Annie Jane Hughes Griffiths, Cadeirydd Cynghrair Cenhedloedd Cymru, yn dal Cofeb Heddwch Menywod Cymru y tu allan i’r Tŷ Gwyn yn Washington D.C. 1924, gyda Mrs Ruth Morgan, Miss Eluned Prys a Mrs Mary Ellis. Casgliadau T.I. Ellis, 1924
Roedd **Apêl Heddwch Menywod Cymru** yn fudiad torfol gan fenywod Cymru i ddod â diwedd i ryfela. Bu iddynt gyflwyno deiseb gyda bron 400,000 o enwau - oddeutu un trydydd o holl fenywod a merched Cymru ar y pryd. Disgrifiwyd hanes 'ailddarganfod' yr Apêl a'r ddeiseb gan y BBC Cymru fel "stori ryfeddol ac ysbrydoledig - un a fu'n gudd am ddegawdau, cyn cael ei hail-ddarganfod drwy hap a damwain." Cyhoeddwyd llyfr ar yr Apêl yn 2023, *Yr Apêl-The Appeal 1923-24: The Remarkable story of the Welsh Women's Peace Petition* wedi'i olygu gan Jenny Mathers a Mererid Hopwood. Casglwyd yr enwau a theithio i'r Unol Daleithiau o fewn 7 mis.

Cefndir
-------

Yn 1923, gydag erchyllterau’r Rhyfel Byd Cyntaf wedi ysbrydoli cenhedlaeth yn erbyn gwrthdaro, trefnodd merched Cymru ymgyrch nas gwelwyd ei thebyg o’r blaen dros heddwch byd. Llofnododd 390,296 o ferched ddeiseb Goffa drwy Undeb Cynghrair y Cenhedloedd yn galw am ‘Cyfraith nid Rhyfel’ – i America ymuno, ag arwain y Cynghrair y Cenhedloedd newydd – drwy apelio at ferched America ‘o gartref i gartref’.

Goleuwyd Llyfr Coffa hyfryd mewn lledr a memrwn ac arno lythrennau aur gan Emily West. Fe’i cynhyrchwyd gan Gwasg Gregynog y chwiorydd Gwendoline Davies a Margaret Davies (y 'Chwiorydd Davies'). Hefyd, cist dderw fawr a grëwyd gan E J Hallam. Roedd yn cynnwys llofnodion i’w gyflwyno i Arlywydd yr Unol Daleithiau, Calvin Coolidge, a’i gadw ‘er pob amser’ i Sefydliad y Smithsonian yn Washington. Roedd ymgyrch Deiseb Meddwch Merched 1923 ymdrech wir ryfeddol ledled Cymru oedd yn ymron yn cynnwys pob cartref yng Nghymru, gydag ymgyrchwyr heddwch yn mynd o ddrws i ddrws, gyda chymorth trefnwyr sir a chymuned y ‘Gynghrair’. Nododd y wasg yn Efrog Newydd fod y ddeiseb derfynol a gyflwynwyd i ferched America ragor na 7 milltir o hyd.

Cyflwyno
--------

Bu gwragedd yn America wrthi'n brysur yn gwneud trefniadau i roi cyhoeddusrwydd i'r ddirprwyaeth. Prawf o ddoethineb dewis Annie i arwain y ddirprwyaeth oedd y derbyniad a gafodd ei hanerchiad i'r dorf: anerchiad a draddododd sawl gwaith i wahanol gymdeithasau yn ystod y daith, oherwydd nid Efrog Newydd oedd yr unig gyrchfan, gan y trefnwyd i'r gwragedd deithio wedyn i Washington, ac i'r Tŷ Gwyn, i gyfarfod â'r Arlywydd Calvin Coolidge. Dylid pwysleisio mai prif bwrpas y daith a'r ddeiseb oedd cysylltu menywod Cymru â menywod America. Naws anffurfiol oedd i'r cyfarfyddiad â'r Arlywydd, ac yr oedd y trefnwyr yn awyddus i bwysleisio mai digwyddiad anwleidyddol ac amhleidiol ydoedd, yn enwedig o gofio'r teimlad cryf dros ymynysiaeth yn yr Unol Daleithiau ar y pryd.

Teithiodd dirprwyaeth, dan arweiniad Cadeirydd Cynghrair y Cenhedloedd Annie Jane Hughes Griffiths, o Gymru i America ym Mawrth 1924 ar ‘Daith Heddwch’ o’r Unol Daleithiau, a chafod gefnogaeth sefydliadau merched America oedd yn cynnwys rhagor na 20 miliwn o bobl. Fe ymunodd y 9 rhwydwaith/sefydliad yr oedd y ddirprwyaeth Gymreig yn gweithio ohoni, i ffurfio’r 'Conference on the Cause and Cure of War' yn ymateb i’r daith – a daeth yn hynod ddylanwadol mewn cymdeithas yn America yn sgil yr Ail Ryfel Byd.

Un o’r eitemau mwyaf a drysorir yn Archifau’r Deml Heddwch yw Deiseb Heddwch Merched, ochr yn ochr â chasgliadau gan Gynghrair y Cenhedloedd. Mae’r WCIA yn edrych ymlaen at weithio gydag eraill i ddathlu canmlwyddiant yr ymgyrch anhygoel yma yn 2023-24.

Ail-gofio'r Hanes
-----------------

Yn 2014, yn ystod y gwaith ymchwil o sefydlu’r prosiect ‘Cymru dros Heddwch’, roedd Prif Weithredwr CMRhC, Martin Pollard, (daeth wedyn yn Brif Weithredwr Cymdeithas Ddysgedig Cymru) yn archwilio hen gyfrolau yn llyfrgell y Deml Heddwch. Darganfyddodd rwymiad o Ledr Moroco ag arno arysgrif haen aur cyfareddol:

> 
> YR APÊL: ODDIWRTH FERCHED CYMRU A MYNWY AT FERCHED UNOL DALEITHIAU YR AMERICA
> 
> 
> THE MEMORIAL FROM WALES SIGNED BY 390,296 WOMEN IN WALES AND MONMOUTHSHIRE,
> 
> 
> TO THE WOMEN OF THE UNITED STATES OF AMERICA
> 
> 
> Apêl Ferched Cymru 1923-24
> 
> 
> 

Ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod 2016 lansiodd Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru ‘gais am hanesion cudd’ gyda’r erthygl ‘Cofio hyrwyddwyr heddwch benywaidd Cymru’/ ‘Remembering Wales’ women peace builders’. Datgelodd gwirfoddolwyr ddeunyddiau o fewn Archifau’r Deml Heddwch, o fewn archifau Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru yn y Llyfrgell Genedlaethol, a hyd yn oed o fewn hen ffilm newyddion gan Path o Bererindod Heddwch Merched Gogledd Cymru ym 1926. Trwy gyfrwng blogiau, prosiectau lleol ac ymchwil gan fyfyrwyr, daethpwyd â’r digwyddiadau rhwng y ddau ryfel byd ynghyd i greu ‘llinell amser’ o Weithredu dros Heddwch gan Ferched yn ystod y cyfnod hwnnw (1918-39).

### Cludo mewn Cist

Cludwyd yr holl lofnodion mewn cist fawr o dderw Cymreig gan Mr J. A. Hallam. Yn dilyn gohebiaeth rhwng WCIA a’r Smithsonian yn 2016, cadarnhawyd fod y gist yn dal ymhlith y casgliadau yno, ac yn 2018, cafodd Jill Evans ASE gyfle i ymweld â’r Smithsonian fel rhan o ddirprwyaeth wleidyddol, a gweld y taflenni llofnodi oedd yn dal yn y gist.

Dirprwyaeth i America
---------------------

Ym mis Mawrth 1924, fe arweiniodd ‘ddirprwyaeth heddwch’ o dair dynes o Gymru i America: Mrs Annie-Jane Hughes Griffiths, Mrs Mary Ellis a Miss Eluned Prys:

* **Annie Jane Hughes Griffiths** adnebir hefyd fel **Annie Janes Hughes-Griffiths**, **Annie Jane Ellis** ac yn anhygoel **Mrs Peter Hughes Griffiths** - Cadeirydd Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru yng nghanol y 1920au. Yn ôl confensiwn y 1920au fodd bynnag, cyfeirir ati mewn cofnodion swyddogol gan enw ei gŵr, y Parch. Peter Hughes Griffiths (1871-1937), oedd yn Weinidog Methodistaidd Calfinaidd uchel ei barch o Sir Gaerfyrddin.

* **Mary Elizabeth Ellis** - Yn wreiddiol o Ddolgellau yng Ngwynedd, Mrs Mary Elizabeth Ellis (sy’n ymddangos o archifau Annie i fod yn gyfaill agos hirsefydlog), oedd yr ail fenyw i gael ei phenodi yn Arolygydd Ysgolion yng Nghymru, ac roedd yn addysgwraig flaenllaw fyd-eang. Heblaw am y Ddeiseb Heddwch, mae Mary yn ymddangos mewn nifer o gofnodion o weithgareddau Undeb Cynghrair y Cenhedlaoedd Cymru yn ystod y cyfnod rhwng y ddau ryfel – roedd yn rhyng-genedlaetholwraig yn ei rhinwedd ei hun. Ar Ionawr 24 1942, priododd Mary â Gwilym Davies – Cyfarwyddwr Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru (a sylfaenydd Neges Heddwch ac Ewyllys Da Ieuenctid Cymru (Neges Ewyllus da yr Urdd bellach).

* **Eluned Prys** (1895-1983) - Yn wreiddiol o Drefeca, Talgarth yn Sir Frycheiniog, mae Miss Elined Prys – a gaiff ei hadnabod yn well fel Elined Prys Kotschnig (mae’r sillafiad yn amrywio mewn cofnodion gan gynnwys Eluned/Elined, Prys/Pryce ac ambell gamsillafiad o Kotschnig) yn amlwg yn nyddiadur Annie am iddi briodi tua diwedd eu taith i America gyda Deiseb y Merched Dros Heddwch… a hynny "ag Iarll o Awstria!". Ar ôl graddio mewn Athroniaeth ym Mhrifysgol Cymru, galwyd arni ym 1920 i arwain gwaith rhyddhad Mudiad Cristnogol Myfyrwyr y Byd, World Student Christian Movement, gyda ffoaduriaid o’r Rhyfel Byd Cyntaf, lle cyfarfu â Walter Kotschnig yn Fienna.

Cyhoeddu llyfr
--------------

Cyhoeddwyd llyfr ddwyieithog, *Apel, Yr / Appeal, The: The Remarkable Story of the Welsh Women's Peace Petition 1923-24 Hanes Rhyfeddol Deiseb Heddwch Menywod Cymru 1923-24* ym mis Hydref 2023. Golygwyd y llyfr gan y prifardd Mererid Hopwood a phennaeth Adran Gwleidyddiaeth Ryngwladol Prifysgol Cymru, Jenny Mathers gyda chyfraniadau gan y gwleidydd, Jill Evans, Aled Eirug, yr hanesydd Catrin Stevens, ŵyres i Annie Janes Hughes Griffiths Meg Elis, yr hanesydd Siân Rhiannon Williams, Eirlys Barker, Annie Williams a Craig Owen.

### Manylion y llyfr

* Yr Apêl / The Appeal Gol. Mererid Hopwood a Jenny Mathers, Gwasg y Lolfa, 2023, dwyieithog ISBN: 9781800993822

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "Apêl Merched dros Heddwch, 1923-24". Gwefan Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru. Cyrchwyd 19 Ionawr 2024.
2. ↑  "Ar drywydd hanes coll Deiseb Heddwch Menywod Cymru". BBC Cymru Fyw. 7 Mai 2023.
3. ↑  "'Yr Apêl-The Appeal 1923-24: The Remarkable story of the Welsh Women's Peace Petition' - Wedi'i olygu gan Jenny Mathers a Mererid Hopwood". Gwefan Siop Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Cyrchwyd 19 Ionawr 2024.
4. ↑  "Deiseb heddwch ar ei ffordd adref wedi canrif yn America". BBC Cymru Fyw. 29 Mawrth 2023.
5. ↑  "Hughes Griffiths, Annie Jane". Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein. Cyrchwyd 22 Ionawr 2024.
6. ↑  ""Ysbrydolwyd gan Annie": Hanes Apêl Merched dros Heddwch i America, 1924". Gwefan Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru. Cyrchwyd 19 Ionawr 2024.
7. ↑  ""Ysbrydolwyd gan Annie": Hanes Apêl Merched dros Heddwch i America, 1924". Gwefan Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru. Cyrchwyd 19 Ionawr 2024.
8. ↑  "Yr Apêl / The Appeal". Gwasg Y Lolfa. Cyrchwyd 29 Ionawr 2024.

Dolenni allanol
---------------

* Apêl Merched dros Heddwch, 1923-24 tudalen ar wefan Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru
* Delweddau o'r Apêl ar wefan Casgliad y Werin Cymru
* Ar drywydd hanes coll Deiseb Heddwch Menywod Cymru erthygl ar wefan BBC Cymru Fyw, 2023