recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Un o gestyll y Normaniaid yng Nghymru oedd **Castell Ystrad Peithyll** neu **Castell Peithyll**. Lleolir ei adfeilion mewn coedwig ger Capel Dewi, tua 6 milltir i'r dwyrain o Aberystwyth, Ceredigion.

Codwyd y castell mwnt a beili hwn ar lan afon Peithyll, un o ledneintiau afon Clarach, yn y flwyddyn 1110 neu'n fuan ar ôl hynny wrth i'r arglwydd Normanaidd Gilbert Fitz Richard (un o sawl a elwir yn Gilbert de Clare hefyd) oresgyn rhan helaeth o Geredigion.

Yn 1114, pan fu gŵr o'r enw Ralph (neu Rargo) yn gwnstabl y castell, ymosodwyd arno gan y tywysog Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth. Cofnodir y digwyddiad ym *Mrut y Tywysogion*:

A chylchynu a orugant gastell Rawlf, swyddwr Gilbert a oedd yn y lle a elwir Ystrad Pychyll (Ystrad Peithyll) ac ymladd ag ef a gorfod arno a lladd llawer ynddo a'i losgi ynteu o hyd nos.
Rywbryd ar ôl hynny rhaid bod y castell wedi cael ei ailadeiladu oherwydd cofnodir iddo gael ei losgi yn 1136 gan Owain ap Gruffudd a'i frawd Cadwaladr. Ciliodd y Normaniaid o Geredigion am gyfnod hir ar ôl ymgyrch y tywysogion hynny.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lleoliad y castell ar y map Arolwg Ordnans[*dolen marw*]
2. ↑  R. R. Davies, *The Age of Conquest* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1991), tud. 39.
3. ↑  *Brut y Tywysogyon. Peniarth MS 20*, gol. Thomas Jones (Caerdydd, 1941), tud. 69a. Diweddariad.
4. ↑  Afan ab Alun, *Cestyll Ceredigion* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991), tud. 26.
Castell tywod syml a adeiladwyd gan ddefnyddio bwced blastig.
Adeiladwaith o dywod ar ffurf castell yw **castell tywod**. Mae fel arfer yn cael ei godi ar draeth ble ceir digonedd o dywod a lle ar ei gyfer.

Y dull symlaf o godi castell tywod yw trwy lenwi bwced sydd ar ffurf castell, ei droi ben i lawr, a'i godi'n ofalus gan adael y tywod yn sefyll yn siâp y bwced. Gellir cysylltu sawl castell unigol fel eu bod yn debycach i dyrrau castell mawr, ei addurno â chregyn, cerrig, brigau neu addurniadau eraill sy'n cael eu hystyried yn addas, fel baneri bychain. Weithiau bydd y sawl sy'n adeiladu'r castell yn tyllu ffos o'i amgylch ac yna'n creu sianel i ddwr y môr ei lenwi.

Bydd y castell yn cael ei ddinistrio naill ai gan yr adeiladydd neu berson arall yn fuan ar ôl ei godi. Fel arall, bydd yn cael ei ddymchwel gan y gwynt neu'r môr.

Roedd yr hanesydd diwylliannol Harald Kimpel yn honni mai diben y castell tywod oedd gwrthweithio'r darlun o 'segurdod cywilyddus' wrth hamddena ar lan y môr.
Castell mwnt a beili yn yr Wyddgrug, sir y Fflint, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Castell yr Wyddgrug** (Saesneg: Mold Castle); cyfeiriad grid SJ235643.

Saif ar **Fryn y Beili** ger canol y dref, yn agos at eglwys blwyf o'r 15g, Eglwys y Santes Fair. Adeiladwyd y castell tua 1072 yn ôl pob tebyg gan Robert de Montalt. Does fawr ar ôl o'r castell, heblaw y twmpath yr adeiladwyd y mwnt arno.

Hanes
-----

Adnabyddir safle'r castell fel Bryn y Beili, sy'n ardd gyhoeddus bellach yng nghanol yr Wyddgrug.

Codwyd caer mwnt a beili tua 1072 ar gloddwaith a oedd yn bodoli eisoes, o bosibl gan Robert de Montalt, disgynnydd o Eustace De Monte Alto, rhyfelwr Normanaidd yng ngwasanaeth Hugh Lupus, Iarll Caer. Roedd y teulu yn wreiddiol o Monthault, Ille-et-Vilaine, yn Nugiaeth Llydaw (pryd hynny doedd y ddugiaeth ddim yn rhan o Ffrainc.) Mae'n bosib bod y teulu yn cymryd eu henw o 'mont haut', sy'n golygu 'bryn uchel'. Efallai bod yr enw 'mont haut' yn newid dros y blynyddoedd, nes iddo ddod yn 'Mold'. Felly mae'n bosib bod Bryn y Beili wedi rhoi ei henw i'r dref.

Ym 1146 cipiwyd y castell gan Owain Gwynedd. Ym 1245, cafodd ei ail-gipio gan y Tywysog Dafydd ap Llywelyn. Cynhelid llys ar gylch ei frawd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, yn y Wyddgrug ar 22 Gorffennaf, 1273. Er nad oes prawf, mae'n bosibl mai yng nghastell Bryn y Beili y bu hynny.

Roedd y castell o dan reolaeth y Cymry am amser hir yn ystod teyrnasiad Llywelyn ab Iorwerth a parhaodd yn strwythur amddiffynnol hyd at y 13eg ganrif. Yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr, cipiwyd yr Wyddgrug gan y Seneddwyr, adenillwyd gan y Brenhinwyr a syrthiodd eto i luoedd Cromwell.

Y safle
-------

Daeth y safle i feddiant teulu Mostyn ac yn 1790 fe wnaethon nhw ei amgylchynu â wal gerrig, plannu coed a'i drawsnewid yn ardd. Yn 1890 cafodd y safle ei werthu i Gyngor yr Wyddgrug. Roedd safle'r castell yn ymgorffori gardd goffa i anrhydeddu milwyr yr Wyddgrug a syrthiodd yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Adferwyd y parc dros nifer o flynyddoedd, gan gynnwys adeiladu rampiau, creu gofod perfformio yn y beili mewnol, ac adeiladu canolfan ddehongli; mae'r safle i fod i ailagor ym mis Ebrill 2022. Yn ystod y gwaith, yn 2020 datgelodd cloddiadau gan Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys weddillion wal gerrig fawr ar ymyl y beili mewnol, a allai fod wedi bod yn rhan o’r amddiffynfeydd neu adeilad mewnol. Mae'r cloddiadau'n awgrymu efallai mai pren oedd y castell gwreiddiol.

Cofrestrwyd Castell yr Wyddgrug yng Nghofnod Henebion Cenedlaethol Cymru gyda'r rhif NPRN 307119.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Ross, David. "Mold Castle". Britain Express. Cyrchwyd 7 April 2016.
2. ↑  Nicholas, Thomas (2000). *Annals and Antiquities of the Counties and County Families of Wales*. Genealogical Publishing. t. 436. ISBN 978-0-8063-1314-6.
3. ↑  "History of Bailey Hill, Mold, celebrated with a picnic". BBC. 30 April 2010.
4. 1 2  "Mold's Bailey Hill restored after £1.8m project". BBC News. 6 March 2022.
5. ↑  "Medieval Discovery on Mold's Bailey Hill". 9 August 2020.
6. ↑  "Castell Yr Wyddgrug; Bryn Y Beili | Coflein".
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Ib Dam yw ***Kun En 2-Øre*** a gyhoeddwyd yn 1954. Fe'i cynhyrchwyd yn Nenmarc. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Albert Mertz. 

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1954. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Rear Window* sy’n ffilm llawn dirgelwch, gan y cyfarwyddwr ffilm enwog Alfred Hitchcock. 
Ib Dam oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Ib Dam yn Denmarc.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Ib Dam nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Børnenes Færdselsfilm |  | Denmarc |  | 1959-01-01 |
| Danmark Bag Polarkredsen |  | Denmarc |  | 1947-12-14 |
| Grænsevagt i Gaza |  | Denmarc |  | 1957-01-01 |
| *Hæren i arbejde* |  | Denmarc |  | 1961-01-01 |
| Immarssuaq - Det Store Hav |  | Denmarc |  | 1967-01-01 |
| Motorkørsel Og Færdselsloven |  | Denmarc |  | 1960-01-01 |
| Skibe Mod Nord I |  | Denmarc |  | 1963-01-01 |
| Skibe Mod Nord Ii |  | Denmarc |  | 1964-01-01 |
| Søkort |  | Denmarc |  | 1967-01-01 |
| Vejen Mod Nord |  | Denmarc |  | 1948-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
*Am y pentref yn Sir Benfro, gweler Cas-blaidd (Wolf's Castle).*
Amddiffynfa o'r cyfnod Normanaidd ym mhlwyf Llanbadarn Fynydd, canolbarth Powys, yw **Castell y Blaidd** (Saesneg: *Wolf's Castle*). cyfeiriad grid SO125798

Credir i'r castell gael ei godi yn y 12g, ond does dim cofnod hanesyddol i ategu hynny. Mae'n gorwedd yn y bryniau ger bwlch strategol: mae cael cestyll Normanaidd mor uchel i fyny yn anghyffredin iawn ac ni ellir llwyr diystyru'r posiblrwydd ei fod yn adeiladwaith Cymreig, er bod yr arddull yn Normanaidd. Gorwedd yn ardal ganoloesol Rhwng Gwy a Hafren.

Ceir amddiffynfa o bridd ar ffurf pedol gyda mynedfa yn y gornel ogledd-orllewinol. Does dim olion adeiladwaith o fewn yr amddiffynfa. Mae'n bosibl fod yr amddiffynfa wedi cael ei ddinistrio yn bur gynnar yn ei hanes.

Ceir olion tai a chaeau canoloesol gerllaw.

Mae Llwybr Glyndŵr yn croesi'r bryniau heb fod nepell o'r safle.

Ffynhonnell
-----------

* Helen Burnham, *Clwyd and Powys* yn y gyfres *A Guide to Ancient and Historic Wales* (HMSO, Llundain, 1995).

Dolen allanol
-------------

* Castell y Blaidd mewn 3D
*Ceir sawl mynydd o'r enw yma yn yr Alban.*
Mae **Carn Gorm** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Killilan i Inverness yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH328355. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ymblaid o Blaid Ddemocrataidd Pobl Affganistan oedd y **Khalq** (Pashto: خلق‎). Ffurfiwyd ym 1967 o ganlyniad i rhwyg ideolegol yn y blaid. Arddelai'r Khalq strategaeth chwyldro'r proletariat er mwyn troi Affganistan yn wlad gomiwnyddol, tra'r oedd eu gwrthwynebwyr yn ymblaid y Parcham yn dadlau dros drawsnewid yn raddol at sosialaeth. Ystyr yr enw Khalq, sydd yn tarddu o deitl ei papur newydd, yw "torfeydd" neu "bobl" yn yr iaith Pashto.

Arweiniwyd y Khalq gan Nur Muhammad Taraki o 1967 i Fedi 1979, Hafizullah Amin o Fedi i Ragfyr 1979, a Sayed Mohammad Gulabzov wedi llofruddiaeth Amin. Cyd-weithiodd y Khalq â'r Parcham i ddymchwel yr Arlywydd Mohammed Daoud Khan trwy Chwyldro Saur yn Ebrill 1978. Cynrychiolwyd y ddwy ymblaid yn y llywodraeth gomiwnyddol newydd, ond dan arweiniad Taraki cafwyd gwared â'r Parcham o arweinyddiaeth Plaid Ddemocrataidd y Bobl. Yn sgil cychwyn Rhyfel yr Undeb Sofietaidd yn Affganistan yn Rhagfyr 1979, adferwyd Babrak Karmal yn arweinydd y blaid a bu'r Parcham yn drech na'r Khalq. Parhaodd yr ymgecru rhwng y ddwy ymblaid, ac o'r diwedd diarddelwyd nifer o aelodau'r Khalq o Blaid Ddemocrataidd y Bobl, a sefydlwyd Hizb-i Wahdat (Plaid Undod Islamaidd) ganddynt.

Pashtuniaid o'r is-ddosbarthiadau oedd y mwyafrif o aelodau'r Khalq.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Frank A. Clements, *Conflict in Afghanistan: A Historical Encyclopedia* (Santa Barbara, Califfornia: ABC-CLIO, 2003), t. 147.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Olivier Assayas yw ***L'heure D'été*** a gyhoeddwyd yn 2008. Fe'i cynhyrchwyd gan Marin Karmitz yn Ffrainc. Lleolwyd y stori ym Mharis. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Olivier Assayas. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Juliette Binoche, Édith Scob, Éric Elmosnino, Valérie Bonneton, Sara Martins, Alice de Lencquesaing, Jérémie Renier, Charles Berling, Kyle Eastwood, Dominique Reymond, François-Marie Banier, Isabelle Sadoyan, Jean-Baptiste Malartre, Paul Pauley, Émile Berling, Philippe Paimblanc, Marc Voinchet, Arnaud Azoulay a Gilles Arbona. Mae'r ffilm *L'heure D'été* yn 103 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2008. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Dark Knight* sef ffilm drosedd llawn cyffro, Americanaidd am uwcharwr. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd. 
Éric Gautier oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Olivier Assayas ar 25 Ionawr 1955 ym Mharis. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1977 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn École nationale supérieure des Beaux-Arts.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Gwobr Louis Delluc
 * Gwobr Cyfarwyddwr Gorau Cannes

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 94% (Rotten Tomatoes)
* 7.9/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Olivier Assayas nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 19 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 19 Mai 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:  (yn en) *Internet Movie Database*, Wikidata Q37312, . dyddiad cyrchiad: 19 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 19 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 19 Mai 2016.
3. 1 2  "Summer Hours". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 7 Hydref 2021.
Mae **Carn Gorm** neu **Càrn Gorm** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Rannoch i Glen Lyon yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN635500. Mae'n un o bedwar Munro mewn grwp a elwir Grwp Munros Càrn Mairg: Meall Garbh, Meall nan Aighean a Carn Mairg.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Castell yn nhref Trefynwy, Sir Fynwy ydy **Castell Trefynwy**.

Lleoliad
--------

Mae Castell Trefynwy wedi ei leoli yn agos i ganol tref Trefynwy ar fryn sydd y tu ôl i'r siopau, y prif sgwâr a'r strydoedd ac yn edrych dros Afon Mynwy. Ar un adeg bu'n gastell pwysig oherwydd ei leoliad ar y ffin, roedd yn sefyll tan Rhyfel Cartref Lloegr pan gafodd ei ddifrodi gan newid dwylo dair gwaith. Pan ymwelodd Oliver Cromwell â'r castell yn 1646 gorchmynoodd ei fod yn cael ei dynnu i lawr rhag ei ddefnyddio gan gefnogwyr y Brenin. Ar y 30ain o Fawrth 1647 gwnaeth y trefwyr a'r milwyr ddechrau tynu'r cerrig oddi ar y Tŵr Crŵn Mawr ac fe'i dymchwelwyd yn ddiweddarach

Castell ffin Normanaidd cynnar
------------------------------

Fe'i adeiladwyd gan William FitzOsbern, Iarll cyntaf Henffordd, yr adeiladwr castyll, oddeutu 1067-1071 ac yn rhannu'r un nodweddion i Gastell Cas-gwent, un arall o ddyluniwyd gan FitzOsbern ymhellach i'r de ar Afon Gwy yn Sir Fynwy.

I ddechrau, roedd Castell Trefynwy yn eithaf nodweddiadol o gapel ffin syml y Mers, gyda un o Arglwyddi'r Mers yn tra arglwyddiaethu drosto, ac yn debyg o ran arddull a statws i'w gymdogion; Castell y Grysmwnt, Castell Ynysgynwraidd, Castell Gwyn neu Gastell y Fenni.

Ehangu
------

Yn 1267, pasiodd Castell Trefynwy i ddwylo Edmund Crouchback (1245-1296), Iarll Caerhirfryn a mab brenin Harri III o Loegr, a ailddatblygodd y castell a'i ehangu fel ei brif breswylfa yn yr ardal. Cafodd ei wella hefyd gan Henry o'r Grysmwnt, Dug 1af Caerhirfryn (1310-1361).

Roedd y castell yn un o hoff gartrefi Henry Bolingbroke, a ddaeth yn ddiweddarach yn Frenin Harri IV. Yma yn 1387 y ganwyd Brenin Harri V o Loegr, i wraig gyntaf Bolingbroke, Mary de Bohun .

Owain Glyndŵr
-------------

Ni effeithiwyd yn uniongyrchol ar Gastell Trefynwy yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr gan ei fod yn gadarnle i'r rhanbarth a bod targedau llai yn fwy deniadol i'w hymosod arnynt.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Jean Grémillon yw ***Lumière D'été*** a gyhoeddwyd yn 1943. Fe'i cynhyrchwyd gan André Paulvé yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Jacques Prévert a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Alexis Roland-Manuel. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jane Marken, Madeleine Renaud, Madeleine Robinson, Georges Marchal, Pierre Brasseur, Gérard Lecomte, Charles Blavette, Léonce Corne, Marcel Lévesque, Paul Bernard a Raymond Aimos. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1943. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Life and Death of Colonel Blimp* sef bywgraffiad o ffilm am y milwr ffuglenol General Clive Wynne-Candy, gan y cyfarwyddwyr ffilm Michael Powell ac Emeric Pressburger. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd. 
Louis Page oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jean Grémillon ar 4 Mawrth 1898 yn Bayeux a bu farw ym Mharis ar 17 Ionawr 1939.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jean Grémillon nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Daïnah La Métisse |  | Ffrainc | Ffrangeg | 1931-01-01 |
| Gardiens De Phare |  | Ffrainc | FfrangegNo/unknown value | 1929-10-04 |
| L'amour D'une Femme |  | Ffrainc | Ffrangeg | 1953-01-01 |
| L'étrange Madame X |  | Ffrainc | Ffrangeg | 1951-01-01 |
| L'étrange Monsieur Victor |  | Ffrainc | Ffrangeg | 1938-01-01 |
| La Petite Lise |  | Ffrainc | Ffrangeg | 1930-01-01 |
| *Lady Killer* |  | Ffraincyr Almaen | Ffrangeg | 1937-09-15 |
| Le 6 Juin À L'aube |  | Ffrainc |  | 1945-01-01 |
| Lumière D'été |  | Ffrainc | Ffrangeg | 1943-01-01 |
| *The Woman Who Dared* |  | Ffrainc | Ffrangeg | 1944-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Papur newyddion annibynnol yn yr iaith Ffrangeg a gyhoeddir yn Libanus yw ***L'Orient-Le Jour***.

Cafodd ei lawnsio ar 1 Medi, 1970, pan unwyd dau hen bapur newyddion Libanaidd, *L'Orient* (sefydlwyd yn Beirut yn 1923, gan Gabriel Khabbaz et Georges Naccache) a *Le Jour* (sefydlwyd yn 1935, gan Michel Chiha).

Mae'r colofnwyr rheolaidd yn cynnwys rhai o feddylwyr, haneswyr, llenorion a newyddiadurwyr mwyaf eu parch yn y Libanus gyfoes. Yn ogystal ag erthyglau ar wleidyddiaeth Libanus, y byd Arabaidd a'r byd ehangach, ceir tudalennau ar ddiwylliant, chwaraeon, yr economi, busnes, y llwyfan, y cyfryngau torfol, a hamdden.

Cyhoeddir *L'Orient-Le Jour* ym Meirwt. *L’Orient-Le Jour* yw'r unig bapur newydd Ffrangeg bellach yn Libanus a'r Lefant (ac eithrio'r Aifft). O ran ei werthiant, mae'n drydydd o blith holl bapurau Libanus (gan gynnwys papurau Arabeg a Saesneg).

Mae'r apapur yn aelod o'r Arab Press Network, rhwydwaith sy'n hyrwyddo gwasg gryf annibynnol yn y byd Arabaidd.

Dolen allanol
-------------

* (Ffrangeg) Gwefan argraffiad ar-lein y papur
Mae **Carn Hyddgen** (neu **Carn Gwilym**) yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SN792908. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 516metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 566m (1857tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

Ceir ar y mynydd garnedd gron, sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Planhigion blodeuol sy'n hoff iawn o wlyptiroedd a phyllau o ddŵr croyw yw **Llyriad-y-dŵr culddail** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Alismataceae* yn y genws *Alisma*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Alisma lanceolatum* a'r enw Saesneg yw *Narrow-leaved water-plantain*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys 'Dŵr-lyriad Culddail' a 'Dwfr Llyriad Culddail'.

Mae'n tyfu mewn mwd a hynny mewn dŵr bas pwll neu ffos, mewn cors neu rostir a hynny yn Ewrop, gogledd Affrica neu Asia yn enwedig Awstralia, Seland Newydd, Oregon, Califfornia a British Columbia. Ar faesydd reis, caiff ei hystyried yn chwynyn, mewn ardaloedd fel De Cymru Newydd a Chaliffornia. Fe'i ceir yn Lloegr a Chymru hefyd ond pur anaml yn yr Alban ac Iwerddon.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  [http: //plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALGR USDA Plants Profile;] adalwyd 27 tachwedd 2014

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llyriad-y-dŵr culddail***
Mae **Llynnoedd Bodgynydd** - safle sy'n cynnwys Llyn Bodgynydd a llyn bychan gerllaw, yng Nghoedwig Gwydyr ger Betws-y-Coed, Sir Conwy - wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1960 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 22.57 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Canolfan Alun R. Edwards, lleoliad Llyfrgell Tref Aberystwyth
Lleolir **Maes y Frenhines** (Saesneg: *Queen's Square*) ar hyd ffordd Morfa Mawr yn Aberystwyth, Ceredigion.

Mae'r 'sgwâr' yn gorwedd ar waelod Stryd Portland gan creu ystym yn Morfa Mawr lle ceir man ymgynnull saff ar gyfer digwyddiadau dinesig, er enghraifft, cychwyn gorymdaith urddo Maer newydd Cyngor Tref Aberystwyth. Adnabwyd y rhan yma o'r dref yn "gors" ar fapiau hyd at ganol y 19g.

Yn wynebu mynedfa'r llyfrgell yn linell syth ar hyd Stryd Portland a Stryd y Porth Bach am oddeutu 600m mae Eglwys Mihangel Sant Aberystwyth.

Nodweddion
----------

Ceir dwy brif nodwedd i Faes y Frenhines sy'n rhoi naws arbennig ac urddasol i'r llecyn.

### Canolfan Alun R. Edwards (llyfrgell y dref)

Plac Gwobr Civic Trust Canolfan Alun R Edwards Aberystwyth
Lleolir Llyfrgell Tref Aberystwyth ac adnoddau ar gyfer yr henoed o fewn y Ganolfan a enwyd ar ôl Alun R. Edwards, llyfrgellydd cyntaf Ceredigion a chymanaswr a dyn o weledigaeth yn yr adeilad neo glasurol yma.

Cyn bod yn lyfrgell y dref, dyma oedd canolfan neuadd Cyngor Tref Aberystwyth gan gynnwys siambr drafod a swyddfeydd clerigol. Sefydlwyd Cyngor y Dref yn 1835 gan ddisodli'r Gorfforaeth. Adeialdwyd adeilad wreiddiol Cyngor y Dref yn 1852 ar y Morfa Mawr,sef y safle bresenol, ond difethwyd yr adeilad wreiddiol yn 1957 mewn tân. Ail-adeiladwyd y pencadlys gyda dyluniad neo-glasurol a enillodd yr adeilad wobr bensaerniol yn 1962 am ei gymyseredd hardd. Wedi diddymu Cyngor Bwrdeisdref Aberystwyth yn yr 1970au bu'r swyddfeydd yn gweini ar ran Cyngor Dosbarth Ceredigion ac yna Cyngor Sir Ceredigion.

### Cerddi Coffa

Maes y Frenines, Aberystwyth, tua'r dwyrain
Ceir gardd goffa fechan yn y llecyn glas ar ochr ddwyreiniol Maes y Frenhines.

Ceir yno goeden heddwch a hefyd choeden i nodi cymod a chyfeillfarwch rhwng Cymru a Siapan wedi'r Ail Ryfel Byd.

Oriel
-----

* Maes y Frenhines i'r gorllewinMaes y Frenhines i'r gorllewin
* Plac coeden heddwch Maes y Frenhines, AberystwythPlac coeden heddwch Maes y Frenhines, Aberystwyth
* Coeden Cyfeillgarwch â Siapan AberystwythCoeden Cyfeillgarwch â Siapan Aberystwyth

Cyfeiriadau
-----------

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Cyngor Tref Aberystwyth
Map o Ganada'r Iwerydd (gwyrdd).
Rhanbarth yn nwyrain Canada yw **Canada'r Iwerydd** neu **Daleithiau'r Iwerydd** sydd yn cynnwys y pedair talaith sydd yn ffinio â Chefnfor yr Iwerydd, ac eithrio Québec, sef Newfoundland a Labrador, a Thaleithiau'r Arfordir: New Brunswick, Prince Edward Island, a Nova Scotia. Fel rheol ni chynhwysir Québec gyfan yn un o daleithiau'r Iwerydd, er weithiau gellir ystyried gorynys Gaspé yn rhan o Ganada'r Iwerydd.

Hanes
-----

Hyd at 1949, yr oedd Newfoundland yn ddominiwn ar wahân i Ganada o fewn yr Ymerodraeth Brydeinig. Roedd gan Daleithiau'r Arfodir hunaniaeth nodweddiadol yn debyg i'w gilydd, o ganlyniad i'w hanes. Bathwyd yr enw "Canada'r Iwerydd" gan Joey Smallwood, prif weinidog cyntaf Newfoundland, wedi i'r ynys honno ymuno â Dominiwn Canada yn 1949.

Mae nifer o drigolion Taleithiau'r Arfordir o blaid Undeb yr Arfodir, hynny yw uno'r tair talaith, ond nid oes fawr o awydd yn yr Arfordir nac yn Newfoundland dros uno pedair talaith Canada'r Iwerydd yn un.

Daearyddiaeth ac hinsawdd
-------------------------

Tirwedd hardd ac amrywiol sydd gan Ganada'r Iwerydd, gan gynnwys coedwigoedd pinwydd, bryniau, iseldiroedd ffrwythlon, arfordiroedd cilfachog, a chlogwyni creigiog. Yn y gaeaf mae'r arfordiroedd yn wlyb ac yn oer iawn, yn niwlog ac yn stormus, ac mae'r tywydd yn fwyn ac yn braf yn yr haf. Mae'r ardaloedd mewndirol yn sych ac yn cael cwymp eira uchel yn y gaeaf.

Economi
-------

Yn hanesyddol roedd y diwydiant mwydion a phapur yn bwysig yn yr ardal, a brodor o Nova Scotia oedd Charles Fenerty a ddyfeisiodd y broses o wneud papur o fwydion pren.

Yn yr 20g, gostyngodd twf economaidd yng Nghanada'r Iwerydd wrth i'r diwydiannau pysgota a choedwigaeth ddirywio. Yn yr 21g mae gobaith byddai llwyfannau olew a nwy ar y môr yn hwb i economi'r rhanbarth, yn enwedig ym maes olew Hibernia i dde-ddwyrain Newfoundland. Mae nifer fawr o oleudai yng Nghanada'r Iwerydd.

Porthladd prysuraf dwyrain Canada o ran masnach ydy Morffordd St Lawrence yn ne Québec, sy'n cysylltu'r Iwerydd â'r Llynnoedd Mawr, ac mae'n rhaid teithio trwy Gwlff St Lawrence yng Nghanada'r Iwerydd i hwylio o'r cefnfor i'r forffordd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) "Atlantic Provinces", *The Canadian Encyclopedia*. Adalwyd ar 16 Tachwedd 2018.
2. ↑  (Saesneg) "Maritime Union: is it time for a debate?", *The Guardian* (Charlottetown, 19 Mehefin 2010). Adalwyd ar 16 Tachwedd 2018.

Darllen pellach
---------------

* Corey Slumkoski, *Inventing Atlantic Canada: Regionalism and the Maritime Reaction to Newfoundland's Entry into Canadian Confederation* (Toronto: University of Toronto Press, 2011).
Castell sy'n gorwedd ar lan afon Arth ger Aberarth, Ceredigion, yw **Castell Dineirth** (a adnabyddir hefyd fel **Castell Dinerth** a **Castell Allt Craig Arth**). Castell mwnt a beili ydyw, y ceir ei adfeilion ar fryn isel ar lan afon Arth tua 1½ i fyny'r dyffryn o dref glan môr fechan Aberarth.

Hanes
-----

Credir iddo gael ei godi gan yr arglwydd Normanaidd Richard de la Mare, un o ddeiliaid Richard Fitz Gilbert de Clare, yn y flwyddyn 1110 ar safle yng nghwmwd Anhuniog, cantref Uwch Aeron, a ddefnyddwyd eisoes fel amddiffynfa, yn ôl y dystiolaeth archaeolegol.

Cafodd y castell ei losgi i lawr gan Gruffudd ap Rhys ond ymddengys iddo gael ei ailadeiladu wedyn gan iddo gael ei losgi eto gan y brenin Owain Gwynedd ar gyrch yng Ngheredigion yn 1136 pan losgwyd cestyll Caerwedros ac Aberystwyth yn ogystal. Ymddengys iddo newid dwylo sawl gwaith yn ystod y hanner can mlynedd nesaf: bu ym meddiant Hywel ab Owain Gwynedd yn 1143 ac yn 1144 roedd yn nwylo Cadwaladr ap Gruffudd ap Cynan. Yn 1150 fe'i llosgwyd pan gipiwyd de Ceredigion gan Cadell, Maredudd a Rhys, meibion Gruffudd ap Rhys. Ildiwyd y castell ganddynt i Roger de Clare in 1158. Pan gododd Yr Arglwydd Rhys mewn gwrthryfel yn erbyn Harri II o Loegr yn 1164 fe'i dinistriwyd eto. Ceir y cofnod nesaf ato yn *Brut y Tywysogion* am y flwyddyn 1199 pan oedd ym meddiant Maelgwn ap Rhys ar ôl iddo ei gipio oddi wrth ei frawd Gruffudd ap Rhys. Difethwyd y castell gan Maelgwn yn 1202 yn wyneb bygythiad Llywelyn Fawr, brenin Gwynedd, i ymosod ar ei arglwyddiaeth am iddo fod yn gynghrair i Gwenwynwyn o Bowys. Pan gipiodd Llywelyn y tir rhwng afon Arth ac afon Aeron, adferodd Dineirth i feibion Gruffudd ap Rhys ond ymddengys i'r safle gael ei esgeuluso yn fuan ar ôl hynny.

Am fod yr enw yn cynnwys yr elfen *arth* a'r ffaith fod archaeolegwyr wedi darganfod olion amddiffynfa o'r Oesoedd Tywyll yno, mae rhai awduron llyfrau poblogaidd ar y Brenin Arthur yn hawlio Dineirth/Dinerth fel safle ei lys. Ond mae *din* ('caer') ac *arth* yn elfennau cyffredin mewn enwau lleoedd ac mae'n amlwg fod yr enw yn deillio o safle'r castell ar lan afon Arth. Cyfeiria Gildas at *receptaculi ursi* ('ffau'r arth') mewn cysylltiad â Cynlas (*Cuneglas*), un o frenhinoedd cynnar Teyrnas Rhos, ond mae Rhos yn y gogledd (cynigir Bryn Euryn, ger Llandrillo-yn-Rhos, fel lleoliad posibl i'r gaer honno).

Llyfryddiaeth
-------------

* Afan ab Alun, *Cestyll Ceredigion* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Disgrifiad ar Castlewales.com
Castell a phlasty yn y Gelli Gandryll, Powys, yw **Castell y Gelli**. Mae rhannau Normanaidd, Jacobeaidd a Fictoraidd i'r adeilad presennol, sydd wedi'i ddadfeilio'n rhannol.

Mae'n debyg y dechreuwyd y castell tua'r 1070au. Bu Gerallt Gymro yn pregethu'r Groesgad y tu allan i'r adeilad ym 1188. Cipiwyd y castell gan y brenin John ym 1208 ac fe'i adennillwyd gan y brodyr Breos ym 1215. Ym 1231 ymosododd Llywelyn Fawr ar y castell a'i losgi.

Ym 1233 daeth y castell yn bencadlys Harri III ar gyfer ei gyrch yn erbyn Walter Clifford, arglwydd Cantref Selyf. Ym 1265 arwyddwyd cytundeb yma gan Llywelyn II, Simon de Montfort a Harri III (a oedd erbyn hyn yn garcharor i Simon de Montfort) i ffurfio cynghrair. Yn dilyn goresgyniad Cymru gan Edward I, mab Harri, daeth Castell y Gelli yn eiddo i'r teulu de Bohun, a'r rhain oedd y perchnogion am bron i ganrif.

Yn y 1400 garsiynwyd y castell yn erbyn gwrthryfel Owain Glyn Dŵr; efallai fe'i ysbeiliwyd rywbryd ar ôl Brwydr Bryn Glas ym 1402. Ychwanegwyd y plasty gan y teulu Gwynn. Llosgodd ochr orllewinol y tŷ mewn tân ym 1939, a'r ochr ddwyreiniol ym 1977.

Llyfryddiaeth
-------------

* Clarke, Kate (2000). *The Book of Hay*. Little Logaston: Logaston Press

* Remfry, Paul (1999). *The Castles of Breconshire*, Monuments in the Landscape. Logaston Press

* Scourfield, Robert; Haslam, Richard (2013). *Powys: Montgomeryshire, Radnorshire and Breconshire*. The Buildings of Wales. Llundain a New Haven: Gwasg Prifysgol Yale.CS1 maint: ref=harv (link)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Clarke 2000, t. 3
2. ↑  Clarke 200, t. 6
3. ↑  Clarke 2000, t. 7
4. ↑  Remfry 1999, t. 110
5. ↑  Clarke 2000, t. 9
6. ↑  Clarke 2000, t. 10
7. ↑  Remfry 1999, t. 111
8. ↑  Scourfield & Haslam 2013, t. 492

Dolen allanol
-------------

* Gwefan swyddogol
Cae chwarae cymunedol a stadiwm pêl-droed yn y Bala ydy **Maes Tegid**. Fe'i ddefnyddir yn bennaf ar gyfer gemau pêl-droed ac yn gae gartref i Glwb Pêl-droed y Bala.

Mae'r stadiwm yn dal 3,000 o bobl, gyda 504 sedd, ac wedi ei defnyddio gan y clwb ers 1950. Mae seddi y stadiwm yn dod yn ail-law o Chesterfield a Coventry City yn Lloegr. 

Ym Medi 2016, gosodwyd arwyneb glaswellt ffug ar ôl cais llwyddiannus gyda Cymdeithas Bêl-droed Cymru.

Presenoldeb uchaf y stadiwm yw 938 o bobl, mewn gêm yn erbyn Dinas Bangor ar 14 Awst 2009.

Mae nifer o wefannau chwaraeon wedi enwi'r maes fel un o'r llefydd harddaf i wylio pêl-droed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "First Home Game!". *CPD Tref y Bala*. 16 Medi 2016. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-05-15. Cyrchwyd 2021-07-16.
2. ↑  "MAES TEGID VISITORS GUIDE". *CPD Tref y Bala*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-06-10. Cyrchwyd 16 Gorffennaf 2021.
3. ↑  Bala Town Football Club - Clwb Peldroed Y Bala Town Bala Town yn y Peiriant Wayback (archived 1 March 2010)
4. ↑  Welsh Premier Football - Club Guides Archifwyd 3 January 2010 yn y Peiriant Wayback.
Castell Normanaidd wedi'i ddadfeilio yw **Castell Gwyn** a adnabyddir hefyd dan yr enw **Castell Llandeilo**, ac a leolir ger pentref Llandeilo Gresynni, Sir Fynwy.

Codwyd y castell hwn gan y Normaniaid er mwyn amddiffyn eu ffordd i mewn i dde Cymru - o'u pencadlys yn Henffordd - yn eu hymdrech i oresgyn Cymru. Mae'n fwy na phosib mai William fitz Osbern, iarll Henffordd a'i comisiynodd. Ceir dau gastell arall gerllaw, sy'n perthyn i'r un cyfnod: Castell y Grysmwnt a Chastell Ynysgynwraidd. Atgyfnerthwyd y cestyll hyn yn 1135, yn dilyn ymosodiadau gan y Cymry brodorol, a chrewyd Arglwyddiaeth y Tri Chastell.

Yn 1201 rhoddodd John, brenin Lloegr y castell i Hubert de Burgh. Newidiodd ddwylo yn ystod y degawdau dilynol, ac atgyfnerthwyd y castell yn y cyfnod hwn. Galwyd y castell gan yr hanesydd Paul Remfry yn esiampl wych o beirianneg milwrol. Yn 1267 trosglwyddwyd y castell i Edmund, iarll Lancaster a bu yn nwylo'r iarllaeth hyd at 1825.

Erbyn y 16g roedd yn dechrau dadfeilio. Aeth i ofal Cadw ar 19 Tachwedd 1953 (cyfeirnod 2079).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  cadw.gov.wales; Archifwyd 2018-07-15 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 18 Awst 2018.
Mae **Maesglase (copa gorllewinol)** yn gopa mynydd a geir ger Cadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH817150. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 365m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Enw'r fam-fynydd ydy Maesglase.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 676 metr (2218 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Tri llyn cysylltiedig yn sir Ceredigion yw **Llynnoedd Ieuan**. Fe'i lleolir ar dir uchel corsiog tua 2 filltir i'r de o Eisteddfa Gurig a thua 3 milltir i'r dwyrain o bentref Ponterwyd yng nghanol Ceredigion ger y ffin â Powys. Mae'r llynnoedd a'r tir o'i gwmpas wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 172.17 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Castell mwnt a beili yng ngogledd-orllewin Ceredigion a godwyd gan y Normaniaid tua'r flwyddyn 1110 yw **Castell Gwallter**. Saif hanner milltir i'r gorllewin o bentref Llandre (Llanfihangel Genau'r Glyn).

Codwyd y castell yng nghwmwd Genau'r Glyn tua 1110 gan yr arglwydd Normanaidd Walter de Bec ac yn fuan cyfeiriwyd ato fel "Castell Gwallter". Mae Brut y Tywysogion yn cofnodi cyrch ar y castell ym 1136 gan Owain Gwynedd a'i frawd Cadwaladr: llosgwyd y castell pren i'r llawr.

Cyfeirir mewn rhan arall o'r Brut at Hywel ab Owain Gwynedd yn symud ei brif lys yn y rhan honno o'r wlad i "Lanfihangel Castell Gwallter" (yr hen enw ar Llandre/Llanfihangel Genau'r Glyn) ym 1151, ond ni ellir gwybod bellach ai ar safle'r hen gastell ynteu ar safle arall yn yr ardal yr aeth ei lys.

Erbyn heddiw dim ond twmpath gwyrdd sydd yn weddill o'r hen gastell.

Ffynonellau
-----------

* Afan ab Alun, *Cestyll Ceredigion* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)
* J. E. Lloyd, *The Story of Ceredigion (400-1277)* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1937)
Mae **Castell Dinefwr** yn un o gestyll y tywysogion Cymreig, ar safle prif ganolfan teyrnas Deheubarth. Roedd Dinefwr (a Deheubarth) yn un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Mathrafal. Saif uwchben Afon Tywi gerllaw Llandeilo, Sir Gaerfyrddin, rai cannoedd o droedfeddi uwch yr afon. Dyma ganolfan weinyddol cwmwd Maenor Deilo yn yr Oesoedd Canol.

Yn ôl y traddodiad, adeiladawyd castell ar y safle yma gan Rhodri Mawr, ond nid oes olion o'r cyfnod yma. Yn ddiweddarach, Dinefwr oedd prif lŷs ŵyr Rhodri, Hywel Dda, brenin cyntaf Deheubarth ac yn nes ymlaen brenin y rhan fwyaf o Gymru. Credir i'r castell gael ei ail-adeiladu gan Rhys ap Gruffudd. Mae Gerallt Gymro yn adrodd stori am Harri II, brenin Lloegr yn cynllunio ymosodiad ar y castell yn ystod ymgyrch yn erbyn Rhys ac yn anfon un o'i ŵyr i archwilio'r tir, gyda chlerigwr o Gymro fel arweinydd iddo. Gofynnwyd i'r clerigwr ei arwain at y castell ar hyd y ffordd hawddaf, ond yn lle hynny aeth ag ef ar hyd y ffordd anoddaf posibl, gan ddiweddu'r perfformiad trwy aros i fwyta glaswellt, gan egluro i'w gydymaith mai dyma oedd bwyd y bobl leol mewn amseroedd celyd. Penderfynodd y brenin beidio ymosod ar y castell.

Ar farwolaeth Rhys ap Gruffudd daeth y castell yn eiddo i'w fab, Rhys Gryg, a chredir fod rhannau cynharaf y castell presennol yn dyddio i'w gyfnod ef. Erbyn hyn yr oedd Llywelyn Fawr o Wynedd yn ymestyn ei awdurdod i'r ardaloedd hyn, a chan bod Rhys yn rhy wan i'w wrthsefyll, dymchwelodd y castell. Ail-adeiladodd Llywelyn y castell a chadwodd ef yn ei feddiant hyd ei farwolaeth yn 1240. Yn 1255 rhoddodd Llywelyn ap Gruffudd gastell Dinefwr i Rhys Fychan, yna'n ddiweddarach rhoddodd ef i Maredudd ap Rhys cyn ei ddychwelyd i Rhys Fychan. Digiodd hyn Maredudd, a daeth yn gefnogwr Edward I, brenin Lloegr, gan helpu Edward i gipio Dinefwr yn 1277. Mae'n ymddangos fod Maredudd wedi cael addewid y byddai'n cael cadw Dinefwr, ond torrodd Edward ei addewid. ac yn 1291 gorchymynodd ddienyddio Maredudd.

Bu'r castell yn awr yn nwylo'r Saeson, er fod cofnod iddo gael ei losgi yn ystod gwrthryfel Llywelyn Bren yn 1316. Yn 1317 rhoddwyd ef i Hugh Despenser, ffefryn y brenin. Gwarchaewyd ar y castell gan fyddin Owain Glyndŵr yn 1403, ond heb ei gipio. Tua diwedd y 15g perchennog y castell oedd Syr Rhys ap Thomas, a ail-adeiladodd rannau helaeth ohono. Yn 1531 dienyddiwyd ŵyr Rhys am deyrnfradwriaeth a chymerodd y goron feddiant ar y castell. Llwyddodd y teulu i'w gael yn ôl yn ddiweddarach, ond yn 1600 adeiladasant dŷ gerllaw ac ni bu defnydd pellach ar y castell.

Mae'r castell dan ofal Cadw ond mae tu mewn i Barc Dinefwr,sy'n eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Llyfryddiaeth
-------------

* Rob Gittins, *Dinefwr Castle* (Gwasg Gomer, 1984)

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Deheubarth |
| --- |
| 
* Aberdyfi
* Aberteifi
* Carreg Cennen
* Dinefwr
* Y Dryslwyn
* Nanhyfer
* Newydd Emlyn
* Rhaeadr Gwy
* Trefilan
* Ystradmeurig

 |  |
Saif **Castell y Fenni** yn nhref farchnad y Fenni, Sir Fynwy yn ne-ddwyrain Cymru. Cafodd y castell ei gofrestru fel Gradd l yng Ngorffennaf 1952.

Saif uwch ben Afon Wysg, gan edrych i lawr ar y dyffryn arferai ei warchod. Cafwyd hyd i gestyll cynharach yn dyddio’n ôl i'r Oes Efydd, yr Oes Haearn ac yn ystod cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain (Caer *Gobannium*) ychydig i'r gorllewin o safle'r castell.

Codi'r castell
--------------

Mae'r castell presennol yn dyddio'n ôl i 1075 pan gafodd ei godi gan Hamelin de Balun ar orchymyn Gwilym y Gorchfygwr.

Am flynyddoedd wedyn, bu i'r castell newid dwylo rhwng y Cymry a'r Saeson. Cryfhawyd y castell yn y 13eg a'r 14g gan John Hastings, Barwn Cyntaf Hastings.

Cryfhawyd y fynedfa yn 1400 pan glywyd am chwyldro Owain Glyn Dŵr; ac er i'r dref ei hun gael ei losgi i'r llawr yn 1402, daliwyd y castell yn llwyddiannus yn erbyn ymosodiad 1402.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan "Casteluk"; Castell y Fenni; Adalwyd 14/05/2012
2. ↑  ; Gwefan "British Listed Buildings"; adalwyd 14/05/2012

Gweler hefyd
------------

* Rhestr cestyll Cymru
* Castell y Grysmwnt
* Castell Gwyn
* Castell Ynysgynwraidd
* Caer Rufeinig y Fenni
Canolfan **Cyfathrebu a gwybodaeth (kiz)** yw'r ail sefydliad ganolog ar ôl adran weinyddol prifysgol Ulm. Mae tua 140 o weithwyr yn darparu adnoddau addysgol megis llyfrgell, gwasanaethau TG a chyfryngau ar gyfer bron i 8,000 o fyfyrwyr mewn pedair cyfadran, tua 200 o athrawon, a mwy na 1,500 o weithwyr y Brifysgol ac Ysbyty Prifysgol Ulm. Roedd y kiz un o'r sefydliadau academaidd cyntaf yn yr Almaen i goleddu'r syniad "Popeth o un ffynhonnell" a chreu canolfan wybodaeth unedig.

Llyfrgell Ganolog Kiz, Prifysgol Ulm

Hanes
-----

Yng nghanol y 1980au cafodd panel o arbenigwyr datblygu'r syniad o ffurfio sefydliadau gwasanaeth integredig ar gyfer darparu gwybodaeth mewn prifysgolion. Trodd yr ystyriaethau hyn yn bapur cynllunio a gyflwynwyd i Brifysgol Ulm yn 1989. Penderfynodd Senedd y Brifysgol ar 25 Ionawr 2001 i ffurfio corff o'r fath o dan yr enw "Cyfathrebu a Chanolfan Gwybodaeth" (yn fyr: kiz). Agorwyd adrannau ffotograffiaeth, graffeg ac atgenhedlu.

Strwythur a Threfniadaeth
-------------------------

Mae kiz yn cynnwys pum adran:

* Seilwaith
* Systemau Gwybodaeth
* Cyfryngau
* Gwybodaeth i'r Cyfryngau
* Darparu Gwybodaeth

Llenyddiaeth
------------

* Großmann, Hans Peter (2007): *Integriertes Informationsmanagement für Hochschulen - das kiz als Serviceprovider*. Universität Ulm. Kommunikations-und Informationszentrum, 2007. ( Almaeneg)
* *Das Kommunikations- und Informationszentrum der Universität Ulm* / [Redaktionsleitung: Ulrike Martin] (2007). Füssen: Frehner Consulting, 2007

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan y (kiz)yn Almaeneg
* Gwefan y Baden-Württemberg Grid Archifwyd 2011-12-17 yn y Peiriant Wayback.
Castell a godwyd gan dywysogion Deheubarth yn ne canolbarth Ceredigion yw **Castell Trefilan**. Ceir yr adfeilion ar safle coediog ger ysgol pentref Trefilan, tua 7 milltir i'r dwyrain o Aberaeron (Cyfeirnod OS: SN549571).

Ychydig iawn a wyddom am ei hanes. Yn ôl cofnod yn *Brut y Tywysogion* am y flwyddyn 1233, gorfennodd Maelgwn Fychan adeiladu'r castell yn y flwyddyn honno, ond ei dad Maelgwn ap Rhys a gychwynodd y gwaith, efallai yn 1231. Roedd ar safle strategol, hanner ffordd i fyny Dyffryn Aeron, yn gwarchod rhyd ar afon Aeron. Ceir yr unig gyfeiriad arall at y castell mewn llythyr at yr awdurdodau Seisnig dyddiedig 1282 sy'n dweud bod Rhys ap Maredudd wedi ymosod arno a'i losgi a rhyddhau deunaw o garcharorion o Gymry.

Castell mwnt a beili ydyw, ac mae'r domen i'w gweld heddiw ger yr ysgol ar bwys y pentref.

Llai na filltir i'r de, ar lan afon Aeron, ceir safle tybiedig lleiandy Sistersaidd Llanllŷr.

Llyfryddiaeth
-------------

* Afan ab Alun, *Cestyll Ceredigion* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)
* Paul R. Davis, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Deheubarth |
| --- |
| 
* Aberdyfi
* Aberteifi
* Carreg Cennen
* Dinefwr
* Y Dryslwyn
* Nanhyfer
* Newydd Emlyn
* Rhaeadr Gwy
* Trefilan
* Ystradmeurig

 |  |
Castell Normanaidd a leolir ger pentref Ewyas Harold, Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Castell Ewyas Harold**. Mae'n gorwedd ger Abaty Dore rhai milltiroedd yn unig o'r ffin rhwng Swydd Henffordd a Sir Fynwy, Cymru, tua hanner ffordd rhwng Y Fenni yng Nghymru a Henffordd.

Mwnt Castell Ewyas Harold
Codwyd castell mwnt a beili yma yn 1048 gan arglwydd Normanaidd yng ngwasanaeth brenin LLoegr o'r enw Osbern Pentecost Codwyd y castell hwnnw ar safle amddiffynfa gynharaf ger ffrwd fechan Afon Dulas a fu, yn ôl pob tebyg, dan reolaeth arglwyddi Cymreig Ewias. Yn 1052 dinistriwyd y castell mwnt a beili hwnnw naill ai gan y Cymry neu ar orchymyn Godwin, Iarll Wessex.

Codwyd castell newydd yno gan William Fitz Osbern, Iarll Henffordd. Cofnodir y castell yn *Llyfr Dydd y Farn* (1086). Yn 1100 sefydlwyd priordy bychan o fewn y beili. Erbyn hynny roedd yn un o gestyll Ewias Lacy, un o arglwyddiaethau'r Mers.

Roedd cyflwr y castell wedi dirywio erbyn dechrau'r 15g pan gafodd ei adgyweirio'n sylweddol gan William Beauchamp, Arglwydd y Fenni, a ofnai y byddai Owain Glyndŵr yn ymosod arno. Ond does dim cofnod i ddangos y cafodd ofnau William eu gwireddu, er y bu byddin Glyn Dŵr yn weithgar yn ne-ddwyrain Cymru.

Roedd y castell yn adfail erbyn 1645 a dim ond olion sydd i'w gweld heddiw ar gwr y pentref.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  'Ewyas Harold Castle'[*dolen marw*]
Corff gweinyddol yr Eglwys Gatholig Rufeinig sy'n cyflawni grymoedd barnwrol, deddfwriaethol, a gweithredol y Pab yw **Llys y Pab** (Lladin: *Curia Romana*). Lleolir yn Ninas y Fatican. Rhennir adrannau'r Llys yn gynulliadau, tribiwnlysoedd, a swyddogaethau. Gosodir grymoedd y Llys gan y gyfraith ganonaidd a dogfennau cysylltiedig, ac mae hanes a thraddodiadau'r Eglwys Babyddol hefyd yn sail i'w awdurdod.

Ymhlith y prif swyddfeydd mae Ysgrifenyddiaeth y Wladwriaeth, Synod yr Esgobion, Amgueddfeydd y Fatican, Banc y Fatican, a'r Gwarchodlu Swisaidd. Y Cynulliad dros Athrawiaeth y Ffydd (ynghynt Swyddfa Sanctaidd y Chwil-lys) yw'r prif gynulliad, sydd yn arolygu materion y ffydd, y Beibl, a'r holwyddoreg. Ceir cynulliadau eraill sydd yn ymwneud ag Eglwysi Catholig y Dwyrain, addoliad a'r sacramentau, canoneiddio, efengylu, yr offeiriadaeth a'r esgobion, ac addysg. Ymhlith y tribiwnlysoedd mae llysoedd eglwysig sydd yn ymwneud â maddeuebau, diddymu priodasau, ysgymuniadau, ac heresi a sgism. Y Rota yw goruchaf lys apêl yr Eglwys Gatholig Rufeinig a goruchaf lys eglwysig yr Esgobaeth Sanctaidd. Yn ogystal mae sawl comisiwn sydd yn arolygu materion megis etifeddiaeth ddiwylliannol, archaeoleg, ac America Ladin.

Hanes
-----

O'r ganrif gyntaf hyd at yr 11g, clerigwyr Rhufain yn unig oedd aelodau'r *presbyterium apostolicae sedis*. Ymgynghorodd y Pab â'r offeiriaid a'r diaconiaid yng nghyfarfodydd y synod. O'r 6g ymlaen, cynigodd aelodaeth y synod i offeiriad y prif eglwysi a'r saith diacon yn Rhufain, a'r cardinaliaid cyntaf. Yn ystod yr 11g datblygodd y synod yn gonsistori, a'r cardinaliaid yn unig oedd ei aelodau. Gosododd y Pab Alecsander III reolau'r cyfarfodydd consistorïaidd ym 1170, ac ymhelaethodd pabau eraill, megis Pab Innocentius III, ar rymoedd y consistori.

Datblygodd y Llys ei ffurf fodern ar ddiwedd yr 16g, pan osododd y Pab Sixtus V amodau a rheolau'r Llys yn ei fwl *Immensa* (1588). Cafodd y Llys ei ad-drefnu gan y Pab Pïws X yn ôl Côd y Gyfraith Ganonaidd 1917. Cychwynnodd y Pab Pawl VI ar ddiwygio'r Llys yn y 1960au i geisio moderneiddio'i ddulliau gweithredu. Rhoddwyd Ail Gôd y Gyfraith Ganonaidd ar waith ym 1983.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [Curia].
2. ↑   llys. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 19 Ionawr 2017.
3. ↑  Frank K. Flinn, *Encyclopedia of Catholicism* (Efrog Newydd: Facts On File, 2007), t. 624.
4. ↑  (Saesneg) "Roman Curia" yn y *New Catholic Encyclopedia* (Gale, 2003). Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 19 Ionawr 2017.
5. ↑  (Saesneg) Roman Curia. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 19 Ionawr 2017.