*Cuculus canorus canorus* + *Acrocephalus arundinaceus*
*Cuculus canorus bangsi* + *Phoenicurus moussieri*
Aderyn sy'n aelod o Urdd y Cuculiformes yw'r **gog** (lluosog: cogau) neu'r **gwcw** (lluosog: cwcwod) (*Cuculus canorus*). Enw'r teulu yw *Cuculidae* (teulu'r cogau).

Mae'r gog yn nythu ar draws rhannau helaeth o Ewrop ac Asia, ac yn gaeafu yn Affrica. Un o nodweddion enwocaf yr aderyn yw ei fod yn dodwy ei wyau yn nyth rhywogaeth arall o aderyn, yn arbennig Llwyd y Gwrych, Corhedydd y Waun a Telor y Cyrs. Enw arall ar Gorhedydd y Waun yw "Gwas y Gog". Gall cyw'r gog daflu'r cywion eraill o'r nyth, i sicrhau ei fod ef yn cael yr holl fwyd.

Mae'n aderyn cymharol fawr, llwyd o ran lliw, a gall edrych yn debyg iawn i aderyn ysglyfaethus o gael cipolwg arno'n hedfan. Daw'r enw "cwcw" o alwad yr aderyn.

Er fod y gog yn parhau yn aderyn cymharol gyffredin yng Nghymru, mae ei niferoedd wedi gostwng dros yr ugain mlynedd diwethaf. Mae'n cyrraedd o Affrica tua chanol Ebrill fel rheol, ac mae clywed y gog yn cael ei ystyried yn arwydd o wanwyn. Caiff Clychau'r Gog eu henw oherwydd eu bod yn blodeuo yn yr un cyfnod.

Llên
----

* Wrth glywed y gog yn canu Eira Mawr 17 Mai 1935, canodd y bardd Ioan Brothen ar ôl cyfnod o eira hwyr.

Hynod wrol aderyn - yn y storm 
Cenaist ti heb ddychryn;
Methodd iâ ac eira gwyn 
Niweidio dy ddau nodyn
* Ffordd o ddweud....heb ddweud!

*Llwydcoed Notes. BY MARCELLO. Jim declares that he heard the cuckoo late on Saturday night [18 Mawrth 1916]. On the previous Saturday night he had seen two milestones close together on Hirwain Road*

Statws y boblogaeth
-------------------

### Cymru

#### Y 19eg ganrif

Y gog yn gyffredin ymhoban yn ôl Forrest

#### Yr 20ed ganrif

Ceir cogau o'r cynefinoedd uchaf i lawr i'r twyni tywod arfordirol er iddynt weld trai sylweddol ers y 1950au, oherwydd newidiadau yn y drefn amaethyddol sydd wedi effeithio yn uniongyrchol ar y cogau ond hefyd ar yr adar lletyol sydd yn eu cynnal. Roedd difrifoldeb y trai yng Nghymru yn ôl Lovegrove ac eraill yn anodd i'w asesu oherwydd diffyg data penodol.

#### Yr 21ain ganrif

Dosbarthiad fesul categor (0-3) niferoedd y cogau clywyd o erddi domestig dros Gymru yn ystod Caethiwio Covid-19 hyd 10 Mai 2020
Yn ystod cyfnod unigryw Cofid-19 yng ngwanwyn 2020 pan gafodd mwyafrif poblogaeth Cymru (a'r byd i gyd o ran hynny) eu caethiwo yn eu cartrefi o ail hanner mis Mawrth ymlaen, penderfynwyd cynnal ar Cymuned Llên Natur (Facebook) arolwg i statws y gog yng Nghymru trwy fanteisio ar yr amodau arbennig hyn. A beth oedd yr amodau?:- a) pawb yn gaeth i'w cartrefi a'i gerddi am amser hir (felly samplo cyson), b) arolygon o dywydd braf (cysoder amodau) a wireddwyd, c) y mwyafrif yn gyfarwydd â chân y gog, ac ch) poblogrwydd nodi'r 'cwcw gyntaf' a'r llên gwerin yn gysylltiedig â hynny. Prif fantais y sefyllfa hon oedd y cyfle gafwyd i bobl nodi faint o gogau y clywson nhw dros gyfnod penodol (gan gynnwys 'dim cogau'). Dengys y canlyniadau ar y map yn gryno, bod y gog yn dal ei thir yn dda yn yr ucheldir rhwng, er enghraifft, Dolgellau a'r Bala ac ar grugdir Uwch Gwyrfai, Arfon, ond mae ei absenoldeb ym Môn, a gwastadeddau Arfon a Llŷn yn drawiadiol, gyda sefyllfa wan yn cael ei awgrymu ar sail llai o ddata yn y de orllewin ac yng Nghlwyd. Ymarferiad Gwyddoniaeth y Dinesydd (*Citizen Science*) oedd hwn. Efallai mai arwyddocad fwyaf yr ymarferiad yw dangos potensial y cyfryngau cymdeithasol Cymraeg a Chymreig i amlygu patrymau naturiol.

Ffenoleg
--------

Graff yn dangos ‘dyddiadau cyntaf’ clywed y gog o 1788 i’r presennol o amrywiol gofnodion (Cymreig gan mwyaf)
Er fod poblogaeth y gog yng Nghymru wedi dirywio'n arw dros y ugain mlynedd diwethaf nid oes tystiolaeth (fel a geir yn achos rhai mewnfudwyr eraill o'r deheuau megis y gwybedog brith) bod ei ffenoleg wedi newid dros y tair canrif y mae data ar gael. Dyma graff yn dangos faint o ddyddiau ar ôl 1af Ebrill y clywyd y gog gyntaf mewn 19 o wahanol flynyddoedd ers 1788. Dengys y llinell wastad trwy’r cofnodion cysondeb rhyfeddol yn y dyddiad y mae'r gog yn ein cyrraedd ym Mhrydain.

Roedd Thomas Bewick o Northumberland, a luniodd ysgythriad enwog o'r gog , yn arlunio ddechrau’r 19eg ganrif ac yn gwybod, diolch iddo lythyru gyda’r naturiaethwyr mawr o Gymro Thomas Pennant a’r Sais Gilbert White, bod adar yn mudo. Meddai Thomas Bewick: *The Cuckoo visits us in spring, the well known cry of the male is commonly heard about the middle of April, and ceases at the end of June: its stay is short, the old birds quitting this country early in July* (fe ddaliodd White at yr hen goel mai gaeafu trwy ymgladdu mewn mwd a wnaent).

Rhai rhywogaethau yn yr un teulu
--------------------------------

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwcal Bernstein | Centropus bernsteini |  |
|
| Cwcal Senegal | Centropus senegalensis |  |
|
| Cwcal Sri Lanka | Centropus chlororhynchos |  |
|
| Cwcal Swlawesi | Centropus celebensis |  |
|
| Cwcal Swnda | Centropus nigrorufus |  |
|
| Cwcal Ynys Biak | Centropus chalybeus |  |
|
| Cwcal aelwyn | Centropus superciliosus |  |
|
| Cwcal bach | Centropus bengalensis |  |
|
| Cwcal bronddu | Centropus grillii |  |
|
| Cwcal cyffredin | Centropus sinensis |  |
|
| Cwcal ffesantaidd | Centropus phasianinus |  |
|
| Cwcal fioled | Centropus violaceus |  |
|
| Cwcal goliath | Centropus goliath |  |
|
| Cwcal pen llwydfelyn | Centropus milo |  |
|
| Cwcal y Philipinau | Centropus viridis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ericson, P.G.P. *et al.* (2006) Diversification of Neoaves: integration of molecular sequence data and fossils Archifwyd 2008-03-07 yn y Peiriant Wayback.. Biology Letters, 2(4):543–547
2. ↑  Hackett, S.J. (2008). "A Phylogenomic Study of Birds Reveals Their Evolutionary History". *Science* **320** (5884): 1763–1768. doi:10.1126/science.1157704. PMID 18583609.
3. ↑  Llinell neu Ddwy (cyfrol deyrnged Ioan Brothen 1942)
4. ↑  Aberdare Leader 25 Mawrth 1916
5. ↑  Forrest, H.E.(1907) The Fauna of North Wales (Llundain, Witherby)
6. ↑  Lovegrove ac eraill (1994) Birds in Wales (Poyser)
7. ↑  (yn y wasg tan Gorffennaf 2020)
8. ↑  Seiliedig ar ddata Tywyddiadur Llên Natur