Heddwas o Sais oedd **Syr Kenneth Leslie Newman** (15 Awst 1926 – 4 Chwefror 2017) a wasanaethodd yn bennaeth Heddlu Brenhinol Wlster (yr RUC) o 1976 i 1979 a phennaeth Heddlu Llundain (y Met) o 1982 i 1987.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd yn ardal Hackney yn nwyrain Llundain yn fab i adeiladwr o'r enw John a'i wraig Florence. Magwyd Kenneth ym mhentref North Bersted yng Ngorllewin Sussex. Ymunodd â'r Awyrlu Brenhinol yn 16 oed a gwasanaethodd yn Seilón, yr India, Byrma, a Singapôr yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Dychwelodd i Loegr ym 1946, ac ymunodd â heddlu'r Mandad Prydeinig ym Mhalesteina i ddianc o hinsawdd oer ei gartref. Daeth y Mandad Prydeinig i ben ym 1948, a dychwelodd Newman i Loegr i ymuno â Heddlu Llundain fel cwnstabl. Y flwyddyn honno, priododd Eileen Freeman, ac yn hwyrach cawsant un mab ac un ferch. Cafodd ei ddyrchafu drwy rengoedd y llu a'i benodi'n bennaeth ar blismona cymunedol. Yn ei amser rhydd fe astudiodd ac enillodd radd yn y gyfraith o Brifysgol Llundain ym 1971.

Cyfnod yng Ngogledd Iwerddon
----------------------------

Ceisiodd am swydd dirprwy bennaeth Heddlu Brenhinol Wlster, a'r nod o roi ei syniadau am heddlua ar waith. Aeth i Ogledd Iwerddon ym 1973, ar anterth yr Helyntion, yn ddirprwy i bennaeth yr RUC Syr Jamie Flanagan. Dyrchafwyd Newman yn bennaeth yr RUC ym 1976, a'i orchwyl oedd polisi "Wlstereiddio" sef sefydlu'r heddlu uwchlaw'r Fyddin Brydeinig wrth ymateb i lofruddiaethau a ffrwydradau yn y dalaith.

Ar y pryd, cafodd ei weld yn blismon rhyddfrydol a deallusol oedd am heddychu'r trais sectyddol yng Ngogledd Iwerddon. O dan ei arweiniad, defnyddiodd swyddogion yr RUC dechnegau holi tresigar – artaith yn ôl rhai – ar garcharorion ym marics Castlereagh. Gwadai'r cyhuddiadau gan Newman, a ddywedodd taw "propaganda" oeddynt, ond cafodd y dystiolaeth o artaith ei gadarnháu gan Amnest Rhyngwladol a'r barnwr Harry Bennett. Er tactegau dadleuol ei lu, cafodd Newman ei urddo'n farchog ym 1978. Gadawodd yr RUC ym 1979 a dychwelodd i Loegr i gymryd swyddi Arolygydd Heddlu Ei Mawrhydi a phennaeth coleg swyddogion yr heddlu yn Bramshill.

Comisiynydd y Met
-----------------

Ym 1982, penodwyd Newman yn Gomisiynydd yr Heddlu Metropolitanaidd, sef heddlu'r brifddinas Llundain, ac felly'n bennaeth ar heddlu holl Lundain Fwyaf ac eithrio Dinas Llundain (y Filltir Sgwâr). Newidiodd arferion y llu yn sylweddol o dan ei arweinyddiaeth: ymgynghorai ag arbenigwyr rheolaeth, a chyhoeddai'r "llyfr bach glas" ar egwyddorion a safonau proffesiynol yr heddlu. Yn y llyfryn, awgrymodd Newman ei wrthwynebiad i Fasoniaeth ymhlith y rhengoedd, ac ymatebodd Seiri Rhyddion y Met drwy sefydlu cyfrinfa newydd, "Maenor Iago Sant". Cefnogodd Newman gynlluniau Gwarchod y Gymdogaeth a'r elusen *Community Action Trust* (a elwir bellach yn Crimestoppers, Taclo'r Taclau yn Gymraeg). Cyflwynodd ambell diwygiad radicalaidd i'r Met, mewn ymateb i adroddiad Scarman, a feirniadai'r heddlu yn sgil terfysgoedd Brixton, ac asesiad gan y Policy Studies Institute a gyhuddai'r Met o ddiwylliant hiliaeth a *machismo*. Rhannai a datgymalai'r adrannau oedd wedi hen galedu, a datganolai'r broses benderfynu ar sawl mater i'r ardaloedd lleol.

Bu sawl argyfwng yn ystod cyfnod Newman yn bennaeth ar y Met, gan gynnwys saethu'r dyn dieuog Stephen Waldorf ar gam (1983), saethu Cherry Groce a therfysg Brixton (Medi 1985), a therfysg Broadwater Farm a llofruddiaeth y heddwas Keith Blakelock (Hydref 1985). Ymatebodd Newman i'r terfysgoedd drwy rybuddio bydd yr heddlu yn defnyddio bwledi plastig a nwy CS yn y dyfodol. Achosai ffrae gan sylwad mewn cylchgrawn Americanaidd, a briodolir i Newman, bod pobl o dras Jamaicaidd "yn dueddol wrth natur o wrthwynebu awdurdod". Ymddeolodd Newman o'r heddlu ym 1987.

Diwedd ei oes
-------------

Ar ôl gadael yr heddlu, daeth Newman yn gyfarwyddwr i Control Risks, Automated Security Holdings, a'r Automobile Association. Bu farw yn 90 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Sir Kenneth Newman obituary, *The Guardian* (26 Chwefror 2017). Adalwyd ar 20 Ebrill 2017.