Roedd **Edward Llewellyn Treharne** (22 Mawrth, 1862 – 29 Rhagfyr, 1904) yn feddyg ac yn flaenwr rygbi'r undeb Cymreig a chwaraeodd rygbi clwb i Bontypridd a Chaerdydd, a rygbi rhyngwladol i Gymru. Roedd yn aelod o dîm rhyngwladol cyntaf Cymru a chwaraeodd yn erbyn Lloegr ym 1881.

Cefndir
-------

Ganwyd Treharne ym Mhentre'r Rhondda, plwyf Ystradyfodwg, yn blentyn i David Treharne, asiant tir ac Elizabeth (née Thomas) ei wraig. Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Ramadeg Pen-y-bont ar Ogwr ac Ysgol Ramadeg Y Bont-faen.

Gyrfa
-----

Ar ôl gadael yr ysgol aeth Treharne i weithio fel cynorthwyydd meddygol mewn meddygfa leol. Aeth i Goleg Meddygol Ysbyty Sant Bartholomeus, Llundain am hyfforddiant meddygol. Wedi llwyddo yn arholiadau'r Coleg Brenhinol y Llawfeddygon a'r Meddygon aeth i Brifysgol Caeredin lle cwblhaodd gradd mewn meddygaeth Wedi gorffen ei hyfforddiant agorodd meddygfa yn Nhregatwg, Y Barri ym 1888.  Yn ogystal â bod yn feddyg teulu roedd Treharne hefyd yn gwasanaethu fel llawfeddyg yr heddlu ac yn rhoi tystiolaeth feddygol mewn llysoedd barn ar ran yr heddlu.  Roedd yn gwasanaethu hefyd fel Swyddog Meddygol Bwrdd Gwarcheidwaid y Tlodion Caerdydd dros ardal Ddwyreiniol y Barri. 

Yn ogystal â bod yn feddyg roedd Dr Treharne yn ŵr gweithgar yn y gymuned. Roedd yn aelod o Fwrdd Lleol y Barri, a Bwrdd Ysgolion Y Barri. Ar y bwrdd ysgol roedd yn bleidiol iawn i sicrhau bod plant Cymraeg eu hiaith yn cael addysg trwy'r Gymraeg. Er ei fod yn Geidwadwr o ran gwleidyddiaeth, ac yn gwasanaethu fel Cadeirydd Cangen y Barri o'r blaid  gwasanaethodd fel llywydd cangen Tregatwg o Gymru Fydd hefyd.  Roedd yn aelod o'r Seiri Rhyddion  ac yn flaenllaw yng ngweithgareddau Anrhydeddus Gymdeithas y Cymrodorion.  Ym 1896 fe'i penodwyd yn Ynad Heddwch ar Fainc Ynadon Sir Forgannwg.  Roedd yn aelod o Gyngor Dosbarth y Barri  ac yn aelod o Gyngor Sir Forgannwg.

Gyrfa rygbi
-----------

Dechreuodd Treharne i chware rygbi i dîm Ysgol Ramadeg Y Bont-faen. Ymunodd a thîm Pontypridd ym 1880  Pan gafodd ei alw i fod yn aelod o dîm Cymru ym 1881 daeth hefyd y cyntaf o lawer o chwaraewyr Pontypridd i gynrychioli ei wlad. Cafodd Cymru crasfa gan Loegr yn ei gêm ryngwladol cyntaf gan golli o 13 cais ac 8 gôl i ddim.

Chwaraewyd pencampwriaeth rygbi'r pedair gwlad (a datblygodd i'r pum gwlad ac wedyn i'r chwe gwlad) am y tro cyntaf yn nhymor 1882/83. Dewiswyd Treharne ar gyfer gêm agoriadol y bencampwriaeth, yn erbyn Lloegr. Colli bu hanes Cymru eto ond gyda chanlyniad mwy parchus o 2 Gôl, 4 Cais i ddim.

### Gemau rhyngwladol

**Cymru**

* Lloegr 1881, 1883

Teulu
-----

Bu Treharne yn briod ddwywaith. Ym 1885 priododd Lydia Elizabeth (Nelly) Billings, bu iddynt dau fab, bu farw'r mab ieuengaf Leslie Llewellyn ar faes y gad yn Ffrainc ym 1915. Bu farw Nellie ym mis Mehefin 1897.  Ym 1899 priododd ei ail wraig Margaret Louise Crooke,  ni fu iddynt blant.

Marwolaeth
----------

Bu farw Treharne yn sydyn yn ei gartref yn Llangatwg yn 42 mlwydd oed o drawiad ar y galon.  Claddwyd ei weddillion ym mynwent Merthyr Dyfan, Y Barri.

* Treharne yn y rheng ôl, yr ail o'r dde, gyda thîm rhyngwladol cyntaf Cymru, 1881Treharne yn y rheng ôl, yr ail o'r dde, gyda thîm rhyngwladol cyntaf Cymru, 1881
* Margaret Louise ail wraig Dr TreharneMargaret Louise ail wraig Dr Treharne

Llyfryddiaeth
-------------

* Godwin, Terry (1984). *The International Rugby Championship 1883–1983*. Llundain: Willows Books. ISBN 0-00-218060-X.
* Griffiths, John (1987). *The Phoenix Book of International Rugby Records*. Llundain: Phoenix House. ISBN 0-460-07003-7.
* Harris, Gareth; Evans, Alan (1997). *Pontypridd RFC, The Early Years*. Rugby Unlimited. ISBN 0-9531714-0-X.
* Jenkins, John M.; et al. (1991). *Who's Who of Welsh International Rugby Players*. Wrecsam: Bridge Books. ISBN 1-872424-10-4.
* Smith, David; Williams, Gareth (1980). *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union*. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0766-3.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  "BARRY DISTRICT SCHOOL BOARD - Barry Dock News". South Wales Advertising, Printing, and Publishing Company. 1892-12-16. Cyrchwyd 2021-04-25.
2. ↑  "CROWN COURT - South Wales Daily News". David Duncan and Sons. 1893-03-22. Cyrchwyd 2021-04-25.
3. ↑  "Y DEHEU - Baner ac Amserau Cymru". Thomas Gee. 1902-07-26. Cyrchwyd 2021-04-25.
4. ↑  "DR E TREHARNE OF CADOXTON BARRY - Barry Dock News". South Wales Advertising, Printing, and Publishing Company. 1893-12-01. Cyrchwyd 2021-04-25.
5. ↑  "MASONIC GATHERING AT CADOXTON BARRY - South Wales Daily News". David Duncan and Sons. 1894-10-04. Cyrchwyd 2021-04-25.
6. ↑  "BETH A WNEIR YN NGHYMRU - Papur Pawb". Daniel Rees. 1900-02-24. Cyrchwyd 2021-04-25.
7. ↑  "GLAMORGAN MAGISTRATES - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1896-03-05. Cyrchwyd 2021-04-25.
8. ↑  "District Council Elections - Evening Express". Walter Alfred Pearce. 1897-03-19. Cyrchwyd 2021-04-25.
9. ↑  "COUNTY COUNCIL ELECTION - Barry Dock News". South Wales Advertising, Printing, and Publishing Company. 1898-03-04. Cyrchwyd 2021-04-25.
10. ↑  Ponty Net Hall of Fame adalwyd 25 Ebrill 2021
11. ↑  Smith (1980), pg 463.
12. ↑  "Family Notices - Barry Dock News". South Wales Advertising, Printing, and Publishing Company. 1897-06-11. Cyrchwyd 2021-04-25.
13. ↑  "MARRIAGE OF DR TREHARNE BARRY - The Western Mail". Abel Nadin. 1899-04-27. Cyrchwyd 2021-04-25.
14. ↑  "THE LATE DR E TREHARNE JP CADOXTON BARRY - Barry Dock News". South Wales Advertising, Printing, and Publishing Company. 1905-01-06. Cyrchwyd 2021-04-25.
15. ↑  "Edward Llewellyn Treharne (1862-1904) - Find A..." *www.findagrave.com* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-04-25.