recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Un o gestyll cynnar tywysogion Gwynedd yw **Castell Deudraeth** (enw arall arno yw **Castell Aber Iâ**). Fel mae'r enw yn awgrymu, mae'n sefyll ar y penrhyn isel rhwng y ddau draeth, Y Traeth Mawr a'r Traeth Bach, lle rhed Afon Glaslyn ac Afon Dwyryd i Fae Tremadog, yng Ngwynedd.

Does dim byd llawer o'r castell yn sefyll erbyn heddiw. Cyfyeirir Gerallt Gymro ato yn ei lyfr *Hanes y Daith Trwy Gymru* (1188). Roedd y castell newydd ei godi ac yn perthyn i 'feibion Cynan', ynghyd â Chastell Carn Fadryn dros y bae yn Llŷn. Gruffudd a Maredudd, meibion Cynan ab Owain Gwynedd oedd y 'meibion' hynny.

Castell mwnt a beili ydyw, fel Castell Prysor ger Trawsfynydd. Fel yn achos y castell hwnnw codwyd y mwnt ar ben talpen o graig naturiol. Bu tŵr carreg ar ben y mwnt ond diflannodd hwnnw tua 1860 pan gafodd ei ddymchwel gan y sgweier lleol am ei fod yn denu ymwelwyr. Y cwbl sy'n weddill rwan yw adfail mur uwchlaw ffos ar wyneb y gogledd. Mewn adroddiad gan ymwelydd cyn iddo gael ei dynnu i lawr dywedir ei fod yn dŵr lled-grwn tua 10-12 troedfedd o led ar un ochr adeilad bychan arall.

Mae'r castell ar dir Portmeirion, i'r de o Benrhyndeudraeth, ac yn agored i ymwelwyr. Bu'r Castell yn gartref i'r Aelodau Seneddol Rhyddfrydol dros etholaeth Meirionnydd David Williams a'i fab Syr Arthur Osmond Williams.

Lluniau John Thomas (tua 1887)
------------------------------

* 
* 
*

Llyfryddiaeth
-------------

* Roger Avent, *Cestyll Tywysogion Gwynedd* (Caerdydd, 1983)
* Paul R. Davis, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Gwynedd |
| --- |
| 
* Abergwyngregyn
* Castell Caergwrle
* Castell Carndochan
* Castell Carn Fadryn
* Castell Prysor
* Castell y Bere
* Castell Cricieth
* Castell Cynfael
* Castell Degannwy
* Castell Dinas Brân
* Castell Dinbych
* Castell Deudraeth
* Dinas Emrys
* Castell Dolbadarn
* Castell Dolforwyn
* Castell Dolwyddelan
* Castell Ewlo
* Tomen y Rhodwydd

 |  |
Mae **Cefn Eglwysilan** yn gopa mynydd a geir rhwng Castell-nedd a Chas-gwent; cyfeiriad grid ST097905. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 147 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 382 metr (1253 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Pentref bychan a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Cefn Meiriadog**. Daw’r enw o enw'r bryn gerllaw. Saif yn nyffryn Afon Elwy, tua pum milltir i'r de-orllewin o dref Llanelwy, a heb fod ymhell o Ogof Bontnewydd, lle cafwyd hyd i rai o weddillion dynol hynaf yng Nghymru. Ceir beddrod o'r cyfnod Neolithig gerllaw.

Dywedir i'r fan gael ei henwi ar ôl Meiriadog, sant o’r 5g. Ceir ffynnon yno, Ffynnon Fair, y credid ar un adeg ei bod yn medru iachau clwyfau. Bu'r bardd Siôn Tudur (1522 – 1602) yn byw ym Mhlas Wigfair gerllaw.

Eglwys y Santes Fair, Cefn
--------------------------

Tua 300 metr i'r de-ddwyrain o'r gaer 'Bryn y Cawr' ar Fryn Meiriadog saif eglwys fechan y Santes Fair, sy wedi'i chofrestru'n adeilad Gradd II. Cafodd y cerrig eu cloddio o dir lle saif yr eglwys; fe'i hagorwyd a chysegrwyd yr eglwys ar 3 Medi 1864 gan yr Esgob Short, Llanelwy. Crëwyd y plwyf newydd "Cefn" ar 7 Chwefror 1865. Roedd yn cynnwys y ddwy drefgordd: Wigfair a Meiriadog (y ddwy yn Sir Ddinbych), a oedd tan hynny wedi bod ym mhlwyf Llanelwy.

* Yr olygfa i'r gogledd-ddwyrain - cyfeiriad y Rhyl a PhrestatynYr olygfa i'r gogledd-ddwyrain - cyfeiriad y Rhyl a Phrestatyn
* Yr eglwys o'r brifforddYr eglwys o'r briffordd
* Croes GeltaiddCroes Geltaidd
* Cefn yr eglwysCefn yr eglwys
* Bedd gydag ysgrifen Gymraeg arniBedd gydag ysgrifen Gymraeg arni
* Cerflun o ben ar y wal; carregCerflun o ben ar y wal; carreg

Llyfryddiaeth
-------------

* Dewi Roberts, *The old villages of Denbighshire and Flintshire* (Gwasg Carreg Gwalch, 1999)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan CPAT; adalwyd 16 Medi 2014". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-08. Cyrchwyd 2014-09-16.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Ddinbych**

**Dinas**  

Llanelwy
  
**Trefi**  

Corwen  **·** Dinbych  **·** Llangollen  **·** Prestatyn  **·** Rhuddlan  **·** Rhuthun  **·** Y Rhyl
  
**Pentrefi**  

Aberchwiler  **·** Betws Gwerful Goch  **·** Bodelwyddan  **·** Bodfari  **·** Bontuchel  **·** Bryneglwys  **·** Bryn Saith Marchog  **·** Carrog  **·** Cefn Meiriadog  **·** Clocaenog  **·** Cwm  **·** Cyffylliog  **·** Cynwyd  **·** Derwen  **·** Diserth  **·** Y Ddwyryd  **·** Efenechtyd  **·** Eryrys  **·** Four Crosses  **·** Gallt Melyd  **·** Gellifor  **·** Glyndyfrdwy  **·** Graeanrhyd  **·** Graigfechan  **·** Gwyddelwern  **·** Henllan  **·** Loggerheads  **·** Llanarmon-yn-Iâl  **·** Llanbedr Dyffryn Clwyd  **·** Llandegla  **·** Llandrillo  **·** Llandyrnog  **·** Llandysilio-yn-Iâl  **·** Llanelidan  **·** Llanfair Dyffryn Clwyd  **·** Llanferres  **·** Llanfwrog  **·** Llangwyfan  **·** Llangynhafal  **·** Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch  **·** Llanynys  **·** Maeshafn  **·** Melin y Wig  **·** Nantglyn  **·** Pandy'r Capel  **·** Pentrecelyn  **·** Pentre Dŵr  **·** Prion  **·** Rhewl (1)  **·** Rhewl (2)  **·** Rhuallt  **·** Saron  **·** Sodom  **·** Tafarn-y-Gelyn  **·** Trefnant  **·** Tremeirchion
Lleolir **Llynnoedd Annwn** ger Chwilog yng nghymuned Llanystumdwy ar benrhyn Llŷn, Gwynedd. Mae'r llynnoedd yn grŵp o dri llyn bychan cyfagos. Ni enwir y llynnoedd ar y map OS 1:50,000 ond mae Frank Ward yn cofnodi'r enw lleol ar lafar arnynt fel 'Llynnoedd Annwn' yn ei gyfrol *The Lakes of Wales* (1931).

Lleoliad
--------

Saif y llynnoedd ger fferm Afon-wen tua 1 filltir i'r de-ddwyrain o Chwilog a thua 3 milltir i'r gorllewin o Gricieth, yn agos iawn i'r môr. Mae lein Rheilffordd Arfordir Cymru yn mynd heibio iddynt ychydig i'r de, rhwng y llynnoedd â'r traeth. Mae'r llynnoedd bychain yn cael eu llenwi gan ffrwd fechan sy'n llifo iddynt o'i tharddle i'r dwyrain o Chwilog.

Enw
---

Cofnodir yr enw gan Frank Ward, arbenigwr ar lynnoedd Cymru. Er nad oes chwedl werin amdanynt wedi goroesi mae'n debyg fod yr enw yn cyfeirio at Annwn (Annwfn), sef yr Arallfyd Cymreig a Cheltaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Frank Ward, *The Lakes of Wales* (Herbert Jenkins, Llundain, 1931), tud. 43.
2. ↑  Map OS 1:50,000 Landranger 123 *Penrhyn Llŷn*.
Mae **Cefn y Brithdir** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 07 Mawrth 1991 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 47.76 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Planhigion blodeuol dyfrol sy'n hoff iawn o wlyptiroedd a phyllau o ddŵr yw **Llyriad-y-dŵr hirfain** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Alismataceae* yn y genws *Alisma*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Alisma gramineum* a'r enw Saesneg yw *Ribbon-leaved water-plantain*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Dŵr-lyriad Hirfain.

Mae'n tyfu mewn mwd a hynny mewn dŵr bas pwll neu ffos mewn cors neu rostir. Weithiau bydd y dail ar wyneb y dŵr, dro arall oddi tano ac mae'r blodau hefyd yn dilyn yr un patrwm.

Er ei fod i'w ganfod ar hyd a lled y byd, yng ngwledydd Prydain caiff ei ystyried yn blanhigyn dan fygythiad.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  [http: //plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALGR USDA Plants Profile]
2. ↑  "UK Action Plan". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-10-28. Cyrchwyd 2014-12-02.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llyriad-y-dŵr hirfain***
Mae **Llynnoedd y Fali** ar Ynys Môn wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1980 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 100.5 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle. Mae'r safle yn rhan o warchodfa natur Gwlypdiroedd y Fali, sy'n cynnwys Llyn Traffwll, Llyn Penrhyn, Llyn Treflesg a rhan o Llyn Dinam.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae **Llynpenmaen** (Saesneg: *Penmaenpool*) yn bentrefan bychan ar ochr ddeheuol aber yr Afon Mawddach yng nghymuned Dolgellau, Gwynedd. Roedd gorsaf reilffordd yma, ac erys olion yma o hyd - y bocs signalau a signal ymysg pethau eraill.

Digwyddai damwain erchyll yma tua diwedd y 1960au pan darawodd cwch pleser yn orlawn o ymwelwyr yn erbyn y bont ar ôl teithio yno o Abermaw ac fe gollwyd y rhan fwyaf eu bywydau. Oherwydd hyn, ataliwyd yr holl dripiau cwch i fyny'r afon oedd wedi bod yn atyniad i ymwelwyr ers can mlynedd.

Mannau o ddiddordeb
-------------------

Tollbont Llynpenmaen
* Tollbont Llynpenmaen - tollbont bren a adeiladwyd ym 1879 i gymryd lle'r groesfan fferi oedd yno. Mae wedi'i gofrestru gyda Cadw ac yn rhestredig Gradd II.

Tollbont Llynpenmaen, hen focs signalau a gwesty George III (dde).
* Roedd gwesty George III yn ddau adeilad yn wreiddiol: siandler llongau, yn gwasanaethu'r diwydiant cychod, a thafarn. Mae'n dyddio o tua 1650 ac mae'n rhestredig Gradd II.

Yn ôl pob sôn, ysgrifennodd Gerard Manley Hopkins y gerdd o'r enw Penmaen Pool yn y llyfr ymwelwyr.

Cyfeiriadau
-----------
Bardd o Lyon yn yr oesoedd canol oedd **Louise Labé**. Un o'i llysenwau oedd **La Belle Cordière** oherwydd bod ei theulu yn gwneuthurwyr rhaffau.

Dim ond 662 llinell o'i gwaith sy'n goroesi, gan sef *Un Débat de Folie et d'Amour* (a ysbrydolodd un o chwedlau Jean de La Fontaine), tri *Élégie* a 24 soned, sydd yn trafod artaith serch.

Enghraifft o'i gwaith
---------------------

*Je vis, je meurs*
Mae'r gerdd *Je vis, je meurs* yn ymddangos yn y gyfrol *Euvres* a gyhoeddwyd ym 1555.

*Sonnet VIII*
Je vis, je meurs ; je me brûle et me noie ;  

J'ai chaud extrême en endurant froidure :  

La vie m'est et trop molle et trop dure.  

J'ai grands ennuis entremêlés de joie.  

  

Tout à un coup je ris et je larmoie,  

Et en plaisir maint grief tourment j'endure ;  

Mon bien s'en va, et à jamais il dure ;  

Tout en un coup je sèche et je verdoie.  

  

Ainsi Amour inconstamment me mène ;  

Et, quand je pense avoir plus de douleur,  

Sans y penser je me trouve hors de peine.  

  

Puis, quand je crois ma joie être certaine,  

Et être au haut de mon désiré heur,  

Il me remet en mon premier malheur.
Castell a godwyd gan un o ddeiliaid teyrnas Powys ym Meirionnydd (de Gwynedd) ar ddechrau y 12g oedd **Castell Cymer**.

Codwyd y castell gan Uchdryd ab Edwin. Ar ddechrau'r 12g, rhoddwyd tir o gwmpas cymer afonydd Wnion a Mawddach (ger Dolgellau heddiw) iddo gan Cadwgan ap Bleddyn, brenin Powys, ar yr amod ei fod yn ei ddefnyddio i amddiffyn y deyrnas honno. Olynwyd Cadwgan yn 1111 gan ei fab Owain. Ond yn ôl *Brut y Tywysogion*, pan fu farw Owain yn 1116, hawliodd Uchdryd y tir - Cymer Deuddwr - iddo ei hun. Cododd gastell mwnt a beili yno, ger cymer y ddwy afon, ond daeth meibion Owain Cadwgan i Gymer a'i gipio oddi wrtho.

Llosgwyd y castell pren i'r llawr a meddiannodd meibion Owain dir Uchdryd. Ymddengys na ddefnyddwyd y safle ar ôl hynny. Yn ddiweddarach, yn 1198, sefydlwyd Abaty Cymer tua milltir i'r gorllewin o'r hen gastell.

Heddiw mae olion y castell i'w cael tua milltir i'r gogledd o Ddolgellau, ar lethrau Mynydd Foel Cynwch. Dim ond y mwnt sydd wedi goroesi.

Ffynonellau
-----------

* Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Powys |
| --- |
| 
* Bodyddon
* Caereinion
* Crogen
* Cymer
* Dinas Brân
* Mathrafal
* Tafolwern
* Y Trallwng

 |  |
Llys amddiffynnol y teuluoedd Picard a Vaughan oedd **Tre-tŵr** (neu 'Tretŵr), teuluoedd cyfoethog a dylanwadol Cymreig. Fe'i lleolir ger pentref bychan Tretŵr yn ardal Brycheiniog, de Powys. Mae'r llys a grëwyd gan Roger Fychan, Tre-tŵr yng nghaanol y 15g yn hynod foethus ac yn adlewyrchu statws pwysig y teuluoedd, fel bonedd Cymreig. Mae bellach yn amgueddfa.

Pan adawodd teulu Vaughan yn y 18g daeth Llys Tre-tŵr yn fferm weithiol. Cofrestrwyd y llys a'r castell, sydd o fewn tafliad carreg i'w gilydd, yn Radd I gan Cadw.

Y llys
------

* Adeiladau o'r 15g a godwyd gan Syr Roger Vaughan.Adeiladau o'r 15g a godwyd gan Syr Roger Vaughan.
* Trawstiau'r nenfwd pren.Trawstiau'r nenfwd pren.
* Gwaith prn y tu fewnGwaith prn y tu fewn
* Y cwrt mewnolY cwrt mewnol
* Y neuadd fawrY neuadd fawr

Rhif cofnod Cadw: 20656.

Y castell a godwyd yn wreiddiol (c. 1100) ac yna'r llys sy'n dyddio o ganol y 15g. Aeth y castell a'r tir lle saif y llys o ddwylo deuluoedd Picard, Bluet, Berkeley a'r Herbertiaid tan c. 1450 pan roddodd Syr William Herbert Dre-tŵr i'w hanner-brawd hŷn, Richard Vaughan ac ef mae'n debyg a gododd y llys. Ceir rhan gorllewinol o tua 1447 (dyddiwyd gyda dendrocronoleg) a oedd yn cynnwys neuad fawr gyda solar a rhan gogleddol a ychwanegwyd tua ugain mlynedd yn ddiweddarach. Ychwanegodd fab Richard Vaughan gatws amddiffynnol oddeutu 1480.

Fe'i cofrestwyd gan Cadw gan ei fod "ymhlith y llysoedd canoloesol gorau yng Nghymru".

Y castell
---------

 *Prif erthygl: Castell Tretŵr*
* Cynlluniau o'r castell yn 1587Cynlluniau o'r castell yn 1587
* Ysgythriad o'r 18g yn dangos sut yr edrychai'r castell ar un cyfnod.Ysgythriad o'r 18g yn dangos sut yr edrychai'r castell ar un cyfnod.
* Castell Tre-tŵrCastell Tre-tŵr
* Ysgythriad o 1741; golygfa o'r de.Ysgythriad o 1741; golygfa o'r de.

Rhif cofnod Cadw: 20662.

Codwyd y castell carreg gwreiddiol yma tua 1100 gan Picard, milwr Eingl-Normanaidd, ac un o ddynion Bernard de Neufmarche a oedd wedi dwyn rhan uchaf o Ddyffryn Wysg oddi wrth y Cymry. Saif y castell ger Nant Rhiangoll, a arferai lifo i mewn i ffos y castell. Castell mwnt a beili ydoedd yn wreiddiol gyda llawer o'r mwnt wedi'i wneud o garreg a ffens bren o'i amgylch, ond newidiwyd y rhain am waliau carreg tua canol y 12g gan fab Picard, sef Roger Picard Iaf. Ychwanegodd hefyd neuadd a solar a gatws amddiffynnol; dymchwelwyd y rhain tua 1230-1240 gan ei or-ŵyr Roger Picard II. Parhaodd y castell yn warchodfa i lu o filwyr tan ddiwedd yr Oesoedd Canol pan ddechreuodd adfeilio. Prynwyd y castell yn 1947 a dechreuwyd gwaith adfer tan y 1960au.

Gweler hefyd
------------

* Hergest (plas): Plasty "Hergest Court", Swydd Henffordd, a fu unwaith yn eiddo i deulu'r Fychaniaid
* Fychaniaid Brodorddyn: prif gainc llinach teulu'r Fychaniaid

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Tretower Court Gwefan Cadw; adalwyd 10 Chwefror 2018.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Erthygl a ffotograffau o'r castell a'r llys.
* (Saesneg) Awyrlun.[*dolen marw*]
Pentref bychan o tua 150 o anheddau yng nghymuned De Maelor, Mwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Llys Bedydd** (Saesneg: *Bettisfield*). Saif i'r de o Gamlas Llangollen ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr (Swydd Amwythig), yn rhanbarth hanesyddol Maelor Seisnig a arferai fod yn rhan o sir hanesyddol Sir y Fflint. Mae trefi marchnad Lloegr yr Eglwys Wen, Ellesmere a Wem tua 6 milltir i ffwrdd i'r gogledd-ddwyrain, y gorllewin a'r de-ddwyrain. Mae tua 15 milltir o ganol dref Wrecsam a 3 milltir o bentref Hanmer.

Fe'i disgrifir yn llyfr Domesday (1086) fel rhan o gantref Dudeston, Swydd Gaer, gan gofnodi 28 o aelwydydd a gwerth i'r Arglwydd Edwin ym 1066 o £18 9s, gan ostwng i £3 yn 1086.

Mae'r pentref yn agos at Mawnogydd Fenn’s, Whixall a Bettisfield, ardal o gors mawn a ddynodwyd yn warchodfa natur genedlaethol ym 1996 oherwydd ei bwysigrwydd i fywyd gwyllt.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 9 Gorffennaf 2022

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Wrecsam**

**Trefi**  

Y Waun  **·** Wrecsam
  
**Pentrefi**  

Acrefair  **·** Bangor-is-y-coed  **·** Y Bers  **·** Bronington  **·** Brymbo  **·** Brynhyfryd  **·** Bwlchgwyn  **·** Caego  **·** Cefn Mawr  **·** Coedpoeth  **·** Erbistog  **·** Froncysyllte  **·** Garth  **·** Glanrafon  **·** Glyn Ceiriog  **·** Gresffordd  **·** Gwersyllt  **·** Hanmer  **·** Holt  **·** Llai  **·** Llanarmon Dyffryn Ceiriog  **·** Llannerch Banna  **·** Llan-y-pwll  **·** Llechrydau  **·** Llys Bedydd  **·** Marchwiail  **·** Marford  **·** Y Mwynglawdd  **·** Yr Orsedd  **·** Owrtyn  **·** Y Pandy  **·** Pentre Bychan  **·** Pentredŵr  **·** Pen-y-bryn  **·** Pen-y-cae  **·** Ponciau  **·** Pontfadog  **·** Rhiwabon  **·** Rhos-ddu  **·** Rhosllannerchrugog  **·** Rhostyllen  **·** Rhosymedre  **·** Talwrn Green  **·** Trefor  **·** Tregeiriog  **·** Tre Ioan  **·** Wrddymbre
Awdures o'r Almaen oedd **Louise von Gall** (19 Medi 1815 - 16 Mawrth 1855) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur.

Ganwyd Johanna Udalrike Louise Gerhardine Freiin von Gall, y nofelydd a'r beirniad cymdeithasol o'r 19g, yn Darmstadt, yr Almaen ac yno y treuliodd ei phlentyndod cynnar. Bu farw ei thad, y Cadfridog Ludwig Friedrich Christian Wilhelm Philipp von Gall, cyn ei geni. Arferai fynd gyda'i mam, Friedrike gennant von Mueller, ar sawl taith i Fiena. lle cyhoeddodd ei gweithiau cyntaf. Yn dilyn marwolaeth ei mam yn 1841 dychwelodd i Darmstadt, lle daeth yn gyfeillgar gyda Ida a Ferdinand Freiligrath. Tuag at ddiwedd 1842 argymhellodd ei chyfeillion y dylai ddechrau llythyru gyda'r awdur Levin Schücking, ac yn dilyn o hynny fe'i priododd ym mis Hydref 1843. Ganwyd pum plentyn iddynt. Ym mis Medi 1852 symudodd y teulu i Sassenberg yn Warendorf ond bu Louise yn anhapus iawn yno fel Protestant oedd wedi ei hamgylchynu gan Gatholigiaeth. Cafwyd ymgais fethiannus i ymgartrefu yn Darmstadt unwaith eto ym mis hydref 1853. Bu farw Louise Schücking ym mis Mawrth 1855 ac yn groes i'w hewyllys, fe'i claddwyd yn Sassenberg. Mae ei bedd wedi ei diogelu ym mlaen yr eglwys yno.

Rhwng 1830 ac 1831 bu'n byw yn y Schenkendorfstraße yn Mannheim lle dysgodd Saesneg, Ffrangeg ac Eidaleg ac yma hefyd fe dderbyniodd wersi canu. Cyhoeddodd ei gweithiau cyntaf yn Fiena o dan y ffugenw 'Louis Leo'. Cyfansoddodd nifer o ddramâu a dwy nofel. Rhwng 1840 ac 1854 bu'n gweithio ar sawl cylchgrawn ac almanac yn ogystal.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Schücking, Levin", *1911 Encyclopædia Britannica* **Volume 24**, adalwyd 2020-02-05
2. ↑  
Julius Kindler von Knobloch (1898). Badische Historische Kommission (gol.). *Oberbadisches Geschlechterbuch*. (Band 1): A - Ha. Heidelberg. tt. 420–421.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 13109763
* LCCN: n93012883
* ISNI: 0000 0000 8092 8327
* GND: 119079402
* NKC: jx20080919023

 |
Mae **Cefn Rofft** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 03 Tachwedd 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.01 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Castell adfeiliedig yn nhref Llanymddyfri, Sir Gaerfyrddin, yw **Castell Llanymddyfri**. Saif ar fryncyn strategol ar lan Afon Brân.

Dechreuodd y Normaniaid godi'r castell yn y flwyddyn 1116, ond yn fuan ar ôl hynny ymosododd Cymry Deheubarth arno dan arweiniad y Tywysog Gruffudd ap Rhys a'i ddifetha'n rhannol. Llwyddodd y Normaniaid i gadw gafael ar y castell tan 1158 pan gafodd ei gipio gan Rhys ap Gruffudd, mab ieuaf Gruffudd ap Rhys. Bu sawl ymgiprys am ei feddiant ar ôl hynny a newidiodd ddwylo sawl gwaith.

Pan ymosododd Edward I, brenin Lloegr, ar Gymru yn 1277 syrthiodd y castell i'w ddwylo, ond fe'i cipiwyd yn ôl gan luoedd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, am gyfnod byr yn 1282. Ymosododd Owain Glyndŵr ar y castell yn 1403 a'i ddifetha'n sylweddol gan ei adael yn lled adfeiliedig. Dirywio fu ei hanes ar ôl hynny ac ni chafodd ei atgyweirio.

Gosodwyd cerflun trawiadol i'r arwr Llywelyn ap Gruffudd Fychan gyferbyn â'r castell. Cynlluniodd Llywelyn fagl i dwyllo'r lluoedd Seisnig oedd yn chwilio am Owain Glyn Dŵr yn 1401. Cynorthwyodd y twyll Owain i ddianc. Fel cosb am ei weithredoedd, gorchmynodd Harri IV, brenin Lloegr, i Lywelyn gael ei ddienyddio yn Llanymddyfri ym mis Hydref o'r un flwyddyn. Codwyd y cerflun er ei gof yn 2001 ar chwechanmlwyddiant ei ddienyddiad.

Gellir cyrraedd adfeilion y castell yn hawdd o ganol tref Llanymddyfri.

Oriel
-----

* Y castell a Llywelyn ap GruffyddY castell a Llywelyn ap Gruffydd
* Llywelyn a'i drem dros y dreLlywelyn a'i drem dros y dre
* Cerflun o Lywelyn ap Gruffudd yng Nghastell Llanymddyfri.Cerflun o Lywelyn ap Gruffudd yng Nghastell Llanymddyfri.
* Tu fewn i'r castellTu fewn i'r castell

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Castlewales.com
Mae **Cefn Coch** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn rhwng y Bala a'r Bwlch y Groes; cyfeiriad grid SH923266. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 563metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 594 metr (1949 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Castell canoloesol ger pentref Holt, yng ngogledd-ddwyrain Cymru bron ar y ffin â Lloegr, yw **Castell Holt**. Gorwedd ar lan Afon Dyfrdwy.

Codwyd y castell, sydd ar gynllun pentagonaidd anghyffredin gyda thyrrau crwn ar bob cornel, gan yr arglwydd lleol John Warenne, arglwydd Brwmffild a Iâl, a dderbynasai ei dir gan Edward I o Loegr ar ôl 1282. Roedd Castell Dinas Brân yn ei feddiant hefyd, ond am ei fod mewn cyflwr gwael ar ôl y rhyfel a hefyd am fod Cymry cantrefi Iâl a Maelor Gymraeg, a unwyd i greu'r arglwyddiaeth newydd, yn wrthryfelgar, penderfynodd Warrene godi castell newydd yn nes at y ffin. Credir iddo ddechrau ar y gwaith o godi Castell Holt cyn 1311. Roedd yn adeilad mawr pedwar llawr gyda ffos llawn o ddŵr o'i gwmpas i'w amddiffyn.

Adluniad o Castell Holt yn 1495
Roedd Castell Holt yn adfail erbyn yr 17g; y cwbl a erys heddiw yw rhannau isel muriau'r gorthwr mewnol, porth a grisiau, ac mae'n gofyn cryn dychymyg i ailgreu'r castell mawreddog a safai yma yn y 14g. Cafodd gweddill yr adfeilion, yn gerrig hen dywodfaen coch gwerthfawr, ei symud ar gychod i lawr afon Dyfrdwy ar ôl gwarchae yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr a'u defnyddio at adeiladau Neuadd Eaton, ger Caer.

Gweler hefyd
------------

* Brwmffild a Iâl

Cyfeiriadau
-----------

* David Cathcart King, 'The Stone Castles', yn *The Archaeology of Clwyd* (Cyngor Sir Clwyd, 1991).
Ogof ger Abergele, Sir Conwy ydy **Cefn Ogo** (neu Cefn Gogo) a thua 750 metr i'r de-ddwyrain o Ogof Bontnewydd sydd ag olion Hen Oes y Cerrig (neu Paleolithig). Mae'n un o nifer o ogofâu sydd wedi'u lleoli yng nghymuned Cefnmeiriadog, Sir Ddinbych; cyfeiriad grid SJ020705

Mae ceg yr ogof mor anferthol fel y'i galwyd unwaith gan William Davis yn ei lyfr 'hand-book for the Vale of Clwyd' fel *one of the most spacious and magnificent caverns in Europe*. Mae ceg yr ogof yn 50 troedfedd o uchter, gyda stalactites yn diferu o'r nenfwd mewnol. Gellir ymlwybro tua deugain medr i mewn i'r ogof cyn dod at rwystr, ac ni chredir fod neb wedi mynd ymhellach na'r dŵr hwn.

Cadw
----

Mae'r heneb hon wedi'i chofrestru gan Cadw gyda'r Rhif SAM unigryw: DE115. Ceir ogof arall gerllaw, sef **Ogof Bontnewydd**; cyfeiriad grid SJ015710 ac a gofrestrwyd gyda Rhif SAM: DE116.

Llyfryddiaeth
-------------

Green, S. a E. Walker (1991) *Ice Age hunters: neanderthals and early modern hunters in Wales* (Caerdydd: Amgueddfa Genedlaethol Cymru)
The Archaeology of Clwyd gan Gyngor Sir Clwyd, 1991.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  
The Archaeology of Clwyd gan Gyngor Sir Clwyd, 1991.
2. ↑  Cofrestr Cadw.

Cysylltiadau allanol
--------------------

* (Saesneg) Cefn Ogo ar wefan The Modern Antiquarian
Merch ifanc yn derbyn Cemotherapi
Mae **cemotherapi** yn golygu defnyddio meddyginiaethau i ddinistrio celloedd canser. Efo cemotherapi, mae’r meddyginiaethau yn mynd yn syth i lif y gwaed i ymosod ar y celloedd canser ble bynnag maen nhw, a hynny tu allan i’ch ysgyfaint hefyd. Mae tystiolaeth mai’r cyffur cemotherapi mwyaf effeithiol yw pemetrexed, sydd hefyd yn cael ei alw’n Alimta, ochr yn ochr ag ail gyffur.

Effeithiau andwyol
------------------

Mae cemotherapi hefyd yn effeithio ar gelloedd normal, sy’n golygu bod sgil-effeithiau tymor byr yn gyffredin. Mae’r rhain yn cynnwys colli gwallt, teimlo’n sâl, ac anaemia (pad nad oes digon o haearn yn eich corff). Efallai bydd mwy o siawns i chi ddal haint hefyd. Mae oncolegyddion wastad yn ceisio lleihau’r sgil-effeithiau hyn cymaint â phosibl. Mae meddyginiaethau cemotherapi yn cael eu rhoi drwy ddrip, dyfais sy’n rhoi hylif yn e ich gwythïen yn ara’ deg, neu drwy 
chwistrelliadau a thabledi. Fel arfer, fe gewch chi ddau gwrs neu ‘gylch’ ac yna sgan CT arall i weld sut rydych chi’n ymateb i’r driniaeth. Os yw’r cemotherapi yn gweithio, efallai gewch chi gwrs pob tair wythnos, gyda chyfanswm o bedwar i chwe chwrs.

Cyfeiriadau
-----------

  


|  |
| --- |
| **Cyngor meddygol** |
| *Sgrifennir tudalennau Wicipedia ar bwnc **iechyd** er mwyn rhoi gwybodaeth sylfaenol yn unig. Allen nhw ddim rhoi'r manylion sydd gan arbenigwyr i chi.* 
*Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r **British Lung Foundation**.*
***Am wybodaeth lawn gweler yr erthygl wreiddiol gan y British Lung Foundation neu am driniaeth ar gyfer afiechyd, cysylltwch â'ch meddyg neu ag arbenigwr cymwys arall!*** |
Roedd **Lugh** (yn gynharach **Lug**, Gwyddeleg modern: **Lú**) yn gymeriad ym mytholeg Iwerddon ac yn ffurf ar y duw Celtaidd a elwid yn Lugus yng Ngâl a Lleu yng Nghymru. Gelwir ef wrth nifer o enwau megis *Lámhfhada* ("law hir") oherwydd ei allu gydag arfau megis gwaywffon (cymharer "Llaw Gyffes" am Lleu) a Lug mac Ethnenn. Enw arall arno yw *Samíldanach* ("deheuig ymhob crefft"). Fe'i cysylltir â gŵyl Lugnasad (Calan Awst).

Ei dad oedd Cian ("Pellter") fab Dian Cécht o'r Tuatha Dé Danann a'i fam oedd Ethniu (Eithne/Enya), merch y cawr Balor, un o'r Fomoriaid; gelwir ef yn **Lug(h) mac Ethnenn** weithiau oherwydd hynny. Yn chwedlau Cylch Wlster mae'n dad i'r arwr Cú Chulainn.

Yn ôl un chwedl, roedd proffwydoliaeth y byddai Balor yn cael ei ladd gan ei ŵyr, felly cadwodd ei ferch, Ethniu, yn garcharor mewn tŵr crisial. Gallodd Cian fynd i mewn i'r tŵr gyda chymorth y dderwyddes Birog, a ganwyd tri phlentyn i Ethniu. Taflodd Balor y tri i'r môr, lle boddodd dau neu droi yn forloi, ond achubwyd Lugh gan Birog, a'i rhoes i Manannán mac Lir yn fab maeth. Mae tebygrwydd yma i'r hanes am eni Lleu Llaw Gyffes a'i efaill Dylan yn chwedl *Math fab Mathonwy*.

Mae gan Lugh ran bwysig yn hanes y Tuatha Dé Danann. Ym mrwydr Mag Tuired (*Cath Maige Tuired*) Lugh sy'n arwain y Tuatha i fuddugoliaeth dros y Fomoriaid.

### Testunau Gwyddeleg sy'n cyfeirio at Lugh

* *Lebor Gabála Érenn* - Llyfr y Goresgyniadau
* *Cath Maige Tuireadh* - (Ail) Brwydr Magh Tuireadh
* *Oidheadh Chlainne Tuireann* - Tranc Plant Tuireann
* *Compert Con Culainn* - Cenhedlu Cúchulainn
* *Táin Bó Cuailnge* - Cyrch Gwartheg Cŵli
* *Baile in Scáil* - Llewyg yr Ysbryd
* Dindshenchas Mydryddol

### Gweler hefyd

* Lugnasad
Eglwys Llangelynnin, ConwyEglwys Llangelynnin, ConwyEglwys Llangelynnin, GwyneddEglwys Llangelynnin, GwyneddDwy eglwys a gysegrwyd i Santes Celynnin)
Sant Cymreig oedd **Celynnin** (ceir y ffurfiau ***Celymin*** a ***Celynen*** hefyd) oedd yn byw yn y 5ed neu'r 6g, yn ôl traddodiad. Ychydig a wyddys amdano.

Dywedir ei fod yn un o feibion niferus Helig Foel. Sefydlodd ddwy eglwys (neu *llan*), un ar lethrau gorllewinol Dyffryn Conwy a'r llall ar lan Bae Ceredigion ym Meirionnydd.

Mae'r hen eglwys Llangelynnin yn Nyffryn Conwy yn hynafol iawn; credir y gall rhannau o'r eglwys bresennol ddyddio o'r 12g, ac mae rhannau healaeth ohoni o'r 14g. Yn y fynwent cweir ffynnon, a elwir yn Ffynnon Gelynnin. Roedd yn ffynnon sanctaidd ac arferid trochi plant sâl ynddi i'w gwella. Roedd plant yn cael eu bedyddio ynddi hefyd.

Gweler hefyd
------------

* Llangelynnin, Conwy
* Llangelynnin, Gwynedd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  H. Harold Hughes & Herbert L. North, *The old churches of Snowdonia* (Bangor, 1924)
2. ↑  T.D. Berverton, *The Book of Welsh Saints* (Caerdydd, 2000).
Gŵr a ddatblygodd technegau corfflunio a rhaglenni ymarfer corff oedd **Charles Atlas** (ganed **Angelo Siciliano**; 30 Hydref 1892 – 23 Rhagfyr 1972) Fe'i ganwyd yn Acri, yr Eidal.

Yn ôl Atlas, hyfforddodd ei gorff gan ei newid o fod yn "scrawny weakling" i fod yn corffluniwr mwyaf llwyddiannus ei oes. Dechreuodd ddefnyddio'r ffugenw "Charles Atlas" ar ôl i'w ffrind ddweud wrtho ei fod yn debyg i'r cerflun o Atlas ar ben gwesty yn Coney Island a newidiodd ei enw'n swyddogol yn 1922. Sefydlwyd ei gwmni, Charles Atlas Ltd. ym 1929. Bu farw yn Long Beach, Efrog Newydd. Yn 2010, roedd ei raglen hyfforddi yn parhau i fod ar y farchnad. Bellach perchennog y cwmni yw Jeffrey C. Hogue.

Hysbyseb am raglen hyfforddi Charles Atlas yn llyfr comics *The Black Terror* rhif 12 (Tachwedd 1945)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Marwgoffa *New York Times* (24 Rhagfyr, 1972).
2. ↑  findagrave.com

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 18559122
* LCCN: n82021542
* ISNI: 0000 0000 3275 561X

 |
Hen blasdy y ceir ei adfeilion yn sefyll wrth droed Bryn Euryn rhwng Llandrillo-yn-Rhos a Bae Colwyn ym mwrdeisdref sirol Conwy yw **Llys Euryn**. Mae tair ochr o'r adeilad gwreiddiol yn dal i sefyll, ynghyd â rhannau o'r waliau mewnol, ffenestri, pentan cyfan a hen simnai sy'n codi i 50 troedfedd. Fe'i enwir ar ôl y bryn calchfaen cyfagos.

Golygfa o safle Llys Euryn

Hanes
-----

Codwyd y plasdy wrth droed llethrau coediog gogleddol Bryn Euryn, allt a goronir gan hen fryngaer sy'n gwylio'r mynediad i'r Creuddyn ac afon Conwy ar hyd yr arfordir o'r dwyrain. Yn ôl un traddodiad lleol, a nodir gan Thomas Pennant, cysylltir y bryngaer honno â Maelgwn Gwynedd. Gwyddys fod Llys Euryn yn rhan o ystadau lleol Ednyfed Fychan (m. 1246), distain Teyrnas Gwynedd yn amser Llywelyn Fawr a'i fab Dafydd ap Llywelyn, yng nghantref Rhos. Ednyfed oedd cyndaid Owain Tudur.

Ychydig a wyddys am hanes cynnar y plasdy. Credir iddo gael ei losgi yn 1409 yn ystod gwrthyfel Owain Glyndŵr ac iddo gael ei adnewyddu yn fuan wedyn. Mae'r adeilad presennol yn dyddio i'r Oesoedd Canol Diweddar. Hwn yw'r plasdy a fu ym meddiant y Conwyaid, teulu o uchelwyr lleol, hyd 1629 pan gafodd ei werthu i Syr Peter Mutton. Roedd y Conwyaid yn noddwyr beirdd, ac yn eu plith Tudur Aled a Wiliam Llŷn. Cyfeiria'r olaf at Lys Euryn fel

A llys draw a lliaws draul,
Bryn Euryn mewn bron araul.'
Porth Llys Euryn
Yn y 19g bu chwarel calchfaen gerllaw, a chodwyd cwt ar gyfyl un o'r waliau oedd yn dal deunydd ffrwydrol. Rhywbryd ceisiodd rhywun neu rywrai chwythu'r hen simnai i fyny, ond er i dwll gael ei wneud yn ochr y pentan mae'r simani'n dal i sefyll. Am y rhan fwyaf o'r 20g esgeuluswyd y safle'n llwyr, a chafodd ei orchuddio gan frysgwydd ac eiddew trwchus.

Ond yn 1998/1999 cafwyd prosiect i adfer y plasdy a'i gadw. Cliriwyd llawer o'r eiddew a'r coed, daeth yr hen bentan anferth a'r waliau mewnol i'r golwg eto, a chafwyd gwared o'r hen gwt chwarel a thrwsio'r twll yn ochr y simnai. Yna rhoddwyd cerrig mân i lawr dros y pridd i atal llystyfiant pellach a chodwyd hysbysfwrdd dwyieithog sy'n esbonio hanes y safle.

Mynediad
--------

Mae'r safle'n agored i'r cyhoedd bob amser. Gellir ei gyrraedd o gyffordd 20 ar yr A55, fymryn cyn cyrraedd Bae Colwyn o gyfeiriad Cyffordd Llandudno a dilyn y ffordd i gyfeiriad Llandrillo. Trowch i Ffordd Rhos wrth y goleuadau traffig i gyrraedd y maes parcio wrth droed Bryn Euryn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Thomas Pennant, *Teithiau yng Nghymru*, tud. 444.
2. ↑  J. C. Morrice (gol.), *Barddoniaeth Wiliam Llŷn* (Bangor, 1908), XLVI.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Manylion pellach am y prosiect adfer
Strwythur moleciwl o fethan (*methane*): y cyfansoddyn hydrocarbon symlaf un.
Isddisgyblaeth o fewn cemeg sy'n ymwneud â'r astudiaeth wyddonol o strwythurau, priodweddau, cyfansoddiadau ac adweithiau cemegol ydy **cemeg organig**. Gall hefyd gynnwys paratoi drwy synthesis neu unrhyw ffordd arall gyfansoddion carbon eu sail, hydrocarbon a deilliadau eraill.

Gall y cyfansoddion hyn gynnwys unrhyw nifer o elfennau eraill gan gynnwys hydrogen, nitrogen, ocsigen a'r halogenau yn ogystal â ffosfforws, silicon a swlffwr 

Mae yna gant a mil o wahanol fathau o gyfansoddion organig ac felly gellir eu cymhwyso ar gyfer y byd real ar raddfa fawr iawn. Dyma sail plastig ei hun yn ogystal â cyffuriau, petrocemegolion, bwydydd, ffrwydron a phaent o bob lliw a llun. Dyma ydy sail prosesau bywyd ei hun.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Robert T. Morrison, Robert N. Boyd, a Robert K. Boyd, *Organic Chemistry*, 6ed Rhifyn (Benjamin Cummings, 1992, ISBN 0-13-643669-2) - h.y. "Morrison and Boyd"
2. ↑  John D. Roberts, Marjorie C. Caserio, *Basic Principles of Organic Chemistry*,(W. A. Benjamin, Inc. ,1964)
3. ↑  Richard F. and Sally J. Daley, *Organic Chemistry*, Online organic chemistry textbook. Ochem4free.info

Gweler hefyd
------------

* John S Davies (cemegydd) (m. 22 Ionawr 2016): arbenigwr mewn peptidau cylch.
Mae **Cefn Cenarth** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SN969762. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 305 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 460 metr (1509 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Awdur a tiwtor Cymraeg yw **Lois Arnold** (ganwyd 1955).

Ganed Lois yn Walton-on-Thames, Surrey, a chafodd ei magu yn Weybridge ac yn Stevenage, Swydd Hertford, ond mae'n byw yng Nghymru ers rhai blynyddoedd bellach. Dysgodd Gymraeg yn rhugl ac mae wedi gweithio fel tiwtor Cymraeg i Oedolion yng Ngholeg Gwent yn y Fenni. Cyhoeddodd ei chasgliad cyntaf o storïau byrion i ddysgwyr, *Cysgod yn y Coed* gyda Gomer yn 2004.

Enillodd Dlws Dysgwr y Flwyddyn yn Eisteddfod Genedlaethol Casnewydd, 2004, felly mae'n cofio'r broses o ddysgu Cymraeg yn dda iawn. Erbyn hyn mae hi'n byw yng Nghaerdydd ac yn mwynhau canu, cerdded, nofio, darllen a garddio.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Cysgod yn y Coed* (Gomer, 2004) – straeon byrion
* *e-ffrindiau* (2009) – nofel
* *Sgŵp* (2014) – nofel
* *Ffenestri: Storïau a Cherddi i Ddysgwyr* (2019)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  BBC Cymru Cylchgrawn Llyfrau - Lois Arnold adalwyd 16 Ionawr 2020

  


|  |
| --- |
| **Gwybodaeth o Gwales** |
| *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o fywgraffiad yr awdur Lois Arnold ar wefan Gwales, sef gwefan gan Cyngor Llyfrau Cymru. Mae gan yr wybodaeth berthnasol drwydded agored CC BY-SA 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.** 
* 
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 61062608
* LCCN: nb2005007682
* ISNI: 0000 0000 3901 7206
* SUDOC: 149088264
* BIBSYS: 2000162

 |
Mae **Llysiau'r Angel** (Saesneg: *Angelica*, hefyd a elwir **Llysiau'r Ysgyfaint**) yn genws sy'n cynnwys tua 60 math o berlysiau lluosflwydd ac eilflwydd yn nheulu Apiaceae. Mae'n frodorol i ardaloedd tebyg i Hemisffer y Gogledd, gan gynnwys Gwlad yr Iâ a'r Lapdir. Gallent dyfu hyd at 1-3 medr mewn taldra, gyda dail mawr ac wmbelau cyfansawdd mawr gyda blodau gwyn neu wyn-wyrdd, ond mae rhai o fathau yn gallu bod yn borffor.

Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llys yr Angel, Angyles y Coed, Llys yr Angel y Goedwig, Llysiau'r Angel y Goedwig.

Mae'r dail gyferbyn a'i gilydd ac mae gan y blodyn 5 petal. Mae'n creu degau o filoedd o hadau ac mae ofn y gall fod yn brif chwynyn Canada o fewn ychydig flynyddoedd.

* Y planhigyn
* 
* Deilen
* 
* Bonyn
* Clwstwr blodau
* 
* Deilen
* Braslun o ddeilen (torriad lletraws)
* Braslun o ddeilen (torriad lletraws)
* Blodau

Dolenni allanol
---------------

* Llysieufa'r UVSC - Angelica[*dolen marw*]
* Sut mae tyfu Llysiau'r angel Archifwyd 2011-07-17 yn y Peiriant Wayback.
* Hanes Llysiau'r angel
* Cronfa Ddata Planhigion yr USDA Archifwyd 2011-06-07 yn y Peiriant Wayback.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Angelica***
Mae **Cefn Gwyntog (copa gogleddol)** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn tua 10 km i'r de-ddwyrain o'r Bala; saif y fam fynydd a'r copa hwn ar y ffin rhwng Sir Ddinbych a Phowys; cyfeiriad grid SH975274. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 590 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn, bellach, wedi'i gofrestru. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 600 metr (1969 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Ceunant Cynfal**, ar Afon Cynfal yng nghymuned Maentwrog, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1971 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 33.27 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Pwlpud Huw Llwyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Arwyddlun swyddogol Llys Archwilwyr Ewrop
Pumed sefydliad yr Undeb Ewropeaidd yw **Llys Archwilwyr Ewrop**. Er gwaethaf ei enw, nid oes ganddo rym barnwrol fel y Llys Cyfiawnder. Yn lle hynny, mae'n sicrhau bod arian cyhoeddus o gyllideb yr Undeb Ewropeaidd wedi cael ei wario yn gywir. Yn enwedig, mae'r llys yn darparu adroddiad archwilio ar gyfer pob blwyddyn ariannol i'r Cyngor a Senedd Ewrop. Mae'r Senedd yn defnyddio'r adroddiad hwn i benderfynu a ddylai gymeradwyo trin y gyllideb gan y Comisiwn. Mae'r llys hefyd yn rhoi barnau a chynigion ynghylch deddfwriaeth ariannol a gweithredoedd gwrth-dwyll.

Llys Archwilwyr Ewrop yw'r unig sefydliad na soniwyd amdano yn y cytundebau gwreiddiol, gan ei fod yn cael ei sefydlu ym 1975. Fe'i crëwyd fel sefydliad annibynnol oherwydd sensitifrwydd y mater o dwyll o fewn yr Undeb. Mae'n cynnwys un aelod o bob Gwladwriaeth, wedi'i benodi gan y Cyngor bob chwe blynedd. Bob tair blynedd, etholir un ohonynt yn llywydd y llys; Hubert Weber sy'n dal y swydd hon ar hyn o bryd.

Cyswllt allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol Llys Archwilwyr Ewrop Archifwyd 2007-10-15 yn y Peiriant Wayback.
Mae **Ceunant a Thyrrau Trefgarn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 32.13 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Enw amgen na'i briod enw a roddir ar unigolyn, peth, neu le, yw **llysenw** (hefyd **glasenw**, **blasenw**). Math ar lysenw yw **ffugenw**, e.e. gan lenorion, a hefyd enw barddol yn y traddodiad barddol Cymraeg. Gall llysenw fod yn wawdlyd ond weithiau hefyd mae'n cyfleu anwyldeb.

Llysenwau pobl
--------------

Mae'r arfer o roi llysenwau ar bobl yn hynafol a cheir enghreifftiau mewn sawl diwylliant ledled y byd. Mae'n bosibl bod yr arfer yn ymwneud â'r ofergoel gyffredin fod gan enwau priod ryw hud neu rym arbennig yn perthyn iddynt. Gwelir sawl enghraifft o hyn mewn llên gwerin lle mae dyfalu enw priod rhywun yn fotiff cyffredin, e.e. Rumpelstiltskin. Weithiau mae pobl yn dewis llysenw ei hunain ond gan amlaf mae'n cael ei roi arnynt gan bobl eraill.

Llysenwau lleoedd a phethau
---------------------------

Dyma rai enghreifftiau o lysenwau poblogaidd ar leoedd:

* Y Dalaith *Aloha* - Hawaii
* Mam Cymru - Môn

Pethau:

* *Hŵfer*, llysenw yn wreiddiol (gwneuthurwyr y peiriant hŵfer) sydd wedi dod yn enw cydanbyddedig am yr *vacuum cleaner*.

Llysenwau Cymraeg
-----------------

 *Prif erthygl: Llysenwau Cymraeg*
Ceir rhai o'r enghreifftiau cynharaf ar glawr o lysenw Cymraeg yn y chwedl Cymraeg Canol *Culhwch ac Olwen*, e.e. Dillus Barfog, Wrnach Gawr, Gwyddno Garanhir, Lludd Llaw Eraint. Ceir sawl enghraifft yn y Pedair Cainc hefyd, e.e. Teyrnon Twrf Fliant. Ceir un o'r enghreifftiau cynharach oll efallai yng nghanu Taliesin yn enw Fflamddwyn, un o elynion Rheged.

Arferai'r beirdd Cymraeg roi llysenwau (enw barddol) ar ei gilydd, weithiau'n barchus ond weithiau hefyd yn ddigon amharchus, i'n golwg ni o leiaf. Cyfeiria Nennius at y beirdd Blwchfardd a Talhaearn Tad Awen er enghraifft. Ceir llu o engrheifftiau yn enwau Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr, e.e. Elidir Sais, Casnodyn.

Roedd Cymry cyffredin yr Oesoedd Canol yn arfer defnyddio llysenwau hefyd. Ceir cloddfa arbennig o gyfoethog yn y stent neu arolwg o Feirionnydd a wnaed yn y 1290au, er enghraifft. Gwelir rhai o frenhinoedd a thywysogion y Gymru annibynnol yn derbyn neu'n arddel llysenwau hefyd, e.e. Brochwel Ysgithrog (brenin cynnar ar Bowys), Iorwerth Drwyndwn, tad Llywelyn Fawr, a Gwladus Ddu, ferch Llywelyn.

Gweler hefyd
------------

* Enw
* Enw barddol