Teyrnas Gymreig o'r cyfnod ôl-Rufeinig a'r Oesoedd Canol Cynnar a chantref canoloesol oedd **Erging** (ceir y ffurf hynafiaethol **Ergyng** mewn llyfrau Saesneg). Roedd ganddi berthynas agos â hanes Teyrnas Gwent. Yn ddiweddarach cafodd tiriogaeth yr hen deyrnas ei galw yn *Archenfield* gan y Saeson.

Hanes cynnar
------------

Gorweddai'r deyrnas yn bennaf yn yr hyn sydd erbyn heddiw yng ngorllewin Swydd Henffordd yn Lloegr. Canol y deyrnas oedd yr ardal rhwng afonydd Mynwy a Gwy (Swydd Henffordd), ond ymestynnai hefyd i'r Sir Fynwy fodern ac i'r dwyrain o afon Gwy lle ceir safle tref Rufeinig *Ariconium* (yn Weston under Penyard heddiw); credir fod yr enw 'Erging' yn deillio o enw'r dref honno a oedd, mae'n bosibl, yn brifddinas y deyrnas fechan.

Mae gwreiddiau'r deyrnas yn anscir. Mae'n bosibl ei bod yn cynrychioli ffin ddwyreiniol awdurdod y Silwriaid, y bobl Geltaidd a drigai yn ne-ddwyrain Cymru pan gyrhaeddodd y Rhufeiniaid. Bu Erging yn rhan o deyrnas Glywysing (dwyrain Morgannwg) a Gwent), ond ymddengys iddi ddod yn annibynnol yn ystod teyrnasiad Peibio Clafrog, ganol y 6g. Taid Sant Dyfrig, esgob cyntaf Erging, oedd Peibio, yn ôl yr achau. Roedd Erging yn ganolfan bwysig i gwlt y sant yn yr Oesoedd Canol Cynnar.

Roedd cefnder Dyfrig, Gwrgan Fawr, yn un o frenhinoedd mwyaf grymus Erging a reolai ardaloedd Gwent a Morgannwg hyd at lannau afon Nedd. Ymddengys mai ei ŵyr Athrwys ap Meurig oedd teyrn olaf yr Erging annibynnol a syrthiodd yn ôl dan reolaeth teyrnas Gwent ar ôl ei farw yn y flwyddyn 655.

Daeth yr hen deyrnas yn gantref yn yr Oesoedd Canol.

Archenfield
-----------

Rywbryd cyn i'r Normaniaid ddechrau ar eu goresgyniad, cipiwyd Erging gan y Saeson. Daethant i'w galw yn *Archenfield*, ond roedd ei statws yn bur niwlog: hyd at y Deddfau Uno yn 1536 roedd anscicrwydd cyfreithiol am ei statws gweinyddol fel rhan o Gymru neu ran o Loegr. Daeth yn rhan o Esgobaeth Henffordd pan fu Urban (1107-33) yn esgob Llandaf. Arosodd yr ardal yn ffyddlon i'r Eglwys Gatholig am ddegawdau yn wyneb y Diwygiad Protestannaidd.

Goroesiad y Gymraeg
-------------------

Arosodd yr iaith Gymraeg yn fyw yn yr ardal am ganrifoedd. Mae tystiolaeth arolwg *Llyfr Dydd y Farn* (1086) yn awgrymu cymdeithas gwbl Gymraeg, er i'r ardal fod ym meddiant y Saeson ers canrif neu ddwy. Ceir rhestr o brif drigolion *Irchingeld* (*Archenfield*=Erging) yn y flwyddyn 1303 mewn un o ysgroliau memoranda'r llys Seisnig sy'n awgrymu fod mwyafrif helaeth y boblogaeth yn Gymry: allan o tua hanner cant o enwau mae tua 45 yn enwau Cymraeg, e.e. Gruffudd ap Dafydd o Dreredenog, Nest o Bengelli, a.y.y.b. Parhaodd yr iaith i fod yn iaith gymunedol mewn rhannau o Erging tan o gwmpas dechrau'r 18g a chofnodir siaradwyr Cymraeg lleol mor ddiweddar â chanol y 19g.

Brenhinoedd Erging
------------------

* Meurig ap Meirchion
* Erbic/Edric ap Meurig
* Erb ap Erbic/Edric
* Idnerth ap Erb
* Peibio Clafrog ap Erb (V)
* Cynfyn ap Peibio (V)
* Gwrfoddw ab Amlawdd (V-VI)
* Gwrgan ap Cynfyn (VI)
* Morgan ab Gwrgan (VI)
* Andras ap Morgan (VI)

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau
-----------

* Wendy Davies, *The Llandaff Charters* (Caerdydd, 1979)
* Wendy Davies, *Wales in the Early Middle Ages* (Caerlyr, 1982)
* Natalie Fryde (gol.), *List of Welsh entries in the Memoranda Rolls 1282-1343* (Caerdydd, 1974)
* G. H. Doble, *Lives of the Welsh Saints* (Caerdydd, arg. newydd, 1971)
* Raymond Perry, *Anglo-Saxon Herefordshire* (2002)
* A. L. F. Rivet & Colin Smith, *The Place-Names of Roman Britain* (1979)
* David Williams, *A History of Modern Wales* (Llundain, 1950; argraffiad newydd, 1982)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Natalie Fryde (gol.), *List of Welsh entries in the Memoranda Rolls 1282-1343* (Caerdydd, 1974), tt. 22-23.
2. ↑  David Williams, *A History of Modern Wales* (Llundain, 1950; argraffiad newydd, 1982), tud. 11.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goTeyrnasoedd Cymru |
| --- |
|  |
| 
* Brycheiniog
* Ceredigion
* Deheubarth
* Dogfeiling
* Dyfed
* Erging
* Glywysing
* Gwent
* Gwynedd
* Gŵyr
* Morgannwg
* Powys
* Rhos
* Seisyllwg

 |

 |