**Habib Ben Ali Bourguiba** (Arabeg: الحبيب بو رقيبة), (3 Awst 1903 – 6 Ebrill 2000) oedd arlywydd cyntaf Tiwnisia. Cafodd ei eni ym Monastir. Fe'i addysgwyd yn y Sorbonne, Paris.

Blynyddoedd cynnar a'r frwydr dros annibyniaeth
-----------------------------------------------

Bourguiba ym Mharis
Yn 31 oed daeth Bourguiba yn arweinydd y mudiad dros annibyniaeth oddi ar Ffrainc yn Tiwnisia pan sefydlodd y Blaid Neo-Destour. Cafodd ei arestio yn 1938 a'i alltudio i Ffrainc. Dychwelodd i Tiwnisia ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd ond cafodd ei alltudio eto, i Cairo y tro yma, yn 1947. Oddi yno gweithiodd yn ddyfal i hysbysu'r byd am sefyllfa Tiwnisia dan reolaeth Ffrainc. Erbyn 1951 bu rhaid i Ffrainc ildio rywfaint. Treuliodd gyfnod arall mewn alltudiaeth ar ôl dychwelyd am rai misoedd i arwain llywodraeth dros dro. Arweiniodd hyn at brotestiadau ac ymosodiadau gan genedlaetholwyr ac erbyn Mehefin 1955 doedd gan y Ffrancod ddim dewis ond i adael i Bourguiba ffurfio llywodraeth led-annibynnol.

Llywodraeth
-----------

Ar ôl ennill annibyniaeth ffurfiol (20 Mawrth, 1956) aeth ati i greu gwladwriaeth fodern yn rhinwedd ei swydd fel arlywydd cyntaf y wlad (25 Gorffennaf, 1957 - 7 Tachwedd, 1987). Roedd yn arweinydd deallus a charismatig ac yn ystod ei arlywyddiaeth tyfodd cwlt personoliaeth o'i gwmpas (enwir prif strydoedd trefi a dinasoedd Tiwnisia er anrhydedd iddo hyd heddiw). Roedd ei feddylfryd yn rhyddfrydig ac agored ar sawl pwnc gwleidyddol a chymdeithasol, er iddo sicrhau fod awennau'r llywodraeth yn gadarn yn ei ddwylo ei hun. Rhoddai bwyslais eithriadol ar addysg a hawliau merched a cheisiodd foderneiddio'r wlad trwy wahardd amlwreicaeth (poligami) a gwisgo'r burka gan ferched a chodi mur rhwng y wladwriaeth a chrefydd.

*Coup* palas
------------

Beddrod Bourguiba ym Monastir
Ond ni phlesiwyd pawb gan ei lywodraeth. I'r beirniaid rhyddfrydol doedd o ddim wedi symud digon pell i gyfeiriaid y fodel democrataidd Gorllewinol a cheid gormod o enghreifftiau o lwgrwobrwyo a nawdd wleidyddol. Tua diwedd ei oes wynebai wrthwynebiad gan nifer gynyddol o radicalwyr Islamaidd yn ogystal ac roedd y wlad yn wynebu argyfwng. Syrthiodd yn wael iawn ac roedd ei afael ar y llywodraeth yn llac. Roedd ei benderfyniadau'n eratig. Yn y diwedd cafodd ei ddisodli gan ei olynydd Zine el-Abidine Ben Ali, y Gweinidog Cartref penderfynol, mewn amgylchiadau amheus pan arwyddwyd tystysgrif gan griw o feddygon yn tystio ei fod yn rhy wael i fynd ymlaen (ac un o'r meddygon yn protestio nad oedd wedi gweld y claf ers dwy flynedd).

Etifeddiaeth
------------

Cafodd Bourguiba ei gadw o'r golwg yn y palas arlywyddol yn Carthage Présidence, ger Tunis, ac oddi yno i balas arall ym Monastir lle bu farw ar 6 Ebrill 2000. Codwyd beddrod marweddog iddo ym Monastir, ei ddinas enedigol, ar ôl ei farwolaeth. Roedd y mwyafrif o bobl Tiwnisia yn ei barchu'n fawr. Roedd wedi arwain ei wlad i annibyniaeth, creu system gweddol ddemocrataidd, gosod sylfeini gwladwriaeth les, rhoi lle anrhydeddus i ferched yn y gymdeithas a datblygu economi cryf a olygodd fod gan y Tiwnisiaid safon byw ymhlith y gorau yn y byd datblygol.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Muhammad VIII al-Amin(Brenin)** | **Arlywydd Tiwnisia**25 Gorffennaf 1957 – 7 Tachwedd 1987 | Olynydd:**Zine El Abidine Ben Ali** |

Llyfryddiaeth
-------------

Mae'r rhan fwyaf o'r cyfrolau am Bourguiba yn llyfrau Ffrangeg:

* Driss Abbassi, *Entre Bourguiba et Hannibal. Identité tunisienne et histoire depuis l’indépendance*, Karthala, Paris, 2005 (ISBN 2845866402)
* Tahar Belkhodja, *Les trois décennies Bourguiba. Témoignage*, Publisud, Paris, 1998 (ISBN 2866007875)
* Sophie Bessis (avec la collaboration de Souhayr Belhassen), *Habib Bourguiba. Biographie en deux volumes*, Jeune Afrique, Paris, 1988
* Habib Bourguiba, *Ma vie, mon œuvre*, Omnibus, Paris, 2003 (ISBN 2259014062). Hunangofiant.
* Michel Camau et Vincent Geisser, *Habib Bourguiba. La trace et l’héritage*, Karthala, Paris, 2004 (ISBN 2845865066)
* Mounir Charfi, *Les ministres de Bourguiba (1956-1987)*, L’Harmattan, Paris, 2000 (ISBN 2738403980)
* Bernard Cohen, *Bourguiba. Le pouvoir d’un seul*, Flammarion, Paris, 1992 (ISBN 2080648810)
* Ali El Ganari, *Bourguiba. Le combattant suprême*, Plon, Paris, 1985 (ISBN 225901321X)
* Félix Garas, *Bourguiba et la naissance d’une nation*, Julliard, Paris, 1956
* Aziz Krichen, *Syndrome Bourguiba*, Cérès, Tunis, 2003 (ISBN 9973700732)
* Pierre-Albin Martel, *Habib Bourguiba. Un homme, un siècle*, Jaguar, Paris, 1999 (ISBN 2869503202)
* Samya El Méchat, *Tunisie. Les chemins vers l’indépendance (1945-1956)*, L’Harmattan, Paris, 2000 (ISBN 2738412386)
* Mohamed Mzali, *Un premier ministre de Bourguiba témoigne*, Picollec, Paris, 2004 (ISBN 2864772108)
* Mohsen Toumi, *La Tunisie de Bourguiba à Ben Ali*, PUF, Paris, 1989

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan 'swyddogol' gan deulu Bourguiba (Arabeg / Ffrangeg / Saesneg)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 51700583
* LCCN: n80067299
* ISNI: 0000 0001 1472 5561
* GND: 11866235X
* SELIBR: 346042
* SUDOC: 027287912
* BNF: cb12014190p (data)
* BIBSYS: 90392893
* NLA: 36423580
* NKC: jx20040629004
* BNE: XX862020
* CiNii: DA01734178

 |