Rhyfel rhyngwladol oedd **Rhyfel Affganistan (2001–21)** a sbardunwyd gan oresgyniad Affganistan gan luoedd Unol Daleithiau America yn Hydref 2001. Nod gychwynnol yr Unol Daleithiau oedd i ddymchwel llywodraeth y Taliban ac felly atal al-Qaeda, a gyhuddwyd o gynllunio a chyflawni ymosodiadau 11 Medi 2001, rhag lloches yn Affganistan. Wedi cwymp y Taliban yn Rhagfyr 2001, ffurfiwyd clymblaid y Llu Cynorthwyol Diogelwch Rhyngwladol (ISAF) dan arweiniad NATO, gydag awdurdod y Cenhedloedd Unedig, i gadw'r heddwch yn y wlad ac i gynorthwyo lluoedd diogelwch y llywodraeth newydd. Lansiwyd gwrthryfel gan y Taliban yn 2003 i frwydro yn erbyn y llywodraeth a lluoedd ISAF drwy ddulliau anghymesur. Gwaethygodd y trais ar draws y wlad, gan beri ISAF i droi at strategaeth gwrthchwyldroadol a chynyddu niferoedd y lluoedd tramor. Yn 2012, cychwynnwyd ar y broses o drosglwyddo dyletswyddau diogelwch i luoedd Affganaidd, a pharatoi i encilio lluoedd ISAF. Daeth ymgyrchoedd milwrol ISAF i ben yn Rhagfyr 2014, a lansiwyd ôl-ymgyrch gan NATO i hyfforddi a chynghori'r Affganiaid. Pum mlynedd yn ddiweddarach, bu grym y Taliban wedi adfer gymaint iddynt orfodi'r Unol Daleithiau i arwyddo cytundeb heddwch ac i encilio'u holl luoedd o'r wlad, a daeth ôl-ymgyrch NATO yn Affganistan i ben yn 2021. Lansiwyd ymgyrch ymosodol gan y Taliban i orchfygu'r holl wlad, a chipiwyd y brifddinas Kabul ganddynt yn Awst 2021.

Dechreuodd y rhyfel ym mis Hydref 2001 wrth i luoedd arfog yr Unol Daleithiau ymosod ar Affganistan fel ymateb i ymosodiadau terfysgol 11 Medi. Cafodd yr Unol Daleithiau gymorth milwrol gan luoedd Affgani Cynghrair y Gogledd a NATO, yn cynnwys milwyr y Deyrnas Unedig, Canada, Awstralia, Ffrainc, Seland Newydd, yr Eidal a'r Almaen. Y goresgyniad oedd dechrau'r hyn a elwir gan rai y "Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth".

Ers i'r rhyfel ddechrau mae miloedd o sifiliaid wedi eu lladd, yn cynnwys dwsinau o ferched a phlant a laddwyd pan fomiodd awyrennau Americanaidd bentref yn ne-orllewin Affganistan ar ddechrau Mai 2009. Mae dros 298 o filwyr Prydeinig wedi colli eu bywydau a 1,836 o filwyr NATO wedi colli eu bywydau ers cychwyn y rhyfel (hyd at Mehefin 2010).

Cyfnod y goresgyniad (2001)
---------------------------

Daeth y sefyllfa annatrys i ben yn sgil ymosodiadau 11 Medi, 2001 yn Unol Daleithiau America: gwrthododd y Taliban estraddodi Osama bin Laden, arweinydd al-Qaeda a gyhuddwyd gan yr Unol Daleithiau o gynllunio'r ymosodiadau, ac felly ymgynghreiriodd lluoedd arbennig Americanaidd â Chynghrair y Gogledd i oresgyn Affganistan a gyrru'r Taliban ar ffo. Disodlwyd y Taliban erbyn Rhagfyr 2001.

Gwrthryfel y Taliban ac ymrwymiad NATO (2002–08)
------------------------------------------------

 *Prif erthygl: Gwrthryfel y Taliban*
Yn sgil cwymp y Taliban, bu lluoedd yr Unol Daleithiau a'r glymblaid ryngwladol ar anterth eu grym. Aethant ati i drechu'r Taliban yn filwrol ym mhob rhan o'r wlad, ar y cyd ag ailadeiladu sefydliadau gwladwriaethol. Yng nghanol y 2000au, cafodd y rhyfel yn Affganistan ei alw weithiau yn "y rhyfel da" o'i gymharu â Rhyfel Irac.

Cyfnod y gwrthchwyldro (2008–14)
--------------------------------

Mewn ymateb i atgyfodiad y Taliban, trodd yr Unol Daleithiau at athrawiaeth glasurol gwrthchwyldroadaeth. Dwysaodd y strategaeth hon yn sgil penderfyniad yr Arlywydd Barack Obama yn 2009 i gynyddu dros dro y niferoedd o luoedd Americanaidd yn Affganistan. Defnyddiwyd yr atgyfnerthiadau hyn i amddiffyn y boblogaeth rhag cyrchoedd y Taliban, ac i gefnogi ymdrechion i adfer cyn-wrthryfelwyr i'r gymdeithas wladol.

Yn 2011, cychwynnwyd ar amserlen i drosglwyddo cyfrifoldebau diogelwch yn raddol i luoedd milwrol ac heddluoedd yr Affganiaid, ac i encilio lluoedd tramor yn ôl o'r wlad. Fodd bynnag, bu cyrchoedd gan wrthryfelwyr a therfysgwyr, a marwolaethau sifilaidd a achoswyd gan weithredoedd milwrol y glymblaid, yn parhau'n uchel, ac nid oedd lluoedd Affganiaid yn medru ymdopi â gwrthsefyll y Taliban. Yn ffurfiol, daeth ymgyrch filwrol yr Unol Daleithiau a NATO yn Affganistan i ben yn Rhagfyr 2014.

Cyfnod yr enciliad (2014–21)
----------------------------

Buddugoliaeth y Taliban
-----------------------

 *Prif erthygl: Ymgyrch ymosodol y Taliban (2021)*
Wrth i'r Unol Daleithiau ddechrau encilio'r gweddill o'u lluoedd yn Affganistan ar 1 Mai 2021, lansiwyd ymgyrch ymosodol gan y Taliban yn erbyn y llywodraeth mewn ymgais i orchfygu'r holl wlad a cheisio adfer yr Emiriaeth Islamaidd. Ym misoedd Mehefin a Gorffennaf 2021, llwyddodd y Taliban gipio mwy o diriogaeth nag ar unrhyw bryd ers eu cwymp yn 2001. Erbyn canol mis Awst amgylchynwyd Kabul, y ddinas fawr olaf yn y wlad dan reolaeth y llywodraeth, gan luoedd y Taliban. Ffoes yr Arlywydd Ashraf Ghani o'r wlad, a chwympodd y llywodraeth genedlaethol. Cipiwyd Kabul ganddynt ar 15 Awst, gan sicrhau buddugoliaeth i'r Taliban.

Gweler hefyd
------------

* Hanes Affganistan
* Rhyfel Gogledd Orllewin Pakistan
* Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth
* Taliban

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth", *BBC*, 7 Mawrth, 2002.
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-12-29. Cyrchwyd 2010-06-12.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) BBC Newyddion – UDA yn ymosod ar Afghanistan[*dolen marw*]

| * v
* t
* e
Y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth |
| --- |
| Rhyfel Affganistan • Rhyfel Irac • Rhyfel Gogledd Orllewin Pacistan |
| Pleidiau | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ymgyrchwyr | 
* ISAF
* Affganistan
* Cynghrair y Gogledd
* Irac
* NATO
* Pacistan
* Y Deyrnas Unedig
* Unol Daleithiau America
* Yr Undeb Ewropeaidd
* Y Philipinau
* Ethiopia

 |
| Targedau | 
* al-Qaeda
* Osama bin Laden
* al-Qaeda in the Arabian Peninsula
* Gwladwriaeth Islamaidd Irac a'r Lefant
* Ffrynt al-Nusra
	+ Khorasan
* Abu Sayyaf
* Anwar al-Awlaki
* Al-Shabaab
* Hamas
* Harkat-ul-Jihad al-Islami
* Hezbollah
* Hizbul Mujahideen
* Undeb y Llysoedd Islamaidd
* Jaish-e-Mohammed
* Jemaah Islamiyah
* Lashkar-e-Taiba
* Y Taleban
* Mudiad Islamaidd Wsbecistan

 |

 |
| Rhyfeloedd a gwrthryfeloedd | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ymgyrch*Enduring Freedom* | 
* Rhyfel Affganistan
* OEF – Y Philipinau
* Rhaglen Hyfforddi a Chyflenwi Georgia
* OEF – Corn Affrica
* OEF – Sahara

 |
| Arall | 
* Gwrthryfel y Maghreb
* Gwrthryfel Gogledd y Cawcasws
* Rhyfel Moro
* Rhyfel Irac
* Gwrthryfel Irac
* Operation Linda Nchi
* Terfysgaeth Sawdi Arabia
* Rhyfel Gogledd Orllewin Pacistan
* Rhyfel Somalia (2006–09)
* Gwrthdaro Libanus 2007
* al-Qaeda yn Iemen
* Operation Inherent Resolve
* Operation Resolute Support

 |

 |
| Terfysgaeth | 
* 9/11
* Madrid
* 7/7
* *Charlie Hebdo*
* Paris

 |
| Camdriniaethau hawliau dynol | 
* Brwydrwr anghyfreithlon
* *Extraordinary rendition*
* Gwersyll Bae Guantanamo
* Sgandal Abu Ghraib
* Safle du
* Technegau holi'r CIA

 |
| Polisi a gwleidyddiaeth | 
* Athrawiaeth Bush
* Echel y Fall
* USA PATRIOT Act

 |
| 
* **Porth Porth:Rhyfel**
* **Porth Porth:Terfysgaeth**

 |