recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Llu milwrol sy'n gyfrifol am ymgyrchoedd Unol Daleithiau America yn y gofod yw **Llu Gofod yr Unol Daleithiau** (Saesneg: *United States Space Force*, USSF) sydd yn un o chwe changen Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau. Er nad yw'n rhan o Awyrlu'r Unol Daleithiau, fe'i rheolir gan Adran Awyrlu'r Unol Daleithiau. Hon yw'r gangen leiaf o'r lluoedd arfog Americanaidd, a chanddi 8,600 o aelodau yn Ionawr 2023. Sefydlwyd yr USSF ar 20 Rhagfyr 2019 wedi i'r Arlywydd Donald Trump arwyddo'r Ddeddf i Awdurdodi Amddiffyn Cenedlaethol ar gyfer Blwyddyn Gyllidol 2020.

Rhennir yr USSF yn dair prif adran: Rheolaeth Ymgyrchoedd Gofod (SpOC), sy'n gyfrifol am ymgyrchoedd yn y gofod, gan gynnwys rheoli lloerennau, rhybuddio am daflegrau, cadw golwg ar sbwriel sy'n cylchdroi'r Ddaear, ac amddiffyn rhag ymosodiadau'r gelyn o'r gofod; Rheolaeth Systemau Gofod (SSC), sy'n cynhyrchu, comisiynu a datblygu systemau gofod, gan gynnwys lloerennau, cerbydau lansio, a gorsafoedd rheolaeth o'r ddaear; a Rheolaeth Hyfforddiant a Pharodrwydd Gofod (STARCOM), sy'n gyfrifol am hyfforddiant, addysg, a datblygiad proffesiynol aelodau'r Llu Gofod.

Hwn ydy un o chwe llu gofod cenedlaethol yn y byd, a'r unig un sydd yn annibynnol ar ganghennau eraill y lluoedd arfog—mae lluoedd tebyg yn Ffrainc, Iran, Rwsia, a Sbaen ynghlwm wrth yr awyrlu neu gangen awyrofod, ac mae llu gofod Gweriniaeth Pobl Tsieina yn rhan o'r Llu Cefnogol Strategol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Air Force, U.S. (18 Ionawr 2023). "Department of the Air Force FY 2023 Budget Overview" (PDF). *U.S. Air Force* (yn Saesneg). Cyrchwyd 11 Mawrth 2023.
2. ↑  Ryan Browne (20 Rhagfyr 2019). "With a signature, Trump brings Space Force into being". *CNN*. Cyrchwyd 21 Ionawr 2020.
Ffilm am berson gan y cyfarwyddwr Riccardo Donna yw ***Io Sono Mia*** a gyhoeddwyd yn 2019. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Io sono Mia*** ac fe'i cynhyrchwyd gan Luca Barbareschi yn yr Eidal; y cwmni cynhyrchu oedd Nexo Digital. Lleolwyd y stori yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan Nexo Digital.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Duccio Camerini, Antonio Gerardi, Dajana Roncione, Edoardo Pesce, Gioia Spaziani, Lucia Mascino, Maurizio Lastrico, Nina Torresi, Serena Rossi, Simone Gandolfo a Corrado Invernizzi. Mae'r ffilm *Io Sono Mia (Ffilm, 2019)* yn 103 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2019. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Parasite* sef ffilm gomedi-arswyd gan Bong Joon Ho. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Riccardo Donna ar 12 Medi 1954 yn Torino.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Riccardo Donna nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *C'era una volta Studio Uno* |  | yr Eidal |  |  |
| *Casa famiglia* |  | yr Eidal | Eidaleg |  |
| *Come fai sbagli* |  | yr Eidal | Eidaleg | 2016-01-01 |
| *Fuoriclasse* |  | yr Eidal | Eidaleg |  |
| *Nebbie e delitti* |  | yr Eidal | Eidaleg |  |
| *Passioni* |  | yr Eidal | Eidaleg |  |
| Questo Piccolo Grande Amore |  | yr Eidal | Eidaleg | 2009-01-01 |
| *Raccontami* |  | yr Eidal | Eidaleg |  |
| *Raccontami una storia* |  | yr Eidal | Eidaleg |  |
| *Romeo and Juliet* |  | yr Eidal |  |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Ioga Bikram** yn system o ioga poeth, sef math o ioga fel ymarfer corff, a ddyfeisiwyd gan Bikram Choudhury ac sy'n seiliedig ar ddysgeidiaeth BC Ghosh, a ddaeth yn boblogaidd yn y 1970au cynnar. Mae dosbarthiadau'n cynnwys dilyniant sefydlog o 26 asana, wedi'u hymarfer mewn ystafell wedi'i chynhesu i 105 °F (41 °C)
 gyda lleithder o 40%, wedi'i fwriadu i efelychu hinsawdd rhanau o India. Mae carpedi wedi'u gosod yn yr ystafell ac mae'r waliau wedi'u gorchuddio â drychau. Gall yr hyfforddwr addasu ystum ioga'r myfyrwyr. Roedd arddull addysgu Choudhury ar adegau'n hynod o ddigywilydd.

Lledaenodd Ioga Bikram yn gyflym ar draws America a'r byd gorllewinol, gan gyrraedd uchafbwynt o ryw 1,650 o stiwdios mewn o leiaf 40 o wledydd yn 2006. Ceisiodd Choudhury ddal ei afael ar hawlfraint y dilyniant Bikram yn 2011, ac am flynyddoedd; yn y diwedd, roedd yn aflwyddiannus. Yn 2016, wynebodd achosion cyfreithiol a chyhuddiadau o ymosodiad rhywiol, a ffodd Choudhury i India, gan adael *Bikram Yoga Inc*. i gael ei redeg gan eraill.

Arddull
-------

 Mae 26 osgo Ioga Bikram Yoga'n cynnwys rhai fel Dandayamana-Janushirsasana na ddefnyddir yn eang mewn arddulliau eraill.
Mae dosbarthiadau Cyfres Cychwynnol Ioga Bikram yn rhedeg am 90 munud ac maent bob amser yn cynnwys 26 ystum, sef dilyniant sefydlog o 24 asanas a dau pranayama (yr arfer iogig o ganolbwyntio ar anadlu tra'n ymarfer asanas) a'r olaf yw Kapalabhati, shatkarma (puro). Mae'r ystafell wedi'i ffitio â drychau a charpedi; yn aml, gall yr athro addasu'r asana ar gyfer y myfyrwyr unigol, a gall y myfyriwr hefyd addasu eu hosgo eu hunain gan ddefnyddio'r drychau.

Hawlfraint
----------

Honnodd Choudhury, gan ddechrau yn 2011, fod Ioga Bikram dan hawlfraint ac na ellid ei ddysgu na'i gyflwyno gan unrhyw un nad oedd wedi'i awdurdodi. Yn y flwyddyn honno, cychwynnodd Choudhury achos cyfreithiol yn erbyn *Yoga to the People*, stiwdio ioga gystadleuol a sefydlwyd gan gyn-fyfyriwr Choudhury a gyda lleoliad ger un o stiwdios *Bikram Yoga* yn Efrog Newydd, ac yn ddiweddarach cychwynnodd un arall yn erbyn yr *Evolation Yoag y*n Florida. Collodd Choudhury yn y ddau achos ac apeliodd yn erbyn y penderfyniad, ond yn y pen draw gwrthododd y Llys Apêl ei hawliad o berchnogaeth yr hawlfiau dros ystumiau ioga o fewn Ioga Bikram.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Godwin, Richard (18 Chwefror 2017). "'He said he could do what he wanted': the Scandal that Rocked Bikram Yoga". *The Guardian*.
2. ↑  "26 Bikram Yoga Poses". www.bikramyogaposesguide.com.
3. ↑  Duffin, Erin. "The 26 Poses of Bikram Yoga". DoYouYoga. Cyrchwyd 20 Tachwedd 2019.
4. ↑  Achanta, Ramya (13 Awst 2019). "The 26 Bikram Yoga Poses – A Complete Step-By-Step Guide". StyleCraze.
5. ↑  Tripp, Megan (11 Medi 2013). "Hot Yoga vs Bikram Yoga: What's The Difference?". *Boston Magazine*.
6. ↑  Dolan, Maura (9 Hydref 2015). "Downward dog duplication? Relax, yoga poses can't be copyrighted, court rules". *Los Angeles Times*. Cyrchwyd 2018-10-11.
7. ↑  "Court Says Bikram Choudhury Can't Copyright His Yoga Poses". *Time* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-10-11.
Gwleidydd yw **James Michael Davies** (ganwyd 27 Chwefror 1980) sy'n Aelod Seneddol dros Ddyffryn Clwyd. Yn etholiad 2015, cafodd ei ethol fel Aelod Seneddol (AS) ar gyfer Dyffryn Clwyd gyda 39% o'r bleidlais, o flaen yr aelod blaenorol, Chris Ruane a gafodd 38.4% o'r bleidlais. Daliodd Ruane y sedd am 18 mlynedd ond enillodd Davies o 237 pleidlais.

Yn etholiad brys 2017, daeth tro ar fyd, gyda James Davies yn colli i Chris Ruane o 2,379 gyda Llafur yn ennill 50.4% o'r bleidlais. Yn etholiad 2019 llwyddodd Davies i adennill y sedd gyda mwyafrif o 1,827.

Bywyd personol
--------------

Ganwyd Davies yn Llanelwy o fewn ei etholaeth, sydd yn gallu rhoi ei linach yn yr ardal o saith cenhedlaeth. Cafodd ei addysgu yn breifat yn Ysgol y Frenin, Caer. Mae'n feddyg sydd yn arbenigo mewn dementia. Cafodd Davies ei ethol i Gyngor Prestatyn yn 2004. Mae'n briod gyda Nina ac mae ganddynt ddau fab.


| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Chris Ruane** | **Aelod Seneddol dros Dyffryn Clwyd**2015 – 2017 | Olynydd:**Chris Ruane** |
|
| Rhagflaenydd:**Chris Ruane** | **Aelod Seneddol dros Dyffryn Clwyd**2019 – | Olynydd:**deiliad** |

Cyfeiriadau
-----------
Y Diwrnod Du; 1910. Ada Wright (o bosib) yn cael ei churo o flaen drws Tŷ'r Cyffredin, Llundain
Ffeminist o Loegr oedd **Jessie Murray** (9 Chwefror 1867 - 25 Medi 1920) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel seicdreiddiwr a swffragét.

Fe'i ganed yn Hazaribagh, India a bu farw yn Twickenham, Llundain. Wedi gadael yr ysgol astudiodd meddygaeth gyda Choleg y Preceptors a'r *Worshipful Society of Apothecaries* ym Mhrifysgol Durham a Choleg y Brifysgol Llundain; mynychodd hefyd ddarlithoedd y seicolegydd Ffrengig Pierre Janet yn y Collège de France, Paris.

Roedd Murray yn aelod o Gynghrair Rhyddid Menywod (*Women's Freedom League*) a'r *Women's Tax Resistance League* , dau sefydliad a ymgyrchai'n uniongyrchol yn eu hymgyrch dros bleidlais menywod (etholfraint). Yn 1910 cymerodd hi a'r newyddiadurwr Henry Brailsford ddatganiadau o'r swffragetiaid a oedd wedi cael eu cam-drin yn ystod arddangosiadau "Dydd Gwener Du" yn Nhachwedd y flwyddyn honno. Cyflwynwyd eu memorandwm mewn print i'r Swyddfa Gartref, ynghyd â chais ffurfiol am ymchwiliad cyhoeddus; gwrthododd yr Ysgrifennydd Cartref, Winston Churchill, gyflawni hynny.

Agorodd Murray a'i ffrind agos Julia Turner y *Medico-Psychological Clinic*, endid arloesol a ddarparodd werthusiad a thriniaeth seicolegol, fforddiadwy i deuluoedd dosbarth canol. Daeth nifer o'r staff a weithiodd ac a hyfforddwyd yn y clinig yn brif seicdreiddwyr. Dyfarnwyd MD i Murray gan Brifysgol Durham ym 1919. Yn fuan wedyn cafodd ddiagnosis o ganser yr ofari; bu farw ym mis Medi 1920, yn 53 oed.

14 Endsleigh Street, lle bu Murray a Turner yn byw, a lle agorwyd y clinic *Medico-Psychological*

Magwraeth
---------

Ganed Jessie Margaret Murray yn Hazaribagh, India India ar 9 Chwefror 1867 i Hugh Hildyard a Frances Jane Murray. Roedd Hildyard yn is-gapten y Magnelau Brenhinol ac roedd gan y cwpl ddwy ferch arall, y ddwy'n iau na Jessie. Tua 1880, teithiodd Frances Murray a'i phlant i Gaeredin, ac erbyn 1891 roeddent yn byw yn Llundain. Bum mlynedd yn ddiweddarach, roedd y teulu'n byw yn Bayswater, Gorllewin Llundain, pan fu farw Hugh, y tad, a oedd wedyn yn gyrnol wedi ymddeol.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *The Daily Chronicle*. 26 Ebrill 1911, dyfynnwyd yn Valentine 2009, tt. 149–150.
2. ↑  Valentine 2009, t. 150.
Mae ***Její pastorkyňa*** (*Ei llysferch*; yn aml adnabyddir fel ***Jenůfa)*** yn opera mewn tair act gan Leoš Janáček i libreto Tsiec gan y cyfansoddwr, wedi'i seilio ar y ddrama *Její pastorkyňa* gan Gabriela Pressová. Perfformiwyd gyntaf yn Theatr Cenedlaethol, Brno ar 21 Ionawr 1904. Cyfansoddwyd rhwng 1896 a 1902, dyma'r un o'r operâu cyntaf i gael ei hysgrifennu mewn rhyddiaith.

Dyma'r cyntaf o operâu Janáček i ddefnyddio ei lais cerddorol nodweddiadol, mae'n stori greulon o fabanladdiad ac adbryniant. Yn debyg i'r ddrama wreiddiol, mae'n enwog am ei realaeth. Erbyn heddiw clywir fersiwn gwreididol y cyfansoddwr, roedd poblogrwydd *Jenůfa* yn gyfrifol am addasiad fersiwn gan Karel Kovařovic, gan newid beth cafodd ei ystyru yn arddull echreiddig. Ar ôl iddi gael ei haddasu, cafodd ei derbynio'n dda, yn gyntaf yn Prague, ac yn enwedig ar ôl ei pherfformiad yn Vienna. Bu mwy na 70 mlynedd tan i gynulleidfaoedd glywed fersiwn Janáček gwreiddiol.

Ysgrifennodd Janáček agorawd i'r opera, ond penderfynodd nid i'w ddefnyddio. Cafodd ei seilio ar gân o'r enw *Žárlivec (y dyn genfigennus*). Caiff ei berfformio fel darn cyngerdd o'r enw *Žárlivost (Cenfigen)*, JW 6/10.

Cyflwynodd y cyfansoddwr y gwaith i'w ferch Olga (m. 1903), fel a wnaeth gyda'r cyfansoddiad corawl *Galargan ar Farwolaeth Merch Olga.*

Cymeriadau
----------

| Cymeriad | Llais |
| --- | --- |
| Jenůfa | soprano |
| Laca Klemeň | tenor |
| Števa Buryja | tenor |
| Kolstelnička Buryjovka | soprano |
| Mamgu Buryjovka | contralto |
| Stárek, *fforman y felin* | bariton |
| Y Maer | bas |
| Gwraig y maer | mezzo-soprano |
| Karolka | mezzo-soprano |

Crynodeb
--------

Lleoliad: Tref yn Moravia 

Cyfnod: y pedweredd-ar-bymtheg ganrif

Mae'r plot yn dibynnu ar nifer o berthnasau yn y dref. Cyn i'r opera ddechrau, mae dau fab perchennog y felin, Mamgu Buryja, wedi priodi dwywaith, wedi cael plant, ac wedi marw. Mae eu gwragedd hefyd wedi marw, heb law am y Kostelnička (gweddw warden yr eglwys), gwraig yr ail fab a llysfam i Jenůfa. Mae traddodiad yn datgan mai dim ond Števa fydd yn etifeddu'r felin, plentyn i'r mab hynaf drwy ei ail briodas, gan adael ei hanner-brawd a'i genfither i ennill arian eu hunain.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  The description of the Universal Edition German-translated vocal score, 1944 republication, gives 1894–1903 instead- see OCLC 475447489
2. ↑  Kundera, Milan (2004). *Můj Janáček* (yn Tsieceg). Brno: Atlantis. t. 54. ISBN 80-7108-256-2.
3. ↑  Štědroň, Miloš (Trans. Ted Whang) (2006), "Jenůfa (Brno Janáček Opera Chorus and Orchestra, conductor František Jílek)" (CD). Leoš Janáček. Prague: Supraphon. SU 3869-2. Cite journal requires `|journal=` (help)CS1 maint: others (link) t.12
4. ↑  *Jealousy*, Classical Archives
Cerflunydd Fictorianaidd o fri oedd **John Gibson** (bed. 19 Mehefin 1790; marw 27 Ionawr 1866), a anwyd yn Nhŷ Capel Forddlas, Llansanffraid Glan Conwy ac a magwyd yn y Gyffin, ger Conwy. Astudiodd yn Rhufain gyda'r meistr Antonio Canova. Ymhlith ei waith mwyaf nodedig y mae Robert Peel a welir yn Abaty Westminster, cerflun o William Huskisson yn St George's Square ac un o'r Frenhines Victoria yn Mhalas Westminster.

Penderfynnodd y teulu symud i America, pan oedd yn 9 oed; wedi cyrraedd Lerpwl, fodd bynnag, penderfynnwyd bwrw angor yn y dref honno. Yno, prentisiodd gyda chwmni dodrefn cyn symud i ddysgu sut i greu cerfluniau allan o farmor, gyda'r Meistri Francis. Daeth i gysylltiad a rhai o geflunwyr mawr ei gyfnod wedi iddo symud i Lundain yn 1817. Bu'r hanesydd William Roscoe yn noddwr iddo am flynyddoedd; priododd ŵyres Roscoe â Henry Sandbach, o Hafodunos, Abergele, a bu hi a Gibson yn ffrindiau oes.

Ym Hydref 1817 symudodd i Rufain i weithio yng ngweithdy y cerflunydd Eidalaidd enwog Antonio Canova, efallai'r cerflunydd neo-glasurol mwya. Roedd ei gerfluniau i gyd yn yr arddull Glasurol, a cheisiodd Gibson atgyfodi'r arfer o beintio cerfluniau marmor gyda lliwiau llachar fel y gwnaeth y Groegiaid hynafol. Ef oedd hoff gerflunydd y Frenhines Victoria. Mae 10 o'i gerfluniau i'w gweld yn Academi Frenhinol y Celfyddydau yn Llundain a phump yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd.

Bu Gibson yn byw am gyfnod hir fel oedolyn yn Rhufain gyda’i bartner, yr arlunydd o Gymro, Penry Williams. Roedd ei waith enwocaf 'The Tinted Venus' wedi achosi dadlau pan gafodd ei arddangos gyntaf. Gellir ei weld yn awr yn Oriel Gelf Walker yn Lerpwl.

* The Tinted Venus*The Tinted Venus*
* The Tinted Venus*The Tinted Venus*
* AuroraAurora
* Y Duw Mawrth gyda CiwpidY Duw Mawrth gyda Ciwpid
* Love Cherishing the Soul.. yn Walker Art Gallery, Lerpwl.*Love Cherishing the Soul..* yn Walker Art Gallery, Lerpwl.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Irwin, David, "Antonio Canova, marchese d'Ischia | Italian sculptor", *Britannica.com*, cyrchwyd 1 Ebrill 2017
2. ↑  "Canòva, Antonio nell'Enciclopedia Treccani", Treccani.it, cyrchwyd 1 Ebrill 2017
3. ↑  Ellis, M. (1953). GIBSON, JOHN (1790-1866), R.A. cerflunydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 13 Meh 2022, o ; adalwyd 13 Mehefin 2022

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 20825865
* LCCN: nr2001010841
* ISNI: 0000 0000 8060 2546
* GND: 131753290
* SUDOC: 233016422
* BNF: cb16980142d (data)
* ULAN: 500115455
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Ffilm ddrama a chomedi rhamantaidd gan y cyfarwyddwr A. Bhimsingh yw ***Joru Ka Ghulam*** a gyhoeddwyd yn 1972. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***जोरू का गुलाम (1972 फ़िल्म)*** ac fe'i cynhyrchwyd yn India. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Hindi a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Kalyanji–Anandji. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Rajesh Khanna, Nanda ac Om Prakash. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1972. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Godfather* sef ffilm am gangstyrs Americanaidd gan Francis Ford Coppola. Hyd at 2022 roedd o leiaf wyth mil o ffilmiau Hindi wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm A Bhimsingh ar 1 Ionawr 1924 ym Madras Presidency a bu farw yn Chennai ar 3 Ionawr 1997. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1949 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd A. Bhimsingh nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Aadmi* |  | India | Hindi | 1968-01-01 |
| *Bhaaga Pirivinai* |  | India | Tamileg | 1959-01-01 |
| *Gopi* |  | India | Hindi | 1970-01-01 |
| *Iraivan Kodutha Varam* |  | India | Tamileg | 1978-01-01 |
| Joru Ka Ghulam |  | India | Hindi | 1972-01-01 |
| *Kalathur Kannamma* |  | India | Tamileg | 1960-01-01 |
| *Karunai Ullam* |  | India | Tamileg | 1978-09-29 |
| *Khandan* |  | India | Hindi | 1965-01-01 |
| *Main Chup Rahungi* |  | India | Hindi | 1962-01-01 |
| *Naya Din Nai Raat* |  | India | Hindi | 1974-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 18 Ebrill 2016.
Roedd **Huw Arwystli** (fl. 1542-1578) yn fardd canol oesol o blwyf Trefeglwys yng nghantref Arwystli, Sir Drefaldwyn. Mae tua chant a hanner o'i gerddi ar gadw yn Y Llyfrgell Genedlaethol, Archif Prifysgol Bangor a'r Amgueddfa Brydeinig.

Yn ôl y traddodiad roedd Huw yn ddyn cloff tlawd digartref, rhyw noson aeth i gysgu yn Eglwys Llandinam; wrth gysgu teimlodd bod rhywun wedi dod ato ac wedi gosod rhywbeth yn ei ben. Y bore wedyn derbyniodd cardod gan fenyw ac fe ddiolchodd iddi efo englyn cywrain, er na chanodd llinell o gan gynt; yr hyn oedd wedi ei brofi yn y nos oedd Duw yn rhoi dawn y bardd yn ei ben. Wedi hynny bu'n un o feirdd gorau a mwyaf toreithiog ei oes ac yn cael ei dderbyn i neuaddau'r uchelwyr i ganu iddynt a derbyn eu nawdd.

Er ei fod wedi derbyn ei ddawn i ganu trwy wyrth mewn eglwys, doedd hynny ddim yn rhwystr iddo ddefnyddio ei ddawn i ganu maswedd, gan gynnwys, o bosib, y gerdd hoyw cyntaf yn y Gymraeg *Mab wedi ymwisgo mewn Dillad Merch*  (er bod rhai yn awgrymu mae gwawdio actor yn chware rôl merch ydyw yn hytrach na dyn yn draws wisgo am resymau nwydus).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Huw Arwystli** |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur HUW ARWYSTLI ( fl. 1550 ) adalwyd 8 Medi 2015
2. ↑  *Montgomeryshire worthies*, Williams, Richard, 1894 t1  adalwyd 8 Medi 2015
3. ↑  "Notitle - Welsh Gazette and West Wales Advertiser". George Rees. 1909-09-02. Cyrchwyd 2015-09-08.
4. ↑  Welsh LGBT Timeline t 5  adalwyd 8 Medi 2015
5. ↑  *Gwisgoedd ac Ategolion yn Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol* Alaw Mai Jones (Traethawd Prifysgol ar gael i'w lawrlwytho o  Archifwyd 2015-09-06 yn y Peiriant Wayback.)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Bardd Cymraeg oedd **John Jenkin** (1716 – 1796) neu **Ioan Siencyn** (hefyd **Ioan Siengcin**).

Fe'i ganed ym mhlwyf Llechryd, Ceredigion yn 1716, yn fab i grydd a bardd gwlad. Cafodd ei brentisio fel crydd i'w dad a dysgodd elfennau barddoniaeth ganddo hefyd. O 1754 hyd 1793 enillodd ei fywiolaeth fel athro yn Nanhyfer, Sir Benfro, mewn un o ysgolion Griffith Jones, Llanddowror.

Fel bardd, roedd yn ymwybodol o grefft draddodiadol Beirdd yr Uchelwyr, er nad yn perthyn iddynt. Canai gerddi mawl ar y mesurau caeth a rhydd i uchelwyr ei fro. Cyhoeddwyd detholiad o'i gerddi yn 1823.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Casgliad o Ganiadau Difyr* (1823)

Cyhoeddwyd 'Cân i ddymuno llwyddiant i long newydd... a elwir Hebog' yn:

* E. G. Millward (gol.), *Blodeugerdd Barddas o Gerddi Rhydd y Ddeunawfed Ganrif* (Cyhoeddiadau Barddas, 1991). Rhif 47.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Bardd ac ysgrifwr o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Julio Herrera y Reissig** (9 Ionawr 1875 – 18 Mawrth 1910). Roedd yn un o lenorion y mudiad *modernismo* ac yn aelod o *Generación del 900*.

Ganwyd ym Montevideo i deulu cefnog. Ei ewythr oedd Julio Herrera y Obes, Arlywydd Wrwgwái o 1890 i 1894. Bu'n dioddef o galon sâl drwy gydol ei oes, a bu'n rhaid iddo ymddeol o'i swyddi fel clerc y Swyddfa Dollau ac arolygydd cynorthwyol yr ysgolion cynradd oherwydd ei afiechyd. Ymunodd â bywyd bohemaidd Montevideo, tra'n dibynnu ar ei deulu am arian, ac arloesodd technegau newydd a themâu rhyfedd ym marddoniaeth Sbaeneg. Cyhoeddodd y cylchgrawn llenyddol *La Revista* (1899–1900).

Cafodd drawiad ar ei galon yn 1900. Ysgrifennodd sawl cyfrol o farddoniaeth a rhyddiaith, nifer ohonynt a gyhoeddwyd wedi ei farwolaeth: *Los maitines de la noche* (1902), *Epílogo wagneriano a la "política de fusión"* (1902), *Poemas violetas* (1906), *La vida* (1906), *Los peregrinos de piedra* (1909), *Pianos crepusculares* (1910), *Las pascuas del tiempo* (1913), *Prosas: Críticas, cuentos, comentarios* (1918), *Ópalos: Poemas en prosa* (1919), *Los parques abandonados* (1919), a *Las lunas de oro* (1924).

Bu farw ym Montevideo yn 35 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Georgette Magassy Dorn, "Herrera Y Reissig, Julio (1875–1910)" yn *Encyclopedia of Latin American History and Culture* (Gale, 2008). Adalwyd ar 27 Ebrill 2019.
2. ↑  (Saesneg) Julio Herrera y Reissig. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 27 Ebrill 2019.

Darllen pellach
---------------

* Mario Alvarez, *Ensueño y delirio: Vida y obra de Julio Herrera y Reissig* (Montevideo: Academia Nacional de Letras, 1995).
* Antonio Seluja, *Julio Herrera y Reissig: vida y obra* (1984).
Clerigwr a llenor Cymraeg oedd **Huw Lewys** (hefyd **Hugh Lewis**) (1562 - 1634), a gofir yn bennaf fel awdur y gyfrol *Perl mewn Adfyd*.

Bywgraffiad
-----------

Brodor o Fodellog ym mhlwyf Llanwnda, ger Caernarfon, oedd Hugh Lewis, a aned yno yn 1562. Hanodd o deulu enwog am offeiriaid a llenorion. Cafodd ei addysg brifysgol yng Ngholeg yr Holl Eneidiau, Rhydychen.

Daeth yn glerigwr Anglicanaidd ar ôl gadael Rhydychen. Ym 1590 cafodd fywoliaeth plwyf Llanddeiniolen, Sir Gaernarfon (Gwynedd heddiw). Ym 1608 cafodd ei apwyntio'n Ganghellor Eglwys Gadeiriol Bangor. Ym 1623 olynodd y bardd Edmwnd Prys fel rheithor plwyfi Ffestiniog a Maentwrog ym Meirionnydd. Bu farw ym 1634.

Gwaith llenyddol
----------------

Ei brif waith llenyddol yw'r gyfrol *Perl mewn Adfyd* a gyhoeddwyd yn Llundain ym 1595. Cyfieithiad i'r Gymraeg ydyw o lyfr y Protestant Seisnig Miles Coverdale, sef *A Spyrytuall and most Precious Pearle*. Roedd hwnnw yn ei dro yn gyfieithiad o'r traethawd Almaeneg *Kleinot* gan Otto Werdmüller (bu farw 1551).

Ceir cywydd gan Huw ar ddiwedd y *Perl mewn Adfyd*, sy'n dangos ei fod yn cyfansoddi cerddi caeth hefyd.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Perl mewn Adfyd* (Llundain, 1595)
	+ *Perl mewn Adfyd*, adargraffiad gyda rhagymadrodd gan W. J. Gruffydd (Caerdydd, 1929)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1944).
2. 1 2 3  W. J. Gruffydd, *Llenyddiaeth Cymru. Rhyddiaith o 1540 hyd 1660* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1926).
3. 1 2 3  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 306131436
* LCCN: nr93006690
* ISNI: 0000 0004 2563 2004
* SUDOC: 22431212X

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **llwytyn y grug**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **llwydiaid y grug**; yr enw Saesneg yw *Grass Wave*, a'r enw gwyddonol yw *Perconia strigillaria*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop.

36–41 mm ydy lled yr adenydd ac mae'r gwyfyn hwn yn hedfan rhwng Mehefin a Gorffennaf.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r llwytyn y grug yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Geometridae o urdd y Lepidoptera yw **llwytyn y gwellt**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **llwytiaid y gwellt**; yr enw Saesneg yw *Straw Belle*, a'r enw gwyddonol yw *Aspitates gilvaria gilvaria*. Mae'n trigo yng ngwledydd y Paleoartig.

25–30 mm ydy maint lletaf ei adenydd ac mae'r oedolyn i'w weld yn hdfan rhwng Gorffennaf ac Awst.

Bwyd
----

Planhigion llysieuol ydy prif fwyd y siani flewog: *Potentilla*, *Thymus*, *Andromeda polifolia* ac weithiau *Empetrum nigrum*, *Rubus chamaemorus* a *Vaccinium uliginosum*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r llwytyn y gwellt yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llychlys cyffredin** (enw gwyddonol: *Lejeunea cavifolia*; enw Saesneg: *Micheli's least pouncewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon yn gyffredin iawn yng Nghymru a'r Alban, a hefyd yng ngogledd a de Lloegr, ond nid yn y canolbarth, nad yn Iwerddon.

Mae'r Llychlys cyffredin yn tueddu i fod yn fwy na'r mwyafrif o'r rhywogaethau bach, cysylltiedig eraill, gyda lobiwlau llai ac is-ddail mwy na *L. lamacerina* a *L. patens*.

Tyf ar greigiau a choed mewn mannau cysgodol a llaith, yn enwedig coetir. Yn aml mae'n cripian trwy lysiau'r afu eraill.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llychlys cyffredin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Geometridae yn urdd y Lepidoptera yw **llwytyn melyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **llwytiaid melyn (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Yellow Belle*, a'r enw gwyddonol yw *Semiaspilates ochrearia*. Ei diriogaeth ydy Ewrop a Gogledd America.

Lled adenydd yr oedolyn ydy 25–34 mm a gellir eu canfod yn hedfa rhwng Ebrill a Mehefin ac eto rhwng Awst a Medi h.y. ceir dwy genhedlaeth ohonynt.

Planhigion llysieuol ydy prif fwyd y siani flewog, yn enwedig: *Daucas carota* a *Plantago cornopus*. Mae hi i'w gweld rhwng Ebrill a Mehefin. Mae'n cysgu drwy'r gaeaf ac yn creu chwiler yn y gwanwyn.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r llwytyn melyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Fauna Europaea*
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
4. ↑  "*LOT Moths and Butterflies*". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-08-26. Cyrchwyd 2012-09-30.
5. ↑  UKmoths
Arweinydd milwrol yr Apache Chiricahua oedd **Geronimo** (Chiricahua: **Goyaałé**, sillefir weithiau fel **Goyathlay** neu **Goyahkla**) (16 Mehefin 1829 – 17 Chwefror 1909).

Hanes ei fywyd
--------------

Ganed ef yn aelod o gangen Bedonkohe o'r Apache, ger Turkey Creek, afon sy’n llifo i Afon Gila yn yr hyn sy’n awr yn dalaith New Mexico o’r Unol Daleithiau, ond a oedd bryd hynny yn swyddogol yn rhan o Fecsico. Priododd ferch o’r Chiricauhua, a chawsant dri o blant. Ar 5 Mawrth 1851, ymosododd 400 o filwyr o Sonora dan y Cyrnol Jose Maria Carrasco ar wersyll Geronimo gerllaw Janos pan oedd y dynion i ffwrdd yn masnachu. Lladdwyd ei wraig, Alope, ei blant a’i fam. Gyrroedd ei bennaeth, Mangas Coloradas, ef i ymuno â rhyfelwyr Cochise i geisio dial. Cafodd yr enw "Geronimo", pan ymosododd ar filwyr Mecsico nes iddynt alw ar Sant Sierom am gymorth.

Nid oedd Geronimo yn bennaeth, ond daeth yn arweinydd milwrol pwysig iawn. Priododd eto nifer o weithiau, gan gael o leiaf dri plentyn. Ymladdodd yn erbyn México a’r Unol Daleithiau gyda chryn lwyddiant o 1858 hyd 1886, er bod eu milwyr yn llawer mwy niferus na’i ryfelwyr ef. Tua diwedd ei yrfa fel arweinydd, nid oedd ganddo ond 38 o wyr, gwragedd a phant, ond llwyddasant i osgoi cael eu dal gan 5,000 o filwyr yr Unol Daleithiau (chwarter y fyddin ar y pryd) ac unedau o fyddin México am flwyddyn. Ar 4 Medi 1886, ildiodd i’r cadfridog Nelson A. Miles yn Skeleton Canyon, Arizona.

Gyrrwyd Geronimo a’r rhyfelwyr eraill i Fort Pickens, Florida, a’i deulu i Fort Marion. Ail-unwyd hwy ym mis Mai 1887, pan drosglwyddwyd hwy i Mount Vernon, Alabama. Ym 1894, symudwyd hwy i Fort Sill, Oklahoma. Daeth Geronimo yn enwog, gan ymddangos yn Ffair y Byd 1904 yn St. Louis, a gwerthu lluniau ohono ei hun. Bu farw yn Fort Sill yn 1909 a claddwyd ef yno.

Yn 1905, cytunodd Geronimo i adrodd ei hanes i S. M. Barrett, a’i cyhoeddodd fel llyfr. Cyhoeddwyd ail-argraffiad gan Frederick Turner yn 1970.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Geronimo: His Own Story: The Autobiography of a Great Patriot Warrior*, gol. Frederick W. Turner (Efrog Newydd: Dutton, 1970) ISBN 0-525-11308-8
* David Roberts, *Once they moved like the wind[:] Cochise, Geronimo and the Apache Wars* (Simon & Schuster, 1994; argraffiad newydd, Pimlico, 1998) ISBN 0-7126-6628-1

Ffuglen
-------

* Eirug Wyn, *I Ble'r Aeth Haul y Bore?*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 14770290
* LCCN: n50016500
* ISNI: 0000 0001 2095 6286
* GND: 118538764
* SELIBR: 372408
* SUDOC: 027693082
* BNF: cb119047373 (data)
* BIBSYS: 90568940
* ULAN: 500450264
* NLA: 35120378
* NDL: 00620723
* NKC: jx20060420001
* BNE: XX1057049
* KulturNav: id

 |
Prif gymeriad ffuglennol sydd yn dad y teulu Simpson yn y gyfres deledu animeiddiedig *The Simpsons* yw **Homer Jay Simpson**. Fe leisir gan Dan Castellaneta ac ymddangosodd ar deledu yn gyntaf, ynghŷd â gweddill ei deulu, yn y cartŵn byr "Good Night" ar *The Tracey Ullman Show* ar 19 Ebrill, 1987. Crewyd a dyluniwyd Homer gan y cartwnydd Americanaidd Matt Groening tra roedd yn aros yng nghyntedd swyddfa James L. Brooks. Cafodd Groening ei alw i gynnig cyfres o gartwnau byrion yn seiliedig ar ei strip comig *Life in Hell* ond penderfynodd i greu grŵp newydd o gymeriadau. Enwodd y cymeriad ar ôl ei dad Homer Groening. Wedi iddynt ymddangos ar *The Tracey Ullman Show* am dair mlynedd, ymddangosodd y teulu Simpson ar gyfres eu hunain ar Fox ar 17 Rhagfyr, 1989. Bellach mae *The Simpsons* yn parhau i gael ei gynhyrchu a'i ddarlledu ar deledu mewn nifer fawr o wledydd.

Tad anfoesgar a digywilydd y teulu Simpson yw Homer. Mae ganddo fe a'i wraig Marge tri o blant: Bart, Lisa a Maggie. Fel enillwr cyflog y teulu mae'n gweithio yn Atomfa Springfield. Ymgorffora Homer nifer o ystrydebau dosbarth gweithiol Americanaidd: mae'n amrwd, gordew, analluog, lletchwith, a diog; ond mae hefyd yn hynod o ymroddedig i'w deulu. Er gwaethaf trefn reolaidd ei fywyd coler las maestrefol, mae Homer wedi cael nifer o brofiadau rhyfeddol.

Yn y cartwnau byrion a phenodau cynnar, lleisiodd Castellaneta Homer fel dynwarediad bras o Walter Matthau; ond yn ystod ail a thrydydd dymhorau'r rhaglen hanner-awr datblygodd llais Homer yn fwy cadarn er mwyn galluogi mynegiant eangach o emosiynau. Ymddangosa Homer mewn cyfryngau eraill sy'n gysylltiedig â *The Simpsons* – yn cynnwys gemau fideo, *Y Simpsons Ffilm*, The Simpsons Ride, hysbysebion a llyfrau comig – ac mae wedi sbarduno llinell o farsiandïaeth. Cynhwysir ei ymadrodd cyffredin, y rhoch drallodus "d'oh!", yng *Ngeiriadur Saesneg Newydd Rhydychen* ers 1998 a *Geiriadur Saesneg Rhydychen* ers 2001.

Homer yw un o'r cymeriadau ffuglennol mwyaf dylanwadol ar deledu: disgrifiwyd gan *The Sunday Times* fel "cread comig gorau yr oes [fodern]". Enwyd fel yr ail gymeriad cartŵn gorau gan *TV Guide* a chafodd ei ethol fel y cymeriad teledu gorau erioed gan wylwyr Channel 4. Enillodd Castellaneta dair Wobr Emmy am Berfformiad Lleisiol Ardderchog a Gwobr Annie arbennig am leisio Homer. Yn 2000, cafodd Homer, ynghŷd â gweddill ei deulu, ei wobrwyo gyda seren ar y Hollywood Walk of Fame.

Dolenni allanol
---------------

* Homer Simpson - Y Simpsons Wici
Cymeriad yn yr Hen Destament, mab Haran, brawd Abraham, oedd **Lot**. Ceir ei hanes yn Llyfr Genesis (Gen. 11-14, 19).

Lot a'i ferched
Dewisodd Lot ardal Bethel fel ei randir o etifeddiaeth ei dad Haran. Roedd hyn yn cynnwys tir helaeth ar lannau'r Iorddonen.

Aeth Lot a'i wraig i drigo yn ninas Sodom. Datguddiwyd cymeriad "anfoesol" y ddinas iddo pan letyodd angylion a chafodd ei rybuddio i ddianc ohoni cyn iddi gael ei dinistrio gan Duw.

Mewn un o'r hanesion enwocaf yn yr Hen Destament, dywedir fod gwraig Lot wedi ei throi'n biler halen am iddi anwybyddu rhybuddion yr angylion a throi'n ôl i weld dinistr Sodom a Gomorra.

Ffoes Lot i ddinas Soar ar ôl dinistr y ddwy ddinas.

Gorffenodd Lot ei ddyddiau mewn tlodi, yn byw efo'i ferched mewn ogof yn yr anialwch. Yn ôl yr hanes yn Llyfr Genesis, roedd merched Lot eisiau cael plant. Meddwasant Lot a chysgu gydag ef. Beichiogasant. Esgorodd yr hynaf ar fab, Moab, sylfaenydd dinas Nebo, un o ddinasoedd pwysicaf y Moabiaid. Esgorodd yr ieungaf ar Ben-Ammi, hynafiad yr Amonniaid.

Cyfeiriadau
-----------

* *Y Beibl Cymraeg Newydd*
* Thomas Rees *et al.*, *Y Geiriadur Beiblaidd* (Wrecsam, 1926), d.g. *Lot*.
Llyn yng ngogledd Cenia, yn cyrraedd hyd at Ethiopia yn y gopledd, yw **Llyn Turkana**, gynt **Llyn Rudolf**.

Mae tair afon, afon Omo, afon Turkwel ac afon Kerio, yn llifo i mewn i'r llyn, ond nid oes yr un afon yn llifo allan. O gwmpas y llyn ceir Parc Cenedlaethol Llyn Turkana, sy'n Safle Treftadaeth y Byd.

Paleoanthropoleg
----------------

Mae'r ardal yn enwog fel safle darganfod ffosiliau hominid cynnar ee *Homo rudolfensis*. Tua 2 filiwn i 3 miliwn o flynyddoedd yn ôl, roedd y llyn yn llawer mwy a'r tir o'i gwmpas yn llawer mwy ffrwythlon. Cafodd Richard Leakey ac eraill hyd i nifer o ffosilau dynol cynnar pwysig yma, er enghraifft yn 1984 cafodd Kamoya Kimeu hyd i "Fachgen Turkana", sgerbwd *Homo ergaster* ("dyn gweithiol"), bron yn gyflawn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Beck, Roger B.; Black, Linda; Krieger, Larry S.; Naylor, Phillip C.; Shabaka, Dahia Ibo (1999). World History: Patterns of Interaction. Evanston, IL: McDougal Littell. ISBN 0-395-87274-X.CS1 maint: uses authors parameter (link)
Rhywogaeth o hominin sydd wedi darfod amdani yw ***Homo floresiensis*** ("**Dyn Flores**"; llysenw: "yr hobit" a "Flo"); credir fod y rhywogaeth hon o fewn y genws *Homo*. Yn 2003 darganfuwyd esgyrn naw unigolyn; credir y byddai'r oedolion yn 3.5 troedfedd (1.1 metr) o daldra ar ynys Flores yn Indonesia. Un benglog cyfan a gafwyd, a adnabyddir fel "LB1". Ers hynny ymchwiliwyd yn fanwl i'r gweddillion hyn i geisio penderfynu a ydynt yn rhywogaeth sydd ar wahân i fodau dynol modern.

Mae gan yr hominin hwn gorff ac ymennydd bychan iawn a chredir y bu iddynt oroesi hyd at 12,000 o flynyddoedd CP. Mae hyn yn eu gwneud y rhywogaeth o fodau dynol 'non-H.' i oroesi hiraf, gan oroesi ymhell ar ôl i'r Neanderthal (*H. neanderthalensis*) beidio a bodoli, sef rhwng tua 39,000 a 41,000 CP.

Wrth ochr y gweddillion hyn roedd offer carreg a ellir eu dyddio i rhwng 94,000 a 13,000 cyn y presennol. Cred ambell ysgolor y gallai hanes yr *H. floresiensis* fod yn rhan o gof y genedl, yn gysylltiedig gyda chwedloniaeth am fath o dylwyth teg lleol ar yr ynys a alwyd yn 'ebu gogo'.

Cymharu penglogau
-----------------

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Brown *et al.* 2004
2. ↑  Morwood, Brown *et al.* 2005
3. ↑  Morwood, Soejono *et al.* 2004
4. ↑  "BBC News - New dates rewrite Neanderthal story". *BBC News*.
5. ↑  Gregory Forth, Hominids, hairy hominoids and the science of humanity Archifwyd 2013-09-21 yn y Peiriant Wayback. *Anthropology Today*, Cyfr. 21 Rhif 3 (Mehefin 2005), tt. 13-17; John D. Hawks, *Stalking the wild ebu gogo* (24 Mehefin 2005).
Nofelydd ac athro Wcreinaidd a ymfudodd i Ganada oedd **Illia Kiriak** neu **Illia Kyrijak**, a seisnigodd ei enw weithiau i **Elias Kiriak** (Wcreineg: Ілля́ Кирія́к; 29 Mai 1888 – 28 Rhagfyr 1955). Ei gampwaith ydy *Syny zemli* (Сини землі; 1939–45), nofel realaidd a gyhoeddwyd mewn tair chyfrol.

Ganwyd ym mhentref Zavallya (neu Zawale) ger Sniatyn, yn Nheyrnas Galicia a Lodomeria, a leolir heddiw yn Oblast Ivano-Frankivsk yng ngorllewin yr Wcráin. Ymfudodd i Ganada yn ystod ei arddegau, tua 1907, ac ymsefydlodd yn Edmonton, Alberta. Yno astudiodd ym Mhrifysgol Alberta, a gweithiodd fel athro mewn ysgolion gwledig y dalaith. Cyhoeddodd lyfr darllen llwyddiannus, *Marusia* (1947), ar gyfer plant oedd yn derbyn addysg Wcreineg yng Nghanada. Ni chafodd deulu. Bu farw yn Edmonton yn 67 oed.

Hanes epig o deuluoedd o ffermwyr Wcreinaidd yn Nhaleithiau'r Paith yw stori *Syny zemli*, sef "Meibion y Ddaear". Wedi ei farwolaeth, cyfieithwyd y gwaith i'r Saesneg gan Michael Luchkovich a'i gyhoeddi ar ffurf gryno dan y teitl *Sons of the Soil* (1959). Ystyrir *Syny zemli* yn un o'r nofelau neu gyfres o nofelau gwychaf yn holl lenyddiaeth Wcreineg Canada. Nid yw ei straeon byrion nac ei farddoniaeth cystal â'i driawd o nofelau, ac am hynny fe'i gelwir yn *homo unius libri* ("dyn y llyfr unigol") gan Danylo Struk.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jars Balan, "The Populist Patriot: The Life and Literary Legacy of Illia Kiriak" yn *Re-Imagining Ukrainian-Canadians: History, Politics, and Identity*, golygwyd gan Rhonda L. Hinther a Jim Mochoruk (Toronto: Gwasg Prifysgol Toronto, 2011), tt. 129–172.
2. ↑  Danylo Struk, "Ukrainian Emigré Literature in Canada" yn *Identifications: Ethnicity and the Writer in Canada*, golygwyd gan Jars Balan (Edmonton: Prifysgol Alberta, 1982), t. 92.
Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Horsham**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Horsham yng Ngorllewin SussexEtholaeth Horsham yng Ngorllewin Sussex
* Gorllewin Sussex yn LloegrGorllewin Sussex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–1997: Peter Hordern (Ceidwadol)
* 1997–2015: Francis Maude (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Jeremy Quin (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Actor, cynhyrchydd a cyflwynydd teledu o Gymro ydy **Iestyn Garlick** (ganwyd Gorffennaf 1952). Mae'n adnabyddus am ei gymeriad 'Jeifin Jenkins' a oedd yn cyflwyno nifer o raglenni plant ar S4C yn cynnwys *HAFoc*, *Jeifin* a *Jeifin yn bobman*.

Bywyd cynnar
------------

Fe anwyd Iestyn Garlick yn Nazareth House, Abertawe yn y 1950au, yn blentyn i Mary Rose Donnelly, gyda'r enw Kevin Donnelly. Rhai misoedd yn ddiweddarach cafodd ei fabwysiadu gan y bardd Raymond Garlick a'i wraig Elin a rhoddwyd yr enw Iestyn Kevin Garlick iddo.

Gyrfa
-----

Roedd yn aelod o'r grŵp *Ac Eraill* a perfformiodd yn yr opera roc *Nia Ben Aur*.

Yn y 1970au cyflwynodd y sioe gerddoriaeth *Twndish*. Bu'n cyflwyno ar y rhaglen i blant *HAFoc* fel ei gymeriad Jeifin Jenkins. Roedd yn un o'r cyflwynwyr gwreiddiol ar y rhaglen gylchgrawn *Heno* yn 1990. Cyflwynodd nifer o raglenni ar S4C yn cynnwys y sioeau cwis *Hollol Bananas*, *Cwist* a *Sgrin Ti Syniad* a'r rhaglenni adloniant *Traed Oer*, *Gemau Heb Ffiniau* a *Penwythnos Mawr*.

Mae'n un o sefydlwyr cwmni cynhyrchu teledu Antena.

Actiodd yn y ffilm *Madam Wen* (1982) a'r cyfresi teledu *Eye of the Dragon* (1987) a *The Life and Times of David Lloyd George* (1981).. Mae'n chwarae rhan y prifathro 'Jim Gym' yn y gyfres deledu Rownd a Rownd.

Mae hefyd wedi bod yn gyhoeddwr cyn gemau rhyngwladol yn Stadiwm y Mileniwm.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Tŷ'r Cwmniau - Iestyn Kevin Garlick. Tŷ'r Cwmniau. Adalwyd ar 1 Ionawr 2021.
2. ↑  Safel Cynhyrchu S4C; adalwyd 16 Mehefin 15. Disgrifiad o raglen *O'r Galon: Stori Iestyn*, i'w darlledu yn 2016.
3. ↑  Antena: 10 o swyddi yn y fantol
4. ↑  Gwefan IMDb Adalwyd 20 Rhagfyr 2010
5. ↑  "The late Huw Ceredig’s best friend Iestyn Garlick on what made the actor so special", WalesOnline; adalwyd 26 Rhagfyr 2011

Dolenni allanol
---------------

* Iestyn Garlick ar wefan Internet Movie Database
Actor ac Archeolegydd o Gymro yw **Dr Iestyn Jones** (ganwyd Awst 1963).

Ganwyd **Iestyn ab Owen Jones** yn Aberystwyth, Ceredigion yn Awst 1963 a chafodd ei fagu ym mhentref Llanfihangel-y-Creuddyn. Wedi actio yn y theatr, y teledu a'r radio am nifer o flynyddoedd, mae e bellach yn archeolegydd wrth ei alwedigaeth, wedi iddo gael gradd a doethuriaeth yn y maes o Brifysgol Cymru yn 2011.

Cyflwynodd y gyfres archaeoleg *Olion: palu am hanes* ar S4C yn 2014. Cynhyrchwyd y gyfres gan gwmni Trisgell. Mae e hefyd wedi cyd-gyflwyno pedair cyfres o Cynefin ar gyfer S4C. Cynhyrchwyd y cyfresi gan gwmni Rondo. Yn ddiweddar (2021) cyflwynodd rhaglen S4C/Smithsonian ynglŷn â cherbyd gladdiad yr Oes Haearn yn Sir Benfro, "Cyfrinach y Bedd Celtaidd", a gynhyrchwyd gan Wildflame ym mis Mehefin 2021

Mae'n awdur y llyfr *The use of Social Space in Early Medieval Irish Houses with Particular Reference to Ulster* (BAR British Series 564; 2012) a'r papur "Ulster's Early Medieval Houses" yn y cyhoeddiad *Medieval Archaeology* 57 (2013) tt.212-22.

Bywyd personol
--------------

Mae'n byw yng Nghaerdydd, yn briod a'r actores Eiry Thomas ac yn dad i ddau o blant.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Darganfod olion teml Rufeinig yn Nyffryn Conwy. S4C (15 Awst 2013). Adalwyd ar 23 Mawrth 2017.
2. ↑  "Cyfrinach y Bedd Celtaidd". *Radio Times* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-06-15.[*dolen marw*]

Dolenni allanol
---------------

* Iestyn Jones ar Twitter
* Iestyn Jones ar wefan Internet Movie Database
* Proffil ar Academia
Ieithoedd Wralaidd (gan gynnwys Iwcagireg)
Teulu ieithyddol a estynnir yn Ewrasia ydy'r **ieithoedd Wralaidd**. Siaredir yr ieithoedd Wralaidd yn Nwyrain a Gogledd Ewrop ac yng Ngogledd Asia. Mae dau is-teulu mawr yn y teulu: yr ieithoedd Ffinno-Wgraidd (gyda Ffinneg, Estoneg a Hwngareg) a'r ieithoedd Samoiedaidd (Nenetseg ydy'r iaith fwyaf y gangen hon).

Mae tuag at 20 miliwn o bobl sydd yn siarad un o'r ieithoedd Wralaidd. Mae'r parth mwyaf o'r ieithoedd yn ieithoedd lleiafrifol yn eu gwledydd, ac mae llawer ohonynt mewn perygl.

Rhifir Iwcagireg fel parth o'r teulu Wralaidd gan rai ysgolheigion.

Dyma restr o ieithoedd Wralaidd:

**Samoiedeg** (fe'u siaredir ym mharthau gogleddol Rwsia)

* Ieithoedd Samoiedeg gogleddol
	+ Enetseg
	+ Nenetseg (yr iaith gyda rhif mwyaf o siaradwyr yn y gangen)
	+ Nganasaneg
	+ Iwratseg (wedi marw)
* Ieithoedd Samoiedeg deheuol
	+ Camaseg (wedi marw)
	+ Matoreg (wedi marw)
	+ Selcwpeg

**Ffinno-Wgraidd**

* Wgraidd
	+ Hwngareg
	+ Chanteg
	+ Mansïeg
* Ieithoedd Ffinno-Permaidd
	+ Permaidd
		- Comi-Syrianeg
		- Comi-Permiaceg
		- Wdmwrteg
	+ Ffinno-Folgaidd
		- Marïeg
		- Mordfinaidd
			* Ersianeg
			* Mocsianeg
		- Ffinno-Lappaidd (Ffinno-Saamaidd)
			* Ieithoedd Saamaidd
				+ Saamaidd gorllewinol
					- Saameg deheuol
					- Saameg Ume
					- Saameg Lule
					- Saameg Pite
					- Saameg gogleddol
				+ Saamaidd dwyreiniol
					- Saameg Aanaar
					- Saameg Cildin
					- Saameg Sgolt
					- Saameg Ter
			* Balto-Ffinnaid
				+ Estoneg
				+ Ffinneg (gan gynnwys Meänkieli a Kveneg)
				+ Careleg
				+ Lifoneg
				+ Fepseg
				+ Foteg