Tu fewn yr eglwys, gan wynebu'r allor tua'r dwyrain.

Saif **Eglwys Sant Rhychwyn** (a gaiff hefyd ei hadnabod fel **Eglwys Llywelyn** neu **Eglwys Llanrhychwyn**) ym mhentref Llanrhychwyn tua dwy filltir i'r gorllewin o Drefriw, Sir Conwy (SH77486161). Dyma eglwys y plwyf, a gysegrwyd i Sant Rychwyn. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I ac yn ôl rhai haneswyr dyma eglwys hynaf Cymru.

Hanes
-----

Dywedir i'r eglwys wreiddiol gael ei sefydlu yn y 7g gan Sant Rhychwyn a oedd yn un o feibion Helig ap Glannog yn ôl traddodiad. Ceir llun dychmygol o Rychwyn gyda Dewi Sant yn eglwys Llanrwst. Ei wylmabsant yw 12 Gorffennaf. Roedd Helig ap Glannog yn dywysog Cymreig a reolodd gryn dipyn o dir, gan gynnwys Ynys Seiriol oddi ar arfordir dwyreiniol Ynys Môn. Dywedir y boddwyd y tir hwn ac ar ôl llyncu mul, cofleidiodd Helig a’i feibion y bywyd crefyddol.

Yn ôl traddodiad roedd y Dywysoges Siwan, gwraig Llywelyn Fawr, yn blino ar deithio yr holl ffordd o'r llys yn Nhrefriw i eglwys Llanrhychwyn ac felly cododd Llywelyn eglwys newydd iddi yn Nhrefriw yn y flwyddyn 1220.

Mae'r fedyddfaen cyn hyned a'r eglwys ei huna, ac fe'i gosodwyd ar bedestal ar ffurf dau ris. Ceir sawl ffenest liw canoloesol, mae'r un a welir ar y dde'n dyddio'n ôl i o leiaf 1533. Credir fod y drws derw soled a'r gloch hefyd yn perthyn i'r 13g - cloch a ddaeth o Abaty Maenan, o bosibl. Mae gwaith pren yr allor yn mynd yn ôl i 1616 a'r pulpud i 1691. Yn 1614 y gwnaed y ffiol ac mae'n waith celf hynod o gain.

Llywelyn a Siwan
----------------

Credir fod gan Llywelyn Fawr blasty hela o'r enw'r "Tŷ Du" rhywle'n y cyffiniau - o bosib i gyfeiriad Llyn Geirionnydd - ond ni wyddom bellach yr union leoliad. Roedd gan Llywelyn hefyd gysylltiad agos gyda mynachod yr ardal. Cefnogodd Llywelyn y myneich o Abaty Aberconwy (a symudwyd yn ddiweddarach i Abaty Maenan) Wedi i Llywelyn a Siwan briodi, beichiogodd Siwan (gyda Dafydd) ac yn ôl yr hanes, roedd y daith i'r capel hwn yn Llanrhychwyn - taith o tua dwy filltir i fyny'r allt - cryn siwrnai i ferch feichiog. Dywedir i Lywelyn godi capel arbennig ar ei chyfer yn Nhrefriw, a dethlir y cysylltiad brenhinol yn ffenest liw'r eglwys bresennol (sef y Santes Fair).

Rhannau
-------

* Y fedyddfaenY fedyddfaen
* Trawstiau'r nenfwdTrawstiau'r nenfwd
* PulpudPulpud
* Allor symlAllor syml
* Drws derwDrws derw

Y Ffenestr liw
--------------

* Ffenestr liw Canoloesol gyda Mair, Crist ar Groes ac Ioan; oddi tano: Dewi Sant.Ffenestr liw Canoloesol gyda Mair, Crist ar Groes ac Ioan; oddi tano: Dewi Sant.
* 
* 
* 
* 
* 
*

Llyfryddiaeth
-------------

* Harold Hughes a H. L. North, *The Old Chuches of Snowdonia* (Bangor, 1924; arg. newydd, 1984).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Coflein; Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 26 Hydref 2014
2. ↑  www.snowdoniaheritage.info; adalwyd 26 Hydref 2014
3. ↑  *An Inventory of the Ancient Monuments in Caernarvonshire: I East ... Volume 1* gan Y Comisiwn Brenhinol dros Henbion; adalwyd 26 Hydref 2014.
4. ↑  E. D. Rowlands, *Dyffryn Conwy a'r Creuddyn* (Gwasg y Brython, Lerpwl, 1947).
5. ↑  Gwefan y Llyfrgell Genedlaethol; adalwyd 26 Hydref 2014.

Dolennau allanol
----------------

* Gwefan Coflein; 17 o luniau du a gwyn ac ychydig o fanylion pellach[*dolen marw*]