Catholigion selog a geisiai wrthsefyll a dadwneud y Diwygiad Protestannaidd er mwyn adfer yr Eglwys Gatholig i'w hen statws fel unig heglwys y wlad oedd y **Gwrthddiwygwyr Cymreig**. Roedd eu gweithgareddau yn rhan o ymdrech ehangach gan mudiad y Gwrth-Ddiwygiad i adfer yr Eglwys a dadwneud y Diwygiad Protestannaidd yn Ewrop.

Cefndir
-------

Ysgogodd weithgarwch y Gwrthddiwygwyr, yn arbennig y Cymry alltud yn yr Eidal, ymdeimlad newydd ym meddylfryd y Cymry ynglŷn â digwyddiadau cyfnod tyngedfennol y Gwrthddiwygiad. Yn ystod cyfnod y Dadeni, roedd yr awyrgylch cymdeithasol a chrefyddol yn un ansicr, dyrys. Gyda newidiadau cyson yn y Frenhiniaeth gwelwyd patrymau crefyddol yn amrywio a phenbleth y boblogaeth yn cynyddu. Daeth teyrnasiad Mari Waedlyd fel chwa o awyr iach i'r Gwrthddiwygwyr wrth iddi gynnig cyfnod o Gatholigaeth yng nghanol cyfnod a ddominyddid gan Brotestaniaeth. Wedi marwolaeth Mari, dechreuodd statws Catholigiaeth wanhau yng nghysgod Protestaniaeth, a'r Gwrthddiwygwyr Cymreig oedd y bobl a adweithiodd yn erbyn hynny i ymateb i bygythiad i'w ffydd.

Yr alltudion
------------

Aethant at galon y Dadeni Dysg yn Rhufain, cartref y Gwrthddiwygiad. Nid oedd gwlad eu mebyd fyth ymhell o’u meddyliau a datblygwyd syniadau a chynlluniau newydd i adfer statws iaith a chymunedau traddodiadol Cymru. Dechreuodd Eglwys Rufain adfer statws y Pab a defnyddiwyd rhai o elfennau clasurol y Dadeni Dysg i atgyfnerthu ei hathrawiaethau. Enwau blaengar ymhlith y Cymry alltud oedd Morys Clynnog, Gruffydd Robert, Owen Lewis, a Rhosier Smyth; gwŷr a garai Gymru, gwŷr a oedd yn benderfynol o weddnewid y sefyllfa a'u gwahanant o'u mamwlad. Un o'u prif amcanion oedd gwarchod yr iaith Gymraeg a hybu dysg yn y Gymraeg, a chafwyd ymgeision di-ri ganddynt i gyflawni hyn. Dywedir fod Rhosier Smyth wedi gweithio i gael yr uchelwyr o blaid hyn.

Morys Clynnog
-------------

Derbyniodd Morys Clynnog (1525-1581) beth o'i addysg yn Rhydychen ac yn ystod ei arhosiad yno gwelwyd newidiadau crefyddol chwyldroadol yn y wlad. Aeth i Rufain i dderbyn bendith y Pab wedi iddo gael ei benodi yn Esgob Bangor ond mewn cyd-ddigwyddiad anffodus bu farw Mari Waedlyd ar yr un adeg. Penderfynodd Clynnog aros yn Rhufain rhag dioddef o dan orthrwm Protestaniaeth y wladwriaeth Seisnig. Bu Clynnog yn llythyrwr brwd yn ystod ei gyfnod dramor ac fe geisiodd ddechrau chwyldro ar achlysuron niferus wrth ysgrifennu at uchelwyr y byd Pabyddol. Y ddau ffactor a oedd yn gyrru ei chwant am ddiwygiadau oedd Cymru a Chatholigiaeth. Roedd y cyfuniad o’r ddau yn ddelfryd iddo ac yn ei ysgogi i frwydro’n ddi-baid dros ei gredoau. Wrth lythyru’r Pab, bu Clynnog yn rhoi safle canolog i lenyddiaeth Gymraeg yn ei ymgyrch i adfer yr hen ffydd yn nheyrnas Elisabeth. Roedd yn ddiysgog wrth haeru fod Cymru yn genedl a feddiannai ar iaith, diwylliant a thraddodiadau unigryw. Cymru oedd canolbwynt ei ddadleuon ac roedd ei nwyd am ei wlad yn ddidostur.

Cyfieithwyd y Beibl gan Brotestaniaid megis William Morgan a thrwy gyhoeddi gwaith mor bwysig i'r bobloedd yng nghyfnod y Diwygiad bu'r gwaith yn garreg filltir enfawr yn hanes yr iaith. Cafwyd ceisiadau gan y Catholigion i wneud yr un peth ar gyfer eu crefydd hwy. Cyfrannodd Morys Clynnog at warchod yr iaith Gymraeg a hybu dysg yn y Gymraeg drwy gyfieithu gwaith y darlithydd Diego de Ledesma yng Ngholeg Rhufain. Gan wrthod cydnabod y gwaharddiad ar lenyddiaeth Gatholig a orfodwyd gan Elisabeth, sefydlwyd gwasg ddirgel yn Rhiwledyn, ger Llandudno, i argraffu amryw o weithiau. Llwyddiant oedd y cynllun wrth i Morys Clynnog hybu llenyddiaeth Gatholig, a fyddai'n hafalu effaith y llenyddiaeth Babyddol. Argraffodd Morys yr Athravaeth Gristnogavl ym Milan, ac anfonwyd copïau i Gymru yn y dirgel.

Gruffydd Robert
---------------

Ar yr un pryd yr oedd nai Morys Clynnog, Gruffydd Robert (c. 1527 - 1598), wedi ymsefydlu ym Milan, ac fe ddechreuwyd cyhoeddi ei waith arloesol *Dosparth byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg cymraeg* yno yn 1567. Gan ystyried pwysigrwydd y llyfr hwnnw, bu 1567 yn flwyddyn werthfawr ac arwyddocaol i’r iaith Gymraeg. Dangosir yng nghyfrol Gruffydd Robert iddo ef a Morys Clynnog ddefnyddio eu hiraeth am Gymru - *ni chynhesa calon Cymro wrthynt, megis y gwnâi wrth Lan Dyfrdwy, neu lawr Dyffryn Clwyd* - i weithredu yn erbyn Protestaniaeth. Amcan y gwaith oedd moderneiddio'r iaith Gymraeg ac i'w gwneud yn hyblyg yn y byd Diwygiadol. Sylweddolodd Gruffydd Robert bwysiced peth ydoedd cyfoethogi geirfa llenorion eu gwlad yn y cyfnod hwnnw ac fe aeth ati i wella ansawdd y Gymraeg. Pwysleisiodd y gyfrol hanes yr iaith ac ysblander ei thraddodiad, ond cafwyd ymgais hefyd i symud yr iaith i'r cyfnod newydd, i sicrhau na buasai'n cael ei cholli yng ngogoniant y gorffennol. Cyfranodd arddull gwych y gyfrol at ei llwyddiant ysgubol a dylanwadodd yn enfawr ar ddyfodol yr iaith. Dywed rhai mai bwriad y gyfrol oedd darparu cyfle i Gymru sefydlu ei phrifysgolion ei hun, gan ddilyn llwybr yr Eidal, y wlad a ddylanwadodd ar Gruffydd Robert.

Mae’n debyg i Clynnog a Robert gynorthwyo ei gilydd i lywio'r *Dosparth Byrr* a'r *Athravaeth Gristnogavl* drwy'r wasg; ac fe ellid dadlau iddynt lwyddo i gynhyrchu gweithiau arloesol. Yn achos y catecism, fodd bynnag, er i Ruffydd Robert ddatgan fod yr *Athravaeth* yn "drysor mor werthfawr yn yr iaith Gymraeg", barn Robert Gwyn oedd fod y gyfrol yn elfennol o ran athrawiaeth. Er hynny, y mae'n amlwg bod bwriad Clynnog yn amgen, sef darparu llawlyfr cateceiddiol cryno a hylaw ar gyfer y genhadaeth Gatholig yng Nghymru. O gofio am yr anawsterau cyfreithiol a daearyddol a oedd yn wynebu'r gwrthddiwygwyr, nid rhyfedd i'r *Athravaeth* fethu â chyrraedd cynulleidfa eang.

Gwleidyddiaeth
--------------

Bwriad arall gan y Gwrthddiwygwyr oedd dirwyn teyrnasiad Elisabeth i ben. Gwelir y bwriad yma yn llinyn cyson yn llythyrau Clynnog sy'n annog y Pab i ymyrryd yn erbyn y ffydd newydd yn nheyrnas Lloegr. Yr hwyaf aeth ei gyfnod yn alltud, y mwyaf difrif aeth cynllwyniau Clynnog yn erbyn y Frenhines. Mae cydberthynas rhwng y twf hwn a'i hiraeth am ei famwlad, wrth i'w obeithion am Gymru adlewyrchu ei obeithion am ddyfodol Catholigiaeth. Gwelwyd cynnig gwirioneddol gan Clynnog i ddymchwel teyrnasiad Elisabeth wrth iddo ysgrifennu llythyr mewn Cymraeg at William Cecil, un o'i phrif gynrychiolwyr, i geisio ei ddarbwyllo ynghylch ei "ffyrdd penfas". Un bwriad na welir yn y llythyr hwnnw yw'r cynlluniau milwrol i gael gwared ar Elisabeth. Amlinellodd y bwriad hwn mewn llythyrau eraill at y Pab, ac mai'n debyg i ŵr arall o Gymru, Owen Lewis, fod yn gynorthwyydd i ddatgan neges Clynnog iddo. Ysgrifennwyd y llythyrau hynny hefyd mewn Cymraeg ac mae'n debyg iddo ddewis y dull hwn am fod Owen Lewis yn gyfrifol am holl destunau Cymraeg a Saesneg y Fatican. Chwaraeodd y gwŷr hyn ran bwysig wrth ddwyn cynlluniau Catholig i ymwybyddiaeth y Pab ac ni fedr gwadu ymroddiad Clynnog gan fod un o'i lythyrau yn dwyn y teitl *At y Pab[:] Cyngor i ddal y deyrnas yn y phydd*. Ni wireddwyd cynllwyniau Clynnog. Gellid dadlau mai'r prif reswm dros y methiant yma oedd cariad diysgog Morys Clynnog at ei famwlad. Wedi bod yn alltud am bymtheg mlynedd efallai bu Clynnog ar fai am fod yn rhy optimistaidd ynglŷn â rhwymedigaeth ei genedl at y grefydd Gatholig. Yn wir, efallai bod ei fwriadau pellgyrhaeddol hyd yn oed yn ormod i'r Pab ei hun, oherwydd ymddengys iddo golli gobaith wedi methiant y cynllun hwn. Cadarnheir y ddadl hon gan y ffaith na chafwyd llythyr arall rhwng Morys Clynnog a’r Pab fyth wedyn.

Yr Ysbyty Seisnig
-----------------

Yn yr un flwyddyn â methiant yr ymgyrch milwrol, gwelwyd cynlluniau i hyfforddi offeiriaid Cymraeg a Saesneg yn yr Ysbyty Seisnig yn Rhufain. Owen Lewis oedd un o brif gefnogwyr y datblygiad a gwelwyd gobeithion pellach i ail-sefydlu Catholigiaeth yn grefydd swyddogol. Wedi penodiad Morys Clynnog fel rheithor cyntaf y coleg, arweiniodd ei gariad at Gymru at ei ddinistr eto. Cafwyd cwynion yn honni fod y myfyrwyr Cymraeg yn derbyn ffafrïaeth gan y rheithor ac fe honnwyd "*the newcome Welshman must have the best, because he is the custos' countryman*", ac o ganlyniad fe ymddiswyddodd o'i swydd yn yr Ysbyty. Roedd y gwrthdaro rhwng cenhedloedd yn ormod ac felly bu’r cynllun yn fethiant arall i’r Gwrthddiwygwyr. Cafodd enwau da Morys Clynnog ac Owen Lewis eu pardduo a methiant fu ymgais Owen Lewis i weld Cymro yn rheithor y coleg. Roedd marwolaeth Clynnog yn adlewyrchiad trist o gwymp ei fywyd llewyrchus wrth iddo foddi wrth geisio ffoi ar long i weld Cymru unwaith yn rhagor.

Owen Lewis
----------

Methiant hefyd fu ymgais Owen Lewis i dderbyn nawdd gan y Pab i gyhoeddi gweithiau crefyddol yn Gymraeg i olynu *Athrawaeth Gristnogawl* Morys Clynnog. Sail ymgais Lewis oedd y tri chyfieithiad Cymraeg a gynhyrchwyd yn Rhufain gan y Cymry alltud. Credir i un ohonynt gael eu hysgrifennu gan Rhosier Smyth a bod y ddau arall ynghyd yn un o lyfrgelloedd yr Eidal. Yn 1580 canfuwyd beddrod yn Rhufain a oedd yn dwyn yr enw "Cedewalla". Honnai'r Cymry mai enw un o frenhinoedd cynnar Cymru, Cadwaladr, oedd i'w weld arno. Ceisiodd Owen Lewis ddylanwadu'r Fatican er lles ei wlad ac i geisio newid yr enw ar y beddrod. Darparwyd cysylltiad newydd rhwng Cymru a Rhufain gyda'r darganfyddiad pwysig hwn, ac fe ysgogwyd y Gwrthddiwygwyr i atgyfnerthu eu gweithgarwch. Methiant fu'r ymgais hon yn ogystal, wrth i Owen Lewis fethu darbwyllo'r Fatican am ei syniadau.

Rhosier Smyth
-------------

Roedd Rhosier Smyth yn un o'r myfyrwyr cyntaf i ennill lle yn yr Ysbyty Seisnig ond bu'n rhaid iddo adael wedi'r ddadl ffyrnig a ddigwyddodd rhwng y Cymry a'r Saeson. Mae'n debyg iddo deithio i Rouen yn Ffrainc yng nghwmni Gruffydd Robert yn ystod ei gyfnod o alltudiaeth a cheir tystiolaeth iddo gopïo gwaith Gruffydd Robert, *Y Drych Cristianogawl‎*, a'i gludo'n ddirgel o Ffrainc i Gymru. Yn sicr, bu Rhosier Smyth o gymorth mawr i'r Gwrthddiwygwyr Cymreig ond ni chyrhaeddodd ei weithiau llenyddol yr un uchelfannau â gweithiau Clynnog a Robert. Y gwaith pwysicaf a gyhoeddwyd ganddo oedd *Gorsedd y Byd*, ond ni ystyrir y gwaith yn rhan o weithiau llenyddol y Gwrthddiwygwyr. Ar ôl marwolaeth Rhosier Smyth ym Mharis ym 1625 daeth cyfnod y Gwrthddiwygwyr Cymreig i ben.

Etifeddiaeth
------------

Llwyddiant oedd *Athrawaeth Gristnogawl* a *Gramadeg Cymraeg* o ystyried y rhwystrau crefyddol a daearyddol a wynebai'r Gwrthddiwygwyr Cymreig. Yn ôl Geraint Bowen, "*the printing of Catholic books had been prohibited since the early days of Elizabeth's reign, and the adverse effect this had on Catholic writings... cannot be over-estimated*". Canmolir eu hymdrechion gan Dr John Davies, Mallwyd, Siôn Rhydderch ac Iolo Morgannwg hefyd. Chwareuodd y ddwy gyfrol hynny rhan bwysig yn natblygiad llenyddiaeth Gymraeg a hefyd yn natblygiad yr iaith ei hun, ac maent yn ddrych i'r un modd y datblygodd y Dadeni gymdeithas ledled Ewrop. *Gramadeg Cymraeg* Gruffydd Robert oedd yr unig gyfrol ar ramadeg yr iaith am dros hanner canrif tan i John Davies, Mallwyd, gyhoeddi ei waith ef. Fodd bynnag, collwyd llawer o weithiau'r Gwrthddiwygwyr yng nghwrs hanes, gweithiau oedd â'r potensial i ddylanwadu hyd yn oed yn fwy ar yr iaith Gymraeg. Un o'r enghreifftiau pennaf yw gwaith Siôn Dafydd Rhys, a ysgrifennodd sawl testun Cymraeg; ond collwyd canran helaeth ohonynt.

Dioddefodd y Gwrthddiwygwyr amryw o fethiannau yn eu ymgeision i ddisodli Brenhines Lloegr ac mewn ceisiadau am nawdd i gyhoeddi gweithiau pellach. Methiant hefyd bu'r sefydliad Catholig yng Ngholeg y Saeson. Ac eto ysgogwyd eu gwaith a'u brwdfrydedd gan gariad angerddol at Gymru a Chatholigiaeth. Cyhoeddwyd ganddynt gyfrolau a sicrhaodd fod yr iaith Gymraeg yn moderneiddio yn y byd ieithyddol yn gyfochrog â'r datblygiadau cymdeithasol yn ystod cyfnod y Dadeni. Creda G. J. Williams mai "hwy a achubodd ddysg Gymraeg mewn cyfnod argyfyngus". Yng ngeiriau Morys Clynnog, fe'u hysgogwyd gan "hiraeth am lawer o bethau a geid yng Nghymru, i fwrw’r amser heibio yn ddifyr ac yn llawen, wrth ochel y tes hirddydd haf".

Llyfryddiaeth
-------------

* Angharad Price *Gwrthddiwygwyr Cymreig yr Eidal* (Llên y llenor, 2005)