Mae'r **bydysawd** yn cynnwys pob rhan o'r gofod ac amser a'u cynnwys, gan gynnwys planedau, sêr, galaethau, a phob math o fater ac egni. Damcaniaeth y Glec Fawr yw'r disgrifiad cosmolegol cyffredinol o ddatblygiad y bydysawd. Yn ôl y ddamcaniaeth hon, daeth gofod ac amser at ei gilydd 7001137870000000000♠13.787±0.020 yn ôl, ac mae'r bydysawd wedi bod yn ehangu ers y Glec Fawr. Er nad yw maint gofodol y bydysawd cyfan yn hysbys, mae'n bosibl mesur maint y bydysawd rydym yn medru ei 'weld', sydd tua 93 biliwn o flynyddoedd golau mewn diamedr ar hyn o bryd. Serch hynny, gellir defnyddio'r term "bydysawd" mewn cyd-destun gwahanol gan gyfeirio at gysyniadau fel y byd neu natur er enghraifft neu'n dffigyroli olygu 'popeth'.

Diagram yn dangos haenau (neu 'dafellau') o'r bydysawd ar gyfnodau gwahanol, o ran amser.
Yn ôl y mwyafrif o astroffisegwyr, y digwyddiad a ddechreuodd y bydysawd oedd y Glec Fawr.

Drwy gydol hanes, cynigiwyd llawer o fodelau gwyddonol yn ymwneud â chosmoleg a chosmoneg, er mwyn ceisio esbonio arsylwadau o'r Bydysawd, ac yn eu plith modelau gan y Groegiaid athronwyr Groegaidd ac Indiaidd. Dros y canrifoedd, yn dilyn arsylwadau seryddol mwy manwl, daeth Nicolaus Copernicus i'r casgliad fod yr Haul yn yng nghanol Cysawd yr Haul, ac yna datblygwyd y gwaith hwn gan Tycho Brahe a Johannes Kepler, gan nodi fod cylchdro'r planedau yn eliptig. Aeth Isaac Newton gam ymhellach yn ei esboniad o ddisgyrchiant. Cam pwysig arall oedd sylweddoli fod Cysawd yr Haul wedi'i leoli mewn galaeth oedd yn cynnwys biliynau o sêr: y Llwybr Llaethog. 

Datblygwyd rhai o'r modelau cosmolegol cynharaf o'r bydysawd gan athronwyr Groegaidd ac Indiaidd hynafol ac roeddent yn gosod y Ddaear yn y canol hyn (*geocentric*). Datblygodd Nicolaus Copernicus fodel heliocentrig gyda'r Haul yng nghanol Cysawd yr Haul. Drwy ddatblygu cyfraith disgyrchiant cyffredinol, adeiladodd Isaac Newton ar waith Copernicus yn ogystal â deddfau mudiant planedau Johannes Kepler ac arsylwadau Tycho Brahe.

Darhanfyddwyd wedyn mai un o lawer oedd ein galaeth ni. Yn gyffredinol, credir nad oes dechrau na diwedd i'r Bydysawd a gelwir yr astudiaeth o'r myrdd o alaethau wedi eu rhannu'n unffurf at gosmoleg ffisegol.

Sylweddolwyd bod yr Haul yn un o sawl biliwn o sêr yng ngalaeth y Llwybr Llaethog, sy'n un o ychydig gannoedd o biliynau o alaethau yn y bydysawd gweladwy. Mae gan lawer o'r sêr blanedau. Ar y raddfa fwyaf, mae galaethau'n cael eu dosbarthu'n unffurf ac o ran cyfeiriad, sy'n golygu nad oes gan y bydysawd ymyl na chanol. Ar raddfa lai, mae galaethau'n cael eu dosbarthu mewn clystyrau ac uwch glystyrau sy'n ffurfio ffilamentau enfawr a gwagleoedd (*voids*) yn y gofod, gan greu strwythur enfawr tebyg i ewyn. Awgrymodd darganfyddiadau ar ddechrau'r 20g bod gan y bydysawd ddechrau a bod y gofod wedi bod yn ehangu ers hynny ar raddfa gynyddol.

Yn ôl damcaniaeth y Glec Fawr, mae'r egni a'r mater a oedd yn bresennol i ddechrau wedi mynd yn llai dwys wrth i'r bydysawd ehangu. Ar ôl yr ehangiad cyflym cychwynnol a elwir yn 'epoc chwyddiant' o tua 10−32 eiliad, oerodd y bydysawd gan barhau i ehangu, gan ganiatáu i'r gronynnau isatomig cyntaf a'r atomau syml ffurfio. Ymgasglodd mater tywyll yn raddol, gan ffurfio strwythur tebyg i ewyn o ffilamentau a gwagleoedd dan ddylanwad disgyrchiant. Yn raddol denwyd cymylau anferthol o hydrogen a heliwm i’r mannau lle’r oedd mater tywyll ar ei fwyaf trwchus, gan ffurfio’r galaethau cyntaf, y sêr, a phopeth arall a welir heddiw.

O astudio symudiad galaethau, canfyddwyd fod y bydysawd yn cynnwys llawer mwy o fater na gwrthddrychau gweledig (sêr, galaethau, nifylau a nwy rhyngserol). *Mater tywyll* yw'r enw ar y mater anweledig hwn (mae *tywyll* yma'n golygu y ceir ystod eang o dystiolaeth anuniongyrchol ei fod yn bodoli, ond nid ydym wedi profi ei fodolaeth yn uniongyrchol hyd yn hyn). Y model ΛCDM yw'r model a dderbynnir fwyaf eang o'r bydysawd. Mae'n awgrymu bod tua 7001692000000000000♠69.2±1.2 o'r màs a'r egni yn y bydysawd yn egni tywyll sy'n gyfrifol am gyflymu ehangiad y gofod, ac mae tua 7001258000000000000♠25.8±1.1 yn fater tywyll. Felly dim ond 7000484000000000000♠4.84±0.1 o'r bydysawd ffisegol yw mater cyffredin ('baryonig'). Dim ond tua 6% o'r mater cyffredin yw sêr, planedau a chymylau nwy gweladwy.

Ceir sawl damcaniaeth cystadleuol ynghylch tynged y bydysawd ac am yr hyn, os unrhyw beth, a ragflaenodd y Glec Fawr, tra bod ffisegwyr ac athronwyr eraill yn gwrthod dyfalu, gan amau a gawn fyth wybod. Eto, mae rhai ffisegwyr wedi awgrymu damcaniaethau amrywiol, lle gallai ein bydysawd fod yn un ymhlith sawl bydysawd, sydd hefyd yn bodoli.

Diffiniad
---------

'Llun' gan **Delesgop Gofod Hubble**(fideo 00:50; Mai 2019)
Diffinnir y bydysawd ffisegol fel yr holl ofod ac amser (cyfeirir ato gyda'i gilydd fel gofod-amser) a'u cynnwys. Mae cynnwys o'r fath yn cynnwys yr holl egni yn ei ffurfiau amrywiol, gan gynnwys ymbelydredd electromagnetig a mater, ac felly planedau, lleuadau, sêr, galaethau, a chynnwys gofod rhyn-galaethol (*intergalactic*). Mae'r bydysawd hefyd yn cynnwys y deddfau ffisegol sy'n dylanwadu ar egni a mater, megis deddfau cadwraeth, mecaneg glasurol, a pherthnasedd.

Disgrifir y bydysawd yn aml fel "cyfanrwydd bodolaeth", neu bopeth sy'n bodoli, popeth sydd wedi bodoli, a phopeth a fydd yn bodoli. Mewn gwirionedd, mae rhai athronwyr a gwyddonwyr yn cefnogi cynnwys syniadau a chysyniadau haniaethol - megis mathemateg a rhesymeg - yn y diffiniad o'r bydysawd. Gall y gair *bydysawd* hefyd gyfeirio at gysyniadau megis *y cosmos*, *y byd*, a *natur*.

Etymology
---------

Daw'r gair o 'fedysawd' a 'bedyddiawd', sef 'bedydd', gyda'r gair yn cael ei sgwennu fel 'bydysawd' oherwydd y camdybiaeth mai 'byd' yw'r tarddiad, ac nid 'bedydd'. Fe'i cofnodir am y tro cyntaf yn y 13g yn *Llyfr Du Caerfyrddin* fel 'vedissyaud'. Ar y cychwyn, golygai'r 'byd Cristnogol' (cred a bedydd), cyn ymestyn yn ddiweddarach i olygu llawer mwy na hynny: y byd, y Ddaear a'r holl greadigaeth.

Mae llawer o ieithoedd yn defnyddio addasiadau o'r gair Lladin universum ee Hen Ffrangeg *universe*; Saesneg diweddar *universe*, Almaeneg *universum*, Portiwgaleg universo. Defnyddiwyd y gair Lladin yn gyntaf gan Cicero ac awduron Lladin diweddarach yn yr un ystyr a'r gair modern.

Cronoleg a'r Glec Fawr
----------------------

Y model cyffredinol ar gyfer esblygiad y bydysawd yw damcaniaeth y Glec Fawr. Mae model y Glec Fawr yn nodi bod y bydysawd ar y dechrau'n hynod boeth a thrwchus, a bod y bydysawd wedi ehangu ac oeri wedi hynny. Mae'r model yn seiliedig ar berthnasedd cyffredinol ac ar dybiaethau symleiddio megis homogenedd ac isotropi gofod. Fersiwn o'r model gyda chysonyn cosmolegol ( Lambda ) a mater tywyll oer, yw'r hyn a elwir yn 'fodel Lambda-CDM', sef y model symlaf sy'n rhoi cyfrif gweddol dda o amryw o arsylwadau am y bydysawd. Mae model y Glec Fawr yn rhoi cyfrif am arsylwadau megis cydberthynas pellter a rhuddiad galaethau, cymhareb nifer yr atomau hydrogen i heliwm, a chefndir ymbelydredd microdonau.

 Yn y diagram sgematig hwn, mae amser yn mynd o'r chwith i'r dde, gyda'r bydysawd yn cael ei gynrychioli gan "dafell" siâp disg ar unrhyw adeg benodol. Nid yw amser a maint i raddfa. Er mwyn gwneud y camau cynnar yn weladwy, mae'r amser i'r cyfnod ôl-dywynnu (y 0.003 cyntaf mewn gwirionedd) yn cael ei ymestyn ac mae'r ehangiad dilynol yn cael ei atal i raddau helaeth.
Yr enw ar y cyflwr poeth, trwchus cychwynnol yw epoc Planck, sef cyfnod byr yn ymestyn o sero amser i un uned amser Planck o tua 10 -43 eiliad. Yn ystod cyfnod Planck, roedd pob math o fater a phob math o egni wedi'u crynhoi i gyflwr trwchus, a chredir bod disgyrchiant - y gwannaf o bell ffordd o'r pedwar grym hysbys - mor gryf â'r grymoedd sylfaenol eraill, a phob un efallai wedi'u huno. Ni ddeellir y ffiseg sy'n rheoli'r cyfnod cynnar hwn yn iawn, felly ni allwn ddweud beth, os o gwbl, a ddigwyddodd cyn sero amser (hy cyn y Glec Fawr. Ers cyfnod Planck, mae gofod wedi bod yn ehangu i'w raddfa bresennol, gyda chyfnod byr iawn ond dwys iawn o chwyddiant cosmig wedi'i ragdybio o fewn y 10 -32 eiliad cyntaf. Roedd hwn yn fath o ehangiad gwahanol i'r rhai y gallwn eu gweld o'n cwmpas heddiw. Nid oedd gwrthrychau yn y gofod yn symud yn gorfforol; yn lle hynny newidiodd y metrig sy'n diffinio gofod ei hun. Er na all gwrthrychau mewn amser gofod symud yn gyflymach na chyflymder golau, nid yw'r cyfyngiad hwn yn berthnasol i'r metrig sy'n rheoli gofod-amser ei hun. Byddai'r cyfnod cychwynnol hwn o chwyddiant yn esbonio pam fod gofod yn ymddangos yn wastad iawn, a llawer mwy nag y gallai golau deithio ers dechrau'r bydysawd.

O fewn y ffracsiwn cyntaf o eiliad o fodolaeth y bydysawd, gwahanodd y pedwar grym sylfaenol oddi wrth ei gilydd. Wrth i'r bydysawd barhau i oeri o'i gyflwr anhygoel o boeth, roedd gwahanol fathau o ronynnau isatomig yn gallu ffurfio mewn cyfnodau byr o amser a elwir yn gyfnod y cwarc, yr epoc hadron, a'r epoc lepton. Gyda’i gilydd, roedd y cyfnodau hyn yn cwmpasu llai na 10 eiliad o amser yn dilyn y Glec Fawr. Cysylltodd y gronynnau elfennol hyn yn sefydlog â chyfuniadau mwy fyth, gan gynnwys protonau sefydlog a niwtronau, a ffurfiodd niwclysau atomig mwy cymhleth wedyn trwy ymasiad niwclear. Dim ond am tua 17 munud y parhaodd y broses hon, a elwir yn Niwcleosynthesis y Glec Fawr, a daeth i ben tua 20 munud ar ôl y Glec Fawr, felly dim ond yr adweithiau cyflymaf a symlaf a ddigwyddodd. Troswyd tua 25% o'r protonau a'r holl niwtronau yn y bydysawd, yn ôl màs, yn heliwm, gyda symiau bach o ddewteriwm (ffurf o hydrogen) ac olion o lithiwm. Dim ond mewn symiau bach iawn y ffurfiwyd unrhyw elfen arall. Ni effeithiwyd ar y 75% arall o'r protonau, fel niwclysau hydrogen.: 27–42 

Ar ôl i niwcleosynthesis ddod i ben, aeth y bydysawd i mewn i gyfnod a elwir yn epoc y ffoton. Yn ystod y cyfnod hwn, roedd y bydysawd yn dal yn llawer rhy boeth i fater ffurfio atomau niwtral, felly roedd yn cynnwys plasma poeth, trwchus, niwlog o electronau â gwefr negyddol, niwtrinos niwtral a niwclysau positif. Ar ôl tua 377,000 o flynyddoedd, roedd y bydysawd wedi oeri digon fel y gallai electronau a niwclysau ffurfio'r atomau sefydlog cyntaf. Gelwir hyn yn ailgyfuniad (*recombination*) am resymau hanesyddol; mewn gwirionedd roedd electronau a niwclysau yn cyfuno am y tro cyntaf. Yn wahanol i blasma, mae atomau niwtral yn dryloyw i lawer o donfeddi golau, felly am y tro cyntaf daeth y bydysawd yn dryloyw hefyd. Mae'r ffotonau a ryddhawyd pan ffurfiwyd yr atomau hyn i'w gweld hyd heddiw; maent yn ffurfio microdonau cefndirol, cosmig (CMB).: 15–27 

Wrth i'r bydysawd ehangu, mae dwysedd egni ymbelydredd electromagnetig yn lleihau'n gyflymach na dwysedd mater oherwydd bod egni ffoton yn lleihau gyda'i donfedd. Wedi tua 47,000 o flynyddoedd, daeth dwysedd egni mater yn fwy na dwysedd ffotonau a niwtrinos, a dechreuodd ddominyddu ymddygiad y bydysawd. Roedd hyn yn nodi diwedd y cyfnod lle'r oedd ymbelydredd yn dominyddu a dechrau'r oes lle'r oedd mater yn dominyddu.: 390 

Yng nghyfnod cynharaf y bydysawd, arweiniodd amrywiadau bach o fewn dwysedd y bydysawd at grynodiadau o fater tywyll a ffurfiodd yn raddol. Ffurfiodd y mater cyffredin hwn, a ddenwyd at y rhain gan ddisgyrchiant, gymylau enfawr o nwy, ac yn y pen draw, ffurfiwyd sêr a galaethau, lle'r oedd y mater tywyll ar ei fwyaf trwchus, a gwagleoedd lle'r oedd yn llai trwchus. Ar ôl tua 100 – 300 miliwn o flynyddoedd, ffurfiwyd y sêr cyntaf, a elwir yn 'sêr Poblogaeth III'. Mae'n debyg bod y rhain yn enfawr iawn, yn oleuol (*luminous*), yn anfetelaidd ac yn fyrhoedlog. Nhw oedd yn gyfrifol am ail-ïoneiddiad graddol y bydysawd rhwng tua 200-500 miliwn o flynyddoedd ac 1 biliwn o flynyddoedd, a hefyd am hadu'r bydysawd ag elfennau trymach na heliwm, trwy niwcleosynthesis serol. Mae'r bydysawd hefyd yn cynnwys egni dirgel - maes sgalar o bosibl - a elwir yn ynni tywyll, nad yw ei ddwysedd yn newid dros amser. Ar ôl tua 9.8 biliwn o flynyddoedd, roedd y bydysawd wedi ehangu'n ddigonol fel bod dwysedd y mater yn llai na dwysedd ynni tywyll, gan nodi dechrau'r cyfnod presennol lle ceir ynni tywyll yn bennaf. Yn yr oes hon, mae ehangiad y bydysawd yn cyflymu oherwydd egni tywyll.

Priodweddau ffisegol
--------------------

O'r pedwar rhyngweithiad sylfaenol, disgyrchiant yw'r amlycaf ar raddfeydd hyd seryddol (*astronomical length scales*). Mae effeithiau disgyrchiant yn gronnus; mewn cyferbyniad, mae effeithiau gwefrau positif a negyddol yn tueddu i ganslo ei gilydd, gan wneud electromagneteg yn gymharol ddibwys ar raddfeydd hyd seryddol. Mae'r ddau ryngweithiad sy'n weddill, y grymoedd niwclear gwan a chryf, yn dirywio'n gyflym iawn gyda phellter; mae eu heffeithiau wedi'u cyfyngu'n bennaf i raddfeydd hyd is-atomig.. 

Ymddengys bod gan y bydysawd lawer mwy o fater na gwrthfater, anghymesuredd sy'n gysylltiedig o bosibl â'r 'toriad CP'. Mae'r anghydbwysedd hwn rhwng mater a gwrthfater yn rhannol gyfrifol am fodolaeth yr holl ddeunydd sy'n bodoli heddiw, gan y byddai mater a gwrthfater, o'u cynhyrchu'n gyfartal yn y Glec Fawr, wedi dinistrio'i gilydd yn llwyr ac wedi gadael ffotonau yn unig o ganlyniad i'w rhyngweithio. Ymddengys hefyd nad oes gan y bydysawd fomentwm net na momentwm onglog, sy'n dilyn deddfau ffisegol derbyniol os yw'r bydysawd yn gyfyngedig. Cyfraith Gauss yw'r deddfau hyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Zeilik, Michael; Gregory, Stephen A. (1998). *Introductory Astronomy & Astrophysics* (arg. 4th). Saunders College Publishing. ISBN 978-0-03-006228-5. The totality of all space and time; all that is, has been, and will be.
2. ↑  Planck Collaboration; Aghanim, N.; Akrami, Y.; Ashdown, M.; Aumont, J.; Baccigalupi, C.; Ballardini, M.; Banday, A. J. et al. (September 2020). "Planck 2018 results: VI. Cosmological parameters". *Astronomy & Astrophysics* **641**: A6. arXiv:1807.06209. Bibcode 2020A&A...641A...6P. doi:10.1051/0004-6361/201833910. ISSN 0004-6361. .
3. 1 2  Greene, Brian (2011). *The Hidden Reality*. Alfred A. Knopf.
4. ↑  *Universe*. *Webster's New World College Dictionary, Wiley Publishing, Inc*. 2010.
5. ↑  "Universe". *Dictionary.com*. Cyrchwyd 2012-09-21.
6. ↑  "Universe". *Merriam-Webster Dictionary*. Cyrchwyd 2012-09-21.
7. ↑  Zeilik, Michael; Gregory, Stephen A. (1998). *Introductory Astronomy & Astrophysics* (arg. 4th). Saunders College Publishing. ISBN 0030062284. The totality of all space and time; all that is, has been, and will be.
8. ↑  Dold-Samplonius, Yvonne (2002). *From China to Paris: 2000 Years Transmission of Mathematical Ideas*. Franz Steiner Verlag.
9. 1 2  Thomas F. Glick; Steven Livesey; Faith Wallis. *Medieval Science Technology and Medicine: An Encyclopedia*. Routledge.
10. ↑  Dold-Samplonius, Yvonne (2002). *From China to Paris: 2000 Years Transmission of Mathematical Ideas*. Franz Steiner Verlag.
11. ↑  Carroll, Bradley W.; Ostlie, Dale A. (July 23, 2013). *An Introduction to Modern Astrophysics* (yn Saesneg) (arg. International). Pearson. tt. 1173–74. ISBN 978-1-292-02293-2. Cyrchwyd May 16, 2018.
12. ↑  Hawking, Stephen (1988). *A Brief History of Time*. Bantam Books. t. 43. ISBN 978-0-553-05340-1.
13. ↑  "The Nobel Prize in Physics 2011". Archifwyd o'r gwreiddiol ar April 17, 2015. Cyrchwyd April 16, 2015.
14. ↑  Redd, Nola. "What is Dark Matter?". *Space.com*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar February 1, 2018. Cyrchwyd February 1, 2018.
15. 1 2  "Planck 2015 results, table 9". Archifwyd o'r gwreiddiol ar July 27, 2018. Cyrchwyd May 16, 2018.
16. ↑  Persic, Massimo; Salucci, Paolo (September 1, 1992). "The baryon content of the Universe". *Monthly Notices of the Royal Astronomical Society* **258** (1): 14P–18P. arXiv:astro-ph/0502178. Bibcode 1992MNRAS.258P..14P. doi:10.1093/mnras/258.1.14P. ISSN 0035-8711.
17. ↑  Ellis, George F.R.; U. Kirchner; W.R. Stoeger (2004). "Multiverses and physical cosmology". *Monthly Notices of the Royal Astronomical Society* **347** (3): 921–36. arXiv:astro-ph/0305292. Bibcode 2004MNRAS.347..921E. doi:10.1111/j.1365-2966.2004.07261.x.
18. ↑  "'Multiverse' theory suggested by microwave background". *BBC News* (yn Saesneg). 2011-08-03. Cyrchwyd 2023-02-14.
19. ↑  "Universe". *Merriam-Webster Dictionary*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar October 22, 2012. Cyrchwyd September 21, 2012.
20. ↑  "Universe". *Dictionary.com*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar October 23, 2012. Cyrchwyd September 21, 2012.
21. 1 2  Schreuder, Duco A. (December 3, 2014). *Vision and Visual Perception*. Archway Publishing. t. 135. ISBN 978-1-4808-1294-9. Cyrchwyd January 27, 2016.
22. ↑  Mermin, N. David (2004). "Could Feynman Have Said This?". *Physics Today* **57** (5): 10. Bibcode 2004PhT....57e..10M. doi:10.1063/1.1768652.
23. ↑  Tegmark, Max (2008). "The Mathematical Universe". *Foundations of Physics* **38** (2): 101–50. arXiv:0704.0646. Bibcode 2008FoPh...38..101T. doi:10.1007/s10701-007-9186-9. A short version of which is available at Fixsen, D. J. (2007). "Shut up and calculate". arXiv:0709.4024 [physics.pop-ph]. in reference to David Mermin's famous quote "shut up and calculate!"
24. ↑  Holt, Jim (2012). *Why Does the World Exist?*. Liveright Publishing. t. 308.
25. ↑  Ferris, Timothy (1997). *The Whole Shebang: A State-of-the-Universe(s) Report*. Simon & Schuster. t. 400.
26. ↑  Copan, Paul; William Lane Craig (2004). *Creation Out of Nothing: A Biblical, Philosophical, and Scientific Exploration*. Baker Academic. t. 220. ISBN 978-0-8010-2733-8.
27. ↑  Bolonkin, Alexander (November 2011). *Universe, Human Immortality and Future Human Evaluation*. Elsevier. tt. 3–. ISBN 978-0-12-415801-6. Cyrchwyd January 27, 2016.
28. ↑  *The Compact Edition of the Oxford English Dictionary*, volume II, Oxford: Oxford University Press, 1971, p. 3518. ISBN 978-0198611172
29. ↑  Lewis, C.T. and Short, S (1879) *A Latin Dictionary*, Oxford University Press, ISBN 0-19-864201-6, pp. 1933, 1977–1978.
30. ↑  Silk, Joseph (2009). *Horizons of Cosmology*. Templeton Pressr. t. 208.
31. ↑  Singh, Simon (2005). *Big Bang: The Origin of the Universe*. Harper Perennial. t. 560. Bibcode:2004biba.book.....S.
32. ↑  C. Sivaram (1986). "Evolution of the Universe through the Planck epoch". *Astrophysics and Space Science* **125** (1): 189–99. Bibcode 1986Ap&SS.125..189S. doi:10.1007/BF00643984.
33. ↑  Johnson, Jennifer A. (February 2019). "Populating the periodic table: Nucleosynthesis of the elements" (yn en). *Science* **363** (6426): 474–478. Bibcode 2019Sci...363..474J. doi:10.1126/science.aau9540. ISSN 0036-8075. PMID 30705182. .
34. 1 2  Durrer, Ruth (2008). *The Cosmic Microwave Background*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-84704-9.
35. ↑  Steane, Andrew M. (2021). *Relativity Made Relatively Easy, Volume 2: General Relativity and Cosmology*. Oxford University Press. ISBN 978-0-192-89564-6.
36. ↑  Larson, Richard B.; Bromm, Volker (March 2002). "The First Stars in the Universe". *Scientific American*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar June 11, 2015. Cyrchwyd June 9, 2015.
37. ↑  Ryden, Barbara, "Introduction to Cosmology", 2006, eqn. 6.33
38. ↑  Urone, Paul Peter; et al. (2022). *College Physics 2e*. OpenStax. ISBN 978-1-951-69360-2.
39. ↑  "Antimatter". Particle Physics and Astronomy Research Council. October 28, 2003. Archifwyd o'r gwreiddiol ar March 7, 2004. Cyrchwyd August 10, 2006.
40. ↑  Smorra C. (October 20, 2017). "A parts-per-billion measurement of the antiproton magnetic moment". *Nature* **550** (7676): 371–74. arXiv:al et al. Bibcode 2017Natur.550..371S. doi:10.1038/nature24048. PMID 29052625.. Adalwyd August 25, 2019.

Llyfryddiaeth
-------------

* Bartel, Leendert van der Waerden (1987). "The Heliocentric System in Greek, Persian and Hindu Astronomy". *Annals of the New York Academy of Sciences* **500** (1): 525–45. Bibcode 1987NYASA.500..525V. doi:10.1111/j.1749-6632.1987.tb37224.x.
* Landau, Lev; Lifshitz, E.M. (1975). *The Classical Theory of Fields (Course of Theoretical Physics)*. **2** (arg. revised 4th English). New York: Pergamon Press. tt. 358–97. ISBN 978-0-08-018176-9.
* Liddell, H. G.; Scott, R. (1968). *A Greek-English Lexicon*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-864214-5.
* Misner; C.W.; Thorne; Kip; Wheeler; J.A. (1973). *Gravitation*. San Francisco: W. H. Freeman. tt. 703–816. ISBN 978-0-7167-0344-0.
* Raine, D. J.; Thomas, E. G. (2001). *An Introduction to the Science of Cosmology*. Institute of Physics Publishing.
* Rindler, W. (1977). *Essential Relativity: Special, General, and Cosmological*. New York: Springer Verlag. tt. 193–244. ISBN 978-0-387-10090-6.
* Rees, Martin, gol. (2012). *Smithsonian Universe* (arg. 2nd). London: Dorling Kindersley. ISBN 978-0-7566-9841-6.

Dolenni allanol
---------------

* Cronfa Ddata Allgalactig NASA/IPAC (NED) / ( NED-Distances ).
* Mae tua 10 82 o atomau yn y bydysawd arsylladwy - *LiveScience*, Gorffennaf 2021.
* *Dyma pam na fyddwn byth yn gwybod popeth am ein bydysawd* - *Forbes*, Mai 2019.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* LCCN: sh2010007248
* GND: 4079154-3
* BNF: cb123747698 (data)
* NDL: 00574074
* NKC: ph116566

 |