Roedd **Syr John Owen, Barwnig 1af** (*John Lord* gynt) (1776 - 6 Chwefror 1861) yn wleidydd Torïaidd / Ceidwadol Gymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol etholaethau Penfro a Sir Benfro am gyfanswm o dros hanner canrif.

Cefndir
-------

Roedd John Lord yn ail fab i Joseph Lord a Corbetta née Owen, ei wraig, yr oedd hi'n ferch i'r Is Gadfridog John Owen ac yn wyres i Syr Arthur Owen 3ydd Barwnig Owen o Orielton. Roedd John Lord yn gefnder i Syr Hugh Owen, 6ed Barwnig ei ragflaenydd fel AS Penfro, pan fu ef farw ym 1809 etifeddodd John Lord ei ystad a newidiodd ei enw i Owen.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen, lle raddiodd BA ym 1804 ac MA ym 1807.

Ym 1836 ymladdodd Syr John Owen gornest (duel) yn Neuadd Gumfreston ger Dinbych y Pysgod gyda William Richards, cyn maer y dref a glwyfwyd yn wael yn y digwyddiad, buont yn ymladd gyda phistolau. Dyma oedd y duel hysbys diwethaf i'w ymladd yng Nghymru

Teulu
-----

Bu'n briod dwywaith. Ym 1800 aeth ar ffô i Gretna Green i briodi Charlotte Phillips merch y Parch John Lewes Phillips, Llangynin. Bu iddynt 1 mab a phedair merch; bu hi farw ym 1829. Ym 1830 priododd Mary Frances Stephenson merch Edward Stephenson o Farley Hill, Berkshire; bu iddynt tri mab a ddwy ferch.

Gyrfa
-----

Cafodd ei alw i'r Bar yn y Deml Ganol ym 1800 a bu'n gweithio fel bargyfreithiwr am gyfnod byr hyd benderfynu ymuno â Phrifysgol Rhydychen.

Roedd Owen yn berchen ar lofa Pwll yr Ardd, Landshipping. Roedd siafft y pwll yn ymestyn i ddyfnder o 67 llath gyda llawer o'r gweithfeydd yn rhedeg o dan ddyfroedd aberol afonydd y Cleddau.

Ar 14 Chwefror 1844, sylwodd y glowyr bod mwy o ddŵr nag arfer yn tryddiferu i'r pwll gan hynny fe wnaethant adel eu gwaith ond cawsant eu gorfodi yn ôl gan eu meistri gyda'r sicrwydd bod popeth yn iawn; awr yn ddiweddarach chwalodd dwr yr afonydd i mewn i'r gwaith gan foddi 40 o lowyr. Mae cofrestr y sawl a gollwyd yn enwi rhai o'r colledigion gyda'u henwau llawn ee *Benjamin Heart* ond eraill fel dim ond *Miner* a chyfenw ee *Miner Thomas, Miner Wilkins* a 3 fel *Unknown Miners*. Credir bod y rhain yn fenywod a phlant dan deg oed a oedd yn gweithio yn y pwll yn groes i gyfraith.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Etholwyd Owen am y tro cyntaf fel Aelod Seneddol Torïaidd Penfro ar farwolaeth ei gefnder Syr Hugh Owen gan dal y Sir hyd at 1812. Yn etholiad 1812 penderfynodd ymladd sedd y Sir, a oedd yn cael ei ystyried fel swydd llawer mwy mawreddog ac yn fodd o brofi mae teulu Orielton oedd brif deulu Sir Benfro, fe lwyddodd i ennill y sedd ond ar gost ariannol sylweddol. Er mwyn cadw'r sedd yn ddiwrthwynebiad daeth i drefniant gyd Chwig amlycaf y sir John Cambell, Iarll Cawdor y byddai ei gynrychiolydd yn cael sefyll heb wrthwynebydd Torïaidd ym Mwrdeistref Penfro, parodd y cytundeb ar gyfer etholiadau cyffredinol 1818 a 1820 ond cafodd ei dorri yn etholiad 1826 pan safodd mab syr John, Hugh Owen Owen, dros y Torïaid yn y fwrdeistref; er hynny llwyddodd Syr John i gadw ei sedd yn y Sir yn ddiwrthwynebiad hyd etholiad cyffredinol 1841 pan benderfynodd John Cambell, Is Iarll Emlyn a mab iarll Cawdor ei fod o am sefyll dros a Sir, heb obaith o ariannu ymgyrch cyfatebol i un yr Is-Iarll penderfynodd ail ymgeisio am y fwrdeistref, gan sefyll yn erbyn ail ymgeisydd Ceidwadol, Hugh ei fab. Enillodd Syr John y frwydr gan ddal ei afael ar y sedd yn ddiwrthwynebiad hyd ei farwolaeth.

| Etholiad cyffredinol 1841: Penfro |
| --- |
| Plaid | Ymgeisydd | Pleidleisiau | % | ±% |
|
|  | Ceidwadwyr | Syr John Owen | 282 | 50.3 |  |
|  | Ceidwadwyr | Hugh Owen Owen | 184 | 32.8 |  |
|  | Rhyddfrydol | J M Child | 95 | 16.9 |  |
| **Mwyafrif** | 90 |  |  |
| **Y nifer a bleidleisiodd** |  | 49.5 |  |
|  | Ceidwadwyr yn **cadw** | **Gogwydd** |  |  |

Gyrfa gyhoeddus
---------------

Yn ogystal â bod yn Aelod Seneddol bu Syr John yn ddeiliad ar nifer o swyddi cyhoeddus eraill. Bu'n Faer Penfro ym 1813 a Maer Dinbych y Pysgod ym 1821. Bu yn llywodraethwr ar gestyll Hwlffordd ym 1821 ac Aberdaugleddau ym 1823. Bu'n Is Lyngesydd Sir Benfro o 1812 hyd ei farwolaeth ac yn Arglwydd Raglaw Sir Benfro o 1824 hyd ei farwolaeth.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref Taynton House, Sir Gaerloyw yn 85 mlwydd oed a chafodd ei weddillion eu claddu ym mynwent plwyf Taynton.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur arlein *OWEN (TEULU), Orielton, sir Benfro*  adalwyd 15 Rhagfyr 2015
2. 1 2  The History of Parliament online  *OWEN, Sir John, 1st bt. (1776-1861), of Orielton, Pemb.*  adalwyd Rhagfyr 15 2015
3. ↑  May & John (1994). *A Chronicle of Welsh Events*. Abertawe: Christopher Davies Cyf. tud. 67. ISBN 0-7154-0723-6.
4. ↑  "DEATH OF SIR JOHN OWEN BART MP - The Pembrokeshire Herald and General Advertiser". Joseph Potter. 1861-02-15. Cyrchwyd 2015-12-15.
5. ↑  Amgueddfa Rhithwir Sir Benfro *Landshipping*  adalwyd Rhagfyr 15 2015
6. ↑  Taynton Village  *Sir John Owen (born John Lord) Baronet M.P.* [*dolen marw*] adalwyd 15 Rhagfyr 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Syr Hugh Owen** | **Aelod Seneddol Penfro**1809 – 1812 | Olynydd:**Thomas Picton** |
| Senedd y Deyrnas Unedig |
|
| Rhagflaenydd:**Richard Phillips** | **Aelod Seneddol Sir Benfro**1812 – 1841 | Olynydd:**Is iarll Emlyn** |
| Senedd y Deyrnas Unedig |
|
| Rhagflaenydd:**James Robert George Graham** | **Aelod Seneddol Penfro**1841 – 1861 | Olynydd:**Syr Hugh Owen Owen** |
| Teitlau Anrhydeddus
 |
|
| Rhagflaenydd:**Iarll Uxbridge** | **Arglwydd Raglaw Sir Benfro**1824 - 1861 | Olynydd:**Arglwydd Kensington** |