Clefyd heintus mewn bodau dynol yw **milhaint** (Saesneg: zoonosis) a achosir gan bathogen (megis bacteriwm, firws, parasit neu brion) sydd wedi neidio o rywogaeth arall (fertebrat fel arfer) i fod ddynol. Yna, mae'r bod dynol heintiedig cyntaf yn trosglwyddo'r asiant heintus i o leiaf un bod dynol arall, sydd, yn ei dro, yn heintio eraill. Gair cyfansawdd yw 'milhaint': 'mil' (anifail) a 'haint', 'heintiau'.

Ymhlith y milheintiau mwyaf peryglus y mae clefyd y firws ebola a salmonellosis. Roedd HIV yn glefyd milheintiol a drosglwyddwyd i bobl yn gynnar yn yr 20g, er ei fod bellach wedi datblygu i fod yn glefyd dynol yn unig.

Mae'r rhan fwyaf o'r mathau o ffliw sy'n heintio bodau dynol yn glefydau dynol, er bod llawer o fathau o ffliw adar a ffliw moch yn filheintiau; o bryd i'w gilydd mae'r firysau hyn yn ailgyfuno â mathau dynol o'r ffliw a gallant achosi pandemig fel ffliw Sbaen 1918 neu ffliw moch 2009. Mae haint *Taenia solium* yn un o'r clefydau trofannol sydd wedi'u hesgeuluso sy'n peri pryder i feddygon a milfeddygon mewn rhanbarthau endemig.

Gall milheintiau gael eu hachosi gan amrywiaeth o bathogenau clefydau megis firysau sy'n dod i'r amlwg, bacteria, ffyngau a pharasitiaid; o'r 1,415 o bathogenau y gwyddys eu bod yn heintio bodau dynol, roedd 61% yn filhaint. Mae'r rhan fwyaf o glefydau dynol yn tarddu o rywogaethau eraill; fodd bynnag, dim ond clefydau sy'n cynnwys trosglwyddo nad yw'n ddynol i fodau dynol fel mater o drefn, megis y gynddaredd, sy'n cael eu hystyried yn filheintiau uniongyrchol.

Ceir amryw o ddulliau trosglwyddo: weithiau mae'r afiechyd yn cael ei drosglwyddo'n uniongyrchol o rywogaethau nad ydynt yn ddynol i fodau dynol trwy'r aer (ee ffliw) neu drwy frathiad neu boer (ee y gynddaredd). Mewn cyferbyniad, gall trosglwyddiad ddigwydd hefyd trwy rywogaeth ganolradd (y cyfeirir ato fel 'fector'), sy'n cario pathogen y clefyd heb fynd yn sâl. Pan fydd bodau dynol yn heintio rhywogaethau nad ydynt yn ddynol, fe'i gelwir yn 'filhaint gwrthdro' neu'n 'anthroponosis'. Daw'r term o'r Groeg : ζῷον *zoon* "anifail" a νόσος *nosos* "salwch".

Achosion
--------

Ymddangosiad clefydau milheintiol cyntaf pan ddofwyd anifeiliaid. Gall trosglwyddiad milheintiol ddigwydd mewn unrhyw gyd-destun lle ceir cysylltiad ag anifeiliaid, cynnyrch anifeiliaid, neu drwy fwyta anifeiliaid. Gall hyn ddigwydd mewn cyd-destun cydymaith (anifeiliaid anwes), economaidd (ffermio, masnach, cigydd, ac ati), rheibus (hela, cigydda neu fwyta helwriaeth wyllt) neu gyd-destun ymchwil. 

Yn y 2010au a'r 2020au, cynyddodd y nifer o ymddangosiad clefydau milheintiol newydd. "Credir bod tua 1.67 miliwn o firysau heb eu disgrifio yn bodoli mewn mamaliaid ac adar, ac amcangyfrifir bod gan hyd at hanner ohonynt y potensial i groesi i fodau dynol," meddai astudiaeth dan arweiniad ymchwilwyr ym Mhrifysgol California, Davis. Yn ôl adroddiad gan Raglen Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig a Sefydliad Ymchwil Da Byw Rhyngwladol rhan fawr o'r achosion yw'r amgylchedd fel newid hinsawdd, amaethyddiaeth anghynaliadwy, ecsbloetio bywyd gwyllt a newid yn y defnydd o dir. Mae eraill yn gysylltiedig â newidiadau yn y gymdeithas ddynol ee mwy o symudedd. Mae'r sefydliadau'n cynnig set o fesurau i atal y cynnydd.

### Halogi cyflenwad bwyd neu ddŵr

Y pathogenau milheintiol mwyaf arwyddocaol sy'n achosi clefydau a gludir gan fwyd yw *Escherichia coli* O157:H7, *Campylobacter*, *Caliciviridae*, a *Salmonela*.

Yn 2006 canolbwyntiodd cynhadledd a gynhaliwyd yn Berlin ar fater effeithiau pathogenau milheintiol ar ddiogelwch bwyd, gan annog gan annog llywodraethau'r byd i ymyrryd a bod ar eu gwyliadwraeth drwy annog y cyhoedd o'r risgiau o ddal clefydau a gludir gan fwyd o fwyta o'r-fferm-i'r-bwrdd.

Gall llawer o glefydau sy'n deillio o fwyd fod yn gysylltiedig â phathogenau milheintiol a gall llawer o wahanol fathau o fwyd sy'n dod o anifeiliaid gael eu halogi ee wyau, bwyd môr, cig, llaeth, a hyd yn oed rhai llysiau.

### Ffermio, ransio a hwsmonaeth anifeiliaid

Gall dod i gysylltiad ag anifeiliaid fferm arwain at glefydau mewn ffermwyr neu eraill sy’n dod i gysylltiad ag anifeiliaid fferm heintiedig. Mae llynmeirch (<i>glanders)</i> yn effeithio'n bennaf ar y rhai sy'n gweithio'n agos gyda cheffylau ac asynnod. Gall cysylltiad agos â gwartheg arwain at haint anthracs ar y croen, tra bod haint anthracs trwy anadliad yn fwy cyffredin i weithwyr mewn lladd-dai, tanerdai a melinau gwlân. Gall cysylltiad agos â defaid sydd wedi rhoi genedigaeth yn ddiweddar arwain at haint â’r bacteriwm *Chlamydia psittaci,* gan achosi clamydiosis (ac erthyliad ensŵotig mewn merched beichiog), yn ogystal â chynyddu’r risg o dwymyn Q, tocsoplasmosis, a listeriosis, mewn merch beichiog. Mae echinococcosis yn cael ei achosi gan lyngyr rhuban, sy'n gallu lledaenu o ddefaid heintiedig drwy fwyd neu ddŵr sydd wedi'i halogi gan faw neu wlân. Mae ffliw adar yn gyffredin mewn ieir ac, er ei fod yn brin mewn pobl, y prif bryder iechyd cyhoeddus yw y bydd straen o ffliw adar yn ailgyfuno â firws ffliw dynol ac yn achosi pandemig fel ffliw Sbaen 1918. Yn 2017, gorchmynnwyd cadw ieir buarth yn y DU i'w cadw y tu mewn oherwydd y bygythiad ffliw adar. Mae gwartheg yn gronfa bwysig o cryptosporidiosis, sy'n effeithio'n bennaf ar y rhai sydd wedi'u himiwneiddio. Dengys adroddiadau y gall mincod gael eu heintio hefyd. Yng ngwledydd y Gorllewin, mae baich Hepatitis E yn dibynnu i raddau helaeth ar ddod i gysylltiad â chynnyrch anifeiliaid, ac mae cig mochyn yn ffynhonnell enfawr ohono.

Mae milfeddygon yn agored i beryglon galwedigaethol unigryw o ran afiechyd milheintiol. Yn Unol Daleithiau America, mae astudiaethau wedi amlygu risg uwch o anafiadau a diffyg ymwybyddiaeth filfeddygol o'r peryglon hyn. Profodd ymchwil y pwysigrwydd o addysg glinigol barhaus gan filfeddygon sy'n gysylltiedig ag anafiadau cyhyrysgerbydol, brathiadau anifeiliaid, a thoriadau.

### Anifeiliaid anwes

Gall anifeiliaid anwes drosglwyddo nifer o afiechydon. Mae cŵn a chathod yn cael eu brechu rhag y gynddaredd yn rheolaidd. Gall anifeiliaid anwes hefyd drosglwyddo'r llyngyr a *Giardia*, sy'n endemig mewn poblogaethau anifeiliaid a phobl. Mae tocsoplasmosis yn haint cyffredin mewn cathod; mewn pobl mae'n afiechyd ysgafn er y gall fod yn beryglus i ferched beichiog. Mae dirofilariasis yn cael ei achosi gan *Dirofilaria immitis* trwy fosgitos sydd wedi'u heintio gan famaliaid fel cŵn a chathod. Caiff clefyd crafu cathod ei achosi gan *Bartonella henselae* a *Bartonella quintana*, sy'n cael eu trosglwyddo gan chwain sy'n endemig i gathod. Mae *enseffalitozoon cuniculi* yn barasit microsporidaidd sy'n cael ei gludo gan lawer o famaliaid, gan gynnwys cwningod, ac mae'n bathogen manteisgar pwysig mewn pobl sydd wedi'u himiwneiddio gan HIV/AIDS, trawsblannu organau, neu ddiffyg CD4+ T-lymffosyt.

Gall anifeiliaid anwes hefyd wasanaethu fel cronfa o glefyd firaol a chyfrannu at bresenoldeb cronig rhai afiechydon firaol yn y boblogaeth ddynol. Er enghraifft, mae tua 20% o gŵn domestig, cathod a cheffylau yn cario gwrthgyrff gwrth-feirws Hepatitis E ac felly mae'n debyg bod yr anifeiliaid hyn yn cyfrannu at faich Hepatitis E dynol hefyd. Ar gyfer poblogaethau nad ydynt yn agored i niwed (pobl nad ydynt wedi'u himiwneiddio) mae'r baich afiechyd cysylltiedig, fodd bynnag, yn fach.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  WHO. "Zoonoses". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 3 January 2015. Cyrchwyd 18 December 2014.
2. ↑  "A glimpse into Canada's highest containment laboratory for animal health: The National Centre for Foreign Animal Diseases". *science.gc.ca*. Government of Canada. 22 Hydref 2018. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 20 June 2019. Cyrchwyd 16 Awst 2019. Zoonoses are infectious diseases which jump from a non-human host or reservoir into humans.
3. ↑  "Origins of HIV and the AIDS pandemic". *Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine* **1** (1): a006841. Medi 2011. doi:10.1101/cshperspect.a006841. PMC 3234451. PMID 22229120. .
4. ↑  "HIV epidemiology. The early spread and epidemic ignition of HIV-1 in human populations". *Science* **346** (6205): 56–61. Hydref 2014. arXiv:6. Bibcode 2014Sci...346...56F. doi:10.1126/science.1256739. PMC 4254776. PMID 25278604. .
5. ↑  "Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa". *Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences* **356** (1410): 911–920. June 2001. doi:10.1098/rstb.2001.0867. PMC 1088484. PMID 11405938. .
6. ↑  "Human vs. animal outbreaks of the 2009 swine-origin H1N1 influenza A epidemic". *EcoHealth* **8** (3): 376–380. Medi 2011. doi:10.1007/s10393-011-0706-x. PMC 3246131. PMID 21912985. .
7. ↑  "Taenia solium Human Cysticercosis: A Systematic Review of Sero-epidemiological Data from Endemic Zones around the World". *PLOS Neglected Tropical Diseases* **9** (7): e0003919. 6 Gorffennaf 2015. doi:10.1371/journal.pntd.0003919. PMC 4493064. PMID 26147942. .
8. ↑  "Risk factors for human disease emergence". *Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences* **356** (1411): 983–989. July 2001. doi:10.1098/rstb.2001.0888. PMC 1088493. PMID 11516376. .
9. ↑  "AIDS as a zoonosis? Confusion over the origin of the virus and the origin of the epidemics". *Journal of Medical Primatology* **33** (5–6): 220–226. October 2004. doi:10.1111/j.1600-0684.2004.00078.x. PMID 15525322.
10. ↑  "Zoonosis". *Medical Dictionary*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 28 June 2013. Cyrchwyd 30 January 2013.
11. ↑  "Reverse zoonotic disease transmission (zooanthroponosis): a systematic review of seldom-documented human biological threats to animals". *PLOS ONE* **9** (2): e89055. 2014. Bibcode 2014PLoSO...989055M. doi:10.1371/journal.pone.0089055. PMC 3938448. PMID 24586500. .
12. ↑  *Animal Oppression and Human Violence: Domesecration, Capitalism, and Global Conflict*. Columbia University Press. 2013. t. 5. ISBN 978-0231151894.
13. ↑  "Ranking the risk of animal-to-human spillover for newly discovered viruses". *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America* **118** (15). April 2021. arXiv:6. doi:10.1073/pnas.2002324118. PMC 8053939. PMID 33822740. .
14. ↑  "Coronavirus: Fear over rise in animal-to-human diseases". BBC. 6 July 2020. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 7 July 2020. Cyrchwyd 7 July 2020.
15. ↑  "Preventing the next pandemic – Zoonotic diseases and how to break the chain of transmission". *United Nations Environmental Programm*. United Nations. 15 May 2020. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 6 July 2020. Cyrchwyd 7 July 2020.
16. ↑  "Campylobacters as zoonotic pathogens: a food production perspective". *International Journal of Food Microbiology* **117** (3): 237–257. July 2007. doi:10.1016/j.ijfoodmicro.2007.01.006. PMID 17368847.
17. ↑  "Introduction: emerging antimicrobial resistance mechanisms in the zoonotic foodborne pathogens Salmonella and Campylobacter". *Microbes and Infection* **8** (7): 1889–1890. June 2006. doi:10.1016/j.micinf.2005.12.024. PMID 16714136.
18. ↑  "The threat posed by the global emergence of livestock, food-borne, and zoonotic pathogens". *Annals of the New York Academy of Sciences* **894** (1): 20–27. 1999. Bibcode 1999NYASA.894...20M. doi:10.1111/j.1749-6632.1999.tb08039.x. PMID 10681965.
19. ↑  Med-Vet-Net. "Priority Setting for Foodborne and Zoonotic Pathogens" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 25 June 2008. Cyrchwyd 5 April 2008.
20. ↑  Abebe, Engidaw; Gugsa, Getachew; Ahmed, Meselu (2020-06-29). "Review on Major Food-Borne Zoonotic Bacterial Pathogens". *Journal of Tropical Medicine* **2020**: 4674235. doi:10.1155/2020/4674235. ISSN 1687-9686. PMC 7341400. PMID 32684938. .
21. ↑  "Inhalation Anthrax". *cdc.gov* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 26 March 2017. Cyrchwyd 26 March 2017.
22. ↑  "Avian flu: Poultry to be allowed outside under new rules". *BBC News* (yn Saesneg). 28 February 2017. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 7 March 2017. Cyrchwyd 26 March 2017.
23. ↑  "Cryptosporidiosis - an occupational risk and a disregarded disease in Estonia". *Acta Veterinaria Scandinavica* **56** (1): 36. June 2014. doi:10.1186/1751-0147-56-36. PMC 4089559. PMID 24902957. .
24. ↑  "Mink found to have coronavirus on two Dutch farms – ministry" (yn Saesneg). Reuters. 26 April 2020. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 27 April 2020. Cyrchwyd 27 April 2020.
25. ↑  "Hepatitis E virus transmission from wild boar meat". *Emerging Infectious Diseases* **11** (12): 1958–1960. December 2005. arXiv:6. doi:10.1016/j.onehlt.2021.100350. PMC 8606544. PMID 16485490. .
26. ↑  "Assessment of Musculoskeletal Injuries Associated with Palpation, Infection Control Practices, and Zoonotic Disease Risks among Utah Clinical Veterinarians". *Journal of Agromedicine* **24** (1): 35–45. Ionawr 2019. doi:10.1080/1059924X.2018.1536574. PMID 30362924.
27. ↑  Prevention, CDC – Centers for Disease Control and. "Toxoplasmosis – General Information – Pregnant Women". *cdc.gov* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 18 Tachwedd 2015. Cyrchwyd 1 Ebrill 2017.
28. ↑  *Companion animal zoonoses*. Wiley-Blackwell. 2011. tt. 282–84. ISBN 978-0813819648.
29. ↑  "Hepatitis E virus seroprevalence in pets in the Netherlands and the permissiveness of canine liver cells to the infection". *Irish Veterinary Journal* **73**: 6. 2020. arXiv:6. doi:10.1186/s13620-020-00158-y. PMC 7119158. PMID 32266057. .

Dolenni allanol
---------------

* Casgliadau AVMA: Diweddariadau Milheintiau
* Clefydau trofannol WHO a milheintiau
* Canfod a Dadansoddi Fforensig o Fywyd Gwyllt a Chlefydau Milhaintol
* Cyhoeddiadau mewn Milheintiau a Chlefydau Bywyd Gwyllt
* Neges gan natur: coronafeirws. Rhaglen Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh85150001
* GND: 4121949-1
* BNF: cb119626189 (data)
* NDL: 00971020
* NKC: ph136895
* BNE: XX528485

 |