Roedd **Charles Morgan Robinson Morgan, Barwn 1af Tredegar** (10 Ebrill 1792 - 16 Ebrill 1875) yn sgweier, ac yn wleidydd Ceidwadol Cymreig yn Nhŷ'r Cyffredin ac yn Nhŷ'r Arglwyddi.

Bywyd Personol
--------------

Roedd yn fab i Syr Charles Gould Morgan (Gould yn wreiddiol), 2il Farwnig a Mary Margaret Stoney, ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Harrow, Ysgol Westminster a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen lle graddiodd ym 1811.

Ym 1827 priododd Rosamund, merch y Cadfridog Godfrey Basil Mundy. Bu iddynt pum mab a chwe merch.. Roedd yn dad i Charles Rodney Morgan, Godfrey Charles Morgan a Frederick Courtenay Morgan.

Gyrfa filwrol
-------------

Gwasanaethodd Morgan fel capten ym milisia gorllewin Sir Fynwy o 1812, ym milisia gogledd Hampshire o 1819, ym milisia gorllewin Morgannwg o 1824 a milisia canol Morgannwg o 1829 i 1832.

Ym 1831 bu'n arwain milisia canol Morgannwg yn erbyn terfysgwyr Merthyr ond roedd y milisia yn gwbl aneffeithiol, felly galwyd milwyr llawn amser Ucheldirwyr Argyll a Sutherland i ail-sefydlu'r drefn. Dadfyddiniwyd milisia Canol Morgannwg y flwyddyn ganlynol o ganlyniad i'w aneffeithlonrwydd ond ni roddwyd unrhyw fai ar Morgan am fethiannau'r milisia, yn wir clodforwyd ef fel un haeddiannol o ddyrchafiad milwrol, er ni ddaeth y dyrchafiad  hyd 1846 pryd gafodd ei ddyrchafu yn Gyrnol Penswyddog milisia Gorllewin Mynwy, gan barhau yn y swydd hyd ei farwolaeth.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Cyn deddfau diwygio'r Senedd ystyrid bod etholaethau yn *eiddo* rhai teuluoedd bonheddig; ystyrid bod etholaethau Sir Frycheiniog, Aberhonddu, a Sir a Bwrdeistrefi Mynwy yn eiddo i deulu Morganiad, Tredegar heb nawdd y teulu y byddai'n anodd i ddyn cael ei ethol i'r seddi (er bu ambell eithriad megis John Lloyd Vaughan Watkin). Aelodau'r teulu bydda'n cael y flaenoriaeth wrth ddewis ymgeiswyr, a bu Morganiaid yn cynrychioli’r etholaethau o ddyddiau'r deddfau uno.

Bu Taid Charles Morgan yn Aelod Seneddol Aberhonddu rhwng 1778 a 1787 a Sir Frycheiniog rhwng  1787-1806; bu ei dad yn Aelod Seneddol Aberhonddu rhwng 1787 a 1796 a Sir Fynwy rhwng 1796 a 1800. Bu ei frawd George Gould Morgan yn Aelod Seneddol Aberhonddu o 1818 i 1830; bu brawd arall iddo Charles Octavius Swinnerton Morgan yn Aelod Seneddol Sir Fynwy o 1841 i 1874; bu ei fab Charles Rodney Morgan yn AS Aberhonddu 1852-1854, bu ei fab Godfrey Charles Morgan yn AS Sir Frycheiniog  o 1858 i 1875 a bu ei fab Frederick Courtenay Morgan yn cynrychioli etholaethau yn Sir Fynwy o 1874 i 1906. 

Cafodd Charles ei ethol yn Aelod Seneddol Aberhonddu ym 1812 yn 1818 cytunodd ildio'r sedd i George, ei frawd cyn ei hawlio yn ôl yn etholiad 1830. Fe gollodd ei sedd yn annisgwyl i'r ymgeisydd  Rhyddfrydol John Lloyd Vaughan Watkins yn Etholiad Cyffredinol 1832. Cipiodd y sedd yn ôl ym 1835 gan wasanaethu hyd ymddeol o'r sedd ym 1847 gyda'r bwriad o sefyll yn Sir Frycheiniog lle'r oedd disgwyl i'r AS Ceidwadol, Thomas Wood, i ymddeol ond penderfynodd Wood ei fod am geisio eto gan adael Charles heb sedd.

Fe'i benodwyd Uchel Siryf Sir Fynwy ar gyfer 1821-22 ac Uchel Siryf Sir Frycheiniog ar gyfer 1850-51. Cafodd ei urddo'n Farwn Tredegar ym 1859 ac roedd yn Arglwydd Raglaw Sir Fynwy o 1866 hyd ei farwolaeth.

Marwolaeth
----------

Tŷ Tredegar
Bu farw yn ei gartref Tŷ Tredegar, Casnewydd yn 83 mlwydd a rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym meddgor y teulu yn Eglwys Basaleg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Y Bywgraffiadur *MORGAN (TEULU), Tredegar Park, etc. sir Fynwy*  adalwyd 18 Awst 2015
2. ↑  "DEATH OF LORD TREDEGAR - County Observer and Monmouthshire Central Advertiser Abergavenny and Raglan Herald Usk and Pontypool Messenger and Chepstow Argus". James Henry Clark. 1875-04-24. Cyrchwyd 2015-08-18.
3. ↑  The History of Parliament: the House of Commons 1820-1832, ed. D.R. Fisher, 2009 *MORGAN, Charles Morgan Robinson (1792-1875), of Ruperra, Glam. and Tredegar, Mon.*  adalwyd 18 Awst 2015
4. ↑  "Peers of Glamorgan - The Cardiff Times". David Duncan and William Ward. 1892-05-28. Cyrchwyd 2015-08-18.
5. ↑  "HIGH SHERIFFS FOR SOUTH WALES - The Welshman". J. L. Brigstocke. 1850-02-08. Cyrchwyd 2015-08-18.
6. ↑  "THE NEW PEERS AND BARONETS - The Cardiff Times". David Duncan and William Ward. 1859-04-16. Cyrchwyd 2015-08-18.
7. ↑  "THE FUNERAL OF THE LATE LORD TREDEGAR - The Cardiff Times". David Duncan and William Ward. 1875-04-24. Cyrchwyd 2015-08-18.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Robert Salusbury** | **Aelod Seneddol Aberhonddu**1812 – 1818 | Olynydd:**George Gould Morgan** |
|
| Rhagflaenydd:**George Gould Morgan** | **Aelod Seneddol Aberhonddu**1830 – 1832 | Olynydd:**John Lloyd Vaughan Watkins** |
|
| Rhagflaenydd:**John Lloyd Vaughan Watkins** | **Aelod Seneddol Aberhonddu**1835 – 1847 | Olynydd:**John Lloyd Vaughan Watkins** |
| Teitlau Pendefigaeth/Bonheddig |
|
| Rhagflaenydd:**Barwniaeth newydd** | **Barwn Tredegar**1859 – 1875 | Olynydd:**Godfrey Charles Morgan** |
| Teitlau Anrhydeddus
 |
|
| Rhagflaenydd:**Robert Jones Allard Kemeys** | **Uchel Siryf Sir Fynwy**1820 | Olynydd:**James Jenkins** |
|
| Rhagflaenydd:**William Pearce** | **Uchel Siryf Sir Frycheiniog**1850 | Olynydd:**Joseph R Bailey** |
|
| Rhagflaenydd:**George Pratt** | **Arglwydd Raglaw Sir Frycheiniog**1866 - 1875 | Olynydd:**Joseph R Bailey** |