recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Cymdeithas a ymgyrchodd dros heddwch ryngwladol drwy sefydlu heddlu a thribiwnlys rhyngwladol oedd **Cymdeithas y Gymanwlad Newydd** (*Saesneg: New Commonwealth Society*).

Sefydlu
-------

Cafodd y gymdeithas ei sefydlu yn 1932 gan David Davies, Barwn 1af Davies (1880 – 1944) a ddaeth yn gadeirydd y gymdeithas. Roedd yn ŵyr i'r diwydiannwr David Davies, Llandinam. Yn dilyn ei ymddeoliad fel Aelod Seneddol Maldwyn yn 1929 daeth Davies i gredu bod yn amhosibl i Gynghrair y Cenhedloedd atal rhyfel ac roedd eisiau sefydlu tribiwnlys rhyngwladol i benderfynu ar anghydweld rhwng gwledydd a heddlu i orfodu gwledydd i dderbyn y dyfarniad. Cyhoeddodd lyfr *The Problem of the Twentieth Century* yn 1930 ym amlinellu'r syniadau hyn.

Amcanion
--------

Yn wahanol i nifer o gymdeithasau heddwch eraill, bwriad y gymdeithas oedd defnyddio grym i atal rhyfel, gyda chyhoeddiadau yn galw am lluoedd heddwch arfog gan gynnwys awyrlu heddwch rhyngwladol.

Cyhoeddiadau
------------

Cyhoeddodd y gymdeithas gylchgrawn *The New Commonwealth*, a llu o bamffledi a llyfrau.

Daeth y gymdeithas i ben yn 1954. Mae cofnodion, gohebiaeth a chyhoeddiadau'r gymdeithas yn rhan o Bapurau'r Arglwydd Davies yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, J Graham (Winter 2000-01). "The Peacemonger". *Journal of Liberal Democrat history* **29**: 16-23.
2. ↑  "Tudalennau'r Archif Wleidyddol Gymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru". 2017-09-08.
Bwlch Llyn Bach o gyfeiriad Minffordd
Lleolir **Bwlch Llyn Bach** yn ne Meirionnydd, Gwynedd. Mae'r bwlch mynydd adnabyddus hwn yn gorwedd rhwng cadwyn Cadair Idris i'r gorllewin a Mynydd Ceiswyn a'i gymdogion i'r dwyrain. Llyn y Tri Greyenyn yw'r 'llyn bach' yn yr enw.

Disgrifiad
----------

Mae'r briffordd A487 yn croesi'r bwlch. Gan ei disgrifio o'r de i'r gogledd, mae'n dringo o bentref bychan Minffordd lle ceir cyffordd y B4405 sy'n arwain i lan Llyn Mwyngil ('Llyn Tal-y-llyn') a phentref Tal-y-llyn. Llifa afon Fawnog ar y chwith trwy goedwig Ystâd Idris. Mae'n dringo'n serth dan greigiau ysgithrog Craig y Llam i ben y bwlch (286 metr). Ar yr ochr arall mae'r ffordd yn disgyn yn araf trwy dirwedd mawnog, anial i lawr i gyfeiriad Dolgellau a heibio i dafarn enwog Y Llwynogod Croesion (Crossfoxes). Ers canrifoedd mae'r dafarn honno wedi croesawu teithwyr ac mae ymhlith yr uchaf a'r unigaf yng Nghymru. Mae llwybr i ben Cadair Idris yn dechrau ychydig yn uwch i fyny o'r dafarn. Ychydig ar ôl mynd heibio i'r Llwynogod Croesion mae'n ymuno â'r A470, y lôn sy'n croesi Bwlch Oerddrws gan gysylltu Dolgellau a Dinas Mawddwy.

Bu sawl llithriad cerrig ar ran ganol y ffordd rhwng Minffordd a phen y bwlch yn y gorffennol a byddai'n rhaid cau'r ffordd ar adegau oherwydd hynny. Mae'r bwlch yn gyfarwydd i deithwyr ar y gwasanaeth bws Traws-Cambria, sy'n cysylltu Caerdydd a Bangor.

Cyfeiriadau
-----------
**Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru** / **CLlLC** (Saesneg: *Welsh Local Government Association* / *WLGA*) yw'r corff sy'n cynrychioli buddiannau awdurdodau lleol Cymru, sef y cyrff sy'n rhedeg siroedd, bwrdeistrefi sirol a dinasoedd Cymru, a hyrwyddo democratiaeth mewn llywodraeth leol yn y wlad. Mae 22 awdurdod lleol Cymru yn aelodau o'r Gymdeithas ac mae awdurdodau tân ac achub Cymru, pedwar awdurdod yr heddlu ac awdurdodau'r tri pharc cenedlaethol yn aelodau cyswllt. Dydy Cymunedau Cymru ddim yn cael ei gynrychioli gan CLlLC ond yn hytrach gan Un Llais Cymru.

Strwythur a gwaith
------------------

Cafodd y Gymdeithas ei sefydlu yn 1996 pan gyflwynwyd awdurdodau unedol newydd yng Nghymru. Cyn hynny roedd llywodraeth leol Cymru yn cael ei chynnwys yn ddiwahân gyda Lloegr (gweler Cymru a Lloegr). Ond mae CLlLC o hyd yn rhan o 'Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a Lloegr' (Saesneg: *Local Government Association* neu'r *LGA*) fel aelod cyswllt am fod rhai materion llywodraeth leol yn dal i gael eu penderfynu yn San Steffan gan Llywodraeth y DU fel rhan o'r drefn sy'n cynnwys Cymru gyda Lloegr o fewn y DU. Does gan Loegr ddim gymdeithas lywodraeth leol iddi ei hun o fewn yr LGA

Yn ôl CLlLC, ei phrif ddibenion yw "hyrwyddo safonau ac enw da maes llywodraeth leol a helpu'r awdurdodau i ddatblygu polisïau a blaenoriaethau a fydd yn gwella gwasanaethau i'r cyhoedd a democratiaeth".

Prif gorff gweinyddol y Gymdeithas yw Cyngor Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, sydd gyda 79 o aelodau, gan gynnwys o leiaf 2 o bob awdurdod sy’n aelod. Mae’r cyngor yn cynnal cyfarfod bedair gwaith y flwyddyn.

Aelodau
-------

* Cyngor Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Bro Morgannwg
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Porth Talbot
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Torfaen
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam
* Cyngor Caerdydd
* Cyngor Dinas a Sir Abertawe
* Cyngor Dinas Casnewydd
* Cyngor Gwynedd
* Cyngor Sir Ceredigion
* Cyngor Sir Ddinbych
* Cyngor Sir Fynwy
* Cyngor Sir Gaerfyrddin
* Cyngor Sir Penfro
* Cyngor Sir Powys
* Cyngor Sir y Fflint
* Cyngor Sir Ynys Môn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-03-02. Cyrchwyd 2009-05-26.
2. ↑  .LGA Archifwyd 2009-06-09 yn y Peiriant Wayback.
3. ↑  "CLlLC". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-03-29. Cyrchwyd 2009-05-26.
4. ↑  "CLlC". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-12-01. Cyrchwyd 2009-05-26.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan CLlLC
* Cyfansoddiad[*dolen marw*] (ffeil PDF)
* Llywodraeth leol yng Nghymru Archifwyd 2009-04-27 yn y Peiriant Wayback. Arolwg hanesyddol byr

Gweler hefyd
------------

* Llywodraeth leol yng Nghymru
* Local Government Association
Llyfr ar hanes Cymru gan Percy Enderbie (1601-1670) yw ***Cambria triumphans*** (Lladin am "Gymru Fuddugoliaethus"). Mae'r llyfr yn olrhain hanes Cymru ac yn ceisio dangos bod llinach y Stuartiaid yn perthyn o ran gwaed i linach brenhinoedd y Cymry. Fe'i gyhoeddwyd yn Llundain yn 1661 gan Andrew Crooke.

Disgrifiad
----------

Teitl llawn y gyfrol yw: "*Cambria triumphans, or, Brittain in its perfect lustre shevving the origen and antiquity of that illustrious nation, the succession of their kings and princes, from the first, to King Charles of happy memory, the description of the countrey, the history of the antient and moderne estate, the manner of the investure of the princes, with the coats of arms of the nobility.*"

Mae'r gyfrol yn olrhain hanes y Brythoniaid a'r Cymry o laniad chwedlonol Brutus yn Ynys Prydain a'r ffug hanes am y Brythoniaid a geir yng ngwaith Sieffre o Fynwy hyd gyfnod y brenhinoedd a thywysogion Cymreig a wrthsafant y Saeson yn yr Oesoedd Canol. Roedd Enderbie wedi priodi Cymraes ac ymsefydlu ym mhlwyf Llantarnam lle daeth i ddysgu Cymraeg ac i edmygu hanes cenedl y Cymry yn eu brwydr hir dros annibyniaeth.

Yn ogystal, ceir adran gryno ar hanes y Tywysogion Cymru Seisnig ar ôl cwymp Llywelyn ap Gruffudd ac i gloi ceir disgrifiad o weinyddiaeth, daearyddiaeth ac adnoddau Cymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  *Cambria triumphans*
2. ↑  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru).

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) *Cambria triumphans*; disgrifiad o'r gyfrol ar wefan Prifysgol Michigan, UDA
Math o fynachlog neu gymuned Gristnogol gynnar oedd y **clas**. Daw'r enw o'r Lladin *monastica classis*. 'Claswr' oedd y gair am aelodau'r clas.

Roedd y clas yn rhan o'r Eglwys Geltaidd ac yn nodweddiadol o'r eglwys honno. Defnyddir y gair 'mynachlog' i ddisgrifio'r clas, ond mewn gwirionedd roedd y sefyllfa'n amrywio o le i le ac o gyfnod i gyfnod. Yn sicr nid mynachlogydd yn yr ystyr gyffredin heddiw oedden nhw. Credir fod tri math o ffurfiau ar y bywyd cymunedol Cristnogol yn y Gymru gynnar. Roedd rhai meudwyon yn byw 'yn yr anialawch', mewn ogofâu er enghraifft, ar ben eu hunain neu gyda chwmni bach o ddisgyblion neu gyd-feudwyon. Roedd yna gymunedau mwy rheolaidd yn ogystal, gan amlaf yn trin y tir o gwmpas llan neu eglwys gynnar. Yn olaf roedd yna ganolfannau mawr fel Tyddewi, Llanbadarn Fawr, Clynnog Fawr a Llanilltud Fawr gyda chlerigwyr a mynachod. Yn aml iawn roedd y sefydliadau hyn yn ganolfannau dysg.

Roedd rheolau'r clasau Cymreig yn fwy llac o lawer nac yn y mynachlogydd diweddarach a sefydlwyd yng Nghymru gan y Sistersiaid ac eraill. Roedd abad y clas a chlerigwyr eraill yn rhydd i briodi a chael plant. O ganlyniad roedd yr abadaeth a swyddi pwysig eraill yn tueddu i fod yn etifeddol ac yn cael eu trosglwyddo o'r tad i'r mab, ffaith a syfrdanodd y mynachod Normanaidd cyntaf. Roedd aelodau'r clas yn perchen tir fel unigolion yn ogystal. Cymunedau oeddynt felly, yn hytrach na mynachlogydd ffurfiol. Roeddent yn mwynhau nawdd brenhinoedd Cymreig ac roedd yn ddigwyddiad cyffredin i aelodau o'r teuluoedd brenhinol ymneilltuo i glas hefyd.

Rhai clasau cynnar
------------------

* Aberdaron
* Abergele
* Bangor Fawr
* Bangor Is-Coed
* Priordy Beddgelert
* Ynys Bŷr
* Caergybi
* Clynnog Fawr
* Ynys Echni
* Eglwys Gymyn
* Ynys Enlli
* Henfynyw
* Llanarthne
* Llancarfan
* Llandaf
* Llandeilo Fawr
* Llandinam
* Llandyfaelog
* Llandudoch
* Llanddewi Brefi
* Llanelwy
* Llangollen
* Llangurig
* Llanilltud Fawr
* Llansadwrn
* Meifod
* Priordy Penmon
* Rhosili
* Ynys Seiriol
* Tyddewi
* Tywyn

Llyfryddiaeth
-------------

* Oliver Davies, *Celtic Christianity in Early Medieval Wales* (Caerdydd, 1996)
* Wendy Davies, *Wales in the Early Middle Ages* (Gwasg Prifysgol Leicester, 1982)
Ffeminist o Ffrainc oedd **Caroline Rémy de Guebhard** (27 Ebrill 1855 - 24 Ebrill 1929) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd, newyddiadurwr, perchennog busnes, ffeminist a swffragét..

Cafodd ei geni ym Mharis ar 27 Ebrill 1855 a bu farw yn Pierrefonds yn *department* Oise. Bu'n briod i Antoine-Henri Montrobert, Adrien Guébhard ac yna i Georges de Labruyère ac roedd Roland Guebhard yn blentyn iddi.

Yr ymgyrchydd
-------------

Tua 1880, dechreuodd Caroline Rémy ymwneud â'r cyhoeddiad sosialaidd  *Cri du Peuple*, gyda Jules Vallès. Bu'n rhaid i Vallès ildio'i rheolaeth o'r papur newydd oherwydd afiechyd. Daeth yn fwy-fwy gwleidyddol asgell chwith ei natur, a daeth yn ffrindiau gyda chyd-newyddiadurwr ffeministaidd, Marguerite Durand, ond yn dilyn gwrthdaro â'r Marcsydd Jules Guesde gadawodd y papur newydd ym 1888. Daliodd ati i sgwennu am bapurau eraill a oedd yn hybu statws a hawliau menywod ac yn amlygu anghyfiawnder cymdeithasol o bob math. Ym 1897, dechreuodd ysgrifennu i bapur newydd ffeministaidd Durand, sef *La Fronde*.

Fel ymgyrchydd asgell chwith eithafol, roedd Rémy yn cefnogi rhai o'r achosion anarchaidd gan gynnwys amddiffyn Germaine Berton a chymerodd ran yn 1927 i achub yr Eidalwyr anarchaidd Sacco a Vanzetti a gyhuddwyd o lofruddiaeth. Cefnogodd Chwyldro Rwsia ym 1917 ac ym 1921 ymunodd â Phlaid Gomiwnyddol Ffrainc; fodd bynnag, dim ond ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach, fe adawodd y blaid er mwyn cynnal ei haelodaeth yn y Gynghrair Hawliau Dynol (Ffrainc).

Bu'n aelod o Adran Ffrengig o'r Gweithwyr Rhyngwladol a Phlaid Gomiwnyddol Ffrengig.

Aelodaeth
---------

Bu'n aelod o Gynghrair Hawliau Dynol am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Dictionnaire des anarchistes*, « Le Maitron » : SÉVERINE (Caroline RÉMY, dite).
2. ↑  Cyffredinol: .
3. ↑  Rhyw: .
4. ↑  Dyddiad geni: "Caroline Séverine". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. .
5. ↑  Dyddiad marw: .
6. ↑  Man geni: .
7. ↑  Évelyne Le Garrec, *Séverine, une rebelle 1855-1929* (édition du Seuil, 1982), t. 308.
8. ↑  Françoise Blum, « Séverine ou la recherche d'une justice perdue », in *Mil neuf cent*, rhif 11, 1993, t. 94.
9. ↑  Galwedigaeth: .

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 14776769
* LCCN: n82127859
* ISNI: 0000 0003 6853 794X
* GND: 118642367
* SELIBR: 357204
* SUDOC: 027134237
* BNF: cb11924575h (data)
* BIBSYS: 15012702
* NLA: 36504288
* NKC: jo2017971436

 |
Mae **Comin Hen-allt** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 16 Ionawr 1991 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 11.43 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Gaerlŷr, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Charnwood**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Charnwood yn Swydd GaerlŷrEtholaeth Charnwood yn Swydd Gaerlŷr
* Swydd Gaerlŷr yn LloegrSwydd Gaerlŷr yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn etholaeth sirol yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2015: Stephen Dorrell (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Edward Argar (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr**

Amber Valley **·** 
Ashfield **·** 
Bassetlaw **·** 
Bolsover **·** 
Boston a Skegness **·** 
Bosworth **·** 
Brigg a Goole **·** 
Broxtowe **·** 
Canol Swydd Derby **·** 
Cleethorpes **·** 
Corby **·** 
Charnwood **·** 
Chesterfield **·** 
Daventry **·** 
De Caerlŷr **·** 
De Derby **·** 
De Holland a'r Deepings **·** 
De Northampton **·** 
De Nottingham **·** 
De Swydd Derby **·** 
De Swydd Gaerlŷr **·** 
De Swydd Northampton **·** 
Dwyrain Caerlŷr **·** 
Dwyrain Nottingham **·** 
Dyffrynnoedd Swydd Derby **·** 
Erewash **·** 
Gainsborough **·** 
Gedling **·** 
Gogledd Derby **·** 
Gogledd Northampton **·** 
Gogledd Nottingham **·** 
Gogledd-ddwyrain Swydd Derby **·** 
Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr **·** 
Gorllewin Caerlŷr **·** 
Grantham a Stamford **·** 
Harborough **·** 
High Peak **·** 
Kettering **·** 
Lincoln **·** 
Loughborough **·** 
Louth a Horncastle **·** 
Mansfield **·** 
Newark **·** 
Rushcliffe **·** 
Rutland a Melton **·** 
Scunthorpe **·** 
Sherwood **·** 
Sleaford a Gogledd Hykeham **·** 
Wellingborough
Mae **Comin Llantrisant**, yng nghymuned Llantrisant, Rhondda Cynon Taf, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 31 Mai 2000 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 113.44 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cyfrwy** yn gopa mynydd a geir ar brif grib Cadair Idris yng nghymuned Arthog ger Dolgellau, Gwynedd; cyfeiriad grid SH703133.

Uchder
------

Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 775m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 811 metr (2661 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Tan Plas Yw**, yng nghymuned Cilcain, Sir y Fflint; cyfeiriad grid SJ162670. Mae'n un fetr o uchder.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: FL169. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Tan Plas Yw ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Logo Comin Wikimedia (gan Reid Beels)
Ystorfa rydd o ddelweddau, ffeiliau sain ac amlgyfrwng eraill yw **Comin Wikimedia** (*Wikimedia Commons*, hefyd "Commons" neu "Wikicommons"). Un o brosiectau Sefydliad Wicimedia yw hi, a gellir gweld prosiectau eraill Sefydliad Wikimedia, e.e. Wicipedia, Wiciadur a Wicilyfrau, yn defnyddio ffeiliau sydd wedi cael eu huwchlwytho i'r ystorfa fel ffeiliau lleol.

Hanes
-----

Lansiodd y prosiect ar 7 Medi 2004. Ym mis Tachwedd 2004, cafodd y 10,000fed ffeil ei huwchlwytho.

Ar 25 Tachwedd 2009, rhoddodd y Tropenmuseum, Amsterdam rodd o 35,000 o ddelweddau sy'n ymwneud ag Indonesia a'i diwylliant i Gomin Wikimedia. Ar ddiwedd Rhagfyr 2009 dechreuwyd trosglwyddo tua 1.5 miliwn o ddelweddau o dirwedd ac aneddiadau gwledydd Prydain o wefan geograph.or.uk i'r Comin.

Ieithoedd
---------

Prif iaith y Comin yw Saesneg, ond mae'n bosibl ffurfweddu'r rhyngwyneb (yn newisiadau'r defnyddiwr) i ddefnyddio unrhyw iaith arall. Mae rhai o'r tudalennau wedi cael eu cyfieithu i mewn i ieithoedd eraill e.e. yr Hafan yn Gymraeg.

Hawlfreintiau
-------------

Dydy Comin Wikimedia ddim yn caniatau uwchlwythiadau o dan drwydded di-rydd, yn cynnwys trwyddedau sydd yn cyfyngu arferiadau masnachol o faterion, neu "fair use". Mae trwydded dderbyniol yn cynnwys y Drwydded Ddogfen Rydd GNU, amrywiadau Creative Commons heblaw cyfyngiadau ar arferiadau masnachol, a'r parth cyhoeddus.

Ffeiliau o Gymru
----------------

Ymhlith y miloedd o ffeiliau o Gymru, yn Chwefror 2014 uwchlwythwyd holl ffotograffau John Thomas wedi i Lyfrgell Genedlaethol Cymru ddatgan nad ydynt yn berchennog ar y ffeiliau hynny alan o hawlfraint. Mae'r ffotograffau hyn i'w gweld yma.

Dolennu gydag erthyglau Wicipedia
---------------------------------

Mae 'galw' delwedd i fewn i erthygl ar Wicipedia yn hawdd, gan mai'r cwbwl sydd angen ei wneud ydy galw ei enw o fewn cromfachau sgwâr e.e. [[Delwedd|Dafydd-Iwan-Portrait\_by-Aberdare-Blog.jpg|bawd]]; mae'r geiryn 'bawd' yn lleihau'r maint i'r maint arferol. Gall y ddelwedd fod ar Gomin neu ar y Wicipedia. Mae'r lluniau sydd ar Comin ar gael ar unrhyw un o'r 290+ Wicipedia, ond mae llun a uwchlwythir ar y Wicipedia Cymraeg ar gael yn yr iaith honno'n unig (e.e. cloriau llyfrau).

Ar waelod llawer o erthyglau ar Wicipedia ceir baner ar ffurf petrual, sy'n ei gwneud yn hawdd i ddolennu gyda Chomin. Gellir dolennu gyda thudalen ar Comin neu gyda Chategori ar Comin. I ddolennu gydag erthygl ar Comin gellir ychwanegu'r Nodyn hwn: {{Comin|Dafydd Iwan}}. Os oes Categori o luniau ar Comin, gellir ychwanegu dolen i'r Categori hwnnw: e.e. {{CominCat|Corduliidae}}. Nodyn Comin Gan mai'r Saesneg yw iaith *de facto*, rhyngwladol Comin, dylid nodi'r enw yn yr iaith sydd ar Comin e.e. {{CominCat|Assemblea Nacional Catalana}} ac NID {{CominCat|Cynulliad Cenedlaethol Catalonia}}.

Gweler hefyd
------------

* Wicimedia DU

Dolen allanol
-------------

* Comin Wikimedia
Mae **Comin Helygain a Glaswelltiroedd Treffynnon** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 10 Rhagfyr 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 698.83 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Nantiwrch**, yng nghymuned Cilycwm, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN710394. Mae'n mesur 15.5 wrth 0.5 metr ac yn dioeddef o anrheithio gan ladron ac aradr.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM360. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crug Nantiwrch ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-10.
Mae **Comin Silian** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 06 Tachwedd 1995 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 39.33 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Clustlys y calch** (enw gwyddonol: *Scapania calcicola*; enw Saesneg: *calcicolous earwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Clustlys y calch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Clustlys y cysgod** (enw gwyddonol: *Scapania umbrosa*; enw Saesneg: *shady earwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Clustlys y cysgod yn tyfu ar hen foncyff
Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Clustlys y cysgod** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Clustlys y gors** (enw gwyddonol: *Scapania paludicola*; enw Saesneg: *bog earwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Clustlys y gors** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Clustlys blaenbwl** (enw gwyddonol: *Diplophyllum obtusifolium*; enw Saesneg: *blunt-leaved earwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon yn fwy cyffredin yng Nghymru nag unrhyw wlad arall ym Mhrydain.

Disgrifiad
----------

Mae'r dail uchaf fel arfer i'w gweld yn geugrwm, trwy lens law, ac mae hyn yn golygu ei bod yn hawdd eu hadnabod. Fel arfer, mae'n wyrdd-golau. Yn aml iawn, mae'n ymddangos ei fod yn blanhigyn gyda dail yn pwyntio at un pwynt canolog. Gall y coesynnau dyfu hyd at tua 2 mm o led ac mae'r organau gwryw a benyw ar yr un coesyn.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Clustlys blaenbwl** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Coleg Catholig Dewi Sant** yn goleg chweched dosbarth sydd wedi'i leoli yng Nghaerdydd, ac yr unig coleg goleg chweched dosbarth Catholig yng Nghymru.

Mae Coleg Chweched Dosbarth Catholig Dewi Sant yn goleg chweched dosbarth yng Nghaerdydd, Cymru. Dyma'r unig goleg chweched dosbarth Catholig yng Nghymru. Mae Coleg Dewi Sant yn cael ei raddio'n gyson dda a rhagorol gan arolygwyr Estyn. Mae'n rhan o rwydwaith i'r sector, ColegauCymru.

Hanes
-----

Agorodd Coleg Dewi Sant ym 1987, gydag ystod oedran rhwng 16 a 19 oed. Mae'n meddiannu'r adeilad a ddefnyddiwyd yn flaenorol gan Ysgol Uwchradd Heathfield, Ysgol Uwchradd Gatholig Rufeinig sydd wedi darfod. Mae mwyafrif y myfyrwyr yn byw yng Nghaerdydd, er bod blaenoriaeth derbyn yn cael ei rhoi i fyfyrwyr o ysgolion uwchradd Catholig yn yr ardal gyfagos. Mae'r ysgolion hyn yn cynnwys Ysgol Uwchradd Corpus Christi, Ysgol Uwchradd Mair Ddihalog ac Ysgol Uwchradd Gatholig Sant Illtyd.

Yn 2019, cododd dadl pan oedd Cyngor Bwrdeistref Sir Rhondda Cynon Taf yn bwriadu cau chweched dosbarth Ysgol Uwchradd Pontypridd, Ysgol Uwchradd y Ddraenen Wen, ac Ysgol Gatholig Cardinal Newman, Rhydyfelin, gyda nifer sylweddol o ddisgyblion o bosibl yn cael eu dargyfeirio i Goleg Dewi Sant. (yn enwedig gan Cardinal Newman). Arweiniodd protestiadau at apêl yn yr Uchel Lys, a ddyfarnodd o blaid diogelu lleoedd yn y chweched dosbarth presennol.

Academaidd
----------

Mae cyrsiau a gynigir gan Goleg Dewi Sant yn cynnwys TGAU, BTEC, Safon Uwch a Bagloriaeth Cymru. Cynigir bron i 30 o wahanol gyrsiau UG a Safon Uwch. Yn ogystal â'r cyrsiau Lefel 2 a Lefel 3 a gynigir, mae 'Rhaglen Anrhydedd' Lefel 4 ar gael i fyfyrwyr sy'n dymuno mynd i brifysgolion mawreddog fel Rhydychen a Chaergrawnt.

Cefnogaeth fugeiliol
--------------------

Mae gan y coleg gapel pwrpasol ar gyfer gweddi, myfyrio ac offeren. Yn ôl arolwg yn 2019, y grŵp crefyddol mwyaf y nododd myfyrwyr oedd Catholig.

Alumni nodedig
--------------

* Jeremiah Azu, athletwr Cymreig a Phrydeinig
* Jessica Leigh Jones, peiriannyddes ac astroffisegyddes

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Coleg Catholig Dewi Sant Archifwyd 2016-08-19 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------
Meddyg nodedig a aned yn Swydd Gaerloyw oedd **Caleb Hillier Parry** (21 Hydref 1755 – 9 Mawrth 1822); roedd o gefndir Cymreig. Mae'n cael ei adnabod fel awdur yr adroddiad cyntaf ar syndrom Parry-Romberg, a gyhoeddwyd ym 1815, yn ogystal â chyflwynydd un o'r disgrifiadau cynharaf o gyflwr llygatchwyddol a gyhoeddwyd ym 1825. Cafodd ei eni yn Cirencester, Lloegr ar 21 Hydref 1755 ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Caeredin. Bu farw yn 1822 yng Nghaerfaddon.

Cefndir
-------

Ganed Parry yn Cirencester, Swydd Gaerloyw, yn fab hynaf Joshua Parry, gweinidog anghydffurfiol Cymreig o Langan Sir Benfro a Sarah (née Hillier), ei wraig. Derbyniodd ei addysg mewn ysgol breifat yn Cirencester, ac ym 1770 aeth i Academi'r Anghydffurfwyr yn Warrington, lle bu'n astudio am dair blynedd. Ym 1773, dechreuodd Parry astudio meddygaeth yng Nghaeredin. Parhaodd â'i astudiaethau am ddwy flynedd yn Llundain, lle bu'n byw gyda Thomas Denman y meddyg obstetreg. Gan ddychwelyd i Gaeredin ym 1777, graddiodd Parry yn M.D. ym mis Mehefin 1778.

Gwobrau
-------

Enillodd Parry y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith.

* Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Caleb Hiller Parry yn y DNB adalwyd 15 Chwefror 2018

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 42579160
* LCCN: n86835034
* ISNI: 0000 0000 6136 9638
* GND: 116048042
* SUDOC: 175652384
* NKC: nlk20010096579
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Celf Tir, Sultan the Pit Pony a grewyd ar dir tip glo hen bwll Penallta
Math o gelf weledol yw **Celf Tir** lle gwneir defnydd o goed, carreg, traethau a'r tiriogaeth yn gyffredinol i roi mynegiant gelfydyddol. Caiff ei adnabod hefyd dan enwau **Celf Daear**, **celf amgylcheddol** a **gwaith daear** (*eathworks*). Bydd y gwaith yn aml mewn ardaloedd gwledig a gwneir defnydd o ffotograffiaeth a ffilm i gofnodi a hysbysu'r celf a grëwyd.

Cyd-destun
----------

Daeth celf tir i'r amlwg yn ystod yr 1960-70au yn UDA a Phrydain. Tyfodd y gelfyddyd gyda'r mudiad gwyrdd ac ecolegol ac mae'n rhan o bryder dros ddyfodol trefol a masnachol celfyddyd a bywyd cyfoes.

Yn y 1960au a'r 1970au, datblygodd celf tir fel protest yn erbyn "masnacheiddio difrïol" o gelf yn America. Yn ystod y cyfnod hwn, gwrthododd lladmeryddion celf tir yr amgueddfa neu'r oriel fel lleoliad ar gyfer gweithgaredd artistig. Datblygwyd prosietctau tirlun cofiadwy a ddatblygodd y tu hwnt i gyrraedd cerflunio traddodiadol a'r farchnad gelf fasnachol. Serch hynny, defnyddiwyd ffotograffau i ddogfennu'r celf tir a byddai rheini'n cael eu harddangos mewn orielau confensiynol neu manau cyhoeddus eraill.

Dylanwadau
----------

Ysbrydolwyd celf tir gan y celf minimal a chelf gysyniadol a hefyd gan symudiadau celf Avant-garde megis De Stijl, Ciwbiaeth, Minimaliaeth, a gwaith Constantin Brâncuşi a Joseph Beuys. Roedd llawer o'r artistiaid bu'n gysylltiedig â chelf tir hefyd yn gysylltiedig â chelf minimal a chysyniadol. Mae dyluniad Isamu Noguchi yn 1941 ar gyfer *Contoured Playgroud* yn Efrog Newydd weithiau'n cael ei ddehongli fel darn cynnar o gelfyddyd tir er nad yw'r artist ei hun wedi galw'n "gelf tir" ond yn hytrach fel "cerflunwaith".

Mae ei ddylanwad ar gelfyddyd tir cyfoes, pensaernïaeth tirwedd a cherfluniau amgylcheddol yn amlwg mewn llawer o weithiau heddiw.

Celf Tir Cymreig
----------------

Parc Penallta - 'Sultan the Pit Pony' o'r ymyl
Ceir enghraifft o gelt tir yng Nghymru ym Mharc Penallta, ar dir hen waith glo Penallta, ger Hengoed yng Nghwm Rhymni. Ei enw yw 'Sultan the Pit Pony' ac mae'n deyrnged i'r merlod bu'n gweithio dan ddaear yn y meysydd glo.

Efallai un o'r gweithiau celf tir Cymreig gwleidyddol mwyaf enwog oedd gwaith yr artists Paul Davies yn greu 'map' o Gymru allan o fwd mewn Eisteddfod genedlaethol.

Ceir enghraifft o ddyluniau o gerbyd Land Rover ar Traeth Coch, Ynys Môn  er, efallai nad yw hwn yn ysbryd amgylcheddol a gwrth-fasnachol yr artistiaid cynharaf.

Oriel
-----

* Spiral Jetty gan Robert Smithson o uwchben Rozel Point, canol Ebrill 2005*Spiral Jetty* gan Robert Smithson o uwchben Rozel Point, canol Ebrill 2005
* Andy GoldsworthyAndy Goldsworthy
* Robert SmithsonRobert Smithson
* Robert SmithsonRobert Smithson
* Raktres FlugRostRaktres FlugRost
* Kurt FleckensteinKurt Fleckenstein

Dolenni
-------

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  mymodernmet.com; adalwyd 30 Awst 2018.
2. ↑  theartstory.org theartstory.org; adalwyd 30 Awst 2018.
3. ↑  artandantiquesmag.com Archifwyd 2018-09-07 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 30 Awst 2018.
4. ↑  *Natural Art*. PediaPress.
5. ↑
**Celf Islamaidd.**

Patrymau
--------

Golygfa tu mewn y brif gromen ym Mosg Selimiye yn Edirne, Twrci.
Mae patrymau yn nodwedd boblogaidd gan arlunwyr Mwslimaidd ers canrifoedd. Dylanwadwyd mathemateg Islamaidd yn gryf gan weithiau'r Hen Roegwyr, ac felly roedd geometreg yn bwysig mewn diwylliant Islam. Defnyddiodd arlunwyr batrymau geometrig sy'n ail-adrodd, yn cylchdroi ac yn adlewyrchu. Defnyddiwyd celf batrymog i addurno waliau, lloriau, carpedi, potiau, lampiau, cloriau llyfrau, a thecstilau, yn enwedig yn y mosg.

Roedd negeseuon crefyddol gan rai o'r patrymau. Maent yn dechrau mewn canol cylch: mae'r cylch yn symboleiddio Allah, sef un duw heb ddiwedd, ac mae'r canol yn symboleiddio Mecca, a thuag at y ddinas sanctaidd hon mae Mwslimiaid yn wynebu wrth weddïo. Mae natur ailadroddus patrymau yn gallu cynrychioli deddf ddinewid Allah. O'r cylch gellir tynnu siapiau eraill yn fanwl gywir, a'r dair ffurf sylfaenol yng nghelf Islamaidd yw'r triongl, y sgwâr a'r hecsagon. Caiff rhain eu llunio a'u cyfosod i greu patrymau cylchdroëdig ac adlewyrchol o frithwaith geometrig neu gylymau a chadwyni plethedig. Mae symbol y seren a'r cilgant yn bresennol mewn nifer o ddyluniadau. Ymgorfforir caligraffeg Arabeg yng nghelf Islamaidd yn aml.

Hyd heddiw, arddurnir mosgiau gyda phatrymau tebyg i gelf Islamaidd draddodiadol. Ni chaniateir unrhyw gelf yn y neuadd weddïo, ond adeiladwyd nifer o fosgiau gydag addurniadau allanol crand a deiniadol. Gwelir patrymau hefyd ar gopïau o'r Coran a llyfrau eraill, dillad a wisgir gan Fwslimiaid, a chynnyrch y crochenydd a'r chwythwr gwydr.
Cafodd cerflun o Edward Colston a arferai sefyll yng nghanol dinas Bryste ei dynnu i lawr gan brotestwyr ar 7 Mehefin 2020. 
Codwyd y cerflun cyntaf ym 1895. Y cerflunydd oedd John Cassidy.

Dyn cyfoethog oedd Colston (1636–1721) a gafodd y rhan fwyaf o'i arian o'r fasnach gaethweision. Gwnaed cwynion am y cerflun cyntaf tua 1990 a gofynnwyd i Gyngor Dinas Bryste ei dynnu. Yn ystod protestiadau "Black Lives Matter" yn 2020, taflwyd y cerflun i'r harbwr. 
Tynnodd Cyngor Dinas Bryste y cerflun o'r dŵr ac maen nhw'n bwriadu ei roi mewn amgueddfa.

Dwedodd y Prif Gwnstabl Heddlu Bryste, Andy Marsh: "Byddai arestio pobl [ar y pryd] yn debygol o fod wedi arwain at anafiadau […] a gallai [hynny] fod wedi cael goblygiadau difrifol i ddinas Bryste a thu hwnt. Fedrwch chi ddychmygu golygfeydd o’r heddlu ym Mryste yn ymladd â phrotestwyr a oedd yn difrodi’r cerflun o ddyn yr ystyrir ei fod wedi gwneud tipyn o’i ffortiwn drwy’r fasnachu caethweision?"

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Saner, Emine (29 Ebrill 2017). "Renamed and shamed: taking on Britain's slave-trade past, from Colston Hall to Penny Lane". *The Guardian* (yn Saesneg). Cyrchwyd 16 Mehefin 2020.
2. ↑  "Prif Gwnstabl Heddlu Bryste yn amddiffyn tactegau'r heddlu ar ôl i gerflun gael ei ddymchwel". *Golwg 360*. 8 Mehefin 2020. Cyrchwyd 16 Mehefin 2020.
Dull o facsu seidr yw **cîfio**. Daw o'r gair Saesneg 'keeve'

Tarddiad
--------

Mae'r dull cîfio o gynhyrchu seidr yn boblogaidd yn Llydaw a gogledd Ffrainc i gynhyrchu Seidr Bouché. Roedd y dull yn gyffredin yng ngorllewin Lloegr (ac efallai Cymru) ar un adeg ond diflanodd yn sgil cynhyrchu seidr ar raddfa fasnachol yn yr 20g.

Mae'r dull bellach yn cael ei hail-gyflwyno yng Nghymru, Lleogr ac America wrth i gynhyrchwyr chwilio am flas llawnach a mwy naturiol. Gwneir defnydd o'r dull cîfio yng Nghymru gan Seidr y Mynydd o Fynydd-y-garreg ger Cydweli.

Dull
----

Dull traddodiadol o wneud seidr wedi ei felysu'n naturiol yw cîfio. Dim ond afalau seidr a ddefnyddir (afalau ychydig yn sur). Ni ddefnyddir siwgr, dŵr na dim ychwanegiad arall.

Dechreuir y broses gan gasglu afalau o rywogaethau sur-felys yn hwyr yn y tymor ac sy'n naturiol isel mewn maetholion (Saesneg: *nutrients*) ond yn weddol uchel mewn tannin. Caiff yr afalau eu malu a'u gadael am hyd at 24 awr cyn eu troi'n sudd.

Mae'r broses o cîfio yn creu sbwng neu jel pectin sy'n esgyn a chodi i dop y sudd mewn cerwyn (hen air am gerwyn, *vat*, yw keeve) trylowy. Mae'r croen pectin naturiol yma'n dal nitrogen a ryddheir gan yr afalau. Canlyniad tynnu ymaith y maetholion (nutrients) hanfodol yma yn y broses o cîfio yw fod eplesiad y burum gwyllt yn stopio'n gynnar, gan adael i siwgr naturiol yr afalau felysu'r seidr.

Bydd pobl sy'n macsu'r seidr yn aml yn poteli'r seidr wrth i'r broses cîfio fynd yn ei flaen yn araf gan olygu fod swigod naturiol bychain yn cael eu cynhyrchu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. 1 2

Dolenni allanol
---------------

* 'Keeving - what's that?'
* Tudalen esboniadol ar Pilton Cider
Hanes amrywiol ac anghyson sydd gan **gelf Lloegr**. Ar y cyfan, mae'r Saeson wedi dynwared ac addasu arddulliau cyfandir Ewrop, ac weithiau'n cyfrannu at fudiadau celf rhyngwladol gyda nodweddion sy'n unigryw i Loegr. O bryd i'w gilydd Lloegr fu ar flaen y gad mewn mudiadau newydd sydd wedi dylanwadu ar wledydd eraill.

Celf gynharaf
-------------

Gwelir ambell nodwedd yng nghelf Lloegr cyn dyfodiad yr Eingl-Sacsoniaid a gafodd ddylanwad elfennol ar arddulliau a ffurfiau gweledol yn y wlad ers hynny. Patrymau troellog oedd yn addurno gwneuthurbethau'r Celtiaid, a bu llinellau rhythmig yn gyffredin yng nghelf Lloegr trwy gydol ei hoes. Dylanwadodd brithweithiau'r Rhufeiniaid ar batrymau'r crefftwyr brodorol, er na chafodd cynlluniau trefol a phensaernïaeth filwrol Rufeinig effaith bwysig.

Yr Eingl-Sacsoniaid
-------------------

Yn sgil goresgyniadau'r Eingl-Sacsoniaid yn y 5g, daeth diwylliant Germanaidd i Loegr. Cyfunwyd patrymau a llinellau haniaethol â ffigurau o bobl ac anifeiliaid, delweddaeth baganaidd cyn i'r Eingl-Sacsoniaid gael eu cristioneiddio. Dilynai'r un fath o batrymau gan y mynachod a ddarluniodd yr ymblethiadau cywrain yn Efengylau Lindisfarne (c. 700). Celf wychaf y 10g oedd y llawysgrifau goliwiedig, sydd yn debyg i ddarluniau Carolingaidd o ran ei llinellau a'i lliwiau.

Y Normaniaid
------------

Dylanwadodd y Normaniaid, a ddaeth i dra-arglwyddiaethu dros Loegr yn ail hanner yr 11g, ar bensaernïaeth y wlad yn fwy na'i chelf. Codwyd eglwysi a chadeirlannau enfawr yn yr arddull Romanésg, a chanddynt fowtiau asennog, megis Eglwys Gadeiriol Durham (1093–1130). Ceir ychydig o enghreifftiau o gerfluniaeth gain y cyfnod ar ffurf cerfweddau yng Nghaerfuddai (c. 1140), Lincoln (c. 1145), a Mambri (c. 1160–70). Mae ambell waith yn cyfuno patrymau cydblethog yr oesoedd cynt â ffurf gofebol, er enghraifft yn Ely, ond ar y cyfan dynwarediadau plwyfol yw cerfluniau Romanésg y Saeson. Datblygodd paentiadau'r llawysgrifau â'r man-gelfyddydau orau, gyda'u lliwiau'n grasach a'u llinellau'n drymach nag etifeddiaeth yr Eingl-Sacsoniaid. Enghraifft unigryw, a hynny'n waith seciwlar, o hoffter y Sais am draddodi hanes yn ei gelf yw Brodwaith Bayeux. Daeth dylanwadau'r Môr Canoldir hefyd i gelf Lloegr ar ffurf naturoliaeth megis yr arddull Fysantaidd.

Yr oes Gothig
-------------

Derbynai celf Lloegr ei haeddiant yn yr oes Gothig, o'r 13g i'r 15g, dan ddylawad y Ffrancod.

Y Dadeni
--------

Yr Ysgol Baentio Seisnig
------------------------

Rhoddir yr enw "yr Ysgol Seisnig" ar arlunwyr Lloegr yn y cyfnod 1750–1850. Dyma ffyniant o arddulliau a themâu gwreiddiol yn arluniaeth y wlad a oedd, am y tro cyntaf, cystal â chelf y cyfandir. Ymhlith goreuon yr oes oedd y tirlunwyr J. M. W. Turner a John Constable, y portreadwyr Syr Joshua Reynolds a Thomas Gainsborough, a'r paentiwr anifeiliaid George Stubbs.

Gweler hefyd
------------

* Celf yr Alban
* Celf Cymru

Cyfeiriadau
-----------
Roedd **Christopher Elliot Stuart** (Chwefror 1949 – 13 Gorffennaf 2022) yn newyddiadurwr, cyfansoddwr caneuon, cyflwynydd a chynhyrchydd radio a theledu.

Roedd yn adnabyddus fel un o gyflwynwyr cyntaf BBC Radio Wales. Roedd e'n gynhyrchydd gweithredol cyfres gwis BBC Two *Only Connect*. Fel cyflwynydd bu’n arwain y rhaglen frecwast cynnar ar BBC Radio 2 rhwng 1988 a 1991.

Cafodd Stuart ei eni yn Ninas Durham Cafodd ei fagu yn Swydd Nottingham a Swydd Gaerlŷr. Darllenodd wleidyddiaeth, athroniaeth ac economeg yn New College, Rhydychen, ac wedi graddio symudodd i Gymru lle y dechreuodd weithio fel newyddiadurwr i'r *Western Mail*. Roedd yn aelod o'r band comedi "Baby Grand", a gafod dwy gyfres deledu ar BBC Two a rhyddhaodd albwm ar label Decca. Gyda'i wraig Megan, sefydlodd y cwmni cynhyrchu Presentable. Bu farw Stuart yn 73 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Chris Stuart: Ex-BBC Radio Wales presenter dies aged 73". *BBC News* (yn Saesneg). Cyrchwyd 13 Gorffennaf 2022.
2. ↑  McCarthy, James. "Tributes pour in for Radio 2 star Sir Terry Wogan". *Wales Online* (yn Saesneg).
3. ↑  Williamson, David. "Presentable dealt a golden hand with big money sale". *Wales Online* (yn Saesneg).
4. ↑  Amy Denman; Aaron Morris (13 Gorffennaf 2022). "Durham-born BBC Radio 2 DJ Chris Stuart dies aged 73 - leading to tributes from colleagues". *Chronicle Live* (yn Saesneg). Cyrchwyd 15 Gorffennaf 2022.
Duwies amaethyddiaeth yn y Rhufain hynafol oedd **Ceres**, y ffurf Rufeinig ar y dduwies Roegaidd Demeter. Mae'n bosibl y bu Ceres yn un o dduwiesau brodorol yr Eidal yn wreiddiol, ond daw i'r amlwg yn hanes Rhufain yn 496 CC pan gyflwynwyd addoliaeth Demeter, Persephone (Lladin: Proserpina) a Dionysus (Lladin: Bacchus) adeg sychder mawer ar orchymyn offeiriaid y Sibyl.

Fel cwlt swyddogol roedd addoliad Ceres yn dilyn y patrwm Groeg yn llwyr. Roedd y Rhufeiniaid yn arfer dathlu gemau'r *Cerealia* ar ddechrau mis Ebrill. Roedd yna ddathliad arall ym mis Awst: byddai'r merched yn ymprydio am naw diwrnod ac wedyn yn cyflwyno offrymau blaenffrwyth y tymor i Ceres, gan wisgo coronau o ŷd.

Pobl gyffredin oedd ei haddolwyr, yn bennaf, yn enwedig yn yr ardaloedd gwledig. Yno y ceir y dystiolaeth gryfaf am y dduwies Eidalaidd hynafol ei hun. Arferai'r werin bobl offrymu hwch (*porca praecadanaea*) i Ceres cyn gychwyn ar y gwaith o gael y cynhaeaf i mewn ac yn cyflwyno'r blaenffrwyth ŷd i deml y dduwies.

*Ceres gyda Bacchus a Ciwpid*, paentiad gan Hans von Aachen, Yr Almaen, 1600
*Ave natura* (1910), sy'n cynrychioli gorymdaith Rufeinig i Ceres, duwies gwenith. Gwaith arddull cyn-Raffaelaidd gan Cesare Saccaggi da Tortona

Ffynhonnell
-----------

* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny).
Ffilm ddrama a chomedi gan y cyfarwyddwyr Jacob Geis a Karel Lamač yw ***Der verhexte Scheinwerfer*** a gyhoeddwyd yn 1934. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen Natsïaidd. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Karl Valentin, O. E. Hasse a Liesl Karlstadt. Mae'r ffilm yn 16 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1934. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Thin Man* ffilm Americanaidd gan W.S. Van Dyke. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Josef Illig oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jacob Geis ar 30 Tachwedd 1890 ym München a bu farw yn yr un ardal ar 30 Hydref 1935.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jacob Geis nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Der Verhexte Scheinwerfer |  | yr Almaen Natsïaidd | Almaeneg | 1934-01-01 |
| Die Erbschaft |  | yr Almaen | Almaeneg | 1936-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------