*Ceir dalen gwahaniaethu yma, gan fod sawl lle gyda'r enw yma.*
Mae **Pentre-poeth** (Saesneg: *Morganstown*) yn faestref tua 5 milltir i'r gogledd-orllewin o ganol Caerdydd. Mae'n rhan o gymuned Radur a Phentre-poeth. Dros yr M4 yn ne'r faestref mae Radur.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Mark Drakeford (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Kevin Brennan (Llafur).

Yr enw
------

Defnyddir yr enw 'Treforgan' gan rai sefydliadau, ond ceir tystiolaeth sy'n awgrymu mai "Pentre-poeth" oedd y ffurf lafar gan siaradwyr Cymraeg brodorol yr ardal, ac mae'r cofnod cynharaf hefyd ychydig yn gynharach na'r cofnod cynharaf o 'Dreforgan'. Nodir 'Pentre' yn 1845 a 'Phentre-poeth] yn 1850 ar gofnodion y Capel methodistaidd (gweler isod). Ni ddefnyddiwyd yr enw Treforgan (*Morgan’s Town*) tan 1855 neu efallai 1859. Pentre-poeth sy'n cael ei ddefnyddio gan Gyngor Caerdydd.

Hanes
-----

Mae hanes modern yr ardal yn cychwyn tua diwedd y 18g pan adeiladwyd dyrnaid o fythynod ar dir Morgan William (c.1765–1852) o "Fferm Tynyberllan", a chofnodir hynny yng Nghyfrifiad 1801. Ar fap y Degwm a ddyluniwyd yn y 1840au, gwelir rhagor o fythynod ar ochr orllewinol y ffordd a elwir heddiw yn "Ffordd Tŷ Nant", ynghyd â'r enw Tynyberllan. Mae' fwy na thebyg mai gwaith y tyddynwyr hyn oedd y diwydiannau glo a haearn. Gwelir yr un enwau a'r un teuluoedd ar gofrestr eglwys y plwyf rhwng 1840 a a'r 1870au, ond ni ddefnyddir yr enw "Tynyberllan", ond gyda'r enw Pentre yn 1845 a Phentre-poeth erbyn 1850.

Ceir hefyd gofnodion Capel y Methodiastiaid, sy'n dyddio i 1817. Caewyd yr adeilad presennol. Fe'i codwyd yn wreiddiol yn 1842 (gweler y plac ar y wal), a hynny ar dir Morgan William(s); mae bedd Morgan ym mynwent y capel (m. 1852). Ceir dwy garreg fedd arall yno, hefyd, i gofio dau lowr a fu farw yng Nglofa'r Lan (Gwaelod-y-garth) yn 1875; Moses Llewelyn oedd un o'r rhain, bachgen 13 oed a weithiai yn y lofa fel ceidwad y drysau.

Cymraeg oedd iaith y capel a'r ardal gyfan, ond erbyn 1928, gyda thwf yn nifer y tai, newidiwyd hynny a daeth y gwasanaethau Cymraeg i ben yn 1928.

Gweler hefyd
------------

* Radur a Threforgan

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyngor Cymuned Radur a Phentre-poethl.
2. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
3. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014
4. ↑  Cyfri Twitter Hanes CYmraeg Caerdydd; adalwyd 5 Rhagfyr 2018.
5. ↑  ‘Cyfarfodydd Dirwestol’, *Y Gwladgarwr*, 28 Mai 1859, t. 6.
6. ↑  Cyngor Caerdydd, Eich Cynghorwyr yn ôl Ward.
7. ↑  Owen John Thomas, 'Yr Iaith Gymraeg yng Nghaerdydd *c*.1840–1901', yn Geraint H. Jenkins (gol.), *Iaith Carreg fy Aelwyd* (Caerdydd, 1998), t. 179.
8. ↑  'Tongwynlais a'r Amgylchoedd', *Y Gwladgarwr*, 24 December 1875, t. 6.
9. ↑  Prys Morgan, 'Hon ydyw'r Afon ond nid Hwn yw'r Dŵr', in Hywel T. Edwards (ed.), *Merthyr a Thaf* (Llandysul, 2001), p. 383.

 gw • sg • go**Cymunedau Caerdydd**

* Adamsdown
* Caerau
* Castell
* Cathays
* Cyncoed
* Y Ddraenen
* Yr Eglwys Newydd
* Gabalfa
* Glan'rafon
* Grangetown
* Hen Laneirwg
* Llandaf
* Llanedern
* Llanisien
* Llanrhymni
* Llys-faen
* Y Mynydd Bychan
* Pen-twyn
* Pen-tyrch
* Pen-y-lan
* Pontcanna
* Pontprennau
* Radur a Threforgan
* Y Rhath
* Rhiwbeina
* Sain Ffagan
* Y Sblot
* Tongwynlais
* Tre-biwt
* Tredelerch
* Treganna
* Trelái
* Tremorfa
* Trowbridge
* Y Tyllgoed
* Ystum Taf