recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae'r erthygl hon yn sôn am y cyfansoddwr Cymreig Arwel Hughes, bu farw yn 1988.  Am ei fab, sydd hefyd yn arweinydd, gweler Owain Arwel Hughes.

Arweinydd cerddorfa a chyfansoddwr clasurol o Gymru oedd **Arwel Hughes** (25 Awst 1909 – 23 Medi 1988).

Cafodd ei eni yn Rhosllannerchrugog. Roedd yn dad i Owain Arwel Hughes.

Astudiodd 'Cyfansoddi' gyda Ralph Vaughan Williams, Gustav Holst a Prof. Kitson yng Ngholeg Cerddoriaeth Brenhinol Llundain.

Wedi iddo ddychwelyd i Gymru cafodd swydd yn y BBC ym 1935 a bu'n chwarae rhan bwysig yn natblygiad radio a theledu yng Nghymru. Chwaraeodd yntau ran bwysig yn natblygiad Gerddorfa Genedlaethol y BBC a hefyd Gwmni Opera Cenedlaethol Cymru. Ym 1965 fe wnaethpwyd ef yn Bennaeth Cerdd y BBC yng Nghymru tan ei ymddeoliad yn 1971.

Cafodd OBE gan Frenhines Lloegr am ei wasanaethau i gerddoriaeth yng Nghymru yn 1969.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Y Blwch* (Cwmni Cyhoeddi Gwynn, 1984)

Cerddoriaeth
------------

### Opera

* *Menna* (1954)
* *Serch yw’r doctor* (1960)

### Cerddorfa

* *Fantasia* (1936)
* *Anatiomaros* (1943)
* *Prelude for Orchestra* (1945)
* *Suite* (1947)
* *Saint Francis* (1965)
* *Symffoni* (1971)
* *Legend: Owain Glyndŵr*, 1979

### Corawl

* *Tydi a Roddaist* (T. Rowland Hughes) (1938)
* *Gweddi* (1944)
* *Dewi Sant* (1950)
* *Pantycelyn* (1963)
* *Mab y Dyn* (1967)
* *The Beatitudes*
* *In memoriam* (1969)
* *Psalm 148* (1970)
* *Mass for Celebration* (1977)
* *Gloria Patri* (1986)

Dolenni allanol
---------------

* Aureus Publishing Limited

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 79748762
* LCCN: n91086949
* ISNI: 0000 0000 8159 8198
* GND: 134722981
* BNF: cb14003971f (data)

 |
Arwyddlun Amnest Rhyngwladol
Carfan bwyso annibynnol byd-eang yw **Amnest Rhyngwladol** (a elwir yn gyffredin yn **Amnest**) sydd yn ymgyrchu dros ryddhad pob carcharor cydwybod (sef pobl a garcharir neu gam-drinir oherwydd eu credoau gwleidyddol neu grefyddol: gweler hefyd carcharor gwleidyddol). Sefydlodd y cyfreithiwr Prydeinig Peter Benenson y mudiad yn 1961, gyda'i bencadlys yn Llundain. Seilir Amnest Rhyngwladol ar rwydwaith o grwpiau lleol gwirfoddol ac aelodau unigol ar draws y byd, sydd yn mabwysiadu carcharorion cydwybod ac yn dilyn'u hachosion gyda'r llywodraethau perthnasol neu drwy gyrff rhyngwladol. Mae dulliau'r mudiad o ymchwilio ac ymgyrchu yn cynnwys monitro, cyhoeddusrwyd trwy'r cyfryngau torfol, a gohebiaeth gydag unigolion.

Mae gan Amnest Rhyngwladol tua 1 miliwn o aelodau byd-eang, gyda 5,300 o grwpiau gwirfoddol ac adrannau a drefnir yn ôl gwlad mewn 56 o wledydd, a chefnogwyr mewn 162 o wledydd. Caiff ei gyllido gan roddion gwirfoddol. Derbynnodd Gwobr Heddwch Nobel yn 1977 am "ei ymdrechion ar ran amddiffyn urddas dynol yn erbyn trais a darostyngiad".

Enillodd Wobr Erasmus ym 1976.

Gweler hefyd
------------

* Carcharor cydwybod
* Carcharor gwleidyddol

Dolenni allanol
---------------

* Amnest Rhyngwladol Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg)
"Former Laureates: Amnesty International". Praemium Erasmianum Foundation. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-05-30. Cyrchwyd 24 Mehefin 2017.
Cymeriad chwedlonol neu led hanesyddol y ceir sawl cyfeiriad ato yng ngwaith y Gogynfeirdd oedd **Benlli Gawr**.

Ceir hanes Benlli gan Nennius yn yr *Historia Brittonum*. Yno dywedir ei fod yn frenin gormesol ar Bowys yn yr Oesoedd Tywyll. Am iddo ymddwyn yn elyniaethus tuag at Sant Garmon, cafodd ei losgi gan dân o'r nef yn ei dŵr (ceir hanes cyffelyb am Gwrtheyrn ac mae'n debyg i'r ddau hanes gael eu drysu).

Cyfeiria Cynddelw Brydydd Mawr (12g) at Fenlli Gawr yn ei gerdd enwog i osgordd Madog ap Maredudd o Bowys.

Gan y cyfeirir ato fel cawr mae'n bosibl fod cof am dywysog cynnar wedi cael ei impio ar draddodiadau cynharach o fyd mytholeg.

Ceir bryngaer o Oes yr Haearn ar fryn 511 medr ym Mryniau Clwyd a elwir yn Foel Fenlli, ac mae'n bosibl iddi gael ei henwi ar ôl Benlli Gawr. Fe'i lleolir tua hanner ffordd rhwng Rhuthun a Llanferres uwchlaw Bwlch Pen Barras ar ochr ddwyreiniol Dyffryn Clwyd.

Cyfeiriadau
-----------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (arg. newydd 1991)
*Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Beli.*
Roedd **Beli Mawr** neu **Beli (Mawr) fab Manogan** yn gymeriad mewn mytholeg Gymreig. Wrth yr enw Lladinaidd ***Belinus filius Minocanni***, mae'n ymddangos fel brenin Brythoniaid yr Hen Ogledd yn yr *Historia Brittonum* a briodolir i Nennius. Roedd yn dad i Caswallon fab Beli.

Mae'n cael ei enwi ar ddechrau *Cyfranc Lludd a Llefelys*, mewn un o'r cerddi mytholegol a briodolir i'r bardd Taliesin yn Llyfr Taliesin, ac ym *Mreuddwyd Macsen*, lle y dywedir bod Macsen Wledig wedi cymryd meddiant ar Ynys Brydain oddi ar Beli fab Manogan. Yn yr Hen Ogledd, roedd arweinwyr ac arwyr fel Urien Rheged, Gwenddolau a Llywarch Hen yn olrhain eu tras i Feli trwy eu cyndaid Coel Hen. Roedd pob un o deuluoedd brenhinol Cymru, er enghraifft teulu Cunedda, sefydlydd teyrnas Gwynedd, yn hawlio eu bod yn ddisgynyddion i Beli Mawr. Fe all fod yn cyfateb i'r duw Celtaidd Belenus. Dichon hefyd bod enw'r dduwies Geltaidd Belisama yn tarddu o'r un gwreiddyn.

Mewn rhai ffynonellau mae'r dduwies Dôn yn ferch iddo. Cyfeirir ato fel tad Caswallon a Lludd a Llefelys.

Yn yr *Historia Regum Britanniae*, mae Sieffre o Fynwy yn troi Beli'n *Heli*, a dan yr enw hwnnw y mae cymeriad Beli yn adnabyddus fel ffigwr yn y rhamantau diweddarach am y brenin Arthur yn Ewrop.

Llyfryddiaeth
-------------

* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Gwasg Prifysgol Cymru, arg. newydd, 1991)
* Meic Stephens (gol) *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986) ISBN 0-7083-0915-1
*Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Branwen (gwahaniaethu)*.
**Branwen** yw'r prif gymeriad yn yr ail o Bedair Cainc y Mabinogi, chwedl Branwen ferch Llŷr.

Branwen a'r drudwy yn llys Matholwch - llun yng nghyfieithiad Charlotte Guest o'r Mabinogion (1877)Mae Branwen yn chwaer i'r brenin Bendigeidfran fab Llŷr. Daw Matholwch brenin Iwerddon i ofyn am Franwen yn wraig iddo. Cytunir i'r briodas, ond yn ystod y wledd i'w dathlu mae Efnysien, hanner brawd Branwen, yn cyrraedd y llys. Mae'n ddig na ofynwyd am ei ganiatâd ef cyn trefnu'r briodas, ac mae'n anffurfio meirch Matholwch fel dial.

Yn Iwerddon mae Branwen yn byw'n gytun gyda Matholwch am gyfnod, a genir mab, Gwern, iddynt, ond yna mae Matholwch yn cofio'r hyn a wnaeth Efnysien i'w geffylau ac yn dial am ei sarhad ar Franwen. Caiff ei gyrru i weithio yn y gegin am dair blynedd, ond mae'n dofi drudwy ac yn ei yrru draw i Brydain gyda neges i Fendigeidfran yn dweud sut y mae'n cael ei thrin. Mae Bendigeidfran a'i fyddin yn croesi i Iwerddon, y fyddin mewn llongau ond Bendigeidfran yn cerdded trwy'r môr, gan ei fod yn gawr na all yr un llong ei gario.

Cynhelir cyfarfod i drafod amodau heddwch, ond mae Efnysien yn rhoi diwedd ar hyn trwy afael yn Gwern, mab Branwen a Matholwch, a'i daflu i'r tân. Rhyfel yw'r canlyniad, a lleddir llawer o filwyr ar y ddwy ochr. Yn y diwedd mae holl wŷr Iwerddon wedi ei lladd, a dim ond saith o fyddin Bendigeidfran sy'n fyw i ddychwelyd i Brydain gyda Branwen. Lladdwyd Bendigeidfran ei hun, ond cyn marw gorchymynodd i'w wŷr dorri ei ben a mynd a'r pen yn ôl gyda hwy.

Wedi dychwelyd, mae Branwen yn rhoi ochenaid fawr a galaru fod dwy ynys wedi eu difetha o'i hachos hi. Mae'n marw o dor-calon ger aber Afon Alaw ar Ynys Môn ac yn cael ei chladdu yno:

*Ac yna y llas y benn ef (Bendigeidfran), ac y kychwynassant a'r pen gantu drwod, y seithwyr hynn, a Branwen yn wythuet. Ac y Aber Alau yn Talebolyon y doethant y'r tir. Ac yna eisted a wnaethant, a gorfowys. Edrych oheni hitheu ar Iwerdon, ac ar Ynys y Kedyrn, a welei ohonunt. "Oy a uab Duw," heb hi, "guae ui o'm ganedigaeth. Da [o] dwy ynys a diffeithwyt o'm achaws i." A dodi ucheneit uawr, a thorri y chalon ar hynny. A gwneuthur bed petrual idi, a'e chladu yno yglan Alaw.*
Gellir gweld Bedd Branwen ger Afon Alaw hyd heddiw, ond mae'n llawer hŷn na'r chwedl, yn dyddio i Oes yr Efydd.

Llyfryddiaeth
-------------

### Y testun

* Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)
Mae **Allt Penycoed** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ebrill 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1.62 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ffilm a seiliwyd ar lenyddiaeth gynharach gan y cyfarwyddwr A. Vincent yw ***Asuravithu*** a gyhoeddwyd yn 1968. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***അസുരവിത്ത്*** ac fe'i cynhyrchwyd yn India. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Malaialeg a hynny gan M. T. Vasudevan Nair a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan K. Raghavan. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Prem Nazir, Sharada ac Adoor Bhasi. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1968. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *2001: A Space Odyssey* sef ffilm wyddonias gan Stanley Kubrick. Hyd at 2022 roedd o leiaf 600 o ffilmiau Malaialam wedi gweld golau dydd. 
Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, *Asuravithu*, sef gwaith llenyddol gan yr awdur M. T. Vasudevan Nair a gyhoeddwyd yn 1962.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm A Vincent ar 14 Mehefin 1928 yn Kozhikode a bu farw yn Chennai ar 12 Chwefror 2002. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1953 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.   
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd A. Vincent nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Aabhijathyam* |  | India | *Malaialeg* | 1971-01-01 |
| *Aalmaram* |  | India | *Malaialeg* | 1969-01-01 |
| *Ashwamedham* |  | India | *Malaialeg* | 1968-01-01 |
| Asuravithu |  | India | *Malaialeg* | 1968-01-01 |
| Bhargavi Nilayam |  | India | *Malaialeg* | 1964-01-01 |
| *Dharmayudham* |  | India | *Malaialeg* | 1973-01-01 |
| *Gandharava Kshetram* |  | India | *Malaialeg* | 1972-01-01 |
| Murappennu |  | India | *Malaialeg* | 1965-01-01 |
| *Naam Pirandha Mann* |  | India | Tamileg | 1977-01-01 |
| *Nakhangal* |  | India | *Malaialeg* | 1973-09-08 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 8 Ebrill 2016.
Mae **Beacon Hill** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO176767. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 373 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 547 metr (1795 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Aelod Seneddol yn yr Althing, senedd Gwlad yr Iâ, yw **Birgitta Jónsdóttir** (ganed 17 Ebrill 1967). Mae hi'n cynrychioli Hreyfingin ('Y Mudiad') fel AS De Reykjavik. Etholwyd Birgitta i senedd Gwlad yr Iâ yn Ebrill 2009 ar ran 'Y Mudiad', sy'n anelu at ddiwygiad democrataidd y tu hwnt i wleidyddiaeth plaid y chwith a'r dde. Cyn dod yn AS, bu'n ymgyrchydd ac yn llefarydd i sawl grwp, gan gynnwys Wikileaks, ac "Arbed Gwlad yr Iâ" a "Chyfeillion Tibet yng Ngwlad yr Iâ".

Mae hi'n llefarydd ar ran yr *Icelandic Modern Media Initiative*. Fel AS mae hi'n weithgar yn yr Althing i sicrhau rhyddid y wasg a rhyddid mynegiant yng Ngwlad yr Iâ, symudiad sy'n sicrhau dioglewch WikiLeaks a'i staff yn y wlad honno. Mae hi'n aelod gweithgar o WikiLeaks ers ei sefydlu ac mae hi wedi cynhyrchu fideo i'r wefan.

Yn ogystal, mae Birgitta yn fardd, arlunydd, golygydd, cyhoeddwr ac actifydd rhyngrwyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *The Daily Beast*, 18.06.2010.
2. ↑  "*Victory for WikiLealks in Iceland Parliament*", *The New York Times*, 17.06.2010.

Gweler hefyd
------------

* Protestiadau argyfwng ariannol Gwlad yr Iâ (2008–2011)

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 288607376
* LCCN: nb2017006701
* ISNI: 0000 0003 9414 3768
* SUDOC: 248192299

 |
Awdures Americanaidd sy'n sgwennu llyfrau i bobl ifanc, yw **Ann Brashares** (ganwyd 30 Gorffennaf 1967). Mae'n fwyaf nodedig am ei chyfrol *The Sisterhood of the Traveling Pants*. Mae hi'n byw yn Ninas Efrog Newydd gyda'i gŵr artist, Jacob Collins, a'i phlant Samuel, Nathaniel, Susannah ac Eseia.

Fe'i ganed yn Alexandria, Virginia ar 30 Gorffennaf 1967. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Barnard a Phrifysgol Columbia.

Magwraeth
---------

Fe'i magwyd yn Chevy Chase, Maryland gyda’i thri brawd. Mynychodd Ysgol Ffrindiau Sidwell yn Washington, D.C.. Ar ôl astudio athroniaeth yng Ngholeg Barnard, bu'n gweithio fel golygydd ar 17th Street Productions. Prynwyd 17th Street gan Alloy Entertainment, ac yn dilyn y caffaeliad bu'n gweithio'n am gyfnod byr i Alloy.

Ar ôl gadael Alloy ysgrifennodd *The Sisterhood of the Traveling Pants* (2001), a ddaeth yn werthwr gorau, rhyngwladol. Fe'i dilynwyd gyda thri theitl arall yn y gyfres "Pants" sef *The Second Summer of the Sisterhood* (2003), *Girls in Pants: The Third Summer of the Sisterhood* (2005) a *Forever in Blue: The Fourth Summer of the Sisterhood* ( 2007). Addaswyd y llyfr cyntaf yn y gyfres i'r ffilm *The Sisterhood of the Traveling Pants* yn 2005. Rhyddhawyd y dilyniant, *The Sisterhood of the Traveling Pants 2*, yn seiliedig ar y tair nofel arall yn y gyfres ym mis Awst 2008. Rhyddhawyd nofel gyntaf Brashares i oedolion, rhyddhawyd *The Last Summer (of You and Me)* yn 2007.

Cyhoeddwyd cydymaith cyntaf i'r gyfres *Sisterhood, 3 Willows: The Sisterhood Grows*, yn 2009, a chyhoeddwyd yr ail lyfr cydymaith, *Sisterhood Everlasting*, yn 2011. Cyhoeddwyd ei hail nofel i oedolion, *My Name is Memory* yn 2010 ac mae wedi'i dewis ar gyfer ffilm.

Anrhydeddau
-----------

*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Man gwaith: Deutsche Nationalbibliothek; Berlin State Library; Bavarian State Library; Austrian National Library (yn de, en), *Gemeinsame Normdatei*, Wikidata Q36578, adalwyd 16 Ebrill 2015
2. ↑  Cyffredinol:. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
3. ↑  Rhyw: *Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol*. dyddiad cyrchiad: 4 Tachwedd 2018. Deutsche Nationalbibliothek; Berlin State Library; Bavarian State Library; Austrian National Library (yn de, en), *Gemeinsame Normdatei*, Wikidata Q36578, adalwyd 9 Ebrill 2014. *ffeil awdurdod y BnF*. dyddiad cyrchiad: 10 Hydref 2015.
4. ↑  Dyddiad geni: "Ann Brashares". Cyrchwyd 9 Hydref 2017. "Ann Brashares".

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 233445049
* LCCN: n00010837
* ISNI: 0000 0003 6792 0584
* GND: 124074723
* SUDOC: 088522482
* BNF: cb14415448x (data)
* BIBSYS: 2120814
* NLA: 41426305
* NDL: 00881330
* NKC: xx0009246
* The SBN id LO1V209369 is not valid.
* BNE: XX1058193

 |
dde
dde
dde
Asid carbocsylig ydy **asid asetig**, a elwir hefyd yn asid ethanoig, ac mae ganddo flas sur ac arogl sur. Ei fformiwla gemegol yw CH3COOH. Fe'i ceir mewn finegr. Pan fo'n ei gyflwr puraf, di-ddŵr, mae'n hylif di-liw sy'n amsugno dŵr o'r amgylchedd (hygrosgopi) ac yn rhewi pan fo'r tymheredd o dan 16.7 gradd Celsiws (62 °F) ac yn crisialu'n solid di-liw.

Mae asid asetig yn medru cyrydu a chreu anwedd a all frifo'r llygaid a chreu'r teimlad o losgi yn y trwyn a'r gwddw. Gall hefyd ei gwneud hi'n anodd anadlu. Asid gwan ydyw, oherwydd o dan amgylchiadau arferol (o ran tymheredd a phwysau aer mae'n gemegyn di-ddadgysylltiol ('undissociated' y Saesneg) fel hylif; yn wahanol felly i bob asid cryf gan eu bont hwy i gyd yn ddatgysylltiol.

Yr asid hwn ydy un o'r asidau organig symlaf, ar wahân i asid fformig, sef y symlaf un. Mae hefyd yn adweithydd pwysig iawn gan ei fod yn cael ei ddefnyddio mewn diwydiant i gynhyrchu nwyddau sy'n cynnwys polyethylene terephthalat a ddefnyddir i wneud diodydd ysgafn, seliwlos asetat (i wneud ffilm ffotograffig), polifeinyl asetat (i wneud rhai mathau o lud pren, a ffeibrau synthetig a deunyddiau eraill. Yn y diwydiant bwyd, fe'i defnyddir o dan y cod ychwanegiadau bwyd E260 oherwydd ei allu i reoli asid.

Cynhyrchir oddeutu 6.5 miliwn tunnell ohono'n flynyddol led-led y byd.

Geirdarddiad
------------

Daw'r gair 'asetig' o'r Lladin *acetum*, a'i ystyr ydy finegr. Tarddiad y gair finegr yw *gwin* ac *egr* (sur). Cynhyrchwyd yn gyntaf wrth i facteria droi gwin yn ddrwg (ei 'egru') ac fe'i defnyddiwyd yn helaeth mewn alcemi yn eu hymdrech i greu aur.

Gweler hefyd
------------

Asid asetig (defnydd meddygol)

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Borgarnes** (IPA:ˈpɔrkarˌnɛs) (Islandeg: *penrhyn y graig*) yn dref a leolir ar benrhyn ar lannau'r Borgarfjörður ar ynys Gwlad yr Iâ a dyma'r dref fwyaf ym mhwrdeisdref Borgarbyggð gyda phoblogaeth o tua 2,000 person. Mae'n gyffordd bwysig yng Ngwlad yr Iâ ac yn gweithredu fel porth i Barc Cenedlaethol Snaefellsnes. Mae'r brifddinas, Reykjavik 69 km i'r de o ganol Borgarnes. Mae ail bontfwyaf Gwlad yr Iâ, y Borgarfjarðarbrú, yn cysylltu'r dref gyda Reykjavik.

Gorolwg
-------

Lleoliad Borgarnes
Mae'r dref yn agos i 4 fforest a weinyddir gan Awdurdod Coedwigaeth Gwlad yr Iâ.

Hanes
-----

Mae'r ardal wedi ei phoblogi ers amser y gwladych a'r enw ar yr anedd yn wreiddiol oedd Digranes.

Caiff y dref a'r ardal eu henwi yn Llyfr y Gwladychu, y Landnámabók a Sagas y wlad.

Ystyrir Borgarnes fel tref enedigol y bardd a'r Saga arwr, Egill Skallagrímsson, a ceir sawl cerflyn iddo. Yr un amlycaf yw'r cerflyn iddo gan Ásmundur Sveinsson sy'n sefyll o flaen pentrefan Borg á Mýrum, gan mai yno, yn ôl yr hanes, yr oedd yn byw. Mae anturiaethau Egil yn cael eu cofnodi yn saga Egils. Ei dad, Skallagrímur, oedd un o'r gwladychwyr cyntaf yn ôl y Landnámabók ac roedd ei ddylanwad ar yr ardal yn gryf.

Mae tref Borgarnes gyfoes ei hun yn seiliedig ar ei thwf fel canolfan fasnachol a phrosesu pysgod. Adeiladwyd y tai cyntaf yn ardal Englendingavik gan yr Albanwr, James Richie yn 1857 i brosesu eog. Ceir sawl afon eog yn ardal Borgarnes a'r rhai mwyaf adnabyddus yw Norðurá (Hvítá) a Grímsá.

O 1929 ymlaen, adeiladwyd harbwr yn Borgarnes. Daeth yn ganolfan bwysig. Hyd nes adeiladu'r bont, tynnwyd y llong i Borgarnes ac oddi yno mewn car.

Eglwys Borgarnes
----------------

Mae'r eglwys y pentref yn dyddio o 1959, cyn hynny defnyddiwyd eglwys Borg Mýrum gan y bobl Borgarnes.

Statws Cyfansoddiadol
---------------------

Arferai Borgarnes fod yn fwrdeistref annibynnol, yn Islandeg, *Borgarnesbær*. Ond ar 11 Mehefin, 1994 ffurfiwyd un bwrdeisdref newydd gan uno tri cymuned wledig Norðurárdalur (Norðurárdalshreppur) Stafholtstunga (Stafholtstungnahreppur) a Hraun (Hraunhreppur) i greu gymuned newydd Borgarbyggð.

Gefailldrefi
------------

* Denmarc Dragsholm, Denmarc
* Sweden Falkenberg, Sweden
* Färöer Leirvík, Ynysoedd Ffaroe
* Ffindir Phitihupudas, Y Ffindir
* Norwy Ullensaker, Norwy

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Íslandshandbókin. 1. bindi. 1989, bls. 127
2. ↑  name="Vegahandbókin-S55">Landmælingar Íslands (Hrsg.): Vegahandbókin. 2007, S. 55
3. ↑  vgl. Landesvereinigung der Anglervereine  Archifwyd 2018-02-14 yn y Peiriant Wayback. Zugriff: 27. Mai 2010
Mae **asid 4-aminosalicylig** sydd hefyd yn cael ei alw’n asid para-aminosalicylig (PAS), yn wrthfiotic a ddefnyddir yn bennaf i drin twbercwlosis. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₇H₇NO₃.

Defnydd
-------

Mae **asid para- aminosalisilig** (PAS) yn wrthfiotig a ddefnyddir yn bennaf i drin diciâu.  Yn benodol, fe'i defnyddir,  ynghyd â meddyginiaethau eraill, i drin diciâu sy'n ymwrthol i driniaethau eraill. Fe'i defnyddir hefyd fel asiant ail linell i sulfasalazine mewn pobl â chlefyd llid y coluddyn , fel colitis briwiol a chlefyd Crohn.  Fel arfer mae'n cael ei gymryd trwy'r genau.

Sgil effeithiau
---------------

Mae sgil effeithiau cyffredin yn cynnwys chwydu neu deimlo'n gyfoglyd, poen yn yr abdomen, a'r dolur rhydd.  Gall sgil effeithiau eraill gynnwys llid yr afu ac adweithiau alergaidd. Nid yw'n cael ei argymell ymhlith pobl sydd â chlefyd yr arennau terfynol.  Er nad yw'n ymddangos bod niwed i'w ddefnyddio yn ystod beichiogrwydd, nid yw 'r effeithiau wedi'i hastudio'n dda yn y boblogaeth hon. Credir bod asid para- aminosalisilig yn gweithio trwy atal gallu bacteria i greu asid ffolig.

Hanes
-----

Cynhyrchwyd asid para- aminosalisilig gyntaf ym 1902 a daeth i ddefnydd meddygol ym 1943. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.

Defnydd meddygol
----------------

Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

- colitis Crohn
 - diciâu

Enwau
-----

Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Asid 4-Aminosalicylig, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

- Rezipas
 - para-aminosalicylic acid
 - para-amino salicylic acid
 - p-aminosalicylic acid
 - Aminosalicylic acid
 - 4-aminosalicylic acid
 - 4-aminosalicylate
 - 2-HYDROXY-4-aminobenzoic acid
 - Parasal
 - Paser

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Pubchem. "Asid 4-Aminosalicylig". *pubchem.ncbi.nlm.nih.gov* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-02-28.
2. ↑  Drugbank *Aminosalicylic Acid* adalwyd 27 Chwefror 2018
3. ↑  Medscape *aminosalicylic acid (Rx)* adalwyd 27 Chwefror 2018

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol, ond allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi. Mae llawer o bobl yn cyfrannu gwybodaeth i Wicipedia. Er bod y mwyafrif ohonynt yn ceisio osgoi gwallau, nid ydynt i gyd yn arbenigwyr ac felly mae'n bosib bod peth o'r wybodaeth a gynhwysir ar y ddalen hon yn anghyflawn neu'n anghywir.*
***Am wybodaeth lawn neu driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Logo AmmanNet
Gwefan newyddion o Wlad Iorddonen yw **AmmanNet**. Dechreuodd yn y flwyddyn 2000 fel prosiect radio cymunedol dan nawdd UNESCO ac eraill, yn cael ei gyfarwyddo gan y newyddiadurwr Daoud Kuttab. Hwn oedd y radio rhyngrwyd cyntaf yn y byd Arabaidd. Yn 2005, sefydlwyd gwasanaeth radio daearol - y radio annibynnol cyntaf yn hanes y wlad - yn ardal Amman ac yn 2008 newidiwyd enw'r orsaf i Al-Balad Radio.

Parhaodd AmmanNet fel gwefan newyddion sy'n cyhoeddi yn Arabeg yn bennaf ond gyda rhai erthyglau Saesneg hefyd. Erbyn 2008 roedd yn cael ei gydnabod fel gwefan newyddion annibynnol mwyaf poblogaidd Gwlad Iorddonen.

Sensoriaeth
-----------

Mae AmmanNet yn un o 304 gwefan newyddion Iorddonaidd sydd wedi cael eu blocio gan awdurdodau Gwlad Iorddonen.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  About Us Archifwyd 2016-01-07 yn y Peiriant Wayback. gwefan AmmanNet.
2. ↑  'Radio Al-Balad 92.4'[*dolen marw*], ar wefan Mediame.com.
3. ↑  AmmanNet Archifwyd 2013-05-26 yn y Peiriant Wayback. proffeil ar mediame.com.
4. ↑  *Jordan: 304 National News Websites Blocked*, ABC News.
5. ↑  *Authorities block hundreds of websites in Jordan*, CPJ.org.

Dolen allanol
-------------

* (Arabeg)(Saesneg) Gwefan AmmanNet (dim ar gael yng Ngwlad Iorddonen)
Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Arundel a Thwyni Deheuol** (Saesneg: *Arundel and South Downs*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Arundel a Thwyni Deheuol yng Ngorllewin SussexEtholaeth Arundel a Thwyni Deheuol yng Ngorllewin Sussex
* Gorllewin Sussex yn LloegrGorllewin Sussex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1974.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2005: Howard Flight (Ceidwadol)
* 2005–2019: Nick Herbert (Ceidwadol)
* 2019–presennol: Andrew Griffith (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Map o'r byd sy'n dangos y gwledydd sydd yn perchen ar arfau niwclear neu gyda'r dechnoleg i'w gwneud. Fe'i cynrychiolir â lliwiau: 
     Pump "gwladwriaeth arfau niwclear" yr NPT
     Gwladwriaethau eraill sy'n meddu arfau niwclear
     Gwladwriaethau oedd yn meddu arfau niwclear yn y gorffennol
     Gwladwriaethau a amheuir o feddu arfau niwclear neu fod â'r dechnoleg i'w datblygu
     Gwladwriaethau sydd wedi rhoi heibio ei arfau/rhaglenni niwclear
     Gwladwriaethau sy'n meddu ar arfau niwclear ond heb eu mabywsiadau ar raddau sylweddol
Lledaeniad gwybodaeth a thechnoleg ar gyfer cynhyrchu arfau niwclear i wledydd sydd heb y fath cyfleusterau yw **amlhau niwclear**. Câi ei wrthwynebu gan nifer o wledydd sydd yn berchen ar ac nid yn berchen ar arfau niwclear, sy'n ofni bydd rhagor o wledydd gydag arfau niwclear yn gallu cynyddu tebygolrwydd rhyfela niwclear, ansefydlogi cysylltiadau rhyngwladol neu ranbarthol, neu amharu ar sofraniaeth genedlaethol gwladwriaethau unigol. Mae gwledydd eraill wedi dilyn datblygiad arfau annibynnol eu hunain, yn bwrw amheuaeth ar awdurdod rhai gwledydd i fanylu pwy sydd yn gallu neu fethu cael arfau niwclear amddiffynnol eu hunain.

Ni ddechreuodd ymgeision rhyngwladol i hyrwyddo **atal amlhau niwclear** nes hwyr y 1960au, ar ôl i bum gwlad cael gafael ar arfau niwclear (gweler rhestr gwledydd gydag arfau niwclear). Ers hynny, bu cael a chynnal rheolaeth dros y deunyddiau arbennig sydd eu hangen i adeiladu'r fath arfau yn brif ganolbwynt cynigion i atal amlhau niwclear. Y brif ddefnyddiau a gânt eu rheoli o ran cynhyrchiad a dosbarthiad yw wraniwm cyfoethog iawn a phlwtoniwm. Ar wahân i gael gafael ar y defnyddiau arbennig yma, ystyrir moddau gwyddonol a thechnegol ar gyfer creu arfau niwclear elfennol (nid yw'n gweithio) i fod o fewn gafael y mwyafrif o wledydd.

Bu'r Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol (IAEA) yn y brif sefydliad rhyngwladol dros atal amlhau niwclear ers ei sefydliad gan y Cenhedloedd Unedig yn 1957. Mae'n gweithredu system warchod fel y manylir yng Nghytundeb ar Atal Amlhau Arfau Niwclear (NPT) 1968. Mae wedi sicrhau cydweithrediad o ran datblygu ynni niwclear wrth ddiogelu bod gweithfeydd sifil wraniwm, plwtoniwm, ac eraill cysylltiedig yn cael eu defnyddio ar gyfer anghenion heddychlon yn unig ac nid yn cyfrannu mewn unrhyw ffordd tuag at amlhau neu raglenni arfau niwclear.

Ymwrthodwyd arfau niwclear gan y mwyafrif o wledydd, yn datgan bydd berchen arnyn nhw yn bygwth yn hytrach na gwella diogelwch cenedlaethol. Maent felly wedi croesawu'r NPT fel ymrwyniad cyhoeddus i ddefnyddio deunyddiau a thechnoleg niwclear am anghenion heddychlon yn unig. Drwgdybir nifer o wledydd eraill, ac unigolion o fewn gwledydd, o annog amlhau niwclear am elw naill ai cenedlaethol neu bersonol.
Nofelydd, bardd, dramodydd, ac ysgrifwr Norwyaidd oedd **Arne Evensen Garborg** (25 Ionawr 1851 – 14 Ionawr 1924). Garborg oedd un o'r llenorion cyntaf i ysgrifennu drwy gyfrwng *Nynorsk*, ar ffurf *Landsmaal*, iaith lenyddol a safonwyd gan Ivar Aasen er meithrin llên genedlaethol fodern yn Norwy.

Ganed yn Time yn ne-orllewin Norwy, pan oedd y wlad yn rhan o Deyrnasoedd Unedig Sweden a Norwy. Ffermwr oedd ei dad, a laddodd ei hunan oherwydd cyfuniad o feddwl mewn cynnwrf crefyddol a siom wedi i'w fab wrthod gweithio ar fferm y teulu. Cafodd Garborg ei hyfforddi mewn athrofa a gweithiodd yn athro ac yn olygydd papurau newydd cyn iddo astudio ym Mhrifysgol y Brenin Ffredrig (bellach Prifysgol Oslo) yn y brifddinas, Kristiania. O ganlyniad i hunanladdiad ei dad, trodd Garborg yn erbyn crefydd uniongred, yn enwedig Pietistiaeth ei fachgendod. Cofleidiodd daliadau sosialaidd ac anarchaidd, a chariad rhydd, a dehonglodd Gristnogaeth yn ffydd er chwyldro'r ysbryd a'r gymdeithas.

Ymhlith ei nofelau, sydd yn nodweddiadol o fudiad naturiolaeth, mae *Bondestudentar* (1883), *Hjaa ho mor* (1890), *Trætte mænd* (1891), *Fred* (1892). Ei gampwaith yw'r cylch barddonol *Haugtussa* (1895), a osodir ar gân gan Edvard Grieg. Cyfieithodd yr *Odyseia* (1918) a rhan o'r *Mahābhārata* (1921) i'r Norwyeg. Bu farw Garborg yn 72 oed yn Asker, ger Kristiania.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Arne Evensen Garborg. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 7 Chwefror 2020.
Newyddiadurwr, cynhyrchydd rhaglenni a chyfathrebwr yw **Ashok Ahir** (ganwyd Awst 1969).

Bywgraffiad
-----------

Fe'i magwyd yn Wolverhampton ac iaith ei aelwyd yno oedd Punjabi. Dysgodd Gymraeg yn 2005 ac roedd yn un o'r pedwar a gyrhaeddodd rownd derfynol Dysgwr y Flwyddyn 2012.
Graddiodd o Brifysgol Caerdydd yn 1992 gyda gradd mewn Peirianneg a gwnaeth ddiploma ôl-raddedig mewn Newyddiaduraeth Ddarlledu ym Mhrifysgol Westminster, Llundain.

Mae'n ystyried ei hun yn Gymro mabwysiedig ac yn cefnogi timau rygbi a phêl-droed Cymru.

Gyrfa
-----

Rhwng 1994 a 1998 bu'n ohebydd a chynhyrchydd ar *BBC Wales Today* a BBC Radio Wales.
Symudodd i Lundain a gweithio ar prif raglenni newyddion y BBC, yn cynnwys *Six O'Clock News*, *Today* a *Newsnight*. Yn 2002 symudodd nôl i Gaerdydd i fod yn Bennaeth Gwleidyddol yn BBC Cymru. Bu'n gweithio am ddegawd ar raglenni gwleidyddol BBC Cymru a gwleidyddiaeth Cymreig ar draws y BBC.

Yn Hydref 2016, fe'i benodwyd yn Gadeirydd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018.

Rhwng 2012 a 2018 roedd yn gyfarwyddwr gyda chwmni cyfathrebu *mela.* Yng Ngorffennaf 2018 daeth yn Gyfarwyddwr Cyfathrebu gyda Swyddfa Cymru, yn gweithio i Ysgrifennydd Gwladol Cymru.

Mae hefyd yn llywodraethwr Ysgol Treganna, aelod o fwrdd Chwaraeon Cymru ac aelod Pwyllgor Cymreig y Cyngor Prydeinig.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Penodi cadeirydd pwyllgor gwaith Eisteddfod Caerdydd 2018*  , BBC Cymru Fyw, 13 Hydref 2016.  Cyrchwyd ar 3 Awst 2018.
2. ↑   LinkedIn - Ashok Ahir. Ashok Ahir.
3. ↑  (Saesneg) Ashok Ahir. Mela. Adalwyd ar 3 Awst 2018.

Dolenni allanol
---------------

* Ashok Ahir ar Twitter
Roedd **Talaith Rufeinig Asia** yn uned wleidyddol a greuwyd ar ddiwedd y Weriniaeth Rufeinig. Roedd yn dalaith Seneddol a lywodraethid gan proconswl, trefn a arosodd yn sgîl ad-drefnu yr Ymerodraeth Rufeinig yn 211.

Talaith Asia yn yr Ymerodraeth Rufeinig
Bu rhaid i Antiochus III o'r Aifft ildio Asia ar ôl i'r Rhufeiniaid drechu ei fyddin ym mrwydr Magnesia, yn 190 CC. Ar ôl Cytundeb Apamea (188 CC), rhoddwyd yr ardal gyfan i Rufain dan frenin nawdd yn Mhergamon.

Yn 133 CC, rhoddodd Attalus III o Bergamom, oedd heb etifedd, ei deyrnas i Rufain. Ffurfiwyd y dalaith **Asia Proconsularis**, yn cynnwys hen ardaloedd Groegaidd Mysia, Lydia, Caria, a Phrygia.

Roedd rhai o ddinasoedd Asia, fel Ephesus a Pergamon, ymhlith y dinasoedd pwysicaf a chyfoethocaf yn yr ymerodraeth. Ymhlith y rhai fu'n dal y swydd o broconswl Asia, roedd yr hanesydd Tacitus (110-113).

Ar ôl 326, pan symudodd yr ymerodr Cystennin Mawr y brifddinas i Byzantiwm, arosai'r dalaith yn ganolfan i ddiwylliant Rhufeinig a Helenistaidd yn y dwyrain am ganrifoedd. Arosodd yn rhan o'r Ymerodraeth Fysantaidd hyd y 15g.

Dolen allanol
-------------

* Asia Leiaf


|  **Taleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC** |  |
| --- | --- |
| Achaea | Aegyptus | Affrica | Alpes Cottiae | Alpes Maritimae | Alpes Poenninae | Arabia Petraea | Armenia Inferior | Asia | Assyria | Bithynia | Britannia | Cappadocia | Cilicia | Commagene | Corsica et Sardinia | Creta et Cyrenaica | Cyprus | Dacia | Dalmatia | Epirus | Galatia | Gallia Aquitania | Gallia Belgica | Gallia Lugdunensis | Gallia Narbonensis | Germania Inferior | Germania Superior | Hispania Baetica | Hispania Lusitania | Hispania Tarraconensis | Italia | Iudaea | Lycaonia | Lycia | Macedonia | Mauretania Caesariensis | Mauretania Tingitana | Moesia | Noricum | Numidia | Osroene | Pannonia | Pamphylia | Pisidia | Pontus | Raetia | Sicilia | Sophene | Syria | Thracia |
Mae **Buachaille Etive Mor - Stob na Doire** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Linnhe i Loch Etive yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN207532. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Marilyn, Munro Top, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Jacobus Arminius
Mae **Arminiaeth** yn gred neu athroniaeth Gristnogol a seilir ar ddysgeidiaeth Jacobus Arminius (1569-1609), gweinidog Prostestanaidd o'r Iseldiroedd.

Hanfod Arminiaeth
-----------------

Ar sawl ystyr Arminiaeth yw'r gwrthwyneb i Galfiniaeth. Yn ôl Arminiaeth mae gan ddyn ewyllys rhydd i ennill ei iachawdwriaeth, tra fod dysgeidiaeth Calfin yn honni fod dyn yn dyngedig o'i enedigaeth naill ai i fynd i Baradwys neu i ddamnedigaeth dragwyddol.

Yr Iseldiroedd
--------------

Roedd yr ymgecru rhwng dilynwyr y ddwy athroniaeth hyn yn arbennig o ffyrnig yn ystod yr 17g yn yr Iseldiroedd. Wedi marw Arminius yn 1609 arweinwyd ei ddisgyblion gan Simon Episcopius a dechreuwyd eu galw yn *Wrthdystwyr* (*Remonstrants*). Methodd y ddwy blaid gytuno ac yn 1618, yn Synod Dort, cafodd dysgeidiaeth yr Arminiaid ei chondemnio'n swyddogol gan y sefydliad eglwysig Protestanaidd yn y Nederlands a chafodd nifer ohonynt eu carcharu mewn canlyniad.

Cymru a Lloegr
--------------

Ymledodd yr anghydfod i Gymru a Lloegr a pharhaodd yn asgen gynnen hyd y 19g. Pregethai John Wesley (1703-1791) Arminiaeth ac fe'i wrthwynebwyd gan George Whitefield (1714-1770) ar ran y Calfiniaid. Gwelwyd yr ymgecru ar ei waethaf yng Nghymru rhwng y Methodistiaid a'r sectau ymneilltuol eraill, yn arbennig y Wesleiaid.

Dolenni allanol
---------------

* Yr Arminiaid (Saesneg)
* Gwefan swyddogol *Cymdeithas yr Arminiaid*, yn yr Iseldiroedd (Iseldireg a Saseneg)
Mae **Buachaille Etive Beag - Stob Coire Raineach** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Linnhe i Loch Etive yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN191548. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Am y diwinydd Protestannaidd, gweler Jacobus Arminius.*
Arweinydd Almaenig oedd **Arminius**, hefyd **Armin**, Almaeneg modern: **Hermann** (18 CC/17 CC - 21 OC). Mae'n fwyaf enwog am ei orchest yn dinistrio tair lleng Rufeinig ym Mrwydr Fforest Teutoburg yn 9 OC.

Roedd Arminius yn aelod o lwyth y Cherusci ac yn fab i'w pennaeth Segimerus. Bu'n ymladd dros Rufain, a rhoddwyd dinasyddiaeth Rufeinig iddo. Dychwelodd i'r Almaen a daeth yn arweinydd cynghrair o lwythau Almaenig i wrthwynebu Rhufain.

Yn 9 OC, enillodd ei fuddugoliaeth fwyaf yn Fforest Teutoburg. Ymladdwyd y frwydr dros nifer o ddiwrnodau, yn ôl pob tebyg rhwng 9 Medi ac 11 Medi, a'r canlyniad oedd i dair lleng Rufeinig dan Publius Quinctilius Varus, (Legio XVII, Legio XVIII a Legio XIX), gael eu dinistrio'n llwyr gan yr Almaenwyr dan Arminius.

Roedd colledion y Rhufeiniaid yn fwy nag yn unrhyw frwydr yn erbyn gelyn allanol ers Brwydr Cannae yn erbyn Hannibal. Ni chafodd y tair lleng a ddinistriwyd eu hail-ffurfio. Yn ôl yr hanesydd Rhufeinig Suetonius, gyrrwyd yr ymerawdwr Augustus bron yn wallgof gan y newyddion am y digwyddiad, gan daro ei ben yn erbyn muriau y palas a gweiddi *Quintili Vare, legiones redde!* ("Quintilius Varus, rho fy llengoedd yn ôl imi!")

Dilynwyd y frwydr gan saith mlynedd o ymladd, cyn i'r ffin gael ei sefydlogi ar hyd Afon Rhein. Ymladdodd Arminius yn erbyn Tiberius, yna o 14 OC, wedi i Tiberius olynu Augustus fel ymerawdwr, yn erbyn nai Tiberius, Germanicus. Bu brwydro caled, ond enillodd Germanicus nifer o fuddugoliaethau dros Arminius, yn enwedig ger Idistoviso ar Afon Weser yn 16. Gallodd adennill eryr pob un o'r tair lleng a gollwyd ym Mrwydr Fforest Teutobug. Dymunai Germanicus barhau ei ymgyrchoedd yn Germania, ond galwodd Tiberius ef yn ôl i Rufain a'i anfon ar ymgyrch yn y dwyrain.

Yn ddiweddarach, dechreuodd rhyfel rhwng Arminius a Marbod, brenin y Marcomanni. Gorfodd Arminius ei elyn i encilio, ond ni allai ei yrru allan o'i gadarnleoedd yn yr ardal a eleir yn Bohemia heddiw. Yn 21 llofruddiwyd ef gan aelodau o'i lwyth ei hun a'r Chatti, oedd yn teimlo ei fod yn mynd yn rhy bwerus.

Yn y 19g, yn enwedig yn ystod y brwydro yn erbyn Napoleon ar ddechrau'r ganrif, daeth Arminius yn symbol o genedlaetholdeb Almaenig. Yn 1839, dechreuwyd adeiladu cerflun enfawr ohono, yr *Hermannsdenkmal*, ar fryn gerllaw Detmold yn Fforest Teutoburg.
Mae **Buachaille Etive Mor - Stob na Broige** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Linnhe i Loch Etive yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN190525. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-09-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Dramodydd a nofelydd yn yr iaith Sbaeneg, cyfarwyddwr theatr, ac actor o Wrwgwái oedd **Antonio "Taco" Larreta** (14 Rhagfyr 1922 – 19 Awst 2015).

Ganwyd Gualberto José Antonio Rodríguez Larreta ym Montevideo. Dechreuodd ar ei yrfa yn y theatr fel actor amatur a beirniad. Cyd-sefydlodd y Club de Teatro, a oedd yn perfformio dramâu clasurol. Bu'n teithio a gweithio yn Sbaen, Ffrainc, a'r Eidal, gan gynnwys cyfnod dan hyfforddiant Giorgio Strehler, cyfarwyddwr y Piccolo Teatro ym Milan, yn 1955.

Sefydlodd y Teatro de la Ciudad de Montevideo (TCM) yn 1960, a gyflwynasai nifer o ddramâu o wledydd eraill i Wrwgwái, nifer ohonynt wedi eu cyfieithu, eu haddasu, a'u cyfarwyddo gan Larreta. Un o'i lwyfaniadau nodedig oedd *Fuenteovejuna* gan Lope de Vega. Aeth gyda'i theatr i Sbaen am dymor ac yno enillodd y Premio Larra am berfformiad o ddrama arall gan Lope de Vega, *Porfiar hasta morir*. Enillodd Larreta wobr Casa de las Américas yn 1972 am ei ddrama *Juan Palmieri*, ond cafodd y gwaith hwnnw ei sensora gan yr unbennaeth sifil-filwrol a reolodd Wrwgwái yn y cyfnod 1973–85. Llwyddwyd i berfformio'r ddrama honno yn Buenos Aires, yr Ariannin, yn 1973.

Aeth i Sbaen yn alltud, ac yno ysgrifennodd sgriptiau ar gyfer y gyfres deledu *Curro Jimenez* (1976–79). Enillodd Wobr Planeta am ei nofel *Volavérunt* (1980), sy'n seiliedig ar fywyd yr arlunydd Francisco de Goya. Sgriptiodd a chyfarwyddodd Larreta y ffilm Archentaidd *Nunca estuve en Viena* (1989), a chyd-ysgrifennodd y sgript, yn seiliedig ar nofel gan Arturo Pérez-Reverte, ar gyfer y ffilm *El maestro de esgrima* (1992). Enillodd Larreta a'i gyd-sgriptwyr, Francisco Prada a Pedro Olea, y Wobr Goya am y Sgript Addasedig Orau am y ffilm honno. Ymhlith sgriptiau eraill Larreta ar gyfer ffilmiau Sbaenaidd mae *Los santos inocentes* (1984), *La casa de Bernarda Alba* (1987), a *Las cosas del querer* (1989).

Dychwelodd i'w famwlad yn sgil cwymp yr unbennaeth, a bu hefyd yn teithio'n ôl i Sbaen yn aml. Sefydlodd y Teatro del Sur ym Montevideo. Bu farw ym Montevideo yn 92 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Sbaeneg) "Muere Antonio Larreta, autor de 'Volavérunt' y creador de la serie Curro Jiménez", *El Mundo* (20 Awst 2015). Adalwyd ar 2 Mehefin 2019.
2. 1 2  (Saesneg) "Uruguayan writer Antonio "Taco" Larreta dies", *The San Diego Union-Tribune* (20 Awst 2015). Adalwyd ar 2 Mehefin 2019.
3. 1 2 3  Marina Pianca, "Larreta, Antonio" yn *Encyclopedia of Latin American and Caribbean Literature 1900–2003*, golygwyd gan Daniel Balderston a Mike Gonzalez (Llundain; Routledge, 2004), t. 299.
Etholaeth seneddol yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, yw **Ashford**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Ashford yng NghaintEtholaeth Ashford yng Nghaint
* Caint yn LloegrCaint yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1885.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1885–1892: William Pomfret (Ceidwadol)
* 1892–1918: Laurence Hardy (Ceidwadol)
* 1918–1929: Samuel Strang Steel (Ceidwadol Clymblaid)
* 1929–1931: Roderick Kedward (Rhyddfrydol)
* 1931–1933: Michael Knatchbull (Ceidwadol)
* 1933–1943: Patrick Spens (Ceidwadol)
* 1943–1950: Edward Percy Smith (Ceidwadol)
* 1950–1974: Bill Deedes (Ceidwadol)
* 1974–1997: Keith Speed (Ceidwadol)
* 1997–presennol: Damian Green (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Mae'r **boda tinwyn** (***Circus cyaneus*** ) yn aderyn rheibiol sy'n nythu trwy'r rhannau gogledd o Ewrop, Asia a Gogledd America.

Yn y rhan fwyaf o'r ardaloedd lle mae'n nythu, mae'r boda tinwyn yn aderyn mudol, ond mewn rhai gwledydd lle nad yw'r gaeafau mor oer, megis Ffrainc ac Ynysoedd Prydain mae'n aros trwy'r flwyddyn. Mae'n nythu ar dir agored, yn aml ar yr ucheldiroedd. Ar lawr y mae'n adeiladu'r nyth, ac mae'n dodwy o bedwar i chwech wy.

Dosbarthiad y boda tinwyn
*Circus cyaneus*
Mae'r ceiliog yn aderyn hawdd ei adnabod, gyda'r rhan fwyaf o'r plu yn llwyd ay y cefn a rhan uchaf yr adenydd a blaen yr adenydd yn ddu, gyda darn gwyn uwchben y gynffon. Brown yw lliw yr iâr, ond gyda'r darn gwyn uwchben y gynffon sy'n rhoi ei enw i'r aderyn. Gellir ei weld yn aml yn hedfan yn isel dros dir agored gan ddav yr adenydd mewn ffurf V. Eu brif fwyd yw mamaliaid bychain ac adar.

Gan fod y boda tinwyn yn aml yn nythu ar rostiroedd gyda grug sy'n cael eu defnyddio ar gyfer saethu'r grugiar, a bod yr aderyn weithiau'n bwyta grugieir ieuanc, mae yn aml yn cael ei saethu gan giperiaid, er bod deddfau yn ei warchod yn y rhan fwyaf o wledydd. Efallai oherwydd hyn, nid yw'n aderyn cyffredin iawn. Mae tua 40 - 50 pâr yn nythu yng Nghymru, ac mae'r nifer wedi cynyddu yn ddiweddar.