Roedd **Thomas Brian Stowell** (6 Medi 1936 – 18 Ionawr 2019 ) yn bersonoliaeth radio, ieithydd, ffisegydd ac awdur Manawaidd. Roedd yn gyn *Yn Lhaihder* (Darllenydd) y Tynwald, Senedd Ynys Manaw.  Ystyrir ef yn un o'r bobl blaenaf yn yr ymgyrch dros adfywiad yr iaith Manaweg.

Cefndir
-------

Ganwyd Stowell yn Douglas ym 1936. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Uwchradd Douglas a Phrifysgol Lerpwl, lle dderbyniodd gradd mewn ffiseg niwclear.

Yn ei arddegau darllenodd traethawd gan Douglas Faragher a oedd yn gofidio bod y Fanaweg yn cael ei hanwybyddu. Penderfynodd rhoi gais ar ddysgu'r iaith a mynychodd ysgol nos, lle mae ef oedd yr unig ddisgybl. Bu'n cynorthwyo Faragher i recordio'r ychydig o siaradwyr cynhenid a oedd dal yn fyw. Wrth wneud y recordiadau daeth yn rhugl yn yr iaith lafar.

Gyrfa
-----

Wedi ymadael a'r brifysgol arhosodd ar lannau Merswy i weithio fel darlithydd ffiseg ac i ennill doethuriaeth mewn ffiseg gymhwysol. Yn ystod y cyfnod hwn bu'n ymweld ag Ynys Manaw yn rheolaidd ac yn parhau i hyrwyddo'r iaith. Ym 1979 cafodd gais gan weinidog addysg y Tynwald i baratoi cwrs dysgu Manaweg. Dychwelodd i Ynys Manaw ym 1991 wedi iddo gael ei benodi yn ddeiliad cyntaf swydd Swyddog yr Iaith Manaweg yn yr Adran Addysg. Bu'n gyfrifol am gyflwyno'r Fanaweg i ysgolion yr ynys. Bu'r galw am rywfaint o addysg Manaweg yn ysgubol gyda thua 40% o ddisgyblion ysgolion cynradd a 10% o ddisgyblion uwchradd yn derbyn gwersi.

Ysgrifennodd Stowell nifer o gyrsiau Manaweg a chyhoeddodd nifer o erthyglau yn ymwneud â materion Manawaidd a Cheltaidd. Roedd yn gyfieithydd lluosog mewn amrywiaeth o gyfryngau, ac mae'n arbennig o adnabyddus am ei gyfieithiad o *Anturiaethau Alys yng Ngwlad Hud* (*Contoyryssyn Ealish ayns Cheer ny Yindyssyn*). Roedd yn aelod o'r Pwyllgor Darlledu Gaeleg, a bu'n cyflwyno sioe radio ac eitemau newyddion Manawaidd a Manaweg ar Radio Manx gan gynnwys bod yn brif gyflwynydd *Moghrey Jedoonee* (Bore Sul) am dros ugain mlynedd. Yn 2006, cyhoeddodd nofel lawn gyntaf y Fanaweg, *Dunveryssyn yn Tooder-Folley* (Llofruddiaethau'r Fampir).

Anrhydeddau
-----------

Gwasanaethodd Stowell fel *Yn Lhaihder* (Darllenydd) ar Ddydd Tynwald rhwng 2001-2012, rôl sy'n dathlu'r iaith Manaweg ac sy’n ganolog i gadarnhau hunaniaeth Manw a pharhad cysylltiad ffurfiol llywodraeth Manaw a Bryn Tynwald dros nifer fawr o ganrifoedd.

Yn 2008 anrhydeddwyd Dr Stowell gyda gwobr *Reih Bleeaney Vanannan* (Dewis y Flwyddyn Manaw), prif anrhydedd ddiwylliannol yr ynys am gyfraniadau eithriadol i ddiwylliant Manaw. Yn 2010 enillodd *Anrhydedd y Tynwald*, prif anrhydedd ddinesig yr ynys.

Cyhoeddiadau
------------

* 1968: *Gaelg Trooid Jallooghyn*
* 1973: *Chronicle of The Kings of Mann and The Isles / Recortys Reeaghyn Vannin as ny hEllanyn* gyda George Broderick
* 1974: *Bunneydys: A Course in Spoken Manx* (wedi ei selio ar *Buntús Cainte*)
* 1986: *Abbyr Shen*
* 1990: *Contoyrtyssyn Ealish ayns Çheer ny Yindyssyn*
* 1996: *Bun-Choorse Gaelgagh*
* 1996: *A Short History of the Manx Language*
* 1998: *Y Coorse Mooar*
* 2005: *Dunveryssyn yn Tooder-Folley*
* 2006: *Ealish ayns Çheer ny Yindyssyn*
* 2010: *Contoyrtyssyn Ealish ayns Çheer ny Yindyssyn*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Dr Brian Stowell (1936-2019) Manx Speaker, Teacher, and Broadcaster". *Y Tynwald*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-01-13. Cyrchwyd 22 Ionawr 2019.
2. 1 2  "First Person: Brian Stowell". *Financial Times*. 10 Chwefror 2012. Cyrchwyd 22 Ionawr 2019.
3. ↑  "President of Tynwald pays tribute to Dr Brian Stowell RBV TH". *Y Tynwald*. 21 Ionawr 2019. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2022-01-22. Cyrchwyd 22 Ionawr 2019.
4. ↑  "Tributes paid to Manx Gaelic revival 'pioneer'". *BBC*. 21 Ionawr 2019. Cyrchwyd 22 Ionawr 2019.
5. ↑  O'Néill, Diarmuid (2005). *Rebuilding the Celtic languages*. Y Lolfa. t. 403. ISBN 978-0862437237.
6. ↑  Everson, Michael (21 June 2010). "Contoyrtyssyn Ealish ayns Çheer ny Yindyssyn - Alice's Adventures in Wonderland in Manx" (yn Manaweg a Saesneg). Evertype. Cyrchwyd 20 January 2019.CS1 maint: unrecognized language (link)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 75247446
* LCCN: n84043206
* ISNI: 0000 0003 7416 7455

 |