David Davies (A.S. dros Faldwyn a daeth, maes o lawr yn Barwn 1af Davies) a wnaeth gymaint i gefnogi'r Undeb yn ariannol ac yn weithredol
Roedd Gwilym Davies yn un arall o brif sylfaenwyr yr Undeb
Annie Jane Hughes Griffiths, Cadeirydd yr Undeb a prif ffigwr Apêl Heddwch Menywod Cymru yn 1923-24
Mudiad ryngwladol dros heddwch a chyd-ddealltwriaeth fyd-eang oedd **Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru** (Saesneg: *Welsh League of Nations Union*) a fodolau rhwng 1918 a 1946. Roedd yn rhan o drefniant ryngwladol fwy, Undeb Cynghrair y Cenhedloedd.

Cyd-destun ryngwladol
---------------------

Arwyddlun Cynghrair y Cenhedloedd yn 1939, er noder, na bu erioed faner swyddogol i'r sefydliad
Ffurfiwyd y *League of Nations Union* ar 13 Hydref 1918 trwy uno'r *League of Free Nations Association* a'r *League of Nations Society*, dau sefydliad hŷn oedd eisoes yn gweithio i sefydlu system newydd a thryloyw o gysylltiadau rhyngwladol, hawliau dynol (fel ac ar gyfer heddwch byd-eang trwy ddiarfogi a diogelwch cyffredinol ar y cyd, yn hytrach na dulliau traddodiadol megis cydbwysedd pŵer a chreu blociau pŵer trwy gytundebau cyfrinachol. Ffurfiwyd Undeb Cynghrair y Cenhedloedd (League of Nations Union, LNU) ym mis Hydref 1918 ym Mhrydain Fawr i hyrwyddo cyfiawnder rhyngwladol, cyd-ddiogelwch a heddwch parhaol rhwng cenhedloedd yn seiliedig ar ddelfrydau Cynghrair y Cenhedloedd.

Cefndir a gwaddol
-----------------

Yn rhagflaenydd Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru (WCIA) heddiw, sefydlwyd Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru (WLNU) yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf i gefnogi pobl Cymru gyfan i ymgyrchu dros Heddwch a Chydweithrediad Rhyngwladol. 

### Mudiad torfol

Bu’r WLNU yn rhan o wead y rhan fwyaf o gymunedau Cymreig yn ystod y cyfnod rhwng y ddau ryfel byd, gyda 1,014 o grwpiau cymunedol a 61,262 o aelodau yn cymryd rhan weithredol yng ngweithgareddau ymgyrchu’r Gynghrair. llofnododd 390,296 Ddeiseb Heddwch Merched Cymru 1923 i America; pleidleisiodd 1,025,040 ym Mhleidlais Heddwch 1935 a drefnwyd gan UCCC.

### Neges Heddwch ac Ewyllys Da

Mae Neges Heddwch ac Ewyllys Da Ieuenctid yr Undeb Ieuenctid WLNU yn parhau trwy Urdd Gobaith Cymru hyd heddiw (gan nodi ei ganmlwyddiant yn 2022); a’r Deml Heddwch, a agorwyd ym mis Tachwedd 1938 fel pencadlys sy’n ‘addas i un o fudiadau amlycaf Cymru’, yn parhau cenhadaeth WLNU heddiw trwy ddysgu byd-eang, gweithredu byd-eang a gwaith partneriaethau byd-eang WCIA.

Sefydlu
-------

Dirprwyaeth Apêl Heddwch Menywod Cymru yn yr UDA, llofnododd dros 390,000 o fenywod Cymru ddeiseb yn galw ar i'r UDA arwain yr ymgyrch dros heddwch byd-eang. Bu'r Undeb yn hollbwysig yn y trefniadaeth yma
Wedi’i gynnig yn wreiddiol gan y sylfaenydd David Davies (A.S. dros Faldwyn a daeth, maes o lawr yn Barwn 1af Davies) yn Eisteddfod Genedlaethol Castell-nedd ym mis Awst 1918, dechreuodd WLNU fel ‘pwyllgor rhanbarthol’ o’r Gynghrair Brydeinig, a drefnodd gynhadledd gyntaf Cynghrair Cymru yn Llandrindod ar 25 Mai 1920. Fodd bynnag, ni lwyddodd y trefniant hwn sy’n canolbwyntio ar Lundain i ‘gyflwyno’r her’ i gymunedau Cymraeg ac ar 10 Ionawr 1922 (ail ben-blwydd eisteddiad cyntaf y Gynghrair yng Ngenefa) cyfarfu sylfaenwyr WLNU David Davies a’r Parch Gwilym Davies ym Mhlas Dinam, Llandinam (Powys) i greu ymgyrch a fyddai’n "symud pobl Gwalia … pob dyn, gwraig a phlentyn dros heddwch".

Cymeradwywyd eu cynigion – ar gyfer corff cenedlaethol Cymreig lled-ymreolaethol yn gysylltiedig â'r Gynghrair Brydeinig, ond yn cynnal ei ymgyrchoedd cyflenwol ei hun – mewn cyfarfod o Bwyllgor Cynghrair Cymru ar 31 Ionawr 1922 yn Amwythig; lle addawodd David Davies "gwaddoli’r Undeb ag arian… i sicrhau ei barhad." Penodwyd Gwilym Davies yn Gyfarwyddwr Mygedol, gan gymryd gofal swyddfa LNU Cymru yn wythnos gyntaf mis Chwefror (gweler Adroddiad y Cyfarwyddwyr Anrh. Ebrill 1922), ac ar adeg y Pasg 1922 yn Llandrindod cynhaliwyd cynhadledd genedlaethol gyntaf Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru.
​

Gweinyddiaeth ac ymgyrchoedd
----------------------------

O dan arweiniad trefniadol y Parch Gwilym Davies a’r Cadeirydd Annie Jane Hughes Griffiths, a chyda chefnogaeth ariannol David Davies o Landinam a’i chwiorydd Gwendoline a Margaret (a gefnogodd weithgareddau addysg heddwch ac a ariannodd swyddfeydd yr Undeb), yr WLNU drwy’r 1920au a Dilynodd y 1930au ymgyrchoedd Heddwch rhyngwladol proffil uchel a oedd yn ysgogi poblogaeth Cymru i gefnogi rhyngwladoldeb, gan anelu at gryfhau sefydliadau cydweithredu byd-eang megis Cynghrair y Cenhedloedd, Sefydliad Llafur Rhyngwladol, ac eraill.

Roedd ffocws arbennig o gryf ar drosoli cysylltiadau Cymru ag America drwy’r ‘Cymry Americanaidd’ ar wasgar – Deiseb Heddwch Merched 1923 i America; Cofeb Arweinwyr Ffydd 1925; ymgyrch Pact Kellogg 1928 – ac Arlywydd yr Unol Daleithiau Theodore Roosevelt a’r Prif Ustus Anerchodd Evan Hughes yn agoriad Teml Heddwch Cymru ym 1938.

Casgliad Adroddiadau Blynyddol
------------------------------

Mae casgliad o Adroddiadau Blynyddol Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru a gyhoeddwyd rhwng 1922 a'r un olaf yn 1943) wedi eu digido ac ar wefan Casgliad y Werin. Mae'r casgliad hwn yn cynnwys pob adroddiadau blynyddol Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru a gynhyrchwyd gan y mudiad rhwng 1922-1943. Lleolir copïau corfforol o'r adroddiadau hyn yn y Deml Heddwch. Roedd yr adroddiadau blynyddol yn dangos sut roedd Cymru'n hyrwyddo'r Gynghrair ar lefel leol, genedlaethol a rhyngwladol. Fel arfer byddent yn cynnwys trafodaeth ar y canghennau, aelodaeth a digwyddiadau a ddefnyddiwyd i hysbysebu'r Gynghrair. Maent wedi'u digido gan Ganolfan Materion Rhyngwladol Cymru i nodi diwedd prosiect 'Cymru Dros Heddwch'.

Dolenni allannol
----------------

* Erthygl ar yr Undeb yn Saesneg
* Archif yr Undeb, 'League of Nations Union+' yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Adroddiadau Blynyddol UCCC ar wefan Casgliad y Werin Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  "The Welsh League of Nations Union (WLNU), 1918-1946". Gwefan Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru. Cyrchwyd 24 Ionawr 2024.
2. ↑  "League of Nations Union Collected Records, 1915-1945". *Swarthmore College Peace Collection*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-01-31. Cyrchwyd 2009-02-26.
3. ↑  "LNU - League of Nations Union Collection". *LSE Library Services*.
4. ↑  "Adroddiadau Blynyddol Cynghair y Cenhedloedd Cymru (1922-1943)". Gwefan Casgliad y Werin. Cyrchwyd 24 Ionawr 2024.