recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Bardd a dramodydd o Sais a diplomydd a gwleidydd yn ystod oesoedd Elisabeth ac Iago oedd Syr **Fulke Greville, Barwn 1af Brooke** (3 Hydref 1554 – 30 Medi 1628).

Ganed ef yn Beauchamp Court ger Alcester, Swydd Warwick, Teyrnas Lloegr. Cafodd ei dderbyn i Brifysgol Caergrawnt ym 1568. Penodwyd i Lys y Mers ym 1576. Aeth ar ei genhadaeth gyntaf i'r Cyfandir ym 1577, a byddai'n ymweld yn ddiweddarach â'r Gwledydd Isel, Iwerddon, a Ffrainc. Gwasanaethodd yn Aelod Seneddol dros Southampton o 1581 i 1584, a thros Swydd Warwick o 1587 i 1601 ac eto ym 1621. Ym 1598 fe'i dyrchafwyd yn drysorydd y llynges. Roedd yn ffefryn i'r Frenhines Elisabeth, ond fe gododd wrychyn yr Ysgrifennydd Gwladol, Syr Robert Cecil, ac o'r herwydd ni chafodd ei ddyrchafu i un o swyddi uchel y llywodraeth yn sgil esgyniad Iago I i orsedd Lloegr. Er gwaethaf, fe'i urddwyd yn Farchog y Baddon, a rhoddwyd Castell Warwick iddo ar orchymyn y Brenin Iago ym 1605. O'r diwedd, wedi marwolaeth Cecil, penodwyd Greville yn Ganghellor y Trysorlys ym 1614, a fe'i anrhydeddwyd gyda barwniaeth ym 1621.

Cyhoeddwyd y rhan fwyaf o'i gynnyrch llenyddol wedi ei farwolaeth. Argraffwyd ei gasgliad o sonedau *Caelica* yn gyntaf ym 1633, a'i fywgraffiad o Syr Philip Sidney ym 1652. Ysgrifennodd o leiaf ddwy ddrama ddarllen, trasiedïau gyda themâu Dwyreiniol: *Alaham* a *Mustapha*. Cyfansoddodd sawl traethawd mydryddol, ar bynciau gwleidyddol ac athronyddol.

Ni briododd, er yr oedd yn hoff o fercheta. Trywanwyd Greville yn farw, yn 73 oed, gan un o'i weision. Ysgrifennodd ei feddargraff ei hun: "Gwas i'r Frenhines Elisabeth, cynghorwr i'r Brenin Iago, a chyfaill i Syr Philip Sidney".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Fulke Greville, 1st Baron Brooke. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 19 Tachwedd 2022.
Mae "Ladino" yn ailgyfeirio i'r erthygl hon. Am yr iaith a siaredir yng ngogledd yr Eidal, gweler Ladineg.
Iaith Iddewig sydd yn tarddu o'r Hen Sbaeneg yw **Iddew-Sbaeneg** (Iddew-Sbaeneg: גֿודיאו-איספאנייול ; Sbaeneg: *judeoespañol*), a elwir hefyd yn **Ladino** neu **Judezmo**. Iaith Romáwns a ysgrifennir yn yr wyddor Hebraeg ydyw, gyda chryn dylanwad gan y Hebraeg a'r Aramaeg.

Datblygodd yr Iddew-Sbaeneg yn Sbaen yn y 14g a'r 15g, fel tafodiaith yr Iddewon Seffardig ar yr Hen Sbaeneg gyda nifer o eiriau Hebraeg. Yn sgil alltudiaeth yr Iddewon o Sbaen yn 1492, dylanwadwyd arni gan yr ieithoedd yn y gwledydd a ymsefydlasant yr Iddewon ynddynt, yn enwedig Arabeg, Tyrceg, Groeg, Ffrangeg, Portiwgaleg, ac Eidaleg. Mae'r enw Ladino yn cyfeirio at wreiddiau Lladin yr iaith. Cafodd y Beibl Hebraeg ei gyfieithu i'r Iddew-Sbaeneg yn y 1740au a'i gyhoeddi dan olygyddiaeth Abraham Assa yng Nghaergystennin.

Cafodd y mwyafrif o gymunedau Iddew-Sbaeneg y Balcanau eu difa gan y Natsïaid yn ystod yr Holocost. Amcangyfrifir bod 80,000–200,000 o Iddewon yn siarad yr iaith yn yr 21g, y mwyafrif ohonynt yn hen ac yn byw yn Israel. Gan nad ydynt yn magu eu plant yn yr iaith, mae'r Iddew-Sbaeneg, fel yr Iddew-Almaeneg, mewn perygl o farw.

Gweler hefyd
------------

* Iddew-Bortiwgaleg

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Alfassa, Shelomo (December 1999). "Ladinokomunita". Foundation for the Advancement of Sephardic Studies and Culture. Cyrchwyd 4 Chwefror 2010.
2. ↑  Gordon, Raymond G. Jr. (2005). "Ladino". *Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition*. SIL International. Cyrchwyd 2008-09-25.CS1 maint: multiple names: authors list (link)
3. 1 2  Sara E. Karesh a Mitchell M. Hurvitz, *Encyclopedia of Judaism* (Efrog Newydd: Facts On File, 2006), t. 284.
Asana neu safle'r corff o fewn ymarferion ioga yw **Garudasana** (Sansgrit: गरुडासन; IAST: *Garuḍāsana*) neu'r **Eryr.** Gelwir y math hwn o asana yn asana cydbwyso mewn ioga modern fel ymarfer corff. Defnyddiwyd yr enw o fewn ioga hatha canoloesol ar gyfer asana gwahanol.

Geirdarddiad
------------

Daw'r enw o'r geiriau Sansgrit *garuda* (गरुड) sy'n golygu "eryr", ac *asana* (आसन) sy'n golygu "osgo" neu "safle'r corff".

Cerflun aur o'r Garuda
Ym mytholeg Hindŵaidd, gelwir Garuda yn frenin yr adar. Ef yw *vahana* (mynydd) y Duw Vishnu ac mae'n awyddus i helpu dynoliaeth i ymladd yn erbyn cythreuliaid. Mae'r gair debyg i'r gair "eryr", ond yn llythrennol mae'n golygu "y bwytawr", oherwydd yn wreiddiol uniaethwyd Garuda â "thân holl-bwerus pelydrau'r haul".

Defnyddir yr enw am asana gwahanol yn Gheranda Samhita o ddiwedd yr 17g, adnod 2.37, sydd â'r coesau a'r cluniau ar y llawr, a'r dwylo ar y pengliniau.

Disgrifir asana cydbwyso un goes o'r enw Garudasana ond sy'n agosach at Vrikshasana yn nhestunau'r *Sritattvanidhi* yn y 19g. Disgrifir yr ystum modern yn *Light on Yoga* .

Disgrifiad
----------

Ystum (neu asana)anghymesur
Mae Garudasana yn safle anghymesur lle mae un goes, dyweder y dde, yn cael ei chroesi dros y chwith, tra bod y fraich ar yr ochr arall, dyweder y chwith, yn cael ei chroesi dros y dde, a'r cledrau'n cael eu rhoi gyda'i gilydd. Fel pob asana ungoes, mae'n gofyn am gydbwysedd a chanolbwyntio. Yn ôl Satyananda Saraswati, mae'r ddau gledr wedi'u gwasgu at ei gilydd yn debyg i big yr eryr. Mae'r lygaid a'r meddwl wedi'u cyfeirio ar bwynt sefydlog o flaen yr iogi.

Amrywiadau
----------

Ceir amrywiad penlinio o'r ystum, sef Vātāyanāsana (Y Ceffyl).

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o asanas

Llyfryddiaeth
-------------

* Iyengar, B. K. S. (1979) [1966]. *Light on Yoga: Yoga Dipika*. Thorsons. ISBN 978-1855381667.
* Saraswati, Swami Satyananda (2003). *Asana Pranayama Mudra Bandha*. Nesma Books India. ISBN 978-81-86336-14-4.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Eagle Pose". Yoga Journal. Cyrchwyd 14 Chwefror 2019.
2. ↑  Sinha, S. C. (1 Mehefin 1996). *Dictionary of Philosophy*. Anmol Publications. t. 18. ISBN 978-81-7041-293-9.
3. ↑  Dalal, Roshen (2010). *Hinduism: An Alphabetical Guide*. Penguin Books. t. 145. ISBN 978-0-14-341421-6.
4. ↑  Jordan, Michael (August 2004). *Dictionary of gods and goddesses*. Infobase Publishing. tt. 102–. ISBN 978-0-8160-5923-2.
5. ↑  Rai Bahadur Srisa Chandra Vasu (translator) Gheranda Samhita
6. ↑  Sjoman, Norman E. (1999) [1996]. *The Yoga Tradition of the Mysore Palace* (arg. 2nd). Abhinav Publications. tt. 75 and plate 7, pose 39. ISBN 81-7017-389-2.
7. ↑  Iyengar 1979.
8. ↑  VanEs, Howard Allan (12 Tachwedd 2002). *Beginning Yoga: A Practice Manual*. Letsdoyoga.com. t. 66. ISBN 978-0-9722094-0-3. Builds balance, coordination, and concentration.
9. ↑  Saraswati 2003.
10. ↑  "Vatayanasana". Ashtanga Vinyasa Yoga. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-02-04. Cyrchwyd 4 Chwefror 2019.

Dolenni allanol
---------------

* Cyfarwyddyd
**Iago ab Idwal** (teyrnasodd 950 - 979), Brenin Gwynedd ac efallai Powys.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Iago yn fab i Idwal Foel, ac ar farwolaeth ei dad mewn brwydr yn 942 gellid disgwyl y byddai wedi etifeddu teyrnas Gwynedd gyda'i frawd Ieuaf ab Idwal. Fodd bynnag achubodd Hywel Dda Brenin Deheubarth y cyfle i ymosod ar Wynedd a gyrru'r tywysogion ieuanc ar ffo.

Ar farwolaeth Hywel yn 950 llwyddodd Iago ac Ieuaf i ennill gorsedd Gwynedd, gan yrru meibion Hywel yn ôl i Ddeheubarth. Parhaodd yr ymladd rhwng meibion Idwal a meibion Hywel, gyda Iago ac Ieuaf yn ymgyrchu cyn belled a Dyfed yn 952 a meibion Hywel yn cyrchu hyd at Ddyffryn Conwy yn 954 cyn cael eu gorchfygu mewn brwydr ger Llanrwst a'u gorfodi i ffoi yn ôl i Geredigion.

Bu cweryl rhwng meibion Idwal, a charcharwyd Ieuaf gan Iago yn 969. Er iddo golli brwydr yn 974, teyrnasodd Iago ar Wynedd hyd 979 pan gymerwyd yntau yn ei dro yn garcharor gan fab Ieuaf, Hywel ab Ieuaf, a ddaeth yn frenin yn ei le. Ymddengys nad oes cofnod o dynged Iago.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John Edward Lloyd (1911). *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.).
2. 1 2  John Edward Lloyd (1911). *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.).

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Hywel Dda** | **Tywysog Gwynedd**950–979 | Olynydd:**Hywel ab Ieuaf** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Iddewon Hasidig yn gweddïo wrth Fur yr Wylofain yng Nghaersalem.
Enwad Iddewig sy'n canolbwyntio ar gyfriniaeth yw **Iddewiaeth Hasidig**, **Iddewiaeth Hasidaidd** neu **Hasidiaeth**.

Sefydlwyd gan y Rabi Israel Baal Shem Tov tua chanol y 18g. Cyfunodd y traddodiadau Iddewig o ysbrydolrwydd ac ysgolheictod, gan wrthwynebu astudiaethau seciwlar a rhesymoliaeth. Ymledodd ar draws Dwyrain Ewrop, yn enwedig Gwlad Pwyl a Lithwania, gan ddenu Iddewon gyda'i ganeuon a dawnsiau diwygiadol. Tynna athroniaeth Hasidig ar yr ysgol feddwl Cabala Lurianig, ffurf ar Gabala a ddatblygwyd gan y Rabi Isaac Luria yn yr 16g, ond heb ei hagwedd asgetaidd. Pwysleisir mewnfodaeth Duw yn y bydysawd, yr angen i uno â Duw a chrefyddoldeb cyson, ac ysbrydolrwydd y byd corfforol a bywyd pob dydd. Trefnir dilynwyr Hasidiaeth yn "llysoedd" neu "linachau" annibynnol, a phob un gydag arweinydd etifeddol o'r enw Rebbe.

Rhwygodd yr enwad yn ystod ei gyfnod cynnar a datblygodd gwrthfudiad y Mitnagdim, sy'n pwysleisio dysgeidiaeth rabinaidd a duwioldeb. Sefydlwyd y Chabad neu'r Lubavitch ym 1775, sy'n amrywiaeth ddeallusol ar y traddodiad Hasidig.

Gellir ystyried Hasidiaeth yn un o ddwy brif gangen o Iddewiaeth Haredi neu Dra Uniongrededd, ynghŷd â'r traddodiad Lithwanaidd sy'n pwysleisio astudiaeth y Talmwd yn yr yeshivah. Trigai'r mwyafrif o ddilynwyr heddiw yn yr Unol Daleithiau, Israel a Lloegr. Mae'r mudiad modern yn hynod o geidwadol ac yn byw mewn cymunedau ar wahân i'r gymdeithas fwy.

Teledu
------

Gellir cael blas gyfoes lle-naturiol o fywyd teulu a chymdeithas Iddewon Hasidig yn y gyfres deledu Israeli,Shtisel a ddarlledwyd ar sianel Netflix yn y Deyrnas Unedig. Mae'r gyfres ddrama ffuglennol yn dilyn hynt a helynt carwriaethol a theuluol y teulu o'r un enw sy'n byw yn ardal Geula sydd ger Mea She'arim yn Jeriwsalem.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Baʿal Shem Ṭov. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 23 Gorffennaf 2016.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Iddewiaeth Hasidig***
Gweinidog Wesleaidd oedd **Hugh Carter** (1784 – 8 Medi 1855), ganwyd yn ardal yr Wyddgrug, Sir y Fflint.

Magwraeth
---------

Pan oedd yn ifanc iawn, symudodd ei rieni, Henry Carter a'i wraig, i fyw i dref Dinbych yn Nyffryn Clwyd. Methodistiaid oeddynt a byddai gweinidogion Cymraeg ar gylchdaith Caer yn pregethu'n rheolaidd yng nghartref y teulu. O'r cefndir hwn y daeth Carter, ac ar ôl cychwyn pregethu gyda'r Wesleiaid yn 1802, fe'i hordeiniwyd yn weinidog yn 1805.

Cenhadu ym Manceinion a Llundain
--------------------------------

Teithiodd drwy Gymru gan barhau i bregethu yn y Gymraeg am ddeng mlynedd. Yna, yn 1816 dechreuodd bregethu'n y Saesneg ac felly y parhaodd i wasanaethu'r eglwys am bedwar deg mlynedd yn Lloegr a Chymru. Ef oedd y cenhadwr Cymraeg cyntaf a ddanfonwyd i Fanceinion, ac ef hefyd fu'n bennaf gyfrifol am adeiladu capel Cymraeg Wesleaidd cyntaf Llundain. Cyfrannodd i'r cylchgrawn enwadol *Yr Eurgrawn Wesleaidd* yn 1929, a cheir ynddo ysgrifau pwysig ynghylch hanes cynnar yr eglwys honno. Treuliodd ddwy flynedd hefyd ar gylchdaith Wellington, Swydd Amwythig, ac o'r cyfnod hwnnw bu'n llythyru á'r efengyles Mary Tooth. Erbyn Cynhadledd Flynyddol y Wesleiaid yn 1854 fodd bynnag, aeth yn uwchrif, ac yn fuan wedyn bu farw yn yr Heledd Ddu (*Northwich*), Swydd Gaer, ar 8 Medi 1855.

Cyfeiriadau
-----------

* A. H. Williams, Welsh Wesleyan Methodism, 1800-1858 its origins, growth and secessions, 1935
* Hugh Jones, Hanes Wesleyaeth Gymreig, 1911-3, i, 341-2
* The Minutes of the Annual Conference Methodist Church, xiii, 194
* Thomas Morgan, Enwogion Cymreig (1700-1900), 1907

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Digrifwr a chynhyrchydd teledu oedd **Gethin Wyn Thomas** (Rhagfyr 1967 – 13 Awst 2017).

Magwyd Gethin ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Dechreuodd ei yrfa gomedi yn 1991 pan aeth ati i gynnal sioeau stand-yp Cymraeg yng Nghaerdydd. Roedd yn un o sawl digrifwr ifanc a aeth ati i ddatblygu byd comedi stand-up Cymraeg yn y 1990au. Yn 2002 cynhyrchodd y rhaglen *Gwneud e'n sefyll lan* ar gyfer S4C.

Aeth ymlaen i fod yn sgriptiwr ar raglenni teledu fel *Hotel Eddie* ac *Y Rhaglen Wirion ‘Na* ar S4C ac ar raglenni radio fel *Radio Cwm Cwat*.

Roedd yn gyfarwyddwr ar gwmni teledu Zeitgeist Entertainment. Bu'n aelod brwd o TAC (Teledwyr Annibynnol Cymru) ac yn aelod gweithgar o’r Cyngor ers 2009. Roedd hefyd yn gyfarwyddwr ar y *Radio Independents Group*, corff sy'n cynrychioli cwmniau radio annibynnol.

Bu farw yn sydyn yn ei gartref ar 13 Awst 2017. Cyn ei farwolaeth roedd wedi bod yn gweithio gyda nifer o ddigrifwyr ar eu deunydd newydd, yn cynnwys y digrifwr Elis James.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   THOMAS Gethin : Obituary. bmdsonline.co.uk (23 Awst 2017).
2. ↑  *Y digrifwr Gethin Thomas wedi marw*  , BBC Cymru Fyw, 15 Awst 2017.
3. ↑  *Gethin Thomas, y digrifwr, wedi marw*  , Golwg360, 15 Awst 2017.
Gwraig yr ymerawdwr Rhufeinig Constantius Chlorus a mam yr ymerawdwr Cystennin Mawr oedd **Flavia Iulia Helena Augusta** neu **Helena o Gaergystennin** (tua 250 – tua 330). Ei dydd gŵyl yw 18 Awst.

Credir ei bod yn enedigol o Drepanum, a dywedir fod ei thad yn cadw gwesty. Ysgarodd Constantius Chlorus hi tua 289 er mwyn priodi Theodora, llysferch Maximianus. Pan ddaeth ei mab Cystennin yn ymerawdwr, rhoddwyd y teitl "Augusta" iddi. Dywedir iddi fynd ar bererindod i Jeriwsalem a darganfod rhan o'r groes y croeshoeliwyd Iesu Grist arni. Ystyrir hi yn sant gan yr Eglwys Uniongred a'r Eglwys Gatholig. Hi yw nawdd-santes archaeolegwyr.

Credir fod cymeriad Elen Luyddog yn y chwedl Gymreig *Breuddwyd Macsen Wledig* wedi ei seilio yn rhannol ar Helena. Ymddengys hefyd fel cymeriad yng ngwaith Sieffre o Fynwy.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 36905946
* LCCN: n85120161
* ISNI: 0000 0000 6632 7250
* GND: 118710117
* SELIBR: 317492
* ULAN: 500372010
* NLA: 61542415
* NKC: xx0058257
* BNE: XX914615
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Pobl ifanc yn Oslo, Norwy.
Pobl.
**Glasoed** yw'r broses o newidiadau corfforol, seicolegol a chymdeithasol sy'n digwydd wrth i blentyn newid yn oedolyn, ac i'r cyfnod hwnnw o amser mewn bywyd unigolyn. Mae'r rhan fwyaf o ferched yn dechrau glasoed yn 10 neu 11 oed, a bechgyn yn 11 oed.

Newidiadau corfforol
--------------------

Mae tyfiant yn cyflymu trwy hanner cyntaf glasoed, ac mae'r tyfiant wedi cwblhau erbyn y diwedd. Cyn y glasoed, yr organau cenhedlu yw'r unig wahaniaeth corfforol rhwng merched a bechgyn mwy neu lai. Yn ystod y glasoed, mae gwahaniaethau mewn maint, ffurf, a swyddogaeth yn datblygu yn systemau a strwythurau corfforol.

### Newidiadau corfforol mewn merched

Merch ifanc Ewropeaidd, tua pymtheg oed.
* Datblygiad y bronnau
* Tyfiant y cedor a gwallt corfforol
* Newidiadau yn y wain, y groth, a'r wygelloedd
* Dechrau mislifiad, a ffrwythlondeb
* Tyfu'n dalach
* Newidiadau yn yr esgyrn, cyfansoddiad corfforol, a dosraniad brasder
* Newidiadau i'r croen; sawr corfforol a smotiau

### Newidiadau corfforol mewn bechgyn

* Maint a swyddogaeth y ceilliau, ffrwythlondeb
* Tyfiant y pidyn a newidiadau eraill yn yr organau cenhedlu
* Tyfiant y cedor
* Tyfiant gwallt corfforol a'r barf
* Newid yn y llais
* Tyfu'n dalach
* Newidiadau o ran cyhyrau a siap y corff
* Newidiadau i'r croen; sawr corfforol a smotiau

Newidiadau seicolegol a chymdeithasol
-------------------------------------

Mae'r cyfnod o newidiad seicolegol a chymdeithasol yn gorgyffwrdd â'r cyfnod o newid corfforol, ond mae'r ffiniau'r cyfnod yn llawer mwy amwys.

Oriel
-----

* Bechgyn ifanc yn y pwll glo, tua 1885Bechgyn ifanc yn y pwll glo, tua 1885
* Psyche et L'Amour 1889 gan Bouguereau*Psyche et L'Amour* 1889 gan Bouguereau

Gweler hefyd
------------

* Arddegau

Dolenni allanol
---------------

* Clic - Glasoeden
Darlledwr o Gymro oedd **Geraint Stanley Jones**, CBE (26 Ebrill 1936 – 25 Awst 2015). Rhwng 1981 a 1989, roedd Jones yn Reolwr BBC Cymru, lle bu'n goruchwylio lansio sianel deledu Gymraeg S4C yn 1982. Bu Jones hefyd yn gwasanaethu fel prif weithredwr S4C rhwng 1989 a 1994.

Wedi astudio ym Mhrifysgol Bangor cychwynodd Jones ei yrfa ddarlledu yn 1960 fel rheolwr stiwdio deledu ar gyfer BBC Cymru. Cafodd ei ddyrchafu i fod yn gynhyrchydd teledu gan weithio ar y rhaglen gylchgrawn *Heddiw*. Gweithiodd ar raglenni nodwedd a dogfen cyn cael ei benodi fel Dirprwy Pennaeth Rhaglenni BBC Cymru yn 1974 a Pennaeth Rhaglenni BBC Cymru yn 1974. Bu'n gyfrifol am oruwchwylio sawl cyfres deledu nodedig yn ystod ei gyfnod gan gynnwys *Ryan a Ronnie*, *The Life and Times of David Lloyd George* (1981), a *Grand Slam*. Cefnogodd *Pobol y Cwm*, yr opera sebon Cymraeg hirhoedlog, a gychwynnodd ddarlledu ar BBC Cymru ym mis Hydref 1974 (ac yna ei drosglwyddo i S4C ym 1982 ar greadigaeth y sianel). Bu hefyd yn goruchwylio lansio BBC Radio Cymru ym 1977 a BBC Radio Wales yn 1978.

Yn 1981, gadawodd Rheolwr BBC Cymru, Owen Edwards, ei swydd i weithio ar lansiad y darlledwr cyhoeddus Cymraeg newydd, S4C a'i olynydd oedd Geraint Stanley Jones. Fe wnaeth Jones helpu i sefydlu S4C, gan ddechrau cyfnod newydd cyffrous ym myd teledu Cymraeg.

Goruchwyliodd Jones y gwaith o greu cystadleuaeth BBC Canwr y Byd Caerdydd, a gychwynodd yn 1983, yn ystod ei gyfnod fel Rheolwr BBC Cymru.

Yn ddiweddarach daeth Jones yn brif weithredwr S4C rhwng 1989 a 1994. Cafodd ei enwi yn Gadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (CBE) am ei wasanaeth i ddarlledu, yn enwedig am deledu a radio yn yr iaith Gymraeg, yn 1993. Ymddeolodd o S4C ym 1994.

Yn ogystal, gwasanaethodd Jones fel aelod o Gyngor Celfyddydau Cymru, ac fel is-lywydd Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru. Bu hefyd yn aelod o fwrdd cyfarwyddwyr ar gyfer nifer o sefydliadau, gan gynnwys Canolfan Mileniwm Cymru, canolfan  gelfyddydau yng Nghaerdydd, ac Opera Cenedlaethol Cymru.

Bu farw ar 25 Awst 2015 yn 79 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thomas, Huw (26 Awst 2015). "Geraint Stanley Jones, former head of BBC Wales and S4C, dies". *BBC Wales*. Cyrchwyd 2015-09-20.
2. ↑  "Former BBC Wales and S4C head Geraint Stanley Jones dies". *Wales Online*. 26 Awst 2015. Cyrchwyd 2015-09-20.
3. ↑   Geraint Stanley Jones, (1936-2015). RTS (14 Tachwedd 2015). Adalwyd ar 16 Mai 2017.
Diddanwr, cyflwynydd a chynhyrchydd teledu oedd **Idris Charles** (3 Ionawr 1947 – 7 Gorffennaf 2021).

Ganwyd Idris ym Modffordd yn fab i Jennie a'r actor Charles Williams. Mynychodd Ysgol Gyfun Llangefni ac aeth ymlaen i Goleg Diwinyddol Aberystwyth.

Gyrfa
-----

Ar ddiwedd y 1960au a dechrau'r 1970au bu'n trefnu nosweithiau adloniant "Sêr Cymru" yn sinema'r Majestic yng Nghaernarfon.

Daeth yn is-gynhyrchydd gyda HTV Cymru yn 1983 gan gynhyrchu a sgriptio nifer o raglenni adloniant ysgafn fel *Bwrw’r Sul*, *Cyfle Byw*, *Traed Dan Bwrdd*, *Par Mewn picl*, *Bwrlwm Bro*, *Llwyfan*, *Gweld Sêr* a *Sblat*. Cyflwynodd dair cyfres o'r cwis *Stumiau* (seiliwyd ar 'Charades') a tair cyfres o *Bwrlwm Bro*.

Yn yr 1980au roedd yn adnabyddus fel cyflwynydd nifer o sioeau adloniant a chwisiau a bu'n actio ar sawl rhaglen yn cynnwys *Pobol y Cwm*, *A470*, *Dwy Ynys*, *Gwely Blodau* a *Hotel Eddie*. Bu'n cyflwyno nifer o sioeau ar BBC Radio Cymru ac roedd yn sylwebydd pêl-droed.

Yn 1996 cyd-gynhyrchodd pedair gyfres comedi stand-yp *Y Jocars* ar S4C.

Rhwng 2002 a'i ymddeoliad yn 2012 bu'n gynhyrchydd gyda chwmni Tinopolis gan gynhyrchu a chyfarwyddo rhaglenni fel *Wedi 7/Heno*, *Sam ar y Sgrîn* a rhaglenni arbennig Heno er enghraifft Ems yn 60, Hanes yr Eisteddfod Genedlaethol a pedair rhaglen Nos Galan i S4C.

Mae'n awdur ar dair cyfrol, *Heb y Mwgwd*, *Hiwmor Idris a Charles* a *Cofio'r Dyn a'i Ddigrifwch*.

Ers ymddeol bu'n parhau i weithio yn achlysurol.

Bywyd personol
--------------

Roedd yn briod a Ceri ac yn byw yng Nghasnewydd. Roedd yn cefnogi Clwb Pêl-droed Casnewydd (Newport County).

Ganwyd ei mab hynaf, Iwan, yn Wrecsam yn 1979 a Owain yn Mancot yn 1981.

Bu farw yn ei gartref yng Nghasnewydd, yn 74 mlwydd oed ar 7 Gorffennaf 2021. Cynhaliwyd ei angladd ar ddydd Gwener, 23 Gorffennaf, a gwasanaeth coffa ym Mynwent Capel y Gad, Bodffordd am 3.00 y prynhawn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Dw i wedi cyrr>aedd 'Oed yr addewid' HEDDIW (3 Ionawr 2017). Adalwyd ar 23 Ebrill 2018.
2. ↑  *Teyrngedau i Idris Charles*  , 8 Gorffennaf 2021.
3. ↑  *"Glywsoch chi'r jôc?..."*  , BBC Cymru Fyw, 18 Awst 2015.  Cyrchwyd ar 23 Ebrill 2018.
4. ↑  (www.gwerin.com), Gwerin. "Idris Charles: Heb y Mwgwd (9781847710864) | Idris Charles | Y Lolfa". *www.ylolfa.com* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-06-09. Cyrchwyd 2018-08-19.
5. ↑  (www.gwerin.com), Gwerin. "Hiwmor Idris a Charles (9781847710024) | Idris Charles | Y Lolfa". *www.ylolfa.com* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-09-24. Cyrchwyd 2018-08-19.
6. ↑  (www.gwerin.com), Gwerin. "Charles: Cofio'r Dyn a'i Ddigrifwch (9781784611668) | Idris Charles | Y Lolfa". *www.ylolfa.com* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-06-09. Cyrchwyd 2018-08-19.
7. ↑   LinkedIn - Idris Charles. LinkedIn. Adalwyd ar 23 Ebrill 2018.
8. ↑   Hysbyseb marwolaeth Idris (Charles)WILLIAMS. Daily Post (14 Gorffennaf 2021). Adalwyd ar 18 Gorffennaf 2021.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol[*dolen marw*]
* Idris Charles ar Twitter
Arlunydd a phensaer Eidalaidd oedd **Giotto**, enw llaw **Giotto di Bondone** (tua 1267 - 8 Ionawr 1337). Ystyrir ef y cyntaf o arlunwyr mawr y Dadeni Eidalaidd.

Credir iddo gael ei eni mewn ffermdy yn Colle di Romagnano neu Romignano ger Fflorens, yn fab i ŵr o'r enw Bondone, ond mae llawer o ansicrwydd ynghylch ei fywyd.

Yn ei lyfr *Bywydau'r Arlunwyr*, mae Giorgio Vasari yn dweud ei fod yn fugail pan yn fachgen, ac i'r arlunydd Cimabue ei weld yn tynnu lluniau ei ddefaid ar graig, ac adnabod ei dalent a'i gymeryd fel prentis. Tua 1280, dilynodd Giotto ei athro Cimabue i Rufain, lle'r oedd ysgol enwog o arlunwyr ffresco, yn cynnwys Pietro Cavallini. Mae'n debyg i Giotto fynd gyda Cimabue i Assisi a gweithio ar y darluniau ffreco ym Masilica Sant Ffransis yno, ond nid oes prawf o hyn.

Campwaith Giotto yn ôl y farn gyffredinol yw'r gyfres o luniau ffresco yn y *Cappella degli Scrovegni* (Capel Scrovegni) yn Padova, a orffenwyd tua 1305. Mae'r rhain yn dangos golygfeydd a fywyd y Forwyn Fair a dioddefaint Crist.

Rhwng 1306 a 1311 roedd Giotto yn Assisi, lle ceir nifer o luniau ffreco o'i waith o'r cyfnod yma. Dychwelodd i Fflorens yn 1311, ac roedd yn Rhufain yn 1313. Yn 1328, gwahoddodd Robert o Anjou ef i Napoli, lle arhosodd hyd 1333. Yn 1334 penodwyd ef yn brif bensaer Eglwys Gadeiriol Fflorens.

Bu farw yn 1337, ac yn ôl Vasari claddwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Fflorens.

Galeri
------

* Cusan Jiwdas*Cusan Jiwdas*
* Dante AlighieriDante Alighieri
* Golygfa o ffresco yn y Cappella degli ScrovegniGolygfa o ffresco yn y Cappella degli Scrovegni
* Golygfa o fywyd Sant Ffransis o AssisiGolygfa o fywyd Sant Ffransis o Assisi
* Addoliad y DoethionAddoliad y Doethion

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 27073355
* LCCN: n81071909
* ISNI: 0000 0001 2125 1587
* GND: 118539477
* SELIBR: 188261
* SUDOC: 027381668
* BNF: cb11943568d (data)
* BIBSYS: 90266850
* ULAN: 500010766
* NLA: 35126164
* NDL: 00440981
* NKC: jn19990002696
* The SBN id CFIV023311 is not valid.
* BNE: XX893056
* CiNii: DA01594658
* KulturNav: id

 |
Cawr a gysylltir ag ardal Cader Idris ym Meirionnydd oedd **Idris Gawr** neu **Idris**.

Yn ôl y rhestr o gewri Cymru a luniwyd gan yr hynafiaethydd Siôn Dafydd Rhys tua diwedd yr 16g, Idris oedd y pennaf o bedwar cawr oedd yn byw yn yr ardal o gwmpas Dolgellau (Ysgydion, Offrwm ac Ysbryn oedd enwau'r lleill, a cheir yr enwau ar fryniau yn y cylch heddiw).

Ceir bryngaer o'r enw Caer Idris ar Ynys Môn, ond ymddengys nad oes traddodiad ar glawr i'w chysylltu ag Idris Gawr.

Cader Idris
-----------

Cysylltir Idris â'r mynydd sy'n dwyn ei enw i'r dwyrain o Ddolgellau. Byddai'n arfer mynd i gwm uchel ar y mynydd ac eistedd yno i astudio'r sêr, a dyna sut y cafodd y copa yr enw *Cader* Idris, yn ôl y chwedl. Dywedir hefyd y byddai unrhyw un a dreuliai'r noson ar gopa Cader Idris ar ei ben ei hun yn dod i lawr yn y bore yn wallgo neu'n fardd. Ceir 'Gwely Idris' ar y mynydd ger Llyn y Gader hefyd.

Cadair Arthur
-------------

Yn y 19g, bu ehangu ar y rheilffyrdd a thrwy hynny ehangu ar y diwydiant twristaidd. Gan fod diwydiant y Brenin Arthur yn denu twristiaid, ceisiwyd honni bod yr enw **Idris** yn ffurf amgen Gymreig am Arthur, ac mae *Arthur's Seat* oedd Cader Idris yn y Saesneg. Dyma sy'n gyfrifol am yr or gyfieithu o **Gader Idris** i **Gadair Idris**.

Idris ap Gwyddno
----------------

Brenin Cantref Meirionnydd oedd Idris ap Gwyddno. Mae'n debyg mae ei hanes ef oedd sylfaen mytholeg Idris y Cawr a'i gadair ger Dolgellau.

Cerrig Esgid Idris
------------------

Ar ffordd yr A487 - ger safle Llyn y Tri Greyenyn, rhwng Tafarn y Cross Foxes a Chorris mae yna nifer o gerig anferth ar ochr y lôn a symudwyd yno, yn ôl pob tebyg, wrth i'r iâ toddi ar ddiwedd Oes yr Iâ diwethaf. Yn ôl chwedloniaeth leol cerrig a daflodd Idris Gawr allan o'i esgidiau ydynt, wrth iddo deimlo'n anghyffyrddus wrth gerdded o'i gader i fynd i ymofyn diod o ddŵr o Lyn Mwyngil

Telynor cyntaf Cymru
--------------------

Yn ôl un o ffug trioedd Iolo Morgannwg, Idris ddyfeisiodd y delyn gyntaf. 

*Tri chysefin bardd Ynys Prydain:*
Idris Gawr yr hynaf ac ef a wnaeth y delyn gyntaf,
Eidiol Gleddyfrudd Yr Arch Dderwydd
a Manogan Amherawdwr, tad Beli Gawr*..*
Er bod hynafiaeth trioedd Iolo wedi ei brofi'n dwyll bellach, mae'r stori am Idris y telynor yn dal yn rhan o chwedloniaeth bro Idris.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Syr John Rhŷs; Celtic Folkelore Welsh and Manx Cyf 1 T 203
2. ↑  Smith, J B a Smith, Ll B; T4 *History of Merioneth Volume II* Gwasg Prifysgol Cymru 2001 ISBN0-7083-1709-X
3. ↑  *Rhyfeddodau natur*; Cymru'r Plant Cyf VII Rhif 77 Mai 1898 adalwyd 11 Ebrill 2017
4. ↑  *Bardd y Brenin, Iolo Morganwg a derwyddaeth* Cylchgrawn LlGC Cyf. 14, rh. 4 1 Rhagfyr 1966 adalwyd 11 Ebrill 2017
5. ↑  *Hen Gerddorion Dolgellau* Cymru cyf 34, 1908 adalwyd 11 Ebrill 2017

* Siôn Dafydd Rhys, 'Olion Cewri', yn *Rhyddiaith Gymraeg... 1488-1609*, gol. T. H. Parry-Williams (Caerdydd, 1954)
* T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-custom* (1930; arg. newydd 1979)

Gweler hefyd
------------

* Cymeriadau chwedlonol Cymreig
* Cewri (mewn llên gwerin Cymraeg)
* Rhita Gawr
* Cader Idris
* Ysgol y Gader (a enwyd ar ôl **Cader Idris** nid *Cadair* bondigrybwyll Idris)
Arwr yn chwedloniaeth ganoloesol y Saeson yw **Gei o Warwig** neu **Guy o Warwick** (Saesneg: *Guy of Warwick*) a fu'n gymeriad poblogaidd yn rhamantau Lloegr a Ffrainc.

Gellir olrhain yr enghraifft hynaf o'r chwedl, mae'n debyg, i lenyddiaeth Hen Ffrangeg y 12g. Ysgrifennwyd y rhamant fydryddol Saesneg Canol oddeutu 1300, yn seiliedig ar fersiwn Eingl-Normaneg wreiddiol a geir mewn 13 llawysgrif. Ymddengys y trosiad Saesneg mewn pedair llawysgrif, yn amrywio o saith mil i ddeuddeng mil o linellau.

Yn ôl y traddodiad Saesneg, mab Siward, distain i Rohand, Dug Warwig, oedd Gei. Traddodir ei gampau wrth geisio ennill serch Fenice, merch iarll. Mae'n achub merch Ymerawdwr yr Almaen, yn brwydro'r Saraseniaid, ac yn lladd y Swltan cyn iddo ddychwelyd i Loegr a chael ei dderbyn gan y Brenin Athelstan, a phriodi Fenice. Mae'n teithio'n ôl i'r Wlad Sanctaidd i gyflawni rhagor o orchestion, ac yn dychwelyd unwaith eto i Loegr i drechu'r cawr Danaidd Colbrand, Buwch Dunsmore, a draig adeiniog yn Northumberland. Mae'n troi'n feudwy ac yn derbyn oddi ar Fenice – heb iddi ei gydnabod, nes iddo anfon ei fodrwy iddi hi o wely ei angau.

Bu'r chwedl yn hynod o boblogaidd am iddi gyfuno arddull buchedd y saint ag antur a brwydro, a châi Gei ei ddyrchafu'n arwr cenedlaethol gan y Saeson fel esiampl o wrthsafiad Athelstan yn erbyn y Daniaid yn y 10g. Cafodd ei dderbyn yn ffigur gwir hanesyddol gan y croniclwyr, ac hawliodd Ieirll Warwig, y teulu Beauchamp, eu bod yn disgyn o Gei. Rhoddai John Lydgate stori Gei ar fydr, tua 1450, a chyfeirir at y cymeriad yn "Byd a Bywyd", cywydd gan Siôn Cent, a'r gerdd Saesneg "Poly-Olbion" gan Michael Drayton. Cenid y chwedl mewn taflenni baledi hyd at y 19g.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Guy Of Warwick (English hero). *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 27 Rhagfyr 2021.
2. 1 2  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Oxford University Press, 1995), t. 431.
Sais o Swydd Amwythig a ymgartrefodd yn ne Cymru ac a ddaeth yn un o brif ddiwydianwyr y wlad ar ddechrau'r 18g oedd Syr **Humphrey Mackworth** (1657 - 1727). Fe'i cofir hefyd fel un o sylfaenwyr llëyg y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol.

Priododd â Mary, merch Syr Herbert Evans o'r Gnoll ger Castell-nedd ac etifeddodd ei wraig llawer o'r ystâd. Bu'n arloeswr y diwydiant glo yn Ne Cymru a bu ganddo ran flaenllaw yn sefydlu'r diwydiant copr yno hefyd. Cafodd ystad Gogerddan, Ceredigion yn nes ymlaen a dechreuodd fwyngloddio yn y sir honno yn 1698 : un o fentrau ei gwmni y *Mines Adventurers* oedd y gwaith copr yn Ffwrnais Dyfi.

Fe'i etholwyd yn Aelod Seneddol Ceidwadol dros yr hen Sir Aberteifi yn 1701.

Roedd yn ddyn busnes caled sydd wedi cael ei gyhuddo o arfer dulliau llai na theg - bu rhaid iddo ymddiswyddo o'r *Mines Adventurers* yn 1708 ar ôl cael cyhuddiad o dwyll yn ei erbyn - ac eto ar yr un pryd roedd yn barod iawn i roi i elusennau, gan gynnwys y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol. Ysgrifennodd sawl llyfr crefyddol hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ben Bowen Thomas, *Braslun o Hanes Economaidd Cymru* (Caerdydd, 1941), tud. 100.
2. ↑  Ben Bowen Thomas, *op. cit.*, tud. 100.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 71740672
* LCCN: n85143730
* ISNI: 0000 0000 8344 5822
* GND: 1027192033
* SUDOC: 079284604
* NLA: 35826426
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
coffi a Hufen Gwyddelig
Mae **Hufen Gwyddelig** yn wirodlyn hufen wedi'i seilio ar wisgi, hufen a blasau eraill. Yn nodweddiadol mae ganddi lefel ABV (alcohol yn ôl cyfaint) o 15 i 20% ac fe'i gweinir ar ei ben ei hun neu mewn diodydd cymysg, megis coffi Gwyddelig. Ei farchnadoedd mwyaf yw'r Deyrnas Unedig, Canada a'r Unol Daleithiau.

Brandiau
--------

Ymhlith y brandiau gorau o hufen Gwyddelig mae Baileys, Kerrygold, Carolans a Saint Brendan's. Y gwneuthurwr mwyaf yw Diageo.

Mae cwmni Penderyn yn gwneud fersiwn Cymreig o'r hufen o'r enw Hufen Merlyn.

Defnydd
-------

Mae Hufen Gwyddelig yn cael ei weini'n syth, dros rew, ac fel arfer, mewn diodydd cymysg, yn aml mewn cyfuniad â Kahlúa mewn coffi neu siocled poeth. Mae hefyd yn gyfuniad cyffredin yn y coctel Rwsiaid Gwyn. Mae rhai yn defnyddio Hufen Gwyddelig fel cynhwysyn mewn pwdinau a danteithion melys eraill.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Baileys Archifwyd 2019-02-02 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 4 Chwefror 2019
2. ↑  Merlyn ar wefan Penderyn Archifwyd 2019-03-04 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 4 Chwefror 2019
Cyhoeddwr ac awdur oedd **Hugh Evans** (14 Medi 1854 – 30 Mehefin 1934). Sefydlodd Wasg y Brython ac roedd yn awdur sawl llyfr ac erthygl am fywyd cefn gwlad Cymru a llên gwerin Cymru, yn ogystal â chyfres o lyfrau i blant.

Brodor o bentref bychan Llangwm, Sir Ddinbych (sir Conwy heddiw), oedd Hugh Evans. Dim ond ychydig o addysg elfennol a gafodd cyn mynd i weithio fel gwas fferm yn ei fro. Symudodd i Lerpwl lle sefydlodd Wasg y Brython yn 1875, a ddaeth yn un o gyhoeddwyr Cymraeg mwyaf y dydd.

Fel llenor a hynafiaethydd roedd ganddo ddiddordebau eang. Sefydlodd y cylchgrawn hynafiaethol *Y Brython* yn 1906 ac yn 1911 dechreuodd gyhoeddi'r cylchgrawn beirniadol dylanwadol *Y Beirniad*, dan olygyddiaeth Syr John Morris-Jones. Ysgrifennodd gyfrol ddiddorol ar chwedlau gwerin am y Tylwyth Teg yn 1935. Ysgrifennodd gyfres o straeon a llyfrau eraill i blant hefyd, e.e. *Hogyn y Bwthyn Bach To Gwellt*. Ond fe'i cofir yn bennaf am ei glasur bach *Cwm Eithin* (1931), sy'n disgirifio mewn ffordd gofiadwy arferion a chymdeithas y Gymru wledig, seiliedig yn bennaf ar ei wybodaeth am ei fro enedigol.

Llyfryddiaeth
-------------

### Llyfrau Hugh Evans

* *Camau'r Cysegr* (Lerpwl, 1926)
* *Cwm Eithin* (Lerpwl, 1931; sawl argraffiad arall). Cyfieithwyd i'r Saesneg dan y teitl *Gorse Glen* (1948)
* *Hogyn y Bwthyn Bach To Gwellt* (Lerpwl, 1935)
* *Y Tylwyth Teg* (Lerpwl 1935; sawl argraffiad ar ôl hynny)

### Astudiaethau

* Richard Huws, 'Hugh Evans', yn *Dewiniaid Difyr*, gol. Mairwen a Gwynn Jones (Gwasg Gomer, 1983)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 66239982
* LCCN: no2007007845
* ISNI: 0000 0000 4724 0918

 |
|  |
| --- |
| A B C Ch D Dd E F Ff G Ng H I J L Ll M N O P Ph R Rh S T Th U W Y |

C
-

***caudillo***

Arweinydd lleol a chanddo rym gwleidyddol a milwrol.
***científicos***

Cylch o ddeallusion a chynghorwyr technocrataidd yn ystod *el porfiriato*.

D
-

***decena trágica, la***

Y deng niwrnod o 9 i 19 Chwefror 1913, yn ystod Chwyldro Mecsico, pan gafodd yr Arlywydd Francisco Madero ei ddymchwel.

F
-

***fueros***

Breintiau arbennig yr eglwys a'r fyddin.

H
-

***hacienda***

Ystâd fawr.

J
-

***jefe máximo, el***

Llysenw Plutarco Elías Calles.

M
-

***maximato, el***

Y cyfnod o 1928 i 1934 pan oedd Plutarco Elías Calles yn dominyddu gwleidyddiaeth Mecsico, er iddo ildio'r arlywyddiaeth ym 1928.
**mestiso** (Sbaeneg: *mestizo*)

Un o dras gymysg Ewropeaidd a brodorol.

P
-

***pan o palo***

Ymadrodd Sbaeneg (yn llythrennol "bara neu bastwn") ac un o arwyddeiriau'r Arlywydd Porfirio Díaz.
***porfiriato, el***

Y cyfnod o 1876 i 1911 pan oedd Porfirio Díaz yn dominyddu gwleidyddiaeth Mecsico, ac yn arlywydd yn y cyfnodau 1877–80 a 1884–1911.
***pueblo***

Enw Sbaeneg ar bentrefi'r brodorion yng nghefn gwlad.

R
-

***Reforma, La***

Y cyfnod o 1854 i 1876 a noder gan newidiadau gwleidyddol a chymdeithasol rhyddfrydol dan arweiniad Benito Juárez. Cychwynnodd gyda datganiad Plan de Ayutla a alwai am ddymchwel yr unben Antonio López de Santa Anna. Yn sgil cwymp Santa Anna ym 1855, cafodd cymdeithas Mecsico ei rhyddfrydoli gan sawl deddf yn dileu'r *fueros* a chyfansoddiad 1857.
Pont reilffordd dros Afon Forth, a gynlluniwyd gan Syr Benjamin Baker a Syr John Fowler, ac a agorwyd i'r cyhoedd yn 1890. Mae wedi'i gofrestru fel Adeilad Categori A gan Historic Scotland.
Mae **adeilad rhestredig** yn adeilad yng ngwledydd Prydain neu ogledd Iwerddon sydd ar gofrestr statudol o adeiladau sydd o ddiddordeb arbennig neu hanesyddol. Ceir tua hanner miliwn o adeiladau wedi'u rhoi ar restrau sawl corff: Cadw yng Nghymru, Historic Scotland, English Heritage a NIEA (Asiantaeth Amgylchedd Gogledd Iwerddon).

Defnyddir y term hefyd yng Ngweriniaeth Iwerddon, gyda *National Inventory of Architectural Heritage* yn gyfrifol am y cofrestru. Y term swyddogol yno yw "strwythur wedi'i warchod".

Ni chaniateir dymchwel adeilad cofrestredig, na'i ehangu neu ei addasu heb ganiatâd arbennig gan yr awdurdod cynllunio lleol, sydd yn ei dro'n ymgynghori gydag asiantaeth y llywodraeth ganolog perthnasol (ee Cyfoeth Naturiol Cymru neu Cadw), yn enwedig gydag adeiladau o nod (Gradd 1 neu 1\*). Gellir gwneud eithriad o adeiladau crefyddol lle'i defnyddir heddiw i addoli, ond dim ond yn yr achosion hynny ble ceir gweithdrefnau caniatâd wedi'u cymeradwyo.

Nantclwyd y Dre, Rhuthun; Gradd I
Ar adegau gorfodir perchnogion i gynnal a chadw'r adeilad neu ei drwsio, a gallant gael eu herlyn os na wnânt hynny, neu pe baent yn newid yr adeilad mewn unrhyw fodd, heb y caniatâd priodol. Mae'r gyfraith yn caniatau tynnu adeilad o'r rhestr os profir ei fod yno drwy gangymeriad.

### Categoriau

Ceir tri math o gategoriau neu ddosbarth o adeiladau yng Nghymru a Lloegr:

* Gradd I: adeiladau o ddiddordeb arbennig,
* Gradd II\*: adeiladau pwysig sydd o ddiddordeb uwch na'r cyffredin,
* Gradd II: adeiladau sydd o ddiddordeb arbennig.

Arferid cael dosbarth anstatudol sef Gradd III, a ddaeth i ben ym 1970. Rhennid adeiladau crefyddol Eglwys Loegr i Raddau A, B ac C cyn 1977 ac mae llond dwrn ohonyn nhw'n parhau gyda'r hen drefn.

Yn Lloegr, mae tua 2% o holl adeiladau'r wlad wedi eu cofrestru. Ym Mawrth 2010, roedd oddeutu 374,000 ar y gofrestr: tua 92% wyn Radd II, 5.5% yn Radd II\*, a 2.5% yn Radd I.

Gweler hefyd
------------

* Adeiladau rhestredig yng Nghymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Buildings of Ireland". Cyrchwyd 14 August 2012.
2. ↑  "Listing FAQs". English Heritage. Cyrchwyd 24 Mai 2011.
3. ↑  "*Principles of Selection for Listing Buildings*" (PDF). Department of Culture, Media and Sport. Mawrth 2010. Archifwyd o'r gwreiddiol (.pdf) ar 2012-06-10. Cyrchwyd 24 Mai 2011. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help)
4. ↑  "Adeiladau rhestredig". English Heritage. Cyrchwyd 24 Mai 2011.
5. ↑  "*About Listed Buildings*". heritage.co.uk. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2005-10-26. Cyrchwyd 2013-11-12.
6. ↑  "*Heritage at Risk Report*" (.pdf). English Heritage. Gorffennaf 2010. Cyrchwyd 6 Mehefin 2011.
7. ↑  "Listing Buildings". Department of Culture, Media and Sport. Cyrchwyd 6 June 2011.
8. ↑  "*Listed Buildings*". English Heritage. Cyrchwyd 7 Mehefin 2011.
*Yr Iddew Crwydrad*  gan Gustave Doré.
Cymeriad o fytholeg Gristnogol a llên gwerin Ewropeaidd yr Oesoedd Canol yw'r **Iddew Crwydrad**. Mae'n Iddew a gafodd ei felltithio i grwydro'r byd hyd yr Ail Ddyfodiad, yn gosb am wawdio Iesu ar ei ffordd i'r groes. Yn ôl y stori draddodiadol, roedd yr Iddew yn grydd o'r enw Ahasferus a siasiodd Iesu i ffwrdd o'i ddrws.

Mewn fersiwn hŷn o'r chwedl a geir yn y *Chronicle of St Alban's Abbey* (1228), Cartaphilus porthor llys Pontiws Peilat oedd yr Iddew a fwrodd Iesu wrth iddo fynd heibio. Yn yr Almaen fe'i elwir yn John Buttadaeus, a welwyd yn crwydro Antwerp yn y 13g, y 15g, a'r 16g, ac yn Salt Lake City ym 1868. Yn ôl y chwedl Ffrengig, Isaac Laquedom neu Lakedion yw ei enw.

Aeddfedodd chwedl yr Iddew Crwydrad yng nghyfnod o alltudiaeth i'r Iddewon yn Ewrop, er enghraifft gwaharddiad y Seffardïaid o Benrhyn Iberia ar ddiwedd y 15g. Mewn fersiynau diweddarach o'r stori, datblygodd yr Iddew yn gymeriad mwy trasig ac yn rhagredegydd trychineb. Daeth y cymeriad mytholegol hwn yn symbol o anfarwoldeb ac ymfudo parhaol cenedl yr Iddewon. Gellir ei ystyried hefyd yn amlygiad o wrth-Semitiaeth ymysg y Gristionogaeth a oedd yn beio'r Iddewon am groeshoeliad yr Iesu.

Mae'r motiff o fod dynol a anfarwolir, ond yn dyheu am farwolaeth, yn gyffredin i nifer o chwedlau Germanaidd a Llychlynaidd. Er enghraifft myth y Brenin Herla a'i griw o helwyr, neu'r duw Wotan sydd yn crwydro'r ddaear hyd dragwyddoldeb.

Gweler hefyd
------------

* *Der ewige Jude*, ffilm bropaganda Natsïaidd sy'n cymryd ei theitl o'r chwedl

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]), t. 1637 "Jew: wandering Jew".
2. ↑   Iddew. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 22 Mai 2018.
3. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [Ahasuerus].
4. 1 2  Rockwood, Camilla (gol.). *Brewer's Dictionary of Phrase and Fable*, 18fed argraffiad (Caeredin, Chambers, 2009), t. 1400.
5. ↑  Johnson, Paul. *A History of the Jews* (Efrog Newydd, Harper Perennial, 1988), t. 233.
6. ↑  (Saesneg) WANDERING JEW. *1906 Jewish Encyclopedia*. Adalwyd ar 3 Tachwedd 2012.
7. ↑  Jones, Alison. *Larousse Dictionary of World Folklore* (Caeredin, Larousse, 1995), t. 449 "Wandering Jew".

Darllen pellach
---------------

* G. K. Anderson, *The Legend of the Wandering Jew* (Providence, R.I.: Brown University Press, 1965).
* G. Hasan-Rokem a Alan Dundes (gol.), *The Wandering Jew: Essays in the Interpretation of a Christian Legend* (Bloomington: Indiana University Press, 1986).
Newyddiadurwr a chyflwynydd teledu a radio Cymreig yw **Garry Owen** (ganwyd 4 Mai 1958). Rhwng 2012 a 2019 bu'n cyflwyno y rhaglen ddyddiol *Taro'r Post* ar BBC Radio Cymru a chyn hynny roedd yn cyflwyno *Post Cyntaf* ar yr orsaf.

Bu'n brif angor ar rhaglen *Newyddion* ar S4C a mae'n cyflwyno bwletinau newyddion teledu ar BBC Cymru yn achlysurol.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd a magwyd **David Garry Owen** ym Mhontarddulais, mynychodd Ysgol Pontarddulais ac Ysgol Gyfun Ystalyfera, ac aeth ymlaen i astudio'r Gyfraith ym Mhrifysgol Aberystwyth. Wedi graddio, symudodd i Lanelli i weithio gyda chwmni o gyfreithwyr lle cyfarfu a'i ddarpar wraig. 
Erbyn hyn mae e'n byw yn yr Hendy.

Gyrfa
-----

Gweithiodd fel cyflwynydd opera a newyddion ar radio Sain Abertawe am wyth mlynedd. Ymunodd â BBC Radio Cymru fel gohebydd yn Abertawe.

Owen oedd cyflwynydd yr apêl elusenol cyntaf i gael ei ddarlledu yn y Gymraeg ar y teledu, pan gyflwynodd apêl argyfwng Darfur a Chad ym mis Mai 2007.

Daeth rhaglen *Taro'r Post* i ben yn mis Hydref 2019, wedi ei ddisodli gan rhaglen newydd *Dros Ginio*. Yn mis Tachwedd 2019 cafodd Garry swydd newydd fel 'gohebydd arbennig' Radio Cymru yn teithio o gwmpas gwledydd Prydain i ohebu a thrafod pynciau'r dydd.

Bywyd personol
--------------

Mae'n byw yn yr Hendy ac yn briod gyda Lee sy'n gyfreithwraig. Mae ganddyn nhw ddau o blant. Cafodd Owen ei urddo i wisg wen gorsedd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tyddewi 2002.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3   Cyflwynwyr: Garry Owen. BBC Radio Cymru.
2. ↑   Apêl argyfwng Darfur a Chad. S4C (24 Mai 2007).
3. ↑  *Rhaglen Taro’r Post – gyda Garry Owen – yn dod i ben*  , Golwg360, 11 Medi 2019.  Cyrchwyd ar 24 Ionawr 2020.
4. ↑  *Her newydd i Garry mewn cyfnod cyffrous yn wleidyddol*  , BBC Cymru Fyw, 8 Tachwedd 2019.  Cyrchwyd ar 24 Ionawr 2020.
5. ↑   Yr Orsedd i urddo Archesgob Cymru. BBC (26 Mehefin 2002).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 4650533
* LCCN: no2004105277

 |
Llanychan, rhwng Rhewl a Gellifor, Rhuthun, Sir Ddinbych (Cyfeirnod OS: SJ 114621).
Sant a gŵr Cristnogol oedd **Hychan** a fu'n byw yn yr hyn a elwir heddiw yn Llanychan, ger Dinbych tua 450 OC; roedd ganddo hefyd gysylltiad gydag ardal Llanfarian, Aberystwyth.

Yn *Cognacio Brychan, De Situ Brecheniauc* ac yn llawysgrif *"Achresi Eglwys Crist MS 20"*, dywedir ei fod yn un o feibion Brychan, brenin a sant (fl. 5g), sefydlwr teyrnas Brycheiniog (yn ne-ddwyrain canolbarth Cymru) yn ôl y traddodiad. Dethlir ei ddydd mabsant ar 8 Awst.

Ceir dwy eglwys wedi'u henwi ar ei ôl.

Llanychan, Rhuthun
------------------

Sonir am Llanychan yn gyntaf yng 'Nghofnodion Treth Norwich' yn 1254. Mae ei llan gylchog uchel yn nodedig iawn ac yn brawf y bu yma unwaith Eglwys Geltaidd, gynharach. Mae Eglwys Sant Hychan yn debyg iawn o ran arddull i Eglwys Sant Cynhafal, ond ei bod yn llawer llai ac nid oes iddi ddau gorff, nodwedd bensaernïol gyffredin iawn yn Nyffryn Clwyd. Yn y 16g ceir y sillafiad 'Llan Hichen'.

Llanfarian, Aberystwyth
-----------------------

Eglwys fechan yng nghymuned Llanfarian yw Eglwys Sant Hychan. Cofnodir ei henw hefyd fel *Llanychaiarn*. Mae hanner ei mynwent yn gron. Fe'i lleolir tua 350m i'r de o Gastell Tan-y-Bwlch (castell gwreiddiol Aberystwyth) a godwyd yn wreiddiol yn 1110; mae'n bosibl i'r eglwys gael ei chodi ar yr un pryd, neu'n gynharach, ond nid oedd plwyf Sant Hychan yn bodoli yn yr Oesoedd Canol, dim ond 'capel' a berthynai i Lanbadarn Fawr.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o seintiau Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *An Essay on the Welsh Saints or the primitive Christians, usually considered ...* gan Rice REES (B.D.). adalwyd 2 Hydref 2016.
2. ↑  "Gwefan Eglwys Llanychan". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-03-26. Cyrchwyd 2016-10-02.
3. ↑  Gwefan coflein; adalwyd 2 Hydref 2016.
4. ↑  Gwefan coflein; adalwyd 2 Hydref 2016.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Cambria Archaeology*, 2000, Ceredigion Churches, gazetteer, 48. T.Lloyd, J.Orbach & R.Scourfield, *Buildings of Wales: Carmarthenshire and Ceredigion* (2006), t.539-40.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llanychan***
Athronydd sosialaidd Ffrengig oedd **Georges Eugène Sorel** (2 Tachwedd 1847 – 30 Awst 1922) sydd yn nodedig am ei gyfraniadau at syndicaliaeth chwyldroadol ac am ei ddamcaniaeth o fythau a thrais yn y broses hanesyddol.

Ganed i deulu dosbarth-canol yn Cherbourg, ym Manche, Normandi, yn ystod cyfnod Brenhiniaeth y Gorffennaf yn Nheyrnas Ffrainc. Cafodd ei hyfforddi mewn peirianneg sifil, a gweithiodd yn y gwasanaeth sifil nes iddo ymddeol ym 1892 i ganolbwyntio ar ei astudiaethau a myfyrdod yn amser-llawn. Trodd at Farcsiaeth ym 1893 ac ysgrifennai draethodau dadansoddol ar bynciau cymdeithasol ac economaidd. Erbyn 1902, roedd yn chwyldroadwr ac yn lladd ar y pleidiau Sosialaidd a Radicalaidd am iddynt ddadlau dros ddemocratiaeth a chyfansoddiadaeth i greu cymdeithas sosialaidd yn hytrach na dulliau chwyldroadol. Cofleidiodd Sorel y mudiad syndicalaidd chwyldroadol a'i bwyslais ar syniadau anarchaidd a brwydr y dosbarthiadau.

Mae ei gyfrol enwocaf, *Réflexions sur la violence* (1908), yn gasgliad o'i erthyglau ar bwnc trais gwleidyddol a gyhoeddwyd yn y cyfnodolyn syndicalaidd *Le Mouvement socialiste* ym 1906 sydd yn datblygu ei gysyniadaeth o fythau, gan ddefnyddio esiampl y streic gyffredinol. Yn hytrach nac ystyried sosialaeth wyddonol yn drefn ffeithiol a gwrthrychol o drawsnewid y gymdeithas, mae Sorel yn amgyffred Marcsiaeth fel cyfres o fythau seciwlar sydd yn ddefnyddiol wrth ysgogi'r dosbarth gweithiol i ddilyn arweinwyr y chwyldro. Cafodd ddylanwad pwysig ar ideoleg ffasgaidd Benito Mussolini.

Tua 1909 cafodd Sorel ei ddadrithio gan y mudiad syndicalaidd, a lleisiodd ei gefnogaeth i frenhinwyr yr Action française. Yn sgil Chwyldro Rwsia ym 1917, ymgynghreiriodd Sorel â'r Bolsieficiaid. Bu farw yn Boulogne-sur-Seine yn 74 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Georges Sorel. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 9 Medi 2021.
Bardd a beirniad llenyddol o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Idea Vilariño** (18 Awst 1920 – 28 Ebrill 2009). Roedd yn un o lenorion *La Generación del 45*.

Ganwyd ym Montevideo, prifddinas Wrwgwái. Addysgodd lenyddiaeth yn ysgolion uwchradd Montevideo o 1952 nes i'r unbennaeth sifil-filwrol gipio grym ym 1973. Wedi diwedd yr unbennaeth honno, daeth Vilariño yn athrawes llên Wrwgwái ym Mhrifysgol y Weriniaeth ym 1985.

Ymhlith ei chyfrolau o farddoniaeth mae *La suplicante* (1945), *Cielo, cielo* (1947), *Paraíso per dido* (1949), *Nocturnos* (1955), *Poemas de amor* (1957), *Pobre mundo* (1966), *Treinta poemas* (1967), *Poesía* (1970), *Segunda antología* (1980), a *No* (1980). Derbyniodd Wobr Gwaith Deallusol José Enrique Rodó oddi ar lywodraeth ddinesig Montevideo ym 1987, a Gwobr Lenyddol Konex yn 2004.

Ysgrifennodd lyfrau am farddoniaeth Julio Herrera y Reissig (1950) ac Antonio Machado (1951), ac astudiaeth o eiriau caneuon tango, *Las letras de tango* (1965). Cyhoeddwyd ysgrifau ac erthyglau beirniadol ganddi yn y cylchgronau *Clinamen*, *Asir*, *Hiperión*, *Marcha*, *Puente*, *Carte Segrete*, *Texto Crítico*, *La Opinión*, *Revista del Sur*, a *Brecha*. Bu hefyd yn cyfieithu gwaith William Shakespeare i'r Sbaeneg.

Bu farw yn yr ysbyty ym Montevideo yn 89 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Sbaeneg) "Muere la poeta uruguaya Idea Vilariño", *El País* (28 Ebrill 2009). Adalwyd ar 27 Ebrill 2019.
2. 1 2  (Saesneg) Magdalena García Pinto, "Vilariño, Idea (1920–)" yn *Encyclopedia of Latin American History and Culture* (Gale, 2008). Adalwyd ar 27 Ebrill 2019.

Darllen pellach
---------------

* Judy Berry-Bravo, *Idea Vilariño: Poesía y crítica* (Montevideo: Ediciones de la Banda Oriental, 1999).
* Judy Berry-Bravo, *Texts and Contexts of Idea Vilariño's Poetry* (Efrog Newydd: Spanish Literature Publications Co. 1994).
* Susana Crelis Secco, *Idea Vilariño: Poesía e identidad* (Dinas Mecsico: UNAM, 1990).