recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Gwleidydd gyda'r Blaid Llafur ac Aelod Seneddol dros etholaeth Gwyr yw **Tonia Antoniazzi** (ganwyd 5 Hydref 1971).

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd a magwyd Tonia yn Llanelli i fam a oedd yn Gymraes a thad a oedd yn Eidalwr. Bu'n ddisgybl yn Ysgol Gyfun Gatholig John Lloyd a Choleg Gorseinon. Astudiodd Tonia Ffrangeg ac Eidaleg ym Mhrifysgol Exeter gan ennill Tystysgrif Ol-raddedig mewn Addysg o Brifysgol Caerdydd. Aeth ymlaen i gael ei phenodi yn bennaeth ieithoedd yn Ysgol Bryngwyn, Llanelli. Mae hefyd yn gyn-chwaraewraig rygbi rhyngwladol dros Gymru.

Gyrfa seneddol
--------------

Safodd Tonia yn Etholiad Cyffredinol 2017 fel ymgeisydd i etholaeth Gwyr, a oedd ar y pryd yn cael ei dal gan y Ceidwadwr Byron Davies gyda mwyafrif o 27 pleidlais, y sedd fwyaf ymylol yn y Deyrnas Gyfunol. Bu'n llwyddiannus, gan ennill y sedd i'r Blaid Lafur gyda mwyafrif o 3,269 o bleidleisiau.

Gwnaeth Antoniazzi ei araith gyntaf ar ddydd Iau 29 Mehefin 2017. Yn ei araith trafododd sut gwnaeth mewnfudo Eidalaidd ddylanwadu ar ddiwylliant caffi yng Nghymru a'r DU.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Tonia Antoniazzi MP". *myparliament.info*. MyParliament. Cyrchwyd 11 August 2017.
2. ↑   Swansea Bay Times, Mehefin 2017
3. ↑  Cornock, David (29 Mehefin 2017). "New MP claims credit for ice cream - and cafe culture". *BBC News*. Cyrchwyd 1 Gorffennaf 2017.
Lagŵn Tongareva
Stampiau o Ynys Penrhyn
*Gweler hefyd Penrhyn (gwahaniaethu)*.
Mae **Tongareva** neu **Ynys Penrhyn** neu **Mangorongaro** yn un o bymtheg ynys Ynysoedd Cook. Mae tua 984 o bobl yn byw arni.

Daearyddiaeth
-------------

Mae Ynys Penrhyn yn enghraifft ragorol o atol, y fwyaf o'i math yn Ynysoedd Cook. Mae'n gorwedd 1365 km i'r gogledd-ddwyrain o Rarotonga, prif ynys Ynysoedd Cook, sy'n ei gwneud hi'r ynys fwyaf anghysbell yn y grŵp. Mae wedi ei lleoli ar ben llosgfynydd tanfor sy'n codi 4876m o lawr y cefnfor. Mae'n gylch 77 km o goral gyda lagŵn canolog 233 km² â'i chwarter yn orchuddiedig â chregynnau perl.

Hanes
-----

Pan dreuliodd E.H. Lamont flwyddyn ar yr ynys yn 1853 ar ôl llongdrylliad ei long, nid oedd y trigolion yn ystyried Tongareva fel un ynys unedig ond yn hytrach fel tair tiriogaeth lwythol, wedi'u gwahanu gan *reefs*, a ryfelai â'i gilydd yn aml. **Te Pitaka** (Y Cylch) oedd enw'r brodorion am yr ynys gyfan. I'r ynyswyr eraill ei henw oedd **Tongareva**, sy'n golygu "Tonga sy'n nofio mewn gofod". Yr enw Maori presennol arni yw **Mangarongaro**. Yr enw mwyaf cyfarwydd arni yw **Ynys Penrhyn**, ar ôl y llong Lady Penrhyn, dan y Capten William Cropton Lever, a laniodd yno ar 8 Awst, 1788. Enw Ewropeaidd arall ar yr ynys, nas defnyddir bellach, oedd **Ynys Bennett**.

Cyrhaeddodd cenhadon yn 1854. Roedd Tongareva, ac ynysoedd eraill yn ogystal, yn dioddef o ymosodiadau gan masnachwyr caethweision o Periw yn y 19g; yn 1863 cipiwyd tua 410 o'r bobl allan o boblogaeth o tua 500 trwy dwyll pedwar cenhadwr brodorol a'u meistri Sbaenaidd o Periw: cawsant eu prynu am 5 dolar y pen. Ar ôl y digwyddiad hwnnw enillodd yr ynys yr enw **Ynys y Pedwar Efengylwr** yn Periw.

Erbyn heddiw mae Tongareva yn mwynhau ei statws fel uned yng ngwlad annibynnol Ynysoedd Cook. Mae gan yr ynys ei gyngor ei hun, gyda maer, is-faer a 4 cynghorwr etholedig, ac mae'n anfon cynrychiolydd i gyfarfodydd y llywodraeth yn Avarua, prifddinas Ynysoedd Cook.

Y diwydiannau pwysicaf heddiw yw twristiaeth a'r diwydiant perlau duon, a gesglir o'r lagŵns.

Llyfryddiaeth
-------------

* E.H. Lamont, *Wild Life Among the Pacific Islanders* (1867; adargraffiad clawr papur, 1994, ISBN 982-315-003-6). Llyfr Lamont am ei daith i Tahiti a'r Ynysoedd Cook deheuol, yn cynnwys ei gyfnod ar Ynys Penrhyn, 1853-1854.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol yr ynys a Phorth Cymunedol iddi Archifwyd 2006-10-25 yn y Peiriant Wayback.
* Hanes a diwylliant Ynys Penrhyn
* Map o'r ynys Archifwyd 2007-04-10 yn y Peiriant Wayback.
* Gwefan llywodraeth Ynysoedd Cook Archifwyd 2009-03-21 yn y Peiriant Wayback.
Mae **Ogofâu Nant Glais** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1963 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 15.52 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Sêr-hesgen** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Carex echinata* a'r enw Saesneg yw *Star sedge*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Hesgen Seraidd, Hesgen Bigog Leiaf.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Sêr-hesgen***
**Teledu Cymru a'r Gorllewin (Television Wales and the West) - (TWW)** oedd y cwmni darlledu ITV yn "Ne-ddwyrain Cymru a Gorllewin Lloegr" rhwng 14 Ionawr 1958 a 4 Mawrth 1968.

Darlledwyd am y tro cyntaf am 4:45 pm ar 14 Ionawr 1958 o stiwdio ym Mhontcanna, Caerdydd, gyda rhaglen chwarter awr yng nghwmni'r Arglwydd Derby, Syr Ifan ab Owen Edwards, Bruce Lewis ac Alfred Francis. Roedd y sianel yn darlledu nifer o raglenni yn Gymraeg yn cynnwys y rhaglen newyddion *Y Dydd*, rhaglen gylchgrawn *Amser Te* a rhaglen o gerddoriaeth Gymreig, *Gwlad y Gân*.

Dechreuodd yr masnachfraint ar 26 Hydref 1956 a gorffennodd yn 1968 pan gollodd TWW yr etholfraint i gwmni Arglwydd Harlech.

Am y 6 mlynedd cyntaf, un trosglwyddydd oedd gan y cwmni, ond ymunodd y cwmni â WWN o ogledd a gorllewin Cymru yn 1964 a manteisiwyd ar eu trosglwydyddion nhw, gan ddarlledu i bron y cyfan o Gymru. Roedd y sianel yn ddwyieithog hyd at wanwyn 1968 pan ddaeth TWW i ben ac fe ddechreuodd gwasanaeth "ITSWW" (*Independent Television Service for Wales and the West*) am gyfnod byr. Ar 20 Mai 1968, dechreuodd sianel newydd Harlech (HTV).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ident Archifwyd 2006-07-15 yn y Peiriant Wayback. (Transdiffusion Broadcasting System / Electromusications), adalwyd 19 Awst 2006
2. ↑  Royal Television Society Archifwyd 2007-09-28 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 19 Awst 2006

Dolennau allanol
----------------

* Transdiffusion - Rhaglenni Cymraeg Archifwyd 2006-07-07 yn y Peiriant Wayback.
**Tîm pêl-droed cenedlaethol Oman** yw tîm cenedlaethol Swltaniaeth (Teyrnas) Oman, sydd wedi'i leoli ar Benrhyn Arabia.

Hanes
-----

Er i'r tîm gael ei sefydlu'n swyddogol ym 1978, ffurfiwyd y garfan beth amser cyn hynny a ffurfiwyd cymdeithas bêl-droed yn iawn ym mis Rhagfyr 2005 yn unig. Chwaraeodd Oman ei gêm ryngwladol gyntaf yn gynnar, ym 1965. Fodd bynnag, nid oedd gan y tîm unrhyw gyfle yn erbyn Libya ac yn amlwg fe gollon nhw 1:15. Am y 15 mlynedd nesaf, methodd y tîm ag ennill gêm. Cyflawnodd y wlad ei hunig fuddugoliaeth hyd yn hyn ym 1976 gyda gêm gyfartal 1-1 yn erbyn yr Emiradau Arabaidd Unedig yng Nghwpan y Gwlff - cystadleuaeth ar gyfer gwledydd Arabaidd Gwlff Persia. Dathlwyd y fuddugoliaeth gyntaf ar 17 Chwefror 1982, pan drechodd Oman dîm Nepal 1-0. Ers dechrau'r 1990au, mae'r tîm wedi gwella ei ganlyniadau yn raddol ac wedi dal i fyny fwy a mwy â chenhedloedd eraill y Dwyrain Agos.

### Cwpan y Byd

Chwaraewyr Oman adeg Cwpan AFC 2019
Nid yw Oman wedi cymhwyso ar gyfer Cwpan Pêl-droed y Byd eto. Roedd y methiant agosaf yn 2002 pan gyrhaeddodd y tîm y rownd derfynol, ond heb gyfle yn erbyn China a'r EAU.

### Cwpan Asia

Ar ôl i’r tîm fod wedi bod yn gymwys i gael Cwpan Asia am y tro cyntaf ym 1984, fe gyrhaeddodd yr Omanis y rowndiau terfynol 20 mlynedd yn ddiweddarach pan wnaethon nhw, ymhlith pethau eraill, guro De Corea, y pedwerydd yng Nghwpan y Byd, 3-1. Yn y rowndiau terfynol fe gollon nhw eu gêm gyntaf yn erbyn Siapan dim ond 0: 1 a gwahanu ffyrdd gyda 2: 2 yn erbyn Iran. Er gwaethaf curo Gwlad Thai 2-0, cafodd yr Omani eu dileu wrth i Iran a Japan wahanu’n ddi-nod. Yn y diwedd, cymerodd yr Omani y trydydd safle yn y tabl.

Wrth gymhwyso ar gyfer Gemau Olympaidd yr Haf 2004 yn Athen, roedd Oman yn y lle cyntaf yn y tabl cyn diwrnod olaf y gêm a bu’n rhaid iddo wynebu ail Kuwait yn Kuwait, tra bod Irac yn y trydydd safle yn derbyn Saudi Arabia yn Aman. Byddai buddugoliaeth yn Kuwait wedi dod â’r cymhwyster, ond ni lwyddodd yr Omani i fynd heibio 0-0 a chwalu eu siawns o gymhwyso wrth i Irac guro Saudi Arabia 3-1 a sicrhau cyfranogiad yn y rowndiau terfynol oherwydd y gwahaniaeth goliau gwell.

Yng Nghwpan Asiaidd 2007, cafodd y tîm ei ddileu heb fuddugoliaeth yn y rownd ragbrofol, ac yn 2009 fe wnaethant ennill y Cwpan Golff am y tro cyntaf. Enillwyd ail deitl yn 2017.

Cwpan y Gwlff
-------------

Mae Oman yn cystadlu yng Cwpan Pêl-droed y Gwlff sy'n agored i wledydd Arabaidd sydd ar arfordir Gwlff Persia (ond nid yw Iran yn cystadlu. Maent wedi ennill 2 waith; yn 2009 ac yn 2017-18. Mae Oman fel gwlad hefyd wedi cynnal y Cwpan tair gwaith - 1984, 1996, a 2009.

Chwaraewyr adnabyddus
---------------------

Mae'n debyg mai'r chwaraewr mwyaf adnabyddus yw llengfilwr Darllen y CC, Ali al-Habsi.

Pencampwriaethau'r Byd
----------------------

1930 i 1982 - heb gymryd rhan
1986 - wedi'i dynnu'n ôl
1990 i 2018 - heb gymhwyso

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mamrud, Roberto (21 Awst 2019). "Ahmed Mubarak Obaid Al-Mahaijri - Century of International Appearances". RSSSF.

Dolenni allanol
---------------

* Catalog o ganlyniadau gemau Oman
Tŵr uchel anferth a godwyd ym Mesopotamia, yn ôl yr hanes a geir yn yr Hen Destament, oedd **Tŵr Babel**. Fel un o chwedlau mwyaf cyfarwydd y Gristnogaeth, mae'n ymgais i esbonio'r ffaith fod nifer o wahanol ieithoedd yn y byd. Yn symbolaidd, mae'n cynrychioli balchder a thraha dynolryw.

Ceir chwedl Tŵr Babel yn *Llyfr Genesis* yn yr Hen Destament ac yn y Torah Hebraeg. Roedd disgynyddion Noa (sef y Dynolryw) yn siarad yr un iaith yn gyffredin, ond yn eu balchder - ar anogaeth y brenin Nimrod yn ôl un fersiwn - penderfynasant godi tŵr a fyddai'n cyrraedd y nefoedd a dinas orwych. Enw'r ddinas honno oedd Babel (Babilon), sy'n mwyseirio'r gair Hebraeg *babel*, sef "drysu". Ond roedd Duw yr Hebreaid yn anfodlon ar y gwaith uchelgeisiol ac rhag ofn i bobl unedig yn siarad un iaith yn unig ddechrau ceisio efelychu ei waith Ef ei hun, parodd iddynt siarad ieithoedd eraill, yn ôl eu llwyth, a dryswyd y gwaith ar y tŵr, a adawyd heb ei orffen. Gwasgarodd y llwythau, am nad oeddent yn deall ei gilydd, a byth ers hynny mae'r ddynolryw wedi'i hymrannu.

Credir mai'r ziggurats, tyrau sanctaidd Mesopotamia, a ysbrydolodd y chwedl am Dŵr Babel.

Mae'r chwedl wedi cael dylanwad mawr ar ddiwylliant y Gorllewin. Ceir sawl darlun a phaentiad ohono ac mae ganddo le pwysig yn llenyddiaeth yr Oesoedd Canol hefyd.

Roedd hanes Tŵr Babel yn gyfarwydd i Gymry'r Oesoedd Canol. Mae'n chwarae rhan yn hanes y Taliesin chwedlonol: yn y gerdd boblogaidd "Hanes Taliesin" mae'r bardd hollwybodol yn datgan mai ef oedd pensaer gwaith Tŵr Babel (Tŵr Nimrod).

Tŵr Babel: "Cymysgu'r Ieithoedd", darlun gan Gustave DoréTŵr Babel: "Cymysgu'r Ieithoedd", darlun gan Gustave Doré
*Croesfa Priordy Ewenni*, dyfrlliw (tua 1797) gan J.M.W. Turner
Sefydlwyd nifer o dai crefydd Benedictaidd yng Nghymru. Y cyntaf oedd Priordy Cas-gwent, a sefydlwyd tua 1072 gan William fitzOsbern a'i fab Roger de Breteuil, 2il Iarll Henffordd. Hwn oedd y cyntaf o'r tai yn perthyn i un o'r urddau Ewropeaidd i'w sefydlu yng Nghymru.

Roedd pob un o'r tai Benedictaidd yng Nghymru yn y de, a phob un wedi ei sefydlu gan arglwydd Normanaidd, er i'r Arglwydd Rhys ail-sefydlu Aberteifi wedi gyrru'r mynachod estron ymaith. Roedd nifer ohonynt wedi eu rhoi yn eiddo i abatai yn Ffrainc, a phan waethygodd y berthynas rhwng Lloegr a Ffrainc yn ddiweddarach, dioddefodd priordai megis Allteuryn a Phenfro oherwydd eu bod yn eiddo i abatai Ffrengig.

* Priordy Penfro, sefydlwyd tua 1098
* Priordy y Fenni, sefydlwyd cyn 1100.
* Priordy Trefynwy, sefydlwyd tua 1100
* Priordy Allteuryn, sefydlwyd cyn 1113
* Priordy Aberhonddu, sefydlwyd tua 1125
* Priordy Brynbuga, lleiandy, sefydlwyd cyn 1135
* Priordy Ewenni, sefydlwyd 1141
* Priordy Aberteifi

Llyfryddiaeth
-------------

* Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Abertawe, 1992)
|  |  |
| --- | --- |
|  Rhybudd!  | **Mae angen cywiro iaith yr erthygl hon.**   Beth am fynd ati i'w chywiro?
Dyma restr o erthyglau i'w cywiro: Tudalennau â phroblemau ieithyddol. |

Y fersiwn rithwir o Skyrim
Mae **Skyrim** yn gêm fideo gafodd ei chreu gan Bethesda Game Studios a chyhoeddwyd gan Bethesda Softworks ar yr 11 Tachwedd 2011 ar gyfer Xbox 360, Microsoft Windows, a Playstation 3. Ers 2011 mae Skyrim wedi ei rhyddhau ar yr Xbox One, Playstation 4, a'r Nintendo Switch. Mae'r gêm yn un byd-agored chwarae rôl lle mae'r chwaraewr yn rheoli cymeriad o'r enw'r "Dragonborn" ac yn ceisio achub y byd o ddraig o'r enw "Alduin".

Skyrim yw'r 5ed gem yn y gyfres o gemau The Elder Scrolls. Y gemau eraill yn y gyfres yw "Arena", "Daggerfall", "Morrowind", "Oblivion" a'r gêm eto i'w rhyddhau "Redfall". Allan o'r holl gemau, Skyrim oedd y fwyaf llwyddiannus gydag 3.5 miliwn o gopïau yn cael ei gwerthu yn y ddau ddiwrnod cyntaf ers cael ei rhyddhau. Ers 2011, mae Skyrim wedi gwerthu 30 miliwn o gopïau (fel 2016).

Plot
----

Logo or gem. Banner yr Ymeerodraeth.
Mae'r chwaraewr yn garcharor sydd newydd gael eu dal gan yr Ymerodraeth ac yn cael eu harwain i'w dienyddiad, sydd yn cynnwys Ulfric Stormcloak, sydd yn arwain gwrthryfel yn erbyn yr Ymerodraeth. Yr ydych am gael eich dienyddio am geisio croesi'r ffin rhwng Skyrim a Hammerfel pryd rydych yn cael eich ymosod gan filwr o’r Ymerodraeth. Tra Mae Ulfric Stormcloak yn cael eu dienyddio am arwain gwrth ryfel yn erbyn yr Ymerodraeth. Mae'r dienyddiad yn cael eu torri yn fur yn annisgwyliadwy gan ddraig o’r enw Alduin. Mae Alduin yn dinistrio'r dref o Helgen lle mae'r chwaraewr am gael eu dienyddio, cyn i'r chwaraewr cael eu dienyddio. Yn fysg yr anhrefn mae'r chwaraewr yn dianc. Mae'r chwaraewr wedyn yn teithio i'r ddinas o Whiterun i greu cais am gymorth yn erbyn y bygythiad o’r ddraig. Ar ôl lladd draig sydd newydd ymosod ar dwr yn agos i'r ddinas mae'r chwaraewr yn amsugno enaid y ddraig. Mae'r enaid yma yn rhoi'r gallu i'r chwaraewr cynnal 'shout' neu Th'um. Mae'r gwarchodly a rhoddodd cymorth i chi yn ystod ymladd y ddraig yn ddweud wrth y chwaraewr y bod o yn 'Dragonborn' a bod ydych angen mynd i gyfarfod ar 'Greybeards' sef urdd o fynachod sydd yn byw ar ben eu hunain ar fynydd uchaf Skyrim, The throat of the world. Mae'r chwaraewr yn mynd i gyfarfod a'r mynachod i ddysgu 'the way of the voice'.

Cyfeiriadau
-----------
Rhamant sifalrig ryddieithol yn yr iaith Bortiwgaleg o'r 16g yw ***Palmeirim de Inglaterra*** a briodolir i Francisco de Moraes. Mae cylch Palmeirim yn cynnwys wyth llyfr sy'n ymwneud â champau a chariadon Palmeirim d'Oliva, Ymerawdwr Caergystennin, a'i amryw ddisgynyddion. Hwn yw'r chweched llyfr, sydd yn ymwneud yn bennaf â Palmeirim o Loegr, ŵyr yr ymerawdwr.

Yn y stori, prioda Flerida ferch Palmeirim d'Oliva â Don Duardos, mab Fadrique, Brenin Prydain Fawr, a chaent ddau fab: Palmeirim o Loegr a Floriano o'r Anialwch. Wedi i'r dewin Eutropa garcharu Duardos yng nghastell y cawr Dramusiando, mae dyn anwar yn cipio Palmeirim a Floriano ac yn bwriadu eu bwydo i'w lewod, ond mae ei wraig yn mynnu magu'r brodyr. Dygwyd Palmeirim i Gaergystennin ac yno mae'n gwasanaethu ei gyfnither Polinarda ac yn cwympo mewn cariad â hi. Âi Floriano i Lunain i wasanaethu ei fam, Flerida. Mae'r brodyr yn ymgymryd â'r chwilfa am Don Diardos, a Palmeirim sy'n llwyddiannus. Datgelwyd taw meibion Don Duardos a Flerida ydynt, ac mae Palmeirim yn priodi Polinarda. Wrth i Soldan (Swltan) y Tyrciaid ddwyn cyrch milwrol yn erbyn y Cristnogion, mae'n galw am Polinarda yn eiddo iddo er heddwch. O'r diwedd, mae'r Tyrciaid yn ymosod ar Gaergystennin, ac wedi'r frwydr dim ond ychydig o Gristnogion sydd yn goroesi, yn fuddugol, gan gynnwys yr arwr Palmeirim.

Cyfieithwyd cylch Palmeirim i'r Saesneg—drwy gyfrwng trosiad Ffrangeg—gan Anthony Munday ym 1581–95. Yr oedd yn hynod o boblogaidd ymhlith dosbarth canol Lloegr yn oesoedd Elisabeth ac Iago, a chyfeirir at Palmeirim mewn sawl drama o'r cyfnod, er enghraifft yn y gomedi *The Knight of the Burning Pestle* gan Francis Beaumont sydd yn dychanu'r fath ramantau. Troswyd eto i'r Saesneg gan Robert Southey ym 1807. Honnai Southey i rai o lenorion amlycaf Oes Elisabeth—Shakespeare, Spenser, a Sidney—dynnu ar gylch Palmeirim yn eu gwaith.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Margaret Drabble (gol.), *The Oxford Companion to English Literature* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1995), t. 743.
Ffeminist o Loegr oedd **Beatrice Harraden** (24 Ionawr 1864 - 5 Mai 1936) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros bleidlais i ferched, nofelydd a swffragét. Yn 1883, derbyniodd BA a gradd anrhydeddus yn y Clasuron ac mewn mathemateg - tipyn o gamp i ferch yn yr oes honno! Roedd yn un o arweinyddion y fudiad y swffragetiaid ac yn sefydlydd y *Women’s Social and Political Union* (WSPU), yn ogystal â bod yn aelod allweddol o'r *Women Writers' Suffrage League* a'r *Women’s Tax Resistance League*. Mae cymeriadau benywaidd ei ffuglen yn gryf, yn annibynnol, ac yn hynod ddeallus ac eto maent yn parhau i fod yn llawn cydymdeimlad; nid yw ei harwresau yn ofni mynegi emosiynau a ystyriwyd yn "fenywaidd" neu'n endid yr adeg honno.

Fe'i ganed yn Hampstead,Llundain ar 24 Ionawr 1864 i Samuel Harraden a Rosalie Lindstedt Harraden; bu farw yn Barton on Sea. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg y Merched, Cheltenham,Queen's College, Llundain a Choleg Bedford.

Cyhoeddodd ei gwaith yn y papur papurau ffeministiaid a theithiodd yn helaeth yn Ewrop ac Unol Daleithiau America fel aelod o fudiad y menywod. Treuliodd Harraden sawl gwyliau haf yn lletya yn *The Green Dragon Inn* yn Little Stretton, Swydd Amwythig gan gerdded ac ysgrifennu dydd ar ôl dydd. Arweiniodd ei hatgofion o hyn a'i lletywr, Mrs Benbow, hi i ysgrifennu stori fer, *At the Green Dragon*, a gyhoeddwyd yn 1894. 

Ymhlith y gwaith nodedig eraill a ysgrifennodd y mae: *Little Rosebud: Or, Things Will Take a Turn* (1891) a *Ships That Pass in the Night* a werthodd dros filiwn o gopiau.

Aelodaeth
---------

Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

Anrhydeddau
-----------

*

Llyfryddiaeth dethol
--------------------

* *Ships That Pass in the Night* (1893)
* *In Varying Moods* (short stories, 1894)
* *Hilda Stafford and The Remittance Man (Two Californian Stories)* (1897)
* *The Fowler* (1899)
* *The Scholar's Daughter* (1906)
* *Interplay* (1908)
* *Lady Geraldine's Speech (1909)*
* *Out of the Wreck I Rise* (1914)
* *The Guiding Thread* (1916)
* *Patuffa* (1923)
* *Rachel* (1926)
* *Search Will Find It Out* (1928)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Disgrifiwyd yn: .
2. ↑  Rhyw:. dyddiad cyrchiad: 5 Mai 2019.
3. ↑  Dyddiad geni:. dyddiad cyrchiad: 5 Mai 2019. "Beatrice Harraden". *ffeil awdurdod y BnF*.
4. ↑  Dyddiad marw:. dyddiad cyrchiad: 5 Mai 2019. "Beatrice Harraden". *ffeil awdurdod y BnF*.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 10209589
* LCCN: n88218756
* ISNI: 0000 0001 0790 4748
* GND: 14209093X
* SUDOC: 06080906X
* BNF: cb127362604 (data)
* NKC: jn20031021009
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Tyddyn y Waen** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1980 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 8.91 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Stob Ban - Meall a'Bhuirich** (neu **Meall a' Bhuirich**) yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN254706.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Seth Gordon yw ***The King of Kong*** a gyhoeddwyd yn 2007. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***The King of Kong: A Fistful of Quarters*** ac fe'i cynhyrchwyd gan Ed Cunningham yn Unol Daleithiau America; y cwmni cynhyrchu oedd New Line Cinema. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Walter Day, Billy Mitchell, Brian Kuh, Doris Self a Steve Wiebe. Mae'r ffilm *The King of Kong* yn 79 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2007. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *300* sef ffilm ryfel llawn cyffro gan Zack Snyder. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Seth Gordon oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Seth Gordon sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Seth Gordon ar 15 Gorffenaf 1976 yn Evanston, Illinois. Derbyniodd ei addysg yn Harvard Graduate School of Design.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 97% (Rotten Tomatoes)
* 8.1/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Seth Gordon nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Canvassing* |  |  | Saesneg | 2009-04-16 |
| *Double Date* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2009-11-05 |
| *Environmental Science* |  |  | Saesneg | 2009-11-19 |
| Four Christmases |  | Unol Daleithiau Americayr Almaen | Saesneg | 2008-01-01 |
| Freakonomics |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2010-01-01 |
| *H\*Commerce: The Business of Hacking You* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2009-01-01 |
| Horrible Bosses |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2011-07-08 |
| *Identity Thief* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2013-01-01 |
| *The Delivery* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2010-03-04 |
| The King of Kong |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2007-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 1 Gorffennaf 2016.. dyddiad cyrchiad: 1 Gorffennaf 2016.
2. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 1 Gorffennaf 2016.
3. 1 2  "The King of Kong: A Fistful of Quarters". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 7 Hydref 2021.
***The Four Ancient Books of Wales*** oedd teitl llyfr a gyhoeddwyd gan yr hanesydd a hynafiaethydd Albanaidd William Forbes Skene yn 1868, mewn dwy gyfrol.

Mae'r llyfr yn cynnwys testunau a chyfieithiadau a dynnwyd o bedair llawysgrif Cymraeg Canol, sef:

* Llyfr Du Caerfyrddin
* Llyfr Taliesin
* Llyfr Aneirin
* Llyfr Coch Hergest

Cerddi ydy'r testunau o'r llawysgrifau hyn i gyd - ni chyhoeddodd Skene y testunau rhyddiaith yn Llyfr Coch Hergest, sy'n cynnwys chwedlau'r Mabinogion. Cynhwysodd Skene ddeunydd ychwanegol hefyd, sef Englynion y Juvencus a rhai o'r Trioedd.

Cynorthwywyd Skene gan y Cymro Daniel Silvan Evans, ac mae'n debyg mai ei waith ef yw'r rhan fwyaf o'r cyfieithiadau. Cyfieithwyd testun Llyfr Taliesin gan yr hynafiaethydd Robert Williams.

Yn ôl safonau heddiw, mae llawer o wallau yn y testun, ac oherwydd hynny yn y cyfieithiadau. Er hynny, roedd llyfr Skene yn gam pwysig ymlaen yn hanes astudiaethau Cymraeg Canol a llenyddiaeth Gymraeg. Ceisiodd rhoi'r cerddi a'r chwedlau yn eu cyd-destun hanesyddol ac ieithyddol a gwnaeth ymgais i ddosbarthu'r cerddi yn rhai hanesyddol a rhai mytholegol.

Dolen allanol
-------------

* *The Four Ancient Books of Wales* ar wefan openlibrary.org
Ffilm chwaraeon gan y cyfarwyddwr Nikhil Advani yw ***Ty Patiala*** a gyhoeddwyd yn 2011. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***पटियाला हाउस*** ac fe'i cynhyrchwyd gan Twinkle Khanna a Bhushan Kumar yn India. Lleolwyd y stori yn Punjab. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Hindi a hynny gan Anvita Dutt a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Shankar–Ehsaan–Loy. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Dimple Kapadia, Akshay Kumar, Rishi Kapoor, Anushka Sharma, Hard Kaur ac Armaan Kirmani. Mae'r ffilm *Ty Patiala* yn 147 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2011. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The King's Speech* sef ffilm ddrama gan Tom Hooper. Hyd at 2022 roedd o leiaf wyth mil o ffilmiau Hindi wedi gweld golau dydd. 
Santosh Thundiyil oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Nikhil Advani ar 28 Ebrill 1971 ym Mumbai. Derbyniodd ei addysg yn St. Xavier's College, Mumbai.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Nikhil Advani nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| Batla House |  | India | 2019-01-01 |
| *Chandni Chowk to China* |  | India | 2009-01-01 |
| *D Day* |  | India | 2013-01-01 |
| Efallai Na Fydd Yfory Yno |  | India | 2003-01-01 |
| *Hero* |  | India | 2015-01-01 |
| *Katti Batti* |  | India | 2015-01-01 |
| Saffari Delhi |  | India | 2012-01-01 |
| *Salaam-e-Ishq* |  | India | 2007-01-01 |
| Ty Patiala |  | India | 2011-01-01 |
| *Unpaused* |  | India | 2020-12-18 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Pentref tu allan i Llundain, ym Middlesex, sydd nawr yn rhan o Ddinas Westminster, oedd **Tyburn**. Mae'n enwog fel safle'r crocbren, a ddefnyddid am ganrifoedd fel y prif safle ar gyfer gweinyddu'r gosb eithaf yn ardal Llundain.

Cofnodir y dienyddiad cyntaf yn 1196, pan grogwyd William Fitz Osbern, arweinydd terfysg yn erbyn y trethi yn Llundain. Yn 1571, adeiladwyd yr hyn a elwid y "Tyburn Tree", crocben tair onglog. Defnyddiwyd hwn am y tro olaf ar 3 Tachwedd 1783, pan grogwyd lleidr pen ffordd o'r enw John Austin.

Ymhlith y rhai a ddienyddiwyd yna mae Roger Mortimer, Iarll 1af March (1330), Michael An Gof, arweinydd gwrthryfel y Cernywiaid (1497), Perkin Warbeck (1499), 
Claude Duval, lleidr pen ffordd enwog (1670), Sant Oliver Plunkett, Archesgob Armagh a Jonathan Wild (1725. Dienyddiwyd nifer o Gymry yma, yn cynnwys Rhys Ddu ap Gruffudd, un o ddilynwyr Owain Glyndŵr, yn 1410, yr ysgolhaig William Thomas (1554) a'r merthyron Catholig Sant John Roberts yn 1610 a Philip Powell yn 1646.

*The Idle 'Prentice Executed at Tyburn* gan William Hogarth, o'r gyfres *Industry and Idleness* (1747)
*Gweler hefyd: Barddas*

Rhifyn 300
Cylchgrawn sy'n ymwneud â barddoniaeth yw ***Barddas*** a sefydlwyd yn 1976 gan Alan Llwyd a Gerallt Lloyd Owen. Caiff ei gyhoeddi yn chwarterol gan Gyhoeddiadau Barddas (Y Gymdeithas Gerdd Dafod), sydd hefyd yn cyhoeddi llyfrau'n ymwneud â barddoniaeth Gymraeg.

Yn wreiddiol, ymdrin â cherdd dafod oedd pwrpas y cylchgrawn. Argraffwyd y rhifyn cyfredol gan Wasg Dinefwr, Llandybïe; mae dros 300 o rifynnau wedi'u cyhoeddi.

Yn ôl y Cyngor Llyfrau, gall y gwerthiant fod mor fach a 500 copi gyda £6,000 o nawdd yn cael ei roi am y nifer hwn, sy'n golygu £12 o nawdd am bob copi.

Golygyddion
-----------

Y golygyddion gwreiddiol oedd sefydlwyr y cylchgrawn, Alan Llwyd a Gerallt Lloyd Owen. Daeth Llwyd yn olygydd ar ben ei hun rhwng 1983 a 2011 pan roddodd gorau i'r swydd. Golygwyd y cylchgrawn dros dro gan Llion Jones a Peredur Lynch cyn penodi Twm Morys fel golygydd newydd gan ddechrau ei waith yn Ionawr 2012.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) literaturewales.org Archifwyd 2014-03-02 yn y Peiriant Wayback.
2. ↑  *Golwg*, cyfrol 24, rhif 13 (24 Tachwedd 2011)
3. ↑   Pwy 'di Pwy: Alan Llwyd. Newyddion BBC (1 Chwefror 2000). Adalwyd ar 1 Mai 2016.
4. ↑  *Alan Llwyd yn rhoi’r gorau i olygu Barddas*  , Golwg360, 13 Mehefin 2011.  Cyrchwyd ar 1 Mai 2016.
5. ↑  *Golygydd newydd Barddas*  , Golwg360, 19 Medi 2011.  Cyrchwyd ar 1 Mai 2016.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol
Tîm hoci dynion Cymru yn erbyn yr Iseldiroedd, 1960
Mae **Tîm hoci cenedlaethol dynion Cymru** yn un o'r timau hoci hynaf yn y byd. Bu i'r Gymru gystadlu fel gwlad yn ei hawl ei hun yn Gemau Olympaidd yr Haf 1908 yn Llundain, gan ennill medal efydd. Er hynny diddymwyd tîm Cymru a rhaid cystadlu o dan faner tîm hoci Prydain Fawr.

Gweinyddir y tîm gan Hoci Cymru, sef, corff llywodraethu hoci yng Nghymru. Mae'r tîm yn chwarae amrywiaeth o gystadlaethau gan gynnwys Cwpan y Byd FIH (sef Ffederasiwn Hoci Ryngwladol), EuroHockey Championship II (a adnabwyd yn flaenorol fel "EuroHockey Nations Trophy") a drefnir gan yr EHF (European Hockey Federation)  a Gemau'r Gymanwlad. Crewyd hefyd Cwpan Celtaidd (Celtic Cup) ar gyfer gemau rhwng Cymru, yr Alban ac Iwerddon (sy'n cystalu, fel yn rygbi, fel un wlad) a Ffrainc. Mae Cymru'n cystadlu yn yr EuroHockey Championship sef ail-reng gwledydd hoci Ewrop. Yn 2020 roedd Cymru'n rancio yn safle rhif 18 o holl dimau'r byd - tu ôl cewri'r gêm fel Pacistan, India, Lloegr, Awstralia, Belg a'r Iseldiroedd, ond uwch ben yr Alban a sawl gwlad arall llawer mwy.

Hanes twrnameintiau
-------------------

Cyfeiriad at Fedal Efydd Tîm Hoci Dynion Cymru, Gemau Olympaidd Llundain, 1908 yn llyfr Myrddin John
### Gemau'r Olympaidd

Gemau Olympaidd yr Haf 1908 – 3ydd safle, Medal Efydd  Ceir ychydig rhagor o wybodaeth ar dîm hoci dynion Cymru yn y Gemau Olympaidd yma yn llyfr Myrddin John, *Commonwealth Games in the Twentieth Century - The Welsh Perspective*.
### Gemau'r Gymanwlad

1998 – 9fed safle
2002 – 7fed safle
2014 – 9fed safle
2018 – 9fed safle
### Pencampwriaeth EuroHockey

1970 – 12fed safle
1974 – 8fed safle
1978 – 6ed safle
1983 – 12fed safle
1987 – 12fed safle
1991 – 10fed safle
1995 – 7fed safle
1999 – 6ed safle
2019 – 6ed safle
2021 – wedi cymhwyso
### Cyngrair Hoci'r Byd (Hockey World League)

2012–13 – Heb gael ranc
2014–15 – Heb gael ranc
2016–17 – 24ain
### Pencampwriaeth EuroHockey II

2005 – 3ydd safle, Medal Efydd
2007 – 5ed safle
2009 – 3ydd safle, Medal Efydd
2011 – 6ed safle
2013 – 7fed safle
2017 – 2il safle, Medal Arian
### Pencampwriaeth EuroHockey II

2017 – 2il safle, Medal Arian

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan *Hoci Cymru* (Saesneg)
* EuroHockey
* FIH - Ffederasiwn Hoci Ryngwladol
Cymhwyster yn seiliedig ar bwnc penodedig, a roddwyd fel rhan o'r Dystysgrif Addysg Gyffredinol, oedd **TAG Safon Gyffredin** (Saesneg *O Level*, sef *Ordinary Level*). Fe'i cyflwynwyd fel rhan o ad-drefnu'r gyfundrefn addysg yn y DU yn y 1950au ynghyd â'r TAG Safon Uwch (Saesneg: *A Level*), sy'n gymhwyster dyfnach a mwy academaidd.

Diddymwyd TAGau Safon Gyffredin pan gyflwynwyd arholiadau Tystysgrif Gyffredinol Addysg Uwchradd (TGAU) yng Nghymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon yn 1988. Diddymwyd y cymhwyster cyfatebol yn yr Alban hefyd, sef yr *O-grade* (cymerodd y *Standard Grade* ei le).

Strwythur
---------

Seiliwyd y TAGau Safon Gyffredin ar arholiadau yn bennaf. Roedd hyn yn fantais ar gyfer myfyrwyr a oedd yn dysgu yn rhan-amser neu gyda'r nos; ond, roedd rhai sylwebwyr yn beirniadu hyn yn hallt oherwydd ei fod ond yn cynnig prawf cyfyngedig o allu myfyriwr i gymharu â ffurfiau eraill o asesu, (gwaith cwrs er enghraifft).

Graddio
-------

Graddiwyd arholiadau lefel-O ar Raddfa 1 i 9, gydag 1 i 6 yn pasio'r prawf, a gradd 7 i 9 yn methu. Cyflwynodd y rhan fwyaf o fyrddau arholi system safonol o raddio yn ddiweddarach, gydag A, B a C yn graddau pasio a D, E ac U (*Unclassified*) yn graddau methu. Ni restrwyd graddau U ar y dystysgrif. Nid oedd system Bwrdd Prifysgol Llundain yn cydlynu yn wreiddiol, ac roeddent yn gwobrwyo graddau A, C ac E ar gyfer pasio a F, H ac U ar gyfer methu. Ymunodd Prifysgol Llundain â'r system safonol o raddio yn yr 1970au.

Hanes
-----

Ym 1986, cyflwynwyd system newydd i gymryd lle'r safon gyffredin, gyda'r Tystysgrif Gyffredinol Addysg Uwchradd (TGAU). Cymerwyd yr arholiadau olaf y safon gyffredin yn 1987, roedd y cwricwlwm TGAU eisoes wedi cael ei gychwyn ym 1986, cymerwyd yr arholiadau TGAU cyntaf ym 1988. Mae'r safon gyffredin yn parhau i gael ei ddefnyddio mewn nifer o gyn-wladfeydd Prydain, megis Bangladesh, Brwnei, Ghana, Pacistan, Singapôr, Sri Lanca, Maleisia, Malta, Mawrisiws, Trinidad a Tobago a Hong Cong. Mai rhai ysgolion Prydeinig hefyd wedi troi'n ôl at ddefnyddio arholiadau sy'n seiliedig ar yr hen safon gyffedin.

Mae'r TAGau Safon Gyffredin yn parhau i fod yn gymhwyster a gaiff ei barchu a'i gydnabod yn rhyngwladol ar gyfer myfyrwyr o wledydd eraill, sy'n eu defnyddio er mwyn paratoi ar gyfer addysg bellach yn eu gwlad eu hun, neu er mwyn mynd i astudio mewn addysg bellach dramor. Ym mis Mehefin 2005, cofrestrodd 12 miliwn o ymgeiswyr o dros 200 gwlad ar gyfer arholiadau TAGau Safon Gyffredin ar draws y byd. Mae'r sefydliadau sy'n cynnig cyrsiau y safon gyffredin yn cynnwys Arholiadau Rhyngwladol Caergrawnt ac Edexcel Rhyngwladol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Daily Mail, 9 Awst 2006
2. ↑
3. ↑
Pentref hanesyddol sydd erbyn heddiw yn ardal ddinesig ar gyrion gorllewinol Casnewydd, de-ddwyrain Cymru, yw **Basaleg** (Saesneg: *Bassaleg*). Lleolir ar ffordd yr A468. Mae'n adnabyddus fel lleoliad llys Ifor Hael (Ifor ap Llywelyn), noddwr Dafydd ap Gwilym yn y 14g.

Cysylltir Basaleg â Santes Gwladys yn ogystal, un o ferched Brychan, brenin teyrnas Brycheiniog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Jayne Bryant (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Ruth Jones (Llafur).

Tarddiad yr enw
---------------

Ar un adeg credid taw ffurf ar Maesaleg oedd yr enw, ond dangosodd Syr Ifor Williams taw gair sy'n deillio o'r Lladin *basilica* (eglwys) yw baseleg, gyda'r terfyniad -a wedi affeithio -i- yn -e- dros ddwy sillaf. Yn ôl Gwynedd O. Pierce, Baseleg yw'r ffurf "gywirach" ond dywed: "Amrywiad ar hwn yw Basaleg, a chystal peth ei gadw, pe bai ond er mwyn osgoi'r ynganiad erchyll (fel pe bai'n ddau air Saesneg) a roir i'r ffurf Baseleg gan y di-Gymraeg)." Mewn rhai plwyfi y mae'r eglwys wedi ei chysegru i sant arbennig am fod pobl wedi credu taw enw'r sant hwnnw a goffeir yn enw'r lle y saif yr eglwys ynddo. Am y rheswm hwn cysegrwyd yr eglwys ym Masaleg i'r Sant Basil ers dechrau'r 12g o leiaf, ond nid am fod ynddo unrhyw gysylltiad â neb o'r enw Basil, boed sant neu beidio.

Llys Ifor Hael
--------------

 *Prif erthygl: Ifor ap Llywelyn*
Trigai Ifor Hael ym mhlas Gwernyclepa ger Basaleg, tua milltir i'r de o'r pentref presennol (gorweddai ym Morgannwg yn y cyfnod hwnnw). Cadwai croeso cynnes ar ei aelwyd i'r beirdd. Ceir sawl cyfeiriad at lys Ifor Hael yng nghanu Dafydd ap Gwilym. Credir i'r bardd ganu iddo yn y cyfnod 1345-80. Mae un o'i gerddi yn gywydd mawl i lys Ifor ym Masaleg sy'n cynnwys y llinellau:

Mawr anrhydedd a'm deddyw;
Mi a gaf, o byddaf fyw,
Hely â chŵn, nid haelach iôr,
Ac yfed gydag Ifor,
A saethu rhygeirw sythynt,
A bwrw gweilch i wybr a gwynt,
A cherddau tafodau teg,
A solas ym Masaleg.
Ymwelodd Evan Evans (Ieuan Fardd) â safle'r llys, yng nghwmni Iolo Morgannwg, a chyfansoddodd gyfres englynion 'I Lys Ifor Hael' sydd ymhlith y mwyaf adnabyddus o gerddi'r 18g.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
2. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014
3. ↑  Gwynedd O. Pierce, Tomos Roberts a Hywel Wyn Owen. *Ar Draws Gwlad: Ysgrifau ar Enwau Lleoedd* (Llanrwst, Gwasg Carreg Gwalch, 1997), t. 12.
4. ↑  Thomas Parry (gol.), *Gwaith Dafydd ap Gwilym*, cerdd 8.31-38.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Casnewydd**

**Dinas**  

Casnewydd
  
**Pentrefi**  

Allteuryn  **·** Basaleg  **·** Caerllion  **·** Langstone  **·** Llanfaches  **·** Llanfihangel-y-fedw  **·** Llansanffraid Gwynllŵg  **·** Llan-wern  **·** Pen-hŵ  **·** Y Redwig  **·** Trefesgob  **·** Trefonnen  **·** Tŷ-du
Math o orchymyn gan lys yn y Deyrnas Unedig i wahardd cyhoeddi manylion penodol yw **uwch-waharddeb**. Ni chaniateir cyhoeddi bodolaeth yr uwch-waharddeb ychwaith. Ym Mai 2011 cyhoeddodd *Private Eye* eu bod yn ymwybodol o 53 o uwch-waharddebau a gwaharddebau preifatrwydd dienw.

Ym Medi 2009 enillodd cyfreithwyr Carter-Ruck uwch-waharddeb ar gyfer y masnachwr olew Trafigura, gan wahardd y wasg rhag rhoi manylion am adroddiad mewnol gan Trafigura ar sgandal dros ddadlwytho gwastraff gwenwynig yn Arfordir Ifori yn 2006. Daeth bodolaeth yr uwch-waharddeb i'r amlwg pan gafodd ei gyfeirio ato yn Senedd y Deyrnas Unedig dan fraint seneddol. Cafodd y waharddeb ei newid fel gall y cwestiwn a ofynnwyd yn y Senedd gael ei ddatgelu yn y wasg.

Ar 26 Ebrill 2011, yn dilyn achos gyfreithiol gan Ian Hislop, golygydd *Private Eye*, cafodd cyfweliad â'r newyddiadurwr a chyflwynydd teledu Andrew Marr ei gyhoeddi yn y *Daily Mail* gan ddatgelu iddo ennill uwch-waharddeb yn 2008 i atal y wasg rhag ysgrifennu am berthynas y cafodd tu allan i'w briodas.

Ym Mai 2011 cafodd nifer o fanylion am uwch-waharddebau eu datgelu gan gyfrif ar y wefan Twitter. Er fod rhai o'r manylion yn anghywir, cafodd eraill eu cadarnháu gan gyfryngau y tu allan i'r DU, ac yn debyg gan y ffaith bu cyfryngau torfol yn y DU yn sensro y rhan fwyaf o'r cyhuddiadau. Bu pêl-droediwr a adnabwyd gan y llythrennau CTB yn dwyn achos llys yn sgîl datgeliad ei berthynas â'r fodel Imogen Thomas ar y we; gweler *CTB v News Group Newspapers*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Private Eye*, rhifyn 1288, 13-26 Mai 2011.
2. ↑  (Saesneg) BBC's Andrew Marr 'embarrassed' by super-injunction. BBC (26 Ebrill 2011).

|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn cynnwys term neu dermau sydd efallai wedi eu bathu'n newydd sbon: **uwch-waharddeb** o'r Saesneg "*superinjunction*". Gallwch helpu trwy safoni'r termau. |
Chwaraewr rygbi'r undeb sy'n chwarae i Ddreigiau Casnewydd Gwent a Chymru yw **Tangaki Taulupe "Toby" Faletau** (ganed 12 Tachwedd 1990, Tofua, Tonga). Chwaraeodd Faletau fel blaenasgellwr i Crosskeys RFC cyn ymuno gyda Dreigiau Casnewydd Gwent.

Addysg
------

Addysgwyd Taulupe yn ysgol gynradd Pont y Gôf yng Nglyn Ebwy cyn iddo symud i Ysgol Gymunedol Trefddyn.

Gyrfa
-----

Chwaraeodd Faletau i Bant-teg hyd nes iddo gyrraedd lefel ieuenctid, cyn symud i chwarae ym Mryste am gyfnod. Chwaraeodd ei gem gyntaf i Ddreigiau Casnewydd Gwent ym mis Tachwedd 2009 yn erbyn Caeredin.

Enwyd Faletau fel aelod o garfan dan 20 Cymru ym mis Rhagfyr 2009 ar gyfer Pencampwriaeth y Chwe Gwlad. Cafodd hefyd ei ddewis fel aelod o garfan Cwpan Ieuenctid y Byd a gynhaliwyd yn yr Ariannin ym mis Mehefin 2010.

Galwyd arno i ymuno gyda phrif garfan Cymru ym mis Tachwedd 2010 a chafodd ei gynnwys yng ngharfan Tîm cenedlaethol Cymru ym mis Ionawr 2011 ar gyfer Pencampwriaeth y Chwe Gwlad. Chwaraeodd ei gem gyntaf dros Gymru yn erbyn y Barbariaid ar 4 Mehefin 2011. Hefyd ym Mehefin 2011, fe enwyd Faletau fel 'Chwaraewr Ifanc y Flwyddyn' i Ddreigiau Casnewydd Gwent.

Ym mis Awst 2011, fe'i enwyd yng ngharfan Cymru ar gyfer Cwpan y Byd 2011 yn Seland Newydd. Sgoriodd ei gais rhyngwladol cyntaf yn ei gem gyntaf yn y gystadleuaeth ar 11 Medi 2011 yn erbyn De Affrica.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Erthygl Golwg360 - Gwobrwyo Brew a Faletau
2. ↑  Erthygl Golwg360 - Cymru o fewn dim
3. ↑  "Gwefan Undeb Rygbi Cymru". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-04. Cyrchwyd 2011-10-22.

Dolenni allanol
---------------

* Proffil ar Wefan Undeb Rygbi Cymru Archifwyd 2015-09-26 yn y Peiriant Wayback.
Baner yr Urdd Oren
Sefydliad Protestannaidd, yn bennaf yng Ngogledd Iwerddon, yw'r **Urdd Oren** (Saesneg: *Orange Order*). Nodweddir y sefydliad gan ei wrthwynebiad i'r Eglwys Gatholig. Rhaid i unrhyw aelod fod yn Brotestant, ac fel rheol rhaid bod o deulu Protestannaidd hefyd, er y gellir gwneud eithriadau.

Ceir gwreiddiau'r sefydliad yn rhan olaf y 18g, a'r ymladd yn erbyn yr Amddiffynwyr, oedd yn Gatholigion. Fe'i sefydlwyd yn Loughgall, Swydd Armagh, ym 1795. Daw'r enw o deitl Tywysog Orange, teitl gwreiddiol Wiliam III & II, brenin Lloegr a'r Alban. Daeth ef yn arwr Protestaniaid Gogledd Iwerddon yn dilyn ei fuddugoliaeth ym Mrwydr y Boyne. Er nad oes cysylltiad uniongyrchol a'r lliw oren, daeth y lliw yma i gynrychioli unoliaethwyr Gogledd Iwerddon.

Ymladdodd llawer o aelodau'r Urdd ar ochr y llywodraeth yng ngwrthryfel 1798. Erbyn diwedd y 19g, roedd ei aelodaeth wedi lleihau yn fawr, ond adfywiodd pan gododd gwrthwynebiad i annibyniaeth Iwerddon ar ran y Protestaniaid. Daeth yn elfen bwysig yng Ngogledd Iwerddon wedi rhannu'r ynys. Cynhelir gorymdeithiau blynyddol ar y Deuddegfed Gogoneddus, sy'n aml yn achosi anghydfod.

Gweler hefyd
------------

* Teyrngaredd Wlster

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Tonge, Johnathan. *Northern Ireland*. Polity, 2006. Tudalennau 24, 171, 172, 173.
2. ↑  David George Boyce, Robert Eccleshall, Vincent Geoghegan. *Political Thought In Ireland Since The Seventeenth Century*. Routledge, 1993. Tudalen 203.
3. ↑  Mitchel, Patrick. *Evangelicalism and national identity in Ulster, 1921–1998*. Oxford University Press, 2003. Tudalen 136.
Baner y CPLP
Mae **Baner Cymuned Gwledydd yr Iaith Portiwgaleg** yn symbol sy'n cynrychioli Comunidade dos Países de Língua Portuguesa - rhwydwaith o wledydd Lwsoffôn (siaradwyr Portiwgaleg mewn ffordd sy'n debyg o ran natur a chennad i'r Gymanwlad Brydeinig.

Disgrifiad o'r Faner
--------------------

Mae baner y CPLP yn cynnwys maes gwyn gyda ffin las drwchus o'i amgylch. Oddi fewn i'r ffrâm las yma, ceir siap cylch neu olwyn fel sylfaen greadigol. Mae'r olwyn wedi ei rannu yn wyth asgell sy'n ffurfio strwythur cyfartal. Mae pob adain yn cynrychioli aelod-wlad o'r CPLP. Y bwriad yw bod y siâp a'r lliw yma yn cynrchioli'r môr, sef, y prif gyswllt rhwng y gwledydd sy'n ffurfio'r Gymuned. Yng nghanol y cyfansoddiad hwn gwelir cylch fel smotyn sy'n= cynrychioli elfen yr undeb; yr iaith Portiwgaleg.

Hanes
-----

Map y gwledydd Lwsoffôn
Sefydlwyd y CPLP yn 1996 gyda saith aelod gwreiddiol: Portiwgal, Brasil, (cyn-drefedigaeth Portiwgal yn Ne America), a'r pum cyn drefedigaeth yn Affrica - Angola, Cabo Verde, Gini Bisaw, Mosambic, a São Tomé a Príncipe. Ymunodd Dwyrain Timor (Timor L'Este) y Gymuned yn 2002 wedi iddi adennill ei hannibyniaeth oddi ar Indonesia. Ymunodd Gini y Cyhydedd yn 2014. Mae Senegal a Mauritius yn aelodau cysylltiol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Baner CPLP ar wefan Flags of the World
* Gwefan Swyddogol y CPLP
Roedd **Thomas Lewis** (1821 – 2 Rhagfyr 1897) yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros etholaeth Sir Fôn.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Lewis ym 1821 yn fab i Thomas Lewis, ffarmwr dan denantiaeth, o Gemaes, Ynys Môn. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Genedlaethol Llanfechell gan ymadael a'r ysgol yn bur ieuanc.

Ym 1846 priododd Laura, merch Mr Henry Hughes, Tygwyn, Llanllyfni, bu iddynt dau fab.

Gyrfa
-----

Wedi ymadael a'r ysgol aeth i weithio fel prentis yng ngwaith masnacha gwenith a blawd John Elias (mab John Elias o Fôn). Ym 1838 agorodd ei gwmni blawd ei hun ym Mangor gan ddod yn un o werthwyr blawd mwyaf Cymru.

Ym 1866 rhoddodd gorau i redeg ei fusnes gan fynd i deithio'r byd gan ymweld â Phalestina, Yr Aifft, Yr UDA a nifer o wledydd Ewrop. Bu yn ymweld ag ysgolion Sul a chymdeithasau capeli i ddarlithio am ei ymweliad i wledydd y Beibl gan gael ei adnabod wrth y llysenw *Thomas Palestina*

Gyrfa wleidyddol
----------------

Bu'n Aelod Seneddol am ddau dymor, rhwng 1886 a 1895, gan ymddeol oherwydd ei iechyd. Bu farw ddwy flynedd yn niweddarach ym 1897.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Richard Davies** | **Aelod Seneddol dros Ynys Môn**1886 – 1895 | Olynydd:**Ellis Jones Ellis-Griffith** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  North Wales Express 16 Gorffennaf 1886; adalwyd 16 Hyd 2013.
2. ↑  "*Marwolaeth y cyn Aelod dros Fôn* - Yr Herald Cymraeg". Daniel Rees. 1897-12-07. Cyrchwyd 2015-07-04.
Mae **Beinn na Lap** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN376695. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"