Baner Sant Piran. Baner Cernyw.
**Datganoli Cernyweg** yw'r mudiad i gynyddu pwerau llywodraethu Sir Gernyw .

Hanes datganoli a statws Cernyweg
---------------------------------

### Rheoaeth Seisnig

Ym 1066, goresgynnwyd llawer o Gernyw gan y Normaniaid  ac mae'n bosibl i Brian o Lydaw gael ei wneud yn iarll Cernyw gan William y Concwerwr. Dychwelodd rhai o Gernywiaid i Gernyw o Lydaw yn dilyn goresgyniad blaenorol gan yr Eingl-Sacsoniaid. 

Crëwyd arglwyddiaeth Iarll Cernyw a'i phenodi gyntaf i Gondor Cernyw, goroeswr o linach frenhinol Cernyw. 

### Dugiaeth Cernyw

 Map dwyieithog o Gernyw (Saesneg a Chernyweg).
 Cerflun o Michael Joseph An Gof (y Smith) a Thomas Flamank, arweinwyr gwrthryfel Cernyweg ym 1497.
Ffurfiwyd Dugiaeth Cernyw ym 1337 gan frenin Lloegr Edward III ar gyfer ei fab cyntaf anedig, y Tywysog Edward ac roedd siarter yn nodi y byddai hyn yn parhau yn yr un modd ar gyfer pob mab hynaf i frenhiniaeth Lloegr. Dug Cernyw yw'r teitl a roddir i ddeiliad Dugiaeth Cernyw ac mae'r Dug yn dal rhai hawliau yng Nghernyw ac yn berchen ar yr arfordir a gwelyau afonydd o amgylch Cernyw yn ogystal â'r elw sylweddol a gynhyrchir ohono. Mae'r elw hwn yn cyfrannu at gymorth ariannol Dug Cernyw o Loegr. 

### Gwrthryfel Cernyw a Senedd Stannery

Ym 1497, gorymdeithiodd Michael Joseph An Gof a Thomas Flamank a byddin Gernywaidd i Lundain i brotestio yn erbyn codi trethi gan Harri VII a oedd yn ceisio cynyddu eu cyllid ar gyfer rhyfel yn erbyn yr Albanwyr. Gorchfygwyd y fyddin Gernywaidd a dienyddiwyd An Gof a Flamank. Er hyn, mae'n bosib fod y gwrthryfel wedi dylanwadu ar benderfyniad Harri VII i gyflwyno'r Siarter Pardwn ym 1508 a roddodd bwerau i Senedd Stannary i roi feto ar ddeddfwriaeth Seisnig yng Nghernyw. 

### Deddf Llywodraeth Leol 1888

Sefydlodd Deddf Llywodraeth Leol 1888 Gernyw fel sir weinyddol a sefydlodd Gyngor Sir Cernyw .

Mudiad datganoli modern
-----------------------

### Bargen ddatganoli 2015 Cernyw

Yn 2015 Cernyw oedd y sir gyntaf yn Lloegr i dderbyn pwerau datganoledig newydd a oedd yn cynnwys;

* Pwerau i Gyngor Cernyw fasnachfreinio a gwella gwasanaethau bysiau
* Cynllun integreiddio Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar gyfer Cyngor Cernyw a Chyngor Ynysoedd Sili
* Dewis y Cyngor o brosiectau ar gyfer buddsoddiad gwerth miliynau o bunnoedd
* Cynyddu mewnbwn Partneriaeth Menter Leol (LEP) Cernyw ac Ynysoedd Sili ar gyfer gwella sgiliau
* Symleiddio gallu LEP i integreiddio gwasanaethau lleol a chenedlaethol i gryfhau cwmnïau yng Nghernyw.

### 2016: Pwerau'r iaith Gernyweg

Yn 2016 trosglwyddwyd awdurdod ar gyfer y Gernyweg (a gydnabyddir o dan y Siarter Ieithoedd Rhanbarthol a Lleiafrifol yn 2003) i Gyngor Cernyw oddi wrth y llywodraeth y DU. 

### 2022: Pŵer datganoledig pellach

Ym mis Rhagfyr 2022 yn Spaceport Cernyw , cyhoeddodd Dehenna Davison yr Is-Ysgrifennydd Gwladol Seneddol dros "Leveling Up" becyn gwerth £360m yn trosglwyddo pwerau adeiladu a sgiliau i Gyngor Cernyw. Byddai'r cytundeb hefyd yn caniatau Maer rhanbarthol (Meryon Kernow) a etholwyd yn uniongyrchol i Gernywyn debyg i un Llundain Fwyaf. Mae'r pwerau wedi'u cynllunio i roi "mwy o reolaeth i'r cyngor a'r Maer/ *Meryon* dros gyllidebau trafnidiaeth, adeiladu, darparu sgiliau, a mwy o ddylanwad gyda'r llywodraeth i fynd i'r afael â heriau ail gartrefi"

Galw am ddatganoli pellach
--------------------------

### Cynulliad/Senedd Cernyweg

Ffurfiwyd Confensiwn Cyfansoddiadol Cernyweg yn 2000 fel sefydliad trawsbleidiol yn cynnwys cynrychiolwyr o'r sectorau preifat, cyhoeddus a gwirfoddol i ymgyrchu dros greu Cynulliad Cernyweg,  tebyg i Gynulliad Cenedlaethol Cymru, Cynulliad Gogledd Iwerddon a Senedd yr Alban. Rhwng 5 Mawrth 2000 a Rhagfyr 2001, casglodd yr ymgyrch lofnodion 41,650 o drigolion Cernyw yn cymeradwyo'r alwad am gynulliad datganoledig, ynghyd ag 8,896 o lofnodwyr o'r tu allan i Gernyw. Cyflwynwyd y ddeiseb ddilynol i'r Prif Weinidog, Tony Blair. 

Mae’r blaid Gernyweg Mebyon Kernow wedi galw am greu Cynulliad neu senedd Gernywaidd yn sgil uwchgynhadledd yr G7 yng Nghernyw, gan ddweud: "...pa waddol well allai fod na chydraddoldeb â rhannau Celtaidd eraill y DU, fel yr Alban a Chymru, o ran dylanwad a buddsoddiad, a bargen ddatganoli gynhwysfawr, a fyddai'n darparu Cynulliad neu Senedd Cernywaidd?" 

### Rhesymau allweddol a awgrymir dros ddatganoli

Mae rheolwr gyfarwyddwr Ginsters Mark Duddridge wedi cynnig buddiannau allweddol o ddatganoli mwy o bwerau i Gernyw:

* arbenigedd mewn trin arian cyhoeddus ar raddfa fawr yng Nghernyw
* dealltwriaeth a pherthynas waith dda gyda phartneriaid lleol a chanlyniadau da i fuddsoddwyr (yn dilyn profiad y datganoli blaenorol)
* gwybodaeth leol dda a llwyddiant gyda'r datganoli blaenorol
* arafwch y gweithio gyda phartneriaid cenedlaethol gyda llywodraeth y DU a’r risg o golli buddsoddwyr
* traddodiad yng Nghernyw fel maes masnachu rhyngwladol
* sicrhau £14/15 miliwn o fuddsoddiad mewn pythefnos oherwydd gwybodaeth dda am fusnes a buddsoddwyr
* y busnesau canlynol yng Nghernyw: busnes gwynt alltraeth, geo-adnoddau, geowyddoniaeth, busnes lithiwm, busnes cronfa ddata, busnes gofod

### Adroddiad datganoli

Awgrymodd adroddiad gan y Sefydliad Ymchwil Polisi Cyhoeddus (IPPR), melin drafod annibynnol, fod Cernyw wedi "gordyfu" y fargen ddatganoli wreiddiol 2015.

Awgrymodd Sarah Longlands, cyfarwyddwr IPPR North fod Cernyw angen "y pŵer a’r adnoddau i allu symud ymlaen a chyflawni’r gwaith, yn hytrach nag aros i’r llywodraeth ganolog wneud y cam nesaf" ac yn seiliedig ar eu hymchwil ei fod yn "glir bod Cernyw wedi gwneud y gorau o’r cytundeb datganoli gweddol gyfyngedig a gynigiwyd yn wreiddiol." Awgrymodd Longlands hefyd, oherwydd dirywiad y diwydiant lletygarwch yn ystod pandemig COVID-19 ac "ansicrwydd Brexit, nawr yw’r amser i roi datganoli go iawn i Gernyw sy’n golygu bod ganddyn nhw’r pwerau economaidd a’r adnoddau sydd eu hangen arnyn nhw i gefnogi sefydliad cryf. ac adferiad teg." 

### Uchelgeisiau datganoli cynghorau

* Mae arweinydd cyngor Cernyw wedi galw am ddatganoli pwerau treth ail gartrefi i Gyngor Cernyweg, yn debyg iawn i Gymru fel bod trigolion lleol yn gallu fforddio tai lleol yn eu cymunedau eu hunain yn well.
* Mae gan y cyngor uchelgeisiau ar gyfer datganoli pellach i Gernyw sy'n cynnwys rheolaeth bellach dros gynllunio a threthiant er mwyn rheoli twristiaeth yn well yng Nghernyw.
* Mae'r cyngor hefyd eisiau pwerau datganoli ar gyfer Porthladd Rhad yng Nghernyw, gan gynnwys Maes Awyr Cei Newydd a dociau Falmouth.
* Mae porthladd rydd Cernyweg gan gynnwys Maes Awyr Cei Newydd a Dociau Falmouth yn uchelgais arall.
* Rheolaeth dros y flwyddyn academaidd, gan gynnwys gallu ei rhannu'n bedwar tymor.
* Y gallu i brisio eiddo ar gyfer treth gyngor.
* Buddsoddiad mewn technoleg werdd.

### Pawb Dan Un Faner: Dydd Sant Piran

Mae gorymdaith "All Under One Banner" wedi'i threfnu ar gyfer y 19eg o Fawrth yng Nghernyw i ddathlu Dydd Sant Piran a hybu mwy o ymreolaeth i Gernyw a mwy o drafodaeth ar ei ddyfodol.

Gweler hefyd
------------

* Cenedlaetholdeb Llydewig
* Llydaw Unedig
* Cenedlaetholdeb Cymreig
* Datganoli Cymru
* Annibyniaeth Gymreig
* Iwerddon unedig
* Annibyniaeth yr Alban
* Pan-Geltaidd

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Cornwall devolution: First county with new powers". *BBC News* (yn Saesneg). 2015-07-16. Cyrchwyd 2022-02-14.
2. ↑  "The Impact of the Norman Conquest of England". *World History Encyclopedia* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-02-14.
3. ↑  "Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion | 1977 | 1977 | Welsh Journals - The National Library of Wales". *journals.library.wales* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-02-14.
4. 1 2  SeaDogIT. "Medieval Cornwall". *Cornwall Heritage Trust* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-02-14.
5. ↑  "History of the Duchy | The Duchy of Cornwall". *duchyofcornwall.org*. Cyrchwyd 2022-02-14.
6. ↑  "Local Government Act | United Kingdom [1888] | Britannica". *www.britannica.com* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-02-14.
7. ↑
8. ↑
9. ↑
10. 1 2  Cornish Constitutional Convention (3 April 2005). "Campaign for a Cornish Assembly – Senedh Kernow". Cornishassembly.org. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 23 August 2014. Cyrchwyd 25 September 2010.
11. ↑  "Devolution for Cornwall call as G7 uses it as a 'picturesque backdrop'". *Nation.Cymru* (yn Saesneg). 2021-06-12. Cyrchwyd 2022-02-14.
12. ↑  Hoare, Callum (2021-03-05). "Cornwall devolution bid tabled as Scottish and Welsh breakaway movements gather pace". *Express.co.uk* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-02-14.
13. ↑  Eyriey, Nick (2021-03-19). "Report calls for 'true devolution' | Business Cornwall" (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-02-14.
14. ↑  Knott, Jonathan (2021-08-25). "Cornwall calls for further devolution to crack down on second homes". *Local Government Chronicle (LGC)* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-03-09.
15. ↑  "St Piran's Day announcement of new Cornish 'All Under One Banner' march". *Nation.Cymru* (yn Saesneg). 2022-03-05. Cyrchwyd 2022-03-09.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • go Y Gwledydd Celtaidd |
| --- |
|  |
| Gwledydd | 
* Baner Yr Alban Yr Alban
* Baner Cernyw Cernyw
* Baner Cymru Cymru
* Baner Galisia Galisia
* Baner Gweriniaeth Iwerddon Iwerddon
* Baner Llydaw Llydaw
* Baner Ynys Manaw Manaw

 |
|  |
| Cenedlaetholdeb | 
* Cymreig
* Albanaidd
* Gwyddelig
* Llydewig

 |
|  |
| Datganoli | 
* Cymru
* Cernyw

 |
|  |
| Annibyniaeth | 
* Cymru
* Yr Alban

 |
|  |
| Uno | 
* Iwerddon Unedig
* Llydaw Unedig

 |
|  |
| Iaith | 
* Cymraeg
* Albaneg
* Gwyddeleg
* Cernyweg
* Llydaweg

 |
|  |
| Cydweithio | 
* Pan-geltiaeth
* Undod Celtaidd
* Y Gynghrair Geltaidd
* Y Gyngres Geltaidd

 |
|  |
| Gŵyl | 
* Gŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant (Lorient)
* Celtic Connections
* Gŵyl Ban Geltaidd

 |
|  |
| Gweler hefyd: Y Celtiaid hynafol |

 |