Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan yr awdur J. Elwyn Hughes yw **Byd Go Iawn: Un Nos Ola Leuad**. Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 30 Awst 2012. Yn 2018 roedd y gyfrol mewn print ac ar gael.

Disgrifiad byr
--------------

Cyfrol sy'n bwrw golwg ar y byd a oedd yn sail i'r nofel enwog *Un Nos Ola Leuad* sydd yma. Ceir taith ddarluniadol o gymdeithas, llefydd a chymeriadau Bethesda a Dyffryn Ogwen fel yr oeddynt yn nyddiau Caradog Prichard.

Adolygiad Gwales
----------------

Er bod *Byd Go Iawn: Un Nos Ola Leuad* yn gyfrol gyflawn ynddi’i hun, mae’n deg dweud ei bod hefyd yn chwaer-gyfrol, ac, ar ryw ystyr, hyd yn oed yn ddilyniant i *Byd a Bywyd Caradog Prichard* a gyhoeddwyd [yn 2005]. Ychydig o ofod a neilltuwyd i fynd i’r afael â chefndir y nofel yn y fan honno, ac er mai prin y byddai’r darllenydd wedi sylwi ar y "diffyg" mewn cyfrol gynhwysfawr 198 o dudalennau, fe honna’r awdur mai ceisio "gwneud iawn am hynny" a wnaeth y tro hwn.

Yma, fe ganolbwyntir yn gyfan gwbl ar *Un Nos Ola Leuad* – ei lleoliadau, ei chymeriadau a’i digwyddiadau, a chynseiliau’r rheini yn y "byd go iawn". Fel y dywed J. Elwyn Hughes yn ei Ragarweiniad:

> 
> Yn Nyffryn Ogwen ei blentyndod y cafodd Caradog ei ysbrydoliaeth ac y mae rhannau helaeth o’r gwaith wedi ei seilio ar ddigwyddiadau, pobl a llefydd gwirioneddol yn y fro honno, a hynny er gwaethaf yr honiad yn "Nodyn yr Awdur" ar ddechrau’r nofel: "Er bod brith-gofion bore oes yn sail i ambell ddigwyddiad yma, ystumiwyd cymaint gan amser a dychymyg fel nad oes unrhyw gysylltiad uniongyrchol ag unrhyw berson yn yr un o’r cymeriadau, ac y mae "eu dydd yn gelwydd i gyd".
> 
> 
> 

Eir ati, yn gwbl systematig, i gyfosod, yn gyntaf "Lefydd ac Adeiladau", yna "Bobl a Chymeriadau" ac yna ddigwyddiadau penodol â’u cymheiriaid hanesyddol. Llwyddwyd i gywain casgliad rhyfeddol o ddarluniau a ffotograffau i gyd-fynd â’r cyfan – rhai wedi ymddangos o’r blaen yn y gyfrol flaenorol, ond y rhan fwyaf o ddigon yn gwbl "newydd".

Mae trwch y gyfrol yn canolbwyntio ar y cymeriadau, a dyma lle y mae hyd a lled ymchwil J. Elwyn Hughes yn dod i’r amlwg, ynghyd â’i adnabyddiaeth o bobl ei ardal. Cyfeiriaf yn benodol at "Now Gwas Gorlan, Robin Gwas Bach Gorlan a Now Bach Glo", tri chymeriad sy’n "ymgorffori elfennau" o gymeriad Wil Rîtsh (y cynhwyswyd rhai o’i ffraethebau yn y gyfrol *Glywsoch Chi Hon?* gan Fudiad Adfer yn 1978, ond na chofnodwyd hanes ei fywyd mor gyflawn cyn hyn), a’r bennod honno ar "Mister Vinsent Bank a’i Wraig a’u Hogyn Bach, Cyril", y mae hiwmor yn byrlymu drwyddi. Cefais flas arbennig ar y rhain, ac, mewn ffordd wahanol, ar y bennod ar "Defi Difas Snowdon View", lle y cynhwysir dau lythyr yn llaw T. Rowland Hughes yn holi’r gŵr a fu’n gynsail i Defi Difas, sef David D. Evans, am gefndir y Streic Fawr wrth iddo baratoi i ysgrifennu Chwalfa. Dyma gymeriadau y bu’n golled enfawr i’m cenhedlaeth i beidio â chael eu hadnabod, a dyma gymwynas fawr J. Elwyn Hughes yn y gyfrol hon. Oherwydd y mae’n fwy na chyfeirlyfr i’w gael wrth eich penelin wrth i chi fodio drwy *Un Nos Ola Leuad*; mae’n gofnod tu hwnt o werthfawr o hanes cymdeithasol, ac yn diogelu straeon am bobl y gellid yn hawdd fod wedi eu hanghofio cyn pen cenhedlaeth eto.

Erbyn i ni droi i’r drydedd adran, cawn mai dim ond un ‘digwyddiad’ sydd yma, mewn gwirionedd, sef hanes y gêm bêl-droed gythryblus rhwng yr Holyhead Railway Institute Reserves a’r Bethesda Comrades – neu’r Cybi Wanderers a "Celts ni", fel y’u gelwir yn y nofel. Daeth achlysuron cymdeithasol eraill, fel yr orymdaith i anrhydeddu’r milwr a enillodd fedal y D.C.M. dadorchuddio’r gofgolofn ar derfyn y rhyfel, ac ymweliad Côr y Sowth, eisoes dan y chwyddwydr wrth edrych ar leoliadau a chymeriadau, a’r ffaith honno’n tystio i anawsterau cynllunio astudiaeth o’r fath, lle y mae ailadrodd a chroesgyfeirio bron yn anorfod. Ond hanes yr ornest bêl-droed yw pinacl y gyfrol, ac roedd yn werth neilltuo lle i’w thrafod ar ei phen ei hun.

Gwen Gruffudd

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 22 Mawrth 2018