Grŵp poblogaidd, Cymraeg a gweriniaethol o'r 1970au oedd **Ac Eraill** a ffurfiwyd yn 1972. Roedd aelodau gwreiddiol y grŵp, Tecwyn Ifan yn fyfyriwr yng Ngholeg y Bedyddwyr, Bangor , Cleif Harpwood, Iestyn Garlick yng Ngholeg y Drindod a Phil Edwards ("Phil Bach") yng Nghaerdydd. Rhyddhawyd tair record fer ar label Sain cyn chwalu ym 1975. Blwyddyn yn ddiweddarach, ailffurfiwyd y grŵp yn un pwrpas er mwyn rhyddhau record hir *Diwedd Y Gân*, unwaith eto ar label Sain.

Cysylltir y grŵp gyda Mudiad Adfer a'i athroniaeth o ailfeddiannu a datblygu'r Fro Gymraeg yn hytrach na'r ardaloedd a Seisnigiwyd. Yn y cyfnod hwn y gwelwyd y chwyldro cymdeithasol a diwylliannol Cymraeg yn dod i'w lawn dwf yng Nghymru. O ran cerddoriaeth, dyma flynyddoedd y datblygu mawr ym maes recordiau Cymraeg, a hwnnw’n adlewyrdchu’r bwrlwm a'r creadigrwydd rhyfeddol yn y byd canu gwerin, pop a roc Cymraeg. Yn y byd recordio, hwnnw oedd degawd aur Stiwdio Gwernafalau, Cwmni Recordiau Sain. Yn ennill eu lle yn rheng flaen y chwyldro cerddorol hwnnw mae Ac Eraill, y lleisiau llawn harmoni, wedi eu priodi â chaneuon gafaelgar a heriol Tecwyn Ifan, y peiriant a yrrai'r drol, ond ymunodd Phil Edwards, Iestyn Garlick a Alun 'Sbardyn' Huws a ddaeth i'r amlwg drwy Ac Eraill, ynghyd â Cleif Harpwood, Huw Bala a John Morgan.

Tecwyn Ifan oedd yn sgrifennu'r rhan fwyaf o ganeuon Ac Eraill. Erbyn heddiw mae rhai fel 'Nia Ben Aur' ar y cyd efo Clive Harpwood, 'Tua'r Gorllewin' a 'Chwm Nant Gwrtheyrn' yn cael eu hystyried fel clasuron. Roedd yr awdur yn aelod blaenllaw o Fudiad Adfer ac mae themâu llawer o'i ganeuon yn dyst i hynny. Cyfrannwyd nifer o ganeuon at yr opera roc Nia Ben Aur a lwyfannwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Caerfyrddin ym 1974.

Eu record gyntaf oedd honno o'r un enw a'r grŵp ac a ryddhawyd ar label Sain (SAIN 34E) yn 1973 ac roedd yn cynnwys 4 cân: 'Tua'r Gorllewin', 'Dianc', 'Carchar' a 'Hen Wr o'r Coed'. Ar feinyl 7" hefyd, flwyddyn yn ddiweddarach, y rhyddhawyd eu hail record, *Addewid* (SAIN 43E) a oedd yn cynnwys 'Cwm Nantgwrtheyrn', 'Catraeth', 'Marwnad Yr Ehedydd' a 'Faban Bach Clyd'.

Disgograffeg
------------

Dyma restr o ganeuon gan Ac Eraill. Nid yw'r rhestr yn orffenedig, ac mae'r ffeiliau yn dameidiau i aros pryd, sef y 30 eiliad cyntaf o'r traciau a recordiwyd ar label/i Cwmni Recordiau Sain.

| Teitl y gân | Clip sain | Blwyddyn cyhoeddi | Rhif Catalog |
| --- | --- | --- | --- |
| Aderyn Bach |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Baban Bach Clud |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Becca |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Catraeth |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Cenwch im Gan |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Cwm Nantgwrtheyrn |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Dilyniant o Ganeuon Mor |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Dyn Dall |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Ffa La La |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Glannaur Lli |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Gwely Bwrdd a Beibl |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Gwin |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Hen Wr or Coed |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Llais y Fro |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Maer Werin yn Fyw |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Marwnad yr Ehedydd |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Nia Ben Aur |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Te Deg |  | 2015 | Sain SCD2729 |
| Tuar Gorllewin |  | 2015 | Sain SCD2729 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.sainwales.com; Archifwyd 2017-04-29 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Awst 2017.
2. ↑  www.discogs.com; adalwyd 25 Awst 2017.
3. ↑  sainwales.com; adalwyd 29 Awst 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ISNI: 0000 0004 6930 3413

 |