Hela mewn fforest ganoloesol, o gopi llawysgrif o *Livre de chasse* (1387) gan Gaston Fébus
Siarter o 1217 a ailsefydlodd hawliau pobl cyffredin i ddefnyddio'r fforestydd brenhinol yn Lloegr oedd **Siarter y Fforest** (Lladin: *Carta Foresta*). Roedd y hawliau hynny wedi cael eu herydu gan Wiliam I a'i blant. Fe'i cyhoeddi yn Lloegr gan y Brenin Harri III pan oedd yn ifanc, o dan raglywiaeth William Marshall, Iarll 1af Penfro. Cywirodd rhai camarferion o Gyfraith y Fforestydd a oedd wedi cael eu hymestyn gan Wiliam II (Wiliam Rufus). Mewn sawl ffordd roedd y siarter yn atodiad i'r Magna Carta (1215) a oedd wedi mynd i'r afael â gwahanol camddefnydd o rym brenhinol.

Hanes
-----

Yn y Canol Oesoedd roedd y gair "fforest" (o Ladin, *foris*, "drws" neu "lidiart") yn golydu ardal gaeedig lle roedd gan y brenin (a rhai uchelwyr eraill) hawliau unigryw i hela anifeiliaid gwylltion ynddi ac i borfa ei wartheg ynddi. Yn y byd modern mae'r gair "fforest" yn gyfystyr â "choedwig", ond yn wreiddiol byddai "fforest" yn cynnwys nid coed yn unig, ond hefyd darnau mawr o rostir, glaswelltir a gwlypdiroedd, cynnyrch bwyd, pori ac adnoddau eraill. Aeth tiroedd yn fwyfwy cyfyngedig wrth i'r Brenin Rhisiart I a'r Brenin John ddynodi mwy o ardaloedd fel fforestydd brenhinol. Ar ei fwyaf roedd fforestydd brenhinol yn gorchuddio tua thraean o dirwedd yn ne Lloegr. Felly roedd yn anodd i'r bobl gyffredin gynnal eu hunain ar y tir yr oeddent yn byw arno.

Cyhoeddwyd Siarter y Goedwig ar 6 Tachwedd 1217 yn Eglwys Gadeiriol Sant Paul Llundain fel siarter ategol i'r Magna Carta. Cafodd ei ailgyhoeddi yn 1225 gyda nifer o fân newidiadau i'w eiriau, ac yna ymunodd â'r Magna Carta yng Nghadarnhad y Siarteri ym 1297.

Roedd fforestydd brenhinol yn ffynhonnell bwysig o danwydd (pren a mawn) ar gyfer coginio a gwresogi ac ar gyfer diwydiannau fel llosgi siarcol, ac roeddynt yn cyflenwi pori ar gyfer moch ac anifeiliaid eraill. Felly rhoddodd y siarter rywfaint o ddiogelwch economaidd i bobl gyffredin oedd yn defnyddio'r fforestydd i chwilota am fwyd ac i bori eu hanifeiliaid. Tra roedd y Magna Carta yn ymdrin â hawliau barwniaid, adferodd y siarter rai hawliau a breintiau i'r bobl gyffredin a'u amddiffynodd rhag cam-drin gan uchelwyr.

Copïau sydd wedi goroesi
------------------------

Dau gopi o Siarter y Fforest 1217 sydd wedi goroesi; mae un yn perthyn i Eglwys Gadeiriol Durham a'r llall i Eglwys Gadeiriol Lincoln. Arddangosir copi Lincoln fel arfer yng Nghastell Lincoln, ynghyd â chopi Lincoln o'r Magna Carta. Ceir copi o ailgyhoeddiad o 1225 yn y Llyfrgell Brydeinig (Add. Ch. 24712).

Datblygiadau diweddarach
------------------------

Erbyn cyfnod y Tuduriaid, roedd y rhan fwyaf o'r deddfau yn amddiffyn y pren mewn fforestydd brenhinol. Fodd bynnag, parhaodd rhai cymalau yn Neddfau Fforestydd i weithredu tan y 1970au, ac mae llysoedd arbennig yn dal i fodoli yn y Fforest Newydd a Fforest y Ddena. Yn y modd hwn, y Siarter yw'r statud a pharhaodd i weithredu yn Lloegr am yr amser hiraf (rhwng 1217 a 1971). Fe'i disodlwyd yn y pen draw gan y *Wild Creatures and Forest Laws Act 1971*.

I nodi 800 mlwyddiant Siarter y Fforest, yn 2017 ymunodd Coed Cadw a mwy na 50 o sefydliadau traws-sector eraill i greu'r Siarter Coed i’r Werin, gan adlewyrchu'r berthynas fodern â choed a choedwigoedd a'r dirwedd i bobl yn y DU.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   fforest. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 29 Awst 2022.
2. ↑  *English Historical Documents*, cyf.3: *1189–1327*, gol. Harry Rothwell (Llundain, 1995), t.337
3. ↑  *English Historical Documents*, cyf.3, t.347
4. ↑  Rothwell, *English Historical Documents*, cyf.3, t.485
5. ↑  George C. Homans, *English Villagers of the Thirteenth Century* (Efrog Newydd, 1941)
6. ↑  Harrison, Julian (14 Mehefin 2015). "How The Forest Charter Was Saved From Destruction". *Medieval manuscripts blog*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2022-08-29. Cyrchwyd 29 Aug 2022.
7. ↑  "Gwefan Siarter Goed", adalwyd 29 Awst 2022

Dolenni allanol
---------------

* The Charter of the Forest of King Henry III, ffacsimili a chyfieithiad Saesneg