recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Adeilad rhestredig Gradd I wedi'i leoli yng nghanol ac uwchlaw tref Hwlffordd yw **Castell Hwlffordd**. Mae mewn sefyllfa amddiffynnol cryf iawn, gan ei fod ar godiad tir, ac yn perthyn i glwstwr o gestyll sy'n cynnwys Castell Cas-wis sydd chwe milltir i'r gogledd-ddwyrain a Chastell Penfro, deuddeg milltir i'r de. Fe'i codwyd ym 1120 gan y Normaniaid ond mae' llawer o'r hyn a welir heddiw'n perthyn i 1290.

Hanes
-----

Cyn codi'r castell roedd yma fryngaer o'r Oes Haearn. Credir i'r Daniaid sefydlu yma am gyfnod cyn ymosodiaid y Normaniaid yn yr 11g. Yn 1108 y Ffleminiaid oedd yma, a gyflogwyd gan y Normaniaid i amddiffyn eu tiroedd, gan gynnwys gynnal Castell Penfro ar eu rhan.

Llun o'r 13g o Lywelyn Fawr a losgodd y dref i'w sail.
Adeiladau o gyfnod y Normaniaid yw'r rhan fwyaf o'r hyn a welir heddiw yn ôl rhai, wedi'u codi'n bennaf gan y Sais Gilbert de Clare, Iarll Penfro yn 1120. Ceir dipyn o angytuno am hyn, fodd bynnag; mae Archifdy Penfro'n mynnu mai Tancred y Fflemyn gododd y castell carreg gwreiddiol; tref Fflemeg felly, ac nid Normanaidd oedd hi. Credant fod y castell yn nwylo teulu Tancred tan 1210.

Un o'r rhai cyntaf i ymosod ar y castell oedd Gruffydd ap Rhys, Tywysog Deheubarth, rhwng 1135 - 1136. Ond erbyn 1173 safodd y Sais Harri II yma ar ei ffordd yn ôl o Iwerddon. Ymwelydd arall a'r dref oedd Gerallt Gymro a hynny yn 1188, pan ddaeth gyda'i gyfaill yr Archesgob Baldwin.

Yn 1210 cymerodd John, brenin Lloegr y castell oddi wrth deulu'r Tancred ac yn 1213 dyrchafodd William Marshal, Iarll Penfro i gynnal a dal y castell ar ei ran - am swm enfawr o arian. Cychwynodd ei adnewyddu ac erbyn 1220 doedd fawr o'r hen gastell ar ôl, a'r castell newydd yn gryfach a chadarnach o'r herwydd.

Yn Ionawr 2008 cynhaliwyd archwiliad archaeolegol yn y castell.

Oriel
-----

* 
* 
*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "*Haverfordwest Castle*". CastleUK.net. Cyrchwyd 4 Mawrth 2010.
2. 1 2 3 4 5  Llewellyn, David. "*History of Haverfordwest*". Pembrokeshire Record Office, BBC. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-03-17. Cyrchwyd 4 Mawrth 2010.
3. 1 2  Thomas, Jeffrey L. "*Haverfordwest Castle*". Castlewales.com. Cyrchwyd 4 Mawrth 2010.
4. ↑  "*Haverfordwest Castle*". Ecastles.co.uk. Cyrchwyd 4 Mawrth 2010.
5. ↑  "The Castle". Haverfordwest Town Museum. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-05-13. Cyrchwyd 4 Mawrth 2010.
Cantores Gymreig oedd **Clara Novello Davies**, a aned yn Nhreganna, Caerdydd (7 Ebrill 1861 – 1 Mawrth 1943). Roedd hi'n fam i'r actor a'r cyfansoddwr Ivor Novello a'r pianydd Marie Novello. Ffurfiodd gôr merched a deithiodd y byd, dysgodd lawer o gantorion a ddaeth yn safonol a sgwennodd hunangofiant yn 1940: *The Life I have Loved*.

Magwraeth
---------

Fe'i ganed i Jacob Davies a'i wraig Margaret, yn Nhreganna. Fe'i henwyd ar ôl y gantores enwog Clara Anastasia, merch Vincent Novello. Derbyniodd wersi cerdd gan ei thad a gan Dr. Frost, Frederick Atkins, Caerdydd, a Dr. Charles Williams, organydd Eglwys Gadeiriol Llandaf. Yn ferch ifanc, penodwyd hi'n gyfeilyddes Côr Undebol Caerdydd a'r Côr Rhuban Glas, a oedd yn cael ei arwain gan ei thad. Bu Côr Rhuban Glas yn hynod o lwyddiannus yng nghystadleuthau'r Palas Grisial.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Cymraeg Arlein

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 48999521
* LCCN: no2007019977
* ISNI: 0000 0000 5392 5577
* SUDOC: 180841920

 |
Ceunant dwfn yn Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Ceunant Ironbridge**. Mae Afon Hafren yn llifo drwyddo.

Mae'r ceunant yn cymryd ei enw o'r Iron Bridge, y bont haearn enwog sy'n ei groesi – y bont fetel fawr gyntaf yn y byd.

Ffurfiwyd y ceunant trwy erydiad rhewlif ar ddiwedd yr Oes yr Iâ diwethaf. Mae'r toriad dwfn trwy'r creigiau wedi datguddio dyddodion glo, mwyn haearn, calchfaen a clai tân. Arweiniodd argaeledd y deunyddiau crai hyn at ddatblygiad yr ardal yn ystod y Chwyldro Diwydiannol cynnar. Hefyd, roedd yr afon ddwfn ac eang yn caniatáu llongau i gludo cynhyrchion (haearn, teils a phorslen) i'r môr yn hawdd.

Gan fod yr ardal o bwysigrwydd hanesyddol i ddatblygiad y byd diwydiannol modern, mae ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1986. Mae'r Safle'n yn cwmpasu ardal o 550 hectar, yn cynnwys trefi a phentrefi Coalbrookdale, Ironbridge, Jackfield, Madeley, a Coalport.

Rheolir 35 o safleoedd hanesyddol yn y ceunant gan yr Ironbridge Gorge Museum Trust ("Ymddiriedolaeth Amgueddfa Ceunant Ironbridge"), sefydliad treftadaeth ddiwydiannol.

Ceunant Ironbridge

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ironbridge Gorge". *UNESCO World Heritage Centre*. UNESCO. Cyrchwyd 3 Chwefror 2017.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol yr Ironbridge Gorge Museum Trust
Castell canoloesol ger Nanhyfer, Sir Benfro, yw **Castell Nanhyfer**. Un o gestyll y Normaniaid ydoedd ar y dechrau, ond cafodd ei gipio a'i ailgodi gan dywysogion Deheubarth. Mae'n bosibl y bu bryngaer o Oes yr Haearn ar y safle cyn hynny.

Sefydlwyd Castell Nanhyfer yn gynnar yn y 12g gan y Normaniad Robert fitz Martin, Arglwydd Cemais. Castell mwnt a beili nodweddiadol o waith y Normaniaid oedd y castell cyntaf. Pasiodd i ddwylo William fitz Martin, disgynydd Robert, a briododd Angharad, ferch yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth. Oherwydd rhyw anghydfod, cipiodd yr Arglwydd Rhys y castell yn 1191. Cododd gorthwr o gerrig yng nghornel y castell mwnt a beili, gan addasu'r hen amddiffynwaith hefyd trwy godi llenfur o gerrig. Codwyd mwnt gyda gorthwr arall ar ei ben hefyd. Ond yn ddiweddarach cafodd Rhys ei ddal a'i garcharu am dair mlynedd yn y castell gan ei feibion gwrthryfelgar, Hywel a Maelgwn: cyfeiria Gerallt Gymro at y digwyddiad. Ymddengys fod y castell wedi cael ei difetha a'i adael gan Gymry Deheubarth ar ddiwedd y ganrif ar ôl i'r Normaniaid godi castell cryf newydd yn Nhrefdraeth, rhai milltiroedd yn unig i'r de-orllewin.

Gorwedd adfeilion y castell ar fryn isel ger eglwys Nanhyfer. Mae'r safle ar agor i'r cyhoedd.

Cyfeiriadau
-----------

* Paul R. Davis, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Deheubarth |
| --- |
| 
* Aberdyfi
* Aberteifi
* Carreg Cennen
* Dinefwr
* Y Dryslwyn
* Nanhyfer
* Newydd Emlyn
* Rhaeadr Gwy
* Trefilan
* Ystradmeurig

 |  |
Blew sy'n tyfu o amgylch organau cenhedlu oedolion yw'r **gedor**. Er fod blew mân yn bresennol yn ystod plentyndod, yn ystod glasoed mae'r gedor yn cychwyn tyfu.

Datblygiad y gedor
------------------

Cedor wrywaidd.
Mewn merched, ymddengys blew cedor ar hyd ymylon y gweflau mwyaf (*labia majora*) yn gytaf fel arfer, gan ledaenu dros y cnwc Gwener yn y ddwy flynedd a ganlyn. Wedi 2-3 mlynedd o lasoed, (a thua'r un amser a chychwyn mislifiad yn y rhan fwyaf o laslancesi) mae siâp trionglog pendant i'r gedor. Yn y ddwy flynedd ar ôl hynny, mae'r blew yn tyfu ar du fewn y morddwydydd hefyd, ac weithiau mewn llinell tuag at y botwm bol yn ogystal.

Mewn bechgyn, ymddengys y gedor yn gyntaf fel blew mân ar y ceillgwd neu wrth waelod y pidyn. O fewn blwyddyn, mae yna flew o gwmpas gwaelod y pidyn. O fewn 3-4 mlynedd, mae'r blew yn gorchuddio'r ardal gyfagos, ac yn dod yn fwy trwchus a thywyll. Wedi oddeutu 5 mlynedd o lasoed, mae'r blew yn ymestyn i du fewn y morddwydydd, ac i fynny tua'r botwm bol yn ogystal.

Ymddengys blewiach tebyg yng ngheseiliau merched a bechgyn hefyd. Tua diwedd glasoed glaslanciau, mae blew yn cychwyn tyfu ar y frest, yr wyneb a'r cefn.

Swyddogaeth
-----------

‘*L'Origine du monde*’, llun a baentiwyd gan Gustave Courbet ym 1866, sy'n dangos cedor fenywaidd.
Gwyddys mai swyddogaeth esblygol y gedor, a blew yn gyffredinol yw i amddiffyn y corff rhag crafiadau a chosi poenus.
Roedd **Cetura** (Hebraeg:  **קְטוּרָה,**, o bosib yn golygu *arogldarth*) yn ordderchwraig  ac wedyn yn wraig i'r patriarch Beiblaidd Abraham. Yn ôl Llyfr Genesis, priododd Abraham â Cetura ar ôl marwolaeth ei wraig gyntaf, Sara. Roedd gan Abraham a Cetura chwe mab. Enwau'r meibion oedd Simran, Jocsan, Medan, Midian, Isbac a Sua. Daeth y chwe mab yn sylfaenwyr chwe llwyth Arabaidd a sefydlodd i'r de a'r dwyrain o Balestina.

Mae nifer o sylwebyddion Iddewig wedi honni mae un person yw Cetura ac Aga, morwyn Sara a gordderchwraig Abraham. Cafodd Aga ei throi allan o dylwyth Abraham oherwydd cenfigen Sara. Yr honiad yw ei bod wedi dychwelyd, o dan enw gwahanol, wedi marwolaeth Sara. Mae'r mwyafrif o sylwebyddion Cristionogol yn dweud bod Aga a Centura yn ddwy fenyw wahanol.

Mae ymlynwyr y ffydd Bahá'í yn credu bod eu sylfaenydd, Bahá'u'lláh, yn un o ddisgynyddion Cetura a Sara.

Cyfeiriadau
-----------

Lle fo cyfeiriad yn destun Beiblaidd, bydd dilyn y cysylltiad yn mynd at rifyn Beibl William Morgan Cymdeithas Feiblaidd Prydain a Thramor, 1992 ar wefan Bible Gateway. Am destun mwy cyfoes gellir chwilio am yr un adnodau ar dudalen chwilio Beibl Net

1. ↑  1 Cronicl 1:32
2. ↑  The Israel Bible – Keturah[*dolen marw*] adalwyd 29 Awst 2020
3. ↑  Genesis 25:1 a Genesis 25:6
4. ↑  Jewish Virtual Library – Keturah adalwyd 29 Awst 2020
5. ↑  Parashat Hayye Sarah 5764/ Tachwedd 22, 2003 - Who was Ketura? Archifwyd 2020-08-09 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 29 Awst 2020
6. ↑  Hatcher, W.S.; Martin, J.D. (1998). The Bahá'í Faith: The Emerging Global Religion. Wilmette, IL: Bahá'í Publishing Trust. ISBN 0877432643.

Gweler hefyd
------------

Rhestr o fenywod y Beibl
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Chingford a Woodford Green** (Saesneg: *Chingford and Woodford Green*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Chingford a Woodford Green yn Llundain FwyafEtholaeth Chingford a Woodford Green yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–presennol: Iain Duncan Smith (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Dyffryn dwfn ag ochrau serth a dorrir gan afon drwy garreg gwydn, fel arfer creigwely, yw **ceunant** neu **hafn**. Maent yn ffurfio gan amlaf mewn blaenau afonydd, lle mae nentydd cryf a gwyllt yn torri'r dyffryn yn gyflym.

Ffurfia ceunentydd enfawr mewn crindiroedd a lled-grindiroedd gan ffrydiau cyflym, gyda nerth o lawogydd neu eira toddedig yn y rhanbarthau i fyny'r afon, sydd yn erydu pantiau culion yng nghramen y Ddaear. Mae ochrau'r ceunentydd yn serth a chonglog gan nad oes glawogydd cyffredin na thirddraeniad llethrog i dreulio'r carreg.

Ceir hefyd ceunentydd tanforol a ffurfir naill ai pan boddir gwely'r afon a'r tir o'i amgylch, neu gan gerhyntau tyrfol yn nyfnderoedd y dŵr. Cafodd y ceunentydd tanforol mwyaf—megis Ceunant Zhemchug ym Môr Bering a Cheunant Monterey ger arfordir Califfornia—eu torri yng nghramen y Ddaear yn epoc y Pleistosen (2.6 miliwn–11,700 o flynyddoedd yn ôl) pan oedd lefel y môr yn is o lawer. Mae'n debyg i gerhyntau y dyfroedd dyfnion, sydd yn cynnwys llawer o waddodion, a thirlithriadau tanforol o ddyddodion rhydd wthio'r ceunentydd hyn yn ddyfnach ar hyd lethrau cyfandirol ac ar draws yr ysgafellau cyfandirol.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Canyon (geology). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 8 Chwefror 2023.
2. ↑  (Saesneg) "Canyon", *World of Earth Science*. Adalwyd ar wefan Encyclopedia.com ar 8 Chwefror 2023.
Cerddor a dylunydd o Gymro oedd **Charli Britton** (12 Rhagfyr 1952 – 14 Awst 2021). Roedd yn ddrymiwr ac un o aelodau gwreiddiol y band Edward H. Dafis.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Fe'i ganwyd yn Nhreganna, Caerdydd. Aeth i Ysgol Gyfun Rhydfelen. Cychwynnodd ei yrfa yn yr ysgol mewn eisteddfodau. Bu'n chwarae i'r band Cyffro, y band merched gwreiddiol, gyda'i chwaer Eirlys un o'r cantorion.

Fe astudiodd cwrs graffeg sylfaen yng Ngholeg Celf Cymru ac yna aeth ymlaen i Goleg Ealing yn Llundain. Bu'n drymio i nifer o fandiau fel myfyriwr ac roedd ganddo fand Saesneg ei hun o'r enw 'Boots'. Yn y cyfnod yma cafodd ei ddylanwadu gan y Beatles a Ringo Starr.

Gyrfa
-----

Daeth yn ôl i Gymru i ffurfio Edward H. Dafis gyda Cleif Harpwood, Hefin Elis, John Griffiths a Dewi Pws. Ef hefyd a ddyluniodd gloriau albym y band, fel yr *Hen Ffordd Gymreig o Fyw*, *Yn Erbyn y Ffactore* a '*Sneb yn Becso Dam*.

Bu'n ddrymiwr i nifer o fandiau eraill gan gynnwys Injaroc, Dafydd Iwan a'r Band, John ac Alun a Hergest. Roedd hefyd wedi gweithio gydag artistiaid eraill megis Linda Griffiths a Geraint Griffiths. Drymiodd ar CD Aled Jones *Hear My Prayer* a ryddhawyd yn 2005.

Ers yr 1990au roedd yn gweithio fel dylunydd graffig yng Nghaernarfon. Bu'n darlunio a dylunio cloriau ar gyfer nifer o lyfrau Cymraeg, megis *Dathlu Rygbi Cymru* (Gorffennaf 2007, Gwasg Carreg Gwalch) a llyfrynnau crynoddisg, megis CD newydd Mojo, *Ardal* (2007) ac *Eliffant* gan Geraint Griffiths.

Charli oedd yn dylunio Papur Bro ardal Dyffryn Nantlle a Chaernarfon, sef *Lleu*.

Bywyd personol
--------------

Roedd yn byw yng Ngharmel ac yn dad i ddau o blant, Siôn a Rhys. Bu farw yn Ysbyty Gwynedd yn 68 mlwydd oed wedi salwch byr. Cynhaliwyd ei angladd ar brynhawn Mercher, 1 Medi 2021 gyda gwasanaeth cyhoeddus yn Amlosgfa Bangor am 1.30pm.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Charli Britton: teyrnged i "ffrind annwyl a dyn diymhongar, tawel, diffuant ac unigryw"*  , Golwg360, 15 Awst 2021.
2. ↑   Edward H Dafis. BBC. Adalwyd ar 1 Medi 2013.
3. ↑   Hysbysiad marwolaeth Charli Britton. Daily Post (24 Awst 2021).
4. ↑  *Charli Britton, drymiwr Edward H. Dafis, wedi marw*  , BBC Cymru Fyw, 15 Awst 2021.
Mae **Ceunant Aberderfel** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 29 Tachwedd 2001 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.76 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **clust bluog**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **clustiau pluog**; yr enw Saesneg yw *Feathered Ear*, a'r enw gwyddonol yw *Pachetra sagittigera*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r clust bluog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cyfeiria'r term Ladin ***characteristica universalis***, y gellir ei gyfieithu fel "cymeriad cyffredinol" neu "priodoledd gyffredinol" yn Gymraeg, at yr iaith gyffredinol a ffurfiol a ddychmygwyd gan yr athronydd Almaenig Gottfried Leibniz (1646-1716) i gyfleu cysyniadau mathemategol, gwyddonol, a metaffisegol. Gobeithiai Leibniz y gallai felly greu iaith wyddonol gyffredin i bawb i'w defnyddio o fewn fframwaith calcwlws rhesymegol cyffredinol (*calculus ratiocinator*).

Deiagram gan Leibniz sy'n portreadu system elfennau'r Henfyd
Mae'r *characteristica universalis* yn gysyniad canolog yng ngwaith Gottfried Leibniz. Pan ysgrifennai yn Ffrangeg, defnyddiai'r ymadrodd cyfystyr *spécieuse générale* i'w disgrifio. Digwydd yr ymadrodd yn aml yng nghyd-destun bwriad Leibniz o greu gwyddoniadur cynhwysfawr a fyddai'n cwmpasu gwybodaeth y dynolryw i gyd.

Ar lefel ymarferol, math o iaith artiffisial ysgrifenedig seiliedig ar arwyddion sy'n cynrychioli syniadau yn hytrach na sain, yn debyg i ideogramau'r Tsieinaeg yw'r *characteristica universalis*. Ceir gwreiddyn y syniad yng ngwaith Francis Bacon, a damcaniaethwyd iaith o'r math gan Descartes hefyd, ond fe'i cysylltir fel system neilltuol â Leibniz. Gobeithiai Leibniz greu gwyddor ysgrifenedig i gyfleu pob syniad a ffaith sy'n perthyn i fyd gwyddoniaeth a'r meddwl dynol, a hynny trwy gyfrwng system o ideogramau, pictogramau a deiagramau a fyddai'n osgoi'r amwysedd ystyr sydd ynghlwm wrth iaith yn gyffredinol (gwelir yr amwysedd yma wrth geisio cyfieithu gair haniaethol o un iaith i iaith arall - yn achos *characterictica universalis*, er enghraifft).
Mae **clorsocsason** yn ymlaciwr cyhyrau sy’n gweithredu drwy’r brif system nerfol a ddefnyddir i drin gwingiadau mewn cyhyrau a’r poen neu anghysur a achosir ganddynt. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₇H₄ClNO₂. Mae clorsocsason yn gynhwysyn actif yn Parafon Forte DSC a Lorzone.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- myopathi enynnol
 - gwingiad
 - Tyndra’r cyhyrau
 - poen

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Clorsocsason, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- Paraflex®
 - chlorzoxane
 - 5-chlorobenzoxazolin-2-one
 - 5-chlorobenzoxazolidone
 - 5-chloro-2(3H)-benzoxazolone
 - 5-chloro-2-hydroxybenzoxazole
 - 5-chloro-2-benzoxazolone
 - 5-chloro-2-benzoxazolol
 - 5-chloro-2-benzoxazolinone
 - 2-hydroxy-5-chlorobenzoxazole

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Clorsocsason". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Pelydr X ar y fron yw **mamogram**. Defnyddir mamogramau sgrinio i chwilio am ganser y fron mewn menywod sydd ag arwyddion neu symptomau o'r clefyd. Defnyddir mamogramau diagnostig i chwilio am ganser y fron ar ôl i lwmp neu arwydd neu symptom arall o'r clefyd gael ei ddarganfod.

Mae'r fron wedi'i gwneud o feinwe bloneg sy'n storio braster, meinwe gyswllt, miloedd o labedennau a thiwbiau bach iawn a elwir yn ddwythellau. Mae llabedennau yn chwarennau a dwythellau bychan sy'n cynhyrchu llaeth ac sy'n cyflenwi llaeth i'r deth.

Gall canser y fron ymledu i rannau eraill o'r corff fel yr afu, yr esgyrn neu'r nodau lymff (chwarennau bach sy'n hidlo bacteria o'r corff, mae'r rhai agosaf i'r fron yn mynd dan y fraich, yn ardal y gesail) Hyd yma ni ddeallir yn llwyr beth sy'n achosi canser y fron. Mae ffactorau fel oedran a hanes teuluol yn cynyddu'r tebygrwydd o ddatblygu canser y fron. Mae gan y genynnau a etifeddwyd gennych rôl i'w chwarae – er nad oes ‘genyn canser y fron’ yn bodoli (yn yr un ffordd ag y ceir genyn ar gyfer ffibrosis y bledren), gall mwtaniadau mewn rhai genynnau (BRCA1 a BRCA2) gynyddu eich tebygrwydd o'i ddatblygu.

Mae mamogram yn tynnu llun pelydr X o du mewn y bronnau. Fe'i defnyddir i nodi newidiadau ym meinwe'r fron yn gynnar, cyn i unrhyw lwmp fod yn amlwg. Mae'r dechneg yn fwy effeithiol mewn menywod dros 35, gan fod menywod iau yn dueddol o feddu ar fronnau mwy trwchus ble mae'n fwy anodd sbotio newidiadau. Gellir cynnig sgan uwchsain ar y fron i fenywod iau yn hytrach na hyn.
Mae radiograffydd (arbenigydd pelydr X) yn gosod un fron ar blât pelydr X fflat. Yna gwthir ail blât pelydr X i lawr ar y fron oddi uchod (a all achosi poen neu anghysur dros dro), yna caiff ei gwasgu a'u fflatio rhwng y ddau blât. Cymerir pelydr X, ac yna caiff y broses ei hailwneud ar y fron arall.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Iechyd a GofalCymdeithasol". *CBAC*. 2011. Cyrchwyd 2017. Check date values in: `|accessdate=` (help)
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuidae yn urdd y Lepidoptera yw **mannog melynaidd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **mannog melynaidd**; yr enw Saesneg yw *Straw Dot*, a'r enw gwyddonol yw *Rivula sericealis*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop ac yn edrych yn debyg iawn i wyfyn arall, sef y Evergestis forficalis.

Lled adain yr oedolyn ydy 18–22 mm, ar ei eithaf; mae'r blaenadain yn 13–15 mm. Ehedant rhwng Mai a Hydref, yn ddibynol ar leoliad.

Prif fwyd y siani flewog ydy gweiriau megis *Brachypodium sylvaticum* a *Molinia caerulea*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r mannog melynaidd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Etholaeth seneddol yn Swydd Lincoln, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Cleethorpes** (Saesneg: *Cleethorpes*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Cleethorpes yn HumbersideEtholaeth Cleethorpes yn Humberside
* Humberside yn LloegrHumberside yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2010: Shona McIsaac (Llafur)
* 2010–presennol: Martin Vickers (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Swydd Efrog a'r Humber**

Batley a Spen **·** 
Beverley a Holderness **·** 
Brigg a Goole **·** 
Calder Valley **·** 
Canol Barnsley **·** 
Canol Doncaster **·** 
Canol Efrog **·** 
Canol Leeds **·** 
Canol Sheffield **·** 
Cleethorpes **·** 
Colne Valley **·** 
De Bradford **·** 
De-ddwyrain Sheffield **·** 
Dewsbury **·** 
Don Valley **·** 
Dwyrain Barnsley **·** 
Dwyrain Bradford **·** 
Dwyrain Kingston upon Hull **·** 
Dwyrain Leeds **·** 
Dwyrain Swydd Efrog **·** 
Efrog Allanol **·** 
Elmet a Rothwell **·** 
Gogledd Doncaster **·** 
Gogledd Kingston upon Hull **·** 
Gogledd-ddwyrain Leeds **·** 
Gogledd-orllewin Leeds **·** 
Gorllewin Bradford **·** 
Gorllewin Kingston upon Hull a Hessle **·** 
Gorllewin Leeds **·** 
Great Grimsby **·** 
Halifax **·** 
Haltemprice a Howden **·** 
Harrogate a Knaresborough **·** 
Hemsworth **·** 
Huddersfield **·** 
Keighley **·** 
Morley ac Outwood **·** 
Normanton, Pontefract a Castleford **·** 
Penistone a Stocksbridge **·** 
Pudsey **·** 
Richmond (Swydd Efrog) **·** 
Rother Valley **·** 
Rotherham **·** 
Scarborough a Whitby **·** 
Scunthorpe **·** 
Selby ac Ainsty **·** 
Sheffield Brightside a Hillsborough **·** 
Sheffield Hallam **·** 
Sheffield Heeley **·** 
Shipley **·** 
Skipton a Ripon **·** 
Thirsk a Malton **·** 
Wakefield **·** 
Wentworth a Dearne
Mae **Clogwyn Llech Lefn** yn gopa mynydd a geir yn y Carneddau yn Eryri ger Bwlch y Tri Marchog, i'r dwyrain o bentref Capel Curig yn Sir Conwy; cyfeiriad grid SH709627. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 623 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn, bellach, wedi'i gofrestru. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 637 metr (2090 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2008.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Seiclwr rasio Cymreig ydy **Luke Rowe** (ganwyd 10 Mawrth 1990).

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Rowe yng Nghaerdydd, a dechreuodd rasio yn ifanc iawn, gan reidio gyda'i rieni ar tandem i gychwyn. Ymunodd â glwb Maindy Flyers, yn Stadiwm Maindy pan ddechreuodd fwynhau'r seiclo. Dewiswyd ef i fod yn aelod fod yn aelod o Raglen Datblygu Olympaidd British Cycling pan oedd yn y categori iau.

Cystadlodd Rowe dros Brydain yn Ewrop am y tro cyntaf fel aelod o'r tîm pursuit a enillodd y fedal aur ym Mhencampwriaethau Trac Ewrop 2007. Daeth yn ail ym Mhencampwriaethau Ras Ffordd Ewrop 2008, ac enillodd y Madison, ar y cyd gyda Mark Christian, a'r arian yn y tîm pursuit ym Mhencampwriaethau Trac Ewrop 2008.

Mae ei frawd Matt hefyd yn seiclwr rasio, ac mae ei dad Courtney yn hyfforddi'r seiclwr Paralympaidd Simon Richardson.

Canlyniadau
-----------

### Trac

2000
3ydd Omnium odan 12, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
2006
3ydd Pursuit tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Jonathan Bellis, Peter Kennaugh a Alex Dowsett)
2007
1af Baner Ewrop Pursuit tîm,, Pencampwriaethau Trac Ewrop - Iau
1af Baner Prydain Fawr Madison, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Adam Blythe) - Hŷn
2008
1af Baner Ewrop Madison, Pencampwriaethau Trac Ewrop - Iau (gyda Mark Christian)
2il Pursuit tîm, Pencampwriaethau Trac Ewrop - Iau (gyda Mark Christian, Andrew Fenn ac Erick Rowsell)
1af Baner Prydain Fawr Pencampwriaethau Cenedlaethol Derny Prydain, Stadiwm Maindy

### Ffordd

2006
9th Junior Tour of Wales
3ydd King of the Mountains classification
3ydd Stage 5
2007
3ydd Junior Omloop Het Volk
4th Junior Tour of Wales
3ydd Points classification
1af Stage 3
2008
2il Pencampwriaethau Ras Ffordd Ewrop - Iau
2009
1af ZLM Tour - Arjaan de Schipper Trofee

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Matt Rowe. recyclingteam.com.
2. ↑   Luke Rowe Bio. British Cycling.
3. ↑   Andy Howell (2008-09-16). Cycling: Young guns shine in Poland. Wales Online.

Dolenni allanol
---------------

* Proffil Luke Rowe ar cyclingwebsite.net Archifwyd 2011-09-18 yn y Peiriant Wayback.
* Rapha Condor recycling.co.uk » riders » Luke Rowe Archifwyd 2008-10-17 yn y Peiriant Wayback.
Dinas a phorthladd ar arfordir gorllewinol Ffrainc yw **La Rochelle** (neu **Rosiel** gynt). Hi yw prifddinas *departement* Charente-Maritime. Gerllaw mae'r Île de Ré, a gysylltir a'r ddinas gan bont a adeiladwyd yn 1988. Roedd y boblogaeth yn 2004 yn 78,000.

Sefydlwyd La Rochelle yn ystod y 10g, a daeth yn harbwr pwysog o'r 12g. Yn 1137, gwnaeth Guillaume X, Dug Aquitaine y ddinas yn borthladd rhydd. Hyd y 15g, La Rochelle oedd y porthladd mwyaf ar arfordir gorllewinol Ffrainc.

Yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd, ymladdwyd Brwydr La Rochelle ar 22 Mehefin 1372. Gorchfygwyd llynges Seisnig gan lynges Ffrainc a Castille, gan ennill rheolaeth ar y môr i Ffrainc. Yn ddiweddarach, daeth La Rochelle yn ganolfan i'r Huguenotiaid o 1568 ymlaen. Gwarchaewyd arni yn 1572-1573 ac eto ym 1627-1628. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, roedd gan yr Almaenwyr ganolfan llongau tanfor yma. La Rochelle oedd y ddinas olaf yn Ffrainc i'r rhyddhau o'u gafael, ar 8 Mai 1945.

Yr hen ddinas a'r harbwr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Williams, Heledd Haf (2012). "Cerddi mawl Robin Ddu o Fôn". Cyrchwyd 2021-05-01.
Cyfrol gan Alun Gibbard yw ***Carwyn: Yn Erbyn y Gwynt*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Cofiant cynhwysfawr i Carwyn James (1929-83), athro ac awdur, darlledwr a gwleidydd, chwaraewr rygbi rhyngwladol a hyfforddwr disglair, ond enaid clwyfus, serch hynny. Trafodir amryfal agweddau ar ei fywyd a'i waith ynghyd â chydnabod ei gyfraniad cyfoethog i fywyd cyhoeddus Cymru. Cynhwysir 88 o luniau, nifer ohonynt yn rhai nas cyhoeddwyd o'r blaen.

Wedi dros chwarter canrif o ddarlledu ar deledu a radio yn y Gymraeg a'r Saesneg, mae Alun Gibbard bellach yn awdur amser llawn. Erbyn hyn mae wedi cyhoeddi dros ugain o lyfrau ffeithiol greadigol yn y ddwy iaith. Roedd ei gyfrol *Who Beat the All Blacks?* ar restr fer y *British Sports Book Awards* 2013 ac yn yr un flwyddyn, bu'n gadeirydd panel beirniaid Llyfr y Flwyddyn. Mae hefyd yn cyfrannu'n wythnosol i gylchgrawn Golwg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017.
Chwaraewr rygbi'r undeb yw **Caryl Thomas** (ganwyd 19 Chwefror 1986). Mae'n aelod o dîm Merched Bryste a thîm rygbi'r undeb cenedlaethol merched Cymru. Mae hi'n chwarae prop pen rhydd i Bristol Bears a Chymru, ac yn gefnwr i Worcester Warriors. Cynrychiolodd Gymru ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad i Ferched 2021.

Cafodd ei geni yng Nghaerfyrddin. Mae hi'n 1.68 m (5' 6") ac ar 17 Mai 2021, roedd yn 95 kg (14st 11 pwys) ac roedd ganddi 55 cap.

Gyrfa
-----

Dechreuodd Thomas ei gyrfa yng Nghlwb Rygbi Bath cyn symud i Bristol Bears fel prop yn 2019, ac i Worcester Warriors fel cefnwr yn 2020.

Pan nad yw hi'n chwarae rygbi mae wrthi naill ai fel prif hyfforddwr tîm rygbi menywod Prifysgol Caerfaddon, neu yn rhinwedd ei swydd fel rheolwr impact Sefydliad Rygbi Caerfaddon.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Caryl Thomas". Wales Rugby Union. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-06-30. Cyrchwyd 30 Mehefin 2018.
2. ↑  wru.wales; adalwyd 17 Mai 2021.
3. ↑  "Caryl Thomas". *www.ultimaterugby.com* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-04-22.
4. ↑  "Caryl Thomas". *Bath Rugby Community Foundation* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-04-22.
Mae **Lymffoma di-Hodgkin** (**NHL**) yn grŵp o ganserau gwaed sy'n cynnwys pob math o lymffoma ac eithrio lymffomata Hodgkin. Gellir adnabod y cyflwr drwy symptomau megis nodau lymff chwyddedig, twymyn, chwysu nosol, colli pwysau a blinder. Ymhlith y symptomau eraill y mae poen ynghylch yr esgyrn, poen yn y frest, neu ymdeimlad o gosi. Mae rhai ffurfiau'n tyfu'n araf tra bod eraill yn tyfu'n gyflym.

Lymffomata yw mathau o ganser sy'n datblygu o lymffosytau, ffurf o gelloedd gwaed gwyn. Mae ffactorau risg yn cynnwys system imiwnedd gwan, afiechydon hunanimíwn, haint Helicobacter pylori, hepatitis C, gordewdra, a'r firws Epstein-Barr. Dosbarthir lymffoma i mewn i bum prif grŵp gan Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) a chlustnodwyd un ar gyfer lymffoma Hodgkin. Ymhlith y pedwar grŵp sy'n weddill (NHL) ceir dros 60 math penodol o lymffoma. Gwneir diagnosis drwy archwilio biopsi mêr esgyrn neu nodau lymff. Gellir defnyddio dulliau delweddu meddygol er mwyn canfod penodau a lledaeniad y canser.

Mae'r driniaeth a roddir yn ddibynnol ar natur y lymffoma, hynny yw cyflymder ei dyfiant a'i lledaeniad. Ymhlith y triniaethau posib y mae cemotherapi, therapi ymbelydredd, imiwnotherapi, therapi targedig, trawsblannu celloedd bonyn, llawdriniaeth, neu archwiliadau cyson. Os ceir tewhad ormodol yn y gwaed o ganlyniad i wrthgorffynnau, gellir defnyddio plasmapheresis. Rhaid nodi hefyd bod therapïau ymbelydredd a rhai rhaglenni cemotherapi'n medru cynyddu'r risg o ddatblygu canser eraill, ynghyd â chlefyd y galon neu broblemau nerfol dros gyfnod o ddegawdau wedi'r driniaeth.

Yn 2015 roedd gan oddeutu 4.3 miliwn o bobl yn dioddef o Lymffoma ddi-Hodgkin yn fyd-eang, a bu farw 231,400 ohonynt yn yr un flwyddyn. Mae'r cyflwr yn effeithio ar 2.1% o boblogaeth yr Unol Daleithiau yn ystod cyfnod o'u bywyd. Yn fwy aml na pheidio, gwneir diagnosis mewn unigolion rhwng 65 a 75 mlwydd oed. Mae 71% o ddioddefwyr yn yr Unol Daleithiau yn goroesi dros bum mlynedd wedi diagnosis.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Adult Non-Hodgkin Lymphoma Treatment (PDQ®)–Patient Version". *NCI*. August 3, 2016. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 16 August 2016. Cyrchwyd 13 August 2016. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
2. ↑  *World Cancer Report 2014*. World Health Organization. 2014. tt. Chapter 2.4, 2.6. ISBN 9283204298.
3. ↑  "Adult Non-Hodgkin Lymphoma Treatment (PDQ®)–Health Professional Version". *NCI*. June 1, 2016. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 12 August 2016. Cyrchwyd 13 August 2016. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
4. ↑  "Different types of non Hodgkin lymphoma". *Cancer Research UK*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 14 August 2016. Cyrchwyd 13 August 2016. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
5. ↑  Bope, Edward T.; Kellerman, Rick D. (2015). *Conn's Current Therapy 2016* (yn Saesneg). Elsevier Health Sciences. t. 878. ISBN 9780323355353. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-09-10. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
6. ↑  "SEER Stat Fact Sheets: Non-Hodgkin Lymphoma". *NCI*. April 2016. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 6 July 2014. Cyrchwyd 13 August 2016. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
*Y Brenin Gralon yn ffoi*, gan E. V. Luminais, 1884 (Musée des Beaux-Arts, Quimper)
Dinas chwedlonol a safai ym mae Douarnenez yn Llydaw oedd **Kêr-Ys** (Llydaweg: 'Caer Ys'; hefyd *Is* neu *Ys*). Yn ôl y chwedl, fe'i codwyd gan y brenin Gralon (neu Gradlon yn Ffrangeg a llyfrau Saesneg), Brenin Cornouaille, i'w merch Dahut. Mae'n perthyn i ddosbarth rhyngwladol o chwedlau gwerin am diroedd boddiedig, fel chwedl Cantre'r Gwaelod yng Nghymru. Mae rhai o'r manylion yn y chwedl yn hynod o debyg i'r chwedl Gymreig ond bod y chwedl Lydewig wedi'i Christioneiddio cryn dipyn.

Yn ôl y chwedl, adeiladwyd Kêr-Ys ar dir a oedd yn is na lefel y môr, gyda morglawdd i'w amddiffyn. Gan y Brenin Gralon ei hun oedd yr unig oriadau i'r pyrth ar y morglawdd, ond cafodd ei ferch Dahut ei themtio gan y Diafol i'w dwyn a'u rhoi iddo. Yna agorodd y Diafol y pyrth a boddwyd y ddinas. Mewn rhai ferisynau o'r chwedl mae Duw yn anfon y Diafol i gosbi trigolion annuwiol y ddinas am eu pechodau. Ond yn ôl fersiynau eraill, cynharach efalli, mae Dahut yn dwyn y goriadau er mwyn boddloni ei chariad neu i'w adael i mewn i'r ddinas. Dim ond y brenin Gralon sy'n dianc o'r dinistr. Boddwyd pawb arall. Yn ôl traddodiad, gellir clywed clychau Kêr-Ys yn canu o hyd (fel "Clychau Aberdyfi") i rybuddio pobl ar y tir fod tywydd garw yn dod. Ffoes Gralon i'r tir mawr a sefydlu Quimper, Finistère; codwyd cerflun yn ei ddangos ar gefn ceffyl yn edrych i gyfeiriad ei ddinas foddedig o flaen eglwys gadeiriol Saint Corentin.

Ceir cyfeiriadau at y chwedl yng ngwaith y brydyddes ganoloesl Marie de France (fl. ail hanner y 12g). Yn 1839 cyhoeddodd Théodore Hersart de la Villemarqué ei gyfrol enwog, y *Barzaz Breiz*, sy'n cynnwys fersiwn o chwedl Kêr-Ys ar gân.

Gweler hefyd
------------

* Cantre'r Gwaelod
* Tyno Helig
Mae'r **Kroumirie**, neu'r **Khroumirie**, yn rhanbarth fynyddig yn y Maghreb. Fe'i enwir ar ôl y bobl Kroumiriaid lleol.

Mae mynyddoedd y Korumirie yn ymestyn yn gadwynoedd o fryniau coediog canolig eu huchder yng ngogledd-orllewin Tiwnisia a rhan gyfagos o ogledd-ddwyrain Algeria. I'r gogledd ceir gwastadedd ar lan y Môr Canoldir, i'r dwyrain mae gwastadeddau ardal Bizerte, i'r de ceir dyffryn afon Medjerda ac i'r gorllewin ymdoddant i fryniau Algeria dros y ffin, a nodir gan copa Djebel Abiod, yn Tunisie, pwynt uchaf y Kroumirie.

Mae'n un o'r ardaloedd gwlypaf yng Ngogledd Affrica, sy'n derbyn rhwng 1000 a 1500 mm o law y flwyddyn.

Ceir dau safle archaeoloegol pwysig ar lethrau deheuol y Kroumirie, ger Jendouba, sef dinasoedd Rhufeinig Bulla Regia a Chemtou.

Ethnoleg
--------

Mae'r Kroumiriaid yn gynghrair llac o grwpiau ethnig cyfagos. Mae'r Kroumiriaid go iawn yn byw yn nyffryn afon El Kebir ("Afon Fawr" yn Arabeg); fe'i gelwir yn Kroumiriaid "tabarquins" wedi eu hymrannu yn y grwpiau a ganlyn:

* Houamdia (is-grwpiau: Rjaïbia a'r Ghraïbia)
* Ouled Amor (is-grwpiau: Braïkia, Mellouli a Rouaissia) sy'n byw yn ardal Errmel hyd y ffin
* Ouled Cedra
* Ouled Said (is-grwp: Ouled Saad)

Mae Kroumiriaid yr ucheldiroedd (yn ardal Aïn Draham), yn perthyn i'r Sloul a'r Slelma (is-raniadau: Debabsa, Atatfa, Tebaïnia, Hamran, Gouaidia, a.y.b.). Dyma'r "cnewyllyn cadarn" ac mae'r llwythau eraill wedi fel petae eu clymu o'u cwmpas, yn arbennig fel canlyniad i'r goresgyniad o Diwnisia gan Ffrainc yng ngwanwyn 1881.

Gellid dosbarthu'r llwythau yn ôl ardal o fewn y Kroumirie yn ogystal:

* Kroumirie gorllewinol: Ouled Sidra, Mazoulah (Algeria) a Ouled Ali (Algeria)
* Kroumirie dwyreiniol: Meknas, Ouchtatas a Nefzas
* Kroumirie deheuol: Amdouns a Chiahia

Canolfannau
-----------

Mae'r Kroumirie yn ardal o bentrefi bychain yn hytrach na threfi mawr. Lleolir yr unig drefi sylweddol ar ei ymylon, yn arbennig Tabarka i'r gogledd (sydd â phoblogaeth ethnig sylweddol o Kroumiriaid) a Jendouba a Béja yn nyffryn afon Medjerda.

Yn y bryniau yr unig ganolfan o bwys yw Aïn Draham, sy'n ganolfan coedwigaeth a thwristiaeth. Mae'n cael ei disgrifio weithiau fel "brynfa Tiwnisia."
*Y Crist Melyn* (1889) gan Paul Gauguin, un o'r enghreifftiau mwyaf adnabyddus o arddull Cloisonnisme
Arddull peintio ôl-argraffiadol oedd ***Cloisonnisme*** (weithiau **Cloisonnisiaeth** yn Gymraeg). Yn nodweddiadol roedd yn defnyddio patrwm dau-ddimensiwn, yn cynnwys clytiau mawr o liw llachar wedi'u hamgylchynu o fewn amlinelliadau du, trwchus yn y modd o waith enamel cloisonné yr Oesoedd Canol neu wydr lliw.

Dechreuodd artistiaid fel Émile Bernard, Louis Anquetin, Paul Gauguin a Paul Sérusier beintio yn yr arddull hon yn y 1880au. Defnyddiwyd y gair "Cloisonnisme" am y tro cyntaf ym 1888 gan y beirniad celf Edouard Dujardin ar achlysur yr arddangosfa Salon des Indépendants.

Oriel
-----

* Avenue de Clichy, cinq heures du soir (1887) gan Louis Anquetin*Avenue de Clichy, cinq heures du soir* (1887) gan Louis Anquetin
* Le Pardon: Les Bretonnes dans la prairie (1888) gan Émile Bernard*Le Pardon: Les Bretonnes dans la prairie* (1888) gan Émile Bernard
* La Vision après le Sermon (La Lutte de Jacob avec l'Ange) (1888) gan Paul Gauguin*La Vision après le Sermon (La Lutte de Jacob avec l'Ange)* (1888) gan Paul Gauguin
* L'averse (1893) gan Paul Sérusier*L'averse* (1893) gan Paul Sérusier

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  White, Mark; Jones, Dafydd (2011), *Y Geiriadur Celf*, Dalen, p. 8, ISBN 978-1-906587-10-9

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Visual-Arts-Cork: Cloisonnism
Ffilm ddogfen am berson nodedig gan y cyfarwyddwr Simone Jung yw ***Königin Im Ring*** a gyhoeddwyd yn 2008. Fe'i cynhyrchwyd gan Simone Jung yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Simone Jung. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Regina Halmich. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2008. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Dark Knight* sef ffilm drosedd llawn cyffro, Americanaidd am uwcharwr. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Kai Wiehagen oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Joachim Wölcken sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Simone Jung ar 26 Ebrill 1967 yn Karlsruhe.

Derbyniad
---------

Ymhlith y gwobrau a enillwyd y mae Hessian Film Award.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Simone Jung nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 20 Awst 2016. iaith y gwaith neu'r enw: Saesneg.
Crwydriadau a brwydrau'r Cimbri a’r Teutones
Llwyth Almaenig yn wreiddiol o ogledd Jutland (Himmerland, Denmarc heddiw) oedd y **Cimbri**. Tua diwedd yr ail ganrif CC ymfudodd nifer fawr o’r Cimbri gyda llwythau y Teutones a’r Ambrones tua’r de i chwilo am diriogaethau newydd i’w sefydlu. Efallai fod hyn oherwydd effeithiau llifogydd yn ei tiriogaethau eu hunain. Yn ôl yr hanesydd Plutarch roedd gan y Cimbri fyddin o 300,000 o ryfelwyr, ond mae haneswyr diweddar yn credu fod eu nifer yn llai.

Yn 113 CC daethant i gysylltiad a’r Rhufeiniaid am y tro cyntaf, ac enillasant fuddugoliaeth dros fyddin Rufeinig dan y conswl Papirius Carbo. Yn 109 CC gorchfygasant fyddin Rufeinig arall dan Marcus Junius Silanus yn ne-ddwyrain Gâl, ac yn 107 CC gorchfygodd eu cyngheiriad, y Tigurines (o’r Swistir heddiw) fyddin dan Lucius Cassius Longinus. Yn 105 CC ym Mrwydr Arausio gorchfygasant y conswl Quintus Servilius Caepio gyda lladdfa fawr. Roedd colledion y Rhufeiniaid yn fwy nag mewn unrhyw frwydr ers Brwydr Cannae.

Yn y blynyddoedd nesaf bu’r llwythau Almaenig yn crwydro o gwmpas Sbaen, cyn symud yn ôl tua’r Eidal. Yma, ymwahanodd y Teutones a’r Ambrones oddi wrth y Cimbri. Yn 102 CC gorchfygwyd y Teutones a’r Ambrones gan fyddin Rufeinig dan Gaius Marius ym Mrwydr Aquae Sextiae gyda lladdfa enfawr.

Y flwyddyn ganlynol, ymunodd Marius a’r conswl arall, Quintus Lutatius Catulus i orchfygu’r Cimbri ym Mrwydr Vercellae. Rhoddodd hyn ddiwedd ar y bygythiad i’r Eidal. Cofnodir y Cimbri yn byw yn Jutland gan nifer o haneswyr diweddarach.

Nid ymddengys fod cysylltiad rhwng "Cimbri" a "Cymry", er gwaethaf y tebygrwydd, ond mae rhai ysgolheigion wedi awgrymu y gallai’r Cimbri fod yn siarad iaith Geltaidd yn hytrach nag Almaenig. Er enghraifft, enw eu brenin yn y frwydr yn erbyn Marius oedd Boiorix, sy’n enw Celtaidd.
Rhan o arfordir Lloegr tua 8 milltir o hyd sy'n wynebu Culfor Dover yw **Clogwyni Gwyn Dover** (Saesneg:  *White Cliffs of Dover*). Safant i'r dwyrain a'r gorllewin o ddinas Dover yng Nghaint. Maent yn 350 troedfedd (110m) o uchder ar eu pwynt uchaf. Fe'u ffurfiwyd lle mae'r Twyni Gogleddol wedi'u herydu gan y Môr Udd.

Prynwyd darn o arfordir sy’n cwmpasu’r clogwyni gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn 2016. Mae’r clogwyni’n rhan o Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ac yn Ardal Gadwraeth Arbennig.

Goleudy South Foreland ar ben y Clogwyni Gwyn i'r dwyrain o Dover
Yr ochr arall i Gulfor Dover, ceir clogwyni Cap Blanc-Nez, sydd 134m o uchder ac yn debyg o ran ffurf. Pan fo'r tywydd yn glir, gellir gweld y naill glogwyn o'r llall.

Mae gan y clogwyni olwg drawiadol. Fe'u defnyddir yn aml fel symbol am Ynys Brydain fel cadarnle wrth iddynt edrych dros Gulfor Dover tuag at gyfandir Ewrop; maent yn ymddangos fel rhagfur yn erbyn goresgyniad. Yn y cyfnod cyn teithio awyr y fordaith o Dover byddai'r prif lwybr a ddefnyddid gan deithwyr i'r Cyfandir, a'r llinell wen o glogwyni oedd yr olygfa olaf o'r hyn a gafodd teithwyr o Loegr, neu'r olygfa gyntaf a gawsant pan oeddynt yn dychwelyd.

*The Last of England* ("Yr Olwg Olaf o Loegr", 1852/1855), paentiad gan Ford Madox Brown (1821–93). Mae pâr ifanc a’u plentyn yn ffarwelio â’u hen fywyd yn Lloegr wrth iddynt gychwyn ar y fordaith ansicr i Awstralia. Mae Clogwyni Gwyn Dover i'w gweld yn y cefndir.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "White cliffs of Dover to be bought by National Trust". *BBC News* (yn Saesneg). Cyrchwyd 1 Rhagfyr 2016.
Dinas Almaenig oedd **Königsberg** a safai ar leoliad y ddinas bresennol Kaliningrad, sydd yn brifddinas Oblast Kaliningrad, allglofan i Ffederasiwn Rwsia.

Sefydlwyd Königsberg gan y Marchogion Tiwtonaidd ym 1255, yn ystod Croesgadau'r Gogledd, ar safle Twangste, un o drefi hanesyddol yr Hen Brwsiaid. Ystyr Königsberg yw "Mynydd y Brenin", a chafodd ei henwi ar ôl Ottokar II, brenin Bohemia. Tyfodd yn borthladd pwysig yn y Môr Baltig ac ymunodd â'r Gynghrair Hanseatig ym 1340. Daeth yn brifddinas i Ddugiaeth Prwsia (1525-1701) a Dwyrain Prwsia (1772–1829, 1878–1945).

Datblygodd Königsberg yn ganolfan i ddeallusion, llenorion, ac arlunwyr Almaenig ac yn gartref i Brifysgol Albertina. Ymhlith yr enwogion a drigasant yno bu Simon Dach, Immanuel Kant, Käthe Kollwitz, E. T. A. Hoffmann, David Hilbert, Agnes Miegel, Hannah Arendt, a Michael Wieck. Siaradai'r boblogaeth Almaeneg yn bennaf o'r 13g hyd yr 20g, ac roedd hefyd yn ddinas bwysig i genhedloedd y Pwyliaid a'r Lithwaniaid.

Cafodd y ddinas ei ddirywio gan ymgyrch fomio'r Cynghreiriaid yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac yn ystod Brwydr Königsberg (1945). Cipiwyd y ddinas gan yr Undeb Sofietaidd a chafodd y boblogaeth Almaenig ei gyrru allan. Cafodd yr ardal ei hail-boblogi gan ddinasyddion Sofietaidd, a'i hail-enwi'n Kaliningrad ym 1946 er cof am Mikhail Kalinin.

Darllen pellach
---------------

* Jamie Freeman, *From German Königsberg to Soviet Kaliningrad: Appropriating Place and Constructing Identity* (Llundain: Routledge, 2021).