recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd Syr **James Herbert Cory**, barwnig 1af (7 Chwefror 1857 – 7 Chwefror 1933) yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Caerdydd rhwng 1915 a 1918 ac AS Unoliaethol De Caerdydd rhwng 1918 a 1923.

Cefndir
-------

Ganwyd Cory yn Lannwedhenek, Cernyw yn fab i John Cory perchennog cwmni llongau a Mary ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn ysgol Trerigoni, Cernyw.

Priododd ddwywaith; ym 1879 priododd Elizabeth Hosking Wills merch George Hosking o Bideford, Dyfnaint; bu hi farw ym 1908 Bu iddynt 4 mab ac 1 merch. Ym 1910 priododd ei ail wraig, Elizabeth Cansh, merch Alexander Walker o Irbhinn, gogledd swydd Ayr. bu iddynt dwy ferch.

Gyrfa
-----

Roedd dau deulu o ddiwydianwyr o’r enw Cory yn masnachu yn Sir Forgannwg o ganol y 18g ac mae’n hawdd eu cymysgu. Sefydlwyd cwmni Cory Brothers and Company ym 1832 gan Richard Cory , doedd gan y cwmni a’r teulu hon dim cysylltiad â theulu Herbert Cory. Sefydlwyd cwmni John Cory and Sons Limited ym 1872 gan Herbert, John ei dad a John ei frawd wedi iddynt symud o Gernyw i Gaerdydd er mwyn bod yn berchnogion llongau. Erbyn i John Cory yr hynaf marw ym 1891 roedd y cwmni yn berchen ar 21 o agerlongau gyda thri arall yn cael eu hadeiladu i’r cwmni. Erbyn i’r ddau frawd marw yn y 1930au roedd dros 30 o is-gwmnïau yn perthyn i’r fam gwmni.

Gwasanaethodd fel ynad heddwch ar fainc Sir Forgannwg.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Ar 2il Hydref 1915 lladdwyd AS Ceidwadol Caerdydd, yr Arglwydd Ninian Crichton-Stuart yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn unol â threfniant a wnaed rhwng y pleidiau ar gyfer cyfnod y rhyfel, ni fu etholiad i ddewis aelod newydd. Dewiswyd yr AS newydd gan aelodau plaid y diweddar aelod. Yn achos Caerdydd, dewisodd y Ceidwadwyr Cory i gynrychioli’r etholaeth yn y Senedd.

Ar ddiwedd y rhyfel byd diddymwyd etholaeth Caerdydd a safodd Cory yn etholaeth newydd De Caerdydd gan ei gipio. Llwyddodd i gadw’r sedd yn etholiad 1922 ond fe gollodd i’r ymgeisydd Lafur Arthur Henderson yn etholiad cyffredinol 1923.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Forgannwg ym 1913 ac fe’i hurddwyd yn farwnig ym 1919.

Marwolaeth
----------

Bu farw ar ddydd ei 76 pen-blwydd. Rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym Mynwent Cathays Caerdydd. Fe’i holynwyd yn y farwnigaeth gan ei fab Herbert George Donald Cory.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ‘CORY, Sir (James) Herbert’, *Who Was Who*, A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc, 1920–2016; online edn, Oxford University Press, 2014 ; online edn, April 2014, adalwyd 4 Medi 2017]
2. ↑  "DEATHOFMRSHERBERTCORY - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1908-02-03. Cyrchwyd 2017-09-04.
3. ↑  "FORTHCOMINGMARRIAGEOFMRJHERBERTCORY - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1910-03-18. Cyrchwyd 2017-09-04.
4. ↑  Y Bywgraffiadur CORY (Cory Brothers and Company Limited ) adalwyd 4 Medi 2017
5. ↑  Y Bywgraffiadur CORY (John Cory and Sons Limited ) adalwyd 4 Medi 2017

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Arglwydd Ninian Crichton-Stuart** | **Aelod Seneddol Caerdydd**1915-1918 | Olynydd:**diddymu’r sedd** |
| Senedd y Deyrnas Unedig |
|
| Rhagflaenydd:**Sedd newydd** | **Aelod Seneddol De Caerdydd**1915-1918 | Olynydd:**Arthur Henderson** |
Roedd **James Evan (Carneinion)** (28 Mehefin 1814 – 5 Mehefin 1842) yn bregethwr ac awdur Cymreig.

Fe'i ganwyd yn Nhreaser-fach ym mhlwyf Breudeth, Sir Benfro yn blentyn i John Evans a Martha ei wraig. Dechreuodd colli ei olwg pan oedd yn 8 mlwydd oed ac roedd yn gwbl ddall erbyn ei fod yn 14 mlwydd oed. Er ei anabledd roedd yn fedrus mewn nifer o ieithoedd, yn bregethwr lleyg gyda'r Annibynwyr ac yn awdur traethodau. Cyhoeddwyd llyfr o'i eiddo gan Rees a Thomas, Llanelli ym 1839 gyda'r teitl *Y Cristion dyddorgar: neu, Lawlyfr i broffeswyr crefydd, yn dadblygu gwir ansoddau, gweithrediadol agweddau, pwysfawredd arbennig, a rheidrwydd anhebgorol yr ysbryd cristaidd hynny o ddwysofal a mawr deimlad mewn achosion crefyddol*. Enillodd ei draethawd am Elusengarwch yng Nghyfarfod llenyddol Cymreigyddion Castletown, Tredegar, fe'i cyhoeddwyd yn yr Iforydd 8 Mehefin 1842, ychydig ddyddiau wedi ei farwolaeth. Mae hanes taith a gymerodd gyda Thomas Nicholas o Drefgarn i Lerpwl ym 1838 yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Bu farw o'r diciâu yn 27 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Breudeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Roberts, R. F. (1953). EVAN(S), JAMES (‘Carneinion’; 1814 - 1842), Trefgarn, Sir Benfro, pregethwr cynorthwyol gyda'r Annibynwyr, ac awdur. Y Bywgraffiadur Cymreig Adferwyd 10 Tachwedd 2019
2. ↑  Carneinion.), James Evan (of (1839). *Y Cristion dyddorgar: neu, Lawlyfr i broffeswyr crefydd, yn dadblygu gwir ansoddau, gweithrediadol agweddau, pwysfawredd arbenig, a rheidrwydd anhebgorol yr ysbryd cristaidd hyny o ddwysofal a mawr deimlad mewn achosion crefyddol*. Argraffwyd gan Rees a Thomas.
3. ↑  "CASTLETOWNCYMREIGYDDION - The Glamorgan Monmouth and Brecon Gazette and Merthyr Guardian". William Mallalieu. 1838-12-29. Cyrchwyd 2019-11-10.
4. ↑  Yr Iforydd Cyf. II Rhif. 18 Mehefin 1842 Marwolaethau adalwyd 10 Tachwedd 2019
5. ↑  Y diwygiwr Gorffennaf 1842 - Bu Farw adalwyd 10 Tachwedd 2019

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Uchelwr a chadfridog Albanaidd oedd **James Graham, Ardalydd 1af Montrose** (Hydref 1612 – 21 Mai 1650).

Roedd James Graham yn fab i John Graham, 4ydd Iarll Montrose ac yn bennaeth Clan Graham. Daeth yn 5ed Iarll Montrose pan fu farw ei dad yn 1626. Yn 1638, wedi i'r brenin Siarl I geisio gorfodi'r Albanwyr i ddefnyddio'r Llyfr Gweddi Anglicanaidd, bu gwrthwynebiad a arweniodd ar Ryfel yr Esgobion. Cefnogodd Montrose y gwrthwynebiad, ac arwyddodd y Cyfamod Cenedlaethol.

O 1639 ymlaen, y Cyfamodwyr oedd mewn grym yn yr Alban, ond nid oedd Montrose yn cyd-fynd a phlaid y Presbyteriaid dan Archibald Campbell, Ardalydd 1af Argyll, a dechreuodd gefnogi'r brenin. Yn ystod Rhyfel Cartref yr Alban yn 1644 a 1645, Montrose oedd prif gadfridog plaid y brenin. Cododd fyddin o Ucheldiroedd yr Alban, a chyda chymorth 2,000 o filwyr o Iwerddon dan Alasdair MacColla dechreuodd ar ymgyrch a ddangosodd ei dalent eithriadol fel cadfridog. Enillodd fuddugoliaethau, yn aml dros fyddinoedd llawer mwy na'i fyddin ei hun, ym mrwydrau Tippermuir, Inverlochy, Auldearn, Alford a Kilsyth.

Yn dilyn Brwydr Kilsyth roedd Montrose yn feistr ar yr Alban i bob golwg, ond aeth llawer o'r Ucheldirwyr adref gyda'u hysbail. Ar 12 Medi, daeth David Leslie ar draws Montrose gyda byddin fechan, a'i orchfygu ym Mrwydr Philiphaugh. Bu raid i Montrose ddianc i Norwy.

Ym Mawrth 1650 dychwelodd Montrose i'r Alban i ymladd dros Siarl II, brenin Lloegr a'r Alban. Ni chafodd lawer o gefnogaeth, ac ar 27 Ebrill gorchfygwyd ef ym Mrwydr Carbisdale. Cymrewyd ef yn garcharor yn fuan wedyn, a dienyddiwyd ef yng Nghaeredin ar 21 Mai.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ronald Williams (1975). *Montrose: Cavalier in Mourning* (yn Saesneg). Barrie & Jenkins. t. 5. ISBN 978-0-214-20087-8.
2. ↑  Susan Ross (1973). *The Castles of Scotland* (yn Saesneg). G. Philip. t. 21. ISBN 978-0-540-07051-0.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 7544656
* LCCN: n50074090
* ISNI: 0000 0001 2276 144X
* GND: 118784676
* SELIBR: 314493
* SUDOC: 149973470
* BNF: cb13507558t (data)
* NLA: 35460865
* NKC: jx20090505008
* BNE: XX5443983
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ffilm ddrama am berson nodedig gan y cyfarwyddwyr Peter Sykes a John Krish yw ***Jesus*** a gyhoeddwyd yn 1979. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Jesus*** ac fe’i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yn Rhufain hynafol. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Barnet Fishbein a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Nachum Heiman. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Alexander Scourby, Yosef Shiloach, Brian Deacon, Eli Danker, Dina Doron, Eli Cohen a Rivka Neumann. Mae'r ffilm *Jesus (ffilm o 1979)* yn 120 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1979. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Apocalypse Now* sy'n seiliedig ar y nofel fer *Heart of Darkness gan Joseph Conrad.*

Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Peter Sykes ar 17 Mehefin 1939 ym Melbourne.

Derbyniad
---------



Mae'r incwm a dderbyniwyd am y ffilm hon dros 4,000,000 $ (UDA).

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Peter Sykes nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.
2. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. .. .. .. . .
3. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 64145858024423022480
* GND: 4241450-7

 |
Pwnc yr erthygl hon yw'r dramodydd Seisnig. Am y cyfarwyddwr ffilm Americanaidd, gweler John Ford (cyfarwyddwr ffilm).

Dramodydd o Sais oedd **John Ford** (1586 – tua 1639) a flodeuai yn oes theatr Iago a Siarl.

Ganed i deulu bonheddig yn Nyfnaint a fe'i bedyddiwyd ar 17 Ebrill 1586 yn Ilsington. Cafodd ei dderbyn i'r Deml Ganol ym 1602, ac mae'n debyg iddo aros yno am gyfnod hir, ac eithrio ei waharddiad dros dro o 1606 i 1608. Cyn iddo ymwneud â'r theatr, ysgrifennodd sawl gwaith gan gynnwys galargerdd er cof am Charles Blount, Iarll 1af Dyfnaint, a phamffled rhyddiaith ym 1606.

Cydweithiodd gydag eraill ar o leiaf pum drama rhwng 1620 a 1626, gan ddechrau gyda *The Laws of Candy* (1620) gyda Philip Massinger. Cyd-ysgrifennodd *The Witch of Edmonton* (1621) gyda William Rowley a Thomas Dekker; *The Spanish Gypsy* (1623) gyda Thomas Middleton, Rowley a Dekker; *The Fair Maid of the Inn* (1626) gyda John Fletcher; a *The Sun's Darling* (1624) gyda Dekker. Credir iddo hefyd gyd-ysgrifennu tair drama goll, ac o bosib *The Welsh Ambassador* (1623), gyda Dekker, ac mae'n bosib iddo gyfrannu at ddramâu eraill yng nghanon Francis Beaumont a John Fletcher hefyd.

Wedi 1627, mae'n debyg i Ford weithio ar ben ei hunan ar gyfer theatrau preifat, ac wyth drama ganddo sydd yn goroesi: *The Queen* (1627), *The Lover's Melancholy* (1628), *The Broken Heart* (1629), '*Tis Pity She's a Whore* (1631), *Love's Sacrifice* (1632), *Perkin Warbeck* (1633), *The Fancies Chaste and Noble* (1636), a *The Lady's Trial* (1639). Maent yn ymwneud yn bennaf â dewrder a dyfalbarhad, a themâu cyffredin yw'r pruddglwyf, artaith, llosgach, a rhithdyb. Nid oes tystiolaeth o'i fywyd nac ei waith wedi 1639, a chredir iddo farw tua'r cyfnod hwn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) John Ford (British dramatist). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 7 Tachwedd 2020.
Pregethwr Piwritanaidd ac hanesydd y saint o Sais oedd **John Foxe** (1516 – 18 Ebrill 1587) sy'n nodedig am ei ferthyroleg *Actes and Monuments* (1563), a elwir gan amlaf yn *Foxe's Book of Martyrs*.

Ganwyd yn Boston, Swydd Lincoln. Astudiodd yng Ngholeg Magdalen a Choleg y Trwyn Pres, Rhydychen, a bu'n gymrawd ym Magdalen am saith mlynedd. Bu'n ennyn drwgdybiaeth oherwydd ei daliadau Protestannaidd pybyr, ac ymddiswyddodd o'r coleg a symudodd i Lundain yn 1547. Yno cafodd swydd yn diwtor i wyrion Dug Norfolk. Fe'i ordeiniwyd yn ddiacon yn Eglwys Loegr, ac ysgrifennodd sawl pamffled i hyrwyddo syniadaeth y Diwygiad Protestannaidd. Yn y cyfnod hwn, cychwynnodd ar ei waith o gasglu hanesion y merthyron Protestannaidd a chyn-Brotestannaidd.

Ffoes Foxe i'r cyfandir yn 1553 yn sgil yr adferiad Catholig dan y Frenhines Mari I. Yn Strasbwrg, cyhoeddodd rhan o'i ferthyroleg yn Lladin, dan y teitl *Commentarii rerum in ecclesia gestarum* (1554). Aeth i Frankfurt am Main, lle bu'n cefnogi mudiad Calfinaidd John Knox, cyn symud i Basel ac ysgrifennu apêl at bendefigaeth Lloegr i wrthsefyll erledigaeth Mari, *Ad inclytos ac praepotentes Angliae proceres* (1557). Parhaodd i weithio ar ei ferthyroleg gyda chymorth llawysgrifau a ddanfonesid iddo o Loegr, a chyhoeddodd ddiweddariad yn 1559.

Yn sgil marwolaeth Mari yn 1558 a ailsefydlogi Eglwys Loegr dan y Frenhines Elisabeth I, dychwelodd Foxe i Lundain i orffen ei waith. Defnyddiodd gofrestri swyddogol ac atgofion gan dystion i ehangu ei hanes o'r erledigaeth yn ystod teyrnasiad Mari, ac aeth ati i drosi'r holl waith i'r Saesneg. Cyhoeddwyd *Actes and Monuments of these Latter and Perillous Dayes* ym Mawrth 1563, ac yn fuan enillodd yr enw poblogaidd *The Book of Martyrs*. Cyhoeddodd Foxe ail argraffiad o'i ferthyroleg yn 1570, a mân-ddiwygiadau yn 1576 a 1583.

Yn 1560 fe'i ordeiniwyd yn offeiriad Anglicanaidd, ond fe wrthododd weinidogaethu neu gyflawni'r un swydd eglwysig, gan dderbyn dau gyflog heb ddyletswyddau. Er gwaethaf, pregethodd yn aml yn y pulpud tu allan i hen Eglwys Gadeiriol Sant Paul, a chyhoeddwyd un o'i bregethau, *A Sermon, Of Christ Crucified*, yn 1570. Bu farw yn ardal Cripplegate, Llundain, a fe'i cleddir ym mynwent St Giles-without-Cripplegate. Cafodd fab o'r enw Samuel Foxe.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) John Foxe. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 17 Awst 2019.

* John Foxe - Bywgraffiadur Rhydychen

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 32005978
* LCCN: n50035139
* ISNI: 0000 0000 8076 828X
* GND: 118684361
* SELIBR: 237667
* SUDOC: 067061052
* BNF: cb11997021c (data)
* BIBSYS: 10023167
* NLA: 35097716
* NKC: jx20061013001
* BNE: XX931750
* CiNii: DA01222267
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **isadain felen loerol**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **isadenydd melyn lloerol**; yr enw Saesneg yw *Lunar Yellow Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Noctua orbona*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop

Gwryw a benyw, mewn ffrâm
Lled y ddwy adain gyda'i gilydd ydy 38–45 mm. Mae'r oedolyn i'w weld yn hedfa rhwng Mehefin a Medi, yn ddibynol ar y lleoliad.

Prif fwyd y siani flewog ydy gweiriau a phlanhigion gardd.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r isadain felen loerol yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwleidydd sosialaidd o Golombia oedd **Jorge Eliécer Gaitán** (26 Ionawr 1902 – 9 Ebrill 1948) a fu'n weinidog yn llywodraeth y Blaid Ryddfrydol ac yn arweinydd poblyddol amlwg yn y 1930au a'r 1940au. Cafodd ei lofruddio yn ystod ymgyrch arlywyddol 1948, gan sbarduno'r cyfnod yn hanes Colombia a elwir *La Violencia*.

Ganed yn Bogotá, prifddinas Colombia. Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Genedlaethol Colombia, Bogotá, ac yn Rhufain. Yno dylanwadwyd arno gan ddulliau gwleidyddol a rhethregol Benito Mussolini, er nad oedd Gaitán yn ffasgydd. Dychwelodd i Golombia a fe'i etholwyd yn aelod o Dŷ'r Cynrychiolwyr dros Dalaith Cundinamarca ym 1929, ac yn ei araith gyntaf yn y siambr fe laddai ar amodau planhigfeydd y United Fruit Company. Ymunodd Gaitán â Phlaid Ryddfrydol Colombia ym 1933, a sefydlodd ymblaid ei hun, Undeb Cenedlaethol Chwyldroadol y Chwith (*Union Nacional Izquierdista Revolucionaria*; 1933–35), cyn iddo ddychwelyd i'r Blaid Ryddfrydol. Gwasanaethodd yn Faer Bogotá o 1936 i 1937, yn weinidog addysg o 1940 i 1941, ac yn weinidog llafur, iechyd a lles cymdeithasol o 1943 i 1944.

Ymgyrchodd Gaitán am arlywyddiaeth Colombia am y tro cyntaf ym 1946, yn arweinydd ar ymblaid radicalaidd y Rhyddfrydwyr ac yn erbyn Gabriel Turbay, ymgeisydd swyddogol y Blaid Ryddfrydol. Enillwyd yr etholiad gan Mariano Ospina Pérez, ymgeisydd y Blaid Geidwadol, o ganlyniad i'r rhwyg yn y Blaid Ryddfrydol. Yn ystod ei ail ymgyrch arlywyddol, ym 1948, llofruddiwyd Gaitán mewn cyfarfod o Gynhadledd Ryngwladol Gwladwriaethau'r Amerig yn Bogotá. Achoswyd terfysgoedd ar draws y brifddinas, a elwir *El Bogotazo*, gan nodi cychwyn y ddeng mlynedd o wrthdaro ar draws y wlad a elwir *La Violencia*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Jorge Eliécer Gaitán. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 18 Mai 2020.
Maccabeus, gan Gustave Doré, 19g
Judea yng nghyfnod Jiwdas Maccabeus
Arweinydd gwrthryfel Iddewig yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd oedd **Jiwdas Maccabeus** (neu **Judah Maccabeus**, Hebraeg: **יהודה המכבי**, *Yehudah HaMakabi*, Judah y Morthwyl, bu farw 160 CC).

Bywyd
-----

Jiwdas oedd trydydd mab yr offeiriad Mattathias yr Hasmonead, o bentref Modiin. Yn 167 CC, dechreuodd Mattathias a'i feibion Jiwdas, Eleazar, Simon, a Jonathan, wrthryfel yn erbyn Antiochus IV Epiphanes. Ers 175 CC roedd Antiochus wedi cyhoeddi deddfau oedd yn gwahardd arferion crefyddo, Iddewig. Wedi marwolaeth ei dad yn 166 CC, daeth Jiwdas yn arweinydd y gwrthryfel.

Enillodd Jiwdas nifer o frwydrau yn erbyn y Seleuciaid. Ym Mrwydr Wadi Haramia lladdodd Apollonius, llywodraethwr Samaria, a chymerodd ei gleddyf fel symbol o ddial. Yn fuan wedyn, gorchfygodd fyddin fwy ger Beth-Horon. Ym Mrwydr Emmaus gorchfygodd y cadfridogion Nicanor a Gorgias, yna gorchfygodd Lysias ger Beth-Zur, i'r de o Jeriwsalem. Cipiodd ddinas Jeriwsalem ac adferodd y deml ar y 25ain o fis Kislev (14 Rhagfyr, 164 CC); daeth y dyddiad yma yn ŵyl Iddewig Hanukkah.

Gyrroedd Jiwdas ei frawd Simon i Galilea, lle cafodd nifer o fuddigoliaethau dros y Seleuciaid a'r Arabiaid. Gorchfygodd Jiwdas yr Edomiaid a chipiodd Hebron ac Ashdod. Dychwelodd Lysias gyda byddin fawr, a gorchfygodd Jiwdas ym mrwydr Beth-zechariah, gan ei orfodi i encilio i Jeriwsalem. Fodd bynnag, gorfodwyd Lysias i wneud cytundeb heddwch a Jiwdas pan wrthryfelodd Philip, un o gadfridogion Antiochus Epiphanes.

Yn dilyn hyn bu ymryson mewnol rhwng y Maccabeaid a'r blaid Helenistaidd. Diswyddwyd yr archoffeieiad Helenistaidd Menelaus, a'i ddienyddio. Dilynwyd ef gan Alcimus, oedd yn perthyn i'r un blaid. Pan ddienyddiodd Alcimus 60 offeiriad oedd yn ei wrthwynebu, gorfododd y Maccabeaid ef i ffoi o Jeriwsalem. Aeth at y brenin Seleucaidd i ofyn am gymorth,

Erbyn hyn roedd Demetrius I Soter wedi cipio gorsedd yr Ymerodraeth Seleucaidd. Tra'r oedd ef yn ymgyrchu yn y dwyrain, gadawodd ran orllewinol yr ymerodraeth yng ngofal ei gadfridog Bacchides. Daeth ef i Judea gyda byddin fawr, a gorfodi Jiwdas i encilio o Jeriwsalem. Gallodd ddychwelyd yno wedi i Bacchides orfod dychwelyd i Antioch, ac yn 161 CC gorchfygodd fyddin Seleucaidd gerllaw Adasa, gan ladd eu cadfridog Nicanor. Yr un flwyddyn, gwnaeth Jiwdas gytundeb a Gweriniaeth Rhufain.

Dychwelodd Bacchides gyda byddin o tua 20,000, ac ym Mrwydr Elasa, ger Ramallah heddiw; gorchfygodd fyddin lawer llai Jiwdas. Lladdwyd Jiwdas yn y frwydr, a dilyniwyd ef gan ei frawd, Jonathan.
Llechen goffa John Jones
Seryddwr ac ieithydd Cymreig oedd **John Jones** (1818 - 1898), a adnabyddid hefyd fel ***John Jones y Sêr*** neu ***Ioan Bryngwyn Bach*** (ei enw barddol). Roedd yn ŵr hunanaddysgedig a enillodd gryn sylw yn ei oes fel seryddwr amatur. Roedd yn frodor o blwyf Llanidan, Ynys Môn.

Bywgraffiad
-----------

Gweithiwr oedd John Jones ar hyd ei oes o ran ei alwedigaeth. Cafodd ei eni yn y Bryngwyn Bach ger Dwyran, Sir Fôn, yn 1818. Ychydig o addysg elfennol yn unig a gafodd yn blentyn. Cafodd waith fel gwas fferm ac yn 1848 aeth i weithio fel llwythwr llechi ym Mhorth Penrhyn ger Bangor.

Darllenai lyfrau o lyfrgell gweinidog lleol a dysgodd am seryddiaeth - ei hoff bwnc - ac ieithoedd y Beibl gan ddod i fedru darllen Groeg a Hebraeg. Gwnaeth ddau sbienddrych (telesgop) iddo ei hun. Roedd hefyd yn barddoni.

Daeth i amlygrwydd ar draws gwledydd Prydain pan gafodd ei "ddarganfod" gan yr awdur Samuel Smiles, a fu'n enwog yn ail hanner y 19g am ei lyfrau "dod ymlaen" poblogaidd fel *Self-Help*, a ymwelodd ag ef ym Mangor ac a ysgrifennodd amdano yn ei gyfrol *Men of Invention and Industry* (1884).

Bu farw ym Mangor yn 1898.

Llyfryddiaeth
-------------

* Eleazar Roberts, 'John Jones y Seryddwr', *Y Geninen* (Gŵyl Dewi), 1901 , 42-6. Ysgrif sy'n cynnwys hanes byr ei fywyd ei hun gan John Jones.
* Samuel Smiles, *Men of Invention and Industry* (Llundain, 1884)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Y Bywgraffiadur Ar-Lein
2. 1 2  Eleazar Roberts. 'John Jones y Seryddwr', *Y Geninen* (Gŵyl Dewi), 1901 , 42-6.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 16619228
* LCCN: n2004066596

 |
Sant o Lydaw a flodeuai yn y 5g oedd **Kaourintin** (Lladin, Corentinus; Ffrangeg a weithiau yn Gymraeg, **Corentin**) (bu farw tua 460 OC). O dras Frythonaidd, fe'i coffeir yn Llydaw fel sant ac esgob cyntaf Kemper. Ei wylmabsant yw 12 Rhagfyr. Bu'n byw fel meudwy yn Plomodiern ac yn ogystal daeth yn esgob Porzay ar droad y 6g. Fe'i ystyrir yn un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw.

Llun o Sant Kaourintin ar faner eglwys plwyf Locronan, Llydaw
Cysegrir Eglwys Gadeiriol Kemper i Kaourintin. Ei arwyddlun yw pysgodyn. Cyfeiria hyn at y chwedl werin ei fod yn arfer bwyta pysgodyn gwyrthiol a oedd yn byw mewn pwll ger clas y sant; byddai Kaourintin yn bwydo ei hun unwaith bob bydd trwy fwyta darn o'r pysgodyn hwn, a fyddai wedyn yn tyfu'n gyfan eto.

Claddwyd y sant yn eglwys gadeiriol Kemper.

Llyfryddiaeth
-------------

* Joseph Chardronnet, *Le livre d'or des saints de Bretagne* (Rennes, 1977)

Dolenni allanol
---------------

* (Ffrangeg) Saint Corentin Archifwyd 2006-12-24 yn y Peiriant Wayback.
* (Ffrangeg) Saint Corentin, évêque de Quimper Archifwyd 2007-09-27 yn y Peiriant Wayback.

Gweler hefyd
------------

* Tro Breizh
Nofel fer gan Mihangel Morgan yw ***Hen Bethau Anghofiedig***. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2017. Yn 2019 roedd y gyfrol mewn print.

Disgrifiad byr
--------------

Stori ysbryd yw'r nofel. Yn ôl broliant y llyfr (2017):

> 
> Un noson hir o aeaf, mae dau hen ffrind yn cwrdd ar daith drên. Mae gan Merfyn stori iasoer i’w rhannu, un sy’n dechrau gydag etifeddu clamp o dy ar ôl ei fodryb, yr awdures enwog Mona Moffat. Mae ef a’i bartner, Harry, yn breuddwydio am adnewyddu’r hen le ac ymddeol a fywyd gwyllt dinas Llundain … ond wrth i Merfyn godi’r clawr ar orffennol ei deulu mae gwirioneddau erchyll yn bygwth eu rhewi hyd at fêr eu hesgyrn.
> 
> 
> 

Mae'r teitl yn dod o linell y gerdd adnabyddus "Cofio" gan Waldo Williams. Mae'r cerdd yn galaru am golled anochel y gorffennol o'r cof. Mae arwyddocâd yr ymadrodd yng nghyd-destun y nofel ychydig yn wahanol, sy'n awgrymu ei bod yn well anghofio rhai pethau.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 28 Hydref 2019
2. ↑  "Cofio"; Gwefan Cymdeithas Waldo Williams; adalwyd 28 Hydref 2019
Daearyddwr dynol o Gymro oedd yr Athro **Harold Carter** (14 Ebrill 1925 – 30 Tachwedd 2017).

Ganwyd yng Nghastell-nedd. Daeth yn gynorthwy-ydd ymchwil yn Aberystwyth yn 1949 ac yna bu'n Athro Daearyddiaeth Dynol Gregynog o 1969 hyd 1983. Rhwng 1983 a'i ymddeoliad yn 1986 roedd yn Gyfarwyddwr Adran Daearyddiaeth Aberystwyth. Bu hefyd yn Athro Emeritws ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Yn ystod ei yrfa roedd yn Athro Gwadd ac yn hwyrach Athro Gwadd Nodweddol ym Mhrifysgol Cincinnati a llefydd eraill

Yn 1977 fe gyhoeddwyd damcaniaeth ffurfiad pedair dinas yn ei lyfr *The Study of Urban Geography*. Roedd hefyd yn arbenigwr ar y Gymraeg ac ym 1994 cyhoeddodd *A Geography of the Welsh Language 1961-1991*.

Cafodd ei dderbyn fel aelod o Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Llanrwst 1989. Yn 2011 daeth yn aelod o'r Gymdeithas Ddysgiedig Cymru.

Cyhoeddiadau
------------

* Harold Carter a Aitchison, John: *A Geography of the Welsh Language 1961-1991*. Cardiff: U of Wales P, 1994. ISBN 0-7083-1236-5
* Harold Carter: *The Study of Urban Geography*. London: Arnold, 1972. ISBN 0-7131-5595-7

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Teyrnged i'r daearyddwr yr Athro Harold Carter*  , BBC Cymru Fyw, 30 Tachwedd 2017.
2. ↑   Harold Carter. Y Lolfa. Adalwyd ar 30 Tachwedd 2017.
Ffilm Gymraeg arswyd yw ***Gwaed Ar Y Sêr*** a ryddhawyd ym 1975. Cafodd y ffilm ei gynhyrchu gan y Bwrdd Ffilmiau Cymraeg a'i gyfarwyddo gan Wil Aaron. Fe'i saethwyd mewn 10 diwrnod am gost o £6,000.

Mae'r stori yn dilyn hen ddyn - Shadrach Smith (Grey Evans) a'i gôr o blant ysgol sydd yn ceisio atal nifer o enwogion rhag ymddangos mewn cyngerdd fawreddog yn y neuadd bentref lleol drwy eu llofruddio mewn amryw ffyrdd.

Ymysg yr enwogion mae Hywel Gwynfryn, Dafydd Iwan yn ymddangos fel ei hunain a Stewart Jones yn ei gymeriad Ifans y Tryc. Ysgrifennwyd y sgript gan Dafydd Huw Williams a Wil Sam (a greuodd cymeriad Ifans y Tryc) gyda trigolion ardal Nant Peris yn actorion ychwanegol. Disgyblion Ysgol Brynrefail oedd yn chwarae y plant cythreulig/felltithiedig.

Fe ddarlledwyd y ffilm ar S4C ar 2 Chwefror 2013.

Cast a chymeriadau
------------------

* Grey Evans – Shadrach Smith
* Dyfan Roberts – Heddwas
* Wynford Ellis Owen – Prif Arolygydd Bevan
* Dafydd Hywel – Cynorthwyydd i'r Brif Arolgydd
* Charles Williams – Cadeirydd pwyllgor y neuadd
* John Pierce Jones – Ail gwnstabl
* Stewart Jones – Ifans y Tryc
* Eleanor Jones (Telynores Dwyryd) – Ei hun
* Barry John – Ei hun
* Hywel Gwynfryn – Ei hun
* Dafydd Iwan – Ei hun

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) *Gwaed Ar Y Sêr*  ar wefan Internet Movie Database

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Archifau a Llawysgrifau LlGC. Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Adalwyd ar 20 Mai 2016..
Etholaeth seneddol yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, yw **Gorllewin Suffolk** (Saesneg: *West Suffolk*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gorllewin Suffolk yn SuffolkEtholaeth Gorllewin Suffolk yn Suffolk
* Suffolk yn LloegrSuffolk yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Richard Spring (Ceidwadol)
* 2010–presennol: Matt Hancock (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Lloegr**

Basildon a Billericay **·** 
Bedford **·** 
Braintree **·** 
Brentwood ac Ongar **·** 
Broadland **·** 
Broxbourne **·** 
Bury St Edmunds **·** 
Caergrawnt **·** 
Canol Norfolk **·** 
Canol Suffolk a Gogledd Ipswich **·** 
Canol Swydd Bedford **·** 
Castle Point **·** 
Clacton **·** 
Colchester **·** 
Chelmsford **·** 
De Basildon a Dwyrain Thurrock **·** 
De Luton **·** 
De Norfolk **·** 
De Norwich **·** 
De Suffolk **·** 
De Swydd Gaergrawnt **·** 
De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
De-orllewin Norfolk **·** 
De-orllewin Swydd Bedford **·** 
De-orllewin Swydd Hertford **·** 
Fforest Epping **·** 
Gogledd Luton **·** 
Gogledd Norfolk **·** 
Gogledd Norwich **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Bedford **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Hertford **·** 
Gogledd-orllewin Norfolk **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt **·** 
Gorllewin Southend **·** 
Gorllewin Suffolk **·** 
Great Yarmouth **·** 
Harlow **·** 
Harwich a Gogledd Essex **·** 
Hemel Hempstead **·** 
Hertford a Stortford **·** 
Herstmere **·** 
Hitchin a Harpenden **·** 
Huntingdon **·** 
Ipswich **·** 
Maldon **·** 
Peterborough **·** 
Rayleigh a Wickford **·** 
Rochford a Dwyrain Southend **·** 
Saffron Walden **·** 
St Albans **·** 
Stevenage **·** 
Suffolk Arfordirol **·** 
Waveney **·** 
Thurrock **·** 
Watford **·** 
Welwyn Hatfield **·** 
Witham
**John Beag Ó Flatharta** yw canwr gwlad Gwyddeleg a darlledydd o Leitir Mealláin (Lettermullen) yn Conamara, Gorllewin Iwerddon. Dechreuodd canu hwyr yn y 1970au. Ers 1980 gyda'i fand, Na hAncairí (Yr Angorau) datblygodd gymysgedd o ganu gwlad a *sean-nós*, hynny yw math o ganu gwerin traddodiadol heb offerynnau.

Mae ei ganeuon yn dilyn themâu o alltudiaeth, ymddieithriad a chariad, a chaneuon am y môr, themâu sy'n elfennol i bob cymuned yng Nghonamara. Chwaraeodd John Chóil Bhreathnaigh acordion ar ei record hir gyntaf ‘Faoi Lán tSeoil’, ond defnyddiodd John Beag gymysgedd o gantorion eraill ar weddill ei recordiau. 

Ar ôl priodi Ann Hargraves, symudodd y ddau i fyw yn yr Unol Daleithiau, ond bu farw hi yn ifanc, gan adael ef â mab ifanc, Liam. Dychwelodd John Beag a Liam yn ôl i Iwerddon yn 2007. Recordiau eraill ddilynodd, tra oedd John Beag yn gweithio i RTÉ Raidió na Gaeltachta.

Ei ganeuon mwyaf poblogaidd yw ‘Amhran Chuigeil’ (Cân cogail, sy'n sôn am rasio cychod *Galway hookers* ar y record Faoi lán tSeoil), ‘The Nazarene Song’ ysgrifennwyd gan Eddie O Conghaile am dywydd drwg ar y môr, a ‘Amhrán Mhaínis’ (Cân Mweenish, galarnad traddodiadol).

Rhestr o recordiau
------------------

| Blwyddyn | Enw | Label | Ffurf | Iaith |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ? (ailgyhoeddwyd yn 2018) | Faoi lán tSeoil | Trad Ireland | CD, caset | Gwyddeleg, Saesneg |
| 1990 | Fiche Amhrán 1980-1990 | Cló Iar-Chonnacht | Caset | Gwyddeleg, Saesneg |
| 1990 | Ar Bord Leis na hAncairí | Cló Iar-Chonnacht | Caset | Gwyddeleg, Saesneg |
| 1992 | An Lochán | Cló Iar-Chonnacht | Caset | Gwyddeleg, Saesneg |
| 1993 | Tá an Workhouse lán | Cló Iar-Chonnacht | CD, caset, lawrlwyth digidol | Gwyddeleg, Saesneg |
| 1994 | The Winds of Freedom | Cló Iar-Chonnacht | Lawrlwyth digidol, CD | Gwyddeleg, Saesneg |
| 2010 | Coinnigh léi a sheáin | John Beag Ó Flatharta | CD | Gwyddeleg, Saesneg |
| 2012 | Amigo mo mhéit | John Beag Ó Flatharta | Lawrlwyth digidol | Gwyddeleg, Saesneg |
| 2017 | The Banks of Casheen Bay | John Beag Ó Flatharta | CD | Gwyddeleg, Saesneg |
| 2020 | Roots n’ Raithneach | John Beag Ó Flatharta | CD | Gwyddeleg, Saesneg |
Mae **Gŵyl Rhif 6** yn ŵyl flynyddol sy'n cael ei chynnal ym Mhortmeirion, yng nghymuned Penrhyndeudraeth.

Super Furry Animals
Mae'r ŵyl wedi ei henwi ar ôl "No.6", cymeriad Patrick McGoohan yn y gyfres deledu *The Prisoner*, a chafodd ei ffilmio ym Mhortmeirion yn ystod y 60au.

Dros y blynyddoedd mae amryw o artistiaid a bandiau Cymraeg a Chymreig wedi cymryd rhan yn yr ŵyl e.e. Super Furry Animals, Swnami, Gwenno, Yr Eira, Geraint Jarman a Meic Stevens.

Yn ogystal mae artistiaid eraill sydd wedi perfformio yn cynnwys Grace Jones, Beck, Kelis, Pet Shop Boys, Laura Mvula, Kate Tempest a Hot Chip.

Portmeirion

Gwobrau
-------

* UK Festival Awards: Line Up of the Year (2012)
* Live Music Business Awards: Best Small Festival (2014)
* UK Festival Awards: Best New Festival (2012)
* UK Festival Awards: Best Headline Profile for New Order (2012)
* NME Awards: Best Small Festival (under 50k capacity) (2012)
* BBC 6Music & Q Magazine: Festival Highlight of 2012
* The Evening Standard: Best Festival of 2012

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  [ Lluniau ar wefan Cymru Fyw; BBC.
2. ↑

Dolen allanol
-------------

* Gwefan swyddogol
Etholaeth seneddol yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, yw **Gorllewin Fforest Newydd** (Saesneg: *New Forest West*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Gorllewin Fforest Newydd yn HampshireEtholaeth Gorllewin Fforest Newydd yn Hampshire
* Hampshire yn LloegrHampshire yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–presennol: Desmond Swayne (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
**Caius Galerius Valerius Maximianus** (c. 250 – 5 Mai 311) oedd ymerawdwr Rhufain o 305 hyd 311.

Yn enedigol o Dacia, gwasanaethodd Glarius yn y fyddin dan yr ymerodron Aurelian a Probus, a chredir iddo ddod yn bennaeth Gard y Praetoriwm dan Diocletian. Dewisodd Diocletian ef fel "Cesar" neu is-ymerawdwr y rhan ddwyreiniol (*Pars Orientalis*) o'r ymerodraeth yn 293. Er mwyn gael ei benodi i'r swydd yma bu raid i Galerius ysgar ei wraig a phriodi Galeria Valeria, merch Diocletian. Ei dasg gyntaf oedd gwarchod ffin Afon Donaw rhag y Sarmatiaid yn 294. Yn 297 bu raid iddo amddiffyn ffin Afon Ewffrates yn erbyn y Parthiaid. Gorchfygwyd ef yn ei frwydr gyntaf yn erbyn y Parthiaid yn Caras, ond wedi derbyn atgyfnerthiad o'r Balcanau gallodd orchfygu brenin Parthia, Narses, yn Armenia. Gallodd gipio dinas Ctesiphon ac yn 298 Narses gofynnodd Narses am heddwch. Dychwelwyd Mesopotamia i'r ymerodraeth a hyd yn oed rhywfaint o diriogaeth i'r dwyrain o Afon Tigris, y pellaf i'r dwyrain i'r Ymerodraeth Rufeinig ymestyn erioed.

Pan ymddeolodd Diocletian yn 305 daeth Galerius yn "Augustus" y dwyrain yn ei le, gyda Constantius Chlorus yn Augustus y gorllewin. Cymerodd Galerius Severus II (306-307) fel Cesar.

* Delwedd Galerius ar ddarn arianDelwedd Galerius ar ddarn arian
* Bwa Galerius yn Thesalonica, Gwlad GroegBwa Galerius yn Thesalonica, Gwlad Groeg
* Ochr ddwyreiniol Bwa Galerius yn ThesalonicaOchr ddwyreiniol Bwa Galerius yn Thesalonica

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Diocletian a Maximianus** | **Ymerawdwr Rhufain**305 – 311*gyda* Constantius Chlorus | Olynydd:**Licinius a Cystennin I** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 15159877
* LCCN: nr97013151
* ISNI: 0000 0000 0474 8236
* GND: 102393834
* SUDOC: 221739351
* BNF: cb164909319 (data)
* ULAN: 500355699
* BNE: XX1026098

 |
Mynach Awstriaidd oedd **Gregor Johann Mendel** (22 Gorffennaf 1822 – 6 Ionawr 1884). Mae'n enwog am ei ddamcaniaeth ar etifeddiaeth ar gyfer pys.

Ganwyd Mendel yn Heinzendorf, Awstria (heddiw: Hyncice, y Weriniaeth Tsiec). Roedd wedi bod yn gweithio fel garddwr pan yn ifanc. Ar ôl astudio yn Olmutz Philosophical Institute daeth yn fynach Awstiniaidd yn Brno ym 1843. Mae'n debygol iddo astudio ym Mhrifysgol Fienna hefyd.

Roedd e'n astudio planhigion yn y fynachlog a rhwng 1856 a 1863 roedd e'n meithrin rhyw 28,000 o blanhigion pys ac yn datblygu ei ddamcaniaeth ar etifeddiaeth. Dechreuodd Syr Ronald Fisher, ystadegydd enwog, amau canlyniadau ei ymchwil gan ddweud eu bod nhw'n anghredadwy.

Darllenodd Mendel ei draethawd *Arbrofion ar gyfer planhigion croesryw* i Cymdeithas Hanes Naturiol Brünn yn Bohemia ym 1865 (cafodd y traethawd ei gyhoeddi y flwyddyn canlynol, ond ni wnaeth pobl sylweddoli pwysigrwydd ei ddamcaniaeth ar y pryd.. Ym 1900 gwnaeth Hugo de Vries, Carl Correns ac Erich von Tschermak ail-ddarganfod ei draethawd gan ddatblygu damcaniaeth modern ar gyfer esblygiad.

Bu Mendel farw ar 6 Ionawr 1884 yn Brno/Brünn, Awstria-Hwngari (sydd heddiw yn y Weriniaeth Tsiec).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 7455283
* LCCN: n50036968
* ISNI: 0000 0001 2119 4092
* GND: 118580698
* SUDOC: 028311876
* BNF: cb12298563v (data)
* BIBSYS: 90203287
* NLA: 35346488
* NDL: 00524395
* NKC: jk01081221
* RLS: 000090850
* Botanist: Mendel
* BNE: XX975705
* CiNii: DA02113755

 |
*Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Goetre.*
Pentref yng nghymuned Goetre Fawr, Sir Fynwy, Cymru, yw **Goetre** (Saesneg: *Goytre* neu *Goytrey*).

Mae ganddo lanfa ar Gamlas Sir Fynwy a Brycheiniog, sydd heddiw yn canolfan groeso.

Glanfa Goetre ar Gamlas Sir Fynwy a Brycheiniog

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 16 Hydref 2021
3. ↑  "Canolfan Groeso Glanfa a Chamlas Goetre", Gwefan Parc Genedlaethol Bannau Brycheiniog; adalwyd 16 Hydref 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Fynwy**

**Trefi**  

Brynbuga  **·** Cas-gwent  **·** Cil-y-coed  **·** Y Fenni  **·** Trefynwy
  
**Pentrefi**  

Aber-ffrwd  **·** Abergwenffrwd  **·** Betws Newydd  **·** Bryngwyn  **·** Caer-went  **·** Castellnewydd  **·** Cemais Comawndwr  **·** Cilgwrrwg  **·** Clydach  **·** Coed Morgan  **·** Coed-y-mynach  **·** Cwmcarfan  **·** Cwm-iou  **·** Drenewydd Gelli-farch  **·** Y Dyfawden  **·** Yr Eglwys Newydd ar y Cefn  **·** Gaer-lwyd  **·** Gilwern  **·** Glasgoed  **·** Goetre  **·** Gofilon  **·** Y Grysmwnt  **·** Gwehelog  **·** Gwernesni  **·** Gwndy  **·** Hengastell  **·** Little Mill  **·** Llanarfan  **·** Llan-arth  **·** Llanbadog  **·** Llancaeo  **·** Llandegfedd  **·** Llandeilo Bertholau  **·** Llandeilo Gresynni  **·** Llandenni  **·** Llandidiwg  **·** Llandogo  **·** Llanddewi Nant Hodni  **·** Llanddewi Rhydderch  **·** Llanddewi Ysgyryd  **·** Llanddingad  **·** Llanddinol  **·** Llanelen  **·** Llanelli  **·** Llanfable  **·** Llanfaenor  **·** Llanfair Cilgedin  **·** Llanfair Is Coed  **·** Llanfihangel Crucornau  **·** Llanfihangel Gobion  **·** Llanfihangel Tor-y-mynydd  **·** Llanfihangel Troddi  **·** Llanfihangel Ystum Llywern  **·** Llanfocha  **·** Llan-ffwyst  **·** Llangatwg Feibion Afel  **·** Llangatwg Lingoed  **·** Llangiwa  **·** Llangofen  **·** Llan-gwm  **·** Llangybi  **·** Llanhenwg  **·** Llanisien  **·** Llanllywel  **·** Llanofer  **·** Llanoronwy  **·** Llan-soe  **·** Llantrisant  **·** Llanwarw  **·** Llanwenarth  **·** Llanwynell  **·** Llanwytherin  **·** Y Maerdy  **·** Magwyr  **·** Mamheilad  **·** Matharn  **·** Mounton  **·** Nant-y-deri  **·** Newbridge-on-Usk  **·** Y Pandy  **·** Pen-allt  **·** Penrhos  **·** Pen-y-clawdd  **·** Porth Sgiwed  **·** Pwllmeurig  **·** Rogiet  **·** Rhaglan  **·** Sudbrook  **·** Tre'r-gaer  **·** Tryleg  **·** Tyndyrn  **·** Ynysgynwraidd
Glöyn byw sydd yn gyffredin ar dir agored caregog gwyllt, yn enwedig ar arfordir gogledd a gorllewin Cymru yw'r **Glesyn cyffredin** sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **Gleision cyffredin**; yr enw Saesneg yw *Common blue*, a'r enw gwyddonol yw *Polyommatus icarus*. Mae'r wyau yn llwyd-wyrdd a'r lindysyn yn deor ymhen naw diwrnod.

Fel arfer mae'r fenyw yn frown, ond mae ffurf yn bodoli sy'n las.

Yn yr un teulu mae'r Glesyn serennog a'r Glesyn bach.

Oedolion

Cynefin
-------

Ei gynefin arferol ydy gogledd Ewrop, Asia a gogledd Affrica, ond rhwng 2005 a 2008 cafodd y glöyn hwn ei ddarganfod a'i arsylwi yn Mirabel, Quebec, Canada gan entomolegydd amatur o'r enw Ara Sarafian.

* ♂♂
* △ ♂△ ♂
* ♀♀
* △ ♀△ ♀

Bwyd
----

Mae'r siani flewog yn bwyta dail *Lathyrus* spp. *Vicia* spp. *Vicia cracca*, *Oxytropis campestris*, *Lotus corniculatus*, *Trifolium pratense*, *Oxytropis pyrenaica*, *Astragalus aristatus*, *Astragalus onobrychis*, *Astragalus pinetorum*, *Medicago romanica*, *Medicago falcata* a *Trifolium repens*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r glesyn cyffredin yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Cyfeiriadau
-----------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Polyommatus icarus***

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Hades a Serberws - o Meyers Konversationslexikon - 1888
**Hades** (hefyd a elwir yn *Annwn* yn y Gymraeg) oedd trigfan y meirwon yn yr isfyd ym mytholeg Roeg. Roedd nifer o rannau o Hades, yn cynnwys Elysium a Tartarus.

Byddai'r meirwon yn cyrraedd Hades trwy gael eu cludo ar draws afon Styx a/neu afon Acheron gan y cychwr Charon. Arferid gosod darn arian *obolus* dan dafod y marw i dalu i Charon am ei gario; byddai'n rhaid i'r meirwon oedd heb arian aros am ganrifoedd ar y lan. Roedd y ci Serberws, oedd a thri phen, yn gwarchod yr ochr arall i'r afon.

Afonydd Hades oedd afon Acheron, afon Styx, afon Cocytus, afon Plegethon ac afon Lethe. Roedd y Styx yn ffurfio'r ffin rhwng y byd a'r isfyd. Y rhan gyntaf o Hades, yn ôl yr *Odysseia*, oedd y Meysydd Asffodel, Tu hwnt i'r rhain roedd Erebus, lle'r oedd dau bwll, Lethe, lle'r oedd eneidiau cyffredin yn yfed i ddileu pob côf, a Mnemosyne, lle'r oedd y rhai oedd yn gwybod y dirgelion yn yfed. O flaen palas Hades a Persephone, eisteddai tri barnwr yr isfyd: Minos, Rhadamanthus ac Aeacus. Wedi barnu'r eneidiau, gyrrid y rhai nad oedd na da na drwg yn ôl i Feysydd Asffodel i grwydro; os oeddynt yn ddrwg, gyrrid hwy i Tartarus i'w cosbi; os yn dda, i Elysium.

Gweler hefyd
------------

Yama (Mytholeg Fwdhaeth a Thsieineaidd)

Nodiadau
--------

* *Book of Greek Myths* gan D' Aulaire

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hades***

* (Saesneg) *Discourse to the Greeks Concerning Hades* gan Flavius Josephus
* (Saesneg) Prosiect Theoi, Hades cyfeiriadau yn llenyddiaeth glasurol ac hen gelf
* (Saesneg) Dolen Fytholeg Roeg, Hades crynodeb y duw
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwinau mannog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod gwinau mannog**; yr enw Saesneg yw *Dotted Chestnut*, a'r enw gwyddonol yw *Conistra rubiginea*.

Mae i'w ganfod drwy Ewrop. Hyd adenydd yr oedolyn ydy rhwng 30–35 mm ac mae i'w ganfod yn hedfan rhwng Hydref a Thachwedd, gan ddibynu ar ei leoliad.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwinau mannog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Bargyfreithiwr a gwas sifil o Loegr oedd **Henry Robert Vaughan Johnson** (30 Ionawr 1820 – 23 Chwefror 1899). Mae'n adnabyddus fel un o'r tri chomisiynydd a oedd yn gyfrifol am yr adroddiad *Inquiry into the State of Popular Education in Wales* (1847) – y Llyfrau Gleision drwg-enwog.

Fe'i ganwyd yn Burton Latimer, Swydd Northampton, yn fab i'r Parch. John Johnson, rheithor Yaxham, Norfolk. Astudiodd yn Ysgol Sherborne ac yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt (1827–32). Cafodd ei alw i'r Bar yn Lincoln's Inn, Llundain, ym 1848.

Yn 1846 fe'i penodwyd, gyda Jelinger Cookson Symons a Ralph Robert Wheeler Lingen – dau fargyfreithiwr arall o Loegr – yn gomisiynydd ymchwiliad seneddol i gyflwr addysg yng Nghymru. Ar adeg pan oedd mwyafrif y boblogaeth yn siaradwyr Cymraeg roedd y tri chomisiynydd yn siaradwyr Saesneg uniaith. Roeddent yn dibynnu i raddau helaeth ar dystiolaeth unochrog gan dirfeddianwyr a chlerigwyr Anglicanaidd a ddifenwasant iaith, addysg a moesoldeb y Cymry Cymraeg. Arweiniodd adroddiad y comisiynwyr – a gyhoeddwyd mewn cloriau glas ym 1847 – at ddicter yng Nghymru, a daeth y mater yn adnabyddus fel Brad y Llyfrau Gleision.

Ym 1859 fe'i penodwyd yn Gyd-ysgrifennydd i'r Arglwydd Ganghellor, ac yn ddiweddarach daliodd amryw swyddi yn ymwneud â gweinyddu cyfiawnder.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Henry Robert Vaughan Johnson", *The Peerage*; adalwyd 15 Chwefror 2020
2. ↑  Joseph Foster, *Men-at-the-Bar: A Biographical Hand-List of the Members of the Various Inns of Court* (Llundain, 1885)
3. ↑  "Johnson, Henry Robert Vaughan", *Alumni Cantabrigienses*, cyf. 2, rhan 3 (Caergrawnt, 2011), t. 579

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 36619563

 |
Roedd **Henry de Montherlant** (20 Ebrill 1895 – 21 Medi 1972) neu **Montherlant**, yn awdur nofelau, traethodau a dramâu. Ymysg ei lyfrau enwocaf mae'r nofelau *Les Jeunes Filles* (1936-1939) a'i ddramâu *La Reine morte* (1942), *Le Maître de Santiago* (1947) a *La Ville dont le prince est un enfant* (1951). Fe'i benodwyd yn aelod o'r Académie française ym 1960.

Agweddau dadleuol ar ei waith
-----------------------------

Mae atgasedd at fenywod yn thema trwy llawer o'i waith. Yn ei llyfr *le Deuxième Sexe*, mae Simone de Beauvoir yn dadansoddi gwaith Montherlant yn fanwl. Yn *les Jeunes Filles* mae'n disgrifio menwyod fel « bêtes féminines » (anifeiliaid benywaidd), « malades, malsaines, jamais tout à fait nettes » (sâl, afiach, heb fyth fod yn gwbl lân). Mae gan yr arwr gwrywaidd berthynas anghyfartal gyda menywod : « Prendre sans être pris, seule formule acceptable entre l'homme supérieur et la femme. » (Cymryd heb gael eich cymryd, yr unig drefniant derbyniol rhwng dyn uwchraddol a dynes).