recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr Gilbert** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr Gilbert) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala inornata***; yr enw Saesneg arno yw *Gilbert whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. inornata*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr Gilbert yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr Gilbert** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr Palawan** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr Palawan) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala plateni***; yr enw Saesneg arno yw *Palawan whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. plateni*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr Palawan yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr Palawan** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Mae **chwedloniaeth Iwerddon** yn cyfeirio at hanesion Gwyddelig sydd wedi'u cadw yn y traddodiad llafar, ac yn ddiweddarach yn llawysgrifau'r Eglwys Geltaidd gynnar. Mae'r straeon a'r themâu wedi dal i gael eu datblygu dros amser yn llên gwerin Iwerddon, ond ar y cyfan mae'r prif themâu a chymeriadau wedi aros yn gyson.

Gyda dyfodiad Cristnogaeth i Iwerddon, cadwyd llawer o'r chwedlau yma mewn llawysgrifau gan ffurfio llenyddiaeth Wyddeleg ganoloesol. Er bod y dylanwad Cristnogol i'w weld yn y llawysgrifau hefyd, mae'r casgliad hwn yn nes at y gwreiddiol ac yn fwy o faint na'r un casgliad yng nghanghennau eraill chwedloniaeth Geltaidd. Er bod llawer o'r llawysgrifau wedi hen ddiflannu, a bod llawer mwy o ddeunydd heb ei gofnodi'n ysgrifenedig yn y lle cyntaf mae'n debyg, mae digon ar ôl i allu adnabod cylchoedd penodol, er bod chwedlau hefyd nad ydyn nhw'n cwympo'n daclus yn un o'r cylchoedd. Y pedwar prif gylch yw'r Cylch Mytholegol, Cylch yr Ulaid, Cylch Fionn a'r Cylch Hanesyddol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Nagy, Joseph Falaky (1985). *The Wisdom of the Outlaw: The Boyhood Deeds of Finn in Gaelic Narrative Tradition*. Berkeley and Los Angeles: University of California Press.
2. ↑  *Llên Cymru*. Gwasg Prifysgol Cymru. 1965. tt. 52–56.
Byrddau gwyddbwyll yr Aes, Caerdydd
Artist Cymreig yw **Bedwyr Williams** (ganed 1974 yn Llanelwy). Mae'n cyfuno gosodwaith a chomedi *stand-yp*.

Bywyd cynnar
------------

Cafodd ei fagu ym Mae Colwyn a mynychodd Ysgol y Creuddyn. Aeth i Goleg Menai, Bangor, i ddilyn cwrs celf sylfaenol am flwyddyn cyn mynychu St Martins School of Art yn Llundain ac yna Ateliers, Arnhem.

Gwobrau
-------

Yn 2004 enillodd Wobr Paul Hamlyn ar gyfer Celf Gweledol.

Yn 2005 ef gynrychiolodd Cymru yn Biennale Fenis. Bedwyr Williams yw'r artist a fydd yn cynrychioli Cymru yn y 55ed Arddangosfa Gelf Ryngwladol y Biennale Fenis yn 2013 trwy brosiect sy'n cael ei guradu ar y cyd gan Oriel Mostyn ac Oriel Davies a'i noddi gan Gyngor Celfyddydau Cymru.

Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011, fe enillodd y 'goron driphlyg' drwy ennill Y Fedal Aur am Gelfyddyd Gain, Gwobr Ivor Davies am waith sy'n cyfleu ysbryd y frwydr dros iaith, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru, a hefyd ef oedd enillydd Dewis y Bobl yn Y Lle Celf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  gwefan galeri g39
2. ↑  Kim Dhillon, *Bedwyr Williams* Archifwyd 2008-02-18 yn y Peiriant Wayback. *Frieze*, Ebrill 2006.
3. 1 2  Artist lleol yn Fenis Gwefan BBC Cymru
4. ↑  Adrian Searle, *Picture perfect*, *The Guardian*, Tachwedd 30, 2004.
5. ↑   Bedwyr i'r Biennale] Gwefan Cyngor Celfyddydau Cymru.
6. ↑   Artist yn ennill y trebl mewn un Eisteddfod. BBC Cymru (6 Awst 2011).; adalwyd 3 Mai 2013
7. ↑  Wrecsam yn dre'r trebl[*dolen marw*] Gwefan yr Eisteddfod
8. ↑  Telyn neu gelf? Bedwyr yn poeni am doriadau golwg360.com Mehefin 5, 2012

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan yr artist Archifwyd 2012-08-25 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* VIAF: 107149196606774792714
* GND: 1049620070

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr aur cynffonddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr aur cynffonddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala melanura***; yr enw Saesneg arno yw *Mangrove golden whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. melanura*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr aur cynffonddu yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr aur cynffonddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Portread o Charles Edward Stuart gan William Mosman, Oriel Genedlaethol yr Alban
Ŵyr i'r brenin Iago II/VII o Loegr a'r Alban oedd **Charles Edward Stuart** (31 Rhagfyr 1720 - 31 Ionawr 1788) (Gaeleg: **Teàrlach Eideard Stiùbhairt**, yn adnabyddus wrth ei lysenw Saesneg, *Bonnie Prince Charlie*).

Bywgraffiad
-----------

Roedd Charles yn fab i James Francis Edward Stuart, yntau yn fab i Iago II/VII, oedd wedi ei ddiorseddu yn 1688. Ganed Charles yn Rhufain, a theuliodd ei ieuenctid yno ac yn Bologna.

Cefnogid hawl y Stiwartaid i'r orsedd gan fudiad y Jacobitiaid, oedd yn cymryd ei enw o'r Lladin *Jacobus* ("Iago"). Roedd cefnogaeth sylweddol iddynt yn Ucheldiroedd yr Alban, a rhywfaint yng ngweddill yr Alban a gogledd Lloegr ac ychydig yng Nghymru hefyd.

Ar 23 Gorffennaf, 1745, glaniodd Charles a saith cydymaith yn Eriskay yn Ucheldiroedd yr Alban, i gefnogi hawl ei dad i'r orsedd. Cododd faner ei dad yn Glenfinnan, a llwyddodd i godi digon o ddilynwyr i ymdeithio tua dinas Caeredin. Ar 21 Medi 1745, gorchfygodd fyddin y llywodraeth ym Mrwydr Prestonpans, ac erbyn Tachwedd roedd ganddo fyddin o 6,000. Ymdeithiodd tua'r de, gan anelu am Lundain, a chyrhaeddodd cyn belled a Derby. Yma, oherwydd diffyg cefnogaeth gan Jacobitiaid Lloegr, penderfynwyd troi'n ôl am yr Alban. Gorchfygwyd ei fyddin gan fyddin y llywodraeth dan William Augustus, Dug Cumberland ar 16 Ebrill 1746 ym Mrwydr Culloden. Bu Charles ar ffô yn Ucheldiroedd yr Alban am fisoedd cyn medru dychwelyd i Ffrainc ym mis Medi. Bu fyw yn Ffrainc a'r Eidal hyd ei farwolaeth.

Er fod cryn nifer o Jacobitiaid yng Nghymru, nid ymddengys i fawr o Gymry gymeryd rhan yn ymgyrch 1745. Dywedir i Charles yn ddiweddarach, wrth sôn beth a wnâi dros y Jacobitiaid Cymreig, ddweud "Mi yfaf iechyd da iddyn nhw - dyna'r cyfan wnaethon nhw i mi".

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 104724217
* LCCN: n80076367
* ISNI: 0000 0001 2128 1014
* GND: 118756125
* SUDOC: 028710754
* BNF: cb12049127r (data)
* BIBSYS: 98026455
* BNE: XX927852
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Haint bacteriol yw **Clamydia** a achchosir gan y bacteriwm Clamydia trachomatis. Mae'n haint a drosglwyddir yn rhywiol (STI). Gellir ei ddal drwy ryw gweiniol, rhefrol neu eneuol diamddiffyn. Mae amlder clamydia wedi cynyddu fesul tipyn ers y 1990au ac erbyn 2017 dyma oedd yr STI mwyaf cyffredin. Mae gan un fenyw o bob 10 dan 25 oed sy'n weithredol yn rhywiol siawns o gael clamydia. Gwrywod rhwng 20 a 30 oed yw'r rhai sydd â’r risg fwyaf.

Symptomau
---------

Nid oes gan tua 50% o ddynion heintiedig a 70% o fenywod heintiedig unrhyw symptomau, felly gall gael ei drosglwyddo heb i'r unigolyn heintiedig sylweddoli - fel rheol ni chaiff yr achosion hyn eu diagnosio. Mae diagnosis yn digwydd pan fydd symptomau'n ymddangos.

Gellir trin clamydia anghymleth yn hawdd gyda gwrthfiotigau. Dylai partneriaid rhywiol diweddar unigolyn heintiedig gael profion er mwyn atal ail-heintio ac ymlediad y clefyd.

### Menywod

* llid y bledren
* newid yn eu rhedlif gweiniol, a
* phoen ysgafn yn rhan isaf yr abdomen.

Gall clamydia heb ei drin gael nifer o effeithiau difrifol. Gall menywod ddatblygu clefyd llidiol y pelfis (PID) a all achosi anffrwythlondeb, risg uwch o feichiogrwydd ectopig ac erthyliad naturiol, poen yn ystod cyfathrach rywiol a gwaedu rhwng y mislif.

Gall menyw feichiog heintiedig drosglwyddo'r bacteria i'w baban yn ystod genedigaeth gan wneud i'r baban gael ei eni gyda llid y gyfbilen neu lid yr ysgyfaint.

### Dynion

* rhedlif o agoriad y pidyn
* cosi poenus ar flaen y pidyn

Mewn dynion mae cymhlethdodau'n fwy prin ond gallant achosi -

* Epididymitis, llid y tiwb sy'n mynd o'r ceilliau i'r pidyn. Mae hyn yn achosi poen a chwydd o gwmpas y ceilliau.
* Syndrom Reiter (arthritis) sy'n effeithio ar y llygaid a'r cymalau.
* Ffrwythlondeb diffygiol.
* Llid yr wrethra, y tiwb sy'n mynd o'r bledren i flaen y pidyn, gan achosi wrethritis.

Diagnosis
---------

### Menywod

* Prawf troeth.
* Swab o'r wain isaf.

### Dynion

* Prawf troeth
* Swab o agoriad yr wrethra ar flaen y pidyn (mwy dibynadwy na'r prawf troeth).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "2014 Sexually Transmitted Diseases Surveillance Chlamydia". 17 Tachwedd 2015. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 10 Mehefin 2016. Cyrchwyd 10 June 2016. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
2. ↑  "Iechyd a GofalCymdeithasol". *CBAC*. 2011. Cyrchwyd 2017. Check date values in: `|accessdate=` (help)
Brîd o gi yw **ci Affgan** (Pashto: تاژي سپی *Tāžī Spay*, Dari: سگ تازی *Sag-e Tāzī*). Mae'n fath o helgi sy'n tarddu o fynyddoedd Affganistan.

Ers talwm, bu rhai yn credu i'r brîd hwn darddu o'r Hen Aifft, ond nid oes tystiolaeth o gwbl i gefnogi'r dybiaeth hon. Datblygwyd gan helwyr Affganistan i fod yn gi hynod o gyflym ac eiddgar, a chanddo esgyrn cluniau llydain wedi eu haddasu at dirwedd garw'r mynyddoedd, sydd yn canlyn ei ysglyfaeth gyda'i llygaid yn hytrach na'i drwyn. Defnyddiwyd i hela pob math o anifeiliaid, gan gynnwys llewpart yr eira a'r afrewig.

Dygwyd cŵn Affgan i Ewrop yn gyntaf yn niwedd y 19g, gan filwyr Prydeinig a ddychwelant o Ail Ryfel yr Ymerodraeth Brydeinig yn Affganistan a mân-ryfeloedd eraill ar hyd y ffin rhwng y Raj ac Emiraeth Affganistan. Cafodd ei fridio yn Lloegr ac Unol Daleithiau America, ac yn ddiweddarach gwaharddwyd cŵn Affgan rhag cael eu hallforio o'u gwlad frodorol gan lywodraeth Affganistan, er iddynt gael eu rhoi weithiau yn anrhegion i wŷr pwysig a oedd yn ymweld â'r wlad. Mae'n gi anwes poblogaidd o hyd yn Affganistan.

Mae ganddo goesau hirion, clustiau llipa, côt sidanaidd o flew hir, a chynffon fain sydd yn troi i fyny. Mae'n sefyll 60 i 70 cm ac yn pwyso rhyw 25 kg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, "Afghan".
2. 1 2  (Saesneg) Afghan hound. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 21 Awst 2021.
3. ↑  Ludwig W. Adamec, *Historical Dictionary of Afghanistan* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2003), t. 14.
Peiriannydd oedd **Charles Edwin Spooner** (22 Tachwedd 1853 – 14 Mai 1908) , yn Hafod Tanycraig, Cymru. Oedd o'n drydydd mab Charles Easton Spooner.

Cwblhaodd addysg fel peiriannydd yng ]Ngholeg y Drindod, Dulyn ym 1874, ac wedyn gweithiodd o dan reolaith ei dad yng ngogledd Cymru.

Dechreuodd waith yn Adran Arolygu Ceilón ar 6 Medi 1876, yn Arolygwr Talaith y Gogledd, ac arolygodd Penrhyn Jaffnapatam ac ardal Patabilapullai. Trosglwyddwyd i Adran Gwaith Cyhoeddus ar 24 Awst 1877 ac adeiladodd ffordd trwy Bwlch Bulototta a Ffordd Laxapathy ym Maskeliya. Daeth o'n brif swyddog i'r ardaloedd Dikoya, Bojawantalawa, Maskeliya ac Ambagamawa yn Dhalaith Canolog. Symudodd i Wladfeydd y Culfor ac roedd yn Brif Beirianydd i Selangor rhwng 1892 a 1901 a threfnodd rwydwaith trydan Kuala Lumpur cyn iddo ddod yn Rheolwr Cyffredinol i reilffordd y Daleithiau Ffederal Maleia ym 1901.

Bu farw Spooner yn Kuala Lumpur yn 1909.

Roedd o'n gerddor ac arlunydd da.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Llyfrgell Janus
2. ↑  Gwefan llyfrgell Prifysgol Cornell
3. 1 2  Gwefan Grace's Guide
4. 1 2  Gwefan Festipedia
Yr Ymerodr Qin Shi Huang
Pumed brenhinllin fawr Tsieina, yn dilyn brenhinllinoedd y Xia, y Shang, Brenhinllin Zhou Gorllewinol a Brenhinllin Zhou Dwyreiniol oedd **Brenhinllin Qin**. Rheolodd y Qin Tseinia rhwng 221 a 207 C.C..

Tiriogaeth Ymerodraeth Tseinia dan y Qin
Dim ond dau ymerodr Qin a reolodd:

Qin Shi Huang, "Yr Ymerodr Cyntaf", enw bedydd Ying Zheng (teyrnasodd 221-210 C.C.).
"Yr Ail Ymerodr" (ei unig deitl swyddogol), enw bedydd Hu Hai (teyrnasodd 209-207 C.C.).
Er mai byr oedd parhâd y Qin mae eu teyrnasiad yn beysig iawn yn hanes Tsieina oherwydd nhw a sefydlodd o'r ymerodraeth o'r newydd yn sgîl y cyfnod cythryblus o anhrefn a rhyfel a elwir Cyfnod y Gwladwriaethau Rhyfelgar ("The Warring States Period" yw'r ymadrodd Saesneg arferol). O gyfnod y Qin ymlaen atgyfnerthwyd Mur Mawr Tsieina yn gyson. Y Qin hefyd a greodd yr amgylchiadau angenreidiol o heddwch a sefydlogrwydd ar gyfer blodeuo iaith a diwylliant Tseinia a chychwyn cyfnod Clasurol yn ei hanes.

Llyfryddiaeth
-------------

* K.C. Latourette, *The Chinese: their history and culture* (Llundain, 1964)
* William Watson, *Early Civilization in China* (Llundain, 1966)

  


|  | **Cyfnodau hanes Tsieina** |
| --- | --- |
| **Hanes Tsieina** | Brenhinllin Shang • Brenhinllin Zhou • Cyfnod y Gwladwriaethau Rhyfelgar • Brenhinllin Qin • Brenhinllin Han • Brenhinllin Tang • Brenhinllin Yuan • Brenhinllin Ming • Brenhinllin Qing |
Llenor Cymraeg oedd **Charles Edwards** (1628 - wedi 1691), sy'n fwyaf adnabyddus fel awdur *Y Ffydd Ddi-ffuant*.

Bywgraffiad
-----------

Ganed ef yn Rhydycroesau ym mhlwyf Llansilin, Sir Ddinbych, yn 1628. Aeth i Goleg yr Holl Eneidiau, Rhydychen, ond cofnodir iddo gael ei yrru o'r coleg yn 1648 oherwydd iddo wrthod derbyn awdurdod y Senedd. Cafodd ysgoloriaeth i Goleg yr Iesu yr un flwyddyn, a graddiodd yn 1649. Yn 1650, bu'n bregethwr teithiol yn ôl trefniadau Ddeddf Lledaenu'r Efengyl yng Nghymru, yna yn 1652-3 cafodd fywoliaeth Llanrhaeadr-ym-Mochnant. Collodd y fywoliaeth honno yn 1659.

Cyhoeddodd *Y Ffydd Ddi-ffuant* (1667) yn Rhydychen. Yn 1671, cyhoeddodd *Dad-seiniad Meibion y Daran*, argraffiad newydd o gyfieithiad Morris Kyffin o lyfr yr esgob Jewel, *Deffynniad Ffydd Eglwys Loegr* (1595). Yr un flwyddyn, cyhoeddodd ail argraffiad o *Y Ffydd Ddi-ffuant* gydag ychwanegiad "Hanes y ffydd ymhlith y Cymru". Yn ddiweddarach, bu'n cydweithio a Stephen Hughes a Thomas Gouge ar waith y *Welsh Trust*, a bu yn Llundain hyd 1684 yn arolygu'r gwaith o gyhoeddi llyfrau Cymraeg rhad i'r tlodion. Cyhoeddodd drydydd argraffiad o *Y Ffydd Ddiffuant* yn 1677, a *Llyfr Plygain gydag Almanac* yn 1682. Bu yn ardal Croesoswallt am gyfnod, efallai yn weinidog Anghyfffurfiol yno, cyn dychwelyd i Lundain, lle cyhoeddodd *An Afflicted Man's Testimony concerning His Troubles* yn 1691. Ni cheir cyfeiriad ato wedi hynny.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Y Ffydd Ddi-ffuant* (1667, 1671)
* *Y Ffydd Ddi-ffuant, sef, Hanes y Ffydd Gristianogl* (1677). Yr argraffiad helaethach sydd wedi dod yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.
* *Hebraismorum Cambro-Britannicorum Specimen* (1676)
* *Llyfr Plygain gydag Almanac* (1682)
* *Fatherly instructions: being select pieces of the writings of the primitive Christian teachers, translated into English, with an appendix, entituled Gildas Minimus* (1686)
* *An Afflicted Man's Testimony concerning His Troubles* (1691)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru); R. Geraint Gruffydd, *Y Gair a'r Ysbryd: Ysgrifau ar Biwritaniaeth a Methodistiaeth*, gol. E. Wyn James (2019)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 30972236
* LCCN: n85144463
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Hen Garchar Sir Fynwy** yn adeilad sy'n perthyn i'r 18g ac sydd wedi'i leoli yn North Parade, Trefynwy, Sir Fynwy, Cymru. Dyma oedd prif garchar y sir pan agorwyd ei ddrysau cadarn yn 1790. Edrychai'n debyg i gaer canoloesol ond mai ei bwrpas oedd cadw pobl o'i fewn ac nid eu cadw allan. Arferid crogi drwgweithredwyr yma hyd at y 1850au; yn wir daeth cymaint â 3,000 o bobl yma i wylio'r crogi diwethaf.

Roedd arwynebedd y carchar yn arfer bod tua thair erw ac roedd yn cynnwys capel, ysbyty, celloedd a melin-droed. Caewyd y drysau am y tro diwethaf yn 1869. Yn 1884 dymchwelwyd llawer o'r adeiladau, ac nid oes bellach namyn y porthdy hwn (neu'r *gatehouse*) sydd yn adeilad rhestredig Gradd II. Oddi fewn i'r adeilad ceir darlun gwydr o'r hen garchar.

Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas).

Gweler hefyd
------------

* Wicipedia:Pedia Trefynwy
* Neuadd y Sir, Trefynwy
* Pont Trefynwy

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  J. Newman, *The Buildings of Wales: Gwent/Monmouthshire* (Penguin Books, 2000), t.407
2. 1 2  "Monmouth Gaol". Royal Forest of Dean.info. Cyrchwyd 14 Mawrth 2012.
3. 1 2  Gwefan Coflein Archifwyd 2014-05-12 yn y Peiriant Wayback. Royal Commission on Ancient and Historic Monuments in Wales, adalwyd 06 Ebrill 2012

* J. Newman, *The Buildings of Wales: Gwent/Monmouthshire* (Penguin Books, 2000)
Sioe gerdd 2005 sy'n seiliedig ar y ffilm *Billy Elliot* (2000) ydy ***Billy Elliot the Musical***. Ysgrifennwyd y gerddoriaeth gan Syr Elton John, ac mae'r llyfr a'r geiriau gan Lee Hall (a ysgrifennodd sgript y ffilm). Adrodda'r sioe hanes bachgen heb fam o'r enw Billy sy'n cyfnewid ei fenyg paffio am esgidiau ballet. Dywed y stori ei frwydr bersonol a'i hapusrwydd, gyda thyndra teuluol a chymunedol oherwydd streic y glowyr (1984-5) yng Ngogledd Lloegr yn gefndir i'r ffilm. Ysbrydolwyd sgript Hall i raddau gan nofel A. J. Cronin, *The Stars Look Down*, ac mae cân agoriadol y sioe yn deyrnged iddo.

Agorodd y sioe yn y West End yn 2005 a chafodd ei henwebu am naw Gwobr Laurence Olivier gan ennill pedair ohynynt yn cynnwys y Sioe Gerdd Newydd Orau. Yn sgîl llwyddiant "Billy Elliot the Musical" yn y DU, gwelwyd cynyrchiadau yn Awstralia ac ar Broadway.

Caneuon
-------

|  |  |
| --- | --- |
| Act I* The Stars Look Down
* Shine
* Grandma's Song
* Solidarity
* Expressing Yourself
* The Letter
* Born to Boogie
* Angry Dance
 | Act II* Merry Christmas Maggie Thatcher
* Deep into the Ground
* Swan Lake
* He Could be a Star
* Electricity
* Once We Were Kings
* The Letter (Reprise)
* Finale
 |

Dolenni Allanol
---------------

* Gwefan swyddogol *Billy Elliot the Musical*
* Ffrindiau Billy Elliot Archifwyd 2012-04-15 yn y Peiriant Wayback.
* Geiriau'r caneuon

Gweler hefyd
------------

* Billy Elliot (ffilm)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Scotsman interview (2002)". .
Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd yr Eidal yw **Bolzano** (Almaeneg: *Bozen*, Ladineg: *Bulsan*), sy'n prifddinas a dinas fwyaf Talaith Ymreolaethol Bolzano. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 99,764.

Er bod y mwyafrif o boblogaeth y dalaith yn siarad Almaeneg fel mamiaith, yn ninas Bolzano yn 2001 roedd 73% yn siarad Eidaleg fel mamiaith, 26% Almaeneg ac 1% Ladineg.Roedd 8% o'r boblogaeth yn dramorwyr.

Saif y ddinas lle mae afon Talfer (*Talvera*) yn llifo i mewn i afon Eisack (*Isarco*), Ychydig i'r de o'r ddinas, mae'r Eisack yn llifo i mewn i afon Etsch (*Adige*).

Ceir amgueddfa archaeolegol yn y ddinas, lle gellir gweld gweddillion Ötzi, y dyn o Oes yr Efydd neu Oes yr Haearn y cafwyd ei gorff mewn rhewlif yn y mynyddoedd gerllaw Bolzano. Ceir nifer o gestyll yn yr ardal; y tri pwysicaf yw Castell Maretsch, Castell Runkelstein a Castell Sigmundskron.

Pobl enwog o Bolzano
--------------------

* Andreas Seppi, chwaraewr tenis
* Walther von der Vogelweide, bardd a cherddor

Bolzano tros afon Eisack
Golygfa ar Bolzano
Mae **Blaen Nedd** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1963 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 188.28 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Hen gastell yn nhref hanesyddol Rhuthun, Sir Ddinbych, ydy **Castell Rhuthun**. Mae'n gymysgedd o olion adeiladu o wahanol oesoedd: fe'i hadeiladwyd yn gyntaf ar olion Caer Gymreig tuag 1280 gan Dafydd ap Gruffudd brawd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru. Cafodd ei ddymchwel ar ôl Rhyfel Cartref Lloegr. Fe'i ail-adeiladwyd fel gwesty mawr yn y 19eg ganrif.

Hanes
-----

Mae Castell Rhuthun ar safle a ddefnyddiwyd yn gyntaf fel caer o'r Oes yr Haearn. Yn 1277, rhoddodd Edward I, brenin Lloegr y tir i Dafydd ap Gruffudd fel diolch am ei gymorth yn ystod goresgyniad Gogledd Cymru. Yn wreiddiol, cafodd y castell yr enw Cymraeg Castell Coch yn yr Gwernfor.

Roedd y castell yn fwyaf nodedig fel cartref cangen o'r teulu bonheddig De Grey a roddwyd y teitl "Barwniaid Grey de Ruthyn" a phennaeth arglwyddiaeth marcher Dyffryn Clwyd. Roedd yn ganolfan i Reginald Grey, 3ydd Barwn Grey de Ruthyn - y dyn y gellid dweud iddo sbarduno gwrthryfel Owain Glyn Dŵr.

Oriel
-----

* Castell Rhuthun o'r ffrynt - y prif fynedfaCastell Rhuthun o'r ffrynt - y prif fynedfa
* Ffrynt - dau lew tewFfrynt - dau lew tew
* Waliau'r gwesty modern, ger y ffrynt.Waliau'r gwesty modern, ger y ffrynt.
* Esiampl o ffenestEsiampl o ffenest
* Yr hen gastellYr hen gastell
* Hen waliauHen waliau
* Pont a waliau yn y cefnPont a waliau yn y cefn
* Waliau'r gwesty yn y cefnWaliau'r gwesty yn y cefn
* Waliau'r gwesty yn y cefnWaliau'r gwesty yn y cefn
* CefnCefn
* Y cefnY cefn
* Y fynedfa o'r gwesty i'r arddY fynedfa o'r gwesty i'r ardd
* Cloc y castellCloc y castell
* Coridor yr hen gastellCoridor yr hen gastell
* Y gerddi a hen walY gerddi a hen wal
* Y gerddi ffurfiolY gerddi ffurfiol
* Cefn y castellCefn y castell
* Ychydig o adfeilion yr hen gastellYchydig o adfeilion yr hen gastell
* Y brif fynedfa i'r hen gastellY brif fynedfa i'r hen gastell
Castell mwnt a beili canoloesol ger pentref Llanbrynmair ym Mhowys yw **Castell Tafolwern**. Gorwedd y castell, a adwaenir fel 'Yr Hen Domen' heddiw, ar gymer afonydd Twymyn ac Iaen, ar gyrion Llanbrynmair.

Yn yr Oesoedd Canol, gorweddai Tafolwern yng nghwmwd Cyfeiliog yn ne-orllewin Teyrnas Powys. Yma, mae'n debyg, yr oedd llys y cwmwd. Codwyd y castell naill ai gan Owain Gwynedd, brenin teyrnas Gwynedd, neu gan Owain Cyfeiliog, arglwydd Cyfeiliog, tua 1160. Mae'n bosibl fod Owain Gwynedd wedi codi'r castell ar ôl ymgiprys am reolaeth yng Nghyfeiliog rhyngddo a Hywel ap Ieuaf, arglwydd Arwystli. Ond ni ellir diystyrru'r posiblrwydd mai Owain Cyfeiliog a'i gododd rhywbryd ar ôl ddod yn arglwydd Cyfeiliog yn 1149. Yn sicr roedd ym meddiant llawn Owain Cyfeiliog erbyn 1165, ond collodd ei afael arno yn nes ymlaen a daeth i feddiant yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth.

Parhaodd y castell i gael ei ddefnyddio gan dywysogion Powys Wenwynwyn. Ceir cofnod o ddwy siarter a roddwyd gan Gwenwynwyn ab Owain i abatai ym Mhowys o Dafolwern ar ddiwedd y 12g. Ymosododd Dafydd ap Llywelyn, mab Llywelyn Fawr, ar y castell yn 1244. Ar ôl hynny mae'n diflannu o'r cofnodion.

Gweler hefyd
------------

* Cestyll y Tywysogion Cymreig
* Cyfeiliog
* Powys Wenwynwyn

Llyfryddiaeth
-------------

* Paul R. Davis, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Powys |
| --- |
| 
* Bodyddon
* Caereinion
* Crogen
* Cymer
* Dinas Brân
* Mathrafal
* Tafolwern
* Y Trallwng

 |  |
Label recordio oedd **Boobytrap Records**, a sefydlwyd yng Nghaerdydd, Hydref 2000 gan Huw Stephens a'i ffrind Geraint John (Baz), gyda Ceri Collier a Greg Haver gynt o'r label Big Noise yn ymuno â nhw i redeg y label. Daeth y label i ben mis Ionawr 2007. Disgrifwyd y label gan y cylchgrawn Rolling Stone fel y label recordio orau erioed.

Dechreuwyd y label fel clwb senglau, yn recordio dwy gân gan fand newydd pob mis. Ond wedi gweld gwagle yn y farchnad, penderfynnwyd ehangu Boobytrap yn label recordio cyflawn, yn arbenigo mewn cerddoriaeth Gymraeg ond yn gweithio hefyd gyda fandiau o bob cwr o Brydain.

Y sengl gyntaf i'r label ryddhau oedd sengl Tommy and the Chauffeur o Gaerdydd. Fe rhyddawyd senglau gan MC Mabon, Zabrinski a Big Leaves ymysg eraill.

Fe ryddhawyd albwmau gan MC Mabon (Pryna Hwn Rwan Cyn i'r Boi Sgrynshio Clustie Ddod Rownd), Cofi Bach a Tew Shady (Chwalfa), Richard James (The Seven Sleepers Den) a'r albwmau amlgyfrannog A Step in the Left Direction a Ho! Ho! Ho! Casgliad o Ganeuon Nadoligaidd.

Dolenni Allanol
---------------

* Archifwyd 2007-02-11 yn y Peiriant Wayback. Cyfweliad gyda Huw am Boobytrap ar wefan y BBC
Cymylau Cirrus
Math o gwmwl yw **cirrus** neu **wallt y forwyn**.

Dyma gymylau sy'n hawdd iawn eu hadnabod. Maent fel blew hirion yn gorwedd i'r un cyfeiriad â'r gwynt fel arfer, â'u blaenau un ai yn syth neu yn cyrlio ar i fyny. Y rhain yw'r cymylau gweladwy uchaf; yn wahanol i'r cymylau is, grisialau rhew yn hytrach na diferion bychan o ddŵr yw'r rhain.

Enwau eraill
------------

* blew geifr (cyffredin)
* gwallt y forwyn (Gwynedd)
* rhawn y gaseg (Meirionnydd)
* cynffon y gaseg wen (Llanrhaeadr, Dyffryn Clwyd)
* cynffon ceffyl (Llŷn).

Maent yn aml yn arwydd bod ffrynt yn dynesu yn enwedig os bydd y blew yn graddol gynyddu ac yn ymuno gan newid i haen o Cirrocumulus neu 'draeth awyr'. Bryd hynny gall y blew geifr fod yn arwydd da bod ffrynt yn dynesu, pryd y gellir disgwyl i'r glaw gyrraedd o fewn 12 – 18 awr.

* Blew geifr, glaw geir (Gwynedd)
* Gwallt y forwyn – tywydd ansefydlog (Llanllwni, Buellt, Llandyrnog, Meirionnydd)

Os nad yw'r blew geifr yn ymuno â thewychu gallant fod yn gysylltiedig â thywydd braf. Bryd hynny fe'u disgrifir fel:

* Clôs (trowsus)
* Gwyddelod yn y gwynt (Llŷn).

Cyfeiriadau
-----------

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun a sgwennwyd ac a briodolir i Twm Elias ac a uwchlwythwyd ar Wicipedia gan Defnyddiwr:Twm Elias. Cyhoeddwyd y gwaith yn gyntaf yn* Llên Gwerin *(Cymdeithas Edward LLwyd).*
*Erthygl am y sant yw hon. Am y bardd o'r 19eg ganrif gweler John Davies (Brychan).*
Pennaeth a thad i nifer o seintiau oedd **Brychan** (fl. 5g). Ystyrir ef yn sant weithiau gan fod cynifer o'i blant yn seintiau. Rhoes ei enw i Deyrnas Brycheiniog yn ne-ddwyrain canolbarth Cymru. Ei ddygwyl yw 5 Ebrill.

Cyfarfu rhieni Brychan yn Iwerddon ar ôl i'w fam fynd yno er mwyn dianc rhag gaeaf arbennig o oer. Priododd Marchell ach Tewdrig (mam Brychan) a oedd yn bennaeth Llanfaes, ag Anlach ap Coronac, mab i bennaeth Gwyddelig, ar yr amod y byddai eu plant yn cael eu magu ar ei thir hi. Marchell oedd yn berchen Garth Madryn. Ganwyd Brychan, eu hunig plentyn, yng Ngarthmadrun tua'r flwyddyn 500 O.C. Ar ôl i Marchell farw etifeddodd Brychan ei thiroedd i'w trosglwyddo i'w ferched.

Disgynyddion
------------

Roedd Brychan yn dad i bedwar ar hugain o ferched a tua 11 o feibion yn ôl y *Cognatio de Brychan* a ysgrifennwyd yn y 10g ond mae wedi'i seilio ar ddogfennau hŷn sydd ymhellach ar goll. Mae'r 'Cognatio' yn enwi ei ferched fel a ganlyn:

Arianwen, Rhiangar, Gwladys, Gwawr, Gwrgon, Nefydd, Lleian, Marchell, Meleri, Nefyn, Tutglid, Belyau, Ceinwen, Cynheiddon, Ceindrych, Clydai, Dwynwen, Eiluned, Goleudydd, Gwen, Ilud, Tybïe, Tudful, a Tangwystl.
Daeth y rhan fwyaf ohonynt yn seintiau gan sefydlu llannau yn ne a dwyrain Cymru'n bennaf. Yn ôl y Cognatio, ei fechgyn oedd:

Cynog, Rhun, Cledwyn, Arthen, Pabai, Rhain Dremrudd, Mathaiarn, Dingad, Cyflefwr, Berwyn a Rhawin. Cyfeirir at deulu ("llwyth") Brychan yn y Trioedd fel un o "dri llwyth seintiau Cymru", ynghyd â theuluoedd Caw (neu Coel) a Chunedda. Mae llawer o enwau eraill wedi ychwanegu at restrau "plant" Brychan. Maent fel arfer yn wyrion, yn wyresau neu'n or-wyrion iddo (e.e. Dyfnan, Dilig, Adwen, Mabon, Menefrida, Morwenna, Wenna a Gwenfyl). Mae hyn yn dilyn y patwrm arferol o 'Blant Adda' neu 'Deulu Abram Wood', am y disgynyddion.

Etifeddiaeth
------------

Enwir nifer o eglwysi, yn y de a'r canolbarth yn bennaf, ar ôl Brychan a'i ddisgynyddion; bu Brycheiniog yn bwysig yn natblygiad Cristnogaeth Geltaidd. Disgrifiodd John Davies de-ddwyrain Cymru fel "meithrinfa'r Eglwys Geltaidd a chroth gweithgarwch a adfywiodd Ewrop." 

Ffurfwyd Brycheiniog fel cyngrhair rhwng rhai o feibion Brychan ar ôl ei farwolaeth er mwyn amddiffyn eu hunain rhag llwythau eraill.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o seintiau Cymru
* Santesau Celtaidd 388-680

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4  Jones, TT, 1977, The daughters of Brychan, Brycheiniog Cyf.XVII
2. ↑  Bartrum, P. C. 1966. Early Welsh Genealogical Tracts,Gwasg Prifysgol Cymru
3. 1 2  Davies J, 1990 Hanes Cymru, Penguin

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Cyfieithiad Cymraeg Canol o gasgliad o bregethau Lladin sy'n cynnwys nifer o chwedlau enghreifftiol neu foeschwedlau am anifeiliaid yw ***Chwedlau Odo***.

Ysgrifennwyd y testun Lladin gwreiddiol, a adnabyddir fel rheol dan yr enw *Parabole Sancti*, gan Odo o Cheriton (m. 1247), offeiriad a llenor o Sais, o dras Normanaidd, a aned yng Nghaint. Ymddengys y cafodd yr awdur llawer o'i ddeunydd o chwedlau tebyg yn Chwedlau Esop, y *Roman de Renard* a'r Bwystoriau. Cyfieithwyd y gwaith i'r Gymraeg gan Gymro anhysbys tua diwedd y 14g. Ceir y testun hynaf yn Llawysgrif Llanstephan 4, sydd i'w dyddio i ddegawd gyntaf y 15g, a cheir sawl testun diweddarach yn ogystal.

Anifeiliaid yw'r cymeriadau i gyd ac mae'r chwedlau ar ddull damhegion poblogaidd gyda moeswers ar y diwedd. Amrywia deunydd y chwedlau'n fawr. Storïau cryno am ddigwyddiadau ym myd yr anifeiliaid, sydd mewn gwirionedd yn fyd is-ddynol gyda gwahanol anifeiliaid yn cynrychioli mathau o bobl, yw'r chwedlau hyn. Mae ymddygiad yr anifeiliaid yn dysgu gwers i bobl yn y byd go iawn trwy amlygu rhagoriaethau a gwendidau dynion. Fel sy'n gyffredin yn llenyddiaeth boblogaidd yr Oesoedd Canol, ceir cymysgedd o'r glân a'r brwnt.

Llyfryddiaeth
-------------

* *Chwedlau Odo*, gol. Ifor Williams (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1926)
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan arian**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau arian**; yr enw Saesneg yw *Silver-ground Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Xanthorhoe montanata*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan arian yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwibanwr Aru** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwibanwyr Aru) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pachycephala monacha***; yr enw Saesneg arno yw *Aru whistler*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. monacha*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r chwibanwr Aru yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn rhisgl | Falcunculus frontatus |  |
|
| Chwibanwr cefnwinau | Coracornis raveni |  |
|
| Colluricincla ferruginea | Pseudorectes ferrugineus |  |
|
| Melanorectes nigrescens | Melanorectes nigrescens |  |
|
| Pitohwi bronfrith | Pseudorectes incertus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Chwibanwr Aru** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan cyffredin**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau cyffredin**; yr enw Saesneg yw *Common Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Epirrhoe alternata*.

Siani flewog
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan cyffredin
yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ci sodli sy'n tarddu o Israel yw **Ci Canaan**. Gwarchotgwn a helgwn a fu'n byw yn y wlad ers oes y Beibl yw ei hynafiaid. Dros amser, trodd y mwyafrif ohonynt yn gŵn ysgymun hanner-gwyllt oedd yn byw yn yr anialwch. Dechreuodd rhaglen fridio yn y 1930au i ailddofi'r cŵn a'u hyfforddi'n warchotgwn ar gyfer cibwtsau.

Defnyddid cŵn Canaan yn ystod Rhyfel 1948 fel negesyddion, gwyliedyddion ac i leoli ffrwydron tir. Ym 1949 cafodd y dasg o ddatblygu'r brîd newydd ei gymryd gan sefydliad cŵn tywys.

Ci cryf, deallus a hawdd ei hyfforddi yw Ci Canaan. Mae'n hoff o chwarae ac yn ffyddlon i'w berchennog a'i deulu ond yn ochelgar gyda phobl ddieithr. Saif tua 48 i 61 cm o uchter ac mae'n pwyso 16 i 25 kg. Mae ganddo glustiau sy'n sefyll i fyny a chynffon drwchus sy'n troi'n ôl dros y cefn. Mae ganddo gôt ddwbl o flew byr, sy'n wyn gyda marciau brown, du neu goch, neu'n lliw du neu frown gyda marciau gwynion.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Canaan dog. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 21 Medi 2016.
Llawysgrif Cymraeg o'r 14g yw ***Chwedleu Seith Doethon Rufein***, sy'n addasiad o waith Ffrangeg o'r enw *Les Sept Sages de Rome*. Sgwennwyd y storiau gwreiddiol fel rhan o gylch o straeon Sansgrit, Persieg neu'r Hebraeg. Mae'r stori'n sôn am losgach rhwng mab a'i fam. Cynhwysir y gwaith hwn oddi fewn i Lyfr Coch Hergest (Coleg yr Iesu, Rhydychen; MS 111).

Mae'r addasiad tua traean y Ffrangeg, ac mae'r awdur wedi ychwanegu un stori gyfan o'i ben a'i bastwn ei hun, er mwyn ei wneud yn addas i gynulleidfa ganoloesol, Gymraeg.

### Plot

Mae'r Sultan yn anfon ei fab, y Tywysog ifanc, i gael ei addysg i ffwrdd o'r llys mewn ysgol lle mae Seven Wise Masters yn dysgu'r saith celfyddydau rhyddfrydol iddo.

Ar ôl dychwelyd i'r llys, mae ei lysfam, yr ymerodres, yn ceisio'i hudo a'i chwantu'n gorfforol. I osgoi perygl mae'n cael ei rwymo i wythnos o dawelwch gan Sindibad, arweinydd y Saith Meistr Doeth. Yn ystod yr amser hwn, mae'r ymerodres yn ei gyhuddo i'w gŵr, ac yn ceisio sicrhau ei farwolaeth trwy adrodd saith stori sy'n ymwneud â'r ymerawdwr. Fodd bynnag, mae ei naratif bob amser yn cael ei ddrysu gan y Saith Meistr Doeth dan arweiniad Sindibad. O'r diwedd mae gwefusau'r tywysog yn datgloi, y gwir yn wybyddus, a'r ymerodres ddrygionus yn cael ei dienyddio.

Y stori wreiddiol
-----------------

Mae'r cylch straeon, sy'n ymddangos mewn llawer o ieithoedd Ewropeaidd, o darddiad Dwyreiniol, a cheir casgliad tebyg mewn Sansgrit, a briodolir i'r athronydd Indiaidd Syntipas yn y ganrif gyntaf CC, er nad yw'r gwreiddiol Indiaidd yn hysbys. Ffynonellau posib eraill yw Persieg (gan fod y testunau cynharaf sydd wedi goroesi mewn Perseg) a Hebraeg (lle ceir diwylliant â chwedlau tebyg, fel y Joseff Beiblaidd).

O iaith i iaith...
------------------

Daeth y gwaith yn adnabyddus fel *Llyfr Sindibd*, ac fe'i cyfieithwyd o'r Groeg i'r Lladin yn y 12g gan Jean de Hauteseille (Joannes de Alta Silva), mynach o abaty Haute-Seille ger Toul, gyda'r teitl *Dolopathos*. Cyfieithwyd hwn i'r Ffrangeg tua 1210 gan trouvère o'r enw Herbers fel *Li romans de Dolopathos*. Roedd fersiwn Ffrangeg arall, *Li Romans des sept sages*, wedi'i seilio ar fersiwn Ladin wahanol.

Darllen pellach
---------------

* Gadsden, Carys. "Chwedleu Seith Doethon Rufein, the Middle Welsh Les Sept Sages De Rome: An Inadequate Rendering or a New Perspective on This Internationally Popular Tale?" Narrative Culture 7, no. 2 (2020): 198-215. doi:10.13110/narrcult.7.2.0198.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Laura A. Hibbard, *Medieval Romance in England*. tud. 174. New York: Burt Franklin. 1963.
2. ↑  "Syntipas - Encyclopedia Britannica 1911".
3. ↑  W. A. Clouston, THE BOOK OF SINDIBĀD, 1884.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Chwedlau Saith Ddoethion Rhufain***
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brychan deusmotiog coch**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brychanau deusmotiog coch (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Red Twin-spot Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Xanthorhoe spadicearia*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan deusmotiog coch yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Carneddol** yn gopa mynydd a geir ym Mhenrhyn Llŷn rhwng Ynys Môn a Phen Llŷn; cyfeiriad grid SH301331. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 78 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 235 metr (771 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2011-07-28 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Roedd **Black Elk (Hehaka Sapa)** (c. Rhagfyr 1863 – 17 Awst neu 19 Awst 1950) yn *Wichasha Wakan* (Medicine Man neu Dyn Sanctaidd) enwog o Oglaliad Lakota (Sioux). Roedd yn gefnder i Crazy Horse.

Ei hanes
--------

Bu'n dyst i sawl digwyddiad pwysig yn hanes rhyfeloedd yr Unol Daleithiau yn erbyn brodorion Americanaidd Canolbarth Gorllewin America. Cymerodd Black Elk ran, yn llanc tua deuddeg oed, ym Mrwydr Little Big Horn, 1876, a chafodd ei anafu yng nghyflafan Wounded Knee yn 1890.

Yn 1887, teithiodd Black Elk i Brydain gyda Sioe Gorllewin Gwyllt Buffalo Bill, profiad annymunol a ddisgrifir ganddo yn y llyfr *Black Elk Speaks*.  Archifwyd 2006-03-24 yn y Peiriant Wayback.

Priododd Black Elk ei wraig gyntaf, Katie War Bonnett, yn 1892. Trôdd ei wraig at Gatholigiaeth, a bedyddwyd eu tri phlentyn yn Gatholigion. Ar ôl marwolaeth Katie yn 1903, cafodd Black Elk ei fedyddio hefyd, gan gymryd yr enw Nicholas Black Elk a gwasanaethu fel categydd. Ond parhaodd i wasanaethu fel arweinydd ysbrydol i'w bobl yn y dull brodorol, am na welai unrhyw wrthdaro rhwng dysgeidiaeth y grefydd **Wakan Tanka** frodorol, ac athrawiaeth Cristnogaeth. Yn 1905 priododd am yr eil dro, ag Anna Brings White, gwraig weddw gyda dwy ferch. Cawsant dri o blant ychwanegol, a bu farw Anna yn 1941.

Tua diwedd ei oes datgelodd Black Elk hanes ei fywyd, ynghyd â manylion rhai defodau Sioux sanctaidd, i John Neihardt a Joseph Epes Brown i'w cyhoeddi; y canlyniad oedd y gyfrol *Black Elk Speaks*, a ystyrir yn glasur Americanaidd.

Llyfryddiaeth
-------------

### Llyfrau Black Elk

* *Black Elk Speaks: being the life story of a holy man of the Oglala Sioux* (fel a adroddwyd i John G. Neihardt), Bison Books, 2004; adargraffiad diweddaraf o'r gyfrol a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1932); Testun pdf *Black Elk Speaks* Archifwyd 2006-03-24 yn y Peiriant Wayback.
* *The Sixth Grandfather: Black Elk's Teachings given to John G. Neihardt,* gol. gan Raymond J. Demallie, Gwasg Prifysgol Nebraska, arg. newydd, 1985.
* *The Sacred Pipe: Black Elk's Account of the Seven Rites of the Oglala Sioux* (adroddwyd i Joseph Epes Brown), MJF Books, 1997.
* *Spiritual Legacy of the American Indian* (adroddwyd i Joseph Epes Brown), World Wisdom, 2007.

### Llyfrau am Black Elk

* *Black Elk and Flaming Rainbow: Personal Memories of the Lakota Holy Man,* gan Hilda Neihardt, Gwasg Prifysgol Nebraska, 2006. ISBN 0-8032-8376-8
* *Black Elk: Holy Man of the Oglala*, gan Michael Steltenkamp
* *Black Elk: Colonialism and Lakota Catholicism*, gan Damian Costello

Dolenni allanol
---------------

* Achau Black Elk Archifwyd 2006-02-23 yn y Peiriant Wayback.
* *Black Elk Speaks* Archifwyd 2006-03-24 yn y Peiriant Wayback. (PDF 1529KB)
* Gwefan teulu Black Elk

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 100267654
* LCCN: n79081420
* ISNI: 0000 0001 0928 7624
* GND: 118511475
* SELIBR: 329176
* SUDOC: 026917505
* BNF: cb11907127v (data)
* BIBSYS: 90590527
* NKC: xx0157874
* The SBN id CFIV007518 is not valid.
* BNE: XX858062
* CiNii: DA06964652

 |
Model Gymreig ydy **Claire Louise Evans** (ganwyd 11 Ionawr 1983) ac enillydd Miss Wales 2005.

Hi oedd merch hynaf Geraint a Michelle. Fe'i ganed yn Aberystwyth, Cymru a derbyniodd ei haddysg yn ysgol gynradd Catholic Sant Padarn ac yna yn Ysgol Penglais.

Roedd hi'n athletwraig genedlaethol, ac enillodd mewn rasys 1500 m, 3000 m, 5000 m, 10,000 m a thraws gwlad, gan gynrychioli Cymru yn rhyngwladol. Roedd hi hefyd yn nofwraig da ac mae ganddi gymwysterau mewn therapi chwaraeon. Mae ei brawd Daniel hefyd wedi cynrychioli Cymru mewn chwaraeon amrywiol.

Cafodd ei choroni yn Miss Cymru yn 2005 gan gynrychioli Cymru wedyn yn Miss World 2005 yn Tsieina. Hi oedd y Miss Cymru cyntaf i ddod o Geredigion. 
Daeth yn 6ed yn y gystadleuaeth Miss Great Britain. Mae wedi ymddangos mewn sawl cylchgrawn a fideo gerddorol yn ogystal â rhaglenni teledu Sky (*Living TV*) a chylchgrawn i ferched: *Citta Bella* yn Malaysia.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Miss Wales 2005 – Claire Evans". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2010-06-18. Cyrchwyd 24 Mehefin 2010.
2. ↑  Pete Griffin (25 Tachwedd 2005). "Heineken Cup Final Ambassador Travels To China". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-04-28. Cyrchwyd 24 June 2010. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
Llwythau Celtaidd Gâl yn y ganrif 1af CC
Llwyth Celtaidd yng Ngâl oedd y **Carnut**. Roedd eu tiriogaethau rhwng Afon Seine ac Afon Loire, yn yr hyn a ddaeth yn ddiweddarach yn *departements* Eure-et-Loir, Loiret a Loir-et-Cher. Eu prifddinas oedd *Autricum* (Chartres heddiw), a chanolfan bwysig arall oedd *Cenabum* (Orleans).

Yn ôl y Rhufeiniaid, tiriogaeth y Carnutes oedd canolfan wleidyddol a chrefyddol y llwythau Galaidd. Dywed Iŵl Cesar fod y derwyddon yn cynnal cyfarfod yn nhiriogaeth y Carnutes. Roedd y llwyth yn cynhyrchu darnau arian yn y ganrif 1af CC.

Erbyn cyfnod ymgyrchoedd Iŵl Cesar yng Ngâl, roedd y Carnutes yn ddibynnol ar lwyth y Remi. Gosododd Cesar ei ddewis ei hun, Tasgetius, ar yr orsedd fel brenin y Carnutes, ond o fewn tair blynedd roedd wedi cael ei lofruddio. Ar 13 Chwefror, 53 CC, lladdodd y Carnutes y marsiandïwyr Rhuufeinig yn Cenabum fel rhan o wrthryfel Vercingetorix. Llosgodd Cesar ddinas Cenabum, gan ladd y dynion a gwerthu'r merched a phlant fel caethweision. Gyrrodd y Carnutes 12,000 o ryfelwyr i gymryd rhan yn yr ymgyrch aflwyddiannus i godi'r gwarchae ar Alesia, ond wedi methiant yr ymgyrch, gorfodwyd hwy i ildio i Cesar.