Roedd **Elis Gruffydd** (c.1490-c.1552), a lysenwyd **"Y Milwr o Galais"**, yn groniclydd Cymraeg, copïydd a chyfieithydd, a aned yn Llanasa, Sir Fflint. Mae Elis Gruffydd yn adnabyddus yn bennaf fel lluniawr y gronicl anferth *Cronicl Chwech Oes y Byd*, sy'n cynnwys y testun hynaf ar glawr o *Hanes Taliesin*, sy'n adrodd hynt a helynt y Taliesin chwedlonol. Mae'r Gronicl yn un o chwe darn o waith sydd wedi'u hychwanegu at Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Gyfunol, gan UNESCO.

Bywgraffiad
-----------

Prin ac ansicr yw'r dystiolaeth am ei fywyd cynnar. Cafodd ei fagu yn Sir Fflint ac yn nes ymlaen llwyddodd i ennill lle yng ngwasanaeth teulu Wingfield yn Llundain. Aeth drosodd i Ffrainc gyda Syr Robert Wingfield a bu'n dyst i Faes y Brethyn Euraidd, ger Calais, yn 1520. Treuliodd y cyfnod o 1524 hyd 1529 fel ceidwad plas y teulu Wingfield yn Llundain. Yn ystod y cyfnod hwnnw copïodd nifer o hen lawysgrifau Cymraeg, yn cynnwys bucheddau'r saint a *Chwedlau Saith Ddoethion Rhufain*. Gwyddys iddo ddychwelyd i Galais fel milwr yn y garsiwn Seisnig yno. Yno, trodd o Babyddiaeth ac at Brotestaniaeth pybyr.

Ymladdodd dros Loegr yn yr Iseldiroedd, Gwlad Belg a Sbaen cyn symud i Calais, a oedd yn 1530 dan feddiant Coron Lloegr.

Bu ganddo ddigon o hamdden i dreulio'r rhan fwyaf o'i amser yn copïo a chyfieithu nifer o lawysgrifau (o lyfrgell teulu Wingfield yn ôl pob tebyg). Yno hefyd, mae'n debyg, yr ysgrifennodd y rhan fwyaf o destun ei *Gronicl o Chwech Oes y Byd*. Ni wyddys pryd yn union y bu farw, ond 1552 yw'r dyddiad olaf yn ei gronicl, a thybir iddo farw yn fuan wedyn, yng Nghalais. Serch hynny, mae yna bosibilrwydd ei fod dal yno pan ailgymerwyd y ddinas gan y Ffrancod ym 1558.

Gwaith llenyddol
----------------

Dim ond pytiau o waith Elis Gruffydd a gyhoeddwyd hyd yn hyn. Cyhoeddwyd rhannau o'i *Gronicl* o bryd i'w gilydd, yn cynnwys *Ystoria Taliesin* (*Hanes Taliesin*), disgrifiadau o ddigwyddiadau hanesyddol yn ei oes, ac ambell chwedl fel 'Chwedl Huaw ap Caw ac Arthur', 'Chwedl Myrddin' a 'Gwraig Maelgwn a'r Fodrwy', a 'Hanes Llywelyn ap Iorwerth a Chynwrig Goch o Drefriw'. Cyhoeddwyd yn ogystal ei gyfieithiad o'r llyfr meddygol cyfoes *Castell yr Iechyd*. Mae iaith ac arddull yr awdur yn unigryw a'i waith yn ddarllenadwy iawn. Barn J. Gwenogvryn Evans amdano oedd ei fod "y rhyddiaith fwyaf darllenadwy yn y Gymraeg ar ôl y Mabinogion."

Cronicl Elis Gruffydd
---------------------

Sgwennwyd Cronicl o Chwech Oes y Byd rhwng 1550 a 1552, pan oedd yng ngwarchodlu byddin Lloegr, wedi'i leoli yn Calais. Mae'r Gronicl hon yn un o chwe darn o waith sydd wedi'u hychwanegu at 'Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Gyfunol', gan UNESCO. Mae'r cronicl yn disgrifio hanes y byd o'r dechrau hyd at ddyddiau'r awdur, ac mae'n cynnwys ffeithiau hanesyddol, chwedlau traddodiadol o Gymru, a hanesion o gyfnod y Tuduriaid. Dywedodd Pedr ap Llwyd, Cyfarwyddwr a Dirprwy Brif Weithredwr a Llyfrgellydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, fod y cronicl yn "gampwaith" ond iddo fynd "braidd yn anghofiedig" erbyn hyn (2017). Dywedodd: "Ni ellir gor-bwysleisio pwysigrwydd y pedair cyfrol hyn. Hwn yw'r cronicl naratif mwyaf uchelgeisiol erioed i'w greu yn yr iaith Gymraeg, a dyma'r cyfanwaith rhyddiaith hwyaf yn yr iaith. Cynrychiola hefyd yr enghraifft wybyddus gynharaf o awdur Cymreig, yn ysgrifennu ar gyfer cynulleidfa Gymreig, y hwnt i'r Deyrnas Gyfunol - er nad oedd, yn llythrennol, yn ysgrifennu y tu hwnt i ffiniau'r Deyrnas Gyfunol ar y pryd."

Roedd y gwaith hefyd yn cynnwys barn gweision a morynion y Llys Brenhinol yn Llundain ar faterion megis perthynas Harri VIII ac Anne Boleyn, a gwybodaeth am gwymp Thomas Cromwell.

Llyfryddiaeth
-------------

### Gwaith Elis Gruffydd

* P.K. Ford (gol.), *Ystoria Taliesin* (Caerdydd, 1992). Testun Gruffydd o *Hanes Taliesin*. Ceir rhestr ddefnyddiol yn y gyfrol o'r ddarnau o waith Elis Gruffydd sydd wedi cael ei gyhoeddi mewn cylchgronau academaidd fel *Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd*.
* S. Minwell Tibbot (gol.), *Castell yr Iechyd* (Caerdydd, 1970)
* Ail ran Cronicl Elis Gruffydd (Llawysgrif NLW 3054D) ar y Drych Digidol, LlGC

Ceir dau destun byr yn y gyfrol *Rhyddiaith Gymraeg 1488-1609*, gol. gan T. H. Parry-Williams (Caerdydd, 1954):

* 'Hanes Llywelyn ap Iorwerth a Chynwrig Goch o Drefriw'
* 'Mynd drosodd i Ffrainc'

### Astudiaethau

* Jerry Hunter, *Soffestri'r Saeson* (Caerdydd, 2000)
* Jerry Hunter, 'Taliesin at the court of Henry VIII: aspects of the writings of Elis Gruffydd', *Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion*, 10 (2004), tt. 41-56
* Thomas Jones, 'A Welsh chronicler in Tudor England', *Cylchgrawn Hanes Cymru*, 1 (1960–63), 1–17
* Thomas Jones, 'Y Milwr o Galais', yn *Mân Us. Sgyrsiau ac Ysgrifau* (Llyfrau'r Castell, Caerdydd, 1949)
* C. Lloyd-Morgan, 'Elis Gruffydd a thraddodiad Cymraeg Calais a Chlwyd', *Cof Cenedl*, 11 (1996), 31–58
* P. Morgan, 'Elis Gruffudd of Gronant: Tudor chronicler extraordinary', *Flintshire Historical Society Journal*, 25 (1971–2), 9–20
* P. Morgan, 'Elis Gruffudd yng Nghalais', *Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd*, 21 (1964–6), 214–18

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru).
2. 1 2  Thomas Jones, 'Y Milwr o Galais', yn *Mân Us. Sgyrsiau ac Ysgrifau* (Llyfrau'r Castell, Caerdydd, 1949).
3. ↑  Gwefan Cymru Fyw; BBC; adalwyd 12 Mehefin 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 7271473
* LCCN: nr94010085
* ISNI: 0000 0000 5475 751X
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |