recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Lleolir **Castell Pen-rhys** ym Mhen-rhys ar Benrhyn Gŵyr. Priodolir y castell canoloesol i Robert de Penrice, a fu farw ym 1283. Roedd y castell ym meddiant y teulu Mansel erbyn y 15g. Yn hwyr yn yr oesoedd canol symudodd y teulu i Gastell Oxwich gan roi'r gorau i Ben-rhys, ac aeth yr adeilad yn sarn. Yn nyddiau hwyr preswyliaeth y teulu adeiladwyd colomendy, sydd bellach yn adeilad rhestredig Gradd II\*. Difrodwyd y castell yn bellach gan Oliver Cromwell yn y Rhyfel Cartref, ac efallai eto yn y 18g er mwyn creu effaith pictiwrésg.

Adeiladwyd plasty Sioraidd islaw yr adfeilion canolesol ar gyfer Thomas Mansel Talbot ym 1773–7; Anthony Keck oedd y pensaer. Prynwyd dau o'r mentyll tân gan Talbot yn ystod ei deithiau yn yr Eidal. Cynlluniwyd y parc gan William Emes ym 1776.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Newman, John (1995). *Glamorgan*, *The Buildings of Wales*. Llundain: Penguin, tud. 508–9
2. ↑  (Saesneg) Thomas, Jeffrey L. Penrice Castle. *Castles of Wales*. Adalwyd ar 6 Gorffennaf 2015.
3. 1 2  (Saesneg) Penrice Castle (Ruins). *British Listed Buildings*. Adalwyd ar 6 Gorffennaf 2015.
4. ↑  (Saesneg) Penrice Castle Dovecote. *British Listed Buildings*. Adalwyd ar 6 Gorffennaf 2015.
Mae **Caeau Wern** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 24 Tachwedd 1989 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.18 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae ***Caniadau Buddug*** yn gyfrol o gerddi gan Catherine Jane Pritchard (née Prys 1842 –1909). Un o Gaergybi oedd Buddug ac roedd yn aelod o deulu o feirdd. Ei thad oedd Robert John Pryse ("Gweirydd ap Rhys") a'i brawd oedd John Robert Pryse ("Golyddan"). Roedd yn briod a'r bardd Owen Prichard (Cybi Velyn).

Cybi Velyn gasglodd y cerddi hyn ar ôl marwolaeth Catherine, ei wraig, gan eu cyflwyno i Syr Owen Morgan Edwards i'w cyhoeddi fel rhan o'i gyfres poced-dîn boblogaidd *Llyfrau Ab Owen*. Argraffwyd y gyfrol gan "Swyddfa Cymru", Caernarfon ym 1911.

Roedd Buddug yn cefnogi safle'r ferch fel un gyfartal mewn cymdeithas: mae ei chaneuon i Ann Griffiths a Cranogwen yn y gyfrol yn amlygu hyn.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| "Pwy bellach faidd wadu nas gall arucheledd
A mawredd meddyliol breswylio mewn merch?" | "|

Fel cynifer o ferched a ddaeth i amlygrwydd cenedlaethol yn y cyfnod hwn, daeth ei chyfle trwy'r mudiad dirwest, ac mae llawer o'i chaneuon yn rhai sy'n clodfori dirwest.

Cân enwocaf Buddug, mae'n debyg, yw *O Na Fyddai'n Haf o Hyd*, cân sy'n cael ei chanu fel cân fugeiliol o glod i'r hâf bellach, ond un a ysgrifennwyd yn wreiddiol fel cân bruddglwyfus uwchben gwely angau ei mam.

Mae copi o *Caniadau Buddug* ar gael ar Wicidestun.

Y cerddi
--------

Gweler Rhestr o gerddi yn y llyfr Caniadau Buddug

  


|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Caniadau Buddug** |

WikiquoteWikiquote
Mae gan Wiciddyfynu gasgliad o ddyfyniadau sy'n berthnasol i:
***Caniadau Buddug***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "PRYSE, ROBERT JOHN ('Gweirydd ap Rhys '; 1807-1889), hanesydd a llenor | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2021-11-30.
2. ↑  "Caniadau Buddug/Rhagymadrodd - Wicidestun". *cy.wikisource.org*. Cyrchwyd 2021-11-30.
Saif **Castell Powys** neu weithiau **Castell Coch**, sy'n gastell canoloesol, ger tref y Trallwng, ym Mhowys. Mae'n dyddio'n ôl i tua 1266 pan newidiodd Owain ap Gruffudd ap Gwenwynwyn (hefyd *Owen de la Pole*; (c. 1257 – c. 1293)), yr olaf o Dywysogion Powys ei deyrngarwch i frenin Lloegr.

Mae'n gastell i Iarll Powys a bellach ym meddiant yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Caiff y gerddi Baróc eu cydnabod fel rhai o'r enghreifftiau gorau yng ngwledydd Prydain o fath Baróc. Maent yn cynnwys gerddi ffurfiol, parc ceirw, llawer o goed afal a thwnel o goed grawnwin.

Castell Powys o'r cefn, tua 1778
Dywedir i'r Dywysoges Victoria ymweld â Chastell Powys gyda'i mam ym 1832.

Rhai o'r prif atyniadau
-----------------------

### Amgueddfa Syr Clive

Mae'r amgueddfa hon yn cynnwys llawer iawn o arteffactau diddorol o India. Casglodd Edward Clive (a newidiodd ei enw'n ddiwedarach i "Herbert") yn y 18g, lawer o luniau enwog, dodrefn drudfawr o Ffrainc a Lloegr a llawer iawn o ddodrefn a cherfluniau o'r Eidal. Mae'r casgliad hwn hefyd yn cynnwys tecstiliau, arfau, arteffactau efydd, darnau arian a sguthrod eliffantod. Agorwyd y rhan hon o'r castell yn 1987.

Y gerddi
### Y gath Rufeinig

Yn y prif goridor, ceir cerflun dwy fil o flynyddoedd oed o gath a neidr. Mae'n dyddio'n ôl i'r ganrif gyntaf neu'r ail O.C. Mae cerfluniau Rhufeinig o gathod yn hynod brin. Credir mai dyma'r unig esiampl o'i fath drwy'r byd, sydd wedi goroesi. Ceir dau gerflun arall o gathod: y naill o Pompeii a'r llall yn Amgueddfa'r Fatican, ond mae'r ddau yma'n wahanol gan eu bont yn darlunio cath yn ymosod ar dderyn.

Credir i Clive brynu'r darn marmor hwn yn anrheg i'w wraig pan ymwelodd â'r Eidal yn 1774. Mwyngloddiwyd y darn marmor o Ynys Thasos a cheir ynddo lawer o grisialau mawr, a oedd yn gwneud y gwaith o'i greu'n llawer anoddach.

Oriel
-----

* 
* 
* 
*

Gweler hefyd
------------

* Mwnt Castell Powys
* Rhestr cestyll Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Archifwyd 2009-10-20 yn y Peiriant Wayback. Casgliad Clive o India
2. ↑   ARCHITECTURE VIEW; A Cabinet of Curiosities Becomes a Museum, New York Times, 30 Awst 1987
Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Bexleyheath a Crayford** (Saesneg: *Bexleyheath and Crayford*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

* Etholaeth Bexleyheath a Crayford yn Llundain FwyafEtholaeth Bexleyheath a Crayford yn Llundain Fwyaf
* Llundain Fwyaf yn LloegrLlundain Fwyaf yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth ar gyfer etholiad cyffredinol 1997 o'r hen etholaeth Bexleyheath a rhan o'r hen etholaeth Erith a Crayford.

Ffiniau
-------

* 1997-2010: wardiau Barnehurst, Barnehurst North, Bostall, Brampton, Christchurch, Crayford, North End, St Michael’s, ac Upton
* 2010–presennol: wardiau Barnehurst, Brampton, Christchurch, Colyers, Crayford, Danson Park, North End, a St Michael’s

Aelodau Seneddol
----------------

* 1997–2005: Nigel Beard (Llafur)
* 2005–presennol: David Evennett (Ceidwadol)

  

 gw • sg • go**Etholaethau seneddol yn Llundain Fwyaf**

Barking **·** Battersea **·** Beckenham **·** Bermondsey a Hen Southwark **·** Bethnal Green a Bow **·** Bexleyheath a Crayford **·** Brentford ac Isleworth **·** Bromley a Chislehurst **·** Camberwell a Peckham **·** Canol Brent **·** Canol Croydon **·** Canol Ealing ac Acton **·** Carshalton a Wallington **·** Chelsea a Fulham **·** Chingford a Woodford Green **·** Chipping Barnet **·** Dagenham a Rainham **·** De Croydon **·** De Hackney a Shoreditch **·** De Ilford **·** De Islington a Finsbury **·** Dinasoedd Llundain a Westminster **·** Dulwich a Gorllewin Norwood **·** Dwyrain Harrow **·** Dwyrain Lewisham **·** Ealing, Southall **·** East Ham **·** Edmonton **·** Eltham **·** Enfield Southgate **·** Erith a Thamesmead **·** Feltham a Heston **·** Finchley a Golders Green **·** Gogledd Brent **·** Gogledd Croydon **·** Gogledd Ealing **·** Gogledd Enfield **·** Gogledd Hackney a Stoke Newington **·** Gogledd Ilford **·** Gogledd Islington **·** Gogledd Westminster **·** Gorllewin Harrow **·** Gorllewin Lewisham a Penge **·** Greenwich ac Woolwich **·** Hammersmith **·** Hampstead a Kilburn **·** Hayes a Harlington **·** Hen Bexley a Sidcup **·** Hendon **·** Holborn a St Pancras **·** Hornchurch ac Upminster **·** Hornsey a Wood Green **·** Kensington **·** Kingston a Surbiton **·** Lewisham Deptford **·** Leyton ac Wanstead **·** Mitcham a Morden **·** Orpington **·** Poplar a Limehouse **·** Putney **·** Richmond Park **·** Romford **·** Ruislip, Northwood a Pinner **·** Streatham **·** Sutton a Cheam **·** Tooting **·** Tottenham **·** Twickenham **·** Uxbridge a De Ruislip **·** Vauxhall **·** Walthamstow **·** West Ham **·** Wimbledon
Mae **Caeau Cwm Llanwenarth** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 13 Mai 1987 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 3.06 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Ysgolhaig a beirniad llenyddol oedd yr Athro **Bedwyr Lewis Jones** (1 Medi 1933 – 29 Awst 1992), a aned yn Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru.

Magwyd Bedwyr Lewis Jones ym mhentref bach Llaneilian, Ynys Môn. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor a Choleg Iesu, Rhydychen.

Rhwng 1957 a 1960 bu'n un o olygyddion y cylchgrawn llenyddol blaengar Yr Arloeswr. Fe'i penodwyd yn Athro'r Gymraeg ym Mangor yn 1974 a bu yno am ddeunaw mlynedd hyd at ei farwolaeth yn 1992.

Fel ysgolhaig ymddiddorai yn hanes yr emynwyr Cymraeg, y traddodiad Arthuraidd, ieithyddiaeth a'r ieithoedd Celtaidd a gwaith R. Williams Parry. Roedd yn feirniad craff ond caredig ac yn ffigwr poblogaidd, agos atoch. Roedd wrth ei fodd efo geiriau ac ymadroddion a'u tarddiad a chyfranodd yn gyson i'r *Western Mail* yn ei golofn wythnosol "Y Ditectif Geiriau".

Llyfryddiaeth
-------------

Mae ei gyfrolau'n cynnwys:

* *Blas ar Iaith Llŷn ac Eifionydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 1987)
* *Yr Hen Bersoniaid Llengar* (1963)
* *Arthur y Cymry* (1975)
* *Iaith Sir Fôn* (1983)
* *Yn Ei Elfen* (1992)
* cyfrol ar R. Williams Parry yn y gyfres *Dawn Dweud* (golygwyd a chwblheuwyd gan Gwyn Thomas
* cyfrol ar R. Williams Parry yn y gyfres*Writers of Wales*.

Yn ogystal golygodd,

* *Blodeugerdd o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg* (1965)
* *Rhyddiaith R. Williams Parry* (1974)
* *Gwŷr Môn* (1979)
* *Bro'r Eisteddfod: Ynys Môn* (1983, ar y cyd â Derec Llwyd Morgan.

Dolenni allanol
---------------

* Yr Arloeswr ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 40695672
* LCCN: n81066532
* ISNI: 0000 0001 1058 3279

 |
Tapestri a grewyd gan Francisco de Goya yw ***Bechgyn yn chwarae milwyr***, a gafodd ei greu ar gyfer un o ystafelloedd tywysogion Asturias ym mhalas Pardo. 

Ar hyn o bryd mae'n cael ei arddangos yn y Museo del Prado. Gwarchodir sgets cynnar o'r darlun yng nghasgliad Yandura yn Sevilla.

Dadansoddiad
------------

Mae dau fachgen yn sefyll gyda gynnau yn eu dwylo, wrth i un bachgen chwarae drwm tra bod un arall yn gafael cloch. Mae perspectif isel y darlun yn helpu i leoli'r cymeriadau uwchben set o risiau. 

Drafft cynnar o'r darlun, sydd wedi'i warchod yng nghasgliad Yandura yn Sevilla.
Mae'r cyfansoddiad yn cyfleu elfennau rhyfelgar, doniol a phlentynaidd. Gall yr edrychwr edmygu'r milwr bach bywiog ym mlaendir y llun, sy'n cynrychioli llwyddiant mawr yn yrfa celfyddydol yr artist. Mae Goya yn aml yn cynrychioli plentyndod yn ei holl ffurfiau cymdeithasol, gan gynnwys plant hoffus, urddasol ac eraill.

Mae'n bosib y byddai'r llun wedi hongian uwchben drws, ac yn delio a phynciau plentynnaidd fel yn *Niños del carretón*, *Muchachos cogiendo fruta* neu *Niños inflando una vejiga*. Mae ganddo amrywiad cromatic sy'n debyg i'r hyn y gellir ei weld yn El cacharrero, sydd wedi'i leoli ar yr un wal.

Mae lliwiau melyn a glas y gwaith yn cyfleu argraff llon. O edrych ar y gwaith brws a goleuo, gellir gweld y darlun fel rhagflaenydd argraffiadaeth, fel peintiadau eraill Goya.

Achosodd y gwaith broblemau i'r clustogwyr, a bu'n rhaid iddynt addasu'r cyfansoddiad er mwyn gweddu a phrif asthetig y cyfnod.

Fuentes
-------

* Ficha de la obra en el sitio oficial del Museo del Prado
* Descripción del óleo en artehistoria.com
Mae **Caeau Pant-y-bryn** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 15 Mai 1990 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 8.92 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Roedd **Carchar y Fflyd** (Saesneg: *Fleet Prison*) yn garchardy enwog yn Llundain. Cafodd yr adeilad cyntaf ar y safle ei godi yn 1197, ger y Stryd Farringdon bresennol, ar lan ddwyreiniol Afon Fflyd (sy'n rhoi i enw i Stryd y Fflyd/*Fleet Street*). Daeth yn adnabyddus yn ddiweddarach fel carchar arbennig ar gyfer gwrthwynebwyr gwleiddydol a yrrid yno gan y Star Chamber, ac ar ôl hynny fel carchar i fethdalwyr ac eraill. Yn 1381, yn ystod Gwrthryfel y Werin, cafodd ei ddinistrio, ac yn 1666, yn ystod Tân Mawr Llundain, fe'i llosgwyd i lawr, ond cafodd ei godi o'r newydd yn y ddau achos.

Yn y 18g, defnyddiwyd y carchar i ddal methdalwyr yn bennaf. Roedd yn dal o gwmpas 300 o garcharorion a'u teuluoedd. Arferai rhai o'r carcharorion fegera o ffenestri'r celloedd wrth i bobl fynd heibio, er mwyn cael pres i dalu am eu bwyd a'u lle (roedd carchardai Prydain yn fentrau masnachol dan drwydded). Carchar y Fflyd oedd y drutaf yn Lloegr. Ond nid oedd rhaid aros yn y carchar ei hun bob tro; roedd carcharorion gyda digon o bres neu ffrindiau dylanwadol yn medru aros mewn ardal gerllaw a elwid "*Liberty of the Fleet*", cyn belled â'u bod yn talu'r gwarcheidwaid. O 1613 ymlaen, ceir enghreifftiau o bobl yn priodi yn y Fflyd hefyd.

Am gyfnod hir roedd y Fflyd yn enwog am greulondeb ei wardiaid, penaethiaid y carchar. Gan amlaf roeddent yn cael y swydd trwy ei phrynu ac felly'n ceisio elwa cymaint â phosibl o'r sefyllfa. Dinistriwyd y Fflyd unwaith yn rhagor yn 1780 yn ystod Terfysgoedd Gordon a'u hailadeiladu yn 1781–1782. Yn 1842 cafodd ei gau am byth ac yn 1844 gwerthwyd yr adeiladau i gorfforaeth Dinas Llundain, a'i dynnodd i lawr yn 1846.

Preswylwyr enwog
----------------

* John Jones (Gellilyfdy) (tua 1585 – 1657/1658), hynafiaethydd, copïydd a chasglwr llawysgrifau Cymraeg
* John Cleland (1710–1789), llenor, awdur *Fanny Hill*

Cyfeiriadau
-----------

* Ben Weinreb a Christopher Hibbert, *The London Encyclopaedia* (Macmillan, 1995)
Capel Seion, Stryd y Popty, Aberystywth
Capel Seion, Stryd y Popty, Aberystwyth arwydd
Capel enwad yr Annibynwyr yw **Capel Seion**, Stryd y Popty, Aberystwyth. Ni ddylid ei ddrysu gyda phentref gyfagos o'r un enw, Capel Seion. Gelwir y capel yn aml ar lafar, fel *Capel Seion, Baker Street*.

### Lleoliad

Lleolir Capel Seion yng nghanol tref Aberystwyth ar Stryd y Popty. Mae'n gapel sylweddol o ran maint

Hanes
-----

Adeiladwyd y Capel gyntaf ym 1814/5, ond fe'i hailadeiladwyd yn ddiweddarach i ddyluniad Richard Owens o Lerpwl ym 1878 a'i haddasu drachefn yn 1903 ac ar ôl 1908.

Fe'i hadeiladwyd ar safle trefol caeedig ac yn yr arddull Clasurol Eidalaidd, gyda dwy lawr ynghyd ag islawr. Mae ffasâd y talcen o waith maen rwbel wedi ei dorri gyda dresin breiniog wedi'i baentio.

Nodweddion Hanesyddol
---------------------

Yn 1987 sefydlwyd y drefn o recordio oedfaon ar gyfer aelodau na allant fynychu oedfaon.

Yn 1989 syrthiodd darn sylweddol o nenfwd y Capel a bu oedfaon yn cael eu cynnal yn y festri hyd Mai 1990, pryd yr ail agorwyd y Capel. Costiodd y gwaith atgyweirio gyfanswm o £9,450.

Yn 1991 mentrwyd arbrofi trwy gynnal Ysgol Sul y plant yn ystod Oedfa’r Bore, gyda’r plant yn y gynulleidfa hyd at ddiwedd yr ail emyn a chyfle i’r Gweinidog, neu bregethwr arall ar ei dro, i roi anerchiad neu stori iddynt, cyn iddynt ymneilltuo i’r Festri. Daeth hwn yn drefniant parhaol.

Yn 1998 sefydlwyd y Cwrs Alffa ar aelwyd Bronallt.

Trefn y Gwasanaethau
--------------------

10.00 Oedfa yr Ysgol Sul. Rhoddir anerchiad gan y Gweinidog
6.00 Oedfa’r hwyr

Gweinidog a chyn-weinidogion
----------------------------

Y Parch. Gwilym Tudur.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Capel Seion, yr Annibynwyr
* Gwybodaeth am yr Adeilad (Coflein)
* Cyfrif Twitter @Seion1816
* Amilnelliad byr o hanes enwad yr Annibynwyr
Mae **Arfordir Southerndown**, ger Southerndown, Bro Morgannwg, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1965 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 153.32 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Arfordir Sain Dunwyd**, ger Sain Dunwyd, Bro Morgannwg, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 128.74 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Argae Uchel Aswan
Rhoddir yn enw **Argae Aswan** i ddau argae ar draws Afon Nîl gerllaw dinas Aswan yn yr Aifft. Yr argae hynaf yma yw **Argae Isel Aswan**; yr un diweddaraf ac enwocaf yw **Argae Uchel Aswan** (Arabeg: **السد العالي**).

Adeiladwyd y ddau argae i osgoi llifogydd ar yr afon, i gynhyrchu trydan ac i gael dŵr ar gyfer amaethyddiaeth. Adeiladwyd yr argae cyntaf rhwng 1899 a 1902, pan oedd yr Aifft yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig. Roedd yn 1,900 metr o hyd a 54 m o uchder, ond profiodd hyn yn annigonol ac ychwanegwyd at ei uchder rhwng 1907 a 1912 ac wedyn rhwng 1929 a 1933.

Dechreuwyd cynllunio Argae Uchel Aswan yn 1952. Tua'r un adeg daeth Nasser i rym. Roedd yr Unol Daleithiau a'r Deyrnas Unedig wedi addo $270 miliwn o gymorth at y costau, ond ataliwyd hyn yn 1956 oherwydd eu gwrthwynebiad i wleidyddiaeth Nasser. Yn 1958 cytunodd yr Undeb Sofietaidd i dalu am y cynllun yn eu lle. Dechreuwyd adeiladu'r argae yn 1960, a chafodd ei orffen ar 21 Gorffennaf, 1970. Dechreuodd Llyn Nasser ffurfio tu ôl i'r argae yn 1964, tra bod yr argae'n dal i gael ei godi. Bu cydweithrediad rhwng nifer o wledydd wedi ei drefnu gan UNESCO i symud nifer o demlau a henebion eraill rhag iddynt gael eu boddi. Teml Abu Simbel yw'r enwocaf o'r rhain.

Mae'r argae yn 3,830 m o hyd a 111 m o uchder; ac yn cynnwys 43 miliwn m³ o ddeunydd. Gall hyd at 11,000 m³ o ddŵr yr eiliad lifo trosto. Mae Llyn Nasser yn 550 km o hyd a 35 km o led yn y man lletaf, gydag arwynebedd o 5,250 km².
Mae **Sgurr Coir'an Fhamhair** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Applecross i Achnasheen yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NG796417. Mae'n 846 m o uchder.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
* Rhestr o Gopaon Cymru

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  peakbook.org; adalwyd 6 Awst 2022.
2. ↑  "Database of British and Irish hills"
Castell Normanaidd yw **Castell Penarlâg** a godwyd ar safle ger pentref Penarlâg, Sir y Fflint gan Iarll Caer. Mae'n sefyll ar ben bryncyn lle ceir olion bryngaer o Oes yr Haearn.

Ni wyddom ddim am hanes cynnar y safle ond cofnodir castell mwnt a beili Normanaidd yno mewn cofnod Seisnig o 1205. Cipiwyd y castell a'i ddinistrio gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru yn 1265. Ailadeiladwyd y castell gan Edward I o Loegr yn 1277 fel rhan o gyfres o gestyll Seisnig yng ngogledd-ddwyrain Cymru gyda'r bwriad o ostwng y Cymry.

Fe'i cipiwyd a'i dinistrio gan Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd, mewn ymosod ar Sul y Blodau (21 Mawrth 1282), gweithred a fu'n un o symbylau Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru. Mae'n debyg mai o Gastell Caergwrle, castell Cymreig a godwyd mewn ymateb i godi Castell Penarlâg, y gweithredodd Dafydd.

Cipwyd y castell gan y Cymry unwaith eto yn 1294 yn nyddiau cynnar gwrthryfel Madog ap Llywelyn.

Ailadeiladwyd y castell gan y Saeson yn y cyfnod 1297-1329 ac mae'r rhan fwyaf o'r hyn sy'n sefyll heddiw yn dyddio o'r cyfnod hwnnw, yn cynnwys y gorthwr a'r llenfur. Bu cwffio yma yn y 1640au yn ystod Rhyfeloedd Cartref Lloegr hefyd. Adeiladwyd gerddi ac atgyweirio'r castell yn y 19eg ganrif pan godwyd ffug-gastell Penarlâg. Mae'n sefyll ar dir y castell newydd ac ar agor i'r cyhoedd ar y Sul yn unig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Helen Burnham, *Clwyd and Powys*. Ancient and Historic Wales. (Cadw/HMSO, 1995), tud. 195.
2. ↑  R. R. Davies, *The Age of Conquest: Wales 1063-1415* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1991), tud. 315.
3. ↑  *The Age of Conquest: Wales 1063-1415*, tud. 338.
4. ↑  Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein; adalwyd 21 Mawrth 2016
5. ↑  Gwyddoniadur Cymru, tud. 261; Gwasg Prifysgol Cymru (2008)
6. ↑  Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988), tud. 18.
7. ↑  *Castles of the Welsh Princes*, tud. 31.
8. ↑  *The Age of Conquest: Wales 1063-1415*, tud. 383.
9. ↑  *Clwyd and Powys*, tud. 195.
Sioe gerdd ydy ***Cabaret***. Ysgrifennwyd y geiriau gan Fred Ebb a'r gerddoriaeth gan John Kander. Mae'n seiliedig ar lyfr gan Joe Masteroff. Daeth cynhyrchiad Broadway ym 1966 yn llwyddiant ysgubol ac arweiniodd at gynhyrchu'r ffilm Cabaret ym 1972.

Seiliwyd y sioe gerdd ar ddrama 1951 John Van Druten *I Am a Camera*, a oedd yn addasiad o'r nofel *Goodbye to Berlin* gan Christopher Isherwood. Lleolir y stori ym 1931 ym Merlin wrth i'r Natsiaid esgyn i bŵer. Canolbwyntia'r stori ar fywyd nos amheus y Kit Kat Klub ac adroddir hanes perfformwraig 19 mlwydd oed o Loegr o'r enw Sally Bowles a'i pherthynas gyda'r ysgrifennwr Americanaidd ifanc Cliff Bradshaw.

Un o is-linynnau stori'r sioe gerdd yw'r berthynas ramantus aflwyddiannus rhwng perchennog llety Almaenig Fräulein Schneider gyda'i chariad hŷn Herr Schultz, Iddew sy'n gwerthu ffrwythau. Yn goruwchwylio'r digwyddiadau ceir yr Emcee, sy'n cadw trefn ar y seremonïau yn y Kit Kat Klub. Mae ef hefyd yn drosiad parhaus trwy gydol o sioe o sefyllfa bresennol y gymdeithas o dan y Weriniaeth Weimar.
Surop coffi parod â blas coffi a sicori yw **Camp Coffee**, a gynhyrchir yn yr Alban ers 1885. Fe'i gwneir yn wreiddiol ar gyfer milwyr Ucheldirwyr Gordon oedd ar ymgyrch yn India. Daw'r enw Camp o dalfyriad y gair Saesneg *campaign*, sef ymgyrch [filwrol]. Heddiw, y cwmni bwyd McCormick sy'n cynhyrchu Camp.

Mae'n cynnwys siwgr, dŵr, rhinflas coffi a rhinflas sicori. Gan amlaf, fe'i cymysgir â llaeth i wneud diod boeth neu oer, neu ei roi mewn bwydydd melys megis teisenni, eisin, a losin.

Roedd hen label Camp yn portreadu milwr Albanaidd mewn cilt yn eistedd ac yn yfed Camp, tra yr oedd gwas Sicaidd yn gweini arno ac yn dal hambwrdd o ddiodydd. Cafodd yr hambwrdd ei dynnu o'r llun i geisio moderneiddio'r label, ond parhaodd cyhuddiadau o hiliaeth ac bod y label yn rhamanteiddio dyddiau'r Raj. Ar droad yr unfed ganrif ar hugain, bu rhai perchenogion siopau o dras Asiaidd ym Mhrydain yn gwrthod gwerthu Camp. Yn 2006 newidiodd y label eto, ac bellach mae'r Sîc yn eistedd ac yn yfed hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Coffee essence recipes. BBC. Adalwyd ar 24 Awst 2012.
2. ↑  (Saesneg) Coffee logo stirs racism row. BBC (1 Awst 1999). Adalwyd ar 24 Awst 2012.
3. ↑  (Saesneg) Camp coffee forced to change label by the PC brigade. *Daily Mail* (11 Medi 2006). Adalwyd ar 24 Awst 2012.

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Gwefan edmygol
Awdur a chyfarwyddwr o Gymraes yw **Beca Brown**. Mae wedi gweithio fel newyddiadurwr ac ym myd teledu fel cyfarwyddwr a cynhyrchydd.

Bywyd cynnar ac addysg
----------------------

Fe'i ganwyd i rieni o Loegr a symudodd i Gymru. Roedd ei mam yn dod o Birmingham a'u thad o Swydd Derby. Cafodd addysg Gymraeg ers mynychu Ysgol Feithrin yn Nyffryn Ardudwy. Er hynny, Saesneg oedd iaith yr aelwyd nes i'w rhieni dechrau ddysgu Cymraeg. Erbyn ei arddegau symudodd y teulu o Ardudwy i ardal Caernarfon, a mynychodd Ysgol Syr Huw Owen. Penderfynodd ei rhieni ddechrau siarad Cymraeg adref pan oedd tua 13 mlwydd oed, er fod hynny yn teimlo'n chwithig iddi.

Aeth i Brifysgol Caerdydd gan raddio gyda BA er Anrhydedd yn y Gymraeg.

Gyrfa
-----

Cychwynnodd fel newyddiadurwr yn 1994 gan ysgrifennu erthyglau nodwedd i'r Western Mail. Ymunodd ag ITV Cymru yn 1997 gan weithio fel newyddiadurwr ar y rhaglen materion cyfoes *Y Byd ar Bedwar*. Symudodd i gwmni cynhyrchu Fflic yn 1999 gan gyfarwyddo rhaglenni ar gyfer S4C a'r BBC. Aeth ymlaen i fod yn gynhyrchydd teledu gyda Cwmni Da rhwng 2012 a 2017. Rhwng Ebrill 2017 a Medi 2018 roedd yn Olygydd llyfrau Cymraeg gyda Gwasg Gomer.

Ers 2018 mae wedi bod yn gweithio gyda gwefan SaySomethinginWelsh fel awdur ac yna golygydd cynnwys.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Corcyn Heddwch* (Gwasg Carreg Gwalch, 2005)
* *Blwyddyn Fawr Glyn Wise* (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
* *Cyfres Amdani: Gwers Mewn Cariad* (Gwasg Gomer, Medi 2018)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Beca Brown. BBC Cymru (2007). Adalwyd ar 13 Hydref 2020.
2. ↑  *‘Newidiodd iaith y teulu dros nos’*  , BBC Cymru Fyw, 12 Hydref 2020.
3. ↑   Gwasg Gomer yn "hollol dawel" eu meddwl. Golwg360 (21 Gorffennaf 2017).
4. ↑  (Saesneg) LinkedIn - Beca Brown.
5. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 8 Chwefror 2015

Dolenni allanol
---------------

* Beca Brown ar Twitter

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 29274322
* LCCN: no2005114939

 |
Bedwyr yn dychwelyd Caledfwlch, cleddyf Arthur, i'r llyn. Darlun gan Aubrey Beardsley yn Sir Thomas Malory, *Le Morte d'Arthur* (Llundain, 1894).
Cymeriad a gysylltir â'r brenin Arthur mewn chwedlau Cymreig yw **Bedwyr** neu **Bedwyr Bedrydant**. Ceir y cyfeiriad cynharaf ato yn y gerdd *Pa Gwr yw y Porthawr* yn *Llyfr Du Caerfyrddin* (o tua'r 10g), lle dywedir iddo ladd cannoedd ym mrwydr Tryfrwyd.

Ymddengys yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, lle mae'n cynorthwyo Culhwch i gyflawni'r tasgau a roddwyd iddo gan Ysbaddaden Bencawr er mwyn iddo gael priodi Olwen. Yn aml mae'n ymddangos ynghyd â Cai. Gyda Cai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd ac Eidoel, mae'n mynd i holi'r Anifeiliaid Hynaf. Ef a Cai sy'n teithio ar ysgwydd Eog Llyn Llyw i gael hyd i'r carcharor Mabon fab Modron.

Ymddengys fel *Bedivere* yn y chwedlau Arthuraidd Ffrengig a Seisnig. Ymddengys yn yr *Historia regum Britanniae* gan Sieffre o Fynwy, lle mae'n cynorthwyo Arthur a Cai i orchfygu Cawr Mont Saint-Michel ac yn ymladd gydag Arthur yn erbyn Lucius Hiberius, Ymerawdwr Rhufain. Lladdir ef yn y frwydr olaf yn erbyn Lucius yng Ngâl, a chleddir ef yn Bayeux.

Nid yw'n gymeriad mor bwysig yng ngwaith Chrétien de Troyes, ond yn y traddodiad Seisnig, megis y *Morte d'Arthur* gan Thomas Malory, mae'n un o'r ychydig farchogion sy'n goroesi Brwydr Camlan. Ef sy'n cael y gorchwyl o ddychwelyd Caledfwlch, cleddyf Arthur, i'r llyn. Dywedir iddo wedyn fynd yn feudwy.
*Gweler* Cwmwl siwgwr *am erthygl ar y losin, 'candy floss'*

Nofel ar gyfer plant a'r arddegau gan Jacqueline Wilson (teitl gwreiddiol Saesneg: *Candyfloss*) wedi'i haddasu i'r Gymraeg gan Elin Meek yw ***Candi-Fflos***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2013. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Disgrifiad byr
--------------

Dyw bywyd ddim yn rhwydd i Candi-Fflos. Mae ei rhieni wedi gwahanu ac mae Fflos yn byw gyda'i mam yn ystod yr wythnos ac yn mynd at ei thad yn ystod y penwythnos. Addasiad Cymraeg o *Candyfloss*. Adargraffiad; cyhoeddwyd gyntaf yn 2007. Mae llysdad Fflos yn cael swydd yn Awstralia, mae llysdad Fflos, ei llys frawd a'i mam yn symud i fyw i Awstralia am chwe mis. Mae'n rhaid i Fflos gweneud penderfyniad anoddaf ei bywyd; i fynd i Awstralia gyda'i mam, i aros mewn fflat crand wrth ymyl y môr, neu aros yn y caffi sglodion gyda'i thad. Mae'r llyfr yma yn helpu plant â rhieni wedi cael ysgariad, a pam mor anodd yw e i wneud penderfyniadau.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 16 Hydref 2013
|  |  |
| --- | --- |
|  | 
Polka yn A lleiaf allan o *Atgofion o Bohemia yn y Dull Polka*, Op. 12, 1859

Piano: Veronika Ptáčková |
| 

---

*Problem chwarae ffeil yma? Gweler Cymorth.* |

Cyfansoddwr o wlad Tsiec oedd **Bedřich Smetana** ("Cymorth – Sain" ynganiad ) (2 Mawrth 1824 - 12 Mai 1884). Ei waith mwyaf adnabyddus yw'r gerdd symffonig *Ma Vlast* ("Fy Mamwlad").

Ganed ef yn Litomyšl, Bohemia, yr adeg honno yn rhan o Ymerodraeth Awstria. Bu'n astudio'r piano a'r feiolin er yn ieuanc, ac aeth i astudio cerddoriaeth ym Mhrag. Yn 1848 cafodd arian gan Franz Liszt i sefydlu ei ysgol gerddoriaeth ei hun.

Yn 1856, symudodd i Gothenburg, Sweden, lle bu'n dysgu a rhoi perfformiadau. Agorodd ysgol gerddoriaeth newydd ym Mhrâg yn 1863, ac yn 1866 cyhoeddodd ei opear gomig *Y briodasferch a gyfnewidiwyd*. Erbyn 1874 roedd wedi mynd yn fyddar. Parhaodd i gyfansoddi; ysgrifennodd *Má vlast* wedi iddo fynd yn fyddar. Yn 1875 symudodd i bentref Jabkenice. Bu farw yn 1885 a chladdwyd ef ym mynwent Vyšehrad ym Mhrag.

Ei waith mwyaf adnabyddus efallai yw'r gyfres symffonig ramantaidd *Má Vlast* ("Fy Mamwlad"), sy'n cynnwys y darn *Vltava*, sy'n disgrifio cwrs afon Vltava ac sy'n fod i gynrychioli ysbryd Bohemia. Mae'n un o ddarnau cerddorol byr mwyaf adnabyddus y 19eg ganrif.

Cafodd ei waith ddylanwad mawr ar ei gydwladwr Antonín Dvořák.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 95207407
* LCCN: n50053339
* ISNI: 0000 0001 2144 1890
* GND: 118615017
* SELIBR: 92690
* SUDOC: 032202997
* BNF: cb138998513 (data)
* BIBSYS: 90229639
* NLA: 35966945
* NDL: 00621485
* NKC: jk01120043
* BNE: XX1015250
* CiNii: DA04028125

 |
Gwleidydd ac awdur Rhufeinig oedd **Marcus Porcius Cato Censorius**, a elwir yn **Cato yr Hynaf** (i'w wahaniaethu oddi wrth Marcus Porcius Cato yr Ieuengaf) neu **Cato y Censor** (234 CC - 149 CC).

Ganed Cato yn Tusculum; roedd ei dad yn perthyn i ddosbarth cymdeithasol y marchogion *(eques)*. Ymunodd a'r fyddin yn 217 CC, a daeth yn Dribwn Milwrol yn 214 CC. Yn 204 CC, etholwyd ef i swydd Quaestor, yna yn 199 CC yn Aedile. Yn 198, etholwyd ef i swydd Praetor cyn dod yn llywodraethwr Sardinia. Etholwyd ef yn Gonswl yn 195 CC. Yn ystod ei gyfnod fel conswl. bu'n arwain byddin yn erbyn gwrthryfelwyr yn Sbaen. Yn 191 CC, bu'n ymladd yn y rhyfel yn erbyn Antiochus III. Yn 184 CC, etholwyd ef i swydd Censor.

Priododd ddwywaith, a chafodd ddau fab, Marcus Porcius Cato Licinianus a Marcus Porcius Cato Salonianus. Roedd yn ddylanwadol iawn yn Senedd Rhufain. Dechreuodd ymgyrch i sicrhau fod dinas Carthago yn cael ei dinistrio, gan ddiweddu pob araith, ar unthyw bwnc, gyda'r geiriau *Ceterum censeo, Carthaginem esse delendam* (*Heblaw hynny, rwy'n credu fod rhaid dinistrio Carthago*). Yn 149 CC, yn fuan wedi marwolaeth Cato, aeth Carthago i ryfel yn erbyn Numidia heb ganiatâd Rhufain. Cyhoeddodd Rhufain ryfel ar Carthago, a gyrrwyd byddin Rufeinig dan Scipio Aemilianus yn ei herbyn. Dinistrwyd Carthago ar ddiwedd y rhyfel.
Thomas' cartoon for the Ministry of Information during the Second World War
Roedd **Herbert Samuel "Bert" Thomas** MBE (13 Hydref 1883 – 6 Medi 1966) yn gartwnydd gwleidyddol oedd yn cyfrannu at gylchgrawn Punch a chreu posteri propaganda Prydeinig adnabyddus yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd.

Gyrfa
-----

Ymunodd Thomas â Punch ym 1905 a chyfrannodd tan 1935. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf roedd yn yr *Artists Rifles.*

Dechreuodd cartwnau gwleidyddol Thomas gael eu cynnwys mewn arddangosfeydd oriel fel c*aricatures* artistig cyn gynhared â 1913, mewn arddangosfa ar y Strand gan *y Society of Humorous Art* ac yn 1916, ei gartŵn yn erbyn y *Clyde strikers* gyda'r Kaiser yn dweud "*pass friend*" i streiciwr yn ymddangos mewn arddangosfa o gartwnau rhyfel yn y *Graves Galleries* ar *Pall Mall.*

Yn 1918 daeth yn adnabyddus yn genedlaethol am ei gartwn "Arf a mo, Kaiser", a dynnwyd mewn deg munud ar gyfer ymgyrch *Smokes for Tommy Dispatch Weekly*. Cododd y cartŵn bron i chwarter miliwn o bunnoedd tuag at "c*omforts*" (tybaco a sigaréts) ar gyfer milwyr rheng flaen a chafodd y ddelwedd ei ail-dynnu a'i ddefnyddio yn ystod yr Ail Ryfel Byd gyda'r pennawd "Arf a mo, 'itler". Gwnaeth yr Almaenwyr wahardd y cartŵn "Arf a mo, 'itler" ac i sicrhau nad oedd carcharorion Prydeinig yn colli eu parseli, creodd amrywiad gyda'r pennawd "Are we downhearted?"

Derbyniodd yr MBE yn Anrhydeddau Pen-blwydd 1918.

Bywyd personol
--------------

Bu farw Thomas yn ei gartref yn 33 Inverness Terrace, Bayswater, Llundain, ar 6 Medi 1966, ar ol dioddef strôc. Fe'i claddwyd ym Mynwent Kensal Green, Llundain.

Y cerflunydd Ivor Thomas (1873-1913) oedd ei frawd.

Roedd ei fab Peter hefyd yn creu cartwnau ar gyfer Punch.

Llyfryddiaeth
-------------

* Thomas, Bert (1936). *Cartoons and Character Drawing*. OCLC 503806609.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Better Labour Outlook. The Clyde Strikers Returning, Causes Of Discontent". *The Times]*. 4 March 1915. t. 10.
2. ↑  "Humour In Art. The Value Of The Grotesque". *The Times]*. 4 December 1913. t. 11.
3. ↑  J. Bourne (2001), *Who's Who in World War One*, Taylor & Francis, p. 283, ISBN 9780415141802

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 43347164
* LCCN: n87104994
* ISNI: 0000 0000 6706 3103
* GND: 1037719131
* ULAN: 500021809
* NLA: 35611815
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Côr a sefydlwyd ym 1950 ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth yw **Cantorion Madrigalau Elisabethaidd** Aberystwyth (Saesneg: The Aberystwyth Elizabethan Madrigal Singers), a adnabyddir ar lafar fel The Mads.[1] Sefydlwyd y côr gan Walter Ryan, Llywydd Cymdeithas Gerddoriaeth y Coleg ar y pryd. Credai Walter fod angen dewis arall ar gantorion y brifysgol heblaw Côr y Coleg. Roedd Walter am i'r côr arbenigo yn y cyfnod cyn-glasurol; ac felly daeth Cantorion Madrigalau Elisabethaidd Aberystwyth i fod. Maen nhw bellach yn canu caneuon mor amrywiol â chyfansoddiadau Gorecki, Brahms, Mendelssohn, Messiaen, caneuon gwerin a chaneuon crefyddol, ac, wrth gwrs, madrigalau lu.

Y Cyn-Fads
----------

Ochr yn ochr â’r côr mae cymdeithas o gyn-aelodau’n cwrdd ar gyfer aduniad blynyddol yn Aberystwyth i ddathlu hanes a dyfodol y côr gyda’r côr presennol. Ceir penwythnos o weithdai canu o dan arweiniad cyn-aelod, cyn-arweinydd neu arweinydd profiadol arall o’r byd cerddorol, a swper mawreddog gydag areithiau a straeon o’r gorffennol gan gyn-aelodau ac aelodau newydd.
Mae gan y côr archif ar-lein yn .
I ddathlu trigainmlwyddiant y côr yn 2010 ysgrifennodd cyn-aelod a chyn-lywydd y gymdeithas gyn-aelodau, Dr Dale Webb, lyfr am hanes y côr – Mads: A History / Hanes y Mads.

Perfformiadau Nodedig
---------------------

Mae’r côr wedi canu mewn cyngherddau a chystadlaethau ledled y byd, ac yn 2011 cafodd y côr presennol a’r gymdeithas gyn-aelodau wahoddiad i uno i ganu’r anthemau cyn y gêm rygbi ryngwladol rhwng Cymru a De Affrica yn Stadiwm y Mileniwm.

Cyn-aelodau adnabyddus
----------------------

* William Mathias - Cyfansoddwr
* Haydn James - Cyfarwyddwr Cerdd Undeb Rygbi Cymru a thîm rygbi’r Llewod
* Aneirin Hughes - Actor ac arweinydd corau

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan blurb.com adalwyd 23 Gorffennaf 2013

Gweler hefyd
------------

* Rhestr corau yng Nghymru
**Bwystfil Cynffonnog** (尾獣 - Japaneg) yw'r term a rhoddir ar gyfer y creadurion pwerus a pheryglus o fewn y gyfres manga ac anime *Naruto*.

Y Juubi, sef y bwystfil deg-gynffon.

Cefndir
-------

Yn wreiddiol, pan oedd Doethwr y Chwe Llwybr dal i fyw, torodd y Juubi sef y bwystfil deg-gynffon mewn i naw bwystfil llai. Defnyddiodd dechneg o'r enw Izanagi, sydd yn rhoi'r bŵer i'r defnyddiwr troi breuddwydion yn wir.

Y Naw Bwystfil
--------------

### Ichibi

Yr Ichibi yw'r bwystfil cynffonog cyntaf. Mae'r creadur yma yn edrych fel rhyw fath o frochlwynog llwydfelyn, gyda adrannau du ar draws ei gorff. Un cynffon sydd ganddo. Jinchuuriki yr Ichibi oedd Gaara o'r Tywod, ac fe gafodd y bwystfil yma ei echdynnu gan Akatsuki yn llwyddiannus.

Y bwystfil tu fewn i Gaara wedi'i adnabod fel yr Ichibi
### Nibi

Cath yw'r Nibi gyda dau gynffon. Roedd y bwystfil hon wedi'i selio tu fewn i Yugito Nii, ond cafodd ei echdynnu gan Akatsuki yn llwyddiannus.

### Sanbi

Crwban y môr yw'r Sanbi, a thair cynffon sydd ganddo. Yn yr anime, ceisiodd Konoha selio'r Sanbi ond ceisiodd Akatsuki cael gafael arno. Nid oedd angen echdynnu'r Sanbi, gan ei fod wedi'i echdynnu o'r Jinchuuriki, Yagura, yn barod am resymau anhysbus.

Crwban y môr wedi'i adnabod fel y Sanbi
### Yonbi

Mwnci pedwar-cynffon yw'r Yonbi, arfer ei selio tu fewn i Roshi. Cafodd ei echdynnu gan Akatsuki yn llwyddiannus.

### Gobi

Ceffyl yw'r Gobi ac mae ganddo pump o gynffonnau. Han oedd Jinchuuriki y bwystfil hon, ond cafodd ei echdynnu gan Akatsuki yn llwyddiannus.

### Rokubi

Malwen yw'r Rokubi ac mae ganddo chwech o gynffon. Cafodd ei echdynnu o Utakata yn llwyddiannus gan Akatsuki.

### Nanabi

Chwilen saith-gynffon yw'r Nanabi a chafodd ei selio o fewn Fu. Cafodd ei echdynnu yn llwyddiannus gan Akatsuki.

Y bwystfil wyth cynffon
### Hachibi

Bustach yw'r Hachibi gyda wyth o gynffon sydd yn darlunio coesau octopws. Killer Bee yw Jinchuuriki y bwystfil hon, ac roedd Akatsuki yn aflwyddiannus yn cael gafael arno er mwyn ei echdynnu.

### Kyuubi

Y Kyuubi yw'r bwystfil cynffonnog mwyaf adnabyddus trwy'r manga ac anime; cadno yw'r Kyuubi, a Naruto yw ei Jinchuuriki. Er bod Akatsuki wedi ceision cael gafael ar Naruto er mwyn echdynnu'r Kyuubi, nid oes unrhyw aelod wedi llwyddo.

### Jubi

Y bwystfil cynffonnog gwreiddiol yw'r Jubi. Cafodd ei rannu mewn i naw bwystfil cynffonnog.
**Catrin II** neu **Catrin Fawr** (Rwseg: Екатерина II Великая, *Yekaterina II Velikaya* (1729 - 1796) oedd ymerodres Rwsia o 28 Mehefin 1762 hyd ei marwolaeth, teyrnasiad o 34 mlynedd, yr hiraf wedi sefydliad Ymerodraeth Rwsia yn 1721.

Ganed Catrin fel **Sophie Augusta Frederica** yn Stettin, yn awr Szczecin yng Ngwlad Pwyl ond yr adeg honno yn deyrnas fechan yn yr Almaen. Dewiswyd hi yn wraig i etifedd y tsar, Pedr o Holstein-Gottorp. Dywedir fod Catrin yn benderfynol o ddysgu Rwsieg mor fuan ag y gallai, ac ar 28 Mehefin 1744 daeth yn aelod o Eglwys Uniongred Rwsia gyda'r enw Catrin Alecseyefna (*Yekaterina* neu *Ekaterina*). Priodwyd hi â Pedr ar 21 Awst 1745.

Ni fu'r brodas yn llwyddiant, a dechreuodd Catrin ar gyfres o garwriaethau. Ar ôl marwolaeth yr Ymerodres Elizabeth yn Ionawr 1762 daeth Pedr yn tsar fel Pedr III. Ym mis Gorffennaf bu gwrthryfel yn ei erbyn, a chyhoeddwyd Catrin yn ymerodres. Llofruddiwyd Pedr yn fuan wedyn. Cyhuddwyd Catrin o fod a rhan yn y llofruddiaeth ambell dro, ond nid oes tystiolaeth i gadarnhau hyn.

Roedd Catrin yn darllen yn eang, ac yn llythyru â rhai o ddeallusion amlycaf Ewrop megis Voltaire a Diderot. Ymestynnodd ffiniau Ymerodraeth Rwsia i'r de ac i'r gorllewin, gan gynnwys Belarws a Lithwania. Ychwanegodd tua 200,000 milltir sgwar (518,000 km²) at diriogaeth yr ymerodraeth. O dan ei harweinyddiaeth, gorchfygwyd Twrci mewn rhyfel rhwng 1768 a 1774 ac eilwaith mewn rhyfel rhwng 1787 a 1792.

Cafodd Catrin strôc ar 5 Tachwedd, 1796, a bu farw'r diwrnod wedyn. Dilynwyd hi gan ei mab, Paul I.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Catrin Fawr***

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goTsariaid Rwsia |
| --- |
|  |
| 
* Ifan IV
* Fyodor I
* Boris Godunov
* Fyodor II
* Ffug Dmitriy I
* Vasiliy IV
* Mihangel (Mikhail Romanov)
* Aleksey
* Fyodor III
* Ifan V
* Pedr I
* Catrin I
* Pedr II
* Anna
* Ifan VI
* Elisabeth
* Pedr III
* Catrin II
* Pawl I
* Alexander I
* Niclas I
* Alexander II
* Alexander III
* Niclas II

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 49493819
* LCCN: n80046091
* ISNI: 0000 0000 9677 2005
* GND: 118560565
* SELIBR: 66414
* SUDOC: 029120047
* BNF: cb120812555 (data)
* BIBSYS: 90372155
* ULAN: 500257752
* NLA: 35026586
* NDL: 00620620
* NKC: jn20000603311
* The SBN id MILV033238 is not valid.
* RLS: 000008078
* BNE: XX979722
* CiNii: DA0501122X

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cathwyfyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **cathwyfynod**; yr enw Saesneg yw *Puss Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Cerura vinula*.

* Siani flewogSiani flewog
* Siani flewogSiani flewog
* OedolynOedolyn

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r cathwyfyn yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwleidydd Rhufeinig oedd **Marcus Porcius Cato Uticensis**, a elwir yn ***Cato yr Ieuengaf*** (Lladin: *Cato Minor*), (95 CC - 46 CC. Roedd yn un o wrthwynebwyr amlycaf Iŵl Cesar.

Roedd Cato yn or-ŵyr i Cato yr Hynaf. Ganed ef yn Rhufain, a chollodd ei rieni yn ieuanc. Magwyd ef gan ei ewythr, Marcus Livius Drusus. Yn 72 CC, ymladdodd fel gwirfoddolwr yn y rhyfel yn erbyn Spartacus. Daeth yn Dribwn milwrol ym Macedonia yn 67 CC, am ymddengys iddo arwain lleng am gyfnod. Etholwyd ef i swydd Quaestor yn 65 CC. Dadleuodd yn y Senedd o blaid y gosb eithaf i ddilynwyr Catilina yn 63 CC.

Daeth yn ddylanwadol iawn yn y Senedd, ac yn arweinydd plaid yr Optimaten. Daeth i wrthdrawiad a Gnaeus Pompeius Magnus, ac yn fuan wedyn a Iŵl Cesar. Gwrthwynebodd gais Cesar yn 60 CC i gael ceisio am etholiad fel Conswl heb groesi'r ffîn i mewn i ddinas Rhufain (y *pomerium*). Bu ganddo ran amlwg yn y rhyfel cartref a ddatblygodd yn Rhufain o dechrau 49 CC. Wedi buddugoliaeth Cesar, ffôdd Cato i Utica yng ngogledd Affrica, lle lladdodd ei hun yn hytrach nag ildio.
Stanisław Wyspiański - Mam yn bwydo
Mae **bwydo o'r fron** yn digwydd pan fo mam yn bwydo llaeth o'i bronau i'w baban. Wedi i'r babi roi ei geg o amgylch teth y fam, mae'n sugno'r llaeth, fel bwyd. Mae llaeth y fron yn gyffredinol iachach ar gyfer y babi na llaeth fformiwla neu laeth buwch. Nid yw pob merch yn gallu bwydo ei babi'n ddiogel e.e. os oes gan fenyw glefyd neu os yw hi ar gyffuriau (boed cyfreithlon neu anghyfreithlon) gall llaeth y fron niweidio'r baban wrth i'r clefyd neu'r cyffur cael ei drosglwyddo o'r fam i'r babi.

Mae sawl rheswm dros gymeradwyo bwydo o'r fron: gall y baban sy'n bwydo ar laeth ei fam fod ar lai o risg, gan ddioddef llai o glefydau wrth i imiwnedd y fam gael ei drosglwyddo i'r baban. Mae bwyd o'r fron yn gwneud bwydo a gofal iechyd yn rhatach. Mewn gwledydd datblygedig ac yn arbennig mewn gwledydd sy'n datblygu, mae bwydo o'r fron heb roi unrhyw ddiodydd eraill i'r babi, yn arwain at lai o farwolaethau o'r dolur rhydd.

Cytuna'r arbenigwyr mai llaeth y fron yw'r maeth gorau i fabi, ond nid yw pawb yn cytuno am ba hyd y dylai mamau fwydo ar y fron, a pha mor ddiogel yw llaeth powdr masnachol.

Creuwyd ymgyrch fyd-eang yn erbyn cwmni Nestle oedd yn hyrwyddo mamau a chymunedau tlawd iawn i ddefnyddio llaeth powdr (a gynhyrchir gan Nestle) yn hytrach na bwydo o'r fron, sydd am ddim. Er bod y cwmni wedi newid nifer o'i harferion marchnata mae dal amheuaeth ar ei dulliau a moesoldeb gwerthu llaeth powdr i'r fath raddau i wledydd heb sicrwydd o ddŵr glân a lle mae talu am laeth powdr yn wariad sylweddol fel canran incwm y teulu.

Gweler hefyd
------------

* Llaeth powdr
* Llaeth y fron

Dolenni
-------

* Fideo, *5 Safle gorau ar gyfer bywdo ar y fron* Pob Plentyn Cymru
* Fideo, *Bwydo ar y fron 'CWTCH': cynorthwyo babanod i gael eu ' rhodd gyntaf*,Swansea Bay NHS TV

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑