Un o Bedwar Mesur ar Hugain Dafydd ab Edmwnd yw **Gorchest y Beirdd** (hefyd **Gorchest Beirdd**).

Tarddiad
--------

Pan enillodd Dafydd ab Edmwnd gadair arian Eisteddfod Caerfyrddin 1451, aeth ati i ail-drefnu'r hen bedwar mesur ar hugain. Ceisiodd ddisodli dau fesur; yr englyn milwr a'r englyn penfyr; gyda dau fesur newydd. Y naill oedd Cadwynfyr a'r llall oedd **Gorchest y Beirdd**.

Nodweddion
----------

Amrywiad mwy cywrain a chymhleth ar y rhupunt hir yw **Gorchest y Beirdd**.

Mae gan bennill o **Orchest y Beirdd** bymtheg sillaf wedi'u gosod fel a ganlyn: 4,4,4,3. Yn y tair rhan gyntaf, cynhelir odl ar yr ail sillaf, a chynhelir odl hefyd ar y bedwaredd sillaf rhwng y tair rhan. Cynganeddir y ddwy ran gyntaf yn annibynnol. Caiff y drydedd ran ei chynganeddu'n annibynnol ond mae hefyd yn cynganeddu gyda'r bedwaredd ran fel un llinell saith sillaf. Mae sillaf olaf y bedwaredd ran yn cynnal y brifodl.

Dyma enghraifft o'r mesur o waith Siôn Tudur:

*Dôi 'rhyd y rhiw, dull hud a lliw,*
*Da bryd yw briw dybryd bron.*
Yn y pennill hwn, mae ail sillaf y tair rhan gyntaf yn odli, sef '*rhyd*, *hud* a *bryd*.

Mae pedwaredd sillaf y tair rhan gyntaf yn odli, sef *rhiw*, *lliw* a *briw*.

Cynganeddir y ddwy ran gyntaf yn annibynnol, sef 

*Dôi 'rhyd y rhiw* (Groes o gyswllt)
*dull hud a lliw* (Groes o gyswllt)
Yna, cynganeddir y drydedd ran yn annibynnol:

*Da bryd yw briw* (Groes o gyswllt)
ond mae'r drydedd ran a'r bedwaredd ran yn cynganeddu ar eu hyd i greu un llinell saith sillaf:

*Da bryd yw briw dybryd bron* (Groes gytbwys acennog)
Dyma'r pennill eto, gyda'r brifodl a'r odlau mewnol wedi'u duo:

*Dôi 'rh**yd** y rh**iw**, dull h**ud** a ll**iw**,*
*Da br**yd** yw br**iw** dybryd br**on**.*
A dyma'r dyfyniad ar ei hyd:

*Dôi 'rhyd y rhiw, dull hud a lliw*,
*Da bryd yw briw dybryd br**on**,*
*Ym Mhasg mwyhâ enw tasg nid da,*
*Egr wasg o'r iâ, guras gr**on**.*
Mae *bron* a *gron* yn cynnal y brifodl. Sylwer hefyd yn y pennill uchod fod ail sillaf pedwaredd ran pob uned yn odli ag ail sillaf y rhannau eraill, sef *dybr**yd*** a'r odl gudd, *gur**as g**ron*. Fodd bynnag, nid yw hyn yn rheol; mae'n fwy na thebyg fod y bardd wedi defnyddio'r odl hon er mwyn cywreinio'r mesur hyd yn oed ymhellach; efallai er gorchest yn unig.

Gellir ysgrifennu'r dyfyniad uchod fel a ganlyn er mwyn gweld y nodweddion yn gliriach:

*Dôi 'rh**yd** y rh**iw**,*
*dull h**ud** a ll**iw**,*
*da br**yd** yw br**iw** dybryd br**on**,*
*Ym Mh**asg** mwyh**â***
*enw t**asg** nid d**a**,*
*Egr w**asg** o'r i**â**, guras gr**on**.*
Daw'r odlau o dan ei gilydd uchod.

Dyma enghraifft arall o waith Dafydd ab Edmwnd, arloeswr y mesur:

*I'ch ll**ys** iach ll**awn**, wiw R**ys** yr **awn**,*
*A gw**ŷs** a g**awn**, agos g**ed**;*
*A'th f**udd**, wyth f**ael**, o g**udd** i'w g**ael**,*
*Aur rh**udd**, ŵr h**ael**, rhwydd y rh**ed**.*
Fel y gwelir uchod, mae'n fesur *astrus* a *chlogyrnaidd* oherwydd y rheolau llymion y mae'n rhaid ufuddhau iddynt. Anaml iawn y gwelir enghraifft o'r mesur nad yw'n rhan o awdl enghreifftiol, sef awdl orchestol sy'n cynnwys pob un o'r pedwar mesur ar hugain.

Ni chenir nemor ddim ar y mesur hwn heddiw gan fod y rheolau yn tueddu i gyfyngu mynegiant y bardd.

Dywed y Prifardd Alan Llwyd fod y ddau fesur a neilltuwyd ar gyfer **Gorchest y Beirdd** a **Chadwynfyr**, sef yr englyn milwr a'r englyn penfyr, yn "llawer mwy defnyddiol".

Llyfryddiaeth
-------------

* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  John Morris-Jones, *Cerdd Dafod*, Rhydychen, 1925
2. 1 2 3  Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd*, Cyhoeddiadau Barddas, 2007

Gweler hefyd
------------

* Y pedwar mesur ar hugain
* Dafydd ab Edmwnd
* *Gorchestion Beirdd Cymru* (blodeugerdd a gyhoeddwyd yn 1773)