Pentref bach yng nghymuned Pontarfynach, Ceredigion, yw **Trisant**. Fe'i lleolir tua dwy filltir i'r de o bentref Bontarfynach a thua 3 milltir i'r gorllewin o Bont-rhyd-y-groes.

Hanes
-----

Mae'r ardal wedi cael ei henwi ar ôl eglwys Llantrisant, oedd yn ferch eglwys ym mhlwyf Llanfihangel y Creuddyn. Nid yw'n hysbys pwy oedd y tri sant gwreiddiol, ond fe ail gysegrwyd yr eglwys yn yr oes fodern i dri o saint amlycaf Cymru o'r 6g (Oes y Saint) sef Dewi, ein nawddsant, a'i gyfoeswyr Padarn a Teilo. 

Darganfuwyd tair carreg Gristnogol yn Llantrisant, a phob un wedi ei cherfio gyda chroes seml sydd yn dyddio o "Oes y Saint", ac yn awgrymu bod eglwys gynnar wedi ei sefydlu yma. Mae'r tair carreg yn cael eu harddangos tu allan i'r eglwys gyda hysbysfwrdd yn nodi'r hanes. I'r dwyrain o Lantrisant mae "Llwybr y Llan", sef hen "ffordd eirch" y byddai trigolion Cwmystwyth yn ei dilyn i gladdu eu meirw. Pan adeiladwyd eglwys newydd yn yr Hafod yn ardal Cwmsytwyth yn 1620 ni ddefnyddiwyd y ffordd ddim mwy, ac fe aeth Eglwys Llantrisant yn adfail erbyn yr 1800 au cynnar. Ail adferwyd yr eglwys ym 1883.

Roedd llwybrau'r pererinion yn rhedeg drwy Trisant i gyfeiriad Abaty Ystrad Fflur sydd tua 10 milltir i'r dwyrain i gyfeiriad Pontrhydfendigaid. Credir bod mynachod yn troedio'r llwybrau ar eu taith o Ynys Enlli gan lanio ar y traethau ger Y Borth, ac yna yn gwneud eu ffordd ar draws gwlad a chael seibiant yn Ysbyty Cynfyn, sydd nepell o Bonterwyd. Credir mai'r mynachod adeiladodd y bont gyntaf ar draws yr afon Mynach gan roddi'r ystyr i enw'r pentref, sef 'Pontarfynach'. Mae yna ffermdy yn Nhrisant o'r enw "Rhydypererinion", ynghyd ag enwau nifer o bentrefi megis Pontrhydygroes, Ysbyty Ystwyth a Phontrhydfendigaid sydd yn awgrymu cyfeiriad taith y pererinion.

Y diwydiant mwyngloddio a gwaith Frongoch
-----------------------------------------

Ar un adeg fe fu diwydrwydd mawr yn yr ardal, yn arbennig yng Ngwaith Mwyn Frongoch yn y 19eg ganrif. Rhwng 1830 a 1903 roedd y diwydrwydd mwyaf gyda channoedd o weithwyr yn cael eu cyflogi. Cafodd tri llyn mawr, a nifer o lynnoedd llai eu cronni yn yr ardal er mwyn sicrhau cyflenwad digonol o ddwr i yrru peiriannau'r gwaith. Enwau'r tri llyn mwyaf oedd Frongoch, Glandwgan a Rhosrhydd. Daeth gweithwyr o Gernyw a'r Eidal i weithio i Frongoch. Adeiladwyd capel ar gyfer y gweithwyr o Gernyw yng Nghwm Cell a'i enwi'n "Capel Saeson". Yn ddiweddarach, mabwysiadwyd yr adeilad gan yr Eidalwyr er mwyn cynnal gwasanaethau Catholig. 

Ychydig islaw fferm Cwmnewyddion Uchaf mae cragen o adeilad a adeiladwyd ym 1899 gan gwmni o Wlad Belg er mwyn gosod peiriannau, fyddai'n darparu trydan i weithfeydd Frongoch. Ar dir yn uchel uchlaw'r pwerdy mae olion yr argae lle arferid cronni'r dŵr fyddai'n bwydo'r tyrbin. 

Ar y ffordd i Bontrhydygroes, fe adeiladwyd rhes o dai pwrpasol ar gyfer gweithwyr y gwaith mwyn sef "New Row". Yma hefyd yr adeiladwyd siop i ddarparu nwyddau ac anghenion ar gyfer gweithfeydd mwyngloddio Stad y Trawscoed. Rhedai coetsis rhwng New Row ac Aberystwyth yn gyson i gyflenwi'r siop.

Capel Methodistaidd Trisant
---------------------------

Yng nghanol yr ardal fe adeiladwyd Capel Methodistaidd Trisant ym 1820, ynghyd â thŷ capel, festri ac adeilad ar gyfer cynnal Ysgol ddyddiol. Bu'r ysgol yn darparu addysg tan 1947 pan gafodd ei chau gan mai dim ond pedwar o blant oedd yno ar y pryd. Symudodd yr athrawes a'r plant lawr i Ysgol Mynach. Ym mis Mehefin 2002, cynhaliwyd gwasanaeth i ddatgorffori Capel Trisant pan gafodd ei gau. Gwerthwyd y capel, y tŷ capel a'r hen ysgol. Mae'r fynwent yn parhau ym meddiant Trefniadaeth y Methodistiaid Calfinaidd.

Dyma Emyn a gyfansoddwyd gan y Parch Owen T. Evans, Aberystwyth, ar achlysur dadgorffori Capel Trisant ar Sul y Pentecost, Mehefin 2002 (gwelir copi hefyd yn ei gyfrol *Pen yr Aber*).

   *Emyn Dadgorffori Capel Trisant*  

Wrth droi yr allwedd yn y drws, o Grist  

Ac am yr olaf waith ni byddwn drist,  

Ond gwna ni’n feini bywiol er dy glôd,  

Ar faes y byd yn llif y mynd a’r dod.  

  

Sancteiddia di bob hanes am a fu,  

O'r cyrchu sanctaidd yma gyda'r llu  

A phâr i’n glywed eto ddyblu'r gân,  

Ar don ein hiraeth, a swn procio’r tân.  

  

Na ddigalonwn Arglwydd am a ddaw  

"Mae’n tynnu yma i lawr yn codi draw"  

Nid teml o goed a maen a geisi di.  

Ond mwy o gariad yn ein bywyd ni.  

  

Rwyt Ti yn fwy na'r cyfundrefnau i gyd,  

Dy Bentecost sy'n cerdded drwy ein byd.  

Tydi sy'n dal o hyd i wrando llef  

O dan y pontydd draw a glas y nef.  

  

Er teimlo'r gwacter a gweld llawer craith  

A chrynu o'r gwyr cryfion ar y daith   

Rho dinc y gobaith bywiol yn ein cri  

Cans ni bydd cau ar ddrws dy deyrnas di.

Clwb Ffermwyr Ifanc Trisant
---------------------------

CFfI Trisant
Ym mis Ionawr 1969 fe sefydlwyd Clwb Ffermwyr Ifanc Trisant. Yr arweinydd cyntaf oedd gwraig fferm leol, sef Mrs Gloria Williams Evans, Rhydypererinion. Ym mis Ionawr 2019 roedd y Clwb yn 50 oed ac fe gynhaliwyd cyfres o ddathliadau. Mae'r clwb yn cwrdd yn wythnosol yn Ysgol Mynach ac yn cyfrannu'n helaeth at ddigwyddiadau CFfI Ceredigion a CFfI Cymru.

Llyfryddiaeth
-------------

* Cofnodion llyfrau log Ysgol Trisant (Archifdy Ceredigion)
* Hysbysfwrdd gwybodaeth Cyngor Sir Ceredigion
* Cofnodion Clwb Ffermwyr Ifanc Trisant 1969-2019
* Taflen dadgorffori Capel Methodistaidd Trisant, Mehefin 2002
* Papur bro *Y Ddolen* rhifyn 446 (Mawrth 2019)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 26 Ionawr 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ceredigion**

**Trefi**  

Aberaeron  **·** Aberteifi  **·** Aberystwyth  **·** Ceinewydd  **·** Llanbedr Pont Steffan  **·** Llandysul  **·** Tregaron
  
**Pentrefi**  

Aberarth  **·** Aber-banc  **·** Aber-ffrwd  **·** Abermagwr  **·** Abermeurig  **·** Aber-porth  **·** Adpar **·** Alltyblaca  **·** Betws Bledrws  **·** Betws Ifan  **·** Betws Leucu  **·** Bethania  **·** Beulah  **·** Blaenannerch  **·** Blaenpennal  **·** Blaenplwyf  **·** Blaen-porth  **·** Y Borth **·** Bow Street  **·** Bronant  **·** Bwlch-llan  **·** Capel Bangor  **·** Capel Cynon  **·** Capel Dewi  **·** Capel Seion  **·** Caerwedros  **·** Castellhywel  **·** Cellan  **·** Cilcennin  **·** Ciliau Aeron  **·** Clarach  **·** Cnwch Coch  **·** Comins Coch  **·** Cribyn  **·** Cross Inn (1)  **·** Cross Inn (2)  **·** Cwm-cou  **·** Cwmystwyth  **·** Cwrtnewydd  **·** Dihewyd  **·** Dôl-y-bont  **·** Eglwys Fach  **·** Felinfach  **·** Y Ferwig  **·** Ffair-rhos  **·** Ffostrasol  **·** Ffos-y-ffin  **·** Ffwrnais  **·** Gartheli  **·** Goginan  **·** Y Gors  **·** Gwbert  **·** Henfynyw  **·** Henllan  **·** Horeb  **·** Llanafan  **·** Llanarth  **·** Llanbadarn Fawr  **·** Llandre  **·** Llandyfrïog  **·** Llanddeiniol  **·** Llanddewi Brefi  **·** Llanfair Clydogau  **·** Llanfarian  **·** Llanfihangel y Creuddyn  **·** Llangeitho  **·** Llangoedmor  **·** Llangrannog  **·** Llangwyryfon  **·** Llangybi  **·** Llangynfelyn  **·** Llangynllo  **·** Llanilar  **·** Llanio  **·** Llan-non  **·** Llanrhystud  **·** Llansantffraid  **·** Llanwenog  **·** Llanwnnen  **·** Llechryd  **·** Lledrod  **·** Llundain-fach  **·** Llwyncelyn  **·** Llwyndafydd  **·** Llwyn-y-groes  **·** Morfa  **·** Mwnt  **·** Nanternis  **·** Penbryn  **·** Penparc  **·** Penrhiw-llan  **·** Penrhyn-coch  **·** Penuwch  **·** Pen-y-garn  **·** Plwmp  **·** Pontarfynach  **·** Ponterwyd  **·** Pontgarreg  **·** Pontrhydfendigaid  **·** Pontrhydygroes  **·** Pontsiân  **·** Rhydlewis  **·** Rhydowen, Ceredigion  **·** Rhydyfelin  **·** Rhydypennau  **·** Salem  **·** Sarnau  **·** Southgate  **·** Swyddffynnon  **·** Synod Inn  **·** Talgarreg  **·** Tal-y-bont **·** Temple Bar **·** Trefenter  **·** Trefilan  **·** Tremain  **·** Tre-saith  **·** Tre Taliesin  **·** Troedyraur  **·** Ysbyty Ystwyth  **·** Ystrad Aeron  **·** Ystrad Meurig  **·** Ystumtuen