Aelod o'r genws Australopithecus (o'r is-lwyth Australopithecine) a fu'n byw ar y Ddaear ac sydd bellach wedi'i ddifodi yw ***Australopithecus africanus***. Dyma'r hominin cyntaf i esblygu o'r epa ac mae'n perthyn yn agos iawn i'r Australopithecus afarensis. Fe'i dosbarthwyd i'r tacson hwn yn 924. Yn ddiweddar, yn dilyn ymchwil gan Paleoanthropolegwyr ac archaeolegwyr dyddiwyd y ffosiliau i rhwng 3.3 a 2.1 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP), h.y. yn ystod yr epoc Plïosen hwyr a chychwyn y Pleistosen.

Cred nifer o baleoanthropolegwyr fod *A. africanus* yn perthyn yn uniongyrchol i fodau dynol modern. Dim ond mewn pedwar lleoliad yn ne Affrica y cafwyd hyd i esgyrn yr *A. africanus*, ac mae'r darganfyddiadau hyn i gyd yn awgrymu ei fod yn rhywogaeth tal a main. Y lleoliadau hyn yw: Taung (1924), Sterkfontein (1935), Makapansgat (1948) ac Ogof Gladysvale (1992).

Ffosiliau enwog
---------------

### Y plentyn Taung

Cast o benglog y plentyn Taung.
Canfyddwyd y ffosil hwn yn 1924 gan yr Athro Raymond Dart mewn chwarel galch yn Taung ger Kimberley yn Ne Affrica. Y ffosil mwyaf nodedig oedd y penglog hwn a oedd yn gyfuniad o nodweddion epa a dyn. Roedd hi'n amlwg o siap yr esgyrn fod y rhywogaeth yma'n teithio ar ddwy goes. Fe'i bedyddiwyd gan Dart yn *Australopithecus africanus* ("epa de Affrica"); Rhoddwyd iddo'r llysenw "Y Plentyn Taung".

Dyma'r tro cyntaf i'r gair 'epa' (*-pithecus*) gael ei gysylltu gyda hominin mewn astudiaeth (a chyhoeddiad) gwyddonol, pwysig. Roedd hyn, felly, yn ddatganiad fod bod dynol wedi tarddu o epa. Oherwydd rhagfarn yr anthropolegydd Seisnig Syr Arthur Keith, fodd bynnag, a gredodd mai epa ydoedd ac mai yn Ewrop y byddai'r "ddolen goll" yn cael ei darganfod, byddai 30 mlynedd wedi'i dreulio cyn i wyddoniaeth dderbyn mai'r Athro Raymond Dart oedd yn gywir.

### Mrs. Ples

Penglog "Mrs. Ples", *Australopithecus africanus*; Amgueddfa Transvaal, Pretoria.
Cytunai'r Paleoanthropolegydd Robert Broom gyda Dart, fod y Plentyn Taung yn un o hynafiaid bod dynol. Gweithiai Broom o Amgueddfa Transvaal, Pretoria yn Ne Affrica. Yn 1936, yng nghrobil ogofâu Sterkfontein cafwyd hyd i'r oedolyn cyntaf o'r is-lwyth australopithecine, darganfyddiad a oedd yn cadarnhau honiad Broom, i raddau helaeth. Amcangyfrifodd Broom fod gwactod ymennydd yr oedolyn hwn yn 485 cc (canfuwyd y penglog gan G. W. Barlow) a galwyd yr esgyrn hyn yn *Plesianthropus transvaalensis* ("Bron-yn-ddynol, o Dransvaal"). Yn 1947, darganfuwyd esgyrn eraill hynod o debyg, gerllaw, esgyrn benyw yn ei chanol oed, a bedyddiwyd hithau hefyd yn *Plesianthropus transvaalensis*. Llysenw'r esgyrn hyn oedd "Mrs. Ples", er fod y penglog, yn y 2010au wedi'i gadarnhau i fod yn benglog dyn ifanc.

Yn ddiweddarach cadarnhawyd mai *Australopithecus africanus* oedd y ddau ddarganfyddiad, a newidiwyd yr enwau. Maint gwactod penglog Mrs Ples hithau yw 485 cc, a sylweddolwyd fod y gallu i gerdded ar ddwy goes wedi datblygu cyn i'r ymennydd ddatblygu. Anghytunai Athro Raymond Dart gyda hyn gan fynnu nad oedd y fath beth yn bosib.

Gweler hefyd
------------

* Homo habilis
* Australopithecus afarensis
* Australopithecus
* Paleoanthropoleg

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Human Evolution by The Smithsonian Institution's Human Origins Program". *si.edu*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2005-11-02. Cyrchwyd 2016-07-16.
2. 1 2  "Australopithecus africanus". *archaeologyinfo.com*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2006-06-13. Cyrchwyd 2016-07-16.
3. ↑  "Raymond Dart and our African origins". *uchicago.edu*.
4. ↑  "Biographies: Raymond Dart". *talkorigins.org*.
5. ↑  "Primate Origins" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2008-02-27. Cyrchwyd 2016-07-16.
6. ↑  K. Kris Hirst. "John T. Robinson". *About.com Education*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-06-20. Cyrchwyd 2016-07-16.
7. ↑  *Endocranial Capacity of Early Hominids*, Charles A. Lockwood, William H. Kimbel. Science 1 Ionawr 1999: Cyfrol 283 rh. 5398 t. 9