Norwyeg yw iaith genedlaethol y Norwyaid a phrif iaith Norwy. Cydnabyddir dwy ffurf ar Norwyeg, *Bokmål* a *Nynorsk*, yn swyddogol, yn ogystal â'r ieithoedd Sami yng ngogledd y wlad. Ymhlith yr ieithoedd lleiafrifol eraill mae Cfen a Romani.

Norwyeg
-------

### Norseg ac Hen Norwyeg

Tarddai'r iaith Norwyeg o Hen Norseg, iaith Germanaidd a siaredid ar draws Llychlyn a gwladfeydd y Llychlynwyr ar draws arfordiroedd gogledd Ewrop, Ynysoedd Prydain ac Iwerddon, ac ar lannau afonydd dwyrain Ewrop. Cyn-Norseg ydy'r enw a roddir ar hen iaith gyffredin yr ieithoedd Germanaidd Gogleddol: Norwyeg, Daneg, Ffaröeg, Islandeg, a Swedeg, a'r ieithoedd meirw Norn a Norseg yr Ynys Las). Trawsnewidiodd Hen Norseg fel y'i siaredid yn y wlad a elwir heddiw Norwy i'r Hen Norwyeg, sydd yn ôl llawysgrifau ac arysgrifau rwnig o'r cyfnod yn debyg i iaith lenyddol y sagâu a genid yng Ngwlad yr Iâ.

Arhosai Hen Norwyeg yn sefydlog nes canol y 14g o ran ei ffonoleg, gramadeg, a geirfa. Newidiodd yr iaith yn sylweddol yn y canrifoedd wedi hynny, o bosib oherwydd y gostyngiad yn y boblogaeth o ganlyniad i'r Pla Du a thrwy gysylltiadau masnachol â'r Gynghrair Hanseataidd. Bu farw'r hen ffurf lafar ar yr iaith a blodeuai sawl gwahanol dafodiaith, ac ymwahanodd Norwyeg lafar oddi ar y ffurf lenyddol yn sylweddol.

O ganlyniad i'r undeb rhwng Norwy a Denmarc, defnyddiwyd Daneg gan swyddogion y llywodraeth, a dyrchafwyd Daneg yn iaith yr eglwys yn sgil y Diwygiad Protestannaidd. Wedi i Christian IV gael ei goroni'n frenin Denmarc a Norwy, mabwysiadwyd Daneg yn iaith y gyfraith yn Norwy.

### Dano-Norwyeg a'r frwydr ieithyddol

Er i Norwy uno â Sweden yn 1814, parhaodd Daneg yn iaith ysgrifenedig Norwy. Rhoddir yr enw Dano-Norwyeg ar yr iaith gyffredin a ddatblygodd ymhlith uchelwyr yn ninasoedd Norwy yn y 18g a barhaodd trwy gydol y 19g. Roedd yr iaith honno mwy neu lai yn unfath â'r Ddaneg ond ynganiad ei geirfa wedi addasu at yr acen Norwyaidd. Tafodieithoedd Norwyeg lleol oedd iaith y werin ar draws Norwy.

Yn sgil twf cenedlaetholdeb Rhamantaidd a'r deffroad diwylliannol yn y 19g, cychwynnwyd dadl ynglŷn ag iaith genedlaethol Norwy. Cytunodd llenorion a ffigurau diwylliannol eraill y wlad bod yn rhaid fabwysiadu ffurf ysgrifenedig ar Norwyeg a oedd yn gwrthod tra-arglwyddiaeth y Ddaneg. Rhennid y frwydr ieithyddol rhwng y rhai oedd yn dadlau dros greu iaith genedlaethol newydd i'w mabwysiadu ar unwaith, a'r rhai oedd o blaid datblygu Norwyeg ysgrifenedig yn raddol ac yn naturiol. Y prif ladmerydd dros ffurfio safon lenyddol o'r newydd oedd yr ieithydd Ivar Aasen. Cynhyrchodd Aasen *Landsmaal* ("iaith gwlad"), iaith ysgrifenedig ar sail tafodieithoedd hynafaidd gorllewin Norwy. Ei nod oedd creu ffurf ysgrifenedig a oedd yn debycach i iaith lafar gwlad ac felly'n addas i hyrwyddo llythrennedd, ac o ganlyniad addysg a thaliadau democrataidd, ymhlith y werin. Ar ochr arall y ddadl, rhoddwyd yr enw *Riksmaal* ("iaith genedlaethol") ar ffurf ysgrifenedig oedd yn debycach i Ddano-Norwyeg ac yn adlewyrchu iaith lafar yr uchelwyr. Dadleuodd yr addysgwr Knud Knudsen dros ddatblygu Norwyeg ysgrifenedig yn raddol ar sail ynganiadau'r dosbarthiadau uchaf, a *Riksmaal* oedd y ffurf gynnar ar *bokmål* ("iaith y llyfr"). Dilynwyd esiampl Knudsen gan y mwyafrif o lenorion Norwyaidd, gan gynnwys Bjørnstjerne Bjørnson ac Henrik Ibsen, ac mae eu gweithiau hwy yn debycach o lawer i Ddaneg nac i Norwyeg modern. Ymhlith y rhai i gefnogi achos *Landsmaal* oedd Aasmund Olafsson Vinje ac Arne Garborg, a mabwysiadwyd y ffurf honno yn iaith lenyddol a elwir yn ddiweddarach yn *nynorsk* ("Norwyeg newydd").

Yn 1885, pleidleisiodd y Storting, senedd Norwy, dros roddi statws cyfartal i *Riksmaal* a *Landsmaal* mewn dogfennau llywodraethol a defnyddiau swyddogol eraill. Yn 1892, rhoddwyd hawl i bob ardal ysgol yn Norwy benderfynu pa ffurf ar yr iaith i'w defnyddio yn yr ysgol leol.

### *Bokmål* a *Nynorsk*

Map o'r ffurfiau ieithyddol swyddogol yn ôl bwrdeistrefi Norwy (2007).
     Bokmål
     Nynorsk
     Heb ddewis swyddogol
Yn ystod hanner cyntaf yr 20g, yn sgil annibyniaeth Norwy yn 1905, canolbwyntiodd polisi swyddogol y llywodraethau Rhyddfrydol a Llafur ar uno *nynorsk* a *bokmål* yn un ffurf a elwir *samnorsk* ("Norwyeg cyffredin"). Er diwygiadau yn 1907, 1917, a 1938 i hyrwyddo *samnorsk*, gwelwyd y ffurf honno yn elyn cyffredin gan siaradwyr ac ysgrifenwyr *nynorsk* a *bokmål* fel ei gilydd. Yn ail hanner yr 20g, dilynwyd polisi iaith gwahanol gan y llywodraeth, ac yn 1959 a 1981 dad-wnaethpwyd rhai o ddiwygiadau sillafu a gramadeg y deddfau cynt. Daeth *samnorsk* felly yn gywaith di-angen, a dysgir plant ysgol i ddarllen testunau yn y ddwy ffurf ieithyddol arall. Sefydlwyd cyngor iaith dros y Norwyeg, Norsk Språkråd, yn 1972.

Ieithoedd Sami
--------------

Siaredir ieithoedd Sami gan y bobl Sami yn y Lapdir. Defnyddir Sami gogleddol yn iaith weinyddol mewn sawl bwrdeistref yn Finnmark.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Jan Sjåvik, *Historical Dictionary of Norway* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2008), tt. 123–25.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goIeithoedd Ewrop |
| --- |
|  |
| Gwladwriaethau sofranaidd | 
Albania **·** Yr Almaen **·** Andorra **·** Awstria **·** Belarws **·** Gwlad Belg **·** Bosnia-Hertsegofina **·** Bwlgaria **·** Croatia **·** Denmarc **·** Y Deyrnas Unedig (Yr Alban • Cymru • Gogledd Iwerddon • Lloegr) **·** Yr Eidal **·** Estonia **·** Y Ffindir **·** Ffrainc **·** Gwlad Groeg **·** Hwngari **·** Gwlad yr Iâ **·** Yr Iseldiroedd **·** Gweriniaeth Iwerddon **·** Latfia **·** Liechtenstein **·** Lithwania **·** Lwcsembwrg **·** Gweriniaeth Macedonia **·** Malta **·** Moldofa **·** Monaco **·** Montenegro **·** Norwy **·** Portiwgal **·** Gwlad Pwyl **·** Rwmania **·** San Marino **·** Sbaen **·** Serbia **·** Slofacia **·** Slofenia **·** Sweden **·** Y Swistir **·** Y Weriniaeth Tsiec **·** Wcráin
 |
|  |
| Gwladwriaethau trawsgyfandirol | 
Armenia1 **·** Aserbaijan2 **·** Cyprus1 **·** Georgia2 **·** Casachstan3 **·** Rwsia3 **·** Twrci3
 |
|  |
| Tiriogaethau dibynnol,ardaloedd ymreolaethol,a thiriogaethau eraill | 
*Abkhazia* 2 **·** Ajaria1 **·** Akrotiri a Dhekelia **·** Åland **·** Azores **·** Crimea **·** *De Ossetia* 2 **·** Føroyar **·** Gagauzia **·** Gibraltar **·** *Gogledd Cyprus*1 **·** Jan Mayen **·** Jersey **·** *Kosovo* **·** Madeira4 **·** *Nagorno-Karabakh*1 **·** Nakhchivan1 **·** Svalbard **·** *Transnistria* **·** Ynys y Garn **·** Yr Ynys Las5 **·** Ynys Manaw
 |
|  |
| Dynodir gwlad anghydnabyddedig neu a gydnabyddir yn rhannol gan *lythrennau italig*.1 Yn Ne Orllewin Asia yn gyfan gwbwl.  2 Yn rhannol neu'n gyfan gwbwl yn Asia, yn dibynnu ar ddiffiniadau'r ffiniau rhwng Ewrop ac Asia.  3 Gyda'r mwyafrif o'i thir yn Asia.  4 Ar Blât Affrica.  5 Ar Blât Gogledd America. |

 |