recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Bardd Cymraeg oedd **Gwrgant ap Rhys** (bu farw 1158). Roedd yn fardd llys y tywysog Morgan ab Owain o Wynllŵg yn ne-ddwyrain Cymru, a oedd y pryd hynny yn rhan o Forgannwg.

Ceir yr unig gyfeiriad hanesyddol ato ym *Mrut y Tywysogion*. Yn y flwyddyn 1158, ymosododd Ifor Bach (Ifor ap Meurig), arglwydd Senghennydd, ar luoedd Morgan ab Owain o Wynllwg a'i ladd ef a'r 'bardd gorau', Gwrgant ap Rhys:

Blwyddyn wedy hynny y llas Morgant fab Owain drwy dwyll y gan wŷr Ifor fab Meurig, a chyd ag ef y prydydd goreu a oedd, Gwrgant fab Rhys.
Dyma'r unig wybodaeth ddilys am y bardd, a oedd yn amlwg yn uchel ei barch. Does dim o'i waith wedi goroesi.

Ar ddiwedd y 18g, cydiodd Iolo Morganwg yn yr hanesyn wrth ysgrifennu ei gronicl ffug *Brut Aberpergwm*, a dadogir ganddo ar Garadog o Lancarfan, ac felly daeth yn rhan o'r Forgannwg chwedlonol a grëwyd gan Iolo ac a ddaeth yn gyfarwydd i Gymry darllengar y 19g. Yn ôl Iolo, roedd Gwrgant yn ŵyr i Iestyn ap Gwrgant (1045-1093), brenin olaf Morgannwg, ac 'y gŵr dysgediccaf o Brydydd a gaid yn ei amser'. Does dim sail hanesyddol i honiadau Iolo.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Brut y Tywysogyon*, gol. Thomas Jones (Caerdydd, 1941), 104
2. ↑  G. J. Williams, *Traddodiad Llenyddol Morgannwg* (Caerdydd, 1948), tud. 4
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gylfindro pengoch bach** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gylfindroeon pengoch bach) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Paradoxornis atrosuperciliaris***; yr enw Saesneg arno yw *Lesser red-headed parrotbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. atrosuperciliaris*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gylfindro pengoch bach yn perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw barfog | Panurus biarmicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gylfindro pengoch bach** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Sefydlwyd **Gymnasteg Cymru** yn 1902 o dan yr enw Welsh Amateur Gymnastics Association - **Cymdeithas Gymnasteg Amatur Cymru** (WAGA). Dyma gorff llywodraethu cenedlaethol gymnasteg yng Nghymru. O ran enw wreiddiol, WAGA oedd gofalu am gymnasteg artistig dynion a merched.

Hanes
-----

Francesca Jones o Gymru yn cystadlu Gymnasteg Rythmic, Delhi 2010
Ers diwedd y 1990au, mae aerobeg, trampolinio, tymblio ac ysgolion Cymru wedi dod dan faner Gymnasteg Cymru. Gelwir WAGA bellach yn "Gymnasteg Cymru" neu "Welsh Gymnastics". Yn 2014 roedd gan y corff 13,000 o aelodau a gododd i 22,000 o aelodau yn 2016. Ei nod yw, "Mae Gymnasteg Cymru yn anelu at greu cymunedau gwych a phencampwyr. Fel corff rheoli, ‘rydym yn arwain, datblygu, cefnogi, ac yn gweithredu fel gwarchodwr y gamp yng Nghymru."

Mae gan Gymnasteg Cymru gyfrifoldeb cyffredinol am weinyddu pob un o'r wyth disgyblaeth gymnasteg yng Nghymru - gymnasteg artistig a rhythmig menywod, gymnasteg gyffredinol, acrobateg chwaraeon, aerobeg chwaraeon, trampolinio a chwympo ("tumbling") - trwy ei bedair ardal ddaearyddol (gogledd, de, dwyrain a gorllewin ), sy'n gyfrifol am eu cystadleuaeth ardal eu hunain a sesiynau hyfforddi sgwad.

Tîm Cenedlaethol
----------------

Gymnasteg Cymru sy'n gyfrifol am weindyddiaeth tîm cenedlaethol gymnasteg Cymru sy'n cystadlu yn Gemau'r Gymanwlad (ond nid yn Gemau Olympaidd.

Pencadlys
---------

Clwb Ieuenctic Canolog Caerdydd, 2009, yr hen bencadlys
Lleolwyd pencadlys y corff yng Nghlwb Ieuenctid Canolog Caerdydd, East Moors, Caerdydd ond symudwyd hi i Ganolfan Genedlaethol Chwaraeon Cymru, Gerddi Sophia, Caerdydd yn 2010.

Cydweithio
----------

Yn ogystal â chyfrifoldeb dros y tîm cenedlaethol a threfniadaeth a chystadlaethau fewnol mae Gymnasteg Cymru hefyd yn un o brif gefnogwyr a noddwyr Gemau Cymru, sef pencampwriaeth chwaraeon athletau a gymnasteg a rhai campau tîm eraill a drefnir gan Urdd Gobaith Cymru.

Dolenni
-------

* Gwefan Swyddogol Gymasteg Cymru
* Gymnasteg Cymru ar Twitter

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  "Governing Bodies of Sport-Sports Council for Wales". *Sports Council for Wales Cyngor Chwaraeon Cymru website*. sports council wales. 2007. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-10-15. Cyrchwyd 2009-07-23.
3. 1 2  "www.welshgymnastics.org/content/resourcelibrary/downloads/Em13452WG%20Bu" (PDF). *Welsh Gymnastics Business Plan 2005–2009*. Welsh Gymnastics. 2005. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2011-07-28. Cyrchwyd 2009-07-14.
4. 1 2  "History". *Welsh Gymnastics website*. Welsh Gymnastics. 2009. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-06-03. Cyrchwyd 2009-07-14.
5. ↑  "News Detail". *Welsh Gymnastics website*. Welsh Gymnastics. 2010. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-07-28. Cyrchwyd 2010-04-08.
Dosbarth o fodau dynol yw **hil** sy'n grwpio poblogaethau yn ôl ffactorau megis nodweddion etifeddadwy neu'n grwpiau daearyddol. Mae nodweddion megis pryd a gwedd y grŵp, diwylliant y grŵp, ethnigrwydd, a statws economaidd-gymdeithasol y grŵp hefyd yn cael eu hystyried wrth eu dosbarthu.

Canwyd awdl gan y Prifardd Alan Llwyd ar dair hil: Yr Hil Wen (Cymry), Yr Hil Werdd (Gwyddelod) a'r Hil Goch (brodorion Americanaidd) yng nghystadleuaeth y Gadair yn Eisteddfod Rhuthun yn 1973.

Syniadau hanesyddol
-------------------

Yng nghelf yr Hen Aifft, dangosir yr Eifftiaid hynafol yn groengoch, y gelynion i'r dwyrain yn groenfelyn, y goresgynwyr o'r gogledd yn groenwyn, a'r bobloedd i'r de yn groenddu. Dyma felly dystiolaeth yr oeddynt yn cydnabod categorïau cyffredinol o'r ddynolryw ar sail lliw, ond nid o reidrwydd unrhyw ystyr fanylach o ddosbarthiad hiliol. Ymddengys amrywiaeth o gysyniadaeth hil am wahanol bobloedd yr Henfyd yng ngwaith awduron Hen Roeg. Defnyddiodd Herodotus y gair *ethnos* (lluosog: *ethnea*) i ddisgrifio pob math o grwpiau dynol, boed yn grŵpiau ethnig, cymdeithasau gwleidyddol, llwythau, neu ffurfiau cynnar ar genhedloedd, hynny yw cymunedau eang sydd yn rhannu carennydd, iaith, crefydd, a diwylliant cyffredin. Tybiodd Polybius bod amodau hinsawdd a daearyddiaeth wedi yn esbonio'r gwahaniaethau corfforol rhwng gwahanol grwpiau o fodau dynol.

Yn ôl *Y Dangosai Daearyddawl* (1823) gan Robert Roberts, gellir dosbarthu lliwiau croen y ddynolryw fel y ganlyn: "*Du*. Trigolion canol-barthau Affrica, Guni newydd ac Holland Newydd. *Gwineuddu*. Y Mooriaid yng ngogledd-barth Affrica, ac yr Hottentottiaid yn ei rhànau deheuol. *Gwineu*. Trigolion yr India ddwyreiniol. *Coch*. Trigolion America, *Coch-ddu*. Trigolion parthau deheuol Ewrop, megys y Siciliaid, Yspaeniaid, Twrciaid a Groegiaid ; hefyd y Laplandiaid yn y gogledd, a *Gwyn*, holl ganol-barthau Ewrop, sef Prydain, Almaen, &c. ac y Georgiaid yn Asia, a thrigolion ynysoedd Mor mawr y De."[1]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Robert Roberts, *Y Dangosai Daearyddawl* (Llundain: Apollo Press, 1823), t. 10.

Chwiliwch am ***hil***  
yn Wiciadur.
Map o Swydd Gaergrawnt yn niwedd yr 17g.
O amgylch y Ffendiroedd yn Swydd Gaergrawnt mae olion o lwybrau ac aneddiadau o Oes Newydd y Cerrig. Yn yr oesoedd cynhanesyddol, roedd y corsydd a'r gwastatiroedd llifwaddodol hyn yn gorchuddio'r rhan fwyaf o ogledd ddwyrain Swydd Gaergrawnt, a rhannau o Norfolk a Swydd Lincoln. Ger Peterborough mae Flag Fen, safle un o'r aneddiadau hynaf ym Mhrydain sy'n dyddio o ryw 3500 mlynedd yn ôl, yn ystod Oes yr Efydd. Yn Isleham darganfuwyd un o'r celciau mwyaf o wrthrychau efydd, mwy na 6500 o ddarnau, yn Lloegr.[1]

Yn ystod cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain, trigasant y rhan fwyaf o boblogaeth yr ardal yn nyffryn Afon Cam. Mae'n debyg taw'r Rhufeiniaid oedd y rhai i gychwyn ar y gwaith o ddraenio'r Ffendiroedd. Symudodd yr Eingl-Sacsoniaid i'r ardal yn y 5g, ac yn yr Oesoedd Canol Cynnar saif ar gyrion y Ddaenfro a brwydrodd y Daniaid a'r Sacsoniaid drosti. Enw'r ardal yn Llyfr Dydd y Farn yw Grentebrigescire, sy'n cyfeirio at Afon Granta, un o lednentydd Afon Cam. Gweinyddid Swydd Gaergawnt a Swydd Huntingdon gan yr un siryf yn ystod yr Oesoedd Canol. Sefydlwyd Prifysgol Caergrawnt yn y 13g. Cyflawnwyd draenio'r Ffendiroedd yn yr 17g, gan greu tiroedd âr a phorfeydd newydd.

Catrawd Swydd Gaergrawnt oedd uned y sir yn y Fyddin Brydeinig, a chafodd ei ffurfio'n gyntaf yn 1860 fel corffluoedd gwirfoddol o reifflwyr. Yn sgil ad-drefnu'r Fyddin gan Hugh Childers yn 1881, daeth yn un o fataliynau gwirfoddol Catrawd Suffolk. Daeth yn rhan o'r Llu Tiriogaethol yn 1908, ac yn gatrawd ar wahân yn 1909. Ymhlith anrhydeddau brwydrau'r gatrawd oedd Ail Ryfel y Boer, Ail Frwydr Ypres, Brwydr Passchendaele, a Brwydrau'r Somme (1916 a 1918) yn y Rhyfel Byd Cyntaf, a Brwydr Singapore yn yr Ail Ryfel Byd. Lliwiau'r gatrawd oedd glas Caergrawnt a du. Adeiladwyd nifer o feysydd awyr yng ngwastatiroedd Swydd Gaergrawnt ar gyfer awyrennau bomio ac awyrennau ymladd yr Awyrlu Brenhinol ac Awyrlu Byddin yr Unol Daleithiau yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Hanesyddiaeth
-------------

Un o'r hanesyddion lleol cyntaf i ysgrifennu ar Swydd Gaergrawnt oedd John Layer, yswain Shepreth, yn y 1630au. Defnyddiodd weithredoedd ystadau ei hunan a'i gymdogion yn ogystal â chofnodion Roger Dodsworth o Roliau'r Siawnsri a'r Trysorlys, i olrhain achau'r bonedd a'u heiddo ym mhlwyfi'r sir ers oes y Normaniaid. Ymwelodd hefyd ag eglwysi ar draws y sir gan nodi'r arysgrifau ac arwyddnodau herodrol. Yn y 18fed cafodd cofrestri eglwysig eu harchwilio gan hunafiaethwyr megis Francis Blomefield i lunio hanes llawnach o'r sir.[2]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  David Hall a John Coles, "Fenland survey: an essay in landscape and persistence", *Archaeological report* 1 (1994), tt. 81–88.
2. ↑  A. P. M. Wright, "Cambridgeshire" yn *A Guide to English County Histories* golygwyd gan C. R. J. Currie a C. P. Lewis (Stroud, Swydd Gaerloyw: Sutton Publishing 1997), tt. 62–63.

Darllen pellach
---------------

* Y Parchedig Edward Conybeare, *A History of Cambridgeshire* (Llundain: Elliot Stock, 1897).
Awdur Americanaidd yw **Alex Flinn** (neu **Alexandra Flinn**; ganwyd 23 Hydref 1966) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel nofelydd ar gyfer pobl ifanc. Mae rhai o'i llyfrau wedi ymddangos yn Rhestr Gwerthwyr Gorau'r *New York Times* ac *USA Today* ac wedi eu cyfieithu i dros 20 o ieithoedd gwahanol.

Magwraeth a choleg
------------------

Fe'i ganed yn Long Island, Efrog Newydd ac fe’i magwyd yn Syosset, Efrog Newydd a Miami, Florida. Yn bump oed dechreuodd feddwl am fod yn awdur a chyflwynodd ei hymdrechion cynnar i gylchgronau fel *Highlights*, ond ni chawsant eu cyhoeddi. Yn ddeuddeg oed, symudodd i Fae Palmetto, Florida, un o faestrefi Miami, lle mae'n dal i fyw. Cafodd amser anodd yn gwneud ffrindiau yn ei hysgol newydd, ac mae hi wedi dweud bod y profiad hwn wedi ysbrydoli llawer o’i hysgrifennu ar gyfer oedolion ifanc, yn enwedig ei llyfr, *Breaking Point*.

Yn Ysgol Uwchradd Miami-Palmetto rhaglen celfyddydau perfformio magnet o'r enw PAVAC (Canolfan Perfformio a Chelfyddydau Gweledol), a ysbrydolodd beth o'i llyfr, *Diva*. Yna, mynychodd Brifysgol Miami lle enillodd radd mewn perfformio lleisiol (opera), cyn troi at ysgol y gyfraith ym Mhrifysgol Nova Southeastern. Wedi graddio, bu'n ymarfer y gyfraith am 10 mlynedd cyn rhoi’r gorau i’w swydd i ymroi’n llawn amser i ysgrifennu.

Mae'n briod ag Eugene Flinn ac mae ganddynt ddwy ferch, Katherine a Meredith.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rhyw: *Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol*. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2018.
2. ↑  Dyddiad geni: "Alex Flinn". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Alex FLINN". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Alex FLINN". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Alex Flinn".
3. ↑  Man geni: Deutsche Nationalbibliothek; Berlin State Library; Bavarian State Library; Austrian National Library (yn de, en), *Gemeinsame Normdatei*, Wikidata Q36578, adalwyd 13 Rhagfyr 2014
4. ↑  Flinn, Alex. "About the Author". HarperTeen. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-12-20. Cyrchwyd 30 Mai 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 95358916
* LCCN: n00040710
* ISNI: 0000 0000 8168 1100
* GND: 141884347
* SUDOC: 151750149
* BNF: cb16115604m (data)
* NKC: xx0169400

 |
Heraclius a'i feibion ar *solidus*
Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 610 a 641 oedd **Heraclius**, Groeg: Ηράκλειος, **Hērakleios** (c. 575 – 11 Chwefror, 641.

Roedd ei dad, hefyd o'r enw Heraclius, wedi bod yn un o gadfridogion amlycaf yr ymerawdwr Mauricius, a daeth yn *exarch* talaith Affrica. Yn 608 dechreuodd y ddau Heraclius wrthryfel yn erbyn yr ymerawdwr Phocas, ac yn 610 daeth Heraclius y mab yn ymerawdwr, gan ladd Phocas a'i ddwylo ei hun.

Ymosododd y Persiaid ar Asia Leiaf, gan gipio Damascus a Jeriwsalem a dwyn y Wir Groes i Ctesiphon. Llwyddodd Heraclius i ddinistrio'r fyddin Bersaidd ger Ninefeh yn 627, a dychwelyd y Wir Groes i Jeriwsalem yn 629. Roedd yr ymladd wedi gwanhau yr ymerodraeth Fysantaidd a'r Persiaid fel ei gilydd, gan ei gwneud yn anodd iddynt wrthsefyll y byddinoedd Arabaidd a ymosododd arnynt yn y blynyddoedd nesaf. Gorchfygwyd y Bysantiaid gan yr Arabiaid ym Mrwydr Yarmuk yn 636, tra syrthiodd Ctesiphon iddynt yn 634.

Heraclius oedd yr ymerawdwr cyntaf i ddefnyddio'r teitl Groeg *Basileus* (Βασιλεύς) yn lle'r teirl Lladin traddodiadol *Augustus*, a dechreuwyd defnyddio Groeg yn lle Lladin mewn dogfennau swyddogol. Roedd llawer o ddadleuon diwinyddol rhwng y monoffisiaid a'r Chalcedoniaid, ac awgrymodd Heraclius gyfaddawd, monotheletiaeth, a gyhoeddwyd mewn dogfen a roddwyd ar narthex eglwys Hagia Sophia yn 638. Erbyn hyn roedd yr Arabiaid wedi cipio Syria a Palesteina, a syrthiodd yr Aifft iddynt yn 642.

Llwyddodd Heraclius i sefydlu brenhinllin yr Heracliaid, a barhaodd hyd 711.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 268960974
* LCCN: n83212342
* ISNI: 0000 0003 8342 1347
* GND: 102421064
* SELIBR: 232869
* SUDOC: 058645535
* BNF: cb136093160 (data)
* BIBSYS: 3108816
* ULAN: 500319419
* NKC: jn20000700711
* The SBN id CFIV236797 is not valid.
* BNE: XX1645687

 |
Mae **Gwastad** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid SO234054. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 504 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 551 metr (1808 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-07-28 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Chwiliwch am ***Gwastad***  
yn Wiciadur.
Etholaeth seneddol ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Hazel Grove**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Hazel Grove ym Manceinion FwyafEtholaeth Hazel Grove ym Manceinion Fwyaf
* Manceinion Fwyaf yn LloegrManceinion Fwyaf yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1974: Michael Winstanley (Ryddfrydol)
* 1974–1997: Tom Arnold (Ceidwadol)
* 1997–2015: Andrew Stunell (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: William Wragg (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
O'r 15g i 1812, yr oedd Tywysogaeth Moldofa, neu Foldafia, hefyd yn cynnwys rhanbarth Besarabia i'r dwyrain, tiriogaeth ddadleuol a hawliwyd gan y Rwsiaid a'r Otomaniaid. Ym 1812, ildiwyd Besarabia a dwyrain Moldofa i Ymerodraeth Rwsia, a elwid oll yn "Fesarabia", a fyddai'n meddu ar ymreolaeth nes iddi gael ei chyfeddiannu i Rwsia ym 1828. Ar ochr arall y ffin, unodd Tywysogaethau Donaw i ffurfio Tywysogaeth Rwmania ym 1862. Datganodd Besarabia ei hannibyniaeth oddi ar Rwsia ym 1918 ac unodd â Rwmania. Ym 1940 gorfodwyd i Rwmania ildio Besarabia i'r Undeb Sofietaidd, a châi ei chyfuno â llain arall o dir i ffurfio Gweriniaeth Sofietaidd Sosialaidd Moldafia. Yn sgil cwymp yr Undeb Sofietaidd ym 1991, datganwyd annibyniaeth Gweriniaeth Moldofa, ac yn aelod o Gymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol. Arweiniodd gwrthdaro ethnig at ddatgan annibyniaeth yn rhanbarthau Dniestr a Gagauz, a chanddynt boblogaethau mawr o Rwsiaid ac Wcreiniaid. Mae nifer o Foldofiaid yn cefnogi'r mudiad i uno'r wlad â Rwmania. Enillodd y comiwnyddion yr etholiad yn 2001, a buont mewn grym nes 2009. Ffurfiwyd llywodraeth glymblaid.

Ar 3 Mawrth 2022, yn fuan ar ôl goresgyniad Wcráin gan Rwsia, ymgeisiodd Moldofa i ddod yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd.  Ar 23 Mehefin 2022, rhoddodd y Cyngor Ewropeaidd statws ymgeisydd i Foldofa ar gyfer mynediad i'r Undeb Ewropeaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Marcel Mitrasca, *Moldova: A Romanican Province Under Russian Rule (Diplomatic History from the Archives of the Great Powers)* (Efrog Newydd: Algora, 2002) T. 46
2. ↑  Harding, Luke (30 Gorffennaf 2009). "Moldova votes out Europe's last ruling Communists". *the Guardian* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 8 Mawrth 2018. Cyrchwyd 4 Mai 2018.
3. 1 2  "Moldova". *www.consilium.europa.eu* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-11-23.

Darllen pellach
---------------

* Iurie Stamati, *The Slavic Dossier: Medieval Archaeology in the Soviet Republic of Moldova* (Leiden: Brill, 2019).
Gelyniaeth at addysg, gwyddoniaeth, diwylliant a llenyddiaeth yw **gwrthddeallaeth**.

Gwawdlun gan Thomas Nast yn cymharu'r ysgolhaig gyda'r paffiwr.

Rhesymau
--------

### Elîtiaeth

Mae rhai sydd am gadw addysg i’r "cwmni gorau" yn unig, er mwyn arglwyddiaethu dros "y werin".

### Ymdeimlad o israddoldeb

Mewn ffurf mwyn; fe fydd plant ysgol yn defnyddio geiriau fel "swot" neu "llyfrbryf" i ddisgrifio rhywun gallus. Mewn ffurf cryfach; fe fydd gwrthddeallwyr yn cydymaith ysgolheigaidd gyda "gwallgofrwydd", "anffyddiaeth", neu "gwrywgydiaeth".

### Crefydd ffwndamentalaidd

Er bod gan pob crefydd draddodiadau dysgedig gyfoethog, mae hi’n gyffredin i esgyll ffwndamentalaidd fod yn wrthddeallus gan eu bod yn casáu unrhyw beth sy’n mynd yn erbyn eu cred. Trwy gydol hanes mae ffwndamentalwyr eithafol wedi erlid hereticiaid.

### Gwleidyddiaeth awdurdodol

Fe fydd llywodraethau awdurdodol, unbennaeth neu totalitaraidd yn ystyried pobl addysgiadol fel bygwth, gan eu bod yn gofyn cwestiynau. Mae’r deallus wedi cael eu herlid, eu carcharu, eu arteithio a’u dienyddio gan y llywodraethau hyn.

Y system addysgol
-----------------

Mae’r system addysgol ym Mhrydain wedi cael ei feirniadu am geisio gwastatáu addysg wrth gynnig "gwobr i bob plentyn". Cafodd yr ysgoloriaeth (11+) ei ddiddymu ar ddiwedd y 1960au a'r 1970au cynnar, a therfynwyd yr ysgolion ramadeg. Gosodwyd disgyblion eilradd ac uwchradd mewn ysgolion mawr cyfun. Mae rhain wedi cael eu beirniadu am rhoi gormod o bwyslais ar bynciau fel chwaraeon, a dim digon o bwyslais ar wyddoniaeth a phynciau academaidd.
Cyfieithiad Cymraeg Canol o'r *Officium Parvum Beatae Mariae Virginis* yw ***Gwassanaeth Meir*** (Cymraeg Diweddar: *Gwasanaeth Mair*). Mae'r testun, gan awdur dienw, i'w ddyddio i'r 14g.

Disgrifiad
----------

Testun Cymraeg Canol yw *Gwassanaeth Meir* sy'n gyfieithiad o'r testun Lladin eglwysig *Officium Parvum Beatae Mariae Virginis*, gwasanaeth byr er anrhydedd i'r Forwyn Fair. Mae'r copi cynharaf ar glawr yn dyddio o tua 1400 ac fe gredir fod y testun ei hun yn perthyn i'r 14g.

Mae'n gyfieithiad mydryddol sy'n defnyddio cymysgiad o fesurau caeth a mesurau rhydd; mae hyn yn dangos bod y cyfieithydd yn fedrus yn nwy gangen celfyddyd fydryddol y cyfnod yng Nghymru.

Golygiad
--------

Cyhoeddodd Gwasg Prifysgol Cymru y testun wedi'i olygu gan Brynley F. Roberts, a hynny yn 1961. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print. ISBN 9780708302897 .

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Rhyddiaith Cymraeg Canol

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Geriant Bowen (gol.), *Y Traddodiad Rhyddiaith yn yr Oesau Canol* (Gwasg Gomer, 1974).
2. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013
Muriau Antiochia yn dringo Mons Silpius yng nghyfnod y Croesgadau)
Roedd **Antiochia ar yr Orontes** (Groeg: Αντιόχεια η επί Δάφνη, Αντιόχεια η επί Ορόντου neu Αντιόχεια η Μεγάλη; Lladin: *Antiochia ad Orontem*; hefyd **Antioch**); yn ddinas ar lan ddwyreiniol Afon Orontes, ar safle dinas fodern Antakya, yn ne-orllewin Twrci. Dyma fam-ddinas y Groegiaid Antiochiaidd.

Hanes
-----

Sefydlwyd Antiochia tua diwedd y 4 CC gan Seleucus I Nicator, un o gadfridogion Alecsander Fawr. Dywedir i gynllun gwreiddiol strydoedd y ddinas gael ei osod gan y pensaer Xenarius i efelychu dinas Alexandria. Tyfodd i fod yn ddinas fawr a phwysig, yn brifddinas yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn cystadlu ag Alexandria fel dinas bwysicaf y dwyrain, ac yn ddinas bwysig iawn yn hanes datblygiad Cristionogaeth.

Yn ystod oes aur y ddinas tua diwedd y cyfnod Hellenistaidd a dechrau'r cyfnod Rhufeinig, roedd ei phoblogaeth wedi cyrraedd tua 500,000; y drydedd dinas yn y byd ar ôl Rhufain ac Alexandria. Erbyn y 4g, yn ôl Chrysostom roedd y boblogaeth wedi lleihau i tua 200,00. Nid yw'r ffigyrau hyn yn cynnwys caethweision.

Yn ddiweddarach bu ymgiprys am y ddinas rhwng yr Arabiaid a'r Ymerodraeth Fysantaidd. Bu gwarchae hir ar y ddinas yn ystod y Groesgad Gyntaf, a daeth Bohemund, tywysog Taranto, yn arglwydd y ddinas. Cipiwyd y ddinas yn ôl yn 1268 gan y Swltan Mamluk Baibars wedi gwarchae hir arall. Lladdodd Baibars lawer o'r boblogaeth Gristionogol, a rhwng hyn a'r ffaith fod y porthladd erbyn hyn allan o gyrraedd llongau mawr, dirywiodd y ddinas.

Enwogion
--------

* Ammianus Marcellinus, hanesydd fu'n enedigol o'r ddinas
* Justina o Antiochia, santes gynnar a merthyr

Gweler hefyd
------------

* Antakya
* Groegiaid Antiochiaidd
Mae Andrea Hinwood yn wyddonydd amgylcheddol ac yn arbenigwr ar effaith yr amgylchedd ar iechyd dynol. Yn 2023 hi oedd Prif Wyddonydd Rhaglen Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig (UNEP) ac mae'n lladmerydd dros ymchwil academaidd ar drwydded agored.

Yn ystod ei PhD ym Mhrifysgol Monash, Melbourne (Awstralia), bu'n arweinydd grwpiau technegol a gwyddonol, yn ymgynghorydd i'r llywodraeth ac yn aelod o nifer o sefydliadau amgylcheddol.

Un o'r prif faterion a godwyd gan Dr Hinwood yw Mynediad Agored ar gyfer ymchwil. Nododd, "dylai gwledydd tlotach gael llawer mwy o Fynediad Agored ar gyfer ymchwil academaidd, oherwydd eu bod yn fwy tebygol o ddioddef effeithiau newid hinsawdd ac felly mae nhw angen y dechnoleg ddiweddaraf neu atebion eraill i geisio cyfyngu ar yr effeithiau".

Cyn gweithio yn UNEP, gwasanaethodd Andrea fel prif wyddonydd amgylcheddol cyntaf Awdurdod Diogelu'r Amgylchedd yn Victoria, Awstralia. Mae ei gyrfa wedi cynnwys darparu cyngor strategol i'r llywodraeth ar amrywiaeth eang o faterion amgylcheddol, gan gynnwys sylweddau sy'n disbyddu'r osôn, ansawdd aer, rheoli tân a mwg, a halogion cemegol sy'n dod i'r amlwg.

Gwaith presennol
----------------

Dr Andrea Hinwood yw Prif Wyddonydd Rhaglen Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig (UNEP) lle ceir 193 o aelod-wladwriaethau; mae gan bob un faterion a phroblemau unigryw ei hun o ran newid hinsawdd a cholli bioamrywiaeth. Yn grynno, mae Dr Hinwood yn disgrifio ei rôl fel un sy'n "cyfathrebu'n effeithiol i lunwyr polisi ymchwil gwyddonol, er mwyn gwella'r sefyllfa amgylcheddol". Mae'n golygu bod llawer o'i hamser yn cael ei dreulio'n "cyfieithu gwyddoniaeth" gan ei hesbonio i'r bobl gyffredin sydd angen ei ddeall.

Pwysigrwydd ymchwil ar drwydded agored
--------------------------------------

Dywedodd mewn cyfweliad i LERU

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Mae llawer o'r wybodaeth sydd ei hangen arnom, yn enwedig erthyglau cyfnodolion, y tu ôl i waliau talu ar y we. Ac nid dim ond i ni. Mae angen inni gael y wybodaeth wyddonol hon i'r bobl sy'n gwneud penderfyniadau, ledled y byd, ac nid yw hynny'n digwydd o reidrwydd. Os ydym am i wledydd gael atebion cynaliadwy, mae'n rhaid iddynt allu dod o hyd iddynt a chael mynediad iddynt. Mae'n fater o ymddiriedaeth hefyd gan fod llawer iawn o wybodaeth anghywir amrywiol i'w gael, a'r unig ffordd i ddod dros hynny yw gwneud yn siŵr bod gwyddoniaeth yn agored, yn hygyrch ac yn dryloyw. | "|

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfweliad o Hinwood; adalwyd 12 Mai 2023.
2. ↑  researchaether.com; adalwyd 12 Mai 2023.
3. ↑  www.leru.org; Archifwyd 2022-07-29 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 12 Mai 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 92202839
* ORCID: 0000-0003-4977-7112

 |
Mae **An Stuc** neu **An Stùc** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Lyon i Glen Dochart a Loch Tay yn ne Ucheldir yr Alban ac i'r gogledd o Loch Tay; cyfeiriad grid NN638430. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon dros 610m
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Gwastedyn Hill** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SN982663. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 458 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 476 metr (1562 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ffilm ryfel gan y cyfarwyddwr Kang Woo-suk yw ***Hanbando*** a gyhoeddwyd yn 2006. Fe'i cynhyrchwyd yn Ne Corea. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Coreeg. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Cinema Service.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Ahn Sung-ki, Moon Sung-keun, Cho Jae-hyun a Cha In-pyo. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2006. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Departed* sef ffilm ddrama
Americanaidd gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,100 o ffilmiau Coreeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Kang Woo-suk ar 10 Tachwedd 1960 yn Gyeongju. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Sungkyunkwan.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Kang Woo-suk nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Dau Heddwas |  | De Corea | Corëeg | 1993-12-18 |
| Dychweliadau Gelyn Cyhoeddus |  | De Corea | Corëeg | 2008-06-19 |
| *Fist of Legend* |  | De Corea | Corëeg | 2013-04-10 |
| Gelyn Cyhoeddus Arall |  | De Corea | Corëeg | 2005-01-01 |
| Hanbando |  | De Corea | Corëeg | 2006-01-01 |
| Maneg |  | De Corea | Corëeg | 2011-01-05 |
| *Moss* |  | De Corea | Corëeg | 2010-01-01 |
| *Public Enemy* |  | De Corea | Corëeg | 2002-01-01 |
| Silmido |  | De Corea | Corëeg | 2003-01-01 |
| Sut i Fod ar Dop Fy Ngwraig |  | De Corea | Corëeg | 1994-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **gwasael** neu **wasael** yn fath o ddiod alcoholaidd wedi'i wneud o gwrw neu seidr cynnes gyda sbeisys a arferid ei yfed rhwng y Nadolig a Gŵyl Ystwyll (6ed o Ionawr heddiw, 17fed o Ionawr cyn newid y calendr). **Gwaseila** ydy'r arferiad o fynd o dŷ i dŷ gan gario'r ffiol yn llawn o'r wasael a hynny tan ganu; ac a gysylltid gyda'r Fari Lwyd. Gall y gair hefyd olygu'r wledd, neu'r dathliad.

Yn ôl yr hanesydd Robin Gwyndaf, fe all seremoni'r Fari Lwyd fod yn hen amrywiad ar yr hen arfer o waseila pryd yr ymgorfforwyd ynddi elfen o gwlt ceffyl. Arferid gwaseila ar wyliau penodol, megis Calan Gaeaf, Y Nadolig, Nos Ystwyll, Gŵyl Fair y Canhwyllau a Chalan Mai.

Yng Ngwlad yr Haf mae'r traddodiad o 'waseilio'r Berllan' yn parhau hyd heddiw, sef mintai'n canu i goed afalau, er mwyn iddynt ddwyn ffrwyth yn y gwanwyn. Ceir nifer o gemau'n ymwneud ag afalau yn ystod dathliadau Calan Gaeaf e.e. 'twco fale', sy'n cryfhau gwreiddiau Celtaidd y ddefod hon. Yn ystod y seremoni yn y berllan falau, byddai Brenin a Brenhines y pentref yn arwain y fintai i'r berllan, yn trochi darn o fara wedi'i grasu mewn seidr cynnes ac yn ei roi yng nghanghennau un o'r coed er mwyn dennu ysbrydion da. Tolltir gweddill y seidr o amgylch bonyn y goeden er mwyn diarddel yr ysbrydion drwg - a gwneir sŵn clecian uchel (defnyddir gynnau heddiw!) fel symbol ohonynt yn ffoi. Yna, dawnsia'r fintai o amgylch y coed gan eu serenadau. Mae dawnsio fel hyn o amgylch y pren yn cysylltu gyda'r hen arferiad o ddawnsio o amgylch y Fedwen Fai. Mae'r cysylltiad gyda'r afallen yn cael ei gryfhau yng Ngeiriadur Thomas Lloyd, Plas Power pan mae'n diffinio'r wasael fel: 'powlen o ddiod a wnaed o afal, cwrw a siwgwr.'

Roedd ffiol y wasail yn arbennig o hardd a chedwir llawer o rai traddodiadol yn Sain Ffagan, wedi'u haddurno â dolenni cylchog a rhubannau.

Geirdarddiad
------------

Tarddiad y gair, mae'n debyg, yw "Wassail" (neu 'iechyd da'!) yn Saesneg, ond mae'r ddefod Geltaidd hon yn llawer hŷn na'r gair. Mae'r gair yn ymddangos gyntaf mewn Cymraeg ysgrifenedig yn 1592 yng ngwaith Siôn Dafydd Rhys.

Gweler hefyd
------------

* Ffagod onennaidd

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   gwasael. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 11 Awst 2022.
2. ↑  Chwedlau Gwerin Cymru gan Robin Gwyndaf, Amgueddfa Werin Cymru 1995.
3. ↑  Papour y Guardian; adalwyd Nos Ystwyll, 2015
4. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Tribannau gwaseila gan y grwp gwerin 'Yr Hwntws'.
Seiclwraig Gymreig yw **Jessica Munslow Allen** (ganwyd 21 Awst 1989, Aberhonddu, Cymru). Cafyddwyd Allen gan Dim Talent Cymru a dewiswyd hi i fod yn rhan o'r Rhaglen Datblygu Olympaidd yn 2006. Daeth yn Bencampwr Treial Amser Iau Prydeinig yn 2007 a phencampwr Treial Amser a Ras Bwyntiau 2007. Am gyfnod bu'n reidiwr categori 1, yn 5ed yn y Deyrnas Unedig.

Palmarés
--------

2004
1af Baner Cymru Pencampwriaethau Cenedlaethol Beicio Mynydd Cymru - Ieuenctid
2006
1af Baner Prydain Fawr Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain - Iau
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Cymru
2007
1af Baner Prydain Fawr Ras Bwyntiau Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain - Iau
1af Baner Prydain Fawr Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain - Iau

Dolenni allanol
---------------

* *British Cycling: Team Halfords-Bikehut Launched - 9 January 2007 - London* Archifwyd 2008-03-30 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Halfords Rider Biographies. British Cycling.
2. ↑   Rider Rankings 2008. British Cycling.

* Canlyniadau ar britishcycling.org.uk
Llwyfandir sialc yn ne-orllewin Lloegr yw **Gwastadedd Caersallog** (Saesneg: *Salisbury Plain*), sy'n ymestyn dros 300 milltir sgwâr (780 km²). Mae'n rhan o system o iseldiroedd sialc ledled de Lloegr. Mae'n gorwedd yn bennaf o fewn Wiltshire, ond yn ymestyn i Hampshire. Mae cyfran helaeth o'r gwastadedd wedi ei neilltuo ar gyfer hyfforddiant milwrol ac felly mae'r ardal yn denau ei phoblogaeth; dyma'r ardal fwyaf o laswelltir calchaidd sy'n weddill yng ngogledd-orllewin Ewrop. 

Mae ei ffiniau braidd yn amwys, ond yn gyffredinol fe'i lleolir i'r gogledd o ddinas Caersallog, i'r de o dref Devizes; saif trefi Warminster i'r gorllewin a Ludgershall i'r dwyrain. Tref Amesbury yw'r anheddiad mwyaf ar y gwastadedd ei hun. Mae lleoedd llai yn cynnwys pentrefi Chitterne, Shrewton a Tilshead, yn ogystal â nifer o wersylloedd y fyddin.

Mae'r gwastadedd yn enwog am ei safleoedd archeolegol, sy'n cynnwys Côr y Cewri.

Gan fod rhannau helaeth o’r ardal yn anhygyrch i’r cyhoedd, mae’n hafan bywyd gwyllt, ac yn gartref i ddwy warchodfa natur genedlaethol.

Oriel
-----

* Glaswelltir nodweddiadol yr ardal ar Netheravon DownGlaswelltir nodweddiadol yr ardal ar Netheravon Down
* Arwydd rhybudd mewn maes tanio milwrol ger Market LavingtonArwydd rhybudd mewn maes tanio milwrol ger Market Lavington
* Côr y Cewri o'r de-ddwyrainCôr y Cewri o'r de-ddwyrain
* Crugiau crynion i'r gogledd o Gôr y CewriCrugiau crynion i'r gogledd o Gôr y Cewri
Bardd Groeg hynafol oedd **Anacreon** (tua 582 CC – 485 CC). Cyfansoddodd delynegion yn y dafodiaith Ïoneg mewn sawl mesur ac ar amrywiaeth o bynciau, ond fe'i cofir yn bennaf am ei gerddi am serch ac yfed gwin. Gelwir y fath farddoniaeth yn "Anacreonaidd" ers cyfnod y Dadeni.

Ganwyd yn Teos, Ïonia (heddiw Siğacık, Twrci), a symudodd i Abdera, ar arfordir Thracia, yn sgil gorchfygiad y Persiaid yn 546 CC. Treuliodd ei yrfa yn llysoedd y teiraniaid, megis Polycrates o Samos a Hipparchus o Athen. Mae'n bosib fe symudodd Anacreon i Thessalia wedi llofruddiaeth Hipparchus yn 514 CC, a dywed i'w fedd gael ei ganfod yn Teos.

Dim ond dernynnau o'i waith sydd yn goroesi. Cyhoeddodd Aristarchus gasgliad o'i farddoniaeth yn Alecsandria yn yr 2g CC. Efelychwyd ei waith gan lenorion Helenistaidd a Bysantaidd, a chesglir tua 60 o'r fath gerddi yn yr *Anacreontea* a gyhoeddwyd gyntaf yn yr 16g.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Anacreon. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 10 Ionawr 2018.
Ymneilltuwr a lled-Fethodist cynnar oedd **Judith Godwin** (bu farw yn Watford, Swydd Hertford yn 1746) a disgrifir hi fel 'un o ohebwyr Howel Harris'

Ni wyddom enw ei rhieni. Ei henw morwynol oedd Weaver. Dywed rhai, yn anghywir, ei bod hi'n ferch i John Weaver (a fu farw 1712), gweinidog ym Maesyfed ac yna yn Henffordd. Mae'n bosib ei bod yn perthyn o bell i John Weaver, fodd bynnag gan gael ei geni yn Sir Faesyfed a'r ddau o'r un enw.

Teulu
-----

Priododd ddwywaith: yn gyntaf, â Samuel Jones (1680? - 1719) o Tewkesbury, ac yn ail (1721) gydag Edward Godwin (1680? - 1764), gweinidog Annibynnol blaenllaw yn Llundain. O'r ail briodas, cafodd ddau fab: Edward (1722 - 1748/9), cynghorwr gyda'r Methodistiaid Whitefield, a John (1723 - 1772), gweinidog Annibynnol yn nwyrain Lloegr, a ddaeth yn dad i'r llenor William Godwin ac felly'n daid i Mary Godwin, priod y bardd Shelley.

Crefydd
-------

Roedd yn lled-Fethodist, ac yn gyfaill i Vavasor Griffiths a Lewis Rees ac roedd hefyd yn gyfaill agos i Howel Harris a'i holl deulu. Gohebodd lawer â Harris — y mae gennym bron ddeugain o lythyrau rhyngddynt. ‘Pietistaidd’ oedd naws Judith Godwin, a chanddi ragfarnau cryfion yn erbyn Johna Charles Wesley.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jenkins, R. T. (1953). GODWIN, JUDITH (bu farw 1746), un o ohebwyr Howel Harris. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 13 Medi 2019, o

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Gylflys chwyddedig** (enw gwyddonol: *Gymnocolea inflata*; enw Saesneg: *Iinflated notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Caiff ei gymysgu'n aml gyda Hiclys y gors, sy'n eitha tebyg.

Cynefin
-------

Gall y Gylflys chwyddedig (*G. inflata*) orchuddio ardaloedd eang o fawn moel, ac mae'n ffafrio mawndiroedd a rhostiroedd wedi'u pori. Mae'n nodweddiadol o leoedd llaith, asidig, fel rhostiroedd gwlyb, corsydd ac ymylon pyllau a gall dyfu ar siâl, graean neu dywod, yn ogystal â rhwng creigiau.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Gylflys chwyddedig** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gylfindro tribys** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gylfindroeon tribys) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Paradoxornis paradoxus***; yr enw Saesneg arno yw *Three-toed parrotbill*. Mae'n perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. paradoxus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r gylfindro tribys yn perthyn i deulu'r Gylfindroeon (Lladin: *Panuridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Titw barfog | Panurus biarmicus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gylfindro tribys** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
**Albatros** yw'r enw a ddefnyddir am adar môr mawr yn perthyn i'r teulu **Diomedeidae**. Maent i'w cael yn rhan ddeheuol Cefnfor Iwerydd ac yn rhannau deheuol a gogleddol y Cefnfor Tawel. Treuliant y rhan fwyaf o'u hamser ar y môr, gan ddychwelyd i'r tir yn unig i fagu cywion. Caiff yr albatros ei adnabod fel y "mwyaf chwedlonol" o holl adar y Ddaear.

Mae'r albatrosiaid hynny sy'n perthyn i'r genws *Diomedea*, "yr albatrosiaid mawr", ymysg yr adar mwyaf sy'n medru hedfan. Mae'r adenydd yn hir a chul, sy'n eu galluogi i fanteisio ar y gwyntoedd i hedfan dros bellteroedd mawr heb ddefnyddio llawer o egni. Pan nad oes gwynt o gwbl, ni all llawer o'r albatrosiaid hedfan. Eu bwyd arferol yw pysgod bychain a krill.

O'r 21 rhywogaeth o albatros, ystyrir fod 19 ohonynt mewn perygl o ddiflannu. Y perygl mwyaf iddynt yw cychod pysgota sy'n defnyddio leiniau pysgota hir i ddal rhai rhywogaethau o bysgod; mae llawer o albatrosiaid yn cael eu dal ar y rhain.

Rhywogaethau
------------

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| teulu | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Albatros Laysan | Phoebastria immutabilis |  |
|
| Albatros Ynys Amsterdam | Diomedea amsterdamensis |  |
|
| Albatros Ynys Izu | Phoebastria albatrus |  |
|
| Albatros aelddu | Thalassarche melanophris |  |
|
| Albatros brenhinol y De | Diomedea epomophora |  |
|
| Albatros crwydrol | Diomedea exulans |  |
|
| Albatros du cefnllwyd | Phoebetria palpebrata |  |
|
| Albatros penllwyd | Thalassarche chrysostoma |  |
|
| Albatros tonnog | Phoebastria irrorata |  |
|
| Albatros troetddu | Phoebastria nigripes |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  C. Carboneras, "Family Diomedeidae (Albatross)", yn *Handbook of Birds of the World* cyf.1 (Barcelona: Lynx Edicions, 1992)
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Helmlys bychan** (enw gwyddonol: *Frullania microphylla*; enw Saesneg: *lesser scalewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida. Mae'n eitha tebyg i Helmlys mannog.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod ar arfordir gorllewinol gwledydd Prydain, gan gynnwys Cymru. Fe'i ceir weithiau ar yr ucheldir, yn enwedig yn ne-orllewin iwerddon.

Disgrifiad
----------

Llysieuyn deiliog aromatig iawn, sydd fel arfer bron yn ddu, gyda'r coesynnau'n 0.5-1.2 mm o led. Mae'r dail yn cynnwys llabedau crwn hyd at 0.5 mm o led a 0.7 mm o hyd, gyda lobiwlau bach, siâp poced.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Helmlys bychan** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Model a stylist Brasilaidd yw **Heloísa Pinheiro** (sy'n fwy adnabyddus fel **Helô Pinheiro**; ganwyd 7 Gorffennaf 1945).

Ganwyd Pinheiro yn Rio de Janeiro yn 1945 a bedyddiwyd hi gyda'r enw *Heloísa Eneida Menezes Paes Pinto*.

Pan oedd yn 17 oed ysbrydolodd eiriau i'r gân Y Ferch o Ipanema, pan gwelwyd hi'n cerdded ar draeth Ipanema; awduron y gân oedd Antônio Carlos Jobim a Vinicius de Moraes. Cafodd ei hanfarwoli gan y gân a chychwynodd yrfa fel model.

Mae gan Helô bedwar o blant o'i phriodas gyda'r peiriannydd Fernando Pinheiro: Kiki, sydd hefyd yn fodel.

Mae'n wraig busnes llwyddiannus, gyda chadwyn o siopau gwerthu dillad, o dan y brand *Girl from Ipanema*: bicinis a dillad traeth, a werthir yn São Paulo a Rio de Janeiro.

Publication
-----------

Heloísa Pinheiro, autobiography: *A Eterna Garota de Ipanema* (Ed. Aleph, 160 pages, (ISBN 9788576570837)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Portiwgaleg) Aos 70 anos, Helô Pinheiro exibe boa forma e dá dicas saudáveis. Confira!. purepeople.com.br. Adalwyd ar 13 Tachwedd 2015.
2. ↑  (Portiwgaleg) Eterna 'Garota de Ipanema' lembra com saudade do Rio de 1965; assista.  ar 13 Tachwedd 2015.
3. ↑  (Portiwgaleg) Helô Pinheiro foi a musa inspiradora da música 'Garota de Ipanema', composta por Tom Jobim e Vinícius de Moraes em 1962. purepeople.com.br. Adalwyd ar 13 Tachwedd 2015.
4. ↑  (Saesneg) The real Girl From Ipanema returns to the beaches of Rio: Brazilian who inspired the Sixties hit shows off her 63-year-old bikini body. dailymail.co.uk. Adalwyd ar 13 Tachwedd 2015.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Helô Pinheiro***

* (Portiwgaleg) Gwefan swyddogol
* (Saesneg) Heloísa Pinheiro ar wefan Internet Movie Database
Herriko taberna
**Herriko taberna** (Cymraeg: "tafarn y werin") yw'r enw Basgeg ar gyfer tafarnau'r mudiad abertzale, sef cenedlaetholwyr adain chwith Gwlad y Basg. Fe'u gwelir ym mhob tref yng Nghymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg. Nodweddion y tafarnau yw eu baneri cenedlaetholgar, presenoldeb siaradwyr y Fasgeg, prisiau cymharol isel y diodydd a'r bwyd, ac arwyddion o gydgefnogaeth â charcharion cenedlaetholgar Basgaidd.

Erlyniad y tafarnau
-------------------

Ym mis Ebrill 2002 gorchmynodd y barnwr Baltasar Garzón o'r Audiencia Nacional atafaelu 55 o'r tafarnau er mwyn codi'r € 24 miliwn y dylai'r blaid Batasuna dalu am y colledion economaidd achoswyd gan ymosodiadau *kale borroka*, gan honni mai y blaid abertzale oedd yn gyfrifol am yr ymosodiadau a chyhuddo'r tafarnau o ariannu'r blaid. Gosodwyd y tafarnau dan reolaeth yr awdurdodau.

Ar 23 Hydref 2006 yn neuadd 61 Uwch Dribiwnlys Sbaen, gorchmynnodd y llys i'r awdurdodau fynd i mewn i'r tafarnau a rhestru eu henillion.. Rhestrodd swyddogion y Guardia Civil a'r Ertzaintza eiddo rhyw 120 o dafarnau herriko taberna.

Cafodd y rhestru ei feirniadu gan bob un o'r pleidiau abertzale, gan gynnwys y blaid Aralar, a chynhaliwyd gwrthdystiadau ar draws Gwlad y Basg.

Ar 12 Rhagfyr 2007, datganodd 16 barnwr neuadd 61 yr Uwch Dribiwnlys nad oeddent yn gallu profi bod y tafarnau'n perthyn i Batasuna.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  «El Tribunal Supremo español rechaza el embargo de las "herriko tabernas"» Archifwyd 2007-12-14 yn y Peiriant Wayback. yn *Gara*: 12 Rhagfyr 2007.
2. 1 2  «El Tribunal Supremo rechaza "en este momento" el cierre de las 'herriko tabernas'» Archifwyd 2007-12-13 yn y Peiriant Wayback. yn *Público*: 12 Rhagfyr 2007.
3. ↑  «El Supremo ordena entrar en las herriko tabernas para inventariar los locales y enseres de Batasuna»[*dolen marw*], yn *El Faro de Vigo*: 23 Hydref 2006.
4. 1 2  «El Supremo rechaza por 'improcedente' el embargo de las 'herriko tabernas'», yn *El Mundo*: 12 Rhagfyr 2007.
5. ↑  «El Supremo pospone, sin fecha, la decisión sobre las "herrikos"»[*dolen marw*], yn *Gara*: 11 Gorffennaf 2007
6. ↑  
«La Guardia Civil registra 15 'herriko tabernas'», yn *20 Minutos*: 24 Hydref 2007.