Gwleidydd Rhyddfrydol a Phrif Weinidog Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon bedair gwaith (1868-1874, 1880-1885, 1886, a 1892-1894) oedd **William Ewart Gladstone** (29 Rhagfyr 1809 - 19 Mai 1898). Parhaodd ei yrfa fel gwleidydd am gyfnod o dros 60 mlynedd. Caiff ei gyfri'n un o Brif Weinidogion y Deyrnas Unedig a chopiwyd rhai o'i ddulliau economaidd cynnil gan Thatcher.

William Gladstone oedd pedwerydd mab Syr John Gladstone, masnachwr o Lerpwl, a siaradodd ef gydag acen Lerpwl trwy gydol ei oes. Aeth William i Goleg Eton ac wedyn i Goleg Eglwys Grist, Rhydychen i astudio'r Clasuron a Mathemateg. Roedd e am fod yn offeiriad, ond yng Nghymdeithas Trafod Undeb Rhydychen *(Oxford Union debating society)* gwnaeth ei enw fel areithiwr arbennig.

Barn eraill amdano
------------------

Hoff ddiddordeb W. E. Gladstone oedd torri coed
Roedd ef a'r Frenhines Victoria'n anghytun a'i gilydd drwy gydol ei oes; unwaith fe ddywedodd hi amdano, "He always addresses me as if I were a public meeting". Roedd yn cael ei alw'n "Grand Old Man", fodd bynnag. Dywedodd David Lloyd George amdano: *"What a man he was! Head and shoulders above anyone else I have ever seen in the House of Commons. I did not like him much. He hated Nonconformists and Welsh Nonconformists in particular, and he had no real sympathy with the working-classes. But he was far and away the best Parliamentary speaker I have ever heard. He was not so good in exposition."* Galwyd ef gan Disraeli yn *"God's Only Mistake"*.

Nododd Margaret Thatcher yn 1983: *"We have a duty to make sure that every penny piece we raise in taxation is spent wisely and well. For it is our party which is dedicated to good housekeeping—indeed, I would not mind betting that if Mr Gladstone were alive today he would apply to join the Conservative Party"*. Yn 1996, dywedodd: *"The kind of Conservatism which he and I...favoured would be best described as 'liberal', in the old-fashioned sense. And I mean the liberalism of Mr Gladstone, not of the latter-day collectivists"*. Mynnodd y cyn-Ganghellor Nigel Lawson, mai Gladstone oedd "y Canghellor gorau a fu erioed".

Gyrfa
-----

Cafodd Gladstone ei ethol i San Steffan am y tro cyntaf yn 1832, fel Aelod Seneddol Ceidwadol Newark, Swydd Nottingham. Roedd yn erbyn y ddeddf i ddileu caethwasanaeth yn 1833, a'r deddfau ffatrioedd i wellha bywyd y gweithwyr.

Dadleuodd dro ar ôl tro dros Iwerddon Rydd, a llwyddodd i fynd a Mesur *Home Rule for Ireland* drwy'r Tȳ Cyffredin yn 1886; pan daflwyd ei gynnig dros hunan lywodraeth ymddiswyddodd fel Prif Weinidog.

Ei gastell ym Mhenarlâg
-----------------------

Yn 1839 priododd Catherine Glynne (6 Ionawr 1812 – 14 Mehefin 1900) merch Stephen Glynne (8ed Barwn Castell Penarlâg) yn y castell yn Sir y Fflint. Drwy ei brawd Syr Stephen Glynne (a oedd yn Aelod Seneddol Ceidwadol) y gwnaeth hi gyfarfod â William Gladstone. Cawsant wyth o blant: William, Agnes, Helen, Henry, Herbert, Mary, Catherine Jessie a John.

Roedd teulu'r Glynne-iaid o Benarlâg yn olrhain eu llinach yn ôl at deulu'r Glyniaid o Lynllifon (i Syr William Glynne o a chynt).

Gofeb farmor i Gladstone a'i wraig yn Eglwys San Deiniol, Penarlâg.
Gladstone oedd sefydlydd Llyfrgell Gladstone (a alwyd yn 'Llyfrgell Deiniol Sant' tan y 2010au), ym Mhenarlâg sy'n dal i fod ar agor i'r cyhoedd.

W. E. Gladstone
Llyfrgell Sant Deiniol: cofeb iddo; newidiwyd yr enw i 'Lyfrgell Gladstone'.

Gweler hefyd
------------

* Stephen Richard Glynne, 9fed Barwnig

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Wrigley, t. 247.
2. ↑  Gardham, Duncan (12 Mehefin 2008). "David Davis's Victorian inspiration: William Gladstone". *The Daily Telegraph*. London.
3. ↑  Margaret Thatcher, 'Speech to the Conservative Party Conference', 14 Hydref 1983.
4. ↑  Margaret Thatcher, ‘Keith Joseph Memorial Lecture', 11 Ionawr 1996.
5. ↑  Nigel Lawson, *The View From No. 11: Memoirs of a Tory Radical* (Bantam, 1992), t. 279.
6. ↑  Gwefan Saesneg y BBC
7. ↑  Gwefan y Llyfgrgell Genedlaethol

Llyfryddiaeth
-------------

Oherwydd ei gysylltiadau â Chymru ar adeg pan fu Rhyddfrydiaeth yn cael cefnogaeth y mwyafrif o'r Cymry, ceir sawl llyfr am Gladstone yn y Gymraeg. Er enghraifft:

* Griffith Ellis, *William Ewart Gladstone: Ei fywyd a'i waith* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1898). Cofiant swmpus darlunedig.

Dolen allanol
-------------

* Llyfrgell Deiniol Sant

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goPrif Weinidogion Prydain Fawr a'r Deyrnas Unedig |
| --- |
|  |
| Teyrnas Prydain Fawr | 
* Walpole
* Wilmington
* Pelham
* Newcastle
* Devonshire
* Newcastle
* Bute
* G. Grenville
* Rockingham
* Chatham (Pitt yr Hynaf)
* Grafton
* North
* Rockingham
* Shelburne
* Portland
* Pitt yr Ieuaf

 |  |
|  |
| Y Deyrnas Unedig | 
* Pitt yr Ieuaf
* Addington
* Pitt yr Ieuaf
* W. Grenville
* Portland
* Perceval
* Lerpwl
* Canning
* Goderich
* Wellington
* Grey
* Melbourne
* Wellington
* Peel
* Melbourne
* Peel
* Russell
* Derby
* Aberdeen
* Palmerston
* Derby
* Palmerston
* Russell
* Derby
* Disraeli
* Gladstone
* Beaconsfield (Disraeli)
* Gladstone
* Salisbury
* Gladstone
* Salisbury
* Gladstone
* Rosebery
* Salisbury
* Balfour
* Campbell-Bannerman
* Asquith
* Lloyd George
* Law
* Baldwin
* MacDonald
* Baldwin
* MacDonald
* Baldwin
* Chamberlain
* Churchill
* Attlee
* Churchill
* Eden
* Macmillan
* Douglas-Home
* Wilson
* Heath
* Wilson
* Callaghan
* Thatcher
* Major
* Blair
* Brown
* Cameron
* May
* Johnson
* Truss
* Sunak

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 71411983
* LCCN: n79018726
* ISNI: 0000 0001 2138 7062
* GND: 118695207
* SELIBR: 188305
* SUDOC: 028843363
* BNF: cb120594880 (data)
* BIBSYS: 90140296
* NLA: 36554814
* NDL: 00620736
* NKC: jn20000720084
* The Léonore id LH//1154/28 is not valid.
* The SBN id MILV187089 is not valid.
* RLS: 000101164
* BNE: XX4578784
* CiNii: DA0221464X
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |