Gwlad yn y Dwyrain Canol yn ne-orllewin Asia yw **Gweriniaeth Irac** neu **Irac** (Arabeg: العراق *al-‘Irāq* neu *al-Erāq*, Cyrdeg: عيَراق), sydd yn cynnwys y rhan fwyaf o Fesopotamia, gogledd-orllewin cadwyn y Zagros a dwyrain Anialwch Syria. Mae'n ffinio â Sawdi Arabia a Ciwait i'r de, Gwlad Iorddonen i'r gorllewin, Twrci i'r gogledd, Syria i'r gogledd-orllewin ac Iran i'r dwyrain. Mae gan y wlad arfordir cyfyng ar Gwlff Persia.

Ystyrir Irac fel y man lle ymddangosodd y gymdeithas sefydlog gyntaf yn y byd gyda holl nodweddion "gwareiddiad" – sef gwareiddiad hynafol Swmeria. Bu Irac o dan chwydd wydyr y byd yn y 1990au a'r 2000au oherwydd Rhyfeloedd y Gwlff ac ymyrraeth yr Unol Daleithiau yn yr ardal gan gynnwys dymchweliad yr Arlywydd Saddam Hussein, ffurfio llywodraeth ddemocrataidd newydd a'r gwrthdaro gwleidyddol ac ethnig sydd wedi rhwygo'r wlad byth ers hynny.

Daearyddiaeth
-------------

*Prif: Daearyddiaeth Irac*
Mae mwyafrif Irac yn ddiffeithdir, ond mae'r ardal rhwng y ddwy brif afon, Afon Ewffrates ac Afon Tigris, yn dir ffrwythlon. Mae gogledd y wlad yn fynyddig yn bennaf, gyda'i phwynt uchaf yn 3 611 metr, a elwir yn lleol yn Cheekah Dar (*Pabell Ddu*). Mae gan Irac arfordir cyfyng ar Gwlff Persia.

Hanes
-----

*Prif: Hanes Irac*
### Hen hanes

Mae Gweriniaeth Irac wedi ei sefydlu ar dir a abnabyddir yn hanesyddol fel Mesopotamia, sy'n ffurfio'r rhan fwyaf o fraich ddwyreiniol y Cilgant Ffrwythlon. Dyma oedd cartref nifer o'r gwareiddiadau cynharaf. Oherwydd hyn, gelwir yr ardal yn aml yn 'Grud Gwareiddiad'. Roedd yn gartref i ymerodraeth Akkad yn y gogledd a Swmeria ac yna Babilonia yn y de. Ymhlith ei dinasoedd enwog yn y cyfnod hwnnw gellid crybwyll Ur y Caldeiaid (dinas enedigol Abraham), Babilon (lle codwyd y Gerddi Crog enwog), Erek a Nimrwd.

### Y cyfnod Helenistaidd a chlasurol

Yn sgîl cwymp Babilonia bu Mesopotamia dan reolaeth ymerodron Persia. Am gyfnod Babilon oedd prifddinas ymerodraeth fyrhoedlog Alecsander Fawr.

### Yr Oesoedd Canol

Dan y califfiaid Abassid roedd Baghdad yn brifddinas y byd Mwslemaidd a blodeuai diwylliant unigryw a chyfoethog. Noddid llneorion, athronwyr ac athrawon. Newidiwyd hynny i gyda gyda chwymp Baghdad i luoedd y Mongoliaid yn y 13g a'r gyflafan a distryw a ddilynodd.

### Y cyfnod trefedigaethol

### Hanes diweddar

Pan enillodd Irac ei hannibyniaeth yn sgîl yr Ail Ryfel Byd daeth y Ba'athiaid i rym a chychwynwyd cyfnod o foderneiddio a seciwlareiddio. Daeth Saddam Hussein i rym yng Ngorffennaf 1979 a gwelwyd cyfnod o orthrwm i lawer, yn arbennig y Cyrdiaid yn y gogledd a'r Shiaid yn y de, a byd cymharol gyfforddus i eraill. Bu'r Ba'athiaid mewn grym drwy gyfnod y rhyfel yn erbyn Iran (1980–88) pan ymosodwyd ar filwyr a phobl Iran gydag arfau cemegol. Yn y cyfnod hwn cefnogwyd Saddam Hussein gan Brydain ac U.D.A. Parhaodd Irac i fod yn wlad seciwlar a roddai addysg a statws cydraddoldeb a chyfle i ferched y wlad fwynhau rhyddid sy'n cymharu'n dda â'u sefyllfa yn y Gorllewin.

Pan ymosododd Iraq ar Ciwait yn ystod Rhyfel y Gwlff yn Awst 1990, mabwysiadodd Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig gynnig 678 dan bennod VII o Siarter y Cenhedloedd Unedig, gan roddi i'r gwledydd yr hawl i ddefnyddio "pob modd posibl" i "adfer heddwch rhyngwladol a diogelwch yr ardal" Ar ôl i Iraq gael ei bwrw allan o Ciwait derbyniwyd cynnig o ymatal 687 gan y Cenhedloedd Unedig. Roedd hyn yn cynnwys gorfodi Iraq i derfynnu ei rhaglen o arfau niwclear a chemegolion angheuol, os oedd yn eu cynhyrchu.

Bu farw rhwng 20,000–35,000 o Iraciaid yn Rhyfel y Gwlff a 147 o'r Cynghreiriaid.

Yn dilyn ei threchu yn Rhyfel y Gwlff (2 Awst 1990 – 28 Chwefror 1991), bu rhaid i fyddin yr Arlywydd Saddam Hussein dynnu allan o Ciwait. Ond er fod 34 o wledydd yn gwrthrefyla yn ei erbyn, ni chafodd ei ddisodli.

Yn dilyn 1991 gwelwyd sawl gwrthryfel mewnol yn Irac, gan gynnwys lluoedd o Gwrdiaid ym Mawrth ac Ebrill 1991, a elwir hefyd yn '1991 uprisings in Iraq|Intifada Sha'ab' gan yr Arabiaid a'r 'Gwrthreyfel Cenedlaethol' gan y Cwriaid. Ymunodd rhai o'r Arabiaid Shia gyda'r Cwrdiaid a gwelwyd sawl dinas yn dod i'w meddiant o fewn pythefnos cynta'r gwrthryfel. Canlyniad hyn oedd sefydlu gweriniaeth a elwir heddiw yn Gwrdestan Iracaidd.

Lediwyd Rhyfel Irac (2003 - 2011) gan fyddin Unol Daleithiau America, a disodlwyd Sadam, ond parhaodd y gwrthwynebiad i'r UDA a'r Cynghreiriaid am ddegawd a rhagor. Erbyn 2014 roedd Gwladwriaeth Islamaidd Irac a'r Lefant (ISIS) wedi meddiannu talp o'r wlad, yn dilyn ymadawiaid yr UDA a'r Cynghreiriaid. Cred llawer fod yr Americanwyr, o dan eu llywydd George W. Bush am ddial ar Saddam Hussein ar ôl ymosodiadau terfysgol 11 Medi 2001, ond nid oes tystiolaeth am unrhyw gysylltiad rhwng Irac a'r ymosodiadau.

Yn ystod Rhyfel Irac, a hyd at ddiwedd Mehefin 2005, bu farw 654,965 o bobl yn ôl y 'Lancet'

Protestiodd miliynau o bobl yn erbyn y rhyfel yn Llundain ac yn ninasoedd eraill trwy'r byd gan ddod i'w hanterth yn Chwefror 2003; ond ni chafwyd effaith ar arweinwyr y ddwy wlad. Er hyn, parhaodd protestiadau am fisoedd i ddod. Un o'r prif resymau dros benderfyniad Tony Blair dros fynd i'r Rhyfel oedd ei honiad fod gan Irac y gallu i ymosod gyda chemegau gwenwynig ar Brydain, gyda dim ond 45 munud o rybydd.

Fel canlyniad i Ryfel Irac cafwyd etholiadau yn 2005 ac etholwyd Nouri al-Maliki yn Brif Weinidog yn 2006 hyd at 2014. Ar ôl sefydlu'r llywodraeth newydd, daeth galwadau o'r gwledydd sy'n ffinio ag Irac ar luoedd America a Phrydain i adael y wlad,.

Ar 15 Mehefin 2009 cyhoeddodd Prif Weinidog Prydain, Gordon Brown, ymchwiliad i'r hyn a arweiniodd i'r Rhyfel gan gynnwys y 'rhesyma' a'r dystiolaeth a oedd ar gael i wneud y penderfyniad o fynd i'r rhyfel, 'er mwyn dysgu gwersi ar gyfer y dyfodol'. Gelwir yr ymchwiliad hwn yn Ymchwiliad Chilcot i Ryfel Irac a chychwynwyd ar y gwaith ar 24 Tachwedd 2009.

Taleithiau
----------

*Prif: Taleithiau Irac*
Taleithiau IracTaleithiau Irac
Rhennir Irac yn 18 talaith (*muhafazah*):

|  |  |
| --- | --- |
| 1. Baghdād (بغداد)
2. Salāh ad-Dīn (صلاح الدين)
3. Diyālā (ديالى)
4. Wāsit (واسط)
5. Maysān (ميسان)
6. Al-Basrah (البصرة)
7. Dhī Qār (ذي قار)
8. Al-Muthannā (المثنى)
9. Al-Qādisiyyah (القادسية)
 | 10. Bābil (بابل)
11. Al-Karbalā' (كربلاء)
12. An-Najaf (النجف)
13. Al-Anbar (الأنبار)
14. Nīnawā (نينوى)
15. Dahūk (دهوك)
16. Arbīl (أربيل)
17. Kirkuk (neu At-Ta'mim) (التاميم)
18. As-Sulaymāniyyah (السليمانية)
 |

Demograffeg
-----------

*Prif: Demograffeg Irac*
Mae tua 79% o boblogaeth Irac yn Arabiaid, 16% yn Cyrdiaid, 3% yn Persiaid a 2% yn Twrcmaniaid. Mae 62% o'r wlad yn Mwslemiaid Shi'a ithna, 33% yn Mwslemiaid Sunni a 5% o grefyddau eraill (yn cynnwys Cristnogaeth). Roedd arfer bod nifer o Iddewon yn byw yn y wlad, ond ers heddiw mae'r rhan fwyaf ohonynt wedi ymfudo i Israel.

Iaith a diwylliant
------------------

Rhai o bobl ifanc Irac.
Yr ieithoedd swyddogol yw Arabeg a Chyrdeg.

Mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn Fwslemiaid, yn Sunni neu'n Shia, ond ceir lleiafrif bychan ond dylanwadol o Gristnogion yn ogystal, yn arbennig yn y gorllewin. Mae rhai o gysegrfeydd pwysicaf y Shia i'w cael yn ne Irac, e.e. yn ninas sanctaidd Najaf.

Economi
-------

*Prif: Economi Irac*
Dioddefai economi Irac yn y 1990au gan nad oedd hi'n cael prynu a gwerthu gyda gwledydd eraill yn dilyn Rhyfel y Gwlff. Gwelwyd peth gwelliant yn y sefyllfa am gyfnod byr yn dilyn rhyfel 2003, ond dirywio mae'r economi ers hynny diolch i ansefydlogrwydd y wlad. Prif allforyn y wlad yw olew.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Persian Gulf War". MSN Encarta. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-11-01. Cyrchwyd 2015-02-05.
2. ↑  Iraqi Invasion of Kuwait; 1990 (Air War). Acig.org. Retrieved on 12 Mehefin 2011
3. ↑  "Saddam Hussein: Tu ôl i'r masg cyhoeddus", *BBC*, 13 Chwefror, 2003.
4. ↑  brusselstribunal.org; Archifwyd 2015-09-07 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 5 Chwefror 2015
5. ↑  Supplement to 2006 Lancet study: *"The Human Cost of the War in Iraq: A Mortality Study, 2002–2006"* PDF (603 KB). Gan Gilbert Burnham, Shannon Doosy, Elizabeth Dzeng, Riyadh Lafta, a Les Roberts.
6. ↑  Opinion essay (numerous signatories) (21 Hydref 2006). *"The Iraq Deaths Study Was Valid and Correct"*. *The Age*. Adalwyd 2 Medi 2010
7. ↑  "Protest yn erbyn y rhyfel", *BBC*, 12 Ebrill, 2003.
8. ↑  "'Rhaid i America adael Irac'", *BBC*, 19 Ebrill, 2003.
9. 1 2 3  *Financial Times World Desk Reference* (Dorling Kindersley, 2004)
10. ↑  "BBC Cymru'r Byd – Ffeil – Rhyfel Irac". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2006-06-30. Cyrchwyd 2006-07-01.

Dolenni allanol
---------------

* (Arabeg) Gwefan swyddogol y lywodraeth Archifwyd 2013-12-08 yn y Peiriant Wayback.
* (Saesneg) CIA - The World Factbook - Iraq Archifwyd 2007-05-09 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goBaner y Cynghrair Arabaidd Y Cynghrair Arabaidd |
| --- |
|  |
| Aelodau | 
* Baner Yr Aifft Yr Aifft
* Baner Algeria Algeria
* Baner Bahrain Bahrain
* Baner Y Comoros Y Comoros
* Baner Coweit Coweit
* Baner Yr Emiradau Arabaidd Unedig Yr Emiradau Arabaidd Unedig
* Baner Iemen Iemen
* Baner Gwlad Iorddonen Gwlad Iorddonen
* Baner Irac Irac
* Baner Jibwti Jibwti
* Baner Libanus Libanus
* Baner Libia Libia
* Baner Mawritania Mawritania
* Baner Moroco Moroco
* Baner Oman Oman
* Baner Palesteina Palesteina
* Baner Qatar Qatar
* Baner Sawdi Arabia Sawdi Arabia
* Baner Somalia Somalia
* Baner Swdan Swdan
* Baner Syria Syria
* Baner Tiwnisia Tiwnisia

 | Baner y Cynghrair Arabaidd |
|  |
| Arsyllwyr | 
* Baner Eritrea Eritrea
* Baner Feneswela Feneswela
* Baner India India

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • go Asia  |
| --- |
|  |
| Gwladwriaethau sofranaidd | 

Affganistan **·** 
Bahrain **·** 
Bangladesh **·** 
Bhwtan **·** 
Brunei **·** 
Cambodia **·** 
Corea (De Corea **·** Gogledd Corea) **·** 
Yr Emiradau Arabaidd Unedig **·** 
Fietnam **·** 
*Gogledd Cyprus*1 **·** 
India **·** 
Gwlad Iorddonen **·** 
Iran **·** 
Irac **·** 
Israel **·** 
Japan **·** 
Coweit **·** 
Cirgistan **·** 
Laos **·** 
Libanus **·** 
Maleisia **·** 
Maldives **·** 
Mongolia **·** 
Myanmar **·** 
Nepal **·** 
Oman **·** 
Pacistan **·** 
y Philipinau **·** 
Qatar **·** 
Sawdi Arabia **·** 
Singapôr **·** 
Sri Lanca **·** 
Syria **·** 
Tajicistan **·** 
Gwlad Tai **·** 
Tsieina (Gweriniaeth Pobl Tsieina **·** Gweriniaeth Tsieina) **·** 
Tyrcmenistan **·** 
Wsbecistan
 |
|  |
| Gwladwriaethau trawsgyfandirol | 

Yr Aifft2 **·** 
Armenia3 **·** 
Aserbaijan4 **·** 
Cyprus3 **·** 
Dwyrain Timor5 **·** 
Georgia4 **·** 
Indonesia5 **·** 
Casachstan6 **·** 
Rwsia6 **·** 
Twrci6 **·** 
Iemen7
 |
|  |
| Tiriogaethau dibynnol,ardaloedd ymreolaethol,a thiriogaethau eraill | 

Hong Cong8 **·** 
Macau8 **·** 
Tiriogaethau Palesteinaidd9 **·** 
Tibet8
 |
|  |
| Dynodir gwlad anghydnabyddedig neu a gydnabyddir yn rhannol gan *lythrennau italig*.1 Cydnabyddir gan Dwrci yn unig.  2 Gyda'r mwyafrif o'i thir yn Affrica.  3 Yn Ne Orllewin Asia yn gyfan gwbwl, ond ystyrir yn rhan o Ewrop am resymau hanesyddol, gwleidyddol, ac/neu diwylliannol.  4 Yn rhannol neu ddim o gwbwl yn Ewrop, yn dibynnu ar ddiffiniadau'r ffiniau rhwng Ewrop ac Asia.  5 Ystyrid weithiau yn rhan o Oceania.  6 Gyda lleiafrif o'i thir yn Asia.  7 Ystyrid ynysfor Socotra yn rhan o Affrica.  8 Gweinyddir gan Weriniaeth Pobl Tsieina.  9 Nid yn llwyr annibynnol.  |

 |