**Gramadeg Einion Offeiriad** yw'r ymgais Gymraeg gyntaf y gwyddys amdani gyda sicrwydd i geisio cyfundrefnu cerdd dafod. Fe'i tadogir ar Einion Offeiriad, sef clerigwr a bardd a flodeuai, fe dybir, yn ystod hanner cyntaf y 14g. Roedd hwn yn gyfnod pwysig yn hanes ein llenyddiaeth gan mai dyma'r cyfnod rhwng Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr. Cysylltir y gramadeg hefyd â Dafydd Ddu Athro o Hiraddug, a thybir iddo ef olygu gramadeg a fodolasai eisoes. Tybiai Syr John Morris-Jones mai Einion a'i lluniodd yn gyntaf, rywbryd ar ôl 1322, ac y bu i Ddafydd ei olygu a'i helaethu'n ddiweddarach.

Y testun
--------

Ceir pedair prif ffynhonnell ar gyfer y gramadeg yn y llawysgrifau. Fe'u dynodir gan *A*, *B*, *C* a *D* gan Syr John Morris-Jones yn ei ramadeg ef, *Cerdd Dafod* (1925), sef fel a ganlyn:

*A*: Llyfr Coch Hergest, c.1400, colofnau 1117-1142, sy'n cychwyn â'r geiriau:
*Pedeir llythyren arhugeint kymraec yssydd. Nyt amgen.*
*B*: Llsgr. Llanstephan 3, tua'r un cyfnod, dalennau 472-504, sy'n cychwyn â'r geiriau:
*Kerddwryaeth kerdd dauawt yw hynn.*
*C*: Llsgr. Peniarth 20, c.1440, tud. 305-350, anghyflawn.
*D*: Llsgr. Bangor 1, llawysgrif gynharach na 1440, anghyflawn ac amherffaith.
Noda Thomas Parry yn Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900 fod y copi cynharaf sydd ar gael heddiw yn waith a luniwyd rhwng 1350 a 1400. Mae'n debygol mai addasiad ydyw o ramadeg Lladin a fodolasai eisoes. Priodolir y gwaith hwn i Ddwned (Lladin: *Donatus*) a Phriscian.

Ni chyffyrddir â'r gynghanedd fel cyfundrefn yn y gramadeg. Cynhwysa'r gramadeg draethawd ar y llythrennau, sillafau, elfennau gramadeg, mydryddiaeth, y beiau gyda thrioedd cerdd.

Defnyddia Einion enghreifftiau o waith y Gogynfeirdd olaf a beirdd cynnar y 14g i gefnogi ei ddisgrifiadau o'r mesurau. Dyma rai beirdd y dyfynnir peth o'u gwaith o fewn y gramadeg:

* Bleddyn Llwyd
* Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd
* Dafydd Ddu Athro o Hiraddug
* Gruffudd ab yr Ynad Coch
* Gwilym Ddu o Arfon

ac Einion ei hun.

Ceir cyfeiriad at Einion fel awdur y gramadeg mewn nodyn ar un o'r llawysgrifau gan Robert Vaughan o'r Hengwrt:

*Llyfr Kerddwriaeth a wnaeth Einion Effeiriad o Wynnedd i Syr Rys ap Gruff.[udd] ap Howel ap Gruff. ap Ednyfed Vychan yr ynrydedd a moliant iddo ef.*
Argraffwyd peth o'r gwaith dan olygiad Ab Ithel gan y *Welsh Manuscripts Society* yn 1856 o dan y teitl anghywir *Dosparth Edeyrn Dafod Aur* ond y mae'n ffynhonnell lwgr gan fod ffugiadau Iolo Morganwg andwyo'r llawysgrif y cymerwyd y testun ohoni.

Yn dilyn gwaith Einion a Dafydd, cafwyd nifer o ymgeisiadau i gyfundrefnu cerdd dafod.

Llyfryddiaeth
-------------

* Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1945.
* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod*, Rhydychen, 1925.

Gweler hefyd
------------

* Y Pedwar mesur ar hugain (Yr Hen XXIV mesur)
* Cerdd Dafod
* Dafydd Ddu Athro o Hiraddug
* Gramadegau Cerdd Dafod
* Beiau Gwaharddedig Cerdd Dafod

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gramadeg Einion Offeiriad yn Llyfr Coch Hergest (colofnau 1117-1142)
2. ↑  Peniarth MS.20, ffotograff 303 ymlaen
3. ↑  Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1945
4. ↑  John Morris-Jones, *Cerdd Dafod*, Rhydychen, 1925.

Dolenni allanol
---------------

* Gramadeg Einion Offeiriad yn Llyfr Coch Hergest (colofnau 1117-1142)
* Peniarth MS.20, ffotograff 303 ymlaen