Gwleidydd a chyfreithiwr Mecsicanaidd oedd **Miguel de la Madrid Hurtado** (12 Rhagfyr 1934 – 1 Ebrill 2012) a oedd yn Arlywydd Mecsico o 1982 i 1988.

Bywyd cynnar a theulu
---------------------

Ganwyd yn Colima, Colima, yng ngorllewin Mecsico i deulu dosbarth-canol. Cyfreithiwr oedd ei dad a oedd yn cynrychioli gwerinwyr mewn achosion yn erbyn tirfeddianwyr. Cafodd ei lofruddio pan oedd Miguel dim ond yn 2 oed, a symudodd y bachgen gyda'i fam a'i chwaer i Ddinas Mecsico. Pan oedd Miguel yn ei arddegau, gweithiodd fel clerc banc.

Addysg a gyrfa broffesiynol
---------------------------

Dechreuodd astudio am radd yn y gyfraith yn Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM) yn 1953, ac yno un o'i athrawon oedd José López Portillo, ei ragflaenydd yn yr arlywyddiaeth yn y cyfnod 1976–82. Enillodd ei radd yn 1957, ac aeth ati i weithio fel cyfreithiwr gyda Banc Cenedlaethol Masnach Dramor.

Ymunodd â Banc Mecsico, y banc canolog cenedlaethol, yn 1960. Yn ddiweddarach, cafodd ei anfon ar ysgoloriaeth i Brifysgol Harvard yn UDA. Cyflawnodd ei radd meistr mewn gweinyddiaeth gyhoeddus o Ysgol Kennedy, Harvard yn 1965. Un o'i athrawon yno oedd yr economegydd o fri John Kenneth Galbraith. Dychwelodd i Fecsico a gwasanaethodd am gyfnod byr yn y trysorlys yn 1965 cyn iddo addysgu'r gyfraith gyfansoddiadol yn UNAM hyd 1968.

Fe weithiodd gyda'r cwmni olew cenedlaethol Pemex o 1970 i 1972 cyn iddo benderfynu ymuno â gweinyddiaeth ariannol y llywodraeth.

Gyrfa wleidyddol gynnar
-----------------------

Ymunodd de la Madrid â'r Partido Revolucionario Institucional (PRI) yn 1963, a chafodd ei brofiad llywodraethol cyntaf yn y trysorlys yn 1965. Dychwelodd i'r trysorlys fel cyfarwyddwr credyd y sector gyhoeddus pan oedd López Portillo yn weinidog ariannol.

Cafodd ei benodi'n weinidog cynllunio a chyllideb yng nghabinet yr Arlywydd López Portillo yn 1979, ac yn aelod felly o gylch agos yr arlywydd a chynghorwyr ariannol uchaf y llywodraeth. Yn y swydd hon fe oedd yn ddylanwadol wrth ddefnyddio cyfoeth olew y wlad i hyrwyddo twf economaidd. Enillodd enw am fod yn dechnocrat ceidwadol ac effeithiol.

Yn 1981 cafodd ei ddewis yn ymgeisydd y PRI ar gyfer yr etholiad arlywyddol i olynu López Portillo. Enillodd yr etholiad ar 4 Gorffennaf 1982.

Arlywyddiaeth (1982–88)
-----------------------

### Polisïau economaidd a masnach

Pan ddaeth de la Madrid i'r llyw, wynebodd Mecsico argyfwng economaidd dwys a chyfradd chwyddiant yn uwch na chant y cant. Aeth i'r afael â'r problemau drwy werthu bron i ddau gwmni o bob tri oedd ym meddiant y wladwriaeth, trwy gyfyngu ar gymorthdaliadau a gwariant cyhoeddus, a thrwy gynyddu trethi a chyfraddau llog. Profai'r fath lymder yn amhoblogaidd, a pharhaodd draffethion economaidd trwy gydol ei arlywyddiaeth. Er gwaethaf hynny, llwyddodd de la Madrid i ddiwygio system economaidd Mecsico a rhyddfrydoli'r farchnad, ac anterth y broses hon oedd NAFTA, cytundeb masnach rydd gydag UDA a Chanada, yn 1994.

### Daeargryn 1985

Ar 19 Medi 1985 cafodd ardal y brifddinas ei tharo gan ddaeargryn o faint 8.1 ar y raddfa foment a achosodd marwolaethau a dinistr ar raddfa eang. Nid oedd y llywodraeth yn barod i ymdrin â thrychineb o'r fath, ac yn y dyddiau cynnar cafodd de la Madrid ei feirniadu am wrthod cymorth rhyngwladol ac am ymddangos yn ffroenuchel yn ei ymateb. Yn seremoni agoriadol Cwpan y Byd Pêl-droed 1986, bu'r dorf yn gweiddi ar de la Madrid cymaint fel ni ellir clywed ei araith.

### Llygredigaeth a'r diwylliant gwleidyddol

Yn ystod ei ymgyrch arlywyddol, addawodd de la Madrid i ddod â therfyn i lygredigaeth wleidyddol yn y llywodraeth a sefydliadau'r wladwriaeth. Gwnaed rhywfaint o welliant yn y maes hwn, er enghraifft cafodd cyn-gyfarwyddwr Pemex ei gyhuddo o dwyll. Er ei ymdrech honedig i lanhau system wleidyddol ei wlad, roedd de la Madrid yn gyfrifol am dwyll etholiadol gan y PRI er mwyn sicrhau etholiad ei olynydd, Carlos Salinas de Gortari, yn arlywydd yn 1988.

Ar y pryd, meddai "fe gymerais wlad a chanddi broblemau mawr, a rydw i yn ei gadael gyda phroblemau". O ganlyniad i'r fath mewnsyllu ar ei arweinyddiaeth, enillodd de la Madrid y llysenw "Hamlet".

Diwedd ei oes
-------------

Wedi iddo adael yr arlywyddiaeth, daeth yn bennaeth ar gwmni cyhoeddi'r wladwriaeth.

Cyhoeddodd ei hunangofiant yn 2004, ac ynddo fe wnaeth addef iddo ddatgan Salinas yn enillydd etholiad 1988 er nad oedd pob pleidlais wedi ei chyfri, gan iddo gredu byddai buddugoliaeth i'r gwrthwynebydd yn achosi anhrefn. Mewn cyfweliad radio yn 2009, meddai de la Madrid ei fod yn edifarhau dewis Salinas fel ei olynydd.

Cafodd ei gadw yn yr ysbyty ym misoedd olaf ei oes oherwydd emffysema, a bu farw yn Ninas Mecsico yn 77 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) "Obituary: Miguel de la Madrid", *The Daily Telegraph* (2 Ebrill 2012). Adalwyd ar 27 Mai 2018.
2. 1 2 3  (Saesneg) Emily Langer, "Former Mexican president Miguel de la Madrid, who played role in enactment of NAFTA, dies", *The Washington Post* (1 Ebrill 2012).Adalwyd ar 27 Mai 2018.
3. 1 2 3  (Saesneg) Marc Lacey, "Miguel de la Madrid, President of Mexico in 1980s, Dies at 77", *The New York Times* (1 Ebrill 2012). Adalwyd ar 27 Mai 2018.
4. ↑  (Saesneg) Grahame L. Jones, "World Cup Appears to Be More of a Flop Than Fiesta", *The Los Angeles Times* (7 Mehefin 1986). Adalwyd ar 27 Mai 2018.

| * v
* t
* e
Mecsico Arlywyddion Mecsico |
| --- |
| Y Weriniaeth Ffederal Gyntaf(1824–35) | 
* Guadalupe Victoria (1824–29)
* Vicente Guerrero (1829)
* José María Bocanegra (1829)
* Pedro Vélez (1829)
* Anastasio Bustamante (1830–32)
* Melchor Múzquiz (1832)
* Manuel Gómez Pedraza (1832–33)
* Valentín Gómez Farías (1833)
* Antonio López de Santa Anna (1833)
* Gómez Farías (1833)
* Santa Anna (1833)
* Gómez Farías (1833)
* Santa Anna (1833)
* Gómez Farías (1833–34)
* Santa Anna (1834–35)
* Miguel Barragán (1835–36)

 | Baner Arlywydd Mecsico |
| Y Weriniaeth Ganoliaethol(1835–46) | 
* Barragán (1835–36)
* José Justo Corro (1836–37)
* Bustamante (1837–39)
* Santa Anna (1839)
* Nicolás Bravo (1839)
* Bustamante (1839–41)
* Francisco Javier Echeverría (1841)
* Santa Anna (1841–42)
* Bravo (1842–43)
* Santa Anna (1843)
* Valentín Canalizo (1843–44)
* Santa Anna (1844)
* José Joaquín de Herrera (1844)
* Canalizo (1844)
* Herrera (1844–45)
* Mariano Paredes (1845–46)
* Bravo (1846)
* José Mariano Salas (1846)

 |
| Yr Ail Weriniaeth Ffederal(1846–63) | 
* Salas (1846)
* Gómez Farías (1846–47)
* Santa Anna (1847)
* Pedro María de Anaya (1847)
* Santa Anna (1847)
* Manuel de la Peña y Peña (1847)
* Anaya (1847–48)
* Peña y Peña (1848)
* Herrera (1848–51)
* Mariano Arista (1851–53)
* Juan Bautista Ceballos (1853)
* Manuel María Lombardini (1853)
* Santa Anna (1853–55)
* Martín Carrera (1855)
* Rómulo Díaz de la Vega (1855)
* Juan Álvarez (1855)
* Ignacio Comonfort (1855–57)

|  |  |
| --- | --- |
| cydnabuwyd gan y Rhyddfrydwyr | 
* Benito Juárez (1857–72)

 |
| cydnabuwyd gan y Ceidwadwyr | 
* Comonfort (1857–58)
* Félix María Zuloaga (1858)
* Manuel Robles Pezuela (1858–59)
* Zuloaga (1859)
* Miguel Miramón (1859–60)
* José Ignacio Pavón (1860)
* Miramón (1860)
* Zuloaga (1861–62)

 |

 |
| Y Weriniaeth Adferedig(1867–76) | 
* Juárez (1857–72)
* Sebastián Lerdo de Tejada (1872–76)
* José María Iglesias (1876)

 |
| *Porfiriato*(1876–1911) | 
* Porfirio Díaz (1876)
* Juan Nepomuceno Méndez (1876–77)
* Díaz (1877–80)
* Manuel González Flores (1880–84)
* Díaz (1884–1911)

 |
| Cyfnod y chwyldro(1911–28) | 
* Francisco León de la Barra (1911)
* Francisco Madero (1911–13)
* Pedro Lascuráin (1913)
* Victoriano Huerta (1913–14)
* Francisco S. Carvajal (1914)
* Eulalio Gutiérrez (1914–15)
* Roque González Garza (1915)
* Francisco Lagos Cházaro (1915)
* Venustiano Carranza (1916–20)
* Adolfo de la Huerta (1920)
* Álvaro Obregón (1920–24)
* Plutarco Elías Calles (1924–28)

 |
| *Maximato*(1928–34) | 
* Emilio Portes Gil (1928–30)
* Pascual Ortiz Rubio (1930–32)
* Abelardo L. Rodríguez (1932–34)

 |
| Cyfnod y *sexenio*(ers 1934) | 
* Lázaro Cárdenas (1934–40)
* Manuel Ávila Camacho (1940–46)
* Miguel Alemán Valdés (1946–52)
* Adolfo Ruiz Cortines (1952–58)
* Adolfo López Mateos (1958–64)
* Gustavo Díaz Ordaz (1964–70)
* Luis Echeverría (1970–76)
* José López Portillo (1976–82)
* Miguel de la Madrid (1982–88)
* Carlos Salinas de Gortari (1988–94)
* Ernesto Zedillo (1994–2000)
* Vicente Fox (2000–06)
* Felipe Calderón (2006–12)
* Enrique Peña Nieto (2012–18)
* Andrés Manuel López Obrador (ers 2018)

 |
| 
* Categori Categori
* Rhestr Rhestr

 |