Roedd **Thomas William Davids** (11 Medi 1816 – 11 Ebrill 1884) yn weinidog gyda'r Annibynwyr ac yn hanesydd eglwysig.

Cefndir
-------

Ganwyd Davids yn Abertawe yn blentyn i William Saunders Davies, gweinidog Capel Annibynnol Y Providence a Bridget (née Thomas) ei wraig. Roedd yn ddisgynnydd David Jones (Llan-gan), offeiriad Eglwys Loegr ac un o bregethwyr efengylaidd mawr ei ddydd.

Bu farw ei dad yn Rhagfyr 1816, deufis ar ôl geni Davids a bu farw ei mam yn 1831 pan oedd o'n 15 oed. Cafodd ei fagu wedyn gan ei ewyrth cefnog Thomas Thomas o Lanbedr Felffre. Roedd ei ewyrth am iddo ddyfod yn feddyg, a chafodd rhywfaint o addysg i'w baratoi at y swydd, ond penderfynodd ei fod am ddod yn Weinidog Annibynnol fel ei ddiweddar dad. Aeth i Goleg Homerton ym 1836 i baratoi at y weinidogaeth gan astudio yno hyd 1840.

Gyrfa
-----

Ym 1840 cafodd Davids gwahoddiad i ddod yn weinidog ar gapel Lion Walk, yn Colchester, ac yno fu hyd ei ymddeoliad ym 1875. Roedd ei weinidogaeth yn un llwyddiannus gan fod cymaint o aelodau a gwrandawyr newydd yn mynychu ei oedfaon bu'n rhaid adeiladu capel newydd llawer mwy ar y safle. Ef bu'n gyfrifol am liwio gwaith a chasglu'r arian angenrheidiol at y prosiect. Roedd y capel newydd yn un ysblennydd a adeiladwyd yn yr arddull gothig.

Yn ogystal â bod yn weinidog ar ei gapel gwasanaethodd Davids ysgrifennydd Undeb Annibynwyr Essex, ysgrifennydd pwyllgor addysg Essex  ac fel Ysgrifennydd Cymdeithas Cenhadaeth Gartref ei enwad.

Llenor a hanesydd
-----------------

Ym 1847 ysgrifennodd gwraig Davids traethawd o'r enw *The Sunday School.* Derbyniodd y traethawd gan bwyllgor Undeb yr Ysgol Sul. O dan olygiaeth cafodd ei gyhoeddi pedair gwaith, ac am rai blynyddoedd fe'i hystyriwyd yn werslyfr safonol ar reoli a threfnu Ysgolion Sul ymhlith yr holl enwadau.

Ym 1862 gofynnwyd iddo i baratoi cyfrol coffa i'r offeiriaid Protestannaidd a chafodd eu troi allan o'u pulpudau ym 1662 gan y Brenin Siarl II. Roedd Deddf Unffurfiaeth 1662 yn mynnu bod yn rhaid i bob offeiriad yn a wrthododd gydymffurfio â'r Llyfr Gweddi Gyffredin erbyn Dydd Sant Bartholomew (24 Awst) 1662 cael ei alltudio o Eglwys Loegr. Cafodd tua 2,500 eu troi allan. Dyma oedd un o'r digwyddiadau pwysicaf yn hanes y rhwyg mewn Protestaniaeth yng Nghymru a Lloegr rhwng yr eglwys sefydledig a'r eglwysi anghydffurfiol megis yr Annibynwyr. (Bydd yr Annibynwyr yn cael eu cyfeirio atynt yng Nghymru weithiau fel *Y Sentars* o'r gair Saesneg *dissenter* un sy'n gwrthod cytuno)

Ymroddodd lafur aruthrol i'r gyfrol hon, gan chwilio cofrestri plwyf Essex, yr Archifdy Cyhoeddus, yr Amgueddfa Brydeinig, Llyfrgell Dr Williams, ac mewn mannau eraill, am bob cyfeiriad at y piwritaniaid a diarddelwyd yn Essex adeg y dadfeddiant ac at hanes crefyddol blaenorol pob plwyf yn y sir. Cyhoeddwyd ffrwyth ei lafur ym 1863 yn *The Annals of evangelical nonconformity in the county of Essex from the time of Wycliffe to the Restoration, with memorials of the Essex ministers ejected or silenced in 1660–1662*

Yn ogystal â chyhoeddi llyfrau unigol bu Davids hefyd yn cyfrannu erthyglau i gylchgronau megis *The British Quarterly Review* a chyfrannodd sawl erthygl i *The Dictionary of Christian Biography* a olygwyd gan Syr William Smith.

Teulu
-----

Ym 1841 priododd Davids a Louisa Winter. Bu iddynt 10 plentyn gan gynnwys y dwyreiniwr amlwg Thomas William Rhys Davids. Bu farw Louisa ym 1853. Priododd Davids am yr ail waith ym 1859 a Mary Spellman.

Marwolaeth
----------

Bu farw o anhwylder y galon yn Upton Essex yn 67 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion yn Colchester.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "DAVIDS, THOMAS WILLIAM (1816 - 1884), gweinidog gyda'r Annibynwyr a hanesydd eglwysig | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2020-01-06.
2. ↑  "Davids, Thomas William (1816–1884), ecclesiastical historian | Oxford Dictionary of National Biography". *www.oxforddnb.com*. doi:10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-7212. Cyrchwyd 2020-01-06.
3. ↑  "POLICE REGULATIONS NUISANC ETC - The Cambrian". T. Jenkins. 1846-08-21. Cyrchwyd 2020-01-06.
4. ↑  "Notitle - The Principality". David Evans. 1848-03-14. Cyrchwyd 2020-01-06.
5. ↑  "Davids, Thomas William Rhys (1843–1922), orientalist | Oxford Dictionary of National Biography". *www.oxforddnb.com*. doi:10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-32726. Cyrchwyd 2020-01-07.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 1588171
* LCCN: n88637487
* ISNI: 0000 0000 3715 408X
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |