Bronnau merch.
Cyfeiria'r gair **bron** at ran uchaf blaen corff anifail, pobl yn enwedig. Mae bronnau mamaliaid benywaidd yn cynnwys chwarennau llaeth, sy'n cynhyrchu lefrith a ddefnyddir i fwydo babanod. Yr enw ar y rhan blaen, yw teth, y rhan y mae baban yn ei sugno. Canolbwyntia'r erthygl hon ar fronnau benywod dynol yn bennaf.

Anatomeg
--------

1:Mur y frest
2:Cyhyrau *pectoralis*
3:Llabedynnau
4:Teth
5:Areola
6:Dwythell
7:Meinwe floneg
8:Croen
Dwy fron sydd gan ddynes. Gorchuddir y bronnau gan groen. Mae teth ar bob un, a amgylchynir gan areola. Amrywia lliw yr areola o binc i frown tywyll, a lleolir sawl cwarren sebwm ynddi. Y chwarrenau llaeth mwyaf sy'n cynhyrchu llefrith. Fe'u dosbarthir trwy'r fron, gyda dau draean o'u meinwëoedd o fewn 30 mm o waelod y diden. Maent yn diferu i'r diden trwy nifer (rhwng 4 a 18) o ddwythellau llaeth, ac mae agoriad unigol gan bob un. Ffurfia'r dwythellau rhwydwaith dyrys.

Meinwe cyswllt, meinwe floneg, a gewynnau Cooper sy'n ffurfio gweddill y fron. Mae'r gymhareb o chwarrennau i feinwëoedd bloneg yn newid o 1:1 mewn benywod nad ydynt yn llaetha, i 2:1 mewn benywod sydd yn llaetha.

Eistedda'r bronnau dros y cyhyr *pectoralis major,* ac estynant o lefel yr ail i'r chweched asen fel arfer.

Mewn benywod a dynion, mae yna grynodiad uchel o rydweli a nerfau yn y didenau, ac fe all y didennau cael codiad oherwydd symbyliad rhywiol.

Tybir y daw gynhaliaeth anatomegol o ewynnau Cooper yn bennaf, gyda chynhaliaeth ychwanegol o'r croen sy'n gorchuddio'r bronnau. Y gynhaliaeth hon sy'n penderfynu siâp y bronnau. Ni ellir olrhain anatomeg mewnol na gallu llaetha bron o'i siap neu'i maint allanol.

Swyddogaeth
-----------

Swyddogaeth chwarren laeth y bronnau yw cynhyrchu llefrith i feithrin babanod, sy'n mynd allan trwy'r didenau yn ystod llaetha. O ran siap y fron dynol, mae'n bosib iddynt esblygu felly er mwyn atal i fabanod fygu wrth fwydo: gan nad yw ên babanod dynol yn ymwthio allan fel y mae mewn primasiaid eraill, gallasai faban fygu tra'n bwydo o fynwes wastad. Yn ôl y ddamcaniaeth hon, wrth i'r ên esblygu'n llai, fe esblygodd y bronnau'n fwy.

Merch llwyth yr Himba (yn Namibia) yn ei gwisg naturiol, dyddiol heb erioed weld dim o'i le mewn dangos ei bronnau i'r byd a'r betws.
Mae iddynt swyddogaeth arall, sef ennyn cynnwrf rhywiol mewn person; maent hefyd yn sensitif i gyffyrddiad gan berson arall, ac yn rhan bwysig o'r arweiniad i gyfathrach rhywiol.

Yn y diwylliannau hynny sy'n eu gweld fel organau rhywiol, mae eu dangos yn gyhoeddus yn dabŵ, eithr mewn rhai gwledydd ni fu erioed unrhyw beth o'i le yn eu dangos yn gyhoeddus.

Mae brwydr ar droed led-led y byd dros hawliau merched, ac fel rhan o'r frwydr honno, mae rhai (e.e. y 'topfree equality movement' yn yr Unol Daleithiau a Chanada) yn dadlau y dylai merched allu dangos eu bronau'n gyhoeddus. Drwy Ewrop, yn gyffredinol, a llawer o wledydd eraill, caniateir i ferch ddangos ei bronnau'n gyhoeddus ar draeth, ond nid yng nghanol tref.

Newid siap dros y blynyddoedd
-----------------------------

Nid yw maint bronnau'n newid hyd nes bod merch yn ei harddegau, mewn cyfnod a elwir y glasoed, pan fo'r hormon estrogen yn dechrau llifo drwy'r corff. Ar adegau prin aiwn, gall lifo drwy fachgen hefyd gan greu bronnau, cyflwr (clwyf mewn gwirionedd) a elwir yn gynecomastia. Fel arfer, mae bron chwith y ferch ychydig yn fwy na'r un ar y dde. Yn y cyfnod cynnar hwn o lencyndod, mae'r dwythell yn troi ar i fyny.

Ar adegau prin, gall y bronnau mewn merched yn eu harddegau dyfu yn ormodol, cyflwr hypertrophy yw hwn; ar adegau eraill mae un fron yn tyfu a'r llall yn peidio a thyfu; dro arall nid oes yr un yn tyfu: (hypoplasia) yw'r clefyd hwn.

Mae bronnau merched yn newid eu siap drwy gydol eu hoes, nid yn unig yn ystod eu harddegau. Gall newid yn sylweddol pan fo merch yn feichiog ac yn ystod y misglwyf. A phan fo'r estrogen yn lleihau yn ystod y darfyddiad (*menopause*), mae'r bronnau'n lleihau cryn dipyn.

Nodweddion rhywiol
------------------

Mewn sawl diwylliant dros y byd, ystyrir y fron yn rhan o weithgaredd rhywiol pobl. Gan fod ynddynt cymaint o nerfau, maent yn sensitif i gyffyrddiad ac mae eu maldodi'n rhan o weithgareddau'r gyfathrach rywiol. Yn gyffredinol, fe'u hystyrir gan ddyn yn erotig.

Castell Degannwy. Ceir llawer o enwau bryniau a mynyddoedd ledled y byd wedi'u galw'n 'Fron' neu 'fronnau' e.e. 'Lochnagar': 'Mynydd y Bronnau' ac mae'n ddelwedd eitha cyffredin mewn barddoniaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Anatomy of the lactating human breast redefined with ultrasound imaging*, D.T. Ramsay et al. *J. Anat.* **206**:525-534.
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-06-15. Cyrchwyd 2007-03-16.
3. ↑  Bentley, Gillian R. *The Evolution of the Human Breast,* *American Journal of Physical Anthropology* cyfrol=32 rhifyn=38, 2001

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Bronnau***


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goRhyw |
| --- |
|  |
| Digwyddiadauffisiolegol |  Codiad **·**  Ymhadiad **·**  Mislif **·**  Orgasm (Alldafliad gwryw a Benyw) **·**  Beichiogrwydd **·**  Cyffroi rhywiol |
|  |
| Iechyd acAddysg rhyw |  Rheoli cenhedlu **·**  Condom **·**  Syndrom salwch ar ôl orgasm **·**  Meddyginiaeth atgynhyrchiol (Androleg **·**  Gynecoleg **·**  Wroleg) **·**  Rhyw sâff **·**  Addysg rhyw **·**  Therapi rhyw **·**  Camweithrediad rhywiol (Camweithrediad o'r pidyn **·**  Gor-rywioldeb) **·**  Heintiau a drosglwyddir yn rhywiol **·**  Meddygaeth rywiol |
|  |
| Hunaniaeth |  Hunaniaeth ryw **·**  Hunaniaeth rywiol **·**  Cyfeiriadedd rhywiol |
|  |
| Y gyfraith |  Oed cydsyniad **·**  Trosglwyddo troseddol HIV **·**  Llosgach **·**  Anlladrwydd **·**  Anwedduster cyhoeddus **·**  Treisio **·**  Cam-drin rhywiol **·**  Ymosodiad rhywiol **·**  Aflonyddwch rhywiol **·**  Camymddwyn rhywiol **·**  Cyfreithiau'n ymwneud â phornograffi  **·**  Trais rhywiol  |
|  |
| Hanes |  Ffeministiaeth **·**  Hanes darluniau erotig **·**  Chwyldro rhyw  |
|  |
| Perthnasau agosa chymdeithas |  Anarchiaeth a rhyw/cariad **·**  Cynllunio teulu **·**  Homoffobia **·**  Priodas **·**  Paraffilia **·**  Poliamori **·**  Cymysgaredd **·**  Damcaniaeth 'Queer' **·**  Crefydd a rhywioldeb **·**  Rhamant **·**  Ymatal rhywiol **·**  Atyniad rhywiol **·**  Moeseg rhyw **·**  Gwrthrycholiad rhyw |
|  |
| Yn ôl gwlad |  Albania **·**  Cymru **·**  Japan **·**  Tsieina |
|  |
| Gweithgareddau rhyw |  Rhestr o safleoedd rhyw **·** Anilingus **·**  Rhyw rhefrol **·**  Arse to mouth **·**  Barebacio **·**  Bukkake **·**  BDSM **·**  Poenydio caill-a-phidyn **·**  Creampie **·**  Siot dwad **·**  Seiberhyw **·**  Siarad budur **·**  Siot dwad wyneb **·**  Byseddu **·**  Ffistio **·**  Gang bang **·**  Grŵp rhyw **·**  Mastyrbio **·**  Mecaneg rywioldeb ddynol **·**  Rhyw andreiddiol (Ffwcio Ffrengig **·**  Cusanu **·**  Handjob **·**  Sumata) **·**  Rhyw geneuol **·**  Cyffroi'r bronnau **·**  Rheoli orgasm **·**  Pompoir **·**  Cwici **·**  Cyfathrach rywiol (Rhagchwarae) **·**  Snowbalio **·**  Tefagio **·**  Glöyn byw Gwener **·** Sooffilia **·** Cip-fflachio |
|  |
| Y diwydiant rhyw |  Gemâu fideo/DVD rhyw **·**  Twristiaeth rhyw plant, merched a dynion **·**  Erotica **·**  Pornograffi **·**  Puteindra **·**  Dol ryw **·**  Siop ryw **·**  Teganau rhyw |

 |

Chwiliwch am ***bron***  
yn Wiciadur.