recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Chwaraewr rygbi'r undeb sydd wedi chwarae dros Gymru yw **Tomas Francis** (ganwyd 27 Ebrill 1992). Mae'n chwarae yn safle'r prop pen tynn. Mae'n chwarae i glwb yr Exeter Chiefs ar hyn o bryd.

Mae Francis yn enedigol o Efrog a chafodd ei addysg yn Ysgol Sedbergh a Choleg Ampleforth. Graddiodd Tom o Brifysgol Leeds yn 2013 gyda gradd mewn Peirianneg Fecanyddol.

Arwyddodd Francis ei gytundeb proffesiynol cyntaf gyda Doncaster Knights ym mis Chwefror 2012 pan oedd yn 19 oed. Roedd yn chwarae i glwb amatur Malton a Norton RUFC, ac yno y cyflwynwyd ef i rygbi pan oedd yn 4 oed. Symudodd at Albanwyr Llundain yn 2013 ar ôl i Doncaster gael ei diraddio i National League 1, a chwaraeodd mewn 23 o gemau i'r clwb hwnnw cyn mynd at yr Exeter Chiefs y flwyddyn ganlynol. Daeth i'r cae fel eilydd pan enillodd yr Exeter Chiefs yn erbyn Wasps a chael eu coroni yn bencampwyr Uwch Gynghrair Lloegr 2016-17.

Gyrfa ryngwladol
----------------

Mae Francis yn gymwys i chwarae dros Gymru drwy ei fam-gu, Eirlys Walters, a aned yn Abercraf. Cafodd ei alw i hyfforddi gyda Chymru am y tro cyntaf ar 9 Mawrth 2015, a chafodd ei ychwanegu i'r garfan cyn gêm olaf Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2015 yn erbyn yr Eidal. Er hynny, bu raid iddo aros tan 29 Awst 2015 cyn ennill ei gap cyntaf, a hynny mewn gêm gyfeillgar yn erbyn Iwerddon i baratoi ar gyfer Cwpan y Byd.

Bu hefyd ar daith y Llewod i Seland Newydd yn 2017.

Dechreuodd Francis bob un gêm heblaw'r un yn erbyn yr Eidal ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad 2019, gan sicrhau'r Gamp Lawn gyntaf i Gymru ers 2012.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Malton and Norton's Tom Francis majors on upwardly mobile lift". *York Press*. 30 March 2012.
2. ↑  "Exeter Chiefs sign London Scottish prop Tomas Francis". *BBC Sport*. 3 April 2014.
3. ↑  "Premiership final: Wasps 20-23 Exeter Chiefs (aet)". BBC. 27 May 2017. Cyrchwyd 24 September 2018.
4. ↑  "Cardiff Blues target Exeter Chiefs prop Tomas Francis but Joaquin Tuculet and Lucas Amorosino set to leave". *Wales Online*. 24 March 2015.
5. ↑  "Six Nations 2015: Wales call in Scarlets hooker Ken Owens". *BBC Sport*. 9 March 2015.
6. ↑  "Tomas Francis called up to Wales' Six Nations Squad". *Exeter Express And Echo*. 16 March 2015. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 3 April 2015. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
7. ↑  "Rugby World Cup warm-up: Ireland 10-16 Wales". *BBC Sport*. 29 August 2015.
Logo Better Together
Mudiad i ymgyrchu dros bleidlais yn erbyn annibyniaeth i'r Alban yn y Refferendwm annibyniaeth i'r Alban a gynhaliwyd ar 18fed o Fedi 2014 oedd **Better Together**. Fe'i sefydlwyd ar 1af o Fehefin 2012 gyda chefnogaeth y tri phrif blaid unoliaethol yn yr Alban, sef y Blaid Lafur, y Blaid Geidwadol a'r Democratiaid Rhyddfrydol.

Lleolwyd y pencadlys yn Fountainbridge - un o fwrdeisdrefi Caeredin.

Lansiwyd yr ymgyrch yn swyddogol ym Mhrifysgol Napier Caeredin ar 25 o Fehefin 2012 gan Alistair Darling, AS Llafur yn Nhŷ'r Cyffredin a chyn-Ganghellor y trysorlys yn llywodraeth Gordon Brown. Roedd yr ymgyrch yn llwyddiannus: pleidleisiodd yr Alban 55.3% yn erbyn annibyniaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gordon, Tom (6 Medi 2012). "No team unveil 'better together positivity'". *Herald Scotland*. Cyrchwyd 11 Ebrill 2013.
2. ↑  "Ex-Hearts chief Phil Anderton joins pro-UK group". *Edinburgh Evening News*. Johnston Press. 15 Chwefror 2013. Cyrchwyd 21 Ebrill 2013.[*dolen marw*]
*Mae AS (DU) yn cyfeirio yma. Am ystyron eraill, gweler AS (gwahaniaethu)*

Siambr isaf Senedd y Deyrnas Unedig yw **Tŷ'r Cyffredin**. Mae'n cynnwys 650 o aelodau (aelodau seneddol neu ASau), wedi'u hethol drwy system 'cyntaf i'r felin' bob pum mlynedd neu yn gynharach os datodir y tŷ gan y prif weinidog ynghynt na hynny. Lindsay Hoyle yw'r Llefarydd presennol.

Seddi Tŷ'r Cyffredin
Sefydlwyd Tŷ Cyffredin Lloegr rywbryd yn y 14g gan newid ei henw i 'Dŷ' Cyffredin Prydain Fawr' wedi uno'r Alban a Lloegr yn 1707, a newid unwaith eto yn y 19g i 'Tŷ'r Cyffredin Prydain Fawr ac Iwerddon' wedi'r Ddeddf Uno gydag Iwerddon. Bathwyd y term presennol yn 1922.

Dan Ddeddf 1911, lleihawyd grym Tŷ'r Arglwyddi i wrthod penderfyniadau Tŷ'r Cyffredin. Mae'r Llywodraeth yn swyddogol yn ddarostyngedig i Dŷ'r Arglwyddi - o ran cyfrifoldeb.

Erys y Prif Weinidog yn ei swydd tra bod ganddo/i gefnogaeth mwyafrif aelodau Tŷ'r Cyffredin. Rhoddir sêl bendith ar y Prif Weinidogaeth gan Frenhines y DU; mae'r person hwn fel arfer yn arweinydd y blaid fwyaf, ond nid o angenrheidrwydd. Gelwir arweinydd yr ail blaid fwyaf yn 'Arweinydd Gwrthblaid Ei Mawrhydi'. Ers 1963, drwy gonfensiwn, mae'r Prif Weinidog yn aelod o Dŷ'r Cyffredin yn hytrach na Thŷ'r Arglwyddi.

Daw'r enw 'Cyffredin' (neu 'commons') o'r gair Saesneg *communes*, sef gwahanol 'gymunedau' oddi fewn i'r Tŷ.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr aelodau seneddol Cymru
* Etholaethau seneddol Cymru
* Rhestr etholaethau Senedd yr Alban
* Tŷ'r Arglwyddi

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Current State of the Parties – UK Parliament. Adalwyd 12 Mawrth 2015.
2. ↑  Pollard, A.F. (1920). *The Evolution of Parliament*. Longmans. tt. 107–08.
Gorsaf drawsyrru diwifr arbrofol ym mhentref Shoreham, Long Island, yn nhalaith Efrog Newydd, Unol Daleithiau America, oedd **Tŵr Wardenclyffe**. Cafodd y tŵr ei ddylunio a'i adeiladu yn 1901–2 gan Nikola Tesla, y peiriannydd trydanol, yn sgil arbrofion a oedd wedi gwneud yn y 1890au cynnar. Roedd gan Tesla nod o ddatblygu system trawsyrru pŵer diwifr a oedd yn defnyddio'r Ddaear ei hun i ddargludo signalau trydanol er mwyn cystadlu â system radio-telegraffi a ddyfeisiwyd gan Guglielmo Marconi. Nid yw manylion llawn ei ddeunyddiau a'i adeiladwaith yn hysbys bellach, ond roedd ganddo 187 troedfedd o daldra. Ei bwrpas oedd trosglwyddo negeseuon ar draws Cefnfor yr Iwerydd ac i longau ar y môr.

Fodd bynnag, nid oedd Tesla yn gallu codi digon o gefnogaeth ar gyfer y prosiect, a rhoddwyd y gorau iddo ym 1906, ac ni ddaeth byth i weithrediad. Mewn ymgais i gwrdd â dyledion Tesla, cafodd y tŵr ei ddymchwel ar gyfer metel sgrap ym 1917 a chymerodd ei ddyledwyr feddiant o weddill y safle, a oedd yn ymestyn i 200 erw (81 ha), ym 1922. Am y 50 mlynedd dilynol, roedd Wardenclyffe yn sefydliad yn cynhyrchu cyflenwadau ffotograffiaeth.

Tŵr Wardenclyffe ym 1904

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   (yn en) *Nikola Tesla's True Wireless: A Paradigm Missed*. doi:10.1109/JPROC.2018.2827438. .
2. ↑  W. Bernard Carlson (2013). *Tesla: Inventor of the Electrical Age* (yn Saesneg). Princeton University Press. t. 209.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Tesla Science Center at Wardenclyffe
Newyddiadurwr a nofelydd oedd **Edward Morgan Humphreys** (14 Mai 1882 – 11 Mehefin 1955), yn frodor o Ddyffryn Ardudwy, Meirionnydd (Gwynedd). "Celt" oedd ei lysenw adnabyddus.

Gyrfa
-----

Yn 1905 ymunodd E. Morgan Humphreys â staff *Y Genedl Gymreig* yng Nghaernarfon a chafodd ei benodi'n olygydd y papur 4 mlynedd yn ddiweddarach. Golygodd hefyd *The North Wales Observer* ac *Y Goleuad* ac roedd yn gyfranydd cyson fel colofnydd ac adolygydd i'r *Manchester Guardian* a'r *Liverpool Daily Post* dan y ffugenw "Celt".

Gwaith llenyddol
----------------

Ymroddodd E. Morgan Humphreys i ysgrifennu nofelau antur a ditectif cyfaddas i bobl ifanc yng Nghymru a gwnaeth gymwynas fawr trwy lenwi'r bwlch hwnnw gan fod pobl ifanc y cyfnod, fel heddiw, yn tueddu i droi at lyfrau Saesneg. Er eu bod yn storïau wedi'u anelu at blant yn eu harddegau yn bennaf maent yn hynod ddarllenadwy ac yn ddiddorol i oedolion yn ogystal.

Ysgrifennodd yn ogystal lyfr ar hanes y wasg yng Nghymru a dwy gyfrol o bortreadau o enwogion Cymru, ynghyd â chyfieithiad o *Cwm Eithin*, clasur Hugh Evans.

Llyfrau
-------

### I blant a phobl ifanc

* *Dirgelwch yr Anialwch* (1911)
* *Rhwng Rhyfeloedd* (1924)
* *Yr Etifedd Coll* (1924)
* *Y Llaw Gudd* (1924)
* *Dirgelwch Gallt Y Ffrwd* (1938)
* *Ceulan y Llyn Du* (1944)
* *Llofrudd yn y Chwarel* (1951)

### Eraill

* *Y Wasg Gymraeg* (1945)
* *The Gorse Glen* (1948). Cyfieithiad o *Cwm Eithin* gan Hugh Evans.
* *Gwŷr Enwog Gynt* (1950, 1953)

Llyfryddiaeth
-------------

* R. T. Jenkins, *Ymyl y Ddalen* (Wrecsam, 1957), tt. 175-189
* Bedwyr Lewis Jones, yn *Dewiniaid Difyr*, gol. Mairwen a Gwynn Jones (Llandysul, 1983)

Gweler hefyd
------------

* Clwb Awen a Chân

  



| Llyfrau E. Morgan Humphreys |  |
| --- | --- |
| *Ceulan y Llyn Du* | *Dirgelwch Gallt y Ffrwd* | *Dirgelwch yr Anialwch* | *Yr Etifedd Coll* | *Y Llaw Gudd* | *Llofrudd yn y Chwarel* | *Rhwng Rhyfeloedd* |



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 21913839
* LCCN: no2007022921
* ISNI: 0000 0000 4843 5194

 |
Bardd Cymreig oedd **Edward Parry** (1723 - 16 Medi 1786). Saer ydoedd a chyfoeswr i Twm o'r Nant (Thomas Edwards); roedd hefyd yn un o'i brif actorion yn ei anterliwtiau.

Fe'i ganwyd yn Llys Bychan, Llansannan, (Sir Ddinbych yr adeg honno; Bwrdeisdref Sirol Conwy, bellach) a bu'n byw yng Nghefn Byr ac yn Nhan y Fron. Ym 1746 priododd a Gwen, merch Dafydd Hughes o Blâs Pigod, Llansannan. Bu farw Gwen ym 1763 a phriododd Edward Parry ag Ann Gruffydd, gweddw Henry Roberts ym 1765. Bu iddo dwy ferch o'i briodas gyntaf a mab a thair merch o'i ail briodas. Yn 1747 croesawodd diwygwyr crefyddol i'w dŷ a throdd ei gefn ar wagedd yr anterliwtiau gan ddechrau pregethu yn yr eglwys. Symudodd o Dan y Fron i Fryn Bugad ac ailymunodd gyda'r Methodistiaid.

Yn 1773 cododd gapel yn Nhan y Fron ar ei dir ei hun. Yn 1764 cyhoeddodd, gyda Twm o'r Nant a David Jones, Llansannan, *Y Perl Gwerthfawr*. Yn 1767 cyhoeddodd *Agoriad i Athrawiaeth y Ddau Gyfamod* a ailargraffwyd yn 1781. Yn 1789 cyhoeddwyd *Ychydig Hymnau*, a oedd yn cynnwys y ddau emyn 'Caned nef a daear lawr' a 'Plant afradlon at eich Tad'. Bu farw ar 16 Medi 1786, yn 63 mlwydd oed, a chladdwyd ef ym mynwent eglwys Llansannan.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Y Perl Gwerthfawr* (1764, gyda Twm o'r Nant)
* *Agoriad i Athrawiaeth y Ddau Gyfamod* (1767)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur Cymreig
2. ↑  Goleuad Gwynedd Rhif. 116 Mehefin 1828, Cofiant am Edward Parry, gynt o'r Bryn-bugad, yn mhlwyf Llansannan, yn swydd Ddinbych rhan 1 adalwyd 7 Ionawr 2021
3. ↑  Goleuad Gwynedd Rhif. 119 Medi 1828, Cofiant am Edward Parry, gynt o'r Bryn-bugad, yn mhlwyf Llansannan, yn swydd Ddinbych rhan 4 adalwyd 7 Ionawr 2021
4. ↑  Goleuad Gwynedd Rhif. 121 Rhagfyr 1828, Cofiant am Edward Parry, gynt o'r Bryn-bugad, yn mhlwyf Llansannan, yn swydd Ddinbych rhan 6 adalwyd 7 Ionawr 2021
Adeilad uchel yng nghanol Caerdydd yw **Tŵr y Brifddinas** (Saesneg: *Capital Tower*) a oedd unwaith yn adeilad uchaf Cymru, hyd 12 Medi 2008 pan orffennwyd adeilad Tŵr Meridian yn Abertawe. Uchder Tŵr y Brifddinas yw 80 metre (260 ft)
 i'r to, sydd ychydig yn uwch na Tŷ'r Stadiwm, sy'n sefyll 78 metre (256 ft)
 i'r to, er bod cynnwys yr antena yn rhoi uchder pinacl o 120 metre (390 ft)
.

Adeiladwyd sylfeini'r adeilad ar adfeilion y priordy o'r 12g, y darn helaeth ohono wedi sefyll hyd 1955. Fe gliriwyd yr adfail yn llwyr er mwyn adeiladu'r tŵr, ond mae'n debyg na fyddai hyn wedi ei ganiatáu o dan reolau cynllunio modern. Fe'i cwblhawyd yn 1967 gan ddarparu 190,000 tr sg (18,000 m2)
 o arwynebedd llawr, a'i enw gwreiddiol oedd Pearl House (ar ôl tenant gwreiddiol yr adeilad, cwmni yswiriant Pearl).

Yn wreiddiol, adeiladwyd canolfan swyddi, llyfr siopau a galerïau ar y lloriau gwaelod, ond yn 1998 fe'i disodlwyd gan nifer o ddatblygiadau newydd yn cynnwys bariau, tai bwyta ac fe ail-orchuddiwyd y maes parcio aml-lawr. Ar yr un pryd, fe ailenwyd y tŵr i'w enw presennol, Tŵr y Brifddinas. Un o brif denantiaid yr adeilad ers y 1990au cynnar oedd cwmni yswiriant Admiral gyda dros hanner y lloriau, ond erbyn hyn maen nhw wedi adeiladu swyddfa newydd pwrpasol gerllaw, Tŷ Admiral.

Ar 25 Tachwedd 2002, fe werthwyd yr adeilad am £17.4 miliwn gan Aberdeen Property Investors i'r Raven Group. Yn Awst 2012, fe wnaeth DTZ sicrhau gwerthu Tŵr y Brifddinas a Tŷ'r Brodyr am £12.35 miliwn i'r Topland Group.

Mae ar werth ar hyn o bryd am bris o £23.4 million

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Building – 223 – BT Stadium House – Cardiff". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-24. Cyrchwyd 2016-03-25.
2. ↑  "Topland acquires Wales' tallest building Cardiff's Capital Tower (UK)". Europe Real Estate (Real Estate Publishers BV). July 26, 2012. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-04-19. Cyrchwyd June 15, 2013.
3. 1 2  Rhodri Evans (1 Awst 2012). "Wales' tallest building sold in £12m deal". Western Mail. Cyrchwyd 2012-08-05.
4. ↑
*Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Argoed.*
Safle brwydr dyngedfennol yn yr Hen Ogledd oedd **Argoed Llwyfain** (hefyd **Argoed Llwyfein**). Ceir hanes y frwydr mewn awdl o waith Taliesin a gedwir yn *Llyfr Taliesin*. Mae ei union leoliad yn ansicr, ond cynigir safle yn nyffryn afon Eden, Cumbria. Ymddengys fod yr enw *Llwyfain* yn gysylltiedig ag enw yr ardal Llwyfenydd, yn nhiriogaeth Rheged.

Yn ôl yr awdl 'Gweith Argoet Llwyfein' ("Brwydr Argoed Llwyfain") gan Daliesin, ymladdwyd y frwydr enwog ryw 'bore dydd Sadwrn' rhwng lluoedd gwŷr Rheged, dan arweiniad Urien Rheged a'i fab Owain, a llu o elynion (Eingl-Sacsoniaid o Frynaich efallai) dan arweiniad Fflamddwyn. Roedd byddin Fflamddwyn wedi'i threfnu yn bedair adran. Parodd am ddiwrnod cyfan ac enillodd y Brythoniaid fuddugoliaeth ysgubol. Gadawyd nifer o gyrff yr ymosodwyr ar faes y gad yn fwyd i'r brain:

A rhag gwaith Argoed Llwyfain
Bu llawer celain;
Rhuddai frain rhag rhyfel gwŷr.
Mae'n debyg i'r frwydr gael ei hymladd tua chanol y 6g, ond ni ellir ei dyddio'n fanylach.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin* (Caerdydd, 1960), rhagymadrodd.
2. ↑  *Canu Taliesin*, 6.20-22. Diweddarwyd yr orgraff.

| * v
* t
* e
Yr Hen Ogledd |
| --- |
| Teyrnasoedd: | 
* **Aeron**
* **Dál Riata**
* **Elmet**
* **Gododdin**
* **Manaw Gododdin**
* **Rheged**
* **Ystrad Clud**

 |
| Pobl: | 
* Aneirin
* Brân Galed
* Clydno Eidyn
* Coel Hen
* Cunedda
* Cyndeyrn
* Cynfarch
* Dyfnwal Frych
* Dygynnelw
* Elidir Lydanwyn
* Eliffer
* Elffin ap Gwyddno
* Fflamddwyn
* Gwallog
* Gwenddolau
* Llywarch Hen
* Mynyddog Mwynfawr
* Myrddin Wyllt
* Nudd Hael
* Owain ab Urien
* Pabo Post Prydain
* Pasgen fab Urien
* Rhiwallon fab Urien
* Rhun fab Urien
* Rhydderch Hael
* Sawyl Ben Uchel
* Talhaearn
* Taliesin
* Tristfardd
* Tudwal Tudclyd
* Urien Rheged

 |
| Lleoedd: | 
* Arfderydd
* Argoed Llwyfain
* Alclut
* Catraeth
* Caer Liwelydd
* Coed Celyddon
* Din Eidyn
* Dunragit
* Pen Rhionydd
* Ynys Metcaud

 |
| Gweler hefyd: | 
* Bonedd Gwŷr y Gogledd
* Brynaich
* Brythoniaid
* Canu Llywarch Hen
* Deifr
* Y Gododdin
* Yr Hengerdd
* Llyfr Aneirin
* Pictiaid
* Trioedd Ynys Prydain
* Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

 |
Mae "argraffwr" yn ailgyfeirio i'r dudalen hon. Am y peiriant, gweler argraffydd.
Peiriant plygu yn plygu papur newydd
**Argraffu** yw'r broses a atgynhyrchu llythrennau a delweddau, fel rheol ar bapur.

Y math cynharaf ar argraffu oedd argraffu bloc, lle defnyddid bloc pren wedi ei gerfio i argraffu, fel rheol ar liain. Datblygwyd hyn yn Tsieina yng nghyfnod Brenhinllin Tang. Dyfeisiwyd gwasg argraffu yma yn 593 OC, ac roedd papur newyddion argraffedig ar gael yn Beijing erbyn 700. Argraffwyd llyfr, *Swtra'r Diemwnt* gyda'r dechneg yma yn 868.

Cyrhaeddodd printio bloc i Ewrop erbyn tua 1300. Fe'i defnyddid yn bennaf i argraffu delweddau crefyddol ar liain. Erbyn tua 1400, roedd papur wedi dod yn fwy cyffredin, ac erbyn 1425 roedd nifer fawr o brintiau ar bapur yn ymddangos. Tua chanol y ganrif, dilynwyd hwy gan "lyfrau bloc", llyfrau wedi eu hargraffu gan ddefnyddio'r dechneg yma.

Y datblygiad nesaf oedd dyfeisio teip symudol. Y cyntaf i'w ddefnyddio yn Ewrop oedd Johannes Gutenberg, o Mainz yn yr Almaen, tua 1439; er yr ymddengys fod teip symudol o fath wedi ei ddefnyddio yng Nghorea cyn hynny. Dyfeisiodd Gutenberg wasg argraffu a math arbennig o inc, a lledaenodd y dechnoleg yn gyflym trwy Ewrop.

Chwiliwch am ***Argraffu***  
yn Wiciadur.
Bardd Cymraeg a chyfieithydd oedd **Edward Kyffin** (hefyd **Edward Cyffin**) (tua 1558 – 1603). Ei brif waith llenyddol oedd cyfieithiad Cymraeg o ran o Salmau Dafydd. Roedd yn frawd i'r awdur a milwr Morris Kyffin.

Ganed Edward Kyffin yng Nghroesoswallt, Swydd Amwythig tua'r flwyddyn 1558. Offeiriad Anglicanaidd ydoedd o ran ei alwedigaeth.

Cyfansoddodd drosiadau mydryddol ar fesur rhydd o hanner cant o salmau. Cafodd deuddeg o'r salmau hynny eu hargraffu gan Thomas Salisbury yn 1603 wrth y teitl *Rhan o Salmau Dafydd Broffwyd*. Roedd Salisbury yn byw yn Llundain ac roedd Edward yno gyda fo yn 1603 pan dorrodd y pla allan yn y ddinas. Dihangodd Salisbury ond arosodd Kyffin a bu farw o'r pla. Diflanodd y llyfrau i gyd yn dilyn hynny ac eithrio un copi a anfonwyd gan Salisbury neu Kyffin fel sampl o'r gwaith cyn ei gyhoeddi at Syr John Wynn o Wydir. Cyfrol Wynn yw'r unig gopi o'r gwaith anghyhoeddedig y gwyddys amdano heddiw; fe'i cedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Rhan o Salmau Dafydd Broffwyd*, gol. gan John Ballinger (Gwasg Prifysgol Cymru, 1930).
* 'Y Salm Gyntaf', yn *Blodeugerdd Barddas o'r Ail Ganrif ar Bymtheg*, gol. Nesta Lloyd (Cyhoeddiadau Barddas, 1993).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Blodeugerdd Barddas o'r Ail Ganrif ar Bymtheg*, tud. 310.
2. ↑  *Blodeugerdd Barddas o'r Ail Ganrif ar Bymtheg*, tt. 310-11.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 13493990
* GND: 133227316
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Un o arglwyddiaethau'r Mers ar ochr Seisnig y ffin rhwng Cymru a Lloegr oedd **Arglwyddiaeth Clifford**. Castell Clifford, ger pentref Clifford yn Swydd Henffordd heddiw, oedd ei ganolfan.

Gorweddai'r arglwyddiaeth yng ngorllewin y Swydd Henffordd bresennol, yn Nyffryn Gwy ar y ffin â Chymru. I'r dwyrain ffiniai ar Iarllaeth Henffordd ac i'r gogledd ag Arglwyddiaeth Huntington, yn Lloegr. I'r gorllewin a'r de, ffiniai ar diriogaethau Cymreig (ond yn nwylo arglwyddi Normanaidd y Mers am y rhan fwyaf o'r cyfnod) Elfael, arglwyddiaeth Y Gelli Gandryll, ac Ewias. Er na fu'n arglwyddiaeth fawr, roedd ei lleoliad yn amddiffyn y mynediad i lawr Dyffryn Gwy i gyfeiriad Henffordd yn ei gwneud yn bywsig yn strategol.

Codwyd castell mwnt a beili Castell Clifford yn 1070 gan William FitzOsbern i amddiffyn y rhyd strategol ar Afon Gwy. Bwriadwyd sefydlu tre newydd yno, ond ni wireddwyd y cynllun. Codwyd castell pur sylweddol o gerrig ar y safle yn nes ymlaen. Daeth yn ganolfan Arglwyddiaeth Clifford.

Bu'r arglwyddiaeth ym meddiant sawl teulu yn ystod ei hanes. Erbyn y 1230au roedd ym meddiant Walter III de Clifford, wŷr Walter Fitz Richard. Roedd y Walter hwn - y cyfeirir ato fel Gwallter gan y Cymry - wedi ymgynghreirio â Llywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd a Chymru, trwy briodas ag un o'i ferched.

Gyda'r "Deddfau Uno" ymgorfforwyd Clifford yn Swydd Henffordd.
Tabl sol-ffa mewn ystafell ddosbarth
Techneg addysgu ar gyfer canu ar yr olwg gyntaf yw **tonic sol-ffa**. Cafodd y tonic ei ddyfeisio gan Sarah Ann Glover (1785–1867) o Norwich yn Lloegr, a'i boblogeiddio gan John Curwen drwy ei addasu o nifer o systemau cerddorol blaenorol. Yng Nghymru, roedd yn cael ei ddefnyddio'n helaeth yn yr ysgolion Sul tan o leiaf ganol yr ugeinfed ganrif er mwyn dysgu plant i ganu ar yr olwg gyntaf. Mae cefnogwyr y dechneg yn dadlau bod sol-ffa yn ffordd haws o ddarllen cerddoriaeth i ganu, ac mae galwadau wedi bod i ailddechrau dysgu'r dechneg i blant.

Mae'r tonic sol-ffa yn defnyddio system o nodau cerddorol sy'n seiliedig ar Do symudol, lle mae pob tôn yn cael enw yn ôl ei berthynas â'r tonau eraill yn y cywair: mae nodau cerddorol hen nodiant yn cael eu cyfnewid am sillafau sol-ffa (e.e. *do, re, mi, ffa, sol, la, ti, do*) neu eu byrfoddau (*d, r, m, f, s, l, t, d*). Mae "*do*" yn cael ei ddewis fel tonic beth bynnag fo'r cywair; dyna pam y dywedir bod Do yn symudol. 

Mae arwyddion llaw hefyd i'w cael sy'n cynrychioli'r nodau yn y tonic sol-ffa.

Arwyddion llaw ar gyfer y Tonic Sol-ffa.

Sol-ffa yng Nghymru
-------------------

Roedd y dechneg yn boblogaidd mewn canu cynulleidfaol yng Nghymru am y rhan fwyaf o'r 20g. Mae hen nodiant yn fwy cyffredin erbyn hyn, ond mae capeli yn dal i gadw copïau o lyfrau emynau mewn sol-ffa yn ogystal â hen nodiant, gan fod rhai pobl yn ei chael yn haws darllen cerddoriaeth mewn sol-ffa. Roedd ysgolion Sul yn arfer dysgu plant i ddarllen cerddoriaeth fel hyn drwy ddefnyddio'r tonic sol-ffa. Mae rhai wedi galw am adfer yr arfer o ddysgu plant i ddarllen sol-ffa.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhoi ail wynt i 'do, re, mi'". BBC Cymru Fyw. 30 Mehefin 2019. Cyrchwyd 23 Mai 2021.
Milwr o Gymro oedd Syr **Edward Morgan** (c. 1610 – Gorffennaf 1665) a wasanaethodd fel Dirprwy Lywodraethwr Jamaica o 1664 hyd 1665. Roedd yn ewythr i Syr Henry Morgan, a hefyd roedd ei ferch Mary yn briod i Henry.

Bywyd
-----

Ganwyd Edward Morgan yn Llanrhymni, Sir Fynwy ar y pryd, tua'r flwyddyn 1610. Aeth Edward Morgan i'r Almaen fel hurfilwr yn ystod y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain, ac yno priododd ferch Maer Lippstadt. Dychwelodd i Brydain a daeth yn Gyrnol i'r Brenhinwyr yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr, ond dihangodd i'r Almaen wedi dienyddiad y Brenin Siarl I. Yn sgil yr Adferiad, dychwelodd Edward Morgan unwaith eto i Loegr a chafodd ei benodi'n Ddirprwy Lywodraethwr Jamaica, yn ddirprwy i'r Llywodraethwr Syr Thomas Modyford. Cyrhaeddodd Morgan India'r Gorllewin yn haf 1664.

Ym 1665 datganodd yr Iseldiroedd ryfel yn erbyn Lloegr, Ail Ryfel yr Iseldiroedd a Lloegr. Comisiynodd Modyford i Morgan arwain llu o breifatiriaid i ymosod ar ynysoedd Caribïaidd oedd dan reolaeth yr Iseldirwyr: Sint Eustatius, Saba, Tobago, a Curaçao. Roedd y llu yn cynnwys 10 llong a 500 o ddynion, y mwyafrif ohonynt yn "garcharorion diwygiedig", a nifer yn fôr-ladron a dderbynodd bardwn er mwyn galluogi'r cyrch. Bu miwtini gan y dynion cyn i'r daith hyd yn oed gadael Jamaica, ac roedd rhaid cynnig cyfran o'r ysbail iddynt er mwyn eu dofi. Llwyddodd i naw llong gyrraedd Ynys Pinos ond bu anghytuno dros gynllun ymosod Morgan, a wnaeth tair llong ffoi tuag at Virginia. Hwyliodd gweddill y llu i Sint Eustatius, gan gyrraedd ar 23 Gorffennaf 1665. Erbyn hyn roedd Edward Morgan yn hen ddyn ac yn dew, a bu farw o drawiad ar y galon yn ystod y frwydr. Wedi ei farwolaeth, bu ei is-gomander Theodor Cary yn gorfodi'r setlwyr Iseldiraidd i ddewis rhwng rheolaeth Seisnig neu i adael yr ynys, ac ymsefydlodd y Saeson fintai filwrol fechan ar ynys Nevis.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Edward Morgan, Lieutenant Governor of Jamaica. geni.com. Adalwyd ar 14 Ionawr 2013.
2. ↑  Breverton, Terry. *The Book of Welsh Pirates and Buccaneers* (Sain Tathan, Glyndŵr Publishing, 2003), t. 135–6.
3. ↑  Breverton (2003), t. 136.
Roedd **Arthur John Williams** (14 Ebrill, 1834 – 12 Medi, 1911) yn gyfreithiwr, yn awdur ac yn gwleidydd Rhyddfrydol Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol De Forgannwg o 1885 i 1895

Cefndir
-------

Cafodd Williams ei eni ym Mhen-y-bont yn fab i'r Dr John Morgan Williams. Roedd Arthur John Williams yn un o ymddiriedolwyr y tir y mae'r pentref Trewiliam wedi ei adeiladu arno ac a enwyd o glod i'w enw teuluol. Cafodd addysg breifat cyn mynd i astudio'r gyfraith.

Ym 1878 priododd Rose Harritte Thomson Crawshay, bu iddynt dau fab bu'r mab hynaf Eliot Crawshay-Williams yn AS Caerlŷr o 1910 i 1913. Doedd tad Rose, Robert Thompson Crawshay, y meistr haearn o Gastell Cyfarthfa dim yn cymeradwyo'r briodas, gwrthododd mynychu'r seremoni a thorrodd Rose allan o'i ewyllys.

Gyrfa
-----

Cafodd Williams ei alw i'r Bar yn y Deml Fewnol ym 1867. Gwasanaethodd fel ysgrifennydd mygedol i Gymdeithas y Gyfraith a'r Gymdeithas Addysg Gyfreithiol.

Ym 1869 cyhoeddodd Williams ei lyfr cyntaf, *The Appropriation of the Railways by the State*, y cyntaf o lawer o gyhoeddiadau a oedd yn ymwneud yn bennaf â phryderon cyfreithiol ac economaidd. Ym 1878 cafodd Williams yn ei benodi i swydd Ysgrifennydd y Comisiwn Brenhinol ar Ddamweiniau mewn Mwyngloddiau, gan ymchwilio i achosion lawer o drychinebau glofaol ar draws Cymru, Lloegr a'r Alban.

Gyrfa wleidyddol
----------------

National Liberal ClubSafodd Williams yn etholaeth Penbedw fel yr ymgeisydd Rhyddfrydol yn etholiad cyffredinol 1880, ond fe fu'n aflwyddiannus yn ei ymgais i gael ei ethol. Ym 1882 fe gynigiodd sefydlu'r National Liberal Club, clwb i ŵyr bonheddig oedd yn cefnogi'r achos Rhyddfrydol; sefydlwyd y clwb yn swyddogol ym 1884 ac agorwyd adeiladau'r clwb ar Arglawdd y Tafwys ym 1887, lle mae'n sefyll o hyd (er bod hawl i ferched ymuno bellach).

Yn 1885 cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol De Morgannwg gan dal y sedd tan 1895, pan gafodd ei drechu gan y Ceidwadwyr. Fel AS bu'n ymgyrchu dros gynrychiolaeth gyfrannol a diddymu Arglwyddi Etifeddol yn Nhŷ'r Arglwyddi. Roedd yn gefnogol iawn i ddatgysylltu Eglwys Loegr yng Nghymru, yn aelod brwd o Gymru Fydd ac yn gefnogwr cryf i achos ymreolaeth i Gymru.

Cyhoeddiadau
------------

* The Appropriation of the Railways by the State London (1868)
* Hints to Honest Citizens on Going to Law Cassell & Co. (1885)
* How to Avoid Law Cassell & Co. (1888)

Marwolaeth
----------

Bu farw Williams yn ei gartref, Coed y Mwstwr, Llangrallo yn 77 mlwydd oed a rhoddwyd ei lwch i orwedd ym mynwent eglwys y plwyf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifau Cymru *Papurau A J Williams*  Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 29 Mehefin 2015
2. ↑  Robert Steven, *The National Liberal Club: Politics and Persons* (Robert Holden, London, 1925)
3. ↑  Papur Pawb 22 Ebrill 1893 *Arthur John Williams AS*  adalwyd 29 Mehefin 2015
4. ↑  Aberdeen Journal 13 Medi 1911 *Death of Mr A J Williams*

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:***etholaeth newydd*** | **Aelod Seneddol De Forgannwg**1885 – 1895 | Olynydd:**Windham Henry Wyndham-Quin** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 19259933
* LCCN: no94043403
* ISNI: 0000 0000 5083 5154

 |
Efallai mai'r peth mwyaf trawiadol am **Eglwys Sant Gofan** yw ei lleoliad: saif yng nghesail creigiau calchfaen geirwon ar fin y dŵr ar arfordir Sir Benfro, tua dwy filltir i'r de o Bosherston. Cell feudwy ydyw ac mae'n mesur 20 wrth 12 tr (6.1 m × 3.7 m); un ystafell yn unig ydy'r gell. Fel y creigiau o'i chwmpas fe'i codwyd o galchfaen tua'r 6g, er bod yr hyn a welir heddiw dipyn yn ddiweddarach - y 13g.

Mae'r enw'n awgrymu mai ar gyfer y mynach Gofan y'i codwyd a cheir ogof gerllaw, lle cysgododd tra'n codi'r lloches. Yn ôl traddodiad llafar lleol cafodd Gofan ei gladdu o dan yr allor ar ochr ddwyreiniol yr adeilad. Ar yr ochr ogleddol mae'r fynedfa, a cheir meinciau isel o garreg ar hyd y waliau gogleddol a deheuol a cheir agen wag yn y graig lle gynt y safodd y gloch. Mae'r to o lechan ac yn gymharol fodern.

Mewn chwedl arall dywedir i Gofan ddianc am ei fywyd oddi wrth forladron ysbeilgar ac i'r graig agor o'i flaen, er mwyn iddo guddio'n ddiogel. Gwnaeth hynny, ac fel diolch am y wyrth gysegrodd ei fywyd i'w Dduw.

Gweler hefyd
------------

* Gofannon fab Dôn
* Govan, Rhan o Glasgow, yr Alban

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  The Beauties of England and Wales, or, Delineations, topographical, historical, and descriptive, of each county, Cyfrol 18. 1815. t. 805.
2. ↑  "*St Govan's Chapel*".
3. 1 2  "*St Govan's Chapel*". *Coflein*. Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Wales. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-05-25. Cyrchwyd 2014-05-24. Italic or bold markup not allowed in: `|publisher=` (help)
Awdures o'r Almaen yw **Annette Pehnt** (ganwyd 25 Gorffennaf 1967) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel academydd, awdur a beirniad llenyddol.

Addysg a gyrfa
--------------

Wedi iddi orffen ei haddysg yn yr ysgol yn 1986 bu Pehnt yn gwneud gwaith gwirfoddol yn Belfast ac yn dilyn hyn aeth i fyw am gyfnod i'r Alban. Astudiodd Saesneg, Astudiaethau Celtaidd ac Almaeneg mewn prifysgolion yn Köln, Galway (Iwerddon), Berkeley (Califfornia) a Freiburg (Breisgau). Derbyniodd radd meistr o Brifysgol Freiburg am waith ar lenyddiaeth Wyddelig. Ers 1992 bu'n gweithio fel beirniad llenyddol ac awdur hunangyflogedig yn Freiburg ac mae'n dysgu yn y brifysgol yno. Dyfarnwyd gwobrau iddi am ei gweithiau llenyddol yn cynnwys y *Fördenpreis* yn 2001, *gwobr artist Northrhine-Westphalia* a *gwobr Mara-Cassens* (2002).

Bywyd personol
--------------

Ganwyd Annette Pehnt yn Köln ac mae'n byw yn Freiburg. Mae'n briod a chanddi dri o blant.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "PH Freiburg". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-01-30. Cyrchwyd 2020-01-30.
2. ↑   (yn German) *Literaturinstitut Hildesheim: Annette Pehnt › Literaturinstitut Hildesheim*,

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 17437411
* LCCN: nr2001020924
* ISNI: 0000 0001 1041 7043
* GND: 120578069
* SUDOC: 070738726
* BNF: cb144128020 (data)
* NKC: xx0010426

 |
Yng nghanol pentref Llanilar, saif **Eglwys Sant Ilar** unig eglwys Ilar, y sant o ganrif 6. Cofrestrwyd yr eglwys ganoloesol hon gan Cadw yn Ionawr 1964 ar Radd II\* oherwydd ei bod yn dyddio o'r Oesoedd Canol a bod ei tho pren, cerfiedig, yn nodedig iawn (Rhif cofrestru: 9840). Mae ei thŵr sgwâr o ganrif 14 hefyd yn nodwedd hynod o drawiadol. Mae pentre Llanilar yn gorwedd yn rhan isaf Cwm Ystwyth ac mae'r A485 yn llifo yma o Aberystwyth a Llwybr Beicio Ystwyth, sy'n mynd yn ei flaen i Dregaron drwy warchodfa natur enwog Cors Caron. Y cod post yw SY23 4SA.

Mae'r fynwent ar ffurf cylch caëdig sy'n awgrymu bod cell grefyddol (sef 'llan') yma yng nghyfnod yr Eglwys Geltaidd.

Ceir maen y tu allan i'r eglwys, bellach yn rhan o'r wal, lle dywedir i Harri Tudur farchogaeth ei geffyl, ar ei daith drwy ogledd a chanolbarth Cymru i fyny at Machynlleth, cyn troi i'r dwyrain tuag at Maes Bosworth. Mae'n eitha posib fod milwyr Harri wedi cysgu dros nos yn yr Eglwys, ac yntau ym mhlasty "Llidiardau", Dyffryn Ystwyth, tŷ sylweddol tua 1.4 km i'r dwyrain o Lanilar.

Ceir yn y cyntedd faen addurnedig, o'r enw Maen Maesmynach, a gariwyd o fryngaer Caer Maesmynach, Cribyn; credir ei bod yn rhan o groes ac yn dyddio o ddiwedd canrif 9 neu ddechrau canrif 10. Ar un cyfnod roedd yma ysgol, yn y fynwent. Cenir dwy gloch, yn rheolaidd, ac mae un ohonynt ymhlith yr hynaf yng Nghymru ac wedi'i dyddio i tua 1350; fe'i cludwyd yma o Rosygarth. Crair arall, hynod, yw'r fedyddfaen 7-ochr o ganrif 13 neu ganrif 14; ychydig iawn o fedyddfaeni tebyg sydd: ceir un yn Nhregaron ac un arall yng Ngwyr. Ar ochr ogleddol y gangell mae ffenest fain fechan o ganrif 14, a adwaenir yn lleol fel 'ffenest y gwahangleifion'.

* Maen Maesmynach; C9 neu C10.Maen Maesmynach; C9 neu C10.
* Cefn yr eglwysCefn yr eglwys
* Porth yr eglwysPorth yr eglwys
* Tŵr CanoloesolTŵr Canoloesol
* Hen fedd, gyda Chroes Geltaidd arniHen fedd, gyda Chroes Geltaidd arni
* Yr allor a'r brif ffenestrYr allor a'r brif ffenestr
* Yr olygfa tua chefn yr eglwysYr olygfa tua chefn yr eglwys

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  britishlistedbuildings.co.uk; adalwyd 9 Mai 2016.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Eglwys Sant Ilar***
Roedd **Marcus Maecilius Flavius Eparchius Avitus** (c. 395 – 456) yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin o'r 9 Gorffennaf 455 hyd 17 Hydref 456.

Roedd o deulu Galaidd-Rufeinig amlwg. Penodwyd ef i'r swydd o *magister militum* gan yr ymerawdwr Petronius Maximus pan ddaeth i'r orsedd, a gyrrwyd ef i Toulouse i geisio cefnogaeth Theodoric II, brenin y Fisigothiaid. Tra'r oedd ar ei ffordd yno, lladdwyd Petronius Maximus gan y dorf yn Rhufain, a chipiwyd Rhufain ei hun gan Geiseric, brenin y Fandaliaid.

Perswadiodd Theodoric II Avitus i hawlio'r ymerodraeth. Derbyniwyd hyn gan Marcian, yr ymerawdwr yn y dwyrain. Er hynny, nid oedd poblogaeth yr Eidal yn ei lwyr dderbyn fel ymerawdwr. Yn 456 dechreuodd ymgyrch i adennill Pannonia a gyda'i *magister militum* Ricimer, enillodd fuddugoliaeth dros y Fandaliaid ar y môr. Er hynny, gallodd y Fandaliaid ddefnyddio eu llynges i gau porthladd Rhufain, gan greu prinder bwyd yn y ddinas. Llwyddodd Ricimer a Majorian i elwa ar anfodlonrwydd y bobl, a gorfodwyd Avitus i ffoi i Arles. Cododd fyddin ac ymosod ar yr Eidal, ond gorchfygwyd ef gerllaw Placentia. Gorfodwyd ef i ymddiswyddo fel ymerawdwr a dod yn Esgob Placentia ar 17 Hydref 456. Yn ofni am ei einioes, ceisiodd ffoi i Gâl, ac yn ôl Gregori o Tours, bu farw yno. Dywed ffynonellau eraill iddo gael ei ladd gan Ricimer.

Roedd y bardd Avitus o Vienne yn berthynas iddo.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Petronius Maximus** | **Ymerodron Rhufain** | Olynydd:**Majorian** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 211185360
* GND: 1106839382
* SUDOC: 085108154
* BNF: cb16297397x (data)

 |
Cytref fwyaf yr Almaen yw **Ardal y Ruhr** (Almaeneg: ***Ruhrgebiet***), gyda phoblogaeth o tua 5.3 miliwn o bobl ac arwynebedd o tua 4,425 km2. Fe'i henwir ar ôl Afon Ruhr, un o lednentydd Afon Rhein, sy'n llifo trwyddi. Mae'n cynnwys cyfres o ddinasoedd sydd wedi ymdoddi i mewn i'w gilydd. Cafodd yr ardal ei llunio yn ystod y Chwyldro Diwydiannol yn y 19eg ganrif. Dyw'r Ruhr ddim yn cyfateb i unrhyw uned gweinyddol penodol, felly dyw ffiniau'r ardal ddim wedi'u diffinio'n swyddogol. Y prif ddinasoedd yw Bochum, Dortmund, Duisburg, Essen, Gelsenkirchen, Mülheim an der Ruhr ac Oberhausen. Mae'r holl ardal yn cael ei gweinyddu fel rhan o dalaith Nordrhein-Westfalen.

Map o ardal y Ruhr

Prif ddinasoedd a threfi
------------------------

* Bochum
* Bottrop
* Castrop-Rauxel
* Dortmund
* Duisburg
* Essen
* Gelsenkirchen
* Hagen
* Hamm
* Hattingen
* Herten
* Mülheim an der Ruhr
* Oberhausen
* Recklinghausen
* Unna
* Wesel
* Wetter
* Witten
* Xanten

Pont (a thraffordd) "Mintarder Ruhrtalbrücke" yn Mülheim an der Ruhr - nodwedd amlwg yn nyffryn y Ruhr, sy'n cysylltu dinasoedd Düsseldorf ac Essen.
Math o asana tro yn ioga hatha yw **Ardha Matsyendrasana**, sy'n fersiwn o Matsyendrasana. Mae gan yr asama yma dzair fersiwn ei hun, a elwir yn Ardha Matsyendrasana l i lll. Ei enw Cymraeg yw **Hanner Arglwydd y pysgod**. Asana tro yw'r math yma, ac mae'n un o'r deuddeg asana a restri o fewn ioga Hatha.

Mae'r asana yn ganoloesol, ac fe'i disgrifir yn y 15g yn yr *Ioga Haṭha Pradīpikā* 1.26-7, sy'n nodi ei fod yn dinistrio llawer o afiechydon, ac eilwaith yn y 17g mewn testun o'r enw *Gheraṇḍa Saṃhitā* 2.22-23.

Geirdarddiad
------------

Daw'r enw o'r geiriau Sansgrit परिपूर्ण Paripurna, sef *wedi'i berffeithio*; मत्स्येन्द् Matsyendra, un o sylfaenwyr hatha yoga, y mae ei enw yn ei dro'n golygu "Arglwydd y pysgod"; ac आसन asana, osgo neu safle'r corff; Ystyr अर्ध ardha yw hanner. अर्ध *ardha* means half.

Amrywiadau
----------

Mae gan Ardha Matsyendrasana II un goes yn syth allan ar y llawr, a'r llall wedi plygu fel ar gyfer Padmasana; mae'r llaw ar ochr y goes wedi'i phlygu yn gafael y tu allan i'r goes estynedig, ac mae'r llaw arall yn cyrraedd rownd y cefn i afael yng nghroth y goes sydd wedi plygu.

Mae Ardha Matsyendrasana III yn dilyn Ardha Matsyendrasana I. Mae'r goes waelod yn symud i mewn i Padmasana, ac mae'r breichiau'n plethu drwy'i gilydd trwy afael yn y ddwy droed.

Ar gyfer yr amrywiad lledorwedd, Supta Matsyendrasana, gan ddechrau o wastad y cefn, dylid ymestyn y breichiau ar led, ar lefel ysgwydd, plygu un pen-glin a'i gylchdroi (a'r cluniau) ar draws, ac i'r ochr arall.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "The Half Spinal Twist - Ardha-Matsyendrasana". *Hatha Yoga*. Advaita Yoga Ashrama. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 16 Mehefin 2013. Cyrchwyd 6 Mai 2013.
2. 1 2  "Half Lord of the Fishes Pose". Yoga Journal. Cyrchwyd 9 April 2011.
3. 1 2  "Yoga poses, Ardha Matsyendrasana, Half Spinal Twist". Cyrchwyd 9 April 2011.
4. ↑  Mallinson, James; Singleton, Mark (2017). Roots of Yoga. Penguin Books. t. 109. ISBN 978-0-241-25304-5. OCLC 928480104.
5. ↑  Long, Ray (2011). *Yoga Mat Companion 3: Anatomy for Backbends and Twists*. Greenleaf. t. 162. ISBN 978-1-60743-944-8.
6. ↑  Iyengar 1979, t. 273.
7. ↑  Maehle, Gregor; Gauci, Monica (November 2009). *Ashtanga Yoga - The Intermediate Series: Mythology, Anatomy, and Practice*. New World Library. t. 43. ISBN 978-1-57731-669-5.
8. 1 2 3 4  Iyengar 1979, tt. 259–262, 270-273.
9. ↑  "Supine Spinal Twist | Supta Matsyendrasana". Yoga Basics. Cyrchwyd 5 Chwefror 2019.
Atomfa a leolir yn Oblast Zaporizhzhia yn ne-ddwyrain Wcráin yw **Atomfa Zaporizhzhia** (Wcreineg: Запорізька атомна електростанція *Zaporizʹka atomna elektrostantsiya*). Hon yw'r orsaf ynni niwclear fwyaf yn Ewrop, ac un o'r 10 atomfa fwyaf yn y byd. Saif yr orsaf, a adeiladwyd yng nghyfnod Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Wcráin yn y 1980au, ar lan ddeheuol Cronfa Ddŵr Kakhovka ar Afon Dnieper, ger dinas Enerhodar a rhyw 50 km i dde-orllewin dinas Zaporizhzhia. Lleolir gorsaf drydan gwresol Zaporizhzhia rhyw 3 km o'r atomfa.

Rheolir yn swyddogol gan Energoatom, yr un cwmni sydd yn rheoli'r tair atomfa arall yn Wcráin. Yn sgil goresgyniad Wcráin gan Rwsia yn 2022, cipiwyd Atomfa Zaporizhzhia gan luoedd Rwsiaidd a fe'i rheolir bellach mae'n debyg gan y cwmni Rosatom, a'r gweithwyr Wcreinaidd dan oruchwyliaeth rheolwyr Rwsiaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "Invaders seize Zaporizhzhia power plant and claims it is part of Rosatom", *Ukrayinska Pravda* (12 Mawrth 2022).
2. ↑  (Saesneg) Edith M. Lederer, "UN nuclear chief: Ukraine nuclear plant is `out of control’", AP News (3 Awst 2022).
Safle gweithfa neu *depot* lleng Rufeinig caer Deva (Caer), ar safle pentref Holt, ger Wrecsam, oedd **Bovium** (enw Lladin), lle cynhyrchid crochenwaith a theiliau at ddefnydd miwrol a sifil. Gorwedd y safle ar lan orllewinol afon Dyfrdwy.

Roedd yn arfer gan y llengoedd Rhufeinig sefydlu *depots* o'r fath ger y prif gaerau er mwyn cael cyflenwad o ddeunyddiau - crochenwaith a deunydd adeiladu fel arfer - i'r gaer a'i garsiwn. Cyfeirir at Bovium yn yr *Itinerarium Augustunium* am Brydain (adran II) fel *depot* yn gorwedd deg milltir Rufeinig i'r de o Deva. Gwyddom enw un o'r unedau a weithiai yno, sef y Cohors I Sunicorum.

Cafwyd olion gweithdai, siedau sychu ac odynau ar gyfer cynhyrchu teiliau a chrochenwaith ar y safle yn Holt pan gloddiodd T. A. Acton yno ddiwedd y 1900au a dechrau'r 1910au. Roedd Bovium yn cynhyrchu'r deunydd yma rhwng tua 90 a 125 OC. Mae rhai o'r teiliau to wedi eu stampio a'r arwydd **LEG XX VV** (Legio XX Valeria Victrix), arwydd y lleng Rufeinig honno oedd a'i phencadlys yng Nghaer.

Credir fod olion tri adeilad mawr hirsgwar yn cynrychioli'r baracs. Mae un o'r rhain yn fwy sylweddol na'r ddau arall ac yn cynnwys stafell ar wahân yn ei ben, efallai ar gyfer pennaeth y gweithle (swyddog - canwriad efallai - yn y lleng). Ymddengys fod lle i tua 80 o wŷr yn yr adeilad. Damcaniaethir mai taeogion oedd yn byw yn ddau adeilad arall, ond credir rhai mai ystabl oedd un ohonynt. Hefyd ar y safle ceir olion dau faddondy Rhufeinig.

Byddai'n hawdd cludo'r cynnyrch gorffenedig i lawr afon Dyfrdwy i Gaer. Mae cynnyrch Bovium wedi ei darganfod ar sawl safle Rhufeinig yng ngogledd Cymru, milwrol a dinesig.

Cyfeiriadau
-----------

* Kevin Blockley, 'The Romano-British period', yn *The Archaeology of Clwyd* (Cyngor Sir Clwyd, 1991)
Mae **Tyddyn Brook, Llangybi** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1976 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Fe'i lleolir yng nghymuned Langybi, Sir Fynwy. Mae ei arwynebedd yn 0.98 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Roedd **Barics Mon** yn gartref i weithwyr Chwarel Dinorwig o Ynys Môn yn ystod yr wythnos. Gadawsant eu cartrefi ar yr ynys yn gynnar bore Llun ac aethent adref p’nawn Sadwrn bob wythnos yn dod â fwyd i’r chwarel. Dau deras o 11 o unedau oedd yno, bob un gyda ystafell fyw â lle tân ac ystafell wely gyda lle i bedwar dyn. Roedd ffenestr yn wynebu’r heol rhwg y terasau. Defnyddiwyd y barics hyd at 1948. Mae’n bosibl gweld eu hadfeilion hyd at heddiw wrth ddilyn llwybrau Parc Gwledig Padarn. Cyflogai Chwareli Llanberis ddynion o dros drigain o bentrefi bychain yn Sir Gaernarfon a Sir Fôn. Yn wir, roedd ecsodus wythnosol o'r ynys yn cario eu bwyd am yr wythnos waith, pawb efo'i waled yn llawn bwyd ar gyfer y pum niwrnod a hanner. Gweithiodd llawer yn y chwarel dan yr amodau yma am hanner canrif gan weld eu teuluoedd ond am ychydig oriau ar benwythnos. Cychwynnai gweithwyr o gyn belled a Llannerch-y-medd neu Langefni am dri o'r gloch ar fore Llun i gerdded y deg milltir neu fwy at fferi Moel y Don. Wedi croesi'r Fenai, cerddasant hyd at y Felinheli i ddal y tren chwarel o Benscoins. Yna, wedi cyrraedd y chwarel dringo efo'u bwyd i'r barics, a hynny cyn dechrau gweithio. Roedd dwy ystafell ym mhob uned fyw lle trigai dau oedolyn a dau fachgen fel rheol, ac yn perthyn i'r un teulu. Byddai gan bawb ei orchwylion ei hun i gyflawni, yn amrywio o nôl coed tân, llenwi'r bwced lo, nôl dwr ffres neu nôl llaeth enwyn. Byddai un arall yn cael y gwaith o fod yn gyfrifol am ddeffro'r lleill yn y bore. Darperid dau wely dwbwl a phared o lechfaen yn eu gwahanu. Ar y llawr gwelid mat sach. Cynoesol iawn oedd y dodrefn a fyddai fel rheol wedi eu gwneud gan y dynion eu hunain yn ddigon amrwd. Golau cannwyll neu lamp baraffin a geid yn y nos. Hyd yn oed pan ddaeth trydan i Chwarel Dinorwig ym 1906, ni ddarperid cyflenwad i'r un barics.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan penmorfa.com
2. ↑  Gwefan llechicymru
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys danheddog** (enw gwyddonol: *Cephaloziella dentata*; enw Saesneg: *toothed threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys danheddog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Car a dorodd record cyflymder y byd yw **Babs**, gyda'r Cymro John Parry-Thomas wrth y llyw. Ar 27 a 28 Ebrill 1926, ar draeth Pentywyn, cyrhaeddodd y car gyflymder o dros 170 mya (270 km/a), record y byd, a safodd am flwyddyn gron.

Hanes y car
-----------

Datblygwyd y car *Higham Special* gan Clive Gallop ar gyfer Cownt Zhorowski, gyrrwr ceir rasio arbennig. Am gyfnod, hwn oedd car cyflyma'r byd. Fe'i rasiwyd yn 'Brooklands' ger Pen-bre, Llanelli, gydag injan awyren Liberty 27,059cc, blwch gêr Benz a gyriant cadwyn. Roedd y Cownt wedi cylchdroi Brooklands ar 116.19 milltir yr awr ym 1924, a gyrwyd y car gan John Cobb hefyd. Ar ôl gyrfa lwyddiannus fel prif beiriannydd Moduron Leyland, daeth John Parry-Thomas yn yrrwr ceir rasio.

Bu farw'r Cownt ym Monza ym 1924. Prynodd Parry-Thomas y car am £125 o stad y Cownt a'i ailenwi'n 'Babs'. Ailadeiladodd Parry-Thomas y car efo 4 carbwradur Zenith, a phistonau a gynlluniwyd ganddo.

Babs y tu allan i Amgueddfa Wrecsam

Sawl record
-----------

Ar 27 Ebrill 1926, torrodd record y byd gyda chyflymder o dros 168.07 milltir, a 169.24 milltir yr awr dros gilomedr ar Draeth Pentywyn, a'r diwrnod nesaf, cyflymodd hyd at 170.62 a 171.09 milltir yr awr, i gyd yn cychwyn ar wib. Roedd yn gystadleuaeth frwdrydig rhwng Malcolm Campbell, Henry Seagrave a Parry Thomas i dorri'r record.

Aeth Parry Thomas yn ôl i Brooklands, a thorrodd "Babs" sawl record dosbarth ar 14 Hydref 1926 gyda chyflymder o dros 5 a 10 milltir, a 10 cilomedr.

Ar 3 Mawrth 1927, ceisiodd Parry-Thomas dorri'r record y byd ar Draeth Pentywyn eto, pan dorrodd cadwyn (ar gyflymder o 170 milltir yr awr) a bu farw Parry-Thomas. Claddwyd y car yn y tywod.

Yn 1969, cloddiwyd y car yn ôl i'r wyneb, a dechreuwyd y gwaith atgyweirio gan Owen Wyn-Owen, darlithydd peirianneg yng Ngholeg Technegol Bangor. Arddangosir 'Babs' yn Amgueddfa Gyflymdra Pentywyn.

Cyfeiriadau
-----------

* parry-thomas.co.uk; gwefan am Parry Thomas]
* landspeedrecordcards.com[*dolen marw*]
* Gwefan Cymdeithas Brooklands[*dolen marw*]
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys Turner** (enw gwyddonol: *Cephaloziella turneri*; enw Saesneg: *Turner's threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae'r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ond yn eithriadol brin: fe'i ceir ar arfordir deheuol Sir Benfro ac un lle yn sir Fynwy. mewn un neu ddau o lefydd mae'n tyfu yn Iwerddon ac yn yr Alban hefyd, ond fe'i ceir yng Nghernyw a Dyfnaint.

Disgrifiad
----------

Dyma un o lysiau'r afu mwyaf prydferth Mae'r dail tua 0.25 mm gyda dau labed anghyfartal eu maint, gyda phob un yn ddaneddog; maent i'w gweld yn glir trwy chwyddwydr. Mae ei egin gwyrdd, main yn llai na 0.5 mm o led, ac mae'r planhigyn fel pe tai'n ymlusgo ymysg mwsoglau bach.

Yn aml, fe'i ceir ar bridd asidig serth, ymysg gwreiddiau coed, arfordirol.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys Turner** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.