recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Planhigyn blodeuol yw **Clychau'r gog** (Lladin: *Hyacinthoides non-scripta*, neu'n gyfystyr *Endymion non-scriptus*, *Scilla non-scripta*). Ymysg ei enwau Cymraeg eraill mae 'Bwtias y Gog', 'Croeso Haf', 'Cennin y Brain', 'Clychau'r eos', a 'Glas y llwyn'. Mae'n lluosflwydd ac oddfog a'n blodeuo yn y gwanwyn. Mae'n gynhenid yn Ynysoedd Prydain, yr Iseldiroedd, Gwlad Belg, Llydaw, a rhannau gogleddol a gorllewinol o Ffrainc. Ceir y rhywogaethau tebyg *H. hispanica* a *H. italica* yng Ngorynys Iberia a chyrion y Môr Canoldir yn ôl eu trefn.

Mae'r dail, a'r blodau (sy'n ymddangos ym misoedd Ebrill a Mai), yn tarddu o oddfyn. Mae bonau'r flodau oddeutu 10–30 cm o hir, a'n plygu tua'r ben. Mae siap cloch gan y blodau piwslas, gyda blychau paill melyn golau.

Ceir planhigion croesryw gyda *H. hispanica*, gan i hwnnw gael ei dyfu'n aml mewn gerddi ym Mhrydain. Mae pryder y gall hyn fygythio'r rhywogaeth cynhenid prydeinig. Gellir adnobod planhigion croesryw wrth eu dail a blodau mwy llydan, blodau llai pendilog gyda blychau paill tywyllach (mae blychau paill *H. hispanica* yn biws).

Yn y Deyrnas Unedig mae Clychau'r Gog yn rhywogaeth wedi'i amddiffyn dan ddeddf seneddol. Ni chaniateir tynnu oddfau, na masnachu mewn oddfau neu hadau.

* Glan yr Afon, CorwenGlan yr Afon, Corwen
* Swydd BuckinghamSwydd Buckingham

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Clychau'r gog***
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Gulzar yw ***Angoor*** a gyhoeddwyd yn 1982. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***अंगूर (1982 फ़िल्म)*** ac fe'i cynhyrchwyd yn India. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Hindi a hynny gan Gulzar a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Rahul Dev Burman. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Yunus Parvez, Sanjeev Kumar, Moushumi Chatterjee a Deven Verma. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1982. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Blade Runner* sef *film noir*, dystopaidd gan y cyfarwyddwr ffilm
Ridley Scott. Hyd at 2022 roedd o leiaf wyth mil o ffilmiau Hindi wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Gulzar ar 18 Awst 1934 yn Dina. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1971 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Gwobr yr Academi am y Gân Wreiddiol Orau
 * Padma Bhushan
 * Gwobr Sahitya Akademi

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Gulzar nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Achanak* |  | India | Hindi | 1973-01-01 |
| Angoor |  | India | Hindi | 1982-01-01 |
| Caniatâd |  | India | Hindi | 1987-01-01 |
| *Ghar* |  | India | Hindi | 1978-01-01 |
| *Libaas* |  | India | Hindi | 1988-01-01 |
| *Meera* |  | India | Hindi | 1979-01-01 |
| *Mere Apne* |  | India | Hindi | 1971-01-01 |
| Namkeen |  | India | Hindi | 1982-01-01 |
| Parichay |  | India | Hindi | 1972-01-01 |
| Y Storm |  | India | Hindi | 1975-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 10 Gorffennaf 2016.
2. ↑  .
Am y chwilen, gweler chwyrligwgan (chwilen).
Chwyrligwgan ar ffurf aderyn sy'n hedfan. Pan mae'r gwynt yn chwythu'r felin wynt ar y dde, bydd yn symud yr aderyn i fyny ac i lawr.
Tegan sy'n chwyrnellu yw **chwyrligwgan**, **chwirligwgan** neu **chwrligwgan**. Cynhyrchir y chwyrligwgan traddodiadol o bren ac wedi ei baentio'n lliwgar fe roddir un math yn yr ardd er mwyn i'r gwynt chwythu'r felin wynt sy'n gweithio mecanwaith syml y tegan. Mae'r chwyrligwgan ar ffurf anifail, person, neu rywbeth arall sy'n medru symud, ac mae'r mecanwaith yn symud y ffurf, er enghraifft ceffyl sy'n carlamu neu goediwr yn llifio boncyff.

Daw "chwyrligwgan" o'r gair Saesneg *whirligig*. Defnyddir yr enw chwyrligwgan weithiau am deganau eraill sy'n symud, megis top tro neu ddarn o bren gyda thaten ar un pen a chneuen ar y pen arall, gyda llinyn yn eu cysylltu i wneud i'r tegan chwyrnellu.

Gweler hefyd
------------

* Pi-pi down

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3   chwirligwgan. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 22 Tachwedd 2014.
2. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [whirligig].
3. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [top].

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***chwyrligwgan***
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crugiau Llanasa**, yng nghymuned Llanasa, Sir y Fflint; cyfeiriad grid SJ108801. Sonir am un o'r crugiau hyn yn yr erthygl hon.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: FL045. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Crugiau eraill yn y cyffiniau
-----------------------------

* SJ108801
* SJ116796
* SJ083818
* SJ103803
* SJ121796
* SJ098818
* SJ101819

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.

Dolen allanol
-------------

* Crugiau Llanasa ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.
Erfyn torri â llafn metel miniog yw **cŷn** (yng Ngogledd Cymru; lluosog: cynion, cynau) neu **gaing** (yn Ne Cymru; geingion, geing(i)au) a ddefnyddir mewn gwaith pren a gwaith maen. Caiff ei ddal yn y llaw a'i daro â morthwyl i drin neu dorri defnydd.

Cynion o Oes Newydd y Cerrig (tua 4100–2700 CC) a ddarganfuwyd yng ngogledd yr Almaen.
Gwneid y cynion cyntaf o garreg fflint tua 8000 CC. Defnyddiodd yr hen Eifftiaid gynion copr ac efydd i weithio pren a charreg feddal. Gwneir y mwyafrif o gynion heddiw o ddur.

Cynion coed
-----------

Cŷn haearn ar gyfer gwaith pren.
Dwy ffurf sydd i'r mwyafrif o o gŷn coed: y cŷn ffyrf, a'r cŷn pefel. Croestoriad petryalog syml sydd gan lafn y cŷn ffyrf, ac felly mae'n addas ar gyfer gwaith trwm. Ffurf gryfach o'r cŷn ffyrf yw'r cŷn mortais, gyda llafn dwfn, sgwâr sy'n addas wrth dorri uniadau mortais. Erfyn amlbwrpas yw'r cŷn pefel sy'n addas am waith manwl a thorri pob math o uniadau. Wyneb gydag ymylon sy'n meinháu sydd i un ochr y llafn. Mae'r cŷn hir yn debyg iawn i'r cŷn pefel, ond yn llawer hirach. Er y gellir naddu pren gydag unrhyw fath o gŷn coed, mae hyd y llafn hwn yn ei wneud yn haws i'w reoli gan law.

Gwneid carnau cynion o bren yn hanesyddol. Gwneir y mwyafrif o garnau modern o ddefnyddiau annrylliadwy, er enghraifft seliwlos asetad, sy'n gwrthsefyll ergydiau'r morthwyl. Weithiau ceir cap metel ar ben y carn i gryfháu'r cŷn yn fwy. Gwneir nifer o garnau o rwber neu blastig sy'n teimlo'n esmwyth yn y llaw a hefyd yn lleddfu ysgytiad yr ergyd.

Cynion maen
-----------

Dyn yn torri carreg balmant gyda chŷn bras.
Oherwydd natur ei waith, mae'n rhaid i gŷn y saer maen fod yn fwy o faint ac yn drymach na chŷn y saer coed. Caiff ei daro gan forthwyl cnap yn erbyn cerrig, briciau, a defnyddiau caled megis teils. Dau brif fath o gŷn sydd mewn gwaith maen: y cŷn bras neu'r brasholltwr, a'r cŷn caled. Llafn byr, llydan sydd gan y cŷn bras, ac yn aml mae ganddo giard plastig i amddiffyn y llaw rhag ergydiau sy'n methu'r pen. Defnyddir i daro rendrad oddi ar wal ac i dorri briciau a darnau maen yn hanner. Mae lled y holltwr yn ei alluogi i dorri briciau heb eu malu'n ddarnau mân. Ffurf gul o'r cŷn bras yw'r cŷn caled. Mae siâp main y llafn yn addas wrth dynnu morter oddi ar wal gerrig, ac i mynd i mewn i'r bylchau rhwng friciau.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  *Geiriadur yr Academi*, [chisel].
2. ↑   cŷn. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 8 Hydref 2014.
3. ↑   gaing. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 8 Hydref 2014.
4. ↑  (Saesneg) chisel. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 20 Awst 2016.
5. 1 2 3  (Saesneg) Julian Cassell a Peter Parham. *DIY: Know-how with show-how* (Llundain, Dorling Kindersley, 2013), t. 38–9.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***gŷn***
Cytundeb rhyngwladol rhwng Ymerodraeth Sbaen ac Ymerodraeth Portiwgal oedd **Cytundeb Tordesillas** (Sbaeneg: *Tratado de Tordesillas*, Portiwgaleg: *Tratado de Tordesilhas*) a arwyddwyd yn Tordesillas, Sbaen, ar 7 Mehefin 1494. Ei nod oedd i atal brwydro rhwng y ddwy ymerodraeth dros y Byd Newydd drwy sefydlu llinell derfyn i gydnabod hawl y Sbaenwyr i'r holl diriogaeth y tu hwnt i orllewin yr honno, ac hawl y Portiwgaliaid i unrhyw diroedd newydd a ddarganfyddwyd i'w dwyrain.

Ym 1494, wedi i Fernando V ac Isabel I—"Teyrnoedd Catholig" Sbaen—glywed am ddarganfyddiad yr Amerig gan Cristoforo Colombo, erfynasant ar y Pab Alecsander VI i gefnogi hawliau Coron Castilla i diriogaeth y Byd Newydd. Cyhoeddodd Alecsander fyliau i sefydlu llinell derfyn o begwn y gogledd i begwn y de, 100 lîg (320 milltir) i orllewin ynysoedd Cabo Verde, a chydnabod hawl y Sbaenwyr i unrhyw diroedd a ddarganfyddwyd y tu hwnt i'r llinell honno. Ar orchymyn y pab, cyfyngwyd mordeithiau a glaniadau'r Portiwgaliaid i ddwyrain y llinell derfyn, ac nid oedd Sbaen na Phortiwgal i feddiannu unrhyw diriogaeth a oedd eisoes dan feddiant gwladwriaeth Gristnogol.

Ni dderbyniwyd y terfyniad hwnnw gan unrhyw rym Ewropeaidd arall ar lannau'r Iwerydd, a mynnodd Ioan II, brenin Portiwgal yn enwedig ragor o le ar y môr i'w longau fforio arfordir Affrica. Yn Tordesillas, cytunodd llysgenhadon o Sbaen a Phortiwgal i symud y llinell derfyn 270 lîg i'r gorllewin, sef 370 lîg (1,185 milltir) i orllewin Cape Verde. Cydnabuwyd y setliad hwnnw gan y Pab Iŵl II ym 1506.

Wedi'r cytundeb, hawliodd Portiwgal draethau gogleddol Brasil wedi i Pedro Álvares Cabral lanio yno ym 1500. Yn ddiweddarach, ymestynodd y diriogaeth Bortiwgalaidd ym mherfeddwlad Brasil y tu hwnt i linell derfyn Cytundeb Tordesillas.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Treaty of Tordesillas. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 18 Chwefror 2023.
**Cymuned** yw'r uned leiaf o lywodraeth leol yng Nghymru. Hyd 1974, rhennid Cymru yn blwyfi sifil at bwrpas llywodraeth leol. Roedd y rhain wedi eu seilio yn fras ar y plwyfi eglwysig. Dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, diddymwyd y plwyfi sifil yng Nghymru (adran 20 (6)), ac yn eu lle, rhannwyd y wlad yn 869 o gymunedau (adran 27 o'r Ddeddf). Amrywia'r cymunedau o rannau o ddinasoedd gyda phoblogaeth sylweddol - y fwyaf o ran poblogaeth yw Y Barri gyda phoblogaeth o 45,053 - hyd at o leiaf ddwy gymuned sydd heb boblogaeth barhaol o gwbl, Bae Baglan a Morfa Margam.

Gall pob cymuned gael Cyngor Cymuned. Gall Cyngor Cymuned ei alw ei hun yn Gyngor Tref neu'n Gyngor Dinas lle mae hyn yn addas; mae dwy gymuned yn ddinasoedd ar hyn o bryd: Tyddewi a Bangor. Rhennir dinasoedd mwy, megis Caerdydd, yn nifer o gymunedau. Fel rheol, gelwir arweinydd Cyngor Dinas neu Gyngor Tref yn Faer. Cynrychiolir cynghorau cymuned a thref Cymru gan Un Llais Cymru.

Nid oes rhaid i gymuned fod a Chyngor Cymuned; mae poblogaeth rhai cymunedau yn rhy fach i gynnal cyngor. Dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994 gall cymuned ofyn i'r cyngor sir neu gyngor bwrdeisdref sirol berthnasol am gael ei grwpio gyda chymunedau eraill er mwyn dod dan un cyngor cymuned ar y cyd, cyn belled a bod y cymunedau i gyd yn yr un sir neu fwrdeistref sirol.

At bwrpas etholiad, gall cymuned gael ei rhannu yn nifer o wardiau cymunedol, neu gall fod un ward gyda'r un enw a'r un ffiniau a'r gymuned, neu gellir cyfuno mwy nag un gymuned i grau ward.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o Gymunedau Cymru a'r codau a ddefnyddir amdanynt gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol
* Rhestr o Gymunedau Cymru
* Un Llais Cymru
* Cymuned (llywodraeth leol)

Dolenni allanol
---------------

* 'Boundary-Line' un o declunau *OS OpenSpace API*; trwydded OGL.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crugiau Fach**, yng nghymuned Llanpumsaint, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN405326.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM116. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Ceir dau grug ar y safle:

* SN40543720 (Dat Prn1805)
* SN40503262 (Dat Prn1806), c.70m de-deorllewin o'r cyntaf

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* [ Crugiau Fach ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-14.
Y sefyllfa ddyngarol enbydus yn sgîl hil-laddiad Rwanda oedd **argyfwng ffoaduriaid y Llynnoedd Mawr**. Ymadawodd dros ddwy filiwn o Rwandiaid i wledydd cyfagos yn ardal Llynnoedd Mawr Affrica yn y cyfnod 6 Ebrill–19 Gorffennaf 1994. Y Twtsïaid a'r Hwtwiaid cymedrol, rhyw 800,000–1 miliwn ohonynt, a lofruddiwyd yn y lladdfâu dan arweiniad Lluoed Arfog Rwanda'r Hwtw (FAR). Roedd y mwyafrif o'r ffoaduriaid yn Hwtwiaid a ddaeth i aros mewn gwersylloedd yn Saïr, Tansanïa a Bwrwndi.

Cychwynnodd yr ymfudiad wrth i natur frys y hil-laddiad ddadleoli niferoedd enfawr o sifiliaid. Gadawodd mwy na 1.5 miliwn o Hwtwiaid Rwanda erbyn mis Gorffennaf. Dihangodd dros filiwn rhagor o Hwtwiaid yn nyddiau ola'r hil-laddiad. Mudodd tua 850,000 o ffoaduriaid trwy dref Goma yn nwyrain Säir rhwng 14 a 18 Gorffennaf. Roeddynt yn ofni dial gan Ffrynt Gwladgarol Rwanda (RPF), a enillodd rheolaeth dros y wlad wrth i'r gwrthdaro dod i ben. Croesodd 300,000 arall y goror i Saïr yn sgîl cau'r parth diogel dan reolaeth y Ffrancod yn ne-orllewin Rwanda ym mis Awst. Erbyn Medi 1994, amcangyfrifir i ddwy filiwn o Hwtwiaid geisio lloches yn Saïr, Tansanïa a Bwrwndi. Yn ôl ystadegau Uchel Gomisiynydd y Cenhedloedd Unedig dros Ffoaduriaid, ym Medi 1996 roedd 533,000 o ffoaduriaid Rwandaidd yn Nhansanïa a 1,105,000 ohonynt yn Saïr.

Ymhlith y ffoaduriaid roedd miloedd o aelodau'r Interahamwe, llu lledfilwrol Hwtŵaidd, a nifer o gwleidyddion a swyddogion y FAR. Mae'n bosib bu 10–15% o'r ffoaduriaid yn *genocidaires*, hynny yw ymysg yr hil-lofruddion. Gwnaeth aelodau'r llywodraeth a'r arweinwyr milwrol ddwyn nifer o adnoddau'r wladwriaeth gyda hwy: arian ac asedau eraill o'r trysorlys, cyfrifon banc tramor, arfau a werthid iddynt gan lywodraethau er gwaethaf gwaharddiad arfau gan y Cenhedloedd Unedig, ac hyd yn oed dolenni'r drysau a fframiau'r ffenestri o'r adeiladau gweinyddol. Ymsefydlodd y mwyafrif o'r arweinwyr yn Saïr, a llywodraeth y wlad honno yn esgeuluso'r troseddau. Buont yn byw am gyfnod mewn gwestai ar lannau Llyn Kivu, tra'r oedd cyn-filwyr y FAR yn byw yn y gwersylloedd ffoaduriaid mawr.

Wedi methiant y gymuned ryngwladol i atal yr hil-laddiad, denodd yr argyfwng ffoaduriaid cryn sylw gan y cyfryngau. Ymgasglodd 450 o sefydliadau anllywodraethol, asiantaethau cymorth ac elusennau dyngarol yn Rwanda a'r gwersylloedd ffoaduriaid yn y gwledydd cyfagos. Roedd presenoldeb y *genocidaires* yn hynod o beryglus i'r sefyllfa ddyngarol, gan iddynt ddefnyddio'r gwersylloedd i lansio cyrchoedd ar lywodraeth newydd Rwanda. Tynodd nifer o sefydliadau'n ôl o'r ardal gan geisio atal dargyfeirio'r cymorth i'r grwpiau hyn. Gwaethygodd y gwrthdaro nes cychwyn Rhyfel Cyntaf y Congo ym 1996, pan goresgynnwyd Saïr dan nawdd Rwanda a cheisiwyd dychwelyd y ffoaduriaid yn ôl i'w mamwlad.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Victoria Passant. "The Great Lakes Refugee Crisis and the Dilemma of Contemporary Humanitarianism", *POLIS* (Rhagfyr 2009). Adalwyd ar 18 Tachwedd 2016.
2. ↑  (Saesneg) Howard Adelman. "The Use and Abuse of Refugees in Zaire". Adalwyd ar 18 Tachwedd 2016.
Crugiau crynion a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crugiau mynydd Feifod**, yng nghymuned Corwen, Sir Ddinbych; cyfeiriad grid SJ174403. Mae'n mesur 22 wrth un fetr. Carnedd yw disgrifiad Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru ohono, nid crug crwn. Mae ar y ffin rhwng yr hen Sir Feirionnydd a Sir Ddinbych.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE092.

Cefndir
-------

Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-06.

Dolen allanol
-------------

* Crugiau mynydd Feifod ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.
Cyfnod o ddadlau a chynnwrf gwleidyddol yn Nheyrnas Lloegr ynghylch olyniaeth y Brenin Siarl II, oedd **Argyfwng y Gwahardd** (1679–81) a ysgogwyd gan ymgyrch seneddol i rwystro'i frawd Catholig, Iago, Dug Efrog, rhag esgyn i'r orsedd.

Yn sgil datgelu'r Cynllwyn Pabaidd ym 1678, lledaenodd pryder y byddai Iago yn sefydlu brenhiniaeth Gatholig absoliwtaidd. Yn y tair senedd a alwyd rhwng 1679 a 1681, defnyddiodd y gwaharddwyr eu mwyafrif yn Nhŷ'r Cyffredin i gefnogi mesurau i wahardd Iago o'r olyniaeth frenhinol, ond methodd pob un tro wrth i'r Brenin Siarl ddefnyddio'i frenhinfraint i ddod â'r broses ddeddfwriaethol i ben.

Yr oedd ymgyrch y gwaharddwyr yn erbyn Iago yn gais radicalaidd gan y Senedd i ddeddfu'r olyniaeth, yn groes i'r hen arfer o ildio i awdurdod dwyfol y frenhiniaeth, gan nodi trobwynt cyfansoddiadol yn hanes Lloegr. Argyfwng y Gwahardd oedd anterth y gwrthdaro rhwng y Goron a'r Senedd a fu'n byrlymu ers yr Adferiad ym 1660. Er i'r gwaharddwyr ennill cefnogaeth oddi ar nifer o'r werin wrth-Gatholig, arafodd y mudiad wrth i bobl ofni rhyfel cartref arall. Gwrthododd y Brenin Siarl alw'r Senedd eto ar ôl 1681, gan felly rhoi taw ar lais yr ymgyrch.

Senedd Mawrth 1679
------------------

Lluniwyd y Mesur Gwahardd cyntaf gan y Senedd a alwyd ym Mawrth 1679. Ymatebodd y Brenin Siarl drwy ohirio'r Senedd ac yna ei diddymu yng Ngorffennaf 1679.

Senedd Hydref 1679
------------------

Ymgynulliodd Senedd arall yn Hydref 1679, a phasiwyd ail Fesur Gwahardd yn Nhŷ'r Cyffredin. Bygythiodd y mesur y byddai'r Senedd yn rhwystro cyflenwadau i'r Goron nes iddi gael ei chydsyniad. Eto, diddymwyd y Senedd gan y Brenin.

Dadl y Ffieiddwyr a'r Deisyfwyr
-------------------------------

Mewn ymateb i'r gwaharddwyr, trefnwyd gwrthwynebiad gan y rhai a elwid "y Ffieiddwyr", am iddynt fynegi ffieidd-dod tuag at y rhai a feiddiai herio'r awdurdod brenhinol. Heb y ddadleufa seneddol i hyrwyddo'u hymgyrch, trodd y gwaharddwyr at lunio a chyhoeddi deisebau yn condemnio penderfyniad y Brenin i ohirio a diddymu'r seneddau, gan ennill felly yr enw "Deisyfwyr". Byddai'r ddwy garfan, y Ffieiddwyr a'r Deisyfwyr, yn ffurfio seiliau pleidiau'r Torïaid a'r Chwigiaid.

Senedd Mawrth 1681
------------------

Ym Mawrth 1681, galwyd y Senedd olaf yn ystod teyrnasiad Siarl II. Wedi iddi basio'r trydydd Mesur Gwahardd, fe'i diddymwyd yr ymhen wythnos.

Adladd
------

Am weddill ei oes, heb y Senedd i'w ariannu, byddai'r Brenin Siarl yn dibynnu ar gymorthdaliadau o Goron Ffrainc. Yn sgil marwolaeth Siarl yn Chwefror 1685, esgynnodd Iago i orseddau Lloegr a'r Alban.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Chris Cook, *Macmillan Dictionary of Historical Terms*, ail argraffiad (Llundain: Macmillan, 1990), t. 124.

Darllen pellach
---------------

* J. R. Jones, *The First Whigs: The Politics of the Exclusion Crisis, 1678–1683* (Rhydychen: Oxford University Press, 1961).
* Mark Knights, *Politics and Opinion in Crisis, 1678–81* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 1994).
Crug crwn enfawr a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crugiau Caerwent** (Saesneg: *Crick Round Barrow*), yng nghymuned Caerwent, Sir Fynwy; cyfeiriad grid ST484902. Yr un tarddiad sydd i "Crick" Saesneg a chrug yn Gymraeg. Mae'n mesur 41 metr mewn diamedr ac 1.5m o uchder. Mae wedi'i osod o fewn i gylch o gerrig, diamedr: 29m. Cloddiwyd y lle yn 1940 a chafwyd hyd i ludw dynol o Oes yr Efydd. Mae'n un o grugiau crynion mwyaf Cymru.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: MM151. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Ail crug
--------

Ceir ail crug crwn gyda rhif SAM: MM179. Cyfeirnod grid: ST450909.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Crugiau Caerwent ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2014-01-07 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-10.
Prinder difrifol o fwyd sy'n effeithio pedair o wledydd yng Nghorn Affrica (sef Somalia, Cenia, Jibwti ac Ethiopia) yw **argyfwng bwyd Corn Affrica 2006**. Amcangyfrifodd Cyfnudrefn Bwyd ac Amaeth (FAO) y Cenhedloedd Unedig ar 6 Ionawr, 2006, gall mwy na 11 miliwn o bobl yn y wledydd yma cael eu effeithio gan newyn eang, wedi ei achosi'n fwyaf gan sychder difrifol, caiff ei waethygu gan wrthdaro milwrol yn yr ardal.

Achosion
--------

Mae'r amodau o sychder, yn ogystal â ffactorau eraill yn cynnwys prisiau grawn uchel, gorboblogi yn yr ardal, a wrthdaro, yn arwain at amodau o newyn. Yn y sychder 2006 cyfredol, mae cyhuddiadau ynglŷn â ffactorau yn trawsffurfio sychder i newyn yn cynnwys gwaharddiad ar mewnforion da byw i farchnadau yng ngwledydd Gwlff Persia, sydd wedi lleihau incwm ffermwyr anifeiliaid, ac felly'n cynyddu anniogelwch bwyd. Mae'r siawns nesaf am cymorth sychder yn Mawrth, efo'r tymor glawog nesaf.

Sefyllfa cyfredol
-----------------

### Jibwti

Mae Jibwti wedi dioddef o sychder; mae'r FAO yn amcangyfrif fod tua traean o'r boblogaeth (400 000 o bobl) angen cymorth bwyd.

### Ethiopia

Amcangyfrifwyd yr FAO mae mwy na un miliwn o bobl yn y Rhanbarth Somali yn Ethiopia yn wynebu diffygion bwyd difrifol. Er mae cnydau ar hyn o bryd yn cael eu cynaeafu, mae prinderau dal i'w ddisgwyl yn ne-ddwyrain y wlad.

### Cenia

Mae diffyg cnydau, sychder a phrinder da byw wedi arwain i amodau newyn yn Cenia, yn enwedig yn rhanbarthau bugeiliol gogleddol a ddwyreiniol (Mandera, Wajir, a Marsabit). Erbyn 6 Ionawr, 2006, mae tua 30 o marwolaethau wedi gael eu adrodd. Mae rhyw 2.5 miliwn o bobl (10% o'r boblogaeth) angen fwyd dros y chwe mis nesaf. Mae Arlywydd Mwai Kibaki o Cenia wedi ddatgan trychineb cenedlaethol.

### Somalia

Mae'r sefyllfa yn Somalia yn y gwaethaf o'r pedair wlad. Mae tua dwy filiwn o bobl yn ardaloedd bugeiliol deheuol sydd angen cymorth dyngarol. The lack of a strong central government and poor transportation infrastructure pose problems for the distribution of food aid.

Cymorth
-------

Yn Chwefror 2006, rhybuddodd UNICEF fod 1.5 miliwn mewn peryg oherwydd y sychder ac alwodd am USD$16 miliwn i helpu drawsgronni ei gymorth yn yr ardal.

Gweler hefyd
------------

* Newyn Corn Affrica, 2011

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  (Saesneg) "Millions of people are on the brink of starvation in the Horn of Africa", *Cyfnudrefn Bwyd ac Amaeth (FAO)*, 6 Ion 2006.
2. ↑  (Saesneg) "Pre-famine conditions confront Somali region", *Reuters AlertNet*.
3. ↑  (Saesneg) "Season failure precipitates crisis", *Famine Early Warning Systems Network*, 28 Rhag 2005.
4. ↑  (Saesneg) Food aid theft hurts Kenya's starving millions - Reuters AlertNet
5. ↑  (Saesneg) "The dangers of taking food aid to Somalia", *BBC News*, 3 Mai 2006.
6. ↑  (Saesneg) "Unicef Seeks Aid As Millions Suffer in Drought-Hit Horn of Africa", *UN News Service*, 7 Chwe 2006.

Cysylltiadau allanol
--------------------

* (Saesneg) Reuters AlertNet – Horn of Africa food crisis Archifwyd 2006-05-08 yn y Peiriant Wayback.
Mae **Creigiau Llanelwedd**, ger Llanelwedd, Powys, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 78.97 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw **Saint-y-brid** (Saesneg: *St Brides*) a leolir tua hanner ffordd rhwng Abertawe a Chaerdydd, ar arfordir Cymru. Ei anheddiad mwyaf yw pentref Saint-y-brid, ac mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi Aberogwr, Southerndown, a phentrefi bychan Ogwr, Heol-y-Mynydd a Norton. Mae'n nodedig am ei daeareg arfordirol a'i golygfeydd, ei iseldiroedd calchfaen a ffosiliau o famaliaid, clogwyni a dwy fryngaer o'r Oes Haearn. Dyma derfyn gorllewinol Arfordir Treftadaeth Bro Morgannwg.

### Chwareli Ewenni a Phant

Mae Chwareli Ewenni a Phant yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig lle ceir haenau o glai [[Jwrasig]] wedi'i gronni yn yr holltau calchfaen Carbonifferaidd. Mae'r garreg galch yn cael ei chwarela yn y ddau safle hyn (Chwarel Pant a Chwarel Ewenni, gerllaw yng nghymuned Ewenni); mae'r clai wedi'i archwilio a'i gofnodi gan ddaearegwyr. Dyma weddillion ffosiledig mwyaf cyflawn o sawl rhywogaeth o famaliaid cyntefig unrhyw le ar y ddaear.

 Rhedyn newydd a chlychau'r gog; ger Castell-ar-Alun.

### Coed y Bwl

Mae'r llethrau i'r gorllewin o Afon Alun yn cynnwys Gwarchodfa Natur Coed y Bwl, Mae Blodyn y gwynt a chlychau'r gog yn doreithiog yma a choetir ynn. Rheolir y warchodfa gan Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt De a Gorllewin Cymru, ac mae'n cynnwys 2.4 hectar (5.9 erw).

 Castell Ogwr a'r Cerrig Camu hynafol ar Afon Ewenni

Ymgyrch ffiniau
---------------

Yn 2009 cyflwynwyd ymgyrch gan drigolion Aberogwr i greu dwy gymuned: Saint-y-brid ac Aberogwr, i'r Comisiwn Ffiniau. Ar ôl ymgynghori, gyda deisebau ar y ddwy ochr yn cael eu casglu, argymhellodd y Comisiwn na ddylid newid

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  stbridesmajor.co.uk general accessed 4 Tachwedd 2013
2. ↑  CCGC SSSI sites Ewenny and Pant Quarries Archifwyd 2013-12-03 yn y Peiriant Wayback. accessed 25 Tachwedd 2013
3. ↑  welshwildlife.org Coed y Bwl Archifwyd 2021-11-03 yn y Peiriant Wayback. Accessed 24 Tachwedd 2013
4. ↑  Review of Community Boundaries in the County Borough of The Vale Of Glamorgan, 2009[*dolen marw*] accessed 9 Tachwedd 2013
Creigiau Eglwyseg
Creigiau amlwg sy'n ymestyn am oddeutu 4.5 milltir o'r gogledd i'r de nid nepell o Langollen, Sir Ddinbych yw **Creigiau Eglwyseg**. Ar eu huchaf (Cyfeirnod OS: SJ2144) mae Mynydd Eglwyseg yn 511 metr uwchlaw'r môr. Mae Dyffryn Eglwyseg yn cynnwys: Craig-y-Forwyn (*World's End*), Craig Arthur, Pinfold, Dinbren a Chreigiau Trefor. Mae'r creigiau hyn wedi'u clustnodi fel Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Calchfaen ydy'r graig ac mae o ddiddordeb arbennig i Geolegwyr; bu Charles Darwin yn astudio'r creigiau unigryw hyn ar ei ffordd i Gwm Idwal.

Ar y copa ceir nifer o gloddfeydd claddu sy'n dyddio'n ôl i'r Oes Efydd a cheir nifer o chwareli plwm ynddynt. ceir chwareli llech yng ngogledd-orllewin y creigiau.

Bu dringwyr creigiau yma ers dros 40 mlynedd yn ymarfer eu crefft.

Rhwng yr afon Ddyfrdwy a'r creigiau, saif adfeilion Abaty Glyn y Groes a'r groes Geltaidd enwog honno: Piler Eliseg, sy'n dyddio nôl i'r 9ed ganrif.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Archifwyd 2006-10-18 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Saesneg Rockfax
2. ↑   Archifwyd 2006-09-25 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Saesneg CPAT

Dolenni allanol
---------------

* Map a lluniau
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Copog goed grymanbig fach** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: copogion coed crymanbig bach) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Rhinopomastus minor***; yr enw Saesneg arno yw *Abyssinian scimitar-bill*. Mae'n perthyn i deulu'r Copogion coed (Lladin: *Phoeniculidae*) sydd yn urdd y *Coraciiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *R. minor*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r copog goed grymanbig fach yn perthyn i deulu'r Copogion coed (Lladin: *Phoeniculidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Copog goed benwyn | Phoeniculus bollei |  |
|
| Copog goed bigddu | Phoeniculus somaliensis |  |
|
| Copog goed bigsyth | Phoeniculus castaneiceps |  |
|
| Copog goed borffor | Phoeniculus damarensis |  |
|
| Copog goed ddu | Rhinopomastus aterrimus |  |
|
| Copog goed grymanbig | Rhinopomastus cyanomelas |  |
|
| Copog goed grymanbig fach | Rhinopomastus minor |  |
|
| Copog goed werdd | Phoeniculus purpureus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Copog goed grymanbig fach** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Bardd a llenor Cymraeg oedd **John Prydderch Williams** (4 Tachwedd 1830 - 3 Medi 1868), a adnabyddid gan amlaf wrth ei enw barddol **Rhydderch o Fôn**. Roedd yn frodor o Ynys Môn.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd John Prydderch ym mhlwyf Llanddeusant, Môn ar y 4ydd o Dachwedd 1830. Cafodd addysg led dda yn ei ieuenctid, yn ôl safonau'r oes. Yn llanc ifanc, aeth yn brentis i frethynwr yn Llangefni. Symudodd oddi yno i'r Rhyl lle bu'n glerc yn y swyddfa bost.

Dechreuodd lenydda yn ifanc. Yn Eisteddfod Rhuddlan yn 1850, ac yntau'n ugain oed, roedd yn gyd-fuddugol â Gwyneddfardd ar y bryddest orau i'r "Llong Ymfudol". Cafodd waith wedyn yn swyddfa'r *Traethodydd* yn Nhreffynnon; cyfranodd nifer o erthyglau i'r cylchgrawn hwnnw a chyhoeddiadau Cymraeg eraill. Dychwelodd i'r Rhyl i gadw siop lyfrau.

Dewiswyd ef yn flaenor gyda'r Methodistiaid yn y Rhyl ac yn ysgrifennydd i Gyngor y Dref ac i'r canghennau lleol o Gymdeithas y Beiblau, y Gymdeithas Genhadol a Chymdeithas y Bywydfad. Fe'i benodwyd yn Ysgrifennydd Cyffredinol Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn 1864; golygodd Gyfansoddiadau arobryn Eisteddfod y Rhyl, 1863.

Bu farw ar y 3ydd o Fedi 1868, yn 37 oed, a chladdwyd ef ym mynwent y Rhyl.

Llyfryddiaeth
-------------

* Rhydderch o Fôn, *Cydymaith i'r Adroddwr*. Cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5  R. Môn Williams, *Enwogion Môn* (Bangor, 1913).
Mae **Creigiau Dinbych-y-pysgod**, ger Dinbych-y-pysgod yn Sir Benfro, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1998 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 46.58 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Llun o ddyn sydd ar fin cicio pêlDiego Costa, ymosodwr Atlético Madrid, yn gwneud cic dros ben mewn gêm bêl-droed yn erbyn Almería
**Cic dros ben** yw symudiad corfforol mewn pêl droed pan mae'r chwaraewr yn taflu ei gorff yn yr awyr tra'n cicio'r bêl tuag yn ôl, i geisio sgorio gôl. Mae'r symudiad acrobatig hwn yn gymhleth ac yn anghyffredin mewn gemau pêl-droed cystadleuol ac yn cael ei ddathlu mewn newyddiaduriaeth oherwydd hynny, yn enwedig pan fo'r chwaraewr yn sgorio.

Cafodd y gic dros ben ei dyfeisio yn Ne America, o bosib mor gynnar â'r 19g, yn ystod cyfnod o ddatblygiad mewn hanes pêl-droed, a cheir peth anghytuno o ran ble yn union y gwnaed y symudiad am y tro cyntaf. Mae'n fwy na thebyg i hyn ddigwydd ym Mrasil, Tsile neu Periw.

Enw
---

Llun o ddyn yn cicio pêl yn yr awyrBlaenwr Ruben Mendoza, o'r Unol Daleithiau, yn gwneud cic dros ben
Mae ambell i gyfeiriad at y 'gic dros ben' yn y cyfryngau Cymraeg.. Mae e hefyd yn cael ei alw'n 'gic din dros ben', gan fod y symudiad yn debyg i hanner 'bwrw din dros ben'.
.

Mewn ieithoedd eraill, mae'r enw yn adlewyrchu'r weithred. Casglodd y newyddiadurwr chwaraeon Alejandro Cisternas, o'r papur newydd o Tsile *El Mercurio*, restr o'r enwau. Yn y rhan fwyaf o achosion, maen nhw yn cyfeirio at sisyrnau fel *ciseaux retourné* (siswrn yn dychwelyd) yn Ffrangeg a *psalidaki* yn Roeg. Fel arall gweithred seiclo ar feic yw'r cyfeiriad, megis *pontapé de bicicleta*. ym Mortiwgaleg. Felly hefyd yn y Saesneg, ble gelwir y gic dros ben yn *bicycle kick*, *overhead kick* neu *scissors kick*.

Cyferiadau
----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. 1 2  "En Todas Partes Se Llama Chilena". Cyrchwyd 7 Gorffennaf 2015. Unknown parameter `|iaith=` ignored (help); Unknown parameter `|awdur=` ignored (help); Unknown parameter `|dyddiad=` ignored (help); Unknown parameter `|cyhoeddwr=` ignored (help); Unknown parameter `|gwaith=` ignored (help)
Mae **Creigiau Abergwaun**, ger Abergwaun yn Sir Benfro, wedi'u dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.27 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Cibwtsiad yn gweithio mewn perllan orenwydd yng nghibwts Na'an, 1938.
Cymuned fwriadol gyfunol Israelaidd yw **cibwts** (weithiau **cibẃts**; Hebraeg: קיבוץ; lluosog: **cibwtsau** neu **cibwtsim**: קיבוצים, "casgliad" neu "ynghyd"). Er bod gwledydd eraill wedi mentro cymundodau tebyg, nid oes 'run ohonynt wedi chwarae rôl mor bwysig o fewn gwlad â chibwtsau Israel. Sefydlwyd y weledigaeth pan sefydlwyd gwladwriaeth Israel yn y 1940au, a pharhaodd hyd heddiw.

Caiff y rôl o fagu'r plant eu rhannu gan rieni ac oedolion eraill. Yn aml byddai'r plant yn cysgu mewn tŷ plant tra bod y rhieni mewn tŷ arall.

Mae cibwtsau yn arbrawf Israelaidd unigryw, sydd yn cyfuno sosialaeth a Seioniaeth i'r hyn a elwir yn Seioniaeth Lafur, ac yn rhan o un o'r mudiadau cymunedol mwyaf erioed. Sefydlwyd y cibwtsau mewn cyfnod pan nad oedd ffermio annibynnol yn ymarferol. Wedi eu gorfodi gan anghenreidiau i droi at fywyd cymunedol, ac wedi eu hysbrydoli gan ideoleg Iddewig-sosialaidd eu hunain; datblygodd aelodau'r cibwtsau ddull cymunedol a phur o fyw, a ddenodd sylw'r holl fyd. Parhaodd cibwtsau am nifer o genedlaethau fel cymunedau iwtopaidd, ond mae'r rhan fwyaf o gibwtsau heddiw yn debycach i'r trefi cyfalafaidd yr oedd y cibwtsau gwreiddiol yn ceisio bod yn ddewisiadau amgen iddynt.

Mae cibwtsau wedi cyfrannu cyfran anghyfartal o arweinwyr milwrol, deallusion, a gwleidyddion Israel. Er nad yw poblogaeth y mudiad cibwts erioed wedi bod yn uwch na 7% o boblogaeth Israel gyfan, maent wedi gwneud mwy i ffurfio'r ddelwedd sydd gan Israeliaid o'u gwlad, a'r ddelwedd sydd gan dramorwyr o Israel, nag unrhyw sefydliad arall.

Mosiaf
------

Ceir math arall o ffarm gydweithredol yn Israel, sef y mosiaf (moshav mewn orgraff Saesneg). Mae'r mosiaf yn cynnig mwy o breifatrwydd a hunan-reolaeth i'r uned deuluol neu unigolyn gan adael iddynt ffarmio'r tir ond rannu'r adnoddau a'r dull gwerthu gyda gweddill aelodau'r uned.

Cibwts mewn Diwylliant Gymraeg
------------------------------

Ceir cân ddychan 'Cristion yn y Kibbutz' gan y grŵp Datblygu ar record hir 'The BBC Peel Sessino 1987-1993' Mae'r gân yn dychanu person yr arfer o deithio a gweithio mewn cibwts.

 *Lawr i Israel er mwyn pigo orenau yr Iddewon*
 *Ti di cymryd blwyddyn allan o cwrs coleg sydd ddim yn mynd i ddim unman*
 *ac wrth gwrs, ti'n addysgu nhw am yr Iesu tra ti'n chwysu*

Gweler hefyd
------------

* Al Nakba
* Rhestr cibwtsau

Dolenni
-------

* Ffilmig Encyclopædia Britannica, 1973

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  (Saesneg) Peres, Judy (9 Mai 1998). In 50 years, kibbutz movement has undergone many changes. *Chicago Tribune*. Adalwyd ar 10 Rhagfyr 2012.
3. ↑
4. ↑

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***gibwtsau***
Etholaeth seneddol yn Cumbria, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Copeland**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Copeland yn CumbriaEtholaeth Copeland yn Cumbria
* Cumbria yn LloegrCumbria yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1983.

Aelodau Seneddol
----------------

* 1983–2005: Dr Jack Cunningham (Llafur)
* 2005–2017: Jamie Reed (Llafur)
* 2017–presennol: Trudy Harrison (Ceidwadol)

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr**

Altrincham a Gorllewin Sale **·** 
Ashton-under-Lyne **·** 
Barrow a Furness **·** 
Blackburn **·** 
Blackley a Broughton **·** 
Bootle **·** 
Burnley **·** 
Caerhirfryn a Fleetwood **·** 
Caerliwelydd **·** 
Canol Manceinion **·** 
Canol Sefton **·** 
Congleton **·** 
Copeland **·** 
Crewe a Nantwich **·** 
Cwm Ribble **·** 
Cheadle **·** 
Chorley **·** 
De Blackpool **·** 
De Bury **·** 
De Cilgwri **·** 
De-ddwyrain Bolton **·** 
De Ribble **·** 
De St Helens ac Whiston **·** 
De Warrington **·** 
Denton a Reddish **·** 
Dinas Caer **·** 
Dyffryn Weaver **·** 
Dwyrain Oldham a Saddleworth **·** 
Eddisbury **·** 
Ellesmere Port a Neston **·** 
Fylde **·** 
Garston a Halewood **·** 
Gogledd Blackpool a Cleveleys **·** 
Gogledd Bury **·** 
Gogledd St Helens **·** 
Gogledd Warrington **·** 
Gogledd-ddwyrain Bolton **·** 
Gorllewin Bolton **·** 
Gorllewin Cilgwri **·** 
Gorllewin Oldham a Royton **·** 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn **·** 
Halton **·** 
Hazel Grove **·** 
Heywood a Middleton **·** 
Hyndburn **·** 
Knowsley **·** 
Leigh **·** 
Lerpwl Riverside **·** 
Lerpwl Walton **·** 
Lerpwl Wavertree **·** 
Lerpwl West Derby **·** 
Macclesfield **·** 
Makerfield **·** 
Manceinion Gorton **·** 
Manceinion Withington **·** 
Morecambe a Lunesdale **·** 
Penrith a'r Goror **·** 
Penbedw **·** 
Pendle **·** 
Preston **·** 
Rochdale **·** 
Rossendale a Darwen **·** 
Salford ac Eccles **·** 
Southport **·** 
Stalybridge a Hyde **·** 
Stockport **·** 
Stretford ac Urmston **·** 
Tatton **·** 
Wallasey **·** 
Westmorland a Lonsdale **·** 
Wigan **·** 
Workington **·** 
Worsley a De Eccles **·** 
Wyre a Gogledd Preston **·** 
Wythenshawe a Dwyrain Sale
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Clochbioden lwyd** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: clochbiod llwydion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Strepera versicolor***; yr enw Saesneg arno yw *Grey currawong*. Mae'n perthyn i deulu'r Cigfachwyr (Lladin: *Cracticidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. versicolor*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

Teulu
-----

Mae'r clochbioden lwyd yn perthyn i deulu'r Cigfachwyr (Lladin: *Cracticidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cigfachwr cefnddu | Cracticus mentalis |  |
|
| Cigfachwr gyddfddu | Cracticus nigrogularis |  |
|
| Cigfachwr llwyd | Cracticus torquatus |  |
|
| Cigfachwr penddu | Cracticus cassicus |  |
|
| Cigfachwr tinwyn | Cracticus louisiadensis |  |
|
| Clochbioden ddu | Strepera fuliginosa |  |
|
| Clochbioden fraith | Strepera graculina |  |
|
| Clochbioden gefnddu | Gymnorhina tibicen |  |
|
| Clochbioden lwyd | Strepera versicolor |  |
|
| Tarianbig yr iseldir | Peltops blainvillii |  |
|
| Tarianbig yr ucheldir | Peltops montanus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Clochbioden lwyd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **crych llwydfelyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **crychion llwydfelyn**; yr enw Saesneg yw *Dingy Shell*, a'r enw gwyddonol yw *Euchoeca nebulata*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r crych llwydfelyn yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **crynwr gwridog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **crynwyr gwridog**; yr enw Saesneg yw *Blossom Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Orthosia miniosa*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r crynwr gwridog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Bardd oedd **John Richard Williams** (29 Medi 1867 – 19 Mawrth 1924) , neu **J.R. Tryfanwy** neu **Tryfanwy**, a aned yn Rhostryfan, Sir Gaernarfon (Gwynedd heddiw).

Ei fywyd
--------

Roedd Tryfanwy'n fab i Owen a Mary Williams, y ddau o Lŷn yn wreiddiol. Fe'i magwyd yn Tan y Manod, y cartref teuluol, ym mhentref chwarel Rhostryfan.

Yn gynnar yn ei fywyd cafodd anffawd ac aeth yn fyddar a dall. Symudodd o Rostryfan i fyw ym Mhorthmadog lle daeth i adnabod y bardd Eifion Wyn a mwynhau ei gyfeillgarwch.

Ei waith
--------

Roedd Tryfanwy yn fardd telynegol oedd yn bur boblogaidd yn ei ddydd. Cyhoeddodd ddwy gyfrol o gerddi, sef *Lloffion yr Amddifad* (1892) ac *Ar Fin y Traeth* (1910). Canai ar bynciau nodweddiadol o'i gyfnod, yn cynnwys cerddi serch a natur. Rhamantaidd a phruddglwyfus yw ei awen. Brithir nifer o'i gerddi â delweddau deniadol o'i fro a mynyddoedd, llynnoedd a thraethau Llŷn, Arfon a Meirionnydd.

Llyfryddiaeth
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Tryfanwy** |

* *Lloffion yr Amddifad* (1892)
* *Ar Fin y Traeth* (Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig, Caernarfon, 1910)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 146996605
* LCCN: no2010122913
* ISNI: 0000 0004 3984 1966

 |
Cerddor oedd **John Roberts** (1806 – 18 Tachwedd 1879).

Cefndir
-------

Ganwyd Roberts yn y Bala. Yn fachgen, roedd yn gwneud gwaith llafur ar y ffermydd o gwmpas ei gartref. Yn ddyn ifanc, symudodd i Aberystwyth a dysgodd y grefft o gerfio.

Cerddoriaeth
------------

Aeth ymlaen i astudio cerddoriaeth ac roedd yn rhan fawr o fywyd cerddorol y dref a'r ardal lleol. Cyfansoddodd y diwn 'Alexander' pan oedd yn 18 oed ac ym 1853 roedd y diwn ym mysg cant o donau yn Perorydd y Cysegr. Dan olygiaeth yr organydd o Aberystwyth, J. Wilks, cyhoeddodd Serff Cymru oedd yn cynnwys anthemau a chorganau.

Blynyddoedd olaf
----------------

Am flynyddoedd, bu'n arwain y canu yng nghapel Bedyddwyr Penpound wedi iddo symud i Aberdar ym 1855. Ym 1873, dychwelodd i Aberystwyth a bu farw yno ar 18 Tachwedd 1879. Yng nghladdfa Aberystwyth mae ei fedd.

Ffynonellau
-----------

* M. O. Jones, Bywgraffiaeth Cerddorion Cymreig (1890);
* Y Cerddor, Mehefin 1893 a Mehefin 1918;
* Cymru (O.M.E.), 1899.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "ROBERTS, JOHN (1806 - 1879), cerddor | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2019-01-16.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |