Capel Gellimanwydd, Rhydaman.
Adeilad ar gyfer gwasanaethau crefyddol Cristnogol yw **Capel**. Daw'r gair o'r Lladin *capella*, bychanig y gair *cappa*, "mantell". Y cysylltiad yw mantell Sant Martin o Tours (316 - 397), a gedwid fel crair crefyddol, ac a roddodd yr enw i'r adeilad.

Yn yr Eglwys Gatholig, defnyddir "capel" fel term am adeilad lle gellir gweinyddu'r offeren, ond nad yw'n eglwys y plwyf. Defnyddir y term hefyd am ystafell ochr mewn eglwys. Yng Nghymru, dyma'r term arferol ar gyfer lle o addoliad Ymneilltuol, a cheir nifer fawr ohonynt.

Adeiladwaith capeli
-------------------

### Y Gwaith Coed

#### Math o goed

Beth oedd tarddiad coed y to a choed y dodrefn mewn capeli? I ble daeth y deunydd crai? Oedd y coed yn wahanol mewn gwahanol enwadau. Dyma nodyn sy'n codi'r cwestiynau a chyflwyno'r pwnc, gan Wil Williams:

> 
> *Pitch Pine* (pinwydden pyg): Dyma lun Ronnie Jeffers o'r pentra ‘ma [Bethel, Bodorgan], yn atic Capel MC Bethel. Mae Ronnie'n arbenigwr ar doi - wedi bod yn gweithio ar stad leol am hanner cant o flynyddoedd. Sbiwch ar faint coed y to! *Pitch pine*, siwr o fod. Sut yn y byd oeddan nhw'n cael y coed i'r safle i ddechra (o ystyried mai tua 3- 4 llath o hyd oedd trol) a sut oeddan nhw'n codi'r fath goed ar dop y walia sydd tua ugain troedfedd o uchder. Mae'r coed sydd yn rhedeg led y capel yn 9"x 15" a tua 40 troedfedd o hyd. 
> 
> 
> 

Ffawydd Melyn: 
Roedd y diweddar Arfon Prichard, Garndolbenmaen wastad yn cyfeirio at y "pitch pein" fel "ffawydd melyn": "ew, hen bren da. Eith y pry' ddim ar ei gyfyl" meddai.[]

* *Fagus sylvatica* ffawydden, ffawydd
* *Pinus palustris* ffawydden felen, ffawydd melyn

#### Economi ac ymarferoldeb

A bwrw mai pinwydd pyg oedd prif ddeunydd adeiladwaith pren capeli a'u dodrefn, beth oedd y broses economaidd ac ymarferol rhwng de-ddwyrain yr UD a safle'r capel; o feddiannu'r coed ar eu traed yn ne Carolina, trwy eu cwympo a'u cludo, i'r cyrraedd a'u trin?

> 
> *Pinus palustris* ydi *pitch pine* i ni, ond *Pinus rigido* ydi *pitch pine* yn Wikipedia, hefo *Pinus palustris* yn cael ei alw yn *longleafe pine*. Tybad faint sydd gan y Methodistiaid Calfinaidd i neud hefo mewnforio pitch pine i adeiladu eu capeli yn ystod y ddeunawfed ganrif? Yn *Ships and Seamen of Anglesey 1558 - 1918* gan Aled Eames, ceir hanes y teulu Davies, Porthaethwy, yn mynd a pobl a llechi i Ogledd America a dwad a llwythi o goed yn ôl. Buasa'n ddiddorol cael gwybod os mai *pitch pine* oedd y llwythi coed hynny.
> 
> 
> 

Soniodd 'Wyn Pen Lon', Niwbwrch, (saer da a gafodd ei brentisio gyda chriw cynnal y chadw Stad Bodorgan, cyn mentro dechrau busnes llwyddiannus fel saer hunan gyflogedig) fel hyn:

> 
> "Cafodd Plas Bodorgan ei ail adeiladu rhwng 1780 a 1784 - dechra y cyfnod o adeiladu capeli ? Roedd Wyn yn deallt i'r coed a ddefnyddwyd i adeiladu y plasdy wedi eu nofio ar hyd y Fenai, heibio Llanddwyn ac i aber Afon Cefni, o Borthaethwy i Bodorgan! Coed oedd rhain wedi eu mewnforio o Ogledd America i Borthaethwy gan y teulu Davies mae'n debyg".
> 
> 
> 

### Y Gwaith Cerrig

Dyma ddisgrifiad cyfoes o'r gwaith gwirfoddol caled a wnaethpwyd i godi un capel yn Nhywyn Meirionnydd (boed nodweddiadol neu beidio):

> 
> "Pan benderfynnodd henaduriaid Eglwys Bethel, Tywyn adeiladu capel mwy ei faint yn 1871 "darfu i ffermwyr a chertwyr yr Eglwys gario y defnyddiau at ei adeiladu yn rhad ..... ac fe gododd Mr John Daniel, Caethle, a'i was yn fore fore er mwyn cael mynd â'r llwyth cyntaf at y deml newydd, ac aed i lan y môr am lwyth o gerrig ...... gan fod y llwyth yn drwm torrodd echel y drol a methwyd myned gam ymhellach, a daeth Mr Rowland Edward, y Vaenol, a'i lwyth heibio iddynt"
> 
> 
>

Lleoedd
-------

Ceir nifer o enwau lleoedd yng Nghymru gyda "Capel" ynddynt, er enghraifft 

* Capel Dewi
* Capel Curig
* Capel Garmon
* Capel Celyn
* Capel Seion

Ceir hefyd lawer o enwau beiblaidd ar bentrefi oedd yn wreiddiol yn enw ar gapel, er enghraifft Bethesda.

Llyfryddiaeth
-------------

* Owen, D. Huw *Capeli Cymru* (Talybont: Y Lolfa, 2005)

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Capeli Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  gweler *Bwletin Llên Natur* rhifyn 56, t. 3
2. ↑  Wil Williams ym Mwletin Llên Natur rhifyn 56 (tudalen 3)
3. ↑  Wil Williams (cys. pers. a D.W. Williams (1986), *Canu Mawl i Deulu Bodorgan* (llyfryn i nodi'r achlysur uchod gan y WEA)
4. ↑  Jones, Meredith, 1929, Ychydig o Hanes Eglwys Bethel, Towyn. cyh. J. Wynne Williams
5. ↑  Gweler Dyddiadur Edward Edwards, Tywyn, Meirionnydd