Hominid a math o *Australopithecus* a fu'n byw ar y Ddaear yn ystod y Pleistosen oedd ***Australopithecus sediba*** (neu ***A. sediba***). Mae'r ffosilau o'i esgyrn yn perthyn i gyfnod o tua dwy filiwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP).

Erbyn 2018 roedd chwech ysgerbwd wedi eu darganfod mewn ardal gyfoethog o ffosiliau: y Malapa yn Ne Affrica, gan gynnwys ffosil o laslanc (MH1 neu "Karabo"), oedolyn benywaidd (MH2), oedolyn gwrywaidd a thri o blant bach. Canfyddwyd yr holl ffosiliau yn yr un ogof, ble ymddengys iddynt ddisgyn i'w marwolaeth rhwng 1.977 ac 1.980 CP.

Cafwyd hyd i dros 220 ffosil o'r rhywogaeth hon erbyn 2016. Disgrifiwyd yr ysgerbydau'n wreiddiol mewn dau bapur yn y dyddlyfr *Science* gan y paleoanthropolegydd Lee R. Berger o Brifysgol Witwatersrand, Johannesburg a chydweithwyr iddo. Bathwyd y gair 'sediba' ganddo i ddisgrifio'r rhywogaeth newydd hon; ystyr "sediba" yn yr iaith Sotho yw "ffynnon". Mae 34% o MH1 yn gyflawn ond nid yw'r cymalau'n sownd yn ei gilydd, a 45.6% o MH2 gyda rhai o'r prif esgyrn yn cysylltu a'i gilydd.

Safana oedd tiriogaeth yr *Australopithecus sediba* a ffrwyth y fforest fyddai ei fwyd pob dydd, mae'n debyg - yn reit debyg i tsimpansîs yr ardal heddiw. Oherwydd yr amgylchiadau eithriadol, trodd eu hesgyrn yn ffosiliau gan eu prisyrfio'n dda. Roedd yn bosib i'r gwyddonwyr echdynnu phytolithiau planhigion o blac deintiol y dannedd.

Darganfod yr olion hynafol
--------------------------

Matthew Berger yn arddangos y ffosil cyntaf yng Ngwarchodfa Natur Malapa.
Canfyddwyd y sbesimen cyntaf o *A. sediba* gan fab y paleoanthropolegydd Lee Berger: a oedd yn naw oed ar y pryd a hynny ar 15 Awst 2008. Archwilio'r bryniau a'u creigiau dolomit gyda'i dad oedd Matthew, ychydig i'r gogledd o Johannesburg pan welodd y ffosiliau mewn lwmp o garreg. Galwodd ar ei dad a syfrdanwyd yntau gan yr hyn a welodd: pont ysgwydd hominid. Pan drodd y garreg ar ben ei waered gwelodd enau dynol gyda dant yn stico mas ohoni. "Bron i mi farw!" oedd ebychiad y tad yn ddiweddarach. Credir fod y glaslanc gwrywaidd (perchennog y ffosiliau hyn) yn 4 tr 2 fodf (1.27 m). Gwnaed hyn yn gyhoeddus ar 8 Ebrill 2010.

Canfuwyd ffosiliau o anifeiliaid eraill yn yr ogof, gan gynnwys teigr ysgythrog, mongŵs a sawl math o antelop. Credir iddynt ddisgyn i lawr twll 100–150-tr (30–46 m) o ddyfnder a i mewn i'r ogof o ddŵr calchog a fu'n gymorth i'w ffosileiddio a'u prisyrfio mor dda.

Gweler hefyd
------------

* Homo habilis

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Berger, L. R.; de Ruiter, D. J.; Churchill, S. E.; Schmid, P.; Carlson, K. J.; Dirks, P. H. G. M.; Kibii, J. M. (2010). "*Australopithecus sediba*: a new species of *Homo*-like australopith from South Africa". *Science* **328** (5975): 195–204. doi:10.1126/science.1184944. PMID 20378811.
2. ↑  Juliet King (4 Mehefin 2010). "*Australopithecus sediba* fossil named by 17-year-old Johannesburg student". Origins Centre. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-03-25. Cyrchwyd 9 Gorffennaf 2011.
3. ↑  Ann Gibbons (2011). "A new ancestor for *Homo*?". *Science* **332** (6029): 534. doi:10.1126/science.332.6029.534-a. PMID 21527693.
4. ↑  African fossils put new spin on human origins story - BBC News - Jonathan Amos - Adalwyd 9 Medi 2011.
5. ↑  Dirks, P. H. G. M.; Kibii, J. M.; Kuhn, B. F.; Steininger, C.; Churchill, S. E.; Kramers, J. D.; Pickering, R.; Farber, D. L. et al. (2010). "Geological setting and age of *Australopithecus sediba* from Southern Africa". *Science* **328** (5975): 205–208. doi:10.1126/science.1184950. PMID 20378812.
6. ↑  Nodyn:Cite thesis
7. ↑  Henry, Amanda G.; Ungar, Peter S.; Passey, Benjamin H.; Sponheimer, Matt; Rossouw, Lloyd; Bamford, Marion; Sandberg, Paul; de Ruiter, Darryl J. et al. (27 Mehefin 2012). "The diet of Australopithecus sediba". *Nature*. doi:10.1038/nature11185.. Adalwyd 28 Mehefin 2012.
8. ↑  Boyle, Alan (28 Mehefin 2012). "This pre-human ate like a chimp". MSNBC. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-06-30. Cyrchwyd 28 Mehefin 2012.
9. ↑  Wilford, John Noble (28 Mehefin 2012). "Some Prehumans Feasted on Bark Instead of Grasses". *New York Times*. Cyrchwyd 28 Mehefin 2012.
10. 1 2 3 4 5 6  Celia W. Dugger; John Noble Wilford (8 Ebrill 2010). "New hominid species discovered in South Africa". *New York Times*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-04-11. Cyrchwyd 8 Ebrill 2010. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)