recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Nofel gyfoes gan Gareth Miles yw ***Cuddwas*** a gyhoeddwyd yn 2015 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Nofel gyfoes am aelod o'r Gwasanaethau Cudd yn ymdreiddio i fudiad gwleidyddol yng ngorllewin Cymru.

Adolygiad gan Llinos Griffin ar wefan Gwales
--------------------------------------------

Aiff y nofel hon â’r darllenydd y tu ôl i waliau byd y cuddwas Elwyn Lloyd-Williams wrth iddo geisio mynd at wraidd erchylltra gangsters y Costa del Crime ac yna derfysgwyr Gwlad y Basg. Ond wrth blymio i ddyfnderoedd y cylchoedd hyn, mae'r awdur wedi creu darlun eang o fywyd un gŵr, neu’n hytrach fywydau un gŵr, yn yr achos hwn. 

Mae cwestiynau'n codi. Mae cymhlethdodau ym mhobman. Yn y nofel hon, nid dim ond stori un dyn sydd yma, ond yn hytrach ddarlun ar ôl darlun o gymhlethdodau diwylliannol a hynny o’r dechrau un wrth i ni ddod i adnabod Elwyn a’r Cymry Cymraeg sydd yn deulu iddo. Dydi Cymru ddim yn ddigon i Elwyn, ond mae ei famwlad yn y cefndir wrth iddo ‘fagu hyder y Saeson’, llwyddo yn ei yrfa yn y Met a dod yn ysbïwr ar y cyfandir. Mae ei berthynas â'i deulu yn dioddef – boed hynny gyda'i wraig neu ei rieni. Oes modd dod o hyd i ryddid personol yn y fath fyd? Mae rhyw lun o dawelwch yng Nghymru, ond ydi ei waith gyda throseddwyr ffiaidd a ‘ffanatigiaid sosiopathig’ Sbaen yn rhywbeth y mae modd dianc rhagddo?

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ; Gwefan Gwales; Cyngor Llyfrau Cymru; adalwyd 1 Awst 2017
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart mawr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau mawr**; yr enw Saesneg yw *Great Dart*, a'r enw gwyddonol yw *Agrotis crassa*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart mawr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cennog prin**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cenogion prin**; yr enw Saesneg yw *Scarce Merveille du Jour*, a'r enw gwyddonol yw *Moma alpium*.

Chwiler
Darlun o lyfr John Curtis: British Entomology Cyfrol 5
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cennog prin yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
**Cenedlaetholdeb Basgaidd** yw'r mudiad sy'n anelu at annibyniaeth i Wlad y Basg (*Euskal Herria*), tiriogaeth sydd ar hyn o bryd wedi ei rhannu rhwng Sbaen a Ffrainc.

Ceir gwreiddiau cenedlaetholdeb Basgaidd yn y mudiad Carlaidd, a'r deddfau a basiwyd rhwng 1839 a 1876, oedd yn dileu rhannau o'r siarteri a adnabyddir fel *fuero*, siarteri oedd yn rhoi hawliau arbennig i'r Basgiaid.

Yn ystod y 19g, roedd y mudiad *Fuerista* yn ymgyrchu i gadw system y fueros mewn bodolaeth, yn erbyn ymdrechion llywodraeth Madrid i ganoli. Prif ideolegydd cenedlaetholdeb Basgaidd gynnar oedd Sabino Arana, sylfaenydd Plaid Genedlaethol Gwlad y Basg (PNV).

Yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen, ochrodd y Basgiaid gyda'r Weriniaeth, a chrewyd llywodraeth ymreolaethol Fasgaidd yn Hydref 1936 gyda José Antonio Aguirre (PNV) fel *Lehendakari* (Arlywydd). Fodd bynnag, yn 1937 bu raid i fyddin y Basgiaid ildio i fyddin Fransisco Franco. Dechreuodd cyfnod lle gwaherddid defnyddio Basgeg yn gyhoeddus. Yn 1959, ffurfiwyd grŵp milwriaethus ETA, oedd ag ideoleg Farcsaidd.

Wedi i ddemocratiaeth ddychwelyd i Sbaen yn 1978, cafodd Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg (*Euskadi*), sy'n cynnwys tair talaith orllewinol Gwlad y Basg yn Sbaen, fesur helaeth o ymreolaeth, gyda'i heddlu ei hun a'r hawl i godi ei threthi ei hun. Y PNV yw'r blaid fwyaf yn y senedd.

Mudiadau cenedlaethol Basgaidd
------------------------------

* Acción Nacionalista Vasca, plaid adain-chwith
* Aralar, plaid adain-chwith
* Askatasuna, yn cefnogi carcharorion ETA
* Batasuna, plaid adain-chwith; gwaherddir yn Sbaen oherwydd cysylltiadau ag ETA
* Batzarre
* Comunión Nacionalista Vasca, cyn-blaid
* ELA-STV, undeb llafur
* Enbata
* ETA, mudiad milwriaethus
* Etxerat, yn cefnogi carcharorion gwleidyddol Basgaidd
* Euskadiko Ezkerra, cyn-blaid adain chwith
* Euskal Ezkerra, mudiad wedi hollti o Euskadiko Ezkerra.
* Eusko Alkartasuna, plaid chwith-ganolig
* ESAIT, mudiad chwaraeon
* Gazte Abertzaleak, mudiad ieuenctid y blaid Eusko Alkartasuna
* Gestoras pro-Amnistía, yn cefnogi carcharorion ETA .
* Herria 2000 Eliza, mudiad Gatholig
* Ikasle Abertzaleak, mudiad myfyrwyr
* Iparretarrak, mudiad milwriaethus yn rhan Ffrengig Gwlad y Basg
* LAB, undeb llafur
* Nafarroa Bai, clymblaid genedlaetholgar yn Nafarroa
* Partido Nacionalista Vasco (PNV), y blaid genedlaethol fwyaf
* Senideak, perthnasau carcharorion ETA
* Segi, mudiad ieuenctid Batasuna
* Udalbiltza, undeb o gynghorwyr lleol
* Zutik, plaid adain chwith

Gweler hefyd
------------

* Herriko taberna, tafarnau'r mudiad abertzale, sef cenedlaetholwyr adain chwith Gwlad y Basg
Mae **Craig Wen a Chors Castell** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1968 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 22.05 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cwm Cynfal**, lle llifa Afon Cynfal ger Maentwrog, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1971 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 21.8 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart smotiau sgwar**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau smotiau sgwar**; yr enw Saesneg yw *Square-spot Dart*, a'r enw gwyddonol yw *Euxoa obelisca*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart smotiau sgwar yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Craig Portas** yn gopa mynydd a geir yng Nghadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH801141. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 552 m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 605 metr (1985 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart gwynresog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau gwynresog**; yr enw Saesneg yw *White-line Dart*, a'r enw gwyddonol yw *Euxoa tritici*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart gwynresog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
*Y Gwanwyn* (1873), darlun olew gan Pierre Auguste Cot
Y symbol fyd-eang am gariad.
Emosiwn cryf a deimlir mewn perthynas â pherson arall ydy **cariad**. Mae'n rhinwedd sydd mewn athroniaeth yn cynrychioli daioni, trugaredd a gofal yr hil ddynol. Ceir cariad mam at ei phlentyn a cheir cariad mab at ferch neu gariad person at ei gyd-ddyn a sawl math arall o gariad. Yn y cyd-destun crefyddol, mae cariad yn sail ein bodolaeth ("Duw cariad yw"), ac yn sail i bob Gorchymyn dwyfol: "Câr dy gymydog fel ti dy hun." I'r bardd, mae cariad yn deimlad rhamantus, fel arfer, sy'n atyniad cryf na ellir ei dorri.

Yn y Saesneg, fodd bynnag, defnyddir y gair yn llawer mwy rhydd gan gyfeirio at bethau materol neu anifeiliaid yn ogystal ag at berson e.e. "I love my cat", "I loved that meal".

Pan fo'r cariad yn ysgogi chwant cnawdol yn y person, defnyddir y term "serch" ac ystyrir y gwahaniaeth hwn yn bwysig gan rai megis Saunders Lewis yn ei ddramâu e.e. Siwan (drama).

Hen Benillion
-------------

Ceir nifer o hen benillion yn Gymraeg am gariad a cholli cariad. Defnyddir llawer ohonynt, bellach, ar gardiau Dydd Santes Dwynwen:

Llun y delyn, llun y tannau,
Llun cyweirgorn aur yn droeau:
Dan ei fysedd, O na fuasai
Llun fy nghalon union innau!
Maen' hw'n dwedyd y ffordd yma
Nad oes dim mor oer â'r eira;
Rhois ychydig yn fy mynwes,
Clwyn yr eira gwyn yn gynnes.

Gweler hefyd
------------

* Eros - duw cariad y Groegwyr
* Paraffilia - pan fo'r ochr erotig yn gryfach na'r rhan rhamantus
* Caru ar y gwely - hen draddodiad Cymreig
* Aphrodite - Duwies Roegaidd cariad

Chwiliwch am ***cariad***  
yn Wiciadur.
Mae **Craig y Castell** yn gopa mynydd a geir yng Nghadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH697161. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 168 m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 321 metr (1053 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Cwm Cydfin** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.37 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Craig wrth droed Pumlumon Fawr ar ochr ffordd yr A44, ger Eisteddfa Gurig, Ceredigion, yw **Craig Elvis** sydd â graffito arni yn darllen "ELVIS".

Un noson Mehefin ym 1962, John Hefin a David Meredith a baentiodd y gair "ELIS" yn goch ar gefndir gwyrdd i gefnogi Islwyn Ffowc Elis, ymgeisydd Plaid Cymru yn is-etholiad Sir Drefaldwyn. Ychydig o ddyddiau'n hwyrach cafodd y gair ei addasu i fod yn "ELVIS". Tybir taw un o selogion y canwr Americanaidd Elvis Presley a wnaeth, ac yn ôl y sôn roedd Islwyn Ffowc yn ddigon bodlon i gael ei enw ar yr un llwyfan â Brenin y Canu Roc. Erbyn heddiw mae'r graig yn cael ei hystyried yn deyrnged genedlaethol Cymru i Elvis Presley.

Paentiodd yr arlunydd Wynne Melville Jones ddarlun o Eisteddfa Gurig a'r graig. Cafodd copi ohono ei gyflwyno i gasgliad Graceland, hen gartref Presley sydd bellach yn amgueddfa ac archifdy iddo.

Gweler hefyd
------------

* Cofiwch Dryweryn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Galw am 'adfer' craig Elvis". BBC. 31 Ionawr 2005. Cyrchwyd 20 Tachwedd 2012.
2. 1 2  "Teyrnged i Elvis ar ei ffordd o Gymru i Graceland". BBC. 26 Mai 2016. Cyrchwyd 18 Gorffennaf 2016.
Mewn geometreg Ewclidaidd, **cylch** yw'r set o bwyntiau mewn plân sydd at bellter penodol, y *radiws*, o rhyw bwynt penodol, y *canolbwynt*. Mae'n enghraifft o drawstoriad conig. Dywedir fod cylch yn gromlin caeedig syml; mae'n rhannu'r plân yn ddwy ran, yr allanol a'r mewnol. Weithiau, fe ddefnyddir y gair *cylch* i olygu'r arwynebedd mewnol, ac yna fe gelwir y cylch (yn ein hystyr ni) yn *gylchedd*, yn *gylchyn*, neu'n *berimedr*. Fel arfer, fodd bynnag, mae *cylchedd* a.y.b. yn cyfeirio at hyd y cylch, ac fe gelwir yr arwynebedd mewnol yn *ddisg*.

Diffiniadau Mathemategol
------------------------

Lle mae gennym system *x* - *y* o gyfesurynnau Cartesaidd, y cylch â chanolbwynt (*a*, *b*) a radiws *r* yw'r set o bwyntiau (*x*,*y*) sy'n bodloni

{\displaystyle \left(x-a\right)^{2}+\left(y-b\right)^{2}=r^{2}.}
Os mai (0, 0) yw'r canolbwynt, yna gellir symleiddio fel a ganlyn:

{\displaystyle x^{2}+y^{2}=r^{2}\ }
Mewn cyfesurynnau parametrig, gellir mynegi (*x*, *y*) fel:

{\displaystyle x=a+r\cos t\ }
{\displaystyle y=b+r\sin t\ }
Graddiant cromlin cylch at bwynt (*x*, *y*) arno (gan gymryd mai (0, 0) yw'r canolbwynt) yw:

{\displaystyle y'=-{\frac {x}{y}}.}
Yn y plân cymhlyg, hafaliad cylch sydd a'i ganolbwynt at {\displaystyle c} a radiws {\displaystyle r} yw {\displaystyle |z-c|^{2}=r^{2}\ }. Gan fod {\displaystyle |z-c|^{2}=z{\overline {z}}-{\overline {c}}z-c{\overline {z}}+c{\overline {c}}}, gelwir {\displaystyle pz{\overline {z}}+gz+{\overline {gz}}=q} (lle mae *p* a *q* yn real, ac *g* yn gymhlyg) weithiau yn *gyffredinoliad o gylch*. Noder nad yw pob cyffredinoliad o gylch yn gylch!

Fformwlâu defnyddiol
--------------------

* Hyd cylchedd cylch = {\displaystyle 2\pi \times r.}
* Arwynebedd cylch = {\displaystyle \pi \times r^{2}.}

Lle π yn dynodi'r cysonyn pi.

Chwiliwch am ***cylch***  
yn Wiciadur.
Mae **Cwm Doethie a Mynydd Mallaen**, sy'n cynnwys cwm Afon Doethie a Mynydd Mallaen yng ngogledd Sir Gaerfyrddin, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6153.59 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Cwm Cyffog** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 03 Gorffennaf 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 17.29 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Roedd **Curigwen Lewis** (1 Tachwedd 1905 – 17 Chwefror 1992) yn actores o Gymraes.

Cafodd ei geni yn Llandrindod, fel Martha Curigwen Lewis. Ym 1939 priododd yr actor Andrew Cruickshank. Roedd ganddyn nhw ddau o blant

Ymddangosodd Lewis gyda Chwmni Repertory Birmingham a Chwmni Old Vic.

Ymddangosodd ar y teledu yn *Choir Practice* (1949) a *Pride and Prejudice* (1938). Yn y ffilm 1954 *John Wesley*, chwaraeodd hi rôl Susanna Wesley, mam John a Charles Wesley. Ym 1949, chwaraeodd ran flaenllaw Bathsheba Everdene yn *Far From the Madding Crowd*, rhaglen radio BBC.

Bu farw yn San Steffan, Llundain.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "A Forgotten Radnorian - Curigwen Lewis". *Radnorian*. 22 February 2009. Cyrchwyd 23 Ebrill 2017.
2. ↑  "Curigwen Lewis". *Omnilexica.com*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-03-25. Cyrchwyd 23 Ebrill 2017.
3. ↑  "A Forgotten Radnorian-Curigwen Lewis". *Tredelyn Blogspot*. Cyrchwyd 23 Ebrill 2017.
4. ↑  "Curigwen Lewis in 'FAR FROM THE MADDING CROWD'". *BBC Genome*. Cyrchwyd 23 Ebrill 2017.
Potel o ddant y llew a chacamwciBotel o bop dant y llew a chacamwci
Mae **dant y llew a chacamwci** yn ddiod sydd wedi ei hyfed yn Ynysoedd Prydain ers yr Oesoedd Canol. Yn wreiddiol roedd yn fath o fedd ysgafn, ond dros y blynyddoedd mae wedi esblygu'n ddiod feddal garbonedig sydd ar gael yn fasnachol heddiw.  Yn draddodiadol cafodd ei wneud o wreiddiau dant y llew (*Taraxacum officinale*) a chacamwci (*Arctium lappa*) wedi ei eplesu. Credir bod y ddau blanhigyn yn fuddiol at yr iau.

Hanes
-----

Mae dant y llew a chacamwci yn rhannu'i darddiad hanesyddol gyda nifer o ddiodydd a wnaed yn wreiddiol o ddarnau gwraidd wedi eu heplesu’n ysgafn, megis *cwrw gwraidd* a *sarsaparilla*, yn bennaf oherwydd budd iechyd honedig.

Yn ddiweddar (2017), mae dant y llew a chacamwci wedi gweld cynnydd mewn poblogrwydd ar ôl cyfnod o werthu gwael.

Cynhwysion
----------

Mae "dant y llew a chacamwci" yn debygol o gynnwys nifer o gynhwysion sydd yn gyffredin i ddiodydd tebyg gan gynnwys dŵr carbonedig, melysyddion, lliwiau, asid ffosfforig o bosibl, asid sitrig yn ogystal â rhin dant y llew a chacamwci i roi blas naturiol.

* Dant y llew
* Cacamwci

Efelychiadau ac amrywiadau
--------------------------

Mae'r ddiod "dant y llew a chacamwci" sydd ar werth mewn nifer o siopau bellach, yn anaml yn cynnwys unrhyw gynhwysyn sy’n deillio o blanhigyn. Mae'r diodydd sy’n cael eu manwerthu yn aml yn ddŵr carbonedig, sy'n cynnwys melysyddion artiffisial a chyflasynnau. Mae rhai archfarchnadoedd yn gwerthu'r ddiod gyda "rhin planhigion go iawn" sydd yn rhoi blas mwy ffyddlon na'r rhai a wnaed gyda chyflasynnau artiffisial.

Mae Fentimans, cwmni diodydd botanegol o Hexham yn gwerthu'r hyn maent yn hysbysu i fod yn *atgynhyrchiad ffyddlon o'r ddiod dant y llew a chacamwci gwreiddiol* sydd yn cynnwys darnau go iawn o’r planhigion (er taw ei brif gynhwysion yw siwgr a sudd gellyg).

Mae'r olaf o dafarnau dirwest gwreiddiol y DU, *Fitzpatrick's* yn Rawtenstall, a agorodd ym 1890, yn dal i gynhyrchu ei dant y llew a chacamwci i rysáit gwreiddiol a ddygwyd drosodd o'r Iwerddon ar ddiwedd y 19g.

Mewn diwylliant poblogaidd
--------------------------

Ar y rhaglen sesiynau acwstig *Spin* dywedodd Alex Turner, prif leisydd y grŵp  Arctic Monkeys bod y gân ar eu halbwm "*Suck it and See*" wedi ei ysbrydoli gan y blas a’r teimlad ceir wrth yfed can o bop dant y Llew a chacamwci.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Lewis-Stempel, John (2010), The Wild Life, Black Swan, ISBN 978-0-5527-7460-4
2. ↑  Organic foodee
3. ↑  AG Barr D'nB
4. ↑  gwefan Fentiman's adalwyd 7 Ebrill 2017
5. ↑  *Rawtenstall raises the bar* adalwyd 7 Ebrill 2017
6. ↑  Alex Turner - Suck It And See ar YouTube
Fideo o gôr plant yn canu'r anthem.
Cyfansoddwyd geiriau'r gân ***Cenwch y Clychau i Dewi*** a adnabyddir hefyd fel ***Anthem Gŵyl Ddewi*** gan Gwenno Dafydd rhwng 2005 a pherfformiwyd hi gyntaf yng Ngorymdaith Genedlaethol Gŵyl Dewi, 2006 gan Gwenno a Heulwen Thomas a gyfansoddod yr alaw. Dim ond pennill a chytgan yn Gymraeg a Saesneg oedd y gan bryd hynny ond erbyn y flwyddyn dilynol, roedd y gân wedi'i gorffen.

Yng Ngorymdaith Genedlaethol Gŵyl Dewi 2007 canwyd hi ar ddechrau'r orymdaith gan ddisgyblion Ysgol Gymraeg Treganna ac ar ddiwedd yr orymdaith gan Ysgol Gynradd Mountstuart, Bae Caerdydd a Gwenno wrth yr Amgueddfa Genedlaethol ym Mharc Cathays. Yn dilyn hyn, lluniwyd Baner Sir Benfro i'w chludo ar flaen yr orymdaith.

Recordiwyd y gân gyntaf ym mis Tachwedd 2007 gan blant Ysgol Penygarth yn yr ysgol gan James Clarke o ‘Ty Cerdd’ (Stiwdio recordio sydd yn rhan o Ganolfan y Mileniwm) gyda Heulwen Thomas yn cyfeilio a chafodd ei lansio yn y Cynulliad ar y 31ain o Ionawr 2008 gan Y Llywydd, yr Arglwydd Dafydd Elis Thomas, ym mhresenoldeb Arglwydd Faer Caerdydd, Y Cynghorydd Gill Bird.

Yn dilyn hyn, fe gomisiynwyd Eilir Owen Griffiths, enillydd Medal Aur y Cyfansoddwyr yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2008, i wneud 3 threfniant i Gôr Cymysg, Côr Meibion a Chôr Merched ac fe gafodd y fersiynau yma i gyd eu lansio ar 5ed o Chwefror 2009 gan Bryn Terfel a Tim Rhys Evans (Arweinydd ‘Only Men Aloud’).

Y geiriau agoriadol
-------------------

Dewr a doeth ydoedd Dewi  

Ei ddwylo yn iacháu  

Gwnaeth ef y pethau bychain  

Daioni r’oedd e’n hau  

(Felly) Dathlwch y dydd i ‘Dewi’  

Arwr y Cymry i gyd  

Heidiwch i’r cwch fel gwenyn  

Ble bynnag yn y byd  

  

*Cytgan*  

Cenwch y clychau i ‘Dewi’  

Cenwch nhw mewn coffâd  

Cenwch y clychau yn uwch ac yn uwch  

Cenwch nhw ar hyd y wlad.

Gweler hefyd
------------

* Parêd Gŵyl Dewi Aberystwyth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan Gorymdaith Genedlaethol Gŵyl Dewi". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-03-03. Cyrchwyd 2012-08-04.
Mae **Catarina Lorenzo** (ganwyd tua 2006 / 2007) yn ymgyrchydd hinsawdd o Salvador, Bahia, Brasil.

Magwraeth
---------

Ganwyd Lorenzo i rieni, neiniau a theidiau oedd hefyd yn ymgyrchwyr dros gyfiawnder amgylcheddol. Fe’i magwyd mewn cartref ble roedd cymryd rhan mewn streiciau ar gyfer amddiffyn afonydd a choedwigoedd a syrffio yn normal.

Gweithredu
----------

Ar 23 Medi 2019, ffeiliodd hi a 15 o blant eraill gan gynnwys Greta Thunberg, Alexandria Villaseñor, Ayakha Melithafa, a Carl Smith gwyn gerbron Pwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn i brotestio oherwydd diffyg gweithredu gan y llywodraeth ar yr argyfwng newid hinsawdd. Yn benodol, mae'r gŵyn yn honni bod pum gwlad, sef yr Ariannin, Brasil, Ffrainc, yr Almaen a Thwrci, wedi methu â chyflawni eu haddewidion yn unol â Chytundeb Paris.

Yn ddiweddar, ymunodd â *Greenkingdom*, mudiad amgylcheddol ieuenctid, lle mae'n gweithio fel cydlynydd pennod Brasil. Ymuinodd gydag amgylcheddwr 14 oed o India a Sameer Yasin, sylfaenydd y mudiad ieuenctid.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "#ChildrenVsClimateCrisis". *childrenvsclimatecrisis.org*. Cyrchwyd 2019-09-23.
2. ↑   (yn en) *Catarina Lorenzo | My activist story, and how we can ALL make a change*, adalwyd 2021-04-20
3. ↑   (yn en) *Catarina Lorenzo, Brazil, Climate Activist*, adalwyd 2021-04-20
4. ↑  "Greta and 15 Kids Just Claimed Their Climate Rights at the UN". *Earthjustice* (yn Saesneg). 2019-09-23. Cyrchwyd 2019-09-23.
5. ↑  "UN Thunberg". *www.bta.bg* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2019-09-23.
Mae **Craig Cwm Amarch** yn gopa mynydd a geir yng Nghadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth.

Uchder
------

Uchder y copa o lefel y môr ydy 791 metr (2595 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 712m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills".

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]
Ffilm gomedi am gerddoriaeth gan y cyfarwyddwr Karl Ritter yw ***Capriccio*** a gyhoeddwyd yn 1938. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Capriccio*** ac fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen a'r Almaen Natsïaidd; y cwmni cynhyrchu oedd Universum Film AG. Lleolwyd y stori yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Felix Lützkendorf a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Alois Melichar. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Lilian Harvey, Viktor Staal, Paul Kemp, Paul Dahlke, Aribert Wäscher, Ursula Deinert, Kate Kühl, Josef Dahmen, Margot Hoepfner a Hedi Höpfner. Mae'r ffilm *Capriccio (ffilm o 1938)* yn 99 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1938. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Bringing Up Baby* sef ffilm gomedi Americanaidd gan Howard Hawks. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Günther Anders oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Gottfried Ritter sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Karl Ritter ar 7 Tachwedd 1888 yn Würzburg a bu farw yn Buenos Aires ar 27 Mai 2014.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Karl Ritter nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Besatzung Dora |  | yr Almaen | Almaeneg | 1943-01-01 |
| Capriccio |  | yr Almaen Natsïaiddyr Almaen | Almaeneg | 1938-01-01 |
| Gpu |  | yr Almaen | Almaeneg | 1942-01-01 |
| Kadetten |  | yr Almaen | Almaeneg | 1939-09-05 |
| Patrioten |  | yr Almaen | Almaeneg | 1937-01-01 |
| Pour Le Mérite |  | yr Almaen | Almaeneg | 1938-01-01 |
| Sommernächte |  | yr Almaen | Almaeneg | 1944-01-01 |
| Stukas |  | yr Almaen | Almaeneg | 1941-01-01 |
| *The Traitor* |  | yr Almaen | Almaeneg | 1936-01-01 |
| Weiber-Regiment |  | yr Almaen Natsïaidd | Almaeneg | 1936-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Genre:. dyddiad cyrchiad: 21 Mai 2016.. dyddiad cyrchiad: 21 Mai 2016.
2. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. dyddiad cyrchiad: 21 Mai 2016.
3. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 21 Mai 2016.
Gofyniad yn y gyfraith sifil a chyfraith trosedd yw **datgelu tystiolaeth**. Mae datgelu yn y gyfraith sifil, y cyfeirid ato gynt fel darganfod, wedi cael ei ddisgrifio fel 'gosod cardiau ar y bwrdd wyneb i fyny' (*putting your cards face up on the table*), per Syr John Donaldson yn Davies v Eli Lilly & Co [1997] 1 All ER 801.

Mae'r broses yn cael ei rheoli gan y Rheolau Trefniadaeth Sifil ac mae gorfodaeth i ddatgelu yn gallu codi cyn bod unrhyw achos llys yn dechrau. Cafodd y rheolau sy'n ymwneud â datgelu mewn cysylltiad â'r broses droseddol eu newid gan Ddeddf Cyfiawnder Troseddol 2003 ac maent yn cynnwys proses dri cham. Yr erlyniad sy'n gyfrifol am wneud y datgelu cyntaf. Ar ôl hynny, mae'n ofynnol i'r amddiffyniad ddarparu datganiad amddiffyn sy'n crynhoi natur amddiffyniad y cyhuddedig, unrhyw faterion lle ceir anghytuno ynghylch ffeithiau, ac unrhyw bwynt cyfreithiol y gellid ei godi. Mae'r trydydd cam yn gofyn datgelu pellach gan yr erlyniad - mae'n ei gwneud yn ofynnol i'r erlyniad ddatgelu unrhyw ddeunyddiau a allai danseilio achos yr erlyniad. Nid yw'r rheolau presennol yn gofyn bod unrhyw ddatgelu gan yr erlyniad nes bod y diffynnydd wedi pledio'n ddieuog ac efallai y byddai'n fuddiol petai'r cyfryw ddatgelu yn digwydd cyn i ble gael ei gofnodi.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Termau Iaith Uwch". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-07-29. Cyrchwyd 2017-03-29.
*Gweler hefyd: Datganoli Cymru*

Adeilad y Senedd yng Nghaerdydd, cartref Senedd Cymru.
Mae **Datganoli**, **hunanlywodraeth** neu **ymreolaeth** yn broses o fod llywodraeth ganolog gwladwriaeth yn rhoi grym dros rai materion i lywodraeth ar lefel cenedl, talaith neu diriogaeth arall, ac yn gwneud hynny trwy ddeddfwriaeth. Yn wahanol i ffederaliaeth, mae'r wladwriaeth ganolog yn cadw'r hawl i dynnu'r pwerau hyn yn ôl iddi ei hun os dymuna. Mewn system ffederal mae hawliau'r unedau islaw'r wladwriaeth ganolog wedi ei diogelu yn gyfansoddiadol.

Y Deyrnas Unedig
----------------

Bu mudiadau ymreolaethol yn Iwerddon, yr Alban a Chymru yn y 19g. Roedd y mudiad yn Iwerddon yn llawer cryfach na'r lleill, gyda'r Blaid Seneddol Wyddelig dan Charles Stewart Parnell ac eraill yn ymdrechu am ymreolaeth i Iwerddon o fewn y Deyrnas Unedig. Yn dilyn Gwrthryfel y Pasg yn 1916, newidiodd yr hinsawdd wleidyddol yn Iwerddon, a daeth arweiniad y mudiad cenedlaethol i ddwylo Sinn Féin, oedd yn ymdrechu am annibyniaeth oddi wrth y Deyrnas Unedig yn hytrach nag ymreolaeth o'i mewn. Daeth y rhan fwyaf o Iwerddon yn wlad annibynnol yn 1922, ond parhaodd Gogledd Iwerddon yn rhan o'r Deyrnas Unedig gyda senedd ddatganoledig. Dilewyd y senedd yma yn 1973 ond crewyd cynulliad newydd i Ogledd Iwerddon yn 1998. Yng Nghymru, bu'r mudiad Cymru Fydd yn weithgar am gyfnod.

Gyda thŵf cenedlaetholdeb yn yr Alban a Chymru yn ail hanner yr 20g yn symbyliad, cynhaliwyd refferendwm ar ddatganoli grym i'r ddwy wlad ym mis Mawrth 1979. Cafwyd mwyafrif mawr yn erbyn datganoli yng Nghymru, tra yn yr Alban roedd mwyafrif bychan o'i blaid, ond dim digon i wneud datganoli yn weithredol. Arweinwyr yr ymgyrch yn erbyn datganoli oedd: Leo Abse, Neil Kinnock, Donald Anderson, Ioan Evans ac Ifor Davies.

Yn mis Medi 1997 cafwyd refferendwm arall, a'r tro hwn cafwyd pleidlais o blaid datganoli yn y ddwy wlad. Sefydlwyd Senedd yr Alban a Chynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999. Yn Lloegr mae gan ddinas Llundain gynulliad datganoledig, ond mewn refferendwm ar greu cynulliad i ogledd-ddwyrain Lloegr yn 2004, roedd mwyafrif mawr yn erbyn, a gohiriwyd unrhyw ystyriaeth bellach o'r mater. Mae peth galw am senedd ddatganoledig i Loegr fel uned. Yn 2001 cyflwynodd Mebyon Kernow ddeiseb gyda 50,000 o enwau yn galw am ddatganoli grym i Gernyw.

Datganoli mewn gwledydd eraill
------------------------------

Palas y Generalitat, Barcelona. Y Generalitat yw llywodraeth ddatganoledig Catalonia.
Mewn rhannau eraill o Ewrop, ceir trefn ddatganoledig yn Sbaen, lle mae 17 o Gymunedau Ymreolaethol a dwy Ddinas Ymreolaethol, a hefyd yn yr Eidal. Mae'r drefn mewn gwledydd megis yr Almaen a'r Swistir yn esiamplau o ffederaliaeth yn hytrach na datganoli, ac felly hefyd wledydd megis yr Unol Daleithiau.

Gweler hefyd
------------

* Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru
* Refferendwm Datganoli i Gymru, 1979‎
* Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Hafina Clwyd, *Rhywbeth Bob Dydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 2008), t.121.
Yn y gyfraith Wyddelig hynafol a chanoloesol, alltud o'i wlad ei hun yn byw yn nhiriogaeth un o *túathe* (llwythau) niferus Iwerddon oedd ***cú glas*** (Gwyddeleg, ynganer fel 'ci glas', ystyr: 'ci llwyd').

Yn yr Iwerddon gynnar, roedd y *túath* yn cael ei drefnu ar batrwm hierarchaidd, gyda phob gradd yn y gymdeithas yn perthyn i'w lle yn ôl y gyfraith. Roedd rhywun nad oedd yn aelod o'r *túath* yn "estronwr" (*deorad*) gyda breintiau cyfyngedig. Weithiau byddai alltud o deyrnas neu wlad arall yn aros yn nheyrnas y *túath*: *cú glas* oedd yr enw cyfreithiol am yr alltudion hyn.

"Alltud o wlad dramor" yw'r diffiniad o'r term *cú glas* a geir mewn glos i destun cyfraith sy'n dyddio o'r 9g. Mae'r gyfraith Wyddelig yn canolbwyntio ar statws cyfreithiol *cú glas* mewn canlyniad iddo briodi merch a oedd yn aelod o'r *túatha*. Doedd ganddo ddim statws ynddo ei hun; roedd hynny'n dibynnu ar "gwerth anrhydedd" (wynebwerth Cyfraith Hywel) ei wraig a'i theulu. Os oedd teulu ei wraig yn ei dderbyn roedd ganddo statws yn ei henw hi, sef hanner ei "gwerth anrhydedd" hi. Ni allai wneud cytundebau cyfreithiol ond yn ei henw hi a hi oedd yn gyfrifol amdano yn ôl y gyfraith. Pe baent yn cael plant, y wraig a'i theulu oedd yn gyfrifol drostynt.

Ffynhonnell
-----------

* Fergus Kelly, *A Guide to Early Irish Law* (Dulyn, 1988; argraffiad newydd 2003), tud. 6.

Gweler hefyd
------------

* Alltud (Cyfraith Hywel)
Y **cywydd** oedd un o fesurau mwyaf poblogaidd y beirdd ar ddiwedd yr Oesoedd Canol, cymaint felly fel y cyfeirir at Feirdd yr Uchelwyr fel "Y Cywyddwyr" yn draddodiadol. Mae'r cywydd yn aros yn un o'r mesurau Cerdd Dafod mwyaf poblogaidd heddiw.

Yn ei hanfod, cwpled o ddwy linell saith sillaf yr un yw'r cywydd. Addurnir y cwpledi â'r gynghanedd.

Dafydd ap Gwilym, un o arloeswyr y cywydd (cerflun yn Neuadd Dinas Caerdydd)
Daw'r cywydd i'r golwg yng ngwaith y beirdd yn hanner cyntaf y 14g. Does dim enghraifft o'r mesur yng ngwaith Beirdd y Tywysogion, ond ni ellir profi na dadbrofi nad oedd yn bodoli ar ryw ffurf fel un o fesurau'r Glêr (beirdd isradd) cyn y 14g. Mae Thomas Parry yn damcaniaethu y cafodd un o fesurau poblogaidd y Glêr a adweinir fel y traethodl ei gywreinio a'i ddatblygu i ffurfio'r cywydd ar ddechrau'r 14g.

Yng Ngramadeg Einion Offeiriad (tua 1330?) dywedir fod pedwar math o gywydd:

* Awdl-Gywydd, hen fesur
* Cywydd Deuair Hirion, y ffurf sy'n fwyaf adnabyddus o lawer heddiw; hoff fesur Beirdd yr Uchelwyr
* Cywydd deuair fyrion
* Cywydd llosgyrnog

Ymhlith meistri mawr y cywydd yn yr Oesoedd Canol gellid crybwyll Dafydd ap Gwilym a Llywelyn Goch ap Meurig Hen, dau o'r arloeswyr cynnar, a Gruffudd Gryg a Iolo Goch; Guto'r Glyn, Dafydd Nanmor a Lewys Glyn Cothi yn y ganrif olynol; a Tudur Aled, Lewys Môn a Wiliam Llŷn yn yr 16g.

Cafwyd adfywiad ar y cywydd yn y 18g, diolch yn bennaf i waith beirdd fel Goronwy Owen a Lewis Morris. Roedd Iolo Morgannwg yn medru cyfansoddi cywyddau campus yn ogystal, er iddo dadogi nifer ohonynt ar feirdd canoloesol fel Dafydd ap Gwilym. Er i'r cywydd golli allan i'r awdl eisteddfodol a'r canu telynegol newydd yn y 19g, adenillodd ei fri yn yr 20g ac mae'n aros yn fesur poblogaidd gan y beirdd caeth cyfoes. Mae'n un o fesurau awdl gosod y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Llyfryddiaeth
-------------

* Aneirin Talfan Davies (gol.), *Englynion a Chywyddau* (Llyfrau'r Dryw). Ceir traethawd byr ond pwysig gan Thomas Parry ar hanes y cywydd.
* Donald Evans (gol.), *Y Flodeugerdd o Gywyddau* (1981)
* Iwan Llwyd a Myrddin ap Dafydd (gol.), *Cywyddau Cyhoeddus* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cliradain clustog Fair**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **cliradenydd clustog Fair**; yr enw Saesneg yw *Thrift Clearwing*, a'r enw gwyddonol yw *Pyropteron muscaeforme* neu *Synansphecia muscaeformis*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cliradain clustog Fair yn lindysyn sydd yn bwydo tu fewn i wreiddiau a choesynnau clustog Fair, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Pyropteron muscaeforme***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Checklist of the Sesiidae of the world (Lepidoptera: Ditrysia)
2. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
3. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwleidydd Tsieineaidd oedd **Chen Xitong** (10 Mehefin 1930 – 2 Mehefin 2013) oedd yn Faer Beijing o 1983 hyd 1993.

Ganwyd yn Sichuan ac astudiodd lenyddiaeth Tsieineeg ym Mhrifysgol Pecin. Ymunodd â'r Blaid Gomiwnyddol ym 1949. Roedd Chen yn faer y brifddinas Beijing yn ystod protestiadau Sgwâr Tiananmen ym 1989. Yn ôl nifer, gan gynnwys y Prif Weinidog Li Peng ac Ysgrifennydd Cyffredinol y Blaid Gomiwnyddol Zhao Ziyang, roedd Chen yn allweddol wrth ormesu'r protestiadau. Gwadodd Chen yr oedd ganddo ran yn y penderfyniadau ac yn hwyrach dywedodd bod y gormes yn "drasiedi ofidus". Ef oedd yr unig swyddog cyhoeddus uwch a fynegodd ofid am y cyflafan, ond hyd ei farwolaeth roedd yn symbol o greulondeb y llywodraeth Tsieineaidd yn Tiananmen. Ym 1992 dyrchafwyd Chen yn Ysgrifennydd Plaid Gomiwnyddol Beijing ac yn aelod o'r Politburo.

Cafodd Chen ei ddiswyddo ym 1995 ynghylch sgandal yn Beijing, ac ym 1998 cafwyd yn euog o lygredigaeth ac esgeuluso'i ddyletswydd a chafodd ei ddedfrydu i garchar am 16 mlynedd. Mae'n bosib yr oedd cwymp Chen o ganlyniad i'w berthynas elyniaethus â'r Arlywydd Jiang Zemin. Cafodd Chen ei ryddhau o'r carchar ar barôl am resymau meddygol yn 2006. Bu farw o ganser y colon yn 2013, tri mis cyn i'w ddedfryd dod i ben.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Childs, Martin (7 Mehefin 2013). Chen Xitong: Disgraced former mayor of Beijing. *The Independent*. Adalwyd ar 7 Mehefin 2013.
2. 1 2 3  (Saesneg) June 4 crackdown mastermind Chen Xitong dies. *South China Morning Post* (4 Mehefin 2013). Adalwyd ar 7 Mehefin 2013.
3. 1 2 3  (Saesneg) Buckley, Chris (5 Mehefin 2013). Chen Xitong, Beijing Mayor During Tiananmen Protests, Dies at 82. *The New York Times*. Adalwyd ar 7 Mehefin 2013.
4. ↑  (Saesneg) Chen Xitong: Timely passing. *The Economist* (5 Mehefin 2013). Adalwyd ar 7 Mehefin 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 73789019
* LCCN: nr2002007774
* ISNI: 0000 0003 7400 8729
* GND: 1097759202
* SUDOC: 234840498

 |
Côr ABC, Eglwys Llanbadarn Fawr, Aberystwyth
Côr cymysg Cymraeg wedi ei leoli yn Aberystwyth yw **Côr ABC**.

Hanes
-----

Côr ABC
Sefydlwyd y Côr yn 1995 fel côr ieuenctid. Roedd y cyfarfod cyntaf ar 16 Chwefror 1995 yn Ysgol Gynradd Llwyn-yr-Eos, Penparcau gyda'r enw llawn, "Côr Aelwyd Bro Ceredigion". Ers hynny mae wedi datblygu i fod yn gôr cymysg cymunedol uchelgeisiol sy’n cefnogi bywyd cerddorol Aberystwyth a’r fro.

Mae’r côr wedi comisiynu a pherfformio darnau newydd, gan gynnwys ‘Aberystwyth’ gan Hector MacDonald a ‘Gosber’ a ‘Gosod fi megis sêl’ gan Andrew Cusworth. Gallwch glywed recordiad o berfformiad cyntaf ‘Gosber’ ar waelod y dudalen, a gallwch hefyd glywed y côr yn canu ar ffilm lwyddiannus Gideon Koppel, ‘Sleep Furiously’.

Mae’r côr wedi recordio cryno ddisg o emynau’r Pasg ar gyfer cyfres o ddetholiadau a gyhoeddir gan Curiad. Bydd yn cael ei gyhoeddi yn ddiweddarach yn 2018.

Trefniant y Côr
---------------

Mae'r Côr yn cwrdd i ymarfer ar nos Iau yng Capel y Morfa, Aberystwyth, Stryd Portland, Aberystwyth.

### Arweinydd y Côr

Arweinydd y Côr yn 2018 yw Gwennan Williams yn gerddor sy’n frwd dros gerddoriaeth gorawl a cherddoriaeth gymunedol. Mae ganddi radd anrhydedd gyfun mewn cerddoriaeth ac Almaeneg o Brifysgol Birmingham. Mae’n arwain Côr ABC ers 2013. Enillodd dlws Arweinydd yr Ŵyl yng Ngŵyl Fawr Aberteifi yn 2018.

Arweinydd gyntaf y Côr oedd Jamie Medhurst ac yna Angharad Fychan.

### Y cyfeilydd

Cyfeilydd y Côr yw Louise Amery sy'n gerddor amryddawn a chanddi radd anrhydedd mewn cerddoriaeth o Brifysgol Bangor. Mae’n cyfeilio i Gôr ABC ers 2000. Cyfeilydd cyntaf y Côr oedd Branwen Evans, a aeth yna ymlaen i gyfeilio i Gôr Godre'r Garth.

Gwobrau
-------

* Cystadleuaeth Côr Cymru S4C - cyrraedd rownd derfynol y corau cymysg yn 2007, 2011 a 2017
* Ennill cystadleuaeth y corau cymysg Gŵyl Fawr Aberteifi yn 2010, 2011 a 2018, gan gipio tlws Côr yr Ŵyl yn 2018.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Côr ABC
* Recordiadau o'r Côr yn canu, ar SoundCloud
* Côr ABC ar Twitter
* Côr ABC ar Facebook
* Perfformiad Côr ABC ar Youtube
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cliradain rhesen wen**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **cliradenydd rhesen wen**; yr enw Saesneg yw *White-barred Clearwing*, a'r enw gwyddonol yw *Synanthedon spheciformis*.

Oriel
-----

* Difrod drwy dyllu
* Difrod gan y gwyfyn
* Chwiler

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r gliradain rhesen wen yn lindysyn sydd yn bwydo tu fewn i foncyffion a gwreiddiau bedw a gwern, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Synanthedon spheciformis***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
*Fulica atra*
Mae'r **Gwtiar** (***Fulica atra***), yn aelod o deulu'r Rallidae.

Mae'n aderyn cyffredin trwy rhan fwyaf o Ewrop a rhannau helaeth o Asia ac Affrica. Mewn rhannau lle mae'r gaeafau yn arbennig o oer, megis gogledd Asia, mae'n symud tua'r de a thua'r gorllewin. Mewn rhannau lle nad yw'r llynnoedd yn rhewi yn y gaeaf nid yw'n mudo.

Yn wahanol i'r rhan fwyaf o aelodau eraill y teulu, nid yw'r Gwtiar yn aderyn sy'n cuddio yn y tyfiant ger y glannau. Mae fel rheol i'w weld yn nofio ar lynnoedd, ond gall hefyd ddod allan o'r llyn i fwydo ar gaeau heb fod ymhell o'r lan. Maent yn adar sy'n hoffi ymladd, ac yn aml gellir eu gweld yn ymosod ar Gwtiar arall sy'n dod yn rhy agos.

Nid yw'n hoff iawn o hedfan, ac mae'n gorfod "rhedeg" ar y dŵr i fedru codi i'r awyr. Er hynny, pan mae'n gorfod mudo gall weithiau deithio cryn bellter, yn ystod y nos fel rheol.

Mae y plu i gyd yn ddu a'r pig yn wyn, ac yn ymestyn yn "blât" ar y talcen. Mae'r adar ieuanc yn fwy brown. Mae'n bwyta bron unrhyw beth bach byw y gall ei ddarganfod yn y dŵr neu gerllaw iddo.