Roedd **Henrietta Antonia Clive**, Iarlles Powis (*née* **y Fonesig Henrietta Antonia Herbert**), (3 Medi, 1758 - 3 Mehefin, 1830), yn awdures, casglwr mwynau a botanegydd Gymreig. Roedd ei hamser yn yr India, tra bod ei gŵr yn gwasanaethu fel Llywodraethwr Madras, yn ysbrydoliaeth iddi yn y tri maes.

Cefndir
-------

Ganwyd Iarlles Powis ym Mharc Oakley, Bromfield, Swydd Amwythig, i deulu pendefig. Roedd hi'n ferch i Henry Herbert, Iarll 1af Powis, a Barbara, wyres William Herbert, 2il Ardalydd Powis. Roedd ei theulu yn berchen ar eiddo yn Llundain ac ystadau sylweddol yng Nghymru a Swydd Amwythig. Gwerthwyd ei man geni i Robert Clive, Barwn 1af Clive o Plassey, ym 1771, felly treuliodd y Fonesig Henrietta ei harddegau yn nhŷ hynafol y teulu, Castell Powys.

Teulu
-----

Priododd y Fonesig Henrietta mab ac etifedd yr Arglwydd Robert Clive, Edward Clive, 2il Barwn Clive o Plassey, ym 1784. Roedd y briodas yn fuddiol i'r ddau deulu; roedd gan fam y briodferch enw mawreddog ond llawer o ddyledion, tra bod cyfoeth y priodfab wedi'i gronni yn ystod ymgyrchoedd milwrol Clive yr hynaf yn India. Ymgartrefodd y cwpl yn Neuadd Walcot, yn Lydbury North ger Trefesgob, Swydd Amwythig. Bu iddynt bedwar plentyn:

* Y Fonesig Henrietta Antonia Williams-Wynn (tua 1835), gwraig Syr Watkin Williams-Wynn, 5ed Barwnig
* Edward Herbert (1785-1848), 2il Iarll Powis
* Y Fonesig Charlotte Florentia Percy (1787-1866), gwraig Hugh Percy, 3ydd Dug Northumberland, a daeth yn athrawes breifat i'r Dywysoges Fictoria, edling Coron Lloegr.
* Robert Henry Clive (1798-1854), gwleidydd

Etifeddodd Lady Clive ystadau Herbert ar farwolaeth ei brawd, George Herbert, 2il Iarll Powis, ym 1801, pan ddaeth Iarllaeth Powis i ben. Dair blynedd yn ddiweddarach, cafodd yr iarllaeth ei ail-greu o blaid ei gŵr, gan ei gwneud hi'n Iarlles Powis.

Casgliadau mwynau a botanegol
-----------------------------

Ym 1798, penodwyd yr Arglwydd Clive yn Llywodraethwr Madras. Dilynodd yr Arglwyddes Clive ef i'r India lle dechreuodd gasglu creigiau a mwynau. Y ferch aristocrataidd gyntaf i ddilyn y hobi hwnnw. Gan fod ei chasgliad yn tyfu, cysylltodd yr Arglwyddes Clive â chasglwyr a gwerthwyr mwynau amlwg, megis James Sowerby, John MacCulloch a Iarlles Aylesford. Mae ei chofnodion yn dangos bod llawer o'r sbesimenau wedi'u rhoi iddi hi gan ei phlant. Trefnwyd y mwynau yng nghasgliad Arglwyddes Clive, a oedd yn cynnwys dros 1,000 o enghreifftiau, yn systematig yn ôl eu natur cemegol, fel oedd yr arferol yn gynnar yn y 19eg ganrif. Yn 1817 cofnododd ei chasgliad â llaw i mewn i ddau gatalog, gan ddefnyddio rhifau i nodi pob sbesimen. Mae chwarter y casgliad gwreiddiol bellach yn cael ei gadw yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru  fel un o'r casgliadau mwynau hanesyddol pwysicaf, wedi ei gyflwyno i'r amgueddfa gan ei gor-ŵyr, George Herbert, 4ydd Iarll Powis, ym 1929.

Ar ôl cyrraedd India, fe wnaeth y Iarlles Powis hefyd greu gardd a chadw cofnod o'r planhigion yn ardal Mysore a'r rhanbarth Carnatic.

Ysgrifau
--------

Mae dyddiaduron Iarlles Clive yn un o gofnodion ysgrifenedig cyntaf am yr India gan fenyw Prydeinig. Cawsant eu cyhoeddi o dan y teitl *Birds of Passage*. Maent yn garreg filltir bwysig yn natblygiad ysgrifennu teithio benywaidd.

Marwolaeth
----------

Bu farw Iarlles Powis yn Walcot Hall, Lydbury North ym 1830 yn 71 mlwydd oed a chladdwyd ei gweddillion yn Eglwys y Plwyf, Bromfield. Goroesodd ei gŵr hi, bu ef farw ym 1839.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Frame, P. (2018). CLIVE, HENRIETTA ANTONIA (1758 - 1830), teithwraig a chasglydd gwyddonol. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adalwyd 13 Chwef 2019
2. ↑  Yr Ymddiriodolaeth Genedlaethol Amgueddfa’r Teulu Clive yng Nghastell Powis Adalwyd 13 Chwef 2019
3. 1 2  Amgueddfa Cymru - Casgliad mwynau chwedlonol y Fonesig Henrietta Antonia, Iarlles Powis Adalwyd 13 Chwef 2019
4. 1 2  Prior, D. (2009, May 21). Clive, Edward, first earl of Powis (1754–1839), administrator in India. Oxford Dictionary of National Biography adalwyd 13 Chwefror 2019
5. ↑  Eland Books BIRDS OF PASSAGE Henrietta Clive adalwyd 13 Chwefror 2019

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 229052461
* LCCN: nb2010033005
* ISNI: 0000 0003 6457 6634
* BNF: cb16508955j (data)

 |