recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Llawysgrif **Peniarth 28** yw un o'r llawysgrifau Cymreig hynaf. Un o lyfrau Cyfraith Hywel Dda ydyw, a'r testun yn Lladin. Mae'n cynnwys nifer o luniau lliw i ddarlunio'r testun.

Mae'r llawysgrif yn cynnwys un o'r fersiynau o'r testun Lladin o'r cyfreithiau a adnabyddir heddiw fel y testun 'Lladin A'. Mae'r fersiwn yma o gyfraith Hywel yn tarddu o Wynedd ac yn rhan o'r corff o lyfrau cyfraith Cymreig a elwir yn Fersiwn Gwynedd. Fel y rhan fwyaf o'r llyfrau cyfraith, llyfr bach ydyw Peniarth 28, cyfleus i'w gario o gwmpas. Ei brif ddiddordeb yw'r cyfres o luniau bach yn darlunio pynciau perthnasol, er enghraifft Swyddogion Llys y Brenin, anifeiliaid a phobl gyffredin.

'Yr Hebogydd': llun yn llawysgrif **Peniarth 28**
Mae'r arbenigwr ar lyfrau Cymreig cynnar Daniel Huws yn awgrymu i'r llyfr gael ei wneud ar gyfer gŵr eglwysig fel cyfrol gyflwyno. Pwy bynnag oedd y clerigwr hwnnw, roedd Peniarth 28 yn llyfrgell abaty yng Nghaergaint tua dechrau'r 14g. Awgryma Daniel Huws ymhellach mai hwn oedd yr union lyfr y dyfynodd John Pecham, Archesgob Caergaint ohono yn ei lythyr o gerydd a chomdemniad at Llywelyn ap Gruffudd ym mis Tachwedd, 1282, pan oedd Edward I o Loegr ar fin ymosod ar Wynedd.

Cedwir y llawysgrif yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, fel rhan o'r casliad a enwir yn Llawysgrifau Peniarth.

Llyfryddiaeth
-------------

* H.D. Emanuel (gol.), *The Latin Texts of the Welsh Laws* (Caerdydd, 1967)
* Daniel Huws, *Peniarth 28* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, 1988)
* *Peniarth 28: fersiwn digidol,* Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Arfbais y teulu ar y gat.
**Y Plas, Machynlleth** oedd cartref Ardalyddion Londonderry yng Nghymru. Fe'i lleolir yn nhref farchnad Machynlleth ym Mhowys (Sir Drefaldwyn gynt). Daeth i ran y teulu trwy briodas George Henry Robert Charles William Vane-Tempest, Is-iarll Seaham (ac wedi hynny Iarll Vane a 5ed Ardalydd Londonderry), â Mary Cornelia Edwards. Roedd ei thad, Syr John Edwards, wedi ymestyn ac ailenwi'r plas.

Hanes
-----

Y plas oedd cartref teuluol 5ed Ardalydd Londonderry. Gadawodd ei fab hynaf Machynlleth wedi iddo ddod yn Ardalydd, ond arhosodd ei fab ieuengaf, yr Arglwydd Herbert Vane-Tempest, gan breswylio yn y Plas hyd nes iddo gael ei ladd yng ngwrthdrawiad trên Aber-miwl ar 26 Ionawr, 1921.

Daw darnau hynaf y plas o'r 17g; ychwanegwyd y brif fynedfa blaen ym 1853. Greenfields oedd enw'r plas am flynyddoedd lawer. Cafodd ei ail-enwi'n ddiweddarach ar ôl y dref.

Rhoddodd 7fed Ardalydd Londonderry y plas a'r stad yn rhodd i'r dref, a defnyddiwyd y plas ar gyfer swyddfeydd y cyngor. Ym 1995, ar ôl gwaith adnewyddu gwerth £3 miliwn, a arianwyd gan Gyngor Dosbarth Maldwyn a'r Undeb Ewropeaidd, daeth yr adeilad yn ganolfan dreftadaeth "Celtica". Am nifer o flynyddoedd, llwyddodd y ganolfan i ddenu twristiaid, ymweliadau addysgol a chynadleddau. Daeth i feddiant yr awdurdod unedol newydd, Cyngor Sir Powys. Gydag ychydig iawn o fuddsoddiad gan y Cyngor, a nifer yr ymwelwyr yn dirywio, penderfynodd y Cyngor cau'r ganolfan yn 2006, gan nodi colled o £1,100,000 rhwng 1998 a 2006. Defnyddir y Plas bellach fel canolfan gymunedol a lleoliad cyfarfodydd.

Y Fynedfa
---------

* Y fynedfa o'r Ffordd Fawr i gyfeiriad y PlasY fynedfa o'r Ffordd Fawr i gyfeiriad y Plas
* Y fynedfa o gyfeiriad y Plas tuag at y Stryd FawrY fynedfa o gyfeiriad y Plas tuag at y Stryd Fawr
* Gatiau'r Plas, gyda'r Instytiwt ar y ddeGatiau'r Plas, gyda'r Instytiwt ar y dde

Gweler hefyd
------------

Cartrefi eraill Ardalyddion Londonderry:

* Londonderry House yn Llundain
* Mount Stewart yng Ngogledd Iwerddon
* Neuadd Seaham yn Swydd Durham
* Wynyard Park yn Swydd Durham
* Neuadd Loring yng Nghaint

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  BBC News (6 September 2005). "Celtica Attraction to Close". Cyrchwyd 2007-06-13.

Cyfesurynnau: 52°35′18″N 3°51′10″W﻿ / ﻿52.58827°N 3.85287°W﻿ / 52.58827; -3.85287
Canolfan Chwaraeon Dŵr Genedlaethol Cymru yw **Plas Menai**. Mae wedi'i lleoli ar lan ddeheuol Afon Menai, tua dwy filltir i'r dwyrain o Gaernarfon i gyfeiriad Bangor, Gwynedd. Mae'r ganolfan yn cynnig llawer o gyrsiau technegol ac addysgu hyfforddwyr mewn hwylio dingi, gwyntsyrffio, gyrru cychod pŵer, morio a chaiacio. Mae hefyd yn cynnal rhaglen o weithgareddau awyr agored i ysgolion, grwpiau, oedolion, plant a’r gymuned leol. Perchennog y ganolfan ydy Chwaraeon Cymru.

Hanes
-----

"Plas y Deri" oedd enw'r ganolfan yn gyntaf, pan agorodd ei drysau yn 1978 ond newidiwyd yr enw yn 1980 i enw mwy morwrol. Mae hi'n efaill i Blas y Brenin ger Capel Curig, er fod gan y ddwy ganolfan berchnogion gwahanol. Cyfarwyddwr cyntaf Plas Menai oedd John A Jackson.

Fel Plas y Brenin, yn wreiddiol, cynlluniwyd llethr sgio ar gyfer y ganolfan, ond aeth pethau'n ffliwt pan roddwyd pwysau arnynt i beidio a mynd ymlaen gyda'r cynlluniau - gan bobl o Landudno, oedd newydd agor llethr sgio eu hunain. Roedd y gwaith o adeiladu'r llethr wedi cychwyn a chodwyd bryncyn 80 troedfedd o uchder cyn rhoi'r ffidil yn y to. Yn 2006 trowyd y bryncyn yn fan hyfforddi beicio antur a gelwir y trac yn "Trac Jackson", i gofio'r Cyfarwyddwr cyntaf.

Plas Menai

Math o gyrsiau a gynigir
------------------------

* Taith Caiacio Môr Connemara
* Hyfforddwyr Lefel 1 y BCU
* Penwythnos Morio ar arfordir Cymru

Sgiliau
-------

* Hwylio
* Dingi
* Gwyntsyrffio
* Gyrru cychod pŵer
* Morwraeth a theori
* Caiacio

Cyfeiriadau
-----------
| System | Cyfres | Oes | Oes (Ma) |
| --- | --- | --- | --- |
| Cwaternaidd | Pleistosenaidd | Gelasaidd | **ifancach** |
| Neogenaidd | Plïosenaidd | Piacensaidd | 2.588–3.600 |
| Sancleaidd | 3.600–5.332 |
| Mïosenaidd | Mesinaidd | 5.332–7.246 |
| Tortonaidd | 7.246–11.608 |
| Serravallaidd | 11.608–13.65 |
| Langhianaidd | 13.65–15.97 |
| Bwrdigalaidd | 15.97–20.43 |
| Acwitanaidd | 20.43–23.03 |
| Paleogenaidd | Oligocenaidd | Cataidd | **hynach** |
| Israniadau'r Cyfnod Neogen, yn ôl IUGS, fel a gaed yng Ngorffennaf 2009. |

Cyfres neu 'Epoc' (symbol PO) o amser daearegol ydy'r **Plïosen** (Saesneg: *Pliocene*) sy'n ymestyn o 5.33 miliwn hyd at 2.58 o flynyddoedd cyn y presennol (CP).. Dyma'r ail gyfres yn y Cyfnod Neogen yn y Gorgyfnod Cenosoig.

Mae'n dilyn y gyfres Mïosen a daw'r gyfres Pleistosenaidd ar ei ôl. Mae'r 4 prif ffurfiad rhewlifol wedi digwydd oddi fewn i'r Cyfnod Plïosenaidd. Mae hefyd yn cynnwys yr Oes Gelasaidd a barodd rhwng 2.588 a 1.806 miliwn CP.

Fel gyda'r rhaniadau daearegol eraill o amser, yr hyn sy'n diffinio ei ddechrau a'i ddiwedd yw stratwm daearegol, sef haenau gwahanol o greigiau, ond amcangyfrif yw'r dyddiadau hyn, wrth gwrs. Mae'r Plïosen ychydig yn wahanol: yr hyn sy'n ei ddiffinio yw tymheredd, gyda'r Mïosen yn gynhesach. Mae diwedd y gyfres Plïosen yn cael ei ddiffinio gan ddechrau rhewlifau'r Pleistosen.

Mamaliaid yn y cyfnod hwn yng Ngogledd America.

Gweler hefyd
------------

* Cyfnodau daearegol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Geologic Age Symbol Font (StratagemAge)" (PDF). USGS. 99-430. Cyrchwyd 2011-06-22.
2. ↑  Gweler ICS 2009.
Negydd ar blât
Daeth **platiau ffotograffig** o flaen ffilm ffotograffig fel cyfrwng ar gyfer creu delweddau ffotograffig. Byddai emylsiwn halen arian a oedd yn sensitif i olau yn cael ei daenu ar **blât gwydr**, fel arfer yn deneuach na gwydr ffenestr gyffredin, yn lle ffilm plastig clir.

Roedd platiau gwydr yn llawer gwell na ffilm ar gyfer delweddu ansawdd uchel gan ei bod yn sefydlog iawn ac yn llai tebygol o blygu neu anffurfio, yn arbennig mewn fframiau fformat mawr ar gyfer delweddu llydan. Roedd platiau cynnar yn defnyddio'r proses colodion gwlyb. Ildiodd y proses plât gwlyb ei le yn y 19g i blatiau sych gelatin. Diflannodd deunydd platiau gwydr ffotograffig bron yn llwyr o'r farchnad erbyn blynyddoedd cynnar yr 20g, wrth i fwy o ffilmiau llai bregus a mwy cyfleus gael eu mabwysiadu. Er hynny, mae'n debyg bod platiau ffotograffig yn dal i gael eu defnyddio gan un busnes ffotograffig yn Llundain tan y 1970au, ac roeddynt yn dal i gael eu defnyddio yn eang gan y gymuned seryddol broffesiynol mor ddiweddar a'r 1990au. Mae gweithdai ar ffotograffiaeth ar blatiau gwydr fel cyfrwng amgen neu at ddefnydd artistig yn dal i gael eu cynnal.

Adeliadwyd camera oedd yn cael ei alw yn "y Mamoth" a oedd yn pwyso 1,400 pwys gan George R. Lawrence yn 1899, yn benodol er mwyn ffotograffu tren "The Alton Limited" a oedd yn eiddo i'r Chicago &amp; Alton Railway. Cymerai ffotograffau ar blatiau gwydr a oedd yn mesur 8 × 4.5 troedfedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Harrow Photos - History of the Hills & Saunders Photographic Collection". *Harrow School*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 17 Ebrill 2009. Cyrchwyd 8 Chwefror 2016.
2. ↑  "The Largest Photograph in the World of the Handsomest Train in the World" (PDF). Chicago & Alton Railway. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2016-02-07. Cyrchwyd 30 January 2016.
Gwleidydd Cymreig oedd **Peter John Law** (1 Ebrill 1948 – 25 Ebrill 2006). Roedd yn Aelod Cynulliad dros Flaenau Gwent o 1999 ymlaen ac fe arhosodd yn aelod yno pan etholwyd ef yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005 i San Steffan fel Aelod Seneddol dros yr un etholaeth. Roedd yn aelod o'r Blaid Lafur am y rhan fwyaf o'i oes ond yn y blynyddoedd olaf roedd perthynas chwerw rhyngddo â'r Blaid Lafur. Bu'n aelod o Fwrdd yr Iaith Gymraeg ac yr oedd wedi dysgu Cymraeg. Bu hefyd yn gadeirydd Ymddiriedolaeth Iechyd Gwent.

Gyrfa
-----

Dechreuodd ei yrfa wleidyddol fel cynghorydd a daeth i amlygrwydd yn dilyn etholiadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999 pan benodwyd ef gan Alun Michael yn ysgrifennydd llywodraeth leol a'r amgylchedd. Collodd ei swydd yn y cabinet pan ddaeth Rhodri Morgan yn brif weinidog a ffurfio clymblaid gyda'r Democratiaid Rhyddfrydol. Roedd Peter Law yn feirniadol iawn o'r glymblaid honno.

Yn 2005 penderfynodd y Blaid Lafur ddewis ymgeisydd seneddol i Blaenau Gwent o restr menywod-yn-unig. Cythruddwyd Peter Law gan hyn nes iddo benderfynu sefyll fel ymgeisydd annibynnol yn yr Etholiad Cyffredinol. Yn anorfod cafodd ei ddiarddel o'r Blaid Lafur ac o ganlyniad i hynny collodd llywodraeth Rhodri Morgan ei fwyafrif o un, gan fod Peter Law yn cynrychioli etholaeth Blaenau Gwent yn y Cynulliad. Trodd Peter Law fwyafrif Llafur o 19,000 i fwyafrif o 9,000 iddo ef.

Cyfeiriadau
-----------



| Cynulliad Cenedlaethol Cymru |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:***swydd newydd*** | **Aelod Cynulliad dros Flaenau Gwent**1999 – 2006 | Olynydd:**Trish Law** |
| Senedd y Deyrnas Unedig |
|
| Rhagflaenydd:**Llew Smith** | **Aelod Seneddol dros Flaenau Gwent**2005 – 2006 | Olynydd:**Dai Davies** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 240188548
* GND: 170446581

 |
Etholaeth seneddol yn Dorset, De-orllewin Lloegr, yw **Poole**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Poole yn DorsetEtholaeth Poole yn Dorset
* Dorset yn LloegrDorset yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol yn 1510 a hyd at 1640 dychwelodd un aelod seneddol. O 1640 i 1865 dychwelodd ddau aelod. Ar ôl hynny dychwelodd un aelod, ond fe'i diddymwyd yn 1885. Fe'i ailsefydlwyd yn 1950.

Aelodau Seneddol
----------------

ar ôl 1950:

* 1950–1951: Mervyn Wheatley (Ceidwadol)
* 1951–1964: Richard Pilkington (Ceidwadol)
* 1964–1979: Oscar Murton (Ceidwadol)
* 1979–1997: John Ward (Ceidwadol)
* 1997–presennol: Robert Syms (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn  Ne-orllewin Lloegr**

Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf **·** 
Caerfaddon **·** 
Caerloyw **·** 
Caersallog **·** 
Caerwysg **·** 
Camborne a Redruth **·** 
Canol Dorset a Gogledd Poole **·** 
Canol Dyfnaint **·** 
Cotswolds **·** 
Cheltenham **·** 
Chippenham **·** 
Christchurch **·** 
De Bryste **·** 
De Dorset **·** 
De Swindon **·** 
De-ddwyrain Cernyw **·** 
De-orllewin Dyfnaint **·** 
De-orllewin Wiltshire **·** 
Devizes **·** 
Dwyrain Bournemouth **·** 
Dwyrain Dyfnaint **·** 
Dwyrain Bryste **·** 
Filton a Bradley Stoke **·** 
Fforest y Ddena **·** 
Gogledd Cernyw **·** 
Gogledd Dorset **·** 
Gogledd Dyfnaint **·** 
Gogledd Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd Swindon **·** 
Gogledd Wiltshire **·** 
Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf **·** 
Gogledd-orllewin Bryste **·** 
Gorllewin Bournemouth **·** 
Gorllewin Bryste **·** 
Gorllewin Dorset **·** 
Kingswood **·** 
Newton Abbot **·** 
Plymouth Moor View **·** 
Plymouth Sutton a Devonport **·** 
Poole **·** 
St Austell a Newquay **·** 
St Ives **·** 
Somerton a Frome **·** 
Stroud **·** 
Taunton Deane **·** 
Tewkesbury **·** 
Tiverton a Honiton **·** 
Torbay **·** 
Torridge a Gorllewin Dyfnaint **·** 
Totnes **·** 
Truro ac Aberfal **·** 
Thornbury a Yate **·** 
Wells **·** 
Weston-super-Mare **·** 
Yeovil
Mae'r **Pibydd coesgoch** (***Tringa totanus***) yn un o aelodau mwyaf cyffredin teulu'r rhydyddion.

Mae'r Pibydd coesgoch yn nythu ar draws Ewrop a gogledd Asia. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de a'r gorllewin ac yn gaeafu io gwmpas Môr y Canoldir, de Asia a Gorllewin Ewrop. Ymhellach i'r gogledd, yn yr Arctig mae'r Pibydd coesgoch mannog, sy'n aderyn tebyg iawn, yn nythu.

Gellir adnabod y Pibydd coesgoch oddi wrth y coesau a'r pig coch, ac wrth iddo hedfan y llinell wen ar draws cefn yr adenydd. Yn y tymor nythu mae'r plu yn frown, tra yn y gaeaf mae'n aderyn mwy llwyd. Mae'n nythu mewn gwlybdiroedd, heb fod ymhell o'r môr fel rheol. Mae'n aderyn gwyliadwrus iawn, ac ym aml y Pibydd coesgoch yw'r cyntaf i roi rhybudd o berygl i'r adar eraill.

Yng Nghymru mae'r nifer o adar sy'n nythu wedi lleihau yn y blynyddoedd diwethaf, yn bennaf oherwydd fod llawer o wlybdiroedd addas ar gyfer nythu wedi eu colli. Gellir gweld llawer mwy ohonynt ar y traethau yn y gaeaf, pan mae adar o nifer o wledydd eraill yn dod i aeafu.

*Tringa totanus totanus*
aderyn sy'n byw yn agos i'r traeth ac sy'n perthyn i deulu'r Scolopacidae ydy'r **pibydd Baird** sy'n enw gwrywaidd; lluosog: **pibyddion Baird** (Lladin: *Calidris bairdii*; Saesneg: *Baird's Sandpiper*). Mae ei diriogaeth yn cynnwys Affrica ac Awstralia.

Mae ar adegau i'w ganfod ar draethau arfordir Cymru. Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Heb ei gwerthuso' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth gan nad oes data digonol.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
* Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
* Llwybr yr Arfordir
* Cadwraeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan www.marinespecies.org adalwyd 4 Mai 2014

 *Safonwyd yr enw* **Pibydd Baird** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

* Gwefan Llên Natur; termau safonol.
Potel dŵr poeth metel yn dyddio o 1925
Dau botel dŵr poeth cyfoes
Cynhwysydd a gaiff ei lenwi gyda dŵr poeth a'i selio yw **potel dŵr poeth**, a ddefnyddir er mwyn darparu gwres, fel arfer yn y gwely, ond hefyd ar gyfer rhoi gwres ar ran arbennig o'r corff.

Defnyddiwyd cynhwysyddion ar gyfer gwresogi'r gwely cyn gynhared â'r 16g. Roedd y fersiynau cynharaf ar ffurf padell a chaent eu llenwi gyda glo o farwor tân er mwyn cynhesu'r gwely cyn mynd iddo.

Yn fuan iawn, dechreuwyd defnyddio cynhwysyddion dŵr poeth, a oedd gyda'r fantais o allu cael eu gadael yn y gwely gyda'r cysgwr. Cyn i rwber a allai wrthsefyll digon o wres gael ei ddyfeisio, cynhyrchwyd y poteli cynnar o ddeunyddiau megis sinc, copor, gwydr, llestri pridd neu bren. Er mwyn atal y botel rhag llosgi'r cysgwr a'r gwely, byddai'r poteli fel arfer yn cael eu lapio mewn sach neu ddefnydd.

Cynhyrchir poteli dŵr poeth cyfoes allan o rwber neu ddeunydd tebyg, mewn cynllun sydd o dan freinlen dyfeisiwr Croatiaidd Eduard Penkala.

Erbyn diwedd yr 20g roedd defnydd poteli dŵr poeth led-led y byd wedi lleihau'n sylweddol. Nid yn unig oherywdd gan fod y tai wedi cael eu gwresogi'n well, ond gan fod dyfeisiadau eraill megis blanced drydan yn aml yn cymryd lle poteli dŵr poeth fel modd o gynhesu'r gwely.

Mae poteli dŵr poeth yn parhau i fod yn fodd amgen o ddarparu gwres, mewn gwledydd sy'n datblygu (er enghraifft Tsile, lle'i gelwir yn "guatero"), ac ardaloedd gwledig yn y Deyrnas Unedig. Mae cynnydd wedi bod ym mhoblogrwydd y poteli yn Japan yn ddiweddar, lle caiff ei gysidro i fod yn ffordd o gadw'n gynnes sy'n rhad ac yn gyfeillgar i'r amgylchedd.

Mae rhai dyfeisiadau diweddar sydd wedi cymryd lle poteli dŵr poeth yn gweithio mewn modd tebyg i'r hen wresogyddion gwely. Caiff y ddyfais ei hun ei gwresogi mewn microdon yn hytrach na'i llenwi gyda deunydd poeth, caiff rhain eu marchnata fel dyfeisiadau sy'n rhatach ac yn fwy diogel na photeli a theclynau trydanol. Ond mae problemau i'w cael gyda'r rhain hefyd: mae nifer o bobl wedi llosgi eu hunain ac mae'r dyfeisiadau wedi mynd ar dân mewn rhai achosion.

Er y defnyddir poteli dŵr poeth yn gyffredinol ar gyfer cadw'n gynnes, maent hefyd yn ddefnyddiol ar gyfer darparu gwres i rannau arbennig o'r corff fel triniaeth meddygol, er enghraifft er mwyn lleddfu poen, er fod dyfeisiadau mwy diweddar wedi cael eu cynllunio'n arbennig ar gyfer y pwrpas hwn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ""guatero"". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-01-07. Cyrchwyd 2010-02-05.
2. ↑   Leo Lewis (29 Tachwedd 2008). Japan's thrifty find the hot water bottle to survive the chill. The Times.

Dolenni allanol
---------------

* Prifysgol Dundee, llun o hen botel dŵr poeth, gyda sach defnydd i'w orchuddio Archifwyd 2007-09-29 yn y Peiriant Wayback.
*Erthygl am Ludd fab Beli yw hon. Gweler hefyd Lludd Llaw Eraint.*
Cymeriad o hanes traddodiadol Cymru sy'n frenin ar Ynys Prydain yn y chwedl *Cyfranc Lludd a Llefelys* yw **Lludd fab Beli**. Yn ôl yr achau Cymreig roedd yn un o blant Beli Mawr ac felly yn frawd i Gaswallon fab Beli; yn y *Gyfranc* mae'n frawd i Lefelys hefyd. Yn ôl rhai ffynonellau mae'r dduwies Dôn yn ferch Beli ac felly'n chwaer i Ludd, ond nid yw'n chwarae rhan yn ei hanes. Yn ôl Sieffre o Fynwy mae Niniaw yn frawd iddo hefyd. Enwir Afarwy yn fab iddo (gweler isod). Ni ddylir cymysgu Lludd fab Beli a'r duw Lludd Llaw Eraint, sydd yn ei dro yn gysylltiedig â Nudd.

Prif ffynhonnell ein gwybodaeth am Ludd yw *Cyfranc Lludd a Llefelys*, chwedl a oedd yn cylchredeg erbyn tua 1200 ond sy'n cynnwys deunydd hŷn yn ogystal â deunydd a addaswyd o waith Sieffre o Fynwy. Yn y *gyfranc* (chwedl), mae Lludd, fel mab hynaf Beli Mawr, yn etifeddu ei deyrnas ac yn frenin ar Brydain â'i lys yn Llundain. Ynys Prydain yw ei deyrnas, sef gwlad y Brythoniaid (yn y chwedl mae Lludd yn darganfod canol union yr "ynys" yn Rhydychen). Adroddir yn y chwedl sut y bu Tair Gormes yn aflonyddu'r deyrnas ac sur y llwyddodd Lludd i gael gwared arnynt trwy ddilyn cyngor ei frawd Llefelys, brenin Ffrainc trwy briodas.

Ceir dau o Drioedd Ynys Prydain sy'n cyfeirio ato. Yn y triawd 'Tri Gwarth a fu yn Ynys Prydain' enwir Afarwy yn fab iddo.[1] Y pwysicaf o'r ddau driawd yw 'Tri Chudd a Datgudd Ynys Prydain'.[2] sy'n cyfeirio at hanes y Ddraig Goch a'r Ddraig Wen a gladdwyd gan Ludd "yn Ninas Emrys yn Eryri" (gweler *Cyfranc Lludd a Llefelys*).

Cyfeiria *Brut y Brenhinedd*, gan ddilyn *Historia Regum Britanniae* Sieffre o Fynwy, at Ludd fab Beli (*Lud f. Heli* gan Sieffre) yn ailadeiladau dinas Llundain a enwir yn *Gaer Ludd* ar ei ôl, ond chwedl onomastig ydyw. Dywed yr un ffynhonnell fod Lludd yn cael ei gladdu ym *Mhorth Ludd* (Ludsgate) ac iddo gael ei olynu gan ei frawd Caswallon am fod ei feibion Afarwy (*Adrogeus*) a Thenefan (*Tenvantius*) yn rhy ifanc i deyrnasu.

Ceir sawl cyfeiriad at Ludd fab Beli mewn testunau cynnar, e.e. y cerddi 'Gwawd Lludd y Mawr' ac 'Ymarwar Lludd Bychan' (neu 'Ymarwar Lludd a Llefelys'), testunau darogan yn Llyfr Taliesin. Cyfeiria'r bardd llys Llywelyn Fardd at 'ymarwar Lludd a Llefelys'. Ceir sawl cyfeiriad yng ngwaith y Cywyddwyr yn ddiweddarach hefyd.

Ymddengys fod cymysgu rhwng Lludd a'i frawd Caswallon yn digwydd yn y traddodiad Cymreig gan fod rhai fersiynau o un o'r Trioedd yn cyfeirio at ddyfodiad y Coraniaid yn oes Caswallon tra bod *Cyfranc Lludd a Llefelys* yn eu cysylltu â Lludd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich (gol.) *Trioedd Ynys Prydein* (1961; arg. new. 1991), Triawd 51.
2. ↑  Rachel Bromwich (gol.) *Trioedd Ynys Prydein* (1961; arg. new. 1991), Triawd 37.

Llyfryddiaeth
-------------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (1961; arg. new. 1991)
* Ifor Williams (gol.), *Cyfranc Lludd a Llefelys* (Bangor 1910; arg. newydd 1922)
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Albuginaceae* yw'r **Pothelli gwynion bresych** (Lladin: ***Albugo candida***; Saesneg: *Crucifer White Blister*). Llwydni Dŵr yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Mae oomycetes I'w cael ar ffurfiau saproffytig a phathogenig, ac yn cynnwys rhai o'r pathogenau mwyaf niweidiol o blanhigion, gan achosi afiechydon dinistriol fel malltod tatws a marwolaeth sydyn coed derw. Mae'r teulu *Albuginaceae* yn gorwedd o fewn urdd yr Albuginales.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Albuginaceae
-------------------------------------

Mae gan **Pothelli gwynion bresych** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Albugo bliti* | Albugo bliti |  |
|
| *Albugo hydrocotyles* | Albugo hydrocotyles |  |
|
| *Albugo ipomoeae-panduratae* | Albugo ipomoeae-panduratae |  |
|
| *Albugo laibachii* | Albugo laibachii |  |
|
| *Albugo lepigoni* | Albugo lepigoni |  |
|
| *Albugo macalpineana* | Albugo macalpineana |  |
|
| *Albugo occidentalis* | Albugo occidentalis |  |
|
| *Albugo trianthemae* | Albugo trianthemae |  |
|
| Pothelli gwynion bresych | Albugo candida |  |
|
| *Pustula obtusata* | Albugo tragopogonis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Pothelli gwynion bresych** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llychlys Holt** (enw gwyddonol: *Lejeunea eckloniana*; enw Saesneg: *Holt's pouncewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma. Mae Llychlys holt (*L. holtii* neu *L. eckloniana*) (Paton, t. 497) yn blanhigyn prin iawn, ac fe'i ceir yn ne-orllewin Iwerddon yn unig. Mae ganddo ddail eliptig amlwg, gydag is-ddail bychan a lobiwlau llai fyth.

 *Safonwyd yr enw* **Llychlys Holt** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Bwthyn ar yr arfordir yn Dungeness, Caint, De-ddwyrain Lloegr, yw **Prospect Cottage**. Roedd yn gwt pysgotwr Fictoraidd yn wreiddiol. Prynwyd y tŷ gan yr artist a chyfarwyddwr Derek Jarman ym 1986, a bu'n gartref iddo hyd ei farwolaeth ym 1994. Mae waliau pren y bwthyn wedi'u paentio â thar du, ac mae un wal wedi'i haddurno â llinellau o'r gerdd "The Sun Rising" gan John Donne. Creodd Jarman ardd yn y traeth graeanog o amgylch y bwthyn, cymysgedd o gerfluniau wedi ymgynnull o froc môr o'r traeth gerllaw, a phlanhigion gwydn a allai oroesi tywydd garw'r safle.

Ar ôl marwolaeth Jarman, gadawyd y bwthyn i'w bartner Keith Collins. Rhoddwyd y tŷ ar werth yn 2018 ar ôl marwolaeth Collins. Mae'n dal i gynnwys gwaith celf gan ffrindiau ac edmygwyr Jarman, gan gynnwys Maggi Hambling, John Maybury, Gus Van Sant a Richard Hamilton. Gyda'r posibilrwydd y byddai'r tŷ'n cael ei werthu'n breifat, lansiodd yr Art Fund ymgyrch ym mis Ionawr 2020 i godi arian i warchod a chynnal yr adeilad, ei gynnwys a'i ardd ar gyfer y dyfodol.

Planhigion a cherfluniau yn yr ardd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Harris, Gareth (22 Ionawr 2020). "Artists rally to save Prospect Cottage, the house of late filmmaker Derek Jarman".

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Ymgyrch am arian gan yr Art Fund
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llychlys danheddog** (enw gwyddonol: *Drepanolejeunea hamatifolia*; enw Saesneg: *toothed pouncewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Ngwynedd ac ardaloedd gorllweinol yr Alban, Lloegr ac Iwerddon.

Disgrifiad
----------

Mae gan y Llychlys danheddog (*D. hamatifolia*) goesynnau gwyrdd golau, hyd at 1 cm o hyd a 0.2–0.4 mm o led. Mae'r dail yn cyrraedd pwynt miniog a danheddog (h.y. fel dannedd), gyda'r llabedau'n ymrannu, ond mor fach mae eu rhoi o dan feicrosgop yn hanfodol.

Cynefin
-------

Tyf y rhywogaeth hon mewnleoedd llaith, mewn ardaloedd cefnforol, ger rhaeadrau neu mewn ceunentydd coediog. Mae'n
yn tyfu ar greigiau a choed, naill ai ymysg bryoffytau eraill neu mewn mannau clir, ond fel arfer mae wedi'i gyfyngu i greigiau.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llychlys danheddog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 5 Mehefin 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Am y ddrama gan Dafydd James, gweler Llwyth (drama).
Cymdeithas o bobl neu grŵp ceraint sy'n honni disgyn o un hynafiad cyffredin ac sydd ag arferion, defodau a sefydliadau arbennig yn gyffredin iddynt yw **llwyth**. Yn aml casgliad o glaniau neu fandiau yw llwyth sy'n rhannu iaith, diwylliant, ac ideoleg, ac sy'n deyrngar i arweinyddiaeth wleidyddol sy'n ganoledig i raddau.

Mae'r llwyth yn drefn gymdeithasol hynafol iawn, a gall fod yn amhendant ac yn ystwyth. Yn ystod oes trefedigaethrwydd, defnyddiodd y gwladychwyr ddiffiniadau a chyfundrefnau oedd yn seiliedig ar lwythau wrth weinyddu'r pobloedd hyn, er fod y fath grwpiau yn aml yn newid ac yn datblygu. Mae llwythau'n dal i fodoli heddiw mewn rhai lleoedd yn y byd, naill ai fel grwpiau o bobl yn byw ar wahân, er enghraifft llwythau brodorol rhannau o Dde America, neu o fewn cymdeithas fodern, fel yn y byd Arabaidd cyfoes lle mae aelodaeth o'r llwyth yn dal i fod yn bwysig iawn. Gall llwyth gynnwys nifer o gymunedau llai, megis pentrefi, neu fod yn is-grŵp i'r genedl.

Yng nghanol y 19g, datblygodd ddamcaniaeth anthropolegol o esblygiad unllinellog, oedd yn honni bod y band, y llwyth, y benaduriaeth a'r wladwriaeth i gyd yn gamau mewn esblygiad diwylliannol dynoliaeth. Mae'r syniadaeth hon wedi ei thanseilio erbyn heddiw, ond parheir i ddefnyddio'r term "llwyth" i ddisgrifio pobl sy'n rhannu enw a thiriogaeth ac sy'n cydweithio'n economaidd ac yn ddiwylliannol.

Rhai llwythau hanesyddol
------------------------

* Deuddeg Llwyth Israel
* Llwythau Celtaidd
* Llwythau a chenhedloedd brodorol yr Amerig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur Prifysgol Cymru*, cyfrol II, tud. 2248.
2. ↑  Mackenzie, John M. *Peoples, Nations and Cultures: An A-Z of the Peoples of the World, Past and Present* (Weidenfeld & Nicolson, Llundain, 2005), t. 12.
3. 1 2  (Saesneg) tribe (anthropology). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 4 Mehefin 2015.
4. ↑  Mackenzie, *Peoples, Nations and Cultures* (2005), t.13.

Chwiliwch am ***llwyth***  
yn Wiciadur.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llychlys dail pigfain** (enw gwyddonol: *Harpalejeunea molleri*; enw Saesneg: *pointed pouncewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod ar arfordir gorllewinol gwledydd Prydain, gan gynnwys Cymru. Mae H. molleri yn ffurfio egin iasol cain, gwyrdd golau, hyd at 1.2 cm o hyd a 0.3–0.75 mm o led). Mae ganddo ddail pigfain gydag ongl yn yr ymyl gefn sy'n gwneud y pwynt blaen i ffwrdd o'r coesyn.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llychlys dail pigfain** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 20 Awst 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Xylocampa areola
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuidae yn urdd y Lepidoptera yw **llwytyn y gwyddfid**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **llwydiaid y gwyddfid**; yr enw Saesneg yw *Early Grey*, a'r enw gwyddonol yw *Xylocampa areola*. Mae i'w ganfod yn Ewrop.

Lled yr adenydd (ar ei eithaf) ydy 32–40 mm. Mae'r oedolyn yn hedfan rhwng Gorffennaf a Mai, yn ddibynol ar leoliad.

Gwyddfid (neu laeth y gaseg) ydy prif fwy y siani flewog.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r llwytyn y gwyddfid yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Román Chalbaud yw ***Manón*** a gyhoeddwyd yn 1986. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Manón*** ac fe’i cynhyrchwyd yn Feneswela. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a hynny gan Emilio Carballido a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Federico Ruiz. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Mayra Alejandra, Miguel Ángel Landa a Víctor Mallarino. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1986. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Aliens* sef ffilm wyddonias llawn arswyd a chyffro gan y cyfarwyddwr ffilm James Cameron. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd. 
Javier Aguirresarobe oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon. Mae'r ffilm hon wedi'i seilio ar waith cynharach, *Manon Lescaut*, sef gwaith llenyddol gan yr awdur Antoine François Prévost a gyhoeddwyd yn 1731.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Román Chalbaud ar 10 Hydref 1931 ym Mérida.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Román Chalbaud nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Maoile Lunndaidh - Carn nam Fiaclan** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Kyle of Lochalsh i Garve yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH123454. Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam-fynydd yw Maoile Lunndaidh.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cenhades Gymreig oedd **Mair Davies** (1935 – 20 Awst 2009) a dreuliodd rhan helaeth o'i bywyd yn gweithio yn Nhrelew, Patagonia, yr Ariannin. Cawsai ei hadnabod weithiau fel **Miss Mair**. Yn 2010, cyhoeddwyd y llyfr "Hyd Eithaf y Ddaear" sy'n sôn am ei hatgofion a theyrngedau a wnaed iddi ar ôl ei marwolaeth.

Cafodd ei geni ar fferm Bercoed Ganol ym Mhentre Cwrt, ger Llandysul yn un o wyth o blant. Ar y 23 Tachwedd, 1963, pan yn 28 oed, aeth i Batagonia fel cenhades gyda'r Methodistiaid. Aeth i Bariloche yn yr Andes i ddysgu Sbaeneg er mwyn medru cyfathrebu â'r trigolion lleol y byddai'n gweithio â hwy. Pan ddaeth ei chytundeb i ben, arhosodd Mair Davies yn y Wladfa er mwyn cynorthwyo gyda'r capeli Cymraeg. Davies oedd yr unig gweinidog a oedd yn pregethu trwy gyfrwng y Gymraeg, ar wahan i ambell bregethwr a oedd yn ymweld â'r Wladfa.

Agorodd siop lyfrau Cristnogol yn Nhrelew ym 1974 ac ail siop yn Comodoro. Yn hwyrach, caeodd y siop honno gan agor siop arall ym Mhorth Madryn a oedd dipyn yn agosach yn ddaearyddol.

Bu farw ar 20 Awst, 2009 yn Nhrelew ac fe'i claddwyd ym mynwent y Gaiman.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Marw Mair Davies BBC Cymru Tramor. Cathrin Williams. Adalwyd 14-03-2010
2. ↑  Emyr, G: *Hyd Eithaf y Ddaear*, td47. Gwasg y Bwthyn, 2010
3. ↑  In the valleys of Patagonia, the talk is of an astonishing revival of the Welsh language[*dolen marw*] Marcus Tanner. The Independent. 19-04-2010. Adalwyd ar 14-03-2010

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 68435221
* LCCN: nb2001079851
* ISNI: 0000 0000 3927 5256
* GND: 1043864253

 |
Mae **MTV (Music Television)** yn rwydwaith deledu gwifren a leolir yn Ninas Efrog Newydd. Fe'i lawnsiwyd ar 1 Awst 1981 a'r nod gwreiddiol oedd i chwarae fideos cerddorol a fyddai'n cael eu cyflwyno gan gyflwynwyr a elwir yn VJs. Erbyn heddiw, mae MTV yn dal i chwarae detholiad o fideos cerddorol, ond yn bennaf mae'r sianel yn darlledu amrywiaeth o raglenni teledu realiti a diwylliant pop sydd wedi'u hanelu at arddegwyr ac oedolion ifanc.

Ers dechrau'r sianel, mae MTV wedi chwyldroi y diwydiant cerddorol. Daeth sloganau megis "I want my MTV" yn wybyddus ym meddyliau'r cyhoedd, a phoblogeiddiwyd y syniad o'r VJs. Cyflwynwyd y syniad o fan penodol i chwarae fideos cerddorol a darparodd fan canolog i artistiaid a chefnogwyr i ddysgu am ddigwyddiadau cerddorol, newyddion a hysbysebu. Cyfeiriwyd at MTV droeon gan gerddorion, sianeli a rhaglenni teledu eraill, ffilmiau a llyfrau pan yn sôn am ddiwylliant poblogaidd.

Arweiniodd MTV at nifer o sianeli tebyg yn yr Unol Daleithiau ac yn rhyngwladol. Mae dylanwad moesol MTV, gan gynnwys materion megis sensoriaeth a gweithredu cymdeithasol, wedi bod yn bwnc llosg am nifer o flynyddoedd. Mae dewis MTV i ganolbwyntio ar raglenni heb gerddoriaeth wedi cael ei drafod llawer hefyd ers y 1990au, gan ddangos dylanwad y sianel ar ddiwylliant fodern.
Harbwr Porth Clais
Cwt Harbwr Feistr Porth Clais
Hen borthladd a chulfan môr sy'n gorwedd tua milltir i'r de-orllewin o Dyddewi, Sir Benfro, yw **Porth Clais**. Gorwedd y culfan, sy'n ffurfio cwm bychan cul gyda ffrwd fechan Afon Alun yn rhedeg trwyddo, ar lan Bae Sain Ffraid.

Hanes
-----

Ers amser cynnar iawn bu Porth Clais yn un o borthladdoedd Tyddewi ac mae'n bosibl fod nifer o genhadon a myneich wedi ei ddefnyddio dros y canrifoedd, efallai ar ôl teithio o lefydd mor bell i ffwrdd â Llydaw ac Iwerddon. Dywedir i Ddewi Sant gael ei fedyddio mewn ffynnon yno - Ffynnon Ddewi - gan yr 'esgob' Elvis o Munster. Mae'n bosibl fod y *clais* (Cymraeg Canol *cleis*) yn yr enw yn deillio o'r gair clas (mynachlog Geltaidd).

Yn ôl y chwedl *Culhwch ac Olwen* (cyn 1100?), glaniodd y Twrch Trwyth ym Morth Clais (*Porth Cleis* yn y chwedl) pan ddychwelodd i Gymru o Iwerddon a chafodd ei hela wedyn am yr ail dro gan Arthur a'i farchogion drwy dde Cymru a Chernyw.

Tua'r un adeg ag y lluniwyd *Culhwch ac Olwen* yn ei ffurf bresennol, glaniodd Gruffudd ap Cynan yno yn 1081, o'i alltudiaeth yn Nulyn, i ymuno â Rhys ap Tewdwr yn erbyn y Normaniaid.

Gwyddys i harbwr bychan o gerrig gael ei adeiladau ym Mhorth Clais tua'r 12g. Datblygodd yn harbwr prysur yn yr Oesoedd Canol. Cludai llongau arfordirol lo yno cyn 1400. Yn y cyfnod modern cynnar ceir cofnodion am fewnforio coed o Iwerddon ac allforio gwenith a chnydau eraill i ddinasoedd fel Bryste. Codwyd odynnau calchfaen yno yn y 18g.

Cyfleusterau
------------

Ceir maes parcio ym Mhorth Clais ar gyfer ymwelwyr heddiw. Rhed Llwybr Arfordir Penfro ar hyd y bae.

Odynnau calch Porth Clais
-------------------------

* 
* 
*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 25 Awst 2021
2. ↑  Christopoher John Wainwright, *A Guide to the Pembrokeshire Coast Path* (Constable, 1986), tt. 130-31.
3. ↑  D. Simon Evans (gol.), *Historia Gruffud vab Kenan* (Caerdydd, 1977), t. 73.
4. ↑  Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen*, t. lxxxix *et passim*.
5. ↑  D. Simon Evans (gol.), *op. cit.*, t. 73.
6. ↑  Christopoher John Wainwright, *op. cit.*, tt. 130-31.
Pab Rhufain o 590 hyd ei farwolaeth oedd **Grigor I**, a elwir hefyd yn **Grigor Fawr** neu **Gregor(i) Fawr** (c. 540 – 12 Mawrth 604). Mae'r eglwys yn ei gyfrif yn sant a Thad Eglwysig; ei wylmabsant yw 12 Mawrth. Cafodd ei eni yn Rhufain.

Yn ôl traddodiad, gwelodd gaethweision ifainc o Eingl-Sacsoniaid mewn marchnad caethweision yn Rhufain a phenderfynodd anfon cenhadwr i Brydain i droi'r Eingl-Sacsoniaid yn Gristnogion. Y gŵr a ddewisodd oedd Awstin, a fyddai'n archesgob cyntaf Caergaint yn ddiweddarach.

Roedd Grigor yn ddyn caredig iawn a weithiai i wella cyflwr y tlodion. Yn ogystal gwnaeth lawer i ddiwygio trefn yr eglwys. Roedd hefyd yn awdur yn yr iaith Ladin a ysgrifennodd homilïau ar Eseciel a'r Efengylau, llyfr ar reolau'r eglwys (*Cura Pastoralis*) a'r gweithiau ar gyfer gwasnanaethau eglwysig y *Sacramentarium* a'r *Antiphonarium*.

Yr enw cyffredin ar y Pab Grigor yng Nghymru'r Oesoedd Canol oedd **Geirioel**. Dyma gyfeiriad ato mewn awdl gan Iolo Goch i Dafydd ap Bleddyn, Esgob Llanelwy:

Da fu heb gelu Coel Godebawg,
Da ***Eirioel*** enau, eiriau oriawg,
Ac ys gwell gâr pell, gŵr pwyllawg — balchryw,
Ni bu ei gyfryw, llyw galluawg;
Os rhaid mynegi pwy rhi yrhawg,
Dafydd ap Bleddyn yw'r dyn doniawg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  D. R. Johnston (gol.), *Gwaith Iolo Goch* (Caerdydd, 1988), cerdd XVIII.12–17.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Pelagiws II** | **Pab**3 Medi 590 – 12 Mawrth 604 | Olynydd:**Sabinianws** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 100184667
* LCCN: n79056801
* ISNI: 0000 0001 2145 1132
* GND: 118541838
* SELIBR: 227384
* SUDOC: 026657929
* BNF: cb11886472r (data)
* BIBSYS: 90356143
* ULAN: 500062911
* NLA: 35149530
* NDL: 00513587
* NKC: ola2002153698
* The SBN id CFIV005166 is not valid.
* BNE: XX1110136
* CiNii: DA18506305

 |
Un o Ynysoedd Mewnol Heledd yng ngorllewin yr Alban yw **Muile** (Saesneg: *Mull* neu *Isle of Mull*). Yn weinyddol, mae'n rhan o Argyll a Bute. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 2,667. Y brif dref yw Tobar Mhoire (Saesneg: *Tobermory*).

Lleoliad Muile
Mae'r enw yn gytras â Moel yn Gymraeg. Gydag arwynebedd o 875 km2, Muile yw'r ail-fwyaf o Ynysoedd Mewnol Heledd, a'r bedwaredd o ran maint ymhlith holl ynysoedd yr Alban. Ceir nifer o gestyll ar yr ynys: Castell Aros, Castell Duart a Chastell Torosay. Yn y de-orllewin, mae culfor bychan yn ei gwahanu oddi wrth ynys lai Iona, tra mae Ulbha yn un o nifer o ynysoedd bychain ger yr arfordir gorllewinol.

Mae nifer o gysylltiadau fferi a'r tir mawr: y pwysicaf yw'r fferi rhwng Oban a Craignure. Copa uchaf yr ynys yw Ben More, 966 medr (3,170 troedfedd). Daw llawer o dwristiaid i'r ynys yn yr haf, llawer ohonynt i weld y bywyd gwyllt. Mae Muile yn un o'r mannau gorau ym Mhrydain i wylio'r dyfrgi, ac mae Eryr môr a'r Eryr euraid yn nythu ar yr ynys.

Oriel
-----

* Tobar MhoireTobar Mhoire
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Enghraifft o fap pedwar lliw
Mewn mathemateg, dywed y **ddamcaniaeth pedwar lliw** (neu **theori'r map pedwar lliw**): "Mewn map, nid oes angen mwy na phedwar lliw gwahanol i liwio rhanbarthau'r map, fel nad oes dwy ranbarth cyfagos o'r un lliw." Roedd y pôs pedwar lliw, a'r pôs y pum lliw o'i flaen, yn sialens i fathemategwyr, cyn i'r theori gael ei brofi yn 1976 gan Kenneth Appel a Wolfgang Haken.

Termau:

* Mae "map" yn cyfeirio at blân dau-ddimensiwn, wedi'i rannu gan linellau yn nifer o ranbarthau (neu "wledydd").
* Mae "cyfagos" yn golygu bod dwy ranbarth yn rhannu ffin (llinell; cromlin) cyffredin, ond nid mewn cornel, lle mae tair neu fwy o ranbarthau yn cwrdd.

Map pedwar lliw o'r UDA, gan anwybyddu'r llynnoedd a'r môr (gwyn).
Canlyniad y ddamcaniaeth yw'r datganiad canlynol, syml: "Nid oes fyth angen mwy na 4 lliw i liwio unrhyw fap".

Hanes
-----

Y cofnod cyntaf o bôs y pedwar lliw oedd ar 23 Hydref 1852 pan oedd Francis Guthrie yn ceisio canfod y nifer lleiaf o liwiau oedd eu hangen i liwio map o Loegr. Aeth at ei frawd Frederick, a oedd yn un o fyfyrwyr Augustus De Morgan yn Ngholeg Prifysgol Llundain, ac aethant ati i ganfod ateb.

Yn wahanol i'r theori pum lliw, theori sy'n datgan bod pum lliw yn ddigon i liwio map, a brofwyd yn yr 1800au, profwyd pôs y pedwar lliw ym 1976 gan Kenneth Appel a Wolfgang Haken. Hon oedd y ddamcaniaeth fawr gyntaf i'w phrofi gan ddefnyddio cyfrifiadur. Ar y cychwyn, nid oedd pob mathemategydd yn derbyn eu diffiniad fel prawf cadarn, gan fod prawf cyfrifiadurol bron yn amhosibl i rywun ei wirio â llaw. Ers hynny, mae'r prawf wedi ennill ei blwyf, er bod rhai amheuon yn parhau.

Ymhellach i'r gwaith gan Appel–Haken a gyhoeddwyd yn 1976, cyhoeddwyd prawf symlach o'r gosodiad yn 2005 gan Robertson, Sanders, Seymour, a Thomas ac eto yn 2005 gan Georges Gonthier, eto'n ddibynnol ar feddalwedd.

Y ddamcaniaeth
--------------

Gwendid y ddamcaniaeth, yn ôl rhai, yw ei bod gam y tu hwnt i'r broblem wreiddiol, real. Hynny yw, os oes gan wlad ddau leoliad nad ydynt wedi eu cysylltu, yna mae'n rhaid iddynt fod o'r un lliw - glas (A) yn y diagram.

Esiamplau real o hyn fyddai Oblast Kaliningrad, sy'n rhan o Rwsia, neu Nakhchivan, sy'n rhan o Weriniaeth Aserbaijan. Yma, byddai angen o leiaf 5 lliw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thomas (1998, p. 849); Wilson (2014)).
2. 1 2  From Gonthier (2008): "Definitions: A planar map is a set of pairwise disjoint subsets of the plane, called regions. A simple map is one whose regions are connected open sets. Two regions of a map are adjacent if their respective closures have a common point that is not a corner of the map. A point is a corner of a map if and only if it belongs to the closures of at least three regions. Theorem: The regions of any simple planar map can be colored with only four colors, in such a way that any two adjacent regions have different colors."
3. ↑  Donald MacKenzie, *Mechanizing Proof: Computing, Risk, and Trust* (MIT Press, 2004) t. 103
Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Olive Grace Walton** (ganwyd 1886) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros bleidlais i ferched.

Fe'i ganed yn Tonbridge yn 1886 yn ferch i fasnachwr gwinoedd, Charles Walton a'i wraig a oedd yn wreiddiol o Swydd Rydychen. Bu i'r teulu fyw yn Ardenhurst, Tunbridge Wells.

Swffragét
---------

Yn ôl y papur *Suffrage Annual* a gyhoeddwyd yn 1913 ymunodd Olive â'r *National Union of Women's Suffrage Societies* (NUWSS) yn Tunbridge Wells ym 1908 ac ymunodd ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched (sef y WSPU) ym Mawrth 1911. Daeth yn filwriaethus iawn ac roedd yn weithgar yn y WSPU lleol ac yn Llundain.

* yn 1911 cafodd ei harestio fel rhan o ddirprwyaeth i Dŷ'r Cyffredin, ac yn dilyn achos llys, treuliodd wythnos yng Ngharchar Holloway.
* ym Mawrth 1912, fe'i cyhuddwyd hi unwaith eto - y tro hwn o ddifrod maleisus (*malicious damage*) gan iddi dorri ffenestri siopau.
* yn ddiweddarach cafodd ddedfryd o bedwar mis o garchar yng Ngharchar Aylesbury. Yn ystod y tymor hwn aeth ar streic newyn (ympryd) a gorfodwyd hi i fwyta.

Ym Mawrth 1913 yn dilyn perfformiad gan gerddorfa yn y Tŷ Opera, yn Llundain aeth aeth hi a chyfaill iddi i guddio i'r rhan honno a ddefnyddir gan y gerddorfa. Arhosodd y ddwy yno tan y noson wedyn pan oedd cyfarfod pwysig o'r Rhyddfrydwyr yn yr adeilad. Thorrodd Walton ar draws y siaradwyr gan weiddi, "Pa bryd ydych am ddelio gyda'r mater o roi pleidlais i ferched?" Adroddwyd yn y papur lleol iddi gael ei chario allan o'r adeilad yn ddiseremoni.

Y Rhyfel Byd Cyntaf
-------------------

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ymunodd gyda'r *Women Police Volunteers*, ynghyd â sswffragetiaid eraill. Ar ddiwedd y Rhyfel, danfonwyd *Inspector Walton' i Iwerddon lle bu'n gweithio yn erbyn y Gwyddelod, yn cynnal ymchwiliadau i'w gwaith ac yn ceisio canfod gwrthryfelwyr Gwyddelig.*

Cafodd ddamwain moto beic, lle cafodd anafiadau difrifol.

Aelodaeth
---------

Bu'n aelod o'r Undeb Cenedlaethol dros yr Hawl i Fenywod Bleidleisio ac Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  kent.ac.uk; Adalwyd 4 Mai 2019.
2. ↑  irishconstabulary.com; adalwyd 4 Mai 2019.