Balwnwyr oedd y rhai cyntaf i fentro esgyn i'r awyr uwchben Cymru, a hynny yn y 19eg ganrif. Arloesoedd Ernest Thompson Willows yr awyrlong ym Mhrydain ar ddechrau'r 20g, ac ymhlith y Cymry blaenllaw ym maes awyrennu y mae Charles Stewart Rolls a sefydlodd y cwmni Rolls Royce ac a oedd y cyntaf o wledydd Prydain i farw mewn damwain awyrennau.

Hanes
-----

### William Frost

Llun batent o beiriant hedfan William Frost.
Dyluniodd William Frost o Sir Benfro beiriant hedfan ac ym 1894 enillodd batent am "Gleider Awyrlong Frost". Honnir iddo ei hedfan yn Saundersfoot ym 1896, gan deithio 500 llath cyn iddo wrthdaro â choeden a chwympo mewn cae. Os yw hyn yn wir, roedd yn pellach na thaith y brodyr Wright ym 1903.

### Cyn y Rhyfel Byd Cyntaf

* Y brodyr James o Sir Benfro, Horace Watkins a W. E. Williams (awyrenwr) yn adeiladu awyrenau ar gychwyn yr 20ed ganrif.
* Denys Corbett Wilson: hedfanodd o Abergwaun i Swydd Wexford yn Iwerddon ar 22 Ebrill 1912. Yr hediad cyntaf rhwng y ddwy wlad.
* Vivian Hewitt o'r Rhyl: y cyntaf i groesi'r o Gaergybi i Ddulyn ar 26 Ebrill 1912.
* Gustav Hamel a Hery Astley yn gwneud campau mewn ffeiriau awyrenau ledled Cymru.
* Ernest Thompson Willows (*Tad llongau awyr Prydain*) yn hedfan dros Fôr Hafren.
* Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf: agorwyd gorsafoedd llongau awyr ym Môn.
* Sefydlu maes awyr North Shotwick a South Shotwick yn *Queensferry* (Glannau Dyfrdwy).

### Rhwng y ddau ryfel byd

* Rhwng y ddau ryfel byd datblygu'r diwydiant awyrennau masnachol.
* Awyrennau Avro yn Abertawe yn cynnig teithiau pleser.
* Ychwaneg o sioeau awyr gan ddynion fel Alan Cobham ac Idwal Jones o Dal-y-sarn.
* 1930au: sefydlu gwasanaeth awyr rhwng Caerdydd a Weston-super-Mare, Bryste a Birmingham.

Dechreuodd yr awyrenwraig Seisnig Amy Johnson o Draeth Pentywyn ar ei thaith i'r Unol Daleithiau ym 1933. Cwympodd ei hawyren yn Bridgeport, Connecticut, wedi iddi ddefnyddio'i holl danwydd, ac hon oedd y daith drawsiwerydd gyntaf i hedfan o'r dwyrain i'r gorllewin.

* 1935: sefydlu Cambrian Airways, cwmni awyrennau cenedlaethol Cymru. Daeth i ben yn 1976.
* 1930: yr Awyrlu'n agor canolfan awyrennau môr yn Noc Penfro a 4 maes awyr mewn mannau eraill.
* 1938 adeiladwyd Maes Awyr Penarlâg ger Brychdyn, Sir y Fflint i gynhyrchu awyrennau bomio Vickers Wellington.

### Yr Ail Ryfel Byd

* Erbyn 1939 roedd 7 maes awyr yng Nghymru. Oherwydd yr Ail Ryfel Byd ychwanegwyd 27 maes awyr arall.
* 5,540 o awyrennau Wellington yn cael eu hadeiladu dros gyfnod y rhyfel ym Mrychdyn.
* Awyrlu'r Fali ym Môn yn datblygu i fod yn orsaf draws-Iwerydd.
* Doc Penfro'n datblygu i fod yn ganolfan o awyrennau gwrth-longau tanfor.

### Wedi'r rhyfel

* Ceuwyd hanner y meysydd awyr ar ddiwedd y rhyfel.
* Breudraeth a'r Fali'n hyfforddi peilotiaid.
* Yn 1948 wedi seibiant o 3 blynedd ailgychwynwyd adeiladu awyrennau.
* Yn 1971 (a'r ffatri'n eiddo i Hawker Sydney) cychwynwyd cynhyrchu adenydd yr A300 (y bws awyr).

Awyrennu masnachol
------------------

### Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd

 *Prif erthygl: Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd*
Maes awyr mwyaf Cymru ac un o feysydd awyr mwyaf llwyddiannus y Deyrnas Unedig yw Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd. Agorodd ym 1942 a'r ehediadau masnachol cyntaf oedd i Iwerddon a Ffrainc. Cychwynnodd teithiau trawsiwerydd ym 1971 a thyfodd y maes awyr yn sylweddol yn y 1980au wrth i wyliau i wledydd Môr y Canoldir ddod yn fwyfwy poblogaidd. Ychwanegwyd ehediadau siarter i Ganada a Fflorida, ac ar ddechrau'r 1990au cynigodd Manx Airlines deithiau'n ddyddiol i gyrchfannau busnes ar draws Prydain ac Ewrop. Teithiodd y miliynfed deithiwr drwy Gaerdydd yn Awst 1994. Cafodd y maes awyr ei breifateiddio ym 1995. Sefydlodd y cwmni cost-isel bmibaby foth (*hub*) yng Nghaerdydd yn 2002.

### Cwmnïau hedfan

Un o awyrennau Cambrian Airways.
Cambrian Airways oedd cwmni hedfan cenedlaethol cyntaf Cymru, a pharhaodd o 1935 hyd 1976. Gwasanaeth Awyr Cymru (1950–51) oedd gwasanaeth hofrennydd rheolaidd cyntaf y byd.

Sefydlwyd Airways International Cymru ym 1984, a chynigodd ehediadau o Gaerdydd i 20 o gyrchfannau ar draws Ewrop. Daeth gwasanaethau Airways Cymru i ben ym 1988.

Gweithredodd Awyr Cymru o 2000 hyd 2006. Daeth i ben oherwydd costau cynyddol a chystadleuaeth gan y cwmnïau enfawr oedd yn cynnig ehediadau tebyg.

Damweiniau
----------

*Gweler hefyd: Rhestr damweiniau a digwyddiadau awyr yng Nghymru.*
Y cyfuniad o ucheldir a chymylau isel sydd ar fai am sawl damwain awyren yng Nghymru, yn enwedig yn ystod yr Ail Ryfel Byd: o blith y 27 damwain a gofnodwyd ym Mannau Brycheiniog, digwyddodd 23 ohonynt rhwng 1939 a 1946. Y ddwy ddamwain waethaf yn hanes Cymru yw trychineb awyr Llandŵ, a laddodd 80 o bobl ym Mro Morgannwg ym 1950, a damwain awyr Cwm Edno, a laddodd 23 o deithwyr yn Eryri ym 1952.

Awyrenneg
---------

Astudiodd y ddau Gymro Robert Jones (1894–1962) a Daniel Williams (1894–1963) ym Mangor dan yr Athro G. H. Bryan, un o sylfaenwyr gwyddor awyrenneg. Gweithiodd Jones a Williams yn adran aerodynameg y Labordy Ffisegol Cenedlaethol (NPL). Ymhlith peirianwyr awyrennol eraill o Gymru mae William Pritchard Jones, Lewis Boddington, a Syr Morien Morgan.

Gweler hefyd
------------

* Cludiant yng Nghymru
* Gwrthrychau hedegog anhysbys yng Nghymru

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Davies, John et al. (gol.) *Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 2008), t. 434–5 [HEDFAN AC AWYRENNEG].
2. ↑  (Saesneg) Phil Carradice (20 Hydref 2011). Bill Frost - the first man to fly?. BBC. Adalwyd ar 26 Awst 2015.
3. 1 2  Cymru yn yr awyr, BBC (30 Mehefin 2017). Adalwyd ar 3 Gorffennaf 2017.