Athrawes ac actores o Gymraes oedd **Elen Roger Jones** (27 Awst 1908 – 15 Ebrill 1999). Ganwyd yn ferch i William Griffith a Mary, ac yn chwaer i Thomas, Siarlot a’r actor byd-enwog Hugh Griffith, a enillodd Oscar am ei berfformiad yn Ben Hur. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Llanallgo ac yna Ysgol Sirol Llangefni, aeth i Goleg y Normal, Bangor i hyfforddi fel athrawes. Yn wir, er mai fel actores y mae hi’n adnabyddus i’r mwyafrif llethol, fel athrawes yr ystyriai Elen ei hun yn bennaf.

Yn 1938 priododd Gwilym Roger Jones, bancwr wrth ei alwedigaeth, ac fe aned dau o blant iddynt yn y blynyddoedd yn dilyn eu priodas, Meri Rhiannon a Wiliam Roger. Bu farw yn 90 mlwydd oed, ac mae ei bedd ym mynwent Eglwys Llaneugrad. Wedi ei marwolaeth cyhoeddwyd portread ohoni yn y llyfr *Elen Roger: Portread* gan Harri Parri.

Actio
-----

Fel actores mewn dramâu radio, llwyfan a theledu, bu sefydliadau megis Theatr Fach Llangefni yn lleoliad hollbwysig iddi. Un o'r troeon cyntaf iddi actio yno oedd yn 1960, gan aros yn driw i'r sefydliad am ddeugain mlynedd, a pherfformio mewn dramâu megis *Pryd o Ddail*, *Awel Gref* a *Cartref*. Ddechrau'r saithdegau, cafodd gyfle i grwydro theatrau dros Gymru gyfan, wedi iddi gael gwahoddiad i actio yn rhai o gynyrchiadau Cwmni Theatr Cymru.

Mewn rhaglen am Daniel Owen, gyda Wilbert Lloyd Roberts yn cynhyrchu, y cafodd ei rhan gyntaf ar y sgrin, rhan y byddai hi'n ei chwarae eto saith mlynedd yn ddiweddarach mewn cynhyrchiad Cwmni Theatr Cymru. Dros y ddeng mlynedd nesaf, ymddangosodd mewn cynyrchiadau fel *Byd a Betws* a'r *Gwyliwr*. Cafodd gydnabyddiaeth eang am ei pherfformiadau o waith Saunders Lewis, *Dwy Briodas Ann* ddiwedd 1973, a *Merch Gwern Hywel* yn 1976. Fel yr aeth heibio ei deg a thrigain, daeth yn wyneb mwy cyson ar y teledu, gan actio rhan Miss Brooks yn *Joni Jones* ac Ann Robaits, Heidden Sur yn *Hufen a Moch Bach*. Bu hefyd yn perfformio mewn dwy gyfres a ddaeth yn boblogaidd iawn ar S4C, sef *Gwely a Brecwast* a *Minafon*, addasiad o nofel Eigra Lewis Roberts, *Mis o Fehefin*, lle daeth Elen yn adnabyddus iawn fel y cymeriad ‘Hannah Haleliwia’.

Ond gallai Elen droi ei llaw at unrhyw genre o fyd y ddrama, ac yn 1983 cafodd chwarae rhan yr Arglwyddes Grey yn y ffilm *Owain Glyndŵr* ar S4C. Fe wnaeth hi hefyd actio mewn cyfresi Saesneg, gan gynnwys *District Nurse*, gyda'r actores Nerys Hughes. Cafodd ei disgrifio gan John Hefin Evans fel actores ‘1 take’. Un peth sydd yn gyffredin yn yr amrywiaeth o rolau iddi hi eu chwarae, oedd iddynt oll fod yn ferched cryf ac eofn iawn.

Diddordebau
-----------

Un o’i diddordebau eraill oedd casglu gwisgoedd o wahanol gyfnodau, gan gynnwys gwisgoedd merched a dynion y cyfnod Fictoraidd, sioliau, a chlocsiau, ac fe ddefnyddiodd y rhain fel canolbwynt i sioeau neu sgyrsiau.

Ni chafodd ei hamryw gyfraniadau eu hanwybyddu. Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1979, fe dderbyniwyd Elen yn aelod o'r Orsedd a'i hanrhydeddu â'r wisg wen, a phan ddaeth yr Eisteddfod i Fôn yn 1983, fe'i cyflwynwyd â Thlws Garmon a'i chydnabod fel Actores Orau'r flwyddyn. Bu crefydd yn ddylanwad diysgog ar hyd ei hoes, ac am ei ffyddlondeb i'r Ysgol Sul fe ddyfarnwyd y Fedal Gee iddi.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Parri, Harri (2000). *Elen Roger Jones*. Aberystwyth: Gwasg Pantycelyn. ISBN 978-1903314098.
2. ↑  Jones, Gwen Saunders (2018). "Elen Roger Jones". *Prosiect Drudwen*. Cyrchwyd 22/08/2018. Check date values in: `|access-date=` (help)