recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Un o'r pum teyrn Cymreig a gondemnir gan Gildas yn ei lyfr *De Excidio Britanniae* oedd **Vortiporius** (Hen Gymraeg: **Guortepir**, **Gwrtheuyr** neu **Gw(e)rthefyr** mewn Cymraeg Canol a diweddar). Roedd yn cyfoesi â Maelgwn Gwynedd, a fu farw yn 547. Ni ddylid ei gymysgu â'r Gwrthefyr arall, mab Gwrtheyrn, sy'n ymddangos dan y ffurf Ladin ar ei enw, sef Vortimer, yng ngwaith Sieffre o Fynwy.

Arysgrif Voteporigis.
Disgrifia Gildas ef fel teyrn y Demetae, ac felly yn frenin Teyrnas Dyfed. Fel y pedwar brenin arall, condemnir ef yn hallt gan Gildas. Mae'n ei gyhuddo o yrru ei wraig i ffwrdd, ac wedi ei marwolaeth hi iddo gymeryd ei lygru gan ei ferch ddigywilydd.

Credir fod carreg goffa, a fu ar un adeg ym mynwent Castell Dwyran ger Abernant yn Sir Gaerfyrddin, sy'n dwyn yr arysgrif Ladin hyn:

MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS
a'r enw 'Votecorigas' mewn llythrennau Ogam yn garreg fedd yr un Vortiporius. Ar sail y garreg fedd hon mae Henry Lewis ac eraill yn dadlau mai ffurf a luniwyd gan Gildas yw 'Vortiporius' ac mai 'Voteporix' yw'r ffurf Gymraeg Cynnar gywir.

Yng ngwaith Sieffre o Fynwy, yr *Historia regum Britanniae*, mae'n ymddangos fel brenin Prydain.

Cyfeiriadau
-----------

* Henry Lewis (gol.), *Brut Dingestow* (Caerdydd, 1942), tud. 276.
Roedd **Madog ap Selyf** (fl. cyn 1282) yn llenor o Gymro yn yr iaith Ladin a chyfieithydd o'r iaith honno i'r Gymraeg. Fe'i cysylltir ag ardal Ceredigion.

Bywgraffiad
-----------

Ychydig iawn sy'n hysbys amdano. Tybir ei fod yn ŵr eglwysig yn Abaty Ystrad Fflur, ond nid oes tystiolaeth uniongyrchol o hynny. Posiblrwydd arall yw ei fod yn gysylltiedig â Llanbadarn.

Cyfieithodd o leiaf ddau destun Lladin i'r Gymraeg rywbryd yn drydydd chwarter y 13g. Un ohonynt yw trosiad Cymraeg o'r *Turpini Historia*, sy'n adrodd rhan o hanes Siarlymaen, dan y teitl *Cronicl Turpin*. Mae'r testun i'w cael yn Llyfr Gwyn Rhydderch. Dyma a geir mewn coloffon i'r dudalen gyntaf:

*A'r llyuyr hwnn a ymchoeles* (cyfieithodd) *Madawc ap Selyf o Ladin yg Kymraeg, o addolwyn a deisyf Grufud vab Maredud ab Owein ab Grufud ab Rys*.
Ar ofyniad Gruffudd ap Maredudd ab Owain, un o ddisgynyddion yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth, y gwnaeth Madog y gwaith, felly. Rydymm yn gwybod ei fod wedi trosi testun arall o'r Lladin i Gymraeg yn ogystal. Cyfieithiad o'r testun crefyddol poblogaidd *Transitus Mariae* yw hynny. Unwaith eto mae'r testun yn y Llyfr Gwyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Stephen J. Williams (gol.) *Ystorya de Carolo Magno* (Caerdydd, 1968). Rhagymadrodd.
Ardal Tiwnis Fwyaf yn 1888
Ardal Tiwnis Fwyaf heddiw (delwedd lloeren)
Rhanbarth ddinesig yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia yw **Tiwnis Fwyaf**. Yn ogystal â'r brifddinas Tiwnis mae'n cynnwys y maerdrefi cylchynol i'r gorllewin, ac ar lannau gogleddol a deheuol Llyn Tiwnis. Erbyn heddiw mae trefi arfordirol La Marsa a'r gyfres o drefi a phentrefi bach sy'n ffurfio stribyn o dir datblygedig ar lan orllewinol Gwlff Tiwnis - o Sidi Bou Saïd i La Goulette - yn cael eu cyfrif yn rhan o Diwnis Fwyaf hefyd. Yn ogystal mae stribyn arall o drefi ar lan ddeheuol Gwlff Tiwnis yn ffurfio estyniad dwyreiniol i'r ddinas, o Rades i Borj Cedria.

Yr ardal hon oedd 'tir cartref' dinas hynafol Carthago, a safai ar fryn y Byrsa hanner ffordd rhwng La Goulette a Sidi Bou Saïd heddiw. Mae natur y trefi a maerdrefi hyn yn amrywio'n fawr, o ardaloedd preswyl dosbarth gweithiol fel rhannau o Ariana i rai o'r mannau mwyaf breintiedig yn y wlad, fel La Marsa a Carthago. Mae'n cynnwys ardaloedd diwydiannol fel Mégrine a'i gweithfeydd cemegol a Rades i drefi glan môr dymunol fel La Goulette. Amcangyfrir fod tua 1.5 miliwn o bobl (neu hyd at 2 filiwn) yn byw yn yr ardal.

### Trefi a phentrefi Tiwnis Fwyaf

Yn ogystal â Thiwnis - *Ville Nouvelle* a Medina Tiwnis - ceir y lleoedd canlynol (o'r de i'r gogledd, yn fras):

* Borj Cedria
* Hammam Lif (Hammam Lemf)
* Ez-Zahra
* Rades
* Mégrine
* Ben Arrous
* Manouba
* Bardo
* Ariana
* Le Bac
* La Goulette
* Khéredine
* El Kram
* Carthago (Salammbô, Byrsa, Dermech, Hannibal, Présidence)
* Sidi Bou Saïd
* La Marsa
* Gammarth

### Gweler hefyd

* Mosaïque FM
Mae **Tolmount - Crow Craigies** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO222798. Ceir carnedd ar y copa.

Mam fynydd y copa hwn ydy Mynydd Tolmount.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Tolmount - Crow Craigies yn cael ei alw'n Munro Top ac yn Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ardal Komsomolsky, Tolyatti.
Porthladd Tolyatti.
Dinas yn Oblast Samara, Rwsia, yw **Tolyatti** (Rwseg: Тольятти ), a adnabyddir mewn rhai ieithoedd fel ***Togliatti*** hefyd. Saif ar lan Afon Volga. Poblogaeth: 719,632 (Cyfrifiad 2010).

Hanes
-----

Cafodd ei sefydlu fel caer yn 1737 wrth yr enw ***Stavropol*** a ddaeth i'w galw yn ***Stavropol-ar-Volga*** (Ста́врополь-на-Во́лге, *Stavropol-na-Volge*) er mwyn gwahaniaethu rhyngddi a dinas Stavropol.

Cafodd cronfa fawr Kuybyshev ei hadeiladu yn y 1950au gan foddi'r hen safle a chodwyd dinas newydd gerllaw. Yn 1964, ailenwyd y ddinas yn Tolyatti er anrhydedd i Palmiro Togliatti, ysgrifennydd hir dymor Plaid Gomiwnyddol yr Eidal.

Economi
-------

Sefydlwyd ffatri ceir Lada yn Tolyatti sy'n cyflogi 110,000 mewn cydweithrediad gyda Fiat (ers 1970) a General Motors (ers 2001).

Ers hynny mae diwydiannau eraill wedi'i sefydlu, yn cynnwys gweithfeydd petrogemegol a chynhyrchu gwrtaith artiffisial. Mae gan y ddinas borthladd prysur ar Afon Volga.

Addysg
------

Ceir tair prifysgol yn y ddinas, yn cynnwys Prifysgol Wladol Tolyatti (Тольяттинский государственный университет ТГУ).

Dolenni allanol
---------------

* (Rwseg) Gwefan swyddogol y ddinas Archifwyd 2019-06-03 yn y Peiriant Wayback.
* (Rwseg) Prifysgol Wladol Tolyatti Archifwyd 2013-08-26 yn y Peiriant Wayback.
*The Knight Errant* gan John Everett Millais, 1870.
Cymeriad o lenyddiaeth ramantaidd yr Oesoedd Canol yw'r **marchog crwydr** neu'r **marchog crwydrad**. Bydd y marchog crwydr yn teithio gan ddangos ei ddewrder a'i sifalri, yn ymladd gornestau a *pas d'armes*, yn canlyn serch llys, ac yn helpu'r rhai mewn angen.[1]

Marchogion Cylch Arthur, gan gynnwys Lawnslot a Gwalchmai ap Gwyar, yw'r marchogion crwydr gwreiddiol. Yr arch-chwedl oedd yr Ymchwil am y Greal Santaidd, yn *Perceval, le Conte du Graal* gan Chrétien de Troyes (1180au). Gwelir defnydd cyntaf y term *knygt erraunt* yn y gerdd *Sir Gawain and the Green Knight* yn y 14g.[2] Cafodd yr uchelwr Ffrancaidd Rolant ei bortreadu fel marchog crwydr mewn llenyddiaeth Ffrengig ac Eidalaidd. Roedd straeon y marchogion crwydr yn boblogaidd mewn llysoedd Ewrop hyd yr Oesoedd Canol Diweddar, yn bennaf yn yr ieithoedd Hen Ffrangeg, Saesneg Canol ac Almaeneg Canol.

Yn yr 16g daeth y llenyddiaeth hon yn boblogaidd iawn ym Mhenrhyn Iberia, er enghraifft *Amadis de Gaula*. Wrth i genre'r marchog crwydr droi'n hen ffasiwn ar ddiwedd y ganrif, cafodd ei dychanu gan y nofel bicarésg. Yn *Don Quixote* (1605), mae'r prif gymeriad yn ceisio byw fel marchog crwydr ar ôl darllen straeon am eu hanturiaethau ac yn troi'n barodi ohonynt. Yn y 19g daeth y cymeriad i'r golwg eto mewn nofelau hanesyddol y cyfnod Rhamantaidd. Heddiw, mae nifer o gymeriadau ffuglen yn seiliedig ar batrymlun y marchog crwydr, gan gynnwys ditectifs megis Sherlock Holmes a Philip Marlowe[3] ac archarwyr megis Batman.

Gweler hefyd
------------

* *Lawnslot-Greal*
* *Le Morte d'Arthur*
* *Y Tair Rhamant*
* Trwbadŵr
* *Ystorya de Carolo Magno*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rockwood, Camilla (gol.). *Brewer's Dictionary of Phrase and Fable*, 18fed argraffiad (Caeredin, Chambers, 2009), t. 744.
2. ↑  The Maven's Word of the Day: Knight Errant
3. ↑
Prif arweinydd gwrthryfel Cymreig 1294-95 a Thywysog Cymru, elwir weithiau 'Gwrthryfel Madog', oedd **Madog ap Llywelyn** (*fl.* 1277 - 1312). Gyda Cynan ap Maredudd yn y Canolbarth a Maelgwn ap Rhys y De, llwyddodd am gyfnod i ryddhau rhannau o Gymru o afael y Saeson fel arweinydd gwrthryfel cenedlaethol a ymladdwyd ar draws Gymru.

Bywgraffiad
-----------

Roedd Madog ap Llywelyn yn aelod o deulu brenhinol Gwynedd. Bu'n wrthwynebus i bolisïau Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, cyn y goncwest. Mabwysiadodd y teitl Tywysog Cymru mewn dogfen a elwir yn "Gytundeb Penmachno" ac arweiniodd y Cymry, oedd wedi'u digio gan drethi newydd a thelerau sarhaus Statud Rhuddlan (1284), mewn cyfres o ymosodiadau ar filwyr Edward I o Loegr.

Uchafbwynt y gwrthryfel oedd yr ymosodiad ar dref Caernarfon a'i chastell yn 1294. Bu Madog a'i ddilynwyr yn weithgar yn y Canolbarth, ym Môn ac yn y Berfeddwlad hefyd, yn arbennig yn arglwyddiaeth Dinbych. Cofnodir fod Madog wedi mabwysiadu'r teitl Tywysog Cymru tua'r adeg yma.

Mewn ymateb daeth Edward I i ogledd Cymru, gan gyrraedd Castell Conwy ar Ŵyl San Steffan 1294, ond i gael ei hun dan warchae yno am ddeg diwrnod ym mis Ionawr. Adferodd y brenin ei awdurdod serch hynny ond parhaodd y gwrthryfel am gyfnod. Yna, pan oedd ef, Madog, a'i wŷr ar eu ffordd i lawr i Bowys yn 1295, cafodd ei drechu gan Iarll Warwig ym Mrwydr Maes Maidog.

Ildiodd Madog ar ddiwedd 1295. Ni wyddys beth ddigwyddodd iddo ar ôl hynny. Cymerodd y Saeson 74 o wystlon o Sir Gaernarfon a Meirionnydd i sicrhau heddwch ar ôl i'r gwrthryfel ddarfod ond nid yw enw Madog yn eu plith.

Cofeb Madog ap Llywelyn yn Eglwys yr Holl Saint, Wrecsam.

Llyfryddiaeth
-------------

* J.G. Edwards, "The Battle of Maes Meidiog and the Welsh Campaign of 1294-95", yn *The English Historical Review* (cyf. xxxix, 1924)
* John Griffiths, "The Revolt of Madog ap Llywelyn, 1294-5", yn *Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon* (cyf. 16, 1955)
* J.E. Morris, *The Welsh Wars of Edward I* (1901)

Gweler hefyd
------------

* Gwrthryfel Cymreig 1294-95
* Cynan ap Maredudd
* Maelgwn ap Rhys

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  R. R. Davies, *The Age of Conquest* (Rhydychen, 1991), tud. 383.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Meall a'Bhuachaille** yn gopa mynydd a geir ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NH990115. Saif 10 km i'r dwyrain o Aviemore, ac i'r gogledd o Loch Morlich a Fforest Glenmore.

Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

I'r copa
--------

Y daith mwyaf poblogaidd gan gerddwyr ydy o Loch Morlich. Ceir llwybr taclus drwy'r fforest ac i fyny i'r rhostiroedd hyd at y *bealach* (bwlch) rhwng Meall a' Bhuachaille a Creagan Gorm, ac oddi yno i'r copa.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Tir Comin Tretio** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 56.72 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Etholaeth seneddol ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Manceinion Withington** (Saesneg: *Manchester Withington*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Manceinion Withington ym Manceinion FwyafEtholaeth Manceinion Withington ym Manceinion Fwyaf
* Manceinion Fwyaf yn LloegrManceinion Fwyaf yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1918.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1918–1922: Alfred Deakin Carter (Ceidwadol)
* 1922–1923: Thomas Watts (Ceidwadol)
* 1923–1924: Ernest Simon (Ryddfrydol)
* 1924–1929: Syr Thomas Watts (Ceidwadol)
* 1929–1931: Ernest Simon (Ryddfrydol)
* 1931–1950: Edward Fleming (Ceidwadol)
* 1950–1951: Frederick Cundiff (Ceidwadol)
* 1951–1974: Sir Robert Cary (Ceidwadol)
* 1974–1987: Fred Silvester (Ceidwadol)
* 1987–2005: Keith Bradley (Llafur)
* 2005–2015: John Leech (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: Jeff Smith (Llafur)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Cyflwynydd radio a cynhyrchydd o Gymraes oedd **Magi Dodd** (8 Mawrth 1977 – Medi 2021). 

Yn wreiddiol o Bontypridd, bu'n byw yn ddiweddarach yn Nhrelluest, Caerdydd. Mynychodd Ysgol Gyfun Rhydfelen yn Nhrefforest ac astudio ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth.

Cyhoeddwyd ei marwolaeth ar 22 Medi 2021. Roedd yn 44 oed.

Gyrfa
-----

Daeth yn llais cyfarwydd ar raglenni *C2* ar BBC Radio Cymru, i ddechrau fel gohebydd cerdd a throslais. Rhwng 2007 a 2010, cyflwynodd Dodd y brif slot nosweithiol rhwng 8 a 10yh. Fe’i clywyd yn cyflwyno ochr yn ochr â Glyn Wise, chyn-gystadleuydd Big Brother.

Yn ddiweddarach, bu'n cyflwyno *Dodd Com*, sioe nosweithiol ar gyfer gwefan Radio Cymru, a rhaglen *Cwis Pop Radio Cymru*, gyda Ifan Sion Davies.

Wedi hynny, canolbwyntiodd ar ei gwaith cynhyrchu ar gyfer yr orsaf, gan gynnwys rhaglenni fel *Bore Cothi*, y sioe frecwast ar Radio Cymru 2, a rhaglen *Llais y Maes* yn ystod y Eisteddfod Genedlaethol.

Torri Tir Newydd
----------------

Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Gyfun Rhydfelen (Ysgol Gyfun Garth Olwg bellach) ger Pontypridd. Fe achosodd ei hacen Rhydfelen beth gwrthwynebiad gan rai o wrandawyr Radio Cymru, tra bod eraill yn mwynhau ac yn gwerthfawrogi clywed eu hacen ar yr orsaf genedlaethol.

Magwyd Magi ar aelwyd ddwyieithog ac er bod ei mam yn gwrando ar gerddoriaeth Gymraeg, atgofiodd Magi ei barn ar gerddoriaeth Gymraeg ar y pryd, "o ni'n meddwl bo pawb oedd yn canu Cymraeg yn swnio fel Mabstant neu Triban". Bu gwrando ar fandiau poblogaidd yr 1990au fel Jess a Beganifs yn "agoriad llygad iddi" pan oedd oddeutu 14 oed.

Mewn cyfweliad i'r cylchgrawn Y Selar yn Awst 2009, mae'n nodi ei hoff 5 albwm oedd yn cynnwys: *Ni oedd y Genod Droog* gan y Genod Droog; *Boomania* gan Betty Boo; *O'r Gâd - Casgliad Amlgyfranog Ankst*; *Way to Blue, an introduction to Nick Drake* gan Nick Drake; a, *Ffraeth* gan y Beganifs.

Teyrngedau
----------

Yn ogystal â theyrngedau gan gydweithwyr yn BBC Radio Cymru derbyniodd Magi a'i theulu negeseuon o hiraeth gan aelodau'r cyhoedd a phobl amlwg yn y Gymru Gymraeg megis Carys Eleri, Glyn Wise a Label Pyst.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Ivan Rodrigues (11 Hydref 2007). Magi’s radio show is on the move. Pontypridd Observer.
2. ↑  "Tributes to Radio Cymru producer and presenter Magi Dodd". *The National* (yn Saesneg). 2021-09-22. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-09-23. Cyrchwyd 2021-09-23.
3. ↑  "Y cyflwynydd a'r cynhyrchydd radio Magi Dodd wedi marw". *BBC Cymru Fyw*. 2021-09-22. Cyrchwyd 2021-09-22.
4. ↑
5. ↑  "Llais y Maes - Celtic Music Festival". 4 May 2018. Cyrchwyd 23 September 2021.
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Magi Dodd, C2, Radio Cymru Archifwyd 2010-02-07 yn y Peiriant Wayback.
Tsunami 2004 yng Ngwlad Tai
Daeargryn a tsunami Sendai 2011; awyrlun o'r difrod yn ardal Sendai, gyda mwg du'n codi o safle puro olew Nippon
Ffuglun 3D o tsunami.
*Gofal! Erthygl am ffenomenon daearyddol, morol yw hon; am y band cerdd, gweler Sŵnami.*
Ton neu nifer o donnau anferthol yw **tsunami** neu **swnami** (o'r 津波 Siapaneg 'ton fawr mewn porthladd'; ynganiad: *swnami*). Fel arfer, mae tsunami yn cael ei chreu yn dilyn symudiadau sydyn e.e. daeargryn, ffrwydriad llosgfynydd ar waelod y môr, ffrwydriad bom atomig, neu wedi i awyrfaen ddisgyn i'r môr. Mae'n bosib mai un o'r tsunamis mwyaf creulon a fu erioed, o fewn cof bodau dynol, oedd hwnnw daeargryn a tsunami Sendai 2011 a laddodd tua 230,000 o bobl mewn 14 o wledydd oedd a'u harfordir ar Gefnfor India.

Mae ynni Tsunami yn gyson ac yn penderfynu uchder a chyflymder y tonnau. Felly mae uchder y don yn tyfu pryd mae hi'n dod i le mwy bas ger y tir ac mae ei chyflymder yn arafu. Tra bod y don yn symud ar wyneb y môr mae hi'n isel, yn gyflym ac o donfedd hir, ac felly mae'n anodd sylwi arni, ond mewn bae neu le arall cul a bas mae'n bosibl iddi fod yn fwy nag 30m uchder ac iddi achosi niwed erchyll.

Mae systemau rhybudd gan nifer o drefi ar lan y Môr Tawel (yn bennaf yn Siapan ac yn Hawaii) ac mae Sefydliadau Seismoleg a lloerennau yn gwylio a rhagfynegi Tsunami.

Nid ydynt yn debyg i lif tonnau tanfor o gwbwl, nac ychwaith yn debyg i donnau a greir ar wyneb y dŵr gan wynt. Y rheswm am hyn yw bod ei tonfedd yn hirach. Yn hytrach nag ymddangos fel ton sy'n torri, ymddengys (ar y dechrau) yn debygach i ymchwydd sydyn y llanw. Oherwydd hyn, arferid eu galw gan leygwyr yn 'donnau-llanw'. Fel arfer ceir mwy nag un don, mewn cyfres, gyda rhai munudau neu weithiau oriau rhwng pob ton. Gall cuhder y tonnau hyn fod yn ddegau o fetrau. Mae prif impact y don, fel arfer, ar yr arfordiroedd, dan wyneb y môr gallant hefyd gael gryn effaith ar wely'r mô.

### Gweler hefyd

* Tsunami Cefnfor India 2004

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Deep Ocean Tsunami Waves off the Sri Lankan Coast". Cyrchwyd 3 Tachwedd 2016.
2. ↑  "NASA Finds Japan Tsunami Waves Merged, Doubling Power". Cyrchwyd 3 Tachwedd 2016.
3. ↑  Fradin, Judith Bloom and Dennis Brindell (2008). *Witness to Disaster: Tsunamis*. Witness to Disaster. Washington, D.C.: National Geographic Society. tt. 42, 43. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-04-06. Cyrchwyd 2017-03-04.
Roedd **Marjorie Clark** (ganwyd **Marjorie Lewis**; 14 Gorffennaf 1924 – 9 Mawrth 2022), neu **Arglwyddes Clark**, yn weithredwr radio yn ystod yr Ail Rhyfel y Byd.

Cafodd Andolyn Marjorie Beynon Lewis ei geni yn Ystalyfera, yn ferch i Andolyn a Howell Lewis. Bu farw ei mam yn ystod yr enedigaeth Roedd ganddi chwaer, Gwenda. Cafodd ei haddysg yng Ngholeg Merched Cheltenham. Ym 1943 daeth swyddog o'r llywodraeth yno i recriwtio disgyblion i ymuno â'r Awdurdod Gweithrediadau Arbennig (*Special Operations Executive*). 
Priododd Lewis a Robert Clark (m. 2013), swyddog y cyfarfu ag ef yn ystod yr Ail Rhyfel y Byd. Yn ddiweddarach daeth e'n fanciwr a chafodd ei urddo'n farchog. Roedd y teulu’n byw mewn tŷ yn Surrey, cyn-gartref y garddwriaethwr Gertrude Jekyll, a oedd wedi’i ddylunio gan Edwin Lutyens.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Lady Clark obituary". *The Times* (yn Saesneg). 4 Ebrill 2022. Cyrchwyd 5 Ebrill 2022.
2. ↑  "Marjorie Lewis". *Special Forces Roll of Honour* (yn Saesneg). Cyrchwyd 5 Ebrill 2022.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tylluan winau** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: tylluanod gwinau) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Phodilinus badius***; yr enw Saesneg arno yw *Bay owl*. Mae'n perthyn i deulu'r Tylluanod Gwynion (Lladin: *Tytonidae*) sydd yn urdd y *Strigiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. badius*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r tylluan winau yn perthyn i deulu'r Tylluanod Gwynion (Lladin: *Tytonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Tylluan wen | Tyto alba |  |
|
| Tylluan wen Prydain Newydd | Tyto aurantia |  |
|
| Tylluan wen Swlawesi | Tyto rosenbergii |  |
|
| Tylluan wen fygydog Awstralia | Tyto novaehollandiae |  |
|
| Tylluan wen y gwair | Tyto capensis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tylluan winau** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Hen ffotograff o ddynion Tsietsniaidd.
Grŵp ethnig sydd yn frodorol i Tsietsnia yng Ngogledd y Cawcasws yw'r **Tsietsniaid**. Gyda'r Ingush maent yn ffurfio'r bobloedd Nakh. Maent yn siarad yr iaith Tsietsnieg, un o'r teulu ieithyddol Cawcasaidd Gogledd-ddwyreinol. Mae'r mwyafrif helaeth ohonynt yn Fwslimiaid Swnni. Rhennir y genedl yn 128 *teip*, claniau neu lwythau sydd yn ffurfio craidd gymdeithasol a diwyllianol y Tsietsniaid.

Hanes
-----

Credir i lwythau a fuont yn disgyn o'r Sgythiaid hynafol fudo i Ogledd y Cawcasws rhywbryd cyn 600 CC. Mae'n debyg i'r bobloedd Nakh gael eu Cristioneiddio dan ddylanwad yr Ymerodraeth Fysantaidd erbyn 1000. Bu'r pwerau mawrion, gan gynnwys yr Otomaniaid a'r Persiaid, yn cystadlu dros reolaeth y Cawcasws am gannoedd o flynyddoedd, ac o'r diwedd trodd y Tsietsniaid yn Fwslimiaid yng nghanol yr 17g, a byddent yn brwydro'n ffyrnig yn erbyn goresgyniadau Rwsia yn y 18g. Lansiwyd jihad gan y Shîc Mansur ym 1785 i yrru byddinoedd Catrin Fawr yn eu hôl. Wedi cyfnod hir o ymdrechion milwrol i orchfygu'r Cawcasws, ildiodd y Tsietsniaid o'r diwedd ym 1861.

Yn sgil Chwyldro Rwsia, datganwyd annibyniaeth gan y Tsietsniaid ym 1918. Ymunodd y mwyafrif o filwyr Tsietsniaidd â'r Fyddin Goch, gan gredu y byddai'r Undeb Sofietaidd yn eu gwobrwyo drwy gydnabod ymreolaeth ffederal Tsietsnia. Gorfodwyd llywodraeth uniongyrchol ar genhedloedd Gogledd y Cawcasws ym 1920, a chafodd gwrthryfel y Tsietsniaid ei ostegu'n llym. Gwrthryfelai'r Tsietsniaid eto ym 1927 ac ym 1939–40, ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd cafodd y boblogaeth gyfan ei chyhuddo o frad a'i halltudio i Ganolbarth Asia a Siberia. Caniatawyd iddynt ddychwelyd i'w mamwlad ym 1957, yn y cyfnod o ddad-Stalineiddio yn yr Undeb Sofietaidd. Datganwyd Gweriniaeth Itsceria yn sgil cwymp yr Undeb Sofietaidd ym 1991, a byddai gwrthryfelwyr Tsietsniaidd yn fuddugol yn eu hymdrech i fwrw lluoedd Ffederasiwn Rwsia ymaith yn Rhyfel Cyntaf Tsietsnia (1994–6). Adferwyd grym Rwsia yn Tsietsnia, gyda chymorth llywodraeth Ramzan Kadyrov, yn sgil Ail Ryfel Tsietsnia (1999–2009).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  James B. Minahan. *Encyclopedia of Stateless Nations* (Santa Barbara: Greenwood, 2016), tt. 101–2.
Llun o Dylwythen Teg gan Rhŷn Williams *Am y gyfundrefn neo-baganaidd yn yr Unol Daleithiau, gweler: Eglwys y Tylwyth Teg.*
Defnyddir yr enw **Tylwyth Teg**, weithiau **Bendith y Mamau** yn Ne Cymru, am fodau goruwchnaturiol sy'n ymddangos yn chwedloniaeth a llên gwerin llawer gwlad, er enghraifft y *banshee* yn Iwerddon, y *brownies* yn yr Alban, y *fairies* ac *elves* yn Lloegr, a'r *fée* yn Ffrainc.

Efallai fod cysylltiad rhwng y chwedlau am y Tylwyth Teg â hen dduwiau a duwiesau'r Celtiaid. Yn y rhan fwyaf o'r chwedlau gwerin Cymraeg, Gwyn ap Nudd yw eu brenin. Cysylltir hwy yn aml â llynnoedd; dywedid hefyd bod criafol yn amddiffyniad rhagddynt, ac nad oeddynt yn hoffi haearn. Ceir chwedlau amdanynt o lawer rhan o Gymru; casglwyd llawer o'r rhain gan Syr John Rhŷs, Owen Wynne Jones (Glasynys) ac eraill. Ceir nifer o themâu yn y chwedlau hyn; un yw bod y Tylwyth Teg yn cyfnewid babanod dynol am eu babanod eu hunain. Thema arall yw bod meidrolyn yn ymweld â gwlad y Tylwyth Teg, weithiau yn dychwelyd oddi yno i ddarganfod bod blynyddoedd lawer wedi mynd heibio ac nad oes neb yn ei adnabod bellach.

Chwedl a gysylltir â nifer o ardaloedd yw'r un am ddyn yn priodi un o ferched y Tylwyth Teg, ar yr amod na fyddai byth yn ei tharo, neu na fyddai'n ei tharo â haearn. Yn y diwedd, yn fwriadol neu drwy ddamwain, mae'n gwneud hynny, ac mae'r ferch yn diflannu. Mae sawl fersiwn o'r chwedl hon yn gysylltiedig â llynnoedd, megis Llyn y Fan Fach yn Sir Gaerfyrddin a Llyn y Dywarchen, Rhyd Ddu. Gallai'r Tylwyth Teg roi rhoddion i bobl oedd yn eu helpu, neu gosbi'r rhai oedd yn eu croesi.

Mae'r gwaharddiad ar haearn (a halen hefyd weithiau), ynghyd â'r ffaith bod nifer o'r chwedlau yn lleoli gwlad y Tylwyth Teg dan siambrau claddu a gorseddau (bryniau isel neu hen siambrau claddu), yn arwain rhai efrydwyr i ddamcaniaethu bod y Tylwyth yn cynrychioli atgof y Celtiaid am y bobl gyn-Geltaidd, ac felly'n gysylltiad â phobloedd Oes y Cerrig.[]

'Bendith y Mamau' oedd yr enw ar y Tylwyth Teg yn y de, ac mae'n bosibl bod cysylltiad rhwng yr enw hwnnw â'r duwiesau Celtaidd triphlyg ac yn enwedig â'r duwiesau ym Mhrydain a Gâl a elwid yn *Matres* gan y Rhufeiniaid. Cedwir cof am y bodau hyn hefyd yn yr ymadroddion llafar "Bobl bach!" a "Bobl annwyl!" (ebychiad i fynegi syndod). Fel yn achos yr enwau eraill, dyma enghraifft hefyd o'r arfer mewn sawl diwylliant o beidio â chyfeirio at fodau arallfydol yn uniongyrchol.

Ceir traddodiadau am hiliogaeth arbennig o'r Tylwyth Teg yn Nyfed a elwir yn Blant Rhys Ddwfn. Dywedir eu bod yn byw mewn gwlad anweledig ym Mae Ceredigion.[]

Llyfryddiaeth
-------------

* Hugh Evans, *Y Tylwyth Teg* (Lerpwl, 1935; 4ydd argraffiad, 1950)
* John Owen Huws *Y Tylwyth Teg* (Gwasg Carreg Gwalch, 1987) ISBN 0-86381-073-X
* Owen Wynne Jones: *Straeon Glasynys*, gol. Saunders Lewis (Y Clwb Llyfrau Cymreig, 1943)
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tylluan wen Taliabu** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: tylluanod gwynion Taliabu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Tyto nigrobrunnea***; yr enw Saesneg arno yw *Sula masked owl*. Mae'n perthyn i deulu'r Tylluanod Gwynion (Lladin: *Tytonidae*) sydd yn urdd y *Strigiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *T. nigrobrunnea*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r tylluan wen Taliabu yn perthyn i deulu'r Tylluanod Gwynion (Lladin: *Tytonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Tylluan wen | Tyto alba |  |
|
| Tylluan wen Prydain Newydd | Tyto aurantia |  |
|
| Tylluan wen Swlawesi | Tyto rosenbergii |  |
|
| Tylluan wen fygydog Awstralia | Tyto novaehollandiae |  |
|
| Tylluan wen y gwair | Tyto capensis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tylluan wen Taliabu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tylluan wen fygydog Awstralia** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: tylluanod gwynion mygydog Awstralia) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Tyto novaehollandiae***; yr enw Saesneg arno yw *Australian masked owl*. Mae'n perthyn i deulu'r Tylluanod Gwynion (Lladin: *Tytonidae*) sydd yn urdd y *Strigiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *T. novaehollandiae*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

Teulu
-----

Mae'r tylluan wen fygydog Awstralia yn perthyn i deulu'r Tylluanod Gwynion (Lladin: *Tytonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Tylluan wen | Tyto alba |  |
|
| Tylluan wen Prydain Newydd | Tyto aurantia |  |
|
| Tylluan wen Swlawesi | Tyto rosenbergii |  |
|
| Tylluan wen fygydog Awstralia | Tyto novaehollandiae |  |
|
| Tylluan wen y gwair | Tyto capensis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tylluan wen fygydog Awstralia** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Tylluan wen Minahassa** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: tylluanod gwynion Minahassa) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Tyto inexspectata***; yr enw Saesneg arno yw *Minahassa masked owl*. Mae'n perthyn i deulu'r Tylluanod Gwynion (Lladin: *Tytonidae*) sydd yn urdd y *Strigiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *T. inexspectata*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r tylluan wen Minahassa yn perthyn i deulu'r Tylluanod Gwynion (Lladin: *Tytonidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Tylluan wen | Tyto alba |  |
|
| Tylluan wen Prydain Newydd | Tyto aurantia |  |
|
| Tylluan wen Swlawesi | Tyto rosenbergii |  |
|
| Tylluan wen fygydog Awstralia | Tyto novaehollandiae |  |
|
| Tylluan wen y gwair | Tyto capensis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Tylluan wen Minahassa** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae rhai o'i ddarluniau fel cartŵnau, fel yr un yma a dynnodd yn 1905.
Roedd **Martin van Maële** neu'n llawn: Maurice François Alfred Martin van Miële (12 Hydref 1863 – 5 Medi 1926) yn ddylunydd llyfrau o Ffrainc. Ei lysenw oedd 'Martin van Maële' ac weithiai roedd yn llofnodi'i waith fel **A. Van Troizem**. Ei waith pob dydd oedd dylunio llyfrau, yn enwedig rhai erotig, dychanol.

Geni a teulu
------------

Fe'i ganed yn Boulogne sur Seine ger Paris ble roedd ei dad hefyd yn arlunydd.

Priododd Marie Françoise Genet; ond ni chawsant blant. 

*La Grande Danse macabre des vifs* (1905)

Gwaith
------

Gweithiodd ym Mrwsel a Paris. Mae'n fwyaf enwog am ddylunio llyfr o gerddi 'Paul Verlaine', a gyhoeddwyd yn gyfrinachol. Cyn hynny roedd wedi dylunio un o lyfrau H. G. Wells - *Les Premiers Hommes dans la Lune* (neu *Dynion ar y Lleuad*), (Felix Juven, 1901). Yr un flwyddyn, dyluniodd Van Maële lyfr gan Anatole France - *Thais*, cyhoeddwyd gan Charles Carrington.

Marw
----

Bu farw ar 5 Medi 1926, yn 62 oed, a'i gladdu ym mynwent Varennes-Jarcy.

Gweler hefyd
------------

* Édouard-Henri Avril

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  gw.geneanet.org adalwyd 12 Ebrill 2016
2. ↑  Eroticabibliophile.com

Dolennau allanol
----------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Martin van Maële***

* *The Erotica Bibliophile* Martin van Maële
* *History of Art: Erotica in Art* - Martin van Maële Archifwyd 2007-10-30 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 107912636
* LCCN: n82228510
* ISNI: 0000 0003 8689 4246
* GND: 126893705
* SUDOC: 02717641X
* BNF: cb11927608c (data)
* NLA: 35753240

 |
**Manawydan** fab Llŷr yw'r prif gymeriad yn nhrydedd cainc Bedair Cainc y Mabinogi, chwedl *Manawydan fab Llŷr*, ac yn ymddangos hefyd yn yr ail gainc *Branwen ferch Llŷr*.

Crynodeb o'r chwedl
-------------------

 *Prif erthygl: Manawydan fab Llŷr: Trydedd Gainc y Mabinogi*
Mae Manawydan yn frawd i Branwen a Brân Fendigaid, brenin Ynys Prydain. Pan gaiff Branwen ei chamdrin gan ei gŵr, Matholwch brenin Iwerddon, mae Manadwydan yn croesi i Iwerddon gyda'i frawd a'i fyddin i ddial ei cham. Wedi ymladd chwerw, mae Manawydan yn un o'r saith gŵr sy'n dychwelyd yn fyw o Iwerddon. Mae'n derbyn gwahoddiad gan Pryderi i ddod gydag ef i Ddyfed a phriodi ei fam, Rhiannon.

Manawydan, yr esgob a'r llygoden - llun o engrafiad yn "Mabinogion" yr Arglwyddes Charlotte Guest (1877)
Cyn hir mae hud yn disgyn ar Ddyfed ac mae ei phoblogaeth yn diflannu, heblaw am Manawydan, Rhiannon, Pryderi a Cigfa, gwraig Pryderi. Gorfodir hwy i symud i Loegr, lle mae Manawydan a Phryderi yn ennill bywoliaeth fel crefftwyr. Maent yn ymgymeryd a nifer o grefftau, ond mae eu gwaith mor dda nes bod y crefftwyr lleol yn elyniaethus ac yn eu gorfodi i symud o fan i fan.

Maent yn dychwelyd i Ddyfed, lle mae Pryderi yn cael ei gaethiwo mewn caer hud, ac yna mae Rhiannon hithau yn cael ei charcharu wrth geisio ei achub, gan adael dim ond Manawydan a Chigfa ar ôl. Ymhen dwy flynedd mae Manawydan yn dal un o'r llygod sydd wedi bod yn bwyta ei ŷd, ac yn mynd ati i'w chrogi. Daw ysgolhaig, offeiriad ac yna esgob heibio i geisio perswadio Manawydan i beidio crogi'r llygoden. Datgelir mai gwraig feichiog Llwyd fab Cil Coed yn rhith llygoden ydyw, ac mai Llwyd a osododd yr hud ar Ddyfed fel dial am y modd y cafodd ei gyfaill Gwawl fab Clud ei gamdrin gan Pwyll yn y gainc gyntaf. Rhyddheir ei wraig ar yr amod ei fod yn rhyddhau Pryderi a Rhiannon a chodi'r hud.

O ran ei enw mae Manawydan fab Llŷr yn cyfateb i dduw'r môr, Manannán mac Lir, yn Iwerddon, sydd a chysylltiad hefyd ag enw Ynys Manaw. Fodd bynnag mae cymeriad Manawydan yn y Pedair Cainc yn bur wahanol i gymeriad Manannán mac Lir ym mytholeg Iwerddon.

Llyfryddiaeth
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Manawydan uab Llyr** |

### Y testun

Manawydan Uab Llyr; golygwyd gan Ian Hughes
* Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)
* Ian Hughes (gol.), *Manawydan Uab Llyr* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2008). ISBN 9780708321560

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Tolmount** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Braemar i Monadh Rois (Montrose) ym mynyddoedd y Grampians yn yr Alban; cyfeiriad grid NO210800. Ceir carnedd ar y copa.

Mae'r daith i fyny'r mynydd hwn yn cychwyn fel arfer o Glenn Doll i'r de-ddwyrain neu o Garn a Claise i'r gorllewin eithaf.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae copa Tolmount yn cael ei alw'n Munro ac yn Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Llwythau Celtaidd Gâl yn y ganrif 1af CC
Llwyth Belgaidd yng ngogledd-ddwyrain Gâl oedd y **Treveri**, weithiau **Treviri**. Roedd eu tiriogaethau o gwmpas rhan isaf dyffryn Afon Moselle, yn yr ardal sy'n awr yn Lwcsembwrg, de-ddwyrain Gwlad Belg a rhan o orllewin yr Almaen. Mae rhywfaint o ansicrwydd a ddylent gael eu hystyried yn llwyth Celtaidd ynteu Almaenig, ond mae Sierôm yn y 4g yn dweud fod eu hiaith yn debyg i eiddo'r Galatiaid, ac felly, gellir casglu, yn iaith Gelteg.

Yng ngyfnod Iŵl Cesar, roedd eu tiriogaethau yn ymestyn hyd at Afon Rhein, i'r gogledd o diroedd y Triboci. Prifddinas eu *civitas* yn y cyfnod Rhufeinig oedd *Colonia Augusta Treverorum* (Trier yn yr Almaen heddiw).

Rhoddasant gymorth i Iŵl Cesar yn ei ymgyrchoedd yng Ngâl ar y cychwyn, dan ei harweinydd Cingetorix, ond yn 54 CC dan Indutiomarus ymunasant a gwrthryfel yr Eburones dan Ambiorix. Gorchfygwyd hwy gan fyddin Rufeinig dan Titus Labienus, a lladdwyd Indutiomarus. Yn 70 OC, ymunodd y Treveri dan Julius Classicus a Julius Tutor â Gwrthryfel y Batafiaid.
Pabell siâp côn yw **tipi**, a wneir yn draddodiadol o bolion pren hir syth wedi'u gorchuddio â chrwyn anifeiliaid, er y gall tipis modern gael eu gorchuddio â chynfas.
Mae gan y strwythur ddau fflap nodweddiadol i ryddhau mwg o'r tu mewn.

Defnyddiwyd tipis gan rai o brodorion Gogledd America, yn enwedig ar Wastadeddau Mawr yr Unol Daleithiau a Chanada, yn arbennig y Sioux a'u saith is-lwyth, yr Iowa, yr Otoe, y Pawnee, a llwythau eraill. Fe'i defnyddiwyd hefyd ar ochr orllewinol y Rockies gan lwythau fel yr Yakama a'r Cayuse. Mae llawer o'r cymunedau hyn yn dal i'w defnyddio, er yn bennaf at ddibenion seremonïol yn hytrach na bywyd bob dydd. Roedd tipi yn aml yn cael eu paentio.

Daw'r gair "tipi" o'r iaith Lakota.

Mae'r gair "wigwam" weithiau'n cael ei ddefnyddio'n anghywir ar gyfer tipi. Fodd bynnag, mae wigwam yn fath gwahanol o strwythur, sef cysgodfan siâp cromen wedi'i gwneud o risgl wedi'i haenu ar bolion.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Goble, Paul (2007). *Tepee: Home of the Nomadic Buffalo Hunters* (yn Saesneg). USA: World Wisdom Books. t. 42. ISBN 978-1-933316-39-0.
2. ↑  Keoke, Emory Dean; Porterfield, Kay Marie (2009). *Encyclopedia of American Indian Contributions to the World: 15,000 Years of Inventions and Innovations* (yn Saesneg). Infobase Publishing. t. 264. ISBN 978-1-4381-0990-9.
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Clavicipitaceae* yw'r **Mallrug** (Lladin: ***Claviceps purpurea***; Saesneg: *Ergot*). 'Malltod' yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Haint sy'n achosi i blanhigion wywo yw 'malltod'. Ceir enw Cymraeg arall ar y rhywogaeth hon, sef **Mallryg**. Mae'r teulu *Clavicipitaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Hypocreales.

O'u bwyta, gall y ffwng yma gael effaith seicoweithredol; gall hyn arwain at newidiadau mewn canfyddiad (*perception*), hwyliau'r person, ymwybyddiaeth, gwybyddiaeth neu ymddygiad y person. Disgrifiwyd ac enwyd y tacson yma'n wreiddiol gan y naturiaethwr Elias Magnus Fries.

Mae'r rhywogaeth hon o ffwng i'w chael yn Ewrop.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Clavicipitaceae
----------------------------------------

Mae gan **Mallrug** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Mallrug** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Roedd **Marius Jonker** (ganed 19 Mehefin 1968 yn Kimberley, Noord-Kaap - talaith Penrhyn y Gogledd, De Affrica). Roedd hefyd yn un o brif ddyfarnwyr rygbi'r undeb De Affrica gan ddyfarnu yng Nghwpan Rygbi'r Byd 2007 yn Ffrainc. Mae'n perfformio'n rheolaidd yng ngemau cystadleuaeth i daleithiau a thimau lleol De Affrica, y Currie Cup a chystadleuaeth ryngwladol y Super Rugby.

Mae Jonker eisoes wedi gwasanaethu ar lawer o gemau rhyngwladol, gan gynnwys profion canol blwyddyn a chyfres Five-Nations yr IRR Pacific. Gwnaeth Jonker, ynghyd â Wayne Barnes o Loegr a Nigel Owens o Gymru, ei debout Cwpan y Byd yng Nghwpan Rygbi'r Byd 2007 yn Ffrainc.

Gyrfa
-----

Dechreuodd Jonker chwarae rygbi yn yr ysgol. Ar ôl graddio o ysgol uwchradd, Hoerskool Gert Maritz yn Pietermaritzburg, ymunodd â Heddlu De Affrica a chwarae rygbi fel maswr ar gyfer Heddlu Pietermaritzburg. Enillodd ddiplomâu hefyd mewn Adnoddau Dynol a Chysylltiadau Llafur. Ym mis Medi 1994, symudodd i Richards Bay i ddechrau gweithio gyda Bell Equipment, a chwarae rygbi ar gyfer North Coast Rhinos o Empangeni yn Zululand. Yna chwaraeodd dros Richards Bay, lle'r oedd yn gapten ar y XV cyntaf ac yn gapten y clwb.

Dechreuodd ei yrfa dyfarnu yn ôl siawns yn 2000 pan fethodd y dyfarnwr ddod i gêm leol ym Mae Richards a chymerodd Jonker ei le.

Ymddeolodd fel dyfarnwr ar ddiwedd tymor 2014, gyda gêm ryngwladol rhwng Namibia a'r Almaen yn ei gêm olaf.

Personol
--------

Mae'n briod â Belinda, a chanddynt dau blentyn, Rynhardt a Brenda.

Dolenni
-------

* Rugby World Cup 2007 match official appointments set Archifwyd 2007-05-13 yn y Peiriant Wayback. IRB.com
* RWC debut for Marius Jonker Archifwyd 2007-09-30 yn y Peiriant Wayback. news24.com

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "'Reluctant referee' makes the big league". Kwana. 27 January 2006. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 18 December 2007. Cyrchwyd 25 February 2009.
2. ↑  "Rugby rules". zululand.co.za. 2007. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 6 October 2011. Cyrchwyd 25 February 2009. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
3. ↑  "Marius Jonker calls it a day". Sport24. 30 Oktober 2014. Cyrchwyd 30 Hydref 2014. Check date values in: `|date=` (help)
Pentref yn Rhondda Cynon Taf yw **Trewiliam** (Saesneg: *Williamstown*). Fe'i lleolir yng Nghwm Rhondda ac mae'n rhan o gymuned Pen-y-graig. Sefydlwyd y pentref glofaol yn y 1870au wrth i'r diwydiant glo ehangu yn y Cymoedd. Mae'n gorwedd ger Mynydd Dinas ar bwys pentref Pen-y-graig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Enwau Cymru

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Rhondda Cynon Taf**

**Trefi**  

Aberdâr  **·** Aberpennar  **·** Glynrhedynog  **·** Llantrisant  **·** Pontypridd  **·** Y Porth  **·** Tonypandy  **·** Treorci
  
**Pentrefi**  

Aberaman  **·** Abercwmboi  **·** Abercynon  **·** Abernant  **·** Y Beddau  **·** Blaenclydach  **·** Blaencwm  **·** Blaenllechau  **·** Blaenrhondda  **·** Brynna  **·** Brynsadler  **·** Cefn Rhigos  **·** Cefnpennar  **·** Cilfynydd  **·** Coed-elái  **·** Coed-y-cwm  **·** Cwmaman  **·** Cwm-bach  **·** Cwm Clydach  **·** Cwmdâr  **·** Cwm-parc  **·** Cwmpennar  **·** Y Cymer  **·** Dinas Rhondda  **·** Y Ddraenen Wen  **·** Efail Isaf  **·** Fernhill  **·** Ffynnon Taf  **·** Y Gelli  **·** Gilfach Goch  **·** Glan-bad  **·** Glyn-coch  **·** Glyn-taf  **·** Y Groes-faen  **·** Hirwaun  **·** Llanharan  **·** Llanhari  **·** Llanilltud Faerdref  **·** Llanwynno  **·** Llwydcoed  **·** Llwynypïa  **·** Y Maerdy  **·** Meisgyn  **·** Nantgarw  **·** Penderyn  **·** Pendyrus  **·** Penrhiw-ceibr  **·** Penrhiw-fer  **·** Penrhys  **·** Pentre  **·** Pentre'r Eglwys  **·** Pen-yr-englyn  **·** Pen-y-graig  **·** Pen-y-waun  **·** Pont-y-clun  **·** Pont-y-gwaith  **·** Y Rhigos  **·** Rhydyfelin  **·** Ton Pentre  **·** Ton-teg  **·** Tonyrefail  **·** Tonysguboriau  **·** Trealaw  **·** Trebanog  **·** Trecynon  **·** Trefforest  **·** Trehafod  **·** Treherbert  **·** Trehopcyn  **·** Trewiliam  **·** Tynewydd  **·** Wattstown  **·** Ynys-hir  **·** Ynysmaerdy  **·** Ynysybŵl  **·** Ystrad Rhondda
Mae **Tir Iarll** yn ardal, a fu gynt yn gwmwd, ym Morgannwg sy'n cynnwys plwyfi Llangynwyd, Betws, Cynffig a Margam.

Cafodd yr enw am iddo syrthio i feddiant Iarll Caerloyw yn sgîl Goresgyniad y Norman.

Mae wedi bod yn fagwrfa i feirdd o gyfnod cynnar ac wedi ennill le arbennig iddo'i hun yn hanes llenyddiaeth Gymraeg. Mae'r beirdd a gysylltir â Thir Iarll trwy eu genedigaeth neu eu gwaith yn cynnwys Rhys Brydydd, ei fab Rhisiart ap Rhys, Gwilym Tew a fu'n berchen ar Lyfr Aneirin am gyfnod, y pencerdd Lewys Morgannwg (fl. 1520-1565), Siôn Bradford, Dafydd Benwyn. Yn ddiweddarach, ffugiodd Iolo Morganwg lawer o gerddi a dogfennau sy'n ymwneud â Thir Iarll a'i droi yn fagwrfa beirdd a etifeddasai ddysgeidiaeth y derwyddon ac a gynhaliai ddefodau 'Gorsedd Beirdd Ynys Prydain' dros y canrifoedd.

Roedd diwylliant Cymraeg yr ardal yn unigryw. Dyma fro oedd yn enwog am ei chwndidau a'i thribannau. Roedd gan y fro draddodiad llên gwerin cryf. Ym mhlwyf Llangynwyd ("yr henblwyf") y blodeuodd y Fari Lwyd, er enghraifft. Yn Nhir Iarll hefyd y mae Cefn Ydfa, cartref Ann Maddocks, "Y Ferch o Gefn Ydfa".

Mae un o gerddi grymusaf a mwyaf adnabyddus y prifardd Gerallt Lloyd Owen yn deyrnged i'r Tir Iarll a fu. Dyma ran ohono:

Bu'r hen iaith ar y bryniau hyn
yn aflonyddu flynyddoedd
yn ôl, hen iaith
ein hatgofion ni.
(*Cerddi'r Cywilydd*)

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Llyfryddiaeth
-------------

* G. J. Williams, *Traddodiad Llenyddol Morgannwg* (Caerdydd, 1948)