recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwladwr brownddu'r Gogledd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwladwyr brownddu'r Gogledd**; yr enw Saesneg yw *Northern Deep-brown Dart*, a'r enw gwyddonol yw *Aporophyla lueneburgensis*. Mae i'w ganfod yng ngogledd-orllewin Ewrop.

Hyd yr adenydd yw 36–41 mm ac mae i'w weld yn hedfan rhwng Awst a Medi.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r gwladwr brownddu'r Gogledd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae'r **Gylfinir** *Numenius arquata*, yn un o'r rhydyddion yn perthyn i deulu'r Scolopacidae. Mae'n un o'r mwyaf cyffredin o deulu'r Gylfinir, yn nythu ar hyd rhannau helaeth o Ewrop ac Asia.

Fel rheol mae'r Gylfinir yn aderyn mudol, yn treulio'r gaeaf yn Affrica, de Ewrop a de Asia. Yn Iwerddon a Phrydain ac arfodir cyfagos y cyfandir mae'n aros trwy'r flwyddyn. Tu allan i'r tymor nythu maent yn hel at ei gilydd yn heidiau.

Y Gylfinir yw'r mwyaf o'r rhydyddion yn Ewrop ac Asia, 50–57 cm o hyd ac 1m ar draws yr adenydd. Mae'n frownllwyd gyda gwyn ar du ôl y cefn. Daw'r enw o'r pig hir a thro ynddo; mae'r pig yn hirach yn yr iâr na'r ceiliog. Yr unig aderyn tebyg yn Ewrop yw'r Coegylfinir, sy'n llai. Mae'n bwydo trwy chwilio yn y mwd am anifeiliaid bychain. Mae'n nythu ar lawr, gan ddodwy 3-6 ŵy.

Yng Nghymru, mae'r Gylfinir yn nythu ar yr ucheldiroedd yn bennaf. Mae'r nifer sy'n nythu yma wedi gostwng yn sylweddol iawn yn y 30 mlynedd diwethaf, efallai oherwydd newidiadau yn nulliau amaethyddiaeth. Tu allan i'r tymor nythu mae'n aderyn niferus iawn ar y glannau, gan fod adar sy'n nythu yn Yr Alban a gwledydd Llychlyn yn dod yma i aeafu.

Wyau'r Gylfinir yn y nyth

Llenyddiaeth
------------

* Cŵn Ebrill

Dyma bennill cyntaf Y Gylfinir gan R. Williams Parry: 

Dy alwad glywir hanner dydd
Fel ffliwt hyfrydlais uwch y rhos;
Fel chwiban bugail a fo gudd
Dy alwad glywir hanner nos:
Nes clywir, pan ddwysâ dy swn
Cyfarth **dy anweledig gwn**.
"Cŵn Ebrill, yw’r enw mewn rhai ardaloedd ar ylfinirod yn enwedig pan glywir eu galwadau liw nos yn y gwanwyn cynnar. Nid yw’r alwad yn anymunol ond gwn am rai sy’n arswydo wrth ei chlywed, er iddynt wadu unrhyw wybodaeth am Gwn Annwn, a aethai ar un adeg ar herw am eneidiau’r meirw yn yr awyr."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (cyfieithiad: T. Gwynn Jones Welsh Folklore And Folk Custom yn y bennod sy’n cyfeirio at "Ghosts and other apparitions
Roedd **Gwladus Ddu** (enw llawn **Gwladus ferch Llywelyn**) (m. 1251) yn dywysoges Gymreig, yn ferch i Lywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd ac yn wraig i ddau o Arglwyddi'r Mers.

Bywgraffiad
-----------

Niw yw'r ffynonellau'n cytuno ynglŷn â chyfreithlondeb Gwladus fel merch Llywelyn gan ei wraig Siwan. Yn ôl rhai ffynonellau roedd hi'n ferch perth a llwyn gan Tangwystl Goch. Fodd bynnag, mae'r ffaith fod Siwan wedi gadael cyfran helaeth o'i thir i Wladus yn awgrymu ei bod yn ferch gyfreithlon iddi.

Fel rhan o bolisi ei thad o gynghreirio ag arglwyddi grymus y Mers i wrthsefyll coron Lloegr, priodwyd Gwladus Ddu â Reginald de Braose, Arglwydd Brycheiniog, tua'r flwyddyn 1215, ond does dim cofnod iddyn nhw gael plant. Bu farw Reginald ym 1228. Mae'n bosibl mai Gwladus Ddu yw'r 'chwaer' a gofnodir yng nghwmni Dafydd ap Llywelyn ar ei ymweliad â'r llys yn Llundain yn 1229.

Priododd yr ail waith â Ralph Mortimer, Arglwydd Wigmor, Swydd Henffordd, tua'r flwyddyn 1230. Cawsant bedwar mab, sef Roger, Hugh, John a Peter. Bu farw Ralph yn 1246 ac etifeddodd ei fab hynaf Roger Mortimer, yr aglwyddiaeth. Ceir y cyfeiriad olaf at Gwladus ym Mrut y Tywysogion, lle dywedir iddi farw yn Windsor yn 1251. Cwta yw'r cofnod.

Ysbrydolwyd y bardd a hanesydd llenyddiaeth Gymraeg Griffith John Williams i ysgrifennu un o'i gerddi iddi ar ôl darllen y cofnod yn y Brut.

Plant
-----

* Roger Mortimer
* Hugh de Mortimer
* John de Mortimer
* Peter de Mortimer

Llyfryddiaeth
-------------

* John Edward Lloyd,  *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co. Llundain, 1911)
Pensaer o Gymraes yw **Amanda Levete** (ganed 17 Tachwedd 1955). Gyda'i gŵr ar y pryd, Jan Kaplický, enillodd Wobr Stirling RIBA ar gyfer pensaernïaeth ragorol ym 1999.

Ganwyd Levete ym Mhen-y-bont ar Ogwr ac astudiodd yn St Paul's, ysgol fonedd i ferched yn Llundain, ac Ysgol Gelf Hammersmith, cyn ymaelodi â'r Architectural Association, hefyd yn Llundain. Cafodd ei phrentisiaeth â'r pensaer Will Alsop ac yna aeth i weithio i bartneriaeth Richard Rogers. Cyn ei 30 oed roedd wedi sefydlu ei chwmni ei hun, Powis & Levete, ar y cyd â Geoffrey Powis.

Yn y 1980au hwyr cyfarfu â'r pensaer Tsiecaidd, Jan Kaplický, a sefydlodd y ffỳrm Future Systems yn 1979. Daeth Levete yn bartner gyda'r cwmni ym 1989 a bu i'r ddau briodi ym 1991. Ym 1998 cynlluniodd Future Systems dŷ o'r enw Malator yn Druidston, Sir Benfro, ar gyfer y cyn-AS Llafur Bob Marshall-Andrews a'i wraig. Ym 1999 enillodd Future Systems Wobr Stirling am Ganolfan y Cyfryngau ym Maes Criced Lord's, Llundain. Hwn oedd yr adeilad cyntaf a wnaed yn gyfangwbl o alwminiwm yn y byd. Yn 2003, Future Systems a gynlluniodd siop adrannol Selfridges yn Birmingham. Gelwid y ddau bartner yn "benseiri dewraf eu cenhedlaeth".

Ysgarodd Levete a Kaplický yn 2006 ac yn 2007 priododd Ben Evans, cyfarwyddwr Gŵyl Ddylunio Llundain. Daeth partneriaeth Future Systems i ben yn 2008 a sefydlodd Levete y cwmni Amanda Levete Associates, a adwaenir bellach fel AL\_A. Bu Kaplický farw yn 2009. Yn 2011 enillodd AL\_A y gystadleuaeth i adnewyddu Amgueddfa Victoria ac Albert yn Llundain.

Detholiad o adeiladau Future Systems
------------------------------------

* Malator, Sir BenfroMalator, Sir Benfro
* Canolfan y Cyfryngau, Maes Criced Lord's, LlundainCanolfan y Cyfryngau, Maes Criced Lord's, Llundain
* Selfridges, BirminghamSelfridges, Birmingham

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Amanda Levete: the social networker. *Architects' Journal*. Adalwyd ar 15 Hydref 2015.
2. ↑  (Saesneg) Out of time: Amanda Levete. *Building Design* (1 Ebrill 2011). Adalwyd ar 15 Hydref 2015.
3. 1 2 3 4 5 6  (Saesneg) Jeffries, Stuart (9 Ebrill 2011). The Saturday interview: architect Amanda Levete. *The Guardian*. Adalwyd ar 15 Hydref 2015.
4. 1 2 3 4  (Saesneg) Booth, Robert (17 Hydref 2008). From a shining future to a bitter end as 'blob' architecture pioneers part company. *The Guardian*. Adalwyd ar 15 Hydref 2015.
5. ↑  (Saesneg) Grice, Elizabeth (11 Mawrth 2009). 'My greatest regret is that I didn't make peace with him in life'. *Daily Telegraph*. Adalwyd ar 15 Hydref 2015.
6. ↑  (Saesneg) House in Wales / Future Systems. *IDEASGN*. Adalwyd ar 15 Hydref 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 20483232
* LCCN: nr2004037559
* ISNI: 0000 0001 2320 0038
* GND: 119108682
* SUDOC: 251873552
* ULAN: 500231048

 |
Luperina dumerilii
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwladwr Dumeril**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwladwyr Dumeril**; yr enw Saesneg yw *Dumeril's Rustic*, a'r enw gwyddonol yw *Luperina dumerilii*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r gwladwr Dumeril yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Band roc o ardal Llanrwst oedd **Jen Jeniro** a ffurfiwyd yn 2005.

Wedi'u dylanwadu gan artistiaid fel Brian Jonestown Massacre, Love, Fleet Foxes, Gruff Rhys ac Y Cyrff ymhlith eraill, roedd Jen Jeniro yn adnabyddus iawn yn y sîn roc Gymreig am greu cerddoriaeth oedd yn gyfuniad o Indie, Hip-hop a Gwerin yn wreiddiol - cyn datblygu'n fand lawer mwy seicadelic.

Yn 2008 rhyddhaodd y band yr albwm *Geleniaeth* ar label Sbrigyn Ymborth. Yna'n 2011, rhyddhaodd y band albwm EP newydd, *Swimming Limbs* ar label 'KA CHING'. Dyma flwyddyn dda i Jen Jeniro gyda'r sengl, "Dolffin Pinc a Melyn" yn ennill Gwobr RAP BBC Radio Cymru am y gân orau am 2010. Cyflawnodd y band yr un gamp gyda'r un gân wrth gipio'r Wobr am Sengl Orau 2010 yng nghylchgrawn Y Selar yn ogystal.

Aelodau
-------

* Eryl 'Pearl' Jones - llais/offerynnau taro
* Gwion Schiavone - gitâr/bas
* Llyr Pari - gitâr
* Sion Richards - bas
* Llyr Davies - drymiau
* Dafydd Owain - gitâr, allweddellau
* 
* John Alderton - bas/gitâr
* Kyle Robertson - drymiau
* Scot Bordoni - gitâr
* Math Wiliam - bas
* Jonny Abbott - bas
* Ifan Gwilym - bas

Disgyddiaeth
------------

* *Tallahassee EP (2006)*
* *Geleniaeth* (2008)
* *Dolffin Pinc a Melyn - sengl (2010)*
* *Swimming Limbs* EP (2011)

Dolenni allanol
---------------

* Proffil y band gan BBC Cymru
Planhigyn blodeuol lluosflwydd yw **Gwrnerth y dŵr** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Scrophulariaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Scrophularia auriculata* a'r enw Saesneg yw *Water figwort*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Gornerth y Dŵr, Danhogen y Dŵr, Dannogen y Dŵr, Danogen y Dwfr a Goreunerth y Dŵr.

Mae i'w gael yng ngorllewin Ewrop ac yng ngogledd Affrica. Ei gynefin arferol ydy glannau afonydd, pyllau dŵr a gwlypdiroedd eraill.
Mae'n tyfu ar i fyny, yn dalsyth, gydag uchder o hyd at 70 cm gyda dail siap ofal, wedi'u gosod bob-yn-ail ar fonyn gwyrdd-borffor.

Ceir blodau bychan, brown a sepalau gwyrdd gydag ymyl gwyn, ac fe'u gwelir yn blodeuo rhwng Mehefin a Medi. Yna gwelir y codau'n datblygu, pob un yn llawn had.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. 1 2   *Water Figwort*, Wild Flowers of Ireland, adalwyd 28 Mehefin 2012
3. ↑  Coombes, Allen J (1992). Guide to Plant Names. Llundain: Octopus Illustrated Publishing. t. 179. ISBN 9780600575450. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help); `|access-date=` requires `|url=` (help)

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Gwrnerth y dŵr***
Mae'r **Gwrthdaro Israel-Libanus** yn parhau ers dros hanner canrif ac yn rhan o'r gwrthdaro ehangach hwnnw rhwng Israel a'i chymdogion, sef gwrthdaro Arab-Israelaidd. Daeth byddinoedd y ddwy wlad ben-ben a'i gilydd ar sawl achlysur, gan gynnwys Rhyfel Libanus 2006 pan laddwyd dros fil o bobl Libanus gan Lu Awyr Israel. Ar adegau, mae grwpiau militaraidd mewnol hefyd yn rhan o'r gwrthdaro.

Recriwtiodd y PLO (sef y 'Palestine Liberation Organization') o deuluoedd y ffoaduriaid a ddihangodd ar Al Nakba, neu Ffoedigaeth y Palesteniaid (Arabeg: الهجرة الفلسطينية‎, al-Hijra al-Filasteeniya) pan hawliodd Israel eu tir yn 1948.

Erbyn 1968 roedd ymosodiadau gan Israel a gan y PLO ar draws y ffiniau, a hynny gan darfu ar sofraniaeth Libanus.

Ar ôl diarddel arweinyddiaeth y PLO a'r grŵp Fatah o Iorddonen am greu gwrthryfel, daethant i mewn i Libanus a chynyddodd yr ymosodiadau dros ffiniau'r ddwy wlad. Cafwyd gwrthryfel yn Libanus rhwng 1975 ac 1990.

Lansiodd Israel ymgyrch o'r enw "Operation Litani" gan ymosod o ddifri ar Libanus yn 1978; ond methodd hyn â lleihau effeithiolrwydd ymosodiadau'r Palesteiniaid. Ymosododd Israel eto ar Lebanon yn 1982 gan daflu arweinyddion y PLO allan o'r wlad. Yn 1985 galwodd mudiad a oedd yn cael ei ariannu gan Iran, sef Hezbollah ar Israel i dynnu allan o Libanus Byddin De Libanus a'r hezbollah oedd yn ymladd gyda byddin Israel, a gwrthododd y ddau i ddiarfogi. Yn 2000, er i Fyddin De Libanus ddatgymalu, dychwelodd byddin Israel yn ôl at y ffin.

Am y chwe mlynedd nesaf, bu i Hezbollah barhau gyda'u hymosodiadau ar Israel dros y ffin gan gychwyn brwydro dros ryddid carcharorion Libanaidd yn Israel. er mwyn cyfnewid carcharorion, buont hefyd yn llwyddiannus yn cipio milwyr Israel.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lara Dunston, Terry Carter (2004). *Syria & Lebanon*. Lonely Planet. ISBN 1-86450-333-5
2. ↑   (2002) *Pity the Nation: The Abduction of Lebanon*. Thunder's Mouth Press / Nation's Books, tud. 74. ISBN 1-56025-442-4
3. ↑  Ben D. Mor (2002). "7", *Bound by Struggle: The Strategic Evolution of Enduring International Rivalries*. University of Michigan Press, tud. 192. ISBN 0-472-11274-0
4. ↑   The Hizballah Program: An Open Letter (to the Downtrodden in Lebanon and the World). Institute for Counterterrorism (16 Chwefror 1985). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 21 Awst 2006. Adalwyd ar 24 Awst 2006.
5. ↑  Mae gwefan y BBC yn ehangu ar y pwyntiau hyn: "Israeli court frees Lebanese prisoners", *BBC News*, 12 Ebrill 2000.
6. ↑   Israeli striles kill 40 in Lebanon. Al Jazeera (13 Gorffennaf 2006).
Arwydd lloches alldafliad ar adeilad yn Ninas Efrog Newydd.
**Alldafliad niwclear**, neu **alldafliad**, yw gwaddod y deunydd ymbelydrol sy'n cael ei daflu i'r uwch atmosffer yn dilyn ffrwydriad niwclear. Mae'r deunydd fel petae'n cael ei daflu allan o'r awyr yn dilyn y ffrwydriad a'r siocdon. Mae'n aml yn cyfeirio at y llwch ac ulw ymbelydrol sy'n cael ei greu pan mae arf niwclear yn ffrwydro. Mae maint a gwasgariad yr alldafliad yn dibynnu ar faint yr arf ac ar ba uchder mae'n cael ei danio. Gall yr alldafliad gael ei gario gan gynnyrch cwmwl pyrocumulus a disgyn fel glaw du (glaw sydd wedi'i dduo gan yr huddygl gronynnau eraill).

Mae'r llwch ymbelydrol hwn, sydd fel arfer yn cynnwys cynhyrchion ymhollti wedi'u cymysgu ag atomau cyfagos sydd wedi'u troi'r niwtron-weithredol o ganlyniad i datguddiad, yn fath hynod beryglus o halogiad ymbelydrol.

Ceir dau fath o alldafliad. Mae'r cyntaf yn ychydig o ddeunydd carsinogenig gyda hanner-oes hir. Mae'r ail, sy'n dibynnu ar uchder y taniad, yn faint enfawr o lwch a thywod ymbelydrol gyda hanner-oes byr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Radioactive Fallout | Effects of Nuclear Weapons | atomicarchive.com". *www.atomicarchive.com*. Cyrchwyd 2016-12-31.
2. ↑  "AtomicBombMuseum.org - Destructive Effects". *atomicbombmuseum.org*. Cyrchwyd 2016-12-31.
Adwaith cildroadwy
**Adwaith cildroadwy** yw adwaith sy'n gweithio mewn dau gyfeiriad. Mae yna lawer o adweithiau sy'n mynd mewn un cyfeiriad yn unig; maent yn symud ymlaen gyda'r adweithyddion ar y chwith ac yn creu cynhyrchion ar y dde e.e.

Ca + Cl2 → CaCl2

Y metel calsiwm a'r nwy clorin yw'r adweithyddion yn yr adwaith uchod. Y calsiwm clorid yw'r cynnyrch.
Mae'r adwaith uchod yn mynd o'r dde i'r chwith yn unig. Mae'r adwaith yn parhau nes bydd yr adweithyddion yn darfod ac felly bydd yr holl galsiwm a'r clorin yn adweithio.

Ond mae'r rhan fwyaf o adweithiau yn gildroadwy, hynny yw, gall adweithiau cildroadwy fynd yn ôl ac ymlaen (o'r dde i'r chwith ac o’r chwith i'r dde) am byth e.e. proses Haber:

N2 + 3H2 ⇌ 2NH3

### Ecwilibriwm Dynamig

Mewn adwaith sydd yn gildroadwy mae'r blaen adwaith a'r ôl adwaith yn digwydd gyda'r un gyfradd. Yn yr adwaith cildroadwy uchod, mae'r amonia yn cael ei gyfnewid i nitrogen a hydrogen (sef yr ôl adwaith) ac ar yr un pryd mae'r nitrogen a hydrogen yn cael eu trawsnewid i amonia (y blaen adwaith). Pan mae cyfraddau'r ddau yn hafal, mae symiau'r tri sylwedd yn aros yn gyson. Gelwir cymysgeddau o sylwedd mewn adwaith cildroadwy lle mae symiau'r sylwedd yn aros yn gyson yn ecwilibriwm. Pam mae ôl adwaith a blaen adwaith yn digwydd gyda'r un gyfradd, maent yn cydbwyso a gelwir hyn yn ecwilibriwm dynamig.

### Cysonyn yr ecwilibriwm

Am yr ecwilibriwm

{\displaystyle \alpha A+\beta B+\dots \rightleftharpoons \sigma S+\tau T+\dots }
gellir mynegi cysonyn yr ecwilibriwm fel y ganlyn:

{\displaystyle K={\frac {\{S\}^{\sigma }{\{T\}}^{\tau }\dots }{{\{A\}}^{\alpha }{\{B\}}^{\beta }\dots }}}
lle {A} yw actifedd sylwedd A, {B} actifedd B ag ati; fel arfer mae eu crynodiadau mewn mol dm−3.

Dydy newidiadau i grynodiad y sylweddau ddim yn newid cysonyn yr ecwilibriwm. Dim ond tymheredd (T) sy'n gwneud hyn felly fe fynegir cysonyn ar gyfer pob tymheredd ( yn ôl y berthynas ganlynol

{\displaystyle \Delta G^{o}=-RT\ln K}
lle ΔGo yw'r newid egni Gibbs ar grynodiad 1 mol dm−3. R yw'r cysonyn nwy cyffredinol.)
Derwen Gernika, symbol o hanes y Basgiaid
**Hanes Gwlad y Basg** yw hanes y saith talaith draddodiadol sy'n ffurfio Gwlad y Basg (*Euskal Herria*), sydd bellach wedi eu rhannu rhwng Ffrainc a Sbaen.

Cred rhai mai'r Basgiaid yw gweddillion trigolion gwreiddiol Gorllewin Ewrop, gyda'u gwreiddiau yn mynd yn ôl i'r cyfnod Paleolithig, cyn dyfodiad mewnfudwyr o'r dwyrain yn dwyn yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Cyfeiria awduron clasurol megis Strabo a Plinius yr Hynaf at lwythau megis y Vascones a'r Aquitani yn byw yn y tiriogaethau hyn, ac mae rhywfaint o dystiolaeth eu bod eisoes yn siarad Basgeg.

Yn y Canol Oesoedd cynnar, adwaenid y diriogaeth rhwng Afon Ebro ac Afon Garonne fel Vasconia, ac am gyfnodau bu yn annibynnol dan Ddugiaid Vasconia. Rhannwyd y diriogaeth yn dilyn concwest y rhan fwyaf o Benrhyn Iberia gan y Mwslemiaid ac ymestyniad teyrnas y Ffranciaid tua'r de dan Siarlymaen. Ymladdwyd Brwydr Ronsyfal ym Mwlch Ronsyfal, ar y ffîn rhwng Sbaen a Ffrainc, ar 15 Awst 778, rhwng rhan ôl byddin Siarlymaen, dan Rolant, arglwydd Mers Llydaw, a byddin y Basgiaid. Lladdwyd Rolant a'i wŷr yn y frwydr.

Yn y 9g, Teyrnas Pamplona oedd y grym mwyaf yn yr ardal, a datblygodd Teyrnas Navarra o'r deyrnas yma'n ddiweddarach. Ym mlynyddoedd cynnar y 16g, unwyd rhan ddeheuol y deyrnas yma a Theyrnas Castilla, tra daeth y rhan ogleddol yn rhan o Ffrainc.

Roedd gan y taleithiau Basgaidd fesur helaeth o hunanlywodraeth yn Sbaen a Ffrainc am gyfnod. Daeth hyn i ben yn Ffrainc yn dilyn Chwyldro Ffrainc, ac yn Sbaen yn dilyn y Rhyfeloedd Carlaidd yn rhan gyntaf y 19g. Crewyd gwladwriaeth Fasgaidd hunanlywodraethol am gyfnod yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen, pan ddaeth José Antonio Aguirre yn *lehendakari* (Arlywydd) cyntaf Gwlad y Basg, gan gymeryd y llŵ traddodiadol dan y dderwen yn Gernika. Ffurfiwyd llywodraeth Fasgaidd a byddin Fasgaidd, Euzko Gudarostea, ond dim ond y tair talaith orllewinol roedd yn eu rheoli; roedd mwy o gefnogaeth i Francisco Franco yn Navarra. Parhaodd yr ymladd yng Ngwlad y Basg hyd 1937, pan gipiwyd Bilbo gan fyddin Franco ym mis Mehefin.

Yn y cyfnod diweddar, mae Cenedlaetholdeb Basgaidd yn anelu at uno'r saith talaith yn wladwriaeth annibynnol.
Bargyfreithiwr ac arolygydd ysgolion o Loegr oedd **Jelinger Cookson Symons** (27 Awst 1809 – 7 Ebrill 1860). Mae'n adnabyddus fel un o'r tri chomisiynydd a oedd yn gyfrifol am yr adroddiad *Inquiry into the State of Popular Education in Wales* (1847) – y Llyfrau Gleision drwg-enwog.

Fe'i ganwyd yn West Ilsley, Berkshire, yn fab i'r Parch. Jelinger Symons (1778–1851), ficer Radnage, Swydd Buckingham. Astudiodd yng Ngholeg Corpus Christi, Caergrawnt (1827–32). Cafodd ei alw i'r Bar yn y Deml Ganol, Llundain, ym 1843, a daeth yn fargyfreithiwr ar Gylchdaith Rhydychen.

Yn 1837 fe'i penodwyd gan y Swyddfa Gartref yn aelod y comisiwn brenhinol ynghylch gwehyddion gwŷdd llaw. Yn 1840 fe'i penodwyd i'r Comisiwn Cyflogaeth Plant. Gwasanaethodd hefyd fel comisiynydd degwm.

Yn 1846 fe'i penodwyd, gyda Ralph Robert Wheeler Lingen a Henry Robert Vaughan Johnson – dau fargyfreithiwr arall o Loegr – yn gomisiynydd ymchwiliad seneddol i gyflwr addysg yng Nghymru. Ar adeg pan oedd mwyafrif y boblogaeth yn siaradwyr Cymraeg roedd y tri chomisiynydd yn siaradwyr Saesneg uniaith. Roeddent yn dibynnu i raddau helaeth ar dystiolaeth unochrog gan dirfeddianwyr a chlerigwyr Anglicanaidd a ddifenwasant iaith, addysg a moesoldeb y Cymry Cymraeg. Roedd adroddiadau Symons yn ymdrin â Sir Frycheiniog, Sir Aberteifi, Sir Faesyfed, a Sir Fynwy. Arweiniodd adroddiad y comisiynwyr – a gyhoeddwyd mewn cloriau glas ym 1847 – at ddicter yng Nghymru, a daeth y mater yn adnabyddus fel Brad y Llyfrau Gleision.

Yn 1848 penodwyd Symons yn arolygydd ar gyfer ysgolion Deddf y Tlodion, gyda chyfrifoldeb dros Gymru a Gorllewin Lloegr. Yn ei waith mwyaf adnabyddus, *Tactics for the Times: as Regards the Condition and Treatment of the Dangerous Classes* (1849), lleisiodd Symons yr ofn a deimlai llawer o aelodau dosbarth llywodraethol y cyfnod bod ymddygiad troseddol ar gynnydd, oherwydd dirywiad moesol ac anhrefn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mae rhai ffynonellau yn rhoi sillafu ei enw bedydd fel "Jellynger", ond mewn dogfennau swyddogol (gan gynnwys y Llyfrau Gleision) mae'n ymddangos fel "Jelinger".
2. ↑  John Shepherd (2008), "Symons, Jelinger Cookson", *Oxford Dictionary of National Biography*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 49589932
* LCCN: n84152632
* ISNI: 0000 0000 8128 4834
* SUDOC: 137474490
* CiNii: DA00964412
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd Mecsico yn gartref i wareiddiad y Maya rhwng yr 2g a'r 13g. Yn y cyfnod rhwng yr 8g a'r 12g flodeuodd diwylliant y Toltec. Olynwyd y gwareiddiadau cynnar hyn gan wareiddiad yr Azteciaid gyda'u prifddinas yn Tenochtitlán (safle Dinas Mecsico) heddiw.

Yn 1521 goresgynnwyd yr Azteciaid gan Hernán Cortés a'r Sbaenwyr a daeth Mecsico yn rhan o Sbaen Newydd.

Dechreuodd yr ymgyrch am annibyniaeth ar Sbaen yn 1810. Erbyn 1821 roedd Mecsico yn wlad annibynnol. Roedd yn diriogaeth fwy sylweddol na'r wlad bresennol, yn cynnwys rhannau o dde'r Unol Daleithiau fel Texas a Califfornia. Arweinydd pwysicaf y wlad oedd Santa Anna. Collwyd y rhan fwyaf o'r tir hwnnw i'r Unol Daleithiau newydd, yn arbennig ar ôl Rhyfel Mecsico (1846-1848).

Rheolwyd y wlad gan Maximilian, Archddug Awstria am gyfnod byr (1864-1867), ond cafodd ei ladd yn 1867 a dilynodd cyfnod ansefydlog a arweiniodd at Chwyldro Mecsico pan ddiorseddwyd Porfirio Diaz gan Francisco Madero. Dyma gyfnod Zapata a Pancho Villa.

Yn 1917 datganwyd gweriniaeth Mecsico.

Ers 2006 ymladdwyd Rhyfel Cyffuriau Mecsico rhwng y llywodraeth a'r cartelau cyffuriau.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goHanes Gogledd America  |
| --- |
|  |
| Gwladwriaethau sofranaidd | 

Antigwa a Barbiwda **·** 
Y Bahamas **·** 
Barbados **·** 
Belîs **·** 
Canada **·** 
Ciwba **·** 
Costa Rica **·** 
Dominica **·** 
El Salfador **·** 
Grenada **·** 
Gwatemala **·** 
Gweriniaeth Dominica **·** 
Haiti **·** 
Hondwras **·** 
Jamaica **·** 
Mecsico **·** 
Nicaragwa **·** 
Panama1 **·** 
Sant Kitts-Nevis **·** 
Sant Lwsia **·** 
Sant Vincent a'r Grenadines **·** 
Trinidad a Thobago1 **·** 
Unol Daleithiau America
 |
|  |
| Tiriogaethau dibynnol,ardaloedd ymreolaethol,a thiriogaethau eraill | 

Anguilla **·** 
Arwba1 **·** 
Bermuda **·** 
Bonaire1 **·** 
Curaçao1 **·** 
Guadeloupe **·** 
Martinique **·** 
Montserrat **·** 
Puerto Rico **·** 
Saba **·** 
Saint Barthélemy **·** 
Saint Martin **·** 
Saint-Pierre-et-Miquelon **·** 
Sint Eustatius **·** 
Sint Maarten **·** 
Ynys Clipperton **·** 
Yr Ynys Las **·** 
Ynys Navassa **·** 
Ynysoedd Americanaidd y Wyryf **·** 
Ynysoedd Caiman **·** 
Ynysoedd Prydeinig y Wyryf **·** 
Ynysoedd Turks a Caicos
 |
|  |
| 1 Ystyrid weithiau fel rhan o Dde America. |

 |
Mae **Jendouba** (Arabeg: ولاية جندوبة) yn dalaith yn Nhiwnisia. Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin y wlad, ar y ffin ag Algeria gyda rhimyn o arfordir (25 km) ar lan Môr y Canoldir yn y gogledd. Mae pen gogleddol dyffryn afon Medjerda yn gorwedd yn y dalaith, sy'n codi yn y gogledd a'r dwyrain i fynyddoedd y Kroumirie. Jendouba yw canolfan weinyddol y dalaith a'i dinas fwyaf o bell ffordd. Mae gan y dalaith arwynebedd o 3,102 km² a phoblogaeth o 417,000 (cyfrifiad 2004).

Cefn gwlad Jendouba yn y gwanwyn
Bu'r dalaith yn rhan o dalaith Rufeinig Affrica a dan reolaeth brenhinoedd Numidia o bryd i'w gilydd, a cheir sawl safle archaeolegol yno. Y pwysicaf o'r rhain yw dinas Rufeinig Bulla Regia, yn agos i ddinas Jendouba, a Chemtou a Thubernica yn y gogledd.

Mae rheilffordd yn cysylltu'r dalaith â Thiwnis i'r dwyrain ac ag Algeria i'r gorllewin. Ar wahân i Jendouba ei hun, yr unig drefi eraill o bwys yw Ghardimao, y dref olaf cyn Algeria, a Bou Salem. Llai poblog ond o bwys fel canolfannau lleol yw brynfa uchel Aïn Draham a thref glan môr Tabarka. Yn y bryniau coediog ceir nifer o bentrefi fel Souk Djemaa. Fel yn achos gweddill y rhan yma o'r wlad, mae talaith Jendouba yn gallu bod yn oer yn y gaeaf gyda siawns o eira ar y bryniau.

Dinasoedd a threfi
------------------

* Aïn Draham
* Beni M'Tir
* Bou Salem
* Fernana
* Ghardimaou
* **Jendouba** (prifddinas)
* Oued Melliz
* Tabarka


| Taleithiau Tiwnisia | Baner Tiwnisia |
| --- | --- |
| Ariana | Béja | Ben Arous | Bizerte | Gabès | Gafsa | Jendouba | Kairouan | Kasserine | Kebili | El Kef | Mahdia | Manouba | Medenine | Monastir | Nabeul | Sfax | Sidi Bou Zid | Siliana | Sousse | Tataouine | Tozeur | Tiwnis | Zaghouan |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwrid y gors**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwridiau'r gors**; yr enw Saesneg yw *Rosy Marsh Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Coenophila subrosea*. Gellir ei ganfod yn y rhan fwyaf o Ewrop, ac yn Rwsia, Tsieina, Corea a Japan.

35–41 mm ydy lled yr adenydd.

Bwyd
----

Mae'r siani flewog yn hoff iawn o fwyta *Betula nana*, *Myrica gale*, *Calluna vulgaris*, *Vaccinium uliginosum*, *Andromeda polifolia* a *Ledum palustre*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwrid y gors yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ymarfer hyfforddi gyda phwysau lle mae pwysau'n cael ei godi o'r ysgwyddau tan fod y breichiau wedi'u hymestyn yn syth uwchben yw'r **gwasg uwchben** (a elwir weithiau yn **gwasg ysgwydd** hefyd). Gwneir yr ymarfer tra'n sefyll.

Symudiad
--------

Gwneir y symudiad drwy gymryd barbel a'i roi ar y deltoidau blaen. Gellir gwneud hyn drwy gymryd y barbel o'r rac neu drwy godi'r pwysau o'r llawr (codi a gwasgu). Gellir gwneud y symudiad gyda dymbelau hefyd, er nad oes rhaid iddynt orffwys ar y deltoidau.

Mae'r symudiad yn golygu codi'r barbel neu'r dymbelau o uchder yr ysgwydd a'u gwthio i fyny uwch y pen nes bod y breichiau'n syth. Rhaid ymestyn y cefn (mewn siâp bwa naturiol) ac nid wedi'i blygu. Wrth i'r bar basio'r pen, mae'r codwr yn pwyso ymlaen ychydig er mwyn cadw ei gydbwysedd. Wrth i'r bar gael ei ostwng yn ôl i'r ysgwyddau a phasio'r pen unwaith eto, mae angen pwyso'n ôl ychydig.

Mae'r ymarfer hwn yn hynod effeithiol er mwyn datblygu rhan uchaf y corff. Mae perfformio'r ymarfer tra'n sefyll yn galw ar nifer o grŵpiau o gyhyrau er mwyn cadw cydbwysedd a chynnal y codiad, o'i gymharu â'i wneud tra'n eistedd. Fel gyda chyrcydu a chelain godi, fe'i ystyrir yn ymarfer ar gyfer yr holl gorff.


|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn cynnwys term neu dermau sydd efallai wedi eu bathu'n newydd sbon: **Gwasg uwchben** o'r Saesneg "*Overhead press*". Gallwch helpu trwy safoni'r termau. |

Cyfeiriadau
-----------



| * v
* t
* e
Ymarferion hyfforddi cryfder |
| --- |
| Cwadriceps (Blaen y coesau) | 
* Cyrcydu
* Gwasg goesau
* Rhagwth
* Codi coes
* Ymestyniad y goes

 |
| Llinyn y gar (Cefn y coesau) | 
* Celaingodi
* Cyrlio'r goes

 |
| Croth y goes | 
* Codiadau croth y goes

 |
| Pectoral (Brest) | 
* Gwasg fainc
* Fflei
* Fflei peiriant
* Ymwthiad

 |
| Lats a cyhyr trapesiws(cefn uchaf) | 
* Rhwyf plygedig
* Gên-godi
* Tynnu i lawr
* Tynnu i fyny
* Gwar-godiad ysgwyddau

 |
| Deltoid | 
* Codiad dymbel blaen
* Gwrthwasgu llawsefyll
* Codiad ochrol
* Gwasg milwrol
* Gwasg uwchben
* Rhwyf unionsyth
* Codiad delt cefn

 |
| Cyhyryn deuben (tu blaen y fraich) | 
* Cyrlio'r cyhyryn deuben

 |
| Cyhyryn triphen (cefn y fraich) | 
* Dip
* Gwthio i lawr
* Ymestyniad y cyhyryn triphen

 |
| Ymarferion abdomen (bol) | 
* Cywasgiad
* Eistedd-godi
* Codi coes (bydd unrhyw symudiad cylchdroadol yn defnyddio'r cyhyrau ochrol)

 |
| Gwaelod y cefn | 
* Ymestyniad y cefn
* Celain-godi
* Bore da
* Gorymestyn

 |
Un o weriniaethau Rwsia a deiliad ffederal a amgylchynir yn gyfangwbl gan Krasnodar Krai yng ngorllewin Rwsia yw **Gweriniaeth Adygea** (Rwseg: Респу́блика Адыге́я, IPA: *adɨ'ɟeja*; Adygheg: Адыгэ Республик, *Adyge Respublik*; *Respublika Adygeya*. Mae ffurfiau eraill o droslythrennu enw'r weriniaeth yn cynnwys **Adygeya** ac **Adyghea**.

Baner Adygea
Map o Adygea
Sefydlwyd y weriniaeth ar 27 Mai 1922. Mae ganddi boblogaeth o 447,109 (2002). Y brifddinas yw Maykop.

Gorwedd Adygea yn ne-ddwyrain Ewrop yn nhroedfryniau gogleddol mynyddoedd y Cawcasws; ceir gwastadeddau yn y gogledd a mynyddoedd yn y de, gyda 40% o'r diriogaeth wedi'i gorchuddio â choedwigoedd. Arwynebedd: 7,600 km². Y pwynt uchaf yw Mynydd Chugush (3,238 m).

Aslan Tkhakushinov yw arlywydd y wlad ers 2007.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Adygea***

* (Rwseg) Gwefan swyddogol Adygea Archifwyd 2011-05-15 yn y Peiriant Wayback.
* (Rwseg) Amgueddfa Genedlaethol Gweriniaeth Adygea
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Albatros crwydrol** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: albatrosiaid crwydrol) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Diomedea exulans***; yr enw Saesneg arno yw *Wandering albatross*. Mae'n perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: *Diomedeidae*) sydd yn urdd y *Procellariformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *D. exulans*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America, Affrica ac Awstralia.

Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.

Perthynas â phobl
-----------------

Dyma gofnod o ddyddiadur mordeithiau David Thomas, Llandwrog

Rhagfyr 1884 *....sighted the Island of Trinidad* [Isla Trinidad ar arfordir yr Ariannin]*... a large Albatross was caught with a line by one of the sailors & it measured about 12 ft across the wings when they were expanded - it was bought by one of the saloon passengers and skinned.’’*
Meddai’r adarydd Rhys Jones: "Albatros crwydrol ydi o dwi'n meddwl, oherwydd siap y pig a'r maint - yr unig un ohonynt hefo lled adennydd dros 10 troedfedd. Methu dallt beth fasa fo'n gwneud yn y Caribi chwaith nes i mi ffeindio fod yna Ynys Trinidad arall, a llai adnabyddus oddiar bendraw Penrhyn yr Antartig!"

I'r bardd Baudelaire roedd yr albatros yn fetaffor i'r bardd o berson ysbrydoledig a dynnwyd i lawr gan anwybodusion.

Enwau yn yr ieithoedd Celtaidd
------------------------------

Dyma enw'r aderyn hwn mewn rhai o'r ieithoedd Celtaidd eraill:

* Gwyddeleg: Alabatras fánach
* Llydaweg: Albatroz kantreat

Teulu
-----

Mae'r albatros crwydrol yn perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: *Diomedeidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Albatros Buller | Thalassarche bulleri |  |
|
| Albatros Laysan | Phoebastria immutabilis |  |
|
| Albatros Ynys Amsterdam | Diomedea amsterdamensis |  |
|
| Albatros Ynys Izu | Phoebastria albatrus |  |
|
| Albatros aelddu | Thalassarche melanophris |  |
|
| Albatros brenhinol y De | Diomedea epomophora |  |
|
| Albatros crwydrol | Diomedea exulans |  |
|
| Albatros du cefnllwyd | Phoebetria palpebrata |  |
|
| Albatros ffroenfelyn | Thalassarche chlororhynchos |  |
|
| Albatros penllwyd | Thalassarche chrysostoma |  |
|
| Albatros swil | Thalassarche cauta |  |
|
| Albatros tonnog | Phoebastria irrorata |  |
|
| Albatros troetddu | Phoebastria nigripes |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.
3. ↑  Dyddiadur llong David Thomas, (Llandwrog) 1884-1892 (Archifdy Gwynedd, Caernarfon
4. ↑  cys. pers. Rhys Jones

 *Safonwyd yr enw* **Albatros crwydrol** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Cantores, awdures a merch o Bontyberem, Caerfyrddin oedd **Amy Parry-Williams** (Emiah Jane Thomas cyn priodi; 18 Rhagfyr 1910 – 28 Ionawr 1988).

Hi oedd yr hynaf o dri phlentyn Lewis Thomas a Mary Emiah (née Jones). Roedd yn wraig i'r bardd T. H. Parry-Williams; ni chawsant blant. Fe'i hadnabyddwyd drwy ei hoes fel 'Amy'.

Wedi cyfnod yn Ysgol Ramadeg y Merched yn Llanelli aeth i Brifysgol Aberystwyth ble cafodd radd dosbarth cyntaf mewn Cymraeg yn 1932. Wedi cyfnod byr yn dysgu yn ei hen ysgol yn Llanelli, bu'n darlithio yng Ngholeg Hyfforddi'r Barri. Yn Awst 1942 priododd yr Athro T. H. Parry-Williams a oedd yn bennaeth yr Adran Gymraeg yn Aberystwyth.

Bu'n canu penillion ers oedd yn blentyn ifanc, diolch i'w thad, a chystadleuoedd droen mewn eisteddfodau, gan gynnwys y Genedlaethol, gyda'i thad yn eu gosod ar gerdd dant. Chwaraeodd ran amlwg mewn perfformiad coleg o'r opera *Rhosyn y Coleg*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Ar-lein; adalwyd 4 Mawrth 2016
2. ↑  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ISNI: 0000 0004 6661 9260

 |
Plasty hynafol yw **Gwerclas**, a saif ar lan afon Dyfrdwy, tua cilometr i'r gorllewin o Eglwys Llangar a chilometr i'r gogledd o bentref Cynwyd, ger Corwen. Arferai sefyll yn Sir Feirionnydd, yna Clwyd cyn newid i ffiniau presennol Sir Ddinbych. Mae'n blasdy bychan tair llawr gyda dwy aden iddo sy'n dod ymlaen o'r ffrynt ac fe'i cofrestrwyd yn Radd II\* ar 6 Ebrill 1952 gan Cadw (Rhif cofrestriad: 662). Cafodd ei afdeiladu mewn dull clasurol yn y 1767 ar seiliau adeilad tipyn hynach o Gyfnod y Tuduriaid. Ers 1767 ychydig iawn o newidiadau sydd wedi digwydd i'r plasty ar wahân i ambell fanylun e.e. newidiwyd llechi'r to yn niwedd yr 20g am deils.

Ymhlith y rhannau nodedig mae: wyneb bric y tŷ, sy'n dyddio i'r 18g ar waelod cadarn o garreg, ffenestri fenisiaidd ar y llawr cyntaf, cyntedd sy'n dyddio nôl i 1767 gydag arfbais, drws ffrynt gyda cholfnau ionig a grisiau o'r 18g. Mae dwy o ffenestri'r cefn o'r 17g.

Claddfa hynafol
---------------

Ceir claddfa gron 14 metr (60 tr) o ddiametr, gyda 'phalmant' ar yr ochr ddwyreiniol; saif yn yr ardd, ger glan afon gerllaw'r plasty (cyfeirnod grid: SJ05394213). Ni chafwyd hyd yma (2016) unrhyw archwiliad archaeolegol ond credir yn gyffredinol mai carnedd neu Siambr gladdu hir ydyw o'r Oes Efydd.

Gweler hefyd
------------

* Lleweni, a leolwyd tua 3 km i'r gogledd-ddwyrain o dref Dinbych
* Bachymbyd, plasty ger Rhuthun a sefydlwyd gan Pyrs Salbri.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Coflein;[*dolen marw*] adalwyd Chwefror 2016
2. ↑  britishlistedbuildings.co.uk; adalwyd Chwefror 2016
3. ↑  Gwefan Coflein;[*dolen marw*] adalwyd Chwefror 2016

Trefor Jones, *O Ferwyn I Fynyllod*, 1975
Peter Smith, *Houses of the Welsh Countryside*, 1988
Cantores blues a roc cyfoes yw **Amy Wadge** (ganwyd 22 Rhagfyr 1975) sy'n dod o Loegr yn wreiddiol ond sydd wedi ymgartrefu yng Nghymru bellach..

Gwnaeth ei hymddangosiad cyntaf fel canotres fel aelod o grŵp merched o'r enw 'Two of a Mind' pan oedd yn 14 oed.

Yn 16 oed, aeth Amy i berfformio fel cantores ar ei phen ei hun, gan ysgrifennu ei chaneuon ei hun. Aeth ymlaen i astudio yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru ac ers hynny mae wedi ymsefydlu yng Nghymru, er ei bod yn wreiddiol o dref Backwell ger Bryste.

Lansiwyd ei sengl gyntaf 'Saddest Eyes' yn 2001 ac yn yr un flwyddyn, gofynnwyd iddi hi berfformio ar gyfer 'Radio 2 Live' yng Nghaerdydd. Roedd y gig mor llwyddiannus, fe'i darlledwyd yn ei chyfanrwydd ar sioe Janice Long.

Ym mis Mawrth 2002, rhyddhawyd ei halbwm fach 'The Famous Hour' ar label 'FF Vinyl'. Denodd yr albwm ymateb mawr ac arweiniodd at berfformiad byw Amy mewn parti i ddathlu dechrau BBC6 Music gyda Lenny Kravitz ac Embrace. Hefyd yn 2002, perfformiodd Amy Wadge o flaen 30,000 o bobl yn Ngŵyl y Werin, yng Nghaer-grawnt a'r Mardi Gras yng Nghaerdydd.

Ym mis Ebrill 2003, derbyniodd Amy Wadge adolygiadau cadarnhaol ar ôl ei thaith gyntaf o amgylch Prydain gyda'i band ac ym mis Mehefin yr oeddynt yn perfformio yng Ngŵyl Glastonbury. Dim ond mis yn ddiweddarach, yr oedd yn cefnogi sêr mawr megis Van Morrison a Bob Geldof ac Amy oedd y brif act yng Ngŵyl Castell Caerffili. Daeth y sengl 'Just in Time' allan ym mis Hydref a chafodd y gantores wahoddiad gan y Cynulliad i berfformio ar gyfer digwyddiad 'Wales Rocks Sydney' i gyd-fynd â Chwpan Rygbi'r Byd. Ar ôl iddi ddod yn ôl o Sydney, aeth ar daith arall o gwmpas Prydain a orffenodd gyda gwahoddiad iddi berfformio ar ddechrau gig Jeff Beck ar gyfer ei daith gyntaf ef ar ôl 14 o flynyddoedd.

Ymddangosodd Amy Wadge yn y gyfres deledu cariad@iaith ar S4C ym mis Mawrth 2004, lle ymgeisiodd i ddysgu Cymraeg gyda'r tiwtor Nia Parry, ac enwogion eraill, gan gynnwys Janet Street Porter, Ruth Madoc, a'r athletwraig Tanni Grey-Thompson.

Yn 2004, lansiwyd ei halbwm llawn cyntaf, 'WOJ'. O ganlyniad i lwyddiant yr albwm hwn, cynyddwyd y diddordeb i'r seren hon yn y byd cerddorol. Fe enillodd hi'r wobr 'Best Female Solo Artist' yng Ngwobrau Cerddoriaeth Cymru yn 2002 a 2003 ac roedd hi'n un o'r bobl a ddewiswyd ar gyfer y wobr 'Best Newcomer' yng Ngwobrau'r Pop Factory.

Ers hynny rhyddhau sawl albwm arall, yn ogystal â chydweithio gydag amryw o artistiaid eraill yn cynnwys y bardd Patrick Jones. Mae hi a'i gwr Alun ap Brinley hefyd yn rhieni i ddwy ferch, Mali a Nel, erbyn hyn.

Eurovision
----------

Roedd Wadge yn gyd-awdur y gân "Space Man", a ddaeth yn ail yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2022.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Proffil ar wefan BBC Cymru
2. ↑  Mark Savage (15 Mai 2022). "Eurovision 2022: How Sam Ryder turned things around for the UK". *BBC News* (yn Saesneg). Cyrchwyd 16 Mai 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 267877794
* LCCN: no2012118987
* ISNI: 0000 0001 3139 7854
* GND: 1121706223

 |
Ffanatig crefyddol o Saesnes oedd **Joanna Southcott** (Ebrill 1750 – 27 Rhagfyr 1814). Roedd ei dilynwyr yn credu ei bod yn broffwydoles a feddai ar gyfrinachau mawr.

Cafodd ei geni yn ferch i ffermwr yn Nyfnaint tua'r flwyddyn 1750. Yn 1792 cyhoeddodd mai hi oedd y broffwydoles y cyfeirir ati yn Llyfr y Datguddiad, pennod xii. Aeth i Lundain ar wahoddiad yr engrafwr William Sharp (1749-1824). Ysgrifennodd dros 200 o bamffledi a llyfrau proffwydol, yn cynnwys *A Warning* (1803) a *The Book of Wonders* (1813-1814). Ymhlith ei disgyblion oedd y golygydd a geiriadurwr o Gymro William Owen Pughe, a weithredai fel ffactotwm iddi.

Yn 1814 cyhoeddodd ei bod am roi genedigaeth i'r "Ail Dywysog Heddwch" - sef y Meseia newydd - ar 19 Hydref y flwyddyn honno. Ond dioddefodd coma ar yr ymenydd a bu farw ym mis Rhagfyr.

Credir fod gan Southcott hyd at 100,000 o ddisgyblion ar un adeg, a elwid yn 'Southcottiaid'. Daliodd rhai o'i disgyblion i gredu ynddi er gwaethaf hyn ac ni fu farw ei chwlt yn gyfangwbl. Gadawodd ar ei hôl flwch o broffwydoliaethau gyda'r cyfarwyddiad i'w agor ym mhresenoldeb pob esgob o Eglwys Loegr ar achlysur "argyfywng cenedlaethol." Mae rhai pobl yn honni hyd heddiw fod y blwch yn bodoli, er i flwch o'i heiddo gael ei agor oedd yn cynnwys dim byd ond papurach a phistol.

Darllen pellach
---------------

* James K. Hopkins: *A woman to deliver her people. Joanna Southcott and English millenarianism in an era of revolution.* Austin: University of Texas Press, 1981. ISBN 0-292-79017-1
* Val Lewis: *Satan's mistress, the extraordinary story of the 18th century fanatic Joanna Southcott and her lifelong battle with the Devil.* Shepperton: Nauticalia, 1997. ISBN 0-9530458-0-3
* Frances Brown: *Joanna Southcott, the woman clothed with the sun.* Cambridge: Lutterworth, 2002. ISBN 0-7188-3018-0
* Frances Brown: *Joanna Southcott's box of sealed prophecies.* Cambridge: The Lutterworth Press, 2003. ISBN 0-7188-3041-5

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Robert Chamber's Book of Days, cyf. 2, t. 775.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 22972595
* LCCN: n81055374
* ISNI: 0000 0000 8206 3160
* GND: 12045002X
* SUDOC: 174237448
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Milwr o Gymro oedd **James Llewellyn Davies** VC (16 Mawrth 1886 – 31 Gorffennaf 1917). Derbyniodd Groes Fictoria, yr addurn milwrol uchaf sy'n cael ei gyflwyno am wroldeb "yng ngŵydd y gelyn" i aelodau'r lluoedd arfog yng ngwledydd y Gymanwlad a chyn diriogaethau'r Ymerodraeth Brydeinig.

Cefndir
-------

Ganwyd Davies yng Nglynebwy, Sir Fynwy, y trydydd o naw o blant i John a Martha Davies. Ar ôl gadael yr ysgol aeth i weithio fel glöwr yng Nglofa Wyndham ac ym 1906 priododd Elizabeth Ann Richards. Pan ymrestrodd Davies ar 12 Hydref 1914 roedd ganddynt dri o blant.

Dyfarniad y VC
--------------

Ar 31 Gorffennaf 1917 cafodd Bye ei enwbu am y Groes Fictoria yn dilyn y weithred a ddisgrifir yma:

> Am ddewrder o'r mwyaf yn ystod ymosodiad ar linellau'r gelyn, gwthiodd y swyddog di-gomisiwn yma trwy'r saethu er mwyn ymosod ar safle dryll peiriannol ar ben ei hun, wedi i sawl dyn cael ei ladd yn ceisio ei gipio. Trywanodd un o griw'r dryll peiriannol gyda'i fidog a daeth ag aelod arall o'r criw yn ogystal â'r dryll yn ôl. Er ei fod wedi anafu, arweiniodd Cpl. Davies barti bomio i ymosod ar dy lle roedd saethwr cudd yn peri helynt i'w blatŵn. Mae'r swyddog di-gomisiwn gwrol yma bellach wedi marw o'r anafiadau ddioddefodd yn ystod yr ymosodiad.
> 
> —London Gazette," No. 30272, 6 Medi 1917
> 

Mae ei Groes Fictoria yn cael ei arddangos yn Amgueddfa Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yng Nghastell Caernarfon, Caernarfon, Gwynedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2
2. ↑  *London Gazette*: (Supplement) no. 30272. p. 9260. 1917-09-04.
Bardd a chyfieithydd oedd **James Rhys Parry** (1570 - 1625), a adnabyddir hefyd wrth ei enw barddol **Eos Eyas**.

Ychydig a wyddys am ei fywyd personol. Roedd yn un o ddisgynyddion y teulu Parry o Poston, Swydd Henffordd. Yn yr Oesoedd Canol roedd y rhan honno o Swydd Henffordd yn rhan o gwmwd ac arglwyddiaeth Ewias a oedd yn cynnwys hefyd rhan o Went a chyfeiria ei enw barddol at yr ardal (mae *Eyas* yn ffurf hynafiaethol).

Cyfansoddodd Eos Eyas fersiwn mydryddol o Salmau Dafydd rywbryd cyn tua 1620. Cyflwynwyd y cerddi hyn ynghyd â llawysgrifau eraill yr awdur i'r Esgob William Morgan yn ei gyfnod fel Esgob Llandaf. Ymddengys fod yr esgob wedi dangos cyfieithiad Eos Eyas o'r Salmau i Edmwnd Prys, Archddiacon Meirionnydd, cyn i hwnnw gyhoeddi ei gyfrol *Salmau Cân* yn 1621.

Roedd mab Eos Eyas, George Parry, yn fardd hefyd. Ysgrifennodd yntau fersiwn o'r Salmau tua'r flwyddyn 1649.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **Jessica Hannah Glynne** (ganwyd 20 Hydref 1989) yn ganwr a chyfansoddwr caneuon Saesneg. Ar ôl arwyddo gyda Atlantic Records cododd i amlygrwydd yn 2014 fel artist dan sylw ar y senglau "Rather Be" gan Clean Bandit ac "My Love" gan Route 94, aeth y ddau i rif un yn siartiau y DU. Cafodd ei hystyried fel un o'r "Pobl Fwyaf Dylanwadol Dan 30" gan gylchgrawn *Forbes* yn 2019.

Ei halbwm stiwdio gyntaf oedd*I Cry When I Laugh* (2015), a aeth i rif un ar Siart Albymau’r DU a cafodd lwyddiant rhyngwladol gyda'r senglau "Hold My Hand" ac "Don't Be So Hard On Yourself". Gwnaeth ail albwm stiwdio Glynne, *Always In Between* (2018) gyrraedd top siartiau'r DU a parhaodd ei llwyddiant gyda'r senglau "I'll Be There", "These Days", "All I Am", "Thursday" a "No One"; gwnaeth y cyntaf wneud Glynne yr artist unigol benywaidd cyntaf ym Mhrydain i gael saith sengl rhif un ar Siart Senglau'r DU.

Caneuon
-------

* Ain't Got Far to Go (2015)
* All I Am (2018)
* Don't Be So Hard On Yourself (2015)
* Hold My Hand (2015)
* Home (2014)
* I'll Be There (2018)
* One Touch (2019)
* Right Here (2014)
* Take Me Home (2015)
* Thursday (2018)
* Why Me (2015)

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 316738414
* LCCN: no2016008498
* ISNI: 0000 0004 5100 8141
* GND: 1170370500
* BNF: cb169693761 (data)

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Albatros ffroenfelyn India** (enw gwrywaidd). Yr enw lluosog yw 'albatrosiaid ffroenfelyn India' a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Thalassarche carteri***; yr enw Saesneg arno yw *Indian Yellow-nosed Albatross*. Mae'n perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: *Diomedeidae*) sydd yn urdd y *Procellariformes*. Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *T. carteri*, sef enw'r rhywogaeth.

Enw'r aderyn hwn mewn Llydaweg yw 'Albatroz Indez'.

Yn 2020 roedd yr aderyn hwn 'dan fygythiad' ar restr IUCN ar Restr Goch yr IUCN

Teulu
-----

Mae'r albatros ffroenfelyn yn perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: *Diomedeidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Albatros Buller | Thalassarche bulleri |  |
|
| Albatros Laysan | Phoebastria immutabilis |  |
|
| Albatros Ynys Amsterdam | Diomedea amsterdamensis |  |
|
| Albatros Ynys Izu | Phoebastria albatrus |  |
|
| Albatros aelddu | Thalassarche melanophris |  |
|
| Albatros brenhinol y De | Diomedea epomophora |  |
|
| Albatros crwydrol | Diomedea exulans |  |
|
| Albatros du cefnllwyd | Phoebetria palpebrata |  |
|
| Albatros ffroenfelyn | Thalassarche chlororhynchos |  |
|
| Albatros penllwyd | Thalassarche chrysostoma |  |
|
| Albatros swil | Thalassarche cauta |  |
|
| Albatros tonnog | Phoebastria irrorata |  |
|
| Albatros troetddu | Phoebastria nigripes |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 2 Hydref 2020.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 2 Hydref 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Albatros ffroenfelyn India** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*