Dyffryn rhewlifol yn Swydd Wicklow, Iwerddon, yw **Glendalough** (/ˌɡlɛndəlɒx/; Gwyddeleg: *Glean Dá Loch*). Mae'n enwog am anheddiad mynachaidd Canoloesol Cynnar a sefydlwyd yn y 6ed ganrif gan St Kevin. Rhwng 1825 a 1957 roedd Dyffryn Glendalough yn safle mwyngloddio plwm galena. Mae Glendalough hefyd yn ardal hamdden ar gyfer mynd am bicnic, ar gyfer cerdded ar hyd rhwydweithiau o lwybrau a gynhelir o anhawsterau amrywiol, a hefyd ar gyfer dringo creigiau.

Hanes
-----

Llyn Isaf a Phentref Mynachaidd o Fynydd Brockagh
Astudiodd Kevin (Cwyfan yn y Gymraeg), un o ddisgynyddion un o deuluoedd teyrnasol Leinster, fel bachgen o dan gofal tri dyn sanctaidd, Eoghan, Lochan, ac Eanna. Yn ystod yr amser hwn, aeth i Glendalough. Roedd i ddychwelyd yn ddiweddarach, gyda grŵp bach o fynachod i ddod o hyd i fynachlog lle mae 'dwy afon yn ffurfio cyflifiad'. Mae ysgrifau Kevin yn trafod ei frwydr yn erbyn "marchogion" yn Glendalough; mae ysgolheigion heddiw yn credu bod hyn yn cyfeirio at ei broses o hunanholi a'i demtasiynau personol. Ymledodd ei enwogrwydd fel dyn sanctaidd a denodd nifer o ddilynwyr. Bu farw tua 618, yn draddodiadol ar 3 Mehefin. Am y chwe chanrif nesaf, ffynnodd Glendalough ac mae'r Blwyddnodion Gwyddelig yn cynnwys cyfeiriadau at farwolaethau abadau a chyrchoedd ar yr anheddiad.

Tua'r flwyddyn 1042, defnyddiwyd pren derw o Glendalough i adeiladu'r llong hir Llychlynnaidd ail-hiraf a gofnodwyd (tua 30 m). Adeiladwyd dyblygiad modern o'r llong honno yn 2004 ac ar hyn o bryd mae wedi'i leoli yn Roskilde, Denmarc. Yn Synod Rath Breasail ym 1111, dynodwyd Glendalough yn un o ddwy esgobaeth Gogledd Leinster. Ysgrifennwyd Llyfr Glendalough yno tua 1131 .Daeth St. Laurence O'Toole, a anwyd ym 1128, yn Abad Glendalough ac roedd yn adnabyddus am ei sancteiddrwydd a'i letygarwch. Hyd yn oed ar ôl ei benodi'n Archesgob Dulyn ym 1162, dychwelodd yn achlysurol i Glendalough, i unigedd Gwely St. Kevin. Bu farw yn Eu, yn Normandi yn 1180.  Yn 1176, mae Blwyddnodion Tigernach yn adrodd bod Glendalough wedi ei 'ysbeilio gan y tramorwyr'. Yn 1214, unwyd esgobaethau Glendalough a Dulyn. O'r amser hwnnw ymlaen, lleihaodd statws diwylliannol ac eglwysig Glendalough. Dinistrwyd yr anheddiad gan luoedd Lloegr ym 1398 ond parhaodd fel eglwys o bwysigrwydd lleol a lle pererindod. 

Mae Glendalough ar fap 1598 "A Modern Depiction of Ireland, One of the British Isles" gan Abraham Ortelius fel "Glandalag". Mae disgrifiadau o Glendalough o'r 18fed a'r 19eg ganrif yn cynnwys cyfeiriadau at achlysuron o "gynulliad terfysglyd" ar wledd St. Kevin ar 3 Mehefin. 

Dim ond rhan fach o'i stori y mae'r olion presennol yn Glendalough yn ei hadrodd. Roedd y fynachlog yn ei hanterth yn cynnwys gweithdai, ardaloedd ar gyfer ysgrifennu a chopïo llawysgrifau, gwestai bach, ysbyty, adeiladau fferm ac anheddau ar gyfer y mynachod a phoblogaeth leyg fawr. Mae'n debyg bod yr adeiladau sydd wedi goroesi yn dyddio rhwng y 10fed a'r 12fed ganrif.

Esgobaeth deitlog
-----------------

Llyn Uchaf wedi'i amgylchynu gan Camaderry (dde), Conavalla (canol pellter), a Lugduff (dde pellaf), a brigiad coediog The Spinc (ger y canol)
Mae Glendalough yn esgobaeth deitlog o fewn yr Eglwys Gatholig, ac yn cael ei ddefnyddio ar gyfer esgobion nad yw'n dal unrhyw rym cyffredin eu hunain, ac felly mae'nt yn esgobion teitlog. 

### Esgobion teitlog

* Raymond D'Mello (20 Rhagfyr 1969 - 13 Rhagfyr 1973)
* Marian Przykucki (12 Rhagfyr 1973 – 15 Mehefin 1981)
* Donal Murray (4 Mawrth 1982 – 10 Chwefror 1996)
* Diarmuid Martin (5 Rhagfyr 1998 – 14 Hydref 2004)
* Guy Sansaricq (6 Mehefin 2006 – presennol)

Cyfeiriadau croniclaidd
-----------------------

* *AI800.2 Minndenach,, abbot Glenn dá Locha rested.*
* *AI809.2 Échtbrann, abbot Glenn dá Locha, [rested].*
* *AI1003.6 Dúnchad Ua Mancháin, ab Glenn dá Locha, rested.*

Henebion yn y Dyffryn Isaf
--------------------------

### Y Porth

 Y Porth 
Mae'r Porth i ddinas fynachaidd Glendalough yn un o'r henebion pwysicaf, sydd bellach yn hollol unigryw yn Iwerddon. Dau lawr ydoedd yn wreiddiol gyda dau fwa gwenithfaen coeth. Mae'r antae neu'r waliau taflunio ar bob pen yn awgrymu bod ganddo do pren. Y tu mewn i'r porth, yn y wal orllewinol, mae carreg arysgrifenedig. Roedd y cysegr hwn yn dynodi ffin yr ardal lloches. Mae palmant y sarn yn y ddinas fynachaidd yn dal i gael ei gadw'n rhannol ond ychydig iawn o olion wal y lloc. 

### Y Twr Crwn

 Y Twr Crwn 
Mae'r twr mân hwn, wedi'i adeiladu o lechi mica wedi ei gymysgu â gwenithfaen tua 30 metr o uchder, gyda mynedfa 3.5 metr o'r gwaelod. Ailadeiladwyd y to conigol ym 1876 gan ddefnyddio'r cerrig gwreiddiol. Yn wreiddiol, roedd gan y twr chwe llawr pren, wedi'u cysylltu gan ysgolion. Mae'r pedwar llawr uwchben lefel y fynedfa wedi'u goleuo gan ffenestr fach; tra bod gan y llawr uchaf bedair ffenestr sy'n wynebu pwyntiau cwmpawd sylfaenol. Codwyd tyrau crwn, tirnodau ar gyfer ymwelwyr sy'n agosáu atynt, fel tyrau cloch, ond fe'u gwasanaethwyd weithiau fel storfeydd ac fel lloches ar adegau o ymosodiad. 

### Yr Eglwys Gadeiriol

Yr Eglwys Gadeiriol
Yr adeiladau mwyaf a mwyaf mawreddog yn Glendalough, roedd gan yr eglwys gadeiriol sawl cam adeiladu, y cynharaf, yn cynnwys corff yr eglwys bresennol gyda'i ystylbyst. Ail-ddefnyddiwyd y cerrig mica-schist mawr sydd i'w gweld hyd at uchder y drws gorllewinol â phen sgwâr o eglwys lai yn gynharach. Mae'r gangell a'r sacristi yn dyddio o ddiwedd y 12fed ganrif a dechrau'r 13eg ganrif. Roedd bwa'r gangell a ffenestr y dwyrain wedi'u haddurno'n fân, er bod llawer o'r cerrig bellach ar goll. Mae'r drws gogleddol i gorff yr eglwys hefyd yn dyddio o'r cyfnod hwn. O dan ffenestr ddeheuol y gangell, mae cwpwrdd ambry neu wal a piscina, basn a ddefnyddir i olchi'r llestri cysegredig. Ychydig fetrau i'r de o'r eglwys gadeiriol, gelwir croes gynnar o wenithfaen lleol, gyda chylch di-haen, yn Groes St. Kevin. 

### Tŷ'r Offeiriaid

 Tŷ'r Offeiriaid 
Wedi'i ailadeiladu bron yn llwyr o'r cerrig gwreiddiol, yn seiliedig ar fraslun 1779 a wnaed gan Beranger, mae Tŷ'r Offeiriaid yn adeilad Romanésg bach, gyda bwa addurniadol yn y pen dwyreiniol. Mae'n cael ei enw o'r arfer o gladdu offeiriaid yno yn y 18fed a'r 19eg ganrif. Nid yw ei bwrpas gwreiddiol yn hysbys er y gallai fod wedi'i ddefnyddio i gartrefu creiriau Sant Kevin. 

### Eglwys Sant Kevin neu'r "Gegin"

 Eglwys Sant Kevin 
Yn wreiddiol, roedd gan yr adeilad to carreg hwn gorff yn unig, gyda mynedfa yn y pen gorllewinol a ffenestr fach ben-crwn yn y talcen dwyreiniol. Gellir gweld rhan uchaf y ffenestr uwchben yr hyn a ddaeth yn fwa'r gangell pan ychwanegwyd y gangell (sydd bellach ar goll) a'r sacristi yn ddiweddarach. Cefnogir y to serth, sydd wedi'i ffurfio o gerrig sy'n gorgyffwrdd, yn fewnol gan gladdgell hanner cylch. Roedd mynediad i'r croite neu siambr y to trwy agoriad petryal tuag at ben gorllewinol y gladdgell. Roedd gan yr eglwys lawr cyntaf pren hefyd. Mae'r clochdy gyda'i gap conigol a phedair ffenestr fach yn codi o ben gorllewinol y to carreg ar ffurf twr crwn bach. Fe'i gelwir yn gyffredin fel Cegin Sant Kevin gan fod y clochdy'n debyg i simnai gegin. Fodd bynnag, ni choginiwyd bwyd yma.

### Eglwys Sant Ciarán

Datgelwyd gweddillion yr eglwys gorff a changell hon ym 1875. Mae'n debyg bod yr eglwys yn coffáu Sant Ciarán, sylfaenydd Clonmacnoise, anheddiad mynachaidd a oedd â chysylltiadau â Glendalough yn ystod y 10fed ganrif. 

### Eglwys y Santes Fair, neu Eglwys ein Harglwyddes

Mae un o'r eglwysi cynharaf a gorau a adeiladwyd, Eglwys y Santes Fair neu Eglwys ein Harglwyddes yn cynnwys corff gyda changell ddiweddarach. Mae gan ei ddrws gorllewinol wenithfaen gydag architraf, cilbyst ar oledd a gwarddrws enfawr. Mae ochr isaf y gwarddrws wedi'i arysgrifio â chorn halen neu chroes ar ffurf 'x' anarferol. Mae pen crwn ar ffenestr y Dwyrain, gyda bargodfaen a dau ben cerfiedig wedi eu gwisgo'i lawr gan yr elfennau ar y tu allan. 

### Eglwys y Drindod

 Eglwys y Drindod 
Eglwys corff a changell syml, gyda bwa cangell cain. Mae Eglwys y Drindod wrth ymyl y briffordd. Mae drws pen sgwâr yn y talcen gorllewinol yn arwain at atodiad diweddarach, sacristi o bosibl. Adeiladwyd twr crwn neu glochdwr dros gladdgell yn y siambr hon. Syrthiodd hyn mewn storm ym 1818. Mae'r drws a osodwyd yn wal ddeheuol corff yr eglwys hefyd yn dyddio o'r cyfnod hwn. Byddai tafluniad o gorbelau wrth y talcenni wedi cario coed ymyl y to. 

### Eglwys Sant Saviour

Adeiladwyd yr un fwyaf diweddar o eglwysi Glendalough, St. Saviour's yn y 12fed ganrif, yn ôl pob tebyg adeg Sant Laurence O'Toole. Adferwyd corff yr eglwys a'r gangell â'u cerrig addurno cain yn yr 1870au gan ddefnyddio cerrig a ddarganfuwyd ar y safle. Mae gan y bwa cangell Romanésg dri urdd gysegredig, gyda phriflythrennau addurnedig iawn. Mae gan y ffenestr ddwyreiniol ddau o oleuadau pen crwn. Mae ei nodweddion addurnedig yn cynnwys sarff, llew, a dau aderyn yn dal pen dynol rhwng eu pigau. Byddai grisiau yn y wal ddwyreiniol sy'n arwain o adeilad domestig cyfagos wedi rhoi mynediad i ystafell dros y gangell. 

### Eglwys Reefert


Reefert Church

Reefert Church

Wedi'i lleoli mewn rhigol o goed, mae'r eglwys corff a changell hon yn dyddio o tua 1100. Mae'r rhan fwyaf o'r waliau cyfagos yn fodern. Mae'r enw yn deillio o *Righ Fearta*, man claddu'r brenhinoedd. Mae gan yr eglwys, sydd wedi'i hadeiladu mewn arddull syml, ddrws gwenithfaen gyda cilbyst ar oleddf a gwarddrws gwastad a bwa cangell gwenithfaen. Roedd y corbelau taflunio ym mhob talcen yn cario coed ymylon ar gyfer y to. I'r dwyrain o'r eglwys mae dwy groes i'w nodi, un â phatrwm cydblethu cywrain. Yr ochr arall i Afon Poulanass, yn agos at Reefert mae olion eglwys fach arall. 

### Cell Sant Kevin

Wedi'i adeiladu ar sbardun creigiog dros y llyn, roedd y strwythur carreg hwn yn 3.6 metr mewn diamedr gyda waliau 0.9 metr o drwch a drws ar yr ochr ddwyreiniol. Dim ond y sylfeini sydd wedi goroesi heddiw ac mae'n bosibl bod gan y gell do corbelog carreg, yn debyg i'r cytiau gwenyn gwenyn ar Sceilg Michael, Sir Kerry. 

### Gwely Sant Kevin

Gwely Sant Kevin 
Ogof yn wyneb y graig yw Gwely St Kevin's tua 8 metr uwchlaw lefel y Llyn Uchaf ar ei ochr ddeheuol (gyda chlogwyni The Spinc uwch ei ben). Honnir ei fod yn encil i St Kevin ac yn ddiweddarach i St. Laurence O'Toole. Yn rhannol o waith dyn, mae'n rhedeg yn ôl 2 fetr i'r graig. 

### Y "Caher"

Mae'r lloc crwn hwn â waliau cerrig ar y tir gwastad rhwng y ddau lyn yn 20 metr mewn diamedr ac nid yw'n hysbys o ddyddiad. Yn agos, mae sawl croes, a ddefnyddir yn ôl pob golwg fel gorsafoedd ar lwybr y pererinion. 

### Temple-na-Skellig

Dim ond mewn cwch y gellir cyrraedd yr eglwys betryal fach hon ar lan ddeheuol y Llyn Uchaf, trwy gyfres o risiau o'r llwyfan glanio. I'r gorllewin o'r eglwys mae platfform uchel gyda waliau cau cerrig, lle mae'n debyg bod cytiau annedd yn sefyll. Mae gan yr eglwys, a ailadeiladwyd yn rhannol yn y 12fed ganrif, ddrws gwenithfaen gyda cilbyst ar oledd. Yn y talcen dwyreiniol mae Croes Ladin arysgrifedig ynghyd â sawl carreg fedd plaen a thair croes fach.

Pentref y Glöwyr
----------------

Mae Mynydd Camaderry (699 metre (2,293 ft)) sy'n edrych dros lyn uchaf Glendalough o'r lan ogleddol, yn cynnwys *gwythïen fwynau Luganure* sy'n ffynhonnell plwm ar ffurf galena (PbS), ac mae hefyd yn cynnwys olion arian. Tra roedd prif fwyngloddiau Camaderry yn Nyffryn Glendasan cyfagos, adeiladwyd ail Bentref Glöwyr a chyfleusterau prosesu ym mhen dyffryn Glendalough, a gafodd y llysenw *Van Diemen's Land* gan y glowyr. 

Yn 1859 cysylltwyd mwyngloddiau Glendasan a Glendalough â'i gilydd gan gyfres o dwneli o'r enw ceuffyrdd, sydd bellach dan ddŵr yn bennaf, trwy fynydd Camaderry. Helpodd y twneli hyn i ddraenio'r wythïen fwyn a'i gwneud hi'n haws cludo mwyn i Glendalough lle y byddai'n haws ei brosesu. Mae olion gwasgwyr mwyn yn dal i gael eu gweld ym Mhentref y Glöwyr, fodd bynnag, mae'r dramffordd a'r system reiliau ar oleddf wedi diflannu. 

Digwyddodd y mwyngloddio yn Glendalough / Glendasan mewn tri cham. Y cam cyntaf rhwng 1825 a 1890 gan *Gwmni Mwyngloddio Iwerddon*. Digwyddodd ail gam rhwng 1890 a 1925 gan y teulu Wynne lleol. Ail-agorwyd y mwyngloddiau yn fyr rhwng 1948 a 1957 ac ar ôl hynny daeth y mwyngloddio i ben yn llwyr.

Natur
-----

### Daearyddiaeth

Ffurfiwyd dyffryn Glendalough yn ystod yr oes iâ ddiwethaf gan rewlif a adawodd farian ar draws ceg y dyffryn. Creuwyd ddelta gan **Afon Poulanass**, sy'n plymio i'r dyffryn o'r de, trwy **Raeadr Poulanass**, a rannodd y llyn gwreiddiol yn ddwy yn y pen draw.  O amgylch Glendalough mae mynyddoedd Camaderry 699 metre (2,293 ft) , yr orsaf drydan yn Turlough Hill 681 metre (2,234 ft) , a massif mawr o Conavalla 734 metre (2,408 ft) sy'n dominyddu pen y dyffryn, a chopaon Lugduff 652 metre (2,139 ft) , a Mullacor 661 metre (2,169 ft).  

### Llystyfiant

Mae Glendalough wedi'i amgylchynu gan goetir derw lled-naturiol. Yn flaenorol, roedd llawer o hyn yn cael ei docio (wedi'i dorri i'r gwaelod yn rheolaidd) i gynhyrchu pren, siarcol a rhisgl. Yn ystod y gwanwyn, mae llawr y coed derw wedi'i garpedu gydag arddangosfa o glychau'r gog (Hyacinthoides non-scripta), suran y coed (Oxalis acetosella) a blodyn y gwynt *(Anemone nemorosa)*. Planhigion cyffredin eraill yw bri coed (Luzula campestris), rhedyn (Pteridium), rhedynen polypody (polypodiaceae) a rhywogaethau amrywiol o fwsoglau (Bryophyta). Mae'r isdyfiant yn bennaf o celyn (Ilex), cyll (Corylus) a choed criafol (Rosaceae). 

### Bywyd Gwyllt

Mae Glendalough yn le da i chwilio am rai o rywogaethau bridio mwyaf diweddar Iwerddon, fel yr hwyaden ddanheddog (Mergus merganser) a'r gnocell fraith fawr (Dendrocopos major), a rhywfaint o'r prinnaf, fel y tingoch (Phoenicurus phoenicurus) a thelor y coed (Phylloscopus sibilatrix); hebog tramor (Falco peregrinus), bronwen y dŵr (Cinclus cinclus), gog cyffredin (Cululus canorus), sgrech y coed (Garrulus glandarius) a bwncath cyffredin (Buteo buteo).

Hamdden
-------

### Llwybrau cerdded

 Golygfa i'r gorllewin, llwybr pren y *Llwybr Gwyn* 
 Golygfa i'r dwyrain, Taith Gerdded Miner's Road 
Mae naw llwybrau cerdded wedi'u marcio o anhawster amrywiol o amgylch Glendalough sy'n cael eu cynnal gan Barc Cenedlaethol Mynyddoedd Wicklow (ac sy'n darparu map o'r holl lwybrau). Mae rhai o'r llwybrau'n aros ar dir gwastad yn bennaf o amgylch dau lyn Glendalough (*Taith Gerdded Ffordd y Glowyr, Taith Gerdded* *Green Road* ), ac mae eraill yn arwain i fyny ardal Rhaeadr Poolanass gydag opsiynau y tu hwnt i rwydwaith o lwybrau coedwig (ee. *Llwybr Coetir Derrybawn* ). Mae'r llwybrau mwyaf nodedig yn cymryd y llwybr serth 600-cam (gan ddefnyddiotrawstiau rheilffyrdd ), o Raeadr Poolanass hyd at blatfform gwylio **The Spinc** (o'r Wyddeleg "An Spinc"; sy'n golygu "bryn pigfain"), sy'n edrych dros y llyn uchaf a dyffryn Glendalough islaw. 

Y llwybr Spinc mwyaf nodedig yw'r *Llwybr Gwyn* sy'n dilyn llwybr bordiog golygfaol pellach i'r gorllewin ar hyd clogwyni y llyn uchaf i **Gwm Glenealo** (cartref i fuchesi o geirw coch ), ac i lawr ar lwybrau cerrig i Bentref y Glöwyr, ac yn ôl ar hyd Ffordd y Glöwyr ar lan ogleddol y llyn uchaf, i orffen ym maes parcio'r llyn uchaf.   Gan fod dolen gyfan y *Llwybr Gwyn* ar lwybrau (naill ai llwybrau carreg / tywod neu drawstiau rheilffordd), gellir ei chwblhau mewn esgidiau rhedeg ac nid oes angen esgidiau dringo arni; mae dolen gyfan 9 cilometr y *Llwybr Gwyn*, sy'n cychwyn ac yn gorffen ym maes parcio'r llyn uchaf, yn cymryd tua 2-3 awr. 

Mae Ffordd Wicklow, llwybr cerdded pellter hir wedi'i farcio, hefyd yn mynd trwy Glendalough. 

Mae ffordd pererindod ganoloesol 30 cilomedr, Saint Kevin's Way, yn cychwyn yn Hollywood, ac yn gorffen yn Glendalough. 

### Dringo creigiau

 Dringfeydd wedi'u marcio ar y *Prif Wyneb* 
Mae clogwyni gwenithfaen Glendalough sy'n wynebu'r de, wedi'u lleoli ar lethrau Camaderry uwchben pen gogledd-orllewinol y dyffryn (ychydig uwchben Pentref y Glöwyr), wedi bod yn leoliad dringo creigiau er 1948. Nid yw'r clogwyni sy'n wynebu'r gogledd yr ochr arall i'r llyn uchaf yn cael eu hystyried yn addas ar gyfer dringo creigiau. 

Mae arweinlyfr dringo Mountaineering Ireland 2009 ar gyfer Wicklow,  yn ogystal â'r arweinlyfrau ar-lein ar gyfer Glendalough, yn rhestru tua 144 o lwybrau ar bob gradd hyd at E5 6b ( *Bathsheba* a *The Wake* ); mae'r clogwyni yn arbennig o nodedig am eu llwybrau VS / HVS hir ac aml-ddringen.  Mae'r dringfeydd yn amrywio rhwng un a phedwar dringen, a hyd at dros 100 metr o hyd. Mae yna sawl sector: 

* Mae *Twin Buttress*, sydd ym mhen gorllewinol pellaf y clogwyni sy'n edrych dros Bentref y Glöwyr, yn bwtres mawr wedi'i rannu â rhaeadr dymhorol (sydd ei hun yn aml wedi'i rhannu'n ddwy nant), gyda'r dringfeydd mwyaf poblogaidd wedi'u rhannu dros *West Buttress*, *Expectancy Slab* a *Main Face* .
* Yr *Upper Cliffs*, rhesiad o glogwyni yn uchel i fyny ar ochr y bryn i'r dwyrain o Twin Buttress.
* *Acorn Buttress,* bwtres bach ychydig yn is na Twin Buttress, sy'n leoliad gwersyll sylfaen poblogaidd.
* *Hobnail Buttress*, bwtres fach gyda rhywfaint o ddringo hawdd, ar ochr y bryn un cilomedr i'r dwyrain.

Mae Clwb Mynydda Iwerddon wedi gweithredu cwt dringo ers y 1950au. 

O dan y graig mae cae clogfeini helaeth a ddefnyddir hefyd ar gyfer gweithgareddau clogfeini .

Gweler hefyd
------------

* Abad Glendalough
* Esgob Glendalough
* Twr crwn Gwyddelig
* Sant Kevin
* Rhestr o abatai a phriordai yn Swydd Wicklow

Canllawiau dringo
-----------------

* *Wicklow Rockclimbing Guide*. Mountaineering Ireland. 2009. t. 334. ISBN 9780902940239.
* Flanagan, David (2014). *Rock Climbing in Ireland*. Three Rock Books. ISBN 978-0956787422.
* Fairbairn, Helen (2014). *Dublin & Wicklow: A Walking Guide*. Collins Press. ISBN 978-1848892019.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18  Glendalough Visitors Guide, Produced by "The Office of Public Works" (Oifig na nOibreacha Poibli), Glendalough, County Wicklow.
2. ↑  Nairn, Richard (2001). *Discovering Wild Wicklow*. TownHouse and CountryHouse. tt. 8. ISBN 1-86059-141-8.
3. ↑  Dillion, Paddy (1993). *The Mountains of Ireland: A Guide to Walking the Summits*. Cicerone. ISBN 978-1852841102. Walk 7: Turlough Hill, Camaderry
4. ↑  Mountainviews, (September 2013), "A Guide to Ireland's Mountain Summits: The Vandeleur-Lynams & the Arderins", Collins Books, Cork
5. ↑  BirdWatch Ireland *Irish Birds* Vol.7 (2004–05) pp.377,542,547; Vol.8 (2006–09) pp. 101,103,253,257,367,369,574,576; Vol.9 (2010) p.69
6. 1 2  John G. O'Dwyer (17 May 2017). "The Spinc Loop: Walk for the Weekend: Haunting beauty of Glendalough". *Irish Times*. Cyrchwyd 8 March 2019.
7. ↑  Adrian Hendroff; Helen Fairbairn (22 October 2018). "Ireland's 30 best autumn walks – with a cosy meal or pint at the finish: Number 11 The Spinc". *Irish Independent*. Cyrchwyd 8 March 2019. This route is the most popular of nine waymarked walking trails in the Glendalough valley, and rightly so. It climbs through a forest to the top of a high cliff overlooking the Upper Lake, where the exposure and views take your breath away.
8. 1 2  Lyons, Joe; Fenlon, Robbie (1993). *Rock Climbing Guide to Wicklow*. Mountaineering Council of Ireland. ISBN 978-0-902940-11-6. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2006-10-11. Cyrchwyd 2020-07-12.
9. ↑  *Wicklow Rockclimbing Guide*. Mountaineering Ireland. 2009. t. 334. ISBN 9780902940239.

Dolenni allanol
---------------

* Rhestr o'r henebion amrywiol yn Glendalough
* Safle Mynachaidd Glendalough Iwerddon Megalithig
* Adeiladau mynachaidd Glendalough (dolen archif)

Oriel
-----

* Llyn IsafLlyn Isaf
* Llyn UwchLlyn Uwch
* Un stamp Gwyddelig swllt gyda Vox Hiberniae yn hedfan dros Gleann Dá Loċ (1949)Un stamp Gwyddelig swllt gyda *Vox Hiberniae yn* hedfan dros *Gleann Dá Loċ* (1949)
* Glendalough (1890au)Glendalough (1890au)
* Glendalough (2011)Glendalough (2011)
* Eglwys Sant Kevin ar arfbais Swydd WicklowEglwys Sant Kevin ar arfbais Swydd Wicklow