Am ddefnyddiau eraill, gweler Pelagius (gwahaniaethu).

Diwinydd Brythonig oedd **Pelagius** neu yn Gymraeg **Pelagiws** neu **Peleg** (tua 350 - tua 418), a wrthwynebai athrawiaeth Awstin o Hippo am ras anorchfygol. Condemniwyd ef a'i ddysgeidiaeth, a elwir weithiau yn 'Belagiaeth', am fod yn heresïol yn nes ymlaen ond am gyfnod bu'n eithaf dylanwadol. Yn y traddodiad Cymreig cyfeirir ato weithiau fel **Morgan** (sy'n deillio o 'môranedig' efallai, cyfystyr â'r enw Lladin *Pelagius*).

Cymharol ychydig a wyddom am ei hanes ei hun. Roedd yn frodor o Brydain, o dras Frythonig, a deithiodd i ddinas Rhufain ac ymsefydlu yno; ffaith sy'n awgrymu ei fod yn ddinesydd Rhufeinig. Daeth yn adnabyddus yno fel dysgawdr gyda chylch o ddisgyblion o dras fonheddig. Cyhoeddodd ei fod yn bosibl i ddyn ymberffeithio heb ymyrraeth Duw ac arweiniodd hynny iddo gael ei gyhuddo o wrthod ag athrawiaeth pechod gwreiddiol.

Wrth i'r Fisigothiaid baratoi i ymosod ar Rufain yn 410, ffodd o'r ddinas honno i dalaith Rufeinig Affrica. Yno wynebodd wrthwynebiad ffyrnig Awstin o Hippo. Oddi yno ffodd i Balesteina.

Yn 415 trialwyd ef ddwywaith dan gyhuddiad o heresi gan gyngor eglwysig ym Mhalesteina ond dyfarnwyd ef yn ddieuog. Yn 418 condemniwyd ef fel heretic gan y Pab.

Ysgrifennodd sawl traethawd yn egluro ei athrawiaeth, yn cynnwys *De Natura* a *De Liber Arbitrio*. Cafodd athrawiaeth Pelagius ei chyhoeddi'n anathema yn y 5g a'r ganrif olynol a bu Pelagius yn gyff gwawd am ganrifoedd wedi hynny. Cadarnhawyd y farn mai heretic oedd Pelagius gan Cyngor Trent (1545-1563). Roedd ei athrawiaeth yn wrthun i'r Calfiniaid ac i aelodau o Eglwys Loegr a oedd yn Arminaidd ers yr 17g fel Ellis Wynne a Theophilus Evans. Roedd hyn er gwaethaf y ffaith i feddylwyr Calfinaidd yr Eglwys fel Esgob Armagh, James Ussher alw Arminiaeth yn 'Neo-Belagiaeth' yn *Britannicarum ecclesiarum antiquitates: quibus inserta est pestiferae adversus Dei gratiam a Pelagio Britanno in ecclesiam inductae haereseos historia* a gyhoeddwyd yn 1639.

Un o ddisgyblion ysbrydol Pelagius oedd yr awdur a adweinir fel Y Brython Sisilaidd. Ysgrifennodd gyfres o lithiau radicalaidd yn dwyn y teitl *De Divitis* ("Ynghylch y Goludog"), llithiau a leisiodd gefnogaeth i'r blaid radicalaidd ymhlith dilynwyr Pelagius. Ceir ynddynt syniadau herfeiddiol iawn, am greu cymdeithas gwbl gyfartal gydag eiddo yn cael ei rhannu gan bawb. Ei ebychiad oedd *Tolle divitem"* ("I lawr â'r goludog!").

Mae'r dystiolaeth yn gymysg am ddylanwad Pelagiaeth yn y Brydain ôl-Rufeinig a'r Gymru gynnar. Yn ôl traddodiad, ymwelodd Sant Garmon (Germanus) a oedd yn Esgob Auxerre â Phrydain i ddileu dylanwad 'Pelagiaeth' gyda Sant Lupus, Esgob Troyes. Awgryma hyn fod dilynwyr Pelagius yn niferus yno - neu o leiaf eu bod yn ddigon niferus i godi pryder i'r sawl ar y cyfandir. Barn Bede, ac yna Sieffre o Fynwy ar ei ôl, yw iddynt ddileu'r heresi ac ail-sefydlu’r 'gwir grefydd' ymhlith trigolion Prydain. Er hyn, mae ffynonellau eraill yn awgrymu mai anodd oedd dileu'r heresi. Er enghraifft, mae Gildas yn cyhuddo'r Brenin Maelgwn Gwynedd o fod yn Belagydd. Yn ôl *Buchedd Dewi*, llyfr canoloesol sy'n honni adrodd hanes bywyd Dewi Sant, cynhaliwyd synod Llanddewi Brefi yn y 6g a galwyd ar Dewi i gondemnio 'Pelagiaeth' a oedd wedi dychwelyd eto i Gymru. 

Cynhaliwyd y gondemniaeth Gymraeg ar Pelagius gan Richard Davies yn 'Epistol at y Cembru' a ragflaena'r cyfieithiad o'r Testament Newydd a wnaethpwyd gan William Salesbury yn 1567; a chan haneswyr fel Humphrey Llwyd; Charles Edwards; a Theophilus Evans sy'n traethu amdano'n estynedig yn Nrych y Prif Oesoedd. Er eu bod yn unfrydig yn gwrthwynebu Pelagiaeth maent yn mynnu mai gŵr dysgedig a galluog oedd Pelagius ei hun.

Yn ddiweddar mae Ali Bonner wedi dadlau mai myth yw Pelagiaeth a grëwyd er mwyn creu uniongrededd i'r eglwys yn y 5g. Dywed hi i 'Belagiaeth' gynnwys camddehongliadau twyllodrus o'r hyn roedd Pelagius yn ei ddysgu, ac mewn gwirionedd ni fyddai Pelagius yn credu'r hyn a elwir yn 'Belagiaeth'.

Gweler hefyd
------------

* Y Brython Sisilaidd

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Geiriadur yr Academi*, [Pelagius].
2. ↑  Geoffrey, of Monmouth, Bishop of St. Asaph,?-1154 (1966). *The history of the Kings of Britain*. Lewis Thorpe. Harmondsworth: Penguin. t. 160. ISBN 0-14-044170-0. OCLC 3370598.
3. ↑  Bonner, Ali (2018). *The Myth of Pelagianism*. Oxford: Oxford University Press. tt. x–xvi. ISBN 9780197266397.

Llyfryddiaeth
-------------

* Brinley R. Rees, *Pelagius: A Reluctant Heretic* (Woodbridge, 1988)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 54204136
* LCCN: n50009020
* ISNI: 0000 0001 2101 4346
* GND: 118592432
* SELIBR: 207837
* SUDOC: 03128583X
* BNF: cb12253105j (data)
* BIBSYS: 90317983
* CiNii: DA05449923
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |