Athronydd Almaenig oedd **Martin Heidegger** (26 Medi 1889 – 26 Mai 1976) sy'n cael ei ystyried yn un o athronwyr pwysicaf yr 20g. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei gyfraniad at ffenomenoleg, hermeneteg a diriaethiaeth.

Yn nhestun sylfaenol Heidegger *Sein und Zeit* ('Bod ac Amser'; 1927), cyflwynir "Dasein "fel term am y math penodol o fodolaeth sydd gan fodau dynol. Mae Dasein wedi'i gyfieithu fel "bod yno". Mae Heidegger yn credu bod gan Dasein ddealltwriaeth "cyn-ontolegol" ac an-haniaethol eisoes sy'n siapio sut mae'n byw." Mae sylwebyddion wedi nodi bod Dasein a "bod yn y byd" yn gysyniadau unedol mewn cyferbyniad â'r farn "pwnc / gwrthrych" o athroniaeth resymegol ers René Descartes o leiaf. Mae Heidegger yn defnyddio dadansoddiad o Dasein i fynd i'r afael â'r cwestiwn o ystyr bodolaeth, y mae'r ysgolhaig Heidegger Michael Wheeler yn ei ddisgrifio fel "rhywbeth sy'n ymwneud â'r hyn sy'n gwneud bodau dynol yn ddealladwy fel bodau".

Mae gwaith diweddarach Heidegger yn cynnwys beirniadaeth o'r farn, sy'n gyffredin yn nhraddodiad y Gorllewin, fod natur i gyd yn "warchodfa sefydlog" ar alwad, fel petai'n rhan o stocrestr ddiwydiannol.

Bywgraffiad
-----------

 Y Mesnerhaus ym Meßkirch, lle cafodd Heidegger ei fagu
Ganwyd Heidegger yng nghefn gwlad Meßkirch, Baden-Württemberg, yn fab i Johanna (Kempf) a Friedrich Heidegger. Wedi'i fagu yn Babydd, roedd yn fab i glochydd eglwys y pentref a lynodd wrth Gyngor Cyntaf y Fatican ym 1870, a gredwyd yn bennaf gan dlodion Meßkirch. Ni allai ei deulu fforddio ei anfon i'r brifysgol, felly aeth i ddosbarthiadau Cymdeithas yr Iesu (Jeswit), er iddo gael ei droi i ffwrdd o fewn wythnosau oherwydd y gofyniad iechyd a'r hyn a ddisgrifiodd cyfarwyddwr a meddyg y seminarau fel cyflwr seicosomatig ar y galon. Roedd Heidegger yn fyr yn dennau, gyda llygaid tywyll. Roedd yn mwynhau gweithgareddau awyr agored ac roedd yn sgïwr arbennig.

Wrth astudio diwinyddiaeth ym Mhrifysgol Freiburg gyda nawdd gan yr eglwys, newidiodd ei faes i athroniaeth. Cwblhaodd Heidegger ei draethawd doethuriaeth ar seicoleg yn 1914, dan ddylanwad Neo-Thomism a Neo-Kantianism, dan gyfarwyddyd Arthur Schneider. Ym 1916, gorffennodd ei *legendi venia* gyda thesis ar Duns SCOTUS a gyfarwyddwyd gan Heinrich Rickert  dan ddylanwad ffenomenoleg Edmund Husserl.

Yn ystod y ddwy flynedd olynol, gweithiodd fel Privatdozent di-briod ac yna gwasanaethodd fel milwr yn ystod blwyddyn olaf y Rhyfel Byd Cyntaf gyda'r "tri mis olaf mewn uned feteorolegol ar y ffrynt gorllewinol".

### Marburg

Yn 1923, etholwyd Heidegger i swydd mewn Athroniaeth ym Mhrifysgol Marburg. Ymhlith ei gydweithwyr yno roedd Rudolf Bultmann, Nicolai Hartmann, Paul Tillich, a Paul Natorp. Ymhlith myfyrwyr Heidegger yn Marburg roedd Hans-Georg Gadamer, Hannah Arendt, Karl Löwith, Gerhard Krüger, Leo Strauss, Jacob Klein, Günther Anders, a Hans Jonas. Gan ddilyn ymlaen o Aristotle, dechreuodd ddatblygu prif thema ei athroniaeth: y cwestiwn o'r ymdeimlad o fodolaeth. Ymestynnodd ei gysyniadau i gynnwys y dimensiwn hanes a bodolaeth goncrit, a ganfu ef yng ngwaith meddylwyr Cristnogol fel Saint Paul, Awstin o Hippo, Luther, a Kierkegaard. Darllenodd hefyd weithiau Wilhelm Dilthey, Husserl, Max Scheler, a Friedrich Nietzsche.

### Freiburg

Ym 1927, cyhoeddodd Heidegger ei brif waith, *Sein und Zeit* ('Bod ac Amser'). Pan ymddeolodd Husserl fel Athro Athroniaeth ym 1928, derbyniodd Heidegger gynnig Freiburg i'w olynu, er gwaethaf gwrth-gynnig gan Marburg. Arhosodd Heidegger yn Freiburg im Breisgau am weddill ei oes, gan wrthod nifer o gynigion eraill, gan gynnwys un o Brifysgol Humboldt yn Berlin. Ymhlith ei fyfyrwyr yn Freiburg roedd Hannah Arendt, Günther Anders, Hans Jonas, Karl Löwith, Charles Malik, Herbert Marcuse, ac Ernst Nolte. Mae'n debyg bod Karl Rahner wedi mynychu pedwar o'i seminarau mewn pedwar semester rhwng 1934 a 1936. Mynychodd Emmanuel Levinas ei ddarlithoedd yn ystod ei arhosiad yn Freiburg ym 1928, fel y gwnaeth Jan Patočka ym 1933; Cafodd Patočka ddylanwad mawr arno.

### Wedi'r rhyfel

Ddiwedd 1946, penderfynodd awdurdodau milwrol Ffrainc y dylid rhwystro Heidegger rhag dysgu neu gymryd rhan mewn unrhyw weithgareddau prifysgol oherwydd ei gysylltiad â'r Blaid Natsïaidd. Parhaodd y rheoliadau yn erbyn Heidegger mewn grym tan fis Mawrth 1949 pan gafodd ei gategoreiddio fel *Mitläufer* (yr ail isaf o bum categori o "argyhuddo" trwy ei gysylltiad â'r drefn Natsïaidd). Ni chynigiwyd unrhyw fesurau cosb yn ei erbyn. Ailddechreuodd ddarlithio ym Mhrifysgol Freiburg yng ngaeaf 1950. Rhoddwyd statws emeritws iddo a bu'n darlithio'n rheolaidd rhwng 1951 a 1958, a thrwy wahoddiad tan 1967.

### Bywyd personol

 Roedd caban carreg a theils Heidegger wedi'i glystyru ymhlith eraill yn Todtnauberg
Priododd Heidegger ag Elfride Petri ar 21 Mawrth 1917 mewn seremoni Gatholig a weinyddwyd gan ei ffrind Engelbert Krebs, ac wythnos yn ddiweddarach mewn seremoni Brotestannaidd ym mhresenoldeb ei rhieni. Ganwyd eu mab cyntaf, Jörg, ym 1919. Yna esgorodd Elfride ar Hermann Heidegger yn Awst 1920. Roedd Heidegger yn gwybod nad ef oedd tad biolegol Hermann ond magwyd ef yn fab iddo. Roedd tad biolegol Hermann, a ddaeth yn dad bedydd i'w fab, yn ffrind ac yn feddyg i'r teulu: Friedel Caesar. Dywedwyd wrth Hermann am hyn pan oedd yn 14 oed; Daeth Hermann yn hanesydd a byddai'n gwasanaethu fel ysgutor ewyllys Heidegger yn ddiweddarach. Bu farw Hermann Heidegger ar 13 Ionawr 2020.

Roedd gan Heidegger berthynas ramantus hir â Hannah Arendt a chariad dros sawl ddegawd ag Elisabeth Blochmann, y ddau yn fyfyrwyr iddo. Roedd Arendt yn Iddewig, ac roedd gan Blochmann un rhiant Iddewig, gan eu gwneud yn destun erledigaeth ddifrifol gan yr awdurdodau Natsïaidd. Cynorthwyodd Heidegger Blochmann i ymfudo o'r Almaen cyn dechrau'r Ail Ryfel Byd ac ailgydiodd mewn perthynas â'r ddwy ar ôl y rhyfel. Mae llythyrau Heidegger at ei wraig yn cynnwys gwybodaeth am sawl perthynas arall a gafodd.

Treuliodd Heidegger lawer o amser yn ei gartref gwyliau yn Todtnauberg, ar gyrion y Goedwig Ddu. Roedd o'r farn mai'r neilltuaeth o bobl oedd yr amgylchedd gorau i athronyddol ynddo. Roedd yn arbenigwr mewn blasu gwin, yn gerddwr brwd ac yn sgïwr medrus; cynhaliodd seminarau ar y ffordd i fyny mynyddoedd ac yna byddai'n sgïo yn ôl i lawr gyda'i fyfyrwyr.

 Bedd Heidegger ym Meßkirch
Ychydig fisoedd cyn ei farwolaeth, cyfarfu â Bernhard Welte, offeiriad Catholig, athro Prifysgol Freiburg a pherson y bu'n gohebu ag ef flynyddoedd cyn hynny. Nid ydym yn gwybod union natur eu sgwrs, ond yr hyn sy'n hysbys yw i'r berthynas gynnwys sgwrs am yr Eglwys Gatholig a'r gladdedigaeth Gristnogol ddilynol, lle bu'r offeiriad yn gweinyddu arni. Bu farw Heidegger ar 26 Mai 1976 ym Meßkirch a chladdwyd ef ym mynwent Eglwys Meßkirch.

Athroniaeth
-----------

 Golygfa o siale gwyliau Heidegger yn Todtnauberg. Ysgrifennodd Heidegger y rhan fwyaf o *Bod ac Amser* yno.
### Dasein

Yn *Sein und Zeit* *(Bod ac Amser) 1927, mae* Heidegger yn gwrthod barn Carteseaidd am y bod dynol fel gwyliwr goddrychol o wrthrychau, yn ôl Marcella Horrigan-Kelly (et al.). Yn lle hynny, mae'r llyfr yn nodi bod pwnc a gwrthrych yn anwahanadwy. Wrth gyflwyno "bod" fel rhywbeth anwahanadwy, cyflwynodd Heidegger y term *Dasein* (yn llythrennol: "bod yno"), gyda'r bwriad o ymgorffori 'bod byw' trwy'r weithgaredd o 'fod yno' a 'bod yn y byd'. "Yn enwog, mae Heidegger yn ysgrifennu am Dasein fel Bod-yn-y-Byd," yn ôl Michael Wheeler (2011). Caiff ei ystyried fel ffenomen unedol yn hytrach na chyfuniad dibynnol, neu'n ychwanegyn, mae bod yn y byd yn nodwedd hanfodol o Dasein, yn ol Wheeler.

Mae disgrifiad Heidegger o Dasein yn *Bod ac Amser yn* mynd trwy amryw o brofiadau *Angst ,* "y dim-byd" a marwolaeth, ac yna trwy ddadansoddiad o strwythur "Gofal" fel y cyfryw. O'r fan honno mae'n codi'r broblem o "ddilysrwydd," hynny yw, y potensial i *Dasein* fodoli'n llawn y gallai ddeall bod a'i holl bosibiliadau mewn gwirionedd. *Nid "dyn," mo Dasein* ond nid yw'n ddim byd heblaw "dyn," yn ôl Heidegger. Ar ben hynny, ysgrifennodd mai Dasein yw'r "bod a fydd yn rhoi mynediad i'r cwestiwn o ystyr Bod." 

### Bod

Mae profiad cyffredin Dasein o "fod yn y byd" yn darparu "mynediad i'r ystyr" neu'r "ymdeimlad o fod" (*Sinn des Seins*). Mae'r mynediad hwn trwy Dasein hefyd yn "yn nhermau rhywbeth yn dod yn ddealladwy fel rhywbeth." Mae Heidegger yn cynnig y byddai'r ystyr hwn yn egluro dealltwriaeth "cyn-wyddonol" gyffredin, sy'n rhagflaenu ffyrdd haniaethol o wybod, fel rhesymeg neu theori.

### Amser

Mae Heidegger yn credu bod amser yn canfod ei ystyr mewn marwolaeth, yn ôl Michael Kelley. Hynny yw, dim ond o olygfa gyfyngedig neu farwol y mae amser yn cael ei ddeall*.* Mae dull hanfodol Dasein o fod yn y byd yn dymhorol (*temporal*). Mae Dasein yn meddiannu'r tasgau presennol sy'n ofynnol gan y nodau y mae wedi'u rhagamcanu ar gyfer y dyfodol. Felly mae Heidegger yn dod i'r casgliad mai nodwedd sylfaenol Dasein yw amseroldeb, yn ôl Kelley.

### Gweithiau diweddarach: The Turn

Mae 'Kehre' gan Heidegger, neu'r "tro" (*die Kehre*) yn derm na ddefnyddir yn aml gan Heidegger ond a gyflogir gan sylwebyddion sy'n cyfeirio at newid yn ei ysgrifau mor gynnar â 1930 a sefydlwyd yn glir erbyn y 1940au. Ymhlith y themâu cylchol sy'n nodweddu llawer o'r Kehre mae barddoniaeth a thechnoleg. Mae sylwebyddion megis William J. Richardson yn disgrifio newid ffocws, neu newid mawr mewn agwedd.

Mae *Cyflwyniad 1935 i Fetaffiseg* "yn dangos yn glir y newid" i bwyslais ar iaith o ganolbwyntio ar Dasein wyth mlynedd ynghynt, yn ôl traethawd Brian Bard yn 1993 o'r enw "*Heidegger's Reading of Heraclitus*." Mewn darlith yn 1950 lluniodd Heidegger y dywediad enwog "Iaith sy'n Siarad" (*Die Sprache spricht)*, a gyhoeddwyd yn ddiweddarach yng nghasgliad traethodau 1959 *Unterwegs zur Sprache*.

Mae'r newid tybiedig hwn - a gymhwyswyd yma i gwmpasu tua tri-deg mlynedd o yrfa ysgrifennu 40 mlynedd Heidegger - wedi'i ddisgrifio gan sylwebyddion o safbwyntiau amrywiol iawn: gan gynnwys fel newid mewn blaenoriaeth o *Fod ac Amser* i *Amser a Bod -* o annedd (bod) yn y byd i dreulio amser yn y byd. Dylanwadodd yr agwedd hon, yn benodol ar draethawd 1951 *"Adeiladu, Byw, Meddwl*" ar sawl damcaniaethwr pensaernïol nodedig, gan gynnwys Christian Norberg-Schulz, Dalibor Vesely, Joseph Rykwert, Daniel Libeskind a'r athronydd-bensaer Nader El-Bizri.

Ymhlith y gweithiau nodedig sy'n dyddio ar ôl 1934 mae "Adeiladu, Byw, Meddwl", (1951), a "Y Cwestiwn Ynghylch Technoleg ", (1954) "Tarddiad Gwaith Celf ", (1935), *Cyfraniadau i Athroniaeth*, a gyfansoddwyd rhwng 1936-38 ond na chyhoeddwyd tan 1989 ac "Ar Hanfod y Gwirionedd", (1930), a *Beth a Elwir yn "Meddwl"?* (1954). Hefyd yn ystod y cyfnod hwn, ysgrifennodd Heidegger yn helaeth ar Nietzsche a'r bardd Holderlin.

### Heidegger a hanes

Yn ei athroniaeth ddiweddarach, ceisiodd Heidegger ail-greu "hanes bod" (*"history of being"*) er mwyn dangos sut roedd y gwahanol gyfnodau yn hanes athroniaeth yn cael eu dominyddu gan wahanol agweddau o fod. Ei nod yw adfer y *profiad gwreiddiol o fod yn* bresennol yn y meddwl Groegaidd cynnar a gafodd sylw athronwyr diweddarach.

Dywed Michael Allen (1984) fod gan dderbyniad damcaniaethol Heidegger o "dynged" lawer yn gyffredin â Marcsiaeth. Ond mae Marcswyr yn credu bod "derbyniad damcaniaethol Heidegger yn wrthwynebus i weithgaredd gwleidyddol ymarferol ac yn awgrymu ffasgaeth. Dywed Allen, fodd bynnag, nad yw "y perygl go iawn" o Heidegger yn '<i>quietism</i>' ond yn ffanatigiaeth. "Nid yw hanes, fel y mae Heidegger yn ei ddeall, yn symud ymlaen yn raddol ac yn rheolaidd ond yn ysbeidiol ac ar hap." Mae moderniaeth wedi bwrw dynolryw tuag at nod newydd "ar drothwy nihiliaeth ddwys" sydd "mor estron mae'n gofyn am adeiladu traddodiad newydd i'w wneud yn ddealladwy." 

Allosododd Allen (o ysgrifau Heidegger) y gall dynolryw ddirywio i fod yn wyddonwyr, gweithwyr ac ymladdwyr.  Yn ôl Allen, roedd Heidegger yn rhagweld mai’r affwys hon fyddai’r digwyddiad mwyaf yn hanes y Gorllewin oherwydd y byddai’n galluogi’r Ddynoliaeth i amgyffred Bod yn fwy dwys ac yn gyntefig na’r Cyn-Gymdeithasegwyr.

### Dylanwadau

#### Awstin Sant o Hippo

Dylanwadwyd yn sylweddol ar Heidegger gan Awstin Sant o Hippo  ac ni fyddai *Bod ac Amser* wedi bodoli heb ddylanwad Awstin. Roedd *Cyffesiadau* Awstin yn arbennig o ddylanwadol wrth lunio athroniaeth Heidegger. Mae bron pob cysyniad canolog o *Fod ac Amser* yn deillio o Awstin, Luther, a Kierkegaard, yn ôl Christian Lotz.

Roedd Awstin yn ystyried amser yn gymharol a goddrychol, a bod bod ac amser yn gysylltiedig â'i gilydd. Mabwysiadodd Heidegger safbwyntiau tebyg, ee amser yw gorwel Bod: '... mae amser yn tymheru ei hun dim ond cyhyd â bod bodau dynol.' 

#### Dilthey

 Wilhelm Dilthey. Dylanwadwyd ar yr Heidegger ifanc gan weithiau Dilthey.
Dylanwadwyd yn rhannol ar brosiect cynnar iawn Heidegger o ddatblygu "hermeneteg o fywyd ffeithiol" ("*hermeneutics of factical life*") a'i drawsnewidiad o ffenomenoleg gan waith Wilhelm Dilthey.

Er bod dehongliad Gadamer o Heidegger wedi'i gwestiynu, nid oes fawr o amheuaeth i Heidegger gipio cysyniad Dilthey o hermeneteg. Roedd syniadau newydd Heidegger am ontoleg yn gofyn am batrwm *gestalt*, nid dim ond cyfres o ddadleuon rhesymegol, er mwyn dangos ei batrwm meddwl sylfaenol newydd, ac roedd y cylch hermeneutig yn cynnig offeryn newydd a phwerus ar gyfer cyfleu a gwireddu'r syniadau hyn.

#### Husserl

 Edmund Husserl, y dyn a sefydlodd yr ysgol ffenomenoleg
Mae anghytuno ynghylch graddau'r dylanwad a gafodd Edmund Husserl ar ddatblygiad athronyddol Heidegger, yn yr un modd ag y mae anghytuno ynghylch i ba raddau y mae athroniaeth Heidegger wedi'i seilio ar ffenomenoleg. Mae'r anghytundebau hyn yn canolbwyntio ar faint o ffenomenoleg Husserlian sy'n cael ei herio gan Heidegger, a faint mae'r ffenomenoleg hon mewn gwirionedd yn llywio dealltwriaeth Heidegger ei hun.

Ar y berthynas rhwng y ddau ffigur, ysgrifennodd Gadamer: "Pan ofynnwyd iddo am ffenomenoleg, roedd Husserl yn llygad ei le i ateb yn uniongyrchol ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf: 'Ffenomenoleg, dyna fi a Heidegger'." Serch hynny, nododd Gadamer nad oedd Heidegger yn gydweithredwr amyneddgar gyda Husserl, a bod "esgyniad sydyn Heidegger i'r brig, y diddordeb digymar a gododd, a'i anian stormus yn sicr wedi gwneud Husserl mor amheus o Heidegger ag erioed."

#### Hölderlin a Nietzsche

Roedd Friedrich Hölderlin a Friedrich Nietzsche ill dau yn ddylanwadau pwysig ar Heidegger, ac roedd llawer o'i ddarlithoedd wedi'u neilltuo i'r naill neu'r llall, yn enwedig yn y 1930au a'r 1940au. Canolbwyntiodd y darlithoedd ar Nietzsche ar ddarnau a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth, o dan y teitl *Der Wille zur Macht (Ewyllysio am Bwer)*, yn hytrach nag ar weithiau cyhoeddedig Nietzsche. Darllenodd Heidegger *Ewyllysio am Bwer* fel y mynegiant pennaf o fetaffiseg y Gorllewin, ac mae'r darlithoedd yn fath o ddeialog rhwng y ddau feddyliwr.

Mae hyn hefyd yn wir am y darlithoedd sy'n ymwneud â barddoniaeth Friedrich Hölderlin, a ddaeth yn ganolbwynt cynyddol yng ngwaith a meddwl Heidegger, sy'n rhoi lle unigryw i Hölderlin yn hanes bod, a hanes yr Almaen, fel herodraeth nad yw ei feddwl eto i'w "glywed" yn yr Almaen neu'r Gorllewin. Mae llawer o weithiau Heidegger o'r 1930au ymlaen yn cynnwys myfyrdodau ar linellau o farddoniaeth Hölderlin, ac mae nifer o'r darlithoedd wedi'u neilltuo i ddarllen un gerdd (gweler, er enghraifft, *Emyn Hölderlin "Yr Ister"* ).

Heidegger a'r Blaid Natsïaidd
-----------------------------

### Y Rheithor

 Prifysgol Freiburg, lle bu Heidegger yn Rheithor o Ebrill 21, 1933, hyd Ebrill 23, 1934
Tyngwyd Adolf Hitler i mewn fel Canghellor yr Almaen ar 30 Ionawr 1933. Etholwyd Heidegger yn rheithor Prifysgol Freiburg ar 21 Ebrill 1933, a chymerodd y swydd y diwrnod canlynol. Ar Ddydd Calan, ymunodd â'r Blaid Natsïaidd .

Ar 27 Mai 1933, traddododd Heidegger ei anerchiad agoriadol, y *Rektoratsrede* ("Hunan-haeriad Prifysgol yr Almaen"), mewn neuadd wedi'i haddurno â swastikas, gydag aelodau o'r Sturmabteilung a swyddogion amlwg y Blaid Natsïaidd yn bresennol.

Roedd ei ddeiliadaeth fel rheithor yn llawn anawsterau o'r cychwyn cyntaf. Roedd rhai swyddogion addysg y Natsïaid yn ei ystyried yn wrthwynebydd, tra bod eraill yn gweld ei ymdrechion yn ddigri. Roedd rhai o gyd-Natsïaid Heidegger hefyd yn gwawdio'i ysgrifau athronyddol fel rwts-rats. O'r diwedd, cynigiodd ymddiswyddo fel rheithor ar 23 Ebrill 1934, a derbyniwyd ef ar 27 Ebrill. Fodd bynnag, arhosodd Heidegger yn aelod o'r gyfadran academaidd ac o'r Blaid Natsïaidd tan ddiwedd y rhyfel.

### Y driniaeth o Husserl

Gan ddechrau ym 1917, bu'r athronydd Almaeneg-Iddewig Edmund Husserl yn hyrwyddo gwaith Heidegger, a'i helpu i sicrhau cadair Athroniaeth ym Mhrifysgol Freiburg.

Ar 6 Ebrill 1933, ataliodd Reichskommissar y Dalaith, Robert Wagner, holl weithwyr Iddewig y llywodraeth, gan gynnwys y gyfadran bresennol a'r rhai a oedd wedi ymddeol ym Mhrifysgol Freiburg. Gorchmynwyd i Husserl, yn ffurfiol, i fod yn absennol o'r coleg ar 14 Ebrill 1933.

Roedd cyfraith y Reich yn ei gwneud yn ofynnol i ddiswyddo athrawon Iddewig o brifysgolion yr Almaen, gan gynnwys y rhai, fel Husserl, a oedd wedi trosi i Gristnogaeth. Felly nid oedd terfynu breintiau academaidd yr athro Husserl wedi ymddeol wedi eu gwneud gan Heidegger ei hun, ond gan y Reichskommissar.

Erbyn hynny roedd Heidegger wedi torri pob cysylltiad â Husserl, heblaw am gysylltu trwy gyfryngwyr. Honnodd Heidegger yn ddiweddarach fod ei berthynas â Husserl eisoes wedi dod dan straen ar ôl i Husserl "setlo'i gyfrifon" yn gyhoeddus gyda Heidegger a Max Scheler yn gynnar yn y 1930au.

Ni fynychodd Heidegger amlosgiad ei gyn fentor ym 1938. Yn 1941, dan bwysau gan y cyhoeddwr Max Niemeyer, cytunodd Heidegger i gael gwared ar yr ymroddiad i Husserl o *Bod ac Amser* (a adferwyd mewn rhifynnau diweddarach, ar ôl y rhyfel).

Galwodd Heidegger Arendt yn "lofrudd posib". Fodd bynnag, yn ddiweddarach, tynnodd y cyhuddiad hwn yn ôl.

### Cyfnod ar ôl y rhyfel

Ar ôl diwedd yr Ail Ryfel Byd, gwysiwyd Heidegger i ymddangos mewn gwrandawiad dad-Natsieiddio (*denazification hearing*). Siaradodd cyn-gariad Heidegger, Hannah Arendt, ar ei ran yn y gwrandawiad hwn, tra bod Karl Jaspers yn siarad yn ei erbyn. Fe'i cyhuddwyd ar bedwar cyfrif, ei ddiswyddo o'r brifysgol a datgan ei fod yn "ddilynwr" (*Mitläufer*) o Natsïaeth. Gwaharddwyd Heidegger rhag dysgu rhwng 1945 a 1951. Un canlyniad i'r gwaharddiad hwn oedd bod Heidegger wedi dechrau ymgysylltu llawer mwy ym myd athronyddol Ffrainc.

Yn 1967 cyfarfu Heidegger â'r bardd Iddewig Paul Celan, goroeswr gwersyll crynhoi. Ar ôl gohebu er 1956. Ymwelodd Celan â Heidegger ac ysgrifennodd gerdd enigmatig am y cyfarfod, y mae rhai yn ei ddehongli fel dymuniad Celan i Heidegger ymddiheuro am ei ymddygiad yn ystod cyfnod y Natsïaid.

Llyfryddiaeth
-------------

Cyhoeddir gweithiau a gasglwyd gan Heidegger gan Vittorio Klostermann. : ix - xiii Dechreuwyd y *Gesamtausgabe* yn ystod oes Heidegger. Diffiniodd y drefn gyhoeddi a mynnu y dylai'r egwyddor golygu fod yn "ffyrdd nid yn gweithio." Nid yw'r cyhoeddiad wedi'i gwblhau eto.

### Gweithiau dethol

| Blwyddyn | Almaeneg Gwreiddiol | Cyfieithiad Saesneg |
| --- | --- | --- |
| 1927 | *Sein und Zeit*, Gesamtausgabe Cyfrol 2 | *Bod ac Amser*, traws. gan John Macquarrie ac Edward Robinson (Llundain: SCM Press, 1962); ail-gyfieithwyd gan Joan Stambaugh (Albany: Gwasg Prifysgol Talaith Efrog Newydd, 1996) |
| 1929 | *Kant und das Problem der Metaphysik*, Gesamtausgabe Cyfrol 3 | *Kant a Phroblem Metaffiseg*, traws. gan Richard Taft (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 1990) |
| 1935 | *Einführung in die Metaphysik* (1935, cyhoeddwyd 1953), Gesamtausgabe Cyfrol 40 | *Cyflwyniad i Fetaffiseg*, traws. gan Gregory Fried a Richard Polt (New Haven: Gwasg Prifysgol Iâl, 2000) |
| 1936–8 | *Beiträge zur Philosophie (Vom Ereignis)* (1936–1938, cyhoeddwyd 1989), Gesamtausgabe Cyfrol 65 | *Cyfraniadau at Athroniaeth (O Enowning)*, traws. gan Parvis Emad a Kenneth Maly (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 1999); wedi'i ail-gyfieithu fel *Cyfraniadau at Athroniaeth (O'r Digwyddiad)*, traws. gan Richard Rojcewicz a Daniela Vallega-Neu (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 2012) |
| 1942 | *Hölderlins Hymne »Der Ister«* (1942, cyhoeddwyd 1984), Gesamtausgabe Cyfrol 53 | *Emyn Hölderlin "The Ister"*, traws. gan William McNeill a Julia Davis (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 1996) |
| 1949 | "Die Frage nach der Technik", yng Nghyfrol 7 Gesamtausgabe | "The Question Concerning Technology ", yn Heidegger, Martin, *Ysgrifau Sylfaenol* : Ail Argraffiad, Diwygiedig ac Ehangedig, gol. David Farrell Krell (Efrog Newydd: Harper Collins, 1993) |
| 1950 | *Holzwege*, Gesamtausgabe Cyfrol 5. Mae'r casgliad hwn yn cynnwys "Der Ursprung des Kunstwerkes" (1935–1936) | *Oddi ar y Trac wedi'i guro*. Mae'r casgliad hwn yn cynnwys "Tarddiad y Gwaith Celf "|
| 1955–56 | *Der Satz vom Grund*, Gesamtausgabe Cyfrol 10 | *Egwyddor Rheswm*, traws. Reginald Lilly (Bloomington, Gwasg Prifysgol Indiana, 1991) |
| 1955–57 | *Identität und Differenz*, Gesamtausgabe Cyfrol 11 | *Hunaniaeth a Gwahaniaeth*, traws. gan Joan Stambaugh (Efrog Newydd: Harper & Row, 1969) |
| 1959 | *Gelassenheit*, yng Nghyfrol 16 Gesamtausgabe | *Disgwrs Ar Feddwl* |
| 1959 | *Unterwegs zur Sprache*, Gesamtausgabe Cyfrol 12 | *On the Way To Language*, a gyhoeddwyd heb y traethawd "Die Sprache "("Iaith") trwy drefniant gyda Heidegger |

Gweler hefyd
------------

* Delfrydiaeth hermeneutig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Velasquez, M. *Philosophy: A Text with Readings* (Boston: Cengage Learning, 2012), p. 193.
2. ↑  Wheeler, Michael (2020). "Martin Heidegger: 2.2.1 The Question". *The Stanford Encyclopedia of Philosophy*. Metaphysics Research Lab, Stanford University. Cyrchwyd 28 Ionawr 2021.
3. ↑  John Richardson, *Heidegger*, Routledge, 2012.
4. ↑  Heidegger, Martin. *Poetry, Language, Thought*. (New York: Harper Modern Perennial Classics, 2001.), p. 8.
5. ↑  Sheehan, Thomas (31 December 2011). *Heidegger: The Man and the Thinker*. Transaction Publishers. ISBN 9781412815376.
6. ↑  Hermann Philipse, *Heidegger's Philosophy of Being* p. 173, Notes to Chapter One, Martin Heidegger, *Supplements*, trans. John Van Buren p. 183.
7. ↑  *Die Lehre vom Urteil im Psychologismus. Ein kritisch-theoretischer Beitrag zur Logik* [*The Doctrine of Judgment in Psychologism: A Critical-theoretical Contribution to Logic*] (1914). Source: Annemarie Gethmann-Siefert, "Martin Heidegger", *Theologische Realenzyklopädie*, XIV, 1982, p. 562. Now his thesis is included in: M. Heidegger, *Frühe Schriften*, Frankfurt-am-Main: Vittorio Klostermann, 1993.
8. ↑  Joseph J. Kockelmans, *Phenomenology and the Natural Sciences: Essays and Translations*, Northwestern University Press, 1970, p. 145.
9. ↑  Note, however, that it was discovered later that one of the two main sources used by Heidegger was not by Scotus, but by Thomas of Erfurt. Thus Heidegger's 1916 habilitation thesis, *Die Kategorien- und Bedeutungslehre des Duns Scotus* [*Duns Scotus's Doctrine of Categories and Meaning*], should have been entitled, *Die Kategorienlehre des Duns Scotus und die Bedeutungslehre des Thomas von Erfurt*. Source: *Stanford Encyclopedia of Philosophy*: "Thomas Erfurt".
10. ↑  Sebastian Luft (ed.), *The Neo-Kantian Reader*, Routledge 2015, p. 461.
11. ↑  Francesco Alfieri, *The Presence of Duns Scotus in the Thought of Edith Stein: The Question of Individuality*, Springer, 2015, p. 6.
12. ↑  Wheeler, Michael (December 9, 2018). Zalta, Edward N. (gol.). *Martin Heidegger*. Metaphysics Research Lab, Stanford University.
13. ↑  Woodson, 2018, p. 60
14. ↑  Woodson, 2018, p. 94-95
15. ↑  Michalski, M. trans. J. Findling, "Hermeneutic Phenomenology as Philology", in Gross, D. M. & Kemmann, A. eds. *Heidegger and Rhetoric* (Albany, NY: SUNY Press, 2005), p. 65.
16. ↑  Gethmann-Siefert, 1982, p. 563
17. ↑  Wolin, Richard (2015). *Heidegger's Children: Hannah Arendt, Karl Löwith, Hans Jonas, and Herbert Marcuse*. Princeton University Press. ISBN 9780691168616.
18. ↑  Fleischacker, Samuel, gol. (August 2008). *Heidegger's Jewish Followers: Essays on Hannah Arendt, Leo Strauss, Hans Jonas, and Emmanuel Levinas*. Duquesne University Press. ISBN 978-0820704128.
19. ↑  Karl Rahner Archifwyd 2021-05-08 yn y Peiriant Wayback. *Internet Encyclopedia of Philosophy*
20. ↑  Woodson, 2018, p. 123-141
21. ↑  Steinfels, Peter (27 December 1995). "Emmanuel Levinas, 90, French Ethical Philosopher". *The New York Times*. Cyrchwyd 27 Medi 2018.
22. ↑  *Caring for the Soul in a Postmodern Age*, p. 32
23. ↑  Provisional ruling Hydref 5, 1946; final ruling December 28, 1946; Hugo Ott, Martin Heidegger: A Political Life, (Harper Collins, 1993, page 348)
24. ↑  Rüdiger Safranski, Martin Heidegger: Between Good and Evil (Harvard University Press, 1998, page 373)
25. ↑  Heidegger, Martin (2007). *Becoming Heidegger: on the trail of his early occasional writings, 1910-1927*. Evanston, Ill: Northwestern University Press. t. XXV. ISBN 978-0810123038.
26. ↑  Schalow, F. (2019), *Historical Dictionary of Heidegger's Philosophy* (3rd ed.), Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield, p. 159, ISBN 9781538124369,
27. ↑  "Letters to his Wife: 1915 - 1970". *Wiley.com*. 11 December 2009.
28. ↑  "Es ist wieder da". *Die Zeit*. 30 Ionawr 2014.
29. ↑  Schulte, Bettina (20 Ionawr 2020), *Der Nachlassverwalter des Philosophen: Hermann Heidegger ist tot*, Badische Zeitung,
30. ↑  *Martin Heidegger / Elisabeth Blochmann. Briefwechsel 1918–1969*. Joachim W. Storck, ed. Marbach am Neckar: Deutsches Literatur-Archiv, 1989, 2nd edn. 1990.
31. ↑  "Es ist wieder da". *Die Zeit*. 30 Ionawr 2014."Es ist wieder da". *Die Zeit*. 30 Ionawr 2014.
32. ↑  Sharr, A. *Heidegger's Hut* (Cambridge, MA: MIT Press), 2006.
33. ↑  Being There, a Spring 2007 article on Heidegger's vacation home for *Cabinet* magazine.
34. ↑  Fiske, Edward B. (May 27, 1976). "Martin Heidegger, a Philosopher Who Affected Many Fields, Dies". *The New York Times*. t. 1.
35. ↑  Emad, Parvis. (2006) "Martin Heidegger - Bernhard Welte Correspondence Seen in the Context of Heidegger's Thought". Heidegger Studies. 22: 197-207. Philosophy Documentation Center website
36. ↑  Lambert, Cesar (2007). "Some considerations about the correspondence between Martin Heidegger and Bernhard Welte". *Revista de Filosofía* **63**: 157–169. doi:10.4067/S0718-43602007000100012.
37. ↑  McGrath, S. J. *Heidegger; A (Very) Critical Introduction* (Grand Rapids: William B. Eerdmans Publishing Company, 2008), p. 10.
38. ↑  Fiske, Edward B. (May 27, 1976). "Martin Heidegger, a Philosopher Who Affected Many Fields, Dies". *The New York Times*. t. 1.Fiske, Edward B. (May 27, 1976). "Martin Heidegger, a Philosopher Who Affected Many Fields, Dies". *The New York Times*. p. 1.
39. ↑  Safranski, Rüdiger (December 9, 1999). *Martin Heidegger: Between Good and Evil*. Harvard University Press. ISBN 9780674387102.
40. ↑  Horrigan-Kelly, Marcella; Millar, Michelle; Dowling, Maura (2016), "Understanding the Key Tenets of Heidegger's Philosophy for Interpretive Phenomenological Research", *International Journal of Qualitative Methods* **15** (January–December 2016: 1–8), doi:10.1177/1609406916680634,
41. ↑  Wheeler, Michael (2011), "Martin Heidegger", *Stanford Encyclopedia of Philosophy Archive*,
42. ↑  Caws, Peter; Fettner, Peter (1999), Glendinning, Simon, ed. "Philosophy of Existence and Philosophical Anthropology: Sartre and Heidegger", *The Edinburgh Encyclopedia of Continental Philosophy* (Edinburgh: Edinburgh University Press): 154, ISBN 9781579581527,
43. ↑  "aus dem her etwas als etwas verständlich wird," *Sein und Zeit*, p. 151.
44. ↑  *Sein und Zeit*, p. 12.
45. ↑  Heidegger and ‘the concept of
time’2002 LILIAN ALWEISS,HISTORY OF THE HUMAN SCIENCES Vol. 15 No. 3
46. ↑  Phenomenology and Time-Consciousness, Michael Kelley, Internet Encyclopedia of Philosophy
47. ↑  Brian Bard, 1993, essay, see sections one and three  Archifwyd 2021-06-16 yn y Peiriant Wayback.
48. ↑  Lyon, James K. *Paul Celan and Martin Heidegger: an unresolved conversation, 1951–1970*, pp. 128–9
49. ↑  Philipse, Herman (1998) *Heidegger's philosophy of being: a critical interpretation*, p. 205
50. ↑  Heidegger (1971) *Poetry, Language, Thought*, translation and introduction by Albert Hofstadter, pp. xxv and 187ff
51. ↑  Heidegger, Martin (2002). "Time and Being". *On Time and Being*. Translated by Joan Stambaugh. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 0-226-32375-7.
52. ↑  Refer to a recent study on Heidegger's conception of "dwelling" as set in: Nader El-Bizri, 'On Dwelling: Heideggerian Allusions to Architectural Phenomenology', *Studia UBB Philosophia* 60 (2015): 5-30 Archifwyd 2021-02-25 yn y Peiriant Wayback.. See also the related article on Heidegger's reflections on Plato's khôra in: Nader El-Bizri, "*On kai khôra*: Situating Heidegger between the *Sophist* and the *Timaeus*", *Studia Phaenomenologica*, Vol. IV, Issue 1–2 (2004), pp. 73–98.
53. ↑
54. ↑  Inwood, Michael (1999). "History of being". *A Heidegger Dictionary*. Wiley-Blackwell.
55. ↑  Korab-Karpowicz, W. J. "Heidegger, Martin". *Internet Encyclopedia of Philosophy*.
56. ↑  Gillespie, M. A. (1984). *Hegel, Heidegger, and the Ground of History*. Chicago: University of Chicago Press. t. 133. ISBN 0-226-29377-7.
57. ↑  Gillespie, M. A. (1984). *Hegel, Heidegger, and the Ground of History*. End of 3rd paragraph: The University of Chicago Press. t. 148. ISBN 0-226-29377-7.CS1 maint: location (link)
58. ↑  Gillespie, M. A. (1984). *Hegel, Heidegger, and the Ground of History*. End of 1st paragraph: The University of Chicago Press. t. 151. ISBN 0-226-29377-7.CS1 maint: location (link)
59. ↑  1982) Heidegger and Aquinas (Fordham University Press)
60. ↑  See *The Influence of Augustine on Heidegger: The Emergence of an Augustinian Phenomenology*, ed. Craig J. N. de Paulo (Lewiston: The Edwin Mellen Press, 2006.) and also *Martin Heidegger's Interpretations of Augustine: Sein und Zeit und Ewigkeit*, ed. Frederick Van Fleteren (Lewiston: The Edwin Mellen Press, 2005.)
61. ↑  Luther's influence on Heidegger. Encyclopedia of Martin Luther and the Reformation, ed. Mark A. Lamport and George Thomas Kurian, London: Rowman & Littlefield 2017
62. ↑  Augustine of Hippo (2008). *Confessions*. Chadwick, Henry transl. New York: Oxford University Press, Book XI
63. ↑  *Introduction to Metaphysics*, trans. by Gregory Fried and Richard Polt (New Haven: Yale University Press, 2000), p. 89.
64. ↑  ROCKMORE, Tom (2003). "Dilthey and Historical Reason". *Revue Internationale de Philosophie* **57** (226 (4)): 477–494. JSTOR 23955847.
65. ↑  Nelson, Eric S. (2014). *"Heidegger and Dilthey: Language, History, and Hermeneutics", in Horizons of Authenticity in Phenomenology, Existentialism, and Moral Psychology, edited by Hans Pedersen and Megan Altman*. Dordrecht: Springer. tt. 109–28. ISBN 978-9401794411.
66. ↑  Hans-Georg Gadamer, "Martin Heidegger—75 Years", *Heidegger's Ways* (Albany: SUNY Press, 1994), p. 18.
67. ↑  Historical Dictionary of Heidegger's Philosophy, By Frank Schalow, Alfred Denker
68. ↑  Sharpe, Matthew. "Rhetorical Action in Rektoratsrede: Calling Heidegger's Gefolgschaft." Philosophy & Rhetoric 51, no. 2 (2018): 176-201. doi:10.5325/philrhet.51.2.0176 url:doi.org/10.5325/philrhet.51.2.0176
69. ↑  Seyla Benhabib, *The Reluctant Modernism Of Hannah Arendt* (Rowman and Littlefield, 2003, p. 120.)
70. ↑  "Martin Heidegger Essay ⋆ Criminal Justice Essay Examples ⋆ EssayEmpire". *EssayEmpire* (yn Saesneg). 2017-05-29. Cyrchwyd 2018-01-23.
71. ↑  Seyla Benhabib, *The Personal is not the Political* Archifwyd 2012-11-04 yn y Peiriant Wayback. (October/November 1999 issue of Boston Review.)
72. ↑  Martin Heidegger, "Der Spiegel Interview", in Günther Neske & Emil Kettering (eds.), *Martin Heidegger and National Socialism: Questions and Answers* (New York: Paragon House, 1990), p. 48.
73. ↑  Rüdiger Safranski, *Martin Heidegger: Between Good and Evil* (Cambridge, Mass. & London: Harvard University Press, 1998), pp. 253–8.
74. ↑  Elzbieta Ettinger,*Hannah Arendt – Martin Heidegger*, (New Haven, Conn. & London: Yale University Press, 1995), p. 37.
75. ↑  Maier-Katkin, D. *Stranger from Abroad: Hannah Arendt, Martin Heidegger, Friendship and Forgiveness* (New York & London: W. W. Norton & Company, 2010), p. 249.
76. ↑  Dominique Janicaud, *Heidegger en France* vol. 1 (Paris: Albin Michel, 2001).
77. ↑  Lyon, J. K. *Paul Celan and Martin Heidegger: An Unresolved Conversation, 1951–1970* (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2006), p. 66.
78. ↑  Anderson, Mark M. (1991-04-01). "The 'Impossibility of Poetry': Celan and Heidegger in France". *New German Critique* (53): 3–18. doi:10.2307/488241. ISSN 0094-033X. JSTOR 488241.
79. ↑  "Quick reference guide to the English translations of Heidegger". *think.hyperjeff.net*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-05-05. Cyrchwyd 2021-05-09.
80. ↑  Georgakis, T. & Ennis, P. J. eds. *Heidegger in the Twenty-First Century* (Berlin/Heidelberg: Springer, 2015), pp. ix–xiii.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 24602613
* LCCN: n79026812
* ISNI: 0000 0001 2124 4141
* GND: 118547798
* SELIBR: 206984
* SUDOC: 026917548
* BNF: cb11907130r (data)
* BIBSYS: 90055492
* ULAN: 500282302
* MGP: 146367
* NLA: 35660419
* NDL: 00442880
* NKC: jn19990009594
* The SBN id CFIV000149 is not valid.
* BNE: XX1721444
* CiNii: DA00162523

 |