Lleoliad Cernyw mewn perthynas â Lloegr
Baner Cernyw
Un o'r gwledydd Celtaidd yw **Cernyw** (Cernyweg: *Kernow*; Saesneg: *Cornwall*), yn ne-orllewin Prydain. Mae hefyd yn sir hanesyddol Lloegr ac yn sir seremonïol y rhanbarth De-orllewin Lloegr, gyda'i dref gweinyddol yn Truro. Mae'n ffinio â Dyfnaint ar y tir ac yn gorwedd rhwng Môr Iwerddon a'r Môr Udd. Ystyrir Ynysoedd Syllan neu Scilly hefyd yn rhan o Gernyw. Ar 24 Ebrill 2014 cydnabyddwyd y Cernywiaid yn lleiafrif cenedlaethol.

Truro yw'r unig ddinas, a hefyd y brifddinas. Mae prif drefi'r wlad yn cynnwys Newquay, Bodmin, St Austell, Camborne, Redruth a Padstow. Mae Cernyw yn enwog am fod yn lle dda i fynd am wyliau am ei fod yn dwymach ar gyfartaledd nac unrhyw le arall yng ngwledydd Prydain, ac am ei fod yn lle arbennig am syrffio.

Mae Cernyw hefyd yn enwog am ei phasteiod cig a'i mwynfeydd alcam, ac am Senedd y Stanorion neu Fwynwyr sy'n dal i fynnu mai ganddi hi mae'r hawl i reoli'r wlad. Piran yw nawddsant Cernyw, a'i faner yn groes wen ar gefndir du. Mae mudiad cenedlaethol gwleidyddol yng Nghernyw, ond nid yw'r pleidiau megis Mebyon Kernow a Phlaid Genedlaethol Cernyw wedi gwneud fawr o farc hyd yma, er iddynt gipio ambell sedd ar gynghorau lleol.

Cynhelir Gorsedh Kernow (Gorsedd Cernyw) yn flynyddol i hyrwyddo'r iaith Gernyweg a diwylliant Cernyw.

Mae'r Tywysog Siarl hefyd yn dal y teitl Dug Cernyw.

Daearyddiaeth
-------------

Land's End (Penn an Wlas / Pedn an Wlas)
Pentir sylweddol ym mhen de-orllewinol eithaf Prydain Fawr sy'n ymestyn allan i'r Cefnfor Iwerydd rhwng y Môr Celtaidd i'r gogledd a'r Môr Udd i'r de yw Cernyw. Penrhyn *Pedn an Wlas* neu Land's End yw pwynt mwyaf deheuol Cernyw a Phrydain (John o Groats yn yr Alban yw pwynt mwyaf gogleddol yr ynys). Nodweddir yr arfordir gan nifer o faeau creigiog a thraethau braf. Mae arfordir y gogledd yn llawer mwy ysgythrog a chreigiog nag arfordir y de, lle ceir baeau mawr agored.

Map dwyieithog Cernyweg-Saesneg o Gernyw
Mae'r poblogaeth oddeutu 534,300, ac mae ei arwynebedd yn 3,563 km2 (1,376 mi sg).

Creigiau Hen Dywodfaen Coch a Defonaidd sy'n nodweddi daeareg solid yr ardal; mae'r creigiau hyn yn torri trwodd yn fryniau isel yma ac acw, yn enwedig ger yr arfordir ac ar Waun Bodmin, lle ceir Bron Wennyly (*Brown Willy*, 419m), pwynt uchaf Cernyw.

Hanes
-----

*Prif: Hanes Cernyw*
Mae **hanes Cernyw** fel gwlad fasnach yn dechrau gyda'i chysylltiadau â marsiandïwyr Môr y Canoldir a oedd yn cael eu denu yma gan y mwynfeydd tun. Roedd tun yn cael ei gynhyrchu yng Nghernyw ers Oes yr Efydd; roedd y metel yn arbennig o bwysig gan ei fod yn cael ei gymysgu â chopr i gynhyrchu efydd.

Gelwid Cernyw yn *Cornubia* gan y Rhufeiniaid, ond nid oes llawer o olion Rhufeinig wedi eu darganfod yma. Erbyn y cyfnod yma roedd tun i'w gael yn haws o Benrhyn Iberia, felly roedd pwysigrwydd economaidd yr ardal yn llai. Wedi i'r Rhufeiniaid adael ymddengys fod Cernyw yn rhan o deyrnas Frythonig Dumnonia neu Dyfnaint.

Erbyn yr 8g roedd Dyfnaint wedi ei goresgyn gan yr Eingl-Sacsoniaid. Enillodd y Brythoniaid frwydr yn "Hehil" yn 721, ond yn 838 gorchfygwyd cynghrarir o Frythoniaid a Daniaid gan Egbert, brenin Wessex. Yn 936, nodir i Athelstan osod Afon Tamar fel ffin orllewinol Wessex.

Erbyn 1066 ystyrid Cernyw yn rhan o Deyrnas Lloegr, ond roedd ganddi rywfaint o annibyniaeth yn parhau fel is-deyrnas. Diorseddwyd brenin olaf Cernyw, Cadog, gan y Normaniaid.
Bu gwrthryfel yn 1497, gan ddechrau ymhlith y mwynwyr tun, oedd yn gwrthwynebu cynnydd yn y trethi. Dywedir i ugain y cant o boblogaeth Cernyw gael ei lladd yn y gwrthryfel yma. Yn 1755 tarawyd arfordir Cernyw gan tsunami a achoswyd gan ddaeargryn mawr Lisbon. Ffurfiwyd plaid genedlaethol Mebyon Kernow yn 1951 i geisio ennill hunanlywodraeth. Nid yw'r blaid wedi llwyddo i ennill sedd yn Nhy'r Cyffredin hyd yma.

Ar 24 Ebrill 2014 cydnabyddwyd y Cernywiaid yn lleiafrif cenedlaethol. Roedd hyn o dan y Confensiwn Fframwaith Ewropeaidd ar gyfer Diogelu Lleiafrifoedd Cenedlaethol (FCPNM). Mae'r penderfyniad i gydnabod hunaniaeth unigryw'r pobl Cernyw, felly'n rhoi'r un statws iddynt a'r Albanwyr y Cymry a'r Gwyddelod. Golyga hyn, hefyd, bod gan y Cernywiaid "yr hawl i fynegi, cadw, rhannu a datblygu eu diwylliant a’u hunaniaeth unigryw."

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
------------------------------

### Ardaloedd awdurdod lleol

Nid yw'r sir wedi'i rhannu'n ardaloedd awdurdod lleol; gweinyddir y sir gyfan fel awdurdod unedol, sef Cernyw (awdurdod unedol).

### Etholaethau seneddol

Rhennir Cernyw yn chwe etholaeth seneddol yn San Steffan:

* Camborne a Redruth
* De-ddwyrain Cernyw
* Gogledd Cernyw
* St Austell a Newquay
* St Ives
* Truro ac Aberfal

Yr iaith Gernyweg heddiw
------------------------

*Prif: Cernyweg*
Mae tua mil o bobl yn siarad fersiynau cyfoes o'r iaith Gernyweg. Mae'r rhan fwyaf o siaradwyr yn defnyddio Kernewek Kemmyn, sydd wedi'i seilio ar lenyddiaeth Gernyweg Canol gydag orgraff i gynrychioli'r seiniau tybiedig. Hefyd mae defnyddwyr Kernewek Unyes (Cernyweg Unedig) a Kernewek Unyes Amendys (CU adolygedig) gydag orgraff Cernyweg Canol wedi'i safoni. Gwell gan rai siaradwyr ddefnyddio Cernyweg Diweddar, sef iaith yr 17eg a'r 18goedd.

Cernyweg, 'Croeso i Penzance' yn yr Gorsaf reilffordd Penzance.
Bu farw Dolly Pentreath, siaradwr uniaith olaf y Gernyweg yn ôl y chwedl yn 1777, ond mae tystiolaeth i siaradwyr dwyieithog eraill fyw tan ddechrau'r 19g. Gwnaeth yr iaith oroesi ar dafodau pysgotwyr i ryw raddau hyd ddiwedd y 19g (ni wnaed yr ymchwil angenrheidiol ar y pryd). Mae peth adferiad yn digwydd nawr. O'r chwe iaith Geltaidd, Cernyweg ydyw'r debycaf i'r Llydaweg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan Cyngor Cernyw

Cyfeiriadau
-----------


1. ↑  Cyngor Cernyw; adalwyd 24 Ebrill 2023.
2. ↑  Cyngor Cernyw; adalwyd 24 Ebrill 2023.

 gw • sg • go**Dinasoedd a threfi Cernyw**

**Enwau Cernyweg**
  
**Dinas**  

Truru
  
**Trefi**  

Aberfal (Aberfala) **·** 
Bosvena **·** 
Essa **·** 
Fowydh **·** 
Hellys **·** 
Heyl **·** 
Kammbronn **·** 
Kelliwik **·** 
Lanndreth **·** 
Lannstefan **·** 
Lannust **·** 
Lannwedhenek **·** 
Lyskerrys **·** 
Logh **·** 
Lostwydhyel **·** 
Lulynn **·** 
Marghasyow **·** 
Nansledan **·** 
Pennsans **·** 
Penntorr **·** 
Penrynn **·** 
Ponswad **·** 
Porth Ia **·** 
Porthbud **·** 
Porthleven **·** 
Reskammel **·** 
Resrudh **·** 
S. Austel **·** 
S. Colom Veur **·** 
Strasnedh **·** 
Tewynblustri
  
  
**Enwau Saesneg**
  
**Dinas**  

Truro
  
**Trefi**  

Bodmin **·** 
Bude **·** 
Callington **·** 
Camborne **·** 
Camelford **·** 
Falmouth **·** 
Fowey **·** 
Hayle **·** 
Helston **·** 
Launceston **·** 
Liskeard **·** 
Looe **·** 
Lostwithiel **·** 
Marazion **·** 
Nansledan **·** 
Newlyn **·** 
Newquay **·** 
Padstow **·** 
Penryn **·** 
Penzance **·** 
Porthleven **·** 
Redruth **·** 
St Austell **·** 
St Blazey **·** 
St Columb Major **·** 
St Ives **·** 
St Just in Penwith **·** 
Saltash **·** 
Stratton **·** 
Torpoint **·** 
Wadebridge



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • go Y Gwledydd Celtaidd |
| --- |
|  |
| Gwledydd | 
* Baner Yr Alban Yr Alban
* Baner Cernyw Cernyw
* Baner Cymru Cymru
* Baner Galisia Galisia
* Baner Gweriniaeth Iwerddon Iwerddon
* Baner Llydaw Llydaw
* Baner Ynys Manaw Manaw

 |
|  |
| Cenedlaetholdeb | 
* Cymreig
* Albanaidd
* Gwyddelig
* Llydewig

 |
|  |
| Datganoli | 
* Cymru
* Cernyw

 |
|  |
| Annibyniaeth | 
* Cymru
* Yr Alban

 |
|  |
| Uno | 
* Iwerddon Unedig
* Llydaw Unedig

 |
|  |
| Iaith | 
* Cymraeg
* Albaneg
* Gwyddeleg
* Cernyweg
* Llydaweg

 |
|  |
| Cydweithio | 
* Pan-geltiaeth
* Undod Celtaidd
* Y Gynghrair Geltaidd
* Y Gyngres Geltaidd

 |
|  |
| Gŵyl | 
* Gŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant (Lorient)
* Celtic Connections
* Gŵyl Ban Geltaidd

 |
|  |
| Gweler hefyd: Y Celtiaid hynafol |

 |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goSiroedd seremonïol Lloegr |
| --- |
|  |
| 
* Berkshire
* Bryste
* Caint
* Cernyw
* Cumbria
* De Swydd Efrog
* Dinas Llundain
* Dorset
* Dwyrain Sussex
* Dwyrain Swydd Efrog
* Dyfnaint
* Essex
* Glannau Merswy
* Gogledd Swydd Efrog
* Gorllewin Canolbarth Lloegr
* Gorllewin Sussex
* Gorllewin Swydd Efrog
* Gwlad yr Haf
* Hampshire
* Llundain Fwyaf
* Manceinion Fwyaf
* Norfolk
* Northumberland
* Rutland
* Suffolk
* Surrey
* Swydd Amwythig
* Swydd Bedford
* Swydd Buckingham
* Swydd Derby
* Swydd Durham
* Swydd Gaer
* Swydd Gaergrawnt
* Swydd Gaerhirfryn
* Swydd Gaerloyw
* Swydd Gaerlŷr
* Swydd Gaerwrangon
* Swydd Henffordd
* Swydd Hertford
* Swydd Lincoln
* Swydd Northampton
* Swydd Nottingham
* Swydd Rydychen
* Swydd Stafford
* Swydd Warwick
* Tyne a Wear
* Wiltshire
* Ynys Wyth

 | Lloegr |

 |