recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Planhigyn bwytadwy a llysieuyn rhinweddol ydy ***Eruca sativa*** (syn. *E. vesicaria* subsp. *sativa* (Miller) Thell. *Brassica eruca* L.) a adnabyddir yn Gymraeg fel **dail roced** ac yn yr Unol Daleithiau fel *arugula*. Caiff weithiau ei gamgymryd am lysieuyn tebyg, sef *Diplotaxis tenuifolia* sydd hefyd yn blanhigyn bwytadwy, yn enwedig mewn salad.

Mae'n perthyn i deulu'r fresychen (*Brassicaceae*). Mae'n frodorol o wledydd y Môr Canoldir: o Foroco a Phortiwgal yn y gorllewin i Syria, Libanus a Thwrci yn y dwyrain.

Daw'r gair Lladin *sativa* o'r gair hynafol am 'hau' (sef *sero*), oherwydd yr arferiad o'u hau mewn gerddi er mwyn eu tyfu a'u bwyta.

Gall dyfu i uchder o 20–100 centimetre (8–39 in)
 ac mae'r blodau yn 2–4 cm (0.8–1.6 in)
 mewn diametr, gyda phetalau o liw hufen neu wyn a briger melyn. Caiff y sepalau eu diosg wrth i'r petalau agor. 12–35 millimetre (0.5–1.4 in)
 yw maint y ffrwyth ac mae ganddo 'big' hir sy'n cynnwys hadau bwytadwy. Rhif cromoson y rhywogaeth hwn yw 2*n* = 22.

Ecoleg
------

Tyf yr *Eruca sativa* fel arfer mewn tir sych, heb ei drin ac mae larfa sawl gwyfyn yn hoff iawn o'i fwyta, gan gynnwys Brychan yr ardd.

Llysieuyn bwytadwy
------------------

O ran ei flas a'i arogl, mae'n llysieuyn eitha cryf ac mae'n gyfoethog iawn o ran y fitamin sydd ynddo: fitamin C a photasiwm. Gellir bwyta ei ddail, ei flodau a'r codeni hadau.

Fe'i tyfwyd gan y Rhufeiniaid fel affrodisiac, a chyfeirir ato gan Vergil mewn cerdd enwog sy'n cynnwys y linell: "*et veneris revocans eruca morantuem*" ("mae'r roced yn cyffroi chwant pobl blinedig"). Soniwyd amdano yn y flwyddyn 802 gan Siarlymaen fel un o'r blodau a ddylai fod ym mhob gardd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Med-Checklist: *Eruca sativa*.
2. 1 2 3  Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989). *Flora of Britain and Northern Europe*. ISBN 0-340-40170-2.
3. ↑  Gweler: *sativa*.
4. 1 2 3  Flora of NW Europe: *Eruca vesicaria* Archifwyd 2007-10-14 yn y Peiriant Wayback.
5. ↑  Huxley, A. ed. (1992). *New RHS Dictionary of Gardening*. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.
6. ↑  NutritionData.com, Arugula, Raw
7. ↑  Upton, Julie, RD. "7 Foods for Better Sex". *Health.com*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-04-10. Cyrchwyd July 5, 2010.
8. ↑  Wright, Clifford A. (2001). *Mediterranean Vegetables*. Harvard Common Press. t. 27. ISBN 9781558321960.
9. ↑  Helen Morgenthau Fox, *Gardening With Herbs for Flavor and Fragrance* (1933, reprinted New York: Dover, 1970), p. 45. See also Denise Le Dantec and Jean-Pierre Le Dantec, *Reading the French Garden: Story and History* (MIT Press, 1998), tud. 14.
Roedd **Noricum** yn diriogaeth llwyth Celtaidd y Noriciaid, yn Awstria a rhan o dde'r Almaen. Yn ddiweddarach daeth yn dalaith Rufeinig. Roedd yn ffinio â Rhaetia yn y gorllewin, Pannonia yn y dwyrain a Dalmatia i'r de-ddwyrain. I'r gogledd yr oedd gweddillion yr hen deyrnas Geltaidd, oedd ar un adeg y ddwy ochr i Afon Donaw).

Talaith Noricum yn yr Ymerodraeth Rufeinig
Dan yr ymerawdwr Augustus yr oedd Noricum yn stad yn perthyn i'r ymerawdwr yn hytrach na thalaith, ond yn nes ymlaen daeth yn dalaith ecwestraidd. Dan Marcus Aurelius bu rhyfeloedd yn erbyn y Marcomanni a chodwyd statws y dalaith, gyda'r rhaglaw yn awr o statws seneddol a chyda lleng yno'n barhaol, *legio II Italica*. Prifddinas y dalaith oedd *Lauriacum* (heddiw Lorch, Awstria).

Yn y drydedd a'r bedwaredd ganif bu ymosodiadau parhaus ar y dalaith gan wahanol lwythi Almaenaidd. Er hynny, yn y bumed ganrif, yr oedd Noricum yn un o'r taleithiau olaf i gael ei rheoli o'r Eidal, hyd pan ddiswyddwyd yr ymerawdwr olaf, Romulus Augustulus, yn 476.


|  **Taleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC** |  |
| --- | --- |
| Achaea | Aegyptus | Affrica | Alpes Cottiae | Alpes Maritimae | Alpes Poenninae | Arabia Petraea | Armenia Inferior | Asia | Assyria | Bithynia | Britannia | Cappadocia | Cilicia | Commagene | Corsica et Sardinia | Creta et Cyrenaica | Cyprus | Dacia | Dalmatia | Epirus | Galatia | Gallia Aquitania | Gallia Belgica | Gallia Lugdunensis | Gallia Narbonensis | Germania Inferior | Germania Superior | Hispania Baetica | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Iudaea | Lycaonia | Lycia | Macedonia | Mauretania Caesariensis | Mauretania Tingitana | Moesia | Noricum | Numidia | Osroene | Pannonia | Pamphylia | Pisidia | Pontus | Raetia | Sicilia | Sophene | Syria | Thracia |
Glawiad hafol yn Denmarc.
Unrhyw fath o gyddwysiad yw **dyodiad** (weithiau: **Dyddodiad**). Gall hyn gynnwys glaw, eira, eirlaw, cenllysg, cesair a gwlith.

Mae dyodiad yn digwydd pan fydd cyfran o'r atmosffer yn dirlawn o anwedd dŵr (gan gyrraedd lleithder cymharol o 100%), fel bod y dŵr yn cyddwyso ac yn cwympo. Felly, nid dyodiad yw niwl a tharth ond yn hytrach yr hyn a elwir yn "coloidau", oherwydd nid yw'r anwedd dŵr yn cyddwyso'n ddigonol i waddodi. Gall dwy broses arwain at aer yn dirlawn: oeri'r aer neu ychwanegu anwedd dŵr i'r aer. Mae dyodiad yn ffurfio wrth i ddefnynnau llai gyfuno trwy wrthdrawiad â diferion glaw eraill neu grisialau iâ mewn cwmwl. Gelwir cyfnodau byr, dwys o law mewn lleoliadau gwasgaredig yn "gawodydd".

Nid yw dyodiad bob amser yn cyrraedd y ddaear. Os yw'n disgyn drwy awyr sych fe all droi'n anwedd. Pan nad oes dim dyodiad yn cyrraedd y ddaear, gelwir y cyddwysiad yn *virga*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Scott Sistek (26 Rhagfyr 2015). "What's the difference between 'rain' and 'showers'?". KOMO-TV. Cyrchwyd 18 Ionawr 2016.
Mae **Dysg**, sef yr asiantaeth dysgu a sgiliau Cymru yn darparu cymorth i ddarparwyr addysg a hyfforddiant ôl-16 oed. Mae gwefan Dysg yn le da i ddarganfod gwybodaeth gyfredol am addysgu a hyfforddiant yng Nghymru.

Ymunodd Dysg â Llywodraeth Cynulliad Cymru ar 1 Ebrill 2006. Mae Dysg yn un o is-adrannau'r Adran Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau (AADGOS), sy'n canolbwyntio ar wella ansawdd addysgu a dysgu yn y sector addysg a hyfforddiant ôl-14. Dysg oedd adain weithredol yr Asiantaeth Dysgu a Datblygu Sgiliau (LSDA) yng Nghymru. Mae gwefan Dysg yn le da i ddarganfod gwybodaeth gyfredol am addysgu a hyfforddiant yng Nghymru.

Mae Dysg yn cynnal nifer o rwydweithiau a chynadleddau sy'n canolbwyntio ar wella'r ddarpariaeth dysgu ôl-14 drwy rannu gwybodaeth a sgiliau ymhlith ymarferwyr, gwneuthurwyr polisi a rhanddeiliaid eraill.

Drwy'r prosiect Ymgynghorwyr Gwella Perfformiad, mae Dysg yn darparu gwasanaeth ymgynghoriaeth, hyfforddiant a chymorth mentora wedi'i dargedu i ddarparwyr. Rhagor. 
Mae Dysg yn cynnal Rhaglenni Cymorth Sgiliau Allweddol, sy'n anelu at wella ansawdd addysgu a dysgu ar draws pob rhaglen sgiliau allweddol ôl-14 mewn ysgolion, ym maes addysg bellach ac ym maes dysgu seiliedig ar waith.

Mae Dysg yn rheoli'r rhaglen hyfforddiant sy'n darparu cymorth ym maes hunan-asesu a llunio cynlluniau gweithredu, sy'n galluogi darparwyr ôl-16 i gynnal hunan-asesiadau a llunio cynlluniau gweithredu effeithiol.

Mae Dysg yn helpu i rannu a throsglwyddo gwybodaeth drwy ddosbarthu e-gylchlythyr wythnosol, cynnal blog, cyhoeddi gwaith ymchwil ar y we a chynhyrchu cyfnodolyn chwarterol er mwyn darparu'r wybodaeth ddiweddaraf am ddatblygiadau ym maes addysg a hyfforddiant ôl-14 yng Nghymru a Lloegr.

Mae Dysg yn cynnal prosiectau ymchwil ac adolygiadau penodol sy'n diwallu anghenion byrdymor a thymor hwy Llywodraeth Cynulliad Cymru.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Dysg Archifwyd 2006-09-05 yn y Peiriant Wayback.
Mae **enffwfirtid** yn atalydd ymasiad HIV, y cyntaf mewn dosbarth newydd o gyffuriau gwrth-retrofirysol a ddefnyddir mewn therapi cyfunol i drin heintiau HIV-1. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₀₄H₃₀₁N₅₁O₆₄. Mae enffwfirtid yn gynhwysyn actif yn Fuzeon.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- syndrom diffyg imiwnolegol caffaeledig
 - feirws imiwnoddiffygiant dynol

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Enffwfirtid, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- T20
 - T 20
 - pentafuside
 - Fuzeon T-20
 - Exterior membrane glycoprotein,GP120, Transmembrane glycoprotein,GP41]
 - Envelope polyprotein GP160 precursor [Contains: Exterior membrane glycoprotein,GP120, Transmembrane glycoprotein,GP41]
 - Envelope polyprotein GP160 precursor [Contains
 - DP178
 - AcTyrThrSerLeuIleHisSerLeuIleGluGluSerGlnAsnGlnGlnGluLysAsnGluGlnGluLeuLeuGluLeuAspLysTrpAlaSerLeuTrpAsnTrpPheNH2
 - Ac-YTSLIHSLIEESQNQQEKNEQELLELDKWASLWNWF-NH2

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Enffwfirtid". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Cawr Cymreig a gysylltir â'r Hen Ogledd ac â Gwent yw **Dyrnwch Gawr** (amrywiad, **Dyrnhwch Gawr**).

Enwir Dyrnwch Gawr yn y rhestr Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain fel perchennog pair arbennig:

Pair Dyrnwch Gawr: pe rhoid ynddo gig i ŵr llwfr i ferwi, ni ferwai fyth; o rhoid iddo gig i ŵr dewr, berwi a wnâi yn ebrwydd (ac yno y caid gwahan[iaethu] rhwng y dewr a'r llwfr).[1]
Priodolir rhinwedd cyffelyb i'r Pair Pen Annwn y cyfeirir ato yn y gerdd 'Preiddiau Annwn' yn Llyfr Taliesin, sydd ddim yn berwi bwyd llwfrgi.

Mae hi bron yn sicr fod y stori am y pair yn seiliedig ar gyfeiriad yn y chwedl *Culhwch ac Olwen* am "bair Diwrnach Wyddel".[2]

Cysylltir y Tri Thlws ar Ddeg â'r Hen Ogledd, ond ni cheir cyfeiriad at Ddyrnwch yn yr achau (e.e. Bonedd Gwŷr y Gogledd). Am fod yr enwau Dyrnwch a Diwrnach mor debyg i'w gilydd mae'n debygol fod y cyntaf yn ffurf ddiweddar ar yr ail, ond ceir enw Dyrn(h)wch gan Siôn Dafydd Rhys ar ddiwedd y 16g yn ei restr o gewri Cymru, fel

Dyrnhwch Gawr yng ngwlad Ewias.[3]
Ceir cymeriad arall yn *Culhwch ac Olwen* a elwir yn Wrnach Gawr.[4] Mae'n perchen ar gleddyf arbennig. Efallai fod cysylltiad rhwng Wrnach Gawr a Diwrnach Wyddel, er bod yr hanesion amdanynt yn wahanol, a bod Dyrnwch Gawr yn ddatblygiad diweddarach seiliedig ar y cymeriadau hynny, ond nid oes modd profi hynny'n derfynol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, argraffiad newydd 1991), t. 240.
2. ↑  Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Caerdydd, 1988), tud. lxii.
3. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein*, tud. 334.
4. ↑  Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Caerdydd, 1988), tud. xli.
Capel Cristnogol yn Heol Richmond, Caerdydd, yw **Eglwys y Crwys**. 'Capel Heol y Crwys' oedd yr enw gwreiddiol ac fe'i cynlluniwyd gan y pensaer J.H. Phillips a'i godi ym 1899. Mae'r adeilad hwnnw bellach yn fosg. Mae cyfrol 24 tudalen o hanes yr achos wedi ei chyhoeddi.

Symudwyd yr achos i'r safle newydd ar Heol Richmond (Cyfesurynnau'r OS: ST187772) ym 1988. Roedd yr adeilad yn wreiddiol yn berchen i'r Gwyddonwyr Cristnogol.

Yn ystod canol yr 20g byddai mynychwyr Capel y Crwys yn mynd i gymdeithasu yn Tŷ'r Cymry yn 11, Gordon Rd, wedi cyfarfodydd ar nos Sul.

Gweler hefyd
------------

* Addoldai Cymraeg Caerdydd

Llyfryddiaeth
-------------

* Owen, D. Huw, *Capeli Cymru* (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.50–1

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  J. Gwynfor Jones (gol.), *Eglwys y Crwys 1884-2009: yng ngolau Ffydd, llyfryn y dathlu 125 mlynedd* (Caerdydd, 2009).
2. ↑  Llyfrau Google; adalwyd 5 Gorffennaf 2015
3. ↑  www.eglwys-y-crwys.org.uk; Archifwyd 2016-01-11 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 5 Gorffennaf 2015
4. ↑
Saif Eglwys y Santes Fair yn Neoniaeth Arllechwedd, Esgobaeth Bangor - ym mhentref Betws-y-Coed, Conwy. Eglwys Anglicanaidd yw hi (h.y. yr Eglwys yng Nghymru) ac mae ei drysau ar agor yn wythnosol. Cofrestrwyd yr adeilad gan Cadw fel adeilad rhestredig Gradd II\*. Oherwydd y cynnydd yn nifer yr ymwelwyr, roedd Eglwys Mihangel Sant yn rhy fach a phenderfynwyd codi eglwys newydd, Eglwys y Santes Fair, rhwng 1870 a 1873, yng nghanol y pentref, wrth ochr y brif ffordd. Fe'i cysegrwyd yng Ngorffennaf 1873, a cheir lle i 150 person. ar gost o £5,000 (sy'n gyfwerth â £400,000 heddiw). Cwbwlhawyd y tŵr yn 1907.

Cynlluniwyd yr eglwys gan y pensaeri Paley ac Austin, Swydd Gaerhirfryn cyn 1870 - ac yn dilyn cystadleuaeth i bensaeri. Mae ar batrwm croes, gyda'r tŵr yng nghanol y groes.

Llyfryddiaeth
-------------

* Harold Hughes a Herbert L. North, *The Old Churches of Snowdonia* (Bangor, 1924; adargraffiad 1984)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   *St Mary, Betws-y-coed*, Esgobaeth Bangor, adalwyd 9 Mehefin 2011
2. 1 2   *St Mary's Church, Betws-y-Coed*, Cadw, adalwyd 9 Mehefin 2011
3. ↑  Brandwood et al. 2012, tt. 101, 226.

  

* 
* 
* 
* 
*
Actor a rheolwr theatr o Dde Affrica oedd yn gweithio a byw ym Mhrydain oedd **Norman Samuel Fredericksen Florence** (3 Ionawr 1933 – 17 Rhagfyr 1996).

Ganwyd yn Nhref y Penrhyn, De Affrica. Mynychodd Prifysgol Tref y Penrhyn ac yno bu'n cwrdd ag Emlyn Williams. Symudodd Florence i Brydain ym 1954 a chafodd ei noddi gan Williams i fynychu'r Central School of Dramatic Art yn Llundain. Wedi iddo raddio, ymddangosodd mewn nifer o ffilmiau a dramâu teledu, ac yn aml chwaraeodd cymeriadau drwg mewn rhaglenni teledu gan gynnwys *The Saint*, *Z Cars*, *The Avengers*, a *The Man From UNCLE*. Cyfarwyddodd addasiad ffilm o'r ddrama *The Swamp Dwellers* gan Wole Soyinka a enillodd wobr yng Ngŵyl Ffilm Berlin ym 1966.

Priododd yr actores Rhoda Lewis ym 1960 a chafodd un mab, Peter Florence. Yn y 1970au, canolbwyntiodd Norman ar reoli theatr, gan weithio gyda Sam Wanamaker ar brosiect y Globe. Rheolodd theatrau yn Birmingham, Northampton, ac Ipswich cyn iddo ddod i Gymru i fod yn weinyddwr y cwmni theatr dwyieithog Theatr yr Ymylon. Sefydlodd Norman a Peter y Projects Company, a gomisiynodd a chynhyrchodd teithiau byd-eang o ddramâu a sioeau cerdd gan gynnwys *The Pity of War*, *Portrait of the Artist as a Young Dog* a chynhyrchiad cerddorol o ddrama Christopher Fry, *The Boy with a Cart*.

Ym 1988 sefydlodd Norman, Rhoda a Peter Gŵyl y Gelli, gŵyl lenyddol a gynhelir yn flynyddol hyd heddiw yn y Gelli Gandryll. Bu farw ym Mronllys, Powys.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  (Saesneg) Heath, Tony (8 Ionawr 1997). Obituary: Norman Florence. *The Independent*. Adalwyd ar 15 Rhagfyr 2014.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Norman Florence ar wefan Internet Movie Database
Eglwys a leolir ym Meifod, Sir Drefaldwyn, yw **Eglwys Tysilio a Mair**. Yn y 6g sefydlwyd cymdeithas grefyddol ym Meifod gan Gwyddfarch, a daeth yn brif eglwys Powys. Eglwys o bren fyddai rywle ar y safle hwn ar y dechrau, gydag adeiladau syml o’i hamgylch i’r mynachod neu’r clerigwyr fyw ynddynt.

Adeiladwyd sawl eglwys ar y safle hwn. Rhwng y 10fed a'r 12g yr oedd awr anterth yr eglwys. Byddai pobl o bell ac agos yn dod yno ar bererindodau, ac mae’n debyg fod sawl tywysog o Bowys wedi ei gladdu yma. Byddai cael eich claddu mewn mynwent eglwys a oedd yn gysylltiedig â sant yn cryfhau eich siawns o gael mynd i’r nefoedd – ac felly byddai unigolion yn rhoi arian a rhoddion o dir i’r eglwysi lleol.

Yn y 12g adeiladodd Madog ap Maredudd, tywysog Powys ar y pryd, eglwys newydd mewn steil Normanaidd: adeiladwyd hi ar siâp croes gan ddefnyddio bwâu o dywodfaen coch. Credir bod rhan o’r eglwys sydd i’w gweld heddiw ar yr un safle â’r eglwys Normanaidd hon, ond fod yr eglwys honno wedi’i lleoli ychydig ymhellach i’r gorllewin.

Mae’n debyg mai Madog ap Maredudd oedd yr olaf o dywysogion Powys i gael ei gladdu yn eglwys Meifod yn 1160. Dirywiodd bri eglwys Meifod wedi i’r tywysog Owain Cyfeiliog godi mynachlog Sistersaidd Ystrad Marchell ger y Trallwng.

Ailadeiladwyd yr eglwys yn y 15fed ganrif, a dyma yw sail yr eglwys sydd yma heddiw. Mae’r to derw’n dyddio o’r cyfnod hwn. Wedi Deddf Uno 1536 bu cyfnod llewyrchus yn Sir Drefaldwyn, a bu cyfnod o atgyweirio ddiwedd y 17g.

Prynwyd yr organ sydd i’w gweld yno heddiw yn y 19g: roedd hi’n organ ddrud iawn, £187-8s-7d, a fyddai’n werth bron i £10,000 heddiw. Adeiladwyd hi yn y 18g. Mae’r rhan fwyaf o ffenestri lliw’r eglwys wedi’u gwneud yn ystod yr 19g gan David Evans o Amwythig, er bod rhai o’r ffenestri’n hŷn na’i gilydd.

Ar wal y dwyrain ar yr ystlys dde mae’r ffenestr a baentiwyd oddeutu 1856 gan David Evans o Amwythig yn ffenestr goffa i’r teulu Mytton, teulu adnabyddus o Amwythig ar ddiwedd y 16fed ganrif.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Frances Ward, *Meifod Church: a history and guide’* (2011);
2. ↑  ‘Canu Cynddelw Brydydd Mawr i Dysilio Sant’ *Ysgrifau Beirniadol XVIII* (1992), tt. 73–99
3. ↑  David Cynddelw Brydydd Mawr i Dysilio Sant’ *Ysgrifau Beirniadol XVIII* (1992), tt. 73–99
4. ↑  Jenkins, David *The Historical Atlas of Montgomeryshire* (Y Trallwng, 1999).
Ceir 90 gradd mewn ongl sgwâr.
Mewn geometreg a thrigonometreg, **ongl sgwâr** (neu yn anaml: 'ongl dde') yw ongl gydag union 90 ° (gradd), sy'n cyfateb i chwarter tro. Os rhoddir pwynt dechreuol pelydryn ar linell syth, a'r onglau cyfagos yn hafal, yna ceir ongl sgwâr. Gellir disgrifio gwrthrychau a ffurfiau sy'n cynnwys onglau sgwâr gyda'r ansoddair **sgwâr-onglog**.

Diffiniad o 'ongl' yng *Ngeiriadur Prifysgol Cymru* yw:
*Y gofod rhwng dwy linell neu ddau blân sy'n cyffwrdd; aroledd dwy linell a'i gilydd.*

Ceir sawl cysyniad geometrig cysylltiedig ag ongl sgwâr, gan gynnwys llinellau perpendicwlar ac orthogonoledd.

Mewn gemotreg elfennol
----------------------

Mae petryal yn bedair ochr â phedair onglau sgwâr. Mae gan sgwâr bedair onglau sgwâr, yn ogystal ag ochrau hyd cyfartal. Mae'r theorem Pythagorean yn nodi sut i benderfynu pryd mae triongl yn driongl cywir.

Symbolau
--------

Triongl ongl sgwâr, gyda'r triongl yn cael ei nodi gan sgwâr.
Dull arall o ddynodi ongl sgwâr, ac sy'n boblogaidd mewn gwledydd fel yr Almaen, yw drwy ddefnyddio cromlin-ongl a dotyn bychan.
Mewn Unicode, y symbol ar gyfer ongl sgwâr yw Error using {{unichar}}: Input "221f" is not a hexadecimal value.. Ni ddylid ei gymysgu gyda'r symbol debyg, Error using {{unichar}}: Input "231e" is not a hexadecimal value.. Mae sawl symbol perthynol arall: Error using {{unichar}}: Input "22be" is not a hexadecimal value. Error using {{unichar}}: Input "299c" is not a hexadecimal value. a Error using {{unichar}}: Input "299d" is not a hexadecimal value..

Mewn diagramau, dangosir yr ongl sgwâr drwy ddefnyddio sgwâr bychan, fel a welir yn y diagram ar y dde. Mewn rhai gwledydd Ewropeaidd, defnyddir dotyn bychan i'w ddangos.

Trosi i unedau eraill
---------------------

Gellir nodi ongl sgwâr mewn gwahanol unedau:

* 1/4 tro
* 90° (gradd)
* π/2 radian
* 100 grad (a elwir hefyd yn *gradian*, neu *gon*)
* 8 pwynt
* 6 awr (astronomeg)

Y rheol 3-4-5
-------------

Bu seiri, seiri maen a phensaeri'n defnyddio'r dull hwn am filoedd o flynyddoedd. Gelwir ef hefyd yn 'ddull Pythagoras (3, 4, 5)'. Yn aml, defnyddiwyd cortyn gyda sawl cwlwm ynddo i greu ongl sgwâr. Byddai tair uned mewn un ochr, union bedair yn yr ail ochor, sy'n creu yr hypotenws, sef y linell hiraf gyferbyn â'r ongl sgwâr, ac sy'n 5 uned o hyd. Y rheol sy'n sail i'r dull hwn (er na wyddai llawer o'r seiri hyn!) yw Theorem Pythagoras "Mae'r sgwâr hypotenws triongl ongl sgwâr yn hafal i swm sgwariau'r ddwy ochr gyfagos."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Right Angle". *Math Open Reference*. Cyrchwyd 26 Ebrill 2017.
2. ↑  Wentworth p. 11
3. ↑  "sgwar-onglog" Geiriadur Prifysgol Cymru (GPC); adalwyd 13 Medi 2018.
4. ↑  Unicode 5.2 Siart Siartiau codau nodau Gweithredwyr Mathemategol, Amrywiol symbolau Mathemategol-B
5. ↑  Müller-Philipp, Susanne; Gorski, Hans-Joachim (2011). *Leitfaden Geometrie* [*Handbook Geometry*] (yn German). Springer. ISBN 9783834886163.CS1 maint: unrecognized language (link)
Nyrs o'r Unol Daleithiau yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf; poster gan yr arlunydd Albert Herter (1871-1950)
**Nyrsio** ydy bod yn gyfrifol am gleifion mewn ysbyty ac yn y cartref, a hynny fel arfer o dan goruchwyliaeth berson proffesiynol; yn gyfrifol am weinyddu'r driniaeth ar eu cyfer, a gwneud yn siwr eu bon nhw'n gwella. Ceir gwahanol fathau o bobl sy'n nyrsio gan gynnwys paramedics a bydwragedd. Erbyn heddiw, fe all y nyrs (o barhau gyda'i haddysg), ennill gradd PhD, gan fynd yn feddyg.

Yn draddodiadol, merch yw mwyafrif sylweddol y gweithlu, er bod mwy-a-mwy o ddynion yn ymuno â'r proffesiwn.

Un o'r nyrsus enwocaf yw Beti Cadwaladr (1789 – 1860). Yn chwe deg pump oed, penderfynodd fynd i nyrsio i Ryfel y Crimea ar ôl darllen am ddioddefaint y milwyr yno. Roedd cannoedd o filwyr yn marw am nad oedd digon o nyrsys a meddygon ar gael. Cyrhaeddodd Beti Cadwaladr ysbyty Scutari lle roedd Florence Nightingale yng ngofal y nyrsys. Gwrthododd Florence Nightingale gymorth Beti a'r nyrsys eraill a ddaeth drosodd, gan ddweud bod digon o nyrsys ar gael. Roedd hi'n daith chwe niwrnod i'r milwyr clwyfedig ddod o'r Crimea, ac roedd Beti yn gweld hyn yn ffolineb llwyr. Fe benderfynodd fynd dros y môr i'r Crimea atynt, ac aeth â nyrsys eraill gyda hi i ysbyty yn Balaclava. Gweithiodd Beti a'r lleill yn galed mewn amgylchiadau anodd iawn.
Gwleidydd Seisnig o'r Blaid Ryddfrydol oedd Syr **Edward Grey, 3ydd Barwnig** (wedi 1916: **Edward Grey, Is-iarll 1af Grey o Fallodon**; 25 Ebrill 1862 – 7 Medi 1933) a wasanaethodd yn Ysgrifennydd Tramor y Deyrnas Unedig o 1905 i 1916.

Ganed yn Llundain i deulu bonheddig o'r traddodiad Chwig–Ryddfrydol. Ei hen, hen ewythr oedd Charles Grey, 2ail Iarll Grey, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig o 1830 i 1834. Astudiodd yng Ngholeg Balliol, Rhydychen, er nad oedd yn fyfyriwr astud. Etifeddodd farwnigiaeth ac ystâd ei dad-cu ym 1882. Eisteddai yn Nhŷ'r Cyffredin o 1885 nes iddo gael ei greu'n is-iarll ym 1916. Yn ystod y rhwyg yn y Blaid Ryddfrydol dros Ail Ryfel y Boer (1899–1902), ymochrai Grey â'r garfan imperialaidd dan arweiniad H. H. Asquith.

Penodwyd Grey yn Ysgrifennydd Tramor y Deyrnas Unedig ar 10 Rhagfyr 1905, yn llywodraeth Ryddfrydol y Prif Weinidog Syr Henry Campbell-Bannerman. Ni wyrodd oddi ar bolisi ei ragflaenydd, yr Ardalydd Lawnsdowne, o gefnogi Ffrainc yn erbyn yr Almaen yn ystod argyfwng Moroco (1905–06), a rhoddai ei awdurdod i gudd-gynadleddau rhwng staffiau milwrol Prydain a Ffrainc. Ym 1907 daeth i gytundeb ag Ymerodraeth Rwsia gan ddod â therfyn i'r Gêm Fawr, sef y cystadlu rhwng y ddwy ymerodraeth dros reolaeth Canolbarth Asia. Parhaodd Grey yn ei swydd wedi i H. H. Asquith olynu Campbell-Bannerman yn Brif Weinidog yn Ebrill 1908. Addawodd gefnogaeth ei wlad unwaith eto i'r Ffrancod yn erbyn yr Almaen yn ystod argyfwng Agadir (1911), gan galedu cynghrair milwrol "y Cytundeb Triphlyg" rhwng Prydain, Ffrainc, a Rwsia, yn y blynyddoedd cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn sgil dechrau'r rhyfel hwnnw ym 1914, llwyddodd Grey i ddwyn perswâd ar y cabinet i ddatgan rhyfel yn erbyn yr Almaen yn ffurfiol er mwyn sicrhau niwtraliaeth Gwlad Belg, yn hytrach na thrwy'r cynghrair anffurfiol â Ffrainc. Bu Grey hefyd yn gyfrifol, trwy Gytundeb Llundain (1915), am sicrhau y byddai'r Eidal yn ymladd yn y rhyfel ar ochr y Cytundeb Triphlyg.

Ymddeolodd Grey o swydd yr Ysgrifennydd Tramor ar 5 Rhagfyr 1916, yr un pryd ag ymddiswyddo'r Prif Weinidog Asquith, a derbyniodd ei is-iarllaeth. Aeth ar daith i Unol Daleithiau America ym 1919 mewn ymgais aflwyddiannus i ddadlau o blaid ymaelodaeth y wlad honno â Chynghrair y Cenhedloedd. Cyhoeddwyd ei hunangofiant, *Twenty-five Years, 1892–1916*, ym 1925, ac yn yr hwnnw ymddengys ei ddyfyniad enwog am ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf: "Mae’r lampau yn diffodd ar hyd a lled Ewrop, ni fyddwn yn eu gweld nhw wedi cynnau eto yn ein hoes ni." Bu farw yn Fallodon, Northumberland, yn 71 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Sir Edward Grey, 3rd Baronet. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 4 Hydref 2021.

Darllen pellach
---------------

* T. G. Otte, *Statesman of Europe: A Life of Sir Edward Grey* (Llundain: Allen Lane, 2020).
Eglwys ganoloesol o'r 14eg a'r 15g yw **Eglwys Sant Ust a Sant Dyfrig** (hefyd: **Eglwys Sant Gwrin**), a saif i'r gogledd-orllewin o bentref Llanwrin, Powys, ac a adeiladwyd ar ddiwedd y 15g. Saif yng nghymuned Glantwymyn, (Cyfeirnod OS: SH7866003530) tua 3 milltir (5 km) i'r gogledd-ddwyrain o Fachynlleth. Fe'i cofrestrwyd gan Cadw yn 2004 (rhif: 83006) fel adeilad Gradd II\*. Mae'n nodedig oherwydd ei hoed a chynifer o rannau gwreiddiol ee y to bwaog o dderw, sgrîn y gangell a'i ffenestri lliw hynod. Fe'i hadnewyddwyd yn 1864 gan Benjamin Ferrey.

Mae yma gawg defodol (*piscina*) sy'n perthyn i'r 14g. Sonir am yr eglwys am y tro cyntaf yn llyfrau Treth Norwich tn 1254 fel 'Ecclesia de Llanuril' a'r dreth oedd: 13s 4d. Un siambr sydd iddi, gyda chyntedd a phrif ddrws ym mur y de a clochdy yn nhalcen y mur gorllewinol. Mae'r fynwent bron yn gych, gyda wal garreg yn ei chwmpasu, sy'n nodwedd o eglwys llawer cynharach.

Y seintiau cynnar
-----------------

Credir i Sant Ust a Sant Dyfrig ddod i'r ardal o Lydaw yn 516 OC a chysegrwyd yr eglwys iddyn nhw, cyn ei newid yn ddiweddarach i Sant Gwrin.

* Mae'r brif fynedfa drwy fuarth tyddyn (ar y dde)Mae'r brif fynedfa drwy fuarth tyddyn (ar y dde)
* Rhesi o feddau yn ffrynt yr eglwysRhesi o feddau yn ffrynt yr eglwys
* Llethr o wair ynarwain i gefn yr eglwysLlethr o wair ynarwain i gefn yr eglwys
* Talcen a chloch yr eglwysTalcen a chloch yr eglwys

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan 'Gwydr Lliw yng Nghymru'; adalwyd 2015
2. ↑  Gwefan CPAT; Archifwyd 2015-09-12 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 2015

Llyfryddiaeth
-------------

* *The Buildings of Wales: Powys* gan Richard Haslam 1979
Eglwys blwyf Gatholig Rufeinig yn Abermaw, Gwynedd yw **Eglwys Sant Tudwal**. Fe'i lleolir ar Ffordd y Brenin Edward sy'n arwain o'r Bermo i Lanaber. Fe'i hadeiladwyd ym 1905 ac mae yn neoniaeth Dolgellau ac Esgobaeth Wrecsam.

Hanes
-----

Cychwynnwyd yr achos Catholig Rhufeinig yn Abermaw yn niwedd y 1880au pan ddaeth offeiriad o'r enw Y Tad Donovan i fyw i'r dref er mwyn gwasanaethu tua hanner dwsin o Gatholigion oedd yn byw yn y dref yn barhaol a'r niferoedd mawr oedd yn ymweld yn yr haf. Cynhaliwyd gwasanaethau mewn ystafelloedd tai lleol i gychwyn. Roedd y trefniant yn ddigonol i'r Catholigion lleol ond nid ar gyfer yr ymwelwyr. Penderfynwyd agor capel bach ar Park Road. Agorwyd hwn ar 11 Medi 1891 ac fe'i cysegrwyd i Sant Tudwal. Gan fod cyn lleied o eglwysi Catholig yng ngogledd Cymru ar y pryd bu'r capel newydd o dan weinyddiaeth Esgobaeth Amwythig. Ym 1895, daeth eglwysi'r gogledd o dan reolaeth Ficeriaeth Apostolaidd Cymru, a daeth yn Esgobaeth Menevia ym 1898.

Erbyn troad y ganrif roedd yr Eglwys yn Park Road yn rhy fychan a phenderfynwyd codi arian ar gyfer eglwys newydd. Bu'r ymgyrch codi arian yn cael ei arwain gan offeiriad newydd y dref y Tad C. B. Wilcock a symudodd i'r Bermo o St Helens, Glannau Merswy. Gosodwyd y garreg sylfaen ar 14 Awst 1904 gan Francis Mostyn, Esgob Menevia. Mae'r ysgythriad ar y garreg sylfaen yn ddweud (yn Lladin):

*Ym mlwyddyn ein Harglwydd Ymgnawdoledig, y pymthegfed o Awst 1904. Ar Ŵyl Dyrchafiad Mam Sanctaidd Duw, y Forwyn Fair, bu i'n Harglwydd Francis, trwy ras Duw a'r Esgobaeth Apostolaidd, Esgob Menevia, gosod y garreg gyntaf hon mewn anrhydedd i'r un gogoneddus Morwyn Fair a Sant Tudwal*.
Costiodd £5000 i adeiladu'r eglwys ac fe'i hagorwyd gan yr Esgob Francis bron i flwyddyn i'r diwrnod o osod y garreg sylfaen ar 14 Awst 1905 gyda myfyrwyr Jeswit Coleg Beuno Sant, Tremeirchion yn darparu côr.

Gwasanaethau
------------

Mae plwyf Abermaw hefyd yn cynnwys Eglwys Dewi Sant yn Seion, Harlech. Adeiladwyd Capel Seion fel Capel Methodistaidd Wesleaidd ym 1814. Wedi i'r capel cau fe'i trosglwyddwyd i'r Eglwys Gatholig erbyn 1998.

Mae Eglwys Dewi Sant yn Seion yn cynnal offeren pob Dydd Sul am 9:00 y bore. Mae Eglwys Sant Tudwal yn cynnal offeren am 11:00 pob bore Sul gydag offerennau Llun i Wener am 10:00 y bore ac offeren Dydd Sadwrn am 9:00 y bore.

Galeri
------

* Golwg o'r ffordd Golwg o'r ffordd
* Tŵr Tŵr
* Cerflun Mair yn y tŵr Cerflun Mair yn y tŵr
* Arwydd yr EglwysArwydd yr Eglwys
* Eglwys St Mair yn Seion, HarlechEglwys St Mair yn Seion, Harlech

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Deaneries Archifwyd 2 April 2015 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 13 Tachwedd 2018
2. ↑  "BARMOUTH - Carnarvon and Denbigh Herald and North and South Wales Independent". James Rees. 1891-05-08. Cyrchwyd 2018-11-13.
3. ↑  Donald Atwater, *The Catholic Church in modern Wales: a record of the past century* (London: Burns, Oates and Washbourne Ltd, 1935), tud. 76–138.
4. ↑  Jones, E. Rosalie *A History of Barmouth and its Vicinity* (Barmouth, 1905) pp. 122–123
5. ↑  "NEW ROMAN CATHOLIC CHURCH AT BARMOUTH - The North Wales Express". Robert Wiliams. 1905-08-18. Cyrchwyd 2018-11-13.
*Am y gwleidydd Plaid Cymru gweler Eurig Wyn.*
Llenor Cymraeg oedd **Eirug Wyn** (11 Rhagfyr 1950 – 25 Ebrill 2004).

Bywgraffiad
-----------

Cafodd ei eni ym mhentref Llan, ger Llanbryn-mair Sir Drefaldwyn (Powys) yn fab i weinidog, y Parch John Price Wynne. Yn 1958 symudodd y teulu i Ddeiniolen Arfon. Mynychodd Ysgol Gynradd Eglwys Llandinorwig ac wedyn Ysgol Brynrefail. Llanrug. Yn fachgen ysgol fe ddechreuodd yr ymgyrch i roi plat D am ddysgwr gyrru ar gar yn lle y plât L, a oedd yn anghyfreithlon ar y pryd. Fe enillwyd y frwydr.

Yn 1969 astudiodd yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin ac yn 1972 sefydlodd Siop y Pentan yng Nghaerfyrddin, gyda dau bartner arall, Wyn Thomas a William Lloyd.. Wedyn symudodd i'r gogledd a sefydlu Siop y Pentan yng Nghaernarfon yn 1977 ac wedyn ym Mangor .

Gwaith llenyddol
----------------

Enillodd y Fedal Ryddiaith ym Eisteddfod Bro Ogwr yn 1998 am *Blodyn Tatws* ac yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2000 am *Tri Mochyn Bach*. Enillodd Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r cyffiniau 1994 am *Smoc Gron Bach* ac yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tyddewi 2002 am *Bitch*.

Ysgrifennodd 15 o lyfrau a chyhoeddodd lyfrau dan y ffugenw Derec Tomos (barddoniaeth) a Myfi Derec (hunangofiant).

Llyfryddiaeth
-------------

* *Y Drych Tywyll a Storïau Eraill* (Y Lolfa, 1992)
* *Smôc Gron Bach* (Y Lolfa, 1994) – Gwobr Goffa Daniel Owen 1996
* *Lara* (Y Lolfa, 1995)
* *United!*, Cyfres y Dolffin (Cwmni Iaith, 1996)
* *Elvis: Diwrnod i'r Brenin* (Y Lolfa, 1996)
* *I Ble'r Aeth Haul y Bore?* (Y Lolfa, 1997)
* *Blodyn Tatws* (Y Lolfa, 1998) – Cyfrol y Fedal Ryddiaith 1998
* *Hogia'r Milgi* (Y Lolfa, 1999)
* *Tri Mochyn Bach* (Y Lolfa, 2000) – Cyfrol y Fedal Ryddiaith 2000
* *I Dir Neb* (Y Lolfa, 2001)
* *Bitsh!* (Y Lolfa, 2002) – Gwobr Goffa Daniel Owen 2002
* *Powdwr Rhech!* (Y Lolfa, 2002)
* *Y Dyn yn y Cefn heb Fwstásh* (Y Lolfa, 2004)

Ffynonellau
-----------

1. ↑  Cofio Eirug Gol: Emyr Llewelyn Gruffudd Cyh:Y Lolfa 2004

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 48519501
* LCCN: n97117249
* ISNI: 0000 0000 4668 7865

 |
Eglwys hynafol ar ochr ogleddol Pen y Gogarth, ger Llandudno, bwrdeistref sirol Conwy, yw **Eglwys Tudno**. Gorwedd mewn llecyn gwyrdd uwchben y môr tua hanner ffordd i fyny o'r *Marine Drive*, sy'n rhedeg o amgylch y Gogarth, ar ymyl lôn sy'n arwain i gopa Pen y Gogarth.

Cysegrir yr eglwys i Sant Tudno, a'i sefydlodd yn y 6g, yn ôl traddodiad. Yn yr Oesoedd Canol Eglwys Tudno oedd eglwys plwyf Llandudno, un o dri phlwyf cwmwd y Creuddyn yn Rhos.

Mae'r rhannau hynaf o'r adeilad presennol yn dyddio i'r 12g ac mae'n perthyn i ddosbarth o eglwysi yng ngogledd-orllewin Cymru a godwyd yn oes Gruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd. Mae'n debyg mai dim ond tua 31 wrth 14 troedfedd oedd yr eglwys gyntaf o gerrig, ond ychwanegwyd iddi dros y canrifoedd, yn enwedig yn y 15g. Yn anffodus, difrodwyd yr adeilad yn ddifrifol iawn mewn ystorm enbyd ym 1839, a bu'n gorwedd yn lled-adfeiliedig hyd 1855 pan ddechreuwyd ar y gwaith o'i hailgodi.

Ar y mur tu ôl i'r allor ceir cerfiad hynafol o ddraig hir (ceir cerfiad cyffelyb yn Eglwys Dolwyddelan). Yn ystod y gwaith i ailadeiladu'r eglwys cafwyd hyd i olion sawl *fresco* ar y muriau, mewn paent coch yn bennaf; colled mawr oedd eu difetha'n llwyr er mwyn cwblhau'r gwaith ar yr eglwys. Ceir bedyddfaen wrth y porth sy'n dyddio i'r 12fed neu'r 13g. Diddorol hefyd yw'r ddwy garreg ceirfiedig a fu'n rhan o eirch carreg ac sydd i'w dyddio i'r 13g yn ôl pob tebyg. Ceir arnynt patrymau Celtaidd blodeuog o waith hynod o gain.

Tu allan i'r eglwys, a amgylchynir gan hen fynwent, a thua 100m dros y caeau i gyfeiriad Llandudno, ceir Ffynnon Tudno.

Defnyddir yr eglwys yn achlysurol o hyd, yn bennaf ar Suliau yn yr haf. Gellir ei chyrraedd o Landudno trwy ddilyn arwyddion amlwg ar y ffordd i Ben y Gogarth neu o'r *Marine Drive*. Mae'r eglwys ar agor i ymwelwyr yn ystod y dydd fel rheol.

Cyfeiriadau
-----------

* Harold Hughes a Herbert Luck North, *The Old Churches of Snowdonia* (Bangor, 1924; arg. newydd, Capel Curig, 1984)
Actores, awdur, cynhyrchydd ac astrolegydd Cymreig yw **Eiry Palfrey** (ganwyd Tachwedd 1939).

Bywgraffiad
-----------

Ganed Eiry Palfrey yn Llanfihangel y Creuddyn ger Aberystwyth. Cafodd ei magu a'i haddysgu yn Llanfyllin, Sir Drefaldwyn ac fe astudiodd Cymraeg ym Mhrifysgol Cymru Aberystwyth. Mae'n byw yng Nghaerdydd.. Mae'n fam i'r actores Lisa Palfrey a'r cyfarwyddwr Dafydd Palfrey.

Gyrfa
-----

Ar ôl gadael y brifysgol fe aeth i ddysgu am ychydig cyn cael swydd gyda HTV Cymru yn 1974 fel cyflwynydd a darllenydd newyddion. Fe wnaeth hynny tan tua 1982. Yn 1985 fe ddatblygodd HTV Cymru yr opera sebon *Dinas* ar gyfer S4C a chafodd Eiry ran yn chwarae'r cymeriad Helen Ambrose. Bu'n gweithio gyda chwmni Teliesyn rhwng 1990 a 2001 fel cynhyrchydd, cyn gadael i ffurfio cwmni cynhyrchu Tracrecord.

Mae'n ymddiddori mewn dawnsio gwerin a bu'n gadeirydd Cymdeithas Dawns Werin Cymru.
g
Ysgrifennodd y ddrama ddogfen *Poncho Mamgu* a ddangoswyd ar S4C yn 2008. Roedd y rhaglen yn adrodd hanes Nel Davies a ymfudodd i'r Wladfa ym Mhatagonia ym 1875. Cyfarwyddwyd y rhaglen gan ei mab Dafydd, ei merch Sian Elin oedd tu ôl i'r camera a roedd ei merch arall, Lisa yn chwarae rhan Nel.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Arwyr Gwerin Cymru i Ddysgwyr* (Dref Wen)
* *Un Tro – Chwedlau Cymru, Cernyw ac Iwerddon i Blant* (J.D. Lewis, 1979)
* *Cyfres Slici a Slac* (Hughes a’i Fab)
* *Chwedlau Cymru i Ddysgwyr* (Gwasg y Dref Wen, 1982)
* *Melangell* (Gomer, 2005)
* *Hiding Hopcyn* (Pont, 2006)
* *Llyfr Penblwydd* (Gwasg Gomer, 2008)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Llyfr Pen-blwydd - Eiry Palfrey". BBC Cymru. Cyrchwyd 30 Rhagfyr 2015.
2. 1 2  "Rhestr Awduron Cymru - Eiry Palfrey". Llenyddiaeth Cymru. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-05. Cyrchwyd 30 Rhagfyr 2015.
3. ↑  O Drelew i Dre-fach, BBC; Adalwyd 2015-12-30
4. ↑  Cyfweliad Teliesyn Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback. 18 Gorffennaf 2012; Adalwyd 2015-12-30
5. ↑  Dinas, Porth; Adalwyd 2015-12-30

Dolenni allanol
---------------

* Eiry Palfrey ar wefan Internet Movie Database
* Eiry Palfrey ar Twitter

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 172288491
* LCCN: no2005071858
* ISNI: 0000 0000 5371 2811
* GND: 106148825X
* SUDOC: 136906001

 |
Bardd Cymraeg ac eisteddfodwr oedd **Edward Davies** (1819 – 4 Ionawr 1887), a fu'n adnabyddus wrth ei enw barddol **Iolo Trefaldwyn**. Roedd yn frodor o blwyf Llanfyllin ym Maldwyn, Powys.

Bywgraffiad
-----------

Ganed Iolo ym Moel-y-frochas ger pentref Llanfyllin rywbryd yn y flwyddyn 1819. Roedd ei rieni yn aelodau gyda'r Methodistiaid Calfinaidd yn Rhos-y-brithdir, gyda'r cyntaf yn yr ardal i ymaelodi. Cafodd beth addysg yn ysgol Morris Davies yn Llanfyllin cyn dilyn gyrfa amrywiol fel gwas fferm lleol a gweithio yn chwarel Llangynog a gwaith plwm Rhyd-y-mwyn. Ar ôl cyfnod yn gwerhu glo yn Lerpwl, ymsefydlodd yn Wrecsam a chychwyn busnes yn gwerthu llyfrau i gyhoeddwr o'r Alban. Bu farw ar y 4ydd o Ionawr 1887.

Bardd ac eisteddfodwr
---------------------

Roedd yn eisteddfodwr brwd. Yn Eisteddfod y Gordofigion Lerpwl, 1870, bu'n fuddugol gyda'i bryddest 'Goleuni'. Roedd dipyn o alwad amdano i feirniadu, adrodd a chanu penillion mewn eisteddfodau lleol. Roedd yn englynwr medrus ac, fel sy'n wir yn gyffredin am sawl bardd o'r cyfnod, ei brif werth llenyddol heddiw yw fel englynwr a lluniwr beddargraffiadau cofiadwy yn hytrach nag am ei gerddi hir eisteddfodol. Cyhoeddwyd ei unig gyfrol, *Caneuon Iolo Trefaldwyn*, ychydig cyn ei farw.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Caneuon Iolo Trefaldwyn*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Edward Davies, Bywgraffiadur ar-lein Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Adalwyd 07.01.2015.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Edward Davies (Iolo Trefaldwyn)***

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Llwythau Cymru tua 48 O.C.. Nid oes sicrwydd am yr union ffiniau.
Roedd yr **Ordoficiaid** (Lladin: *Ordovices*) yn un o'r llwythau Celtaidd oedd yn byw yng Nghymru yng nghyfnod y Rhufeiniaid a chyn hynny. Yng nghanolbarth a gogledd-orllewin Cymru yr oedd tiriogaeth y llwyth yma, ac roeddynt yn rhannu ffîn a'r Silwriaid yn y de-ddwyrain a'r Deceangli yn y gogledd-ddwyrain.

Hanes
-----

Safle bryngaer Dinorwig, Gwynedd
Credir fod enw'r llwyth yn dod o'r gair Brythoneg sy'n cyfateb i *gordd'* yn Gymraeg (cymharer yr Hen Wyddeleg *Ord* "morthwyl"). Roedd y rhan fwyaf o diriogaeth y llwyth yn dir mynyddig, ac mae'n debyg fod eu heconomi yn dibynnu fwy ar gadw gwartheg a defaid na thyfu cynydau. Yr oeddynt yn un o'r llwythi a ymladdodd ffyrnicaf yn erbyn y Rhufeiniad. Am gyfnod cawsant eu harwain gan Caradog (Caratacus), oedd wedi dod i diriogaeth y Silwriaid i arwain y gwrthwynebiad i Rufain wedi i'w lwyth ei hun gael ei orchfygu gan y Rhufeiniaid. Yna symudodd i diriogaeth yr Ordoficiaid, ac mae'n ymddangos iddo gael ei dderbyn fel eu harweinydd mewn rhyfel. Arweiniodd hwy ym Mrwydr Caer Caradog, ond gorchfygwyd hwy gan fyddin Rhufain dan lywodraethwr Prydain Publius Ostorius Scapula.

Fodd bynnag erbyn dechrau'r 70au yr oedd yr Ordoficiaid yn ymladd yn erbyn Rhufain eto, a llwyddasant i ddinistrio corff o farchogion yn llwyr. Ymosodwyd arnynt gan Gnaeus Julius Agricola yn 77/78 O.C. a'u gorchfygu. Yn ôl yr hanesydd Tacitus, mab-yng-nghyfraith Agricola, lladdodd bron bob copa gwalltog o'r llwyth. Nid yw hynny'n debygol o ystyried natur tiriogaeth y llwyth a'i nifer, ac mae'r cofnod archaeolegol yn awgrymu fod garsiynau wedi eu cadw yn y caerau Rhufeinig yn nhiriogaeth yr Ordoficiaid am gyfnod hwy nag mewn mannau eraill yng Nghymru. Mae hyn yn awgrymu fod yr Ordoficiaid nid yn unig yn parhau mewn bodolaeth ond yn parhau i gael eu hystyried fel perygl posib.

Maen Corbalengus
----------------

 *Prif erthygl: Maen Corbalengus*
Rhwng Penbryn a Tre-saith yng Ngheredigion, mae carreg o'r 6g gyda'r arysgrif *CORBALENGI IACIT ORDOVS*, neu "[Yma y] gorwedd Corbalengus yr Ordoficiad". Mae'n debyg felly fod Corbalengus wedi ymfudo yma o'r gogledd.

Cof
---

Cadwyd enw'r llwyth yn yr enw Dinorwig ("Bryngaer yr Ordoficiaid") yng ngogledd Cymru. Mae'r cyfnod Ordoficaidd mewn daeareg hefyd yn cymryd ei enw o'r llwyth yma, gan i greigiau o'r cyfnod hwn gael eu disgrifio am y tro cyntaf yn eu hen diriogaeth hwy.

Cyfeiriadau
-----------

  



|  | Llwythau Celtaidd Cymru |  |
| --- | --- | --- |
| Deceangli |
Demetae |
Gangani |
Ordoficiaid |
Silwriaid |  |
| ***Gwelwch hefyd:** Y Celtiaid* |
Mae **Esgair Cloddiad** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN824573. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 502 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 532 metr (1745 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Enghreifftiau o elipsoidau, gyda'r hafaliad {\displaystyle {x^{2} \over a^{2}}+{y^{2} \over b^{2}}+{z^{2} \over c^{2}}=1:}  

*sffêr* (top, a=b=c=4),  

*sfferoid* (gwaelod chwith, a=b=5, c=3),  

*3-echelinol* elipsoid (gwaelod dde, a=4.5, b=6, c=3)
Gwrthrych geometrig yw **elipsoid** (enw gwrywaidd), sy'n arwyneb y gellir ei gael o sffêr drwy ei ddadffurfio i wahanol gyfeiriadau, neu'n fwy cyffredinol, drwy drawsffurfiad affin.

Mae ganddo arwyneb cwadrig ac mae ganddo un o'r ddwy nodwedd ganlynol:

1. Mae pob croestoriad planar naill ai'n elíps, neu'n wag, neu'n cael ei leihau i un pwynt (mae hyn yn esbonio'r enw, sy'n golygu "tebyg i elíps").
2. Mae ganddo ffin, sy'n golygu y gellir ei amgáu mewn sffêr digon mawr.

Mae gan yr elipsoid dair echelin cymesuredd perpendicwlar sy'n groesi yng nghanol y cymesuredd, a elwir yn "ganol yr elipsoid". Gelwir y segmentau llinell sy'n amffinio ar yr echeliniau cymesuredd gan yr elipsoid yn "brif echeliniau" neu yn "echeliniau'r elipsoid". Os oes gan y tair echelin wahanol hyd, yna dywedir bod yr elipsoid yn "3-echelinol" neu yn "anghyfochrog", ac mae'r echeliniau wedi'u diffinio'n unigryw.

Os oes gan ddau o'r echelinau hyn yr un hyd, yna mae'r elipsoid yn "elipsoid tro" (neu "elipsoid cylchdro"), a elwir hefyd yn sfferoid. Yn yr achos hwn, mae'r elipsoid dan gylchdro o gwmpas y trydydd echelin, ac felly mae yna lawer o ffyrdd o ddewis y ddau echelin perpendicwlar o'r un hyd.

Yr hafaliad safonol
-------------------

Drwy ddefnyddio'r system gyfesurynnol Cartesaidd, lle mae'r tarddiad yn ganol yr elipsoid, a'r echelinau cyfesurynnol yw echelinau'r elipsoid, yna mae gan hafaliad ymhlyg (*implicit equation*) yr elipsoid yr hafaliad canlynol:

{\displaystyle {x^{2} \over a^{2}}+{y^{2} \over b^{2}}+{z^{2} \over c^{2}}=1,}
lle mae *a*, *b*, *c* yn bositif (rhifau real).

Mae'r pwynt (*a*, 0, 0), (0, *b*, 0) a (0, 0, *c*) yn gorwedd ar yr arwyneb. Gelwir y segment llinell o'r tarddiad i'r pwyntiau hyn yn "brif ran-echelin" (*principal semi-axes*) yr elipsoid, oherwydd y mae *a*, *b*, *c* yn hanner hyd y prif echelin.

Cyfeiriadau
-----------
Ysgerbwd *Ichthyornis dispar*, *Rocky Mountain Dinosaur Resource Center*.
Twrci (*Alectura lathami*).
Grŵp neu cytras (*clade*) tacsonomegol yw **Ornithurae** (Groeg: "adar cynffonog") sy'n cynnwys hynafiaid yr *Ichthyornis*, yr *Hesperornis*, a phob aderyn sy'n fyw yn y cyfnod modern.

Bathwyd y gair gan Ernst Haeckel yn 1866 a chynhwysir yn y grŵp hwn pob un o'r "gwir adar", gyda chynffonau - a dyma sy'n gwahiaethu'r grŵp hwn oddi wrthy y cytras arall a thebyg *Archaeopteryx*, a roddwyd mewn grŵp newydd a gwahanol gan Haeckel o'r enw *Sauriurae*. Mae gan adar modern gynffonau bychan, ond mae gan yr *Archaeopteryx* gynffonau hirion, na chysylltir gydag anifeiliaid sy'n gallu hedfa.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Ornithurae** | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | †*Ichthyornis* |
|  |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | †Hesperornithes |
|  |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *†Limenavis* |
|  |
|   | Aves (adar modern) |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Haeckel, Ernst (1866). *Generelle Morphologie der Organismen*. Berlin: Georg Reimer.

Llyfryddiaeth
-------------

* Michael J. Benton (2004). "Origin and relationships of Dinosauria". In David B. Weishampel; Peter Dodson; Halszka Osmólska (Hrsg.) (gol.). *The Dinosauria*. Berkeley: Zweite Auflage, University of California Press. tt. 7–19. ISBN 0-520-24209-2.
Mae **Esgair y Llwyn** yn gopa mynydd a geir yn Ne-orllewin Cymru; cyfeiriad grid SN893735. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 466 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 538 metr (1765 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Am ddefnyddiadau eraill, gweler Nwy (gwahaniaethu)*
Heb faes trydanol o gwmpas, mae gronynnau nwy (e.e. atomau, moleciwlau, neu ionau) yn symud o gwmpas yn gwbwl rydd.
Mae **nwy** yn un o'r pedwar prif gyflwr mater (ynghyd â solid, hylif a phlasma). Gall nwy pur gael ei wneud allan o atomau unigol (e.e. nwy nobl neu nwy atomig fel neon) neu foleciwlau elfennaidd wedi'i wneud o un math o atom (e.e. carbon deuocsid). Mae cymysgedd nwyon yn cynnwys nifer o nwyon pur fel y mae atmosffer y Ddaear. Yr hyn sy'n gwneud nwy mor wahanol i hylif neu solid ydy'r gap neu'r lle gwag rhwng yr holl ronynnau. Effaith y lle gwag yma ydy nwy di-liw, fel arfer.

Nwyon elfennaidd
----------------

Yr unig elfennau cemegol sy'n sefydlog ar dymheredd a gwasgedd Ssafonol (STP) yw: hydrogen (H2), nitrogen (N2) ac ocsigen (O2); a hefyd dau halogen, fflworin (F2) a chlorin (Cl2). Mae'r rhain, wedi'u grwpio gyda'r nwyon nobl (heliwm) (He), neon (Ne), argon (Ar), crypton (Kr), xenon (Xe) a radon (Rn)) yn cael eu galw'n "nwyon elfennaidd". Ar y llaw arall, maen nhw weithiau'n cael eu galw'n "nwyon moleciwlaidd" er mwyn eu gwahaniaethu oddi wrth moleciwlau sydd hefyd yn elfennau cemegol.

Gweler hefyd
------------

* Nwy naturiol
* Nwy petroliwm hylifol (LPG)

Chwiliwch am ***nwy***  
yn Wiciadur.
*Gweler hefyd esgob, eglwyswr.*
Darn mewn Gwyddbwyll yw **Esgob**.

Mae'r darn yn cael ei alw yn enwau eraill mewn ieithoedd eraill - fel y gwallgofddyn, yr eliffant, y rhedegydd neu'r negeseuwr.

Symud Esgob
-----------

Symud Esgob
Gall Esgob symud unrhyw nifer o sgwariau yn lletraws ar y bwrdd Gwyddbwyll, ond nid yw'n gallu neidio. Gall symud ymlaen ac yn ôl ond dim ond i un cyferiad ar y tro. Yn y diagram gall symud i unrhyw sgwâr gyda chroes.

Mae gen ti ddau Esgob ar ddechrau'r gêm, un yn cychwyn ar sgwâr du, ac un ar sgwâr gwyn.

Gan mai symud yn lletraws yn unig y gall esgob mae wastad yn symud i'r un lliw sgwâr bob tro, felly mae'r esgob ddechreuodd ar y sgwâr gwyn yn gorffen y gêm ar sgwâr gwyn onibai ei fod wedi cael ei gipio.

Mae'n werth ceisio rhoi Esgob ar sgwâr lle gall fygwth neu reoli llawer o sgwariau eraill, a gall Esgob hefyd fod yn ddefnyddiol wrth greu Pin.

Fianchetto
----------

Esgob Fianchetto
Un ffordd o ddatblygu Esgob sy'n boblogaidd ymhlith chwaraewyr Gwyddbwyll yw y Fianchetto. Ystyr hyn yw bod y Gwerinwr o flaen y Marchog yn cael ei symud ymlaen, un sgwâr fel arfer, a'r Esgob yn dod i gymryd ei le. Mae Esgob Fianchetto yn gallu bod yn bwerus iawn gan ei fod yn bygwth y linell letraws hir (h1-a8 neu a1-h8). Y cyngor cyffredinol yw y dylid edrych ar ôl yr Esgob Fianchetto'n ofalus, a pheidio ei ildio os yn bosib, gan bod hyn yn gadael bylchau amlwg yn yr amddiffyn

 gw • sg • go**Darnau gwyddbwyll**

  Teyrn   
  Brenhines   
  Esgob   
  Marchog   
  Castell   
  Gwerinwr