Gwleidydd a canwr o Gymro yw **Dafydd Iwan** (ganwyd **Dafydd Iwan Jones**, 24 Awst 1943). Mae'n cael ei adnabod fel canwr protest ac un o ffigyrau mwyaf amlwg y sin pop a gwerin yng Nghymru hyd heddiw. Mae hefyd yn aelod blaenllaw o Blaid Cymru a bu'n Lywydd y blaid rhwng 2003 a 2010. Fe'i adnabyddir hefyd fel awdur, cyfarwyddwr busnes a phregethwr cynorthwyol.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Dafydd ym Mrynaman, Sir Gaerfyrddin yn fab i'r llenor Cymraeg, y Parchedig Gerallt Jones ac Elizabeth J. Griffiths. Mae'n un o deulu Bois y Cilie, ac ei frodyr yw Huw Ceredig, Alun Ffred Jones ac Arthur Morus. Symudodd y teulu i'r Bala pan oedd Dafydd yn ei arddegau.

Gyrfa
-----

Rhwng 1968 a diwedd y 1970au roedd yn un o arweinyddion carismatig mwyaf y frwydr iaith. Drwy gyfrwng ei ganeuon gwleidyddol, poblogaidd, fe ysbrydolodd gannoedd (ac efallai miloedd) o Gymry. Cafodd ei benodi'n Llywydd Plaid Cymru yn 2004. Ar yr 8fed o Fehefin 2010 cafodd Jill Evans ASE ei hethol yn ddiwrthwynebiad i olynu Dafydd Iwan fel Llywydd.

Mae'n awdur nifer o lyfrau, a chyfansoddwr dros 250 o ganeuon. Mae hefyd yn gyfarwyddwr Cwmni Recordiau Sain; ysgrifennydd Cymdeithas Tai Gwynedd; cadeirydd Cwmni Cyhoeddi Gwynn; aelod o Ymddiriedolaeth Portmeirion; cadeirydd Pwyllgor y Ganolfan, Bontnewydd; aelod o Bwyllgor Canolfan Gymunedol a Chapel Caeathro ac yn bregethwr lleyg.

Rhwng 1968 a diwedd y 70au bu'n arweinydd brwd a charismatig Cymdeithas yr Iaith. Bu'n gynghorydd sir Gwynedd dros ward Bontnewydd yn ardal Arfon hyd 1 Mai 2008.

Ym mis Ionawr 2011, cyhoeddwyd fod Dafydd Iwan yn un o gant oedd wedi gwrthod talu eu trwydded teledu, fel rhan o brotest Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn erbyn y cynlluniau arfaethedig i dorri cyllideb y sianel deledu Gymraeg S4C, a'r bwriad i drosglwyddo cyfrifoldeb ariannu'r sianel i ddwylo'r BBC.

Cerddoriaeth
------------

Ar ôl ymddangos ar raglen newyddion Y Dydd ym 1965, arwyddodd i label Welsh Teldisc. Recordiodd nifer o EPs i'r cwmni rhwng 1966-1969, rhai gydag Edward Morus Jones (Edward Morris Jones ar y pryd). Erbyn heddiw mae caneuon fel 'Mae'n Wlad I Mi', 'Wrth Feddwl Am Fy Nghymru' a 'Carlo' yn cael ei ystyried yn glasuron.

* Gŵyl Rhuthun, 2018Gŵyl Rhuthun, 2018
* 
* 

Ym 1969 sefydlodd Cwmni Recordiau Sain gyda Huw Jones a Brian Morgan Edwards. Rhyddhaodd gyfres o EPs dylanwadol ar Sain, oedd yn cynnwys rhai o'i ganeuon mwyaf poblogaidd, fel 'Gorau Cymro, Cymro Oddi Cartref', 'Peintio'r Byd Yn Wyrdd' a 'Pam Fod Eira Yn Wyn'. Mae nifer o'r caneuon yma, a rhai o'r cyfnod Welsh Teldisc, ar gael ar *Y Dafydd Iwan Cynnar* (Sain, 1998).

Ym 1972, ail-recordiodd nifer o'i hen ganeuon Welsh Teldisc yn Stiwdio Rockfield gyda Dave Edmunds, ar gyfer *Yma Mae Nghân* (Sain, 1972).

Mae rhai yn ystyried *Mae'r Darnau Yn Disgyn I'w Lle* (Sain, 1976) fel ei albwm cyntaf a chryfaf, oedd yn cynnwys y ffefryn 'Mae Rhywun Yn Y Carchar'. Mae'r LP ar gael yn ei chyfanrwydd ar *Y Dafydd Iwan Cynnar*.

Recordiwyd *Bod Yn Rhydd* (Sain, 1979) yn sgil methiant y refferendwm ar ddatganoli, ac mae'r cynnwys yn adlewyrchu hynny.

Mae *Ar Dân* (Sain, 1981) yn recordiad byw gyda Hefin Elis a Tudur Huws Jones, *Rhwng Hwyl A Thaith* (Sain, 1982) a *Yma O Hyd* (Sain, 1983) gydag Ar Log, sy'n cynnwys dwy o'i ganeuon mwyaf poblogaidd, "Yma o Hyd" a "Cerddwn Ymlaen".

Roedd *Gwinllan A Roddwyd* (Sain, 1986) yn deyrnged i Saunders Lewis, DJ Williams a Lewis Valentine, hanner can mlynedd ers llosgi Ysgol Fomio Penyberth.

Roedd rhaid aros pum mlynedd tan *Dal i Gredu* (Sain, 1991), oedd yn cynnwys 'Yr Anthem Geltaidd' a fabwysiadwyd ym 1990. Roedd *Caneuon Gwerin* (Sain, 1994) yn brosiect ar y cyd gyda Tudur Morgan a *Cân Celt* (Sain, 1995) yn gasgliad o ganeuon newydd a rhai oedd wedi eu recordio o'r newydd.

I ddathlu ei ymddeoliad o ganu yn gyhoeddus recordiwyd *Yn Fyw Cyfrol 1 a 2* (2001 a 2002) yn fyw gyda’i fand. Yn 2007 rhyddhawyd *Man Gwyn* (Sain, 2007), sy'n cynnwys teyrnged i'w arwr Gwynfor Evans, 'Daeth Yr Awr, Daeth Y Dyn'.

### Yma o Hyd

O bosib cân enwocaf Dafydd Iwan yw *Yma o Hyd* a gyfansoddwyd yn 1983 i ddathlu 1,600 mlwyddiant Macsen Wledig yn dod yn Ymeradwr Rhufain yn 383OC. Yn ôl cyfweliad gan Dafydd cyfansoddwyd y gân er mwyn codi hyder y Cymry yn dilyn methiant Refferendwm Datganoli 1979 a pholisïau economaidd Margaret Thatcher a welwyd cau llawer o weithfeydd diwydiant trwm Cymru. Mae'r gân wed dod yn boblogaidd ymhlith timau rygbi a phêl-droed, gyda tîm rygbi'r Scarlets yn ei chwarae ar ddechrau gemau. Caiff hefyd ei chanu gan ffans tîm pêl-droed Cymru a elwir Y Wal Goch. Ar gyfer gêm bwysig Cymru ar 24 Mawrth 2022 yn erbyn Awstria ar gyfer ennill lle yng Cwpan y Byd, 2022 yn Qatar canodd Dafydd y gân i'r dorf cyn y gêm. Cafwyd ymateb syfrdannol wrth i'r dorf gyd-ganu gan ennyn edmygedd a brwdfrydedd mawr iddo yntau ac i Cymdeithas Bêl-droed Cymru am drefnu iddo ganu.

Casgliad
--------

Rhyddhaodd gasgliad newydd o ganeuon yn 2009, *Dos I Ganu*. Sbardunwyd yr albwm, a'r gân-deitl, gan y faner a osodwyd ar bont yng Nghaernarfon adeg etholiad Mai 2008, yn dilyn helynt ad-drefnu ysgolion Gwynedd.

* Y Dafydd Iwan CynnarY Dafydd Iwan Cynnar
* Gwinllan a RoddwydGwinllan a Roddwyd
* Dal i GreduDal i Gredu
* Cân CeltCân Celt
* Cana Dy GânCana Dy Gân

Bywyd personol
--------------

Mae'n briod â Bethan ac mae ganddynt ddau fab, Caio a Celt. Mae ganddo dri plentyn o briodas flaenorol, Llion, Elliw a Telor.

Anrhydeddau
-----------

Fe'i urddwyd yn aelod anrhydeddus o Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor, 1971.

Ar 22 Gorffennaf 2022, fe'i wnaed yn Gymrodyr er Anrhydedd gan Brifysgol Caerdydd, mewn seremoni a ohiriwyd ers 2021. Ar 11 Gorffennaf 2023, derbyniodd radd er Anrhydedd gan Brifysgol Bangor am ei gyfraniad i'r Gymraeg, Diwylliant, Cerddoriaeth a'r Celfyddydau yng Nghymru.

Albymau (mewn trefn gronolegol)
-------------------------------

*Prif: Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Dafydd Iwan*
Dafydd Iwan yn perfformio.
Perfformio yn Aberdâr
* *Yma Mae 'Nghân* (1972)
* *Mae'r Darnau yn Disgyn i'w Lle* (1976)
* *Carlo a Chaneuon Eraill* (1977)
* *20 o Ganeuon Gorau*
* *I'r Gad* (1977)
* *Bod yn Rhydd* (1979)
* *Ar Dan* (Live) (1981)
* *Rhwng Hwyl a Thaith* (gydag Ar Log) (1982)
* *Yma o Hyd* (gydag Ar Log) (1983)
* *Gwinllan a Roddwyd* (1986)
* *Dal I Gredu* (1991)
* *Caneuon Gwerin* (1994)
* *Cân Celt* (1995)
* *Y Caneuon Cynnar* (1998)
* *Yn Fyw Cyfrol 1* (2001)
* *Yn Fyw Cyfrol 2* (2002)
* *Goreuon Dafydd Iwan* (2006)
* *Man Gwyn* (2007)
* *Dos i Ganu* (2009)
* *Cana Dy Gân* Y Casgliad Cyflawn, 219 trac (2012)
* *Emynau* (2015)
* *O’r Galon* (2018)

Llyfryddiaeth
-------------

* *Pobol Dafydd Iwan*, Gwasg y Lolfa (2015)
* Llion Iwan (2005). *Dafydd Iwan: Bywyd mewn lluniau - A life in pictures*. Gwasg Gomer. ISBN 9781843234883

E. Wyn James, 'Dafydd Iwan, Cymru a'r Byd': 

* E. Wyn James (8:5, 2005). *Painting the World Green: Dafydd Iwan and the Welsh Protest Ballad*. Folk Music Journal, tud. 594-618. URL

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Dafydd Iwan - Manylion Personol.
2. ↑  "Cofio Huw Ceredig", *Golwg 360*.
3. ↑  "Jill Evans yn Llywydd newydd Plaid Cymru" Newyddion BBC Cymru, 08.06.2010.
4. ↑  S4C: 100 yn gwrthod talu’r drwydded deledu Golwg360 10 Ionawr 2011
5. ↑  "Yma o Hyd - Dafydd Iwan and The Red Wall". Sianel Youtube Cymddeithas Bêl-droed Cymru. 26 Mawrth 2022.
6. ↑  "'Yma o Hyd': "Gobeithio fydd o'n ffordd reit dda o godi hwyl," medd Dafydd Iwan". Golwg360. 24 Mawrth 2022.
7. ↑   Cyhoeddi Cymrodyr er Anrhydedd ar gyfer y seremonïau graddio mwyaf erioed yn Mhrifysgol Caerdydd. Prifysgol Caerdydd (20 Gorffennaf 2022). Adalwyd ar 23 Gorffennaf 2022.
8. ↑  "Dafydd Iwan yn derbyn Gradd er Anrhydedd gan Brifysgol Bangor". *newyddion.s4c.cymru*. 2023-07-11. Cyrchwyd 2023-07-11.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol Archifwyd 2007-11-27 yn y Peiriant Wayback.
* Proffil Dafydd Iwan gan BBC Cymru

| Swyddi gwleidyddol pleidiol |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Ieuan Wyn Jones** | **Llywydd Plaid Cymru**2003 – 2010 (ers 2000, mae'r Llywydd yn rôl ar wahan i'r Arweinydd) | Olynydd:**Ieuan Wyn Jones(Arweinydd)Jillian Evans(Llywydd)** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goArweinwyr Plaid Cymru |
| --- |
|  |
| Llywyddion (1925-2013) | 
* Lewis Valentine
* Saunders Lewis
* John Edward Daniel
* Gwynfor Evans
* Dafydd Wigley
* Dafydd Elis-Thomas
* Dafydd Wigley
* Ieuan Wyn Jones
* Dafydd Iwan
* Jillian Evans
* *diddymwyd y swydd*

 |
|  |
| Arweinwyr (ers 2006) | 
* Ieuan Wyn Jones
* Leanne Wood
* Adam Price
* Rhun ap Iorwerth

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 56326573
* LCCN: no2004071418
* ISNI: 0000 0000 8238 9160
* GND: 142213497

 |