recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Llyfr gan y dyneiddiwr Cymreig William Salesbury yw ***Kynniver Llith a Ban*** (cyhoeddwyd yn 1551), sy'n cynnwys cyfieithiad Cymraeg y darlleniadau o'r Efengylau a'r Epistolau sydd yn y *Llyfr Gweddi Gyffredin* Saesneg a ddefnyddid gan Eglwys Loegr. Dyma'r tro cyntaf, hyd y gwyddys, i rannau sylweddol o'r Testament Newydd gael eu cyfieithu i'r Gymraeg yn uniongyrchol o'r testunau Groeg gwreiddiol. Mae'n rhagredegydd i'r cyfieithiad Cymraeg o'r Testament Newydd gan Salesbury a chyfieithiad William Morgan o'r Beibl yn 1588.

Disgrifiad
----------

Teitl llawn y llyfr yw *Kynniver llith a ban or yscrythur lan ac a ddarlleïr yr Eccleis pryd Commun y Sulieu a'r Gwylieu trwy'r vlwyddyn: o Cambericiat W.S.*.

Mae'n cynnwys anerchiad Lladin i esgobion Cymru a Henffordd, yn cynnwys Robert Ferrar, Esgob Tyddewi, ac Arthur Bulkeley, Esgob Bangor.

Llyfryddiaeth
-------------

* William Salebury, *Kynniver llith a ban or yscrythur lan...* Argraffwyd gan Robert Crowley, Llundain, 1551.
	+ *Kynniver Llith a Ban*. Adargraffiad manwl gyda rhagymadrodd a nodiadau, golygwyd gan John Fisher. Gwasg Prifysgol Cymru, 1931.
* Ceri Davies, *Rhagymadroddion a Chyflwyniadau Lladin 1551-1632* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1980). Ceir cyfieithiad o anerchiad Lladin Salesbury.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru).
2. 1 2  Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1944).
3. 1 2  Ceri Davies, Rhagymadroddion a Chyflwyniadau Lladin 1551-1632 (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1980).
Seiclwr ffordd proffesiynol o Sweden ydy **Magnus Bäckstedt** (ganwyd 30 Ionawr 1975 yn Linköping, Östergötland). Mae'n reidio dros dîm Liquigas. Mae Magnus wedi ennill y llysenw 'Magnus Maximus' (Cymraeg: *Magnus Mawr*) gan ei fod yn 193 centimetr o daldra â phwysau o 94 cilogram, ef yw un o'r seiclwyr mwyaf ym myd seiclo proffesiynol.
Dechreuodd ei yrfa proffesiynol gan reidio i dîm Collstrop yn 1996, cyn symyd ymlaen i dîm Palmans yn 1997. Wedi newid i dîm GAN, yn 1998, dechreuodd lwyddiant proffesiynol Bäckstedt gyda 7fed safle yn ras Paris-Roubaix a buddugoliaeth ar Gam 19 y Tour de France rhwng Chaux-de-Fonds a Autun. Ailenwyd GAN yn Crédit Agricole ar ddechrau tymor rasio 1999 a chariodd Magnus ymlaen i fod yn aelod o'r tîm tan 2001, heb ail-adrodd ei lwyddiant o 1998.

Yn 2002 a 2003, reidiodd dros dîm Team Fakta, ef oedd y reidiwr cryfaf yn y tîm yn nhymor 2003. Wedi i dîm Team Fakta ddod i ben, symudodd i dîm Alessio-Bianchi a dychwelodd i lwyddiant yn ras Paris-Roubaix 2004. Symudodd i dîm Liquigas-Bianchi yn 2005, a bu'n ail safle ar Gam 7 y Tour de France, o Lunéville i Karlsruhe.

Bydd Bäckstedt yn reidio yn nhîm Team Slipstream yn nhymor 2008.

Mae Magnus yn briod i'r seiclwraig Cymreig, Megan Hughes ac mae ganddynt ddau o blant. Ganed ei ferch hynaf, Elynor Megan Bäckstedt yn Ionawr 2002, a Zoe Jane Bäckstedt yn Nhachwedd 2004. Fel seiclwr proffesiynol mae Magnus wedi byw mewn sawl gwlad. Bu'n byw yn Zulte, Gwlad Belg yn 2003. Erbyn heddiw, mae'n byw yn Llanilltud Fawr, Bro Morgannwg, ac yn ôl y BBC, nid yw'r siwr os mai Swedwr neu Gymro ydyw bellach ac roedd yn ystyried cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad dros Gymru.

Canlyniadau
-----------

1996
1af Boland Bank Tour
1af 2 Gam o'r Boland Bank Tour
2il GP D'Isbergues
1997
1af GP D'Isbergues
1998
1af Cam 19, Tour de France
1af 1 Cam o'r Tour of Sweden
1af Cystadleuaeth Sbrint *Four days of Dunkirk*
2il Postgiro
1af Cam 4B, Postgiro
2000
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Rasio Ffordd, Sweden
2002
 Pencampwr Cenedlaethol Rasio Ffordd, Sweden
1af GP Fayt le Franc
2003
 Pencampwr Cenedlaethol Treial Amser, Sweden
1af Ctstadleuaeth 'Intergiro' Giro d'Italia
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Rasio Ffordd, Sweden
2il Nokere-Koerse
2il GP d'Ouverture la Marseillaise
2004
1af Paris-Roubaix
2il Gent-Wevelgem
2il CSC Classic
2005
2il Cam 7, Tour de France
2007
 Pencampwr Cenedlaethol Rasio Ffordd, Sweden
 Pencampwr Cenedlaethol Treial Amser, Sweden

Dolenni Allanol
---------------

* Gwefan Swyddogol Archifwyd 2005-12-15 yn y Peiriant Wayback.
* Poffil ar wefan Undeb Seiclo Denmarc

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Backstedt Bound For Slipstream-Chipotle* Archifwyd 2007-11-22 yn y Peiriant Wayback. londoncyclesport.com
2. ↑  *Village cheers on cycle hero* BBC 3 Gorffennaf 2004

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 182580590
* LCCN: no2011151208
* ISNI: 0000 0003 5627 1128

 |
Roedd **Caradog ap Gruffudd ap Rhydderch** (bu farw 1081) yn dywysog Gwent a fu'n ymdrechu am rai blynyddoedd i ychwanegu Deheubarth at ei deyrnas.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Caradog yn ŵyr i Rhydderch ab Iestyn oedd wedi llwyddo i gipio gorsedd Deheubarth am gyfnod cyn ei farwolaeth yn 1033. Roedd tad Caradog, Gruffudd ap Rhydderch hefyd wedi bod yn frenin Deheubarth am gyfnod cyn cael ei yrru allan a'i ladd gan Gruffudd ap Llywelyn, a ddaeth yn frenin y rhan fwyaf o Gymru.

Gwent a Gwynllŵg oedd cadarnle'r teulu, ac ymddengys fod Caradog wedi llwyddo i ychwanegu Morgannwg atynt. Mae'n ymddangos yn y cofnodion hanesyddol am y tro cyntaf yn 1065. Roedd Harold Godwinson, wedi ei fuddugoliaeth dros Gruffudd ap Llywelyn, wedi dechrau adeiladu tŷ hela ym Mhorth Sgiwed. Ymosododd Caradog arno a'i ddinistrio, ac yna anrheithio'r ardal.

Aeth Caradog ati fel lladd nadroedd i geisio efelychu ei dad a'i daid trwy ychwanegu Deheubarth at ei deyrnas. Yn 1072 (neu 1071) gorchfygodd frenin Deheubarth, Maredudd ab Owain, mewn brwydr ger Afon Rhymni (Brwydr Afon Rhymni) a'i ladd. Yn 1078 enillodd fuddugoliaeth arall dros Rhys ab Owain oedd wedi dilyn Maredudd ar orsedd Deheubarth, a'i ladd yntau. Erbyn 1081 yr oedd wedi gorfodi brenin newydd Deheubarth, Rhys ap Tewdwr i geisio nodded yn eglwys gadeiriol Tyddewi. Newidiwyd y sefyllfa pan laniodd Gruffudd ap Cynan o Iwerddon, i geisio cipio gorsedd Gwynedd oddi wrth Trahaearn ap Caradog. Mewn cyfarfod rhwng Rhys ap Tewdwr a Gruffudd ap Cynan yn eglwys gadeiriol Tyddewi, gwnaethant gynghrair gyda bendith yr esgob.

Ymatebodd Caradog trwy wneud cynghrair a brenin Gwynedd, Trahaearn ap Caradog. Cyfarfu'r ddwy blaid ym Mrwydr Mynydd Carn, tua taith diwrnod o Dyddewi. Lladdwyd Caradog a Trahaearn yn y frwydr yma. Gadawodd Caradog fab, Owain ap Caradog, a fodlonodd ar deyrnasu ar diroedd Gwynllŵg ac a sefydlodd linach arglwyddi Caerllion.

Cyfeiriadau
-----------

* John Edward Lloyd, *A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest* (Llundain, 1911), tt. 372-3, 377, 384-5, 393
* *Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Roedd **Caradog ap Meirion** (730? - 798?) yn frenin Gwynedd.

Bywgraffiad
-----------

Credir iddo ddilyn ei gefnder Rhodri Molwynog ap Idwal ar yr orsedd tua 754. Dywedir ei fod yn ddisgynnydd Owain Danwyn mab Einion Yrth ap Cunedda Wledig. Mae'r cyfnod yn un tywyll iawn yn hanes Gwynedd a'r dyddiadau yn ansicr.

Mae'n werth nodi mai yn ystod y cyfnod yma, yn 754, y perswadiodd Elfoddw, esgob Bangor yr eglwys Geltaidd yng Nghymru i ddilyn dull Eglwys Rufain o benderfynu ar ddyddiad y Pasg. Roedd hyn wedi bod yn asgwrn cynnen rhwng y ddwy eglwys ers dros ganrif.

Yn ôl un traddodiad lladdwyd Caradog mewn brwydr yn erbyn byddin Mersia yn Eryri, ond yn ôl traddodiad arall cafodd ei lofruddio ar orchymyn Cynan Dindaethwy ap Rhodri, a ddaeth yn frenin yn ei le. Mae ansicrwydd ai Caradog ynteu Rhodri Molwynog oedd tad Hywel a ddilynodd Cynan ar yr orsedd.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :**Rhodri Molwynog ap Idwal | **Brenhinoedd Gwynedd** | **Olynydd :**Cynan Dindaethwy ap Rhodri |
Actor, sgriptiwr a chyflwynydd Cymreig ydy **Manon Eames** (ganwyd 1958)

Gyrfa
-----

Ganwyd Manon ym Mangor ond mae bellach wedi ymgartrefu yn Abertawe. Fe raddiodd o Brifysgol Manceinion yn 1980 a'n dilyn hynny fe ddychwelodd i Gymru gan weithio fel actores gyda chwmnïau Bag and Baggage, Hwyl a Fflag. Roedd yn un o sylfaenwyr Theatr Gorllewin Morgannwg gan deithio Cymru gydag amryw o gynyrchiadau yn cynnwys *Jeremeia Jones*, *Vanessa Drws Nesa*, *Para 'Mlaen*, *Dawns y Dodo*, *Clustiau Mawr Moch Bach*. Fe gyfieithodd stori *When the Wind Blows* gan Raymond Briggs (*A’r Gwynt i’r drws bob Bore*) a Shirley Valentine (Willy Russell) a chyd-ysgrifennodd gydag aelodau eraill y cwmni'r cyfresi Tocyn Diwrnod i HTV Cymru Wales ac Atodiad Lliw i BBC Radio Cymru.

Yn Nhachwedd 2017 cyhoeddodd ei nofel gyntaf *Porth y Byddar*, stori sy'n olrhain hanes dirdynnol boddi Cwm Tryweryn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rhestr Awduron Cymru[*dolen marw*] Gwefan Llenyddiaeth Cymru; Adalwyd ar 2015-12-15
2. ↑  Curriculum Vitae Gwefan Swyddogol; Adalwyd ar 2015-12-15
3. ↑  Gwales - Porth y Byddar

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Swyddogol
Castell ym mhentref Llanhuadain, Sir Benfro yw **Castell Llanhuadain** (Cyfeirnod Arolwg Ordnans: Map OS 158: SN 073175). Mae'r safle yn cael ei gynnal gan Cadw.

Codwyd Castell Llanhuadain gan esgobion Tyddewi rhwng y 12g a'r 14eg. Codwyd y castell cyntaf ar y safle yn 1115 gan yr Esgob Bernard. Castell mwnt a beili nodweddiadol Normanaidd oedd y castell cynnar hwn, a dim ond y ffos a'r clawdd pridd sydd i'w gweld heddiw. Mae'r rhan fwyaf o'r adfeilion sydd i'w gweld ar y safle heddiw yn perthyn i'r ail gyfnod o adeiladu a gomisiynwyd gan yr esgob Adam de Houghton rhwng 1362 a 1389. Roedd hwn yn gastell llawer mwy sylweddol, gyda phedwar set o siambrau preswyl mawr ar y llawr cyntaf. Mae'n bosibl fod y tŵr porth mawr a welir yn y llun wedi'i ychwanegu fymryn yn ddiweddarach.

Arhosodd Rhisiart II, brenin Lloegr, yn Llanhuadain ar ei ymweliad i dde Cymru yn 1394. Erbyn hynny roedd y castell yn fwy o balas esgobol nag amddiffynfa. Fe'i defnyddid gan esgobion Tyddewi i reoli eu hystadau yn y rhan honno o Benfro. Roedd y stafelloedd yn foethus iawn. Roedd gan bob un o'r siambrau mawr stafell gysgu gyda thoiled: siambrau *en suite* o'r safon uchaf am y cyfnod.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  R.R. Davies, *The Revolt of Owain Glyndŵr* (Rhydychen, 1995). Tud. 17.

Dolenni allanol
---------------

* Castlewales: Manylion a lluniau
* Cadw: Castell Llanhuadain Archifwyd 2010-12-14 yn y Peiriant Wayback.
Plasty mawr o Cyfnod Fictoraidd ym Margam ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot yw **Castell Margam**. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I ym Mharc Gwledig Margam yng ngofal cyngor bwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot.

Fe'i hadeiladwyd gan y pensaer Thomas Hopper ar gyfer Christopher Rice Mansel Talbot (1803–1890) dros gyfnod o ddeng mlynedd, rhwng 1830 a 1840, ar safle a oedd, o’r 11g hyd at ddiddymu’r mynachlogydd, yn abaty.

Er ei fod yn cael ei alw'n "gastell", mae'r adeilad mewn gwirionedd yn blasty mawr cyfforddus, yn un o lawer o gestyll "ffug" a godwyd yn y 19g yn ystod yr Adfywiad Gothig.

Arhosodd y plasty ym meddiant y teulu Talbot tan 1942, pan gafodd ei werthu i'r diwydiannwr David Evans-Bevan, a ganfu fod yr tŷ yn rhy fawr iddo fyw ynddo; wedyn aeth yr adeilad yn adfail, ac fe'i difrodwyd yn ddifrifol gan dân ym 1977. Mae'r tŷ yn dal i gael ei adfer.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Margam Castle", Gwefan Coflein; adalwyd 6 Mawrth 2020
2. ↑  "Margam Castle", Gwefan Parc Gwledig Margam; adalwyd 6 Mawrth 2020
Yn hanesyddol, defyddir y termau ***langue d'oïl, langues d'oïl***, ac ***oïl*** (ynganiad: [ɔ.il], [u.il], [wi], [ɔj]1), ar gyfer yr iaith Romáwns a ddatblygodd yn rhan ogleddol Gâl, ac yna rhan ogleddol Ffrainc, de Gwlad Belg ac ar yr Ynysoedd y Sianel yn yr oesoedd canol. Mae felly'n gysyniad tebyg, ond nid union yr un peth, â'r Hen Ffrangeg, oedd yn cwmpasu'r gwahanol dafodieithoedd *oïl*. Gydag ymddangosiad un ffurf ieithyddol wedi'i safoni ar ddechrau'r cyfnod modern (sef y Ffrangeg), daeth y term lluosog yn amherthnasol wrth sôn am Ffrangeg ganol, a gwahaniaethwyd rhang y Ffrangeg ar y naill law a'r ieithoedd *oïl* eraill ar y llall. Ystyrir y tafodieithoedd, neu ieithoedd, *oïl*, yn grŵp o fewn yr ieithoedd Gallo-Romáwns. Mae'r grŵp gogleddol hwn yn cynnwys swbstrad celtaidd sylweddol, yn ogystal â dylanwad gan yr ieithoedd Germanaidd sy'n un o'r gwahaniaethoedd rhwng y *langues d'oïl* a'r Ocsitaneg.

Terminoleg
----------

Mae'n ymddangos y defnyddir y term *langue d’oïl* ers diwedd yr 18fed ganrif. Mae'n deillio o'r ffordd o ddweud "ie" mewn gwahanol ieithoedd ar y pryd (o'r gair *oïl* daeth y Ffrangeg gyfoes *oui*). Ceir y defnydd yma yng ngwaith Dante, oedd yn gwahaniaethu rhwng dau grŵp o ieithoedd ac yn adnabod undod o fewn y naill grŵp a'r llall:

* yr ieithoedd ble dywedir "jo" (yr Ieithoedd Germanaidd)
* y lleill (yr Ieithoedd Romáwns, a oedd yn ôl Dante yn cynnwys tair iaith:
	+ ble dywedir *oïl* (yr Hen Ffrangeg)
	+ ble dywedir *oc* (Ocsitaneg, ond gan gynnwys y Gatalaneg
	+ ble dywedir *sì* (Ieithoedd yr Eidal)

Defnyddir y term lluosog *langues d'oïl* gan Gymdeithas Cynnal a Hyrwyddo'r Langues d'Oïl ers ei chreu ym 1982..

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Yn*Vita nuova*, oddeutu 1293, ar gyfer "oc" a "si"; yn *De vulgari eloquentia*, oddeutu 1305, yn fwy cyflawn.
2. ↑  Abalain 2007, tud. 155.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goIeithoedd Ffrainc |
| --- |
|  |
| Ieithoedd Celtaidd | Llydaweg |
|  |
| Ieithoedd Romáwns | Arpitaneg, Catalaneg, Corseg, Ffrangeg, Langues d'oïl, Ligwreg, Ocsitaneg |
|  |
| Ieithoedd Germanaidd | Elsässisch, Fflemeg, Lothrìnger deitsch |
|  |
| Ieithoedd arunig | Basgeg |

 |
Llenor o Americanwr oedd **Charles McColl Portis** (28 Rhagfyr 1933 – 17 Chwefror 2020) sydd yn nodedig am ei nofel *True Grit*.

Ganed yn El Dorado, Arkansas, yn fab i Samuel Palmer Portis a'i wraig Alice, Waddell gynt. Fe'i magwyd mewn sawl tref yn ne-ddwyrain Arkansas, a mynychodd yr uwchysgol yn nhref Hamburg. Gweithiodd yn fecanydd ceir cyn iddo ymuno â Chorfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau yn 1952. Gwasanaethodd yn Rhyfel Corea, a chyrhaeddodd reng rhingyll erbyn iddo ddychwelyd i'r Unol Daleithiau. Astudiodd newyddiaduraeth ym Mhrifysgol Arkansas, Fayetteville, ac ysgrifennodd i'r papur myfyrwyr, *The Arkansas Traveler*, a'r papur newydd lleol, *The Northwest Arkansas Times*. Derbyniodd ei radd yn 1958, a gweithiodd yn ohebydd i *The Memphis Commercial Appeal* ac yn ohebydd a cholofnydd i *The Arkansas Gazette*. Ymunodd â *The New York Herald Tribune* in 1960, a bu'n ysgrifennu i'r papur hwnnw yn ne'r Unol Daleithiau cyn iddo gael ei benodi'n pennaeth y swyddfa dramor yn Llundain.

Yn 1964, penderfynodd Portis ysgrifennu ffuglen fel awdur llawn-amser. Cyhoeddodd bum nofel yn ystod ei yrfa: *Norwood* (1966), *True Grit* (1968), *The Dog of the South* (1979), *Masters of Atlantis* (1985), a *Gringos* (1991). Bu farw mewn hosbis yn Little Rock, Arkansas, yn 86 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Roy Reed, "Charles Portis, Elusive Author of ‘True Grit,’ Dies at 86", *The New York Times* (17 Chwefror 2020). Adalwyd ar 21 Chwefror 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 79059936
* LCCN: n78093723
* ISNI: 0000 0001 1519 597X
* GND: 107677334
* SUDOC: 029319501
* BNF: cb12097096v (data)
* NKC: xx0148760
* The SBN id SBLV187640 is not valid.
* BNE: XX1403575

 |
"Arfau Caradog Freichfras" a ymgorfforir yn arfau talaith Zeeland. Darlun o'r 15fed ganrif.
Ceir nifer o gyfeiriadau at **Caradog Freichfras** (477 - 540) yn hanes traddodiadol Cymru. Ceir y cyfeiriad cynharaf ym muchedd Sant Padarn, fel *Caradauc, cognomento Brechbras*. Ei dad oedd Gwrgan Fawr. Dywedir iddo ddod yn frenin Prydain a Llydaw.

Yn draddodiadol cysylltir ef ac ardaloedd Brycheiniog a Maesyfed. Cyfeirir ato yn y chwedl *Breuddwyd Rhonabwy* fel 'Caradog Freichfras ap Llyr Marini', a cheir cyfeiriad ato fel Caradog ap Llŷr yn chwedl *Geraint fab Erbin*. Yn ôl *Bonedd y Saint* ef oedd tad y seintiau Cadfarch, Tangwn a Maethlu. Dywedir i'w fab Cawrdaf sefydlu teyrnas yn Rhwng Gwy a Hafren yn y 6g. Yn ôl buchedd sant Collen, roedd yntau'n ddisgynnydd iddo. Enwir ei wraig fel Tegau Eurfron. Ymddengys fel Karadués Briebraz yn *Erec ac Enide* gan Chrétien de Troyes.

Fe'i rhestrir yn Nhrioedd Ynys Prydain fel un o 'Dri Chadfarchog Ynys Prydain':

'Tri Chadfarchog Ynys Prydain:
Caradog Freichfras,
a Menwaedd o Arllechwedd,
a Llŷr Lluyddog.'
Mae triawd arall yn ei nodi fel 'pen hynaif' y Brenin Arthur yn ei lys yng Nghelliwig yng Nghernyw: Tintagel o bosibl ac yn nhriawd TYP rhif 38 dywedir fod ganddo geffyl o'r enw 'Lluagor', a elwir yn un o 'Dri Ceffyl Teilwng Ynys Prydain'.

Llyfryddiaeth
-------------

* Peter C. Bartrum (1993) *A Welsh classical dictionary* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) ISBN 0-907158-73-0

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  llgc.org.uk; A Welsh Classical Dictionary: People in History and Legend up to about A.D. 1000 gan P C BArtrum.
Roedd **Caradog Roberts** (30 Hydref 1878 – 3 Mawrth 1935) yn gyfansoddwr, organydd a chorfeistr Cymraeg.

Cafodd Roberts ei eni yn Rhosllannerchrugog yn fab i John a Margaret Roberts.  Roedd ganddo dalent cerddorol ers ei blentyndod, gan gystadlu mewn ac ennill nifer o wobrau mewn eisteddfodau.

Astudiodd y piano a'r organ, gan ddod yn organydd capel yr Annibynwyr Mynydd Seion, Ponciau o 1894 i 1903.  Daeth yn organydd yng Nghapel yr Annibynwyr Bethlehem, Rhosllanerchrugog y flwyddyn wedyn, gan barhau i wneud hynny tan ei farwolaeth.  Graddiodd yn Rhydychen gyda B.Mus (1906) a D. Mus (1911)  O 1914 i 1920, ef oedd Cyfarwyddwr Cerdd Prifysgol Bangor.

Roedd Roberts yn un o olygyddion y Caniedydd Cynulleidfaol Newydd  (1921), llyfr emynau yr Annibynwyr Cymraeg, ynghyd â Chaniedydd Newydd yr Ysgol Sul (1930), llyfr emynau'r Ysgol Sul yr un enwad.

Roedd Roberts yn gyfansoddwr ac yn drefnydd tonau emynau toreithiog, gyda nifer ohonynt wedi ymddangos mewn nifer o lyfrau emynau Cymraeg.  Ymhlith y mwyaf adnabyddus mae Rachie (emyn-dôn) ac In Memoriam, teyrnged Harry Evans, y cyfansoddwr Cymraeg .

Bu farw yn Wrecsam, Sir Ddinbych, ar 3 Mawrth 1935, a chafodd ei gladdu ym mynwent Rhosllannerchrugog.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Dr Caradog Roberts". *Wrexham History*. Cyrchwyd 8 November 2016.
2. ↑  Welsh Biography Online
3. ↑  Evans, Robert; Humphreys, Maggie; Dictionary of Composers for the Church in Great Britain and Ireland.
4. ↑  *Y Caniedydd Cynulleidfaol Newydd* ar *Google Books*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 16716204
* LCCN: nb98008084

 |
Ganwyd **Caradog ab Iestyn ap Gwrgant** tua diwedd canrif 12 (fl. 1130) yn fab i Iestyn ap Gwrgant. Ef oedd sylfaenydd y teulu "Avene" ym Morgannwg.

Ceir dau gyfeiriad pwysig ato: yn *Llyfr Llandaf*. Yn y cyntaf enwir ef ymysg y gwŷr lleyg mewn siarter sydd yn tystio i Caradog ap Gruffydd (bu f. 1081 ) roi tir yn Edlygion i Esgob Herwald. Yn yr ail gyfeiriad ato, disgrifir ef yn bennaeth a chanddo fyddin. Gwnaeth gymwynas i Esgob Herwald ac anrhegwyd ef gyda maenor yn nyffryn afon Elai. Ymddengys, felly, i Iestyn, ar ôl marw Caradog etifeddu'r tiroedd a'r teitl gan ddod yn arglwydd Morgannwg ac mai efe ydoedd y tywysog a fwriwyd allan gan y Normaniaid pan wnaethent ymosod ar yr ardal tua'r flwyddyn 1090.

Nid oes ond un cyfeiriad cyfoes at Caradog: gyda'i frodyr Gruffydd a Goronwy yn 1127 gwnaeth weithred drahaus er na wyddyd ddim beth ydoedd. Wedi i lywodraeth Iestyn gwympo, derbyniodd gan Robert Fitz Hamon y wlad rhwng Nedd ac Afan (ac, efallai, fwy na hynny) fel daliad isradd, ac i'w olynwyr gadw'r daliad hwn am sawl cenhedlaeth.

Trwy ei wraig, Gwladus, ferch Gruffydd ap Rhys, bu iddo bedwar mab — Morgan, Maredudd, Owain, a Cadwallon; dilynwyd ef yn Aberafan gan Morgan.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  yba.llgc.org.u; Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein; adalwyd 2 Mai 2016

Llyfryddiaeth
-------------

J. E. Lloyd, *A History of Wales*, 402, 440, 504, 572.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Cefn Croes** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN807799. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 468 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 573 metr (1880 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Cefn Coch** neu **Ffridd Esgair-yr-owen** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SH815025. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 145metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Farilyn a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 285m (935tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr mynyddoedd uchaf y byd

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Erthygl am y Tibetolegwr yw hon. Am yr anatomegydd gweler Charles Bell.*
Tibetolegwr Eingl-Indiaidd a aned yn Calcutta oedd **Syr Charles Alfred Bell** (31 Hydref 1870 – 8 Mawrth 1945). Cafodd yrfa hir fel swyddog gwleidyddol ac ysgrifennodd sawl cyfrol ar hanes, iaith, a diwylliant Tibet.

Astudiodd Bell yng Ngholeg Winchester, Lloegr. Ar ôl ymuno â Gwasanaeth Sifil India cafodd ei apwyntio yn Swyddog Gwleidyddol yn Sikkim yn 1908. Daeth yn ffigwr amlwg a dylanwadol yng ngwleidyddiaeth Sikkim a Bhwtan, ac yn 1910 cyfarfu a'r 13eg Dalai Lama, a oedd wedi ffoi i alltudiaeth dros dro yn India ar ôl i Tsieina ymyrryd yn Nhibet. Daeth i adnabod y Dalai Lama yn weddol dda ac yn nes ymlaen ysgrifennodd ei fywgraffiad (*Portrait of a Dalai Lama*, cyhoeddwyd yn 1946).

Treuliodd gyfnodau fel Swyddog Gwleidyddol Prydeinig, yn cynrychioli buddianau yr India Brydeinig, yn Bhwtan, Sikkim a Tibet, gan gynnwys cyfnod yn Lhasa. Rhoes hyn y cyfle iddo deithio'n eang a dysgu Tibeteg. Ffrwyth hyn oll oedd cyfres o lyfrau pwysig ar Dibet a'i diwylliant sy'n amlygu ei gydymdeimlad amlwg â'r wlad a'i phobl, cydymdeimlad sy'n mynd mor bell ag i gondemnio polisïau Prydain yn yr ardal, a adawodd Dibet yn agored i ymyrraeth gan Tsieina.

Fel ieithydd, cyhoeddodd ramadeg Tibeteg a geiriadur Saesneg-Tibeteg, a gyhoeddwyd yn 1905. Roedd yn adnabod yr ieithydd Tibeteg a geiriadurwr Sarat Chandra Das ac yn ymgynghori ag ef yn ei fila yn Darjeeling.

Ymddeolodd i Rydychen yn 1920, lle ymroddodd i ysgrifennu ei gyfrolau ar Dibet. Gadawodd nifer o'i luniau o Dibet i Amgueddfa Pitt Rivers yn Rhydychen, lle maent i'w gweld o hyd. Bu farw yn Canada yn 1945.

Llyfryddiaeth
-------------

* *English-Tibetan Colloquial Dictionary* (cyhoeddwyd yn ddwy ran, gyda gramadeg, fel *Manual of Colloquial Tibetan*, yn Calcutta, 1905; argraffiad newydd un gyfrol, 1920; adargraffiad, Calcutta, 1986)
* *Tibet Past and Present* (Rhydychen, 1924)
* *The People of Tibet* (Rhydychen, 1928)
* *The Religion of Tibet* (Rhydychen, 1931)
* *Portrait of the Dalai Lama* (Llundain, 1946)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 41928590
* LCCN: n50006501
* ISNI: 0000 0001 1059 0655
* GND: 123200652
* SELIBR: 246735
* SUDOC: 08017731X
* BNF: cb12416475s (data)
* NKC: mub2018998934
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mynydd sy'n un o gopaon yr Hirnantau, rhan o Fynyddoedd y Berwyn, yw **Cefn Gwyntog**. Saif rhwng y Bala a'r Trallwng; cyfeiriad grid SH976265. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 588metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Saif i'r gogledd o Lyn Efyrnwy ac i'r de-orllewin o gopa Cyrniau Nod. Mae'r copa ychydig tu allan i ffîn Parc Cenedlaethol Eryri.

Y copa
------

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 615m (2018tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Cefn Onn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ionawr 2011 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.33 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cefn Crin** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; cyfeiriad grid SJ145045. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 269metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 372m (1220tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr mynyddoedd uchaf y byd

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Cefn Cul (Waun Leuci)** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SN861206. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 462 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 562 metr (1844 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap[*dolen marw*]
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Casgliad o frasluniau hunangofiannol gan y llenor Seisnig W. Somerset Maugham yw ***Looking Back on Eighty Years*** a gyhoeddwyd mewn rhannau ym mhapur newydd y *Sunday Express* ym 1962.

Cychwynnodd Maugham ar y llyfr hwn yn Nhachwedd 1960, a wedi iddo ei orffen cafodd y llawysgrif ei chloi mewn cell banc. Addawodd Alan Searle, ysgrifennydd a chariad Maugham, na fyddai'r gwaith yn cael ei gyhoeddi. Pa beth bynnag ei ewyllys, nid oedd diddordeb yn y gwaith gan gyhoeddwyr Maugham, William Heinemann a Doubleday. Er gwaethaf, llwyddodd Searle i ddwyn perswâd ar Maugham i werthu'r gwaith i'r *Sunday Express* am £3500. Cyhoeddwyd *Looking Back* mewn wyth rhan yn y *Sunday Express* o 9 Medi i 28 Hydref 1962, a chyfrannodd Searle ffotograffau ac anecdotau'i hun i liwio'r penodau.

Crewyd stŵr gan sylwadau a chyffesion yr awdur, yn enwedig ei sarhad ar gof ei gyn-wraig, Syrie Maugham, a fu farw ym 1955. Haera nad oedd erioed mewn cariad â Syrie, a'i reswm am ei phriodi oedd i gyfreithloni eu merch Liza. Disgrifiodd Syrie yn wraig benchwiban, ffroenuchel, hunanol, anonest, ac anfoesol. Bu rhwyg rhwng Somerset Maugham a Liza o ganlyniad i'w ddatgeliadau, a bu nifer o hen gyfeillion Syrie yn amddiffyn ei henw. Trodd y dramodydd Noël Coward ei gefn ar Maugham.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Samuel J. Rogal, *A William Somerset Maugham Encyclopedia* (Westport, Connecticut: Greenwood Press, 1997), t. 137.
Hen domen, neu fwnt, o'r Oesoedd Canol ydy **Castell Madog (Gogledd)**, heb y mur gwarcheidiol arferol, sef y "beili". Lleoliad: ger pentref Castell Madog, 5 milltir o Aberhonddu, Powys; cyfeiriad grid SO025370. Fe godwyd y rhan fwyaf o'r tomenni hyn yng Nghymru rhywdro rhwng degawdau olaf yr 11g ac ail hanner y 12g allan o bridd a charreg, gyda ffos o'u cwmpas fel rheol. Y Normaniaid ddaeth â'r math hwn o amddiffynfa o Ffrainc i wledydd Prydain a mabwysiadwyd y dechnoleg gan y Cymry.

Fe'i cofrestrwyd gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: BR155.

Mae'r clwstwr mwyaf o'r tomennydd hyn drwy wledydd Prydain i'w weld yn ardal y gororau (neu'r Mers): sef Swydd Amwythig, Swydd Gaer, Swydd Henffordd, Powys a Sir y Fflint fel y caiff ei adnabod heddiw.

Gweler hefyd
------------

* Castell Madog (De)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Data Cadw
2. ↑  ["Gwefan *English Heritage*; adalwyd 22/10/2010 (Saesneg)". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-10-25. Gwefan *English Heritage*; adalwyd 22/10/2010 (Saesneg)]
Castell sylweddol yn Llanfair-ym-Muallt, Powys yw **Castell Llanfair-ym-Muallt**, a adeiladwyd ac a ailadeiladwyd sawl gwaith rhwng yr 11eg a'r 15g. Ar wahanol adegau bu ym meddiant y Normaniaid yng Nghymru, Tywysogion Gwynedd a Choron Lloegr.

Fe'i cofrestrwyd gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: BR031 .

Hanes
-----

Codwyd y castell cyntaf ar y safle, ar fryn isel yng nghanol Cantref Buellt, tua diwedd y 1090au gan y Normaniad William de Braose neu ei fab Philip. Castell mwnt a beili nodweddiadol Normanaidd oedd hwnnw. Dinistrwyd y castell gan yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd (1132-97) o Ddeheubarth yn y flwyddyn 1168. Cafodd ei adfer gan y teulu de Braose a'i ddefnyddio ganddynt nes iddo gael ei gipio gan y brenin John o Loegr yn 1208 a chafodd ei atgyfnerthu ar ei ran yn 1210. Daeth i feddiant Llywelyn Fawr yn 1230 fel rhan o gytundeb priodas rhwng ei fab Dafydd ap Llywelyn ac Isabella de Braose.

Yn dilyn marwolaeth Llywelyn Fawr darniwyd teyrnas Dafydd gan y Saeson a syrthiodd y castell i ddwylo brenin Lloegr yn 1242. Rywbryd yn y cyfnod yma adeiladwyd y castell o gerrig, ond ni wyddys a ddigwyddodd hynny yng nghyfnod meddiant Llywelyn. Yn sicr roedd yn gastell cerrig erbyn diwedd y 1240au. Cipwyd y castell gan Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru yn 1260. Yn 1267 fe'i cipwyd oddi ar y Cymry gan y Saeson unwaith eto. Dechreuodd Edward I o Loegr ar y gwaith o godi castell newydd yno yn 1277, gan ddilyn y cynllun gwreiddiol ond gydag ychwanegiadau sylweddol o waith carreg. Yn 1282, John Giffard oedd cwnstabl y castell ar ran Edward I: mae'n bosibl y cymerodd ran yn y sgarmes y lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd ynddo yn y flwyddyn honno (gweler Cilmeri).

Pan gododd y Cymry yn erbyn y Saeson yn 1294 dan arweiniad Madog ap Llywelyn, gwarchaewyd y castell ganddynt ond roedd yn rhy gryf. Bu gwaith ychwanegol arno yn y 14g. Cofnodir gwaith atgyweirio yn 1409, efallai oherwydd niwed a gafodd yng Ngwrthryfel Owain Glyndŵr. Erbyn 1534 doedd y castell ddim mewn cyflwr digonol i barhau fel amddiffynfa, yn ôl adroddiad swyddogol. Tynwyd y cerrig i gyd bron dros y blynyddoedd i godi tai ac adeiladau eraill yn y dref.

Rhan o fwnt Castell Llanfair-ym-Muallt

Mynediad
--------

Heddiw mae safle'r castell yn gorwedd ger canol Llanfair-ym-Muallt ac ar agor i'r cyhoedd.

Ffynhonnell
-----------

* Helen Burnham, *Clwyd and Powys*. A Guide to Ancient and Historic Wales (HMSO/CADW, 1995), tt. 158-9.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Data Cadw
Bardd Eidalaidd yn yr iaith Eidaleg oedd **Luigi Pulci** (15 Awst 1432 – 11 Tachwedd 1484) sy'n nodedig am ei arwrgerdd ddifrif-ddigrif *Morgante* (1483), un o'r enghreifftiau gwychaf o farddoniaeth epig yn holl lenyddiaeth y Dadeni.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Luigi Pulci ar 15 Awst 1432 i deulu llenyddol yn Fflorens. Er gwaethaf achau bonheddig ei deulu, tlodion oeddynt a gwaethygodd eu sefyllfa yn sgil marwolaeth ei dad ym 1451. Gweithiodd Luigi yn glerc ac yn llyfrifwr er mwyn cynnal ei fam a'i frodyr a chwiorydd. Priododd Luigi â Lucrezia degli Albizzi ym 1453 a chawsant bedwar mab.

Cyflwynwyd Pulci i deulu'r Medici ym 1461, ac enillodd nawdd Cosimo de' Medici, Arglwydd Fflorens, am ei ffraethineb a'i ysgrifeniadau addawol. Magodd gyfeillgarwch agos â Lorenzo, ŵyr hynaf Cosimo, a daeth i adnabod dynion ifainc eraill yng nghylch Lorenzo, gan gynnwys yr ysgolhaig a bardd Angelo Poliziano. Bu Pulci hefyd yn ffraeo ag ambell un o wŷr llenyddol Fflorens, yn enwedig yr offeiriad Matteo Franco. Ysgrifennai'r ddau fardd gyfres o sonedau chwyrn yn ymosod ar ei gilydd ym 1474–5, er yr oeddynt ar un pryd yn gyfeillion. Gelyn arall oedd yr athronydd neo-Blatonaidd Marsilio Ficino, a oedd yn anghytuno â Pulci ar bynciau hud a lledrith.

Tua 1461, ar gais Lucrezia Tornabuoni, mam Lorenzo, cychwynnodd Pulci ar ei gerdd *Morgante*. Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf o'r gerdd ym 1478, a chanddi 23 o ganiadau. Derbyniodd ymateb ffyrnig gan yr Academi Blatonaidd yn Fflorens. Cyhoeddwyd y gerdd yn llawn, dan y teitl *Il Morgante maggiore* a chyda 28 o ganiadau, yn Fflorens ym 1483. Addasiad ydyw o ddwy gerdd o'r 14g yn nhraddodiad Mater Ffrainc: *Orlando*, sydd yn traddodi anturiaethau Orlando (Rolant) yn y dwyrain, a *La Spagna*, hanes rhyfel Siarlymaen yn Sbaen, marwolaeth Orlando ym Mrwydr Ronsyfal, a chosb y bradwr Gano. Ffug-arwrgerdd ydyw sydd yn barodi ar farddoniaeth sifalraidd yr Oesoedd Canol ac yn portreadu'r cawr Morgante yn arwr y chwedl.

Wedi i Lorenzo etifeddu arglwyddiaeth Fflorens ym 1469, penodwyd Pulci i arwain sawl cenhadaeth ddiplomyddol. Er ei weithgareddau llenyddol a diplomyddol, ni lwyddodd Pulci i wella'i safle ariannol. Methodd ei frodyr, Luca a Bernardo, roi trefn ar gyllid y teulu, a bu farw Luca mewn carchar dyledwyr ym 1470. Mae'n bosib i Pulci golli ffafr Lorenzo oherwydd y ffrae rhyngddo a Matteo Franco. Tua 38 oed ymunodd Pulci â byddin y *condottiere* Roberto Sanseverino, a bu'n filwr am dâl am weddill ei oes. Ar ei ffordd i Fenis yng nghwmni Sanseverino bu farw Luigi Pulci ar 11 Tachwedd 1484 o afiechyd yn Padova, Gweriniaeth Fenis, yn 52 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) "Luigi Pulci" yn *Encyclopedia of World Biography*. Adalwyd ar Encyclopedia.com ar 4 Medi 2020.
2. ↑  (Saesneg) Luigi Pulci. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 17 Mehefin 2019.

Darllen pellach
---------------

* Lewis D. Einstein, *Luigi Pulci and the Morgante Maggiore* (1902).
* Giacomo Grillo, *Two Aspects of Chivalry: Pulci and Boiardo* (1942).
* John Raymond Shulters, *Luigi Pulci and the Animal Kingdom* (1920).
Ciwboid, gyda chroeslin *d*.  
Gwelir yma hefyd: hyd *a*, lled *b* ac uchder *c*.
Rhwyd y ciwboid uchod, wedi'i hagor.
Mewn geometreg, polyhedron amgrwm o chwech ochr pedrochr yw **ciwboid** (enw gwrywaidd); mae ei graff polyhedral yn union yr un peth a'r ciwb.

Mae ganddo:

* chwe ochr sydd ar ongl sgwâr i'w gilydd,
* wyth fertig (neu 'gornel') ongl sgwâr,
* deuddeg ymyl, gyda phedair o'r un hyd ac yn gyfochrog (neu'n 'baralel') i'w gilydd.

Mae'r ochrau gwrthwynebol yn gyfath (*congruent*).

| Fformiwlâu perthnasol i'r ciwboid |
| --- |
| Hyd yr ymylon | {\displaystyle a,b,c} |
| Cyfaint | {\displaystyle V=a\cdot b\cdot c} |
| Arwynebedd | {\displaystyle A\_{\mathrm {O} }=2\cdot (a\cdot b+a\cdot c+b\cdot c)} |
| Croeslin | {\displaystyle d={\sqrt {a^{2}+b^{2}+c^{2}}}} |

Ciwboidau cyffredinol
---------------------

Drwy Fformiwla Euleer, fe wyddom fod nifer yr ochrau *F*, y fertigau *V* a'r ymylon *E* o bob ciwboid amgrwm yn perthyn i'w gilydd drwy'r fformiwla *F* + *V* = *E* + 2. Mae hyn yn rhoi 6 + 8 = 12 + 2; hynny yw, fel y ciwb, mae gan y ciwboid 6 arwyneb, 8 fertig a 12 ymyl. Ynghyd â'r "ciwboidau petryal", mae unrhyw baralelepip yn giwboid o'r math hwn, fel y mae sgwâr ffrwstwm hefyd (y siâp a ffurfiwyd trwy drychiad-apig pyramid sgwâr).

Ciwboidau petryal
-----------------

Mewn ciwboid petryal, mae pob ongl yn ongl sgwâr, a'r ochrau gwrthwynebol yn gyfath (yn hafal). Oherwydd hyn, gellir galw'r math hwn o giwboid yn "brism ongl sgwâr" neu'n "baralelepip rheolaidd".

Ceir hefyd "giwboid sgwâr", lle mae dwy ochr yn sgwariau. Mae ganddo'r symbol Schläfli o {4} × { }, a dyblir ei gymesuredd o [2,2] i [4,2], trefn 16.

Mae'r ciwb yn achos arbennig o'r ciwboid sgwâr, gyda phob ochr yn sgwariau. Mae ganddo'r symbol Schläfli o {4,3}, a chodir ei gymesuredd o [2,2], i [4,3], trefn 48.

Os yw dimensiynau ciwboid petryal yn *a*, *b* ac *c*, yna mae ei gyfaint yn abc ac mae ei arwynebedd arwyneb yn 2(*ab* + *ac* + *bc*).

Hyd croeslin y gofod mewnol yw

{\displaystyle d={\sqrt {a^{2}+b^{2}+c^{2}}}.\ }
Yn y byd real, defnyddir siapiau ciwbig yn aml ar gyfer blychau, cypyrddau, ystafelloedd, adeiladau, cynwysyddion, llyfrau, sgriniau teledu a chyfrifiadurol, peiriannau golchi a sychu, ac ati. Mae ciwboidau ymysg y solidau hynny sy'n gallu brithweithio gofod 3-dimensiwn. Mae'r siâp yn eithaf hyblyg gan y gall gynnwys llawer o giwboidau llai, e.e. ciwbiau siwgr mewn blwch, blychau mewn cwpwrdd, cypyrddau mewn ystafell, ac ystafelloedd mewn adeilad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Robertson, Stewart Alexander (1984), *Polytopes and Symmetry*, Cambridge University Press, p. 75, ISBN 978-0-521-27739-6
2. ↑  Dupuis, Nathan Fellowes (1893), *Elements of Synthetic Solid Geometry*, Macmillan, p. 53,
3. ↑  "nets of a cuboid". *donsteward.blogspot.co.uk*. Cyrchwyd 18 Mawrth 2018.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Ciwboidau petryal***
Clawr y llyfr: Map yr Underground
Cerdd gan Ifor ap Glyn sy'n sôn am yr hanes tu ôl i giwcymbyrs o Wolverhampton ydy **Ciwcymbars Wolverhampton**. Yn y gerdd mae yna neges ddiddorol sef os ydych wedi'ch geni yn Lloegr ond eich bod yn byw yng Nghymru, rydych chi dal yn Gymro. Mae'r bardd yn dweud fod y ciwcymbyr o Wolverhampton yn fwy Cymreig na'r Cymry oherwydd ei fod yn cynnwys 90% o ddŵr sy'n tarddu yng Nghymru o'i gymharu â chorff person o Gymru sy'n cynnwys 70% o ddŵr.

Ymddangosodd y gerdd yn y gyfrol *Cerddi Map yr Underground*, cafodd Ifor ei eni a'i fagu yn Llundain. Mae'r gerdd yn crisialu’r olwg wahanol ar yr hyn yw bod yn Gymro mewn canrif newydd. I raddau, mae mwyafrif helaeth y cerddi yn y gyfrol hon yn ceisio mynd i'r afael â'r hyn yw bod yn Gymro Cymraeg mewn byd rhyngwladol a rhyng-ddiwylliannol. Mae ei fagwraeth mewn dinas gosmopolitan fel Llundain yn rhoi'r hyder iddo fentro i ganol cymhlethdodau ein cyfnod yn drwyadl Gymraeg. Mae'r gerdd yn ymddangos yn y gyfrol *Hoff Gerddi Digri Cymru*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Adolygiad gan Iwan Llwyd; Gwefan Llenyddiaeth Cymru; Archifwyd 2014-05-22 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 8 Gorffennaf 2014
Drama Ffrangeg gan Jean Cocteau yw ***La Machine infernale*** (sef "Y Peiriant Uffernol"). Lluniwyd y ddrama 1932 a chafodd ei llwyfannu am y tro cyntaf ar 10 Ebrill 1934 yn y Comédie des Champs-Élysées (theatr Louis-Jouvet) ym Mharis, â'r setiau wedi'u cynllwyno gan Christian Bérard. Seilir y ddrama ar y drasiedi Roeg *Oedipus rex* (*Oidipos Frenin*) gan Soffocles. Cyflwynodd Cocteau'r gwaith i Marie-Laure a Charles de Noailles.

Cynllun
-------

Rhennir y ddrama yn bedair rhan, sef:

1. *Le Fantôme* ('Y Drychiolaeth')
2. *La Rencontre d'Œdipe et du Sphinx* ('Cyfarfod Oidipos a'r Sffinx')
3. *La Nuit de noces* ('Y Neithior')
4. *Œdipe roi* ('Oidipos Frenin')

Prif gymeriadau
---------------

* Oidipos
* Iocasta
* Tiresias
* Y Sffinx
* Anubis

Argraffiadau Ffrangeg
---------------------

* Éditions Bernard Grasset, Paris, 1934
* Le Livre de poche, Paris 1964

Ni chafwyd cyfieithiad Cymraeg eto.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jean Cocteau, *La machine infernale* (Le Livre de Poche, 1964), tud. 8.
Roedd **Alfred Cedric Maby** (bu farw 2000) yn ddiplomydd, awdur ac ieithydd.

Fe'i ganed yn Sir Gaerloyw i rieni o Sir Fynwy: roedd ei dad o Benrhos, ger Rhaglan, a’i fam o’r Fenni. Aeth i Brifysgol Rhydychen yn 1938 lle astudiodd y Clasuron, Ffrangeg ac Athroniaeth. Wedyn cafodd yrfa yn y Gwasanaeth Diplomyddol am 30 mlynedd. Roedd yn Tsieina yn 1939 am gyfnod ac eto yn y 1950au. Roedd yn rhugl ei Tsienieg ac yn siarad Swedeg; roedd ei wraig Anne Charlotte o Stockholm. Gallai hefyd siarad Almaeneg a Sbaeneg.

Roedd yn bennaeth Adran yn y Weinyddiaeth o'r enw 'Datblygiadau Tramor' yn y 1960au. Penodwyd ef i nifer o swyddi gan gynnwys pan ddaeth yn CYB/CBE (Cadlywydd yr Ymerodraeth Brydeinig) yn Efrog Newydd yn 1962 ac yn Gonswl ei Mawrhydi i Liechtenstein a’r Swistir yn 1968.

Ymddeolodd yn 1971 a dychwelodd i "Cae Canol" (a brynodd oddi wrth ystad Sir Clough Williams-Ellis) Penrhyndeudraeth. Roedd yn aelod o’r Cymmrodorion a Chymdeithas yr Iaith

Apwyntwyd ef yn  Uchel Siryf Gwynedd 1976 -1977. Yn 1983 cyhoeddodd *Dail Melyn o Tseina*, yn adrodd hanes Tsiena modern. Cyhoeddwyd cyfrol o gerddi Tsieineeg Y Cocatŵ Coch gan Gwasg Prifysgol Cymru yn 1987; casgliad o gerddi yn ymestyn dros dwy fil a hanner o flynyddoedd. Bu farw yn 2000. Daeth casglaid diddorol o "Chinoiserie" ganddo i’r farchnad yn Christies Mai 2015.

Cyhoeddiadau
------------

* *Venezuela. Economic and commercial conditions in Venezuela ...* Chwefror, 1951. Cyhoeddwyd gan Alfred Cedric Maby
* *Dail Melyn o Tseina* (hanes) gan Cedric Maby. Gwasg Gee, Dinbych 1983
* *Y Cocatŵ Coch* (blodeugerdd 500cc-1981) cyfieithwyd gan Cedric Maby, Yr Academi Gymreig, GPC 1987

Cyfeiriadau
-----------

* The London Gazette 1962
* The London Gazette 1968
* Prynu Cae Canol
* Christies Sale of Chinoiserie 2015
* FCO posts
* Taith i’r Ariannin 1946 http://www.hebrewsurname.com/arrival\_ALCANTARA\_1946-11-25

Cyfeiriadau
-----------
Shaman o lwyth y Cetiaid, Siberia; ffotograff a dynnwyd yn 1914
Mae'r **Cetiaid** neu **Ketiaid** (Rwseg: Кеты) yn bobl o Siberia sy'n siarad yr iaith Cet neu Ceteg.

Arferid ei galw yn *Ostyakiy* yn Rwseg, gair a oedd yn cynnwys llwythi eraill o Siberia. Galwyd nhw hefyd yn *Ostiaciaid Yenisei*, gan eu bod yn byw yng nghanol a gwaelod basn Afon Yenisei yn Crai Krasnoyarsk, Rwsia. Mae'r Cetiaid modern yn byw yng ngorllewin rhan canol y basn, bellach.

Iaith
-----

Cysylltwyd eu hiaith i'r teulu hwnnw o ieithoedd a elwir yn Na-Dené, sy'n tarddu o Ogledd America. Yr enw Ceteg am ddynion ydy "*deng*".

Yn 1826 roedd 1,428 o Getiaid yn weddill gyda 1225 (85.8%) yn siaradwyr iaith gyntaf. Erbyn cyfrifiad 1989 roedd y nifer wedi gostwng i 1,113 gyda dim ond 537 (48.3%) yn siaradwyr iaith gyntaf. Credir fod tua 600 heddiw yn siarad yr iaith, sy'n hollol wahanol i bob iaith arall yn Siberia.

Y cysylltiad Celtaidd
---------------------

Credir bellach fod y Cymry a'r cenhedloedd Celtaidd eraill a'r Basgiaid yn ddisgynyddion yr Ewropeaid cynharaf, sef yr helwyr Palaeolithig o Siberia ac mae tystiolaeth genynnol yn eu holrhain yn ôl i tua 50,000 o flynyddoedd a hynny i ardal Dyffryn Yenisei yn Siberia, ac yn arbennig i'r Cetiaid. Maen' nhw heddiw yn cario'r un fersiwn o'r cromosomau "Y" â'r Cymry a phobloedd brodorol America. Dywed y gwyddonydd genynnau Steve Jones yn ei lyfr *Y - The Descent of Man* (2002), "Mae’r cromosomau yn datgelu cyswllt hynafol rhwng pobl Cymru a brodorion America...Yng Nghymru mae naw allan o bob deg dyn cyn cludo rhyw fersiwn o haplogrwp 1...mae un is-deip yn gyfrifol am 70% o gromosomau gwryw..."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Y Faner Newydd". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-09-28. Cyrchwyd 2010-07-02.
Mae **Ceum na Caillich** (Saesneg: The Witch's Step) yn gopa mynydd a geir ar Ynys Arran yn yr Alban; cyfeiriad grid NR976443. Ystyr "Caillich" ydy hen wraig neu "gaseg Fedi". Gair arall yn y Gymraeg am gaseg Fedi ydy "Gwrach Fedi" - ceir yr un ystyr i'r gair yn y Gaeleg a chyfieithir yr enw fel arfer i "Cam y Wrach". Hen gysylltiad Frythonig, mae'n debyg.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Ynysoedd Heledd
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-05-24 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"