| Llenyddiaeth Hen Saesneg |
| --- |
| Darluniad o'r duw Woden yn llawysgrif Lacnunga |
| Barddoniaeth grefyddol
* Cædmon
* Cynewulf

 |
| Arwrgerddi
* *Beowulf*

 |
| Rhyddiaith
* *Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid*

 |
| * ← Cyn-Sacsonaidd
* Llên Lloegr
* Saesneg Canol →
 |
| * v
* t
* e
 |

Y corff hanesyddol o lenyddiaeth a ysgrifennwyd yn Hen Saesneg, y ffurf ar yr iaith Saesneg a fodolai yn y cyfnod o ganol y 7g i ddiwedd y 12g, yw **llenyddiaeth Hen Saesneg** neu **lenyddiaeth Eingl-Sacsoneg**. Dyma oesoedd yr Eingl-Sacsoniaid yn hanes Lloegr, rhwng dyfodiad y llwythau Germanaidd o'r Cyfandir i dde-ddwyrain Prydain Fawr yn y 5g a'r 6g a gorchfygiad Lloegr gan y Normaniaid ym 1066. Ymddengys testunau Hen Saesneg ar amryw ffurfiau ac mewn sawl genre, gan gynnwys yr arwrgerdd, bucheddau'r saint, pregethau, trosiadau o'r Beibl, cyfreithiau, croniclau, a dychmygion a damhegion. Mae rhyw 400 o lawysgrifau wedi eu cadw o'r cyfnod hwn, corff sylweddol o lenyddiaeth o'r Oesoedd Canol Cynnar. Maent yn dystiolaeth bwysig o ddatblygiad cynnar yr iaith Saesneg, hanes traddodiadol Lloegr, ac ethnogenesis y Saeson.

O'r holl farddoniaeth yn yr Hen Saesneg, dim ond 30,000 o linellau sydd yn goroesi, wedi eu cadw ym mron i gyd mewn pedwar grŵp o lawysgrifau, sef Llyfr Caerwysg, Llawysgrif Junius (neu gasgliad Bodley), Llyfr Vercelli, a chasgliad Cotton (gan gynnwys llawysgrif Beowulf). Penillion cyflythrennol yw'r brif arddull ym marddoniaeth Hen Saesneg, ac un o'i nodweddion yw dull trosiadol y *kenning* neu ddyfaliad. Y gerdd hiraf a mwyaf nodedig yn Hen Saesneg yw *Beowulf*, arwrgerdd genedlaethol y Saeson, a gyfansoddwyd yn yr 8g ar sail hen fytholeg y Germaniaid. Cerdd grefyddol fer gan y bardd Cristnogol Cædmon, a flodeuai yn ail hanner y 7g, ydy'r esiampl hynaf o waith llenyddol yn yr iaith Saesneg. Mae rhyddiaith Hen Saesneg yn cynnwys testunau cyfreithiol, traethodau meddygol, lên grefyddol a didactig, a chyfieithiadau o'r Lladin ac ieithoedd eraill. Mae'r croniclau a gweithiau hanesyddol a lled-hanesyddol tebyg, yn enwedig y Cronicl Eingl-Seisnig, yn dystiolaeth bwysig o'r Oesoedd Canol Cynnar yn Lloegr.

Gwelir gwahanol gyfnodau o ymchwil i lenyddiaeth Hen Saesneg yn yr oes fodern. Yn y 19g a dechrau'r 20g, anterth yr ieithegwyr, canolbwyntiai ysgolheigion ar wreiddiau Germanaidd yr Eingl-Sacsoniaid. Yn ddiweddarach, tynnwyd sylw at rinweddau llenyddol yr amryw destunau. gan fynd i'r afael â llenyddiaeth Hen Saesneg o safbwynt y beirniad yn hytrach na'r hanesydd. Mewn ymchwil cyfoes, rhoddir y pwyslais ar baleograffeg, sef astudiaeth y llawysgrifau eu hunain. Mae ysgolheigion yn trin a thrafod sawl pwnc yn y maes gan gynnwys canfod dyddiad, tarddiad, ac awduraeth testunau, a'r cysylltiadau rhwng llenyddiaeth Hen Saesneg ac ieithoedd eraill Ewrop yn yr Oesoedd Canol.

Barddoniaeth
------------

 *Prif erthygl: Barddoniaeth Hen Saesneg*
Tudalen flaen *Beowulf*, arwrgerdd genedlaethol y Saeson.
Nid oes ffynonellau gwreiddiol o farddoniaeth yr Eingl-Sacsoniaid, o oresgyniadau'r 5g hyd at eu cristioneiddio yn y 7g, yn goroesi. Gellir olrhain barddoniaeth Saesneg Lloegr yn ôl i "Emyn Cædmon", yr enw a roddir ar gerdd grefyddol fer a briodolir i'r mynach Cædmon (blodeuai 658–680) o Northymbria yn ôl yr *Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum*, hanes yn Lladin o'r 8g gan yr Hybarch Beda. Dyma'r enghraifft hynaf o lenyddiaeth yn yr iaith Saesneg, a'r esiampl gyntaf o farddoniaeth dduwiolfrydig Gristnogol yn llenyddiaeth y Saeson. O ail hanner y 7g hefyd, mae'n bosib, dyddia'r fawlgan *Widsith*, gan awdur anhysbys. Llyfr Caerwysg, o ddiwedd y 10g, yw unig ffynhonnell *Widsith*, ac er i ambell hanesydd dybio iddi gael ei chyfansoddi tua'r cyfnod hwnnw, mae'n cynnwys nodweddion a chyfeiriadau unigryw sydd yn debycach o lawer i draddodiad Germanaidd y Cyfandir, gan awgrymu ei bod yn seiliedig ar farddoniaeth gynharaf yr Eingl-Sacsoniaid os nad yn esiampl wirioneddol ohoni. Dethlir buddugoliaethau a dewrder brenhinoedd a rhyfelwyr mewn barddoniaeth arwrol yr Eingl-Sacsoniaid. Yr arwrgerdd hiraf ac enwocaf o'r cyfnod yw *Beowulf*, sy'n traddodi campau'r prif gymeriad a'i frwydr yn erbyn yr anghenfil Grendel. Cyfuniad o straeon paganaidd Gogledd Ewrop a themâu Cristnogol yw *Beowulf*, sy'n dyddio o'r 8g.

Rhennir barddoniaeth Hen Saesneg gan rai ysgolheigion yn ddau draddodiad: y farddoniaeth frodorol neu gyntefig, a'r barddoniaeth Gristnogol neu lenyddol. Mae'r traddodiad brodorol yn amlygu gwreiddiau Cyfandirol yr Eingl-Sacsoniaid, gan dynnu ar fytholeg baganaidd, llên gwerin Germanaidd, ac hanes traddodiadol yr amryw lwythau a oresgynnai Prydain yn y 5g. Mewn llawysgrifau diweddarach y ceir olion y farddoniaeth hon, ond mae'n sicr yr oeddynt yn tarddu o gorff llenyddol hanesyddol, o bosib traddodiad llafar, a oedd yn dyddio'n ôl i ddyfodiad yr Eingl-Sacsoniaid. Er iddynt yn eu hanfod ragflaenu cristioneiddio'r Eingl-Sacsoniaid, a chael eu hystyried yn draddodiad ar wahân i lên Gristnogol, byddai cyfeiriadau a themâu Cristnogol yn lliwio'r adysgrifiadau a rhyngysgrifeniadau a gyflawnwyd gan sgrifellwyr diweddarach. *Beowulf*, wrth gwrs, yw'r gerdd fwyaf yn y traddodiad brodorol, ac ymhlith yr esiamplau eraill o farddoniaeth gyntefig Eingl-Sacsonaidd mae *Widsith*, yr alargan arwrol *Deor*, a phytiau poblogaidd ar fydr megis swynion a dychmygion.

Mae barddoniaeth y traddodiad Cristnogol yn cynnwys cerddi a briodolir, boed yn gywir neu ar gam, i ddau fardd yn bennaf, sef Cædmon a Cynewulf. Mae'r rhain yn debyg i'r traddodiad brodorol o ran arddull a thechneg, ond yn ymdrin â phynciau cwbl Gristnogol. Mae'n debyg taw "Emyn Cædmon" yw'r unig waith sydd yn goroesi gan y bardd hwnnw, ond yn hanesyddol priodolwyd iddo hefyd drosiadau o straeon y Beibl – o lyfrau Genesis, Exodus, Daniel, a Jwdith. Priodolir i Cynewulf, a flodeuai yn y 9g mae'n debyg, bedair cerdd a gofnodwyd mewn llawysgrifau yn niwedd y 10g: *Elene* a *The Fates of the Apostles* yn Llyfr Vercelli, a *Christ II* a *Juliana* yn Llyfr Caerwysg.Mae'n debyg taw *The Dream of the Rood* yw'r gerdd ddefosiynol wychaf yn nhraddodiad yr Eingl-Sacsoniaid. Yn hanesyddol cafodd yr honno ei phriodoli i Cynewulf hefyd, ond bellach ni chydnabyddir unrhyw dystiolaeth dros hynny.

Rhyddiaith
----------

Trosiadau o destunau Lladin oedd yr enghreifftiau cyntaf o ryddiaith Hen Saesneg, a gyfieithasid i iaith yr Eingl-Sacsoniaid ar gais y Brenin Alffred Fawr yn niwedd y 9g. Gweithiau didactig, defosiynol, a hanesyddol ydy'r rhan fwyaf o'r rhyddiaith hon, gan gynnwys *Liber Regulae Pastoralis* gan y Pab Grigor Fawr, *Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum* gan yr Hybarch Beda, *Historiae Adversus Paganos* gan Orosius (hanes y byd gydag ychwanegiadau am Germania gan y teithwyr Ohthere o Hålogaland a Wulfstan o Hedeby), a *De consolatione philosophiae* gan Boetius. Mae'n debyg taw'r gwaith pwysicaf ydy Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid, casgliad o frutiau am oesoedd y brenhinoedd Sacsonaidd a gafodd ei ychwanegu ato o'r 9g i'r 12g. Dau o ryddieithwyr Hen Saesneg y mae eu henwau yn hysbys oedd Ælfric, Abad Eynsham (tua 955–1010), a Wulfstan, Archesgob Efrog (bu farw 1023), y ddau yn aelodau o Urdd Sant Bened ac yn nodedig am eu pregethau sy'n gosod sail i homileteg ganoloesol yr iaith Saesneg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Syr Ifor Evans, *A Short History of English Literature* (Llundain: Penguin, 1963), t. 13.
2. ↑  Evans, *A Short History of English Literature* (1963), t. 14.

Darllen pellach
---------------

* S. B. Greenfield, *A Critical History of Old English Literature* (1965).
* J. D. Niles, *Old English Literature in Context* (1981).
* C. L. Wrenn, *A Study of Old English Literature* (1967).

| * v
* t
* e
Llên Lloegr |
| --- |
| Yn ôl cyfnod | 
* Yr Oesoedd Canol
* 16eg ganrif
* 17eg ganrif (Yr Adferiad)
* 18fed ganrif
* 19eg ganrif
* 20fed ganrif

 |
| Yn ôl iaith | 
* Lladin
* Normaneg
* Saesneg (Hen Saesneg
* Saesneg Canol)

 |
| Barddoniaeth | 

|  |  |
| --- | --- |
| Yn ôl iaith | 
* Normaneg
* Lladin
* Saesneg

 |
| Yn ôl cyfnod | 
* Hen Saesneg
* Saesneg Canol
* Metaffisegwyr
* Cafaliriaid
* Y cyfnod Awgwstaidd
* Beirdd y Llynnoedd
* Rhamantiaeth
* Oes Fictoria
* Y Rhyfel Byd Cyntaf
* Moderniaeth
* Grŵp Auden
* Beirdd Lerpwl
* Barddoniaeth gyfoes

 |

 |
| Y nofel | 
* Nofel Ramantaidd
* Nofel ddychanol
* Nofel Gothig

 |
| Y ddrama | 
* Drama firagl
* Drama ddirgel
* Theatr Oes Elisabeth
* Theatr Oes Iago
* Theatr yr Adferiad
* Y ddrama Awgwstaidd
* Theatr Oes Fictoria
* Dynion ifanc dig
* Theatr gyfoes

 |
| Beirniadaeth | 
* Celf
* Ffilm
* Llenyddiaeth
* Theatr

 |


| * v
* t
* e
Llenyddiaeth Saesneg |
| --- |
| Yn ôl cyfnod | 
* Hen Saesneg
* Saesneg Canol
* Y Dadeni
* Rhamantiaeth
* Moderniaeth

 |
| Yn ôl gwlad neu ranbarth | 
* Yr Alban
* Awstralia
* Canada
* Y Caribî
* Cymru
* De Affrica
* India
* Iwerddon
* Lloegr (Barddoniaeth)
* Seland Newydd
* Unol Daleithiau America

 |
| Yn ôl cyfrwng neu ffurf | 
* Barddoniaeth
* Beirniadaeth
* Drama
* Nofel
* Stori fer

 |