recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae **Jennifer Anne Garner** (ganed 17 Ebrill 1972) yn actores a chynhyrchydd ffilm Americanaidd. Daeth Garner yn enw cyfarwydd yn dilyn ei rhan yn y comedi *Dude, Where's My Car* (2000). Cyn mynd ymlaen i chwarae rôl ategol yn *Pearl Harbor*. Derbyniodd gydnabyddiaeth am ei pherfformiad fel Sydney Bristow, swyddog CIA yn y ddrama ABC gyffrous *Alias*, a ddarlledwyd rhwng 2001 a 2006. Am ei phortread yn *Alias*, derbyniodd wobr Golden Globe, gwobr SAG ynghyd â phedwar enwebiad gwobr Emmy.

Yn ystod ei chyfnod ar *Alias*, derbyniodd Garner rôl cameo yn *Catch Me If You Can* (2002), cyn derbyn y brif ran yn y comedi rhamantus *13 Going on 30* (2004). Mae Garner wedi ymddangos mewn sawl ffilm gan gynnwys y ffilmiau archarwyr *Daredevil* (2003), *Elektra* (2005), *The Kingdom* (2007), y ddrama gomedi *Juno* (2007), a'r comedi rhamantus *The Invention of Lying* (2009). O 2010 ymlaen ymddangosodd Garner yn gomedi ddrama ffantasi *The Odd Life of Timothy Green* (2012), y ddrama fywgraffyddol *Dallas Buyers Club* (2013), a'r comedi *Alexander and the Terrible, Horrible, No Good, Very Bad Day* (2014).

Ers diwedd yr 2000au mae Garner wedi ymgyrchu'n gyson dros faterion addysg fel aelod o Fwrdd a llysgennad yr elusen *Save the Children*. Mae hi hefyd yn llysddadleuwr dros ymgyrchoedd gwrth-paparazzi ymhlith plant enwog. Ar ôl pedair blynedd o briodas â Scott Foley, priododd Garner yr actor Ben Affleck yn 2005, mae ganddynt dri o blant. Ym 2015 gwahanodd Garner ac Affleck.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Jennifer Garner Biography (1972-)".

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 107240821
* LCCN: no00028326
* ISNI: 0000 0001 0930 480X
* GND: 140557156
* SUDOC: 080879411
* BNF: cb145552173 (data)
* BIBSYS: 9019748
* NLA: 52410007
* NKC: xx0062927
* BNE: XX1660355

 |
Awdures llyfrau plant yn y Gymraeg oedd **Jennie Thomas** (1898 - 1979). Fe'i cofir yn bennaf fel awdures llyfrau am anturiaethau Wil Cwac Cwac ac fel cyd-awdures *Llyfr Mawr y Plant*.

Bywgraffiad
-----------

Wil Cwac Cwac yn y 1980au
Cafodd Jennie Thomas ei geni ym Mhenbedw, Cilgwri, i rieni o Gymry Cymraeg (brodor o Fôn oedd ei thad ac o Geredigion y daeth ei mam). Ar ôl astudio ym Mhrifysgol Lerpwl, daeth yn ôl i'w gwreiddiau teuluol yn y gogledd ac ymsefydlodd ym Methesda lle cafodd waith fel athrawes yn Ysgol y Cefnfaes yno, lle'r oedd y llenor J. J. Williams yn brifathro. Cafodd swydd yn nes ymlaen fel Trefnydd Iaith i ysgolion cynradd Sir Gaernarfon, gyda'r dasg o hyrwyddo'r Gymraeg yn ysgolion y sir.

Creodd y cymeriadau hoff Siôn Blewyn Coch a Wil Cwac Cwac ar gyfer y gyfrol gyntaf o *Lyfr Mawr y Plant* (1931). Cyhoeddodd sawl cyfrol am anturiaethau Wil Cwac Cwac yn ogystal, a oedd yn sail i gyfres o ffilmiau animeiddiedig yn nes ymlaen, a ddarlledwyd rhwng canol yr 1980au a dechrau'r 1990au.

Llyfryddiaeth ddethol
---------------------

* (cyd-awdures), *Llyfr Mawr y Plant* (Wrecsam, 1931, 1939, 1949)
* (gol.), *Hwiangerddi* (1945)
* (cyd-awdures), *Chwaraeon ysgol i'r babanod* (1947)
* *Wil Cwac Cwac (llyfr)* (Wrecsam, 1947)
* (gol.), *Llyfrau Darllen a Lliwio* (1951, 1952)
* (gol.), *Celfi Darllen* (1953-56)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Mairwen a Gwynn Jones, *Dewiniaid Difyr* (Gwasg Gomer, 1983).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 14311556
* LCCN: no00025293
* ISNI: 0000 0000 4284 0498

 |
Cerflun Rhufeinig o Juno
Duwies o'r Rhufain hynafol sy'n cyfateb yn fras i'r dduwies Hera, gwraig Zeus (Iau) ym mytholeg Roeg yw **Juno** (Lladin: *Iuno*). Fel ***Iovino***, roedd hi'n wraig i *Iovis* (Iau) yn y pantheon Rhufeinig. Duwies y Nefoedd (***Iuno Regina***) a'r Goleuni Nefol oedd hi.

Mae llawer o'i hanes fel gwraig Iau yn deillio o fytholeg Roeg, ond cyn iddi gael ei huniaethu â Hera roedd hi'n dduwies Eidalaidd frodorol, yn Frenhines y Merched a chreaduriaid benywaidd, yn gymaint felly fel roedd pob merch yn ei haddoli fel nawdd-dduwies bersonol ac yn tyngu llwon wrth ei henw. Ei ffurf fwyaf cyffredin a mwyaf hynafol efallai yn yr Eidal oedd ***Iuno Lucina*** ('Rhoddwr Goleuni' / 'Hi sy'n dod â'r Goleuni'). Yn yr agwedd yma, hi oedd duwies dechrau pob mis. Fel duwies y Goleuni roedd hi'n dduwies genedigaeth hefyd gyda theml hynafol mewn llwyn sanctaidd yn Rhufain ei hun ac roedd hi'n chwarae rhan bwysig mewn dathliadau priodas.

Ei gŵyl fawr oedd y *Matronalia*, yr enwocaf o wyliau'r duwiau a duwiesau yn y Rhufain hynafol, a ddethlid ar y 1af o Fawrth.

Roedd hi'n cael ei haddoli fel ***Iuno Sospita*** ('Yr Iachawdwres') hefyd, am ei bod yn amddiffyn a gwarchod pawb. Roedd y Sabiniaid yn ei haddoli mewn agwedd fwy rhyfelgar, sef ***Iuno Curitis***.

Gweler hefyd
------------

* 3 Juno, asteroid a enwir ar ôl y dduwies

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny).
2. 1 2 3  Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities*.
Clymblaid wleidyddol yng Nghatalwnia ydy ***Junts pêl Sí*** (neu ***(JxSí)***; Cymraeg: *Annibyniaeth Gyda'n Gilydd*; Saesneg: '**Together for Yes'**) a ffurfiwyd yn unswydd i ymladd dros annibyniaeth i Gatalonia yn Etholiad Cyffredinol Catalwnia a gynhelir ar 27 Medi 2015.

Mae'r JxSí yn gyfuniad o sawl plaid: Convergència Democràtica de Catalunya (CDC), Esquerra Republicana de Catalunya (ERC), Demòcrates de Catalunya, Moviment d'Esquerres, Avancem a Reagrupament Independentista.

Cefnogir y clymblaid hwn hefyd gan gyrff fel *Assemblea Nacional Catalana* (Cynulliad Cenedlaethol Catalwnia neu'r 'ANC'), *Òmnium Cultural* a *Súmate*, a chyrff gwleidyddol fel y *Partit Socialista d'Alliberament Nacional* (sef y 'PSAN'), a'r *Candidatura d'Unitat Popular - Crida Constituent*.

Lansiwyd y mudiad drwy gynhadledd yn yr awyr agored ar 20 Gorffennaf 2015.

Cyflwyno cynrychiolwyr y blaid newydd i'r dorf, 20 Gorffennaf 2015:

* Artur Mas yn cerdded i'r cyflwyniad
* Y cynrychiolwyr
* Candidats i públic
* Fi de festa

Gweler hefyd
------------

* Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2015

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ""Os cawn fwyafrif yna bydd Llywodraeth Catalonia'n cyhoeddi cychwyn y broses o Annibyniaeth," cyhoeddodd Romeva". Cyrchwyd 2015-07-20.
2. ↑  ACN; adalwyd Gorffennaf 2015.

Dolenni allanol
---------------

* Junts pel Sí
Cyn bêl-droediwr a hyfforddwr proffesiynol yw **Leon James Britton** (ganwyd 16 Medi 1982). Treuliodd rhan helaeth o'i yrfa fel chwaraewr canol cae i Glwb Pêl-droed Abertawe. Wedi iddo ymuno ag Abertawe yn 2003 ar gytundeb barhaol, aeth Britton ymlaen i gynrychioli ei glwb dros 500 o weithiau yn yr uwch gynghrair.

Ymunodd Britton â Sheffield United yn Haf 2010, ond ailymunodd ag Abertawe yn Ionawr 2011. Ym mhen dim o amser, daeth Britton yn ffigwr canolog yn ymgyrch lwyddiannus Abertawe i ennill dyrchafiad i'r uwch gynghrair. Mae'n parhau i fod yn un o lond llaw o chwaraewyr sydd wedi cynrychioli unrhyw glwb ym mhob adran o'r Pyramid Pêl-droed Saesnig, ynghyd â Brett Ormerod, Alan Tate a Garry Monk.

Gyrfa Chwarae
-------------

### Gyrfa ieuenctid

Cychwynodd Britton ei yrfa dan hyfforddiant yng Nghlwb Pêl-droed Arsenal yn naw oed. Pan arwyddodd i West Ham United am £400,000 yn 1998, denodd Britton y ffi uchaf a dalwyd erioed am chwaraewr 16 oed. Wedi iddo fethu torri i mewn i dîm cyntaf West Ham, ymunodd ag Abertawe ar fenthyg ym mis Rhagfyr 2002; yno bu'n rhan blaenllaw yn achub y clwb rhag disgyn allan o'r Gyngrair Bêl-droed. Cafodd ei enwi gan y PFA fel "Chwaraewr y flwyddyn y cefnogwyr" ar gyfer y 3ydd Cynghrair yn nhymor 2002–03. Crëwyd digon o argraff ar Brian Flynn, rheolwr Abertawe ar y pryd, iddo arwyddo Britton yn barhaol wedi iddo gael ei ryddhau gan West Ham.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Trust Tribute to Leon Britton". *Swans Trust.co.UK*.; adalwyd 18 Mai 2018.
2. ↑  "Leon Britton signs three-year Swansea City deal". BBC Sport. 31 Mawrth 2012. Cyrchwyd 29 Mawrth 2014.
Clawr llyfr: *Bronwen Astor: Her Life and Times* gan Peter Stanford.
Model oedd **Bronwen Astor**, Is-iarlles Astor (née Alun Pugh; 6 Mehefin 1930 – 28 Rhagfyr 2017). Bu hefyd yn awen ac yn *couturier* i Pierre Balmain, a'i disgrifiodd fel un o'r merched prydferthaf iddo erioed gyfarfod.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd **Janet Bronwen Alun Pugh** yn Llundain, yn ferch i Syr John Alun Pugh, adnabyddir yn gyffredinol wrth ei henw canol, Bronwen. Addysgwyd yn Ysgol Dr. Williams yn Nolgellau, Gwynedd.

Ar 14 Hydref 1960 priododd â 3ydd Is-iarll Astor, mab Nancy Astor, y ddynes gyntaf i gymryd sedd yn Nhŷ'r Cyffredin. Bronwen oedd ei drydydd gwraig. Wedi tair blynedd o briodas, tröwyd ei bywyd ar ei ben i lawr yn sgil Helynt Profumo, a ddymchwelodd llywodraeth Harold Macmillan. Ym 1966, bu farw ei gŵr yn ifanc, gan ei gadael i ofalu am ddau blentyn dan 5 oed.

Agorodd ei thŷ i'r digartref, ac ym 1983 hyfforddodd fel seicotherapydd. Cyhoeddwyd ei bywgraffiad, *Bronwen Astor: Her Life and Times*, yn 2000.

Teulu
-----

### Gŵr

* William Astor, 3ydd Is-iarll Astor (13 Awst 1907 – 7 Mawrth 1966)

### Plant

* Janet Elizabeth Astor (ganwyd 1 Rhagfyr 1961)
* Pauline Marian Astor (ganwyd 26 Mawrth 1964)

Llyfryddiaeth
-------------

* Peter Stanford (1999). *Bronwen Astor : Her Life and Times*. HarperCollins. ISBN 9780002558396

Dolenni allanol
---------------

* Archifwyd 2009-03-09 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3   The Women: Bronwen Astor. Visionary Dialogues with Modern Women.
2. ↑   Janet Bronwen Alun Pugh. thePeerage.com.
3. ↑   Addysg ddelfrydol yn straeon Enid Blyton yn bell o’r gwir. Western Mail (1 Rhagfyr 2009).

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 897674
* LCCN: no00064548
* ISNI: 0000 0000 7864 2178
* GND: 122530985

 |
Planhigyn blodeuol yw **Llydan y ffordd** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Plantaginaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Plantago major* a'r enw Saesneg yw *Greater plantain*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llwynfaidydd mawr, Llwynhidydd, Cabaits y llawr, Dail llydan y ffordd, Dail llyriad, Henllydan y ffordd, Llydan y ffordd, Llyriad cynffon llygoden, Llyriad mwyaf. Mae'n frodorol o'rrhan fwyaf o Ewrop a gogledd a chanol Asia.

Mae *Plantago major* yn un o'r planhigion rhinweddol (meddygol) mwyaf cyffredin yn y byd. Gellir rhoi pwltis o'r dail yn uniongyrchol ar glwyfau i arbed heintiau. Caiff hefyd ei ddefnyddio i'w roi ar bigidau, briwiau a mannau tost. Y cemegolyn gweithredol ynddo yw aucubin, allantoin a mucilage. Gellir yfed te o'r dail er mwyn gwella'r dolur rhydd. O'i fwyta, mae hefyd yn llawn maeth gan ei fod yn cynnwys caslsiwm a fitamin A, C a K. Gellir bwyta'r dail ifanc heb eu coginio a'r dail hyn mewn cawl.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Natural History Museum: *Plantago major* Archifwyd 2008-02-11 yn y Peiriant Wayback.
3. ↑  *Flora Europaea*: *Plantago major*

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llydan y ffordd***
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llychlys melyn** (enw gwyddonol: *Lejeunea flava*; enw Saesneg: *yellow pouncewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru. Manylion gwreiddiol y cyhoeddiad: Naturgesch. Eur. Leberm. 3: 277 1838.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llychlys melyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.theplantlist.org; adalwyd Awsy 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llychlys y calch** (enw gwyddonol: *Cololejeunea calcarea*; enw Saesneg: *rock pouncewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, gogledd Lloegr, drwy'r Alban ac yn Iwerddon.

Disgrifiad
----------

Planhigyn bychan iawn yw Llychlys y calch, gyda'i goesynnau bychain yn llai na 5 mm o hyd a 0.25–0.7 mm o led. Mae'r dail yn felynwyrdd llachar ac mae'n tyfu mewn sypiau bach. Yn aml ni ellir eu gweld heb archwiliad agos gyda chwyddwydr. Mae'r dail yn llai na 0.5 mm o hyd a lled, yn dod i bwynt ar y blaen ac mae'r llabed yn chwyddedig.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Llychlys y calch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 28 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Aderyn sy'n byw yn agos i'r traeth ac sy'n perthyn i deulu'r Phalaropodidae ydy'r **Llydandroed Wilson** sy'n enw gwrywaidd; lluosog: **adar llydandroed Wilson** (Lladin: *Phalaropus tricolor*; Saesneg: *Wilson's Phalarope*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys Ewrop ac mae ar adegau i'w ganfod ar draethau arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
* Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
* Llwybr yr Arfordir
* Cadwraeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan www.marinespecies.org; adalwyd 4 Mai 2014

 *Safonwyd yr enw* **Llydandroed Wilson** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

* Termau safonol Gwefan Llên Natur.
Planhigyn blodeuol bychan ag un had-ddeilen ('*monocotyledon*) 'yw **Llinad bach** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Araceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Lemna minuta* a'r enw Saesneg yw *Least duckweed*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Corlinad.

Mae'r casgliad byw mwyaf o'r teulu hwn yn cael ei gadw yn *Missouri Botanical Gardens*.

Yn y cysgod, mae'r planhigyn hwn yn newid ei siap, yn dibynnu ar yr amgylchiadau tyfu, ac fel arfer tua 2.5 mm o hyd. Yn llygad yr haul mae'n tyfu mewn parau a cheir gwythien ganolog.

This duckweed grows in slow-moving, calm, and stagnant freshwater habitats. It affects the ecology of its habitat by forming mats on the water surface, reducing sunlight penetration and oxygen exchange.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Invasive Alien Species in Belgium: *Lemna minuta*

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llinad bach***
Gêm bêl-droed yn cael ei chwarae o dan lifoleuadau.
Golau tanbaid artiffisial gyda phelydr llydan yw **llifolau** neu **llifoleuadau**. Maen nhw yn aml yn cael eu defnyddio i oleuo caeau chwarae awyr agored pan fydd digwyddiad chwaraeon yn cael eu cynnal dan amgylchiadau golau isel (gyda'r nos, fel arfer). Mae mathau gyda mwy o ffocws yn cael eu defnyddio ar gyfer goleuo llwyfannau mewn perfformiadau byw fel cyngherddau a dramâu.

Yn haenau uchaf chwaraeon proffesiynol, mae'n ofynnol bod gan stadiwm lifoleuadau fel bod gemau yn gallu cael eu chwarae pan nad yw'n olau dydd. Gall gemau gyda'r hwyr fod yn fwy cyfleus i gefnogwyr sy'n gweithio neu ag ymrwymiadau eraill yn ystod y dydd. Gall rhai meysydd chwaraeon sydd heb lifoleuadau parhaol ddefnyddio rhai cludadwy a thros dro. Mae gan nifer o'r llifoleuadau mawr nunbont er mwyn newid bylbiau a gwneud gwaith cynnal a chadw. Bydd rhain fel arfer yn gallu dal un neu ddau o bobl.

Polo oedd y chwaraeon cyntaf i gael ei chwarae o dan lifoleuadau, a hynny ar 18 Gorffennad 1878. Cynhaliwyd y gêm yn Fulham, Llundain, Lloegr rhwng y Ranelagh Club a'r Hurlingham Club.

Roedd y gêm bêl-droed rheolau Australaidd ar Faes Criced Melbourne yn 1879 ymhlith y gemau cyntaf gael ei chwarae o dan oleuadau trydan, flwyddyn yn unig ar ôl y gêm gyntaf un (o polo) i gael ei chwarae dan lifoleuadau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Inglis, Simon (2014). *Played in London*. Swindon: English Heritage. t. 22. ISBN 978-1-84802-057-3.
Cofgolofn Vercingetorix yn Alesia (Alise-Sainte-Rein)
Ymladdwyd **Brwydr Alesia** yn mis Medi 52 CC o gwmpas *oppidum* Alesia yng Ngâl rhwng byddin y cyngheiriaid Galaidd dan Vercingetorix o lwyth yr Arverni a byddin Rufeinig dan Iŵl Cesar, yn cael ei gynorthwyo gan Marcus Antonius a Titus Labienus.

Roedd Vercingetorix wedi ei benodi yn arweinydd y gwrthryfel Galaidd yn erbyn Rhufain. Enillodd fuddugoliaeth dros y Rhufeiniaid ym mrwydr Gergovia, ond pan ymosododd ar y Rhufeiniaid dan gredu eu bod yn encilio, dioddefodd y Galiaid golledion sylweddol.

Enciliodd Vercingetorix i Alesia, a gosododd Cesar warchae arno. Adeiladodd y Rhufeiniaid fur o amgylch y ddinas, gyda mur allanol i atal unrhyw ymgais gan y Galiaid tu allan i Alesia i godi'r gwarchae. Ceisiodd byddin fawr o nifer o lwythau godi'r gwarchae, ond gorchfygwyd hwy gan Cesar, a bu raid i Vercingetorix ildio. Cadwyd ef yn garcharor yn Rhufain am bum mlynedd cyn ei ddienyddio.

Brwydr Alesia oedd y frwydr fawr olaf rhwng y Galiaid a'r Rhufeiniaid, a chyda'r fuddugoliaeth yma cwblhaodd Cesar goncwest Gâl.
Mae **Bulla Regia** yn ddinas Rufeinig yng ngogledd-orllewin Tiwnisia. Fe'i lleolir yn nhalaith Jendouba tua 5 milltir i'r gogledd o ddinas Jendouba, wrth droed bryniau'r Kroumirie.

Ceir nifer o gromlechi cynhanesyddol yn y bryniau i'r dwyrain o'r safle, sy'n dyst i fodolaeth cymunedau brodorol Berber yn yr ardal ymhell cyn i'r Rhufeiniaid gyrraedd. Daeth Bulla Regia ei hun i'r amlwg tua'r 5 CC pan sefydlwyd tref Bulla yno gan y Carthagwyr fel rhan o'r broses o sefydlu awdurdod ar ddyffryn Medjerda a'i ddatblygu fel ardal amaethyddol a gyfrannai'n sylweddol yn ddiweddarach at y cyflenwad o wenith i ddinas Rhufain.

Golygfa yn Bulla Regia
Mosaic o Amphitrite ar lawr fila dan ddaear yn Bulla RegiaYchwanegwyd y teitl *Regia* i enw'r dref pan ddaeth yn brifddinas i un o'r teyrnasoedd Numidiaidd lleol a flodeuai yn yr ardal am gyfnod dan y Rhufeiniaid ar ôl cwymp Carthago. Dan yr Ymerodraeth Rufeinig bu Bulla Regia yn un o'r dinasoedd mwyaf llewyrchus yn nhalaith Rufeinig Affrica, er na fu erioed yn arbennig o fawr. Cyrhaeddodd ei huchafbwynt yn y ail a'r 3g OC pan godwyd y rhan fwyaf o'r adeiladau sydd i'w gweld ar y safle heddiw. Ar ôl i'r Rhufeiniaid ymadael bu dan reolaeth y Bysantiaid am gyfnod a chodwyd caer a *basilica* (eglwys) ganddynt yno. Rhoddwyd heibio i'r safle ar ôl i'r Arabiaid gwncweru Tiwnisia yn y 7g.

Mae'r safle yn hynod am fod rhai o gyfoethogion y ddinas wedi adeiladu *villas* dan ddaear yno i osgoi'r gwres yn yr haf. Addurnwyd rhai o'r tai hyn yn goeth gyda lluniau mosaic sydd ymhlith y gorau yn y wlad. Creuwyd cyrtiau agored dan ddaear gyda agoriadau i adael y golau i mewn a phyllau o ddŵr a gerddi bychain o'u cwmpas.

Mae adeiladau nodiadwy eraill yn cynnwys baddondai mawr Memmia, a enwir ar ôl gwraig Septimius Severus, theatr fach lle y credir i Sant Awstin o Hippo bregethu unwaith, temlau i'r dduwies Isis a'r duw Apollo, a *forum* Rhufeinig sydd mewn cyflwr da.

Ceir amgueddfa fechan gyda chasgliad bychan o fosaics a cherfluniau wrth y fynedfa i'r safle, sy'n hawdd i'w gyrraedd o Jendouba. Bulla Regia yw enw'r pentref bychan ar bwys y safle archaeolegol hefyd.

Llyfryddiaeth
-------------

* K. Dunbabin, *The Mosaics of Roman North Africa* (Rhydychen, 1978)
* Hédi Slim ac eraill (gol.), *L'histoire générale de la Tunisie* cyf. 1: *L'Antiquité* (Tiwnis: Éditions Sud, 2003)

  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Drapeau de la Tunisie | **Safleoedd archaeolegol Tiwnisia** | Antiquités |

 |
| Bulla Regia ·
Carthago ·
Chemtou ·
Cilium ·
Dougga ·
Amffitheatr El Jem ·
Gigthis ·
Haïdra ·
Kerkouane ·
Mactaris ·
Musti ·
Oudna ·
Pheradi Majus ·
Sbeïtla ·
Thapsus ·
Thuburbo Majus ·
Utica |
Brwydr a ymladdwyd yn y flwyddyn 937 rhwng byddin Aethelstan (Athelstan), brenin y Sacsoniaid Gorllewinol, a byddin o gynghreiriaid Celtaidd a Llychlynaidd a'i wrthwynebai oedd **Brwydr Brunanburh**.

Ceir cyfeiriad moel ati yn yr *Annales Cambriae* ac un llawnach yn *Brut y Tywysogion*, ond y brif ffynhonnell yw *Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid*. Pwysig hefyd, ond diweddarach, yw cronicl William o Malmesbury, y Cronicl Tigernach Gwyddeleg, a rhai o sagas Gwlad yr Iâ, yn cynnwys *Egils saga* gan Snorri Sturluson am Egill Skallagrimsson, Viking o hurfilwr a ymladdodd ar ochr Athelstan.

Mae safle'r frwydr yn anhysbys. Mae'n debygol mai yng ngogledd Lloegr neu dde'r Alban y digwyddodd. Mae cynigion eraill yn cynnwys Glannau Merswy (Bromborough) a Dyfnaint.

Roedd hyn yn ystod teyrnasiad Hywel Dda, brenin Cymru. Roedd yn frwydr drychinebus i'r Celtiaid a'r Llychlynwyr. Gorchfygodd Aethelstan fyddin cynghrair rhwng Olaf III Guthfrithson, brenin Llychlynwyr Dulyn (Gwŷr Dulyn), Causantín mac Áeda II, brenin yr Alban ac Owain I, brenin Ystrad Clud. Ni chofnodir i'r Cymry gymeryd rhan yn y frwydr. Gadawyd cyrff pum brenin a saith ieirll o Iwerddon ar y maes. Cafwyd colledion sylweddol ar ochr yr Eingl-Sacsoniaid hefyd.

Mae'n bosibl fod y gerdd ddarogan *Armes Prydain* wedi ei chyfansoddi tua'r adeg yma. Cyfeirir at Aethelstan fel "*mechteyrn*" gormesol sy'n hawlio awdurdod ar bawb o'i gymdogion. Ar ôl Brunanburh cynyddodd grym teyrnas yr Eingl-Sacsoniaid yn sylweddol.

Gweler hefyd
------------

* Armes Prydain
Llid a achosir gan haint o facteria ar groniad o hylif yn y glust ganol yw **llid y glust ganol** (Lladin: *otitis media*).[1]

Dosbarthiad
-----------

### Llid acíwt y glust ganol

Haint tymor byr sydd yn aml yn ymddangos yn sydyn yw **llid acíwt y glust ganol**.[1]

### Llid cronig y glust ganol

Heintiau cyson neu un haint tymor hir yw **llid cronig y glust ganol**. Yn aml mae ganddo symptomau llai difrifol, ond gall achosi mwy o niwed na llid acíwt oherwydd nid yw nifer o gleifion yn sylwi arno am amser hir.[1]

### Clust ludiog

Llid cronig pan fydd y glust ganol yn llenwi â hylif yw **clust ludiog**. Gan amlaf nid yw'n arwain at dwymyn, pigyn clust, na rhedlif crawn o'r glust.[1] Mae plant sydd â chlust ludiog ac mae eu clustiau'n llenwi â mwcws am gyfnodau o nifer o wythnosau yn fwy tebygol o gael haint ar y glust.[2]

Achosion
--------

Yn aml achoswyd llid y glust ganol gan haint yr annwyd cyffredin wrth iddo ledaenu o'r trwyn neu'r glust drwy'r bibell Eustachio gan rwystro'r bibell ac atal unrhyw hylifau yn y glust rhedeg allan drwy'r trwyn. Gall adenoidau neu donsiliau chwyddedig, sydd wrth gefn y gwddf, hefyd rwystro'r bibell Eustachio; mae'r achos hon yn fwy cyffredin mewn plant nag mewn oedolion.[2]

Gall dympan drydyllog y glust achosi llid cronig y glust ganol os caiff ei heintio gan ddŵr yn mynd i mewn i'r glust, yn enwedig mewn plant. Gall golesteatoma, sef tyfiant o feinwe y tu mewn i'r glust ganol, hefyd achosi llid cronig y glust ganol. Mae'n bosib i system imiwnedd plentyn gwanháu oherwydd afiechyd plentyndod megis y frech goch gan arwain at haint eilaidd wrth i'r corff ei gael yn anodd i frwydro yn erbyn haint gan facteria yn y glust ganol.[2]

Weithiau, nid oes rheswm amlwg dros haint sydd yn achosi llid y glust ganol.[2]

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4   Llid y glust ganol (otitis media): Cyflwyniad. *Gwyddoniadur Iechyd*. Galw Iechyd Cymru. Adalwyd ar 11 Ebrill, 2010.
2. 1 2 3 4   Llid y glust ganol (otitis media): Achosion. *Gwyddoniadur Iechyd*. Galw Iechyd Cymru. Adalwyd ar 7 Mehefin, 2010.
Fferm yn ne Sir Ddinbych yw **Branas Uchaf** lle ceir siambr gladdu Neolithig sydd i'w dyddio i ddiwedd y 4ydd fileniwm CC neu ddechrau'r 3ydd fileniwm CC. Mae'r safle yn gorwedd ar dir y fferm tua milltir a hanner i'r gorllewin o bentref Llandrillo ar lan ogleddol afon Dyfrdwy yn Edeirnion.

Siambr gladdu Branas Uchaf.
Gelwir y math yma o siambr gladdu yn feddrod siambr ac fe gofrestrwyd fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: ME070.

Carnedd gron gyda siambr iddi (*chambered round cairn*) yw siambr gladdu Branas Uchaf. Mae'n gorwedd ar godiad o dir ar lan afon Dyfrdwy. Ceir tomen o bridd a cherrig gyda siambr yn ei chanol. Mae'r garnedd hon yn mesur 28 metr ar draws. Mae'r tywydd wedi erydu'r siambr fel bod y cerrig yn sefyll yn yr awyr agored rwan, yng nghanol y garnedd. Ceir sawl carreg arall yng nghyffiniau'r garnedd a dywedir yn lleol y bu cylch o gerrig o'i chwmpas ar un adeg ond nid yw archaeolegwyr yn meddwl fod hynny'n debyg. Credir i feini clo'r siambr gael eu cymryd i ffwrdd i'w defnyddio fel pyst giatau.

Mae'r heneb yn gorwedd ar dir preifat ond gellir gweld y safle o'r ffordd gerllaw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Data Cymru Gyfan, CADW
2. ↑  Helen Burnham, *Clwyd and Powys*, 'A Guide to Ancient and Historic Wales' (HMSO, Llundain, 1995), tud. 12-13.
Gwleidydd a chenedlaetholwr Catalanaidd oedd **Lluís Companys i Jover** (21 Mehefin 1882 - 14 Hydref 1940). Roedd yn arweinydd y blaid Esquerra Republicana de Catalunya, ac yn Arlywydd y Generalitat de Catalunya o 1934 hyd ddiwedd Rhyfel Cartref Sbaen.

Ganed ef ym mhentref El Tarròs, ger Tornabous. Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Barcelona, a dechreuodd ymddiddori mewn gwleidyddiaeth adain-chwith; roedd yn un o sylfaenwyr Solidaridad Catalana. Pan sefydlwyd yr *Esquerra Republicana de Catalunya* yn 1931, roedd yn un o'r aelodau mwyaf blaenllaw. Ar 19 Rhagfyr 1932 etholwyd ef yn Arlywydd cyntaf Senedd Catalonia. Wedi marwolaeth Francesc Macià, daeth yn Arlywydd y Generalitat ar 1 Ionawr 1934. Ar 6 Hydref, 1934, arweiniodd Companys wrthryfel Catalanaidd yn erbyn llywodraeth Sbaen, a chyhoeddodd geadigaeth gwladwriaeth Gatalanaidd. Dedfrydwyd ef i 30 mlynedd o garchar, ond rhyddhawyd ef wedi i'r Frente Popular adain-chwith ennill etholiad 1936.

Cofeb Companys yn ninas Barcelona.
Pan ddechreuodd Rhyfel Caretref Sbaen, cefnogodd Compays y Weriniaeth yn erbyn lluoedd Francisco Franco. Ar ddiwedd y rhyfel, bu raid iddo ffoi i Ffrainc, lle bu hyd nes i Ffrainc gael ei meddiannu gan yr Almaen yn 1940. Cymerwyd Companys i'r ddalfa gan y Gestapo, a'i drosglwyddo i lywodraeth Franco. Dienyddiwyd ef yng Nghastell Montjuïc, Barcelona.

Enwyd y prif stadiwm a ddefnyddiwyd ar gyfer Gemau Olympaidd yr Haf 1992 ar Montjuïc ar ôl Companys. Defnyddir y stadiwm yn awr gan dîm pêl-droed Espanyol.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 64801321
* LCCN: n50031891
* ISNI: 0000 0001 0909 8292
* GND: 118669842
* SUDOC: 032942249
* BNF: cb12387142h (data)
* BNE: XX1165942

 |
Actores o Gymraes oedd **Buddug Williams** (1932 – 24 Gorffennaf 2021). Roedd yn fwyaf adnabyddus am chwarae cymeriad 'Anti Marian' rhwng 1999 a 2016 yn nrama sebon *Pobol y Cwm* ar S4C. Ar gychwyn y gyfres yn 1974 bu'n chwarae cymeriad arall, Bet Harries, mam Wayne, Sabrina a Reg.

Bywgraffiad
-----------

Roedd yn hanu o bentref Cefneithin yng Nghwm Gwendraeth. Bu'n hyfforddi fel athrawes yn Ngholeg y Barri ac aeth i ddysgu am gyfnod byr yn Birmingham.

Arferai berfformio gyda chwmnïau lleol yn Nghwm Gwendraeth ac yn Birmingham roedd yn rhan o The Welsh Centre Amateur Drama Society. Ymddangosodd mewn ffilmiau fel *Twin Town* a *Very Annie Mary* yn ystod ei gyrfa.

Ymunodd â *Phobol y Cwm* fel cymeriad rheolaidd yn 1999 gan chwarae Marian Rees, gwraig i Bob Rees ac yna modryb fusneslyd i Denzil Rees. Bu farw cymeriad Anti Marian yn ei chwsg mewn pennod a ddarlledwyd ar 24 Chwefror 2016.

Ysgrifennodd Buddug ei hunangofiant yn y gyfrol *Merch o'r Cwm*.

Bywyd personol
--------------

Roedd yn briod ag Elwyn, a fu farw yn 2011 ac roedd ganddynt fab, Rhodri. Bu farw Buddug yn 88 mlwydd oed ar ddydd Sadwrn, 24 Gorffennaf 2021 yng Nghartref Plas y Bryn, Penygroes.
Cynhaliwyd ei hangladd ar ddydd Gwener, 13 Awst 2021, yn Amlosgfa Llanelli am 1.00pm o'r gloch.

Gwaith
------

### Teledu

* *Pobol y Cwm* - Bet Harries (1974), Marian Rees neu 'Anti Marian' (1999–2016)

### Ffilm

* *Very Annie Mary*, 2001, ffilm teledu - Buddug Mair Williams
* *Twin Town*, 1997 - Mrs. Mort

Llyfryddiaeth
-------------

* *Merch o'r Cwm* (Dref Wen, 2008) ISBN 9781855968288

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Diwedd cyfnod - Cwsg mewn hedd. BBC Pobol y Cwm (24 Chwefror 2016).
2. ↑  *Dathlu'r 40 yng Nghwmderi*  , BBC Cymru Fyw, 16 Hydref 2014.  Cyrchwyd ar 25 Chwefror 2016.
3. ↑  *Yr actores Buddug Williams wedi marw yn 88 oed*  , BBC Cymru Fyw, 25 Gorffennaf 2021.
4. ↑   Hysbysiad marwolaeth Buddug Williams. Western Mail (31 Gorffennaf 2021). Adalwyd ar 2 Awst 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 83586909
* LCCN: no2009038049

 |
Dug Awstria o 1365 hyd 1379 a Dug Styria a Carinthia 1365–1386 oedd **Leopold III, Dug Awstria** (1 Tachwedd 1351 - 9 Gorffennaf 1386).

Ganed ef yn Fienna, yn fab ieuengaf i Albrecht II, Dug Awstria, aelod o deulu Habsburg. Rhoddwyd cyfrifoldeb am y Tirol iddo, yna wedi marwolaeth ei frawd hynaf, Rudolf IV, roedd ef a'i frawd Albrecht III yn gyfrifol am weinyddu tiroedd teulu Habsburg. Yn 1375 cyflogodd Enguerrand VII de Coucy, oedd yn hawlio rhan o'r tiriogaethau hyn, fyddin i geisio eu meddiannu, yn yr ymgyrch a elwir yn Rhyfel y Gugler. Roedd Owain Lawgoch yn un o arweinwyr y fyddin hon. Gorfodwyd Leopold a'i fyddin i encilio, ond methodd ymgyrch y Gugler oherydd gwrthwynebiad ffyrnig y Swisiaid.

Dan delerau Cytundeb Neuberg yn 1379, daeth yn rheolwr Styria, Carinthia, Carniola a nifer o diriogaethau eraill. Ychweanegodd at y rhain, ac erbyn 1382 roedd ei feddiannau yn cynnwys Trieste.

Methodd ei ymdrechion i feddiannu y Swistir a Swabia pan laddwyd ef ym Mrwydr Sempach yn 1386. Olynwyd ef gan ei fab hynaf, Wilhelm.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Rudolf IV** | **Dug Awstria**7 Gorffennaf 1379 – 9 Gorffennaf 1386 | Olynydd:**Albrecht III** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 66895174
* ISNI: 0000 0001 1662 9151
* GND: 104089512
* HDS: 029220
* NKC: ola2008481294

 |
Mae **Buddug Verona James** (ganwyd 1957) yn gantores opera mezzo-soprano o Gymraes a astudiodd yn Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall, Stiwdio Opera Cenedlaethol ac yn Rhufain. Fe'i ganwyd yn Aberteifi, Cymru.

Gyrfa
-----

Ymysg ei rhannau operatig, mae James wedi perfformio *Orfeo* Christoph Willibald Gluck yn yr Unol Daleithiau ac yng Nghanada, Dardano yn *Amadigi* Georg Friedrich Händel yn Ninas Efrog Newydd ac yn Ewrop, yn o gystal a Cherubino yn *Le nozze di Figaro* Wolfgang Amadeus Mozart yn Tokyo a Toronto.

Mae hi wedi gweithio gyda Opera yr Iseldiroedd, Opera Cleaveland (UDA), Glyndebourne, Opera Almeida, Cwmni Theatr Opera, Opera Gogledd Iwerddon, Opera'r Gogledd, Opera Atelier, Opera Syrcas, English Pocket Opera, Opera 80, Grwp Opera Handel Caergrawnt, Operavox Cartoons, Cwmni Dawns Siobhan Davies, Theatr Cerddoriaeth Cymru a Opera Canolbarth Cymru.

Ar ei gwefan, mae James yn disgrifio ei hun fe "Opera Singer, Actress and Butcher", oherwydd cyn iddi dilyn ei hastudiaethau, gweithiodd yn un o siopau cigydd ei thad yn Aberteifi ac enillodd wobr am ei chrefftwaith yn Sioe Frenhinol Cymru ym 1978.

Roedd ei pherfformiadau cyntaf yn operau gan Gerald Barry, *Jonathon Dove*, Deirdre Gribbin, Wolfgang Rihm a John Woolrich.

Mae James wedi cymryd rhan mewn sawl darn actio ar gyfer y BBC, HTV a S4C ac yn ddiweddar, perfformiwyd rhan Lady Capulet yn Romeo a Juliet i Theatr Genedlaethol Cymru.

Mae hi'n aelod o'r staff proffesiynol yn yr adran astudiaethau llais ac opera yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru (CBCDC) Mae hi hefyd wedi cyfeirio *The Pirates of Penzance*, *Ruddigore*, *Acis and Galatea*,*Dido and Aeneas*,*Orpheus in the Underworld* a *Hercules* i CBCDC.

Yn 2001 perfformiodd James a'i pherthnasau yn Stadiwm y Mileniwm fel adloniant cyn gem undeb rygbi rhwng Cymru a Iwerddon.

Bywyd personol
--------------

Mae'n briod a Michael Carey, sy'n rhedeg fferm Coedwynog ger Aberteifi.

Catalog recordiau
-----------------

* Buddug Verona James - *Castradïva*
* Buddug Verona James - *Songs of the People*

Ymddangosir ar:

* Thomas Chilcot - *Songs and Concertos*
* *The James Sisters Sing Gospel*

Gwobrau
-------

* *Welsh Singers Competition* 1986
* Yn 2001 James anrhydeddwyd gyda'r Wisg Wen o Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Why the goose is getting... serenaded*  , WalesOnline, 22 Tachwedd 2005.  Cyrchwyd ar 21 Gorffennaf 2017.
2. ↑  "*Castradïva*". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-12-15. Cyrchwyd 2017-07-19.
3. ↑  "*Songs of the People*". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-12-14. Cyrchwyd 2017-07-19.
4. ↑  *Songs and Concertos*[*dolen marw*]
5. ↑  "*The James Sisters Sing Gospel*". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-12-18. Cyrchwyd 2017-07-19.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Swyddogol Buddug Verona James
* Proffil BBC Archifwyd 2012-11-10 yn y Peiriant Wayback.
* myspace.com site
* World Concert Artist Directory

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 31400330
* LCCN: n2005013344

 |
Gwleidydd ymarferol, awdures a chyn-olygydd *Y Faner* oedd **Jennie Eirian Davies** (6 Ionawr 1925 – 6 Mai 1982). Roedd yn wraig i'r prifardd Eirian Davies ac yn fam i'r bardd a'r dramodydd Siôn Eirian.

Magwraeth ac addysg
-------------------

Ganwyd Jennie Eirian (née Howells) yn Llanpumsaint, Sir Gaerfyrddin yn un o chwech o blant ond bu tri ohonynt farw o'r diciâu. Wedi graddio ym Mhrifysgol Aberystwyth hyfforddodd i fod yn athrawes. Addysgwyd hi'n Ysgol Elfennol Llanpumsaint, Ysgol Sir y Merched, Caerfyrddin a Phrifysgol Cymru, Aberystwyth lle derbyniodd radd anrhydedd yn y dosbarth cyntaf yn y Gymraeg. Yn 1978 daeth yn Llywydd Cenedlaethol Merched y Wawr ac fe'i hurddwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd yr un flwyddyn.

Priododd hi a'r gweinidog o fardd Bohemaidd Eirian Davies ar 19 Tachwedd 1949 a ganed dau o feibion iddynt, Siôn Eirian a Guto Davies (g. 1958). Ymgartrefodd y teulu yn Hirwaun (1949-54), Brynaman (1954-62) ac yn yr Wyddgrug (1962-82) lle y bu farw'n gynamserol.

Gwleidyddiaeth
--------------

Jennie oedd y fenyw gyntaf i ymgeisio dros Plaid Cymru yn Sir Gaerfyrddin, yn Etholiad Cyffredinol 1955 gan gipio 7.8% o'r bleidlais; ymladdodd eto yn is-etholiad 1957 a chynyddodd ei phleidlais i 11.5%. Blaenarodd y tir ar gyfer buddugoliaeth Gwynfor Evans yn 1966.

Awdur a darlledydd
------------------

Cyhoeddodd Jennie Eirian dri llyfr i blant: *Bili Bawd* (1961), *Guto* (1961) a *Fflwffen* (1963). Bu hefyd yn olygydd cylchgrawn *Trysorfa'r Plant* gan newid teitl y cylchgrawn i Antur yng Ngorffennaf 1966.

Bu'n golofnydd radio a theledu yn *Y Cymro* rhwng 1976 a 1978 ac yma tynnodd sylw at ddiffyg oriau darlledu Cymraeg a'i siom mai ailddarllediadau oedd y rhan fwyaf o'r rhaglenni a gaed yn y Gymraeg. Bu'n darlithio yn yr Adran Gymraeg yng Ngholeg Cartrefle, Wrecsam.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Awdur: Elin Angharad; Bywgraffiadur Cymreig Arlein; Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Dinas yn Y Lan Orllewinol, Palesteina, yw **Jenin** (Arabeg: جنين ; Hebraeg: ג'נין‎). Jenin yw canolfan weinyddol talait Jenin. Mae'n ganolfan amaethyddol bwysig. Mae'n gorwedd ar fryn rhwng Dyffryn yr Iorddonen i'r dwyrain a'r Marj Ibn Amer (Dyffryn Jezreel) i'r gogledd. Mae tua 35,760 o bobl yn byw yno (2006).
Cyfeirir at Jenin yn y Beibl wrth yr enw Ein Ganeem.

Lleolir gwersyll ffoaduriaid Palesteinaidd Jenin ar gyrion dinas Jenin, ac mae Jenin yn enw ar yr ardal o gwmpas y ddinas hefyd. Mae'r ddinas a'r ardal dan awdurdod swyddogol Awdurdod Cenedlaethol Palesteina.
Oherwydd ei rhan amlwg yn yr intifada, sef gwrthsafiad y Palesteiniaid yn erbyn Israel, ymosodwyd ar wersyll ffoaduriaid Jenin gan Llu Amddiffyn Israel fel rhan o'r hyn y mae'r Israeliaid yn ei alw yn "Ymgyrch Taran Amddiffynnol" (*Operation Defensive Shield*) yn Ebrill 2002 ac mae milwyr Israelaidd wedi bod yn ôl sawl gwaith ers hynny hefyd. Lladdwyd dros hanner cant o Balesteiniaid gan yr Israeliaid yn ymosodiad Ebrill 2002, gyda thua eu hanner yn sifiliaid: cyfeirir at y digwyddiad fel "Cyflafan Jenin" gan y Palesteiniaid a "Brwydr Jenin" neu "Ymgyrch Jenin" gan yr Israeliaid. Parhaodd gwersyll Jenin i gael ei warchae, i bob pwrpas, gan yr Israeliaid. Saethwyd Iain Hook, rheolwr y gwersyll ar ran UNRWA, ym mhencadlys UNRWA yn Jenin gan sniper Israelaidd yn Nhachwedd 2002.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  UNRWA

Gweler hefyd
------------

* Cyflafan Jenin
* Intifada Al-Aqsa
* Y Lan Orllewinol

Dolenni allanol
---------------

* (Arabeg) Gwefan y ddinas (answyddogol) Archifwyd 2009-04-08 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Gwersyll Jenin ar wefan UNRWA
* (Saesneg) Who Lives In Jenin Refugee Camp?: A Brief Statistical Profile Archifwyd 2009-02-14 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) Prosiect i adfer ac ailagor sinema ar gyfer dinas Jenin a'r gwersyll ffoaduriaid Archifwyd 2008-10-23 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 130365398
* LCCN: n98067283
* GND: 4363108-3

 |
Nofelydd, awdur straeon byrion, a sgriptiwr Mecsicanaidd yn yr iaith Sbaeneg oedd **Juan Nepomuceno Carlos Pérez Rulfo Vizcaíno** (16 Mai 1917 – 7 Ionawr 1986) a ystyrir yn un o lenorion gwychaf America Ladin yn yr 20g, er iddo ond gyhoeddi dau lyfr yn ystod ei oes: y gyfrol o straeon *El llano en llamas* (1953) a'r nofel *Pedro Páramo* (1955).

Ganed yn Jalisco i deulu o dirfeddianwyr cefnog. Yn ystod ei blentyndod yng nghefn gwlad Gorllewin Mecsico roedd yn dyst i Ryfel Cristero (1926–29). Collodd ei deulu y drwch o'i ffortiwn o ganlyniad i drais a therfysg y cyfnod. Symudodd Rulfo a'i deulu i Ddinas Mecsico ym 1933 a gweithiodd Juan i gwmni rwber. Yn ddiweddarach cafodd waith yn ysgrifennu sgriptiau ffilm. Roedd yn hoff iawn o waith y nofelydd Americanaidd William Faulkner.

Ysgrifennodd sawl stori fer i'r cylchgrawn llenyddol *Pan*, a chawsant eu casglu, gyda straeon eraill, yn *El llano en llamas*. Maent yn ymwneud â thrais ac anfoesoldeb yng nghefn gwlad gan ddefnyddio technegau traethiadol newydd megis llif ymwybod, ôl-fflachiau, a safbwyntiau cyfnewidiol. Enghraifft cynnar o'r nofel realaidd hudol yw *Pedro Páramo*, sydd yn archwilio cwymp *cacique* (penadur) mewn byd uffernol a drigiannir gan y meirw.

Penodwyd yn gyfarwyddwr adran olygyddol y Sefydliad Cenedlaethol dros Astudiaethau Brodorol, a bu'n cynghori awduron ifainc yng Nghanolfan Llenorion Mecsico. Bu farw Juan Rulfo yn Ninas Mecsico yn 68 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Juan Rulfo. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 6 Chwefror 2021.
Ffilm bornograffig gan y cyfarwyddwr Jules Jordan yw ***Jenna Haze Dark Side*** a gyhoeddwyd yn 2006. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Jenna Haze. Mae'r ffilm *Jenna Haze Dark Side* yn 237 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2006. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Departed* sef ffilm ddrama
Americanaidd gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jules Jordan ar 25 Mai 1972 yn Harrisburg, Pennsylvania. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Gwobr Hall of Fame AVN
 * Gwobr XRCO
 * Gwobr FAME
 * Gwobr yr AVN
 * Gwobr Hall of Fame XRCO

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Jules Jordan nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Ass Worship* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2001-01-01 |
| *Asses of Face Destruction* |  | Unol Daleithiau America |  |  |
| *Breast Worship* |  |  |  |  |
| *Flesh Hunter* |  | Unol Daleithiau America |  |  |
| *Invasian!* |  |  |  |  |
| Jenna Haze Dark Side |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2006-01-01 |
| *Lex the Impaler* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2001-01-01 |
| *Mandingo Massacre* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2011-01-01 |
| *Slut Puppies* |  |  |  |  |
| *Trained Teens* |  | Unol Daleithiau America | Saesneg | 2002-08-28 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Ffilm llawn cyffro gan y cyfarwyddwr Montazur Rahman Akbar yw ***Ke Amar Baba*** a gyhoeddwyd yn 1999. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***কে আমার বাবা*** ac fe'i cynhyrchwyd ym Mangladesh. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Bengaleg. 

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1999. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Matrix* sef ffilm wyddonias gan Lana Wachowski a Lilly Wachowski. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1930 o ffilmiau Bengaleg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Montazur Rahman Akbar ar 31 Gorffenaf 1957 yn Joypurhat. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1979 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Joypurhat Govt. College.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Montazur Rahman Akbar nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Age Jodi Jantam Tui Hobi Por* |  | Bangladesh | Bengaleg | 2014-01-01 |
| *Bojhena Se Bojhena* |  | Bangladesh | Bengaleg | 2015-05-08 |
| *Bostir Rani Suriya* |  | Bangladesh | Bengaleg | 2004-01-01 |
| *Coolie* |  | Bangladesh | Bengaleg | 1997-01-01 |
| *Mone Pore Tomake* |  | Bangladesh | Bengaleg | 2000-03-17 |
| *Nyay Juddho* |  | Bangladesh | Bengaleg | 1991-09-13 |
| *Pakhal* |  | Bangladesh | Bengaleg | 2013-01-01 |
| Tobuo Bhalobashi |  | Bangladesh | Bengaleg | 2013-01-01 |
| *Top Hero* |  | Bangladesh | Bengaleg | 2010-01-01 |
| *মনের মত মন* |  | Bangladesh | Bengaleg | 1998-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyddiad cyhoeddi: .
Roedd **Joseph Seth Jones** (1845–1912) yn un o'r Gymru a fudodd i Batagonia ar long y Mimosa. Roedd yn ugain mlwydd oed ac yn gweithio fel argraffydd i Gwasg Gee pan ffarweliodd a Chymru. Mae'n enw adnabyddus gan iddo gadw cofnod o'r daith drwy ddull dyddiadur.

Cefndir
-------

Ganwyd Joseph Seth Jones ym Mhenanner, plwyf Llanfair Talhaearn. Ef oedd y ieuengaf ond un o wyth o blant Charles a Jane Jones. Mynychoch ysgol Nantglyn cyn iddo orfod symud i ysgol Llanfair Talhaearn. Ar ôl gadael yr ysgol yn bedwar ar ddeg mlwydd oed, dechreuodd Joseph Seth Jones brentisiaeth gyda'r Visitor Office, sef argraffdy Robert Jones, Abergele. Ond gadawodd y swydd honno oherwydd 'amgylchiadau yn y swyddfa' chwe mis cyn gorffen ei brentisiaeth. Ar ôl hyn, fe ddechreuodd ar ei swydd llawn amser fel argraffydd i Wasg Gee, Dinbych.

Gadael Cymru
------------

Nid yw'n eglur pam benderfynodd Joseph Seth Jones ymfudo. Credir ambell un iddo gael ei ysbrydoli ar ôl gweld hysbyseb a ymddangosodd yn rhifyn 8 Ebrill o 'Yr Herald Cymraeg', yn gofyn am '12 o fechgyn ieuanc, cynefin a gwaith, ac o gymeriad da' a'r cynnig o 'drefn esmwyth i ad-dalu' costau'r daith. Gwrthododd Gwasg Gee ei ymddiswyddiad yn wreiddiol, ond gadel ei swydd y gwnaeth yn y pen draw er mwyn hwylio o ddociau Lerpwl.

Dyddiadur
---------

Ysgrifennodd Joseph Seth Jones ei ddyddiadur rhwng y cyfnodau 19-26 Ebrill 1865, 25 Mai - 27 Gorffennaf 1865 a 14-21 Mawrth 1866. Yn ei nodiadau mae'n son am y diwrnodau oedd yn arwain at gychwyn y fordaith ar Fai 28, yn ogystal â'i gyfnod ar fwrdd y Mimosa.

Llythyrau
---------

Yn ogystal ag ysgrifennai ei ddyddiadur, ysgrifennodd Joseph Seth Jones gasgliad o lythyron Archifwyd 2014-12-21 yn y Peiriant Wayback..

Llyfryddiaeth
-------------

* Elvey MacDonald (2002) *Dyddiadur Mimosa - Joseph Seth Jones*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Dyddiadur Joseph Seth Jones,. Llyfrgell Cenedlaethol. Adalwyd ar 15 Mai 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 9356675

 |
Liquorice Allsorts in a glass bowl.jpgLicris cymysg mewn powlen wydr
Cymysgedd o felysfwyd licris yw **licris cymysg** (Saesneg: *liquorice allsorts*). Maent wedi'i gwneud o licris, siwgr, cnau coco, jeli anis, cyflasynnau ffrwythau, a gelatin. Cawsant eu cynhyrchu yn wreiddiol yn Sheffield, Lloegr, gan Geo. Bassett & Co Ltd. Mae mascot cwmni Bassett - 'Bertie Bassett' - yn gymeriad sydd wedi'i wneud o'r licris cymysg.

O ran eu tarddiad, dywedir i Charlie Thompson, un o weithwyr Bassett, yn 1899 ollwng hambwrdd o samplau oedd yn cael eu dangos i gleient yng Nghaerlŷr, a thrwy hynny gymysgu'r melysion. Cafodd y cleient ddifyrrwch wrth ei wylio'n sgrialu i'w hail-drefnu. Yn fuan wedi hynny, dechreuodd y cwmni fas-gynhyrchu'r cymysgedd, a'u troi yn gynnyrch poblogaidd.

Mae licris cymysg yn cael eu cynhyrchu gan nifer o gwmnïau o amgylch y byd, ond maen nhw fwyaf poblogaidd yng ngwledydd Ewrop. Yn yr Iseldiroedd, maen nhw'n cael eu galw'n *Engelse drop*, sy'n golygu licris Seisnig, ac *Engelsk konfekt* yw nhw yn Sgandinafia.