

Daw Arawn i'r golwg, yn marchogaeth march brychlas (*erchlas*) gyda 'gwisg o frethyn llwyd amdano yn wisg hela'. Cwyna wrth Bwyll am fod mor anghwrtais. Disgrifia ei hun fel 'brenin coronog' yn ei deyrnas ei hun.

I wneud iawn am ei *ansyberwydd* (anghwrteisi) cytuna Pwyll i gyfnewid lle ag Arawn am flwyddyn. Ar ddiwedd blwyddyn o wledda a phob hyfrydwch yn y byd paradwysaidd hwnnw (dim ond yn ddiweddarach y daethpwyd i gysylltu'r fersiwn Cymreig o'r Arallfyd Celtaidd ag Uffern) mae Pwyll yn ymladd yn lle Arawn â Hafgan ac yn ei drechu gan achub y deyrnas. Er bod Arawn wedi rhoi ei bryd a'i wedd ei hun i Bwyll, arosodd Pwyll yn ffyddlon ac ni chafodd gyfathrach â gwraig Arawn, er iddynt gysgu yn yr un gwely ac iddi ymbil arno a chwyno am ei ddiethrwch. Am fod Pwyll wedi ymddwyn mor gwrtais a bonheddig ac wedi trechu Hafgan hefyd, mae'n ennill cyfeillgarwch Arawn.

Ar ôl dychwelyd i'w deyrnas, cyfeirir at Bwyll fel 'Pwyll Pen Annwfn'. Er mwyn diolch i Bwyll mae Arawn yn rhoi anrheg o foch arbennig iddo; dyma'r moch hud mae Gwydion yn dwyn o lys Pryderi yn y Bedwaredd Gainc.

Efallai fod chwedloniaeth y tymhorau, gyda brenin yr haf yn mynd dan y ddaear yn y gaeaf, yn rhan o gefndir y chwedl. Sylwer nad oes cysylltiad amlwg rhwng y Cwn Annwn a geir mewn chwedlau gwerin diweddarach a helgwn Arawn yn y Pedair Cainc; ni chysylltir enw Arawn â Chwn Annwn chwaith. Mae Robert Graves a'i ddilynwyr yn cysylltu Arawn â'r gerdd 'Cad Goddau' yn Llyfr Taliesin, ond does dim cyfeiriad ato yn y testun ei hun.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, d.g. Arawn.
2. ↑  Ifor Williams (gol.), *Pedair Cainc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; sawl arg. arall), t. 1. Orgraff ddiweddar
3. ↑  *Ibid.*, t. 2.
Disgyblion Ysgol Rhuthun, Sir Ddinbych yn arbrofi gyda mwynau gwahanol, a'u heffaith ar liw fflam llosgydd Bunsen; Mawrth 2012.
Astudiaeth wyddonol, a chymhariaeth deg rhwng dwy set o ffeithiau, dwy ffactor neu ddau gyflwr yw **arbrawf**, sy'n ddull o weithredu a reolir yn ofalus er mwyn cadarnhau, gwrthbrofi neu ddilysu rhyw ddamcaniaeth.

Mewn arbrawf, cofnodir un cyflwr (ee pwysau darn o bapur), ac yna newidir un peth (a elwir yn "newidyn annibynnol") a chofnodir yr ail ddigwyddiad (ee pwysau'r lludw wedi i'r papur gael ei losgi), gan sylwi'n ofalus ar effaith y newid hwn rhwng y newidyn dibynnol (pwysau'r papur) a'r newidyn annibynnol (pwysau'r lludw). Pwrpas yr arbrawf, felly yw canfod neu gadarnhau'r berthynas achos-effaith rhwng y newidynnau. Mewn geiriau eraill, mewn arbrawf, teflir golau newydd ar achos-ac-effaith drwy arddangos pa ganlyniad (yr effaith) all ddigwydd pan newidir un ffactor.

Cysylltir yr arbrawf gyda maes eang gwyddoniaeth, ond mae'n digwydd yn aml yn y byd real, e.e. gall cogydd gynnal arbrawf i weld am ba hyd sydd angen coginio darn o gaws, cyn iddo grimpio, neu fe all ffermwr edrych ar effaith tyfu hadau newydd, gwahanol ar ddarn o'i dir, a'u cymharu gyda maint ac ansawdd y planhigion o'r hadau a ddefnyddiodd y flwyddyn cynt. Mae arbrofion yn amrywio'n fawr o ran nod a maint, ond maent bob amser yn dibynnu ar weithdrefn (neu 'ddull o weithredu') ailadroddus a dadansoddiad rhesymegol o'r canlyniadau. I fabi, mae arbrofi'n rhan o dyfu fyny, a dim ond drwy arbrofi y gall ddeall rhai pethau, er enghraifft fod fflam y gannwyll yn achosi poen, o'i gyffwrdd! Mae arbrofi gyda disgyrchiant (plat yn disgyn) yn rhan anhepgor o'i fagwraeth. Ar yr un gwynt, mae profion neu weithagareddau ymarferol yn help i fyfyrwyr ddeall a chofio ffeithiau. Gall rhai arbrofion gymryd blynyddoedd i'w gwneud, fel y wybodaeth newydd a ddaw drwy astudio gronynnau isatomig yn CERN.

Dull gwyddonol
--------------

 *Prif erthygl: Dull gwyddonol*
Amrywiaeth o dechnegau a ddefnyddir i ymchwilio i mewn i ryw ffenomena yw'r 'dull gwyddonol', er mwyn casglu neu gywiro gwybodaeth am y Ddaear, bywyd ar y ddaear neu'r gofod. Fel arfer mae'r dull gwyddonol yn cynnwys: gosod y broblem (neu'r hypothesis), rhagfynegi, cynllunio arbrafwf, mynd ati'n deg gan newid un peth ar y tro (y newidyn), arsylwi, casglu'r data wrth wneud yr arbrawf drwy ei gofnodi a dod i ganlyniad, ac yn olaf: ei gyhoeddi.

Hanes
-----

Y person cyntaf y ceir cofnod ohono'n cynnal arbrawf (yn yr ystyr fodern o'r gair) yw'r mathemategydd Ibn al-Haytham. Cynhaliodd lawer o arbrofion o fewn y maes opteg drwy reoli ei arbrofion gan wiro ei ganlyniadau, cymharu ei ganlyniadau, cofnodi a hunan-farnu'r canlyniadau. Ymddangosodd y gair "arbrawf" yn y Gymraeg yn 1909; cyn hynny defnyddid y gair "prawf", sy'n tarddu o "roi <un>prawf ar ddamcaniaeth arbennig".

Termau
------

* arbrawf dall: *blind experiment*
* ffug arbrawf: *simulated experiment*
* lled-arbrawf (lledarbrofion): *quasi-experiment*
* rheolydd arbrawfeb: *experimental control*
* newidyn dibynnol: *dependent variable*
* newidyn annibynnol: *independent variable*

Cyfeiriadau
-----------
Clocwedd o'r chwith i'r dde, ac o'r brig:  
*Tupuxuara leonardi* (a pterosaur),  
 *Alamosaurus sanjuanensis,* (sauropod),  
 *Tsintaosaurus spinorhinus* (ornithopod),  
 *Daspletosaurus torosus* (tyrannosawrws),  
 *Pentaceratops sternbergii* (ceratopsian),  
 a'r *Garan cyffredin* (aderyn).
Mewn tacsonomeg, cytras o anifeiliaid yw **Avemetatarsalia** (Lladin: "aderyn" a "metatarsals") a grewyd gan y paleontolegydd Michael J. Benton yn 1999 i ddisgrifio grŵp o archosawrws sy'n nes at aderyn nag at grocodeilod. Mae'n cynnwys is-grŵp arall hynod o debyg o'r enw **Ornithodira**. Enw amgen amdano yw **Pan-Aves**, neu'r "holl adar".

Mae aelodau'r grŵp hwn yn cynnwys y Dinosauromorpha, y Pterosauromorpha, a'r genws *Scleromochlus*.

Mae'r Dinosauromorpha yn cynnwys y ffurfiau y *Lagerpeton* a'r *Marasuchus*, yn ogystal â rhywogaethau a darddodd o'r rhain e.e. y dinosawriaid. Mae'r grŵp adar, yn ôl y rha fwyaf o wyddonwyr, yn perthyn i'r 'Marasuchus*, fel aelodau o'r theropodau. Mae'r* Pterosauromorpha *hefyd yn cynnwys y Pterosauria, sef yr anifail asgwrn cefn cyntaf i fedru hedfa.*

Cladogram Nesbitt (2011):

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Avemetatarsalia**  | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Ornithodira**  | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Pterosauromorpha (=Pterosauria)  |
|  |
|  Dinosauromorpha  | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Lagerpetonidae |
|  |
|  Dinosauriformes  | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Marasuchus*  |
|  |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Silesauridae |
|  |
|  Dinosauria  | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Ornithischia  |
|  |
|  Saurischia  | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Theropoda  |
|  |
|   | Sauropodomorpha  |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Benton, M.J. (1999). "*Scleromochlus taylori* and the origin of dinosaurs and pterosaurs". *Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences* **354**: 1423–1446. doi:10.1098/rstb.1999.0489. PMC 1692658. .

Llyfryddiaeth
-------------

* Michael J. Benton (2004). "Origin and relationships of Dinosauria". In David B. Weishampel; Peter Dodson; Halszka Osmólska (Hrsg.) (gol.). *The Dinosauria*. Berkeley: Zweite Auflage, University of California Press. tt. 7–19. ISBN 0-520-24209-2.
Duwies Hindŵaidd yr awyr, ymwybyddiaeth, y gorffennol a'r dyfodol, a ffrwythlondeb yw **Aditi** (Sansgrit: अिदती - "diderfyn", "tragwyddol"). Hi yw mam y duwiau oll (gweler Agni, yr Adityas, a'r *rishi* Kashyapa).

Cyfeirir at y dduwies Aditi bron i wythdeg o weithiau yn emynau'r Rig Veda, ond erys ei gwir natur yn annelwig yn y gwaith hwnnw. Cyfeirir ati gan amlaf yng nghwmni duwiau a duwoesau eraill ac ni cheir emyn iddi hi yn unig. Nid yw'n cael ei huniaethu ag unrhyw un elfen neu agwedd arbennig ar natur, fel y duwiau eraill (e.e. Agni, duw'r tân). Ond gellir dweud ei bod yn cynnal y ddaear a bywyd ei hun, ac yn ffrwythloni'r ddaear

Pwysleisir ei ffrwythlondeb. Mae hi'n fam i'r deuddeg Aditya. Cysylltir y duwiau hyn, a arweinir gan Varuna, â thragwyddoldeb; tyfodd eu rhif o saith i ddeuddeg ac maent felly yn cynrychioli arwyddion y Sidydd hefyd. Dywedir hefyd mai Aditi yw mam y duw mawr Indra, yn fam brenhinoedd y ddaear, ac yn fam i'r duwiau hefyd. Ni roddir cymar i Aditi yn y Rig Veda.

Gwelir yn y dduwies hon agwedd fenywaidd ar fytholeg y cyfnod Vedig, a ddominyddir fel arall gan dduwiau grwywaidd grymus. Y tebyg yw fod Aditi yn agwedd ar y Fam-Dduwies sy'n cynnal popeth byw.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

Cyfeiriadau
-----------

* Benjamin Walker, *Hindu World: an encyclopedic survey of Hinduism* (Harper Collins, 1968; argraffiad newydd, Delhi, 1995)
Cai a Bedwyr ar gefn Eog Llyn Llyw yn cyrraedd carchar Mabon fab Modron
Ceir stori yr **Anifeiliaid Hynaf** mewn nifer o wahanol fersiynau yn chwedloniaeth Cymru. Yn chwedl *Culhwch ac Olwen* y ceir y fersiwm gynharaf. Un o'r Anoethau (tasgau amhosibl) a osodir ar yr arwr Culhwch gan Ysbaddaden Bencawr yn y chwedl yw rhyddhau Mabon fab Modron o'i garchar. Cais Culhwch gymorth Arthur. Anfona'r brenin Bedwyr, Cei, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd ac Eidoel ar neges i geisio gwybodaeth am Fabon gan yr Anifeiliaid Hynaf.

Y cyntaf o'r anifeiliaid a holant yw Mwyalchen Cilgwri. Er hyned ydyw, ni ŵyr y fwyalchen lle mae Mabon, ond mae'n eu gyrru at anifail hŷn, sef Carw Rhedynfre. Ni ŵyr y carw chwaith, ac mae'n eu gyrru ar Dylluan Cwm Cowlyd. Cyfarwydda'r dylluan hwy at Eryr Gwern Abwy. Ni ŵyr yr eryr, ond mae'n eu tywys at Eog Llyn Llyw. Mae'r Eog yn esbonio fel ei fod yn arfer nofio ar hyd yr afon bob nos hyd daw i furiau Caerloyw lle mae'n clywed griddfan ofnadwy yn dod o dŵr y castell. Mae'n cynnig cludo Gwrhyr ac Eidoel ar ei ysgwyddau i weld drostynt eu hunain. Llwyddant i siarad â'r carcharor sydd neb llai na Mabon fab Modron. Wedi galw Arthur a'i fyddin i ymosod ar y castell, mae Cei yn rhwygo'r muriau ac yn rhyddhau Mabon.

Ceir nifer o fersiynau eraill o chwedl yr Anifeiliaid Hynaf mewn gwahanol lawysgrifau. Mewn fersiwn yn llaw Thomas Wiliems o Drefriw, yr un pump anifail yw'r anifeiliaid hynaf, ond y ddylluan yw'r hynaf ohonynt. Mewn rhai llawysgrifau, ychwanegir Llyffant Cors Fochno at y rhestr. Y thema fel rheol yw priodas y dylluan ag aderyn arall.

Yn y Trioedd, enwir Tri Hynaif Byd fel Tylluan Cwm Cowlyd, Eryr Gwern Abwy a Mwyalchen Gelli Gadarn.

Llyfryddiaeth
-------------

* Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.) *Culhwch and Olwen: an edition and study of the oldest Arthurian tale* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1992) ISBN 0-7083-1127-X