recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug y Banc**, yng nghymuned Llanpumsaint, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN404272. Mae'n mesur 28 metr mewn diamedr ac 1.1m mewn uchder.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM120. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug y Banc ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug crwn Moel Sych**, yng nghymuned Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys; cyfeiriad grid SJ066318. Mae Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, yn wahanol i Cadw yn ei ddiffinio fel carnedd yn hytrach na chrug. Mae'n mesur 16 wrth 1 fetr gyda rhai cerrig cynnal (kerb stones) yn dod i'r wyneb ar ochr ddeheuol y mwnt. Mae'n cael ei ddefnyddio fel ffin rhwng tair sir: Powys, Clwyd a Gwynedd.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE067. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug crwn Moel Sych ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Coflein[*dolen marw*]
2. ↑  Cofrestr Cadw
3. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-06.
Drama-gomedi ar ffilm gan y cyfarwyddwr Éric Rohmer yw ***Conte D'été*** a gyhoeddwyd yn 1996. Fe'i cynhyrchwyd gan Margaret Ménégoz a Françoise Etchegaray yn Ffrainc; y cwmni cynhyrchu oedd Les films du losange. Lleolwyd y stori yn Dinarzh. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Éric Rohmer a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Philippe Eidel. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Amanda Langlet, Melvil Poupaud, Gwenaëlle Simon ac Aurélia Nolin. Mae'r ffilm *Conte D'été* yn 113 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1996. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Scream* sef ffilm arswyd gan Wes Craven. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd. 
Diane Baratier oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Mary Stephen sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Éric Rohmer ar 21 Mawrth 1920 yn Tulle a bu farw ym Mharis ar 21 Chwefror 2019. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1945 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Lycée Henri-IV.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Gwobr Louis Delluc
 * Y Llew Aur
 * Gwobr y Llew Aur am Gyflawniadau Gydol Oes
 * Gwobr yr Arth Arian i'r Cyfarwyddwr Gorau

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 98% (Rotten Tomatoes)
* 8.1/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Éric Rohmer nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwlad lle'i gwnaed:. dyddiad cyrchiad: 1 Ebrill 2020.
2. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. dyddiad cyrchiad: 1 Mawrth 2018.. dyddiad cyrchiad: 1 Mawrth 2018.
3. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 28 Mehefin 2016.. dyddiad cyrchiad: 28 Mehefin 2016.. dyddiad cyrchiad: 28 Mehefin 2016.. dyddiad cyrchiad: 28 Mehefin 2016.. dyddiad cyrchiad: 1 Ebrill 2020.
4. ↑  Sgript:. dyddiad cyrchiad: 1 Ebrill 2020.
5. 1 2  "A Summer's Tale". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 7 Hydref 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 212234654
* GND: 7843118-9
* SUDOC: 137572352
* BNF: cb15543801t (data)
* BNE: XX3817757

 |
Tiriogaeth y Brigantes ar fap o Gymru a Lloegr.
Llwyth Celtaidd yng ngogledd Lloegr oedd y **Brigantes**. Roedd eu tiriogaeth yn ymestyn dros y rhan fwyaf o Ogledd Lloegr a rhan o Ganolbarth Lloegr. Ceir yr enw *Brigantium* mewn nifer o leoedd ar y cyfandir, er enghraifft y *Brigantii* yn ardal yr Alpau.

Ymddengys na fu gwrthdrawiad rhwng y Brigantes a'r Rhufeiniaid yng ngyfonod cynnar y goncwest Rufeinig, ond yn 47, bu raid i lywodraethwr Prydain, Publius Ostorius Scapula, roi'r gorau i'w ymgyrch yn erbyn y Deceangli yng ngogledd-ddwyrain Cymru oherwydd helynt ymysg y Brigantes. Pan orchfygwyd Caradog gan y Rhufeiniaid mewn brwydr yn nhiriogaeth yr Ordoficiaid yn 51, aeth at Cartimandua, brenhines y Brigantes, i geisio nodded. Trosglwyddodd Cartimandua ef yn garcharor i'r Rhufeiniaid.

Yn y cyfnod yma, roedd Cartimandua a'i gŵr Venutius yn ochri gyda'r Rhufeiniaid, ond wedi iddynt ysgaru, trodd Venutius yn erbyn ei wraig a Rhufain. Cafodd Cartimandua gefnogaeth y Rhufeiniaid, ond cymerodd Venutius fantais ar helyntion Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr yn 69 i yrru ei wraig o'r orsedd.

Wedi i Vespasian ddod yn ymerawdwr, daeth Quintus Petillius Cerialis yn llywodraethwr Prydain, a dechreuodd ef ymgyrch yn erbyn y Brigantes. Ymddengys i goncwest lwyr gymeryd blynyddoedd lawer, ond erbyn i Fur Antoninus gael ei godi tua'r flwyddyn 140 roedd tiriogaeth y Brigantiaid yn cael ei rheoli'n llwyr gan y Rhufeiniaid.

Prif dduwies y Brigantiaid oedd Brigantia. Ceir sawl arysgrif ddefodol ar diriogaeth y llwyth sy'n dwyn ei henw, e.e. ar gerflun o gaer Birrens.
Bwlch Tyddiad: dringo'r "Grisiau Rhufeinig".
Lleolir **Bwlch Tyddiad** yn y Rhinogydd yn Ardudwy, Meirionnydd, de Gwynedd. Rhennir cadwyn y Rhinogydd yn ddau gan fwlch Drws Ardudwy, rhwng Rhinog Fawr a Rhinog Fach, a fu'n llwybr pwysig yn yr Oesoedd Canol. Ychydig i'r gogledd o hwn mae Bwlch Tyddiad, rhwng Rhinog Fawr a Chraig Wion.

Hanes
-----

Camarweiniol yw'r enw poblogaidd "Grisiau Rhufeinig" ("*Roman Steps*") ar y rhan o'r llwybr hwnnw sy'n arwain i'r bwlch hwn. Mewn gwirionedd, mae'r llwybr yn dyddio o'r Oesoedd Canol pan osodwyd cerrig mawr gwastad ar ran o'r llwybr i'r bwlch o gyfeiriad y gorllewin, sy'n dringo o lan Llyn Cwm Bychan. Mae'n debyg mai er mwyn hwyluso llafur merlod pwn y gwnaed hyn.

Daearyddiaeth
-------------

Gan ei ddisgrifio o'r gorllewin i'r dwyrain, mae'r llwybr yn cychwyn yng nghyffiniau Harlech ac yn croesi gwaundir i gyrraedd glan Afon Artro ac yna'n dringo i Gwm Bychan. Wedyn mae'n croesi ysgwydd o fryn Carreg-y-saeth ac yn anelu am Fwlch Tyddiad. Yma, ar ddwy ochr y bwlch, ceir y "Grisiau Rhufeinig". Ar ôl croesi'r bwlch mae'r llwybr yn disgyn dros y gwaundir i gyfeiriad Trawsfynydd, gyda llwybr arall yn ei gysylltu gyda llwybr Bwlch Drws Ardudwy.

Gerllaw y bwlch, 1,500 troedfedd i fyny ar lethrau gogleddol y Rhinog Fawr, ceir Llyn Morynion.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Map OS 1:50,000 Landranger 124 Dolgellau.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug crwn Pwll y Glenod** (Saesneg: Llechpool Barrow), yng nghymuned Rudbaxton, Sir Benfro; cyfeiriad grid SM973190.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: PE356. Mae'n mesur 31 wrth 1.5 metr. Cafodd ei archwilio gan archaeolegwyr yn yr 1930au a chafwyd hyd i siarcol a lludw dynol.

Ceir bron i 400 o grugiau crynion gofrestr Cadw; mwy nag unrhyw fath arall o heneb. Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Ail grug
--------

Ceir ail grug gerllaw: cyfeirnod grid: SM97271913.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Gwefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-10.
Bwlch yn ne-ddwyrain Meirionnydd, Gwynedd, rhwng Dolgellau a Dinas Mawddwy yw **Bwlch Oerddrws** (neu **Bwlch yr Oerddrws**). Mae lôn priffordd yr A470 yn ei groesi. Ar ei uchaf mae'n 360 metr (tua 1200 troedfedd) uwchlaw lefel y môr.

Daearyddiaeth
-------------

I'r gogledd mae cadwyn hir y ddwy Aran, Aran Fawddwy ac Aran Benllyn, yn ymestyn i gyfeiriad Y Bala a'r Berwyn. I'r de mae'r gadwyn yn parhau i gyfeiriad Corris a Llyn Mwyngil gyda chopaon Cribin Fach, Waun Oer a Mynydd Ceiswyn. O gwmpas y bwlch ei hun ceir llethrau llwm Ochr-y-Bwlch i'r gogledd, sy'n codi i Ben y Bryn Fforchog (660m). I'r de ceir clogwyni Craig y Bwlch dan y Gribin Fach. Mae'n fwlch llydan ac agored iawn ac mae'n hawdd gweld sut y cafodd yr enw 'Oerddrws'. Ceir fferm ychydig filltiroedd i'r de, ar bwys y lôn i Gorris, o'r enw 'Hafoty Oer' yn ogystal.

Bwlch Oerddrws
Bwlch Oerddrws o Faesglase.
Rhedai'r hen lôn bost o gyfeiriad Dolgellau drwy'r Groes-lwyd a heibio i dafarn enwog Y Llwynogod Croesion (*Crossfoxes*). Ers canrifoedd mae'r dafarn honno wedi croesawu teithwyr ac mae ymhlith yr uchaf a'r unigaf yng Nghymru. Mae llwybr i ben Cadair Idris yn dechrau ychydig is i fyny o'r dafarn. Â'r ffordd yn ei blaen heibio ffermdy Gwanas-fawr gan groesi Afon Clywedog a dringo'n syth i'r bwlch ei hun. O'r bwlch mae'r olygfa i'r ddau gyfeiriad, gorllewin a dwyrain, yn odidog pan fo'r tywydd yn braf. Mae'r ffordd yn disgyn yn syth ac yn serth (1:5) i gyfeiriad Dinas Mawddwy a Mallwyd gan ddilyn glannau Afon Cerist i lawr i ymuno ag Afon Dyfi. Camlan yw enw'r llecyn wrth waelod y bwlch ond mae'n annhebygol fod yna unrhyw gysylltiad rhyngddo a safle'r frwydr enwog.

Hanes
-----

Dywedir fod Gwylliaid Cochion Mawddwy yn arfer ymosod ar deithwyr a'u hysbeilio wrth iddynt fynd trwy'r bwlch.

Ym mis Medi 2009, caewyd y ffordd trwy'r bwlch gan dirlithriad, ac arhosodd ar gau bum diwrnod. Teithiodd bws ysgol â phlant ar y ffordd tra'i bod hi ar gau, a achosodd pryderon diogelwch.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "A470: Galw am welliannau". BBC Cymru. 8 Medi 2009. Cyrchwyd 11 Awst 2017.
2. ↑  "Landslip to close road for days" (yn Saesneg). BBC Cymru. 2 Medi 2009. Cyrchwyd 11 Awst 2017. Unknown parameter `|trans_title=` ignored (help)(Saesneg)
Dyrnaid o gardiau (o'r chwith i'r dde): âs y rhawiau, dau'r diemyntau, tri'r rhawiau, pedwar y calonnau, a phump y clybiau.
Cerdyn a wneir o bapur trwchus neu gardbord tenau, neu ddefnydd tebyg, gyda lluniau, symbolau, neu ddyluniadau arno yw **cerdyn chwarae** a ddefnyddir i chwarae gemau, darogan, neu gonsurio.

Ar un wyneb o'r cerdyn ceir y symbolau neu luniau sydd yn dynodi ei siwt a'i reng, a phob cerdyn mewn pecyn yn unigryw; ar y wyneb arall, ceir dyluniad sydd yn unffurf i bob cerdyn yn y pecyn. Yn ôl y drefn gyffredin yn y Gorllewin, rhennir pecyn o gardiau chwarae—52 i gyd—yn bedair siwt (rhawiau, clybiau, calonnau, a diemyntau) gyda 13 o gardiau yr un o 13 o wahanol rengoedd, sef deg cerdyn rhif (yr âs, a'r rhifau o ddau i ddeg) a thri cerdyn llys (y brenin, y frenhines, a'r jac). Siwtiau duon yw'r rhawiau a'r clybiau, a choch yw lliw'r calonnau a'r diemyntau. Yn aml, cynhwysir hefyd dau gerdyn ychwanegol o'r enw jocer, gyda llun o groesan.

Mae'n debyg i gardiau chwarae ymddangos yn gyntaf yn yr Hen Tsieina neu'r Hen India. Sonir am gardiau yn yr Eidal ym 1299, a datblygodd sawl ffurf wahanol ar draws Ewrop gyda siwtiau, niferoedd, a dyluniadau amrywiol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Playing cards. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 24 Gorffennaf 2022.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **bwrned tryloyw'r Alban**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **bwrnedau tryloyw'r Alban**; yr enw Saesneg yw *Transparent Scottish Burnet*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r bwrned tryloyw'r Alban yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug crwn Craig Berwyn**, yng nghymuned Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys; cyfeiriad grid SJ071324. Prin fod unrhyw beth i'w weld bellach ar yr wyneb, fodd bynnag.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE090. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug crwn Craig Berwyn ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-06.
Gramadeg Cymraeg yw ***Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta***, a gyhoeddwyd gan yr ysgolhaig Siôn Dafydd Rhys yn y flwyddyn 1592. Mae'n ramadeg cynhwysfawr sy'n ymdrin â gramadeg yr iaith Gymraeg a rheolau Cerdd Dafod. Bu'n boblogaidd ymysg beirdd dadeni llenyddol y 18g, megis Goronwy Owen, ac y mae'n cynnwys awdl enghreifftiol o waith Simwnt Fychan i Birs Mostyn.

Cynnwys
-------

Rhennir y llyfr 328 tudalen yn sawl rhan:

i. Cyflwyniad yn Lladin i Syr Edward Stradling o Forgannwg, noddwr y gwaith.
ii. Rhagymadrodd yn Lladin gan Humphrey Prichard.
iii. 'Annerch i'r Cymry' gan yr awdur, yn Gymraeg.
iv. Gramadeg yr iaith Gymraeg.
v. Ymdriniaeth fanwl ar reolau Cerdd Dafod.
vi. Adran o gerddi Cymraeg enghreifftiol, o waith Beirdd yr Uchelwyr yn bennaf.

Llyfryddiaeth
-------------

* Siôn Dafydd Rhys. *Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta*. Argraffwyd yn Llundain ar ran yr awdur gan Thomas Orwin.

Ceir cyfieithiad Cymraeg o gyflwyniad Lladin Siôn Dafydd Rhys yn,

* Ceri Davies, *Rhagymadroddion a Chyflwyniadau Lladin 1551-1632* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1980), pennawd IX.

Ceir testun y rhagymadrodd Cymraeg gan Siôn Dafydd Rhys yn,

* Garfield H. Hughes (gol.), *Rhagymadroddion 1547-1659* (Caerdydd, 1951, tt. 63-82.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1944).
2. ↑  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru).
3. ↑  Ceri Davies, *Rhagymadroddion a Chyflwyniadau Lladin 1551-1632*.

Gweler hefyd
------------

* Gramadegau Cerdd Dafod
* Rhestr gramadegau Cymraeg (hyd 1900)
* Rhestr gramadegau ac adnoddau ieithyddol Cymraeg
*Sanguisorba minor*
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Bwrned** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sanguisorba minor* a'r enw Saesneg yw '**. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Gwyddlwdn Cyffredin, Burnet, Bwrned, Gwyddlwdn Lleiaf, Gwyddlwyn Cyffredin.**

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Bwrned***
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug crwn Meini Gwyr**, yng nghymuned Cilymaenllwyd, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN145270. Mae ei ddiamedr yn 36.5 metr. Mae'r crug crwn hwn o fath eitha prin yng Nghymru ac o ddiddordeb mawr i'r archaeolegydd. Roedd yma 17 o gerrig, sef rhan o gylch cerrig Neolithig tan yn ddiweddar. bellach erys dwy garreg: y naill yn un fetr a'r llall yn 1.7m.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM050. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug crwn Meini Gwyr ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Coflein[*dolen marw*]
2. ↑  Cofrestr Cadw.
3. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-10.
Clown traddodiadol
Les Rossyann
Perfformiwr comig a nodweddir yn ystrydebol gan ei wigiau lliwgar, colur llwyfan trawiadol, gwisg ryfeddol a sgidiau anghyffredin o fawr yw **Clown**. Mae hiwmor clowniau heddiw yn cynnwys elfennau gweledol amlwg a dogn helaeth o gomedi corfforol a slapstic, e.e. taflu peis a chwarae castiau o bob math ar eu cyd-glowniau. Er eu bod yn gysylltiedig â'r syrcas yn bennaf heddiw, caiff clowniau berfformio ym mhob math o lefydd, dan do neu yn yr awyr agored, gan nad oes arnyn nhw angen llwyfan.

Ond mae hanes hir i grefft clownio, ac nid yw'n draddodiad sydd i'w gael yn y Gorllewin yn unig ond yn hytrach yn draddodiad byd-eang a geir mewn sawl ffurf mewn amryfal leoedd, amseroedd a diwylliannau. Mae allanolion y clown yn amrywio'n fawr felly, ond maen nhw'n rhannu un peth mewn cyffredin ym mhob diwylliant ac oes, sef rhoi mynegiant i angen dwfn sydd yn y ddynoliaeth i dorri confensiynau o bob math, yn cynnwys gwneud sbort o symbolau awdurdod, seciwlar a chrefyddol, gwrthdroi iaith a gweithred a rhoi lle i anlladrwydd diniwed, ymollyngol.

Gweler hefyd
------------

* Bouffon
* Coco y Clown
* Harlequin
* Pierrot
* Syrcas

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) clown. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 28 Hydref 2013.
2. ↑  Peter Ludwig Berger, *Redeeming Laughter: The Comic Dimension of Human Experience* (1997) p.78
*Erthygl am yr ardal llywodraeth leol yn Swydd Gaerhirfryn yw hon. Am yr ardal yn Swydd Gaerwrangon gweler Ardal Wyre Forest.*
Ardal an-fetropolitan yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Wyre** (Saesneg: *Borough of Wyre*). Fe'i enwir ar ôl Afon Wyre, sy'n llifo trwyddi.

Mae gan yr ardal arwynebedd o 283 km², gyda 112,091 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar bum ardal arall yn Swydd Gaerhirfryn, sef Dinas Caerhirfryn i'r gogledd, Bwrdeistref Cwm Ribble i'r dwyrain, Dinas Preston i'r de-ddwyrain, Bwrdeistref Fylde i'r de-orllewin, a Bwrdeistref Blackpool i'r gorllewin.

Bwrdeistref Wyre yn Swydd Gaerhirfryn
Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn 21 o blwyfi sifil, gydag un ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Poulton-le-Fylde, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Cleveleys, Fleetwood, Garstang a Preesall.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 9 Hydref 2020
Llyn yn Ardal y Llynnoedd, Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Coniston Water**. Mae'n 5 milltir o hyd, hanner millter o led. a dyfnder o 184 troedfedd. Mae pentref Coniston tua hanner milltir o'r llyn a cheir tair ynys.

Gwelir cwch stêm, neu "Gondola", yn gweithio rhwng Mawrth a Thachwedd, sy'n eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Map 1925 Arolwg Ordnans o'r llyn

Hanes
-----

Perchnogion y llyn yn 13eg a 14eg canrifoedd oedd mynachod Abaty Furness. Mae tŷ John Ruskin, Brantwood, ar lan ddwyreiniol y llyn, ac yn agored i ymwelwyr. Prynodd Ruskin y tŷ ym 1871. Mae Amgueddfa Ruskin yn y pentref yn cynnwys arddangosfa am Syr Donald Campbell, a laddwyd ar 4ydd Ionawr 1967 tra'n ceiso am record y byd am gyflymder yn ei gwch Bluebird. Codwyd Bluebird o waelod y llyn ar 8fed Mawrth 2001, a darganfuwyd ei gorff ar 28ain Mai 2001. Fe'i claddwyd ym mynwent Coniston.

Torrwyd record y byd ar ddŵr ar y llyn gan Syr Malcolm Campbell, tad Donald, ym 1939 efo cyflymder o dros 141 milltir yr awr.

Seiliwyd "Swallows and Amazons" gan Arthur Ransome ar y llyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "tudalen Coniston ar wefan Ardal y Llynnoedd". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-02-06. Cyrchwyd 2014-02-09.
2. ↑  [gwefan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol]
3. 1 2  gwefan visit Cumbria

Oriel
-----

* Coniston Water o'r gogleddConiston Water o'r gogledd
* Tarth ar Coniston WaterTarth ar Coniston Water
* SY Gondola yn dod i mewn i'r docSY Gondola yn dod i mewn i'r doc
Imran Khan yn Ysbyty Shaukat Khanum.
Cafodd ymgais i lofruddio Imran Khan, cyn Brif Weinidog Pacistan a Chadeirydd Mudiad Insaf Pacistan (plaid wleidyddol PTI) ar 3 Tachwedd 2022, ei saethu mewn ymgais ar ei fywyd yn Wazirabad, Punjab, yn ystod gorymdaith brotest hir yn erbyn y llywodraeth. Anafodd y dyn gwn nifer o arweinwyr eraill y mudiad a lladd un o gefnogwyr Khan.

Cefndir
-------

### Dymchwel Imran Khan

Dechreuodd yr argyfwng gwleidyddol ym Mhacistan yn 2022 pan gyflwynodd Mudiad Democrataidd Pacistan (gwrthblaid) gynnig o ddiffyg hyder yn erbyn Imran Khan. Roedd yr argyfwng yn cynnwys problem gyfansoddiadol pan ddiddymodd yr Arlywydd Arif Alvi y Senedd ar argymhelliad Khan. Adferodd y Goruchaf Lys y Senedd a chollodd Khan y cynnig diffyg hyder, ac olynodd y Prif Weinidog presennol Shahbaz Sharif ef.

Disgrifiodd Khan ei ddymchwel fel "cynllwyn Americanaidd" a galwodd y llywodraeth newydd yn "llywodraeth wedi’i mewnforio".

### Azadi Mawrth 2022

Mae'r Azadi March 2022 (Mawrth-II) yn orymdaith yn Islamabad o Lahore a ddechreuodd ar 28 Hydref 2022, dan arweiniad Khan a'i gefnogwyr i brotestio yn erbyn gwrthodiad y llywodraeth i gynnal etholiadau cynnar.

Ymgais llofruddiaeth
--------------------

Tra roedd Khan yn annerch ei gefnogwyr ar Dachwedd 3, 2022, taniodd dyn gwn ergydion at Khan. Dywedodd un o gynorthwywyr Khan fod yr ergydion wedi'u tanio chwe gwaith. Ceisiodd un o gefnogwyr Khan (o'r enw Ibtisam) ddelio â'r dyn gwn.

Cafodd Khan ei anafu yn ei goes a’i glun dde ac aethpwyd ag ef i Ysbyty Coffa Shaukat Khanum yn Lahore, lle cafodd driniaeth. Dywedodd ei feddyg, Faisal Sultan, fod pelydr-x yn dangos darnau o fwledi wedi'u gosod yng nghoesau Khan, a bod ei goes wedi'i thorri. Dywedodd arweinydd PTI fod ei gyflwr yn sefydlog. Yn yr ysbyty, cyfarfu Khan ag Ibtisam, y person a geisiodd ddelio â'r gwn.

Cafodd naw o bobol eu hanafu, gan gynnwys Imran Khan a’r Seneddwr Faisal Javed Khan, a lladdwyd un person.

Amau
----

Cyhoeddodd heddlu Punjab eu bod wedi arestio’r dyn gwn a saethodd Imran Khan, a’i enwi’n Muhammad Naveed. Rhyddhaodd yr heddlu glip fideo, lle dywedodd y sawl a ddrwgdybir ei fod wedi saethu Khan am "ledu casineb a chamarwain pobl", yn ogystal â gwneud sylwadau "cableddus a gwrth-grefyddol", a’i fod yn bwriadu ei ladd yn unig. Dywedodd hefyd ei fod yn ddig oherwydd bod Masirah Imran yn chwarae cerddoriaeth ac yn dawnsio yn ystod yr alwad i weddi. Ychwanegodd ei fod yn actio ar ei ben ei hun. Gwrthododd cynghreiriaid Khan y fideo fel ymgais i "guddio" y drosedd. Dywedodd heddlu Punjab ar Dachwedd 5 fod Naveed yn gaeth i gyffuriau a bod cywirdeb ei ddatganiadau yn amheus.

Yn dilyn hynny, arestiwyd dau berson arall a ddrwgdybir fel Waqqas a Faisal Butt. Cyhuddwyd y ddau o ddarparu pistol heb drwydded i Naveed i gyflawni’r ymosodiad, yn ogystal â gwerthu pistolau a bwledi eraill iddo am 20,000 Rupee.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
Bwmbart a phelen wenithfaen a ddefnyddiwyd i amddiffyn castell Marchogion yr Ysbyty yn ystod Gwarchae Rhodos (1480).
Math o fagnel sydd yn bwrw pelen faen yw **bwmbart**. Hwn yw un o'r ffurfiau cynharaf ar y canon, a'r prif fagnel ar faes y gad yn Ewrop hyd at hanner cyntaf y 15g.

Daw'r gair bwmbart, trwy'r Saesneg, naill ai o'r bôn Groeg *bombos*, sydd yn disgrifio sŵn gwenyn, neu o'r ymadrodd Eidaleg *bombo et ardor* (mellt a tharanau). Ar y cychwyn, defnyddiwyd yr enw yn gyffredin i ddisgrifio sawl math o arf, rhai ohonynt ond ychydig yn fwyach na'r *pot-de-fer*. Daeth yr enw yn ddiweddarach i ddisgrifio canonau calibr mawr wedi eu cynhyrchu o haearn gyr, gan gynnwys blaenlwythwyr a bôn-lwythwyr. Byddai'r bwmbart nodweddiadol yn cynnwys siambr bowdwr gulach na'r baril.

Erbyn diwedd y 14g, roedd bwmbartiau yn hynod o fawr ac yn gallu saethu pelenni trymion, gan achosi difrod mawr, dros bellter hir, weithiau un filltir neu ymhellach. Tua 1380, dechreuwyd cael gwared â'r hen fagnelau pren oddi ar faes y gad, am fod y bwmbart mor pwerus.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   bwmbart. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 19 Hydref 2021.
2. ↑  Jeff Kinard, *Artillery: An Illustrated History of Its Impact* (Santa Barbara, Califfornia: ABC-CLIO, 2007), t. 38.
3. ↑  Kinard, *Artillery* (2007), t. 45.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Coed yr Esgob, Trelawnyd**, yng nghymuned Trelawnyd a Gwaenysgor, Sir y Fflint; cyfeiriad grid SJ070814. Mae'n mesur 13.5 wrth 1 fetr ar ei eithaf. Cafwyd hyd i egyrn wedi'u corff-losgi pan archwiliwyd yr heneb yn 1912; darganfuwyd hefyd olion cynharach a oedd yn perthyn i Oes Newydd y Cerrig.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: FL043. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

* Crug Coed yr Esgob (Prestatyn)

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Coed yr Esgob, Trelawnyd ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Blaenddalen fersiwn 1807 o *Ganwyll y Cymry*; argraffwyd gan J. Daniel, Caerfyrddin
Llyfr o waith Rhys Prichard (Y Ficer Prichard) yw ***Canwyll y Cymry***. Gyda'r Beibl a Taith y Pererin, roedd am gyfnod hir yn un o'r tri llyfr oedd i'w cael yn ymron bob cartref Cymreig lle ceid llyfrau o gwbl.

Ysgrifennodd y Ficer Prichard (1579? - 1644), ficer Llanymddyfri, lawer o gerddi ar gyfer y werin yn argymell bywyd bucheddol. Ni chyhoeddwyd hwy tan 1659, pan gyhoeddodd Stephen Hughes y rhan gyntaf. Tua dechrau 1660 cyhoeddodd yr ail ran; a rhan arall yn 1670. Yn 1672 cyhoeddodd Stephen Hughes bedair rhan o waith y Ficer yn un gyfrol, ond hyd yma nid oedd wedi cael y teitl "Canwyll y Cymru". Cafodd y teitl yma yn 1681, pan gyhoeddodd Stephen Hughes argraffiad newydd gan roi iddo'r teitl *Canwyll y Cymru: Sef, Gwaith Mr. Rees Prichard, gynt Ficcer Llanddyfri, A brintiwyd or blaen yn bedair rhan wedi ei cyssylltu yn un Llyfr*.

Mae'r farddoniaeth wedi ei hanelu at y werin yn hytrach na dysgedigion, ac yn annog byw bywyd Cristionogol yn wyneb sicrwydd angau:

Ni cheir gweled mwy on hôl
nag ôl neidr ar y ddôl,
neu ôl llong aeth dros y tonnau,
neu ôl saeth mewn awyr denau.

Llyfryddiaeth
-------------

* D. Gwenallt Jones, *Y Ficer Prichard a "Canwyll y Cymry"* (Caernarfon: Cwmni'r Llan a Gwasg yr Eglwys yng Nghymru, 1946)
* Siwan Non Richards, *Y Ficer Prichard*, Cyfres Llên y Llenor (Caernarfon: Gwasg Pantycelyn, 1994)

Dolenni allanol
---------------

* *Cannwyll y Cymry* Wicitestun
Pentref bychan yng nghymuned Caer-went, Sir Fynwy, Cymru, yw **Crug** (Saesneg: *Crick*). Fe'i lleolir ar ffordd yr A48 tua 1 filltir i'r gogledd o dref Cil-y-coed ac 1 filltir i'r dwyrain o bentref Caer-went.

Yng nghyfnod y Rhufeiniaid roedd safle Crick yn gyffordd bwysig ar y ffordd a elwir weithiau'n *Via Julia* a oedd yn rhedeg o Gaerfaddon (*Aquae Sulis*) ar draws aber Afon Hafren i Sudbrook ac ymlaen i Gaer-went (*Venta Silurum*) a Chaerllion (*Isca Augusta*). Yn Crick cyfarfu'r llwybr â'r ffyrdd i Gaerloyw (*Glevum*) a Threfynwy (*Blestium*).

Mae David Broome, cyn neidiwr ceffylau mewn cystadlaethau rhyngwladol, yn dod o'r ardal ac mae'n cadw canolfan farchogol ym Mount Ballan Manor yn y pentref.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 19 Hydref 2021
3. ↑  (Saesneg) David Broome Event Centre

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Fynwy**

**Trefi**  

Brynbuga  **·** Cas-gwent  **·** Cil-y-coed  **·** Y Fenni  **·** Trefynwy
  
**Pentrefi**  

Aber-ffrwd  **·** Abergwenffrwd  **·** Betws Newydd  **·** Bryngwyn  **·** Caer-went  **·** Castellnewydd  **·** Cemais Comawndwr  **·** Cilgwrrwg  **·** Clydach  **·** Coed Morgan  **·** Coed-y-mynach  **·** Cwmcarfan  **·** Cwm-iou  **·** Drenewydd Gelli-farch  **·** Y Dyfawden  **·** Yr Eglwys Newydd ar y Cefn  **·** Gaer-lwyd  **·** Gilwern  **·** Glasgoed  **·** Goetre  **·** Gofilon  **·** Y Grysmwnt  **·** Gwehelog  **·** Gwernesni  **·** Gwndy  **·** Hengastell  **·** Little Mill  **·** Llanarfan  **·** Llan-arth  **·** Llanbadog  **·** Llancaeo  **·** Llandegfedd  **·** Llandeilo Bertholau  **·** Llandeilo Gresynni  **·** Llandenni  **·** Llandidiwg  **·** Llandogo  **·** Llanddewi Nant Hodni  **·** Llanddewi Rhydderch  **·** Llanddewi Ysgyryd  **·** Llanddingad  **·** Llanddinol  **·** Llanelen  **·** Llanelli  **·** Llanfable  **·** Llanfaenor  **·** Llanfair Cilgedin  **·** Llanfair Is Coed  **·** Llanfihangel Crucornau  **·** Llanfihangel Gobion  **·** Llanfihangel Tor-y-mynydd  **·** Llanfihangel Troddi  **·** Llanfihangel Ystum Llywern  **·** Llanfocha  **·** Llan-ffwyst  **·** Llangatwg Feibion Afel  **·** Llangatwg Lingoed  **·** Llangiwa  **·** Llangofen  **·** Llan-gwm  **·** Llangybi  **·** Llanhenwg  **·** Llanisien  **·** Llanllywel  **·** Llanofer  **·** Llanoronwy  **·** Llan-soe  **·** Llantrisant  **·** Llanwarw  **·** Llanwenarth  **·** Llanwynell  **·** Llanwytherin  **·** Y Maerdy  **·** Magwyr  **·** Mamheilad  **·** Matharn  **·** Mounton  **·** Nant-y-deri  **·** Newbridge-on-Usk  **·** Y Pandy  **·** Pen-allt  **·** Penrhos  **·** Pen-y-clawdd  **·** Porth Sgiwed  **·** Pwllmeurig  **·** Rogiet  **·** Rhaglan  **·** Sudbrook  **·** Tre'r-gaer  **·** Tryleg  **·** Tyndyrn  **·** Ynysgynwraidd
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Capel hiraethog**, yng nghymuned Cyffylliog, Sir Ddinbych; cyfeiriad grid SJ032544. Mae ei ddiamedr heddiw oddeutu 20 metr.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE042. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Capel hiraethog ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-06.
Bwlch Nant yr Arian
Barcudiaid yn ymgasglu
Lleolir **Bwlch Nant yr Arian** ar ffordd yr A44 rhwng Goginan a Phonterwyd, Ceredigion. Yno mae Canolfan Ymwelwyr Bwlch Nant yr Arian, sy'n cael ei rhedeg gan Gyfoeth Naturiol Cymru, ac, ers 2020 bu'n rhan o Goedwig Genedlaethol i Gymru. Mae nifer o lwybrau cerdded a beicio mynydd o wahanol safon yn cychwyn o'r ganolfan, yn ogystal â llwybr ceffyl.

Mae cyfleusterau'r ganolfan yn cynnwys caffi, siop grefftau, byrddau picnic, maes chwarae, adnoddau addysgol, toiledau, cawodydd a maes parcio. Mae hefyd modd gwylio nifer o adar yn y cuddfanau ger llaw'r ganolfan. Caiff y barcud coch ei fwydo pob dydd am 3 o'r gloch (2 yn y gaeaf), ac mae'n bosib gwylio degau ohonynt ar yr adeg hon.

Cafodd y ganolfan ymwelwyr ei hail-adeiladu yn 2005, a chafodd ei chynllunio i weddu gyda'r tirwedd ac i fod yn gyfeillgar i'r amgylchedd. Caiff ei gwresogi gan sglodion pren sy'n ddeunydd gwastraff o'r gwaith coedwigaeth ar y safle. Mae'r to wedi ei orchuddio gyda phlanhigion sedum sy'n dal ac yn ffiltro dŵr sy'n cael ei ddefnyddio yn y toiledau a'r orsaf golchi beiciau.

Enillodd y ganolfan Wobr Busnes Ceredigion yn 2006.

Gweler hefyd
------------

* Coedwig Bwlch Nant yr Arian

Oriel
-----

* 
* 
* 
*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Canolfan Ymwelwyr Bwlch Nant yr Arian, ger Aberystwyth". *Cyfoeth Naturiol Cymru*.

Dolenni allanol
---------------

* Canolfan Ymwelwyr Bwlch Nant yr Arian - Cyfoeth Naturiol Cymru
Mae **Comins Tre-rhos** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 24 Mai 1984 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 16.34 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Bwlch y Ddwyallt (Gwaun Cerrig Llwydion)** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO054203. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 739 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 754 metr (2474 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Tachwedd 2008.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Bwlch y Gorddinan**, a adnabyddir yn ogystal fel **Y Crimea** (Saesneg: *The Crimea Pass*), yn fwlch mynyddig yng ngogledd Cymru, ar lôn yr A470 rhwng Blaenau Ffestiniog i'r de a Dolwyddelan i'r gogledd. Mae pen y bwlch yn gorwedd yn sir Conwy ond mae'n disgyn i sir Gwynedd ar yr ochr arall, i'r de. Gorwedd y bwlch ar sawdl rhwng Moel Penamnen a Moel Farlwyd i'r dwyrain a Moel Ddyrnogydd i'r gorllewin.

Yn ei fan uchaf mae'r bwlch yn gorwedd 385m (1,262 troedfedd) uwch lefel y môr, ac mae'r ffordd drosto yn cael ei chau gan eira yn y gaeaf weithiau. Ar un adeg bu tafarn ar ben y bwlch. Mae'r tir yn agored ar ochr Dyffryn Lledr, ond mae'r ffordd yn disgyn yn serth i'r de i lawr i'r Blaenau trwy domenni llechi gwastraff trawiadol Chwarel Llechwedd. Mae'r daith i'r de dros y Bwlch yn adlewyrchu oes aur y diwydiant llechi ym Mlaenau Ffestiniog, gyda degau o chwareli, yn cynnwys Gloddfa Ganol, Tal y Waenydd a'r Llechwedd yn creithio'r Moelwynion.

Er bod Bwlch y Gorddinan yn enw hen, gelwir y bwlch **(Y) Crimea** neu **Pas Crimea** ar lafar. Mae'r enw hwnnw yn dyddio o gyfnod Rhyfel Crimea, a ymladdwyd tua'r amser yr agorwyd y ffordd fodern dros y bwlch, yn 1854. Yn ôl traddodiad, codwyd nifer o'r waliau cerrig ger y bwlch gan garcharorion rhyfel o Rwsia a gawsant eu dal ym mrwydrau Inkerman a Balaclava.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Dogfen am y carcharorion rhyfel
Mae **Comin Esgairmaen** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ebrill 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 23.48 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cyfres o nofelau plant darluniedig gan yr awdur a'r darlunydd Americanaidd Dav Pilkey yw ***Captain Underpants***. Mae'r gyfres yn seiliedig ar anturiaethau dau fachgen, George Beard a Harold Hutchins, sy'n byw yn Piqua, Ohio, a 'Captain Underpants', arwr un o'r llyfrau comig mae'r bechgyn yn ei greu. Yn y gyfres, mae'r cymeriad comig Captain Underpants yn dod yn berson 'go iawn' ar ôl i George a Harold hypnoteiddio eu prifathro blin, Mr Krupp. Mae Mr Krupp yn datblygu uwch-bwerau trwy yfed suddion estron yn y trydydd llyfr.

Ar ddechrau 2019, roedd y gyfres yn cynnwys 12 llyfr a 10 o weithiau deilliedig, ac enillodd Wobr Dewis y Plant gan Disney Adventures ar 4 Ebrill 2006. Ers 2016, mae'r gyfres wedi'i chyfieithu i dros 30 o ieithoedd, gyda dros 80 miliwn o lyfrau wedi'u gwerthu ledled y byd, gan gynnwys dros 50 miliwn yn yr Unol Daleithiau. Llwyddodd DreamWorks Animation i sicrhau'r hawl i wneud addasiad ffilm animeiddiedig a rhyddhawyd y ffilm ar 2 Mehefin 2017.

Ar ôl i'r brif gyfres gyrraedd ei diwedd gyda'r ddeuddegfed nofel, *Captain Underpants and the Sensational Saga of Sir Stinks-A-Lot*, yn 2015, rhyddhawyd cyfres o weithiau yn deillio ohoni o'r enw *Dog Man* yn 2016. Roedd saith o lyfrau'r gyfres hon wedi'u cyhoeddi ar ddechrau 2019.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Captain Underpants Saves The Day By Recruiting Top Comedy Talent To Voice New DreamWorks Animation Film". *PR Newswire*. January 21, 2014. Cyrchwyd January 22, 2014.
2. ↑  Kit, Borys (October 25, 2013). "Rob Letterman to Direct 'Captain Underpants' for DWA (Exclusive)". *The Hollywood Reporter*. Cyrchwyd October 26, 2013.
3. ↑  Lee Yandoli, Krystie (March 2, 2016). "Here's A Look Inside The New "Captain Underpants" Spin-Off Story". BuzzFeed. Cyrchwyd December 20, 2016.
Cychod Hir Celtaidd *Madryn* a *Mererid*, Clwb Rhwyfo Pwllheli
Mae'r **Cwch Hir Celtaidd** yn gwch rhwyfo a ddefnyddir ar gyfer rhwyfo arfordirol a môr, hyfforddi ac hamdden. Mae ganddo le ar gyfer set o bedwar rhwyfwr unrhwyf (lle bydd y rhwyfwr ond yn defnyddio un rhwyf gyda rhwyfwr arall yn rhwyfo ar yr ochr arall, gyfochrog, neu bob yn ail iddo). Ceir hefyd llyw ("coxswain").

Mae gan y fath yma o gwch hanes hir ar hyd arfordir gorllewin Cymru.

Gweinyddu
---------

Cymdeithas Rhwyfo Môr Cymru yw'r corff sy'n gweinyddu a rheoli rasys Cychod Celtaidd. Ceir sawl Clwb Cychod Celtaidd ar draws Cymru.

Adeiladu
--------

Mae cwmni "Dale Sailing" o Neyland yn Sir Benfro wedi eu dynodi'r adeiladwr yn 1999 ac mae dros 22 o gychod wedi eu hadeiladu ganddynt gyda 4 wedi mynd i Dubai a 12 arall ar archeb.

Heriau Rhwyfo Môr mewn Cwch Hir Hir Celtaidd
--------------------------------------------

Bydd Cychod Hir Celtaidd yn cymryd rhan mewn rasys megis Ras Rwyfo'r Her Geltaidd a gynhelir bob yn ail flwyddyn rhwng Arklow yn Iwerddon ac Aberystwyth yng Nghymru. Cynhaliwyd y ras gystadleuol gyntaf yn 1993.

Bu i Gychod Hirion Celtaidd hefyd rwyfo rhwng Porth Oer ger Aberdaron ym Mhenrhyn Llŷn a Phenrhyn Wichlow yn Swydd Wicklow yn Iwerddon yn 2006.

Gweler hefyd
------------

Ceir clybiau cychod hir Celtaidd mewn sawl tref yng Nghymru:

* Clwb Rhwyfo Cwch Hir Aberaeron sy'n gwahodd pobl i ymaelodi.
* Ceir gwersi a sesiynau rhwyfo Cychod Hir Celtaidd gan Glwb Antur Dyffryn Peris ar Lyn Peris, Llanberis.
* Erthygl gan Cerian o glwb rhwyfo Porth Llechog am dîm rhwyfo Cwch Hir Celtaidd, "Y Gogs Bach".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Reynolds, Dave. "Welsh Sea Rowing Association". *www.welshsearowing.org.uk*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-08-09. Cyrchwyd 2017-03-01.
2. ↑  "Celtic Longboat Information". *rendell-attic.org*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-03-02. Cyrchwyd 2017-03-01.
3. ↑  ,
4. ↑
5. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-10-25. Cyrchwyd 2019-10-25.
6. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Hanes y Cwch Hir Celtaidd (Saesneg)
* https://web.archive.org/web/20110312120708/http://www.dale-sailing.co.uk/clb.html manufacturer of Celtic Longboats
* Gwefan Rhwyfo Cymru
* Cymdeithas Rhwyfo Môr Cymru ar Facebook
*Am ystyron eraill, gweler Cawr (gwahaniaethu).*
Y Pair Dadeni yn cael ei dwyn o'r llyn gan y cawr Llasar Llaes Gyfnewid, gyda'i wraig Cymydei Cymeinfoll yn ei ddilyn (ail argraffiad cyfieithiad yr Arglwyddes Charlotte Guest o'r *Mabinogi*, 1877), i ddarlunio chwedl *Branwen ferch Llŷr*)
Bod dynol neu led-ddynol o faintioli a nerth mawr yw **cawr** (benywaidd: **cawres**; lluosog: **cewri**). Ceir chwedlau am gewri ym mytholeg a llên gwerin sawl diwylliant ledled y byd. Credir bod rhai o'r chwedlau niferus amdanynt yn hynafol iawn.

Ym mytholeg y Celtiaid mae gan gewri le amlwg. Ceir sawl enghraifft o gewri Cymreig, e.e. Bendigeidfran yn y Mabinogi ac Idris Gawr o Gader Idris. Cawr enwocaf traddodiad Iwerddon yw Fionn mac Cumhaill (Finn McCool). Yn chwedlau Llychlyn mae'r cewri yn elynion ystrywgar i'r duwiau ac yn byw ym mynyddoedd Jotunheimen ("Cartref y Cewri"). Ym mytholeg Roeg ceir y *gigantes* a'r Titaniaid yn ymladd â'r duwiau. Yn yr Hen Destament mae Dafydd yn gorchfygu'r cawr Goliath.

Fe'i disgrifir yn aml yn greaduriaid dynol neu led-ddynol hynod gryf sy'n byw yn hir o lawer na bodau dynol cyffredin ac felly yn ennill gwybodaeth anghyffredin hefyd; sêr-ddewinydd yw Idris, er enghraifft. Ond ceir ochr arall i'r traddodiad hefyd, a thueddir i bortreadu cewri mewn chwedlau gwerin fel creaduriaid grymus ond twp sydd weithiau'n hoff o fwyta pobl, yn enwedig plant: mae'r cewri hyn yn debyg iawn i'r trols a'r ellyllon.

Arthur yn ymladd â chawr (darlun: Walter Crane)
Ceir dosbarth arbennig o chwedlau sy'n ymwneud ag arwyr, yn cynnwys y Brenin Arthur, yn ymladd â chewri fel Rhita Gawr. Dosbarth arall o chwedlau'r cewri yw'r rhai sy'n ymwneud ag arwr yn ceisio ennill llaw merch y cawr, thema llên gwerin ryngwladol a geir yn y chwedl Gymraeg Culhwch ac Olwen lle mae Culhwch, gyda chymorth marchogion Arthur ac eraill, yn ceisio llaw Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr.

Yn llên gwerin gwledydd Prydain ac Iwerddon, cysylltir y cewri â meini hir a safleoedd cynhanesyddol eraill. Chwedl gyffredin yw'r honno sy'n ceisio esbonio meini anferth fel rhai a daflwyd gan gewri. Mae dosbarth arall o chwedlau yn esbonio carneddi cynhanesyddol fel llwythi a adawyd gan gewri, yn aml ar ôl iddynt ddigaloni ar eu taith ar ôl cael eu twyllo gan wladwr i feddwl fod y daith yn rhy bell; ceir sawl 'Barclodiad y Gawres' yng Nghymru am hynny.

Cofnodir enwau dros hanner cant o gewri Cymreig gan yr hynafiaethydd Siôn Dafydd Rhys (dechrau'r 17g). Maent yn cynnwys Idris Gawr sy'n byw ar Gader Idris a Rhita Gawr a gysylltir â'r Wyddfa yn Eryri ac Aran Benllyn ym Meirionnydd.

Rhestr o gewri Cymru
--------------------

* Aran Benllyn
* Benlli Gawr
* Bendigeidfran fab Llŷr
* Gwedros Gawr
* Idris Gawr
* Rhita Gawr
* Ysbaddaden Bencawr

Mae Siôn Dafydd Rhys, ar ddiwedd yr 16g yn rhestru cynifer â 72 o gewri.

Gweler hefyd
------------

* *The Giants of Wales* (cyh. 1993) gan yr ysgolhaig o Texas, Chris Grooms

Cyfeiriadau
-----------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Cewri***

* T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-custom* (D. S. Brewer, 1930; argraffiad newydd 1979), 'Giants, Hags and Monsters'.
*Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Cambria.*
Pentref yn Columbia County, talaith Wisconsin, Unol Daleithiau America, yw **Cambria**.

Yn wreiddiol galwyd y pentref yn Florence neu Langdon's Mills, wedyn Bellville. Daeth yr enw **Cambria** wedi i grŵp ymfudo o Gymru, yn cynnwys teuluoedd o ardal Dolwyddelan ym 1845. Roedd y criw yma wedi dechrau ar eu siwrnai yn cerdded o Ddolwyddelan i Drefriw gyda'r holl gymuned yn eu hebrwng, ac o Drefriw ar long i Lerpwl cyn hwylio ar draws Môr Iwerydd i Efrog Newydd. Bu farw rhai ar y daith.

Roedd J. Glyn Davies yn berthynas i rai o'r ymfudwyr, yn ddisgynnydd o gangen o'r teulu a arhosodd yng Nghymru. Mewn erthygl a gyhoeddwyd wedi ei farwolaeth yntau, mae'n adrodd hanes ymweliad ganddo pan yn ddyn ifanc â Chambria ym 1898. Mae'n cofnodi sut roedd yr iaith Gymraeg yn fyw iawn yn y pentref bryd hynny, a'r brodorion yn barod i gyfarch un arall o'r un llwyth, ond bod yr arferion yn dechrau pallu wrth bod y gymdeithas yn cymysgu.

Location of Cambria, Wisconsin

Ffynhonnell
-----------

* J. Glyn Davies, "Cambria, Wisconsin in 1898", *Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion*, 1957, tud. 128–159
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cwcwll rhesog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cycyllau rhesog**; yr enw Saesneg yw *Striped Lychnis*, a'r enw gwyddonol yw *Shargacucullia lychnitis*.

Siani flewog
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cwcwll rhesog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.