recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Arwydd o afiechyd ydy **symptom.** Daw'r gair o'r iaith Roeg *σύμπτωμα* sef "damwain ac aflwydd ar berson". Gall y symptom ymwneud ag unrhyw beth gwahanol i'r arfer: arwydd gweledol neu deimlad gwahanol i'r arfer, gan y claf, sy'n arwydd o afiechyd neu haint. Er enghraifft, un o'r symptomau cynharaf o lid y freithell (meningitis) ydy cur pen.

Tystiolaeth oddrychol o glefyd fel y canfyddir gan glaf yw symptom, ac felly mae'n wahanol i arwydd meddygol sef tystiolaeth wrthrychol a ddarganfyddir gan feddyg.

Enghreifftiau
-------------

Nid ydy'r rhestr ganlynol yn gynhwysfawr. Mae'r rhifau mewn cromfachau'n cyfeirio at godau ICD-10.

### Cyffredinol

colli pwysau (R63.4), colli awch bwyd (R63.0), rhoi pwysau (R63.5), ceg sych (R68.2), blinder (R53), cyhyrau'n gwanhau (M62.8), clefyd melyn (jaundice) (M62.8), poen yn y bol (R10), poen yn y frest (R07), cleisio, anafiadau (R25.1), tyndra’r cyhyrau (cramp) (R25.2), sŵn yn y glust (tinnitus) (H93.1), y bendro (R42), oerfel (ar berson) (hypothermia) (T68), gorboethi (hyperthermia) T670), gwaedu, chwydd, chwysu, cryndod (rigor)
### Niwrolegol a seicolegol

acroffobia, gordynydra (anxiety), hunan-anafu (self harm), iselder ysbryd, rhith-weld (hallucinations), cur pen, diffyg cwsg (F51.0, G47.0), y parlys (paralysis), ffobia, tic
### Y golwg

golwg dwbwl (H53.2), golwg niwlog (blured vision)
### Y stumog a'r perfedd

anorecsia (R63.0), chwydd y boten (neu bola chwyddo) (R63.0), torri gwynt (R14), troeth-waedu (melena) (K92.1), rhwymedd (constipation) (K59.0), dolur rhydd (diarrhea) (A09, K58, K59.1), diffyg traul (K30), gwynt (flatulence) (R14), teimlo fel chwydu (nausea) (R11), dŵr poeth (pyrosis) (R12), chwydu (R11)
### Cardiofasgwlaidd

poen yn y frest (R07), gorguro'r galon (palpitations) (R00.2), chwimguro'r galon (tachycardia) (R00.0), tan-guro'r galon (bradycardia) (R00.1)
### Wroleg (urology)

tostedd (dysuria) (R30.0)
### Yr ysgyfaint

goranadlu (hyperventilation), tananadlu (hypoventilation), peswch
### Pilynnol (Integumentary)

crafiadau (abrasions), swigen (meddygol) (T14.0), cosi (meddygol) (L29), brech (R21)
### Obstetreg a gynecolegol

anffrwythlondeb, poenau geni

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Sumptoma, Henry George Liddell, Robert Scott, *A Greek-English Lexicon*, at Persues
2. ↑  (Saesneg) Rhestr termau meddygol: S. Adran Batholeg Prifysgol Dwyrain Ontario.
Mae **Tim Rishton** yn gerddor (organydd), awdur a darlledwr.

A'i haniadau ym Môn (bu'r teulu'n cadw gefail Tregain gerllaw Llangefni) cafodd Rishton ei eni yng Ngogledd Lloegr.

Ar ôl iddo astudio gyda'r organyddes enwog o Awstria Susi Jeans, dychwelodd i Fôn yn yr 1980au yn Organydd Caergybi ac yn diwtor yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor, lle y cymerodd gradd doethur (PhD) mewn cerddoriaeth. Yn ogystal â chyngerddau yng Nghymru a thramor, dechreuodd Rishton ddarlledu a recordio - gan gynnwys cydweithio gydag Aled Jones i wneud rhaglenni HTV a recordiad gyntaf Aled ("Hear my Prayer" a gyhoeddwyd gan Sain).

Symudodd wedyn i Norwy a gweithio fel Athro yng Ngholeg Prifysgol Tromsø a swyddog cerddoriaeth yn Esgobaeth Gogledd Hålogaland. Erbyn hyn mae hefyd yn Gyfarwyddwr astudiaethau cerddoriaeth gydol oes ym Mhrifysgol Gaerhirfryn, ond mae'n parhau i fod yn aelod o Orsedd y Beirdd a Llys yr Eisteddfod.

Mae wedi ysgrifennu sawl llyfr ac erthyglau lawer, y rhan fwyaf ohonynt wedi eu hysgrifennu yn Norwyeg. Ar hyn o bryd mae'n ysgrifennu llyfr newydd am gerddoriaeth 1400-1800 ar gyfer gwasg yn Norwy ond mae llyfr yn y Gymraeg ar y gweill hefyd. Cyhoeddwyd hefyd nifer o recordiadau; cerddoriaeth gynnar yn arbennig.

Ymddiddora'n arbennig mewn cerddoriaeth mewn eglwysi a chapeli pentref, ac mae'n well ganddo gynnal cyngherddau mewn pentrefi nac mewn dinasoedd a neuaddau cyngerdd mawrion. Mae ei ddatganiadau organ a'i recordiadau'n dra boblogaidd yn yr Almaen ac yn Norwy ond y mae'n weithgar ledled Ewrop a'r Unol Daleithiau.

Gan nad yw'n credu y dylai cerddoriaeth fod yn destun cystadleuaeth, nid yw Tim yn cymryd rhan mewn cystadleuthau.

Gweler hefyd
------------

* *International Who's Who in Music* (11th edition) (Cambridge, 1988), p. 774
* Bywgraffiad yng nghylchgrawn *Romsdals Budstikke* 19 Awst 1995, 16-17
* Bywgraffiad yng nghylchgrawn *Åndalsnes Avis*, 5 Chwefror 1994, 8-9
* Tim Rishton, *Joyful Noise? The Why, What and How of music in church.* Rhagair gan George Carey. Skipton: Holy Trinity Press, 2006
* Tim Rishton, *Liturgisk orgelspill*. Stavanger: Cantando, 1996

Dolen allanol
-------------

* (safle we swyddogol)
* Archifwyd 2006-02-06 yn y Peiriant Wayback.
*
Ardal Schengen
Mae **Cytundeb Schengen** yn caniatáu symud o un wlad Ewropeaidd i'r llall heb wirio pasbortau. Fe'i henwir ar ôl y pentref o'r un enw yn Lwcsembwrg lle y llofnodwyd y cytundeb gwreiddiol ym 1985.

Mae 26 o wledydd yn Ewrop, yn cynnwys pedair nad ydynt yn yr UE, sydd wedi arwyddo Cytundeb Schengen. Nid yw’r DU yn aelod llawn o’r cytundeb hwn, sy’n golygu y bydd angen i chi ddangos eich pasbort wrth fynd i mewn i ardal y Cytundeb Schengen. Unwaith yr ydych chi yn Ardal Schengen rydych yn rhydd i deithio o un wlad i’r llall heb wiriadau ar eich pasbort na chael eich atal wrth y tollau.

Aelodau
-------

Pob un o wledydd yr Undeb Ewropeaidd heblaw:

* Y Deyrnas Unedig
* Iwerddon

a'r Gwledydd isod:

* Norwy
* Gwlad yr Iâ
* Monaco
* Y Swistir

Un effaith yn hyn oll oedd ail-agor ffiniau a chaniatáu cymunedau a rannwyd ar ôl cwymp Awstria-Hwngari, Ymerodraeth yr Almaen ac Ymerodraeth Rwsia ym 1918 i ail-gysylltu. Enghraifft o hyn oedd pentref Slovenské Nové Mesto yn Slofacia, lle y mae'r orsaf a'r rheilffordd, a'r ddinas Hwngaraidd Sátoraljaújhely, yr oedd Slovenské Nové Mesto yn faesdref iddi.

Cyfeiriadau
-----------

* Schengen -  Archifwyd 2014-07-16 yn y Peiriant Wayback.
* János Irházi,  Archifwyd 2012-02-07 yn y Peiriant Wayback.
* 
* Cymraeg -
Chamberlain, Daladier, Hitler a Mussolini yng Nghynhadledd München
Arwyddwyd **Cytundeb München** yn ninas München yn ne yr Almaen yn oriau cynnar 30 Medi 1938 (ond wedi ei dyddio 29 Medi), rhwng Adolf Hitler, Canghellor yr Almaen a'i gyngrheiriad Benito Mussolini, arweinydd yr Eidal, a Neville Chamberlain, prif weinidog y Deyrnas Unedig a Raymond Daladier, prif weinidog Ffrainc.

Roedd Hitler yn hawlio tiriogaeth y Sudetenland, ardal lle roedd mwyafrif y trigolion yn Almaenwyr ethnig, oddi ar Tsiecoslofacia. Gwrthwynebid hyn yn gryf gan lywodraeth Tsiecoslofacia, a datganodd yr Undeb Sofietaidd eu bod yn barod i roi cefnogaeth filwrol i'r Tsieciaid, ond dim ond os byddai Prydain a Ffrainc yn ymuno â hwy. Yng Nghynhadledd München, cytunodd Prydain a Ffrainc i roi'r Sudetenland i Hitler, gan osgoi rhyfel am y tro.

Rhaniad Tsiecoslafacia, 1938

Ymraniadau pellach Tsiecoslofacia
---------------------------------

Yn sgil llwyddiant trosglwyddo tiroedd Almaenwyr ethnig i'r Reich, bu pwysau o du Miklós Horthy arweinydd Hwngari i an-ennill tiroedd Hwngaraidd a gollwyd yng Nghytundeb Trianon wedi'r Rhyfel Mawr. Er mwyn osgoi rhyfel lleol, cynulliodd powerau'r Echel (Yr Almaen a'r Eidal) Gyflafareddiadau Fienna. Yn sgil hyn dioddefodd Gwerinaieth Tsiecoslofacia gan ymraniad pellach yn Dyfarniad Gyntaf Fienna ar 2 Tachwedd 1939 pan roddwyd tiroedd Slofacia oedd yn ffinio Hwngari i Hwngari.

Yn 1939, ymosododd Hitler ar Wlad Pwyl, a'r tro hwn cyhoeddodd Ffrainc a Phrydain ryfel ar yr Almaen, gan ddechrau'r Ail Ryfel Byd.

Gweler hefyd
------------

* Cyflafareddiadau Fienna
Mae **Tairgwaith** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 06 Hydref 2003 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.56 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Tregastell** (Ffrangeg: *Trégastel*) yn gymuned (Llydaweg: *kumunioù*; Ffrangeg: *communes*) yn Departamant Aodoù-an-Arvor (Ffrangeg: *Département Côtes-d'Armor*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda Perroz-Gireg, Pleuveur-Bodoù ac mae ganddi boblogaeth o tua 2,549 (1 Ionawr 2020).

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Poblogaeth
----------

Population - Municipality code22353

Cysylltiadau Rhyngwladol
------------------------

Mae Tregastell wedi'i gefeillio â:

* Sbaen Foz, Spaen, ers 2003
* Mali Koussané, Mali, ers 2004

Yr Iaith Lydewig
----------------

Mae gan y gymuned cynllun ieithyddol o dan Ya d’ar brezhoneg ers Chwefror, 2008. Yn 2008, roedd 16.5% o blant ysgolion cynradd yn mynychu ysgolion dwyieithog.

Galeri
------

* La palette du peintre(Paled yr arlunydd)*La palette du peintre*  
(Paled yr arlunydd)
* Le dé (Y dîs) & Les tortues (Y Crwbanod)*Le dé* (Y dîs) &   
*Les tortues* (Y Crwbanod)
* Le tas de crêpes(Tas o grempogau)*Le tas de crêpes*  
(Tas o grempogau)
* Le Roi Gradlon(Brenin Gradlon)*Le Roi Gradlon*  
(Brenin Gradlon)
* 24h de la voile regatta*24h de la voile* regatta
* Melin dŵr y llanwMelin dŵr y llanw
* Capel Ste-Anne-des-RochersCapel Ste-Anne-des-Rochers
* Pêl gwenithfaen naturiol (2-3 troedfedd mewn diamedr) yn agos i Ynys RenotePêl gwenithfaen naturiol (2-3 troedfedd mewn diamedr) yn agos i Ynys Renote

Gweler hefyd
------------

* Cymunedau Aodoù-an-Arvor

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Ffrangeg) *Ofis ar Brezhoneg*: *Enseignement bilingue*

* INSEE

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Trégastel***
Mae **Tair Onnen** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid ST036739. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 114 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n CoU. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 137 metr (449 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Dramodydd o Sais oedd **William Wycherley** (1641 – 1 Ionawr 1716) a flodeuai yn ystod Oes yr Adferiad.

Ganwyd yn Clive ger yr Amwythig, yn fab i stiward Marcwis Caerwynt. Aeth i gael ei addysg yn Ffrainc yn 15 oed, ac yno fe drodd yn Gatholig. Dychwelodd i Loegr i astudio'r gyfraith, a chafodd ei dderbyn i Goleg y Frenhines, Rhydychen yn 1660, er na derbyniodd radd. Tua'r cyfnod hwn fe drodd yn ôl at Brotestaniaeth. Mae'n bosib iddo deithio i Sbaen yn ddiplomydd yn y 1660au, ac mae'n debyg iddo frwydro yn yr ail ryfel ar y môr rhwng Lloegr a Gweriniaeth yr Iseldiroedd yn 1665. Cafodd ei garcharu am saith mlynedd oherwydd ei ddyled, a throdd yn ôl at yr Eglwys Gatholig yn ystod teyrnasiad y Brenin Iago II.

Ymhlith ei ddramâu mae *Love in a Wood; or, St. James’s Park* (1671), *The Gentleman Dancing-Master* (1672), *The Plain-Dealer* (1676), a *The Country-Wife* (1677).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) William Wycherley. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 12 Awst 2019.
Nofel Saesneg gan Ellis Peters (ffugenw Edith Pargeter) yw ***The Hermit of Eyton Forest*** ("Meudwy Fforest Eyton") a gyhoeddwyd gyntaf yn 1987. Dyma'r bedwaredd nofel ar ddeg yn y gyfres am Cadfael, mynach Benedictiad ffuglennol Cymreig a fu’n byw yn ystod y cyfnod o anarchiaeth pan fu brwydro rhwng Stephen a Mathilda am orsedd Lloegr (1138 hyd 1153).

Y mae mab deng mlwydd oed i Richard Ludel, Arglwydd Eyton, yn ddysgybl yn Abaty Amwythig, lle y mae Cadfael yn fynach. Ym mis Hydref 1142 ar ôl marwolaeth ei dad o glwyfau a gafodd ym Mrwydr Lincoln, mae'r mab, a elwir hefyd yn Richard, yn etifeddu ei ystad. Mae'r bachgen yn gwrthod ildio i'w ddraig o nain, Dionysia, trwy wneud priodas fantais er mwyn cynyddu ei diroedd. Daw'r meudwy Cuthred, sy'n mwynhau amddiffyniad yr Arglwyddes Dionysia, i'r ardal. Mae ei gydymaith ieuanc, Hyacinth, yn dod yn gyfaill i Richard ifanc. Er gwaethaf ei enw da am sancteiddrwydd, mae dyfodiad Cuthred yn rhagflaenu cyfres o anffodion i'r mynachod. Pan fydd Richard ifanc yn diflannu a chorff yn cael ei ddarganfod yn Fforest Eyton, rhaid i Cadfael adael ei ardd berlysiau a dod o hyd i'r llofrudd.

Yn wahanol i lyfrau eraill yn y gyfres, ni chafodd y llyfr hwn ei addasu ar gyfer teledu.

Cyfeiriadau
-----------
Ffilm ar gerddoriaeth gan y cyfarwyddwr Géza von Cziffra yw ***The Heavenly Waltz*** a gyhoeddwyd yn 1948. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Der himmlische Walzer*** ac fe'i cynhyrchwyd yn Awstria. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Géza von Cziffra a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Alois Melichar. 

 Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1948. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Treasure of the Sierra Madre* sy’n ffilm antur (cowboi i ryw raddau), gan John Huston. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Ludwig Berger oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Henny Brünsch sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Géza von Cziffra ar 19 Rhagfyr 1900 yn Arad a bu farw yn Dießen am Ammersee ar 16 Mehefin 1979. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Addurn Aur am Wasanaeth dros Dinas Fienna
 * Gwobr Awstria am Gelf a Gwyddoniaeth

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Géza von Cziffra nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| An der Donau, wenn der Wein blüht |  | Awstriayr Almaen | Almaeneg | 1965-01-01 |
| *Charley's Aunt* |  | Awstria | Almaeneg | 1963-01-01 |
| Das Haut Hin |  | yr Almaen | Almaeneg | 1957-01-01 |
| Das Süße Leben Des Grafen Bobby |  | Awstria | Almaeneg | 1962-01-01 |
| Der Müde Theodor |  | yr Almaen | Almaeneg | 1957-01-01 |
| Der Vogelhändler |  | yr Almaen | Almaeneg | 1962-01-01 |
| Der Weiße Traum |  | yr Almaen | Almaeneg | 1943-01-01 |
| *Die Fledermaus* |  | Awstria | Almaeneg | 1962-01-01 |
| *St. Peter's Umbrella* |  | Hwngari | Hwngareg | 1935-01-01 |
| *Villa for Sale* |  | Hwngari | Hwngareg | 1935-04-10 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Meddyg a theithiwr o Sais oedd **Andrew Boorde** (neu Borde; tua 1490 – Ebrill 1549) a ysgrifennodd sawl llyfr yn yr 16g, gan gynnwys y teithlyfr cyntaf yn yr iaith Saesneg am Ewrop.

Ganed yn Borde Hill ger pentref Cuckfield, Sussex. Astudiodd ym Mhrifysgol Rhydychen ac ymunodd ag urdd y Carthwsiaid yn ifanc. Penodwyd yn esgob cynorthwyol yn Chichester ym 1521, ond ym 1529 fe'i ryddhawyd o'i ddiofrydau mynachaidd, am nad oedd yn medru ymdopi â bywyd y dyn ffyddiog.

Aeth ar grwydr yn Ewrop gan ymweld â phrifysgolion Orléans, Poitiers, Toulouse, Montpellier, a Wittenberg, ac ar bererindod i Rufain a Santiago de Compostela. Ym 1534 roedd yn ôl yn Lloegr yn gweithio yn feddyg yn y Charterhouse yn Llundain. Mae'n debyg i Thomas Cromwell anfon Boorde yn ôl i'r cyfandir i gasglu barnau'r Ewropeaid am bolisïau'r Brenin Harri VIII. Fodd bynnag, ym 1536 mae cofnod ohono yn astudio meddygaeth yn Glasgow.

Teithiodd ar draws Ewrop eto tua 1538, ac ymwelodd â Jerwsalem hefyd. Ymsefydlodd am gyfnod ym Montpellier ac mae'n debyg iddo ddychwelyd i Loegr ym 1542. Cyhoeddodd hefyd *A Dyetary of Helth* (tua 1542) a *Breviary* (1547). Ysgrifennodd *The Fyrst Boke of the Introduction of Knowledge* (1548), cyfrol sydd yn cynnwys disgrifiadau o Loegr, Cymru, yr Alban, Iwerddon, Ffrainc, Sbaen, Fflandrys, yr Almaen, Denmarc, yr Eidal, Groeg, a Jerwsalem. Cafodd ei garcharu ar ddiwedd ei oes, o bosib am lochesu puteiniaid yn ei dŷ yng Nghaerwynt. Bu farw yng Ngharchar y Fflyd yn Llundain.

Yn *The Fyrst Boke of the Introduction of Knowledge* mae cerdd sydd yn cynnwys sawl stereoteip ffafriol ac anffafriol o'r Cymry:

> 
> I Am a Welshman, and do dwel in Wales,  
> 
> I haue loued to serche boudgets, & looke in males ;  
> 
> I loue not to labour, nor to delue nor to dyg ;  
> 
> My fyngers be lymed luke a lyme twyg ;  
> 
> And wherby ryches I do not greatly set,  
> 
> Syth all hys fysshe that commeth to the net.  
> 
> I am a gentylman, and come of brutes blood ;  
> 
> My name is, ap Ryce, ap Dauy, ap Flood.  
> 
> I loue our Lady, for I am of hyr kynne ;  
> 
> He that doth not loue hyr, I be-shrew his chynne.  
> 
> My kyndred is ap hoby, ap Ienkin, ap goffe.  
> 
> Bycause I do go barlegged, I do cach the coffe ;  
> 
> And if I do go barlegged, it is for no pryde ;  
> 
> I haue a gray cote, my body for to hyde.  
> 
> I do loue cawse boby, good rosted chese ;  
> 
> And swyshe swashe metheglyn I take for my fees ;  
> 
> And yf I haue my harpe, I care for no more ;  
> 
> It is my treasure, I do kepe it in store ;  
> 
> For my harpe is made of a good mares skyn,  
> 
> The stringes be of horse heare, it maketh a good din ;  
> 
> My songe, and my voyce, and my harpe doth agree,  
> 
> Muche lyke the hussyng of a homble be ;  
> 
> Yet in my country I do make good pastyme,  
> 
> In tellyng of prophyces whyche be not in ryme.
> 
> 
>

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Andrew Boorde. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 27 Hydref 2020.
2. ↑  F. J. Furnivall (gol.), *Andrew Boorde's Introduction and Dyetary, with Barnes in the Defence of the Berde* (Llundain: Early English Text Society, 1870), tt. 125–6
Plân tangiad i sffêr.
Mewn geometreg, **llinell y tangiad** (neu'n syml: **tangiad**) i blân cromlin mewn man benodol yw'r linell syth sy'n "prin-gyffwrdd" y gromlin ar y pwynt hwnnw. Mae'r cysyniad o dangiad yn hanfodol, yn greiddiol i geometreg gwahaniaethol ac mae wedi'i ddatblygu'n helaeth. Daw'r gair "tangent" o'r gair Lladin *tangere*, sef 'cyffwrdd'.

Diffiniodd yr Almaenwr Gottfried Wilhelm Leibniz (1646 - 1716) y tangiad fel y linell trwy bâr o bwyntiau anfeidraidd o agos at ei gilydd, ar gromlin.

Ar bob pwynt, mae'r linell symudol bob amser yn dangiad i'r gromlin. Ei oledd yw'r deilliad; marciau gwyrdd yn deilliad positif, marciau coch yn deilliad negatif a marciau du yn ddeilliad sero. Nid yw'r pwynt (x, y) = (0,1) lle mae'r tangiad yn croestori'r gromlin, yn uchafswm, nac yn isafswm, ond mae'n bwynt y ffurfdro (*point of inflection*).
Dywedir bod y linell syth yn dangiad o gromlin *y* = *f* (*x*) ar bwynt *x* = *c* ar y gromlin os yw'r linell yn pasio drwy'r pwynt (*c*, *f* (*c*)) ar y gromlin a bod ganddi oledd *f* '(*c*) ble mae *f* ' yn ddeilliad o *f*. Ceir diffiniad tebyg i gromlinau gofod (*space curves*) a chromlinau oddi mewn i ofod Ewclidaidd *n*-dimensiwn.

Wrth i'r linell dangiad basio drwy'r pwynt lle mae'n cyfarfod y gromlin (a elwir yn "pwynt tangiadaeth") mae'r linell dangiad yn mynd i'r un cyfeiriad â'r gromlin.

Yn yr un modd, y plân sy'n dangiad i arwyneb mewn man benodol yw'r plân sy'n "prin-gyffwrdd" yr wyneb ar y pwynt hwnnw.

Hanes
-----

Disgrifiodd Euclid (fl. 300 CC) dangiad i gylch, yn Rhan III o'i *Elfennau* (c. 300 BC). gan ddefnyddio'r gair Groeg ἐφαπτομένη (*ephaptoménē*). Dilynwyd ef ychydig wedyn gan Apollonius o Berga a ddiffiniodd y tangiad fel 'llinell, lle na all unrhyw linell arall fynd rhngddo a'r gromlin, a disgrifiwyd y tangiad hefyd gan Archimedes (c.  287 – c.  212 BC).

Hafaliad
--------

Pan ddynodir y gromlin gan *y* = *f*(*x*) yna, mae goledd y tangiad yn {\displaystyle {\frac {dy}{dx}},}
ac felly, drwy'r fformiwla pwynt-goledd hafaliad llinell y tangiad ar (*X*, *Y*) yw

{\displaystyle y-Y={\frac {dy}{dx}}(X)\cdot (x-X)}
lle mae (*x*, *y*) yn gyfesurynnau unrhyw bwynt ar linell y tangiad, a lle mae'r deilliad yn cael ei werthuso ar {\displaystyle x=X}.

Pan ddynodir y gromlin gan *y* = *f*(*x*), gellir canfod hafaliad llinell y tangiad hefyd drwy dynnu polynomial, i rannu {\displaystyle f\,(x)} by {\displaystyle (x-X)^{2}}; os nodir y gweddill gan {\displaystyle g(x)}, yna hafaliad llinell y tangiad yw

{\displaystyle y=g(x).}

Termau tebyg
------------

* plân tangiad - *tangent plane*
* tynnu tangiad - *draw a tangent*
* pwynt tangiadaeth - *point of tangency*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Leibniz, G. "Nova Methodus pro Maximis et Minimis", *Acta Eruditorum*, Hydref 1684.
2. ↑  termau.cymru; adalwyd 1 Hydref 2018.
3. ↑  Euclid. "Euclid's Elements". Cyrchwyd 1 Mehefin 2015.
4. ↑  Shenk, Al. "e-CALCULUS Section 2.8" (PDF). t. 2.8. Cyrchwyd 1 Mehefin 2015.
5. ↑  Edwards Art. 191
6. ↑  Strickland-Constable, Charles, "A simple method for finding tangents to polynomial graphs", *Mathematical Gazette*, Tachwedd 2005, 466–467.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Fulvio Bernasconi yw ***Fuori Dalle Corde*** a gyhoeddwyd yn 2007. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal a'r Swistir. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Alexander Hacke. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Maya Sansa. Mae'r ffilm *Fuori Dalle Corde* yn 85 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2007. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *300* sef ffilm ryfel llawn cyffro gan Zack Snyder. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 
Filip Zumbrunn oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Fulvio Bernasconi ar 6 Mawrth 1969 yn Lugano.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Fulvio Bernasconi nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Un o dduwiau'r maes a ffrwythlondeb planhigion a diadellau ym mytholeg Glasurol oedd **Priapus**. Yn ôl traddodiad roedd yn fab i Aphrodite (Gwener y Rhufeiniaid) a Dionysus (neu Mercher). Fe'i portreadir fel rheol fel ffigwr lled-gomig a chanddo bidyn anferth. Roedd garddio, gwinllanoedd, bugeilio defaid a geifr, cadw gwenyn a hefyd pysgota (yn ôl rhai ffynonellau) i gyd dan ei nawdd.

Duw lleol yn Asia Leiaf oedd Priapus ar y dechrau, a addolid yn ninasoedd Groeg yr Hellespont, yn arbennig Lampsacus, ei dref enedigol yn ôl mytholeg Roeg. Cafodd ei gymhathu â'r duwiau Olympaidd ac ymledodd ei gwlt drwy Roeg a de'r Eidal. Fel rheol codid cerfluniau ohono mewn gerddi, yn arbennig ar ffurf hermau cyntefig o bren neu garreg yn dangos ei ffalws, pastwn a chryman. Offrymid iddo blaenffrwythau'r ardd a'r maes. Ceir tystiolaeth fod asynod yn cael eu hoffrymu iddo weithiau yn ogystal. Roedd y llawryf yn gysegredig iddo.

Yn ôl y chwedl ffrwyth cyfathrach rhwng Aphrodite a Bacchus/Dionysus pan ddychwelodd y duw hwnn o India oedd Priapus. Roedd yn edrych mor hyll, am fod Hera wedi difetha ei goesau wrth ei dynnu i'r byd, fel bod ei fam wedi rhoi'r baban allan ar y mynydd i gael gwared ohono. Cafodd ei achub gan fugeiliaid. Cafodd ei alltudio o Lampsacus am fod yn rhy rydd efo gwragedd y ddinas ond dychwelodd i achub y trigolion o bla a chodwyd nifer o demlau iddo yno.

Roedd "Priapus" yn enw ar dref ger Lampsachus hefyd, yn ôl Strabo, yn ogystal â bod yn enw ar ynys fechan ger Ephesus.

Addoli Priapus: darlun seiliedig ar *bas-relief* o Pompeii

### Cyfeiriadau

* J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (Llundain, d.d.)
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902)
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Peter Whitehead yw ***The Fall*** a gyhoeddwyd yn 1969. Fe'i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Gyfunol. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Peter Whitehead a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Peter Whitehead. 

 Mae'r ffilm *The Fall* yn 116 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1969. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Midnight Cowboy* sef ffilm am ddau gyfaill gan y cyfarwyddwr ffilm John Schlesinger. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Peter Whitehead oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Peter Whitehead sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Peter Whitehead ar 8 Ionawr 1937 yn Lerpwl a bu farw yn Llundain ar 4 Chwefror 1975.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Peter Whitehead nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 19 Mai 2016.
Ffilm gomedi sy'n gomedi trasig gan y cyfarwyddwr Antonin Svoboda yw ***Immer Nie am Meer*** a gyhoeddwyd yn 2007. Fe'i cynhyrchwyd yn Awstria. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Antonin Svoboda. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Markus Schleinzer, Christoph Grissemann, Christopher Schärf, Dirk Stermann a Markus Hering. Mae'r ffilm *Immer Nie am Meer* yn 88 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2007. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *300* sef ffilm ryfel llawn cyffro gan Zack Snyder. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Martin Gschlacht oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Oliver Neumann sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Antonin Svoboda ar 1 Ionawr 1969 yn Fienna.   
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Deutscher Filmpreis

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Antonin Svoboda nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 14 Ebrill 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* GND: 1207110469

 |
Talaith yr Ariannin yw **Talaith Buenos Aires** (Sbaeneg: **Provincia de Buenos Aires**). Hi yw'r fwyaf o daleithiau'r Ariannin o ran arwynebedd a phoblogaeth.

Saif yn nwyrain canolbarth y wlad. Yn y gogledd mae'n ffinio â thaleithiau Entre Ríos a Santa Fe, yn y gorllewin â thaleithiau Córdoba, La Pampa â Río Negro. Yn y de a'r dwyrain mae'r Iwerydd yn ffin iddi. Nid yw dinas Buenos Aires ei hun yn rhan o'r dalaith; prifddinas y dalaith yw La Plata.

Yn wahanol i daleithiau eraill yr Ariannin, sydd wedi eu rhannu i  *departamentos*, rhennir Talaith Buenos Aires i raniadau llai a elwir yn *partidos*. Yn Rhagfyr 2007 roedd 134 o'r rhain.

Talaith Buenos Aires yn yr Ariannin
Yng Nghyfrifiad 2022 roedd gan y dalaith boblogaeth o 17,569,053.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 21 Awst 2023

 gw • sg • go**Taleithiau'r Ariannin**

Buenos Aires **·** 
Catamarca **·** 
Chaco **·** 
Chubut **·** 
Córdoba **·** 
Corrientes **·** 
Entre Ríos **·** 
Formosa **·** 
Jujuy **·** 
La Pampa **·** 
La Rioja **·** 
Mendoza **·** Misiones **·** 
Neuquén **·** 
Río Negro **·** 
Salta **·** 
San Juan **·** 
San Luis **·** 
Santa Cruz **·** 
Santa Fe **·** 
Santiago del Estero **·** 
Tierra del Fuego **·** 
Tucumán
Cyfrol ar lynnoedd Cymru gan Frank Ward yw ***The Lakes of Wales*** a gyhoeddwyd gan Herbert Jenkins yn Llundain ym 1931. Mae'n llyfr manwl a ystyrir yn gyfeirlyfr o bwys am ei bwnc o hyd er gwaethaf treigl y blynyddoedd.

Disgrifiad
----------

Teitl llawn y llyfr yw *The Lakes of Wales [:] A guide for anglers and others. The Fishing, Scenery, Legends and Place Names, with some mention of river fishing*. Ceir rhagymadrodd a phenodau ar y tirwedd, pysgota, enwau lle a chwedlau a thraddodiadau. Prif gynnwys y gyfrol o dros 260 tudalen yw'r adran faith ar y llynnoedd eu hunain, sy'n disgrifio dros 500 o lynnoedd mawr a bychan wedi'u rhestru yn nhrefn yr wyddor. Ceir mapiau a lluniau du a gwyn hefyd, gyda mynegai llawn ar ddiwedd y gyfrol.

Ymgynghorodd Ward, oedd yn Sais yn enedigol, â sawl arbenigwr Cymreig wrth baratoi ei waith, yn cynnwys T. Gwynn Jones. Holodd yn lleol am wybodaeth am y llynnoedd hefyd gan geisio ymweld â phob un yn bersonol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Frank Ward, *The Lakes of Wales* (Llundain: Herbert Jenkins, 1931).
2. ↑  Ward, *The Lakes of Wales*, Rhagymadrodd.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llynnoedd Cymru
*Pica pica pica*
Mae'r **Bioden** (***Pica pica***) yn aelod o deulu'r brain, y *Corvidae*. Mae'n aderyn cyffredin trwy Ewrop, rhan helaeth o Asia, a gogledd-orllewin Affrica. Ceir nifer o is-rywogaethau, ac mae rhai o'r farn y dylai rhai ohonynt, er enghraifft *P. p. sericea* o Corea, gael eu hystyried yn rhywogaethau ar wahân. Mae'n aderyn cyffredin iawn yng Nghymru, ac mae ei niferoedd wedi cynyddu yn y blynyddoedd diwethaf.

Gellir adnabod y Bioden yn hawdd, gyda'i phlu du a gwyn a'r gynffon hir. Mae'r pen, gwddf a bron yn ddu gyda gwawr wyrdd, a'r adenydd a'r gynffon hefyd yn ddu, gyda'r gweddill o'r aderyn yn wyn. Mae yn 40–51 cm o hyd. gyda'r gynffon yn 20–30 cm o hyd. Mae'r alwad hefyd yn tynnu sylw. Yn aml gwelir nifer o'r adar yma gyda'i gilydd, er nad ydynt yn casglu'n heidiau mawr.

Gall y Bioden fwyta bron unrhyw beth, yn cynnwys anifeiliaid wedi marw ac wyau neu gywion adar eraill, ond mae hefyd yn bwyta grawn. Mae wedi manteisio ar y nifer o anifeiliaid marw ar ochrau'r ffyrdd. Adeiledir y nyth mewn coeden. Mae'r nyth yn wahanol i nythod y rhan fwyaf o deulu'r brain gan fod tô arno, gyda twll i fynd i mewn ar un ochr.

Ystyrir y bioden fel un o'r anifeiliaid mwyaf deallus, gyda'i nidopaliwm (rhan o'r ymennydd) bron cymaint â bod dynol.

Enwau lleoedd
-------------

'Pia' yw gair rhai ardaloedd am bioden (cf. Llwynypia). Yn ôl Cronfa Melville Richards  yn siroedd y de mae pob enw lle yn dwyn y ffurf 'pia', pob un yn gloleddfu nodwedd tir. Ar gyrion Llandudno mae 'Bryn y Bia' gyda rhai Saeson am ei alw'n *Magpie Hill*! Cofnodir *Brynybya* yn (Thorne MS yn yr un gronfa) yn 1526 a dywed Gareth Pritchard mai 'Bryn y Bwau' oedd yr enw gwreiddiol (onid Bryn Pia heb dreiglad fyddai’n ramadegol gywir i olygu’r aderyn?), a hynny yn sgîl brwydr, o bosib' yn amser y Rhufeiniaid.[]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Lesley J. Rogers dalen 9"
2. ↑  Bwletin Llên Natur rhifyn 47
3. ↑  Emery, N.J.; Clayton, N.S. (2004). "Comparing the complex cognition of birds and primates". In Rogers, L.J.; Kaplan, G.T. (gol.). *Comparative vertebrate cognition: are primates superior to non-primates?*. New York: Kluwer Academic. tt. 9, 3–56. ISBN 978-0-306-47727-0.
Roedd **Thomas Edmondson** yn ddyfeisydd (ganwyd 30 Mehefin 1792 yng Nghaerhirfryn). Roedd o’n Grynwr a gweithiodd dros gwmni Waring a Gillow. Dechreuodd fusnes yn gwneud dodrefn yng Caerliwelydd efo ffrindiau, ond methodd y cwmni. Symudodd i weithio yng Ngorsaf reilffordd Milton, y daeth yn Ngorsaf reilffordd Brampton, ar Reilffordd Newcastle a Chaerliwelydd, lle dyfeisiodd y Tocyn rheilffordd Edmondson, tocyn bach cardfwrdd gyda rhif a dyddiad arno. Crëodd argraffydd i ychwanegu’r dyddiad

Pan agorodd y Rheilffordd Manceinion a Leeds yn 1839, daeth yn brif clerc bwcio’r rheilffordd ym Manceinion. Wedyn dyfeisiodd beiriant arall i argraffu cyfres o docynnau gyda rhifau canlynol, a daeth yn gyfoethog o’r hawlfraint; defnyddiwyd ei docynnau gan nifer helaeth o gwmnïau. Gwnaethpwyd a gwerthwyd y tocynnau gan ei deulu hyd at 1988.

Bu farw Edmondson ym 1851.

Defnyddia’r Rheilffordd De Dyffryn Tyne ei docynnau, ac mae ganddynt locomotif gyda’r enw ‘Thomas Edmondson’.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Gwefan manlocosoc.co.uk
2. 1 2  Gwefan yr Amgueddfa Wyddonol
Safle caer Rufeinig a phlasdy hanesyddol yng nghanolbarth Ceredigion yw'r **Trawscoed**. Mae'n gorwedd ym mhlwyf Llanafan a chymuned Trawsgoed, ar lan afon Ystwyth, tua 3 milltir i'r dwyrain o bentref Llanilar.

Caer Rufeinig y Trawscoed
-------------------------

Darganfuwyd caer y Trawscoed yn 1959. Mae'n gorwedd ar darn o dir gwastad ar lan ogleddol afon Ystwyth (cyfeirnod OS: 670 727). Mae'n amlwg iddi gael ei chodi gan y Rhufeiniaid i warchod rhyd bwysig ar Sarn Helen, y ffordd Rufeinig bwysicaf yng ngorllewin Cymru, sy'n cysylltu caer Rufeinig Caerhun yn y gogledd a dinas gaerog Maridunum yn y de. Mae'n gorwedd tua hanner ffordd rhwng caer Pennal i'r gogledd a Llanio i'r de. Damcaniaethir fod ffordd Rufeinig arall yn rhedeg rhwng y Trawscoed a chaerau Caersws, gyda chaer fechan Cae Gaer yn ddolen rhyngddyn nhw.

Mae llwybr y B4575 fodern yn rhedeg trwy'r safle. Mae'r gaer yn mesur tua 2 hectar. Dim ond olion y muriau allanol - o dywarch a phren yn wreiddiol - sydd i'w gweld. Credir mai byr fu parhad y gaer ar ôl iddi gael ei chodi yn negawdau olaf y ganrif 1af OC.

Plasdy'r Trawscoed
------------------

Codwyd plasdy'r Trawscoed chwarter miltir i'r gogledd o'r gaer Rufeinig yn yr 16g. Am ganrifoedd bu'n gartref i'r Fychaniaid, un o deuluoedd uchelwrol hynaf Ceredigion. Yr aelod enwocaf o'r teulu efallai oedd Syr John Vaughan, a urddwyd yn farchog yn 1668.

Cyfeiriadau
-----------

* T. I. Ellis, *Crwydro Ceredigion* (Cyfres Crwydro Cymru, 1953)
* Christopher Houlder, *Wales: an Archaeological Guide* (Llundain, 1978)
* I. A. Richmond, 'Roman Wales' yn *Prehistoric and Early Wales* (Llundain, 1965)

  


| Caerau Rhufeinig Cymru |  |
| --- | --- |
| Brithdir | Bryn-y-Gefeiliau | Brynbuga | Cae Gaer | Caer Ffordun | Caer Gai | Caerau | Caerdydd | Caersws | Gelli-gaer | Caer Gybi | Caerhun (Canovium) | Caerllion | Castell Caerdydd | Castell Collen | Y Gaer | Gelligaer | Llanfor | Llanio | Maridunum | Nidum | Pen Llystyn | Pen y Gaer | Pennal | Segontium | Tomen y Mur | Trawscoed | Varis |
Roedd **Syr William Rees Morgan Davies** (11 Mai 1863 – 14 Ebrill 1939) *William Rees-Davies* yn gyfreithiwr Cymreig a fu'n gwasanaethu fel barnwr yng Ngwasanaeth Cyfreithiol yr Ymerodraeth Brydeinig bu hefyd yn gwasanaethu fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Sir Benfro rhwng 1892 a 1898

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Rees-Davies yn Aberdaugleddau, yn fab i Syr William Davies, cyfreithiwr a Martha Rees Morgan ferch hynaf Thomas Morgan, Hwlffordd, ei wraig. Bu Syr William yn rhagflaenydd Rees-Davies fel AS Sir Benfro.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton a Neuadd y Drindod, Caergrawnt, gan raddio'n BA ym 1885.

Priododd Florence Beatrice ym 1898, roedd hi yn ferch i John Birkett, o Rickmansworth, Swydd Hertford. Ni fu iddynt blant. Bu hi farw ym 1910. Ym 1913, priododd Hilda Kathleen, merch W. E. Blennerhasset Atthill o Faversham, Swydd Gaint. Bu iddynt un mab sef William Rupert Rees-Davies AS Ceidwadol etholaethau ardal Thanet Caint rhwng 1953 a 1983.

Gyrfa
-----

Wedi graddio aeth Rees-Davies i astudio yn y Deml Ganol, gan gael ei alw i'r Bar ym 1887. Bu'n gweithio fel bargyfreithiwr ar gylchdaith Deheudir Cymru gan wasanaethu fel erlynydd y goron, gan amlaf. Bu'n gwasanaethu fel Ynad Heddwch ar fainc Sir Benfro, mainc Swydd Gaint a mainc Aberdaugleddau.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Ym 1891 cyhoeddodd Syr William Davies nad oedd am amddiffyn ei sedd yn yr etholiad nesaf. Dewiswyd ei fab yn olynydd iddo. Llwyddodd Rees-Davies i gadw'r sedd i'r Rhyddfrydwyr yn etholiad cyffredinol 1892 ac i'w amddiffyn yn etholiad cyffredinol 1895. Bu'n gwasanaethu fel Ysgrifennydd Seneddol Preifat i Ganghellor y Trysorlys, Syr William Harcourt, rhwng 1893 ac 1895.

Ym 1898 cafodd swydd gyflogedig gan y goron, sef swydd Twrnai Cyffredinol y Bahamas a bu'n rhaid iddo ildio ei sedd seneddol.

Gwasanaeth ymerodrol
--------------------

Penodwyd Rees-Davies yn Dwrnai Cyffredinol y Bahamas ym 1898. Ym 1902 fe'i penodwyd yn Adfocad y Brenin ar Ynys Cyprus.

Ym 1907, fe'i penodwyd yn Dwrnai Cyffredinol Hong Cong. Fel Twrnai Cyffredinol roedd hefyd yn aelod o Gyngor Gweithredol a Chyngor Deddfwriaethol y diriogaeth.

Fe'i penodwyd yn Gwnsler y Brenin ym 1908.

Ym 1912, fe'i penodwyd yn Brif Ustus Hong Cong gan ddal y swydd hyd iddo ymddeol ym 1924.

Marwolaeth
----------

Wedi ymddeol, symudodd i Folkestone, Caint. Lle fu farw yn 75 mlwydd oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *(2007-12-01). Davies, Sir William Rees-, (11 May 1863–14 April 1939), KC; JP Pembrokeshire and Kent; JP Haverfordwest* yn WHO'S WHO & WHO WAS WHO Adalwyd 27 Rhagfyr 2017
2. ↑  "FamilyNotices - The Pembroke County Guardian and Cardigan Reporter". Henry Whiteside Williams. 1910-07-01. Cyrchwyd 2017-12-28.
3. ↑  Alumni Cantabrigienses: A Biographical List of All Known Students, Graduates and Holders of Office at the University of Cambridge, from the Earliest Times to 1900
4. ↑  "THE PROPOSED CANDIDATE - South Wales Daily News". David Duncan and Sons. 1891-03-14. Cyrchwyd 2017-12-28.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Syr William Davies** | **Aelod Seneddol Sir Benfro**1892 – 1898 | Olynydd:**John Philipps** |
Roedd **Syr Thomas Davies Lloyd, Barwnig Cyntaf** (24 Mai 1820 – 21 Gorffennaf 1877) yn filwr, yn dirfeddiannwr ac yn wleidydd Rhyddfrydol Gymreig ac yn Aelod Seneddol Bwrdeistref a Sir Aberteifi.

Bywyd Personol
--------------

Adfeilion Plas Bronwydd - geograph.org.uk - 722655
Roedd Lloyd yn fab i Thomas Lloyd, Bronwydd, Uchel Siryf Ceredigion ym 1814, ac Anne merch John Thomas, Llwydcoed, Caerfyrddin.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Harrow a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen.

Ym 1844 priododd Henrietta Mary, merch George Reid, Friendship Estates, Jamaica, Llywodraethwr Madras; bu iddynt un mab.

Gyrfa
-----

Ym 1840 ymunodd a chatrawd y Light Dragoon gan wasanaethu yng Nghanada. Ym 1845, ar farwolaeth ei dad, dychwelodd i Gymru i reoli ei ystâd.

Gyrfa gyhoeddus
---------------

Ysgythriad T D LL ar farc ffîn yng Nghasnewydd-bach
Ar farwolaeth ei dad daeth Lloyd yn 24ain Barwn Mers Cemais, a oedd yn caniatáu iddo gynnal *Cwrt Lît* a *Chwrt Barwn* yn ei Fers, er heb lawer o awdurdod erbyn iddo etifeddu'r teitl. Fel Barwn Cemais roedd Lloyd yn gyfrifol am *guro'r ffiniau* a phenodi Maer Casnewydd-bach. Gwariodd ffortiwn ar adnewyddu Castell Casnewydd-bach fel *cader* i'w barwniaeth ac ar geisio cael ei godi'n farwn go iawn gyda sedd yn Nhŷ'r Arglwyddi, ond heb lwyddiant; ond fe'i codwyd yn farwnig ym 1863.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Aberteifi 1850-1851.

Cafodd ei ethol fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol etholaeth Sirol Aberteifi ym 1865 gan wasanaethu hyd at 1868 pan benderfynodd sefyll ar gyfer etholaeth Bwrdeistref Aberteifi. Ym 1874 ymneilltuodd o'r senedd gan ildio ei le i David Davies, Llandinam

Marwolaeth
----------

Bu farw ym Mhlas Bronwydd, ei gartref, a rhoddwyd ei weddillion i orffwys yng nghladdgell y teulu yn Eglwys Llangynllo. Olynwyd ef yn y Farwnigaeth ac Arglwyddiaeth Cemaes gan ei unig fab, Marteine O M Lloyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mae'r ffynonellau yn gwahaniaethu ar union ddyddiad ei eni; bu tua 19-24 Mai. Mae'r Cambrian News yn honni bod plât ar ei arch yn dweud 24 Mai "FUNERAL OF SIR THOMAS DAVIES LLOYD BART BRONWYDD - The Cambrian News and Merionethshire Standard". John Askew Roberts, Edward Woodall & Richard Henry Venables. 1877-08-03. Cyrchwyd 2015-12-19.
2. ↑  Y Bywgraffiadur ar lein *LLOYD , Syr THOMAS DAVIES (1820 - 1877)*  adalwyd 19 Rhagfyr 2015
3. ↑  Cylchgronau Cymru ar-lein *National Library of Wales journal - Cyf. 23, rh. 4 Gaeaf 1984 Bronwydd and Sir Thomas Lloyd*  adalwyd 19 Rhagfyr 2015
4. ↑  Leslie Baker-Jones (2005) *The Wolf and the Boar : The Lloyds of Bronwydd, Cardiganshire - Lords Marcher of Cemais* ISBN10 0955091608
5. ↑  GENUKI *Members of Parliament for Cardiganshire, and Cardigan*  adalwyd 19 Rhagfyr 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**William Thomas Rowland Powell** | **Aelod Seneddol Ceredigion**1865 – 1868 | Olynydd:**Evan Mathew Richards** |
| Senedd y Deyrnas Unedig |
|
| Rhagflaenydd:**Edward Lewis Pryse** | **Aelod Seneddol Aberteifi**1868 – 1874 | Olynydd:**David Davies** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **Y Gamriw** yn gopa mynydd a geir yn Nyffryn Elan yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN944611. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 555 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 604 metr (1982 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
***The Myvyrian Archaiology of Wales*** (3 cyfrol, 1801 - 1807) yw'r teitl ar gasgliad o destunau Cymraeg Canol a olygwyd gan Owain Myfyr gyda chymorth a chyfraniadau gan Iolo Morganwg a William Owen Pughe. Enwyd y gyfrol ar ôl Owain Myfyr, yn erbyn ei ewyllys, am ei fod mor hael yn achos y gwaith hwn a hefyd fel noddwr llenorion ac ysgolheigion Cymraeg yn gyffredinol. Cafodd ei gyhoeddi ar ran Gymdeithas y Gwyneddigion yn Llundain. Ei enw poblogaidd oedd 'Y Myfyrian'.

Hanes a chynnwys
----------------

Mae'r ddwy gyfrol gyntaf yn gerrig milltir pwysig yn hanes llenyddiaeth Gymraeg. Yn y gyfrol gyntaf ceir detholiad o waith y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd. Yn yr ail ceir detholiad da o destunau rhyddiaith Cymraeg Canol yn cynnwys Trioedd Ynys Prydain a thrioedd eraill, Bucheddau'r Saint a'r brutiau. Yn anffodus mae cynnwys y drydedd gyfrol yn ffrwyth dychymyg Iolo Morganwg ei hun. Y bwlch amlwg yn y casgliad yw'r chwedlau a'r Rhamantau. Y bwriad oedd eu cyhoeddi fel pedwaredd gyfrol ond redodd arian Myfyr allan.

Er bod nifer o walliau yn y testunau yn ôl safonau ysgolheictod heddiw, gwnaeth Myfyr a Pughe ymdrech lew i gasglu detholiad cynrychiolol o lenyddiaeth gynnar Cymru. Eu ffynonellau oedd llawysgrifau gwerthfawr yr hynafiaethydd Paul Panton (Plas Gwyn, Ynys Môn) a Thomas Jones, Aelod Seneddol Sir Aberteifi.

Cymhelliad y Gwyneddigion wrth gyhoeddi'r Myvyrian oedd ceisio dangos cyfoeth llenyddiaeth Cymru i'r byd, yn ogystal â hybu astudiaethau o lenyddiaeth Gymraeg yng Nghymru ei hun. Dyna pam y dewiswyd teitl a rhagymadrodd Saesneg. Roedd Cymry diwylliedig fel Owain Myfyr yn ymwydodol iawn o ddylanwad y mudiadau hynafiaethol yn Lloegr ac ar gyfandir Ewrop - gwaith pobl fel Thomas Percy, golygydd *Reliques of Ancient English Poetry* (1765), er enghraifft - a cheisiant sicrhau i lenyddiaeth Gymraeg ei lle ar yr un llwyfan.

Llyfryddiaeth
-------------

### Testun

Cafwyd dau argraffiad o'r *Myvyrian*:

* *The Myvyrian Archaiology of Wales: Collected out of Ancient Manuscripts*, 3 cyfrol (cyfrol 1 a 2: Llundain, 1801, cyfrol 3: Llundain, 1807)
* *The Myvyrian Archaiology of Wales...* (Thomas Gee, Dinbych, 1870). Argraffiad un gyfrol sy'n rhedeg i dros 1500 tudalen.

### Darllen pellach

* Prys Morgan, *The Eighteenth Century Renaissance* (Abertawe, 1981). Da am y cefndir.

Dolenni allanol
---------------

* *The Myvyrian Archaiology of Wales* mewn un gyfrol ar wefan Internet Archive
* Cyfrol 1 ar Google Books
* Cyfrol 3 ar Google Books
Roedd **Thomas Pennant** (14 Mehefin 1726 – 16 Rhagfyr 1798) yn awdur, naturiaethwr a hynafiaethydd o Sir Fflint. Mae Pennant yn adnabyddus yng Nghymru yn bennaf am ei lyfr gwerthfawr ar hanes a hynafiaethau Cymru, *Tours in Wales*, a gyhoeddwyd mewn tair cyfrol rhwng 1778 a 1781.

Bywgraffiad
-----------

Downing, ger Treffynnon, cartref Thomas Pennant, ym 1829
Ganed Pennant yn nhŷ Downing, plwyf Chwitffordd, ger Treffynnon yn Sir Fflint, yn 1726 yn fab i David Pennant ac Arabella Mytton. Roedd teulu Pennant yn foneddigion oedd wedi bod yn berchen stad Bychton ers canrifoedd, ac roedd David Pennant wedi etifeddu stad gyfagos Downing yn 1724. Ceir hanes llawn y plwyf yn y gyfrol *The History of the Parishes of Whiteford and Holywell*. Cafodd y frech wen yn blentyn.

Addysgwyd Thomas Pennant yn Ysgol Ramadeg Wrecsam ac yna yn ysgol Thomas Croft yn Fulham, cyn mynd i Goleg y Frenhines, Rhydychen ac yna i Goleg Oriel, Rhydychen.

Teithiodd Pennant yn eang i wneud ymchwil ar faterion naturiaethol a hynafiaethol. Aeth i Iwerddon ym 1754. Priododd Elizabeth Falconer yn 1759; priododd Ann Mostyn yn ddiweddarch. Yn 1765 aeth ar daith i'r cyfandir. Pedair blynedd yn ddiweddarach teithiodd o gwmpas Yr Alban ar gyfer ei lyfr *A Tour in Scotland*; marchogodd yr holl ffordd, gan gychwyn yng Nghaer. Yn 1778 ymwelodd ag Ynys Manaw. Gwnaeth ei daith fawr yng Nghymru yn 1773 a 1776. Roedd yr arlunydd Moses Griffith yn was iddo; ef fu'n gyfrifol am y lluniau yn ei lyfrau.

Gweithiau
---------

Tudalen deitl *A Tour in Wales* (1778), gydag engrafiad o Gastell Caergwrle
* *British Zoology* (1766)
* *Synopsis of Quadrupeds* (1771)
* *A Tour in Scotland in 1769* (1771)
* *Tour in Wales* (1778)
* *Journey to Snowdon I. & II.* (1781 a 1783)
* *Journey from Chester to London* (1782)
* *Arctic Zoology* (1785–1787)
* *Account of London* (1790)
* *Indian Zoology* (1790)
* *Literary Life of the late T. Pennant* (1793)
* *The History of the Parishes of Whiteford and Holywell* (1796)
* *Outlines of the Globe I. II. III. & IV.* (1798 a 1790)

Roedd llawer o ddeunydd *The Natural History and Antiquities of Selborne* gan Gilbert White (1793) hefyd wedi dod oddi wrth Pennant.

Llyfryddiaeth
-------------

* W. Trevor Parkins, *A sketch of the life of the author* yn *Tours in Wales*, argraffiad 1883 (Caernarfon: H. Humphreys).

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Thomas Pennant***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 7426596
* LCCN: n50009492
* ISNI: 0000 0000 8086 284X
* GND: 117693480
* SELIBR: 170690
* SUDOC: 029892988
* BNF: cb12142224g (data)
* BIBSYS: 2059514
* NLA: 35415713
* NDL: 01191629
* NKC: mzk2010575604
* Botanist: Pennant
* CiNii: DA05067960
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |