*Gweler hefyd: Llaeth anwedd a Llaeth powdr*
Llaeth cyddwys wedi'i ferwi am sawl awr i ddod yn gartrefol *dulce de leche* (llyth. "llaeth melys")
Café bombón yn amrywiad Sbaenaidd o goffi wedi'i baratoi gyda llaeth cyddwys
Llaeth buwch yw **llaeth cyddwysedig** neu **laeth cyddwys** (Saesneg: *condensed milk*) lle mae tua 60% o'r dŵr wedi'i dynnu ohono. Fe'i canfyddir gan amlaf gyda siwgr wedi'i ychwanegu ato ac wedi'i felysu (SCM), i'r graddau bod y termau "llaeth cyddwys" a "llaeth cyddwys wedi'i felysu" yn aml yn cael eu defnyddio'n gyfnewidiol heddiw. Mae llaeth cyddwys wedi'i felysu'n gynnyrch melys trwchus iawn, a all pan bara mewn tun am flynyddoedd heb oergell os na chaiff ei agor. Defnyddir y cynnyrch mewn nifer o seigiau pwdin mewn sawl gwlad.

Ymhlith y cynnyrch cysylltiedig mae **llaeth anwedd** (Saesneg: *evaporated milk*), sydd wedi mynd trwy broses gadwraeth hirach oherwydd nad yw'n cael ei felysu. Caiff llaeth anwedd ei adnabod mewn rhai gwledydd fel "llaeth cyddwys heb ei felysu". Tynnir yr un faint o ddŵr o'r ddau gynnyrch.

Y Gwahaniaeth rhwng llaeth cyddwys a llaeth anwedd
--------------------------------------------------

Yr unig wahaniaeth rhwng llaeth cyddwys a **llaeth anwedd** yw bod siwgr wedi ei hychwanegu at laeth cyddwys ac nid at laeth anwedd. Gall y gwahaniaeth yma gael dylanwad fawr os bydd person yn coginio ac yn dilyn rysait sy'n galw am ddefnyddio un o'r ddau laeth penodol. Ond yn y bôn anweddwyd 60% o'r dŵr o'r ddau.

Cynhyrchu
---------

Mae llaeth amrwd yn cael ei clirio drwy hidl a'i safoni i gymhareb braster a ddymunir i solid-not-fat (SNF), ac yna caiff ei gynhesu i 85-90 °C am sawl eiliad. Mae'r broses yma o gynhesu'r llaeth yn dinistrio rhai micro-organebau, yn lleihau gwahanu braster ac yn atal ocsidiad??. Mae rhywfaint o ddŵr yn cael ei anweddu o'r llaeth ac ychwanegir siwgr nes cyrraedd cymhareb 9:11 (bron i hanner) o siwgr i laethu). Mae'r siwgr yn ymestyn oes-silff llaeth cyddwys wedi'i felysu. Mae swcros yn cynyddu pwysau osmotig yr hylif, sy'n atal tyfiant micro-organebau. Yna oerir y llaeth anwedd wedi'i felysu ac ychwanegir crisialu lactos.

Hanes
-----

Roedd llaeth gostyngedig neu ferwedig yn hysbys hyd yn oed cyn cynhyrchu diwydiannol, er enghraifft fel Khoa yn India, sy'n cael ei wneud o laeth cyflawn wedi'i ferwi'n araf ac a ddefnyddir yn bennaf fel sail i bwdinau. Mae'r siocled o'r Alpau, Sig, wedi'i wneud o faidd, yn gymharol.

Ystyrir mai'r melysydd Ffrengig, Nicolas Appert, yw dyfeisiwr llaeth cyddwys tun. Am ei gyflawniadau arbennig ym maes cadw ffrwythau dyfarnwyd gwobr iddo gan lywodraeth Ffrainc ym 1810 - gyda'r amod bod llyfr yn cael ei gyhoeddi. Yn yr un flwyddyn datblygodd y syniad o gadw llaeth mewn caniau yn debyg, a llwyddodd o'r diwedd i'w wneud am y tro cyntaf ym 1827.

Gail Borden, Americanwr, oedd y cyntaf i ddatblygu proses ddiwydiannol ar gyfer cynhyrchu llaeth cyddwys. Ar ôl sawl ymgais aflwyddiannus, daeth ar draws y badell wactod yn y gymuned Shaker grefyddol, a ddefnyddiwyd yno i baratoi ffrwythau. Hyd nes y llwyddodd ei drydedd ffatri yn Wassaic yn nhalaith Efrog Newydd i gyflawni cynnyrch addas. Cyhoeddwyd y patent ar gyfer y broses hon ar 19 Awst 1856 Ym 1864, sefydlodd Borden y 'New York Condensed Milk Company', a oedd yn cynhyrchu 75,000 litr o laeth cyddwys wedi'i felysu y dydd. Ddeng mlynedd yn ddiweddarach, sefydlodd dau Americanwr y Anglo-Swiss Condensed Milk Company yn Zürich, a unodd â Nestlé ym 1905.

Yn ystod Rhyfel Cartref yr UDA, roedd llaeth cyddwys wedi'i felysu yn ddogn argyfwng bwysig, oherwydd gall 400-gram arferol gyflenwi hyd at 5,500 kJ. Gwnaeth milwyr Rhyfel Cartref a ddychwelodd, yr oeddent wedi achub eu bywydau, eu gwneud yn llwyddiant mawr yn y farchnad, a ddaeth i ben wrth orgynhyrchu ym 1912. Dim ond ym 1911 yr aeth y gwneuthurwr Nestlé i mewn i'r busnes llaeth cyddwys wedi'i felysu ac agorodd ffatri fwyaf y byd yn Awstralia. Profodd cynhyrchu uchafbwynt arall yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Mae dyfeisio llaeth cyddwys heb siwgr ychwanegol 30 mlynedd yn gynt nag un yr amrywiad wedi'i felysu. Y dyfeisiwr yw'r Americanwr John B. Meyenberg, a anwyd yn y Swistir, a oedd eisoes wedi datblygu proses yn Eingl-Swistir yn y Swistir, ond yna ymfudodd i'r UDA am ddiffyg cefnogaeth a gwneud cais am batent yno ar 25 Tachwedd 1885. Ar 14 Mehefin 1885, sefydlodd Helvetia Milk Condensing Company (Pet Inc. bellach, is-gwmni i General Mills). Enw'r cynnyrch cyntaf oedd 'Highland Evaporated Cream'. Effeithiwyd ar y cynhyrchion cyntaf o hyd gan ddifetha cynamserol o ganlyniad i ymosodiad bacteriol, ond cafodd hyn ei unioni gan broses a ddatblygwyd gan Louis Latzer a Werner Schmidt.

Ym 1934, datblygodd mab Meyenberg (John P. Meyenberg) broses ar gyfer anweddu llaeth gafr i bobl sydd ag alergedd i laeth buwch.

Cyfansoddiad a gwerth calorig
-----------------------------

Caniau llaeth cyddwys yn Israel. Mae llaeth cyddwys yn hylaw iawn mewn gwledydd poeth gan y gellir cadw am flynyddoedd (oni agorir y can) heb iddo suro
Yr holl wybodaeth mewn gramau fesul 100 gram:

| cydran | 7,5 %Braster | 10 %Braster | siwgrwyd | Llaeth cyddwysedig sgim-magermilch |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Dŵr | 74,7 | 66,2 | 26,1 | 77,3 |
| Protin | 6,5 | 8,8 | 8,2 | 8,2 |
| Braster | 7,5 | 10,1 | 8,8 | 0,2 |
| Carbohydrad | 9,3 | 12,5 | 52,0 | 12,1 |
| Mineralau | 1,5 | 2,0 | 1,8 |  |
| Gwerth caloriffig mewn kJ (Calori) | 553 (132) | 742 (177) | 1347 (320) | 353 (83) |

Enghreifftiau defnydd
---------------------

Llaeth cyddwys wedi'i felysu, arddull Rwsiaidd wedi'i goginio mewn can a thrwy hynny wedi'i garameleiddio
Hysbyseb llaeth cyddwys, "Rhowch gynnig ar y soda [[[diod ysgafn] hwn heddiw"]]

* **Rwsia** - Llaeth cyddwys wedi'i felysu, arddull Rwsiaidd wedi'i goginio mewn can a thrwy hynny wedi'i garameleiddio
* **Brasil** - defnyddir y llaeth cyddwys wedi'i felysu fel ychwanegyn ar gyfer y pralinau trwffl nodweddiadol Brigadeiros a theisennau fel cacen lemon meringue a chacen galch.
* **Sbaen** - mae haen drwchus o laeth cyddwys wedi'i felysu yn cael ei yfed o dan goffi cryf fel caffi bomón.
* **Fietnam** - dyma'r ychwanegiad nodweddiadol at goffi Fietnam (Cà phê sữa).
* **Yr Alban** - gwneir tabledi neu Taiblets ohono yn yr Alban.
* **Rwsia** - mae "llaeth cyddwys wedi'i felysu wedi'i ferwi" hefyd yn cael ei yfed. I wneud hyn, mae can yn cael ei gynhesu mewn baddon dŵr ar wres isel am oddeutu 3–4 awr. Mae hyn yn caramelio'r siwgr yn y llaeth ac yn creu math o hufen caramel. Mae'r math hwn o laeth cyddwys wedi bod ar gael mewn cynhyrchion tun ers yr oes Sofietaidd, ynghyd â llaeth cyddwys wedi'i felysu â blas coco, coffi neu sicori. Defnyddir yr holl amrywiadau hyn yn aml i wneud pwdinau, fel cacennau neu wafflau haen wedi'u llenwi.
* **Ciwba**, hefyd, mae'n boblogaidd berwi'r can mewn baddon dŵr am awr a hanner. Gelwir y llaeth cyddwysedig, carameliedig, tywyllach a hyd yn oed mwy trwchus yn llafar fel "fanguito" a'i fwyta gyda llwy neu fel taeniad.
* **De America Sbaeneg** - gelwir y "llaeth cyddwys wedi'i ferwi, wedi'i felysu" yn Manjar blanco neu Dulce de leche ac fe'i defnyddir fel taeniad melys ar fara neu grwst ac mewn melysion.
* **Indonesia** - mae llaeth cyddwys wedi'i felysu yn rhan o grempog trwchus sydd hefyd yn cynnwys cnau daear siocled a daear (Martabak manis). Ym Malaysia, gelwir yr un saig yn apam balik.
* **Yr UDA** - mae'n rhan bwysig o'r pastai calch allweddol.

Roedd llaeth cyddwys wedi'i felysu yn un o'r cynhwysion gwreiddiol ar gyfer Birchermues (Bircher muesli) a ddatblygwyd gan Maximilian Oskar Bircher-Benner. Tua 1900 roedd risg o hyd o haint twbercwlosis wrth ddefnyddio llaeth ffres, a allai fod wedi cyfrannu at y rysáit hon. [16]

Gweler hefyd
------------

* Llaeth anwedd
* Llaeth powdr

Dolenni allanol
---------------

* Cyfryngau perthnasol Condensed milk ar Gomin Wicimedia
* Fideo 'How to make Condensed Milk'
* Fideo, 'Evaporated Milk vs Condensed Milk EXPLAINED'
* Fideo, 'Dulce de Leche' (sut mae gwneud)
* Fideo, 'Cómo hacer un café bombón' (Sut mae gwneud Café Bombón (Sbaeneg))

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Manufacture of Sweetened Condensed Milk". *silverson.com*. Silverson Machines. Cyrchwyd 2019-10-17. Sweetened condensed milk (SCM) is concentrated milk to which sugar has been added to act as a preservative. It differs from unsweetened evaporated milk, which is preserved by sterilization at high temperature after packaging. Typically, SCM contains around 8% fat, 45% sugar and 20% solids-non-fat. The finished product is mainly used in the manufacture of confectionery and chocolate.
2. ↑  Pearlman, Ann; Bayer, Mary Beth (2010). *The Christmas Cookie Cookbook: All the Rules and Delicious Recipes to Start Your Own Holiday Cookie Club* (yn Saesneg). Simon and Schuster. t. 197. ISBN 978-1-4391-7693-1.
3. ↑  "CARNATION FAQs". *Nestlé, Carnation FAQs* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 9 Chwefror 2013. Cyrchwyd 20 Ionawr 2016.
4. ↑  "What's the difference between condensed and evaporated milk". *The Kitchen* (yn Saesneg).
5. ↑  "Clarification | Food Science". *www.uoguelph.ca* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2017-10-09.
6. ↑  Sharma, Prateek; Patel, Hasmukh; Patel, Ashok (2015). "13. Evaporated and Sweetened Condensed Milks". In Chandan, Ramesh C.; Kilara, Arun; Shah, Nagendra P. (gol.). *Dairy Processing and Quality Assurance* (yn Saesneg). John Wiley & Sons, Ltd. tt. 310–332. doi:10.1002/9781118810279.ch13. ISBN 9781118810279.
7. ↑  Goff, Doug (1995). "Concentrated and Dried Dairy Products". *Dairy Science and Technology Education Series*. University of Guelph, Canada. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-06-11. Cyrchwyd 2008-06-26.
8. ↑  Christian Becksvoort; John Sheldon (1998). *The Shaker Legacy: Perspectives on an Enduring Furniture Style* (yn Saesneg). Newtown, CT: Taunton Press. t. 13. ISBN 1-56158-218-2.
9. ↑  Inschrift auf Bordens Grabstein "I tried and failed, I tried again and again, and succeeded.
10. ↑  19. August 1856 – Die kondensierte Milch wird patentiert WDR.DE vom 19. Awst 2011, abgerufen am 10. Juni 2014.
11. ↑  "New York Milk Condensery, Borden's Milk". *Southeast Museum*. 26 Mehefin 2008. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 27 Mehefin 2008.
12. ↑  "Historische Meilensteine" (PDF). *Société des Produits Nestlé SA*. 3 Awst 2010. 1911 Dennington Condensed Milk factory built (largest in the world during the war).[*dolen marw*]
13. ↑  William H Pauly, "Condensery competition with factories" (yn German), *Proceedings of the Wisconsin Cheese Makers’ Association annual conventions 1916-17-18* (Madison, WI: Wisconsin Cheese Makers' Association): pp. 155–165,
14. ↑   (yn German) *Lebensmittel-Lexikon*, Hamburg: Behr’s Verlag, ISBN 3-89947-165-2
15. ↑   (yn German) *Lebensmitteltabelle für die Praxis. Der kleine Souci · Fachmann · Kraut* (4 ed.), Stuttgart: Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft, pp. 239, ISBN 978-3-8047-2541-6
16. ↑  Cubanews (14 Ionawr 2021). "Fanguito – kubanisches Dulce de Leche". *Cubanews*. Cyrchwyd 11 Mehefin 2021. (Almaeneg)