Teulu o adar morol yw'r **adar ffrigad** neu **aderyn ffrigad** (Saesneg: *Frigatebird*) a elwir yn Lladin yn **Fregatidae**, sydd yn urdd y *Suliformes* (cyn y 1990au, fe'i rhoddwyd yn urdd y *Pelecaniformes*). Ceir pum rhywogaeth o fewn y teulu, ac maen nhw'n cael eu grwpio mewn un genws, sef y Fregata.

Maent yn anifeiliaid o faint sylweddol, gyda lled yr adenydd agored yn aml yn fwy na 2.30 metr. Mae gan bob un o'r 5 rhywogaeth blu lliw du, cynffonau hir a fforchiog a phigau tro. Er gwaethaf eu maint maent yn adar ysgafn iawn, gyda phwysau ychydig gannoedd gram. Mae gan y menywod foliau gwyn ac mae gan y gwrywod fagiau gwynt coch-llachar yn y gwddf er mwyn dennu'r fenyw. Gallant aros yn yr awyr am fwy nag wythnos a gallant gyrraedd 400 km / h.

Nodweddion
----------

Gall aderyn y ffrigad esgyn am wythnosau ar gerhyntau gwynt, mae adar y ffrigad yn treulio'r rhan fwyaf o'r dydd yn hela am fwyd, ac yn clwydo ar goed neu glogwyni yn y nos. Eu prif ysglyfaeth yw pysgod a ystifflog/môr-lawes, wedi'u dal wrth i ysglyfaethwyr mawr fel tiwna eu dal ar wyneb y dŵr. Cyfeirir at adar Ffrigad fel kleptoparasitiaid gan eu bod weithiau'n dwyn oddi ar adar y môr eraill ar gyfer bwyd, ac yn wybyddus eu bod yn cipio cywion adar môr o'r nyth. Mae adar unffurf un -amous, frigateb yn nythu yn y wlad. Mae nyth garw wedi'i adeiladu mewn coed isel neu ar y ddaear ar ynysoedd anghysbell. Gosodir wy sengl bob tymor magu. Mae hyd gofal rhieni ymhlith yr un rhywogaeth adar hiraf; dim ond bob yn ail flwyddyn y gall adar frigateb fridio.

Mae'r Fregatidae yn chwaer grŵp i Suloidea sy'n cynnwys mulfrain, dartiau, huganod a bŵts. Mae tair o'r pum rhywogaeth o frigatebwyr sydd eisoes yn bodoli yn gyffredin, (yr adar godidog, mawr a llai o frigatebwyr) tra bod dau ohonynt mewn perygl (adar frigateb yr Ynys Nadolig ac Ynys y Dyrchafael) ac yn cyfyngu eu cynefin magu i un ynys fach yr un. Mae'r ffosilau hynaf yn dyddio o'r Eocene cynnar, tua 50 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Wedi'i ddosbarthu yn y genws *Limnofregata*, roedd gan y tair rhywogaeth filiau byrrach, llai bachog a choesau hwy, ac roeddent yn byw mewn amgylchedd dŵr croyw.

Rhywiogaethau
-------------

Ceir pum rhywogaeth i'r ffrigad:

Aderyn ffrigad gwych (*Fregata magnificens*)
Aderyn ffrigad Ynys y Dyrchafael (*Fregata Aquila*)
Aderyn ffrigad Ynys y Nadolig (*Fregata andrewsi*)
Aderyn ffrigad mawr (*Fregata minor*)
Aderyn ffrigad bach (*Fregata ariel*)

Daearyddiaeth
-------------

Cynefin aderyn y ffrigad yw moroedd cynnes o gylch y cyhydedd, sef, yn fras, oddi fewn i Trofan yr Afr (Tropic of Capricorn) a Throfan Cancr, ond ym Môr yr Iwerydd mae ond yn gyffredin o gylch Ynys Asencion yng nghanol y cefnfor ac o gylch yr ynysoedd oddi ar gorllewin Affrica.

Hanes
-----

Daw'r enw Cymraeg ar yr aderyn o'r Saesneg, *Frigagebird*, sydd ei hun yn dod o'r term gan forwyr Ffrengig ac sy'n rhoi enw'r rhywogaeth, aderyn *la frégate* sef llongryfel sydyn.

Daeth Christopher Columbus i gyswllt gydag aderyn y ffrigad wrth basio Cabo Verde oddi ar gorllewin Affrica ar ei fordaith gyntaf ar draws yr Iwerydd yn 1492. Yn ei ddyddiadur mae'n nodi ar 29 Medi iddo weld *rabiforçado*, sef, mewn Sbaeneg cyfoes, "rabihorcado" neu 'cynffon fforchiog'. Defnyddiwyd y term Man-of-War birds gan forwyr Saesneg ar adar ffrifad y Caribî hefyd.

Canfod tir
----------

Baner Ciribati gydag aderyn ffrigad
Defnyddiwyd yr aderyn ffrigad er mwyn canfod tir. Oherwydd gallu'r ffrigar i hedfan am wythnos ar y tro a'i amharodrwydd i wlychu ei blu, gwyddai morwyr cynnar y byddai ffrigad a oedd yn dychwelyd i'r llong heb ganfod tir. Ond, os nad oedd ffrigad yn dychwelyd yna gellid ystyried bod tir wedi ei ganfod. Ceir tystiolaeth anecdotaidd o Polynesia a Micronesia yn y Môr Tawel. Roedd aderyn a fagwyd ar un ynys yn gallu ei chymryd ymaeth gan wybod y byddai'n dychwelyd i'w chynefin, ac felly gellid trosglwyddo neges gydag ef. Ceir tystiolaeth o'r arfer yma yn digwydd ar Ynysoedd Gilbert a Tuvalu.

Baner
-----

Mae darlun o'r aderyn ffrigad ar faner Citibari, y wladwarieth o gadwyn o ynysoedd yn y Môr Tawel.

Dolenni
-------

1. 1 2  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Jobling, James A. (2010). *The Helm Dictionary of Scientific Bird Names*. London, United Kingdom: Christopher Helm. t. 164. ISBN 978-1-4081-2501-4.
3. ↑  Hartog, J.C. den (1993). "An early note on the occurrence of the Magnificent Frigate Bird, *Fregata magnificens* Mathews, 1914, in the Cape Verde Islands: Columbus as an ornithologist". *Zoologische Mededelingen* **67**: 361–64. .
4. ↑  Dunn, Oliver; Kelley, James E. Jr (1989). *The Diario of Christopher Columbus's First Voyage to America, 1492–1493*. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press. t. 45. ISBN 0-8061-2384-2.
5. ↑  name="Lewis1994">Lewis, David (1994). *We, the Navigators: The Ancient Art of Landfinding in the Pacific*. University of Hawaii Press. t. 208. ISBN 978-0-8248-1582-0.

 *Safonwyd yr enw* **Adar ffrigad** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

* Fideos, ffotos a sain Frigatebird Archifwyd 2016-07-10 yn y Peiriant Wayback. ar yr Internet Bird Collection

|  |  |
| --- | --- |
| Dynodwr tacson | 
* EoL: [https://eol.org/pages/45511362, https://eol.org/mk/pages/45511362, https://eol.org/fi/pages/45511362, https://eol.org/pt-BR/pages/45511362, https://eol.org/fr/pages/45511362, https://eol.org/zh-TW/pages/45511362, https://eol.org/ar/pages/45511362, https://eol.org/tr/pages/45511362, https://eol.org/pms/pages/45511362 45511362]
* GBIF: [https://www.gbif.org/species/2480184 2480184]
* ITIS: [https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search\_topic=TSN&search\_value=174762 174762]
* NCBI: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=37041 37041]
* Fossilworks: [http://www.fossilworks.org/cgi-bin/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon\_no=99080 99080]
* WoRMS: [https://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=204117 204117]
* Fauna Europaea: [http://www.eu-nomen.eu/portal/taxon.php?GUID=urn:lsid:faunaeur.org:taxname:96623 96623]

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh85052021
* GND: 7568024-5
* BNF: cb15094607r (data)

 |

Cyfeiriadau
-----------