| **,** **,** |
| kp.tTacso: gronynnau, arogldarthyn hieroglyffau |

Mae **kyphi** yn arogldarth cyfansawdd a ddefnyddiwyd yn yr Hen Aifft er pwrpasau crefyddol a meddygol.

Gair
----

Mae'r gair *kyphi* yn tarddu o'r gair Groeg κυ̑φι am y gair Hen Eiffteg "kap-t", arogldarth, o "kap", persawru, arogldarthu, cynhesu, llosgi, cynnau. Mae bôn y gair hefyd i'w weld mewn ieithoedd Indo-Ewropeaidd, gydag ystyr tebyg, fel yn Sansgritaeg कपि (kapi) "arogldarth", Groeg καπνός "ysmygu", a Lladin "vapor".

Hanes
-----

Yn ôl Plutarch (De Iside et Osiride) a Suidas (s. v. Μανήθως), ysgrifennodd yr offeiriad Eifftaidd Manetho (circa 300 CCC) draethawd dan y teitl "I baratoi kyphi" (Περὶ κατασκευη̑ϛ κυφίων), ond nid oes yr un copi'n bodoli bellach. Mae tair rysáit kyphi Eifftaidd i'w gweld o gyfnod Ptolemaidd ar waliau teml Edfu a Philae.

Cofnodwyd ryseitiau kyphi Groegaidd gan Dioscorides (De Materia Medica, I, 24), Plutarch (De Iside et Osiride, § 80) a Galen (De antidotis, II, 2).

Cofnodwyd y ffisigwr 19g Paulus Aegineta kyphi "lleuadaidd" sy'n cynnwys wyth cynhwysyn ar hugain a kyphi "heulol" sy'n cynnwys chwe chynhwysyn ar ddeg ar hugain.

Cynhyrchu
---------

Mae gan y ryseitiau Eifftaidd un cynhwysyn ar bymtheg yr un. Mae Dioscorides yn nodi deg cynhwysyn, sy'n gyffredin i bob rysáit. Mae Plutarch yn nodi un cynhwysyn ar bymtheg, ac mae Galen yn nodi pymtheg. Plutarch sy'n awgrymu'r pwysigrwydd mathemategol o un cynhwysyn ar bymtheg.

Mae rhai cynhwysion yn amheus o hyd. Mae ryseitiau Groegaidd yn sôn am aspalathus, a ddisgrifi yn brysgwydden ddreiniog yn ôl awduron Rhufeinig. Nid yw ysgolheigion yng nghytûn ar y planhigyn hwn: awgrymir rhywogaeth o Papilionaceae (Cytisus, Genista neu Spartium). Convolvulus scoparius, a Genista acanthoclada Mae gan y ryseitiau Eifftaidd gynhwysion sydd hefyd yn amheus.

I'w greu, cymysgir a berwir y cynhwysion mewn trefn benodol. Yn ôl Galen, rholir yr arogldarth yn belen a'i osod ar lo poeth i greu perfwg; yfwyd ef hefyd yn feddygaeth i wella'r iau ac ysgyfaint.

### Dioscorides (10 cynhwysyn)

* Mêl
* Gwin
* Rhesins
* Myrr
* Aeron merywen
* Ffiled Fair (κύπειρος Groeg)
* Tyrpant (pinwydd neu resin terebinth, Groeg "ῥητίνη")
* Aspalathus (Groeg "ἀσπάλαθος")
* Pergyrs (Hen Eiffteg "kanen", Hebraeg קָנֶה, Groeg κάλαμος, Lladin culmus)
* Brwynen (Groeg σχοῖνος)

### Plutarch (+6 chynhwysyn)

* Seseli (Groeg σέσελι)
* Gwm mastig (Groeg σχῖνος)
* Bitwmen
* Dail melys
* Cardamom
* Aeon meryw bychain (?)

### Galen (+5 cynhwysyn)

* Casia
* Canel (gellir defnyddio cardamom)
* Saffron
* Bdeliwm
* Nardus

### Eifftaidd (+6 chynhwysyn)

* Casia
* Canel
* Gwm mastig
* Mintys
* Henna
* Mimosa

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  E. A. Wallis Budge (1920), *Egytian Hieroglyphic Dictionary*, **2**, John Murray, p. 786b,
2. ↑  Heinrich Brugsch (1868), *Hieroglyphisch-demotisches Wörterbuch*, **4**, Hinrich, p. 1492,
3. ↑  August Fick (1871), *Vergleichendes Wörterbuch der Indogermanischen Sprachen* (2nd ed.), Vandenhoek & Ruprecht, p. 52,
4. ↑  Monier Williams (1872), *A Sanskrit-English Dictionary*, Clarendon Press, p. 202a,
5. ↑  E. A. Wallis Budge (1902), *A History of Egypt*, **1**, Oxford University Press, p. 129,
6. ↑  Leonhard Schmitz (1849), William Smith, ed. *Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology*, **2**, Murray, pp. 915a–916a
7. 1 2 3 4 5 6  Victor Loret (1887), "Le kyphi, parfum sacré des anciens égyptiens", *Journal asiatique* **10** (juillet-août): 76–132,
8. ↑  Immanuel Löw (1881), *Aramäische Pflanzennamen*, Engelmann, p. 341,

Gweler hefyd
------------

* Ketoret