Mae'r term **argyfwng hinsawdd** yn disgrifio'r argyfwng ecolegol, gwleidyddol a chymdeithasol sy'n gysylltiedig â chynhesu byd-eang a achosir gan weithgarwch dynol. Fel y termau "trychineb hinsawdd" neu "cwymp hinsawdd", mae'n digwydd fwyfwy yn y byd cyhoeddus yn lle ymadroddion llai brawychus, megis "newid hinsawdd", i bwysleisio difrifoldeb cynhesu byd-eang.

Sail wyddonol
-------------

Mae hinsoddegwyr yn cyfrifo y byddai rhyddhau i'r atmosffer symiau o garbon deuocsid (CO2) uwchlaw gwerth terfyn penodol (a elwir yn gyllideb garbon) yn cynnwys cyfres o ddigwyddiadau anfesuradwy, a ddisgrifir gyda'r term "hothouse earth".

Eisoes gallai cynnydd mewn tymheredd o ddwy radd, a osodwyd fel y terfyn uchaf gan Gytundeb Hinsawdd Paris 2016, gael effeithiau negyddol ar fywyd ar y blaned. Os yw allyriadau cyfartalog o tua 40 gigaton o gyfwerth CO2 (GtCO2e / a) - y gwerth sy'n cyfateb i'r flwyddyn 2017 - mae gan ddynoliaeth ychydig o flynyddoedd ar ôl, yn dibynnu ar y gyllideb garbon a ystyriwyd, cyn dihysbyddu'n llwyr faint o CO2 sydd ar gael; ar ôl hynny ni fyddai bellach yn cael allyrru unrhyw fath o nwyon tŷ gwydr, oherwydd gallu'r system ddaear i amsugno'r nwyon hyn yn y tymor hir yn unig.

Er mwyn cadw'r system hinsawdd o fewn amodau sy'n gwarantu goroesiad y rhywogaeth ddynol a'r rhan fwyaf o'r rhai sy'n byw ar y blaned Ddaear ar hyn o bryd, mae angen felly ddileu allyriadau nwyon tŷ gwydr pellach yn gyflym a chael gwared ar y rhai sydd eisoes yn yr atmosffer trwy'r hyn a elwir yn allyriadau negyddol. Mae arolygon fel Adroddiad Bwlch Allyriadau 2018 yn dangos, fodd bynnag, bod allyriadau nwyon tŷ gwydr ledled y byd wedi cynyddu ymhellach yn hytrach na lleihau, ac nid yw atebion technegol ar gyfer allyriadau negyddol ar raddfa fawr yn addawol o gwbl am y tro, felly mae'r risg o drychineb hinsawdd yn parhau. Defnyddir y term "argyfwng hinsawdd" felly i ddisgrifio bygythiad cynhesu byd-eang i'r blaned, a'r angen i liniaru'r newid yn yr hinsawdd yn ymosodol.

### Safbwynt y rhelyw o wyddonwyr

Nododd erthygl olygyddol o'r cyfnodolyn *Science* yn 2019 bod safbwynt gwyddonwyr ar y mater yn glir: mae'r argyfwng hinsawdd yn gofyn am drawsnewidiad cymdeithasol o ddimensiynau a chyflymder a gyflawnir yn anaml yn hanes y ddynoliaeth; ysgogwyd y newidiadau cymdeithasol diweddaraf o'r maint hwn gan y Dirwasgiad Mawr a'r Ail Ryfel Byd. Ar y pryd, roedd hyn wedi bod yn bosibl diolch i ymwybyddiaeth o fygythiad dirfodol yn ogystal â chefnogaeth eang cymdeithas.

Dywed bod cymdeithas heddiw yn wynebu bygythiad tebyg eto, ond bod y bwlch cyfoeth cynyddol a gwrthdaro buddiannau economaidd yn ein hatal rhag gweithredu'r newidiadau angenrheidiol. Mae datrys yr argyfwng hinsawdd felly yn gofyn am ymrwymiad cryf i degwch a chyfiawnder, i bobloedd brodorol a chenedlaethau’r dyfodol, yn ogystal ag i newid byd-eang. Dim ond trwy gydweithio i oresgyn pob gwahaniaeth a gwneud yr argyfwng hinsawdd yn brif flaenoriaeth y gall cymdeithas ddatrys yr argyfwng hinsawdd ac osgoi newid trychinebus yn yr hinsawdd. Yn y modd hwn, gall yr 21ain ganrif ddod yn un o ecwiti, cyfiawnder a chynaliadwyedd newydd. Rhaid rhoi'r flaenoriaeth uchaf i ddileu allyriadau nwyon tŷ gwydr fel achos newid hinsawdd; dylid rhoi mwy o bwyslais hefyd ar synergeddau rhwng amddiffyn yr hinsawdd ac addasu i gynhesu byd-eang.

Defnydd o'r term
----------------

Al Gore yn nigwyddiad Power Shift 2011, Washington DC
Defnydd pori'r termau "Climate crisis" o'i gymharu â "Climate emergency" ar borth pori Google
Mae'r defnydd o'r term **Argyfwng Hinsawdd** ("Climate Crisis") yn deillio o'r syniad bod termau eraill, megis "Newid yn yr Hinsawdd", yn lleihau difrifoldeb y sefyllfa. Fel yr adroddwyd gan y Guardian yn 2003,

> "Mae Plaid Weriniaethol yr Unol Daleithiau yn newid ei thactegau ar yr amgylchedd, gan osgoi ymadroddion "bygythiol" fel 'cynhesu byd-eang'."
> 
> 
> 

Argymhellwyd y strategaeth hon i'r llywodraeth Weriniaethol gan yr ymgynghorydd gwleidyddol Frank Luntz yn 2002: "Mae angen i ni ddechrau siarad am" newid yn yr hinsawdd" yn lle cynhesu byd-eang a "gwarchodaeth" yn lle "cadwraeth" ("conservation instead of preservation"). Yn ôl yr un ddogfen, mae "newid yn yr hinsawdd" yn llai brawychus na "cynhesu byd-eang". Nododd y gwyddonydd amgylcheddol Nils Meyer-Ohlendorf fod y term "newid hinsawdd" yn cyfeirio at broses naturiol a bod y gair "newid" fel arfer yn gysylltiedig â phroses sy'n digwydd yn araf ac yn llinol; felly mae'r term yn dadwleidyddoli'r broblem ac yn gyfystyr â "buddugoliaeth i bawb nad ydynt am newid dim byd". Mae Meyer-Ohlendorf yn cynnig y term "argyfwng hinsawdd" fel dewis arall:

> Mae "argyfwng hinsawdd" neu "gynhesu byd-eang" yn union dermau. Maent yn gwneud tarddiad a brys y broblem yn gliriach. Mewn meysydd gwleidyddol eraill, mae'n hawdd defnyddio'r gair "argyfwng" - Argyfwng Ardal yr Ewro neu Argyfwng Ymfudo - ond eto mae'n cael ei osgoi pan ddaw'n fater o gynnwrf sylweddol yn ein system blanedol. Mae hwn yn siarad cyfrolau am y pwysigrwydd a briodolir i'r gwahanol faterion gwleidyddol."
> 
> 
> 

Arloeswr wrth newid iaith cyfeirio at yr argyfwng hinsawdd oedd y papur newydd Prydeinig The Guardian, y cymerwyd ei benderfyniad i newid ei derminoleg yn bwrpasol fel rhan o gyfres o fesurau o'r enw "Ymrwymiadau Hinsawdd". Mae'r olaf yn adrodd:

> "Fe fyddwn ni’n defnyddio iaith sy’n cydnabod difrifoldeb yr argyfwng rydyn ni’n cael ein hunain ynddo. Ym mis Mai 2019, diweddarodd y Guardian ei ganllawiau arddull, i gyflwyno termau sy'n disgrifio'n fwy manwl gywir yr argyfwng hinsawdd y mae'r byd yn ei wynebu, lle defnyddir "Argyfwng hinsawdd ac argyfwng neu gwymp hinsawdd, argyfwng neu chwalfa) yn lle "newid hinsawdd "a gwresogi byd-eang yn lle cynhesu byd-eang. Rydyn ni eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni'n wyddonol gywir ac ar yr un pryd yn cyfathrebu â'r darllenwyr am frys y mater hwn."
> 
> 
> 

Mae argyfwng hinsawdd yn sefyllfa lle mae angen gweithredu ar frys i leihau neu atal newid hinsawdd ac atal difrod amgylcheddol a allai fod yn anwrthdroadwy. Cafodd y term Saesneg cyfatebol ar gyfer argyfwng hinsawdd ei enwi yn air y flwyddyn gan yng ngeiriadur yr Oxford Dictionary of English yn 2019.

Cyfeiriad at newid hinsawdd fel argyfwng
----------------------------------------

Arlywydd y Maldives, Mohamed Nasheed yn lansiad y *Climate Vulnerability Monitor* yn 2009,lle defnyddiwyd y term "climate crisis"
Protest gan 'Fridays for Future' gyda baner â'r slogan "Verkehrswende statt Klimakrise" (Trawsnewid traffig yn lle argyfwng hinsawdd), 2019
Mae’r gwrth-ddweud rhwng y sefyllfa a ddisgrifir gan ymchwil hinsawdd, sy’n awgrymu’r angen i weithredu’n gyflym, a diffyg ymateb llawer o gymdeithas fyd-eang, gwleidyddiaeth a’r economi – heb sôn am y bygythiad y mae hyn yn ei gyflwyno i’r rhywogaeth ddynol – yn un a ddisgrifir yn gynyddol fel sefyllfa o argyfwng. Eisoes yn ei raglen ddogfen *An Inconvenient Truth* yn 2006, rhybuddiodd cyn Is-arlywydd yr Unol Daleithiau a’r enillydd Gwobr Nobel, Al Gore, yn gryf am "y trychineb posib gwaethaf yn hanes gwareiddiad dynol". Mae James Lovelock, un o gynigwyr damcaniaeth Gaia, yn ei lyfr, *The Revenge of Gaia*, sydd mewn rhai argraffiadau yn dwyn yr is-deitl *Earth's Climate in Crisis and the Fate of Humanity*, wedi dehongli'r heriau ecolegol i'r oes fodern fel "prawf mwyaf dynolryw".

Mae hinsoddegwyr hefyd yn cyfeirio'n benodol at sefyllfa o argyfwng. Er enghraifft, yn eu llyfr *The Climate Crisis*, mae David Archer a Stefan Rahmstorf yn dangos, er gwaethaf y dystiolaeth wyddonol llethol ar gynhesu byd-eang, nad yw ymdrechion i gyfyngu ar y broblem yn ddigon agos at gael ateb addawol. Weithiau mae’r ddadl wleidyddol hefyd yn sôn am fethiant y mudiad amgylcheddol i ddod â datrysiad i liniaru newid hinsawdd o waith dyn. Yn ei gwaith *A Revolution Will Save Us*, mae’r awdur, Naomi Klein, sy’n ddrwg-enwog o feirniadol o globaleiddio, yn disgrifio’r argyfwng hinsawdd fel dewis rhwng y system economaidd gyfalafol ac iachawdwriaeth yr hinsawdd.

Mae hinsoddwyr fel Bronwyn Hayward a Joëlle Gergis yn siarad yn gyhoeddus am y rhwystredigaeth o beidio â chael eu clywed mewn pryd, ac o deimlo ymdeimlad o alar wrth edrych tuag at y trychineb sydd ar ddod, ond nid ydynt yn ildio gobaith. Mae'r gwyddonydd morol Jennie Mallela yn mynegi ei hun yn hyn o beth:

> "Felly a oes gobaith? Ydw, rwy'n teimlo'n galonogol pan welaf bobl gyffredin yn streicio dros y blaned a phlant yn cael eu clywed gan ysgolion. Fel gwyddonydd morol, mae trafodaethau am storio carbon a rhinweddau carbon glas hefyd yn rhoi gobaith i mi. Drwy fy ymchwil dogfennais y digwyddiad cannu cwrel a achoswyd gan y newid yn yr hinsawdd yn 2016, ac mewn rhai o’m safleoedd, lle mae tymheredd dŵr y môr wedi dychwelyd i normal, rwyf bellach yn gweld arwyddion o adferiad creigresi. Ond lleiafrif yw'r newyddion da hwn."
> 
> 
> 

Eisoes yn 1997 cyfeiriodd y newyddiadurwr Ross Gelbspan at dystiolaeth wyddonol yr argyfwng hinsawdd gan danlinellu’r canlynol:

> "O safbwynt gwyddonol ar yr argyfwng hinsawdd, mae’r ddadl wedi bod ar ben ers tro. Mae'r ffaith nad yw union gyfradd y cynnydd mewn cynhesu neu'r effeithiau dilynol yn y gwahanol ranbarthau wedi'u cyfrifo hyd at y filfed eto yn gwbl amherthnasol o safbwynt gwleidyddol a chymdeithasol. Mae gwyddoniaeth wedi dangos i ni ers talwm beth sy'n rhaid i ni ei wneud i ymateb ".
> 
> 
>

Yr Argyfwng hinsawdd a Chymru
-----------------------------

Mae Cymru a'i sefydliadau wedi ymateb i'r argyfwng hinsawdd mewn sawl gwahanol ffordd ar lefel Llywodraeth Cymru a'i sefydliadau ac ar lefel cymdeithas sifig Cymru.

Ymgorfforwyd nifer o bryderon a heriau yr argyfwng hinsawdd yn nogfen a deddf polisi strategol Senedd Cymru o'r enw Deddf Cenhedlaethau'r Dyfodol sy'n cynnwys 10 pwynt. Nodir ynddo, er enghraifft, y bwriad i gyflwyno targed i Gymru gael gwared yn gyfan gwbl ar allyriadau carbon erbyn 2050. Bwriedir hefyd wario £991 miliwn o fuddsoddiad i'w clustnodi yn cyllid Llywodraeth Cymru (2020-21) i ariannu trafnidiaeth cynaliadwy, buddsoddi mewn tai ac adeiladau carbon isel, ynni adnewyddadwy a datrysiadau seiliedig ar natur, yn unol ag amcangyfrif Pwyllgor y DU ar y Newid yn yr Hinsawdd (UK CCC) o £30 biliwn rhwng nawr a 2050.

Gwelwyd ymdrechion gan gymdeithas sifig a mudiadau Cymru i godi ymwybyddiaeth o'r argyfwng hinsawdd. Noda gwefan swyddogol Urdd Gobaith Cymru yn 2022, "Yr argyfwng hinsawdd yw un o'r bygythiadau mwyaf sydd yn wynebu ein planed [...] Mae'r Urdd yn ymrwymo i leihau effaith newid hinsawdd" Yn 2022 bu i Neges Heddwch ac Ewyllus y mudiad wneud yr Argyfwng Hinsawdd yn brif neges i'w throsglwyddo'n fyd-eang.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Argyfwng hinsawdd". Termau Cymru. Cyrchwyd 9 Medi 2022.
2. ↑  "Why the Guardian is changing the language it uses about the environment". the Guardian. 2019-05-17.
3. ↑  Duscha, Vicki; Denishchenkova, Alexandra; Wachsmuth, Jakob (2019-02-07). "Achievability of the Paris Agreement targets in the EU: demand-side reduction potentials in a carbon budget perspective". tt. 161–174. doi:10.1080/14693062.2018.1471385. Cyrchwyd 2021-12-07.
4. ↑  Steffen, Will; Rockström, Johan; Richardson (2018-08-14). "Trajectories of the Earth System in the Anthropocene". tt. 8252–8259. doi:10.1073/pnas.1810141115. Cyrchwyd 2021-12-07.
5. ↑  Overpeck, Jonathan T.; Conde, Cecilia (2019-05-31). "A call to climate action". Science. tt. 807–807. doi:10.1126/science.aay1525. Cyrchwyd 2021-12-07.
6. ↑  "Memo exposes Bush's new green strategy". *the Guardian* (yn Saesneg). 4 Mawrth 2003. Cyrchwyd 7 Rhagfyr 2021.
7. ↑  "Wayback Machine" (PDF). web.archive.org. 2005-02-14. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 14 Chwefror 2005. Cyrchwyd 2021-12-07.
8. 1 2  "Framing-Check: "Klimawandel"". Süddeutsche Zeitung.
9. ↑  "The Guardian's climate pledge 2019" (yn Saesneg). The Guardian. 15 Gorffennaf 2019.
10. ↑  "Oxford Word of the Year 2019". Oxford Languages. Cyrchwyd 2021-12-07.
11. ↑  Rosenblad, Kajsa (18 Rhagfyr 2017). "Review: *An Inconvenient Sequel*". *Medium (Communication Science news and articles)*. Yr Iseldiroedd. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 29 Mawrth 2019.
12. ↑  James Lovelock (2006). [146 segg "The Revenge of Gaia: Earth's Climate in Crisis and the Fate of Humanity"] Check `|archiveurl=` value (help). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 15 Mai 2021.
13. ↑  David Archer; Stefan Rahmstorf (2010). "The climate crisis: An introductory guide to climate change". Cambridge University Press.
14. ↑  Barringer, Felicity (2005-02-06). "Paper Sets Off a Debate on Environmentalism's Future". The New York Times. Cyrchwyd 2021-12-07.
15. ↑  Naomi Klein (2015). *Una rivoluzione ci salverà. Perché il capitalismo non è sostenibile*. BUR. t. 733.
16. ↑  "National Portrait: Bronwyn Hayward - Accidental Activist". Stuff. 2018-12-21. Cyrchwyd 2021-12-07.
17. ↑  "Is this how you feel?".
18. ↑  Ross Gelbspan (1997). "The Heat is On". Basic Books.
19. ↑  "Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol". Llywodraeth Cymru. 2015.
20. ↑  {[Cite web |url= |title=Cynllun 10 Pwynt i Ariannu Argyfwng Hinsawdd Cymru |publisher=Gwefan Comisinydd Cenhedlaethau'r Dyfodol Cymru |access-date=9 Medi 2022}}
21. ↑  "Yr Argyfwng Hinsawdd". Gwefan Urdd Gobaith Cymru. Cyrchwyd 9 Medi 2022.
22. ↑  "Neges Heddwch ac Ewyllys Da". Cyrchwyd 9 Medi 2022.

Dolenni allanol
---------------

* Climate Change Explained Simply cyflwyniad ffilm
* Clip ffilm – Yr Argyfwng Hinsawdd: dim is-deitlau ffilm gan Cyfoeth Naturiol Cymru
* Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol Llywodraeth Cymru