recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Coed-y-person** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1971 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 41.52 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
**Lewcemia myeloid aciwt** (**AML**) yw math o gancr ar y llinell fyeloid yn y celloedd gwaed, ac yn nodweddiadol, achosa twf cyflym mewn celloedd anarferol sy'n cronni yn y mêr esgyrn a'r gwaed, ymyrra hwy a'r celloedd gwaed arferol. Gall symptomau gynnwys blinder, diffyg anadl, gwaedu hawdd a chleisio, yn ogystal â risg uwch o ddal heintiau eraill. Yn achlysurol y mae'r cyflwr yn lledaenu i'r ymennydd, y croen, neu gymiau. Fel lewcemia aciwt, mae AML yn datblygu'n gyflym ac yn gyflwr angheuol os na chaiff ei drin mewn cyfnod o wythnosau neu fisoedd.

Mae'r ffactorau risg yn cynnwys ysmygu, rhaglen cemotherapi neu therapi ymbelydredd blaenorol, syndrom myelodysplastig, a datguddiad i'r cemegyn bensen. Mae mecanwaith sylfaenol yr afiechyd yn cynnwys disodli mêr esgyrn arferol gyda chelloedd lewcemia, sy'n arwain at ostyngiad mewn celloedd gwaed coch, platennau, a chelloedd gwaed gwyn arferol. Fel arfer, mae diagnosis yn seiliedig ar batrymau'r mêr esgyrn a phrofion gwaed penodol. Gall AML ymddangos mewn amrywiaeth o ffyrdd a cheir nifer o is-deipiau ynghlwm a'r afiechyd; ceir triniaethau a chanlyniadau'n amrywio felly.

Fel rheol, caiff AML ei drin yn gyntaf â rhaglen cemotherapi er mwyn arafu'r cyflwr. Yn ddiweddarach, y mae llawer o ddioddefwyr yn parhau i dderbyn cemotherapi, therapi ymbelydredd, neu drawsblaniad bôn-gelloedd. Y newidiadau genetig penodol o fewn y celloedd cancr sy'n penderfynu i raddau ar y cwrs therapi, yn ogystal â chyfnod byw disgwyliedig yr unigolyn. Mewn rhai achosion defnyddir arsenig triocsid fel triniaeth, a hynny lle mae'r cyflwr wedi ailymddangos a'r rhaglenni therapi arferol wedi eu gweithredu.

Effeithiodd AML ar tua miliwn o bobl yn fyd-eang yn 2015, gan arwain at 147,000 o farwolaethau. Fel arfer, effeithia ar oedolion hŷn. Y mae dynion yn fwy tebygol na menywod o ddatblygu'r cyflwr. Gellir gwella AML mewn 35% o achosion sydd o dan 60 oed a 10% o ddioddefwyr dros 60 mlwydd oed. I'r rheini sy'n hŷn ac yn methu ymdopi â rhaglen cemotherapi dwys, ceir cyfnod byw disgwyliedig o 5-10 mis. Achosa oddeutu 1.8% o farwolaethau cancr yn yr Unol Daleithiau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Adult Acute Myeloid Leukemia Treatment". *National Cancer Institute* (yn Saesneg). 6 March 2017. Cyrchwyd 19 December 2017.
2. ↑  Döhner, H; Weisdorf, DJ; Bloomfield, CD (17 September 2015). "Acute Myeloid Leukemia.". *The New England Journal of Medicine* **373** (12): 1136–52. doi:10.1056/NEJMra1406184. PMID 26376137.
Roedd **Margarette "Peggy"** **Owen,** a aned yn **Margarette** **Golding** (Tachwedd 1881 - 1939) yn nyrs a pherson busnes a aned yng Nghymru, a sefydlodd y clwb Inner Wheel ym Manceinion. Tyfodd y clwb i fod yn sefydliad rhyngwladol sy'n agored i wragedd aelodau y Clwb Rotari .

Bywyd
-----

Ganwyd Golding ym Mlaenau Ffestiniog ym 1881 ac yna symudodd ei theulu i'r Gelli Gandryll. Hyfforddodd Golding fel nyrs. Priododd Oliver Golding.

Roedd menywod wedi cymryd rhan yn anffurfiol yng ngwaith y Clwb Rotari ond ataliwyd rhag dod yn aelodau eu hunain. Fe berswadiodd Margarette Golding 26 o wragedd eraill i'w cyfarfod mewn ystafell yn Herriott's Turkish Baths yn Deansgate ym Manceinion. Fe wnaethant gyfarfod ar 15 Tachwedd 1923 lle cytunwyd i greu sefydliad partner i'r Clwb Rotari a fyddai'n helpu'r clwb yn eu rôl ac yn darparu budd cymdeithasol i'w aelodau. Cynhaliwyd y cyfarfod swyddogol cyntaf ar 10 Ionawr 1924 yn eu man cyfarfod rheolaidd yn Lower Mosley Street, Manceinion.

Etifeddiaeth
------------

Sefydlwyd a enwodd Golding y sefydliad Inner Wheel ar gyfer gwragedd aelodau'r Clwb Rotari. Roedd grwpiau tebyg eraill ym Mhrydain, ond Golding a'u trefnodd i fod yn sefydliad cenedlaethol o dan enw'r Inner Wheel.

Mae gan Golding blac yn y Gelli Gandryll lle cafodd ei magu. Credid ar un adeg ei bod wedi cael ei geni yno. Yn 2008, roedd gan Inner Wheel bron i 100,000 o aelodau mewn 102 o wledydd ac roedd yn un o'r sefydliadau menywod mwyaf gyda statws ymgynghorol yn y Cenhedloedd Unedig .

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Crump, Eryl (2017-04-08). "North Wales birthplace of international women's group founder revealed". *northwales*. Cyrchwyd 2019-04-21.
2. ↑  Jay French (1977). *Inner Wheel: A History*. Association of Inner Wheel Clubs in Great Britain and Ireland. t. 24.
3. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-09-20. Cyrchwyd 2019-04-22.
4. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-04-06. Cyrchwyd 2019-04-22.
5. ↑  Rotary International (April 1982). *The Rotarian*. Rotary International. tt. 22–25. Nodyn:ISSN.
6. ↑  *2008 Proceedings: Ninety-Ninth Annual Convention of Rotary International*. Rotary International. tt. 28–. GGKEY:2CN6BC8K16L.
Hurfilwyr a fuont yn gapteiniaid ar gwmnïau milwrol yn ystod yr Oesoedd Canol Diweddar yn yr Eidal oedd y ***condottieri*** (ffurfiau unigol: *condottiero* neu *condottiere*) neu'r ***capitani di ventura*** (*capitano di ventura*).

Daw'r enw Eidaleg *condottiero* o'r gair *condotta*, sef y contract a gytunwyd arno gan bennaeth yr hurfilwyr a'r arweinydd a oedd yn galw ar ei wasanaeth. Yn niwedd y 13g a'r 14g, daeth nifer o'r *condottieri* a'u lluoedd o'r Almaen, Ffrainc, neu wledydd y Balcanau. Yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd (1337–1453) trodd nifer o filwyr Lloegr a Ffrainc at filwra am dâl yn ystod y cyfnodau cadoediad, ac un o'r *condottieri* amlycaf oedd y Sais Syr John Hawkwood.

Erbyn y 15g, Eidalwyr oedd y mwyafrif o'r hurfilwyr a'r capteiniaid, a chawsant ran bwysig yn Rhyfeloedd yr Eidal (1494–1559). Yn ystod oes y Dadeni, y *condottieri* oedd yn darparu'r rhan fwyaf o luoedd arfog ar gyfer dinas-wladwriaethau'r Eidal. Pendefigion oedd y nifer fwyaf o *condottieri*, a oedd yn sicrhau annibyniaeth eu gwladwriaethau drwy gynorthwyo pwerau cyfagos. Llwyddodd dugiaid Ferrara, Mantova, ac Urbino i ddiogelu eu diddordebau lleol drwy ddarparu milwyr ar gyfer gwladwriaethau mwy. Er i drefn y *condottieri* sefydlogi grym yn yr Eidal, bu cwmnïau bychain o hurfilwyr yn brawychu cymdeithas os nad oeddynt yn derbyn tâl, a throdd y rhai heb waith at fanditiaeth yn aml. Buont yn destun dirmyg gan rai, er enghraifft Niccolò Machiavelli, a honnant bod natur yr alwedigaeth yn atynnu dynion ariangar ac anrheithiol a chanddynt reddf fradwrus a thuedd at ysgarmesu yn hytrach na brwydro'n benben ar faes y gad. Er gwaethaf y cyhuddiadau hyn, ymladdodd y mwyafrif o'r *condottieri* yn ffyddlon ac yn effeithiol dros eu cyflogwyr, ac o'r herwydd defnyddiwyd y drefn hon gan wladwriaethau Ewrop am sawl canrif.

Yn ystod Rhyfeloedd Crefydd Ewrop, yn sgil gwrthdaro'r Diwygiad Protestannaidd a'r Gwrth-Ddiwygiad Catholig yn yr 16g, cyflogwyd y *condottieri* olaf gan frenhinoedd a dugiaid Ewrop. Ym Mrwydr y Mynydd Gwyn (1620), un o'r ymladdfeydd pwysig yn nechrau'r Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain (1618–48), enillodd y Gynghrair Gatholig, dan arweiniad Johan t'Serclaes, yn erbyn byddinoedd Bohemia a'r Etholaeth Balatin. Cyflogwyd Ernst von Mansfeld, a oedd yn Gatholig, i frwydro dros achosion y Protestaniaid, gan gynnwys yr Etholydd Palatin Ffredrig V, Christian von Braunschweig-Wolfenbüttel, a Thaleithiau Unedig yr Iseldiroedd.

Ym 1506 sefydlwyd y Gwarchodlu Swisaidd gan y Pab Iŵl II, ac er i droedfilwyr Swisaidd gyfrannu yn helaeth at fyddinoedd y Babaeth yn ogystal â lluoedd brenhinoedd Ffrainc, ni rhoddir yr enw *condottieri* ar yr hurfilwyr hyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Charles G. Nauert, *Historical Dictionary of the Renaissance* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2004), tt. 90–91.
Nofelydd, bardd, dramodydd, ac ysgrifwr Archentaidd yn yr iaith Sbaeneg oedd **Leopoldo Marechal** (11 Mehefin 1900 – 26 Mehefin 1970). Mae'n nodedig am ei nofelau athronyddol ac am ei gyfraniadau at lên yr Ariannin yn hanner cyntaf yr 20g.

Ganwyd yn Buenos Aires, prifddinas yr Ariannin. Yn y 1920au, Marechal oedd un o'r garfan o lenorion ifainc yn y mudiad *ultraísmo* a gyhoeddasant y cylchgronau *Martín Fierro* a *Proa*. Mae ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, *Aguiluchos* (1922), yn defnyddio technegau *modernismo* i ymdrin â themâu bugeiliol. Mynegir estheteg *ultraísmo* gan drosiadau a delweddaeth ei gasgliadau o gerddi *Días como flechas* (1926) ac *Odas para el hombre y la mujer* (1929). Dylanwadwyd arno gan athroniaeth newydd-Blatonaidd yn ei farddoniaeth yn y 1930au: *Cinco poemas australes* (1937), *Sonetos a Sophia* (1940), ac *El centauro* (1940).

Ei gampwaith ydy'r nofel *Adán Buenosayres* (1948), gwaith cymhleth ac arddulliedig sy'n rhagflaenu'r "nofel newydd" yn llên America Ladin. O ran ei wleidyddiaeth, datblygodd Marechal o sosialydd i fod yn Beronydd pybyr, a gwasanaethodd mewn swyddi diwylliannol yn llywodraeth Juan Perón. Wedi cwymp Perón yn 1955, treuliodd Marechal ryw ddeng mlynedd yn byw o'r neilltu. Dychwelodd at sylw'r cyhoedd gyda'r nofelau *El banquete de Severo Arcángelo* (1965) a *Megafón o la guerra* (1970, gweithiau sy'n llawn archwiliadau mytholegol a delfrydyddol yr awdur. Bu farw yn Buenos Aires yn 70 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Leopoldo Marechal. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 20 Mehefin 2019.
**Margueritte de Navarre** yw enw mwyaf cyfarwydd **Marguerite d'Angoulême** (11 Ebrill 1492 – 21 Rhagfyr 1549), a elwir hefyd **Marguerite d'Alençon**, Duchesse d'Alençon, chwaer Ffransis I, brenin Ffrainc (1494-1597), gwraig yn gyntaf i Ddug Alençon ac ar ôl marwolaeth y dug yn wraig i Henri d'Albret, brenin Navarre; trwy'r cysylltiad olaf mae hi'n hynafes i linach y brenhinoedd Bourbon. Roedd hi'n llenores Ffrangeg, yn awdur yr *Heptaméron* a gweithiau eraill.

Roedd hi'n ddynes o gymeriad uchel, deallus, eangfrydig, hoff o fywyd ac yn credu mewn rhyddid ysbrydol ac eto ar yr un pryd yn ddefosiynol iawn yn ei chrefydd. Dysgodd Ladin, Eidaleg a Sbaeneg ac astudiodd Hebraeg hefyd. Edmygai waith Plato a hyrwyddodd gyfieithiadau o'i Ddeialogau. Cefnogai Évangélisme a rhoddodd nawdd yn ei llys i wŷr goleuedig a erlidid gan y diwinyddion uniongred, yn eu plith Lefèvre d'Étaples, y bardd Clément Marot (1496-1594) a'r ysgolhaig clasurol Bonaventure Des Périers (m. c. 1544); amddiffynai hefyd Jean Calvin (1509-1564).

Gwaith Llenyddol
----------------

Maguerite de Navarre yn chwarae gwyddbwyll gyda'i brawd Francois d'Angoulême (o'r llyfr *Échecs amoureux*, 16eg ganrif)
Ei phrif waith llenyddol yw'r *Heptaméron*, casgliad o chwedlau mewn stori fframwaith a gyhoeddwyd ar ôl ei marwolaeth (1558). Roedd hi'n barddoni hefyd a cheir rhai o'i cherddi gorau yn y cyfrolau *Miroir de l'âme pécheresse* a *Chansons spitiruelles*; cyhoeddwyd yr olaf gan aelod o'i llys dan y teitl *Marguerites de la Marguerite des princesses*. Ysgrifennodd yn ogystal nifer o ddramâu; y pwysicaf ydyw *Comédie à dix personnages* (1542), *Comédie jouée à Mont de Marsan en 1547* a'r ddrama ysbrydol ddiddorol *Comédie de la Nativité de Jésvs Christ* (1547).

Llyfryddiaeth
-------------

* Michel François (gol.), *Marguerite de Navarre[:] L'Heptaméron* (Paris, 1950).
* F. Frank (gol.), *Les Marguerites de la Marguerite des Princesses*, 4 cyfrol (Paris, 1873).
* Pierre Jourda (gol.), *Marguerite de Navarre[:] Comédie de la Nativité de Jesvs Christ* (Paris, d.d.).
* Pierre Jourda, *Une Princesse de la Renaissance: Marguerite d'Angoulême, reine de Navarre* (Paris, 1932).
* Verdun L. Saulnier (gol.), *Marguerite de Navarre[:] Théatre Profane* (Paris, 1946).

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 89797196
* LCCN: n79082138
* ISNI: 0000 0001 2053 2440
* GND: 118577719
* SELIBR: 194406
* SUDOC: 027009211
* BNF: cb11914522q (data)
* BIBSYS: 90758940
* NLA: 35327859
* NDL: 00448829
* NKC: jn19981001810
* The SBN id MILV016988 is not valid.
* BNE: XX958524
* CiNii: DA02685114

 |
Pentref a phlwyf eglwysig yng nghymuned Caer-went, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanfair Disgoed** (hefyd **Llanfair Isgoed** a **Llanfair Is Coed**; Saesneg: *Llanvair Discoed* neu *Llanvair-Discoed*). Mae'n gorwedd rhwng Casnewydd a Cas-gwent i'r gogledd o bentref Caerwent.

Cyfeiria'r enw at y ffaith y bu'n rhan o gantref Gwent Is Coed yn yr Oesoedd Canol, h.y. yn gorwedd i'r de o Goed Gwent a nodai'r ffin rhwng Gwent Is Coed a Gwent Uwch Coed.

Dim ond 67 o dai sydd yn y pentref heddiw. Ceir tafarn hefyd (*The Woodlands Tavern*), Eglwys Fair ac adfelion hen gastell Normanaidd.

Saif Cylch Cerrig Mynydd Llwyd gerllaw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan John Griffiths (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Jessica Morden (Llafur).

Hanes
-----

Sefydlodd brenhinoedd Teyrnas Gwent eu prif lys yn Llanfair Is Coed. Cyfeirir ato yn *Llyfr Dydd y Farn* yn 1086 fel "Lamecare".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 13 Chwefror 2022
2. ↑  Gwefan Senedd Cymru
3. ↑  Gwefan Senedd y DU
4. ↑  Llanvair Discoed yn Llyfr Dydd y Farn (*Domesday Book*)

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Fynwy**

**Trefi**  

Brynbuga  **·** Cas-gwent  **·** Cil-y-coed  **·** Y Fenni  **·** Trefynwy
  
**Pentrefi**  

Aber-ffrwd  **·** Abergwenffrwd  **·** Betws Newydd  **·** Bryngwyn  **·** Caer-went  **·** Castellnewydd  **·** Cemais Comawndwr  **·** Cilgwrrwg  **·** Clydach  **·** Coed Morgan  **·** Coed-y-mynach  **·** Cwmcarfan  **·** Cwm-iou  **·** Drenewydd Gelli-farch  **·** Y Dyfawden  **·** Yr Eglwys Newydd ar y Cefn  **·** Gaer-lwyd  **·** Gilwern  **·** Glasgoed  **·** Goetre  **·** Gofilon  **·** Y Grysmwnt  **·** Gwehelog  **·** Gwernesni  **·** Gwndy  **·** Hengastell  **·** Little Mill  **·** Llanarfan  **·** Llan-arth  **·** Llanbadog  **·** Llancaeo  **·** Llandegfedd  **·** Llandeilo Bertholau  **·** Llandeilo Gresynni  **·** Llandenni  **·** Llandidiwg  **·** Llandogo  **·** Llanddewi Nant Hodni  **·** Llanddewi Rhydderch  **·** Llanddewi Ysgyryd  **·** Llanddingad  **·** Llanddinol  **·** Llanelen  **·** Llanelli  **·** Llanfable  **·** Llanfaenor  **·** Llanfair Cilgedin  **·** Llanfair Is Coed  **·** Llanfihangel Crucornau  **·** Llanfihangel Gobion  **·** Llanfihangel Tor-y-mynydd  **·** Llanfihangel Troddi  **·** Llanfihangel Ystum Llywern  **·** Llanfocha  **·** Llan-ffwyst  **·** Llangatwg Feibion Afel  **·** Llangatwg Lingoed  **·** Llangiwa  **·** Llangofen  **·** Llan-gwm  **·** Llangybi  **·** Llanhenwg  **·** Llanisien  **·** Llanllywel  **·** Llanofer  **·** Llanoronwy  **·** Llan-soe  **·** Llantrisant  **·** Llanwarw  **·** Llanwenarth  **·** Llanwynell  **·** Llanwytherin  **·** Y Maerdy  **·** Magwyr  **·** Mamheilad  **·** Matharn  **·** Mounton  **·** Nant-y-deri  **·** Newbridge-on-Usk  **·** Y Pandy  **·** Pen-allt  **·** Penrhos  **·** Pen-y-clawdd  **·** Porth Sgiwed  **·** Pwllmeurig  **·** Rogiet  **·** Rhaglan  **·** Sudbrook  **·** Tre'r-gaer  **·** Tryleg  **·** Tyndyrn  **·** Ynysgynwraidd
Mathemategydd craff a meddyg i nifer o frenhinoedd Lloegr gan gynnwys Harri Tudur oedd **Lewis o Gaerleon**.
Bu hefyd yn feddyg i: Elizabeth Woodville, gweddw Edward IV, brenin Lloegr, Margaret Iarlles Richmond ac i Harri Tudur. Dywed yr hanesydd Chris Skidmore amdano, ei fod yn un o bobl mwyaf deallus yn y Llys Lancastraidd.

Lluniodd lawer o dablau mathemategol a seryddol ynglŷn â diffyg ar yr haul a'r lloer.

Mae roliau'r Trysorlys yn Llundain yn ei grybwyll ddiwethaf yn 1493-9. Derbyniodd rodd o 40 morc y flwyddyn am ei oes o gyllid Wiltshire, ac ar 27 Tachwedd 1486 cafodd rodd ychwanegol o 20 morc am ei oes o'r cyllid gwladol.

Ar 3 Awst, 1488 cafodd ei ddyrchafu'n un o farchogion gan y brenin Harri VII yng nghapel neu Eglwys Mair Forwyn, Sant Siôr y Merthyr a Sant Edward y Cyffeswr yng Nghastell Windsor. Rhoddwyd rhodd blynyddol o £40 iddo hefyd, yn dilyn Brwydr Maes Bosworth.

Y negesydd dirgel
-----------------

Yn 1482, wedi i Richard III, brenin Lloegr gipio coron Lloegr oddi wrth Edward V a oedd ar y pryd yn ddim ond 12 mlwydd oed, ffodd mam Edward, Elizabeth Woodville am ei bywyd gan hawlio lloches, gyda'i merch Elisabeth o Efrog ac eraill o'i theulu, yn Abaty Westminster. Bu yno am rai misoedd; yn y cyfamser, roedd y brenin newydd yn awyddus iawn i'w hatal rhag cysylltu gyda Harri Tudur yn Llydaw, ac yn awyddus i'w cloi yn Nhŵr Llundain. I'r perwyl hwn, amgylchynodd Richard yr abaty gyda llu o'i filwyr gorau i atal neb rhag mynd i mewn nag allan. Roedd mam Harri Tudur, Margaret Beaufort yn awyddus i gysylltu gydag Elizabeth, a oedd i bob pwrpas yn garcharor yn yr abaty. Meddyg Elizabeth Woodville a'i theulu oedd yr Lancastriad Lewis o Gaerleon, a heriodd farwolaeth sawl tro yn mynd a negeseuon o'r naill at y llall, gan drefnu gyda nhw briodas Harri a merch Elisabeth, sef Elisabeth o Efrog. Mae'n debyg mai dyma pam y gwobrwywyd ef yn ariannol, wedi i Harri ladd Richard ym Mrwydr Bosworth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Bywgraffiadur ar-lein y Llyfrgell Genedlaethol
2. ↑  *Bosworth: the Birth of the Tudors*; Gwasg Foenix; 2013; tud 139.
3. ↑  Polydore Vergil gofnododd hyn; drwy: *Bosworth: The Birth of the Tudors*; Gwasg Phoenix; 2003. Tud. 139

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Darlledwraig, sêr-ddewin a chymeriad adnabyddus o ardal Caernarfon oedd **Madam Sera** neu **Margaret Glenys Ellis** (21 Ebrill 1942 – 18 Rhagfyr 2009). Daeth i amlygrwydd yn y lle cyntaf pan ddechreuodd ddarllen y sêr ar raglen Hywel Gwynfryn, *Helo Bobol*, ar Radio Cymru. Yn ddiweddarach bu'n cyflwyno rhaglen *Ond o ddifri Madam Sera* ar S4C. Cyhoeddwyd *Llyfr Sêr Madam Sera* gan wasg y Lolfa ym 1984.

Hanai o Bontnewydd ger Caernarfon, a bu'n byw yng Nghaerdydd am rai blynyddoedd cyn dychwelyd i'r gogledd. Roedd yn briod â Martin Ellis, a fu'n trefnu Gŵyl Caernarfon am flynyddoedd, a'i henw llawn ffurfiol oedd Margaret Glenys Martin Ellis. Bu'n llyfrgellydd yn Llyfrgell Caernarfon am flynyddoedd.

Roedd yn aelod o Blaid Cymru ac fe safodd fel cynghorydd dros y Blaid yng Nglan-yr-afon pan oedd yn byw yn y brifddinas. Roedd yn un o gefnogwyr ymgyrch papur dyddiol Cymraeg Y Byd.

Bu farw yn 2009 yn Ysbyty Gwynedd, wedi gwaeledd byr. Roedd yn 67 oed. Fe'i cofir fel cymeriad lliwgar a phoblogaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Cyhoeddiad Marwolaeth. Daily Post (24 Rhagfyr 2009). Adalwyd ar 1 Chwefror 2016.
2. ↑   Stori newyddion am ei marwolaeth. Newyddion y BBC.
3. ↑   Llun o *Lyfr Sêr Madam Sera*. Dafydd Tomos (ar wefan Flickr).
4. ↑   Rhestr buddsoddwyr y Byd. Gwefan *Y Byd*.
5. ↑   Erthygl goffa. Y Dinesydd.
6. ↑   Stori newyddion am ei marwolaeth. Herald Caernarfon.
*Erthygl am y term gwleidyddol yw hon. Gweler hefyd lluosogaeth.*

| Gwleidyddiaeth |
| --- |
| Y blwch pleidleisio |
| Prif bynciau
* Athroniaeth wleidyddol
* Cysylltiadau rhyngwladol
* Daearyddiaeth wleidyddol
* Economeg wleidyddol
* Gwleidyddiaeth gymharol
* Gwyddor gwleidyddiaeth
* Hanes gwleidyddol

 |
| Systemau gwleidyddol
* Anarchiaeth
* Brenhiniaeth

* Cenedl-wladwriaeth
* Dinas-wladwriaeth

* Democratiaeth
* Ffederaliaeth

* Gweriniaeth
* Lluosogaeth

* Theocrataeth
* Unbennaeth

 |
| Gweinyddiaeth gyhoeddus
* Biwrocratiaeth
* Gwasanaeth sifil

 |
| Polisi
* Polisi cyhoeddus
* Polisi economaidd (Polisi ariannol · Polisi cyllidol · Polisi masnach)

* Polisi iaith
* Polisi tramor

 |
| Cyrff
* Gwladwriaeth
* Llywodraeth

* Gweithrediaeth
* Barnwriaeth
* Deddfwrfa

 |
| Y broses wleidyddol
* Anufudd-dod sifil
* Carfan bwyso
* Deiseb
* Etholiadau a phleidleisio
* Gwleidydd
* Lobïo
* Plaid wleidyddol
* Protest
* Trefnu cymunedol
* Ymgyrchu

 |
| Safbwyntiau
* Ideoleg

Sbectrwm gwleidyddol
* Adain chwith
* Adain dde

 |
| Geirfa |
| * v
* t
* e
 |

Syniadaeth sy'n cydnabod bodolaeth amrywiaeth barn mewn gwleidyddiaeth a'r hawl i fynegi hynny ar sawl lefel yw **lluosogaeth wleidyddol**. Defnyddir y term lluosogaeth i fynegi'r un syniad gwaelodol mewn meysydd eraill hefyd weithiau, e.e. crefydd. Mewn gwleidyddiaeth, mae lluosogaeth yn cael ei hyrwyddo gan gefnogwyr democratiaeth fodern am ei bod yn cynrychioli buddianau gorau dinesyddion yn gyffredinol ac felly yn un o gonglfeini democratiaeth.

Mewn gwleidyddiaeth ddemocrataidd, mae lluosogaeth yn egwyddor sylfaenol sy'n caniatau fod gwahanol fuddiannau, credoau a ffyrdd o fyw yn medru bodoli yn gytun a heddychlon. Mewn cyferbyniaeth ag ideoleg totalitariaeth, mae lluosogedd yn cydnabod amrywiaeth o bob math mewn cymdeithas a'r angen i gydweithredu er mwyn datrys anghydfod yn hytrach na chael un blaid neu ideoleg yn tra-arglwyddiaethu ar y lleill.
Mae **Coed Aberdulas** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 17 Ionawr 1994 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3.71 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Bwlch yw'r **Col du Grand Colombier** (uchder: 1,501 medr, neu 4,925 troedfedd), a leolir ym mynyddoedd Jura yn Ffrainc.

Lleolir y bwlch ar ben mwyaf deheuol y Jura yn massif y Grand Colombier. Ynghyd â Col du Chasseral, dyma'r fwlch ffordd uchaf yn y Jura. Croesai rhwng y Grand Colombier (uchder: 1,531 medr, neu 5,023 troedfedd) a'r Croix du Colombier (ucher: 1,525 medr, neu 5,003 troedfedd), a ellir ei gyrchu ar lwybr o'r bwlch.

Mae golygfeydd o gopa'r bwlch, i lawr i ddyffryn Rhône, Llyn Bourget a cheunant Val-de-Fier, neu y ffordd arall gweler copaon yr Alpau.

Rasio beiciau
-------------

Mae hon yn un o'r bylchau caletaf i'w ddringo yn Ffrainc, gyda rhai adrannau dros 20% ar yr esgynniad o Artemare a Virieu-le-Petit ar yr ochr Bugey (gorllewinol). Defnyddir y bwlch yn aml mewn rasus beic ar y ffordd, gan ymddangos yn gyson yn y Tour de l'Ain, a defnyddir hefyd yn y Critérium du Dauphiné a'r Tour de l'Avenir.

O Culoz ar yr ochr deheuol, mae'r esgynniad yn 18.3 cilomedr, gan godi 1,255 medr, gyda llethr o 6.9% ar gyfartaledd, ond gyda rhai adrannau o 12%. Dyma'r esgynniad a ddefnyddwyd yng nghymal 5 Critérium du Dauphiné 2012 a chymal 10 o Tour de France 2012.

Gellir cyrraedd y Col hefyd o Anglefort ar yr ochr dwyreiniol, gyda esgynniad o 15.2 cilomedr o hyd, yn codi 1,205 medr ar gyfartaledd o 7.9%.

### Tour de France

Ymwelwyd gan y Tour de France am y tro cyntaf yn ystod Cymal 10 o Tour 2012 fel esgynniad Hors Catégorie.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Col du Grand Colombier: Artemare. www.climbbybike.com. Adalwyd ar 3 Gorffennaf 2012.
2. ↑   Col du Grand Colombier: Culoz. www.climbbybike.com. Adalwyd ar 3 July 2012.
3. 1 2   Mountain passes & Hills: Stage 10. *Tour de France*. Amaury Sport Organisation. Adalwyd ar 3 Gorffennaf 2012.
4. ↑  Ben Atkins. "Arthur Vichot takes his biggest ever victory in breakaway stage five",  *VeloNation*, *VeloNation LLC*, 8 Mehefin 2012.
5. ↑   Col du Grand Colombier: Anglefort. www.climbbybike.com. Adalwyd ar 3 Gorffennaf 2012.
6. ↑   STAGE 10: Mâcon – Bellegarde-sur-Valserine. *Stage by stage*. Tour de France 2012. Adalwyd ar 31 Mai 2012.

Dolenni allanol
---------------

* Le col du Grand Colombier dans le Tour de France
Pentref a chymuned ar benrhyn Gŵyr, yn sir Abertawe, yw **Llanilltud Gŵyr** ("Cymorth – Sain" ynganiad ) (Saesneg: *Ilston*).

Yn y gymuned yma ceir Capel Sant Cennydd, lle roedd y gynulleidfa gyntaf o'r Bedyddwyr yng Nghymru yn addoli rhwng 1649 a 1660. Wedi adferiad y frenhiniaeth yn 1660, ymfudasant i Massachusetts yn yr Unol Daleithiau dan arweiniad John Miles. Yma hefyd mae Parc le Breos, lle ceir siambr gladdu Neolithig Parc le Breos Cwm.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentref Nicholaston. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 538.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Julie James (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Geraint Davies (Llafur).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
3. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Abertawe**

**Dinas**  

Abertawe
  
**Trefi**  

Casllwchwr  **·** Clydach  **·** Gorseinon  **·** Pontarddulais  **·** Treforys  **·** Tre-gŵyr
  
**Pentrefi**  

Burry Green  **·** Cadle  **·** Crofty  **·** Dyfnant  **·** Fforest-fach  **·** Garnswllt  **·** Y Gellifedw  **·** Y Glais  **·** Llandeilo Ferwallt  **·** Llanddewi  **·** Llangyfelach  **·** Llangynydd  **·** Llanilltud Gŵyr  **·** Llanmorlais  **·** Llanrhidian  **·** Llan-y-tair-mair  **·** Y Mwmbwls  **·** Nicholaston  **·** Oxwich  **·** Pen-clawdd  **·** Pengelli  **·** Pennard  **·** Pentre Poeth  **·** Pont-lliw  **·** Port Einon  **·** Reynoldston  **·** Rhosili  **·** Sgeti  **·** Y Crwys  **·** Ynysdawe  **·** Ynysforgan  **·** Ystumllwynarth
Mae **Coed-y-darren** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 27 Chwefror 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2.29 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Baner y Cyngor Nordig
Mae'r **Confensiwn Iaith Nordig** yn gonfensiwn o hawliau ieithyddol a ddaeth i rym ar 1 Mawrth 1987, dan adain y Cyngor Nordig. O dan y Confensiwn, mae dinasyddion y gwledydd Nordig yn cael cyfle i ddefnyddio eu hiaith frodorol wrth ryngweithio â chyrff swyddogol mewn gwledydd Nordig eraill heb fod yn atebol i unrhyw gostau dehongli na chyfieithu. Mae'r Confensiwn yn cynnwys awdurdodau gofal iechyd, nawdd cymdeithasol, treth, ysgolion a chyflogaeth, yr heddlu a'r llysoedd. Yr ieithoedd a gynhwysir yw Swedeg, Daneg, Norwyeg, Ffinneg ac Islandeg.

Nid yw'r Confensiwn yn adnabyddus iawn ac mae'n argymhelliad ar y cyfan. Mae'r gwledydd wedi ymrwymo i ddarparu gwasanaethau mewn amryw o ieithoedd, ond nid oes gan ddinasyddion unrhyw hawliau absoliwt heblaw am faterion troseddol a llys. Nid yw'r Confensiwn yn ei gwneud yn ofynnol yn awtomatig i awdurdodau ddarparu gwasanaethau mewn iaith arall ond rhaid i ddinesydd fynnu cyfieithydd. [4] Yn aml nid yw gweision sifil mewn sefydliadau swyddogol yn ymwybodol o'r rheoliadau ar ddehongli a chyfieithu ac esgeuluso i ddarparu'r gwasanaethau hyn pan ofynnir amdanynt. [5] At hynny, nid yw'r confensiwn yn cynnwys ieithoedd lleiafrifol, fel Ffaröeg, Kalaallisut, Romani a Sami, ac ieithoedd mewnfudwyr. Mae'r Saesneg hefyd wedi cymryd rôl gynyddol amlwg mewn rhyngweithio rhwng dinasyddion Nordig.

Gweler hefyd
------------

* Cyngor Nordig
* Undeb Kalmar
* Sgandinafiaeth

Dolenni
-------

* www.norden.org Y Cyngor Nordig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Konvention mellan Sverige, Danmark, Finland, Island och Norge om nordiska medborgares rätt att använda sitt eget språk i annat nordiskt land, *Nordic Council website*. Adalwyd 25 Ebrill 2007.
2. ↑  20th anniversary of the Nordic Language Convention Archifwyd 2012-01-28 yn y Peiriant Wayback. *Nordic news*, 22 February 2007. Retrieved on 25 April 2007.
3. 1 2  Language Convention not working properly Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback. *Nordic news*, 3 Mawrth 2007. Adalwyd 25 Ebrill 2007.
4. ↑  Helge Niska, Community interpreting in Sweden: A short presentation Archifwyd 2009-03-27 yn y Peiriant Wayback. International Federation of Translators, 2004. Adalwyd 25 Ebrill 2007.
5. ↑  
Winsa, Birger (1999), "Language Planning in Sweden", *Journal of Multilingual and Multicultural Development* **20** (4): 376–473, doi:10.1080/01434639908666384, ISSN 0143-4632, adalwyd 2007-04-25

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Scandinavia***
*Gweler hefyd Mathew (gwahaniaethu).*
Un o Ddeuddeg Apostolion Iesu o Nasareth a ystyrir yn sant gan yr Eglwys Gristnogol oedd **Mathew** (Hebraeg: מתי/מתתיהו, *Mattay*/*Mattithayu*, "Rhodd Yahweh"; Groeg y Testament Newydd: Ματθαίος, *Matthaios*, Groeg Diweddar: Ματθαίος [Matthaíos]; hefyd **Matthew**), y cyfeirir ato gan amlaf fel **Sant Mathew** neu'r Apostol Mathew. Yn ôl traddodiad, ef yw awdur *Yr Efengyl yn ôl Mathew*, un o'r Pedair Efengyl, llyfr sy'n ei uniaethu, fodd bynnag, gyda'r casglwr trethi **Lefi**.

Hanes a thraddodiadau
---------------------

Yn ôl yr hanes a geir yn *Yr Efengyl yn ôl Marc*, roedd Mathew wrth ei waith yn nhref Capernaum pan ddaeth Iesu ato a gorchymyn iddo ei ddilyn. Fel arall mae'n ffigwr annelwig braidd yn y Testament Newydd. Ceir llawer mwy o fanylion gan yr hanesydd Cristnogol Eusebius yn ei lyfr *Historia ecclesiastica*. Dywed Eusebius fod Mathew wedi pregethu i'r Hebreaid ac wedi sgwennu ei Efengyl ar eu cyfer cyn adael Palesteina.

Ceir sawl hanes amdano yn crwydro a phregethu, a dywedir iddo ymweld ag Ethiopia, Persia, Parthia a Macedonia, ymhith lleoedd eraill, ond does dim modd cadarnhau hynny. Ceir nifer o chwedlau amdano ar y teithiau hyn, ond mae'r ffynonellau i gyd yn ddiweddarach o lawer na'i oes ei hun. Yn ôl y Talmud Iddewig, cafodd Mathew ei ferthyru ar orchymyn y Sanhedrin, ond mae'r llyfr apocryffaidd *Actau Mathew* yn dweud iddo farw ym Myrna, gwlad chwedlonol yn y Dwyrain lle roedd canibaliaid yn byw: lladdwyd ef gan y brenin am ei fod wedi troi'r frenhines yn Gristion.

Tadogir efengyl apocryffaidd arno a elwir yn *Efengyl y Ffug-Fathew*.

Coffadwriaeth
-------------

Dathlir Gŵyl Sant Mathew ar 21 Medi (Eglwysi'r Gorllewin) neu 16 Tachwedd (Eglwysi'r Dwyrain). Mae'n nawddsant cyfrifwyr a thref Salerno yn yr Eidal.

Gweler hefyd
------------

* Y Pedwar Efengylydd
* *Yr Efengyl yn ôl Mathew*
* Yr Efengylydd Marc
* Yr Efengylydd Luc
* Yr Efengylydd Ioan

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 316749278
* LCCN: n82220255
* ISNI: 0000 0000 9518 8544
* GND: 118578979

 |
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Jean-Pierre Mocky yw ***Les Compagnons De La Marguerite*** a gyhoeddwyd yn 1967. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal a Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Gérard Calvi. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Michel Serrault, Michael Lonsdale, Paola Pitagora, Francis Blanche, Claude Rich, Marcel Pérès, Jean-Pierre Mocky, Jean Tissier, Dominique Zardi, Adrien Cayla-Legrand, Albert Michel, Alix Mahieux, André Numès Fils, Andrée Servilange, Bruno Balp, Catherine Rich, Christian Chevreuse, Christine Aurel, Claude Mansard, Denise Péronne, Gaston Meunier, Gilbert Robin, Henri Poirier, Jacques Préboist, Jean-Claude Rémoleux, Jean-Marie Arnoux, Jean-Marie Robain, Luc Andrieux, Marcel Gassouk, Micha Bayard, Nono Zammit, Philippe Brizard, Pierre Durou, René-Jean Chauffard, Roger Legris, Roland Dubillard, Rudy Lenoir, Émile Riandreys a Philippe Dehesdin. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1967. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *You Only Live Twice* sef ffilm llawn cyffro gan Lewis Gilbert.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jean-Pierre Mocky ar 6 Gorffenaf 1929 yn Nice a bu farw ym Mharis ar 28 Mawrth 1989. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1942 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Conservatoire national supérieur d'art dramatique.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jean-Pierre Mocky nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Codlys y gors** (enw gwyddonol: *Calypogeia sphagnicola*; enw Saesneg: *bog pouchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Yng ngwledydd Prydain, mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng ngorlewin Cymru, gogledd ac arfordir deheuol Lloegr, ledled yr Alban ac yn Iwerddon.

Disgrifiad a chynefin
---------------------

Yn wahanol i'r rhan fwyaf o rywogaethau o fewn y genws Calypogei, mae'r coesynnau'n llai nag 1 mm o led.

Fel y mae ei enw Lladin yn awgrymu, mae *C. sphagnicola* yn tyfu bron yn gyfan gwbl ar figwyn (*Sphagnum*): mewn pyllau dŵr mewn corsydd ac ar dwmpathau rhwng y pyllau hyn. Yn nodweddiadol mae'n gorwedd yn wastad ar wyneb darn o figwyn.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Codlys y gors** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Athronydd a chyfreithegwr Iddewig, ysgolhaig y Tora a'r Talmwd, meddyg, a seryddwr o Al-Andalus oedd **Moses Ben Maimon Ben Joseph** a adwaenir gan yr enw **Maimonides** (30 Mawrth 1135 – 13 Rhagfyr 1204).

Ganed yn Córdoba yn ne penrhyn Iberia, yn Ymerodraeth yr Almorafidiaid, a leolir bellach yn Andalucía, Sbaen. Dechreuodd ymddiddori yn athroniaeth a'r gwyddorau naturiol yn ei ieuenctid, a darllenodd yn frwd weithiau'r ysgolheigion Islamaidd yn ogystal â chyfieithiadau Arabeg o athronwyr Groeg yr Henfyd. Nodweddai ei feddwl o'r cychwyn gan resymoledd gryf a chyfundrefnol ac atgasedd at gyfriniaeth ac aneglurder. Yn sgil gorchfygiad yr Almorafidiaid gan Galiffiaeth yr Almohadiaid yng nghanol y 12g, ffoes Maimonides a'i deulu i Fès yng ngogledd-orllewin Affrica, a gorfu iddynt droi'n Fwslimiaid.

Aeth Maimonides ar daith yn 1165 i'r Tir Sanctaidd, ac ymwelodd ag Acre, Jeriwsalem, ac Hebron cyn iddo ymsefydlu gyda'i frawd yn Fustat, Hen Gairo, yn yr Aifft. Daeth Swltaniaeth yr Ayyubid i rym yno yn 1171, a dan lywodraeth y Swltan Saladin nid oedd yn rhaid i'r Iddewon guddio'u ffydd. Enillodd Maimonides ei damaid fel gemydd a meddyg, tra'n dal at ei astudiaethau athronyddol a chrefyddol. Yn 1177 cydnabuwyd Maimonides yn bennaeth ar y gymuned Iddewig yn yr Aifft, ac yn ddiweddarach fe'i penodwyd yn un o feddygon llys Saladin. Bu farw yn Fustat yn 68 oed, a chleddir ei gorff yn Tiberias.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Moses Maimonides. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 24 Mawrth 2020.
Treflan ychydig i'r gogledd-orllewin o bentref Llanddewi Brefi, Ceredigion yw **Llanio**.

Bychan yw'r boblogaeth, gyda dim ond ychydig o dai a ffermydd gwasgaredig ger glan Afon Teifi. Fodd bynnag, ceir nifer o hynafiaethau yn yr ardal, yn cynnwys olion caer Rufeinig Caer Llanio gyda *vicus* a baddondy, a ffordd Rufeinig Sarn Helen. Mae Tomen Llanio yn olion castell mwnt a beili.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Elin Jones (Plaid Cymru) ac yn Senedd y DU gan Ben Lake (Plaid Cymru).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Senedd Cymru
2. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ceredigion**

**Trefi**  

Aberaeron  **·** Aberteifi  **·** Aberystwyth  **·** Ceinewydd  **·** Llanbedr Pont Steffan  **·** Llandysul  **·** Tregaron
  
**Pentrefi**  

Aberarth  **·** Aber-banc  **·** Aber-ffrwd  **·** Abermagwr  **·** Abermeurig  **·** Aber-porth  **·** Adpar **·** Alltyblaca  **·** Betws Bledrws  **·** Betws Ifan  **·** Betws Leucu  **·** Bethania  **·** Beulah  **·** Blaenannerch  **·** Blaenpennal  **·** Blaenplwyf  **·** Blaen-porth  **·** Y Borth **·** Bow Street  **·** Bronant  **·** Bwlch-llan  **·** Capel Bangor  **·** Capel Cynon  **·** Capel Dewi  **·** Capel Seion  **·** Caerwedros  **·** Castellhywel  **·** Cellan  **·** Cilcennin  **·** Ciliau Aeron  **·** Clarach  **·** Cnwch Coch  **·** Comins Coch  **·** Cribyn  **·** Cross Inn (1)  **·** Cross Inn (2)  **·** Cwm-cou  **·** Cwmystwyth  **·** Cwrtnewydd  **·** Dihewyd  **·** Dôl-y-bont  **·** Eglwys Fach  **·** Felinfach  **·** Y Ferwig  **·** Ffair-rhos  **·** Ffostrasol  **·** Ffos-y-ffin  **·** Ffwrnais  **·** Gartheli  **·** Goginan  **·** Y Gors  **·** Gwbert  **·** Henfynyw  **·** Henllan  **·** Horeb  **·** Llanafan  **·** Llanarth  **·** Llanbadarn Fawr  **·** Llandre  **·** Llandyfrïog  **·** Llanddeiniol  **·** Llanddewi Brefi  **·** Llanfair Clydogau  **·** Llanfarian  **·** Llanfihangel y Creuddyn  **·** Llangeitho  **·** Llangoedmor  **·** Llangrannog  **·** Llangwyryfon  **·** Llangybi  **·** Llangynfelyn  **·** Llangynllo  **·** Llanilar  **·** Llanio  **·** Llan-non  **·** Llanrhystud  **·** Llansantffraid  **·** Llanwenog  **·** Llanwnnen  **·** Llechryd  **·** Lledrod  **·** Llundain-fach  **·** Llwyncelyn  **·** Llwyndafydd  **·** Llwyn-y-groes  **·** Morfa  **·** Mwnt  **·** Nanternis  **·** Penbryn  **·** Penparc  **·** Penrhiw-llan  **·** Penrhyn-coch  **·** Penuwch  **·** Pen-y-garn  **·** Plwmp  **·** Pontarfynach  **·** Ponterwyd  **·** Pontgarreg  **·** Pontrhydfendigaid  **·** Pontrhydygroes  **·** Pontsiân  **·** Rhydlewis  **·** Rhydowen, Ceredigion  **·** Rhydyfelin  **·** Rhydypennau  **·** Salem  **·** Sarnau  **·** Southgate  **·** Swyddffynnon  **·** Synod Inn  **·** Talgarreg  **·** Tal-y-bont **·** Temple Bar **·** Trefenter  **·** Trefilan  **·** Tremain  **·** Tre-saith  **·** Tre Taliesin  **·** Troedyraur  **·** Ysbyty Ystwyth  **·** Ystrad Aeron  **·** Ystrad Meurig  **·** Ystumtuen
Awdures o'r Almaen oedd **Cornelia Schlosser** (7 Rhagfyr 1750 - 8 Mehefin 1777) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur.

Bywyd
-----

Ganwyd Cornelia Friederica Christiana Schlosser (Goethe gynt) yn Frankfurt am Main. Roedd yn chwaer i’r awdur a’r gwladweinydd, Johann Wolfgang von Goethe a bu’r berthynas rhyngddynt yn un glòs gydol ei hoes fer, er nad oedd yn tynnu ymlaen gyda’i rhieni. Roedd ei thad, Johan Caspar Goethe (1710-1782) yn gynghorydd imerialaidd a chafodd Cornelia fagwraeth oedd yn weddus i’r dosbarth uwch ar y pryd. Priododd gyfreithydd, Johann Georg Schlosser, a ganwyd dwy o ferched iddynt, Maria Anne Louise a Catharine Elisabeth Julie.  Bu farw yn Emmendingen pan oedd ond 26 oed.

Gyrfa
-----

Mynnai tad Cornelia ei bod yn briodol i ferch o’r dosbarth uwch dderbyn peth addysg uwch a chafodd ei haddysgu gyda’i brawd, a oedd yn drefniant anarferol ar y pryd. Dysgodd ysgrifennu a darllen yn kindergarten, ac o saith oed ymlaen roedd yn rhannu yr un tiwtor â’i brawd, Johann Heinrich Thym a gyflwynodd Lladin a Groeg iddynt yn gyntaf, ac yna dwy flynedd yn ddiweddarach, cafodd wersi Ffrangeg. Dysgodd Saesneg ac Eidaleg hefyd ac astudio’r gyfraith, daearyddiaeth, mathemateg a chaligraffeg. Cafodd wersi canu a dawnsio, gwersi arlunio a gwersi chwarae piano yn ogystal â dysgu sut i ymladd cleddyfau a marchogaeth. Fel nifer o ferched o’r dosbarth canol ac uwch cafodd hefyd wersi etiquette.  Wrth iddi dyfu gwrthwynebai amserlen addysgol dynn ei thad a oedd, meddai, wedi ei hamddifadu o ryddid plentyndod. Yn ei hamser hamdden ymddiddorai mewn llenydda a llenyddiaeth, ac yn arbennig felly yng ngwaith ei brawd, Johann. Roedd yn hoff iawn o drafod llenyddiaeth gydag ef. Pan aeth i'r Brifysgol i Leipzig am dair blynedd, arhosodd hi gartref, ond buont yn llythyru'n gyson. Byddai Cornelia hefyd yn llythyru gyda'i chyfoedion ar bynciau megis safle'r ferch, ac mae nifer o'i chyfathrebiadau wedi eu cadw. Yn dilyn ei marwolaeth cafodd y *Cornelia Goethe Center for Women’s and Gender Studies* ei henwi ar ei hôl yn ogystal â’r wobr mae’n ei ddyfarnu, y *Corneia Goethe Prize*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Valerian Tornius: Goethe — Leben, Wirken und Schaffen (*Goethe — Life, Work and Influence*). *Ludwig Röhrscheid* publishers, Bonn 1949, p. 29
2. ↑  Karl Robert Mandelkow, Bodo Morawe: Goethes Briefe (*Goethe's Letters*). 2. edition. Vol. 1: Briefe der Jahre 1764-1786. *Christian Wegner* publishers, Hamburg 1968, p.522

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 27866211
* LCCN: n83033018
* ISNI: 0000 0000 7691 2998
* GND: 11871791X
* SELIBR: 250474
* SUDOC: 03005172X
* BNF: cb12154638z (data)
* NKC: xx0111524

 |
Mae **Lochnagar - Cnapan Nathraichean** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO223888. Craig yw'r copa.

Sylwer ar yr enw: mae'r gair "cnapan" yn parhau i gael ei ddefnyddio yn y Gymraeg, a gellir gweld cysylltiad rhwng "neidr" a "nathr-aichean".

Y fam fynydd yw Lochnagar.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Lochnagar - Cnapan Nathraichean yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Darlunydd ac awdur plant yw **Liz Pichon** (ganwyd 16 Awst 1963). Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei chyfres Tom Gates o "ffuglen gomedi realaidd ddychanol", sydd wedi'u cyfieithu i 43 o ieithoedd, ac wedi gwerthu mwy nag wyth miliwn o gopïau ledled y byd.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Pichon ar 16 Awst 1963 yn Llundain, Lloegr. Astudiodd ddylunio graffig yn Ysgol Gelf Camberwell.

Ei swydd gyntaf oedd fel cyfarwyddwr celf ar gyfer y label gerddoriaeth Jive Records. Cyhoeddwyd ei chyfres Tom Gates, sydd wedi gwerthu orau ac sydd wedi ennill sawl gwobr, am y tro cyntaf yn 2011. Ar hyn o bryd mae 15 llyfr yng nghyfres Tom Gates, yn ogystal â llyfr arbennig gwerth £ 1 a gynhyrchwyd ar gyfer Diwrnod y Llyfr yn 2013, a Tom Gates Blynyddol. Yn 2016 creodd Pichon y "Kid's Tapestry", fersiwn plentyn o Tapestri Bayeux, yn cynnwys digwyddiadau hanesyddol i nodi 950fed pen-blwydd Brwydr Hastings.

Yn 2017 torrodd Pichon, Ysgol Gynradd Horsenden a’i chyhoeddwr, Scholastic Children's Books, Record y Byd ar gyfer y Ddawns Disgo Fwyaf. Cyhoeddwyd yn 2017 bod Pichon wedi dechrau gweithio ar gyfres annibynnol newydd i’w chyhoeddi gan Scholastic Children's Books.

Bwyd personol
-------------

Mae Pichon yn ddyslecsig (fel ei chymeriad Tom Gates). Mae hi'n byw yn Brighton gyda'i gŵr Mark a'i tri phlentyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "FAQ's / Liz Pichon". *lizpichon.com*.
2. 1 2  Lambert, Victoria (10 August 2016). "Liz Pichon on how dyslexia inspired her Tom Gates children's books - and made them a global phenomenon". Cyrchwyd 9 December 2017 – drwy www.telegraph.co.uk.
3. ↑  "'Kids' Tapestry' by Liz Pichon marks Battle of Hastings anniversary - CBBC Newsround". Cyrchwyd 2018-10-06.
4. ↑  Horsenden Primary (2017-11-02), *Horsenden's Guinness World Record on BBC Breakfast*, adalwyd 2018-10-12
Ardal yng nghymuned Llangoed, Ynys Môn yw **Cornelyn**. Saif 131.2 milltir o Gaerdydd a 207.4 milltir o Lundain.

  

Mae enw'r ardal yn tarddu o Cornelyn Manor. Ar un adeg roedd hon yn ystâd fawr a oedd yn eiddo i William Massey, bargyfreithiwr o Swydd Gaer yn y 1860au.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ynys Môn**

**Trefi**  

Amlwch  **·** Benllech  **·** Biwmares  **·** Caergybi  **·** Llangefni  **·** Niwbwrch  **·** Porthaethwy
  
**Pentrefi**  

Aberffraw  **·** Bethel  **·** Bodedern  **·** Bodewryd  **·** Bodffordd  **·** Bryngwran  **·** Brynrefail  **·** Brynsiencyn  **·** Brynteg  **·** Caergeiliog  **·** Capel Coch  **·** Capel Gwyn  **·** Carmel  **·** Carreglefn  **·** Cemaes  **·** Cerrigceinwen  **·** Dwyran  **·** Y Fali  **·** Gaerwen  **·** Glyn Garth  **·** Gwalchmai  **·** Heneglwys  **·** Hermon  **·** Llanallgo  **·** Llanbabo  **·** Llanbedrgoch  **·** Llandegfan  **·** Llandyfrydog  **·** Llanddaniel Fab  **·** Llanddeusant  **·** Llanddona  **·** Llanddyfnan  **·** Llanedwen  **·** Llaneilian  **·** Llanfachraeth  **·** Llanfaelog  **·** Llanfaethlu  **·** Llanfair Pwllgwyngyll  **·** Llanfair-yn-Neubwll  **·** Llanfair-yng-Nghornwy  **·** Llan-faes  **·** Llanfechell  **·** Llanfihangel-yn-Nhywyn  **·** Llanfwrog  **·** Llangadwaladr  **·** Llangaffo  **·** Llangeinwen  **·** Llangoed  **·** Llangristiolus  **·** Llangwyllog  **·** Llaniestyn  **·** Llannerch-y-medd  **·** Llanrhuddlad  **·** Llansadwrn  **·** Llantrisant  **·** Llanynghenedl  **·** Maenaddwyn  **·** Malltraeth  **·** Marian-glas  **·** Moelfre  **·** Nebo  **·** Pencarnisiog  **·** Pengorffwysfa  **·** Penmynydd  **·** Pentraeth  **·** Pentre Berw  **·** Pentrefelin  **·** Penysarn  **·** Pontrhydybont  **·** Porthllechog  **·** Rhoscolyn  **·** Rhosmeirch  **·** Rhosneigr  **·** Rhostrehwfa  **·** Rhosybol  **·** Rhydwyn  **·** Talwrn  **·** Trearddur  **·** Trefor  **·** Tregele