recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Disiau Ewropeaidd
Dros y blynyddoedd mae **dis** wedi dod yn fwy a mwy poblogaidd mewn gemau; boed rheiny yn gamblo, neu yn gem gyda’r teulu, megis Monopoly. Mae yna hyd yn oed rhai gemau sydd yn cael eu chwarae gyda dis yn unig, fel Yahtzee, neu Pig.

Defnydd
-------

Casgliad o ddisiau hanesyddol o Asia
Cafodd dis eu dyfeisio rhywbryd yn yr oesoedd cyn-hanesyddol. Yn wir mae’r son cyntaf amdanynt i'w gael yn y *Rig Veda*, cerdd Sansgrit a gyfansoddwyd rhywbryd o amgylch 1700 CC efallai!
Rydym hefyd yn gwybod bod yno chwarae gyda deis wedi bod yng nghyfnod Groeg yr Henfyd a'r Ymerodraeth Rufeinig.

Roedd y dis wreiddiol yn esgyrn-arddwrn (Knucklebones), ac yna ‘Steatite’, math o dalc. (Mae’r llun ar y chwith yn dangos gwahanol mathau o ddis dros yr oesoedd.)

Mae dis hefyd yn cael eu creu o nifer o wahanol defnyddiau; o fetel, asgwrn, pren, carreg, ac yn awr, plastig. Mae yna hefyd dis yn cael eu cynhyrchu sydd wedi cael eu amharu, felly maent yn fwy tebygol i lanio ar un ochr na’r lleill. Mae yno hefyd dis anghiwboid; mae yno rai octagonol, tetrahedronol, trapezohedronogol, dodecahedronol ac icosahedronol!

Felly, i gloi mae dis yn offer ddefnyddiol sydd wedi bod o amgylch am ganrifoedd lawer, yn effeithio, ac, weithiau yn rheoli ein gemau!

Gemau Dis
---------

Paschier Joostens, *De Alea*, 1642
Mae yna nifer fawr o emau yn cael eu chwarae gan ddefnyddio Dis yn ein Cymdeithas ni. Mae rhai o’r rhain yn hen iawn, am fod gan dis hanes hen iawn; gweler oddi tano.

Dyma engrheifftiau o rai o’r gemau hyn:

### Snakes and Ladders

Cafodd y gêm hon ei dyfeisio yn Lloegr rhai canrifoedd yn ôl, er i rai honi ei fod wedi tarddu yn yr India Sangscritaidd. Mae hi’n êm syml sy’n dibynnu ar y rhol ar ddis.

### Monopoly

 *Prif erthygl: Monopoly*
Cafodd Monopoly ei ddyfeisio gan y brodyr Parker yn 1935 yn yr Amerig. Mae Monopoly yn dibynnu llai ar rol dis nag y mae gemau fel S&L, ond mi all rol gwael cael effaith sylweddol ar eich gêm

### Warhammer

Mae Warhammer yn êm fwy diweddar nag y mae Monopoly a Snakes and Ladders, ond hyd yn oed mewn gemau newydd, mae’r dis dal yn ran hanfodol o’i cynhwysion.
Ffilm ddrama a chomedi gan y cyfarwyddwr Luciano Emmer yw ***Domenica D'agosto*** a gyhoeddwyd yn 1950. Fe'i cynhyrchwyd gan Sergio Amidei yn yr Eidal. Lleolwyd y stori yn Rhufain. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Cesare Zavattini a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Roman Vlad. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Marcello Mastroianni, Emilio Cigoli, Ave Ninchi, Massimo Serato, Franco Interlenghi, Elvy Lissiak, Anna Di Leo, Jone Morino, Mario Vitale, Salvo Libassi a Vera Carmi. Mae'r ffilm *Domenica D'agosto* yn 75 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1950. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *All About Eve* sy’n ffilm gomedi
Americanaidd gan y cyfarwyddwr ffilm Joseph L. Mankiewicz. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 
Leonida Barboni oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Jolanda Benvenuti sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Luciano Emmer ar 19 Ionawr 1918 ym Milan a bu farw yn Rhufain ar 25 Rhagfyr 1980. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1941 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Luciano Emmer nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.
Mae'r **Ffesant Amherst** (***Chrysolophus amherstiae*** ) yn aelod o deulu'r Phasianidae, y ffesantod, yn urdd y Galliformes. Fe'i ceir yn ardaloedd mynyddig de-orllewin Tsieina a Myanmar, ond mae rhai poblogaethau wedi eu sefydlu eu hunain mewn rhannau eraill o'r byd.

Mae'r Ffesant Amherst yn aderyn gweddol fawr, gyda'r ceiliog yn 100–120 cm o hyd, gyda'r gynffon hir yn gyfrifol am 80% o hyn. Gan fod y ceiliog yn aderyn lliwgar iawn, mae'r rhywogaeth yn boblogaidd mewn casgliadau adar. Nid yw'r iar mor lliwgar, ac mae'n weddol debyg i iar Ffesant cyffredin.

Mae'r Ffesant Amherst yn byw mewn coedwigoedd trwchus, ac oherwydd hyn gall fod yn anodd ei weld.Eu prif fwyd yw grawn a phryfed. Gwell ganddynt redeg ar hyd y llawr na hedfan, ond gallant hedfan yn dda ac yn gyflym pan fydd rhaid. Mae'n perthyn yn agos i'r Ffesant euraid.

Hyd yn diweddar, roedd poblogaeth o'r rhywogaeth yma wedi eu sefydlu eu hunain ger Pentre Helygain yn Sir y Fflint, ond credir bod y boblogaeth wedi diflannu bellach.

Galeri
------

* GwrywGwryw
* GwrywGwryw
* CefnCefn
* OchorOchor
Mae **Dolydd New House** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 6 Rhagfyr 1990 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.47 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Fferam Uchaf** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 18 Hydref 2001 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.05 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Clwb pêl-droed cymharol newydd a hynod llwyddiannus yw **F.C. København** (FC Copenhagen neu **FCK** - arddelir y talfyriad Saesneg *Football Club* ond enw brodorol Daneg, København gan y clwb) o brifddinas Denmarc, Copenhagen. Gelwir hefyd yn F.C. Copenhagen yn aml ar y cyfryngau ryngwladol. Yn eu hoes byr maent wedi ennill Superliga Denmarc sawl gwaith. Mae'r clwb yn rhan o'r cwmni Parken Sport & Entertainment, sydd hefyd yn berchen ar y clybiau pêl-law dynion a menywod *FCK Handball*.

Hanes
-----

Sefydlwyd y clwb ar 1 Gorffennaf 1992, o ganlyniad i gyfunio clwb Kjøbenhavns Boldklub (KB) (a sefydlwyd ym 1876) bu'n bencampwyr Denmarc 15 gwaith a'r pencampwr Daneg, Boldklubben 1903 (B 1903) (a sefydlwyd ym 1903), ill dau o'r brifddinas, Copenhagen. Defnyddiodd y clwb newydd, FCK drwydded B1903 i barhau yn yr adran gyntaf a defnyddiwyd safle'r KB gan yr ail dîm.

Mae'n chwarae yn y Stadiwm Parken, sydd hefyd yn gartref i dîm pêl-droed cenedlaethol Denmarc. Prif gystadleuydd hefyd yw'r clwb arall o'r brifddinas, Brøndby IF.

FC Kobenhavn yn Ewrop
---------------------

Ffans gêm darbi FC København - Brøndby IF, 2014
Chwaraeodd FCK eu gêm Ewropeaidd gystadleuol gyntaf ar 16 Medi 1992, yng Nghwpan UEFA 1992-93, gan guro Mikkelin Palloilijat o'r Ffindir 10-1 cyn colli i AJ Auxerre o Ffrainc yn yr ail rownd. Yn eu gêm gyntaf erioed yng Nghynghrair y Pencampwyr UEFA, fe wnaethant guro Manchester United 1-0 gartref, trwy gôl yn y 73 munud gan Marcus Allbäck.

Ers hynny, mae'r clwb wedi dod yn y tîm Daneg mwyaf llwyddiannus mewn cystadleuaeth Ewropeaidd yn gyflym, gan gyrraedd cymal Grŵp Cynghrair Pencampwyr UEFA bedair gwaith a symud ymlaen i'r Rownd o 16 yn 2010–11.

Anrhydeddau
-----------

Mascot y clwb, y Llew
**Superliga Denmarc** (15): 1992-93, 2000-01, 2002-03, 2003-04, 2005-06, 2006-07, 2008-09, 2009-10, 2010-11, 2012-13, 2015–16, 2016–17, 2018–19, 2021-22, 2022-23
**Cwpan Denmarc (DBU Pokalen)** (9): 1995, 1997, 2004, 2009, 2012, 2015, 2015–16, 2016–17, 2022-23
**Cwpan Cynghrair Pêl-droed Denmarc** (1): 1996
**Super Cup Denmarc** (3): 1995, 2001, 2004
**Royal League** (*cystadleuaeth rhyng-Sgandinafaidd*) (2): 2004-05, 2005-06
**Cwpan Ørestad** (2): 2000, 2002
**Cwpan Copa del Sol** (*cwpan gemau gaeaf i dimau oedd â hoe gaeaf yn eu calendr genedlaethol*): 1994

Dolenni
-------

* Gwefan Swyddogol
* Nipserstat - Ystadegau

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Attendance season records Archifwyd 2009-08-13 yn y Peiriant Wayback. at *NetSuperligaen.dk*, which dates back to the Danish Superliga 1998-99, records the biggest crowd each year has been a derby between F.C. København and Brøndby.
Mae docusad, a elwir hefyd yn **halwynau docusad** neu **dioctil sulffosucinad**, yn garthydd o'r math sy'n meddalu carthion a ddefnyddir i drin rhwymedd. Fe'i hystyrir yn ddewis da mewn plant sydd a charthion caled. Ar gyfer rhwymedd sy'n digwydd fel sgil effaith defnydd cysglyn, fe ellir ei ddefnyddio ar ei ben ei hun neu gyda charthydd symbylydd. Gellir ei gymryd fel capsiwl trwy'r genau neu fel tawddgyffur yn y pen ôl.  Fel rheol mae'n gweithio o fewn un i dri diwrnod.

Sgil effeithiau
---------------

Mae sgil effeithiau yn anghyffredin. Yn achlysurol bydd claf yn cael crampiau yn yr abdomen neu'r dolur rhydd. Mae effeithlonrwydd yn lleihau gyda defnydd hirdymor, a gall arwain at broblemau gweithrediad y coluddyn. Mae docusad yn iawn i'w defnyddio yn ystod beichiogrwydd a bwydo ar y fron.

Mecanwaith
----------

Mae'n gweithio trwy ganiatáu i fwy o ddŵr gael ei amsugno gan yr ysgarthion. Fel arfer mae'n dod ar ffurf sodiwm, calsiwm, neu halen potasiwm.

Argaeledd
---------

Mae ducosad ar gael trwy ragnodiad neu o fferyllfa pan fydd fferyllydd cymwys yn bresennol. Mae ar gael fel cyffur generig neu o dan yr enwau brand *Dioctyl®; Docusol®; DulcoEase®; Norgalax®*

Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "DOCUSATE SODIUM". *NICE / BNF*. Cyrchwyd 09/03/2018. Check date values in: `|access-date=` (help)
2. ↑  "Docusate". *NHS UK*. Cyrchwyd 09/03/2018. Check date values in: `|access-date=` (help)[*dolen marw*]
32 cyfrol y 15fed argraffiad o *Encyclopædia Britannica*, yn cynnwys blwyddiadur 2002.
Gwyddoniadur aml-gyfrol wedi ei ysgrifennu yn yr iaith Saesneg yw ***Encyclopædia Britannica***. Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yng Nghaeredin yn y flwyddyn 1768, felly'n ei wneud yn wyddoniadur henaf y byd sydd yn parhau i fod mewn print. Yn bresennol, mae *Britannica* ar ei 15fed argraffiad, ond caiff adolygiad newydd ei gyhoeddi bob blwyddyn i gadw ei gynnwys yn weddol cyfoes. Dros y blynyddoedd, mae *Britannica* wedi gwneud enw ymysg y dysgiedig fel gwyddoniadur hynod o ysgolheidraidd, yn rhannol oherwydd fod adrannau o'r gwyddoniaduron wedi eu hysgrifennu gan nifer o unigolion awdurdodol, megis enwogion academaidd fel Albert Einstein, Marie Curie a Leon Trotsky. Er hynny, mae *Britannica* wedi bod mewn trafferth ers dyfodiad y rhyngrwyd a gwyddoniaduron rhyngweithiol, sydd wedi lleihau cyfran marchnad *Britannica* yn sylweddol a gorfodi y cyhoeddwyr i leihau ei brîs. Maent hefyd wedi rhyddhau nifer o fersiynau ar gyfrwng CD/DVD a gwasanaeth ar-lein i gystadlu gyda gwyddoniaduron modern fel Encarta a Wicipedia.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol
Mae **Dolydd Whitehill** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 18 Medi 1987 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 46.29 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Prif ddinas Panama yw **Dinas Panama** (**Panamá**). Mae hi ar arfordir y Cefnfor Tawel ac ar Gamlas Panamá. Mae tua 708,738 o bobl yn byw yno. Dinas Panama ydy canolbwynt gwleidyddiaethol, gweinyddol a diwylliannol y wlad.

Hanes
-----

Sefydlwyd y ddinas hon gan Pedro Arias de Ávila (Pedrarias Davila) ar 15 Awst 1519. Ers y cyfnod hynny, mae masnach ar draws y culdir wedi bod yn bwysig iawn i'r ddinas. O'r fan yma roedd yr alldaith a choncwest Periw wedi dechrau ac roedd yr aur a'r arian yn cael eu danfon i Sbaen trwy'r dref. Ym 1671 roedd Henry Morgan a 1400 o ddynion eraill wedi ymosod ar y dref ac fe'i llosgwyd o ganlyniad. Mae olion y dref i'w gweld hyd yn oed heddiw ond adeiladwyd y dref newydd rhyw 5 milltir i'r gorllewin ym 1673. Enw olion y dref cyntaf yw *Panamá la Vieja* ac mae llawer o dwristiaid yn ymweld â'r fan.

Pan ddarganfuwyd aur yn Nghaliffornia ym 1848, cynyddodd y nifer o deithwyr a oedd yn mynd trwy Panamá i'r gogledd. Y flwyddyn cyn hynny, sefydlwyd Cwmni Rheilffordd Panamá, ond nid oedd trenau yn rhedeg cyn 1855. Fodd bynnag, adeiladwyd y rheilffordd gyntaf o'r arfordir gorllewinol i arfordir dwyreiniol yr Unol Daleithiau ym 1869, ac felly roedd tua 375,000 o bobl yn teithio trwy Panamá i'r arfordir gorllewinol a thua 225,000 o bobl i'r arfordir dwyreiniol. Wrth gwrs, roedd hynny'n golygu y datblygodd Panamá yn ddinas gyfoethog iawn ar y pryd.

Roedd Camlas Panamá yn golygu ffyniant o'r newydd i'r ddinas. Yn bennaf, roedd iechyd y boblogaeth yn gwella o ganlyniad i waith yr Americanwyr yng Nghylchfa'r Camlas. Roedd llai o glefyd melyn a malaria ac roedd y gwasanaeth dŵr yn well. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd adeiladwyd canolfannau milwrol gan yr UDA ar hyd y camlas. O ganlyniad roedd llawer o bobl milwrol a sifil yn dod i'r ddinas ac yn gwario eu harian yno, ond ar y llaw arall nid oedd pawb yn hapus i weld byddin gwlad dramor yn eu gwlad ac roedd llawer o'r canolfannau milwrol ar lannau'r gamlas - ac felly roedd hi'n amhosib i'r trigolion gyrchu yno cyn y 1960au.

Rhwng y 1970au a'r 1980au daeth Panamá i fod yn ganolfan i fanciau rhyngwladol, ond gwelwyd roedd problemau gyda "golchi arian" hefyd.

Ar ôl bron i flwyddyn o densiwn rhwng UDA a Panamá, gorchmynodd Arlywydd Bush oresgyniad Panamá a chwymp General Manuel Noriega. O ganlyniad, llosgwyd un ardal o'r ddinas o'r enw *El Chorillo*, ond cafodd ei ail-adeiladu gan arian o'r UDA yn hwyrach.

Heddiw, mae'r ddinas yn dal i fod yn ganolfan bancio rhyngwladol. Mae porthladd yn Balboa, y dref gyfagos.

Adeiladau a chofadeiladau
-------------------------

* Basilica Sant John Bosco (eglwys)
* Estadio Rommel Fernandez
* Puente de las Américas (pont)
* Ysbyty Gorgas

Enwogion
--------

* Guillermo Endara, gwleidydd (1936-2009)
* Flex (g. 1979), canwr
Mae **Foinaven - Stob Cadha na Beucaich** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Durness i Loch Shin yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NC325487. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Foinaven.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Dolydd Penplas** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 18 Rhagfyr 1992 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 29.49 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Dolydd y Rheithordy** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 30 Mawrth 1984 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3.84 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwaith llenyddol Llydaweg Canol yw ***Dialog etre Arzur roe d'an Bretouned ha Guinglaff***, sef 'Ymddiddan rhwng Arthur, brenin y Brythoniaid a Gwinglaff'. Ysgrifennwyd yr ymddiddan tua'r flwyddyn 1450. Mae'n perthyn i ddosbarth arbennig o lenyddiaeth ganoloesol lle mae Arthur yn ymddiddan gyda rhywun, fel arfer ar bynciau sy'n ymwneud â doethineb (cymharer *Ymddiddan Arthur a'r Eryr* yn Gymraeg).

Dyma'r cyfansoddiad Llydaweg hynaf sydd wedi goroesi fel testun cyfan. Ymddiddan ydyw rhwng y Brenin Arthur a doethwr o'r enw 'Gwinglaff' (Gwynglaff=Gwynglain efallai). Mae'r cymeriad hwn yn anhysbys fel arall ond mae'n dwyn rhai o nodweddion Myrddin Wyllt, fel gŵr doeth sy'n byw fel meudwy yn y goedwig. Mae'n broffwyd neu ddaroganwr hefyd, sy'n dweud wrth Arthur ei fod yn barod i ddarogan am unrhyw beth a enwir gan y brenin, heblaw am ei farwolaeth ef a marwolaeth Gwinglaff ei hun. Mae'n bosibl felly mai ffurf ar Fyrddin yw'r Gwinglaff hwn.

Yn ieithyddol, nodweddir y testun gan fenthyciadau sylweddol iawn o'r Ffrangeg. Roedd y testun ar gadw yn Abaty Landévennec yn Finistère, Llydaw hyd at y 18g ond diflanodd. Am gyfnod dim ond dyfyniadau oedd ar gael i ysgolheigion ond darganfuwyd copi cyfan o'r testun mewn llawysgrif mewn chateau ger Morlaix yn 1924.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  J. E. Caerwyn Williams, 'Brittany and the Arthurian Legend', yn *The Arthur of the Welsh* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1991), tud. 263.
2. ↑  Francis Gourvil, *Langue et littérature bretonnes* (Presses Universitaires de France, 1952), tud. 113.

Llyfryddiaeth
-------------

Ceir y testun wedi ei olygu yn y cylchgrawn *Annales de Bretagne* 38 (1928-9), tt. 627-74.

* Herve Le Bihan: *An dialog etre Arzur Roe d'an Bretounet ha Guynglaff and its connection with Arthurian Traditions* in Kassandra Conley, Erin Boon, Margaret Harrison (Hrsg.): Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium, 29: 2009
* Herve Bihan: *An Dialog etre Arzur Roe d’an Bretounet ha Guynglaff - « Le dialogue entre Arthur roi des Bretons et Guynglaff »*, Maison d'édition: T.I.R. 2013, ISBN 978-2-917681-21-3
* Christian Souchon: An dialog etre Arzur Roe d'an Bretounet ha Guynglaff. Le Dialogue entre Arthur Roy des Bretons Et Guinglaff


1. ↑
Awdurdod unedol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Hwmbr, Lloegr, yw **Dinas Efrog** (Saesneg: *City of York*). Mae'r awdurdod unedol yn cynnwys dinas gadeiriol Efrog a phentrefi cyfagos.

Mae gan yr awdurdod unedol arwynebedd o 272 km², gyda 210,618 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio Ardaloedd Hambleton a Ryedale i'r gogledd, Riding Dwyreiniol Swydd Efrog i'r dwyrain, Ardal Selby i'r de, a Bwrdeistref Harrogate i'r gorllewin.

Awdurdol unedol Dinas Efrog yng Ngogledd Swydd Efrog
Ffurfiwyd yr awdurdod unedol ar 1 Ebrill 1996. Roedd yn gyfuniad o ddinas Efrog, a oedd yn ardal an-fetropolitan yn sir Gogledd Swydd Efrog, yn ogystal â phlwyfi o Fwrdeistref Harrogate ac Ardaloedd Ryedale a Selby. Ar y dyddiad hwnnw peidiodd dinas Efrog â bod yn rhan o sir an-fetropolitan Gogledd Swydd Efrog.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 6 Hydref 2020
2. ↑   The North Yorkshire (District of York) (Structural and Boundary Changes) Order 1995 (Saesneg); adalwyd 6 Hydref 2020
*Yr Ymerawdwr Bysantaidd Honorius*, gan Jean-Paul Laurens (1880). Daeth Honorius yn "Augustus" ar 23 Ionawr 393, yn naw oed.
Roedd **Flavius Honorius** (9 Medi 384 – 15 Awst 423) yn Ymerawdwr Rhufeinig (393–395) ac yna'n Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin hyd ei farwolaeth.

Roedd yn fab ieuengaf i Theodosius I a'i wraig gyntaf Aelia Flaccilla. Cyhoeddwyd Honorius yn "Augustus", ac felly'n gyd-ymerawdwr a'i dad, ar 23 Ionawr 393, yn naw oed. 
Ar farwolaeth ei dad yn Ionawr 395 rhannwyd yr ymerodraeth rhyngddo ef a'i frawd Arcadius, a ddaeth yn ymerawdwr yn y dwyrain.

Yn ystod y rhan gyntaf o'i deyrnasiad, roedd Honorius yn dibynnu ar y cadfridog Fandalaidd Stilicho. Priododd ferch Stilicho, Maria. Pan ymosododd y Fisigothiaid ar yr Eidal yn 402, symudodd Honorius y brifddinas i Ravenna. Yn ystod ei deyrnasiad bu nifer o wrthryfeloedd ac ymgeisiadau i gipio'r orsedd, ynghyd ag ymosodiadau gan y barbariaid. Yn 408 cymerwyd Stilicho i'r ddalfa a'i ddienyddio. Yn 410 cipiwyd Rhufain gan Alaric I, brenin y Fisigothiaid.

Bu farw Honorius yn 423, heb adael etifedd. Y flwyddyn ddilynol enwebodd yr ymerawdwr yn y dwyrain, Theodosius II, ei gefnder Valentinian III, mab Galla Placidia a Constantius III, yn ymerawdwr yn y gorllewin.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Theodosius I** | **Ymerodron Rhufain** | Olynydd:**Valentinian III** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 398923
* LCCN: n83227317
* ISNI: 0000 0000 8022 9921
* GND: 118706934
* SUDOC: 034969039
* BNF: cb12566387q (data)
* BIBSYS: 90828389
* ULAN: 500355733
* NKC: mzk20221157953

 |
Awdur a storïwr yw **Fiona Collins** (geni 14 Ebrill 1953).

Cefndir
-------

Cafodd ei geni yn Swydd Hampshire, roedd ei mam yn Gymraes ond ddim yn medru'r iaith. Am gyfnod bu'n byw yn Sir Fôn cyn symud i Lundain. Symudodd yn ôl fyw yng Nghymru yn 2001 gan ymgartrefu yng Ngharrog a'i hail iaith yw Cymraeg.

Enillodd gradd BEd Dosbarth Cyntaf mewn Addysg gyda Drama o Brifysgol Llundain ym 1980; MA Iaith, Y Celfyddydau ac Addysg o Brifysgol Sussex ym 1990 a PhD am ei thraethawd am Adrodd Straeon mewn Addysg o Brifysgol Surrey ym 1999. Enillydd Tlws Dysgwr y Flwyddyn yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru 2019.

Gyrfa
-----

Mae hi'n adrodd straeon yn y Gymraeg, ac yn ddwyieithog i ddysgwyr Cymraeg. Mae hi hefyd yn siarad Ffrangeg, Eidaleg a Rwsieg. Mae hi wedi gweithio fel storïwr preswyl therapiwtig yn Ysbyty Gwynedd, Bangor ac Ysbyty Maelor, Wrecsam.

Yn storïwr proffesiynol ers 1989, bu Fiona yn gweithio'n flaenorol yn theatr i blant, addysgu anghenion cynradd ac arbennig ac fel cynghorydd addysgol. Mae ei gwaith yn canolbwyntio ar straeon am fenywod a merched cryf, ac am Chwedlau Cymru. Mae'n arwain grwpiau ysgrifennu creadigol ac wedi cyhoeddi tri llyfr sy'n cynnwys nifer o straeon gwerin Cymru a'r byd.

Llyfryddiaeth
-------------

Mae ei chyhoeddiadau yn cynnwys:

* *Folk Tales for Bold Girls* (2019)
* *North Wales Folk Tales for Children* (2016)
* *The Legend of Pryderi* (2013)
* *Memories of Pontcysyllte* (2007)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "CV Fiona Collins Arts Connection - Cyswllt Celf" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2022-06-09. Cyrchwyd 2019-11-08.
2. ↑  "Ysu i adrodd chwedlau'n Gymraeg". *BBC Cymru Fyw*. 2019-07-29. Cyrchwyd 2019-11-08.
3. ↑  "www.gwales.com - 9780750990493, Folk Tales for Bold Girls". *www.gwales.com*. Cyrchwyd 2019-11-07.
4. ↑  "Fiona Collins | Arts Connection - Cyswllt Celf". *artsconnection.org.uk*. Cyrchwyd 2019-11-07.

  


|  |
| --- |
| **Gwybodaeth o Gwales** |
| *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o fywgraffiad yr awdur Fiona Collins ar wefan Gwales, sef gwefan gan Cyngor Llyfrau Cymru. Mae gan yr wybodaeth berthnasol drwydded agored CC BY-SA 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.** 
* 
 |
Nofel gan Daniel Owen yw ***Profedigaethau Enoc Huws***. Cyhoeddwyd y nofel gyntaf ym 1891, ac yn ddiweddar addaswyd hi ar gyfer y teledu.

Mae'n rhoi hanes Enoc Huws, a fagwyd yn blentyn amddifad ond sydd, trwy waith caled, gonestrwydd a charedigrwydd, yn dod yn fasnachwr llwyddiannus. Mewn gwrthgyferbyniad, y prif gymeriad arall yw Capten Trefor, twyllwr di-egwyddor sydd yn ymddangos wedi ennill cyfoeth mawr yn y diwydiant mwyngloddio plwm, ac sydd yn denu eraill i 'fuddsoddi' yn ei fenter. Ofnwn y bydd Enoc Huws, sydd â golwg ar Susan, merch y Capten, yn cael ei ddifetha yn yr un ffordd.

Themâu
------

Er yn thema ddifrifol, adroddir ambell i ddigwyddiad doniol, yn enwedig gyda pherthynas Enoc a'i forwyn, Marged. Tu ôl i'r hiwmor fodd bynnag, gwelir elfennau gwir a thywyll. Gellir ystyried ymddygiad Marged yng nghyd-destun safle menywod yn y gymdeithas Fictoraidd. Gwelir ofn merched y cyfnod o'r tloty. Mae ymddygiad y Plismon (er hefyd yn ddoniol) yn dangos llwfrdra a strwythur dosbarth y gymuned: cawn fechgyn o deuluoedd "da" yn meddwi ac yn cael eu hebrwng adref er mwyn i'w teuluoedd roi "anrheg" i'r plismon tra bod bechgyn o deuluoedd llai parchus yn meddwi ac yn cael eu hebrwng i'r ddalfa. Gellir dadlau mai llun go gymhleth sydd i'w weld yn y nofel.

Brwydr rhwng y da a'r drwg yw thema'r llyfr ond mae tro annisgwyl tuag at ddiwedd yr hanes sy'n creu amheuaeth a yw'r da am orchfygu.
Ffrio toesenni.
Coginio bwyd mewn braster neu olew poeth yw **ffrio**. Y ddwy brif dechneg yw ffrio mewn padell fas dros dân, a ffrio mewn llestr dwfn gan drochi'r bwyd yn llwyr mewn olew poeth. Gan y defnyddir saim i wresogi'r bwyd, mae rhai yn ei hystyried yn dechneg o goginio sy'n defnyddio gwres sych.

Caiff cigoedd brasterog megis bacwn a chig eidion mâl eu ffrio gan amlaf mewn eu toddion. Yn aml dodir cig gyda llai o fraster, pysgod, a llysiau mewn blawd neu gytew cyn eu ffrio. Yn ogystal â'r brasterau traddodiadol – toddion cig eidion, menyn a bloneg – defnyddir hefyd olewon corn, cnau a hadau i ffrio.

Dulliau
-------

### Ffrio bas

Ffrio gydag ychydig o fraster mewn padell neu lestr bas yw ffrio bas.

### Ffrio dwfn

Ffrio drwy drochi'r bwyd yn llwyr mewn olew yw ffrio dwfn.

### Ffrio sych

Coginio bwydydd brasterog mewn padell nad yw'n glynu ac heb ragor o fraster yw ffrio sych.

### Tro-ffrio

Ffrio darnau bychain o fwyd yn gyflym mewn ychydig o fraster ar wres uchel, a'u troi'n gyson, yw tro-ffrio. Gwneir yn aml mewn woc.

### Ffrio'n ysgafn

Coginio mewn ychydig o fraster ar wres uchel, gan ysgwyd y badell yn gyson, yw ffrio'n ysgafn. Caiff y cig neu lysiau eu brownio mewn ychydig o fenyn, saim llysiau, neu olew. Ceir padell arbennig gydag ochrau syth a gwaelod llydan ar gyfer ffrio'n ysgafn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  S. Minwel Tibbott. Geirfa'r Gegin (Amgueddfa Werin Cymru, 1983), t. 102.
2. ↑   ffrio. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 29 Mehefin 2015.
3. 1 2 3  (Saesneg) frying. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 29 Mehefin 2015.
4. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [frying: shallow frying].
5. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [frying: deep fat frying].
6. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [frying: dry frying].
7. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [stir: stir-fry].
8. ↑  Good Housekeeping *Food Encyclopedia* (Llundain, Collins & Brown, 2009), t. 449.
9. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [sauté].
10. ↑  Good Housekeeping *Food Encyclopedia* (Llundain, Collins & Brown, 2009), t. 450.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***ffrio***
Diagram Venn o faneri gwledydd, sy'n cynnwys y lliwiau coch, gwyrdd a gwyn. Nid oes yr un o'r tri lliw ym maner Sweden, felly fe'i rhoed y tu allan i'r diagram.
Diagram Venn o holl lythrennau tair wyddor: Groeg, Lladin, Cyrillig.
Mae **diagram Venn** (a elwir hefyd yn 'ddiagram sylfaenol', 'diagram set' neu'n 'ddiagram rhesymegol') yn ddiagram sy'n dangos yr holl gysylltiadau rhesymegol posibl rhwng casgliad cyfyngedig o wahanol setiau. Mae'r diagramau hyn yn dangos elfennau fel pwyntiau yn y plân, ac yn setiau fel rhanbarthau y tu mewn i gromliniau caeedig.

Mae diagram Venn yn cynnwys nifer o gromliniau sy'n gorgyffwrdd, fel arfer cylchoedd, a phob un yn cynrychioli set. Mae'r pwyntiau y tu mewn i gromlin a gaiff ei labelu'n **S** yn cynrychioli elfennau o'r set S, tra bod pwyntiau y tu allan i'r ffin yn cynrychioli elfennau nad ydynt yn perthyn i set **S**. Mae hyn yn ei gwneud hi'n hawdd i weld cysyniad cymhleth yn syml; er enghraifft, mae'r set sy'n cynnwys yr holl elfennau sy'n aelodau o set **S** a **T**, **S** **∩** **T** yn cael ei gynrychioli'n weledol gan ardal lle mae'r ddwy set **S'** a **T** yn gorgyffwrdd.

Mewn diagramau Venn mae'r cromliniau (neu'r 'cylchoedd') wedi'u gorgyffwrdd ym mhob ffordd bosibl, gan ddangos pob perthynas bosibl rhwng y setiau. Maent felly yn achos arbennig o ddiagramau Euler, nad ydynt o reidrwydd yn dangos pob perthynas. Lluniwyd diagramau Venn yn gyntaf tua 1880 gan John Venn, a roddodd ei enw i'r diagramau hyn. Fe'u defnyddir i addysgu theori set elfennol, yn ogystal â dangos y berthynas rhwng setiau syml mewn tebygolrwydd, rhesymeg, ystadegau, ieithyddiaeth, a gwyddoniaeth gyfrifiadurol.

Gelwir diagram Venn lle mae arwynebedd pob siâp yn gyfrannol â nifer yr elfennau y mae'n ei gynnwys yn cael ei alw'n "ddiagram Venn gyfrannol ei arwynebedd", neu weithiau yn "ddiagram Venn graddol".

Hanes
-----

Cyflwynwyd diagramau Venn ym 1880 gan John Venn mewn papur o'r enw *On the Diagrammatic and Mechanical Representation of Propositions and Reasonings* yn y "Cylchgrawn Athronyddol a Dyddlyfr Gwyddoniaeth", am y gwahanol ffyrdd o gynrychioli gwahanol gynigion gan ddiagramau. Nid yw'r defnydd o'r mathau hyn o ddiagramau mewn rhesymeg ffurfiol, yn ôl Frank Ruskey a Mark Weston, "yn hanes hawdd i'w holrhain, ond mae'n sicr bod y diagramau sy'n gysylltiedig â Venn, mewn gwirionedd, wedi tarddu'n llawer cynharach. Ond mae'n gwbwl gymwys eu cysylltu â Venn, fodd bynnag, oherwydd ei fod yn cael ei arolygu'n gynhwysfawr a'i ffurfioli, ac ef oedd y cyntafdyma'r cyntaf i'w gwneud yn boblogaidd".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "I. On the Diagrammatic and Mechanical Representation of Propositions and Reasonings". *The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science*. 5 (Taylor & Francis) **10** (59): 1–18. July 1880. doi:10.1080/14786448008626877. .
2. ↑  Sandifer, Ed (2003). "How Euler Did It" (pdf). *MAA Online*. The Mathematical Association of America (MAA). Cyrchwyd 2009-10-26.
3. ↑  "A Survey of Venn Diagrams". *The Electronic Journal of Combinatorics*. 2005-06-18. .
Ffrwydradau Nigeria, Nadolig 2011 is located in NigeriaDamaturuDamaturu
JosJos
GadakaGadaka
MadallaMadalla
Lleoliadau'r ffrwydradau yn Nigeria.

Cyfres o ffrwydradau ar draws gogledd-ddwyrain Nigeria ac y tu allan i'r brifddinas Abuja ar 25 Rhagfyr 2011 oedd **ffrwydradau Nigeria, Nadolig 2011**. Cafodd gwasanaethau'r Nadolig mewn eglwysi eu targedu gan Boko Haram, grŵp Islamaidd filwriaethus sydd â'r nod o orfodi sharia ar Nigeria. Bu farw 37 o bobl mewn ffrwydrad y tu allan i Eglwys y Santes Teresa ym Madalla, ger Abuja, ac anafwyd 57. Bu ffrwydrad yn agos i Eglwys Mynydd y Tân a'r Gwyrthiau yn Jos, a chafodd heddwas yna ei ladd wrth i ddynion arfog saethu ar bobl. Cafodd dau fom arall mewn adeilad agos eu diarfogi gan luoedd milwrol.

Bu dau ffrwydrad yn ninas Damaturu, un ohonynt gan hunan-fomiwr car ar gonfoi Gwasanaeth Diogelwch y Wladwriaeth a laddodd tri pherson ar wahân i'r bomiwr, a ffrwydrad arall ger eglwys yn nhref Gadaka.

Ymateb
------

Dywedodd yr Arlywydd Goodluck Jonathan fod yr ymosodiadau yn "sarhad anwarantedig ar ein diogelwch a rhyddid cyfunol" ac addawodd i ddod o hyd i'r rhai sy'n gyfrifol a'u cosbi. Cafodd y ffrwydradau eu condemio gan Ffrainc, y Deyrnas Unedig, y Fatican, yr Unol Daleithiau, a'r Almaen, a datganodd Israel y bydd yn anfon cymorth meddygol i Nigeria.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Nigeria church bomb death toll rises to 37, wounded 57. Reuters (30 Rhagfyr 2011). Adalwyd ar 3 Ionawr 2012.
2. 1 2 3 4  (Saesneg) Deadly Nigeria bomb attacks condemned by world leaders. BBC (25 Rhagfyr 2011). Adalwyd ar 3 Ionawr 2012.
Sant **Deiniol** (hefyd **Deiniol Wyn** a **Deiniol Ail**, Lladin: **Daniel**) (fl. 550?) yw nawddsant dinas Bangor yng Ngwynedd, Cymru. Yn ôl yr achau yr oedd o'r un llinach ag Urien Rheged, pennaeth Rheged yn yr Hen Ogledd. Roedd yn fab i Sant Dunod, un o feibion Cunedda Wledig, a'r santes Dwywe ferch Gwallog ap Llëenog. Ei fab oedd Sant Deiniolen, a elwir yn Ddeiniol Fab yn ogystal.

Bywgraffiad
-----------

Dywedir fod Deiniol yn byw fel meudwy ger Tyddewi cyn symud i'r fynachlog newydd ym Mangor Is-Coed a sefydlwyd gan ei dad, yn ôl traddodiad. Ceir ffynnon o'r enw Ffynnon Ddeiniol yno. Eto yn ôl traddodiad dywedir mai Deiniol a Dyfrig a berswadiodd Ddewi Sant i gynnal Synod Llanddewibrefi yn 545.

Sefydlodd Deiniol eglwys ym Mangor yn Arfon neu Fangor Fawr (dinas Bangor heddiw). Roedd yn abad ar gymuned o fynachod yno yn ôl pob tebyg a chafodd ei apwyntio'n esgob cyntaf esgobaeth Bangor (gan y brenin Maelgwn Gwynedd yn ôl un ffynhonnell, ond mae hynny'n annhebygol). Cafodd ei gladdu ymhlith yr Ugain Mil o Seintiau ar Ynys Enlli, yn ôl Gerallt Gymro.

Eglwysi
-------

Yn ogystal â Bangor Fawr, ceir eglwysi cysegredig i Ddeiniol yn y gogledd ym Marchwiail ger Wrecsam, Llanuwchllyn a Llanfor ger Y Bala, a Penarlâg (Hawarden) yn Sir y Fflint (lle codwyd Llyfrgell Deiniol Sant gan Gladstone). Ceir yn ogystal Landdeiniol yng Ngheredigion, ger Llanddewibrefi. Ceir ambell enghraifft o'i enw cysylltiedig ag egwlysi yn y de yn ogystal ond perthynai i'r hen Wynedd yn neilltuol. Mae cymunedau Planiel, Aodoù-an-Arvor a Plouzeniel, Penn-ar-Bed, Llydaw hefyd wedi eu henwi er clod i Sant Deiniol 

Ei ddydd gŵyl yw 11 Medi.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Sabine Baring-Gould, The Lives of the British Saints: The Saints of Wales, Cornwall and Irish Saints

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 176791209
* GND: 1014373697
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Etholaeth seneddol yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, yw '*Folkestone a Hythe* (Saesneg: *Folkestone and Hythe*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Folkestone a Hythe yng NghaintEtholaeth Folkestone a Hythe yng Nghaint
* Caint yn LloegrCaint yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1950–1959: Harry Mackeson (Ceidwadol)
* 1959–1983: Albert Costain (Ceidwadol)
* 1983–2010: Michael Howard (Ceidwadol)
* 2010–presennol: Damian Collins (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Mae **Michael Peter Balzary** (ganwyd 16 Hydref 1962), sydd yn cael ei adnabod fel **Flea**, yn faswr ac yn aelod o’r band roc-ffync Red Hot Chilli Peppers ers eu hymffurfiant yn 1983. Mae Flea hefyd wedi chwarae gyda bandiau megis Fear, Jane’s addiction, What is this, ac Atoms for peace.

Yn ei chwarae, mae yna elfennau o Ffync (megis bas slap), Punk, a roc seicedelig yn ei chwarae. Yn 2009, cafodd ei enwi gan Rolling Stone y baswr ail orau yn y byd, dim ond tu ôl i John Entwistle. Yn 2012 cafodd ei fand Red Hot Chilli Peppers ei urddo i'r Rock and Roll Hall of Fame.

Bywyd a Gyrfa
-------------

Ganed Flea ym Melbourne, Victoria. Roedd ei dad yn bysgotwr. Ym 1966 symudodd ef a’i deulu i Efrog Newydd. Ym 1971 ysgarodd ei rieni, ac aeth Flea i fyw efo’i fam, a briododd gerddor Jazz. Bu hyn yn achosi i Flea ddechrau cymryd diddordeb yng Ngherddoriaeth Jazz, gan gychwyn chwarae’r trwmped.
Aeth Flea i ysgol uwchradd Fairfax, lle bu'n cyfarfod â Anthony Kiedis, a cychwynodd chwarae'r gitar bas. Daeth y ddau ohonyn nhw'n ffrindiau agos, a gyda'r gitarydd Hillel Slovak, ffurfion nhw'r band Anthym. Gadawodd Flea y band ar ôl ychydig o fisoedd i ymuno â'r grwp Fear.
Dyma un enghraifft o ddihedron ar sffêr: y dihedron hecsagonol - y polyhedron sfferig gyda 6 fertig a 2 wyneb.
Math o bolygon yw **dihedron** wedi'i wneud o ddau wyneb polygon sy'n rhannu'r un set o ymylon. Mewn gofod Euclidean tri dimensiwn, caiff ei ddirywio (*degenerate*) os yw ei wynebau yn wastad; ond oddi mewn i ofod sfferig tri dimensiwn, gellir ystyried dihedron gydag wynebau gwastad fel lens. Hen enwau arno yw: 'bihedra' a 'polyhedra fflat'.

Un dihedron rheolaidd yw hwnnw a ffurfiwyd gan ddau bolygon rheolaidd; gellir eu disgrifio gan y symbol Schläfli {*n*,2}.

Dihedra rheolaidd: teilio sfferical| Diagram |  |  |  |  |  |
| Symbol Schläfli | {2,2} | {3,2} | {4,2} | {5,2} | {6,2}... |
| Coxeter |  |  |  |  |  |
| Wynebau | 2 {2} | 2 {3} | 2 {4} | 2 {5} | 2 {6} |
| Ymylon achorneli | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Kántor, S. (2003), "On the volume of unbounded polyhedra in the hyperbolic space", *Beiträge zur Algebra und Geometrie* **44** (1): 145–154, MR 1990989, adalwyd 2018-09-20.
2. ↑  Coxeter, H. S. M. *Polytopau Rheolaidd* (3ydd ed.), Dover Publications Inc. p. 12, ISBN 0-486-61480-8
Llawes ddwbl ("Ffrengig") gyda dolen i'w dal yn ei lle
Mae **dolennau llewys** yn dlysau sy'n cael eu defnyddio i gau'r llewys ar grysau ffurfiol. Gall dolennau llewys gael ei gwneud o nifer o wahanol ddeunyddiau, gan gynnwys gwydr, carreg, lledr, metel, metel prin neu gyfuniad o'r rhain. Mae'r dolennau fel arfer yn cael eu cau trwy begiau troi  yn seiliedig ar y dyluniad ar y blaen. Mae rhai mathau i'w cael sy'n defnyddio cadwyn neu ddarn cefn nad yw'n symud. Gellir addurno rhan flaen y dolennau gyda cherrig gwerthfawr, darluniau mewn enamel, neu gael eu dylunio mewn ffurf dau neu dri dimensiwn.

Mae dolennau llewys wedi eu dylunio i gael eu defnyddio ar grysau sydd a thyllau botwm ar ddwy ochr y llawes, ond sydd heb fotymau. Gall rhain fod yn llewys sengl neu ddwbl sydd wedi eu plygu am yn ôl ("Ffrengig"), a chael eu gwisgo naillai yn "cusanu". gyda'r ddau ymyl yn wynebu allan, neu mewn "steil-casgen", gydag un ymyl yn wynebu am allan a'r llall am i mewn fel bod y naill dros y llall. Yn yr Unol Daleithiau, daeth y "steil-casgen" yn boblogaidd trwy ddylanwad clown a diddanwr yn y 19eg ganrif o'r enw Dan Rice. Llewys sy'n "cusanu" sydd fel arfer yn cael eu ffafrio.
Dinas a phorthladd afon yng ngogledd-orllewin Hwngari yw **Esztergom** (Almaeneg: *Gran*, Lladin: *Solva* neu *Strigonium*, Slofaceg: *Ostrihom*). Saif ar lannau Afon Donaw, ar y ffin rhwng Hwngari a Slofacia, 46 km (29 mi)
 i ogledd-orllewin y brifddinas Bwdapest. Lleolir ar ben gorllewinol y dyffryn rhwng bryniau Pilis a Börzsöny, sydd yn rhannu Gwastadedd Bach Hwngari o Wastadedd Mawr Hwngari.

Sefydlwyd yr anheddiad Magyaraidd ar safle'r hen Solva, un o brif gyffindrefi talaith Pannonia yn yr Ymerodraeth Rufeinig. Yn 960 dewisiodd Géza, Uchel Dywysog yr Hwngariaid, leoli ei lys yno, gan wneud Stregom (fel y'i gelwid erbyn hynny) yn brifddinas Tywysogaeth Hwngari, ac adeiladodd ei gastell ar y *castrum* Rhufeinig ar Várhegy (Bryn y Castell). Coronwyd István I yn frenin cyntaf Hwngari yno ym 1000 neu 1001. Yn ystod teyrnasiad István I, sefydlwyd yr archesgobaeth hynaf yn y wlad yn y ddinas hon. Dyma oedd preswylfa teyrnoedd brenhinllin Árpád hyd at ganol y 13g, ac erbyn hynny yr adnabyddid Esztergom wrth ei henw presennol.

Ildiodd Esztergom i'r Ymerodraeth Otomanaidd yn sgil gwarchae ar ei chastell ym 1543, a fe'i meddiannwyd gan yr Otomaniaid hyd at ddechrau Rhyfel Mawr y Twrc ym 1683. Yn y cyfnod hwnnw, symudwyd yr archesobaeth i Trnava; dychwelodd ym 1820, a fe'i ailenwyd yn Archesgobaeth Esztergom-Bwdapest ym 1991. Basilica Esztergom, a adeiladwyd ym 1822–60 ar safle hen eglwys gadeiriol István I, yw'r eglwys fwyaf yn Hwngari. Mae pensaernïaeth Esztergom yn nodedig am ei nifer o dai yn y dull Baróc.

Wedi'r Ail Ryfel Byd, datblygwyd diwydiannau i gynhyrchu ceir, nwyddau trydanol, a chynnyrch optegol. Y boblogaeth yn 2022 oedd 27,897.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Esztergom. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 5 Ionawr 2023.
2. ↑  Esztergom, KSH
Rhodfa môr Gabès
Dinas yn ne Tiwnisia sy'n ganolfan weinyddol talaith Gabès yw **Gabès** (Arabeg: قابس). Mae'n gorwedd ar wastadedd yr Arad ger arfordir y Môr Canoldir ar Draffordd Genedlaethol 1, rhwng Sfax i'r gogledd a Djerba i'r de. Mae'n dref ddiwydiannol gyda phoblogaeth o tua 116,000. Ceir gwerddon fawr ar gyrion y ddinas.

Roedd tref fechan dan reolaeth Carthago ar safle'r ddinas; sefydlwyd y Rhufeiniaid ddinas Tacapae ar y safle. Erbyn yr Oesoedd Canol roedd Gabès wedi datblygu yn derminws ogleddol un o'r llwybrau masnach ar draws y Sahara yn dod ag aur o Orllewin Affrica a chaethweision o Swdan. Daeth y fasnach i ben yng ngyfnod rheolaeth Ffrainc yn Nhiwnisia a dirywiodd y dref, ond tyfodd eto yn yr 20g i ddod yn ganolfan diwydiant, yn enwedig wedi i olew gael ei ddarganfod yn y môr gerllaw; ceir safle petrogemegol fawr ar gyrion y ddinas.

Dydi Gabès ddim yn denu twristiaid o gwbl, er bod yr hen chwarter, y Jara, yn cynnwys sawl adeilad hanesyddol, ond mae tref fechan Matmata a'i chartrefi ogofaol, yn yr anialwch i'r de, yn atyniad mawr: saethwyd rhannau o'r ffilm *Star Wars* yno.
Afon Camwy yn rhan ganol Dyffryn Camwy
Cynhaeaf alfalfa yn Nyffryn Camwy
Saif **Dyffryn Camwy**, a ffurfir gan Afon Camwy, yn rhan ogleddol Talaith Chubut yn y rhan o Batagonia sy'n eiddo i'r Ariannin. Yn y rhan yma o'r dalaith y sefydlwyd y Wladfa gan wladychwyr Cymreig yn y 19g.

Dyffryn Camwy Isaf
------------------

Mae rhan isaf Dyffryn Camwy yn ymestyn i'r dwyrain o Dir Halen. Ardal wastad ydyw, gydag Afon Camwy yn dolennu ar ei hyd i gyrraedd y môr ger Puerto de Rawson. Ar hyd yr afon mae trefi megis Rawson, Trelew, Gaiman a Dolavon.

### Amaethyddiaeth

Mae Dyffryn Camwy Isaf yn ardal amaethyddol bwysig. Gan nad oes digon o law i dyfu cynydau, dibynna ar ddŵr o'r afon a gludir ar hyd ffosydd. Ar un adeg, gwenith oedd yr elfen bwysicaf yn amaethyddiaeth yr ardal, ond yn awr alfalfa yw'r cnwd pwysicaf; tyfir 83% o gwnd alfala Talaith Chubut yma. Mae cadw gwartheg a defaid hefyd yn bwysig. Yn y blynyddoedd diwethaf daeth tyfu llysiau a ffrwythau, yn enwedig ceirios, yn bwysig yma.

### Diwydiant

Trelew yw'r ganolfan ddiwydiannol bwysicaf, gyda prosesu gwlan a gwneud brethyn yn arbennig o bwysig. Caiff tua 90% o wlan y wlad ei brosesu yma.

### Twristiaeth

Ers rhan olaf yr 20g mae twristiaeth wedi cynyddu yn sylweddol yn yr ardal, gyda Mae Awyr Almirante Zar yn Nhrelew yn bwysig yn y cyswllt yma. Ymhlith yr atyniadau mae'r gwarchodfeydd bywyd gwyllt ar y Península Valdés a'r cyffiniau, yn cynnwys Puerto Pirámides sydd wedi dod yn ganolfan bwysig i weld morfilod yn y Golfo Nuevo. Rhyw 100 km i'r de o Ddyffryn Camwy mae gwarchodfa Punta Tombo lle mae nifer fawr o'r Pengwin Magellan yn nythu.

Mae'r traethau, yn enwedig Playa Unión, hefyd yn atyniad. Atyniad arall yw'r diwylliant Cymreig, gyda Gaiman fel canolfan, lle ceir nifer o dai te Cymreig (casas de té galés).

Dolen allanol
-------------

* Safle we rhan isaf Dyffryn Camwy (Sbaeneg)