recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Un o ddau gwmwd cantref Meirionnydd oedd **Ystumanner**.

Gorweddai ar lan Bae Ceredigion yn hanner deheuol y cantref gyda chwmwd Tal-y-bont i'r gogledd. Dynodai afon Dysynni a ffrwd lai afon Cader, yn Nyffryn Dysynni, ac ysgwydd deheuol Cadair Idris y ffin rhwng y ddau gwmwd. I'r dwyrain ffiniai â chwmwd Mawddwy (o 1284 ymlaen) a chantref Cyfeiliog. Dros aber Dyfi i'r de roedd Genau'r Glyn, Ceredigion.

Mam-eglwys y cwmwd oedd Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, sy'n dyddio i'r 6g. Ceir yr arysgrif Gymraeg gynharaf ar faen yn yr eglwys. Ceid eglwysi pwysig eraill oedd yn gapeli eglwys perthynol i Egwlys cadfan sef yn Llanfihangel y Pennant, Llanfair Bryn Muallt, a Phennal.

Canolwyd y cwmwd ar y Domen Las ym Mhennal er credir efallai bod y ganolfan weinyddol wreiddiol o fewn muriau'r hen gaer Rhufeinig, Maglona neu Gefn Caer heddiw sydd gerllaw. Y Domen Las oedd llys y cwmwd am rai canrifoedd ac mae'n debyg mai yma y daeth tywysog Powys, Gruffudd ap gwenwyn i dalu gwrogaeth i Lywelyn ap Gruffydd yn 1263, er yr ymrafael fu am diroedd Llanwrin rhyngddynt. Yn ôl Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru - 'Castell canoloesol wedi'i gynrychioli gan domen neu fwnt yw'r omen Las, a fyddai'n wreiddiol wedi'i choroni a thwr ffram pren mawreddog.... fwy na hebyg roedd yn gysylltiedig a chwrt neu lys Tywysogion Gwynedd ym Mhennal.'

Roedd yna gastell bychan ger Tywyn, sef Castell Cynfael, a godwyd yn 1147 gan Cadwaladr ap Gruffudd ap Cynan ac a losgwyd yn yr un flwyddyn gan Hywel ab Owain Gwynedd a'i frawd Cynan ab Owain Gwynedd. Ond y prif amddiffynfa yn yr Oesoedd Canol oedd Castell y Bere, ger Llanfihangel y Pennant yn Nyffryn Dysynni (ymddengys fod y ffin rhwng dau gwmwd cantref Meirionnydd wedi newid rywfaint yn yr Oesoedd Canol i wneud plwyf Llanfihangel gyfan yn rhan o Ystumanner). Roedd y mwyafrif o'r trigolion yn byw mewn "trefi" canoloesol yn rhan isaf y cwmwd ar yr arfordir, e.e. Trefri ger Aberdyfi, neu yn y cymoedd, e.e. Corris.

Teithiodd Gerallt Gymro ar hyd arfordir y cwmwd yn 1188 (gweler *Hanes y Daith Trwy Gymru*). Cysylltir plwyf Pennal â Lleucu Llwyd, cariad y bardd Llywelyn Goch ap Meurig Hen yn y 14g. Yna yn 1406 cynhaliodd Owain Glyndwr ei senedd olaf yma, lle lluniodd ei lythyr i frenin Siarl II o Ffrainc, yn y ddogfen bwysig lle mae'n amlinellu ei weledigaeth 'Polisi Pennal' yn 'Llythyr Pennal' sydd o hyd yn Archives Nationale ym Mharis.

Yn 1284, gyda Statud Rhuddlan, daeth y cwmwd yn rhan o Sir Feirionnydd. Erbyn heddiw mae'n rhan o dde Gwynedd.

Ceir cyfeiriadau hefyd at Ystumanner uwch Buga ac Is Buga ynghyd â Phennal Uwch Buga ac Is Buga er na ellid bod yn siwr pryd oedd y rhaniadau hynny. Efallai mai dros dro ydoedd pan gymerodd Llywelyn ap Gruffydd blwyf Llanwrin oherwydd diffyg teyrngarwch Gruffydd ap Gwenwynwyn o Bowys.

Plwyfi
------

* Llanfair Tal-y-llyn
* Llanfihangel y Pennant (rhan o gwmwd Tal-y-bont yn gynharach)
* Pennal (neu Uwch Biga)
* Tywyn (neu Is Buga)

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau
-----------

* Melville Richards, "Rhaniadau'r Canol Oesoedd", yn *Atlas Meirionnydd* (2il arg. Y Bala, 1975)
J. M. W. Turner, *Abaty Tyndyrn* (1794)
Mae'r **Pictiwrésg** yn ddelfryd esthetig a gyflwynwyd i ddadl ddiwylliannol yn Lloegr yn 1782 gan William Gilpin mewn cyfrol o'r enw *Observations on the River Wye, and Several Parts of South Wales, etc. Relative Chiefly to Picturesque Beauty; made in the Summer of the Year 1770*. Roedd y Pictiwrésg, ynghyd â llinynnau esthetig a diwylliannol Gothig a Cheltiaeth, yn rhan o'r synhwyrau Rhamantaidd a ddaeth i'r amlwg yn y 18fed ganrif. Tua chanol y 18fed ganrif dechreuodd y syniad o deithiau pleser am olygfeydd pur gael eu cynnal ymhlith y dosbarth hamddenol Seisnig. Roedd gwaith William Gilpin yn her uniongyrchol i ideoleg y Daith Fawr sefydledig, gan drawsnewid gwerthoedd clasurol y cyfandir i werthoedd yn seiledig fwy ar hap a damwain afreolaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  William Gilpin (1792). *Three Essays: On Picturesque Beauty; On Picturesque Travel; and on Sketching Landscape: to which is Added a Poem, On Landscape Painting* (yn Saesneg).
2. ↑  James Buzard: (2001). *The Grand Tour and after (1660-1840)*. *The Cambridge Companion to Travel Writing*. t. 176.CS1 maint: extra punctuation (link)
Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Hemisffer y De yw **Yswydden** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Oleaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Ligustrum vulgare* a'r enw Saesneg yw *Wild privet*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Pryfet, Gwewydd, Gwyraws Yswydden, Gwyriaws Rhyswydd, Gwyrios, Gwyros, Priallen, Priellyn, Rhyswydden, Yswydden, Yswydden Gyffredin.

Fe'i ceir yn rhannau deheuol Hamisffer y De: o'r Isartig i rannau deheuol Affrica, De America ac Awstralia. Mae'n perthyn yn agos i'r olewyddan, yr onnen, jasmin, a'r leilac. Mae'r dail wedi'u gosod bob yn ail.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Anthony Huxley, Mark Griffiths, and Margot Levy (1992). *The New Royal Horticultural Society Dictionary of Gardening*. The Macmillan Press,Limited: London. The Stockton Press: New York. ISBN 978-0-333-47494-5 (set).

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Yswydden***
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **seffyr melyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **seffyrau melyn(-ion)**; yr enw Saesneg yw *Frosted Yellow*, a'r enw gwyddonol yw *Isturgia limbaria*. Mae i'w ganfod yn y rhan fwyaf o Ewrop.

28 mm ydy lled adenydd agored yr oedolyn ac fe'i welir ar ei adain rhwng Ebrill a chanol Awst, mewn un genhedlaeth yn unig.

Prif fwyd y lindys ydy *Cytisus scoparius*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r seffyr melyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Ysgwd-ffordd** yn gopa mynydd a geir rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; cyfeiriad grid SO083735. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 326m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 440 metr (1444 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Hanesydd Cymreig oedd yr Athro **Arthur Herbert Dodd** (1891 - 21 Mai 1975), a arbenigai yng nghyfnod y Tuduriaid a'r Stiwardiaid yng Nghymru ac yn hanes y Chwyldro Diwydiannol.

Bywgraffiadau
-------------

Ganed Dodd yn Wrecsam, lle roedd ei dad Charles yn brifathro. Roedd tueddiadau academaidd yn y teulu; daeth un o'i dri brawd, C. H. Dodd, i amlygrwydd fel ysgolhaig yn arbenigo ar y Testament Newydd. Aeth i Ysgol Ramadeg Wrecsam ac yna i Goleg Newydd, Rhydychen ym 1911. Wedi graddio mewn hanes, ymunodd â chorfflu meddygol y fyddin (RAMC) ym 1914.

Penodwyd ef yn ddarlithydd yng Ngholeg Prifysgol Bangor ym 1919, ac ym 1930 dilynodd Syr John Edward Lloyd fel Athro Hanes yno. Bu hefyd yn dysgu yn yr Adran Efrydiau Allanol a Chymdeithas Addysg y Gweithwyr. Ymddeolodd ym 1958, ond bu'n gweithio wedyn fel curadur Amgueddfa Bangor ac yn dysgu yng Ngholeg y Normal, Bangor.

Llyfrau
-------

* *The Industrial Revolution in North Wales* (1933)
* *Studies in Stuart Wales* (1952)
* *Life in Elizabethan England* (1961)
* *A History of Caernarvonshire* (1968)
* *Life in Wales* (1972)
* *A Short History of Wales* (1977) (cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 72906903
* LCCN: n87151264
* ISNI: 0000 0000 8264 3739
* SUDOC: 083678166
* NKC: pna2007384085

 |
Mae **Sefydliad Cymunedol Cymru** (Saesneg: *Community Foundation Wales*) yn dyfarnu grantiau gwerth dros £2.6 miliwn y flwyddyn i elusennau a grwpiau cymunedol ar draws Cymru.

Strwythur
---------

Crëwyd y Sefydliad yn 1999 ac mae ganddi dros 30,000 o grwpiau cymunedol ac elusennau yng Nghymru sy’n gweithio i wella a datblygu eu cymunedau gan ddefnyddio eu menter eu hunain i ddiwallu anghenion lleol. Mae'n gweithio gyda chefnogwyr a phartneriaid hael i ddod o hyd i brosiectau lleol sy’n helpu i atgyfnerthu cymunedau ar hyd a lled Cymru drwy eu hariannu. 

### Grantiau

Mae grantiau gan y Sefydliad yn cael eu cyflwyno ar gyfer mentrau lleol, gwirfoddol. Gwneir y gwaith gwirfoddol lleol fel arfer o fewn cyllideb gyfyngedig neu yn wirfoddol, felly mae'r Sefydliad yn canolbwyntio ar ddod o hyd i brosiectau a sefydliadau, deall beth y maent yn ceisio ei gyflawni a chefnogi eu gwaith.

### Cronfa Gwytnwch Coronafirws

Cododd fersiwn newydd y gân *Dwylo Dros y Môr*, a recordiwyd yn 2020, bres ar gyfer Sefydliad Cymunedol Cymru, ac yn benodol ar gyfer eu Cronfa Gwytnwch Coronafirws. Perfformiwyd y gân gyntaf ym 1985 er mwyn codi arian i ddioddefwyr newyn Ethiopia. Ymhlith y cantorion yn 2020 roedd amrywiaeth o artistiaid Cymraeg cyfoes gan gynnwys Rhys Gwynfor, Elin Fflur, Alys Williams, Ifan Pritchard (Gwilym), Heledd Watkins (HMS Morris), Sorela, Adwaith, Casi Wyn, Glain Rhys, Gwilym Bowen Rhys, Kizzy Crawford, a Ffion Emyr.

### Pencadlys

Mae pencadlys y Sefydliad yn St. Andrews House, 24 St. Andrews Crescent, canol Caerdydd.

Dolenni
-------

* Gwefan swyddogol Sefydliad Cymunedol Cymru
* Sefydliad Cymunedol Cymru ar Facebook
* @foundationwales ar Twitter

Cyferiadau
----------

1. ↑  "Dwylo Dros y Môr 2020". *Community Foundation Wales*. Cyrchwyd 2021-10-05.
2. ↑
3. ↑
Clawr y sengl *Word is Out*
Cân bop yw "Word Is Out", a ysgrifennwyd gan y ddeuawd Seisnig Stock and Waterman ar gyfer pedwerydd albwm Kylie Minogue *Let's Get to It* (1991). Cafodd ei gynhyrchu gan Stock and Waterman, a derbyniodd ymateb cymysg wrth y beirniaid. Yn wreiddiol, rhyddhawyd y gân fel sengl yn Haf 1991 a chyrhaeddodd yr ugain uchaf yn y DU gan orffen rhes Mingoue o ganeuon a aeth yn syth i mewn i'r deg uchaf. Roedd y gân yn llwyddiant yn Awstralia, gyda'r fersiwn mwy hamddenol y Summer Breeze Mix yn cyrraedd rhif deg yn y siart.

Cafodd y fideo a oedd yn cyd-fynd â'r gân ei chyfarwyddo gan James LeBon ac fe'i ffilmiwyd yn marchnad enwog Llundain yn Camden Town. Ymddangosodd y gyflwynwraig teledu Prydeinig, Davina McCall yn y fideo hefyd fel un o'r dawnswyr. Roedd y fideo yn ddadleuol yn sgîl dillad rhywiol Minogue a ddarluniai Kylie a'i dawnswyr fel puteiniaid. Rhoddodd hyn sioc i nifer o rieni a beirniaid cerddorol wrth i Kylie ddatblygu delwedd a gwisg a oedd yn fwy addas i oedolion na'i phedwar fideo blaenorol.

Fformat a rhestr o'r caneuon
----------------------------

**Sengl CD**

1. "Word Is Out" (3:41)
2. "Word Is Out" (Fersiwn 12") (5:53)
3. "Say the Word - I'll Be There" (4:00)

**Sengl CD Awstraliaidd**

1. "Word Is Out" (Summer Breeze 7" mix) (3:41)
2. "Say the Word - I'll Be There" (4:00)
3. "Word Is Out" (Summer Breeze 12" mix) (7:41)

**Sengl Caset y DU**

1. "Word Is Out" (3:41)
2. "Say the Word - I'll Be There" (4:00)
3. "Word Is out (New Jack Jazz)" (3:41)

**Sengl Caset Awstraliaidd**

1. "Word Is Out" (Summer Breeze 7" mix) (3:41)
2. "Say the Word - I'll Be There" (4:00)
3. "Word Is Out" (Summer Breeze 12" mix) (7:41)

**Sengl Finyl 7" y DU**

1. "Word Is Out" (3:41)
2. "Say the Word - I'll Be There" (4:00)

**Sengl Finyl 12"** 

1. "Word Is Out" (Summer Breeze 12" mix) (7:41)
2. "Say the Word - I'll Be There" (4:00)
3. "Word Is Out" (Offerynnol) (3:31)

**Sengl Finyl 12" y DU**

1. "Word Is Out" (Summer Breeze 12" mix) (7:41)

**Sengl Finyl 12" Awstralaidd**

1. "Word Is Out" (Summer Breeze 12" mix) (7:41)
2. "Word Is Out" (Offerynnol) (3:31)
3. "Word Is Out" (Fersiwn 12") (5:53)
4. "Say the Word - I'll Be There" (4:00)
|  |
| --- |
| Erthyglau'n ymwneud â |
| Marwolaeth |
|  |
| Angeueg |
| Meddygaeth |
| Afiechyd anwelladwy · Awtopsi · Ewthanasia |
| Achosion a mathau |
| Cyfradd marw · Hil-laddiad · Hunanladdiad · Llofruddiaeth |
| Wedi marwolaeth |
| Amlosgiad · Angladd · Claddedigaeth · Cynhebrwng · Gwylnos |
| Y gyfraith |
| Corffgarwch · Crwner · Dienyddio · Etifeddiaeth · Ewyllys · Trengholiad |
| Crefydd ac athroniaeth |
| Aberth dynol · Anfarwoldeb · Atgyfodiad · Bywyd ar ôl marwolaeth · Merthyr · Ysbryd |
| Diwylliant a chymdeithas |
| Gweddw · *Memento mori* · Ysgrif goffa |
| Categori |
| * v
* t
* e
 |

Diffinnir **ysbryd** fel ysbryd neu enaid person sydd wedi marw, er pan ddefnyddir y term yn gyffredinol cyfeiria at ddrychiolaeth person o'r math. Yn aml, fe'u disgrifir fel creaduriaid tryloyw a dywedir iddynt reibio lleoliadau penodol neu bobl yr oeddent yn gysylltiedig â hwy pan oeddent yn fyw neu pan fuont farw.

Ceir adroddiadau o fyddinoedd o ysbrydion, ysbrydion-anifeiliaid, trenau ysbrydion a llongau ysbrydion hefyd.

Ymddengys ysbrydion neu endidau paranormal tebyg mewn ffilmiau, theatrau, llenyddiaeth, chwedlau, mytholeg ac mewn rhai crefyddau.

"Hamlet ac ysbryd ei dad" gan Henry Fuseli (llun 1780au). Gwisga'r ysbryd arfwisg nodweddiadol o'r 17g, gan gynnwys helmed math morion a tasedau. Roedd darlunio ysbrydion yn gwisgo arfwisg, er mwyn awgrymu naws hynafol, yn gyffredin yn theatr Elizabetheanaidd.

Gweler hefyd
------------

* Poltergeist

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriadur Merriam-Webster. Adalwyd 31-08-2009
2. ↑  Rhestr o eiriau cyffredin a ddefnyddir ym mharaseicoleg Archifwyd 2011-01-11 yn y Peiriant Wayback. Parapsychological Association. Adalwyd 31-08-2009
3. ↑  Hole, td. 150-163
4. ↑  Daniel Cohen (1994) Encyclopedia of Ghosts. London, Michael O' Mara Books: 8

Chwiliwch am ***ysbryd***  
yn Wiciadur.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **seffyr rhesen winau**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **seffyrau rhesen winau**; yr enw Saesneg yw *Tawny-barred Angle*, a'r enw gwyddonol yw *Macaria liturata*.

Darlun allan o lyfr John Curtis: *British Entomology Volume 6*
22–27 mm ydy lled adenydd yr oedolyn ac mae'n hedfan rhwng Mai a Medi.

Ymhlith prif fwydydd y lindys ydy Pinwydd yr Alban a danadl poethion.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r seffyr rhesen winau yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Map (Saesneg) yn dangos prif grefyddau ac enwadau'r byd 
Is-grwp o system gred grefyddol, gwleidyddol, neu athronyddol yw **sect**, bob amser wedi hollti o grwp mwy. Er i'r term gael ei ddefnyddio yn wreiddiol i gyfeirio at grwpiau crefyddol, mae bellach yn cyfeirio at unrhyw gorff sy'n torri i ffwrdd o gorff mwy er mwyn dilyn set gwahanol o reolau ac egwyddorion.

Mewn cyd-destun Indiaidd, mae sect yn cyfeirio at draddodiad cyfundrefnol.

Mae'r gair *sect* yn tarddu o'r enw Lladin *secta* (ffurf ar y ferf *sequi*, i ddilyn), sy'n golygu "ffordd, heol", ac yn ffigurol ffordd, modd neu ddull penodol. Felly, yn drawsenwol, disgyblaeth neu ysgol o feddwl sydd wedi'i diffinio gan set o ddulliau neu athrawiaethau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  
Harper, Douglas. "sect". *Online Etymology Dictionary*. etymonline.com. Cyrchwyd 2010-03-14. c.1300, "distinctive system of beliefs or observances; party or school within a religion," from Old French secte, from Late Latin secta "religious group, sect," from Latin secta "manner, mode, following, school of thought," literally "a way, road," from fem. of sectus, variant past participle of sequi "follow," from PIE \*sekw- "to follow" (see sequel).
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Ysbigfrwynen fain** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Eleocharis acicularis* a'r enw Saesneg yw *Needle spike-rush*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Sbigfrwynen Leiaf, Clwpfrwynen Leiaf.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Ysbigfrwynen fain***
Cloc celf yw **Cloc Gŵyl Casnewydd**, a elwir hefyd gan y llysenw "*In the Nick of Time*". Fe'i elwir gan ei grëwr Andy Plant yn "hanner ffordd rhwng cloc gog a pheiriant espresso – yr unig cloc *white-knuckle* yn y byd".

Codwyd y cloc ym 1991 ar gost o £100,000 i gynrychioli Casnewydd yng Ngŵyl Gerddi Glyn Ebwy ym 1992. Wedi'r ŵyl, safodd y cloc yn Sgwâr John Frost, canol dinas Casnewydd, (Tachwedd 1992) hyd iddo gael ei ddatgymalu yn 2007. Mae ar hyd o bryd mewn stordy gan y cyngor, ac nid yw wedi'i ail-godi eto oherwydd y cost uchel o'i gynnal.

Cafodd ei ddylunio gan Andy Plant ac Ali Wood, wedi iddynt gael eu hysbrydoli gan Gloc Seryddol Prag a phensaernïaeth Fictoraidd Casnewydd. Porth gorfoledd ag uchder o 30 troedfedd yw strwythur yr adeiladwaith, a wneir o ddur gwrthstaen. Pob awr, roedd strwythur y cloc yn "cwympo", gan ddangos sgerbydau, diafol, cog, ac angylion y tu mewn i'r cloc.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Deans, David. "Newport Festival Clock to return",  *South Wales Argus*, 13 Mawrth 2013.
2. 1 2  (Saesneg) The Newport Clock. andyplant.co.uk. Adalwyd ar 19 Mawrth 2013.
3. 1 2 3   Cyfnod newydd i gloc celf Casnewydd. BBC (23 Mawrth 2013). Adalwyd ar 24 Mawrth 2013.
4. 1 2 3  (Saesneg) In the Nick of Time. Public Monuments and Sculpture Association. Adalwyd ar 19 Mawrth 2013.

Dolenni allanol
---------------

* Ffotograff o'r cloc ar gau
* Ffotograff o'r cloc ar agor
* Fideo o'r cloc yn agor
* Fideo o'r cloc yn cael ei ddatgymalu (2007)
Mae **Ysbryd Perthynol** (en: *Kindred Spirits*) yn gerflun dur awyr agored mawr ym Mharc Bailic yn Midleton, Iwerddon, sy'n cofio haelioni Cenedl Choctaw, cenedl gynhenid Americanaidd, i bobl Iwerddon ar adeg *An Gorta Mór* .

Cefndir
-------

### Y Choctaw

Mae'r Choctaw yn bobl frodorol Americanaidd, yn wreiddiol o dde ddwyrain Unol Daleithiau America; Mississippi, Florida, Alabama, a Louisiana bellach. Ym 1831 gorfodwyd y Choctaw o'u tiroedd cynhenid i'r hyn a elwir bellach yn Oklahoma ar ymdaith a elwir yn *Llwybr Dagrau*. Gan newynu, rhewi a salwch ar y daith bu llawer ohonynt farw; o'r 21,000 Choctaw a ddechreuodd y daith, bu mwy na hanner farw o oerfel, diffyg maeth, a chlefyd.

### An Gorta Mór

Yng ngwanwyn 1845, dechreuodd y malltod tatws yn Iwerddon. Erbyn 1847, roedd llawer o drigolion Iwerddon wedi marw o lwgu. Dim ond tatws ganiataodd awdurdodau Prydain i'r Gwyddelod cadw at eu maeth eu hunain, allforiwyd holl gynnyrch arall y tir i Brydain a'i hymerodraeth. Pan fu'r cnwd tatws methu bu'r Gwyddelod marw. Collodd Iwerddon hanner ei boblogaeth trwy lwgu neu ymfudo.

(Prif erthygl Newyn Mawr Iwerddon)

### Haelioni'r Choctaw

Wedi eu cyffwrdd gan newyddion o newyn yn Iwerddon, casglodd grŵp o bobl Choctaw yn Oklahoma $170, (gwerth tua $4,300 / £3,000 yn 2016)  o'u hadnoddau prin a'i gyfrannu i elusen i gefnogi'r newynog. Efallai bod cydymdeimlad y brodorion Americanaidd yn deillio o gydnabod y tebygrwydd rhwng profiadau'r Gwyddelod a'r Choctaw. Yn sicr dyna farn y Choctaw gyfoes. Maent yn nodi bod y ddau grŵp yn ddioddefwyr o goncwest a arweiniodd at golli eiddo, mudo gorfodol, newyn torfol, alltud, ac atal diwylliannol (yn fwyaf nodedig lladd iaith brodorol).

Y Cerflyn
---------

Cafodd y cerflun ei greu gan Alex Pentek yn y Ffatri Cerflun Corc, a'i osod ym Mharc Bailic yn 2015.

Mae'r cerflun yn darlunio naw pluen eryr dur 20 troedfedd (6.1 m) o uchder wedi eu trefnu mewn cylch i gynrychioli powlen wag symbolaidd o'r newynog yn Iwerddon a'r plu eryr a ddefnyddir mewn defodau seremonïol Choctaw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  A famine-time kindness repaid in Cork to Native American Indians  adalwyd 23 Mawrth 2016
2. ↑  "Kindred Spirits" sculpture in Cork, Ireland to honor Choctaw who helped Irish settlers during famine adalwyd 23 Mawrth 2016
3. ↑  1847 – Choctaw Indians collect money to donate to starving Irish Hunger victims adalwyd 23 Mawrth 2016
4. ↑  Huge Sculpture Commemorating Choctaw Kindness Takes Shape in Ireland Archifwyd 2016-03-20 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 23 Mawrth 2016
Mae **Sgurr na Carnach** neu **Sgùrr na Càrnach** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Duich i Cannich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG977158. Fe'i leolwyd ar ochr ogleddol o Glen Shiel, 24 km i'r de-ddwyrain i Kyle of Lochalsh.

Caiff ei ystyried yn Munro a cheir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr o Gopaon Cymru

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Ysbigfrwynen ysbigfrwyn** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Eleocharis palustris* a'r enw Saesneg yw *Common spike-rush*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Sbigfrwynen y Gors, Clwpfrwynen y Gors.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Ysbigfrwynen ysbigfrwyn***
Arfbais unedig Ybytai'r Frawdlys
**Ysbytai'r Frawdlys** (*Saesneg Inns of Court*) yn Llundain yw'r cymdeithasau proffesiynol ar gyfer bargyfreithwyr yng Nghymru a Lloegr. Mae'n rhaid i bob bargyfreithwyr perthyn i un o'r Ysbytai. Maent yn gyfrifol am oruchwylio a disgyblu eu haelodau. Mae'r Ysbytai hefyd yn darparu llyfrgelloedd, cyfleusterau bwyta a llety i aelodau'r proffesiwn, mae eglwys neu gapel ynghlwm wrth yr ysbytai. Mae bob ysbyty yn ganolfan hunangynhaliol lle mae bargyfreithwyr yn draddodiadol yn hyfforddi ac yn ymarfer, er bod twf yn y proffesiwn, ynghyd ag awydd i ymarfer o lety mwy modern wedi achosi i lawer o siambrau bargyfreithwyr symud y tu allan i ganolfannau traddodiadol yr ysbytai ers diwedd yr 20g.[1]

Dros y canrifoedd bu nifer fawr o adeiladau mawr a chyffiniau lle fu bargyfreithwyr yn ymgasglu i ymarfer eu proffesiwn ac i gynnig hyfforddiant. Bellach mae nifer yr Ysbytai wedi eu cyfyngu i'r pedwar presennol:

* Anrhydeddus Gymdeithas Lincoln's Inn
* Anrhydeddus Gymdeithas Y Deml Fewnol
* Anrhydeddus Gymdeithas Y Deml Ganol
* Anrhydeddus Gymdeithas Gray's Inn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  The Bar Council *Inns of Court*  adalwyd 3 Rhagfyr 2015
Mae **Shilpa Shetty** (Tulu: ಶಿಲ್ಪ ಶೆಟ್ಟಿ; ganed 8 Mehefin 1975) yn actores a model o'r India. Ers ymddangos yn ei ffilm gyntaf Baazigar (1993), mae hi wedi bod mewn bron i 40 o ffilmiau 40 Hindi, Tamil, Telugu a Kannada, gyda'i phrif rôl gyntaf yn y ffilm Aag (1994). Er i'w gyrfa ddirywio'n sylweddol dros y blynyddoedd, mae Shetty wedi ail-greu ei delwedd yn rheolaidd. Gwerthfawrogwyd ei pherfformiadau yn Dhadkan (2000) a Rishtey (2002), tra bod ei phortread o berson yn dioddef o AIDS yn Phir Milenge (2004) wedi ennill nifer o wobrau iddi. MAe ei chwaer ieuengaf, Shamita Shetty hefyd yn actores mewn ffilmiau Bollywood.

Mae Shetty wedi cael ei chysylltu droeon â phynciau dadleuol, gan gynnwys amheuon fod ganddi gysylltiadau â'r Maffia. Ar ôl iddi gyrmyd rhan yn y rhaglen deledu Brydeinig, "Celebrity Big Brother" yn 2007, fe'i coronwyd fel enillydd y gyfres pan dderbyniodd 63% o'r bleidlais gyhoeddus. Tra ar y rhaglen hon, cafwyd anghydfod hiliol rhyngwladol rhyngddi hi a'i chyd-gystadleuwyr Jade Goody, Jo O'Meara a Danielle Lloyd. Arweiniodd hyn at Shetty'n ail-sefydlu ei hun ym myd ffilmiau ac ymddangosodd mewn dwy ffilm, Life in a... Metro a Apne, gyda'i pherfformiadau'n derbyn adolygiadau cadarnhaol iawn wrth y beirniaid.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Shilpa Shetty wins Celebrity Big Brother 2007 Archifwyd 2009-03-22 yn y Peiriant Wayback. Adalwyd 24-03-2009
2. ↑  The most powerful actresses of 2007 Adalwyd 24-03-2009

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 47941942
* ISNI: 0000 0001 1443 3876
* GND: 133093247
* BNF: cb162638622 (data)

 |
Ffilm gomedi am dylwyth teg gan y cyfarwyddwr Marek Najbrt yw ***Čertí Brko*** a gyhoeddwyd yn 2018. Fe'i cynhyrchwyd gan Ondřej Beránek, Martin Hůlovec a Patrik Pašš yn y Weriniaeth Tsiec a Slofacia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tsieceg a hynny gan Robert Geisler. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jan Budař, Lukáš Latinák, Ondřej Vetchý, Jana Plodková, Václav Kopta, Jan Cina, Josef Polášek, Marek Daniel, Marián Geišberg, Tomáš Jeřábek, Michal Dalecký, Judit Bárdos, Jiří Maryško, Petr Vančura, Jakub Žáček, Robert Mikluš, Roman Mrázik a Daniel Fischer. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2018. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Guilty* sef ffilm drosedd gan Gustav Möller. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,350 o ffilmiau Tsieceg wedi gweld golau dydd. 
Martin Žiaran oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Marek Najbrt ar 27 Tachwedd 1969 yn Prag. Derbyniodd ei addysg yn Academi'r Celfyddydau Mynegiannol.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Marek Najbrt nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* NKC: unn20181017705

 |
Y Porthdy ger mynedfa'r plasdy.
Plasdy Cymreig ger Corwen, Sir Ddinbych yw'r **Rug** (ceir y ffurfiau *Rhug* a *Rûg* weithiau hefyd, yn enwedig mewn ffynonellau Saesneg). Roedd yn ganolfan diwylliant Cymraeg yn yr ardal am ganrifoedd. Mae'n adnabyddus heddiw oherwydd Capel y Rug gyda'i murlun trawiadol a'r gerddi hardd o'i gwmpas.

Gorwedda'r Rug tua milltir i'r gogledd-orllewin o Gorwen. Ceir plasdy - mwy diweddar na'r un gwreiddiol - a pharcdir helaeth sy'n cynnwys mwnt hynafol ar lan llyn bychan. Mae'r capel preifat enwog yn sefyll ar bwys yr A494 wedi ei amgylchynnu gan lwyni rhododendron.

Roedd perchnogion gwreiddiol y Rug yn ddisgynyddion i Tudur ap Gruffudd Fychan, Arglwydd Gwyddelwern ac un o frodyr y Tywysog Owain Glyndŵr. Priododd Ieuan ap Hywel ap Rhys o'r Rug Wenhwyfar, gor-wyres Tudur ap Gruffudd. Trwy briodas Marged Wen, aeres Ieuan, a Pyrs Salsbri roedd perthynas agos â Salbriaid Bachymbyd a Lleweni hefyd. Daeth y Rug i feddiant Wynniaid Wynnstay yn nes ymlaen.

Roedd teulu'r Rug yn noddi'r beirdd Cymraeg o'r 15g hyd ganol yr 17g pan basiodd y Rug o'i ddwylo. Un o'r beirdd a gai nawdd yn y Rug yn ail hanner yr 16g oedd y clerwr Robin Clidro, o Ddyffryn Clwyd. Canai i Salbriaid Bachymbyd hefyd. Canai rai o feirdd mawr eraill y cyfnod yno hefyd, fel Tudur Aled a Siôn Tudur. Canodd Tudur Aled gywydd marwnad i Hywel ap Rhys ap Dafydd ap Hywel o'r Rug sy'n agor gyda phennill sy'n cynnwys y llinell adnabyddus "Hoedl a thir, hudoliaeth yw":

Duw gwyn! er digio ennyd,
Ai difa'r iaith yw dy fryd?
Hynt oedd oer, hwnt, a dderyw,—
Hoedl a thir, hudoliaeth yw!

Capel y Rug
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Adeiladwyd Capel y Rug yn 1637 gan y Cyrnol William Salisbury o'r Rug fel capel anwes i'r teulu. Adeilad plaen ydyw o'r tu allan, ond y tu mewn ceir to paentiedig hardd a murlun o sgerbwd sy'n cynrychioli Angau yn y dull canoloesol. Ceir cerfiadau ar lawer o'r meinciau, yr oriel a'r ysgrîn Grog.

Yn ymyl y capel ceir croes ganoloesol a symudwyd yno gan un o'r teulu o'i safle gwreiddiol ger Dinbych.

Ymhlith edmygwyr y capel gellid nodi'r pensaer enwog Syr Edwin Lutyens.

Heddiw mae Capel y Rug a'r gerddi yng ngofal Cadw ac yn atyniad twristaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Enid Rowlands (gol.), *Gwaith Siôn Tudur*, 2 gyfrol (Caerdydd, 1980), cyfrol 2, tud. 61.
2. ↑  *Gwaith Siôn Tudur*, cyfrol 2, tud. 512.
3. ↑  T. Gwynn Jones (gol.), *Gwaith Tudur Aled*, 2 gyfrol (Caerdydd, 1926), cyfrol 2, cerdd LXXXIV.
4. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-04-10. Cyrchwyd 2009-03-06.

Dolenni allanol
---------------

* Capel y Rug Archifwyd 2011-04-10 yn y Peiriant Wayback. ar wefan corwen.org
Morlywiwr, fforiwr, a chartograffwr Eidalaidd oedd **Sebastiano Caboto** (Saesneg: Sebastian Cabot, Sbaeneg: Sebastián Caboto neu Gaboto; tua 1476 – 1557) a oedd yn gwasanaethu teyrnoedd Lloegr a Sbaen yn ystod Oes y Darganfod.

Mab y fforiwr Giovanni Caboto (John Cabot) oedd Sebastiano, ond mae union fanylion ei fywyd cynnar yn anhysbys. Credir iddo gael ei eni naill ai ym Mryste neu yn Fenis. Mae'n bosib iddo gyd-fynd â'i dad ar y fordaith gyntaf o Loegr i Ogledd America ym 1497.

Ym 1512, yn swydd cartograffwr i'r Brenin Harri VIII, aeth Caboto gyda'r fyddin Seisnig i frwydro ar ochr Ferdinand II, brenin Aragon, yn erbyn y Ffrancod. Fe'i comisiynwyd yn gapten gan lynges Sbaen am iddo wybod am arfordir gogledd-ddwyrain Gogledd America. Cafodd mordaith dan ei awdurdod ym 1516 ei diddymu yn sgil marwolaeth y Brenin Ferdinand. Gwasanaethodd hefyd i Siarl V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, ac ym 1518 fe'i penodwyd yn aelod o Gyngor yr India Newydd ac yn brif beilot a goruchwyliwr swyddogol peilotiaid yn llynges Sbaen.

Ym 1525 arweiniodd Caboto fordaith o dair llong Sbaenaidd i hybu masnach â'r Dwyrain Pell. Penderfynodd droi cyfeiriad ei longau i Dde America wedi iddo glywed am gyfoeth oedd i'w gael yn ardal Río de la Plata. Wedi iddo ddychwelyd i Sbaen ar ôl tair blynedd o fforio, cafodd Caboto ei feio am fethiant yr ymdrech a'i alltudio i Affrica. Derbyniodd bardwn dwy flynedd yn hwyrach, a'i adfer i swydd y prif beilot.

Ym 1544 lluniodd Caboto fap o'r byd. Derbyniodd safle yn y llynges Seisnig ym 1548 a hefyd pensiwn oddi ar y Brenin Edward VI. Gwasanaethodd yn llywodraethwr Cwmni'r Anturiaethwyr Masnachol ers ei sefydlu ym 1551, a threfnodd fordaith i chwilio am Dramwyfa'r Gogledd Ddwyrain. Bu farw yn Llundain, o bosib wedi cyrraedd pedwar ugain oed.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Sebastian Cabot. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 24 Rhagfyr 2020.
Presenoldeb bychan ond pwysig sydd gan yr iaith Sgoteg yng Ngweriniaeth Iwerddon. Fe'i siaredir yn bennaf yn ardal y Laggan ger tref Raphoe, yn nwyrain Swydd Donegal yn nhalaith Ulster.[1] Er bod y mwyafrif helaeth o siaradwyr Sgoteg ynys Iwerddon yn byw dros y ffin wleidyddol yng Ngogledd Iwerddon, sydd yn rhan o'r Deyrnas Unedig, mae Donegal yn un o gadarnleoedd cryfaf yr iaith.[2]

Yn 1999, amcangyfrifiwyd bod 10,000 o drigolion Swydd Donegal yn medru'r iaith.[3] Un o dafodieithoedd Sgoteg Ulster a siaredir ganddynt, ac maent yn ei alw'n *Scots* neu *Braid Scots*[4] tra bo siaradwyr tafodieithoedd eraill yng Ulster fel arfer yn galw eu hiaith eu hunain yn *Ullans* neu *Ulstèr-Scotch*. Gellir ystyried ardal y Laggan yn Donegal a gogledd-orllewin Swydd Tyrone yn un ardal ieithyddol, ac yn un o'r pedair ardal ar wahân o dafodieithoedd Sgoteg Ulster ar ynys Iwerddon, ynghyd â gogledd Swydd Down, dwyrain a chanolbarth Swydd Antrim, a gogledd Antrim a gogledd-ddwyrain Swydd Derry.[5]

Cefnogir yr iaith yng Ngweriniaeth Iwerddon gan yr Asiantaeth Sgoteg Ulster, corff trawsffiniol sydd hefyd yn hyrwyddo'r Sgoteg yng Ngogledd Iwerddon.

Gweler hefyd
------------

* Yr iaith Sgoteg yn yr Alban
* Yr iaith Sgoteg yng Ngogledd Iwerddon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Liam Logan, "The Irish Ulster Scot", *Études Irlandaises* 38: 2 (2013), tt. 161–167. Adalwyd ar 28 Hydref 2018.
2. ↑  (Saesneg) Conal Gillespie, "Ulster-Scots: View from Donegal", *Ullans* 7 (gaeaf 1999). Adalwyd ar 28 Hydref 2018.
3. ↑  (Saesneg) "Ireland: Languages", Ethnologue. Adalwyd ar 28 Hydref 2018.
4. ↑  (Saesneg) "Ulster-Scots - the Language of the Laggan", Ask about Ireland. Adalwyd ar 28 Hydref 2018.
5. ↑  (Saesneg) Philip Robinson, "The Mapping of Ulster-Scots", Ulster-Scots Academy. Adalwyd ar 28 Hydref 2018.
Clawr Ōkami
Gêm fideo antur ar gyfer y PS2 a'r Wii yw **Ōkami** (大神 yn Siapaneg; golygir 'duw mawr' neu 'ysbryd mawr'; yn seinegol golygir 'blaidd' (狼)). Mae wedi ei gosod rhywbryd yn ystod hanes clasurol Siapan ac mae'r gêm yn cyfuno elfennau o chwedlau a llên gwerin Siapanëaidd er mwyn cyfleu stori am achub y wlad rhag dywyllwch. Y prif gymeriad yw Amaterasu; duwies yr Haul yng nghrefydd Shinto Siapan, sydd yn cymryd ffurf fleiddiast wen.

Y Gêm
-----

Yn Ōkami mae'r chwaraewr yn rheoli'r fleiddiast Amaterasu. Mae'r prif stori yn linellol ond gyda sawl cwest opsiynol trwyddi; er enghraifft cewch fwydo anifeiliaid gwylltion ac adfywio coed meirw gan ddefnyddio brws wybrennol. Mae gan y brws hwn sawl bwrpas yn y gêm: creu gwynt; galw'r haul i dywynnu; torri coed a chreigiau; rheoli dŵr, tân, mellt a rhew; arafu amser ayyb. Gellir caffael y technegau brws trwy gwblhau cytserau a ysbrydolwyd gan y Sidydd Tsieineaidd.

Cymeriadau
----------

* **Amaterasu** (天照) neu *Ammy* - Prif gymeriad Ōkami. Hi yw duwies yr haul wedi'i hymgnawdoli ar ffurf fleiddiast wen.
* **Shiranui** (白野威) - Ymgnawdoliad blaenorol Amaterasu, hefyd ar ffurf fleiddiast, can mlynedd cyn ddechrau stori'r gêm.
* **Waka** (ウシワカ) - Proffwyd sydd yn ymyrryd â chwestau Amaterasu.
* **Issun** (一寸) - Artist a chydymaith i Amaterasu sydd â diddordeb mewn casglu technegau'r brws wybrennol.
* **Orochi** (大蛇) - Sarff ag wyth pen sydd yn un o'r brif elynion yn Ōkami.

Dilyniant
---------

Cafodd ail gêm yng nghyfres Ōkami o'r enw Ōkamiden ei ddatblygu gan Mobile & Game Studio, Inc. a cyhoeddi gan Capcom i'r Nintendo DS yn Ewrop yn 2011.

Gweler hefyd
------------

* Gwobr Datblygwyr Gemau Fideo'r Flwyddyn

Cyfeiriadau
-----------
Ffilm ddrama sydd hefyd yn ffilm hanesyddol gan y cyfarwyddwr Petr Hvižď yw ***Řád*** a gyhoeddwyd yn 1994. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Řád*** ac fe’i cynhyrchwyd yn y Weriniaeth Tsiec. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tsieceg a hynny gan Petr Hvižď a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Jiří Svoboda. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Marek Vašut, Jan Tříska, Jana Preissová, Tomás Valík, Andrea Černá, Jiří Holý, Andrea Elsnerová, Jiří Zahajský, Oldřich Velen, Oto Ševčík, Saša Rašilov, Jana Altmannová, Zdeněk Vencl a Helena Gabrielová. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1994. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Forrest Gump* ffilm glasoed gan Robert Zemeckis. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,350 o ffilmiau Tsieceg wedi gweld golau dydd. 
Emil Sirotek oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Dalibor Lipský sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Petr Hvižď ar 8 Awst 1963 yn Brno a bu farw yn yr un ardal ar 3 Medi 2000.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Petr Hvižď nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Chwarel Penylan** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.52 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Uchelwr a bardd o blas Hendre Fechan (neu 'Hendrefechan') yn Ardudwy, Meirionnydd (de Gwynedd) oedd **Wiliam Phylip** (1579 - Chwefror 1669). Mae'n bosibl, yn ôl rhai ffynonellau, ei fod yn perthyn i deulu barddol enwog Phylipiaid Ardudwy, ond does dim sicrwydd am hynny a cheir peth amheuaeth am ddilysrwydd y traddodiad.

Bywgraffiad
-----------

Gŵr bonheddig oedd Wiliam Phylip, a'i rieni wedi symud o dref Corwen i Ardudwy cyn ei eni. Bu fyw yn Hendre Fechan bron ar hyd ei oes. Roedd yn Frenhinwr a wrthwynebodd y Seneddwyr yng nghyfnod Rhyfel Cartref Lloegr. Roedd yn ffyddlon i'r Eglwys sefydlog ac yn casau'r Piwritaniaid a'r Catholigion fel ei gilydd.

Fel bardd, canai ar y mesurau rhydd yn hytrach na'r mesurau caeth traddodiadol. Nid oedd yn fardd proffesiynol ond mae safon ei gerddi yn uchel a cheir tinc personol anghyffredin mewn rhai ohonynt. Un o'r hoff fesurau oedd y ddyri.

Canodd farwnad i'r brenin Siarl I o Loegr ar ei ddienyddiad ac enillodd hynny elynion iddo. Bu rhaid iddo ffoi o'i gartref yn Hendrefechan yn y Rhyfel Cartref a chysgodi ym mryniau Ardudwy. Canodd foliant y brenin Siarl II pan adferywd y frenhiniaeth yn 1660. Yn 1670 canod *Ffarwel i Hendre Fechan* ar ffurf englynion:

Yn lle fy Hendre hyndriol - a'r boen
Yma i'r byd daearol,
Mi gaf Hendref, wlad Nefol,
Gan Dduw nef, ac ni ddo i'n ôl.
Yn 92 oed, bu farw yn ŵr tlawd a'r Goron a etifeddodd ei eiddo - gan nad oedd ganddo etifedd. Cafodd ei gladdu ym mynwent eglwys Llanddwywe, Ardudwy, ar 11 Chwefror, 1669 : gwelir ei feddrod yno o hyd. Cedwir ar glawr cywydd marwnad iddo gan Phylip Siôn Phylip.

Llyfryddiaeth
-------------

Cyhoeddwyd rhai o gerddi Wiliam Phylip yn y cyfrolau *Carolau a Dyrïau Duwiol* a *Blodeu-gerdd Cymry* (1779).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  twitter.co; adalwyd 12 Chwefror 2015

Phylipiaid Ardudwy: erthygl yn y Bywgraffiadur Cymreig arlein (LlGC).

Gweler hefyd
------------

* Siôn Phylip
Mae **Chwarel Talar Wen** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 15 Mawrth 1993 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.05 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Aelodau sydd wedi llofnodi a chadarnhau mewn gwyrdd tywyll; y rhai sydd wedi llofnodi ond sydd heb gadarnhau mewn gwyrdd golau; y rhai sydd ddim wedi llofnodi na chadarnhau mewn gwyn; a'r rhai Cyngor Ewrop mewn llwyd
Cytundeb Ewropeaidd (CETS 148) a fabwysiadwyd ym 1992 o dan nawdd Cyngor Ewrop i ddiogelu a hyrwyddo ieithoedd lleiafrifol a rhanbarthol hanesyddol yn Ewrop yw'r **Siarter Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Rhanbarthol neu Ieithoedd Lleiafrifol** (Saesneg: *European Charter for Regional or Minority Languages* neu *ECRML*). Paratowyd y siarter gan ragflaenydd i'r Gyngres Awdurdodau Rhanbarthol a Lleol cyfredol, y Gyngres Sefydlog i Awdurdodau Rhanbarthol a Lleol Ewrop oherwydd yr oedd yn hanfodol cynnwys llywodraethau rhanbarthol a lleol yn y broses. Ysgrifennwyd y siarter go iawn gan y Cynulliad Seneddol yn seiliedig ar Argymhellion y Gyngres. Mae'n cymhwyso'n unig ar ieithoedd a ddefnyddir yn draddodiadol gan bobl wladol y Partïon Gwladol (yn allgau, felly, ieithoedd a ddefnyddir yn ddiweddar gan fewnfudwyr o wledydd eraill), sy'n wahanol iawn i iaith swyddogol neu fwyafrifol (yn allgau, felly, yr hyn mae'r blaid wladol yn dymuno ystyried yn dafodiaith leol o'r iaith swyddogol neu fwyafrifol yn unig) ac sydd gan naill ai sail diriogaethol (ac felly yn cael eu siarad yn draddodiadol gan bobl o ranbarthau neu ardaloedd y Wlad) neu statws lleiafrifol ieithyddol o fewn y Wlad i gyd (ac felly yn cynnwys ieithoedd megis Yideg a Romani, sy'n cael eu defnyddio dros ardal ddaearyddol eang).

Cyfeiriadau
-----------
Roedd **Syr Wiliam Lewis**, Prysaeddfed, Bodedern (tua 1526 - tua 1601) yn uchelwr Cymreig a gynrychiolodd etholaeth Sir Fôn yn Senedd Lloegr ym 1553 a 1555.

Roedd yn fab i Hugh Lewis, Prysaeddfed ac Agnes, merch Syr William Gruffydd, Penrhyn, Sir Gaernarfon. Bu farw Hugh Lewis tra oedd William yn blentyn a chafodd ei fagu gan Syr John Pulston, Caernarfon a'r Bers. Priododd Margaret ferch Syr John Pulston bu iddynt tri mab a saith merch. Wedi marwolaeth Margaret briododd Elen ferch Edward ap Hugh Gwyn Bodewryd. Etifeddodd Ystâd Prysaeddfed gan ei daid ym 1532.

Yn ogystal â gwasanaethu fel Aelod Seneddol Môn bu William hefyd yn Uchel Siryf y Sir ym 1548-9, 1557-8 a 1571-2. Fe'i urddwyd yn farchog tua 1554.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Williams, William Retlaw,  *The parliamentary history of the principality of Wales, from the earliesr times to the present day, 1541-1895*  adalwyd 26 Rhagfyr 2015
2. ↑  History of parliament on line *LEWIS, William (by 1526-1601 or later), of Presaddfed in Bodedern and Gaerwen, Anglesey*  adalwyd 26 Rhagfyr 2015
3. ↑  Nicholas, Thomas 1872 *Annals and antiquities of the counties and county families of Wales*  adalwyd 26 Rhagfyr 2015

| Senedd Lloegr |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Lewis ab Owain ap Meurig** | **Aelod Seneddol Ynys Môn**1553 | Olynydd:**Richard Bulkeley (bu farw 1573)** |
| Senedd Lloegr |
|
| Rhagflaenydd:**Richard Bulkeley** | **Aelod Seneddol Ynys Môn**1555 | Olynydd:**Rowland ap Meredydd** |
**Yr wyddor Ladin wreiddiol, tua'r 7g CC.**| A | B | C | D | E | F | Z |
| H | I | K | L | M | N | O |
| P | Q | R | S | T | V | X |

**Yr wyddor Ladin**, neu'r **Wyddor Rufeinig** yw'r wyddor fwyaf cyffredin yn y byd heddiw. Datblygodd o fersiwn orllewinol o'r wyddor Roeg, a elwid yr wyddor Gumeaidd, a datblygwyd hi i ffurfio'r wyddor Etrwscaidd. Mabwysiadodd y Rhufeiniaid 21 o'r 26 llythyren Etrwscaidd i ysgrifennu Lladin.

Yn ystod yr Oesoedd Canol, addaswyd hi i'w defnyddio ar gyfer y rhan fwyaf o ieithoedd gorllewin Ewrop, a rhai ieithoedd yn nwyrain Ewrop, er enghraifft rhai ieithoedd Slafig.

Y gwledydd sy'n denyddio'r wyddor Ladin. Gwyrdd tywyll: fel gwyddor swyddogol; gwyrdd golau: gwyddor swyddogol ar y cyd â gwyddorau eraill.
Mae rhai ieithoedd wedi newid o wyddorau eraill i'r wyddor Ladin. Newidiodd Romaneg o'r wyddor Gyrilig i'r wyddor Ladin yn y 18g. Fe newidiodd Twrceg o'r wyddor Arabeg i'r wyddor Ladin yn 1928 ac mae Hausa wedi newid hefyd.

Amrywia'r defnydd o'r llythrennau yn yr wyddor Ladin o un iaith i'r llall. Ceir 28 o lythrennau yn yr wyddor Gymraeg (29 os cynnwys J), rhai ohonynt fel Ch neu Ll lle defnyddir dau symbol i gynrychioli un sain.

Yr wyddor elfennol
------------------

| Gwyddor Ladin wreiddiol Teyrnas Rhufain |
| --- |
| A | B | C | D | E | F | Z | H | I | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | V | X |

| Gwyddor Ladin Yr Ymerodraeth Rufeinig |
| --- |
| A | B | C | D | E | F | G | H | I | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | V | X | Y | Z |

|  |
| --- |
| **Yr wyddor Ladin elfennol gyfoes** |
| Aa | Bb | Cc | Dd | Ee | Ff | Gg | Hh | Ii | Jj | Kk | Ll | Mm | Nn | Oo | Pp | Qq | Rr | Ss | Tt | Uu | Vv | Ww | Xx | Yy | Zz |