Cyn bêl-droediwr o Gymro oedd **William Henry** "**Billy**" **Meredith** (30 Gorffennaf 1874 – 19 Ebrill 1958). Roedd yn cael ei ystyried yn un o sêr cyntaf y gamp oherwydd ei berfformiadau i Manchester City a Manchester United a chafodd 48 cap dros Gymru rhwng 1895 a 1920. Meredith yw'r chwaraewr hynaf i ennill cap dros Gymru - pan gamodd i'r maes yn erbyn Lloegr ym 1920 yn 45 mlwydd a 229 diwrnod oed.

Chwaraeodd Meredith ran allweddol wrth sefydlu Undeb y Chwaraewyr (Saesneg: *Players' Union*), rhagflaenydd Cymdeithas y Pêl-droedwyr Proffesiynol (Saesneg: *Professional Footballers' Association (PFA)*) ym 1907.

Roedd ei frawd hŷn, Sam, hefyd yn bêl-droediwr proffesiynol - gyda Stoke City a Chymru.

Bywyd cynnar
------------

Ganed Meredith yn y Waun ym 1874, yr ieuengaf o 10 o blant. Dilynodd ei dad i bwll glo Parc Du pan oedd yn 12 mlwydd oed er mwyn cael gwaith fel gyrrwr merlod.

Gyrfa clwb
----------

### C.P.D. AAA Y Waun

Chwaraeodd i dimau ieuenctid Y Waun cyn gwneud ei ymddangosiad cyntaf i'r tîm cyntaf ym 1890. Llwyddodd i ennill Cwpan Cymru gyda'r Waun ym 1894.

### Northwich Victoria

Yn ogystal â chwarae i'r Waun, arwyddodd Meredith gytundeb lled-broffesiynol gyda Northwich Victoria yn yr Ail Adran. Er ennill y tair gêm chwaraeodd Meredith i'r tîm, cafwyd tymor siomedig ym 1893-94 a disgynnodd Victoria o'r Gynghrair.

### Wrexham

Chwareuodd Meredith dros Wrexham hefyd in 1894.

### Manchester City

Roedd perfformiadau Meredith dros Northwich yn ddigon i ddenu sylw sawl clwb yn y Gynghrair Bêl-droed ac arwyddodd i Manchester City fel chwaraewr amatur gan weithio yn y pwll glo a theithio yn ôl ac ymlaen i Fanceinion ar gyfer gemau. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf ym mis Tachwedd 1894 pan gollwyd 5-4 yn erbyn Newcastle United a sgoriodd ddwy gôl yn y gêm ddarbi cyntaf rhwng Manchester City a Newton Heath, a aeth ymlaen i gael eu hadnabod fel Manchester United.

Roedd Meredith yn allweddol i'r tîm a llwyddodd i sicrhau dyrchafiad i'r Adran Gyntaf ym 1899 ac ym 1904 rhwydodd unig gôl y gêm wrth i Manchester City drechu Bolton Wanderers yn rownd derfynol Cwpan FA Lloegr; Meredith, felly, oedd y Cymro cyntaf i godi'r tlws.

Sgoriodd naw gôl mewn 36 gêm yn ystod tymor 1904–05 wrth i Manchester City ddod o fewn dau bwynt i'r pencampwyr, Newcastle United ond daeth y tymor i ben mewn ffordd ddadleuol iawn ar ôl colli eu gêm olaf o'r tymor yn erbyn Aston Villa. Honnodd capten Villa, Alex Leake, fod Meredith wedi ceisio ei lwgrwobrwyo i golli'r gêm. Er gwaethaf pledio'n ddieuog cafodd ei wahardd o bêl-droed am flwyddyn.

### Manchester United

Meredith yn chwarae i Manchester United
Ym mis Mai 1906, tra'n dal i fod wedi ei wahardd, ymunodd Meredith â Manchester United gan dderbyn £500 o ffi am arwyddo. Ym 1907-08 roedd yn aelod o dîm United enillodd y Bencampwriaeth am y to cyntaf yn eu hanes a hefyd ennill Tarian Elusennol FA Lloegr (Saesneg: *FA Charity Shield*) yn 1908 - y flwyddyn gyntaf iddi gael ei chynnal - wrth drechu Queens Park Rangers 4-0 yn Stamford Bridge.

Cipiodd Manchester United y Gwpan unwaith eto ym 1908-09 wrth drechu Bristol City ac roedd yn alweddol i'r tîm enillodd y Bencampwriaeth am yr ail dro yn hanes y clwb ym 1910-11 ond erbyn 1912-13 roedd ei berthynas gyda'r clwb yn dechrau gwegian wrth i'r rheolwr newydd, John Bentley, ddewis chwaraewyr ifanc yn lle Meredith.

Yn ystod y Rhyfel Mawr chwaraeodd Meredith fel chwaraewr gwadd i Port Vale yn erbyn Manchester United. Ar 7 Mai 1921, yn 46 mlwydd, 281 diwrnod oed, daeth y chwaraewr hynaf erioed i chwarae dros Manchester United mewn gêm gynghrair yn erbyn Derby County.

### Dychwelyd i Manchester City

Ym 1921 dychwelodd i Manchester City gan chwarae 25 o gemau yn ystod tymor 1921-22 ond prin iawn oedd ei gyfleon wedi hynny. Chwaraeodd ei gêm olaf i Manchester City yn rownd derfynol Cwpan FA Lloegr ym 1923-24 yn erbyn Newcastle United. Yn 49 mlwydd a 245 diwrnod oed, daeth y chwaraewr hynaf erioed i gynrychioli Manchester City.

Gyrfa ryngwladol
----------------

Casglodd Meredith y cyntaf o'i 48 dros Gymru mewn gêm gyfartal 2-2 yn erbyn Iwerddon ar 16 Mawrth 1895.. Chwaraeodd ym mhob un o gemau Cymru yn ystod Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1906-07, y tro cyntaf erioed i Gymru ennill y Bencampwriaeth gan sgorio yn y fuddugoliaeth 3-2 dros Iwerddon ac arwain y tîm yn y fuddugoliaeth 1-0 dros Yr Alban a'r gêm gyfartal 1-1 yn erbyn Lloegr.

Roedd hefyd yn gapten ar Gymru pan gipiwyd Bencampwriaeth y Pedair Gwlad am yr ail dro erioed ym 1919-20, cystadleuaeth welodd Cymru'n trechu Lloegr am yr eildro yn unig yn hanes y gamp. Y gêm yn erbyn Lloegr oedd ei gap olaf ac yn 45 mlwydd a 229 diwrnod oed, mae'n parhau i fod y chwaraewr hynaf erioed i ennill cap dros Gymru.

Marwolaeth
----------

Bu farw Meredith yn Withington, Manceinion ym mis Ebrill 1958 yn 83 mlwydd oed. Treuliodd flynyddoedd mewn bedd heb unrhyw garreg ond daeth y PFA, Cymdeithas Bêl-droed Cymru, Manchester City a Manchester United at ei gilydd i osod carreg ar ei fedd yn 2013.. Mae Meredith wedi ei anrhydeddu fel aelod o Oriel Anfarwolion Manchester City ac yn Oriel Anfarwolion Pêl-droed Lloegr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Alpuin, Luis Fernando Passo, "Wales – Record International Players", RSSSF,
2. ↑  "Legends: Billy Meredith Player Profile", Stretford-end.com,
3. ↑  "England 1-2 Wales". Unknown parameter `|published=` ignored (help)
4. ↑  "Records". *Welsh Football Online*. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
5. ↑  "Billy Meredith: football superstar". *Phil Carradice*. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
6. ↑  Gareth M. Davies ac Ian Garland (1991). *Who's Who of Welsh International Soccer Players*. t. 137. ISBN 1-872424-11-2.
7. ↑  Gareth M. Davies ac Ian Garland (1991). *Who's Who of Welsh International Soccer Players*. t. 138. ISBN 1-872424-11-2.
8. ↑  Gwefan welshsoccerarchive
9. ↑  'The Manchester City Story' gan Andrew Ward;cyhoeddwyr:Breedon;isbn=0-907969-05-4
10. ↑  Gwefan www.statto.com
11. ↑  Gwefan CPD AAA Y Waun
12. ↑  Ian Penney (1995). *The Maine Road Encyclopaedia*. ISBN 1-85158-710-1. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
13. ↑  "Y Bywgraffiadur Cymreig: Meredith, William". *LlGC*. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
14. ↑  "Billy Meredith". manutd.com.
15. 1 2  "Golden years: The tale of Manchester United's 20 titles". Unknown parameter `|published=` ignored (help)
16. ↑  "The 1909 Final. Manchester United vs. Bristol City". *1909replayed.org*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-04-26. Cyrchwyd 2016-03-23.
17. 1 2  John Harding (1998). *Football Wizard: The Billy Meredith Story*. ISBN 1-86105-137-9. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
18. ↑  Jeff Kent (1996). *Port Vale Personalities*. Witan Books. ISBN 0-9529152-0-0.
19. ↑  Andy Mitten (2007). *The Man Utd Miscellany*. Vision Sports Publishing. t. 29. ISBN 978-1-905326-27-3.
20. 1 2 3  Jack Rollin (1988). *Rothman's Book of Football Records*. ISBN 0 7472 1954 0. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
21. ↑  "Chapter Five – Chirk's Billy Meredith", *copi archif*, chirkaaafc.com, adalwyd 2016-03-23
22. ↑  "Ireland 2-3 Wales". *Welsh Football Data Archive*. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
23. ↑  "Welsh footy star Billy Meredith is the inspiration for new Man Utd V-shaped kit". *WalesOnline*. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
24. ↑  "Winifred weeps as dad joins legends". *Manchester Evening News*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-12. Cyrchwyd 2016-03-23.
25. ↑  "Football Hall of Fame – Billy Meredith". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-05-20. Cyrchwyd 2016-03-23. Unknown parameter `|published=` ignored (help)