Arolygwr ysgolion, llenor a chyhoeddwr cylchgronau i oedolion ac i blant oedd **Owen Morgan Edwards** (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920).

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Edwards ar 26 Rhagfyr 1858 yng *Nghoed-y-pry*, Llanuwchllyn, yn fab i Owen Edwards, ffermwr, ac Elizabeth. Cafodd ei addysg yn ysgol y plwyf cyn mynychu Ysgol Ramadeg y Bala, ac yna Coleg Prifysgol Cymru Aberystwyth. Oddi yno aeth i Glasgow am gyfnod ac yna i Goleg Balliol, Rhydychen lle roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym. Graddiodd gyda gradd dosbarth cyntaf mewn Hanes Modern.

Cafodd yrfa hir fel golygydd cylchgronau. Dechreuodd fel cyd-olygydd *Cymru Fydd* (1889–1891), cylchgrawn y mudiad gwleidyddol o'r un enw (gweler Cymru Fydd). Yn 1891 dechreuodd olygu a chyhoeddi y cylchgrawn *Cymru* (1891–1920) yn fisol, a adwaenir yn aml fel y "*Cymru Coch*", oherwydd lliw y clawr. Yn yr un flwyddyn dechreuodd gyhoeddi y cylchgrawn misol i blant *Cymru'r Plant*; ar ei anterth yn 1900 roedd hwn yn gwerthu tua 40,000 o gopïau y mis, sy'n ei wneud y cyhoeddiad mwyaf poblogaidd erioed yn hanes Cymru.

Roedd yn aelod o'r Blaid Ryddfrydol a daeth yn Aelod Seneddol dros Feirionnydd ym 1899, yn dilyn marwolaeth Thomas Edward Ellis ym mis Ebrill 1899. Ni fwynhaodd fywyd y senedd ac felly ni ymgeisiodd i gael ei ail-ethol ym 1900.

Yn 1907 dewiswyd ef yn brif arolygydd ysgolion Cymru. Ynghyd a'r gwaith hwnnw roedd yn ymroddedig i greu yn ei gyd-Gymry falchter yn eu hanes, ei hiaith a'u diwylliant, ac i'r perwyl hyn fe ysgrifennodd nifer o lyfrau Cymraeg wedi eu hysgrifennu mewn arddull a oedd yn apelio at y darllenydd cyffredin.

Golygodd a chyhoeddodd ddwy gyfres bwysig o glasuron rhyddiaith a barddoniaeth Cymraeg, sef Cyfres y Fil (37 cyfrol) a Llyfrau ab Owen. Cyhoeddodd yn ogystal **Cyfres Clasuron Cymru**. Cafodd y llyfrau bach deniadol, rhad a safonol hyn ddylanwad mawr ar feddylfryd y Cymry.

Gwnaethpwyd yn Farchog ym 1916 a gwobrwywyd gyda gradd anrhydedd o Brifysgol Cymru ym 1918. Bu farw ei wraig ym 1919, a bu farw yntau yn Llanuwchllyn ym 1920. Aeth ei fab, Ifan ab Owen Edwards ymlaen i sefydlu Urdd Gobaith Cymru. Enwyd Ysgol O M Edwards yn Llanuwchllyn ar ei ôl er mwyn ei anrhydeddu.

Teulu
-----

*Coed-y-pry*, Llanuwchllyn oedd cartref O.M. Edwards a'i deulu yn 1871, roedd ei dad yn ffermwr 17 acer ar y pryd. Yn ystod cyfrifiad 1881 roedd yn lletywr yn Meyrick House, Dolgellau, rhestrwyd ei alwedigaeth fel *Minister Calvinistic Methodist Body*. Erbyn 1891, roedd yn byw adref gyda'i rieni unwaith eto yng *Nghoedypry*, rhestrwyd ei alwedigaeth fel athro hanes. Roedd ei frodyr, Thomas (melinydd), Edward (myfyriwr athroniaeth) a John M. (myfyriwr diwinyddiaeth) hefyd yn byw gyda hwy. Priododd Ellen Elizabeth Davies yn fuan ar ôl hynny. Roedd Edwards yn byw ym *Mryn-yr-aber*, Llanuwchllyn yn ystod cyfrifiad 1901, gyda'i wraig, ei fab Evan ab Owen a'i ferch, Haf. Roedd dwy forwyn hefyd yn byw gyda'r teulu. Rhestrwyd ei alwedigaeth fel *Fellow of College & Lecturer*.

Llyfryddiaeth
-------------

Cerfluniau O. M. Edwards a'i fab Ifan ab Owen Edwards yn Llanuwchllyn ger Y Bala, Gwynedd
### Llyfrau O. M. Edwards

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Owen Morgan Edwards** |

* *Trem ar Hanes Cymru* (1893)
* *Celtic Britain* (1893)
* *Clych Adgof - penodau yn hanes fy addysg* (1906)
* *O'r Bala i Geneva* (1889)
* *Ystraeon o Hanes Cymru* (1894)
* *Hanes Cymru* (Rhan 1,1895; Rhan 2, 1899)
* *Cartrefi Cymru* (1896)
* *Tro yn Llydaw* (1889)
* *Wales* (1901, yn y gyfres *Stories of the Nations*)
* *A Short History of Wales* (1906)
* *Llyfr Del* (1906). I blant.
* *Tro trwy'r Gogledd* (1907)
* *Tro i'r De* (1907)
* *Hwiangerddi* (1911). I blant.
* *Llyfr Nest* (1913). I blant.

Llyfrau a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth

* *Yn y Wlad* (1920)
* *Llyfr Owen* (1926). I blant
* *Llyfr Haf* (1926). I blant

### Astudiaethau

* W.J. Gruffydd, *Owen Morgan Edwards*, Cyfrol 1, 1858-1883 (Aberystwyth, 1937). Yr unig gyfrol a gyhoeddwyd.
* Gwilym Arthur Jones, *Bywyd a Gwaith Owen Morgan Edwards* (1958)
* R.M. Jones, *Llenyddiaeth Gymraeg, 1902–1936* (1987). Pennod 7 ac 8 ar lyfrau O. M. Edwards a'u dylanwad.
* Hazel Walford Davies (gol.), *Bro a Bywyd: Syr O. M. Edwards 1858-1920* (Caerdydd, 1988)
* Hazel Walford Davies, *O.M.: Cofiant Syr Owen Morgan Edwards* (Gwasg Gomer, 2020)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Richard Aldrich, Peter Gordon (1989). *Dictionary of British Educationists*. Routledge. ISBN 9780713001778. URL
2. 1 2  Cyfrifiad 1871, Coedypry, Llanuchwllyn. RG 10/5685
3. ↑  Cyfrifiad 1881, Meyrick House, Meyrick Street, Dolgellau. RG 11/5546
4. ↑  Cyfrifiad 1891, Coedypry, Llanuchwllyn. RG 12/4639
5. ↑  Mynegai Cofrestr Priodasau Lloegr a Cymru: Owen Morgan Edwards & Ellen Elizabeth Davies; chwarter cofrestr: Ebrill–Mehefin 1891; Ardal cofrestru: Bala; Cyfrol: 11b; Tudalen; 597.
6. ↑  Cyfrifiad 1901, Glanaber, Llanuchwllyn. RG 13/1520

Dolenni allanol
---------------

* 'Papurau O. M. Edwards' yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru Archifwyd 2007-03-10 yn y Peiriant Wayback.
* Testun *Cartrefi Cymru'* ar Wicidestun

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Thomas Edward Ellis** | **Aelod Seneddol dros Feirionnydd**1899 – 1900 | Olynydd:**Osmond Williams** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 3788083
* LCCN: n81003895
* ISNI: 0000 0001 0949 6768
* GND: 1055405135
* SUDOC: 144531178
* NLA: 35936989
* NKC: mub20211118067
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |