recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Canwr opera mezzo-soprano oedd Anne Elizabeth Howells** (12 Ionawr 1941 – 18 Mai2022) was a British operatic mezzo-soprano. 

Cafodd Howells ei geni yn Southport, Swydd Gaerhirfryn, yn ferch i Trevor Howells a Mona Howells (née Hewart).   Addysgwyd hi yn Ysgol Ramadeg Sale. Astudiodd gerddoriaeth yng Ngholeg Cerdd Brenhinol Manceinion  lle'r oedd ei hathrawon yn cynnwys Frederic Cox. 

Priododd Howells â Ryland Davies ym 1966. Ei hail gwr oedd Stafford Dean, o 1981 i 1988. Daeth y ddwy briodas i ben mewn ysgariad. Ei thrydedd briodas oedd â Peter Fyson (m. 2005).   Bu farw Howells o myeloma yn Andover, yn 81 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Barry Millington (2022-06-05). "Anne Howells obituary". *The Guardian*. Cyrchwyd 2022-06-14.
2. 1 2  Europa Publications (2003). *The International Who's Who 2004*. Psychology Press. t. 761. ISBN 978-1-85743-217-6. Cyrchwyd 20 May 2017.
3. 1 2  Kenneth Shenton (2022-06-05). "Anne Howells: British mezzo-soprano who conquered the world stage". *The Independent*. Cyrchwyd 2022-06-14.
Rhoddir yr enw **morfilod** ar famaliaid yn urdd y morfiligion, sydd a'u tiriogaeth yn y môr. Y morfil glas (*Balaenoptera musculus*) yw'r anifail mwyaf yn y byd. Mae morfilod yn aelodau o urdd y morfiligion sy'n cynnwys dolffiniaid a llamidyddion.

Mae dau grŵp o forfilod:

* Morfilod walbon (*Mysticeti*) sy'n hidlo plancton o'r dŵr.
* Morfilod danheddog (*Odontoceti*) sy'n ysglyfaethu ar bysgod ac ystifflogod.

O'r morfiligion i gyd, y morfilod yw'r ymwelydd lleiaf aml â Chymru. Cofnodwyd ers 1973, fodd bynnag, ymweliadau'r y morfil pengrwn, y morfil trwyn potel, y morfil pigfain a'r morfil danheddog ar draethau Cymru. Mae llamhidyddion a dolffiniaid yn ymwelwyr llawer mwy cyffredin, fodd bynnag, yn enwedig ym Mae Ceredigion. Mae'r morfil yn bwysig mewn llenyddiaeth sawl gwlad gan gynnwys yr Inuit, Ghana a Fietnam.

Ni fu gan Gymru erioed lynges hela morfilod, er bod rhai morwyr o Gymru wedi bod ar gychod hela Lloegr. Cafodd Aberdaugleddau ei sefydlu'n wreiddiol ar gyfer llongwyr hela morfilod o Nantucket, Massachusetts, a hynny yn y 1790au. Cychwynodd hela morfilod yn yr 17g a daeth i ben yn 1986, er bod rhai gwledydd megis Japan yn dal i'w hela.

Maint
-----

Mae eu maint yn amrywio rhwng y morfil glas, sef yr anifail mwyaf erioed ar y blaned sy'n 30 metr (98tr) a'r rhywogaeth pigmi lleiaf a elwir yn y morfil sberm lleiaf (Saesneg: *pygmy sperm whale*; Lladin: *Kogia breviceps*) sy'n 3.5 metr (11 tr). Mae'r morfil yn byw ym mhob un o gefnforoedd y byd ac mae miliynau ohonyn nhw. Mae ganddyn nhw oes hir: gall y morfil cefngrwm er enghraifft fyw i fod yn 77 mlwydd oed a gall y morfil pen-bwa fyw am dros gan mlynedd.

Morfiles y Basgiaid gyda'i llo (cyw).

Gweler hefyd
------------

* Morfil Glas
* Morfil Llwyd
* Jona Ym Mol y Morfil, llyfr (1990)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "*What is the biggest animal ever to exist on Earth?*". How Stuff Works. Cyrchwyd 2007-05-29.
2. ↑  "Whale Population Estimates". International Whaling Commission. Mawrth 2010. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-04-21. Cyrchwyd Mawrth 2010. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help); Check date values in: `|accessdate=` (help)

Chwiliwch am ***morfil***  
yn Wiciadur.
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Peter Welz yw ***Viel Spaß mit meiner Frau*** a gyhoeddwyd yn 1997. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Bernd Schirmer. 

 Mae'r ffilm yn 120 munud o hyd. 

Sebastian Richter oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1997. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Titanic* sef ffilm ramant Americanaidd gan y cyfarwyddwr James Cameron. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Peter Welz ar 6 Tachwedd 1963 yn Dwyrain Berlin. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Bavarian TV Awards

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Peter Welz nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑ . dyddiad cyrchiad: 22 Mehefin 2019.
Castell a phlasty ym Mro Morgannwg yw **Castell Ffwl-y-mwn** (Saesneg: *Fonmon Castle*). Adnewyddwyd y castell canoloesol yn helaeth yn y cyfnod Sioraidd ac ychydig iawn sydd wedi newid ers hynny. Mae disgynyddion y teulu sydd wedi byw yn y castell ers y 17g dal i fyw yno. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I.

Perchnogion y castell cyntaf oedd y teulu St John; mae'r cofnod cyntaf o'u perchnogaeth o'r faenor yn dyddio'n ôl i ddiwedd y 13g. O ganlyniad i briodas Oliver St John (tua 1394–1437) â Margaret Beauchamp, mam-gu Harri VII, roedd cysylltiad rhwng y teulu hwn a brenhinlin y Tuduriaid. Erbyn canol yr 17g roedd rhaid i'r teulu St John werthu eu hystadau ym Morgannwg, ac ym 1656 fe brynwyd maenor Ffwl-y-mwn gan y Cyrnol Philip Jones. Ef oedd y milwr mwyaf blaenllaw ar ochr y Senedd yn ne Cymru yng nghyfnod y Werinlywodraeth. Ni ddewisodd fyw ar yr ystâd hwn nes iddo ymneilltuo o fywyd cyhoeddus ar ôl adferiad y frenhiniaeth ym 1660.

Ychwanegwyd casgliad sylweddol o beintiadau i ddodrefn y tŷ gan ŵyr Philip Jones, Robert Jones II (1706–42). Roedd y rhain yn cynnwys peintiad o'r teulu gan William Hogarth sydd bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd. Ym 1762 adnewyddwyd y tŷ yn gwfangwbl ar gyfer mab y dyn hwn, sef Robert Jones III (1738–93), gan gwmni pensaernïol Thomas Paty o Fryste. Ystyrir nenfwd y llyfrgell, a wnaed gan y plastrwr o Fryste Thomas Stocking, yn "waith plastr rococo gorau Cymru". Gwnaeth yr adeilad argraff fawr ar Iolo Morganwg.

Ym 1917 daeth llinach gwrywaidd y teulu Jones i ben ac fe etifeddwyd yr ystâd gan deulu bonheddig Seisnig hynafol o'r enw Boothby. Daeth Castell Ffwl-y-mwl yn brif gartref y teulu ac maent dal i fyw yno hyd heddiw.

Llyfryddiaeth
-------------

* Jenkins, Simon (2008), *Wales: Churches, Houses, Castles*, Llundain: Penguin
* Thomas, Howard J. (1999), "The Manor and Castle of Fonmon, near Barry", *Morgannwg* **XLIII**,

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thomas 1999, t. 64
2. ↑  Thomas 1999, tt. 67–68
3. ↑  Thomas 1999, tt. 70–71
4. ↑  Thomas 1999, tt. 71–72
5. 1 2  Thomas 1999, t. 72
6. ↑   *Llun Sgwrs y Teulu Jones*, Amgueddfa Cymru, adalwyd 16 Ebrill 2016
7. ↑  Jenkins 2008, t. 146
8. ↑  Thomas 1999, t. 73
9. ↑  Thomas 1999, t. 75

Dolen allanol
-------------

* Gwefan swyddogol (Saesneg)
Gwin brwd
Diod Nadoligaidd ydy **gwin brwd** (Saesneg: *mulled wine*). Fe'i gelwir yn aml yn **win cynnes** neu'n **win poeth**. Ceir nifer o amrywiaethau ar y ddiod trwy'r byd i gyd, ond fel arfer defnyddir gwin coch i wneud y ddiod gyda chyfuniad o wahanol berlysiau. Mae'n debyg iawn i feddyglyn.

Mewn gwledydd eraill
--------------------

### Glühwein

Mae *Glühwein* yn boblogaidd mewn gwledydd lle siaredir Almaeneg ac yn ardal Alsace, Ffrainc. Hon yw'r ddiod draddodiadol a yfir yn ystod y *Weihnachtsmärkten* ("Marchnadoedd adeg y Nadolig"). Fel arfer, defnyddir gwin coch i'w baratoi, ac fe'i cynhesir ynghyd â chanel/sinamon, codenni fanila, sitrws, a siwgr.

Math tebyg iawn o win brwd sy'n boblogaidd yn y Weriniaeth Tsiec ydy *svařené víno*, sef 'gwin wedi'i ferwi.'

Yng Ngwlad Pwyl, yfir *grzane wino* ("gwin wedi'i gynhesu") sydd yn debyg iawn i'r ddiod Tsiecaidd.

Yn Rwmania, gelwir gwin brwd yn *vin fiert* (eto, "gwin wedi'i ferwi"), ond gellir defnyddio naill ai gwin coch neu wyn. Weithiau fe ddefnyddir ffrwyth y pupur du i wneud gwin brwd yn Rwmania.

Yn yr Eidal, mae gwin brwd yn nodweddiadol o ardaloedd gogleddol y wlad ac fe'i gelwir yn *vin brûlé*.

Rysáit gwin brwd
----------------

Ceir cryn dipyn o ryseitiau sy'n sôn am sut mae gwneud gwin brwd, ond fe ddaw'r rysáit isod, o'r enw *Gwin Poeth Sbeislyd*, o raglen Wedi 3 a 7.

* 700ml dŵr
* 110g siwgr brown
* 1 botel gwin coch
* 1 oren
* 1 lemwn
* 1 ddeilen lawryf
* 6 chardamom wedi'i malu
* 6 chlof
* 1 seren anis
* 1 ffon canel

  

1. Rhowch y dŵr a'r siwgr mewn sosban fawr a thoddi'r siwgr dros wres cymhedrol. Clymwch y cardamom, clofs, seren anis, a'r llawryf mewn bag mwslin ac ychwanegu i'r seidr gyda'r ffon canel a gad iddi fwydo am 10 munud.

2. Tynnwch y croen oddi ar y ffrwythau gan osgoi'r gwyn ac ychwanegu i'r dŵr. Arllwyswch y gwin a gad iddo dwymo yn raddol, heb ferwi, am tua 40 munud.

3. Torrwch y ffrwythau yn ddarnau ac ychwanegu i'r gwin cyn ei weini, gyda 150ml o fodca neu frandi os dymunwch.

Gweler hefyd
------------

* Gwaseila
* Gwin
* Nadolig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Cymraeg) Nerys (22 Tachwedd 2009). Wedi 3 a 7 :: Ryseitiau - Archif :: Gwin Poeth Sbeislyd. Adalwyd ar 26 Tachwedd 2010.
Ffilm ar gerddoriaeth gan y cyfarwyddwr Philipp Stölzl yw ***Ich War Noch Niemals in New York*** a gyhoeddwyd yn 2019. Fe'i cynhyrchwyd gan Christoph Müller, Klaus Graf, Nico Hofmann, Regina Ziegler a Freddy Burger yn Awstria a'r Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Jan Berger a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Udo Jürgens a Christoph Israel. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Moritz Bleibtreu, Heike Makatsch, Katharina Thalbach, Uwe Ochsenknecht, Michael Ostrowski, Pasquale Aleardi a Mat Schuh. Mae'r ffilm *Ich War Noch Niemals in New York* yn 129 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2019. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Parasite* sef ffilm gomedi-arswyd gan Bong Joon Ho. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Thomas Kiennast oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Sven Budelmann sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Philipp Stölzl ar 1 Ionawr 1967 ym München. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Philipp Stölzl nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Drama arloesol wyth-rhan a ddarlledwyd am y tro cyntaf ar nosweithiau Sul ar sianel BBC2 yn y DU yng Ngwanwyn 2020. Mae'r ddrama wedi ei selio ar hanes perthynas tri oedolyn yn eu tridegau cynnar yn Llundain. Mae cymeriad Kieran, sy'n barafeddyg yn barter i Gemma, sy'n berchennog ar gaffi annibynnol lleol. Mae anesmwythder o fewn perthynas y ddau ar y cychwyn oherwydd si am gyn-berthynas lesbiaiddd/deu-rywiol gan Gemma, a'i hanfodlonrwydd o gytuno i briodi Kieran.

Oherwydd fod y ddau'n cwffio i gadw ddau ben llinyn ynghyd yn ariannol, mae'nt yn penderfynu rhentu ystafell yn eu fflat bach ac yma daw'r trydydd brif aelod o'r ddrama i fodoli, Ray. Mae Ray ar y dechrau yn brwydro i ddod i ymafael a bywyd yn dilyn terfyn annisgwyl ar ei gyrfa fel nofiwr cydamserol proffesiynol.

Bu i Ray yngartrefu'n fuan a buan iawn daw bywyd y tri'n agosach at ei gilydd a daw cyfnod lletchwith lle mae'r tri'n cadw eu gwir-teimladau am ei gilydd yn gudd. Daw pethau i ben yn ystod priodas Kieran a Gemma pryd mae Ray yn penderfynu gadael am na allai guddio'i theimladau mwyach. Yn ystod parti eu priodas mae Gemma a Kieran yn cyfaddau eu teimladau tuag at Ray ac yn ystod ail hanner y gyfres daw Ray'n ei hol a daw'r tri i gydnabod eu teimladau am ei gilydd, a mae'nt yn penderfynu byw fel triawd (*thrupple*).

Mae'r ddrama'n archwilio agweddau cymdeithasol tuag at aml-garu mewn naratif sydd yn gymeradwyol o wahanol rywioldebau a pherthnasau mewn cymdeithas.

Prif gymeriadau
---------------

* Gemma: Thalissa Teixeira
* Kieran: Gary Carr
* Ray: Ariane Labed
Baneri cenhedloedd di-wladwriaeth a lleiafrifoedd ieithyddol Promenâd Aberystwyth, gan ddechrau gyda baner Occitania (2011)
Baneri Fflandrys, Cymru, Yr Alban, Ynys Manaw, Ceryw, a Llydaw (2022)
Baneri Promenâd Aberystwyth: Galisia, Catalwnia, Gwlad y Basg (20220
Baneri Promenâd Aberystwyth: Romani, Astwrias, Galisia, Catalwnia (2022)
Un o nodweddion Promenâd Aberystwyth yw ei **baneri o wledydd ac ieithoedd lleiafrifol**. Maent yn cyhwfan yn ystod misoedd y gwanwyn a'r haf ac wedi dod yn un o nodweddion y dref.

Nodweddion
----------

Mae'r baneri a chwifir yn cynnwys cenhedloedd nad sydd sy'n annibynnol a hefyd cymunedau ieithyddol lleiafrifol yn Ewrop. Ceir hefyd rhai gwledydd annibynnol megis Estonia, ond nad oedd yn annibynnol pan chwifiwyr y baneri am y tro cyntaf yn 1990.

Dewisir y baneri drwy awgrymiad gan Sefydliad Mercator, sefydliad sy'n arbenigo mewn hawliau ieithoedd lleifrifiedig Ewrop. Awgrymir y baneri i Gyngor Tref Aberystwyth.

Bu'r Promenâd yn chwifio baneri gwledydd Baner Estonia, Baner Latfia a Baner Lithwania ar adeg pan nad oeddynt yn annibynnol. Yn 2015 cafwyd penderfynodd Gyngor Tref Aberystwyth ail-lunio'r rhestr o faneri i'w chwifio ac fel cydnabyddiaeth o statws y gwledydd hynny fel rhai annibynnol penderfynwyd eu symud a rhoddwyd lle i gymunedau ieithyddol eraill.

### Y Baneri sy'n Cyhwfan

Baneri Promenâd Aberystwyth - arwydd 2
Y baneri sy'n cyhwfan yn 2018 oedd: 

* Cymru
* Llydaw
* Cernyw
* Ynys Manaw
* Yr Alban
* Baner Fflandrys
* Baner Fryslân (Friesland)
* Baner y Sorbiaid
* Baner Casiwbia
* Baner y Sami
* Baner Corsica
* Baner Occistan
* Baner Sardinia
* Baner Friuli
* Baner Gwlad y Basg
* Baner Catalwnia
* Baner Galisia
* Baner Asturias
* Baner y Roma
* Baner yr Arabesh

Hanes
-----

Baneri Promenâd Aberystwyth - arwydd
Sefydlwyd yr arfero chwifio'r baneri arbenig yma gan gynghorydd Plaid Cymru ar hen Cyngor Dosbarth Ceredigion a Chyngor Tref Aberystwyth, Gareth Butler. Bydd rhai ar lafar yn dal i alw'r baneri yn 'Baneri Butler'.

Hynodrwydd
----------

Er bod chwifio baneri rhyngwadol mewn llefydd cyhoeddus yn arfer cyffredin ar draws Ewrop, o bosib Aberystwyth yw'r unig dref sy'n chwifio baneri gwledydd di-wladwriaeth ac ieithoedd lleiafrifol Ewrop.

Fe chwifir baneri 'cenedl-wladwriaethau' sefydliedig, megis Ffrainc, Sbaen, Yr Eidal, Gwlad Belg ag ati, ar Promenâd y De, oddi tan i Gastell Aberystwyth.

Er bod rhai ar draws y blynyddoedd wedi cwestiynu chwifio baneri llai amlwg ym man canolog tref twristaidd fel Aberystwyth, gan neilltuo baneri trigolion mwy niferus sy'n ymweld â'r dref, mae'r baneri yn pahau i'w chwifio.

Dolenni
-------

* Gwefan Cyngor Tref Aberystwyth
* Canolfan Mercator Archifwyd 2017-07-20 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Renewal of Aberystwyth's small nation flags". Blog Alun Williams. 7 Mehefin 2015.
2. ↑  "Mae nhw nôl! 😎Baneri gwledydd an-annibynnol ac ieithoedd llai Prom Aberystwyth. Dal i alw nhw'n 'Baneri Butler' ar ôl syniad Gareth Butler c.1989 i roi statws i wledydd, fel Estonia, Latfia ayyb nad oedd eto'n rhydd. Daw dydd y bydd mawr y rhai bychain!". Twitter @SionJobbins. 21 Mai 2022.
Euskaltegi (canolfan iaith) AEK yn nhref Durango
Mae **Alfabetatze Euskalduntze Koordinakundea - AEK** *(Llythrennedd a Chydweithrediad dros Fasgeg)* yn fudiad a sefydlwyd ym 1976 i hyrwyddo *Euskara* – yr iaith Fasgeg trwy ei dysgu fel ail iaith i oedolion.

Mae AEK hefyd yn rhoi cryn bwyslais ar lythrennedd ac yn annog a chynorthwyo oedolion sydd yn siaradwyr Euskara yn barod i fod yn hyderus ysgrifennu a darllen yr iaith.

Mae AEK wedi datblygu rhwydwaith eang o dros 100 Euskaltegi (canolfannau dysgu'r iaith Fasgeg) sydd yn cyflogi dros 600 o athrawon. Mae'r Euskaltegi bellach wedi'u lleoli ym mhob rhan o Euskal Herria (Gwlad y Basg), yn cynnwys yr ardaloedd yn Ffrainc a Nafarroa (Sbaeneg: *Navarra*).

Dechreuwyd AEK ar ddiwedd cyfnod pan orfodid y Sbaeneg yn unig iaith y wlad gan lywodraeth Madrid.

Ers y 1970au sefydlwyd senedd hunanlywodraethol yn debyg i Gynulliad Cymru mewn tair o saith talaith Gwlad y Basg. Yn yr ardaloedd yma mae'r llywodraeth Basgeg yn noddi'n hael gweithgaredd AEK.

Ond yn y tair talaith yn Ffrainc a hefyd Nafarroa (Sbaeneg: 'Navarra', talaith nid yw lywodraeth Sbaen yn cydnabod fel rhan o weddill Gwlad y Basg) mae statws a defnydd swyddogol o'r iaith dal yn gyfyngedig iawn.

Korrika
-------

Rhedwyr y Korrika
Croesawu'r Korrika
Pob yn ail flwyddyn, ers 1980, cynhelir y Korrika *(Rhedeg)* er mwyn codi arian ar gyfer AEK, ac annog pobl i ddysgu Basgeg.

Rhediad 2300 km (1400 milltir) ydy'r Korrika gyda miloedd o bobl yn rhedeg, yn eu tro, rhannau'r marathon trwy'r dydd a trwy'r nos am 11 diwrnod dros Wlad y Basg.

Mae arian yn cael ei godi ar gyfer AEK trwy 'brynu' neu noddi cilomedrau'r rhedwyr.

Mae rhedwr ar flaen y Korrika yn dal yn uchel 'y tyst' sef pastwn pren, yn debyg i'r modd mae rhedwr Olympaidd yn dal y fflam. Mae pastwn 'y tyst' yn cael ei basio ymlaen i redwr nesaf pob cilomedr. Wrth i'r Korrika cael ei rhedeg dydd a nos mae'n meddwl bod pastwn 'y tyst' yn mynd o law i law yn ddi-stop am 11 diwrnod.

Wedi'i ysbrydoli gan y Korrika, cynhaliwyd Ras yr Iaith dros y Gymraeg am y tro cyntaf ar Wener 20 Mehefin 2014. Yn ystod y dydd, rhedodd hyd at 1,000 o bobl o Senedd-dy Glyn Dŵr ym Machynlleth trwy ganol trefi Aberystwyth, Tregaron, Llambed, Aberaeron, Cei Newydd, Llandysul, Castell Newydd Emlyn ac Aberteifi

Darllen Pellach
---------------

Lleoliad Gwlad y BasgTaleithiau Gwlad y Basg
* *Korrika: Basque Ritual For Ethnic Identity* (The Basque Series), Teresa Del Valle, ISBN 978-0874172157
* *Gwlad y Basg - Yma o Hyd!* Hanes Goroesiad Cenedl - Robin Evans, 2012. Gwasg Carreg Gwalch. ISBN 9781845273316 (1845273311)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-03-13. Cyrchwyd 2015-03-24.
2. ↑
3. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan AEK - Mudiad Llythrennedd a Chydweithrediad dros Fasgeg
* Gwefan Ras yr Iaith
* Gwefan y Korrika
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Carfil hirbig** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: carfilod hirbig) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Brachyramphus perdix***; yr enw Saesneg arno yw *Long-billed murrelet*. Mae'n perthyn i deulu'r Carfilod (Lladin: *Alcidae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain, ond nid yng Nghymru.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *B. perdix*, sef enw'r rhywogaeth.

Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.

Teulu
-----

Mae'r carfil hirbig yn perthyn i deulu'r Carfilod (Lladin: *Alcidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Carfil Cassin | Ptychoramphus aleuticus |  |
|
| Carfil Japan | Synthliboramphus wumizusume |  |
|
| Carfil bach | Alle alle |  |
|
| Carfil bychan | Aethia pusilla |  |
|
| Carfil mwstasiog | Aethia pygmaea |  |
|
| Carfil rhyncorniog | Cerorhinca monocerata |  |
|
| Gwylog | Uria aalge |  |
|
| Gwylog Brünnich | Uria lomvia |  |
|
| Gwylog ddu | Cepphus grylle |  |
|
| Llurs | Alca torda |  |
|
| Pâl | Fratercula arctica |  |
|
| Pâl corniog | Fratercula corniculata |  |
|
| Pâl pentusw | Fratercula cirrhata |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Carfil hirbig** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Ffilm am ladrata am drosedd gan y cyfarwyddwr José Giovanni yw ***Les Égouts Du Paradis*** a gyhoeddwyd yn 1979. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Lleolwyd y stori yn Nice. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Albert Spaggiari. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Lila Kedrova, André Pousse, Michel Subor, Francis Huster, Bérangère Bonvoisin, Clément Harari, Jacques Richard, Jean-François Balmer, Jean Franval, Jean Luisi, Michel Peyrelon, Pierre Rousseau a Serge Valletti. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1979. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Apocalypse Now* sy'n seiliedig ar y nofel fer *Heart of Darkness gan Joseph Conrad.*

Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm José Giovanni ar 22 Mehefin 1923 ym Mharis a bu farw yn Lausanne ar 1 Gorffennaf 1981. Derbyniodd ei addysg yn Collège Stanislas de Paris.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd José Giovanni nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| Dernier Domicile Connu |  | Ffraincyr Eidal | 1970-01-01 |
| Deux Hommes Dans La Ville |  | Ffraincyr Eidal | 1973-10-25 |
| La Loi Du Survivant |  | Ffrainc | 1967-01-01 |
| *La Louve* |  |  | 1988-09-29 |
| La Scoumoune |  | Ffraincyr Eidal | 1972-01-01 |
| Le Gitan |  | Ffraincyr Eidal | 1975-12-05 |
| Le Ruffian |  | FfraincCanadayr Eidal | 1983-01-01 |
| *Le tueur du dimanche* |  | Ffrainc | 1985-01-01 |
| Mon Ami Le Traître |  | Ffrainc | 1988-01-01 |
| One Way Ticket |  | Ffrainc | 1971-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 7 Mai 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 7 Mai 2016.
Awdures oedolion a phlant o Ogledd Macedonia yw **Olivera Nikolova** (ganwyd 11 Mawrth 1936) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur a ystyrir yn un o brif nofelwyr ei gwlad. Fe'i ganed yn 1936 yn Skopje, prifddinas Gweriniaeth Macedonia.

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol y Seintiau Cyril, Methodius a Skopje. Graddiodd o'r Gyfadran Athroniaeth yn Skopje, a gweithiodd fel ysgrifennwr sgrin ar gyfer rhaglenni radio a theledu.

Ymhlith ei llyfrau mwyaf poblogaidd i blant mae: *Zoki Poki*, sy'n glasur o fewn llenyddiaeth Macedonia, *Y Wlad Lle Na Chyrhaeddwn*, a dderbyniodd Wobr Nosweithiau Barddoniaeth Struga yn 1966, *Y Ffrindiau Bon a Bona* a dderbyniodd Wobr Struga yn 1975, *Fy Sain*, *Cariadon Marko*, *Torr Calon* ayb.

Ymhlith ei llyfrau mwyaf poblogaidd i oedolion mae *Diwrnod y Gwyliau Haf* (storiau), y comedi *Silver Apple* (Srebrenoto Jabolko), y nofelau *Drws Cul* (Tesna Vrata; gwobr Stale Popov, 1983), *Gweithiau Cartref*, *Asen Adda* (Gwobr Racin, 2000), *Amrywiaethau ar Gyfer Ibn Pajko*, *Doliau Rositsa* (Nofel y Flwyddyn, 2004), yn ogystal â chyfrol o ddramâu, *Silver Apple* (Srebrenoto Jabolko),"Leva komora", *Mwg Gwyn* (Beliot Čad), *Cartref Bychan* (Kuќička) Enwebwyd ar gyfer Gwobr Balkanika 2011".

Am gyflawniadau eithriadol mewn llenyddiaeth gyfoes i bobl ifanc, ym 1983 derbyniodd Wobr Zmaj, un o brif wobrau'r cyn-Iwgoslafia.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rhyw: *Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol*. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2018.
2. ↑  ZEMJA VO KOJA NIKOGAS NE SE STIGNUVA, 1965 (Detska radost, Skopje).
3. ↑  PRIJATELITE BON I BONA, 1974 (Makedonska kniga, Skopje).
4. ↑  MOJOT ZVUK, 1977 (Detska radost, Skopje).
5. ↑  DEN ZA LETUVANJE, collection of storied, 1964 ("Kultura", Skopje)
6. ↑  TESNA VRATA, nofel, 1983 ("Misla", Skopje) a gyfieithwyd i'r Slofeneg.
7. ↑  DOMASNI ZADACI, nofel, 1989 ("Makedonska kniga", Skopje)
8. ↑  ADAMOVOTO REBRO, nofel, 2000 ("Matica makedonska", Skopje)
9. ↑  VEZBI ZA IBN PAJKO, nofel, 2001 ("Tri", Skopje) Cyfieithwyd i'r Tsieceg.
10. ↑  KUKLITE NA ROSICA, nofel, 2004 ("Kultura", Skopje)
11. ↑  LEVA KOMORA, 2008 ("Templum", Skopje)
12. ↑  BELIOT ČAD, 2009 ("Ili-ili" Skopje)
13. ↑  KUЌIČKA, 2012 ("Blesok" Skopje) Nominacija za nagradata Balkanika 2011

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 71671976
* LCCN: n85037166
* ISNI: 0000 0001 0986 0398
* GND: 1015048013
* SUDOC: 09020039X
* BNF: cb150147766 (data)
* BIBSYS: 2095894
* NLA: 35752620
* NKC: jx20080529024

 |
Ffilm gomedi a sbageti western gan y cyfarwyddwr Enzo Barboni yw ***Lo Chiamavano Trinità...*** a gyhoeddwyd yn 1970. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Lo chiamavano Trinità…*** ac fe'i cynhyrchwyd gan Italo Zingarelli a Joseph E. Levine yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Enzo Barboni a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Franco Micalizzi. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Gisela Hahn, Bud Spencer, Farley Granger, Terence Hill, Riccardo Pizzuti, Luciano Rossi, Elena Pedemonte, Dominic Barto, Ezio Marano, Fortunato Arena, Giancarlo Bastianoni, Michele Cimarosa, Steffen Zacharias, Ugo Sasso, Alberto Dell’Acqua, Alba Maiolini, Antonio Monselesan, Dan Sturkie, Luigi Bonos, Osiride Pevarello, Remo Capitani, Roberto Dell'Acqua, Gilberto Galimberti a Paolo Magalotti. Mae'r ffilm *Lo Chiamavano Trinità...* yn 110 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o 2.35:1. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1970. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Patton* sef ffilm ryfel gan y cyfarwyddwr ffilm Franklin J. Schaffner. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 
Aldo Giordani oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Giampiero Giunti sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Enzo Barboni ar 10 Gorffenaf 1922 yn Rhufain a bu farw yn yr un ardal ar 23 Mehefin 2002.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Enzo Barboni nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.. . .
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.
Ffotograff gan Mikhail Evstafiev o Tsietsniad yn gweddïo yn ystod Brwydr Grozny (Rhyfel Cyntaf Tsietsnia) yn 1995.
Gwrthdaro rhwng grwpiau ethnig gwahanol yw **gwrthdaro ethnig**. Nid yw'r wahaniaeth o ran ethnigrwydd o reidrwydd wrth fôn yr anghydfod – a all fod o natur wleidyddol, cymdeithasol, economaidd, crefyddol, neu ieithyddol – ond byddai ochrau gwrthwynebol y gwrthdaro yn ymgasglu o amgylch eu grŵp berthnasol. Gall gymryd ffurf ymgyrch wleidyddol heddychlon, anhrefn sifil a therfysgoedd, neu wrthryfel arfog neu ryfel. Gall ddigwydd y tu mewn i un wlad, rhwng lluoedd un wladwriaeth a gwladwriaeth arall, neu rhwng cymunedau neu luoedd ar draws ffiniau. Mae mudiadau gwleidyddol megis cenedlaetholdeb, iredentiaeth, ac ymwahaniaeth yn annog grwpiau ethnig i frwydro am eu hunanbenderfyniaeth.

Amrywiaeth eang o agweddau ac amodau sydd yn achosi gwrthdaro ethnig. Weithiau gall grŵp gyfoethog ddymuno hunanlywodraeth oddi ar y bobloedd cyfagos, megis y Catalwniaid yn Sbaen, a mewn achosion eraill mae grŵp dlawd yn ymgeisio i wella'i sefyllfa, er enghraifft y Karen ym Myanmar. Gall hunaniaeth ethnig ddatblygu i raddau eithafol, goruchafiaeth hiliol neu gred mewn mythau cenedlaethol ac eithriadoldeb, er enghraifft y syniad o Dynged Amlwg a gafodd ei defnyddio gan Americanwyr gwynion yn eu rhyfeloedd yn erbyn pobloedd brodorol Gogledd America. Mae cwynion hanesyddol, boed yn wir neu'n honedig, yn fynych yn peri gwrthdaro ethnig. Er enghraifft, dadleuai'r Hutu yn Rwanda taw troseddau yn eu herbyn oedd y cyfiawnhâd am ladd 500,000–1,000,000 o Tutsi yn 1994. Weithiau ymgyrch neu frwydr am annibyniaeth neu ymreolaeth yw gwrthdaro ethnig, megis Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon.

Gall gwrthdaro ethnig achosi argyfyngau dyngarol eang, megis niferoedd mawr o ffoaduriaid, glanhau ethnig, ac hil-laddiad. Yn aml bydd gwrthdaro arfog rhwng grwpiau ethnig o fewn yr un wlad yn arwain at ryfel cartref, ac o bosib yn chwalu'r wladwriaeth amlethnig, megis y "Balcaneiddio" o ganlyniad i Ryfeloedd Iwgoslafia yn y 1990au. Gall y fath wrthdaro effeithio ar wledydd cyfagos ac ansefydlogi'r ardal ehangach, er enghraifft hil-laddiad Rwanda a achosodd argyfwng ffoaduriaid y Llynnoedd Mawr. Yn aml mae'n gymhelthach o lawer i ddod â therfyn i ryfeloedd ethnig nag i ryfeloedd confensiynol rhwng gwladwriaethau, oherwydd nid materion gwleidyddol yn unig sydd angen eu datrys.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Varshney, Ashutosh (2002). *Ethnic Conflict and Civic Life : Hindus and Muslims in India*. New Haven: Yale University Press.
2. ↑  Kaufman, Stuart J. (2001). *Modern Hatreds: The Symbolic politics of ethnic war*. Ithaca: Cornell University. Press. tt. 17.
Ffilm ddrama llawn melodrama gan y cyfarwyddwr Nick Baker-Monteys yw ***Leanders Letzte Reise*** a gyhoeddwyd yn 2017. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen. Lleolwyd y stori yn Wcráin, Rwsia a'r Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Nick Baker-Monteys. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jürgen Prochnow, Suzanne von Borsody, Petra Schmidt-Schaller, Andreas Patton, Tambet Tuisk, Jevgenij Sitochin, Kai Ivo Baulitz, Kathrin Angerer, Nina Antonova ac Artjom Gilz. Mae'r ffilm *Leanders Letzte Reise* yn 107 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2017. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Blade Runner 2049* sef ffilm wyddonias gan Denis Villeneuve. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Eeva Fleig oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Dagmar Lichius sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Nick Baker-Monteys ar 1 Ionawr 1964 yn Berlin.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Nick Baker-Monteys nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Ffilm ddrama am drosedd gan y cyfarwyddwr Pasquale Squitieri yw ***Camorra*** a gyhoeddwyd yn 1972. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Camorra*** ac fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal a Ffrainc. Lleolwyd y stori yn Napoli. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Pasquale Squitieri a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Manuel De Sica. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Paul Müller, Jean Seberg, Enzo Cannavale, Fabio Testi, Charles Vanel, Lilla Brignone, Ennio Antonelli, Raymond Pellegrin, Guido Lollobrigida, Nino Vingelli, Renato Chiantoni, Alberto Farnese, Enzo Turco, Francesco D'Adda, Salvatore Billa, Ugo D'Alessio, Enrico Maisto, Vincenzo Falanga a Salvatore Puntillo. Mae'r ffilm *Camorra (ffilm o 1972)* yn 114 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1972. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Godfather* sef ffilm am gangstyrs Americanaidd gan Francis Ford Coppola. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 
Golygwyd y ffilm gan Daniele Alabiso sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Pasquale Squitieri ar 27 Tachwedd 1938 yn Napoli a bu farw yn Rhufain ar 18 Tachwedd 1917. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Napoli Federico II.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Pasquale Squitieri nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 16 Hydref 2015.
2. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 9 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 9 Ebrill 2016.
3. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 16 Hydref 2015.. dyddiad cyrchiad: 9 Ebrill 2016.
4. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 9 Ebrill 2016.
5. ↑  Golygydd/ion ffilm: *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 16 Hydref 2015.
Ffilm addasiad gan y cyfarwyddwr Carlo Di Palma yw ***Mimì Bluette Fiore Del Mio Giardino*** a gyhoeddwyd yn 1976. Fe'i cynhyrchwyd gan Mario Ferrari yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Barbara Alberti a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Riz Ortolani. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Monica Vitti, Shelley Winters, Gianrico Tedeschi, Geoffrey Copleston, Jackie Basehart, Maurice Poli, Albert Michel, Hella Petri, Marguerite Muni, Paul Pavel, Vania Vilers, Francesco Carnelutti, Luisa De Santis a Doris Thomas. Mae'r ffilm *Mimì Bluette Fiore Del Mio Giardino* yn 105 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1976. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Rocky* gan y cyfarwyddwr ffilm John G. Avildsen. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 
Alfio Contini oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Amedeo Salfa sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, *Mimì Bluette... fiore del mio giardino*, sef gwaith ysgrifenedig gan yr awdur Guido da Verona a gyhoeddwyd yn 1916.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Carlo Di Palma ar 17 Ebrill 1925 yn Rhufain a bu farw yn yr un ardal ar 17 Ebrill 2020. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1954 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Carlo Di Palma nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.
*Mae'r erthygl yma yn trafod y grwp ethnig Apache. Am ystyron eraill, gweler Apache (gwahaniaethu)*
Geronimo, un o arweinwyr enwocaf yr Apache
**Apache** yw'r gair a ddefnyddir am nifer o grwpiau ethnig cysylltiedig sy'n frodorol i dde-orllewin yr Unol Daleithiau. Maent yn grwpiau sy'n siarad iaith Dde Athabasgaidd neu "Apacheaidd". Nid yw'r term fel y defnyddir ef heddiw yn cynnwys y Nafacho (Navaho), er eu bod hwythau'n siarad iaith debyg ac yn cael eu hystyried yn bobl Apacheaidd. Mae'n bosibl fod y gair *Apache* yn dod o'r Sbaeneg. Cofnodir ef gyntaf gan Juan de Oñate yn 1598, ond nis gwyddir beth oedd ei darddiad. Mae eraill yn cynnig ei fod yn tarddu o'r gair Zuni *apachu* ('gelyn') neu o'r gair Yuman *e-patch* ('dyn'). Geilw yr Apacheiaid eu hunain yn ***N'De*** neu ***Déné***, sef "Y Bobl".
Rhennir yr Apache yn:

* Apache Gorllewinol
* Chiricahua
* Mescalero
* Jicarilla
* Lipan
* Apache y Gwastadeddau (gynt y Kiowa-Apache).

Ceir hwy yn byw yn nhaleithiau Arizona, Mecsico Newydd, Oklahoma a Texas.

Prif leoliadau y grwpiau Apacheaidd heddiw
Bu llawer o ymladd rhwng yr Apache a'r Sbaenwyr, Mecsicaniaid a'r Unol Daleithiau, a daethant yn adnabyddus fel ymladdwyr ffyrnig a galluog. Ymhlith yr enwocaf o'r harweinwyr oedd Mangas Coloradas, Cochise, Victorio a Geronimo. Dan arweiniad Geronimo, grŵp bychan o Apache Chiricahua oedd yr Indiaid olaf i ymostwng i reolaeth llywodraeth yr Unol Daleithiau, ar ddiwedd y Rhyfeloedd Apache yn 1886.

Apache enwog
------------

* Cochise, pennaeth Apache Chiricahua
* Mangas Coloradas, pennaeth Apache
* Loco, pennaeth Apache
* Taza, pennaeth Apache
* Nana, pennaeth Apache
* Chihuahua, pennaeth Apache
* Geronimo, arweinydd Apache
* Naiche, pennaeth Apache
* Victorio, pennaeth Apache
* Lozen, rhyfelwraig, chwaer Victorio
* Chatto, sgowt Apache
* Jay Tavare, actor
* Raoul Trujillo, actor a dawnsiwr

Llyfryddiaeth
-------------

* David Roberts, *Once they moved like the wind: Cochise, Geronimo and the Apache Wars* (Simon & Schuster, 1994; argraffiad newydd, Pimlico, 1998)

Gweler hefyd
------------

* Rhyfeloedd Apache
Dinas yng nghymuned ymreolaethol Castilla y León yn Sbaen a phrifddinas talaith Salamanca yw **Salamanca**. Saif ar Afon Tormes, ac roedd y boblogaeth yn 2006 yn 190,025. Mae'n enwog fel safle un o brifygolion hynaf ac enwocaf Sbaen ac am y nifer fawr o adeiladau hanesyddol o ddiddordeb pensaernïol.

Sefydlwyd Salamaca fel *Salmantica* gan lwyth Celtaidd y Vaceo. Yn ddiweddarach cipiwyd y safle gan y cadfridog Carthaginaidd Hannibal, a chafodd yr enw Helmantica. Yn y cyfnod Rhufeinig daeth yn ddinas bwysig. Yn ddiweddarach daeth yn eiddo i'r Fisigothiaid ac yn 712 cipiwyd hi gan fyddin Islamaidd. Diboblogwyd hi bron yn llwyr yn y canrifoedd nesaf, a dim ond yn y 12g y bu cynnydd eto. Sefydlwyd y brifysgol yn 1218. Ymhlith y myfyrwyr yma bu Hernán Cortés, Miguel de Cervantes, Ignatius Loyola, Sant Ioan y Groes, Miguel de Unamuno, Mateo Aleman a'r Cymro Sant John Roberts. Ysgolheigion prifysgol Salamanca, yng Nghyngor Burgos yn 1512 a ddatganodd hawl trigolion brodorol cyfandir America i fywyd a rhyddid, efallai y datganiad rhyngwladol cynharaf o hawliau dynol.

Eglwys Gadeiriol Salamanca
Yn 1985 cyhoeddwyd hen ddinas Salamanca yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Yn 2002 roedd Salamanca yn Brifddinas Diwylliant Ewrop.
Mae'r **Hia C-ed O'odham** ("Pobl y Tywynnau Tywod"), a elwir hefyd yn **Areneños**, **Papagos y Tywod**, neu **Pima y Tywod**, yn bobloedd brodorol Americanaidd gyda'u bro'n wreiddiol yn gorwedd yn ardal mynyddoedd Altas Tinajas (O'odham: *Uʼuva:k* neu *Uʼuv Oopad*) ger tref Ajo, Arizona, ar dir a rennir heddiw rhwng gwarchodfa natur Cabeza Prieta a'r Sierra El Pinacate dros y ffin ym Mecsico.

Dau ddyn Hia C-ed O'Odham ar ôl taith bysgota lwyddiannus : Lithograph o 1857
Ar hyn o bryd nid ydynt yn cael eu cydnabod yn swyddogol fel pobl brodorol gan UDA na Mecsico chwaith, er bod gan Cenedl y Tohono O'odham bwyllgor i gynrychioli eu buddianau ac yn dal tie ger Ajo fel ymddiriedolaeth ar eu cyfer. Maent yn cael eu cynrychioli gan Gynghrair yr Hia-Ced O'odham. Heddiw mae mwyafrid yr Hia C-ed O'odham yn byw yn Ajo, Arizona, neu ar dir ffederal ger llaw lle ceir eu tir amaethyddol.

Maent yn perthyn yn agos i'r Akimel O'odham (Pima) a'r Tohono O'odham:

|  | Hia C-ed O'odham | Tohono O'odham | Akimel O'odham |
| --- | --- | --- | --- |
| Mamwlad draddodiadol | O Gwlff Califfornia hyd fynyddoedd Altas Tinajas | Anialdir i'r de o afon Gila | Tir ii'r gogledd o afon Gila |
| Ystyr yr enw | Pobl y Tywynnau Tywod | Pobl yr Anialwch | Pobl yr Afon |
| Patrymau preswylio | Nomadiaid ("pobl heb bentref") | System tebyg i hafod a hendre ("pobl dau bentref") | Yn byw trwy'r flwyddyn ar *rancherías* ("pobl un pentref") |
| Ffordd o fyw | Bron 100% hela chasglu | 75% hela a chasglu, 25% amaeth | 40% hela a chasglu, 60% amaeth |

Llyfryddiaeth
-------------

* Griffin-Pierce, Trudy. 2000. *Native Peoples of the Southwest*. University of New Mexico Press, Albuquerque, Mecsico Newydd, UDA.
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Wolfgang Schleif yw ***Eine Reise Ins Glück*** a gyhoeddwyd yn 1958. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Johann Alexander Hübler-Kahla a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Horst Dempwolff. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Theo Lingen, Hermann Thimig, Oskar Sima, Waltraut Haas, Rudolf Prack, Paul Westermeier, Harry Fuss a Hugo Lindinger. Mae'r ffilm *Eine Reise Ins Glück* yn 94 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1958. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Vertigo* sy’n ffilm drosedd a dirgelwch Americanaidd gan Alfred Hitchcock. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Willi Sohm oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Hermann Ludwig sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Wolfgang Schleif ar 14 Mai 1912 yn Leipzig a bu farw yn Berlin ar 18 Gorffennaf 1955. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1935 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Wolfgang Schleif nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 7 Ebrill 2016.
2. ↑  Golygydd/ion ffilm: "Hermann Ludwig". Cyrchwyd 1 Rhagfyr 2020.
Tirlun Malawi
Mae **Malawi**, yn wlad yn nwyrain Affrica. Mae Sambia i'r gogledd orllewin a Tansanïa i'r gogledd ddwyrain a Mosambic i'r dwyrain, y de a'r gorllewin. Mae yn cael ei gwahannu oddi wrth Tansanïa a Mosambic gan Lyn Malawi. Yn y de, mae'r wlad yn ymestyn i mewn i Mosambic ar hyd dyffryn afon Shire. Nid oes gan Malawi arfordir, ond mae rheilffordd yn ei chysylltu a phorthladdoedd Nacala a Beira yn Mosambic.

Rhed y Dyffryn Hollt Mawr ar hyd y wlad o'r gogledd i'r de, a cheir nifer o lynnoedd yn y dyffryn. Llyn Malawi yw'r trydydd llyn yn Affrica o ran arwynebedd. Llifa afon Shire o ben deheuol y llyn i ymuno ag afon Zambezi yn Mosambic. Bob ochr i'r Dyffryn Hollt, mae'r wlad yn un fynyddig. Yn y gogledd, mae Ucheldir Nyika yn cyrraedd 2,600 medr uwch lefel y môr, ac i'r de o Lyn Malawi mae Ucheldiroedd Shire, sy'n cyrraedd uchder o 2,130 m ar Ucheldir Zomba a 3,002 m ym Mynyddoedd Mulanje.

Mae dwysder poblogaeth Malawi yn uchel i wlad yn Affrica. Y ddinas fwyaf, yn ôl pob tebyg, yw Blantyre, gyda phoblogaeth o tua 500,000, tra mae poblogaeth y brifddinas, 
Lilongwe, dros 400,000. Mae'r tywydd yn drofannol, gyda tymor glawog rhwng Tachwedd ac Ebrill, ac ychydig iawn o law rhwng Mai a Hydref. Ar y tir isel ceir tymheredd o tua 27° to 29 °C rhwng Medi ac Ebrill, a tua 23° rhwng Mai a Medi.
Enghraifft o iaith tagio Wicipedia. Mae'r golofn ar y chwith yn cynnwys y tagiau hyn a'r golofn ar y dde yn dangos yr hyn a welir ar y rhyngwyneb. Ceir nifer o ieithoedd tagio sydd wedi'i seilio ar XML ac yn aml, gellir eu newid i HTML, PDF ac RTF gan ddefnyddio iaith rhaglennu neu XSL.
Mewn prosesu testun cyfrifiadurol, mae **iaith tagio** (ar lafar: *markup language*) yn system ar gyfer anodi dogfen mewn modd hollol wahanol i gystrawen y testun sy'n weladwy i'r defnyddiwr (h.y. ar y rhyngwyneb). Datblygodd y syniad a'r derminoleg hyn wrth i bobl "farcio i fyny" o lawysgrifau papur, hy yn hytrach nag ysgrifennu'r cyfarwyddiadau gyda phensil glas ar lawysgrifau awduron, fel a wnaed yn draddodiadol, dechreuodd golygyddion ddefnyddio tagiau. Felly, yn y cyfryngau digidol, disodlwyd y cyfarwyddyd glas ar ochr y ddalen gan dagiau digidol." Fodd bynnag, holl bwrpas iaith tagio yw osgoi gwaith fformatio ar gyfer y testun, gan mai pwrpas y tagiau yn yr iaith farcio yw fformatio'r testun priodol (e.e. pennawd neu ddechrau paragraff ac ati). Mae gan bob tag a ddefnyddir eiddo god cysylltiedig sy'n fformatio'r testun a gaiff ei ysgrifennu.

Mae'r enghreifftiau o ieithoedd tagio'n cynnwys cyfarwyddiadau teiposod megis y rhai a geir yn troff, TeX a LaTeX, neu farciau strwythurol megis tagiau XML. Gwaith yr iaith tagio, mewn gwirionedd, yw rhoi set o gyfarwyddiadau i'r feddalwedd sy'n arddangos y testun, ond sy'n anweladwy i'r defnyddiwr terfynol (h.y. e person sy'n darllen y gwaith ar y rhyngwyneb cyhoeddus).

Mae rhai ieithoedd tagio'n cynnwys cystrawen a ddiffiniwyd ymlaen llaw e.e. HTML, ond mae ieithoedd eraill yn fwy cyffredinol eu pwrpas (e.e. XML), ac wedi hepgor hyn.

Rhai nodweddion
---------------

Un o'r nodweddion mwyaf cyffredin iaith tagio yw ei bod yn cymysgu testun gweladwy'r ddogfen gyda tagiau, a hynny o fewn yr un ffeil, neu lif ddata; gelwir hyn yn "dagio *inline*". Nid yw hyn yn angenrheidiol, fodd bynnag, a gellir cadw'r ddau ar wahân. Gelwir hyn yn *"standoff markup"*. Dyma'r enghraifft o'r math cyntaf, tagio cymysg (mewn HTML):

```
<h1>Anatidae</h1>
<p>
Mae'r teulu <i>Anatidae</i> yn cynnwys chwiaid, gwyddau ac elyrch,
ond <em>nid</em> gwylanod.
</p>
```

Cyfeiriadau
-----------
Mae'r **Dresden Frauenkirche** (Almaeneg: *Dresdner Frauenkirche*, IPA: ynganiad: [[ˈfʁaʊənˌkɪʁçə]], *Eglwys Ein Harglwyddes*) yn eglwys Lutheraidd yn Dresden, prifddinas talaith Sacsoni yn yr Almaen. Cafodd ei ddinistrio yn ystod bomio tân y Cynghreiriaid yn Dresden tua diwedd yr Ail Ryfel Byd, ailadeiladwyd yr eglwys rhwng 1994 a 2005.

Eglwys Gatholig oedd hyd nes iddi ddod yn Brotestannaidd yn ystod y Diwygiad Protestannaidd. Disodlwyd yr hen eglwys yn y 18fed ganrif gan adeilad Lutheraidd Baróc mwy. Fe'i hystyrir yn enghraifft wych o bensaernïaeth gysegredig Brotestannaidd, sy'n cynnwys un o'r cromenni mwyaf yn Ewrop. Fe'i hadeiladwyd yn wreiddiol fel arwydd o ewyllys dinasyddion Dresden i aros yn Brotestannaidd ar ôl i'w rheolwr droi at Babyddiaeth. Bellach mae hefyd yn symbol o gymod rhwng cyn-elynion rhyfelgar.

Ar ôl dinistr yr eglwys ym 1945, gadawyd yr adfeilion oedd ar ôl am 50 mlynedd fel cofeb rhyfel, yn dilyn penderfyniad arweinwyr lleol Dwyrain yr Almaen. Ailadeiladwyd yr eglwys ar ôl ailuno'r Almaen, gan ddechrau ym 1994. Cwblhawyd y gwaith o'i ailadeiladu ei du allan yn 2004, a'r tu mewn yn 2005. Ail-gysegrwyd yr eglwys ar 30 Hydref 2005 gyda gwasanaethau Nadoligaidd ac i ddathlu ddiwrnod y ddiwygiad. Ailadeiladwyd y sgwâr Neumarkt o amgylch yn ogystal ag adeiladau baróc gwerthfawr niferus yn 2004 hefyd.

Gelwir y Frauenkirche yn gadeirlan yn aml, ond nid yw'n eisteddfa esgob. Unwaith y mis, cynhelir gosber Anglicanaidd yn Saesneg, gan glerigwyr o Eglwys Anglicanaidd San Siôr, Berlin.

Oriel
-----

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| Frauenkirche, 1521 - Dangosir yr eglwys gynharach y tu allan i furiau'r ddinas (chwith o'r arfbais) |
| Frauenkirche, 1521 - Dangosir yr eglwys gynharach y tu allan i furiau'r ddinas (chwith o'r arfbais)  |

|  |
| --- |
| Marchnad Dresden gyda'r Frauenkirche (paentiad 1749-1751 gan Bernardo Bellotto) |
| Marchnad Dresden gyda'r Frauenkirche (paentiad 1749-1751 gan Bernardo Bellotto)  |

|  |
| --- |
| Adfeilion Frauenkirche a Chofeb Luther ym 1958 |
| Adfeilion Frauenkirche a Chofeb Luther ym 1958  |

|  |
| --- |
| Tu fewn ar ol gael ei ailadeiladu (2008) |
| Tu fewn ar ol gael ei ailadeiladu (2008)  |

 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Dresden ruins finally restored". *BBC News* (yn Saesneg). bbc.com. 22 Mehefin 2004. Cyrchwyd 13 Awst 2023.
2. ↑  Harding, Luke (20 Hydref 2005). "Cathedral hit by RAF is rebuilt". *The Guardian* (yn Saesneg). Cyrchwyd =13 Awst 2023. Check date values in: `|access-date=` (help)

Dolenni allanol
---------------

* Frauenkirche Dresden Gwefan swyddogol Almaeneg. Yn cynnwys lluniau hanesyddol a chyfredol.
* The Frauenkirche – tudalen o wefan Llyfrgell y Gyngres
* Gwegamera byw yn dangos y Frauenkirche
Y Diva Cymreig Katherine Jenkins
Mae ***Diva*** yn gantores glodfawr; menyw o dalent eithriadol ym myd yr opera, a thrwy estyniad mewn theatr, sinema a cherddoriaeth boblogaidd. Mae ystyr *diva* yn perthyn yn agos i ystyr prima donna. Gall *diva* hefyd gyfeirio at fenyw neu wryw, yn enwedig ym myd y celfyddydau, sydd ag enw am fod yn anwadal, llethol, neu'n anodd gweithio gyda hi neu ef.

Mae'r term yn deillio o'r gair Eidalaidd *diva*, sef duwies. Lluosog y gair yn yr Eidaleg yw *dive* a "divas" yw'r lluosog yn y Gymraeg. (Nid yw'r ***V*** yn troi'n ***F*** yn y Gymraeg, fel arfer, gan fod ystyr gwahanol i'r gair Cymraeg **difa**: *distrywiedig, anrheithiedig, lladdedig*.) Y synnwyr sylfaenol o'r term yw duwies, sef enw benywaidd y gair Lladin *divus* (Eidaleg *divo*), rhywun a dwyfolwyd ar ôl marwolaeth, neu *deus* y Lladin am dduwdod.

Mae'r *divo,* ffurf wrywaidd, yn bodoli mewn Eidaleg. Fel arfer mae'n cael ei gadw ar gyfer y tenoriaid mwyaf blaenllaw, fel Enrico Caruso a Beniamino Gigli. Mae term *divismo* yn cael ei ddefnyddio yn yr Eidal i ddisgrifio'r system o wneud seren yn y diwydiant ffilm. Mewn Eidaleg mae *diva* a *divo* cyfoes bellach yn cael eu defnyddio i nodi enwogion sy'n cael eu hedmygu, yn enwedig actorion ffilm, a gellir eu cyfieithu fel "seren (ffilm)". Ystyrir yr actores Eidalaidd, Lyda Borelli, fel yr *diva* sinematig cyntaf, yn dilyn ei rôl arloesol yn *Love Everlasting* (1913).

Mae edmygedd mawr o ddivas yn elfen gyffredin o'r diwylliant camp. Er enghraifft, yn y ddrama *Llwyth* gan Dafydd James, cyfeirir at y diva Cymreig Margaret Williams fel arwres camp i un o'r cymeriadau hoyw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Warrack, John a West, Ewan (1992), The Oxford Dictionary of Opera
2. ↑  Daily Mirror *Elton John's greatest strops and diva moments - from celebrity feuds to screaming at his own fans for touching him* adalwyd 3 Ebrill 2019
3. ↑  ETYMONLINE- Diva adalwyd 3 Ebrill 2019
4. ↑  Geiriadur y Brifysgol - difa adalwyd 3 Ebrill 2019
5. ↑  Vamps, camps and archetypes: gay men, the diva phenomenon and the inner feminine adalwyd 3 Ebrill 2019