"Y Llewpard" o *Fwystori Rochester*, 13eg ganrif
Llawysgrif *Bwystori Aberdeen*, 12fed ganrif
Casgliad o wybodaeth am fwystfilod yw **bwystori** neu **bwystawr** (Lladin ***Bestiarum vocabulum***. Daeth bwystoriau yn boblogaidd yn yr Oesoedd Canol fel cyfrolau darluniedig sy'n disgrifio amryw anifeiliaid ac adar. Yn ogystal â disgrifiad o'r creaduriaid ceir fel rheol moeswers a chwedl(au) alegorïaidd. Gall yr alegorïau hynny fod yn chwedlonol neu'n perthyn i symbolaeth Gristnogol. Gellid eu hystyried yn allwedd i ddeall symbolaeth byd natur ym meddwl yr Oesoedd Canol.

Roeddynt yn arbennig o boblogaidd yn Ffrainc a Lloegr yn y 12g, ond deilliant o ffynonellau cynharach. Yr enghraifft gynharaf a gafodd ei phoblogeiddio oedd cyfrol Roeg o'r 2ail ganrif gan awdur anhysbys a adnabyddir fel y *Physiologus,* ac roedd hynny yn ei thro yn tynnu ar wybodaeth a thraddodiadau hynafol a geir yn llyfrau rhai awduron claurol fel yr *Historia Animalium* gan Aristotlys a gweithiau eraill gan Herodotus, Pliny yr Hynaf, Solinus, Aelian a naturiaethwyr eraill.

Helaethwyd ar y *Physiologus* gan Sant Isidore o Seville (Llyfr XII o'r *Etymologiae*) a Sant Ambrose, a Gristioneddiodd y cynnwys trwy dynnu ar hanesion o'r Hen Destament. Yn ddiweddarach daeth yn arfer creu bwystoriau darluniedig, e.e. *Sallwyr Isabelle* (Llyfrgell Daleithiol München). Enghraifft enwog arall yw Bwystori Aberdeen, un o'r enwocaf o'r tua hanner cant o fwystoriau darluniedig sydd wedi goroesi. Lluniodd Leonardo da Vinci ei fwystori ei hun.

Er na chafwyd llawysgrifau darluniedig o'r bwystoriau yng Nghymru, cyfieithwyd y *Bestiaire d'Amour*, bwystori serch gan y Ffrancwr Richart de Fornival, i'r Gymraeg ar ddiwedd yr Oesoedd Canol a dechrau'r cyfnod modern. Mae'r *Bestiaire d'Amour* (Bwystori Serch) yn cynrychioli panllanw traddodiad seciwlar sydd â'i wreiddiau yng ngwaith y trwbadwriaid, yn enwedig Rigaut de Barbezieux (fl. 1170-1210).

Yn y cyfnod modern mae llenorion ac artistiaid fel Henri de Toulouse-Lautrec, Saul Steinberg a Jorge Luis Borges wedi creu bwystoriau sy'n cyfuno'r traddodiadol a ffrwyth eu dychymyg eu hunain.

Gweler hefyd
------------

* Alegori
* *Bestiaire d'Amour*

Llyfryddiaeth
-------------

* Payne, Ann. (1990) *Mediaeval Beasts.*
* Hassig, Debra (1995) *Medieval Bestiaries: Text, Image, Ideology.*
* Hassig, Debra, ed. (1999) *The Mark of the Beast: The Medieval Bestiary in Art, Life, and Literature*.
* Benton, Janetta Rebold. (1992) *The Medieval Menagerie: Animals in the Art of the Middle Ages*.
* Thomas, Graham C. G. (gol.), *A Welsh Bestiary of Love* (Dulyn, 1988)
* George, Wilma and Brunsdon Yapp. (1991) *The Naming of the Beasts: Natural History in the Medieval Bestiary*.
* Clark, Willene B. and Meradith T. McMunn. (1989) *The Bestiary and its Legacy.*

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) *The Bestiary: The Book of Beasts*, cyfieithiad T. H. White o fwystori ganoloesol yn Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt.
* (Saesneg) The Medieval Bestiary
* (Saesneg) The Bestiary
* *Bestiaire de Philippe de Thaon* yn Llyfrgell Genedlaethol Denmarc.
* *Bwystori Anne Walshe* yn Llyfrgell Genedlaethol Denmarc.
* (Saesneg) *The Aberdeen Bestiary* Prifysgol Aberdeen.
* (Saesneg) (Ffrangeg) Arddangosfa yn y Bibliothèque nationale de France
* www.christiansymbols.net Archifwyd 2008-03-09 yn y Peiriant Wayback. Symbolaeth mewn Cristnogaeth.