recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn asgelldroed Asia** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar asgelldroed Asia) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Heliopais personata***; yr enw Saesneg arno yw *Masked finfoot*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Asgelldroed (Lladin: *Heliornithidae*) sydd yn urdd y *Gruiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *H. personata*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r aderyn asgelldroed Asia yn perthyn i deulu'r Adar Asgelldroed (Lladin: *Heliornithidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn asgelldroed Affrica | Podica senegalensis |  |
|
| Aderyn asgelldroed America | Heliornis fulica |  |
|
| Heliopais personatus | Heliopais personatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn asgelldroed Asia** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae'r **AK-47**, yn swyddogol yr **Avtomat Kalashnikova** (Rwsieg: Автома́т Кала́шникова, 'Reiffl ymosod Kalashnikov'), sydd hefyd yn cael ei alw'n **Kalashnikov** neu'n **AK**, yn reiffl ymosod 7.62 × 39mm a weithredir ar nwy a ddatblygwyd yn yr Undeb Sofietaidd gan Mikhail Kalashnikov yn dilyn yr Ail Ryfel Byd. Mae'r rhif *47 yn* cyfeirio at y flwyddyn y cafodd ei orffen.

Dechreuodd y gwaith dylunio ar yr AK-47 ym 1945. Fe’i cyflwynwyd ar gyfer treialon milwrol swyddogol y flwyddyn ganlynol, ac ym 1948 cyflwynwyd y fersiwn stoc sefydlog i wasanaeth gweithredol gydag unedau o’r Fyddin Sofietaidd. Datblygiad cynnar o'r dyluniad oedd yr AK*S* (*Skladnoy*, neu 'plygu'), a oedd â stoc ysgwydd metel a oedd yn plygu. Yn gynnar yn 1949, derbyniwyd yr AK yn swyddogol gan y Lluoedd Arfog Sofietaidd a'i ddefnyddio gan fwyafrif aelod-wladwriaethau Cytundeb Warsaw.

Hanes
-----

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gwnaeth reiffl Sturmgewehr 44 a ddefnyddiwyd gan luoedd yr Almaen argraff ddofn ar eu gelynion Sofietaidd. Cafodd y reiffl tân dethol ei siambrau ar gyfer cetris canolradd newydd, y Kurz 7.92 × 33mm, a chyfunodd rym tân gwn submachine ac yr un adeg cywirdeb reiffl. Ar 15 Gorffennaf 1943, dangoswyd model cynharach o'r Sturmgewehr i'r Comisiwn Arfau Pobl yr Undeb Sofietaidd. Gwnaeth yr arf argraff ar y Sofietiaid ac aethon nhw ati ar unwaith i ddatblygu reiffl calibr canolradd cwbl awtomatig eu hunain, i ddisodli'r gynnau submachine PPSh-41 a reifflau gweithredu bollt Mosin-Nagant hen ffasiwn a arfogodd y rhan fwyaf o'r Byddin Sofietaidd. 

Buan iawn y datblygodd y Sofietiaid y cetris M62 7.62 × 39mm y carbine SKS lled-awtomatig a'r gwn peiriant ysgafn RPD. Yn fuan ar ôl yr Ail Ryfel Byd, datblygodd y Sofietiaid y reiffl AK-47, a fyddai’n disodli’r SKS yn gyflym yng ngwasanaeth Sofietaidd. Wedi'i gyflwyno ym 1959, mae'r AKM yn fersiwn ddur wedi'i stampio'n ysgafnach a'r amrywiad mwyaf hollbresennol o'r gyfres AK gyfan o ddrylliau. Yn y 1960au, cyflwynodd y Sofietiaid y gwn peiriant RPK ysgafn, arf math AK gyda derbynnydd cryfach, casgen trwm hirach, a bipod, a fyddai yn y pen draw yn disodli'r peiriant peiriant ysgafn RPD.

Dylunio
-------

Dyluniwyd yr AK-47 i fod yn reiffl syml, ddibynadwy cwbl awtomatig y gellid ei weithgynhyrchu'n gyflym ac yn rhad, gan ddefnyddio dulliau cynhyrchu màs a oedd o'r radd flaenaf yn yr Undeb Sofietaidd ar ddiwedd y 1940au. Mae'r AK-47 yn defnyddio system nwy strôc hir sy'n gysylltiedig yn gyffredinol â dibynadwyedd mawr mewn amodau gwael.

Defnydd
-------

Defnyddiwyd yr AK-47 (a chopïau ohono) mewn llawer o ryfeloedd ail hanner yr 20fed ganrif, ac ar ddechrau'r 21ain ganrif, gan gynnwys Rhyfel Fietnam, y "Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth," Rhyfel Libanus a'r Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd.

Fel symbol
----------

Defnyddir yr AK-47 fel symbol yn ogystal, er enghraifft ar Faner Mosambic.

Mae AK-47 i'w weld ar Faner Mosambic, ble mae'n cynrychioli'r frwydr arfog dros annibyniaeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  
Monetchikov 2005, p. 67; Bolotin 1995, p. 129.
2. ↑  Rottman 2011, t. 9.
**Marcus Aurelius Severus Alexander** (1 Hydref 208 – 19 Mawrth 234), a adnabyddir yn gyffredin fel **Alexander Severus**, oedd ymerawdwr Rhufain o 222 hyd 234.

Ganed Alexander Severus yn ninas Ffenicaidd Arca Cesarea yn Syria. Roedd yn fab i Gessius Marcianus a Julia Mammaea ac yn ŵyr i Julia Maesa. Ei enw gwreiddiol oedd Alexandrus Basianus. Roedd Julia Maesa wedi cynorthwyo i wneud Heliogabalus yn ymerawdwr, ond pan ddaeth yn amlwg na allai hi ei reoli a'i fod yn amhoblogiaidd, dechreuodd Julia weithio i wneud Alexander yn ymerawdwr. Llwyddodd i wneud i Heliogabalus ei enwi fel ei olynydd ar 16 Mehefin 221, a newidiodd Alexander ei enw i Severus Alexander.

Wedi i Heliogabalus gael ei lofruddio yn 222 llwyddodd ei fam a'i nain i berswadio'r Senedd a'r bobl y dylid cyhoeddi Alexander, oedd ddim ond 13 oed, yn ymerawdwr. Ei fam ac yn arbennig ei nain Julia Maesa oedd yn rheoli mewn gwirionedd yn y blynyddoedd cynnar. Llwyddwyd i roi cyllid y wladwriaeth ar seiliau mwy diogel, ond arweiniodd toriadau yn y gyllideb filitaraidd at anesmwythyd yn y fyddin. Alexander oedd yr ymerawdwr cyntaf i fod a chydymdeimlad a'r Cristnogion, a dywedir ei fod yn meddwl codi temlau iddynt ac addoli Crist fel un o'r duwiau yn y pantheon Rhufeinig.

Priododd Alexander a Sallustia Barbia Orbiana yn 225 neu 226, ond ni bu ganddynt blant. Ddwy flynedd yn ddiweddarach alltudiwyd Sallustia i Affrica, ar orchymyn Julia Mammaea yn ôl pob tebyg. Yn ystod terynasiad Alexander yr oedd y Sassaniaid, oedd wedi cipio ymerodraeth Persia oddi ar y Parthiaid, yn magu nerth. O 230 ymlaen dechreuasant ymosod ar daleithiau Mesopotamia. Cododd Alexander fyddin i'w gwrthwynebu yn 231, ac wedi colledion enbyd ar y ddwy ochr penderfynodd y brenin Aradshir ddychwelyd y tiriogaethau yr oedd wedi eu concro.

Y flwyddyn wedyn ymosododd yr Almaenwyr ar ffiniau'r ymerodraeth yn y gogledd. Cychwynodd Alexander yn eu herbyn gyda'i fyddin, ond er mwyn ennill amser gyrrodd roddion i'r Almaenwyr. Teimlai ei filwyr fod hyn yn warth, ac mewn gwersyll gerllaw Maguncia lladdwyd Alexander ganddynt. Cyhoeddodd y llengoedd Maximinus Thrax yn ymerawdwr yn ei le.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Heliogabalus** | **Ymerawdwr Rhufain**222 – 234 | Olynydd:**Maximinus Thrax** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 50018342
* LCCN: n83028108
* ISNI: 0000 0001 0844 7112
* GND: 11861357X
* SUDOC: 030550076
* BNF: cb14964410w (data)
* NLA: 65960360
* NKC: mzk2006348648
* BNE: XX1435610
* CiNii: DA08718737

 |
Mae **Abacavir/lamivudine**, a werthir oddi tan yr enw Kivexa, yn feddyginiaeth a ddefnyddir i drin HIV/AIDS. Dos cyfunol sefydlog ydyw, yn cynnwys abacavir a lamivudine. Yn gyffredinol, argymhellir ei ddefnyddio gydag 'antiretrovirals' eraill. Caiff ei ddefnyddio'n fwy aml na pheidio mewn triniaethau ar gyfer plant. Gellir ei gymryd drwy'r geg ar ffurf tabled.

Sgil effeithiau
---------------

Mae sgil effeithiau cyffredin y cyffur yn cynnwys trafferthion wrth gysgu, cur pen, iselder ysbryd, blinder, chwydu, brech a thwymyn. Gall sgil effeithiau difrifol gynnwys lefelau lactad uchel yn y gwaed, adweithiau alergaidd, a chwyddiant yn yr afu. Ni chaiff ei argymell ar gyfer pobl a genyn penodol o'r enw HLA-B \* 5701. Nid yw defnyddioldeb y cyffur yn ystod beichiogrwydd wedi ei astudio'n drylwyr, ond ymddengys yn ddiogel ar hyn o bryd. Mae Lamivudine ac abacavir yn atalyddion trawsgrifiad gwrthdro niwcleosid (NRTI).

Hanes
-----

Cymeradwywyd Abacavir / lamivudine fel triniaeth feddygol yn yr Unol Daleithiau yn 2004. Mae'r cyffur ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, sef cofnod o'r meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd. Cost gyfanwerthol fisol y cyffur yn y byd datblygedig yn 2004 oedd 14.19 i 16.74 o ddoleri. O 2015 ymlaen, mae'r gost fisol hwnnw wedi cynyddu i fwy na 200 o ddoleri.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Abacavir and Lamivudine Tablets". Teva Pharmaceuticals USA. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 6 Chwefror 2017. Cyrchwyd 28 Tachwedd 2016. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
2. ↑  "Abacavir / lamivudine (Epzicom) Use During Pregnancy". *www.drugs.com*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 20 Rhagfyr 2016. Cyrchwyd 4 December 2016. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
3. ↑  Hamilton, Richart (2015). *Tarascon Pocket Pharmacopoeia 2015 Deluxe Lab-Coat Edition*. Jones & Bartlett Learning. t. 59. ISBN 9781284057560.
Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 1081 a 1118 oedd **Alexios I Komnenos** neu **Alexius I Comnenus**, Groeg: Αλέξιος Α' Κομνηνός, *Alexios I Komnēnos* (1048 - 15 Awst, 1118).

Roedd Alexios yn fab i Ioan Komnenos ac Anna Dalassena, ac yn nai i'r ymerawdwr Isaac I Komnenos. Pan adawodd Isaac yr orsedd yn 1059, gwrthododd tad Alexios, Ioan Komnenos, yr orsedd, felly dilynwyd ef gan bedwar ymerawdwr arall rhwng 1059 a 1081. Gwasanaethodd Alexios yn y fyddin dan yr ymerodron Romanos IV Diogenes, Mihangel VII Doukas *Parapinakes* a Nikephoros III Botaneiates. Llwyddodd Alexios i orchfygu gwrthryfel milwyr hur yn Asia Leiaf yn 1074 ac yn 1078 apwyntiodd Nikephoros III ef yn arweinydd y byddinoedd yn y gorllewin.

Tua 1081, ymosododd y Normaniaid dan Robert Guiscard ar ardal Dyrrhachium. Pan gynullwyd y fyddin i'w gwrthwynebu, perswadiwyd Alexios i ymuno â chynllwyn yn erbyn Nikephoros III, a chyhoeddwyd ef yn ymerawdwr gan ei filwyr. Cipiodd y fyddin ddinas Caergystennin ar 1 Ebrill 1081, gan orfodi Nikephoros III i ymddeol i fynachlog.

Bu raid i Alexios ymladd yn barhaus yn ystod ei deyrnasiad o 37 mlynedd. Cipiwyd Dyrrhachium gan Robert Guiscard a'i fab Bohemund). Llwyddodd Alexios i oresgyn y perygl, yn rhannol trwy roi 360,000 o ddarnau aur i Harri IV, yr Ymerawdwr Glan Rhufeinig, i ymosos ar y Normaniaid yn yr Eidal.

Bu Alexios hefyd yn ymladd yn Thrace, yn erbyn gwrthryfel y sectau Bogomil a'r Pauliciaid, a bu ymosodiadau gan y Pecheneg. Gyda chymorth y Cumaniaid llwyddodd Alexios i orchfygu'r Pechenegs yn Levounion yn Thrace yn 1091.

Gyrrodd Alexios lysgenhadon at y Pab Urban II i ofyn am gymorth yn erbyn y Twrciaid. Ei fwriad oedd cael milwyr hur o'r gorllewin, ond yn ddiweddarach y flwyddyn honno, pregethodd y Pab yr angen am Groesgad, a dechreuodd y Groesgad Gyntaf. Pan gyrhaeddodd prof fyddin y croesgadwyr i Gaergystennin, llwyddodd Alexios i'w defnyddio i ennill nifer o diriogaethau yn ôl. Ildiodd Nicaea i'r ymerawdwr yn 1097, ac wedi buddugoliaeth ym Mrwydr Dorylaeum, adfeddiannodd ran helaeth o orllewin Asia Leiaf.

Ysgrifennodd merch Alexios, Anna Comnena, ei fywgraffiad. Ystyrir yr *Alexiad* yn un o gampweithiau llenyddiaeth Roeg yr Oesoedd Canol yn ogystal â bod yn ffynhonnell bwysig am hanes Caergystennin yn amser Alexios a'i ferch.

Llyfryddiaeth
-------------

* Anna Comnena: *The Alexiad of Anna Comnena*, cyf. E.R.A. Sewter (Penguin, Llundain, 1969)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 74643668
* LCCN: n50058321
* ISNI: 0000 0000 6678 8604
* GND: 118501925
* SUDOC: 050483064
* BNF: cb13514583h (data)
* BIBSYS: 90601204
* NDL: 001337927
* NKC: jx20071022001
* The SBN id PUVV360754 is not valid.
* BNE: XX1227487

 |
Abaty Sistersiaidd yn nyffryn Afon Dyfrdwy rhyw filltir a hanner i'r gogledd o dref Llangollen yn Sir Ddinbych yw **Abaty Glyn y Groes** (Lladin: *Valle Crucis*) neu **Abaty Glyn Egwestl**. Daw ei henw o Groes Eliseg, sef hen groes Geltaidd o'r 8ed ganrif a saif gerllaw. Gorwedd yr abaty'n daclus ar lan afon Eglwyseg, mewn dyffryn bychan rhwng y Fron Fawr a Chreigiau Eglwyseg i'r Dwyrain a'r Mynydd Felfed (neu 'Goed Hyrddyn') i'r Gorllewin, ar draws y ffordd fawr.

Daw'r enw o Groes Eliseg sydd heb fod ymhell o'r abaty. Mae'r groes yn llawer hŷn na'r abaty, a sefydlwyd ym 1201. Sefydlwyd Glyn y Groes o Abaty Ystrad Marchell ger Y Trallwng, dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, rheolwr Powys Fadog.

Abaty Glyn y Groes o gopa Mynydd Felfed
Er bod yr abaty yn bur adfeiliedig, gellir gweld y cynllun yn glir. Mae'n dilyn y cynllun Sistersaidd arferol, gyda lle cysgu i tua 20 o fynachod ac efallai tua 40 o frodyr lleyg. Yn fuan wedi marwolaeth Madog ap Gruffydd Maelor, aeth yr abaty ar dân ym 1236 a bu cryn ddifrod; mae rhai o'r olion i'w gweld hyd heddiw. Dioddefodd ddifrod pellach yn ystod dau ymosodiad y brenin Edward I ar Gymru ym 1276-1277 a 1282-1283. Talwyd iawndal ac adferwyd y difrod, a bu gwaith pellach ar yr adeilad dan yr Abad Adda ddechrau'r bedwaredd ganrif ar ddeg. Ymddengys i nifer y brodyr lleyg, ac efallai'r mynachod, leihau ar ôl y pla a newidiwyd yr adeiladau o'r herwydd.

Yr Uchelwyr
-----------

Dywedir i'r abaty ddioddef difrod yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr ond nid oes tystiolaeth i brofi hyn. Bu mwy o adeiladu yn y ganrif ddilynol, a chafodd yr abaty gyfnod o lewyrch, gyda llawer o ganmol ei fwyd a'i groeso gan y beirdd. Yma y bu farw Guto'r Glyn tua 1493; canodd ei gyd-fardd Gutun Owain, yntau'n ymwelydd cyson â'r abaty, farnwad iddo. Canodd y bardd Lewys Môn i abad Glyn y Groes. Yn ôl rhestr o fannau claddu'r beirdd yn y llawysgrifau ac ewyllys dyddiedig 1527 sydd, mae'n ymddangos, yn ddogfen ddilys, claddwyd Lewys Môn (neu *Lodowidus Mon*) yn yr abaty yn 1527.

Pan roddwyd diwedd ar y mynachlogydd dan y brenin Harri VIII, yr oedd Glyn y Groes yn un o'r abatai llai a gaewyd ym 1537.

* Yr abaty o'r ffryntYr abaty o'r ffrynt
* Tu fewnTu fewn
* Y pwll chwiaid a chefn yr abatyY pwll chwiaid a chefn yr abaty

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Eurys I. Rowlands (gol.), *Gwaith Lewys Môn* (Caerdydd, 1975), tud. xi.
Y *Corniche* yn Alexandria
*Mae hyn yn erthygl am y ddinas adnabyddus yn yr Aifft. Am enghreifftiau eraill o'r enw Alexandria, gweler Alexandria (gwahaniaethu).*
**Alexandria** (hefyd **Alecsandria** weithiau yn Gymraeg) (Groeg: Aλεξάνδρεια, Copteg: Ⲣⲁⲕⲟⲧⲉ *Rakotə*, Arabeg: الإسكندريه *Al-Iskandariya*, Arabeg yr Aifft: اسكندريه *Eskendereyya*), (poblogaeth o tua 3.5 i 5 miliwn), yw dinas fwyaf ond un yr Aifft, a'i phorthladd mwyaf.

Ymestyn Alexandria am tua 20 milltir (32 km) ar hyd arfordir Môr y Canoldir yng nghanolbarth gogledd yr Aifft. Mae'n gartref i'r Bibliotheca Alexandrina, Llyfrgell Newydd Alexandria, ac mae'n ganolfan ddiwydiannol bwysig oherwydd y pibellau olew a nwy naturiol sy'n cyrraedd yno o Suez.

Hanes
-----

Yn yr Henfyd, roedd Alexandria yn un o'r dinasoedd enwocaf yn y byd am ei dysg a'i hadeiladau ysblennydd. Cafodd ei sefydlu yn 331 CC gan Alecsander Fawr, a bu'n brifddinas yr Aifft am bron i fil o flynyddoedd ar ôl hynny, nes i'r Arabiaid oresgyn yr Aifft yn 641 OC a sefydlu prifddinas newydd yn Fustat (sydd heddiw'n rhan o Gairo). Roedd Alexandria yn enwog am Oleudy Alecsandria (un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd), Llyfrgell Alexandria (llyfrgell fwyaf yr Henfyd) a Catacombs Kom el Shoqafa. Mae gwaith archaeolegol parhaol yn harbwr Alexandria (a ddechreuwyd yn 1994) yn datgelu gwybodaeth am Alexandria cyn cyfnod Alecsander Fawr, pan oedd dinas Rhakotis ar y safle, ac yng nghyfnod brenhinllin y Ptolemïaid ar ôl hynny.

Adeiladau a chofadeiladau
-------------------------

* Amgueddfa Alexandria
* Mosg Abu El Abbas Masjid
* Palas yr Arlywydd
* Palas Montaza
* Palas Ras el-Tin
* Pont Stanley

Enwogion
--------

* Konstantinos Tsaldaris (1884-1970), gwleidydd
* Issy Smith (1890-1940), milwr
* Youssef Chahine (1926-2008), cyfarwyddwr ffilm
* Omar Sharif (g. 1932), actor
Urdd o adar yw'r **Accipitriformes** (Cymraeg: **yr Eryrod** (neu **Gweilch**): y bwncathod, yr eryrod, y fwlturiaid a llawer mwy. Ceir oddeutu 225 rhywogaeth o fewn yr urdd hon.

Am gyfnod, unwyd yr urdd hon gyda'r hebogau o fewn urdd y Falconiformes ond cytunodd sawl awdurdod eu bod ar wahân, yn ddwy urdd wahanol. Mae profion DNA diweddar yn dangos nad yw'r hebogau'n perthyn yn agos i'r Accipitriformes, ond yn hytrach yn perthyn yn nes i'r parot a'r adar o fewn yr urdd Passeriformes.

Nodweddion
----------

Ceir tystiolaeth ffosil fod yr Accipitriformes yn bodoli o ganol yr Eosen. Mae ganddynt bigau bachog, miniog gyda chwyrbilen meddal, lle gorwedd y ffroenau. Mae eu hadennydd yn eitha llydan, yn hir ac mae eu coesau a'u traed (a'u crafangau) yn gryf iawn, gydag un crafangc yn y cefn. mae bron pob rhywogaeth o fewn yr urdd hon yn gigysydd. Fel arfer maen nhw'n hela yn y dydd neu'r cyfnos. Gwyddys fod gan rai oes hir iawn.

Teuluoedd
---------

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| teulu | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Fwlturiaid y Byd Newydd | Cathartidae |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Voous 1973.
2. ↑  Cramp 1980, tt. 3, 277.
3. ↑  Ferguson-Lees & Christie 2001, t. 69.
4. ↑  Christidis & Boles 2008, tt. 50–51.
5. ↑  Hackett et al 2008.

Dolennau allanol
----------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Accipitriformes***


|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicirywogaeth wybodaeth sy'n berthnasol i: ***Accipitriformes*** |
Abaty Sistersaidd oedd **Abaty Nedd** neu **Abaty Glyn Nedd**, a sefydlwyd yn ystod ymosodiad y Normaniaid ar dde-ddwyrain Cymru. Yn 1129 rhoddodd Richard de Granville diroedd eang rhwng Afon Nedd ac Afon Tawe i Abaty Savigny yn Ffrainc. Y flwyddyn ganlynol, adeiladwyd abaty gerllaw'r castell Normanaidd yng Nghastell Nedd. Ar y dechrau, nid oedd yn dŷ Sistersaidd, ond unodd urdd Savigny ag Urdd y Sistersiaid yn 1147.

Amcangyfrifwyd gwerth yr abaty fel £236 yn asesiad 1291, y cyfoethocaf o dai Sistersaidd Cymru. Ail-adeiladwyd yr abaty tua'r un flwyddyn. Bu diwyrwiad yn ystod y 14eg a'r 15g, ond yn gynnar yn y 16g bu adferiad dan yr abad Leyshon Thomas. Diddymwyd yr abaty yn 1539; yr adeg honno roedd saith mynach a Leyshon Thomas ei hun. £132 oedd yr amcangyfrif o werth yr abaty.

Adfeilion Abaty Nedd
Safle Abaty Nedd
Mae'r gweddillion yng ngofal Cadw, ac er ei bod wedi adfeilio, mae'n un o'r esiamplau gorau o dŷ Sistersaidd sydd i'w weld yng Nghymru heddiw.

Llyfryddiaeth
-------------

* Rod Cooper *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992) ISBN 0-7154-07120

Gweler hefyd
------------

* Tai Sistersiaidd Cymru
Abaty Sligo.
Rhan o glwysdy Abaty Sligo.
Mynachlog a sefydlwyd gan urdd y Dominiciaid yw **Abaty Sligo** (Gwyddeleg: ***Mainistir Shligigh***), a leolir yng nghanol tref Sligo yn Swydd Sligo, Iwerddon. Er mai fel 'Abaty' y cyfeirir ato fel rheol, brodordy (*friary*) oedd mewn gwirionedd.

Cafodd ei sefydlu yn 1252 neu 1253 gan Maurice Fitzgerald, Ail Farwn Offaly. Un o'r Normaniaid yn Iwerddon oedd y Maurice hwn. Cafodd dir helaeth yn ardal Sligo a'r cylch am ei ran yng ngoresgyniad Connacht gan Richard de Burgo. Roedd urdd y Dominiciaid yn estron i draddodiad Cristnogol Iwerddon ond er gwaethaf y ffaith fod y tir o'i gwmpas wedi newid dwylo sawl gwaith rhwng Gwyddelod Connacht, y Normaniaid a hefyd, yn nes ymlaen, Goron Lloegr, llwyddodd yr abaty i oroesi heb fawr niwed. Ond fe'i llosgwyd trwy ddamwain, gyda thref fechan Sligo, yn 1414. Fe'i codwyd o'r newydd bron gan yr Abad Bryan MacDonagh. Er gwaethaf ei darddiad estron, daeth yn rhan o fywyd crefyddol gwŷr Connacht a chladdwyd sawl aelod o brif deuluoedd Gwyddelig y fro yno.

Adeg diddymu'r mynachlogydd, eithriwyd Abaty Sligo o'r drefn yn dilyn apêl gan y teulu O'Connor at y Frenhines Elisabeth I o Loegr, ond ar yr amod fod y brodyr yn troi'n offeiriaid seciwlar. Dioddefodd adeilad yr abaty ddifrod sylweddol yn 1595-99 pan gymerwyd llawer o'r pren i adeiladu peiriant gwarchae gan George Bingham er mwyn ymosod ar gastell Sligo. Yn 1641 llosgwyd yr abaty eto, a'r dref hefyd, gan un o gadfridogion Oliver Cromwell, Syr Frederick Hamilton. Dechreuwyd defnyddio'r abaty fel chwarel am gyfnod yn y 18g ond fe'i achubwyd gan offeiriad lleol. Heddiw mae'r adfeilion yng ngofal Oidhreacht Éireann.

Ffynhonnell
-----------

* *Mainistir Shligigh. Sligo Abbey* (Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann, Dulyn). Llawlyfr yr abaty.

Dolenni allanol
---------------

* Abaty Sligo Archifwyd 2010-08-18 yn y Peiriant Wayback. ar wefan Oidhreacht Éireann (Heritage Ireland)
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **adain ddu**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **adenydd du(-on)**; yr enw Saesneg yw *Chimney Sweep*, a'r enw gwyddonol yw *Odezia atrata*. Mae i'w ganfod yng ngwledydd Prydain.

23–27 mm ydy lled yr adenydd ar ei fwyaf. Yn rhyfedd iawn, yn ystod y dydd mae'r gwyfyn hwn yn hedfan ac mae'n hoff o fod yn llygad yr haul. Mae i'w weld ar adain rhwng Mehefin a Gorffennaf.

Prif fwyd y siani flewog ydy *Conopodium majus*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r adain ddu yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur.
Mae **Alffa** yn ddeuawd cerddorol o Gymru a sylfaenwyd gan y gitarydd Dion Jones a'r drymiwr Sïon Land. Arwyddwyd y band gan Recordiau Cosh, label y canwr Yws Gwynedd. Mae cerddoriaeth Alffa wedi cael ei chwarae mewn gwledydd fel De America a Brasil.

Cafodd Dion Jones a Sïon Land eu haddysg yn Ysgol Brynrefail yn Llanrug, tu allan i Gaernarfon. Astudiodd y ddau gerddoriaeth yn yr ysgol a cychwynnodd Alffa yn chwarae yn lleol. Daethant yn boblogaidd ar ôl iddynt adael yr ysgol yn 18 mlwydd oed.

Y gân gyntaf a gyhoeddwyd oedd Mwgwd yn 2017. Yn 2018 cyhoeddodd Alffa’r gân Gwenwyn. Cafodd y gân yma ei chwarae 1 miliwn o weithiau ar Spotify a dyma’r gân gyntaf yn Gymraeg i wneud hyn, erbyn heddiw mae'r gan wedi cael ei chwarae 2 miliwn o weithiau. Cafodd y can yma ei chwarae dros y byd fel llefydd fel De America.

PYST
----

PYST yw grŵp sy’n hybu cerddoriaeth Cymraeg ar-lein yn rhyngwladol. Alun Llwyd cychwynnodd PYST flwyddyn yn ôl. Dechreuodd PYST hybu cerddoriaeth Alffa yng Nghymru ac mewn llefydd fel De America. Mae Pyst yn rhan o’r syniad i cael 1 miliwn o bobl i siarad Cymraeg erbyn 2050.

Brwydr y Bandiau
----------------

Ar y 9 Awst 2017 enillodd Alffa gystadleuaeth "Frwydr y Bandiau". Roedd chwe band neu artist yn cystadlu i ennill. Enillodd Alffa £1,000, a noddwyd gan Land Lakes. Hefyd enillon nhw y cyfle i chwarae ym Maes B, chael erthygl yng nghylchgrawn *Y Selar* a sesiwn hefo ffotograffydd.

Caneuon
-------

* "Mwgwd" (2017)
* "Rhydd" (2017)
* "Tomos Rhys" (2018)
* "13.11.15" (2018)
* "Creadur" (2018)
* "Gwenwyn" (2018)
* "Pla" (2019)

Dolenni allanol
---------------

* Alffa ar Twitter
* Alffa ar Instagram
* Gig Alffa yn yr 'Eisteddfod Gudd' 2021
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **adain Gymreig**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **adenydd Cymreig**; yr enw Saesneg yw *Conformist*, a'r enw gwyddonol yw *Lithophane furcifera*. Mae i'w ganfod o ganol Ewrop hyd at y Môr Du i'r dwyrain, y Cawcasws (ardal) a gorllewin Siberia. Gall fyw i uchter o 1,900 metr.

Lled yr adenydd ar ei fwyaf ydy 42–48 mm. Mae'r oedolyn ar ei adain rhwng Mehefin a Gorffennaf, a cheir un genhedlaeth yn unig.

Bwyd
----

Prif fwyd y siani flewog ydy mathau o *Betula*, *Quercus*, *Alnus*, *Salix* a *Populus* ac mae hi i'w gweld rhwng Mai a Gorffennaf.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r adain Gymreig yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fauna Europaea
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur.
*Am afonydd eraill o'r un enw, gweler Afon Don.*
Afon yn siroedd De Swydd Efrog a Dwyrain Swydd Efrog yng ngogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Afon Don**. Mae'n tua 70 milltir (110 km) o hyd.

Mae'n tarddu yn y Pennines ac yn llifo i gyfeiriad y dwyrain, trwy trefi Penistone, Stocksbridge, Sheffield, Rotherham, Swinton, Mexborough, Conisbrough, Doncaster, Stainforth, a Thorne, nes iddi ymuno ag Afon Ouse yn Goole. Afonydd Loxley, Rivelin, Sheaf, Rother a Dearne yw prif lednentydd Afon Don.

Yn wreiddiol ymunodd ag Afon Trent, ond fe'i ailgyfeiriwd gan y peiriannydd Cornelius Vermuyden yn y 1620au. Parhaodd y gwaith o gamlesu’r afon mewn canrifoedd diweddarach, a bellach gall traffig symud mor bell i fyny’r afon â Sheffield.

Cwrs Afon Don

Oriel
-----

* Traphont Penistone, sy'n cludo lein reilffordd ar draw yr afon ger ei thardiadTraphont Penistone, sy'n cludo lein reilffordd ar draw yr afon ger ei thardiad
* Cychod camlas a loc yn Sprotborough, rhwng Conisbrough a DoncasterCychod camlas a loc yn Sprotborough, rhwng Conisbrough a Doncaster
* Pont codi yn Barnby Dun, rhwng Doncaster a StainforthPont codi yn Barnby Dun, rhwng Doncaster a Stainforth
Mae **Afon Eden - Cors Goch Trawsfynydd** yn ardal yn ne Gwynedd sy'n cynnwys rhan o Afon Eden a chors tua milltir i'r de o Lyn Trawsfynydd ac sydd wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 3 Awst 1995 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 367.73 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

O fewn y safle hwn ceir y boblogaeth hyfyw olaf yng Nghymru o fisglod perlog. Mae’r oedolion yn claddu’u hunain yn rhannol yn y gwaddodion ac yn hidlo’r dŵr am fwyd. Gallant fyw am gan mlynedd neu ragor. Mae larfa’r rhywogaeth hon yn byw fel parasitiaid ar dagellau eogiaid a brithyll, ac yn gwbwl ddibynnol arnynt. Gwelir ar y safle hefyd llyriad-y-dŵr arnofiol, sef planhigyn dŵr prin iawn a'r dyfrgi.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **adain welw**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **adenydd gwelw (-on)**; yr enw Saesneg yw *Pale Pinion*, a'r enw gwyddonol yw *Lithophane socia* neu *Lithophane hepatica*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop, gan gynnwys Waunfawr, Caernarfon.

38–46 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan yn Hydref a Thachwedd, yn ddibynol ar ei leoliad, ac eto'n y gwanwyn am yr ail genhedlaeth, pan maen nhw'n paru.

Prif fwyd y lindys ydy llwyni a choed: rhywogaethau o *Salix* (gan gynnwys *Salix caprea* a *Salix myrsinifolia*); mae'r siansi blewog hŷn hefyd yn bwyta: mathau o *Rumex*. Cofnodwyd y canlynol hefyd: *Betula* (gan gynnwys *Betula pubescens*), *Rubus idaeus*, *Malus domestica*, *Sorbus aucuparia*, *Prunus padus*, rhywogaethau o *Tilia* (gan gynnwys *Tilia cordata*), *Vaccinium myrtillus*, *Syringa vulgaris* a *Viburnum opulus*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r adain welw yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Lithophane socia***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur.
3. ↑  "Gwefan Llên Natur; Rhifyn 64; adalwyd 03 Mehefin 2013" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2013-09-24. Cyrchwyd 2013-06-02.
Hen ddinas yng Nghanaan oedd **Adulam** a saif rhyw 36 kilometre (22 mi)
 i dde-orllewin Jeriwsalem, yn debyg ar fryn Tel ʿAdullam, neu H̱orbat ʿAdullam (Arabeg: Tall Ash-Shaykh Madhkūr‎).

Sonir am Abdulam gyntaf yn Llyfr Genesis 38, yn lleoliad i weithgareddau Jwda, mab Jacob. Yn sgil ymadawiad yr Iddewon o'r Aifft a'r goncwest dros Dir Israel, dosrennid Adulam i lwyth Juda, yn ôl Llyfr Josua 15:35. Fe'i gelwid "Gogoniant Israel" yn Llyfr Micha 1:15. Yn ôl Llyfr Cyntaf Samuel 22:1–4, yma y bu Dafydd a'i ddilynwyr mewn ogof wedi iddynt ffoi o'r Brenin Saul. Wedi cwymp y deyrnas Iddewig unedig yn y 10g CC, codwyd amddiffynfeydd Adulam gan Rehoboam, brenin cyntaf Jwda, a gorchfygwyd Abdulam a chaerau eraill Jwda gan y Pharo Sheshonk I (Shishak). Ailfeddiannwyd Adulam gan yr Iddewon wedi'r Gaethglud yn y 6g CC. Cipiwyd y ddinas oddi ar y cadfridog Gorgias gan Judas Maccabeus yn ystod y gwrthryfel Hasmoneaidd yn yr 2g CC (2 Maccabees 12:38).

Yn yr oes fodern, rhoddir yr enw ʿAdullam gan Wladwriaeth Israel ar ranbarth datblygu a saif yn yr ardal a elwir coridor Jeriwsalem, i orllewin y brifddinas hawliedig, yng nghanolbarth y wlad. Mae'r rhanbarth bryniog hwn yn cynnwys olion y ddinas hynafol rhwng iseldiroedd y Shfela a Mynyddoedd Jwdea. Dechreuwyd gwladychu'r rhanbarth yn 1958 drwy sefydlu sawl pentref amaethyddol. Ni chodwyd canolfan ranbarthol oherwydd bod yr ardal mor agos i Jeriwsalem, ond lleolir y pentrefi o amgylch tair is-ganolfan wledig. Tyfir perllannau yng ngogledd-ddwyrain ʿAdullam a chnydau yn ne-orllewin yr ardal. Mae ambell bentref hefyd yn cynhyrchu gwneuthurion bychain.

Gweler hefyd
------------

* Adulamiaid

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) ʿAdullam. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 1 Ionawr 2020.
**Aconcagua** yn Ariannin yw'r mynydd uchaf yn yr Andes, y mynydd uchaf ar gyfandir America a'r mynydd uchaf yn y byd tu allan i Asia.

Mae'r mynydd yn 6,962 medr o uchder. I'r gogledd a'r dwyrain iddo mae'r Valle de las Vacas ac i'r gorllewin a'r de y Valle de los Horcones. Oherwydd ei uchder, mae eira parhaol arno. Saif y mynydd ym Mharc Rhanbarthol Aconcagua, ac mae'n nôd poblogaidd iawn i ddringwyr.

Ni yw ystyr yr enw yn glir, efallai o'r iaith Arawcaneg neu mapudungun *Aconca-Hue* neu o'r Quechua *Ackon Cahuak*.

Gellir dringo'r mynydd yn weddol hawdd o'r gogledd, lle nad oes angen offer dringo technegol er bod effeithiau yr uchder yn broblem a gall y tywydd newid yn sydyn iawn. Mae'r ail ffordd o'i ddringo, sef ar draws glasier los Polacos o'r Valle de las Vacas, yn anoddach a mwy peryglus. O'r de a'r de-orllewin mae'r mynydd yn anodd iawn ei ddringo; mae'r wyneb deheuol yn un o'r rhai anoddaf yn y byd, gyda 3,000 medr o ddringo. Dringwyd yr wyneb deheuol am y tro cyntaf yn 1954 gan griw o ddringwyr o Ffrainc. Y cyntaf i ddringo'r mynydd oedd criw gan arweiniad y Prydeiniwr Edward Fitzgerald yn 1897, pan gyrhaeddodd Mathias Zurbriggen o'r Swistir y copa ar 14 Ionawr. Dringwyd y mynydd gan frodor o Ariannin ei hun am y tro cyntaf yn 1934 pan gyrhaeddodd Nicolás Plantamura y copa, a'r wraig gyntaf i'w ddringo oedd Adriana Bance o Ffrainc yn 1940.
Ffilm sbageti western gan y cyfarwyddwr A. B. Raj yw ***Adima Changala*** a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1981. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***അടിമച്ചങ്ങല*** ac fe'i cynhyrchwyd yn India. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Malaialeg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan M. K. Arjunan. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Prem Nazir a Balan K. Nair. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1981. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Raiders of the Lost Ark* sef ffilm llawn cyffro gan y cyfarwyddwr ffilm Steven Spielberg. Hyd at 2022 roedd o leiaf 600 o ffilmiau Malaialeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm A B Raj ar 21 Ebrill 1925 yn Alappuzha a bu farw yn Chennai ar 4 Ionawr 1973. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1951 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd A. B. Raj nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Adima Changala |  | India | *Malaialeg* | 1981-01-01 |
| *Agnisaram* |  | India | *Malaialeg* | 1981-01-01 |
| *Ajnathavasam* |  | India | *Malaialeg* | 1973-01-01 |
| *Kalippava* |  | India | *Malaialeg* | 1972-01-01 |
| Kannoor Deluxe |  | India | *Malaialeg* | 1969-01-01 |
| *Kazhukan* |  | India | *Malaialeg* | 1979-01-01 |
| *Marunnattil Oru Malayali* |  | India | *Malaialeg* | 1971-01-01 |
| *Neethi* |  | India | *Malaialeg* | 1971-01-01 |
| *Nirthasala* |  | India | *Malaialeg* | 1972-01-01 |
| *Pencampwr Pel-droed* |  | India | *Malaialeg* | 1973-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Hen abaty Sistersiaidd ger pentref Llanelltyd, ar lan Afon Mawddach tua dwy filltir i'r gogledd o Ddolgellau yn ardal Meirionnydd, Gwynedd yw **Abaty Cymer**. Saif yr hen abaty yng nghongl cymer Afon Wnion ac Afon Mawddach. Yr hen enw ar y llecyn oedd *Cymer Deuddwfr*. Enw arall arno oedd *Y Faner Gymer* (â *baner* yn fenthyciad Cymraeg Canol o'r gair Lladin Canol *manerium*, "maenor, manor", efallai).

Bwau Abaty Cymer.

Hanes
-----

Abaty Cymer â Chadair Idris yn y cefndir (hen engrafiad, tua 1840)
Llestri Cymun Abaty Cymer
Cymer oedd un o'r tai Sistersiaidd olaf i gael eu codi yng Nghymru. Fe'i sefydlwyd ym 1198 gan fynachod o Abaty Cwm Hir dan nawdd Maredudd ap Cynan, cefnder Llywelyn Fawr. Rhoddodd y tywysog Llywelyn ei hun roddion i'r abaty newydd, fel y tyst y siarter Ladin a roddodd i Gymer ym 1209 fel *princeps Northwallie* ("Tywysog Gogledd Cymru"). Roedd yn dŷ crefyddol Cymreig iawn a chwaraeai ran yng ngwleidyddiaeth yr oes. Fel yn achos abad Aberconwy, er enghraifft, byddai abad Cymer yn cynrychioli Llywelyn Fawr a'i ddisgynyddion mewn trafodaethau gwleidyddol ar adegau. Cynhelid llys ar gylch Llywelyn ap Gruffudd yn graensau'r abaty ym mis Mai 1275 a 1276, eto ym Mai. Ond dioddefodd Cymer am ei gwladgarwch yn sgîl y goresgyniad Seisnig ym 1284 pan gafodd ei ddifrodi.

Er bod gan yr abaty dir helaeth ar gyfer magu defaid, fe'i nodwyd am ei physgota (mae olion cored yn yr afon ger y safle i'w gweld heddiw) a'i masnach llongau bach. Roedd y diwydiant llaeth a mwyngloddio yn y bryniau yn weithgareddau pwysig hefyd.

Dirywio wnaeth yr abaty ar ôl 1284. Dim ond £12 oedd ei werth ym 1291. Erbyn 1400 dim ond pump o fynachod oedd yno. Ym 1441 daeth dan reolaeth Siôn ap Rhys, "abad" a ddefnyddiai'r abaty er mwyn llenwi ei bocedi ei hun ac enynodd gasineb yn lleol. Ansefydlog iawn fu hanes yr abaty o ganlyniad. Yn ail hanner y bymthegfed ganrif ymddengys ei fod yn cael ei redeg gan fynachod o Loegr, ond dirywio wnaeth yn economaidd o hyd. Roedd yn un o'r olaf o'r tai crefyddol Cymreig i gael ei ddiddymu (oherwydd ei dlodi a'i leoliad anghysbell efallai) ym mis Mawrth, 1537. £51 yn unig oedd ei werth; y tlotaf yng ngogledd Cymru.

Ceir set o hen lestri cymun efydd, a berthynai, meddir, i Abaty Cymer, yn Amgueddfa Cymru, Caerdydd.

Yr adeiladau
------------

Nid yw'r abaty'n fawr. Codwyd corff yr eglwys ac adeiladau'r mynachod yn ystod can mlynedd cyntaf bodolaeth Abaty Cymer. Doedd dim transept na phresbytri. Codwyd tŵr gorllewinol sgwâr bychan rywbryd yn y bedwaredd ganrif ar ddeg.

Cadwraeth
---------

Mae'r adfeilion prin yng ngofal Cadw. Ceir maes parcio bach yn eu hymyl.

Llyfryddiaeth
-------------

* Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Abertawe, 1992)
* K. Williams-Jones, "Llywelyn's Charter to Cymer Abbey in 1209" (*Cylchgrawn Cymdeithas Hanes Meirionnydd*, cyfrol 3 (1957-60), 45-78)

Gweler hefyd
------------

* Castell Cymer
Cymdeithasegydd ac athronydd Awstriaidd oedd **Alfred Schutz** (13 Ebrill 1899 – 20 Mai 1959) a ddatblygodd syniadaeth gymdeithasol yn seiliedig ar ffenomenoleg.

Ganed yn Fienna, Awstria-Hwngari, i Alfred a Johann (Fialla) Schütz. Gwasanaethodd yn y fyddin Awstriaidd yn y Rhyfel Byd Cyntaf, ac astudiodd y gyfraith ac economeg ym Mhrifysgol Fienna. Cafodd swydd ysgrifennydd-weithredwr yng Nghymdeithas Bancwyr Awstria, ac yn 1929 dechreuodd weithio i'r banc Reitler. Priododd ag Ilse Heim yn 1926, a chawsant ddau blentyn.

Yn sgil yr *Anschluss* yn 1938, ffoes Schultz a'i deulu i Baris, ac oddi yno ymfudasant i Unol Daleithiau America yn 1939. Yn Ninas Efrog Newydd, llwyddodd Schutz i ddal gafael ar ei swydd ym manc Reitler. Er na gweithiodd yn academydd llawn-amser, sefydlodd y cyfnodolyn *Philosophy and Phenomenological Research* yn 1940. Bu'n ddarlithydd ôl-raddedig yn yr Ysgol Newydd ar gyfer Ymchwil Cymdeithasol o 1943 hyd ddiwedd ei oes. Bu farw yn Ninas Efrog Newydd yn 60 oed. Cafodd ei waith ddylanwad mawr ar ddatblygiad ethnomethodoleg.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) "Schutz, Alfred 1899-1959" yn *Contemporary Authors*. Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 27 Chwefror 2020.
2. ↑  (Saesneg) Alfred Schutz. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 27 Chwefror 2020.

Darllen pellach
---------------

* Michael D. Barber, *The Participating Citizen: A Biography of Alfred Schutz* (Albany, Efrog Newydd: State University of New York Press, 2004).
Clas Celtaidd ac yn ddiweddarach abaty o Ganoniaid Rheolaidd Awstinaidd oedd **Abaty Ynys Enlli** neu **Abaty'r Santes Fair**.

Hanes
-----

### Clas

O gyfnod cynnar iawn, ystyrid Ynys Enlli yn fangre santaidd ac yn gyrchfan i bererinion. Dywedir i'r fynachlog gael ei sefydlu gan Sant Cadfan yn y 6g, ac yn ôl y chwedl mae ugain mil o saint wedi eu claddu yno. Yng nghyfnod Gerallt Gymro (tua 1188), roedd y sefydliad yn parhau i fod yn glas traddodiadol. Dywed Gerallt fod stori mai dim ond o henaint y byddai neb yn marw ar Enlli, ac na fyddai neb yn marw cyn y preswylydd hynaf.

### Abaty

Adfeilion yr abaty yn 1885
Oddeutu'r flwyddyn 1200, daeth y fynachlog yn abaty Awstinaidd; yn ôl pob tebyf trwy ddylanwad Llywelyn Fawr, a berswadiodd nifer o glasau yng Ngwynedd i droi yn dai Awstinaidd yn y cyfnod hwn. Ceir cofnod o gytundeb rhwng yr abaty a chanoniaid Aberdaron yn 1252.

Roedd yr abaty yn dal tiroedd sylweddol ar Benrhyn Llŷn, ond ni fu erioed yn gyfoethog. Ychydig cyn ei ddiddymu yn 1537, roedd yn werth £46. Dim ond ychydig o adfeilion sy'n weddill heddiw.

Llyfryddiaeth
-------------

* Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992) ISBN 0-7154-07120

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992).

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Abaty'r Santes Fair, Ynys Enlli***
Llyfr gramadeg gan Syr John Morris-Jones a gafodd ddylanwad sylweddol ar ddatblygiad yr iaith Gymraeg a'i llenyddiaeth yn yr 20g yw ***A Welsh Grammar, Historical and Comparative***. Fe'i cyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Rhydychen yn 1913.

Tudalen gyntaf prif destun y *Welsh Grammar*
Cnewyllyn y gyfrol oedd erthygl John Morris-Jones yn y 1890au ar yr iaith Gymraeg a'i gramadeg yn *Y Gwyddoniadur Cymreig*. Ehangodd ar y braslun hwnnw mewn cyfres o ddarlithoedd ar yr iaith yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor yn y 1910au. Traddodwyd y darlithoedd hynny yn y Saesneg, fel oedd yr arfer yng ngholegau Prifysgol Cymru yr adeg yna, a Saesneg yw iaith y gramadeg ei hun.

Un o brif fwriadau John Morris-Jones oedd olrhain datblygiad geiriau a chystrawennau Cymraeg ac o'r herwydd ceir nifer fawr o enghreifftiau o ffurfiau Cymraeg Canol yn y llyfr, sy'n ei wneud yn adnodd werthfawr hyd heddiw. Ond ei brif amcan oedd gosod seiliau cadarn i'r iaith fel ffurf lenyddol yn yr 20g, gan ddadwneud effaith yr arbrofi mympwyol ag orgraff yr iaith Gymraeg — gan William Owen Pughe ac eraill — a'r cystrawennau Seisnigaidd sy'n nodweddiadol o lawer o weithiau Cymraeg y 19eg ganrif.

Is-deitl y gyfrol yw "*Phonology and accidence*", a bu rhaid aros tan 1931, ar ôl marwolaeth Syr John, i weld cyhoeddi ei gyfrol *Welsh Syntax*, sy'n barhad o'r *Welsh Grammar*.

Llyfryddiaeth
-------------

* J. Morris Jones (*sic*), *A Welsh Grammar, Historical and Comparative* (Rhydychen: Clarendon Press, 1913)

Testun arlein:

* Atgynhyrchiad o'r testun ar Wikisource
Picture of a Rubik's CubeMae trynewidion (*permutations*) y Ciwb Rubik yn ffurfio grwp, ac mae'r grwp hwn yn ddamcaniaeth elfennol a phwysig o fewn algebra haniaethol.
Cangen o algebra, o fewn maes mathemateg yw **algebra haniaethol** (weithiau: 'algebra fodern').

Mae algebra haniaethol yn astudiaeth o strwythurau algebraidd. Mae'r rhain yn cynnwys grwpiau, cylchoedd, meysydd, modiwlau, gofod fector, dellt (neu 'latis) ac algebrâu. Bathwyd y term 'algebra haniaethol' yn gynnar yn yr 20g i wahaniaethu'r maes astudio hwn o'r rhannau eraill o algebra.

Ffurfia strwythurau algebraidd, gyda'u homomorffismau cysylltiedig, gategorïau mathemategol. Mae theori categori yn ddamcaniaeth ffurfiol sy'n uno sawl dull o fynegi nodweddion tebyg, ar gyfer gwahanol strwythurau mathemategol.

Pwnc eitha tebyg yw 'algebra cyffredinol' (*Universal algebra*), sef yr astudiaeth o wahanol fathau o strwythurau algebraidd, fel gwrthrychau unigol. Er enghraifft, mae strwythur gwrpiau yn un gwrthrych mewn algebra cyffredinol, a gelwir ef yn 'amrywiaeth grwpiau'.

Y cysyniad elfennol
-------------------

Drwy chwynu llawer o fanlynion amherthnasol, mae mathemategwyr wedi diffinio gwahanol strwythurau algebraidd a ddefnyddir mewn sawl maes mathemateg. Er enghraifft, mae bron pob system a astudir yn setiau lle mae'r ddamcaniaeth set yn berthnasol iddynt. Mae'r rhai hynny sydd â gweithrediad deuaidd penodol yn ffurfio magmas, ac iddyn nhw mae'r cysyniadau sy'n ymwneud â magma, yn ogystal â'r rhai sy'n ymwneud â setiau, yn berthnasol iddynt.

Gallwn ychwanegu cyfyngiadau pellach ar y strwythur algebraidd, megis cysyllteddiaeth (*associativity*), i ffurfio lled-grwpiau; unfathiant (*identity*) a gwrthdroadau (i ffurfio grwpiau); a strwythurau mwy cymhleth eraill. Gyda strwythur ychwanegol, efallai y gellir profi mwy o ddamcaniaethau. Mae "hierarchaeth" gwrthrychau algebraidd (o ran cyffredinolrwydd) yn creu hierarchaeth o'r damcaniaethau cyfatebol: er enghraifft, gellir defnyddio theoremau 'theori grŵp' wrth astudio 'cylchoedd' (sef gwrthrychau algebraidd sydd â dau weithred deuaidd gydag gwirebau (*axioms*) penodol) gan fod cylch yn grŵp dros un o'i weithrediadau. Yn gyffredinol, mae cydbwysedd rhwng maint y cyffredinol a chyfoeth y ddamcaniaeth: mae gan strwythurau mwy cyffredinol, fel arfer, lai o theoremau mân a llai o gymhwysiadau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  termau.cymru; adalwyd 31 Awst 2018.
Astudiaeth o fywyd a gwaith Alfred Russel Wallace gan R. Elwyn Hughes yw ***Alfred Russel Wallace: Gwyddonydd Anwyddonol***. 
Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1997. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

Disgrifiad byr
--------------

Astudiaeth o fywyd a gwaith gŵr oedd a chysylltiadau agos â Chymru ac a luniodd ddamcaniaeth esblygiad yn gyfamserol â Darwin ond yn llwyr annibynnol oddi wrtho. Pwyslais arbennig ar ei broifiadau Cymreid (a Chymraeg) a'u dylanwadau ar ei syniadau. 

Yn ogystal â'r bywgraffiad, mae R. Elwyn Hughes wedi cynnwys (Atodiad 1) ei gyfieithiad o ysgrif (20 tudalen a throednodiadau) Wallace ar fywyd amaethwyr cyffredin de Cymru yn y 1840au. Ysgrifennwyd *Amaethwyr De Cymru* tra oedd Wallace yn byw yn ardal Castell Nedd yn y 1840au, ond nis cyhoeddwyd nes i'w hunangofiant *My Life* ymddangos yn 1905.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013
17g - **18g** - 19g  

1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - **1730au** - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au  

1729 1730 1731 1732 1733 - **1734** - 1735 1736 1737 1738 1739


---

Digwyddiadau
------------

* 30 Mawrth - Mae'r dyddiadur William Bulkeley yn cychwyn.
* **Llyfrau**
	+ Alexander Pope - *Essay on Man*
	+ Emanuel Swedenborg - *Opera philosophica et mineralia*
* **Drama**
	+ Henry Fielding - *Don Quixote in England*
	+ Carlo Goldoni - *Belisario*
* **Cerddoriaeth**
	+ George Frideric Handel - *Ariodante* (opera)
	+ Giovanni Battista Martini - *Litaniae atque antlphonae finales B. V. Mariae*

Genedigaethau
-------------

* 2 Tachwedd - Daniel Boone, arloeswr (m. 1820)
* 15 Rhagfyr - George Romney, arlunydd (m. 1802)
* 17 Rhagfyr - Maria I, brenhines Portiwgal (m. 1816)

Marwolaethau
------------

* 28 Rhagfyr - Robert Roy MacGregor, pennaeth tylwyth, 63
* 13 Gorffennaf - Ellis Wynne, llenor, 63

Tywydd
------

Yn ôl William Bulkeley roedd briallu Mair yn eu blodau ddechrau Mawrth ym Môn yng ngwanwyn cynnar 1734:

> 1/4/1734 Lle: Llanfechell Ffynhonnell: Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell, Môn (gyda chaniatad Adran Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor) Nodiadau: *Aprill ist. A Dark dry Cloudy Day. this day I turned away the Water that went over Cae`r Beudy in Bodelwyn, Such an extraordinary seasonable spring that every thing is forwarder by a Month than usuall for this time of the year. Cowslips in full Bloom 3 weeks ago in the open fields.....*
> 
>
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn y cwils** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar y cwils) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Sagittarius serpentarius***; yr enw Saesneg arno yw *Secretary bird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar y Cwils (Lladin: *Sagittariidae*) sydd yn urdd y *Falconiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. serpentarius*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r aderyn y cwils yn perthyn i deulu'r Adar y Cwils (Lladin: *Sagittariidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn y cwils | Sagittarius serpentarius |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Arfbais Swdan

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn y cwils** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*