recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Betsan Moses** (ganwyd Tachwedd 1971) yw Prif Weithredwr yr Eisteddfod Genedlaethol Cymru ers Mehefin 2018.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Mae Betsan Moses yn wreiddiol o Bontyberem yng Nghwm Gwendraeth. Aeth i Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa ac yna i Brifysgol Aberystwyth i astudio Theatr ac yn ddiweddarach gwnaeth radd Meistr mewn Caffael Iaith ym Mhrifysgol Cymru.

Gyrfa
-----

Gweithiodd fel Swyddog y Wasg a Chysylltiadau Cyhoeddus gyda cwmni Cennad ac yna fel Rheolwr Cyfrifon gyda StrataMatrix. Bu'n ddarlithydd yn Mhrifysgol y Drindod, Caerfyrddin ac yna Swyddog Dawns a Drama gyda Cyngor Celfyddydau Cymru. Ymunodd a'r Eisteddfod Genedlaethol yn Ebrill 1999 gan dreulio 9 mlynedd yno fel Rheolwr Cyfathrebu a Marchnata. Yn Chwefror 2009 dychwelodd i'r Cyngor Celfyddydau Cymru fel Pennaeth Cyfathrebu a Chysylltiadau Cyhoeddus.

Fe'i penodwyd yn Brif Weithredwr yr Eisteddfod Genedlaethol yn Chwefror 2018 a cychwynnodd ei swydd yn Mehefin 2018 gan gyd-weithio gyda Elfed Roberts drwy gyfnod Eisteddfod Caerdydd 2018.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Betsan Moses yn Brif Weithredwr newydd yr Eisteddfod Genedlaethol. Eisteddfod Genedlaethol (8 Chwefror 2018).
2. 1 2  *Penodi prif weithredwr newydd yr Eisteddfod Genedlaethol*  , BBC Cymru Fyw, 8 Chwefror 2018.  Cyrchwyd ar 13 Awst 2018.
3. ↑   LinkedIn - Betsan Moses. LinkedIn. Adalwyd ar 13 Awst 2018.

Dolenni allanol
---------------

* Betsan Moses ar Twitter
Gofodwraig a meddyg Americanaidd yw **Mae Carol Jemison** (ganwyd 17 Hydref 1956). Hi oedd yr ofodwraig Americanaidd ddu gyntaf.

Ganwyd yn Decatur, Alabama, a symudodd gyda'i theulu i Chicago yn 3 oed. Graddiodd o'r uwchysgol yn 16 oed ac enillodd raddau mewn peirianneg gemegol ac astudiaethau Affricanaidd-Americanaidd o Brifysgol Stanford. Astudiodd meddygaeth ym Mhrifysgol Cornell a bu'n teithio i Wlad Tai i wirfoddoli mewn gwersyll ar gyfer ffoaduriaid o Gambodia, ac i astudio yng Nghenia. Graddiodd o'r ysgol feddygol ym 1981, a gweithiodd am gyfnod fel meddyg yn Los Angeles. Ymunodd â'r Corfflu Heddwch fel swyddog meddygol yng Ngorllewin Affrica, ac yno gweithiodd ar sawl prosiect ymchwil gan gynnwys datblygu brechlyn ar gyfer hepatitis B.

Mae Jemison ym 2009.
Dychwelodd Jemison i'w gwaith meddygol yn Los Angeles tra'n parhau a'i hastudiaethau peirianneg. Penderfynodd i ymuno â NASA, a hi oedd un o'r 15 o ofodwyr dan hyfforddiant a gawsant eu dewis allan o 2,000 o ymgeiswyr. Cafodd ei hyfforddi'n berwyl-arbenigwraig (*mission specialist*) a gweithiodd yng Nghanolfan Ofod Kennedy yn Cape Canaveral wrth wirio meddalwedd y wennol ofod a'i phrosesu ar gyfer ei lansio. Gweithiodd ar y berwyl ofod gyntaf rhwng yr Unol Daleithiau a Japan, STS-47 Spacelab J. Aeth Jemison ar ei thro cyntaf i'r gofod ym Medi 1992 ar y wennol *Endeavour*. Treuliodd mwy nag wythnos mewn orbit o amgylch y Ddaear.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Mae Jemison. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 11 Awst 2017.
2. ↑  Alan Copps. "Mae's real life beats the advert", *The Times* (3 Ionawr 1998). Adalwyd ar Archif Ddigidol *The Times* ar 1 Mai 2018.
Roedd **Syr Thomas Duncombe Love Jones-Parry** (5 Ionawr 1832 – 18 Rhagfyr 1891) yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros etholaeth Caernarfon ac yn un o sefydlwyr y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Love Jones Parry ym 1832 yn fab i Syr Love Parry Jones-Parry a'i ail wraig Elizabeth Caldescott merch Thomas Caldescott, Holton Lodge, Swydd Lincoln. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Rugby a Choleg y Brifysgol, Rhydychen gan raddio ym 1850.

Priododd Mrs Charlotte Bell Elliot, gweddw Fredrick A Elliot yn Llundain ym 1886, ni chawsant blant.

Ei yrfa gyhoeddus
-----------------

Etifeddodd Love Jones-Parry stâd Madryn, gerllaw Nefyn ar ôl ei dad, Syr Love Parry Jones-Parry. Bu’n Uchel Siryf Sir Gaernarfon yn 1854. Roedd yn amlwg mewn cylchoedd eisteddfodol, lle’r adwaenid ef dan ei enw barddol "Elphin".

Daeth i amlygrwydd gwleidyddol pan enillodd sedd Sir Gaernarfon yn etholiad 1868, gan guro’r ymgeisydd Torïaidd, George Sholto Gordon Douglas-Pennant (yn ddiweddarach Barwn Penrhyn). Collodd y sedd hon yn yr etholiad nesaf, ond enillodd sedd Bwrdeistrefi Caernarfon yn 1882, a daliodd y sedd hyd 1886. Fe’i gwnaed yn Farwnig gan Gladstone am ei wasanaethau i’r Rhyddfrydwyr.

Y Wladfa
--------

Yn niwedd 1862 aeth Capten Love Jones-Parry gyda Lewis Jones i Batagonia i weld a oedd yn addas ar gyfer ymfudwyr Cymreig. Ariannwyd hyn yn bennaf gan Jones-Parry, a dalodd o leiaf £750 o'i boced ei hun. Cyraeddasant mewn llong fechan o’r enw "Candelaria", a gyrrwyd hwy gan storm i fae a enwyd ganddynt yn "Borth Madryn" ar ôl cartref Jones-Parry. Heddiw gelwir y dref a dyfodd gerllaw’r man y glaniodd y ddau yn Puerto Madryn. Yn dilyn adroddiad ffafriol gan Jones-Parry a Lewis Jones, hwyliodd mintai o 162 o Gymry yn y Mimosa yn 1865. Yn ddiweddarach bu beirniadu fod yr adroddiad wedi rhoi darlun camarweiniol o’r ardal; beirniadaeth ar Lewis Jones yn bennaf yn hytrach na Love Jones-Parry.

Marwolaeth
----------

Castell Madryn tua 1870
Bu farw Syr Love Jones-Parry yn ei gartref Plas Madryn, Pwllheli ar 18 Rhagfyr 1891 yn 59 mlwydd oed  a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Llanbedrog.

Llyfryddiaeth
-------------

* Trebor Evans *Teulu Madryn* (Pwllheli: Clwb y Bont, 1993)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Nicholas, Thomas; Annals and antiquities of the counties and county families of Wales T354  adalwyd 14 Mawrth 2015
2. ↑  Llangollen Advertiser 19 Tachwedd 1886 *Marriage of Sir Love Jones-parry Bart*  adalwyd 14 Mawrth 2015
3. ↑  Cymro (Lerpwl A'r Wyddgrug), 24 Rhagfyr 1891 *Marwolaeth Syr Love Jones Parry, Barwnig*  adalwyd 14 Mawrth 2015
4. ↑  North Wales Express 1 Ionawr 1892 *Funeral of Sir Love Jones Parry*  adalwyd 14 Mawrth 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**George Douglas-Pennant** | **Aelod Seneddol dros Sir Gaernarfon**1868 – 1874 | Olynydd:**George Douglas-Pennant** |
|
| Rhagflaenydd:**William Bulkeley Hughes** | **Aelod Seneddol dros Fwrdeistrefi Caernarfon**1882 – 1886 | Olynydd:**Edmund Swetenham** |
Mae **Mam na Gualainn - Beinn na Caillich** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN140628. collapsed cairn

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mam Sodhail - Sgurr na Lapaich** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Duich i Cannich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH154243. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Mam Sodhail.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Bu nifer o **Ddeddfau Gwrachyddiaeth** yn hanesyddol yng Nghymru, Lloegr, yr Alban, ac Iwerddon a oedd yn ceisio rheoli gwrachyddiaeth. Roedd cosbau llym am ei hymarfer neu, yn hwyrach, esgus bod yn ei hymarfer.

Deddf Gwrachyddiaeth 1542
-------------------------

Oherwydd tensiynau crefyddol yn y 16eg a'r 17eg canrifoedd, cyflwynodd Harri VIII, brenin Lloegr Ddeddf 1542 a gweithredu nifer o gosbau llym yn erbyn ymarfer gwrachyddiaeth. Y Ddeddf hon oedd y ddeddf gyntaf i ddiffinio gwrachyddiaeth yn ffeloniaeth, trosedd y gellid ei gosbi â marwolaeth, gan gynnwys atafaelu nwyddau ac eiddo'r person. Yr oedd yn erbyn y gyfraith i:

> ... use devise practise or exercise, or cause to be devysed practised or exercised, any Invovacons or cojuracons of Sprites witchecraftes enchauntementes or sorceries to thentent to fynde money or treasure or to waste consume or destroy any persone in his bodie membres, or to pvoke [provoke] any persone to unlawfull love, or for any other unlawfull intente or purpose ... or for dispite of Cryste, or for lucre of money, dygge up or pull downe any Crosse or Crosses or by such Invovacons or cojuracons of Sprites witchecraftes enchauntementes or sorceries or any of them take upon them to tell or declare where goodes stollen or lost shall become ...
> 
> 
> 

Roedd y Ddeddf hon hefyd yn tynnu'r hawl i fraint clerigwyr am y rhai a gafodd eu heuogfarnu o wrachyddiaeth. Roedd yr hawl hon yn eich achub rhag cael eich crogi a oeddech yn gallu darllen paragraff o'r Beibl. Diddymwyd y statud hon gan fab, Edward VI, ym 1547.

Deddf Gwrachyddiaeth 1563
-------------------------

Daeth *An Act Against Conjurations, Enchantments and Witchcrafts* (5 Eliz. I c. 16) i rym yn ystod oes cynnar Elisabeth I. Teimlai rhai fod y Ddeddf hon yn fwy tosturiol tuag at y rhai a gafodd eu heuogfarnu na'r ddeddf gynt; defnyddiwyd y gosb eithaf lle achoswyd niwed yn unig; cosbwyd tramgwyddiadau llai drwy garcharu am gyfnod. Yn ôl y Ddeddf hon, byddai unrhyw a fyddai "use, practise, or exercise any Witchcraft, Enchantment, Charm, or Sorcery, whereby any person shall happen to be killed or destroyed", yn euog o ffeloniaeth heb fraint clerigwyr, a byddai'r person hwn yn crogi.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gibson 2006, t. 1
2. 1 2  Gibson 2006, t. 2
3. ↑  Brosseau Gardner 2004, t. 254
4. ↑  Gibson 2006, tt. 3–4

Llyfryddiaeth
-------------

* Brosseau Gardner, Gerald (2004), *The Meaning of Witchcraft*, Red Wheel/Weiser, ISBN 978-1-57863-309-8
* Gibson, Marion (2006), "Witchcraft in the Courts", in Gibson, Marion, *Witchcraft And Society in England And America, 1550–1750*, Continuum International Publishing Group, pp. 1–9, ISBN 978-0-8264-8300-3
* Larner, Christine (1981), *Enemies of God*, ISBN 0-7011-2424-5

Darllen pellach
---------------

* John Newton and Jo Bath (gol.), *Witchcraft and the Act of 1604* (Leiden: Brill, 2008)
* P G Maxwell-Stuart, *The Great Scottish Witch-Hunt* (Stroud: Tempus, 2007)
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **Ethiop**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **Ethiopiaid**; yr enw Saesneg yw *Old Lady*, a'r enw gwyddonol yw *Mormo maura*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r Ethiop yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Mormo maura***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Cyfansoddwraig Seisnig oedd y **Fonesig Ethel Smyth** (23 Ebrill 1858 – 8 Mai 1944).

Cafodd ei geni yn Sidcup, Caint. Roedd ei thad, uwchfrigadydd yn y Corfflu Brenhinol y Magnelau, yn gwrthwynebu ei gwneud gyrfa mewn cerddoriaeth. Serch hynny, mae hi'n astudio cyfansoddi gyda Carl Reinecke yn yr Hochschule für Musik, Leipzig (1877), cyn cymryd gwersi preifat gyda Heinrich von Herzogenberg. Yn Leipzig cyfarfu â Brahms, Dvořák, Grieg, Tchaikovsky a Clara Schumann.

Mae ei gyfansoddiadau yn cynnwys caneuon, cerddoriaeth siambr, gweithiau i'r piano, gweithiau gerddorfaol, concerti, gweithiau corawl, ac operâu. Mae ei opera *The Wreckers* (1906) yn arbennig o bwysig yn hanes yr opera Seisnig.

Ym 1910 ymunodd ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched (Women's Social and Political Union, WSPU), ac am ddwy flynedd ymroddodd ei hun i gweithio dros yr achos. Roedd ei chân "The March of the Women" (Ymdeithgan y Merched) (1911) yn cael ei defnyddio fel anthem mudiad pleidlais i fenywod. Ym 1912 cafodd ei harestio am gymryd rhan yn yr ymgyrch WSPU o dorri ffenestri; cafodd ei dedfrydu i ddau fis yng Ngharchar Holloway.

Ar ôl 1913 dechreuodd i golli ei chlyw, ac yn ei blynyddoedd olaf cyfansoddodd llai. Er hynny, trodd at ysgrifennu, a rhwng 1919 a 1940 cyhoeddodd deg llyfr, hunangofiannol yn bennaf.

I gydnabod ei gwaith fel cyfansoddwraig ac awdures, urddwyd Smyth yn Fonesig Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (DBE) ym 1922. Bu farw yn Woking, Surrey, ym 1944.
Sect Gristnogol ddeuolaidd oedd **Bogomiliaeth** a ffynnai yn y Balcanau o'r 10g i'r 15g. Sefydlwyd tua 950 gan yr offeiriad Bogomil yn Ymerodraeth Bwlgaria trwy gyfuno athrawiaethau deuolaidd y newydd-Manicheaid—yn enwedig y Pawliciaid o Armenia ac Asia Minor—â mudiad lleol o ddiwygwyr efengylaidd yn Eglwys Uniongred Bwlgaria.

Cosmoleg ddeuolaidd, newydd-Gnostigaidd oedd wrth wraidd yr athrawiaeth Fogomilaidd: credent i'r diafol greu'r byd materol, ac felly bod arferion megis priodas, bwyta cig, ac yfed gwin, yn annuwiol. Gwrthodasant nifer o athrawiaethau a defodau'r Eglwys Uniongred, gan gynnwys ymgnawdoliad yr Iesu, y bedydd, a'r Ewcharist.

Lledaenodd Bogomiliaeth ar draws yr Ymerodraeth Fysantaidd yn y 11g a'r 12g. Yng Nghaergystennin, tua 1100, rhoddwyd Bogomiliaid blaenllaw ar brawf a llosgwyd eu harweinydd, Basil. Yn y 13g a'r 14g, anfonodd Rhufain sawl cenhadaeth o Ffransisiaid i fwrw heresïau, gan gynnwys Bogomiliaeth, allan o Fosnia. Lledaenodd Bogomiliaeth hefyd i Orllewin Ewrop ar ffurf Cathariaeth. Daliodd y Bogomiliaid eu tir ym Mwlgaria hyd at ddiwedd y 14g, er i'r Eglwys Uniongred alw sawl cyngor eglwysig i gondemnio eu gau-athrawiaethau. Diflannodd y Bogomiliaid yn sgil gorchfygiad y Balcanau gan yr Ymerodraeth Otomanaidd yn y 15g. Gwelir olion y traddodiad deuolaidd yn llên gwerin y Slafiaid Deheuol a châi Bogomiliaeth ddylanwad ar ffurf unigryw y Bosniaciaid ar Islam.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Bogomil. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 8 Mehefin 2022.
Mae **Mam na Gualainn (copa dwyreiniol)** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN122626.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae Manna ( Hebraeg : מָן mān, Groeg[*dolen marw*] : μάννα; Arabeg: اَلْمَنُّ; mana a sillafir weithiau neu'n hynafol), yn ôl y Beibl, yn sylwedd bwytadwy a ddarparodd Duw i'r Israeliaid yn ystod eu teithiau yn yr anialwch yn ystod y cyfnod 40 mlynedd dilynol yr Exodus a chyn goncwest Canaan. Mae hefyd yn cael ei grybwyll yn y Coran dair gwaith.

*The Gathering of the Manna* by James Tissot

Tarddiad ac ystyron
-------------------

Defnyddir 'manna' am ddeunyddiau bwytadwy amrywiol, rhai yn tarddu o blanhigyn ac fel arfer yn felys, yn aml yn archwys yn dilyn ymosodiad gan bryfed, fel mel-wlith ond wedi setio'n galed; gallasai 'manna' y Beibl fod yn gen ; mae ffynonellau cyffredin modern yn cynnwys *Fraxinus ornus* (*Manna Ash*) ac fe'i cesglir o wahanol rywogaethau o *Tamarix*, *Haloxylon salicornum* (manna Beiblaidd o bosibl), *Larix decidua*, *Olea europea* ac ati.’

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mabberley, DJ (2008) Mabberley’s Plant Book – a portable dictionary of plants, their classification and uses, CUP
Ysgolhaig Groegaidd a diplomydd o'r Ymerodraeth Fysantaidd oedd **Manuel Chrysoloras** (tua 1355 – 15 Ebrill 1415) sydd yn nodedig am hybu llenyddiaeth Roeg yng Ngorllewin Ewrop yn ystod y Dadeni Dysg.

Ganed yng Nghaergystennin. i deulu bonheddig. Bu'n gyfaill i'r Ymerawdwr Manuel II Palaeologus, ac ym 1394 cafodd ei anfon ar genhadaeth i'r gorllewin i ymofyn cymorth milwrol ac ariannol yn y frwydr yn erbyn yr Otomaniaid. Yn Fenis, cafodd ei berswadio i ymweld â Fflorens ac yno, ar gais y Canghellor Coluccio Salutati, i addysgu'r iaith Roeg i ysgolheigion ifainc yn y cyfnod 1397–1400. Trwy ei ymdrechion, cyflwynwyd llenyddiaeth Hen Roeg i do newydd o ddyneiddwyr a oedd yn medru'r iaith yn rhugl. Ymhlith ei ysgrifeniadau mae'r ramadeg Roeg *Erotemata* a *Syncrisis*, gwaith sydd yn cymharu Rhufain hynafol â Rhufain yr Oesoedd Canol. Cyfieithodd Chrysoloras hefyd weithiau Homeros ac *Y Wladwriaeth* gan Platon i Ladin.

Dychwelodd Chrysoloras i Gaergystennin tua 1403 ac yno teithiodd nifer o ysgolheigion Eidalaidd i ddysgu oddi arno. Trodd yn Gatholig tua 1405, ac ymgyrchodd dros aduno'r eglwysi Groeg a Lladin. Dychwelodd i'r Eidal o leiaf ddwywaith arall, a rhwng 1407 a 1410 teithiodd ar draws Gogledd Ewrop a darlithiodd ar bwnc llenyddiaeth Roeg ym Mhrifysgol Paris.

Cyd-deithiodd Chrysoloras â dirprwyaeth y pab i Gyngor Konstanz ym 1414, ac yno bu farw ym 1415. Fe'i cleddir yn Eglwys Ddominicaidd Konstanz.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Charles G. Nauert, *Historical Dictionary of the Renaissance* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2004), tt. 76–77.
Nofel gan Ioan Kidd yw ***Dewis*** a gyhoeddwyd yn 2013 gan Wasg Gomer. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

Y tro cyntaf y caiff bywyd Mari ei ddryllio, does dim dewis ganddi ond dal ei gafael a brwydro ymlaen. Chwarter canrif yn ddiweddarach, a all hi wneud hynny eto? Stori am fywyd teulu cyfoes gyda phawb yn gorfod gwneud dewisiadau anodd.

Yr awdur
--------

Brodor o Gwmafan yng Ngorllewin Morgannwg yw Ioan Kidd ac mae'n byw yng Nghaerdydd ers blynyddoedd. Hon yw ei bumed nofel a'r drydedd i oedolion ac mae'n awdur cyfrol o storïau byrion hefyd.

Adolygiad ar wefan Gwales
-------------------------

Yn ei adolygiad o'r gyfrol dywedd R. Arwel Jones:
Mae’r teulu modern yn rhwydwaith eang a chymhleth ei wead o ran dilyniant o briodasau, o ran cyfeillgarwch a rhywioldeb. Er gwaethaf pob drama, mae yna deuluoedd sy’n llwyddo i gadw’r cwch yn y dŵr wrth hwylio’r moroedd tymhestlog hyn. A dyna sy’n digwydd yn y nofel ‘ddyrchafol’ (gair y broliant) hon. 

Mae’r bennod gyntaf yn cyflwyno'r prif gymeriadau. Datgela’r awdur pwy yw pwy, beth yw eu perthynas a beth yw natur y broblem sy’n mynd i yrru’r stori yn ei blaen. 

Salwch Mari, trigain oed, yw’r catalydd, ond nid yw’r stori, rhagor na Mari ei hun, yn cael ei llethu gan y salwch hwnnw. Y catalydd hwn sy’n bwrw Michael (ail ŵr Mari), Ifor (ei gŵr cyntaf) a’u tair merch i ferw’r stori a’u gorfodi i ailystyried eu perthynas â Mari, ac yn bwysicach na dim, eu perthynas â’i gilydd. 

Un o’r llinynnau mwyaf annisgwyl sy’n rhedeg trwy’r nofel hon yw’r graean yng ngardd y cartref swbwrbaidd yng Nghaerdydd – graean osododd Ifor i arbed gwaith garddio, graean roedd Michael wastad wedi bwriadu ei symud er mwyn creu lawnt werdd, graean grafai esgidiau wrth ymadael am briodas y ferch hynaf, a fu'n rhwystr i gadair olwyn Mari a’r graean a achosodd y ddamwain yrrodd y stori tuag at ei therfyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 1 Awst 2017
Boutonnière wedi'i wisgo ar llabed tucsedo.
Addurn blodeuol, fel arfer blodyn neu flaguryn unigol, sy'n cael ei wisgo ar llabed tucsedo neu siaced siwt yw **boutonnière** (Ffrangeg: [butɔnjɛʁ]; Saesneg: 'buttonhole').

Mae boutonnières bellach yn cael eu gwisgo fel arfer ar achlysuron arbennig, yn arbennig pan y disgwylir gwisg ffurfiol,[1] fel angladdau neu briodasau.

Yn draddiadol, byddai boutonnière yn cael ei wthio trwy dwll botwm yn y llabed (ar y chwith, yr un ochr â'r hances boced) a'r goes yn cael ei dal yn ei lle gan ddolen ar gefn y llabed. Dylai calycs y blodyn, os ydynt yn amlwg fel ar garnasiwn, gael eu gwthio yr holl ffordd i mewn i'r twll a'i ddal yn dynn a gwastad yn erbyn y llabed. Felly dylai'r twll fod o leiaf 1⅛" o hyd er mwyn rhoi digon o le ar gyfer calycs y blodyn. Fel arall, ni fydd y calycs yn ffitio i mewn i'r twll a bydd pen y blodyn yn hongian yn rhydd ac yn symud yn y gwynt. Os nad oes dolen ar y llabed, neu dwll sy'n addas, defnyddir pin i ddal y boutonnière yn ei lle.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Boehlke, Will (2007-01-07). "What's in your lapel?". *A Suitable Wardrobe*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-10-14. Cyrchwyd 2008-09-24. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
Cadfridog a gwleidydd Periwaidd oedd **Manuel Arturo Odría Amoretti** (26 Tachwedd 1897 – 18 Chwefror 1974) a fu'n Arlywydd Periw o 1948 i 1956.

Ganed yn Tarma yng nghanolbarth Periw i deulu milwrol. Graddiodd o'r ysgol filwrol ym 1919 ac o'r Coleg Rhyfel ym 1930. Fe'i dyrchafwyd yn frigadydd ym 1946, yn bennaeth staff y fyddin, ac ym 1947 yn weinidog cartref a phennaeth ar yr heddlu dan yr Arlywydd José Bustamente.

Yn Hydref 1948 arweiniodd Odría jwnta filwrol i ddisodli Bustamente, a datganwyd Odría yn arlywydd dros dro. Aeth ati i ddiddymu'r ddeddfwrfa a sefydlu llywodraeth filwrol, ac ymbiliodd ar Unol Daleithiau America am fuddsoddiad a chymorth technegol i geisio sefydlogi economi Periw. Ymddiswyddodd ar 1 Mehefin 1950 i ymgyrchu am yr arlywyddiaeth, mewn etholiad heb yr un ymgeisydd arall yn ei wrthwynebu, a chafodd ei urddo'n arlywydd yn swyddogol ar 28 Gorffennaf 1950.

Defnyddiodd Odría dactegau awdurdodaidd i ostegu ei wrthwynebwyr gwleidyddol. Cryfhaodd yr economi i gychwyn o ganlyniad i'w bolisïau *laissez-faire*, ond erbyn diwedd ei arlywyddiaeth bu'n wynebu diffyg masnachol a chwyddiant. O ganlyniad i streiciau a phrotestiadau yn erbyn ei lywodraeth, ildiodd Odría yr arlywyddiaeth a chynhaliwyd etholiad rhydd ym 1956. Aeth Odría yn alltud yn wirfoddol, a threuliodd rhywfaint o'i amser yn yr Unol Daleithiau. Ymgyrchodd am yr arlywyddiaeth eto ym 1962 ac ym 1963. Bu farw yn Lima yn 76 oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Manuel A. Odría. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 19 Tachwedd 2020.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Dringedydd aelwyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: dringedyddion aelwyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Climacteris affinis***; yr enw Saesneg arno yw *White-browed treecreeper*. Mae'n perthyn i deulu'r Dringhedyddion (Lladin: *Climacteridae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. affinis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

Teulu
-----

Mae'r dringedydd aelwyn yn perthyn i deulu'r Dringhedyddion (Lladin: *Climacteridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Climacteris melanurus | Climacteris melanurus |  |
|
| Dringedydd Papwa | Cormobates placens |  |
|
| Dringedydd aelgoch | Climacteris erythrops |  |
|
| Dringedydd aelwyn | Climacteris affinis |  |
|
| Dringedydd gwinau | Climacteris picumnus |  |
|
| Dringedydd melyngoch | Climacteris rufus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Dringedydd aelwyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mewn rhai gwledydd, gweinidog sy'n gallu cymryd drosodd yn lle'r Prif Weinidog os bydd yn absennol dros dro o'r swydd am ryw reswm yw **Dirprwy Brif Weinidog** neu **Is Brif Weinidog**. Mae'n swydd debyg i honno Is Arlywydd, ond gyda gwahaniaethau pwysig, er bod y ddwy swydd fel ei gilydd yn ail ar ôl yr arweinydd gwladol. Yng Nghanada, swyddi i weision sifil ydyw, fel y swydd o brif weinidog ei hun. Ceir swyddi cyffelyb yn nhaleithiau Canada ac Awstralia hefyd (*Deputy Premier*).

Yn aml mae dirprwy brif weinidog yn dal swydd arall yn y cabinet ac yn un o'r ffigyrau amlycaf yn y llywodraeth. Weithiau mae dirprwy brif weinidog yn is arweinydd y blaid lywodraethol neu'n arweinydd plaid lai mewn clymblaid, fel yn achos Dirprwy Brif Weinidog Cymru ar hyn o bryd (2008).

Dirprwy brif weinidogion yn ôl gwlad
------------------------------------

* Yr Almaen  Is-Ganghellor yr Almaen
* Awstralia  Dirprwy Brif Weinidog Awstralia
* Y Bahamas  Dirprwy Brif Weinidog Bahamas
* Canada  Dirprwy Brif Weinidog Canada
* Cymru  Dirprwy Brif Weinidog Cymru
* Y Deyrnas Unedig  Dirprwy Brif Weinidog y Deyrnas Unedig
* Y Ffindir  Dirprwy Brif Weinidog y Ffindir
* Gweriniaeth Iwerddon  Tánaiste na hÉireann (Dirprwy Brif Weinidog Iwerddon)
* Gwlad Groeg  Dirprwy Brif Weinidog Gwlad Groeg
* Gwlad Pwyl  Dirprwy Brif Weinidog Gwlad Pwyl
* India  Dirprwy Brif Weinidog India
* Israel  Dirprwy Brif Weinidog Israel
* Maleisia  Dirprwy Brif Weinidog Malaysia
* Malta  Dirprwy Brif Weinidog Malta
* Seland Newydd  Dirprwy Brif Weinidog Seland Newydd
* Singapôr  Dirprwy Brif Weinidog Singapôr
* Sweden  Dirprwy Brif Weinidog Sweden

Gweler hefyd
------------

* Prif Weinidog
Cynhaliwyd **Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1983** ar 9 Mehefin 1983. Cafodd y Ceidwadwyr fwyafrif aruthrol o 144 sedd, dan arweinyddiaeth Margaret Thatcher - y mwyafrif mwyaf ers 1945.

Roedd yr wrthbleidiau wedi'u hollti'n eitha cyfartal, rhwng Llafur a Chynghrair y SDP-Rhyddfrydwyr. Dyma oedd perfformiad gwaethaf Llafur ers 1918, gyda'u canran o'r bleidlais yn syrthio tair miliwn ers yr etholiad blaenorol yn 1979. Golygai hyn i'r gogwydd o 4% fynd i gyfeiriad y Ceidwadwyr, a gafodd fwyafrif o 144 sedd. Er hyn, roedd cyfanswm pleidleisiau'r Ceidwadwyr wedi lleihau 700,000. Yn anarferol iawn, gwelwyd y blaid a oedd yn y Llywodraeth (y Ceidwadwyr) yn cynyddu nifer eu seddi.

Roedd y bedair mlynedd cyn yr etholiad wedi bod yn llawn o drafferthion i Thatcher: diweithdra wedi llamu wrth iddi ymdrechu i ffrwyno chwyddiant a oedd ar garlam am y rhan fwyaf o'r 70au. Ar ddechrau 1982 roedd y nifer a oedd yn ddiwaith ymhell dros dair miliwn - am y tro cyntaf ers yr Ail Ryfel Byd. Ac roedd dirwasgiad yn yr economi yn cnoi ers dwy flynedd. Ond, roedd penderfyniad Thatcher i hawlio'n filwrol Ynysoedd y Falklands, neu'r *Malvinas*, wedi troi'r etholwyr i'r gorlan Geidwadol, a daeth Thatcher yn boblogaidd unwaith eto - yn enwedig yn Lloegr.

Roedd y Gynghrair SDP-Rhyddfrydwyr yn agos iawn i Lafur yn y ras, dim ond cant neu ddau o bleidleisiau a 25% o'r bleidlais, ond roedd cryn dipyn yn llai o seddau ganddynt ar ddiwedd y dydd. Dyma'r ganran uchaf i drydedd plaid ei chael mewn etholiad cyffredinol yn y DU (cofnodir hyn yn 2014); canlyniad hyn oedd ymgyrch gref gan y Gynghrair i sefydlu system bleidleisio tecach a fyddai'n cynnwys elfen o gynrychiolaeth gyfrannol yn hytrach na System etholiadol 'y cyntaf i'r felin'. Etifeddwyd yr ymgyrch hon, flynyddoedd yn ddiweddarach gan y Blaid Ryddfrydol.

Ymddiswyddodd arweinydd y Blaid Lafur, Michael Foot, ychydig wedi'r etholiad; roedd wedi bod wrth y llyw ers ymddiswyddiad James Callaghan a oedd yn Brif Weinidog Llafur rhwng 1976 a 1979. Etholodd Llafur Gymro ar ei ôl - Neil Kinnock. Yn yr etholiad hon, gwelwyd dau lanc ifanc yn cael eu hethol yn Aelodau Seneddol am y tro cyntaf: Tony Blair a Gordon Brown.

### Y Canlyniad

Y seddi a enillwyd (cylch allanol) yn erbyn nifer o bleidleisiau (cylch mewnol).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  1983: Thatcher triumphs again - BBC News, 5 Ebrill 2005

|  |
| --- |
|  **Etholiadau cyffredinol yn y Deyrnas Unedig** 
gw • sg • go |
| 1801 cyfethol | 1802 | 1806 | 1807 | 1812 | 1818 | 1820 | 1826 | 1830 | 1831 | 1832 | 1835 | 1837 | 1841 | 1847 | 1852 | 1857 | 1859 | 1865 | 1868 | 1874 | 1880 | 1885 | 1886 | 1892 | 1895 | 1900 | 1906 | 1910 (Ion) | 1910 (Rhag) | 1918 | 1922 | 1923 | 1924 | 1929 | 1931 | 1935 | 1945 | 1950 | 1951 | 1955 | 1959 | 1964 | 1966 | 1970 | 1974 (Chwe) | 1974 (Hyd) | 1979 | 1983 | 1987 | 1992 | 1997 | 2001 | 2005 | 2010 | 2015 | 2017 | 2019 |
| **Refferenda y Deyrnas Unedig**  |
| 1975 | 2011 | 2016 |
Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymraes yw **Dyddgu Hywel** (ganwyd 10 Mawrth 1989) sy'n chwarae fel cefnwr i Gloucester Hartpury a thîm undeb rygbi cenedlaethol menywod Cymru. Enillodd ei chap rhyngwladol cyntaf yn erbyn Iwerddon ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad i Ferched 2013. Y tu allan i rygbi, mae hi'n ddarlithydd ar gyfer y Coleg Cymraeg Cenedlaethol ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd .

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd Dyddgu Hywel yn Llanelwy, Sir Ddinbych. Mynychodd Brifysgol Bangor, lle bu’n astudio yn Gymraeg ar gyfer BSc (Anrh) Addysg Uwchradd Dylunio a Thechnoleg gan arwain at Statws Athro Cymwysedig, gan raddio gyda gradd anrhydedd dosbarth cyntaf ym mis Gorffennaf 2010. Dechreuodd weithio yng Ngholeg Meirion-Dwyfor, fel athrawes dylunio a thechnoleg Safon Uwch. Aeth ymlaen i fod yn athrawes yn Ysgol Gyfun Rhydywaun yn yr un pwnc. Mae Hywel bellach yn ddarlithydd ar gyfer y Coleg Cymraeg Cenedlaethol ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd .

Gyrfa chwarae
-------------

Galwyd Hywel i dîm undeb rygbi cenedlaethol merched dan 16 oed Cymru unwaith, ond ni chafodd ei ddewis ar gyfer unrhyw gemau. Ar ôl cael ei dewis ar gyfer tîm undeb rygbi cenedlaethol menywod Cymru ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad i Ferched 2013, gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf fel eilydd yn erbyn Iwerddon am bum munud olaf y gêm. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf llawn ychydig yn ddiweddarach gyda dechrau yn erbyn Ffrainc yn Stadiwm Marcel Levindrey, Laon .

Mae Hywel wedi sgorio ceisiau yn rheolaidd, gan gynnwys yn erbyn yr Alban ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad i Ferched 2015 lle enillodd Cymru 39-3. Sgoriodd gais cofiadwy yn erbyn Ffrainc ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad i Ferched 2016, gan gychwyn y sgorio i Gymru. Aethant ymlaen i ennill 10-8 yn dilyn ail gais gan Megan York. Yn 2016 roedd ei chofiant swyddogol Undeb Rygbi Cymru yn nodi ei bod yn 1.72 metre (5.6 ft)
 daldra, ac yn pwyso 75 kilogram (11.8 st)
 .

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Dyddgu Hywel". Wales Rugby Union. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-08-15. Cyrchwyd 1 May 2016.
2. 1 2  Griffiths, Rob (7 February 2013). "Dyddgu Hywel to make her full Wales debut in France". *Daily Post*. Cyrchwyd 1 May 2016.
3. ↑  "Dyddgu Hywel". Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-12-10. Cyrchwyd 1 May 2016.
4. ↑  "Dyddgu Hywel relishing selection for Wales women's Six Nations bid". 24 January 2013. Cyrchwyd 1 May 2016.
5. ↑  "Wales Women thrash Scotland 39-3 in Six Nations". *ITV News*. 14 February 2015. Cyrchwyd 1 May 2016.
6. ↑  Bywater, Alex (28 February 2016). "Wales Women 10-8 France match report: Dydggu Hywel and Megan York score tries to secure victory in Neath". Wales Online. Cyrchwyd 1 May 2016.

Dolenni allanol
---------------

* Proffil Chwaraewr
Glöyn byw sy'n perthyn i deulu'r Nymphalidae yn urdd y Lepidoptera yw **mantell oren resog**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **mentyll oren rhesog**; yr enw Saesneg yw *Small Brown Shoemaker*, a'r enw gwyddonol yw *Hypanartia lethe*. Yng nghanol a de America mae'r Fantell oren resog yn byw gan fwyaf: o Fecsico i Folifia. Cafwyd hyd i ddau ohonynt yng ngwledydd Prydain fodd bynnag: un yng *Nghovent Garden*, Llundain ar 17 Hydref 1935 ac un arall gan fachgen ysgol mewn cae ger Weymouth ar 23 Awst 1970. Mae'n debyg i'r ddau gael eu mewnforio'n ddiarwybod gyda ffrwythau a llysiau o America.

Dyma'r glöyn mwyaf cyffredin yn y genws hwn. Mae eu cynefin ar uchder o rhwng 300-1700m uwchlaw lefel y môr.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r fantell oren resog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler.

Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hypanartia lethe***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
3. ↑   Gwefan UK Butterflies; adalwyd 19 Hydref 2012
4. ↑   Gwefan *Learn About Butterflies; adalwyd 19 Hydref 2012*
Am ddalen ar fandaliaeth ar Wicipedia, gweler Wicipedia:Fandaliaeth.
A glass cage with a draisine at a private railway history museum in Münster-Gremmendorf, North Rhine-Westphalia, Germany
Gweithred o ddinistr bwriadol yw **fandaliaeth**, boed hynny'n ddifrod i eiddo cyhoeddus neu eiddo preifat". Fandal yw'r enw am y person sy'n cyflawni'r weithred. Yn aml mae'r fandal yn anwaraidd ei natur, yn dibrisio ac yn dinistrio gweithiau celfyddyd, prydferthwch natur a phethau gwerth eu diogelu. Gall wneud hyn am lawer o resyma gan gannwys protest.

Mae'r term yn cynnwys difrod troseddol megis graffiti a difwyno eiddo heb ganiatâd y perchennog.

Geirdarddiad
------------

Roedd y Fandaliaid yn llwyth Almaenig, yn wreiddiol o'r ardaloedd sydd nawr yn nwyrain Yr Almaen. Yn y 4c a'r 5c fe wnaethant oresgyn gorllewin Ewrop, gan ymsefydlu’n arbennig yng Ngâl a Sbaen. Mae'r gair yn drosiad o berson sy'n ymddwyn fel y bobl hyn, anwariad.

Ymddangosodd y gair yn y Gymraeg am y tro cyntaf yng ngwaith Joan Harri yn 1785 pan sonir am 'y Cothiaid, ar Fandaliaid'.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   fandal. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 10 Awst 2022.
Copa yn y Fforest Fawr, sy'n rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, yw **Fan Gyhirych**. Saif yn sir Powys; cyfeiriad grid SN880191. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 445 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Mae'r nentydd ar lethrau gogleddol y mynydd yn llifo i Afon Crai, a'r nentydd ar ei lethrau deheuol a gorllewinol yn llifo i afon Tawe. Gerllaw mae copa is Fan Fraith. Yn nechrau'r 19g, adeiladodd John Christie dramffordd, Tramffordd y Fforest Fawr, ar hyd rhan isaf y llechweddau gorllewinol. Yn ddiweddarach, daeth rhan o'r trac yn rhan o Reilffordd Castell-nedd ac Aberhonddu.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 725 metr (2379 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Carnedd gron
------------

Saif Carnedd gron Fan Gyhirych ar y llethrau sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Gwleidydd Cymreig ac aelod o Blaid Cymru yw **Delyth Jewell** (ganwyd 1987). Mae'n Aelod o'r Senedd dros ranbarth Dwyrain De Cymru ers 2019.

Roedd yn ail ar rhestr Etholaeth ranbarthol Dwyrain De Cymru ac felly yn dilyn marwolaeth Steffan Lewis cafodd ei dewis i gymryd y sedd. Tyngodd ei llw ar 8 Chwefror 2019.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Ganwyd Delyth Non Jewell yng Nghaerffili a fe'i magwyd yn Ystrad Mynach. Mynychodd Ysgol Bro Allta ac yna Ysgol Gyfun Cwm Rhymni lle gwnaeth ei lefelau A yn Saesneg, Cymraeg, Hanes a Ffrangeg. Gwnaeth radd Llenyddiaeth Saesneg yng Ngholeg Sant Huw, Rhydychen gan raddio yn 2008. Yn 2009 cwblhaodd ôl-radd Meistri mewn Astudiaeth Celtaidd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen am ei thraethawd ymchwil ar y gynghanedd yng ngwaith beirdd Eingl-Gymreig. Yn ystod ei chyfnod yn y brifysgol roedd hi'n Llywydd y Gymdeithas Gymreig (Cymdeithas Dafydd ap Gwilym).

Gyrfa
-----

Wedi gadael Rhydychen, aeth i weithio yn San Steffan, lle'r oedd hi'n ysgrifennydd areithiau ac yn ymchwilydd ar gyfer grŵp Plaid Cymru am bum mlynedd a hanner. Cododd i swydd Pennaeth Ymchwilio a chwaraeodd rôl flaengar mewn ymgyrchoedd wnaeth arwain at gyflwyno cyfreithiau newydd ar stelcian (2012) a thrais domestig (2015). Yn 2014 derbyniodd Gwobr Ymchwilydd Seneddol y Flwyddyn yng ngwobrau DODS tra’r oedd yn gweithio i’r Aelod Seneddol Elfyn Llwyd. Symudodd yn ôl i Gymru yn 2015 i weithio fel Rheolwr Polisi gyda Cyngor ar Bopeth rhwng Mawrth 2015 ac Ebrill 2018. Wedi hynny cychwynnodd weithio i ActionAid fel arbenigwr ar ymgyrchoedd hawliau merched.

Bywyd personol
--------------

Mae'n byw ym Mynwent y Crynwyr. Mae hi'n chwaer i'r academydd ac awdur Rhianedd Jewell.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Delyth Jewell AS - Proffil Aelod o'r Senedd". *Senedd Cymru*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2020-06-04. Cyrchwyd 9 Chwefror 2019.
2. ↑  *Delyth Jewell fydd yn cymryd lle Steffan Lewis yn y Cynulliad*  , Golwg360, 16 Ionawr 2019.
3. ↑   Mae @delythjewell wedi tyngu ei llw a’i derbyn fel aelod Cynulliad newydd Plaid Cymru dros Dde Ddwyrain Cymru. @Plaid\_Cymru (8 Chwefror 2019).
4. ↑   Delyth Jewell - Plaid Cymru. Plaid Cymru (2016). Adalwyd ar 16 Ionawr 2019.
5. ↑   Delyth Jewell Rheolwr Polisi, Cyngor ar Bopeth.. Cyngor ar Bopeth. Adalwyd ar 16 Ionawr 2019.

Dolenni allanol
---------------

* Proffil Aelod ar wefan y Cynulliad Archifwyd 2019-11-12 yn y Peiriant Wayback.
* Delyth Jewell ar Twitter
Etholaeth seneddol yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, yw **Dwyrain Fforest Newydd** (Saesneg: *New Forest East*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Dwyrain Fforest Newydd yn HampshireEtholaeth Dwyrain Fforest Newydd yn Hampshire
* Hampshire yn LloegrHampshire yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–presennol: Julian Lewis (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Ne-ddwyrain Lloegr**

Aldershot **·** 
Arundel a Thwyni Deheuol **·** 
Ashford **·** 
Aylesbury **·** 
Banbury **·** 
Basingstoke **·** 
Beaconsfield **·** 
Bexhill a Battle **·** 
Bognor Regis a Littlehampton **·** 
Bracknell **·** 
Brighton Kemptown **·** 
Brighton Pavilion **·** 
Buckingham **·** 
Caergaint **·** 
Caerwynt **·** 
Canol Sussex **·** 
Crawley **·** 
Chatham ac Aylesford **·** 
Chesham ac Amersham **·** 
Chichester **·** 
Dartford **·** 
De Milton Keynes **·** 
De Portsmouth **·** 
De Thanet **·** 
De-orllewin Surrey **·** 
Dover **·** 
Dwyrain Fforest Newydd **·** 
Dwyrain Hampshire **·** 
Dwyrain Reading **·** 
Dwyrain Rhydychen **·** 
Dwyrain Surrey **·** 
Dwyrain Worthing a Shoreham **·** 
Eastbourne **·** 
Eastleigh **·** 
Epsom ac Ewell **·** 
Esher a Walton **·** 
Fareham **·** 
Faversham a Chanol Caint **·** 
Folkestone a Hythe **·** 
Gillingham a Rainham **·** 
Gogledd Milton Keynes **·** 
Gogledd Portsmouth **·** 
Gogledd Thanet **·** 
Gogledd-ddwyrain Hampshire **·** 
Gogledd-orllewin Hampshire **·** 
Gorllewin Fforest Newydd **·** 
Gorllewin Reading **·** 
Gorllewin Rhydychen ac Abingdon **·** 
Gorllewin Worthing **·** 
Gosport **·** 
Gravesham **·** 
Guildford **·** 
Hastings a Rye **·** 
Havant **·** 
Henley **·** 
Horsham **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Maidenhead **·** 
Meon Valley **·** 
Maidstone a'r Weald **·** 
Mole Valley **·** 
Newbury **·** 
Reigate **·** 
Rochester a Strood **·** 
Romsey a Gogledd Southampton **·** 
Runnymede a Weybridge **·** 
Sevenoaks **·** 
Sittingbourne a Sheppey **·** 
Slough **·** 
Southampton Itchen **·** 
Southampton Test **·** 
Spelthorne **·** 
Surrey Heath **·** 
Tonbridge a Malling **·** 
Tunbridge Wells **·** 
Wantage **·** 
Wealden **·** 
Windsor **·** 
Witney **·** 
Woking **·** 
Wokingham **·** 
Wycombe **·** 
Ynys Wyth
Marciau Battenburg ar feic modur Heddlu Swydd Bedford.
Marciau Battenburg ar ochr cerbyd ymateb arfog (ARV) Heddlu Brenhinol Gibraltar.
Patrwm o farciau bwrdd gwyddbwyll o welededd uchel yw **marciau Battenburg** sy'n ymddangos yn bennaf ar gerbydau'r gwasanaethau brys. Daw'r enw o debygrwydd y marciau i deisen Battenberg. Defnyddir y marciau yn y Deyrnas Unedig, Gweriniaeth Iwerddon, Hong Cong, Seland Newydd, Sweden, a'r Swistir.

Y Deyrnas Unedig
----------------

Dyma liwiau'r marciau Battenburg a ddefnyddir gan wasanaethau brys y Deyrnas Unedig:

|  |
| --- |
| **Marciau Battenburg yn y Deyrnas Unedig** |
|  | Heddlu | Melyn / Glas |
|  | Ambiwlansys a meddygon | Melyn / Gwyrdd |
|  | Tân ac achub | Melyn / Coch |
|  | Gwasanaeth Gwaed Cenedlaethol | Melyn / Oren |
|  | Highways Agency (Lloegr) a VOSA | Melyn / Du |
|  | Network Rail | Glas / Oren |
|  | Achub mynydd | Gwyn / Oren |
|
|  | Gwylwyr y glannau | Melyn / Glas nefi |
|

Gweler hefyd
------------

* Car panda
* Tartan Sillitoe
Actores ac athrawes bale Cymreig oedd **Margaret Lacey**  (15 Chwefror 1910 – 4 Hydref 1989). Yn ei ymddeoliad roedd yn byw yn Wern ym mhentre Rowen, Conwy.

Fe ymddangosodd mewn dros 30 o ffilmiau rhwng 1957 a 1985, fel arfer yn chwarae hen ddynes annwyl neu gymeriad mamol mewn rhannau bach. Efallai ei fod yn fwyaf adnabyddus yn rhyngwladol am ei rhan yn ffilm James Bond *Diamonds Are Forever* (1971) lle'r oedd yn chwarae rhan athrawes ysgol oedd yn ymddangos i fod yn Gristion diniwed ond oedd yn smyglo diemwntau yn ei beibl ar gyfer y dihirod Mr. Wint and Mr. Kidd. Yn y ffilm, mae'n cael ei ganfod yn ddiweddarach wedi ei llofruddio ac mae'r corff yn cael ei godi o gamlas yn Amsterdam.

Fe wnaeth Lacey wneud ymddangosiadau yn Dr Finlays Casebook (1960au), *Z-Cars* a gwnaeth ei ymddangosiad olaf cydnabyddedig yn *Magnum, P.I.* yn 1985.

Ffilmyddiaeth detholedig
------------------------

* *Brothers in Law* (1957)
* *Happy is the Bride* (1958)
* *Carlton-Browne of the F.O.* (1959)
* *I'm All Right Jack* (1959)
* *A French Mistress* (1960)
* *Bomb in the High Street* (1961)
* *Only Two Can Play* (1962)
* *Billy Liar* (1963)
* *Ladies Who Do* (1963)
* *Séance on a Wet Afternoon* (1964)
* *Rotten to the Core* (1965)
* *Sky West and Crooked* (1966)
* *Island of Terror* (1966)
* *The Deadly Affair* (1966)
* *The Family Way* (1966)
* *Far from the Madding Crowd* (1967)
* *There's a Girl in My Soup* (1970)
* *Mr. Forbush and the Penguins* (1971)
* *Black Beauty* (1971)
* *Diamonds Are Forever* (1971)
* *Bless This House* (1972)
* *The Ruling Class* (1972)
* *Yanks* (1979)
* *Richard's Things* (1980)
* *Secret Places* (1984)

Dolenni allanol
---------------

* Margaret Lacey ar wefan yr Internet Movie Database
Roedd **Dewi Watkin Powell** neu, yn aml, **Dewi Watcyn Powell**, (29 Gorffennaf 1920 - 6 Mai 2015) yn gyfreithiwr, ymgyrchydd dros y Gymraeg a senedd i Gymru, a llenor. Bu farw ym 6 Mai 2015 yn 94 oed. a'i gladdu ym mynwent Tanlan, Llanfrothen. Ei deitl llawn oedd, Ei Anrhydedd Dewi Watkin Powell MA LLD.

Ganed ef ar 29 Gorffennaf 1920 yn Aberdâr a bu'n byw yn Radur, ger Caerdydd, Nanmor a Chricieth.

Y Gyfraith
----------

Yn dilyn astudiaethau is-raddedig yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, galwyd ef i’r Bar yn 1949 gan ddod yn ddiweddarach yn Farnwr Llys y Goron, yn Ddyfarnwr Swyddogol yn Adran Mainc y Frenhines o’r Uchel Lys ac yn Farnwr Cysylltiol yn Llys y Goron yn siroedd Dyfed a Morgannwg Ganol.

Yn ôl y cyn-ddirprwy farnwr, a'r cyn-archdderwydd, Dr Robyn Léwis, roedd Dewi Watcyn Powell wedi defnyddio ei ddylanwad fel barnwr i Gymreigio'r gyfundrefn gyfreithiol, ac roedd yn gwneud hynny ar bob cyfle posib.

Gwleidyddiaeth
--------------

Roedd yn un o’r rhai wnaeth gyflwyno tystiolaeth o blaid datganoli mwy o bwerau i Gymru – gyda Gwynfor Evans, Chris Rees, Phil Williams a Dafydd Wigley – i Gomisiwn Crowther, neu Gomisiwn Kilbrandon, ar ddiwedd y 1960au a’r 1970au.

Roedd yn gefnogwr o Blaid Cymru a bu'n annerch ei chynadleddau.

Chwaraeodd ran yn ochr gyfreithiol achub Capel Celyn a boddi Cwm Tryweryn yn yr 1950au a 60au.

Byd Addysg
----------

Bu’n Gadeirydd Cyngor Coleg Prifysgol Caerdydd (Prifysgol Caerdydd bellach), ac yn aelod o Lysoedd a Chynghorau Prifysgol Cymru, Coleg Meddygaeth y Brifysgol, a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth (Prifysgol Aberystwyth bellach).

Anrhydeddau
-----------

Roedd yn is-lywydd Anrhydeddus o Gymdeithas y Cymmrodorion, ac fe dderbyniodd y wisg wen gan Orsedd y Beirdd.

Gwasanaethodd hefyd fel Llywydd Undeb Bedyddwyr Cymru a Llywydd Cyngor yr Eglwysi Rhyddion. Cynrychiolwyd y Gymdeithas yn ei angladd yn Llanfrothen ar 14 Mai 2015 gan y Llywydd, yr Athro Prys Morgan.

Personol
--------

Roedd yn briod i'r diweddar Alys, ac yn dad i'r academydd Nia Watcyn Powell a thaid i Elen Huana.

Roedd yn Gristion o argyhoeddiad yn perthyn i’r traddodiad Bedyddiedig. Bu’n aelod yn Eglwys y Bedyddwyr, Tabernacl Caerdydd ac yn un o aelodau olaf Berea, Cricieth cyn iddo gau.

Cyhoeddiadau
------------

* *Forensic phraseology, a compilation of phrases of the kind commonly used in law courts*, Adran y Gyfraith, Coleg Prifysgol Cymru, 1974
* *Y Gyfraith yng Nghymru: Ddoe, Heddiw ac Yfory* Darlith Gyfreithiol yr Eisteddfod Genedlaethol Cymdeithas y Cyfreithwyr, 1998,
* *Iaith, cenedl a deddfwriaeth: tuag at agweddau newydd* Darlith flynyddol Cymru heddiw, Llys yr Eisteddfod Genedlaethol, 1990, ISBN 0863836593, 9780863836596
* *Cynulliad i Genedl* Archifwyd 2020-09-28 yn y Peiriant Wayback. pamffled Cynulliad i Genedl, Gwasg y Lolfa, 1999, ISBN 9780862434786

Dolenni
-------

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑