recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Y grŵp *Pussy Riot* yn perfformio yn Lobnoye Mesto yn y Sgwâr Coch yn Ionawr 2012.
Band punk rock ffeministaidd o Foscow ydy **Pussy Riot**. Mae'r grŵp yn sgwennu ei enw efo llythrennau Lladin a chaiff hynny ei gopio gan y Wasg yn Rwsia. Cafodd y grŵp ei sefydlu yn Awst 2011 ac mae oddeutu 12 aelod, pob un yn gwisgo balaclafa lliwgar ac yn defnyddio llysenwau yn hytrach nag enwau go iawn.

Fel arfer maen nhw'n trefnu gigs byr fyfyr, heb gyhoeddusrwydd ymlaen llaw: gigiau profoclyd gan dynnu coes gwleidyddion megis y Prif Weinidog Vladimir Putin. Cynhelir y gigs yn aml mewn lleoliadau anghyffredin, llefydd fel Lobnoye Mesto yn y Sgwâr Coch neu ar dop bws neu dram neu ar sgaffold. Golygir y perfformiadau hyn ganddynt a'i bostio ar y we.

Ar 21 Chwefror 2012, perfformiodd pump aelod o'r grŵp yr hyn a alwant yn "weddi'r pync" ("*punk Prayer*"), mewn eglwys yng nghanol Moscow, sef Eglwys Gadeiriol Crist yr Achubwr.
Camodd swyddogion yr eglwys ymlaen i'w hatal rhag gorffen y gig, ond erbyn fin nos roedd aelodau'r grŵp wedi golygu'r fideo a'i alw'n "O, Fam Crist, rho Putin dan Glo!". Yn y gân roeddent yn sarhau Putin a phennaeth yr Eglwys Uniongred yn Rwsia (Kirill I).

Arestio a charchar
------------------

Ar 3 Mawrth arestiwyd dau aelod o'r grŵp: Nadezhda Tolokonnikova a Maria Alyokhina ar gyhuddiad o hwliganiaeth. Arestiwyd trydydd aelod ar y 15fed: Yekaterina Samutsevich.

Fe'u cadwyd yn y ddalfa tan ddiwedd Gorffennaf pan roddwyd hwy ar brawf; daeth cyhoeddusrwydd byd-eang i'r achos hwn. Ar 21 Awst dedfrydwyd y tair merch i ddwy flynedd yr un o garchar.

Yn ôl llefarydd ar ran y BBC, roedd barn cryf ledled y byd fod y ddedfryd yn rhy uchel, yn rhy drwm. Credir fod dau aelod arall o'r grŵp wedi cymryd y goes a'i heglu hi o'r wlad, rhag ofn iddynt hwythau gael eu rhoi ar brawf. Edrychir ar y dair arall gan nifer o fudiadau fel carcharorion gwleidyddol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Pussy Riot dig claws into Putin". *Financial Times*. 16 Mawrth 2012.
2. ↑  "Russian police hunt for more members of Pussy Riot". *The Guardian*. 20 August 2012. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-08-23. Cyrchwyd 2012-09-02.
3. ↑  *Pussy Riot gig at Christ the Savior Cathedral (original video)*. 2 Chwefror 2012. Cyrchwyd 1 Medi 2012.
4. ↑  "Six arrested at Pussy Riot protest in New York". *Yahoo! News*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-08-23. Cyrchwyd 2012-09-02.
5. ↑  "Pussy Riot sentenced to two years in prison colony over anti-Putin protest". *The Guardian*. 17 Awst 2012.
6. ↑  Carol Rumen (20 Awst 2012). "Pussy Riot's Punk Prayer is pure protest poetry". *The Guardian*.
7. ↑  "Мэр Рейкьявика проехал по городу в образе Pussy Riot". *lenta.ru*.
8. ↑  "Pussy Riot sentenced to two years in jail". *RT*. 17 Awst 2012.
9. ↑  "Pussy Riot found guilty of hooliganism by Moscow court". *BBC NEWS*. 17 Awst 2012. Cyrchwyd 17 Awst 2012.
10. ↑  BBC, 18 Awst 2012
Y Ffrancwr Thierry Sabine, sylfaenydd y gystadleuaeth, ym mhorth Alger deg diwrnod cyn ei farwolaeth adeg Rali Dakar 1986
Math rali drawsgwlad o ras fodur all-ffordd yw **Rali Dakar** (yn gynt **Rali Paris-Dakar**), a gynhelir gan yr Amaury Sport Organisation yn flynyddol. Ers ei dechreuad ym 1978 bu'r mwyafrif o rasys o Baris, Ffrainc, i Dakar, Senegal, ond o ganlyniad i fygythiadau diogelwch ym Mauritania yn 2008, rhedwyd ras 2009 yn Ne America (yr Ariannin a Tsile), y tro cyntaf i'r ras gael ei chynnal y tu allan i Ewrop ac Affrica. Cynhaliwyd cystadleuthau dilynol yn Ne America. Mae'r ras yn agored i amaturiaid, sydd yn gyffredinol yn 80% o'r holl ymgeiswyr, ac ymgeiswyr phroffesiynol.

Er ei henw, ras ddygnwch all-ffordd, neu rali drawsgwlad (*rally raid*), yn hytrach na rali gonfensiynol yw Rali Dakar. Mae'r tir yn galetach a'r cerbydau yn foduron all-ffordd gwir yn hytrach na'r cerbydau ar-ffordd addasedig a ddefnyddiwyd mewn ralïau. All-ffordd yw'r rhan fwyaf o adrannau arbennig cystadleuol y ras, gan ofyn i'r ymgeiswyr groesi twyni, mwd, glaswellt camelod, creigiau, a thwyndiroedd. Mae pellter pob cam yn amrywio o bellteroedd byrion i 800–900 km y diwrnod.
Gwas sifil o Loegr oedd **Ralph Robert Wheeler Lingen, Barwn 1af Lingen** KCB (19 Rhagfyr 1819 – 22 Gorffennaf 1905). Mae'n adnabyddus fel un o'r tri chomisiynydd a oedd yn gyfrifol am yr adroddiad *Inquiry into the State of Popular Education in Wales* (1847) – y Llyfrau Gleision drwg-enwog.

Fe'i ganwyd yn Birmingham, yn fab i'r dyn busnes Thomas Lingen (1771–1848). Astudiodd yn Ysgol Ramadeg Bridgnorth, Swydd Amwythig (1831–7), ac yng Ngholeg y Drindod, Rhydychen (1837–40). Enillodd gymrodoriaeth yn Ngholeg Balliol, Rhydychen ym 1841. Cafodd ei alw i'r Bar yn Lincoln's Inn, Llundain, ym 1847, ond ni ymarferodd fel bargyfreithiwr, ond daeth yn was sifil yn y Swyddfa Addysg y Llywodraeth.

Yn 1846 fe'i penodwyd, gyda Jelinger Cookson Symons a Henry Robert Vaughan Johnson – dau fargyfreithiwr arall o Loegr – yn gomisiynydd ymchwiliad seneddol i gyflwr addysg yng Nghymru. Ar adeg pan oedd mwyafrif y boblogaeth yn siaradwyr Cymraeg roedd y tri chomisiynydd yn siaradwyr Saesneg uniaith. Roeddent yn dibynnu i raddau helaeth ar dystiolaeth unochrog gan dirfeddianwyr a chlerigwyr Anglicanaidd a ddifenwasant iaith, addysg a moesoldeb y Cymry Cymraeg. Arweiniodd adroddiad y comisiynwyr – a gyhoeddwyd mewn cloriau glas ym 1847– at ddicter yng Nghymru, a daeth y mater yn adnabyddus fel Brad y Llyfrau Gleision.

Ym 1849 fe'i penodwyd yn Ysgrifennydd Parhaol i'r Adran Addysg, ac wedyn, ym 1969 yn Ysgrifennydd Parhaol y Trysorlys, swydd y parhaodd i'w gwneud nes iddo ymddiswyddo yn 1885, pan gafodd ei urddo'n arglwydd fel Barwn Lingen.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gillian Sutherland (2008), "Lingen, Ralph Robert Wheeler, Baron Lingen", *Oxford Dictionary of National Biography*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Cynlluniwyd **Rheilffordd ysgafn Weston, Clevedon a Portishead**, 14 milltir o hyd, o led safonol, i gysylltu'r dair tref hyn ym 1884. Pasiwyd deddf ar 5 Awst 1885 a dechreuodd gwaith adeiladu ym 1887, ond aeth popeth mor araf, roedd angen deddfau eraill yng Ngorffennaf 1890 a Rhagfyr 1891. Agorwyd y rhan rhwng Weston-super-Mare a Clevedon ar 1 Rhagfyr 1897. Roedd angen dyn efo baner goch i arwain trenau trwy strydoedd y dref. Agorwyd y lein ar 7 Awst 1907.

Roedd angen deddf newyd, pasiwyd ym mis Awst 1899, cyn adeiladu'r estyniad i Portishead.

Roedd cysylltiadau i Reilffordd y Great Western yn Clevedon a Portishead. Daeth Cyrnol Holman Fred Stephens yn Rheolwr Traffig ym 1911, ac wedyn Peiriannydd, Goruwchwilwr Locomotifau a Rheolwr Cyffredin. Adeiladwyd cangen i gei ar Afon Yeo yn Wick St Lawrence ym 1915. Roedd hefyd seidins i wasanaethu 3 chwarel yn nyffryn Gordano. Bu farw'r cyrnol ym 1931, a chymerodd W H Austen drosodd.

Doedd y rheilffordd ddim yn llwyddiannus, a chauwyd y lein ar 18 Mai 1940. Prynwyd y lein gan Reilffordd y Great Western]] as storiwyd 200 wagen nwyddau arni am sbel. Sgrapiwyd y cledrau ym 1942 a 1943.[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Tudalen Rheilffordd Ysgafn Weston, Clevedon a Portishead
Rheilffyrdd Canolbarth Cymru, 1912 (yn cynnwys Rheilffordd Fan)

Roedd **Rheilffordd y Fan** yn rheilffordd led safonol yng nghanolbarth Cymru. Adeiladwyd y rheilffordd o’r pyllau plwm yn y Fan, ger Llanidloes i Reilffordd y Cambrian yng Nghaersws. Roedd y rheilffordd yn fenter gan yr Iarll Vane, cadeirydd Rheilffordd y Cambrian. Adeiladwyd y rheilffordd gan David Davies o Landinam. Rheolwr y rheilffordd oedd John Ceiriog Hughes. Aeth y rheilffordd i’r gorllewin, yn dilyn Afon Gerist ac Afon Drannon gyda arhosfeydd ger Penisafmanledd a'r Fan. Agorwyd y rheilffordd ar gyfer trenau nwyddau ar 14 Awst 1871. Roedd trenau i deithwyr rhwng 1 Rhagfyr 1873 a 1879. Caewyd y pyllau plwm yn yr 1890au, a chaewyd y rheilffordd ym 1893. Roedd angen ar Reilffordd y Cambrian am falast, felly ail-agorwyd y rheilffordd gan y Cambrian, yn defnyddio locomotifau’r Rheilffordd Fan ym 1896, ac ail-agorwyd y pyllau hefyd, hyd at oddeutu 1920. Daeth y rheilffordd yn rhan o Reilffordd y Great Western ym 1923. Caewyd y rheilffordd ar 2 Tachwedd 1940.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cozens, Lewis (1972). *The Mawddwy, Van and Kerry Railways with the Hendre-Ddu and Kerry Tramways* (yn Saesneg). Lingfield: Oakwood Press. tt. 42–44. ISBN 9780853611059.
2. ↑  Grant, Donald (2017). *Directory of the railway companies of Great Britain* (yn Saesneg). Kibworth Beauchamp, Leicestershire: Matador. t. 578. ISBN 9781788037686.
3. ↑  Willan, T. S.; White, H. P. (1962). "A Regional History of the Railways of Great Britain. Vol. II. Southern England.". *The Economic History Review* **14** (3): 572. doi:10.2307/2591906. ISSN 0013-0117. .
Gwobr Emmy
Mae'r **Wobr Emmy** (sydd hefyd yn cael ei alw'n **Emmy**) yn wobr i rhaglenni sydd wedi'u cynhyrchu ar gyfer y teledu, yn debyg i'r Gwobrau Peabody ond maent yn ffocysu'n fwy ar adloniant. Ystyria nifer o bobl yr Emmy fel y fersiwn deledu o'r Oscars.

Cânt eu cyflwyno i adrannau amrywiol o'r diwydiant teledu, gan gynnwys rhaglenni adloniant, rhaglenni dogfen a newyddion a rhaglenni chwaraeon. Oherwydd hyn, caiff y gwobrau eu cyflwyno mewn nifer o seremonïau penodol i faes arbennig trwy gydol y flwyddyn. Maes mwyaf adnabyddus yw'r Gwobrau Emmy ar gyfer rhaglenni oriau brîg sy'n anrhydeddu rhaglenni teledu Americanaidd yn ystod y oriau mwyaf poblogaidd (ac eithrio chwaraeon) a'r Gwobrau Emmy ar gyfer rhaglenni a ddarlledir yn ystod y dydd.

Mae tri mudiad gwahanol yn cyflwyno Gwobrau'r Emmy sef:

* Academi Celfyddydau'r Teledu a'r Gwyddorau sy'n anrhydeddu adloniant yr oriau brîg ac eithrio chwaraeon;
* Academi Genedlaethol Celfyddydau'r Teledu a'r Gwyddorau sy'n anrhydeddu rhaglenni'r dydd, chwaraeon, newyddion a rhaglenni dogfen;
* Academi Ryngwladol Celfyddydau'r Teledu a'r Gwyddorau sy'n anrhydeddu'r holl raglenni a gynhyrchir ac a ddarlledir yn wreiddiol y tu allan i'r Unol Daleithiau. Gweler Gwobr Emmy Rhyngwladol.
Lleoliad Preslav ym Mwlgaria
Dinas hanesyddol yng ngogledd-ddwyrain Bwlgaria yw **Preslav** (Bwlgareg *Преслав*). Prifddinas Teyrnas Gyntaf Bwlgaria oedd hi o 893 tan tua 972. Lleolir adfeilion y ddinas 20 km i'r de-orllewin o'r brifddinas ranbarthol Shumen.

Adfeilion y ddinas a'r mur caerog (wedi'i ailadeiladu)
Datblygwyd y ddinas gyntaf fel safle milwrol â phlas caerog gan Khan Omurtag yn hanner cyntaf y 9g. Symudwyd y brifddinas yno yn 893 gan Tsar Simeon Fawr ar ôl gwrthryfel paganaidd yn y brifddinas flaenorol Pliska, 3 km i ffwrdd. Ffynnodd am gyfnod fel canolfan diwylliant llenyddol Slafonaidd, fel Ohrid yn y gorllewin. Cafodd y ddinas ei hysbeilio a'i llosgi i lawr gan luoedd Ymerodraeth Byzantium o dan yr Ymerawdwr Ioan I Tzimiskes yn 971. Parhaodd ei diwygiad ar ôl hynny tan ymosodiad dan ddwylo'r Tatariaid yn 1270, pryd gadawodd y rhelyw o'r trigolion y ddinas. Heddiw mae tref fechan newydd (Veliki Preslav) yn sefyll 2 km i'r gogledd o'r ddinas hanesyddol. Mae ganddi boblogaeth o dua 10,000 o drigolion.

  



|  |
| --- |
| **Prifddinasoedd hanesyddol Bwlgaria** Baner Bwlgaria |
| Pliska (681-893) | Preslav (893-972) | Skopje (972-992) | Ohrid (992-1018) | Veliko Tarnovo (1185-1393, 1878-1879) | Sofia (ers 1879) |
Trên yng ngorsaf **TGM** La Goulette
**Rheilffordd y TGM** yw'r rheilffordd drydan ysgafn sy'n cysylltu dinas Tiwnis a La Marsa yn y gogledd. Fe'i henwir ar ôl ei gorsaf ar ben *Avenue Habib Bourguiba*, sef 'Tunis Gare Marine'; TGM yw enw'r rheilffordd ar lafar. Adeiladawyd y TGM gan y Ffrancod ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g. Erbyn heddiw mae'n ddolen hollbwysig yn rhwydwaith cludiant Tiwnis Fwyaf gyda threnau'n rhedeg yn rheolaidd ddydd a nos (ac eithrio oriau mân y bore yn y gaeaf). Mae'n rheilffordd brysur iawn sy'n cludo miloedd bob dydd. Yn yr oriau brys mae trenau'n rhedeg bob deuddeg munud. Am y rhan fwyaf o'i chwrs mae'r rheilffordd yn rhedeg o fewn chwarter milltir i lan Gwlff Tiwnis. Ei hyd yw tua 30 km ac mae'r siwrnai o'r naill ben i'r llall yn cymryd 45 munud.

Rhed y rheilffordd o'r orsaf TGM, wrth ymyl porthladd Tiwnis, i La Marsa yn y gogledd. Mae'n croesi Llyn Tiwnis ar forglawdd ac yna gamlas La Goulette i gyrraedd La Goulette ei hun, sy'n derminws fferi ac ymdrochfa poblogaidd. Rhwng La Goulette a La Marsa mae'n galw yn Carthage a rhan isaf Sidi Bou Saïd.

Gorsafoedd
----------

Gorsaf y TGM yn La Marsa, terminws gogleddol y rheilffordd
* Tunis Marine (TGM)
* Le Bac
* La Goulette Vieille
* Goulette Neuve
* Goulette Casino
* Khéreddine
* L'Aeroport
* Le Kram
* Carthage Salammbô
* Carthage Byrsa
* Carthage Dermech
* Carthage Hannibal
* Carthage Présidence
* Sidi Bou Saïd
* Sidi Dhrif
* La Corniche
* La Marsa
Trac rheilffordd rhac a phiniwn yn defnyddio system Lamella.
Defnyddir y term **rheilffordd rhac a phiniwn** am reilffordd sy'n defnyddio trydydd rheilen rhwng y ddwy reilen arferol, gyda "rhaciau" arni y gall "piniwn" ar y trên ei hun fachu arnynt, fel system o ddannedd yn bachu yn ei gilydd. Mae hyn yn galluogi'r trên i esgyn llethrau serth, ac felly defnyddir y system fel rheol ar gyfer rheilffyrdd mynydd. Yr unig esiampl yng Nghymru (a'r unig un gyhoeddus ym Mhrydain) yw Rheilffordd yr Wyddfa.

Y rheilffordd gyntaf o'r math yma oedd Rheilffordd Middleton, rhwng Middleton a Leeds yn Lloegr, a agorwyd yn 1812. Y rheilffordd fynydd gyntaf oedd y *Mount Washington Cog Railway* yn nhalaith New Hampshire yn yr Unol Daleithiau, a agorodd yn 1868. Y gyntaf yn Ewrop oedd y *Vitznau-Rigi-Bahn* i gopa Mynydd Rigi yn y Swistir, a agorodd yn 1871.

Ceir nifer o wahanol systemau rhac a phiniwn. Y mwyaf cyffredin yw system Abt sef yr un a ddefnyddir gan Reilffordd yr Wyddfa. Ceir hefyd system Marsh, system Riggenbach a system Strub.
Mae **Glannau Penmon - Biwmares**, ar lan Afon Menai rhwng penrhyn Penmon a thref Biwmares ar arfordir de-ddwyreiniol Ynys Môn, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1957 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 170.87 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Bod annaearol yn llên gwerin Cymru sy'n fath o ddyn gwyllt neu gawr yw'r **Gŵr Blewog** (amrywiad : **Y Gŵr Blew**). Fe'i cysylltir ag ardal Nant Gwynant yn Eryri mewn chwedl werin o'r nant hwnnw. Dywedir bod y Gŵr Blewog yn byw mewn ogof ac yn ysbeilio trigolion yr ardal.

Ar un achlysur penderfynodd gwraig Hafod y Llan gadw golwg amdano ac arosodd ar ei thraed un nos yn y gaeaf ar ôl i bawb arall fynd i gysgu. Am hanner nos clywodd dwrw yn y ffenestr ac aeth i weld beth oedd yn bod gyda bwyall yn ei llaw i amddiffyn ei hun. Gwelodd y Gŵr Blewog, a oedd hanner ffordd trwy'r ffenestr, y wraig yn dod a cheisiodd ddianc, ond trawodd y wraig ei fraich â'r bwyall a ffoes y creadur gan adael ei fraich ar ôl. Trannoeth y bore, cafwyd hyd i olion gwaed yn yr eira yn arwain at ogof gudd, ond roedd y Gŵr Blewog wedi diflannu.

Mewn fersiwn arall o'r chwedl, hefyd o Nant Gwynant, cyfeirir at y creadur fel y Gŵr Blew. Roedd yn byw mewn ogof ger Bwlch Mwlchan, tua milltir a hanner yn uwch na Dinas Emrys. Ceisir rhesymoli'r chwedl trwy wneud y Gŵr Blew yn filwr estron a adawyd yn yr ardal ar ôl cyrch aflwyddiannus. Cuddiodd mewn ogof yn y goedwig a bu'n fyw ar ladrata yn y nos. Tyfodd cnwd o flew drosto fel eidion, ac roedd y golwg arno'n ddychrynllyd. Yn y fersiwn hon, daw'r creadur un nos i ffermdy Ty'n 'rowallt. Cael ei ddal yn y ffenestr eto gan wraig y tŷ gyda bwyall a thorri ei law i ffwrdd ganddi. Ar ôl methu cael y Gŵr allan o'i ogof ceisiwyd ei foddi yno trwy droi ffrwd i geg yr ogof. Dihangodd y creadur dros lethrau'r Lliwedd fel milgi, yn rhy gyflym i'w saethu. Yn nes ymlaen, cafwyd sibrydion ei fod yn byw mewn ogof arall yn ymyl Maen Du'r Arddu, ond dihangodd eto am ei fywyd i gael lloches o'r diwedd ar lethrau'r Cnicht, ger Nanmor.

Yn y chwedl ceir adlais o'r chwedl ganoloesol am y grafanc flewog sy'n ceisio dwyn ebol Teyrnon Twrf Fliant trwy'r ffenestr yn *Pwyll Pendefig Dyfed*, y gyntaf o'r Pedair Cainc.

Yn ogystal, gellid cymharu'r chwedlau hyn â'r traddodiadau am ddynion gwyllt neu greaduriaid lled-ddynol fel yr Yeti yn yr Himalaya.

Llyfryddiaeth
-------------

* John Jones (Myrddin Fardd), *Llên gwerin Sir Gaernarfon* (Caernarfon, 1908)
* T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-custom* (D. S. Brewer, adarg. 1979)
Tref Balesteinaidd yn Llain Gaza, am y ffin â'r Aifft yn Sinai yw **Rafah** (Arabeg: رفح‎). Mae'n safle hynafol. Roedd yn cael ei hadnabod fel "Robihwa" gan bobl yr Hen Aifft, "Rafihu" gan yr Assyriaid, "Raphia" gan y Groegiaid a'r Rhufeiniaid, "Raphiaḥ" gan yr Israeliaid hynafol a "Rafah" yw'r enw arni heddiw.

Llain Gaza gyda Rafah ar y chwith, gwaelod
Rafah yw'r dref fwyaf yn ne Llain Gaza, gyda phoblogaeth o tua 130,000, a 84,000 yn byw yn y ddwy wersyll i ffoaduriaid a geir yno, sef Gwersyll Canada (Gwersyll Tell as-Sultan) i'r gogledd, a Gwersyll Rafah i'r de. Mae'n gwasanaethu fel canolfan ranbarthol Talaith Rafah (*Rafah Governorate*). Lleolir Maes Awyr Rhyngwladol Yasser Arafat, unig faes awyr Llain Gaza, fymryn i'r de o Rafah; rhedodd o 1998 hyd 2001 ond mae ar gau heddiw. Yn Rafah ceir yr unig groesfan swyddogol rhwng Llain Gaza a'r Aifft.

Mae Rafah a'r cylch yn adnabyddus am y rhwydwaith o dwnelau cudd sy'n croesi'r ffin. Maent yn fodd i smyglo bwyd a nwyddau - ac arfau - i mewn i Gaza ac i bobl geisio ddianc i'r Aifft i chwilio am waith. Ni fu'r bomio yn Ymgyrch fomio Llain Gaza Rhagfyr 2008 yn gyfyngedig i ardal dinas Gaza yn unig. Cafwyd sawl cyrch bomio awyr yn erbyn twnelau Rafah. Yn ôl adroddiadau dioddefodd y ddinas ei hun niwed sylweddol yn yr ymosodiadau hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Relentless airstrikes target Gaza tunnels" 30.12.08 Archifwyd 2008-12-31 yn y Peiriant Wayback. Press TV

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East
* (Saesneg) Rafah Today, lluniau gan y newyddiadurwr Palesteinaidd Mohammed Omer

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 264798548
* LCCN: n97080886
* GND: 4701020-4

 |
Mae **Rhosydd Llanpumsaint** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 12 Chwefror 2010 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 39.42 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Rhosyn Japan** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Rosa rugosa* a'r enw Saesneg yw *Japanese rose*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Rhosyn Japan.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Rhosyn Japan***
Mae **Rhosydd Llanddona** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 11 Mawrth 2011 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 25.2 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Alaska
------

Bwrdeisdrefi Alaska
Mae **Talaith Alaska** yn cynnwys 19 o fwrdeistrefi wedi eu trefnu ac un bwrdeistref heb ei drefnu, yr olaf wedi'i rhannu'n 10 ardal cyfrifiad heb drefn llywodraeth leol. Mae'r bwrdeistrefi ac ardaloedd cyfrifiad yn cyfateb i siroedd yn nhaleithiau eraill Unol Daleithiau America. Alaska a Louisiana yw'r unig daleithiau nad ydynt yn galw eu prif israniadau gweinyddol yn siroedd (mae Louisiana yn eu galw yn "blwyfi"). 

Cyfeirir at yr ardaloedd nad ydynt yn rhan o fwrdeistref go iawn fel y bwrdeistrefi heb drefn. Mae Swyddfa Cyfrifiad yr Unol Daleithiau, mewn cydweithrediad â'r dalaith, yn rhannu'r bwrdeistrefi heb drefn yn 10 ardal cyfrifiad, pob un yn cyfateb yn fras i ardal etholiadol. Mae hyn yn rhoi cyfanswm o 29 o ardaloedd sydd cyfwerth a sir i'r dalaith. Fodd bynnag, mae'r ardaloedd hyn yn bodoli at ddibenion dadansoddi a chyflwyniad ystadegol yn unig; nid oes ganddynt lywodraeth eu hunain. Mae bwrdeistrefi ac ardaloedd cyfrifiad yn cael eu trin yn gyfwerth â Sir gan Swyddfa'r Cyfrifiad. 

1. Aleutians East Borough
2. Anchorage Borough
3. Bristol Bay Borough
4. Denali Borough
5. Fairbanks North Star Borough
6. Haines Borough
7. Juneau Borough
8. Kenai Peninsula Borough
9. Ketchikan Gateway Borough
10. Kodiak Island Borough
11. Lake and Peninsula Borough
12. Matanuska-Susitna Borough
13. North Slope Borough
14. Northwest Arctic Borough
15. Petersburg Borough
16. Sitka Borough
17. Skagway Borough
18. Wrangell Borough
19. Yakutat Borough

Ardaloedd cyfrifiad y fwrdeistref heb drefn
-------------------------------------------

1. Aleutians West Census Area
2. Bethel Census Area
3. Dillingham Census Area
4. Hoonah-Angoon Census Area
5. Kusilvak Census Area
6. Nome Census Area
7. Prince of Wales-Hyder Census Area
8. Southeast Fairbanks Census Area
9. Valdez-Cordova Census Area
10. Yukon-Koyukuk Census Area

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Alaska Population Estimates". *Alaska Department of Labor and Workforce Development*. Cyrchwyd 2020-04-09.

 gw • sg • go**Rhestrau o Siroedd Baner Unol Daleithiau America Unol Daleithiau America yn ôl talaith**

 Alabama  **·**  Alaska  **·**  Arizona  **·**  Arkansas  **·**  Califfornia  **·**  Colorado  **·**  Connecticut  **·**  De Carolina  **·**  De Dakota  **·**  Delaware  **·**  Efrog Newydd  **·**  Florida  **·**  Georgia  **·**  Gogledd Carolina  **·**  Gogledd Dakota  **·**  Gorllewin Virginia  **·**  Hawaii  **·**  Idaho  **·**  Illinois  **·**  Indiana  **·**  Iowa  **·**  Kansas  **·**  Kentucky  **·**  Louisiana  **·**  Maine  **·**  Maryland  **·**  Massachusetts  **·**  Mecsico Newydd  **·**  Michigan  **·**  Minnesota  **·**  Mississippi  **·**  Missouri  **·**  Montana  **·**  Nebraska  **·**  Nevada  **·**  New Hampshire  **·**  New Jersey  **·**  Ohio  **·**  Oklahoma  **·**  Oregon  **·**  Pennsylvania  **·**  Rhode Island  **·**  Tennessee  **·**  Texas  **·**  Utah  **·**  Vermont  **·**  Virginia  **·**  Washington  **·**  Wisconsin  **·**  Wyoming  **·** Rhestr cyfansawdd o bob sir yn yr UD
Gwyddonydd a gwleidydd o Fwlgaria yw **Reneta Indzhova** (Bwlgareg: ***Ренета Иванова Инджова***; ganed 16 Gorffennaf 1953). Rhwng Hydref 1994 a Ionawr 1995 bu'n Brif Weinidog Bwlgaria, y ferch gyntaf hyd yma (2018).

Manylion personol
-----------------

Ganed Reneta Indzhova ar 6 Gorffennaf 1953 yn Nova Zagora ac wedi gadael yr ysgol leol bu'n astudio Mathemateg hyd at safon Doethor a daeth yn athro economi wleidyddol. Priododd a phlentyn, ond yn ddiweddarach fe'i hysgarwyd. Bu'n gweithio fel arbenigwr ariannol i'r Undeb Democrataidd rhyddfrydol-geidwadol (UDF) ac roedd yn bennaeth Asiantaeth Preifateiddio Bwlgaria (1992-1994).

Penodwyd Indzhova gan Arlywydd Zhelev, arweinydd yr UDF, i lywodraethu gofalwr ar ôl cwymp cabinet Lyuben Berov. Yn ystod ei hamser fer yn y swydd fe enillodd rywfaint o boblogrwydd am ei hymdrechion i frwydro yn erbyn troseddau-a-gynllwyniwyd.

Gyrfa
-----

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

Gweler hefyd
------------

* Bioleg
* Cemeg
* Ffiseg
* Mathemateg bur
* Ystadegaeth
* Geometreg
* Rhestr o wyddonwyr o Gymru

Cyfeiriadau
-----------
Rheged a'r teyrnasoedd o'i chwmpas

Roedd **Rheged** yn deyrnas Frythonig yn Yr Hen Ogledd oddeutu’r 6g. Yn ei hanterth, roedd yn roedd yn cynnwys pob rhan o'r 'Cumbria' fodern, gan gynnwys Catraeth, ac ymddengys mai Caerliwelydd oedd canolfan y deyrnas. Roedd yn ymestyn dros ran sylweddol o’r hyn sy’n awr yng ngogledd-orllewin Lloegr (i'r dwyrain o'r *Pennines* ac efallai dros ran o dde-orllewin Yr Alban; roedd yn cynnwys Dumfries a Galloway ac o bosib Swydd Ayr (neu Deyrnas Aeron). Eu harweinyddion mwyaf adnabyddus oedd Urien a'i fab Owain. Daeth y deyrnas i ben oddeutui 635 pan briododd gorwyres Urien gyda'r Tywysog Oswiu o Northumbria. Ceir cyflwyniad o hanes y deyrnas yng Nghanolfan Rheged yn Penrith, Cumbria.

Ceir cyfeiriadau at Rheged ym marddoniaeth Taliesin, sy’n cynnwys cerddi i frenin Rheged, Urien Rheged, ac i’w fab Owain fab Urien. Disgrifir Urien fel arglwydd Llwyfenydd (dyffryn Afon Lyvennet heddiw), a hefyd fel arglwydd Catraeth.

Roedd brenhinoedd Rheged yn cynnwys: 

* Meirchion Gul
* Cynfarch fab Meirchion
* Urien Rheged neu Urien ap Cynfarch
* Owain ab Urien

Yn ôl yr achau traddodiadol, roedd llinach arall yn disgyn o frawd Cynfarch, Elidir Lydanwyn; ei fab ef oedd Llywarch Hen.

Wedi i deynasoedd Eingl-Sacsoniaid Brynaich a Deifr uno I ddod yn deyrnas Northumbria, meddiannwyd Rheged gan Northumbria rywbryd cyn 730. Cofnodir priodas rhwng Oswy, brenin Northumbria a thywysoges o Rheged tua 638, ac efallai iddo etifeddu’r deyrnas o ganlyniad i’r briodas yma.

Heddiw
------

Rhoddwyd enw’r deyrnas i’r *Rheged Discovery Centre* gerllaw Penrith, Cumbria. Mae’r enw *Cumbria* ei hun yn dod o’r un gwreiddyn â *Chymry*.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Y fynedfa i'r 'Rheged Discovery Centre' ger Penrith.

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |
*Mae'r erthygl yma'n trafod y cantref canoloesol. Am ystyron eraill, gweler Rhosyr (gwahaniaethu).*
Cantref ar Ynys Môn oedd **Cantref Rhosyr**. Roedd yn un o dri chantref ar yr ynys, ynghyd ag Aberffraw a Cemais.

Ei ganolfan oedd Rhosyr, lle cynhelid un o lysoedd pwysicaf Twysogion Gwynedd, sef Llys Rhosyr. Roedd y cantref yn ffinio â Chemais yn y gogledd ac Aberffraw yn y gogledd-orllewin. Yn y de roedd yn gorwedd ar lan Afon Menai ac yn wynebu cantref Arfon ar y tir mawr. Er bod cantref Aberffraw yn bwysicaf yn wleidyddol, Rhosyr oedd y cyfoethocaf o'r tri chantref am fod ei thir amaethyddol yn well nag eiddo'r lleill.

Roedd y cantref yn ymrannu'n ddau gwmwd, sef:

* Menai yn y gorllewin
* Dindaethwy yn y dwyrain.

Yn ogystal â llys Rhosyr ym Menai roedd gan Dindaethwy lys cymydol yn Llan-faes hefyd.

Yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol sefydlodd Llywelyn Fawr fynachlog yn Llan-faes a chladdwyd ei wraig Siwan yno. Cyn hynny roedd gan y cantref un o ddau *glas* pwysicaf yr ynys ym Mhenmon, a drowyd yn briordy yn y 12g, sef Priordy Penmon.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Rhosyn Virginia** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Rosa virginiana* a'r enw Saesneg yw *Virginian rose*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Rhosyn Virginia.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Rhosyn Virginia***
Yr actor Greg Berlanti yng Ngwobrau Rhyngwladol Emmy 2018
Gwobr sy'n cael ei rhoi gan Academi Ryngwladol y Celfyddydau a'r Gwyddorau Teledu i raglenni teledu sydd wedi'u cynhyrchu a'u darlledu'n wreiddiol y tu allan i'r Unol Daleithiau yw **Gwobrau Rhyngwladol Emmy**. Cyflwynir y rhan fwyaf o'r gwobrau yn y brif ddefod wobrwyo, sef Gala Gwobrau Rhyngwladol Emmy a gynhelir fel arfer ym mis Tachwedd yng Ngwesty'r Hilton, Dinas Efrog Newydd. Daw dros 1,200 o bobl o'r diwydiant i ddathlu rhagoriaeth ym myd teledu.

Categorïau
----------

Mae gwobrau Emmy yn cael eu rhoi mewn un categori ar bymtheg ar hyn o bryd:

Gwobrau Rhaglenni
* Rhaglenni Celfyddydol
* Perfformiad Gorau gan Actores
* Perfformiad Gorau gan Actor
* Comedi
* Dogfen
* Cyfres Ddrama
* Rhaglen Oriau Brig mewn Iaith Heblaw Saesneg
* Adloniant Di-sgript
* Cyfres Rhaglenni Byrion
* Telenofela
* Ffilm Deledu/Cyfres Fer

Gwobrau Plant
* Animeiddio
* Ffeithiol ac Adloniant
* Ffilmio Byw

Gwobrau Newyddion
* Materion Cyfoes
* Newyddion

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) International Emmy® Awards. Academi Ryngwladol y Celfyddydau a'r Gwyddorau Teledu. Adalwyd ar 27 Gorffennaf, 2021.
Dyma **Rhestr o SoDdGA yng Nghanol a De Morgannwg**.

Cefndir
-------

Safle natur sy'n dod dan lefel isaf cadwraeth yng ngwledydd Prydain yw Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (neu SoDdGA; *SSSI* yn Saesneg) a chânt eu dosbarthu i Ardaloedd Ymchwil. Mae pob SoDdGA yn dynodi safle sydd â bywyd gwyllt bregys (planhigion, anifeiliaid prin), daeareg neu forffoleg arbennig neu gyfuniad o'r ddau hyn: natur gwyllt a nodweddion daearegol. Yn 2006 roedd 1,019 SoDdGA yng Nghymru: cyfanswm o 257,251 hectar (12.1% o holl arwynebedd Cymru).[1]

Ardal ymchwil
-------------

Datblygwyd y dull hwn o glystyru SoDdGAau rhwng 1975 a 1970, yn wreiddiol gan y *Nature Conservancy Council (NCC)*, gan gadw at ffiniau Deddf Llywodraeth Leol 1972.[2] Cadwyd at ffiniau siroedd Lloegr ond yng Nghymru cymhlethwyd y sefyllfa drwy ychwanegu cynghorau dosbarth at rai siroedd a rhannu eraill. Unwyd Canol a De Morgannwg, holltwyd Gwynedd a Phowys ac unwyd Llanelli gyda Gorllewin Morgannwg.

Ers 1972 cafwyd llawer o ailenwi, uno a rhannu siroedd, cynghorau dosbarth a chymuned. Er mwyn symlhau'r ardaloedd hyn, ailddiffiniwyd hwy gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994 yn Ebrill 1996.

Mae'r "Ardal Ymchwil" hon yn cynnwys y siroedd canlynol: Pen-y-bont ar Ogwr, Caerffili, Caerdydd, Merthyr Tudful, Rhondda Cynnon Taf a Bro Morgannwg:

* Arfordir Aberddawan
* Arfordir Penarth
* Arfordir Sain Dunwyd
* Arfordir Southerndown
* Argae Llysfaen
* Brynna a Wern Tarw
* Caeau Cefn Cribwr
* Caeau Cwm Risca
* Chwarel Penylan
* Chwarel Rhymni
* Chwarel, Groes Faen
* Cliff Wood - Golden Stairs
* Cnap Twt
* Coed Blackmill
* Coed Cwm Taf Fechan
* Coed Nant Gelliwion
* Coed y Bedw
* Coed y Bwl
* Coed y Garth
* Coetir Nant Whitton
* Cog Moors
* Cors Aberthin
* Cors Bryn-y-Gaer
* Craig Pont Rhondda
* Cwm Cadlan
* Cwm Cyffog
* Cwm Du Woodlands
* Cwm Glo a Glyndyrys
* Daren Fach
* Daren y Dimbath
* Dolydd Goleudy Nash
* Dolydd Larks
* Ffordd Blaenrhondda
* Fforestganol a Chwm Nofydd
* Penmoelallt
* Penycastell, Cefn Cribwr
* Pysgodlyn Mawr
* Rhos Tonyrefail
* Rhostir Breigam
* Stormy Down
* Tŷ Du Moor
* Waun Cimla
* Waun-fawr, Cefn Cribwr
* Ynys Echni

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Joint Nature Conservation Committee (1998 revision); *Guidelines for the Selection of Biological SSSIs*, section 4.11, p. 17. ISBN 1873701721.
2. ↑  *Joint Nature Conservation Committee (1998 revision)*; *Guidelines for the Selection of Biological SSSIs*, rhan 4.5, tud. 14–15. ISBN 1873701721.
Disodli gwallau gyda'r teclyn AWB ar y Wicipedia Cymraeg.
Proses o lanhau neu "olchi" gwybodaeth yw **glanhau data**, a hynny o fewn y maes a elwir yn rheoli data. Gall y wybodaeth hon fod ar ffurf set o gofnodion testun neu rif, cronfa ddata, taenlen neu dabl. Gall y broses gynnwys nodi rhannau anghyflawn o ddata, anghywir, lled-anghywir neu amherthnasol; yr ail gam, wedi hyn yw addasu neu ddisodli gwallau o fewn y "data budr" gyda'r wybodaeth gywir. Yn aml, defnyddir botiau i gywiro'r gwaith gyda sgriptiau a chod pwrpasol.

Ar ôl glanhau'r data, dylai'r daenlen neu'r set ddata fod yn gyson â setiau data tebyg o fewn y cwmni neu'r sefydliad. Gall yr anghysondebau a ganfuwyd neu a gafodd eu tynnu gael eu hachosi yn wreiddiol gan ddefnyddwyr, trwy lygredd mewn trosglwyddiad neu drwy storio, neu gan ddiffiniadau geiriaduron gwahanol. Mae glanhau data yn wahanol i ddilysu data; mae dilysu data'n digwydd wrth i'r defnyddiwr fewnbynnu gwybodaeth i mewn i'r system. Er enghraifft gall y dilysu wrthod ymgais gan ddefnyddiwr i fewnbynnu cod post neu e-bost anghywir.

Bydd rhai datrysiadau glanhau data yn glanhau data trwy groeswirio gyda set ddata sydd wedi ei ddilysu. Un o'r arferion glanhau data mwyaf cyffredin o wella data, yw'r arfer o wella'r data, ei wneud yn fwy cyflawn trwy ychwanegu gwybodaeth gysylltiedig. Er enghraifft, atodi cyfeiriadau gydag unrhyw rifau ffôn sy'n gysylltiedig â'r cyfeiriad hwnnw. Gall glanhau data hefyd gynnwys gweithgareddau fel cysoni data a safoni data. Er enghraifft, cysoni codau byr (st, ff, ac ati) i eiriau cyflawn (stryd, ffordd, ac ati). Mae safoni data yn fodd o newid data cyfeirio a osodir i safon newydd.

Teclynnau
---------

Ceir nifer o declynnau pwrpasol ar gyfer y gwaith o olchi data e.e. Trifacta, OpenRefine, Paxata, Alteryx. Ceir hefyd llyfrgelloedd yn sylfaen i'r glanhau e.e. Pandas ar gyfer Python (iaith codio) a Dplyr ar gyfer R. O fewn Apache Spark, ceir Optimus, sy'n god-agored.

Ar y Wicipedia Cymraeg, defnyddir y porwr AWB (*Auto Wiki Browser*) gan ddefnyddwyr i gywiro iaith a chod.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wu, S. (2013), "A review on coarse warranty data and analysis", *Reliability Engineering and System* **114**: 1–11, doi:10.1016/j.ress.2012.12.021,
Lleolir **Rhyd Chwima** ar Afon Hafren ger Aberriw, tua 2.5 milltir i'r gogledd-orllewin o Drefaldwyn, Powys. Mae'n rhyd hanesyddol a fu'n groesfan am ganrifoedd lawer. Yn y 13g daeth i ddynodi'r ffin rhwng Tywysogaeth Cymru annibynnol a Theyrnas Lloegr ac yn fan cyfarfod i gynnal trafodaethau rhwng Tywysog Cymru a Brenin Lloegr. Ystyr *chwima* yw 'chwim'; cyfeiriad at lif y dŵr. Ceir y ffurfiau Rhydwhiman a Rhydwhyman hefyd mewn ffynonellau hynafiaethol.

Mae'n debyg fod y rhyd yn groesfan strategol ers cyfnod y Rhufeiniaid os nad cynt. Fymryn i'r gogledd ceir caer Rufeinig Ffordun ac mae'n rhesymol tybio mai gwarchod Rhyd Chwima oedd un o'r rhesymau am leoli'r gaer yno. Yn *Llyfr Dydd y Farn*, a wnaed ar orchymyn Gwilym Goncwerwr yn 1086, cofnodir treflan ger y gaer wrth yr enw *Horseforde* ('Rhyd y ceffylau'). Rhyd Chwima oedd enw'r Cymry am y lle, ac erbyn y 13g roedd y Saeson yn ei adnabod fel *the ford of Montgomery* neu, mewn dogfennau Lladin, *vadum aquae de Mungumery* ('rhyd Trefaldwyn').

Yma, "wrth y rhyd", y cyfarfu Llywelyn ap Gruffudd a Harri III o Loegr ar 29 Medi 1267 i gadarnhau Cytundeb Trefaldwyn, cytundeb a welodd y brenin Seisnig yn cydnabod safle Llywelyn fel Tywysog Cymru gyda'r hawl i wrogaeth pob tywysog ac arglwydd yn y Gymru annibynnol. Gwnaed hynny ym mhresenoldeb Ottobuono, llysgenad y Pab.

Parhaodd y rhyd fel croesfan bwysig hyd at ail hanner y 19g. Codwyd pont ger y rhyd a daeth ei gyrfa fel croesfan hanesyddol i ben.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Bro Trefaldwyn, gwefan CPAT.
2. ↑  J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Caerdydd, 1986), tt. 153-6.

Dolen allanol
-------------

* Map OS sy'n dangos lleoliad Rhyd Chwima[*dolen marw*]
Dau gyfnod byr o frwydro rhwng Siarl I, brenin Lloegr a’r Cyfamodwyr yn yr Alban oedd **Rhyfeloedd yr Esgobion** (1639–40). Achoswyd y gwrthdaro gan ymgais y Brenin Siarl i orfodi Anglicaniaeth ar Deyrnas yr Alban ac i gymryd hen diroedd eglwysig oddi ar bendefigion Albanaidd. Cyflwynwyd addasiad o’r Llyfr Gweddi Cyffredin Saesneg yn yr Alban ym 1637, a sbardunai terfysg yng Nghaeredin. Yn Nhachwedd 1638 pleidleisiodd Cynulliad Cyffredinol Eglwys yr Alban yn Glasgow i ddiddymu’r esgobyddiaeth, ac yn Awst 1639 pasiwyd sawl deddf gan Senedd yr Alban yn groes i orchmynion y brenin. Anfonwyd byddin i'r ffin gan y Brenin Siarl, ond aeth yn fethdalwr cyn i'w filwyr ymladd yr un frwydr. Bu'r Cyfamodwyr yn drech na'r Brenhinwyr Albanaidd mewn sawl ysgarmes, ac arwyddwyd Cytundeb Heddwch Berwick ar 19 Mehefin 1639. Bu’n rhaid i Siarl alw’r Senedd Fer yn Ebrill 1640 i wneud cais am arian, a daeth ei 'reolaeth bersonol' (1629–40) i ddiwedd felly. Yn yr ail ryfel, cipiwyd holl diriogaeth Northumberland a Durham gan y Cyfamodwyr. Gyrrwyd y lluoedd brenhinol ar ffo gan y Cyfamodwyr yn Newburn ar lannau Afon Tyne yn Awst 1640 a bu’n rhaid i Siarl ymbil am heddwch. Heb arian, galwyd y Senedd Hir ganddo yn Nhachwedd 1640.

Rhyfeloedd yr Esgobion oedd y cyntaf o Ryfeloedd y Tair Teyrnas, ac yn un o Ryfeloedd Crefydd Ewrop.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Bishops' Wars. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 16 Hydref 2020.
Roedd **Gwendoline Joyce Trubshaw**, DBE (1887 - 8 Tachwedd 1954) yn swyddog yn y sector cyhoeddus yng Nghymru a gymerodd ddiddordeb arbennig mewn recriwtio ar gyfer yr Ail Ryfel Byd, ac mewn lles menywod. Roedd hi'n aelod etholedig o Gyngor Sir Gaerfyrddin a chyflawnodd nifer o rolau blaenllaw mewn ystod o sefydliadau addysg ac iechyd.

Magwraeth
---------

Roedd Trubshaw yn ferch i Ernest a Lucy Trubshaw, o Ael-y-bryn, Felin-foel, Llanelli, a bedyddiwyd hi ar 1 Ebrill 1887. Roedd hi'n byw yn Cae'r Delyn, Llanelli, ond bu farw yn Llundain ar 8 Tachwedd 1954.

Roedd Trubshaw yn gyfrifol am recriwtio menywod ar gyfer gwasanaeth rhyfel yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf; cymerai ddiddordeb dwfn yn eu lles a gweithiodd yn agos gyda nhw yn y ffatrïoedd creu arfau. Oherwydd ei gwaith fel cadeirydd Pwyllgor Pensiynau Rhyfel De-orllewin Cymru ac ysgrifennydd anrhydeddus Cymdeithas Teuluoedd y Milwyr, y Morwyr a'r Awyrenwyr, fe gyflwynwyd iddi'r CBE ym 1920.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Llyfrgell genedlaethol Cymru : Dictionary of Welsh Biography". *yba.llgc.org.uk*. Cyrchwyd 22 Ebrill 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **Gwenfro a Rhos y Gad** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1980 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 39.76 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Roedd **Rhydderch ab Iestyn** (bu farw 1033) yn frenin Gwent a Morgannwg yn ne Cymru ac yn ddiweddarach yn frenin Deheubarth ac yn rheoli Powys.

Ychydig sydd wedi ei gofnodi am Rhydderch ab Iestyn yn y brutiau. Ymddengys iddo ddechrau ei yrfa fel rheolwr Gwent a Morgannwg, lle’r oedd prif ganolfan ei fab yn nes ymlaen. Pan fu farw Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth yn annisgwyl yn 1023, cymerodd Rhydderch feddiant o Ddeheubarth, trwy rym i bob golwg. Yn 1033 cofnododd Brut y Tywysogion fod Rhydderch wedi ei ladd gan y Gwyddelod, ond heb eglurhad o’r amgylchiadau.

Dychwelodd Deheubarth i’r tŷ brenhinol traddodiadol dan Hywel ab Edwin a’i frawd Maredudd. Cofnodwyd i Hywel a Maredudd ymladd brwydr yn erbyn meibion Rhydderch y flwyddyn ganlynol. Yn 1045 gallodd mab Rhydderch, Gruffudd ap Rhydderch, gipio Deheubarth oddi wrth Gruffudd ap Llywelyn a dal gafael ar y deyrnas am ddeng mlynedd nes i Gruffudd ei chymeryd yn ôl

Llyfryddiaeth
-------------

* John Edward Lloyd *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)
* Thomas Jones, gol. *Brut y Tywysogion: Peniarth MS. 20*  (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1941)

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Rhys ab Owain ap Morgan Hen, Iestyn ab Owain ap Morgan Hen, a Hywel ab Owain ap Morgan Hen** | **Brenin Morgannwg**1015–1033 | Olynydd:**Gruffudd ap Rhydderch** |
|
| Rhagflaenydd:**Iestyn ab Owain ap Morgan Hen** | **Cyd-frenin Glywysing(gyda Hywel ab Owain ap Morgan Hen)**1015–1033 | Olynydd:**Gruffudd ap Rhydderch** |
|
| Rhagflaenydd:**Llywelyn ap Seisyll** | **Brenin Deheubarth**1023–1033 | Olynydd:**Hywel ab Edwin** |
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y Gogledd yw **Rhosyn llwydwyrdd** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Rosaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Rosa caesia is-rh. glauca* a'r enw Saesneg yw *Glaucous dog-rose*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Rhosyn Llwydwyrdd, Rhosyn Coesiog Bur, Rhosyn Glasbeilliog, Rhosyn Glaswyrdd.

Mae'r teulu Rosaceae yn perthyn i'r genws Rosa (rhosyn) fel ag y mae'r cotoneaster a'r eirinen. Prif nodwedd y teulu yw ei ffrwythau amrywiol a phwysig i economi gwledydd. Ceir 5 sepal, 5 petal ac mae'r briger wedi'u gosod mewn sbeiral sy'n ffurfio llestr tebyg i gwpan o'r enw hypanthiwm.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  B.C. Bennett (undated). *Economic Botany: Twenty-Five Economically Important Plant Families*. [http: //www.eolss.net/Sample-Chapters/C09/E6-118-03.pdf Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS) e-book]

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Rhosyn llwydwyrdd***
Y cysonyn mathemategol Pi (π) yw'r rhif trosgynnol mwyaf amlwg.
Mewn mathemateg, mae **rhif trawsgynnol** yn rhif real neu gymhlyg nad yw'n algebraidd. Y rhifau trawsryweddol mwyaf adnabyddus yw π ac *e*. Er mai dim ond llond dwrn o wahanol fathau o niferoedd trosgynnol y gwyddom amdanynt (yn rhannol oherwydd y gall fod yn hynod o anodd dangos bod nifer benodol yn drosgynnol), nid ydynt yn brin. Yn wir, mae bron pob un o'r rhifau real a chymhleth yn drosgynnol, gan y gellir cyfri'r rhifau algebraidd, tra na ellir cyfri'r setiau o rifau real a chymhleth.

Mae'r holl rifau trawsgynnol real yn afresymol, gan fod yr holl rifau cymarebol yn algebraidd. Nid yw'r gwrthwyneb yn wir: nid yw'r holl rifau afresymol yn drosgynnol; ee, mae ail isradd 2 yn rhif afresymol ond nid yn drawsgynnol, gan ei bod yn ateb o'r hafaliad polynomial   *x*   2  - 2 = 0. Rhif anghyffredin arall nad yw'n drawsgynnol yw'r gymhareb euraidd (*golden ratio*), {\displaystyle \varphi } neu {\displaystyle \phi }, gan ei fod yn ddatrysiad o'r hafaliad polynomial  *x* 2  -*x*- 1 = 0.

Hanes
-----

Ymhlith y mathemategwyr a fu'n flaenllaw yn y maes hwn mae: Johann Heinrich Lambert (1768), Joseph Liouville (1844 ac yn 1851), Charles Hermite (1873), Georg Cantor (1874), Ferdinand von Lindemann (1882), David Hilbert (1900) ac Alan Baker yn y 1960au.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lambert, Johann Heinrich (1768). "Mémoire sur quelques propriétés remarquables des quantités transcendantes, circulaires et logarithmiques". *Mémoires de l'Académie royale des sciences de Berlin*: 265–322.
2. ↑  Aubrey J. Kempner (October 1916). "On Transcendental Numbers". *Transactions of the American Mathematical Society* (American Mathematical Society) **17** (4): 476–482. doi:10.2307/1988833. JSTOR 1988833.
3. ↑  J. Liouville (1851). "Sur des classes très étendues de quantités dont la valeur n'est ni algébrique, ni même réductible à des irrationnelles algébriques". *J. Math. Pures et Appl.* **16**: 133–142. .
4. ↑  Georg Cantor (1874). "Über eine Eigenschaft des Inbegriffes aller reelen algebraischen Zahlen". *J. Reine Angew. Math.* **77**: 258–262. .
5. ↑  J J O'Connor and E F Robertson: Alan Baker. The MacTutor History of Mathematics archive 1998.