Roedd Y Parchedig **David Hughes** BA (21 Mehefin, 1813 – 3 Mehefin, 1872) yn weinidog gyda'r Annibynwyr ac yn awdur.

Cefndir
-------

Ganwyd Hughes ar fferm Cefn uchaf, Llanddeiniolen, yn fab i Hugh Hughes ac Anne ei wraig. Cafodd ei addysgu yn Athrofa'r Efengylwyr yn Hackney, Llundain a Phrifysgol Glasgow lle graddiodd BA ym 1841.

Gyrfa
-----

Bu Hughes yn cadw ysgol yn Llanddeiniolen ar y cyd a'i frawd hŷn Griffith. Yn ôl adroddiad yn y Geninen *Yr oedd y ddau yn hynod dirion at fechgyn da, ond yn llym iawn yn erbyn rhai direidus, neu y neb a droseddai drwy siarad Cymraeg*.

Dechreuodd bregethu yng Nghapel Bethel, Llanddeiniolen pan oedd yn 19 mlwydd oed, tua 1832. Wedi gorffen ei astudiaethau yn Llundain a Glasgow cafodd ei ordeinio i weinidogaeth yr Annibynwyr yn Llan Sain Siôr ar 14 Medi 1841 gan ddod yn weinidog ar achosion ei enwad yn Llan Sain Siôr a Moelfre. Arhosodd yn Llan Sain Siôr hyd 1846 pan symudodd i Lanelwy. Yn ystod ei gyfnod yn Llanelwy bu'n olygydd ar gylchgrawn misol byrhoedlog o'r enw *Y Beirniadur*.

Wedi blwyddyn y Llanelwy symudodd maes ei weinidogaeth i Gapel Great Jackson Street ym Manceinion. Ym 1847 derbyniodd cais gan Y Parch Dr Arthur Jones i'w gynorthwyo i gadw un o Ysgolion elusennol Dr Daniel Williams ym Mangor.. Ni fu ganddo ofalaeth capel ym Mangor ond parhaodd i bregethu'n rheolaidd. Aeth yn ôl i fod yn weinidog ym mis Tachwedd 1855 pan dderbyniodd alwad i fod yn weinidog ar Gapel Saron, Tredegar. Parhaodd yn weinidog Saron hyd ei farwolaeth.

Gyrfa lenyddol
--------------

Yn ystod ei gyfnod yn Llanelwy bu'n olygydd ar gylchgrawn misol byrhoedlog o'r enw *Y Beirniadur*. Ysgrifennodd llawer i'r cyhoeddiadau misol Cymreig, yn enwedig i'r Dysgedydd. Cyfrannodd nifer fawr o ysgrifau i'r Gwyddoniadur Cymreig. Cyhoeddodd dau lyfr: *Geiriadur Ysgrythrol a Duwinyddol* (1852) ac *Elfenau Daearyddiaeth* (1859). Bu hefyd yn olygydd ar ddiwygiad o eiriadur Thomas Edwards (Caerfallwch). Cyfieithodd rhan o *An Introduction to the Critical Study and Knowledge of the Holy Scriptures* gan Thomas Hartwell Horne i'r Gymraeg fel *Arweiniad at Efrydiaeth Feirniadol a Gwybodaeth Sanctaidd* ym 1854.

Teulu
-----

Roedd yn briod a merch o'r enw Jane, merch o Lanbadrig, Ynys Môn. Ganwyd eu mab hynaf Y Parch David Griffith Hughes ym 1858, sy'n awgrymu eu bod wedi priodi rhywbryd cyn hynny.

Marwolaeth
----------

Bu farw Hughes yn ei gartref yn Georgetown, Tredegar yn 58 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Cefn Golau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jenkins, R. T. (1953). HUGHES, DAVID (1813 - 1872), gweinidog gyda'r Annibynwyr, ac awdur. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 28 Ion 2020
2. ↑  "AT OLYGYDD Y DYDD - Y Dydd". William Hughes. 1917-03-09. Cyrchwyd 2020-01-28.
3. 1 2 3  CENINEN GWYL DEWI - Mawrth 1890, Y PARCH. D. HUGHES. B.A gan David Griffith, Dolgellau Adferwyd 28 Ion 2020
4. ↑  Owen, R. G. (1953). JONES, ARTHUR (1776 - 1860), gweinidog gyda'r Annibynwyr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 28 Ion 2020
5. ↑  "Hughes, David (1813–1872), Congregational minister and writer | Oxford Dictionary of National Biography". *www.oxforddnb.com*. Cyrchwyd 2020-01-28.
6. ↑  "MARWOLAETH Y PARCH D HUGHES GC TREDEGAR - Baner ac Amserau Cymru". Thomas Gee. 1872-06-12. Cyrchwyd 2020-01-28.
7. ↑  Lewis, H. (1953). EDWARDS, THOMAS (‘Caerfallwch’; 1779 - 1858), geiriadurwr. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 28 Ion 2020
8. ↑  "Hysbysebion - Yr Amserau". Michael James Whitty & William Ellis. 1854-01-11. Cyrchwyd 2020-01-28.
9. ↑  Yr Archif Genedlaethol, Cyfrifiad 1861 Bedwellte – Tredegar, Ardal 29, RG9/4002; Ffolio: 76; Tudalen: 1
10. ↑  "MARWOLAETH Y PARCH DAVID HUGHES BA TREDEGAR - Y Gwladgarwr". Abraham Mason. 1872-06-15. Cyrchwyd 2020-01-28.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 120583723
* LCCN: no2010067134
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |