*Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Moelfre.*
Pentref a chymuned yn Ynys Môn yw **Moelfre** ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Saif ar arfordir dwyreiniol yr ynys tua hanner y ffordd rhwng Benllech ac Amlwch. Pysgota oedd prif weithgaredd y trigolion yn y gorffennol, ond yn awr mae'n bentref gwyliau pur boblogaidd. Gellir olrhain yr enw Moelfre yn ôl i Lyfr Doomsday Cymru yn 1306. Mae yno harbwr bychan, a heb fod ymhell o'r pentref mae ynys fechan, Ynys Moelfre. Gellir dilyn Llwybr Arfordirol Ynys Môn trwy'r pentref. Mae yna 1,064 o pobol yn byw yn Moelfre yn ôl cyfrifiad 2011.Cynhelir nosweithiau cerddoriaeth ym Moelfre lle mae pawb yn dod i lawr i'r traeth i ddawnsio a chanu. Mae gweithgareddau fel peintio wynebau a chwythu swigod ar gael hefyd. Mae yna sawl caffi yn Moelfre fel Ans Pantry a'r tŷ tafarn y Kimmel Arms.

Cofeb Dic Evans, Moelfre

Y môr
-----

Mae Moelfre yn adnabyddus fel y man lle drylliwyd y llong *Royal Charter* yn Hydref 1859 tra'n hwylio o Awstralia i Lerpwl. Drylliwyd hi ar y creigiau rhwng y pentref a Thraeth Lligwy, ac mae cofeb yn nodi'r fan. Bu farw tua 450 o bobl; y nifer mwyaf i farw mewn unrhyw longddrylliad ar draethau Cymru. Bron yn union gan mlynedd yn ddiweddarach drylliwyd llong arall, yr *Hindlea* bron yn union yn yr un fan. Y tro hwn achubwyd y criw i gyd gan Bad achub Moelfre.

Daeth bad achub Moelfre yn enwog dan Richard (Dic) Evans (1905 – 2001), a enillodd nifer o fedalau am ei wrhydri yn achub bywydau. Mae cerflun efydd o Dic Evans gan Sam Holland i'w weld ger cwt y bad achub yn y pentref. Roedd Richard yn rhan o dîm bad achub Moelfre ers 1921. Yn 1954 daeth yn yrrwr y bad a pharhau i wneud hynny am y 16 blynedd nesaf. Yn ystod y cyfnod hwnnw galwyd y bad achub i'r môr 179 o weithiau gan achub 281 o fywydau.

*Moelfre a'r Môr - Ffarwel i'r Grassholm Gribog*

Hanes
-----

Gerllaw Moelfre mae nifer o hynafiaethau diddorol, yn cynnwys siambr gladdu Lligwy (mae'r siambr gladdu hwn yn mynd yn ôl i'r 3ydd mileniwm CC) a Din Lligwy, oedd yn drigfan pennaeth neu uchelwr brodorol yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Ceir hefyd clwstwr cytiau caeedig Bwlch-y-Dafarn a chlwstwr cytiau Mynydd Bodafon gerllaw â Chapel Lligwy, sy'n dyddio o'r 12g. Mae yna fad achub o'r enw 'Kiwi' ac un bychan o'r enw Enfys 2. Y lliwiau ar gyfer Kiwi yw oren, glas ac gwyn ac ar gyfer Enfys 2 - oren ac gwyn.

Hefyd mae hanes y *Royal Charter* - cafodd 450 o pobol ei lladd ar y *Royal Charter*; cafodd llawer o nhw ei lladd ar y cerrig ac ar y llong pan oedd yn suddo neu boddi. Boddodd y *Royal Charter* yn 1859 ar Hydref 25.

Mae Ynys Dulas sydd yn wynebu'r môr, gyda'i thwr nodedig wedi'i adeiladu ym 1824 i stori bwyd damperau cysgod i forwyr a ddrylliwyd gan longau.

### "Ynys Lygod"

Honnai'r diweddar Robin Evans (Cymdeithas Morol), brodor o Foelfre, mai ei enw ef ar yr ynys oedd "Ynys Swnt" ac efallai ei bod hi'n cael ei chamenwi gan y Cymry yn "Ynys Moelfre", a chan y Saeson yn "Rat Island". Ar fap gan Lewis Morris dyddiedig 1748 cofnodir yr enw Ynys Lygod oedd. Cofnododd William Morris o ardal Llaneilian mewn llythyr at ei frawd Lewis ym 1762 i'r perwyl hwn:

> 
> Mi wranta eich bod yn cynhafa eich llafur yn ffwdanllyd. Cawsom yma'n ddiweddar wlaw trwm iawn a gwyntoedd, ond y mae'r hin yn oer ac yn wyntiog er llês yr ŷd sydd ar lawr. Dyw Llun y bu ganwyf finau dri dyn yn Medi fy holl ŷd, a mawr nid ychydig oedd y drafferth: llygod Norwy yn ei ysu oddiar ei draed. Nid oedd mo'r genedl honno pan oeddech yn taring yn y Gaer einom, nid hwyrach mae gweddill y Llychlyniaid fyddai yn gormesu arom [felly] y dyddiau gynt i'w rhain.
> 
> 
> 

Felly, beth oedd y llygod a roes eu henw ar Ynys Swnt yn oes y Morrisiaid: llygod bach *Mus musculus*, llygod ffyrnig *Rattus norvegicus* ("llygod Norwy" yn ôl WM, a oedd, yn ôl yr uchod, newydd gyrraedd Môn, ynteu llygod duon *Rattus rattus* - llygod y pla du sydd bron â mynd i ddifancoll erbyn hyn? Ynteu ai yn hytrach Ynys Lygod oedd glanfa gyntaf y llygoden ffyrnig (llygoden fawr) ym Môn?

Parc Moelfre
------------

Mae'r gan y parc siglen fasged, llithrennau mawr a bach, weiren wib a chwrs rhwystrau.

Cyfrifiad 2011
--------------

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Moelfre (pob oed) (1,064)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Moelfre) (544)** |    | 52.3% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Moelfre) (544)** |    | 51.1% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer dros 16 sydd mewn gwaith (Moelfre) (237)** |    | 48.3% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Papur bro
---------

*Yr Arwydd* yw papur bro Benllech a gweddill cylch Mynydd Bodafon.

Oriel
-----

* Llyfrgell Moelfre - geograph.org.uk - 1431558Llyfrgell Moelfre - geograph.org.uk - 1431558
* Cerflun Richard Evans - geograph.org.uk - 691004Cerflun Richard Evans - geograph.org.uk - 691004
* Traeth Moelfre, Dydd y Bad Achub - geograph.org.uk - 1464588Traeth Moelfre, Dydd y Bad Achub - geograph.org.uk - 1464588
* Carreg goffa goleuadau strydCarreg goffa goleuadau stryd
* Traeth Moelfre - geograph.org.uk - 1227747Traeth Moelfre - geograph.org.uk - 1227747

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 12 Rhagfyr 2021
3. ↑  Bwletin Llên Natur rhifyn 45/46 (Rhagfyr 2011)
4. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
5. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
6. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ynys Môn**

**Trefi**  

Amlwch  **·** Benllech  **·** Biwmares  **·** Caergybi  **·** Llangefni  **·** Niwbwrch  **·** Porthaethwy
  
**Pentrefi**  

Aberffraw  **·** Bethel  **·** Bodedern  **·** Bodewryd  **·** Bodffordd  **·** Bryngwran  **·** Brynrefail  **·** Brynsiencyn  **·** Brynteg  **·** Caergeiliog  **·** Capel Coch  **·** Capel Gwyn  **·** Carmel  **·** Carreglefn  **·** Cemaes  **·** Cerrigceinwen  **·** Dwyran  **·** Y Fali  **·** Gaerwen  **·** Glyn Garth  **·** Gwalchmai  **·** Heneglwys  **·** Hermon  **·** Llanallgo  **·** Llanbabo  **·** Llanbedrgoch  **·** Llandegfan  **·** Llandyfrydog  **·** Llanddaniel Fab  **·** Llanddeusant  **·** Llanddona  **·** Llanddyfnan  **·** Llanedwen  **·** Llaneilian  **·** Llanfachraeth  **·** Llanfaelog  **·** Llanfaethlu  **·** Llanfair Pwllgwyngyll  **·** Llanfair-yn-Neubwll  **·** Llanfair-yng-Nghornwy  **·** Llan-faes  **·** Llanfechell  **·** Llanfihangel-yn-Nhywyn  **·** Llanfwrog  **·** Llangadwaladr  **·** Llangaffo  **·** Llangeinwen  **·** Llangoed  **·** Llangristiolus  **·** Llangwyllog  **·** Llaniestyn  **·** Llannerch-y-medd  **·** Llanrhuddlad  **·** Llansadwrn  **·** Llantrisant  **·** Llanynghenedl  **·** Maenaddwyn  **·** Malltraeth  **·** Marian-glas  **·** Moelfre  **·** Nebo  **·** Pencarnisiog  **·** Pengorffwysfa  **·** Penmynydd  **·** Pentraeth  **·** Pentre Berw  **·** Pentrefelin  **·** Penysarn  **·** Pontrhydybont  **·** Porthllechog  **·** Rhoscolyn  **·** Rhosmeirch  **·** Rhosneigr  **·** Rhostrehwfa  **·** Rhosybol  **·** Rhydwyn  **·** Talwrn  **·** Trearddur  **·** Trefor  **·** Tregele