Pentref yng nghymuned Conwy, mwrdeisdref sirol Conwy, Cymru, yw **Llanrhos** neu **Llan-rhos** (a elwir hefyd yn **Eglwys Rhos**). Saif i'r de o dref Llandudno, ac i'r gogledd o Gyffordd Llandudno. Mae plwyf eglwysig Llanrhos yn gorwedd yn y Creuddyn, cwmwd a fu'n rhan o hen gantref Rhos yn yr Oesoedd Canol, ac yn cynnwys, yn draddodiadol, Deganwy, ardal Craig-y-Don yn Llandudno, Rhiwledyn a Bae Penrhyn.

Cysegrir eglwys y plwyf i Sant Ilar (*Hilary*) ac mae'n gorwedd yn Esgobaeth Llanelwy. Cafodd yr eglwys ei atgyweirio'n sylweddol ym 1865 ond mae'n cadw'r hen drawstiau derw a nodweddion pensaernïol eraill o'r hen eglwys sy'n dyddio i'r Oesoedd Canol Diweddar. Yn ôl traddodiad saif yr adeilad presennol ar safle'r eglwys gynharach a godwyd yn y 6g gan Maelgwn Gwynedd. Hon oedd yr eglwys flaenaf yng nghantref Rhos a dyna pam y ceir Eglwys Rhos fel hen ffurf ar Llanrhos.

Cysylltir Maelgwn Gwynedd â'r eglwys yn y chwedl *Hanes Taliesin* a sawl cerdd Cymraeg Canol. Roedd gan y brenin amddiffynfa ar safle Castell Degannwy y cyfeirir ati fel 'Caer Ddegannwy'. Dywedir mai yn Eglwys Rhos y safai ei lys (neu ar safle y castell canoloesol). Yn ôl traddodiad bu Maelgwn farw o'r Fad Felen yn 547 wedi iddo edrych trwy dwll clo'r eglwys ar ôl ceisio lloches rhag y pla ynddi. Ceir sawl fersiwn o hen bennill sy'n cyfeirio at yr hanes. Y cyfeiriad cynharaf yw hwnnw gan Nennius yn ei *Historia Brittonum* sy'n dyfynnu'r llinell 'Hir hun Faelgwn yn llys Rhos'. Dywedir fod y Pla wedi dal Maelgwn yn rhith sarff euraidd neu ferch hud a lledrith a ddaeth ato o Forfa Rhianedd (wrth droed llethrau gorllewinol Pen y Gogarth).

Hefyd ym mhlwyf Llanrhos, ceir plasdy hanesyddol Gloddaeth a fu'n gartref i Iorwerth Goch o'r Creuddyn yn y 13g yn ôl traddodiad. Yn 1460 daeth yn eiddo trwy briodas i'r Mostyniaid, un o'r teuluoedd mwyaf grymus yng Ngogledd Cymru. Parhaodd rhai aelodau o'r teulu i fyw yno hyd at 1935 pan gafodd ei defnyddio fel ysgol breswyl i ferched, a gaeodd ym 1964. Ym 1965, rhoddodd Arglwydd Mostyn y brydles i Goleg Dewi Sant, ysgol breifat i fechgyn.

Plasdy arall yn Llanrhos a ddaeth i feddiant y Mostyniaid oedd Neuadd Bodysgallen, llu bu byw ei berchennog dibriod, Ievan Lloyd Mostyn, hyd at ei farw ym 1966. Yn ôl traddodiad bu gan Cadwallon Lawhir (5g) lys ar y safle; yn ôl yr hynafiaethydd Robert Williams yn ei lyfr *The History and Antiquities of the Town of Aberconwy and its Neighbourhood* (1835) mae olion y llys ar ben y bryn coediog gerllaw, ond dyma'r unig gyfeiriad atynt fel safle llys Cadwallon. Erbyn heddiw mae Neuadd Bodysgallen yn westy moethus pum seren.

Plwyf gwledig fu Llanrhos hyd y 19g. Ar ddiwedd y ganrif honno a dechrau'r 20fed cafwyd sawl datblygiad o dai yno, yn arbennig ar yr arfordir, e.e. Craig-y-don.

Llyfryddiaeth
-------------

* Ivor Wynne Jones, *Llandudno Queen of Welsh Resorts* (Ashbourne: Landmark, 2002)
* E. D. Rowlands, *Dyffryn Conwy a'r Creuddyn* (Lerpwl, 1947)
* Rev. Robert Williams, *The History and Antiquities of the Town of Aberconwy and its Neighbourhood* (1835)
* C.Michael Hogan ac Amy Gregory, *History and architecture of Bodysgallen Hall, North Wales* (Lumina Technologies, 2006)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 21 Tachwedd 2021
2. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Conwy**

**Trefi**  

Abergele  **·** Bae Colwyn  **·** Betws-y-Coed  **·** Conwy  **·** Cyffordd Llandudno  **·** Degannwy  **·** Hen Golwyn  **·** Llandudno  **·** Llanfairfechan  **·** Llanrwst  **·** Penmaenmawr  **·** Tywyn
  
**Pentrefi**  

Bae Cinmel  **·** Bae Penrhyn  **·** Betws-yn-Rhos  **·** Bryn-y-maen  **·** Bylchau  **·** Caerhun  **·** Capel Curig  **·** Capel Garmon  **·** Cefn Berain  **·** Cefn-brith  **·** Cerrigydrudion  **·** Craig-y-don  **·** Cwm Penmachno  **·** Dawn  **·** Dolgarrog  **·** Dolwen  **·** Dolwyddelan  **·** Dwygyfylchi  **·** Eglwys-bach  **·** Esgyryn  **·** Gellioedd  **·** Glanwydden  **·** Glasfryn  **·** Groes  **·** Gwytherin  **·** Gyffin  **·** Henryd  **·** Llanbedr-y-cennin  **·** Llandrillo-yn-Rhos  **·** Llanddoged  **·** Llanddulas  **·** Llanefydd  **·** Llanelian-yn-Rhos  **·** Llanfair Talhaearn  **·** Llanfihangel Glyn Myfyr  **·** Llangernyw  **·** Llangwm  **·** Llangystennin  **·** Llanrhos  **·** Llanrhychwyn  **·** Llan Sain Siôr  **·** Llansanffraid Glan Conwy  **·** Llansannan  **·** Llysfaen  **·** Maenan  **·** Y Maerdy  **·** Melin-y-coed  **·** Mochdre  **·** Nebo  **·** Pandy Tudur  **·** Penmachno  **·** Pensarn  **·** Pentrefelin  **·** Pentrefoelas  **·** Pentre-llyn-cymmer  **·** Pentre Tafarnyfedw  **·** Pydew  **·** Rowen  **·** Rhydlydan  **·** Rhyd-y-foel  **·** Tal-y-bont  **·** Tal-y-cafn  **·** Trefriw  **·** Tyn-y-groes  **·** Ysbyty Ifan