Cystadleuaeth aml-chwaraeon i athletwyr y Gymanwlad ydy **Gemau'r Gymanwlad** (a elwid yn ***Gemau Ymerodraeth Prydain*** (1930-1950), ***Gemau Ymerodraeth Prydain a'r Gymanwlad*** (1954-1966) ac yn ***Gemau'r Gymanwlad Brydeinig*** (1970-1974). Cynhaliwyd y Gemau cyntaf yn Hamilton, Ontario, Canada ym 1930 a phob pedair blynedd ers hynny (heb law am 1942 a 1946 pan ohiriwyd y Gemau oherwydd yr Ail Ryfel Byd). Caiff y Gemau eu disgrifio fel y trydydd cystadleuaeth aml-chwaraeon fwyaf y byd ar ôl y Gemau Olympaidd a Gemau Asia.

Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad sy'n gyfrifol am drefniadau'r Gemau ac mae 18 dinas mewn saith gwlad wedi cynnal y Gemau.

Yn ogystal â nifer o chwaraeon Olympaidd, mae'r gemau'n cynnwys chwaraeon sy'n fwy poblogaidd yng Ngwledydd y Gymanwlad, fel bowlio lawnt, pêl-rwyd a rygbi saith bob ochr.

Er mai dim ond 53 o wledydd sydd yn aelodau o'r Gymanwlad, mae 71 tîm yn cymryd rhan yn y gemau. Mae'r pedwar gwlad Y Deyrnas Unedig; Cymru, Gogledd Iwerddon, Lloegr a'r Alban yn cystadlu fel gwledydd ar wahân gyda Thiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig a Thiriogaethau sy'n ddibynnol ar Goron y Deyrnas Unedig hefyd yn gyrru timau.

Dim ond chwe gwlad sydd wedi mynychu pob un o Gemau'r Gymanwlad: Awstralia, Canada, Cymru, Lloegr, Seland Newydd a'r Alban.

Gwreiddiau
----------

Cynigiwyd y syniad o gystadlaethau o fewn Ymerodraeth Prydain yn gyntaf gan y Parchedig Astley Cooper yn 1891 pan ysgrifennodd erthygl yn *The Times* yn awgrymu y dylid cynnal cystadleuaeth "Pan-Britannic-Pan-Anglican Contest and Festival *pob pedair blynedd er mwyn gwella dealltwriaeth a chyfeillgarwch yr Ymerodraeth Brydeinig.*

Yn ystod Gŵyl yr Ymerodraeth i ddathlu coroni Brenin Siôr V ym 1911, trefnwyd cyfarfod chwaraeon rhyngwladol gyda athletwyr o Awstralia, Canada, De Affrica a Phrydain yn cystadlu am dlws Yr Arglwydd Lonsdale mewn pum camp: athletau, bocsio, nofio a reslo.

Yna yn dilyn cyfarfod ymysg athletwyr a swyddogion gwledydd yr Ymerodraeth Brydeinig yn ystod Gemau Olympaidd 1928 yn Amsterdam penderfynwyd atgyfodi'r Gemau gyda Canada, fel y wlad fuddugol ym 1911 y cael y fraint o gynnal y Gemau agoriadol.

Yn ogystal â'r tîm cartref, cafwyd timau o'r Alban, Awstralia, Bermiwda, Cymru, De Affrica, Gaiana Brydeinig, Iwerddon, Lloegr, Newfoundland a Seland Newydd.

Cynhaliwyd y Gemau Paraplegig y Gymanwlad am y tro cyntaf ym 1962 a chafodd athletwyr anabl eu cynnwys yng Ngemau'r Gymanwlad 1994 yn Victoria, Canada mewn campau arddangos cyn cael eu cynnwys fel rhan anatod o'r cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad 2002 ym Manceinion, Lloegr.

Boicotiau
---------

Er diarddel De Affrica o'r Gymanwlad ym 1961 oherwydd system apartheid y wlad, gwrthododd 26 o wledydd Affrica rhag cymryd rhan yng Ngemau Olympaidd Montreal ym 1976 wedi i dîm rygbi Seland Newydd fynd ar daith i Dde Affrica. Parhaodd Nigeria eu boicot gan wrthod mynychu Gemau'r Gymanwlad 1978 yn Edmonton, Canada.

Ym 1986, gwelwyd 32 o wledydd Affrica a'r Caribi yn boicotio Gemau'r Gymanwlad 1986 yng Nghaerdin, Yr Alban wedi i Brif Weinidog Y Deyrnas Unedig, Margaret Thatcher, wrthod condemnio cysylltiadau chwaraeon gyda De Affrica.

Cymru
-----

Gweinyddir tîm a strwythur Gemau'r Gymanwlad yng Nghymru gan Gemau'r Gymanwlad Cymru, sef y corff a adnabwyd yn flaenorol fel 'Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru'. Yn wahanol i Gemau Olympaidd yr Haf a Gemau Olympaidd y Gaeaf cynrychiolir Cymru fel gwlad yn ei henw ei hun yng Ngemau'r Gymanwlad. Bu cais i ddenu'r Gemau i Gymru sawl gwaith gyda'r tro mwyaf diweddar ar gyfer Gemau 2026, er y penderfynwyd yn erbyn yn y pen draw.

Ar gyfer adroddiad llawn ar dabl medalau a pheth o hanes Cymru yn y Gemau, gweler, *The Commonwealth Games in the Twentieth Century - The Welsh Perspective* gan Myrddin John.

Cenhedloedd a Thiriogaethau
---------------------------

Dim ond chwe gwlad sydd wedi mynychu pob un o'r Gemau; Awstralia, Canada, Cymru, Lloegr, Seland Newydd a'r Alban.

|  |  |
| --- | --- |
| * Aden1 1962
* Yr Arfordir Aur2 1954
* Baner Anguilla Anguilla 1998-
* Baner Antigwa a Barbiwda Antigwa a Barbiwda 1966–1970, 1978, 1994 -
* Baner Awstralia Awstralia 1930-
* Baner Y Bahamas Bahamas 1954–1970, 1978–1982, 1990-
* Baner Bangladesh Bangladesh 1978, 1990-
* Baner Barbados Barbados 1954–1966, 1970–1982, 1990-
* Baner Belîs Belîs3 1978, 1994-
* Baner Bermiwda Bermiwda 1930–1938, 1954–1982, 1990-
* Baner Botswana Botswana 1974, 1982-
* Brwnei 1958, 1990-
* Baner Camerŵn Camerŵn 1998-
* Baner Canada Canada 1930-
* Ceylon4 1938–1950, 1958–1970
* Baner Cymru Cymru 1930-
* Baner Cyprus Cyprus 1978-1982, 1990-
* Baner De Affrica De Affrica 1930–1958, 1994-
* De Arabia1 1966
* De Rhodesia5 1954
* Baner Dominica Dominica 1958–1962, 1970, 1994-
* Baner Ffiji Ffiji 1938, 1954–1986, 1998-
* Baner Y Gambia Gambia 1970-1982, 1990-
* Baner Ghana Ghana 1958–1982, 1990-
* Baner Gibraltar Gibraltar 1958-
* Gogledd Borneo6 1958–1962
* Baner Gogledd Iwerddon Gogledd Iwerddon7 1934–1938, 1954-
* Gogledd Rhodesia5 1954-1958
* Baner Grenada Grenada 1970–1974, 1994-
* Guernsey 1970-
* Gaiana Prydeinig8 1930–1938, 1954–1962
* Gaiana8 1966–1970, 1978–1982, 1990-
* Hondwras Prydeinig3 1962–1966
* Hong Cong9 1934, 1954–1962, 1970–1994
* Baner India India 1934–1938, 1954–1958, 1966–1982, 1990-
* Iwerddon7 1930
* Baner Gweriniaeth Iwerddon Iwerddon Rydd7 1934
* Baner Jamaica Jamaica 1934, 1954–1982, 1990-
* Jersey 1958-
* Cenia 1954–1982, 1990-
* Baner Ciribati Ciribati 1998-
* Baner Lesotho Lesotho 1974-
* Baner Lloegr Lloegr 1930-
* Baner Malawi Malawi10 1970-
* Maleisia6 1950, 1958–1962
 | * Baner Maleisia Maleisia 1966–1982, 1990-
* Baner Maldives Maldives 1986-
* Baner Malta Malta 1958–1962, 1970, 1982-
* Baner Mawrisiws Mawrisiws 1958, 1966–1982, 1990-
* Montserrat 1994-
* Mosambîc 1998-
* Baner Namibia Namibia 1994-
* Baner Nawrw Nawrw 1990-
* Newfoundland11 1930–1934
* Baner Nigeria Nigeria 1950–1958, 1966–1974, 1982, 1990–1994, 2002-
* Baner Niue Niue 2002-
* Baner Pacistan Pacistan 1954–1970, 1990-
* Baner Papua Gini Newydd Papua Gini Newydd 1962–1982, 1990-
* Rhodesia5 1934–1950
* Rhodesia a Nyasaland5 1958–1962
* Baner Samoa Samoa 1974-
* Baner Seland Newydd Seland Newydd 1930-
* Baner Seychelles Seychelles 1990-
* Baner Sierra Leone Sierra Leone 1966–1970, 1978, 1990-
* Baner Singapôr Singapôr6 1958-
* Baner Sri Lanca Sri Lanca3 1974–1982, 1990-
* St Helena 1982, 1998-
* Anguilla 1978
* Baner Sant Kitts-Nevis Sant Kitts-Nevis  1990-
* Baner Sant Lwsia Sant Lwsia  1962, 1970, 1978, 1994-
* Baner Sant Vincent a'r Grenadines Sant Vincent a'r Grenadines  1958, 1966–1978, 1994-
* Baner Eswatini Gwlad Swasi 1970-
* Tanganyika12 1962
* Baner Tansanïa Tansanïa12 1966–1982, 1990-
* Baner Tonga Tonga 1974, 1982, 1990-
* Baner Trinidad a Thobago Trinidad a Thobago  1934–1982, 1990-
* Baner Twfalw Twfalw  Twfalw 1998-
* Baner Wganda Wganda 1954–1982, 1990-
* Baner Fanwatw Fanwatw 1982-
* Baner Ynys Manaw Ynys Manaw 1958-
* Ynysoedd Caiman 1978-
* Baner Ynysoedd Cook Ynysoedd Cook 1974–1978, 1986-
* Baner Ynysoedd y Falkland Ynysoedd y Falklands 1982-
* Ynys Norfolk 1986-
* Baner Ynysoedd Solomon Ynysoedd Solomon 1982, 1990-
* Ynysoedd Turks a Caicos 1978, 1998-
* Ynysoedd Morwynol Prydain
* Baner Yr Alban Yr Alban 1930–
* Baner Sambia Sambia10 1970–1982, 1990-
* Baner Simbabwe Simbabwe5,13 1982, 1990–2002
 |

*Nodiadau:*

1: Cafodd Aden ei ailenwi yn Ne Arabia yn 1968 a gadawodd y Gymanwlad.  

2: Cafodd Yr Arfordir Aur ei ail enwi yn Ghana ym 1962  

3: Cafodd Hondwras Prydeinig ei ail enwi yn Belîs yn 1973.  

4: Cafodd Ceylon ei ail eniw yn Sri Lanca yn 1972.  

5: Creodd De Rhodesia a Gogledd Rhodesia ffederasiwn gyda Nyasaland yn 1953 fel Rhodesia a Nyasaland, parhaodd hyn tan 1963.  

6: Ymunodd Malaya, North Borneo, Sarawak a Singapôr i greu ffederasiwn Maleisia yn 1963. Gadawodd Singapôr y ffederasiwn yn 1965.  

7: Ym 1930 cafwydd tîm o Ynys Iwerddon ac ym 1934 cafywd tîm oedd yn cynrychioli *Iwerddon Rydd* a Gogledd Iwerddon. Gadawodd Gweriniaeth Iwerddon y Gymanwlad yn 1949.  

8: Cafodd Gaiana Brydeinig ei ail enwi yn Gaiana ym 1966.  

9: Gadawodd y gymanwlad pan roddwyn nôl i Tsieina yn 1997.  

10: Cystadlodd Malawi, Sambia a Simbabwe fel rhan o Rhodesia and Nyasaland rhwng 1958-1962.  

11: Ymunodd â Chanada yn 1949.  

12: Ymunodd Sansibar a Tanganyika i greu ffederasiwn Tansanïa yn 1964.  

13: Gadawodd Simbabwe y Gymanwlad yn 2003.

Campau Gemau'r Gymanwlad
------------------------

Mae 10 o *chwaraeon craidd*, sef campau sydd rhaid eu cynnwys ar raglen Gemau'r Gymanwlad: 

* Athletau
* Badminton
* Bocsio
* Bowlio Lawnt
* Codi Pwysau
* Hoci
* Nofio
* Pêl-rwyd
* Rygbi saith bob ochr
* Sboncen

 


Yn ogystal â'r 10 o chwaraeon craidd, gall trefnwyr ddewis hyd at saith o *chwaraeon dewisol*:

* Beicio (Lôn a/neu Trac a/neu Mynydd)
* Bowlio Deg
* Canwio
* Gymnasteg (Artistig a/neu Rhythmig)
* Hwylio
* Jiwdo
* Nofio Cydamserol (fel rhan o'r rhaglen Dyfrol)
* Nofio Dŵr Agored (fel rhan o'r rhaglen Dyfrol)
* Pêl-fasged (Dynion a Merched)
* Pêl-feddal (Dynion a Merched)
* Pêl-foli Traeth (Dynion a Merched)
* Plymio (fel rhan o'r rhaglen Dyfrol)
* Reslo
* Rhwyfo
* Saethyddiaeth
* Saethu (Colomennod Clai a/neu Calibr Llawn a/neu Pistol a Calibr Bychan),
* Tenis Bwrdd
* Tenis
* Taekwondo
* Triathlon

 


Mae'n angenrheidiol hefyd, cynnwys pedwar chwaraeon ar gyfer Athletwyr Elît gydag Anabledd (EAD). Cyflwynwyd y rheol yma yng Ngemau'r Gymanwlad 2002 ym Manceinion, Lloegr:

* Athletau
* Bowlio Lawnt
* Codi Pŵer
* Nofio

 


Yn ogystal â'r pedwar para-chwaraeon craidd, gall trefnwyr ddewis hyd at dri o'r *chwaraeon dewisol*:

* Beicio Trac
* Pêl-fasged Cadair Olwyn
* Tenis Bwrdd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The Story of the Commonwealth Games". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-09-18. Cyrchwyd 2014-06-01. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
2. ↑  "Commonwealth Games. Is there a Plan B?". 2013-08-22. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-07-28. Cyrchwyd 2014-06-01. Unknown parameter `|Published=` ignored (help)
3. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Swyddogol Gemau'r Gymanwlad
* 'The Commonwealth Games in the Twentieth Century - The Welsh Perspective' gan Myrddin John

### Gwledydd

* (Saesneg) Cymdeithas Gemau'r Gymanwlad, Awstralia Archifwyd 2006-02-25 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Cymdeithas Gemau'r Gymanwlad Ynys Manaw Archifwyd 2008-06-06 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Cymdeithas Gemau'r Gymanwlad Lloegr Archifwyd 2019-04-23 yn y Peiriant Wayback.

| * v
* t
* e
Gemau'r Gymanwlad |
| --- |
| Gemau | 
* Hamilton 1930
* Llundain 1934
* Sydney 1938
* Auckland 1950
* Vancouver 1954
* Caerdydd 1958
* Perth 1962
* Kingston 1966
* Caeredin 1970
* Christchurch 1974
* Edmonton 1978
* Brisbane 1982
* Caeredin 1986
* Auckland 1990
* Victoria 1994
* Kuala Lumpur 1998
* Manceinion 2002
* Melbourne 2006
* Delhi Newydd 2010
* Glasgow 2014
* Arfordir Aur 2018
* **Birmingham 2022**

 |  |