Y Groes Naid
**Tlysau Coron Cymru** yw creiriau cenedlaethol brenhinol Cymru (yn enwedig creiriau Teyrnas Gwynedd) a ddygwyd gan Edward I, brenin Lloegr, yn dilyn lladd Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn II), Tywysog Cymru, yng Nghilmeri.

Lladd Llywelyn a chymryd tlysau'r goron
---------------------------------------

Llywelyn ap Gruffydd, a adwaenir yn gyffredin fel Llywelyn Ein Llyw Olaf, oedd Tywysog brodorol olaf Cymru. Yr adeg honno, wrth gwrs, roedd Cymru'n wlad annibynnol, sofran. Lladdwyd Llywelyn gan filwyr Seisnig pan gynigiwyd trafodaeth dan dermau heddwch, heb arfau. Ni chadwodd y Saeson mo'u gair, roeddent wedi dod ag arfau i'r cyfarfod, a lladdwyd Llywelyn. Digwyddodd hyn yng Nghilmeri ger Llanfair ym Muallt yn 1282. Rhoddwyd ei ben ar bicell, rhoddwyd coron o eiddew o'i gwmpas ac aethpwyd ag ef o amgylch Cymru, ac yn y diwedd fe'i gosodwyd yn Nhŵr Llundain fel y gallai pawb ei weld a'i wawdio.

Yn 1283, cafodd ei frawd Dafydd ap Gruffydd, Arglwydd Dyffryn Clwyd ei lusgo drwy strydoedd yr Amwythig gan geffyl, ei grogi, ei adfywio a’i ddiberfeddu, ag yntau'n fyw. Taflwyd ei ymysgaroedd i dân wrth iddo wylio. O’r diwedd, torrwyd ei ben a’i osod gyda'i frawd yn Nhŵr Llundain a thorrwyd ei gorff yn chwarteri gan y Saeson.

Ar ôl trechu'r Cymru, fel hyn, yn 1283, dygwyd pob arwyddlun, regalia a chrair brenhinol i Loegr. Roedd Edward wrth ei fodd pan feddiannodd cartref brenhinol llinach tywysogion Gwynedd. Yn Awst 1284, sefydlodd ei lys yn Abergwyngregyn, Gwynedd. Symudodd bob arwyddlun o fawredd o Wynedd; cyflwynwyd coron bychan i gysegrfa Sant Edward yn Westminster; toddwyd yr aur o amgylch seliau Llywelyn, ei wraig, a'i frawd Dafydd i wneud cwpan cymun, a roddwyd gan y brenin i'r *Vale Royal Abbey* lle y bu hyd ddiddymiad y sefydliad hwnnw yn 1538, ac wedi hynny y daeth i feddiant teulu'r abad olaf. Y crair crefyddol mwyaf gwerthfawr oedd y groes a wnaed o'r Groes lle croeshoeliwyd Crist arni, sef y Groes Naid, a pharediwyd honno drwy Lundain ym Mai 1285 mewn gorymdaith ddifrifol, dan arweiniad y brenin, y frenhines, archesgob Caergaint ac un-deg-pedwar o esgobion, a magnadau'r deyrnas. Yr oedd Edward felly'n meddiannu regalia a chreiriau hanesyddol a chrefyddol Cymru, gan ddangos i'r byd ei fod wedi dileu llinach Tywysogion Cymru, gan atodi'r dywysogaeth i'w Goron ef ei hun: Coron Lloegr. Wrth sôn am hyn dywedir bod un o groniclwyr yr oes wedi datgan "ac yna bwriwyd Cymru gyfan i'r llawr." Ond nid dyna ddiwedd Cymru.

Coron Llywelyn
--------------

Trysor coll o hanes Cymru yw Coron Llywelyn (neu 'Dalaith Llywelyn'). Cofnodir fod Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru ac Arglwydd Aberffraw wedi rhoi'r goron hon ac eitemau eraill (megis y Groes Naid) i'r mynachod yn Abaty Cymer i'w cadw'n ddiogel ar ddechrau ei ymgyrch olaf yn 1282. Ond fe'i lladdwyd yn Rhagfyr y flwyddyn honno. Rheibiwyd yr abaty gan filwyr Lloegr yn 1284 ac ysbeiliwyd creiriau Teyrnas Gwynedd a oedd mewn gwirionedd yn greiriau Cenedlaethol. Wedi hynny cymerwyd nhw i Lundain a'u cyflwyno yng nghysegr Edward y Cyffeswr yn Abaty Westminster gan Alphonso, Iarll Caer, etifedd Edward I, fel arwydd o ddinistr llwyr y Wladwriaeth Gymreig Annibynnol.

Coron Arthur
------------

Mae Rees Davies yn credu bod yna sawl coron ac ymhlith y rhai a atafaelwyd yn 1282 roedd "Coron Arthur", sef trysor Cymreig brodorol hŷn, y mae'n bosibl iddo gael ei lunio mor bell yn ôl â theyrnasiad Owain Gwynedd (1137–1171) neu efallai'n gynharach, wrth i dywysogion Gwynedd atgyfnerthu eu safle fel prif lywodraethwyr Cymru.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Ef (Edward) a feddiannodd symbolau mwyaf gwerthfawr a grymus Tywysogaeth Annibynnol Cymru – Coron Llywelyn, matrics ei sêl, tlysau a Choron Arthur, ac yn bennaf oll y crair pwysicaf Cymru, y darn o’r wir groes a elwir yn Y Groes Naid (yn union fel y symudodd y Maen Sgon o'r Alban yn 1296).
R. R. Davies  | "|

Coron y Tywysog Owain Glyn Dŵr
------------------------------

Mae cryn ddirgelwch o gwmpas lleoliad Coron Owain Glyndŵr. Coronwyd Glyndŵr yn 1404 yn Senedd Cymru a gynhaliwyd ym Machynlleth – ond gyda choron pwy? Mae'n bosibl mai coron arall a oedd yn bodoli cyn 1282 oedd hon, yn debyg i un Llywelyn, ac o bosibl yn goron brenhinoedd Powys a elwid yn *Goron Elisig* neu'n un a wnaed yn benodol ar gyfer yr achlysur. Posibilrwydd arall yw nad oedd coron Llywelyn, a oedd wedi’i dwyn yn 1303 ochr yn ochr â Thlysau Coron Lloegr, wedi’i dychwelyd gyda’r gweddill ohonynt, ac felly dihangodd rhag cael ei dinistrio gan Cromwell.

Y Groes Naid
------------

Y Groes Naid
Hon oedd y grair cysegredig pwysicaf y credir ei fod yn ddarn o'r Gwir Groes (Croes Crist) a gedwid yn Abaty Aberconwy gan frenhinoedd a thywysogion Gwynedd, aelodau o linach Aberffraw a sefydlodd Cymru'n wladwriaeth sofran. Credent ei fod yn eu hamddiffyn ac yn amddiffyn Cenedl y Cymru. Ni wyddys pryd y cyrhaeddodd Wynedd gyntaf na sut y'i hetifeddwyd, ond mae’n bosibl iddo gael ei ddwyn o Rufain gan y brenin Hywel Dda yn dilyn ei bererindod tua 928. Yn ôl traddodiad fe'i trosglwyddwyd o dywysog i dywysog hyd amser y Tywysogion Llywelyn ap Gruffudd a'i frawd Dafydd.

Matricsau sêl Llywelyn
----------------------

Cafodd matricsau seliau Llywelyn, ei wraig, a'i frawd Dafydd eu toddi i wneud cwpan Cymun, a rhoddwyd hwnnw gan frenin Lloegr i Abaty Brenhinol y Fro, lle y bu hyd ddiddymiad y sefydliad hwnnw yn 1538, ac wedi hynny y daeth i feddiant teulu yr abad olaf.

Gweler hefyd
------------

* Talaith Llywelyn
* Maesmynnan
* Cymru yn yr Oesoedd Canol
* Archaeoleg Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The last stand of Llywelyn the Last". *BBC* (yn Saesneg). 2012-12-11. Cyrchwyd 2022-06-20.
2. ↑  Davies, Dr John (2020). *Accident or Assassination?The Death of Llywelyn 11th December 1282* (PDF). Abbey Cwmhir Heritage Trust.
3. ↑  Long, Tony. "Oct. 3, 1283: As Bad Deaths Go, It's Hard to Top This". *Wired* (yn Saesneg). ISSN 1059-1028. Cyrchwyd 27 Mai 2022.
4. ↑  "Houses of Cistercian monks: The abbey of Vale Royal". *A History of the County of Chester*. **3**. London: Victoria County History. 1980. tt. 156–165.
5. ↑  Davies, Rees (1 May 2001). "Wales: A Culture Preserved". bbc.co.uk/history. t. 3. Cyrchwyd 6 May 2008.
6. ↑  Morris, Marc (2008). *A great and terrible king : Edward I and the forging of Britain*. London: Hutchinson. t. 194. ISBN 978-1681771335.
7. ↑  "Wales: History 1066 to 1485 (Hutchinson encyclopedia article)".
8. 1 2  Davies, R.R. (2000). *The Age of Conquest: Wales, 1063–1415*. USA: Oxford University Press. t. 544 pages. ISBN 0-19-820878-2.
9. ↑  "Glyndŵr's final resting place". *BBC News*. 6 November 2004. Cyrchwyd 5 January 2010.
10. ↑  Law and Government Under the Tudors: Essays Presented to Sir Geoffrey Elton
11. ↑  "Houses of Cistercian monks: The abbey of Vale Royal". *A History of the County of Chester*. **3**. London: Victoria County History. 1980. tt. 156–165.