Santes o'r 6g oedd **Gwladus** ac un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog. Fe'i magwyd yng Ngarthmadrun, Powys.

Priodas a phlant
----------------

Priododd â Gwynllyw Filwr, teyrn Gwynllŵg (ardal rhwng afon Rhymni ac afon Wysg yng Ngwent). Bu Gwynllyw yn rhyfelgar a chreulon, ac yn ymosod ar ei gymdogion gan dwyn eu eiddo. Fel un o ferched Brycheiniog bu ganddi yr hawl i dewis ei gŵr, a priododd hi yng Ngarth Madrun, ond bu rhai o'i theulu yn anfodlon oherwydd enw drwg Gwynllyw. (Hwn, mae'n debyg sydd wedi arwain at y chwedl fod Gwynllyw wedi cipio Gwladus a'i gorfodi i'w briodi) Cawsant pedwar mab (yn cynnwys Cadog, un o'r saint gwrywaidd mwyaf adnabyddus) a merch Maches.

Troedigaeth Gwynllyw
--------------------

Bu Gwladus yn ymdrechu am gyfnod maeth i troi Gwynllyw yn Gristion. Ar ôl i Gwladus, ac nes ymlaen ei phlant hefyd, gweddio yn daer am flynyddoedd daeth Gwynllyw yn Gristion. Ar ôl ei dröedigaeth, ymgartrefodd y ddau ger Casnewydd. Arferent yndrochi yn noethlymun yn ffynnon Gwladus sydd yn awr yng Ngerddi plas Tredegar. Adeiladwyd baddondy dros y safle yn 1719 a gelwir y ffynnon heddiw yn "Ffynnon yr Arglwyddes" Dros amser ychwanegodd at eu hanes trwy honni eu bod hwy wedi ymdrochi yn afon Wysg, haf a gaeaf, gan gerdded dros filltir i'r afon yn noethlymun. Penderfynnodd Gwladus a Gwynllyw gwahanu ac aeth y ddau i sefydlu cymunedau Cristnogol ar wahan.

Gwylmabsant: 29 Mawrth.

Capel Gwladys

Capel Gwladys
-------------

Ar ôl iddynt gwahanu aeth Gwladus i Bencarn a sefydlodd cymuned Cristnogol neu llan yno. Wedyn sefydlodd "Capel Gwladus" ger Gelli-gaer, lle ceir "Capel Gwladys" a lle cafwyd hyd i'w charreg fedd, gyda chroes Geltaidd arni. Saif Capel Gwladys (ST12499929) oddeutu 3 milltir (4.5 km) ar hyd y ffordd Rufeinig, filltir o Fargoed. I'r Oesoedd Canol mae'r seiliau'n perthyn a gosodwyd wal fodern i ddangos eu hamlinell; hyd yma ni chafwyd hyd i olion cyn yr Oesoedd Canol, ar wahân i'r garreg fedd a symudwyd i Eglwys Sant Cadog, Gelli-gaer. Ceir croes Geltaidd fodern oddi mewn i'r waliau i ddangos safle'r allor a cheir hefyd garreg fodern gyda'r geiriau: *"Capel Gwladys circa 450AD"*.

Sefydlodd nifer o eglwysi wedi cysegru i Gwladus a Gwynllyw yng Ngwent ond dros y canrifoedd gollwngodd yr enw Gwladus oddi wrth rhai ohonynt. Bu farw Gwladus yn gynnar yn y chweched canrif.

Gweler hefyd
------------

* Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun Santesau Celtaidd 388-680
* Coedwig Gwladys
* Sgwd Gwladys

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thornley T. Jones, "The daughters of Brychan: their importance in the history of Breconshire", *Brycheiniog* 17 (1976/77): 17–58
2. 1 2  R. Tomos, "Merched Brychain", *Benywdod a Duw* (1996) (cylchgrawn)
3. 1 2  Ray Spencer, *A Guide to the Saints of Wales and the West Country* (Llanerch, 1991)
4. ↑  T. D. Breverton, *A Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyndwr, 2000)
5. ↑  Gwefan Cadw; Archifwyd 2014-05-29 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 28 Mawrth 2015
6. ↑  Gwefan Coflein; Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 28 Mawrth 2015

Dolenni allanol
---------------

* Bywyd y Santes Gwladys Archifwyd 2010-01-31 yn y Peiriant Wayback.
* Lluniau o Gapel Santes Gwladys, Pont Ebbw, Ger Casnewydd