Tirfeddiannwr cyfoethog o Gymro oedd Syr **Rhosier Fychan** neu **Roger Fychan** (m. 1471) a adnabyddid hefyd dan yr enw Roger Vaughan; roedd yn un o deulu Fychaniaid Brodorddyn a sefydlodd gangen bwerus iawn o'r teulu yn Llys Tre-tŵr. Roedd yn fab i Gwladys ferch Dafydd Gam a Syr Roger Vaughan o Frodorddyn (*Bredwardine*). Bu ei dad farw ochr-yn-ochr gyda'i dad-yng-nghyfraith Dafydd Gam ym Mrwydr Agincourt yn 1415.

Llys Tre-tŵr, cartref y teulu o'r 15g a godwyd gan Syr Roger Vaughan.
Rhodd oedd llys a chastell Tre-tŵr iddo gan ei hanner-brawd William Herbert, Iarll 1af Penfro (1423–1469), a etifeddodd y castell a'r faenor drwy briodas ei dad, Syr William ap Thomas, sylfaenydd teulu'r Herertiaid a gweddw Syr James Berkeley, etifeddes Tre'r Tŵr.

Priodi
------

Priododd ddwywaith: yn gyntaf i Denise (ac a adnabyddir hefyd fel "Cicely"), sef merch 
Thomas ab Philip Fychan, o Dalgarth. Roedd Denise yn fab i Syr Thomas Fychan a Roger Vaughan, Porthaml, a 4 o ferched; bu iddynt oll briodi i deuluoedd Cymreig.

Priododd eilwaith, y tro hwn i Margaret Tuchet, merch James Tuchet, 5ed barwn Audley, a fu hefyd farw yn Agincourt, ac Eleanor Holland, merch Edmund Holland, 4ydd iarll Kent. Cawsant un ferch a briododd Humphrey Kynaston.

Dywedir iddo hefyd dadogi nifer o blant anghyfrithlon.

Rhyfel y Rhos
-------------

Holltwyd Cymru (fel lloegr hefyd) yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau, a brwydrodd Roger gyda'i dad ar ochr y Lancastriaid ym Mrwydr Agincourt. Flynyddoedd yn ddiweddarach trodd Roger at yr Iorciaid. Oherwydd ei deyrngarwch cynnar i frenin Lloegr rhoddwyd iddo gryn gyfrifoldebau a chyflog anrhydeddus am y gwaith, gan gynnwys cael ei wneudyn farchog ar 23 Mawrth 1465.

Ar 17 Awst 1460 gorchmynnodd y Cyngor Cyfrin iddo ef, Syr William Herbert, a Walter Devereux, i rwystro pobl rhag ymgynull a chyflenwi cestyll yng Nghymru. Roedd ym myddin Edward ym mrwydr Mortimer's Cross, 1461, a dywedir mai ef a arweiniodd Owain Tudur i'w ddienyddio yn Henffordd ar ôl y frwydr. Cafodd swyddi porthor castell Bronllys, fforestwr Cantreselyf, stiward a rhysyfwr arglwyddiaeth Cantreselyf, Pencelli, Alexanderston, a Llangoed a thiroedd yn ne-orllewin Lloegr 11 Gorffennaf 1462. Bu ganddo ran flaenllaw mewn tawelu gwrthryfel yng ngorllewin Cymru yn 1465, a chafodd faenorau a stadau'r gwrthryfelwyr yng Ngŵyr a Chydweli.

Ni syrthiodd gyda'i frodyr ym Mrwydr Maes Bambri; gwyddom hyn gan y ceir cerdd gan Lewis Glyn Cothi yn galw arno i ddial y frwydr honno, ac ar 16 Chwefror 1470 gwnaethpwyd ef yn gwnstabl Castell Aberteifi.

Marwolaeth
----------

Ym Mai 1471 danfonodd Edward brenin Lloegr, Roger i ddal Siasbar Tudur; fodd bynnag, roedd Siasbar un cam o'i flaen a daliwyd Roger a'i ddienyddio yng Nghas-gwent. Canwyd marwnadau iddo gan Ieuan ap Hywel Swrdwal, Huw Cae Llwyd (*Troes Duw lef trist*), a Llywelyn Goch y Dant ( *Torrodd fraint cywraint'), ac mae'r ddau fardd yn cyhuddo Siaspar Tudur o frad a thwyll. Geilw Guto'r Glyn hefyd ar ei deulu i ddial ei angau (*Tair blynedd rhyfedd fu'r rhain*).*

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Griffiths, R (2004-11). "Oxford Dictionary of National Biography - Vaughan Family(per. c.1400–c.1504), gentry" (Online Subscription Service). Oxford University Press 2011. Cyrchwyd 8 Chwefror 2011. Check date values in: `|year=` (help)
2. ↑  Y BYwgraffiadur Cymreig Arlein; adalwyd 10 chwefror 2018.
3. ↑  Glyn Cothi, L (1837). *Gwaith Lewis Glyn Cothi: The Poetical Works of Lewis Glyn Cothia*. Oxford for the Cymmrodorion, or Royal Cambrian Institution. Argraffwyd gan S. Collingwood, Argraffydd y Brifysgol. t. xli.
4. 1 2 3  Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein; LlGC. Adalwyd 10 Chwefror 2018.
5. ↑
6. ↑  Prichard, T. J. Llewelyn. (2007) [1854]. *The Heroines of Welsh History: Or Memoirs of the Celebrated Women of Wales* (arg. Reprinted). Kessinger Publishing, LLC. ISBN 978-1-4325-2662-7.
7. 1 2  Theophilus, Jones (1809). *A history of the county of Brecknockshire*. **3**. George North for the author (Self-published). tt. 503–505.
8. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |