Roedd yr **Anrhydeddus William Henry Yelverton** (5 Mawrth 1791 – 28 Ebrill 1884) yn dirfeddiannwr a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Chwig Bwrdeistref Caerfyrddin rhwng 1832 a 1835 

Ganwyd Yelverton yn Belle Isle, Iwerddon yn fab i William Charles Yelverton 2il Ardalydd Avonmore a Mary, merch John Reid, ei wraig.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton cofrestrodd fel myfyriwr yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen 

Ym 1825 priododd Elizabeth Lucy, merch John Morgan, Fwrnais, bu hi farw ym 1863; bu iddynt un mab a thair merch.

Ystâd
-----

Ym 1811 etifeddodd Yelverton ystâd Blaiddbwll gan ewythr i'w mam y Capten John Parr, ategwyd at yr eiddo trwy ei briodas pan ddaeth yn berchennog ar waith haearn Caerfyrddin a phwll glo yn ogystal â thir yn ardal Caerfyrddin a Llanelli gan gynnwys ystâd Abaty Hendy-gwyn ar Daf.

Erbyn 1878 roedd wedi mynd i drafferthion ariannol ac fe wnaed yn fethdalwr .

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Etholwyd Yelverton fel Aelod Seneddol Bwrdeistref Caerfyrddin yn Etholiad Cyffredinol 1832 ond fe gollodd ei sedd i'r Torïaid yn etholiad 1835.

Er ei fod wedi bod yn AS Chwig / Rhyddfrydol, yr oedd yn un o'r landlordiaid a fu'n gyfrifol am y *torri allan mawr* ar ôl Etholiad Cyffredinol 1868, lle cafodd nifer o denantiaid eu taflu allan o'u ffermydd gan y tirfeddianwyr am gefnogi ymgeiswyr Rhyddfrydol yn hytrach na dilyn cyfarwyddyd y landlord i gefnogi'r Ceidwadwyr *.*

Bu'n Uchel Siryf Sir Gaerfyrddin ym 1853

Achos *Thelwell v. Yelverton*
-----------------------------

Ym mis Awst 1852 cyfarfu'r Uwchgapten William Charles Yelverton, Is-iarll Avonmore, a nai William Henry, merch o'r enw Maria Theresa Longworth tra ar daith stemar yn ôl o Ryfel y Crimea lle fu o'n filwr a hi'n nyrs. Syrthiodd Miss Longworth mewn cariad ag ef a bu yn ei ganlyn am sawl blwyddyn. Ar 15 Awst 1857 priododd y ddau yn gyfrinachol yn Rostrevor, Swydd Down, Iwerddon. Ond cyn pen blwyddyn priododd yr Is-iarll eto, heb ysgaru a'i wraig gyntaf. Roedd Avonmore yn honni nad oedd ei briodas i Miss Longworth yn ddilys.

O dan Statud Brenin Siôr II (19 Geo 2. c.13) yng nghyfraith Iwerddon, roedd unrhyw briodas rhwng Pabydd a Phrotestant neu briodas rhwng dau Brotestant a ddathlwyd gan offeiriad Catholig yn ddi-rym. Rhwng 21 Chwefror 1861 a 4 Mawrth 1861, cynhaliwyd achos *Thelwall v Yelverton* i farnu os oedd y briodas yn ddilys neu beidio. Er bod yr Uwch-gapten yn Brotestant, a Miss Longworth yn Gatholig Rufeinig, ac er eu bod wedi eu priodi gan offeiriad Catholig Rhufeinig, penderfyniad y llys oedd bod y briodas yn ddilys gan bod Yelverton wedi honni wrth ei ddarpar wraig ei fod yn Babydd. Ym mis Mawrth 1861 cafodd ei wahardd o bob dyletswydd filwrol. Ar 28 Gorffennaf 1864 ar apêl, gwrth-drowyd penderfyniad *Thelwall v. Yelverton*, a phenderfynodd Tŷ'r Arglwyddi fod priodas gyntaf William Charles yn anghyfreithlon, ac felly roedd ei ail briodas yn ddilys.

Bu William Henry a'i deulu yn ochri gyda Miss Longworth yn yr achos yn erbyn eu nai, gan achosi rhwyg teuluol. Yn wir, erbyn 1862, roedd William a Lucy eu hunain yn y llys, gan ddwyn achos o enllibio Miss Longworth yn erbyn brawd yng nghyfraith Avonmore, James Walker, a oedd wedi ysgrifennu llythyr iddynt yn eu beirniadu am barhau i gysylltu â Miss. Longworth wedi'r achos. Yn ôl Walker, roedd teulu Hendy Gwyn yn cefnogi Miss. Longworth oherwydd, pe bai ei phriodas i Avonmore wedi'i gadarnhau fel un dilys, yna byddai plant yr Is-iarll o'i (ail) briodas yn blant anghyfreithlon - ac felly byddai eu mab, Willie Yelverton, wedi cael dod yn etifedd i ystadau ac is-iarlliaeth Avonmore. Cyhuddodd Walker William Yelverton o ymddygiad *mor hunanol, mor sylfaenol, mor annaturiol ei bod hi'n anodd credu ei bodolaeth*. Collodd Walker yr achos a bu'n rhaid iddo dalu £500 o iawndal.

Marwolaeth
----------

Bu Yelverton farw yn Llundain yn 93 mlwydd oed  a rhoddwyd ei weddillion i'w gorwedd yng nghladdgell y teulu yn Eglwys St Mair Hendy Gwyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Annals and Antiquities of the Counties and County Families of Wales, Thomas Nicholas, Cyf 1 Tud 307  adalwyd 4 Rhagfyr 2015
2. ↑  Alumni Oxonienses  Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 5 Rhagfyr 2015
3. ↑  "FamilyNotices - North Wales Gazette". John Broster. 1825-06-16. Cyrchwyd 2015-12-04.
4. ↑  National Library of Wales journal - Cyf. 22, rh. 1 Haf 1981 The families of Blaiddbwyll  adalwyd 5 Rhagfyr 2015
5. ↑  "THE FAILURE OF THE HON W H YELVERTON OF CARMARTHEN - The Cardiff Times". David Duncan and William Ward. 1878-10-19. Cyrchwyd 2015-12-04.
6. ↑  "REV W THOMAS'S TESTIMONY - The Cardiff Times". David Duncan and William Ward. 1910-01-22. Cyrchwyd 2015-12-04.
7. ↑  "THE YELVERTON CASE - Monmouthshire Merlin". Charles Hough. 1862-07-12. Cyrchwyd 2017-12-02.
8. ↑  "THE YELVERTON CASE - Monmouthshire Merlin". Charles Hough. 1864-07-30. Cyrchwyd 2017-12-02.
9. ↑  "ANOTHER YELVERTON CASE - Monmouthshire Merlin". Charles Hough. 1862-01-25. Cyrchwyd 2017-12-02.
10. ↑  "No title - Monmouthshire Merlin". Charles Hough. 1862-06-28. Cyrchwyd 2017-12-02.
11. ↑  "NODIADAUYRWYTHNOS - Seren Cymru". William Morgan Evans. 1884-05-02. Cyrchwyd 2015-12-05.

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**John Jones** | **Aelod Seneddol Bwrdeistref Caerfyrddin**1832 – 1835 | Olynydd:**David Lewis** |