Arlunydd Ffrengig oedd **Henri Matisse** (31 Rhagfyr 1869 – 3 Tachwedd 1954). Roedd yn un o arlunwyr enwocaf yr 20g am ei ddefnydd o liw a'i arddull rhydd. Dylunydd, argraffwr a cherflunydd oedd ef, ond fe'i adnabyddir yn bennaf fel peintiwr.

Gyda Pablo Picasso a Marcel Duchamp ystyrir Matisse yn o'r tri arlunydd a oedd yn bennaf gyfrifol am ysbrydoli'r datblygiadau chwyldroadol yng nghelfyddydau gweledol yr 20g.

Er iddo gael ei labelu yn wreiddiol fel rhan o'r grŵp Fauve, erbyn y 1920au fe'i cydnabuwyd fel un a oedd yn driw i draddodiad clasurol peintio Ffrengig.

Bywyd Cynnar
------------

Ganed ef yn **Henri-Émile-Benoît Matisse** yn Le Cateau-Cambrésis, Nord-Pas-de-Calais, Ffrainc, a magwyd ef yn Bohain-en-Vermandois yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc, lle'r oedd gan ei rieni fusnes hadau. Ym 1887 aeth i Baris i astudio'r gyfraith, ac wedi pasio ei arholiadau, bu'n gweithio fel gweinyddwr llys yn Le Cateau-Cambrésis. Dechreuodd arlunio ym 1889, a phenderfynodd ddod yn arlunydd. Dychwelodd i Baris i astudio, ac ym 1897 a 1898, ymwelodd â'r arlunydd John Peter Russell ar ynys Belle Île ar arfordir Llydaw. Cyflwynodd Russell waith Vincent van Gogh iddo, a newidiodd Matisse ei arddull yn llwyr. Dylanwadwyd arno hefyd gan Paul Cézanne, Gauguin a Paul Signac, a chan arlunwaith Japaneaidd. Cynhaliodd ei arddangosfa gyntaf ar ei ben ei hun ym 1904. Ym 1905 symudodd i dde Ffrainc.

Fauvisme
--------

Roedd Matisse ac André Derain yn brif arweinwyr Fauvisme, mudiad celfyddydol a ddechreuodd tua 1900 ac a barhaodd hyd nes tua 1910. Ymhlith aelodau eraill y grŵp oedd Georges Braque, Raoul Dufy a Maurice de Vlaminck.
Roedd eu lluniau'n cyfleu teimlad gyda defnydd gwyllt, amhersain o liwiau gan ddiystyru lliwiau go iawn y pwnc dan sylw. Roedd newydd-deb eu harddull yn syfrdanu rhai o'r beirniaid, gydag un yn disgrifio eu gwaith fel 'Pot paent wedi'i daflu yn wyneb y cyhoedd'.

Pan arddangoswyd eu gwaith yn yr un oriel â cherflun traddodiadol fe ddywedodd beirniad arall fod y cerflun *parmi les fauves* (ymhlith yr anifeiliaid gwylltion) ac fe gydiodd yr enw Fauve.
Ar ddiwedd ar y mudaid Fauve, parhaodd Matisse i fod yn gynhyrchiol. Symudodd i Montparnasse ym Mharis a oedd yn boblogaidd gydag arlunwyr ifanc, er bod ei wisg geidwadol a'i arferion gwaith trefnus yn gwbl groes i fywyd Bohemaidd yr ardal. Yn awyddus i ddarganfod dylanwadau newydd, teithiodd i Algeria, Morocco a Sbaen yn ymddiddori mewn celf Affricanaidd ac Arabaidd.

Gertrude Stein ac Académie Matisse
----------------------------------

Llofnod Matisse
Ym 1906 daeth yn gyfeillgar â Pablo Picasso, a oedd ddeuddeg mlynedd yn iau. Yn ffrindiau oes, fe gymharwyd eu gwaith yn aml, er i Matisse gweithio'n bennaf o natur a Picasso o'r dychymyg.
Cyfarfu'r ddau yn salon y casglwyr ariannog, teulu'r Stein. Daeth Gertrude Stein a'i chyfeillion, y chwiorydd Cone, yn noddwyr i Matiesse a Picasso gan brynu llawer o'u gweithiau. Sefydlodd ei gyfeillion *Académie Matisse* ym Mharis, a bu Matisse yn dysgu yno o 1911 hyd 1917.

Ail Ryfel Byd
-------------

Ym 1939 gwahanodd o'i wraig wedi 41 mlynedd. Ym 1941, yn dilyn llawdriniaeth, bu rhaid iddo ddefnyddio cadair olwyn. A'i symudiad wedi'i gyfyngu, fe ddechreuodd 'beintio gyda siswrn' gan greu *collages* o bapur yn dangos ei allu i ddod â'i ddawn gyda lliwiau i gyfrwng newydd. Yn y 1940au fe weithiodd fel dylunydd graffig yn cynhyrchu darluniau ar gyfer llyfrau a thros gant o lithograffau.

Er ei fod yn anwleidyddol, fe'i syfrdanwyd pan glywodd am ei ferch Marguerite, a oedd wedi bod yn aelod o'r Résistance yn erbyn y Natsïaidd, yn cael ei harteithio (bron hyd nes iddi farw) mewn carchar yn Rennes. Fe anfonwyd Marguerite i Wersyll-garchar Ravensbrück ond llwyddodd ddianc oddi ar y trên a oedd yn ei chludo yn ystod ymosodiad bomio. Wedi iddi guddio mewn coedwig fe'i hachubwyd gan ymladdwyr y Résistance.

Blynyddoedd olaf
----------------

Ym 1951 gorffennodd Matisse brosiect pedair blynedd yn cynllunio addurniadau a ffenestri ar gyfer y Chapelle du Rosaire de Vence, a adnabyddir yn 'Capel Matisse'

Yn ôl y miliwnydd David Rockefeller, gwaith olaf Matisse oedd cynllunio ffenestri ar gyfer eglwys ym Pocantico Hills ger ystâd Rockefeller i'r gogledd o Efrog Newydd

Bu farw Matisse yn 84 oed ym 1954. Fe'i gladdwyd ym Monastère Notre Dame de Cimiez ger Nice.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Myers, Terry R. (July–August 2010). "Matisse-on-the-Move". *The Brooklyn Rail*. .
2. ↑  "Tate Modern: Matisse Picasso". Tate.org.uk. Cyrchwyd 13 February 2010.
3. ↑  Adrian Searle (7 Mai 2002). "Searle, Adrian, "A momentous, tremendous exhibition"". *Guardian*. UK. Cyrchwyd 13 Chwefror 2010.
4. ↑  "Trachtman, Paul, *Matisse & Picasso*, Smithsonian, February 2003". Smithsonianmag.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-05-08. Cyrchwyd 13 February 2010.
5. ↑  "Duchamp's urinal tops art survey". news.bbc.co.uk. 1 Rhagfyr 2004. Cyrchwyd 10 Rhagfyr 2010.
6. ↑  Wattenmaker, Richard J.; Distel, Anne, et al. (1993). *Great French Paintings from the Barnes Foundation*. New York: Alfred A. Knopf. ISBN 0-679-40963-7. p. 272
7. 1 2  John Elderfield, The *"Wild Beasts" Fauvism and Its Affinities,* 1976, Museum of Modern Art, p.13, ISBN 0-87070-638-1
8. ↑  Freeman, Judi, et al. *The Fauve Landscape*, 1990, Abbeville Press, p. 13, ISBN 1-55859-025-0.
9. ↑  Chilver, Ian (gol.). "Fauvism" Archifwyd 2011-11-09 yn y Peiriant Wayback. *The Oxford Dictionary of Art* (Oxford University Press, 2004)
10. ↑  Heftrig, Ruth; Olaf Peters; Barbara Maria Schellewald [editors] (2008), *Kunstgeschichte im "Dritten Reich": Theorien, Methoden, Praktiken*, Akademie Verlag, p. 429; Spurling, Hilary, *Matisse the Master: A Life of Henri Matisse, the Conquest of Colour, 1909–1954*, p.424.
11. ↑  *Sister Jacques-Marie Influence for Matisse's Rosary Chapel, Dies*, NY Times, 29 September 2005 Retrieved 27 July 2010
12. ↑  David Rockefeller, It is a pleasure to welcome you to the Union Church of Pocantico Hills Archifwyd 2011-07-26 yn y Peiriant Wayback. Union Church of Pocantico Hills website, adalwyd 30 Gorffennaf 2010

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 42630086
* LCCN: n79054729
* ISNI: 0000 0001 2130 0449
* GND: 118578847
* SELIBR: 207091
* SUDOC: 027017303
* BNF: cb11915136j (data)
* BIBSYS: 90066003
* ULAN: 500017300
* NLA: 35334702
* NDL: 00449131
* NCL: 000164674
* NKC: jn20000603932
* The SBN id CFIV027959 is not valid.
* RLS: 000023582
* BNE: XX952438
* CiNii: DA00368132
* KulturNav: id

 |