recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Awdur Cymraeg, darlithydd a phrifathro, oedd **Thomas Iorwerth Ellis** a gyhoeddai wrth yr enw **T. I. Ellis** (19 Rhagfyr 1899 – 20 Ebrill 1970).

Ganwyd yn Llundain yn fab i'r gwleidydd adnabyddus Thomas Edward Ellis, AS Meirionnydd.

Cafodd yrfa hir ym myd addysg fel darlithydd yn y Clasuron ac fel prifathro ysgol sir y Fflint yn Y Rhyl. Bu'n ysgrifennydd Undeb Cymru Fydd (1941-1967). Gwasanaethodd hefyd am gyfnodau hir ar bywllgorau sefydliadau fel Prifysgol Cymru a Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cyfranodd nifer o erthyglau ar bynciau llenyddol, diwylliannol a gwleidyddol i gylchgronau Cymreig a chwe chyfrol i'r gyfres boblogaidd *Crwydro Cymru* (Llyfrau'r Dryw). Cyhoeddodd hefyd gofiant i'w dad mewn dwy gyfrol a chasgliad o ysgrifau.

Bywyd personol
--------------

Priododd Mary Gwendoline Headley (Mari Ellis) yn Ebrill 1949 a cawsant ddau o blant - Margaret Ann (sef Meg Elis, ganwyd 1950) a Rolant (ganwyd 1953). Bu farw yn ei gartref yn Aberystwyth.

Ganwyd ei wraig Mari ar 21 Gorffennaf 1913 yn Dylife a roedd yn llyfrgellydd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth. Ysgrifennodd mewn sawl cylchgrawn a cyhoeddodd tri nofel. Cefnogodd waith ei gŵr gyda Undeb Cymru Fydd ac yn dilyn ei farwolaeth, golygodd nifer o'i lyfrau ar gyfer eu cyhoeddi. Bu farw hithau yn yn Aberystwyth ar 25 Ionawr 2015.

Llyfryddiaeth
-------------

Cyfres Crwydro Cymru
* *Crwydro Ceredigion*
* *Crwydro Maldwyn*
* *Crwydro Meirionnydd*
* *Crwydro Mynwy*
* *Crwydro Sir y Fflint*

Eraill
* *The Development of Higher Education in Wales* (1935)
* *Cofiant T. E. Ellis* (1944, 1948)
* *Ym Mêr fy Esgyrn* (1955). Ysgrifau.
* *Dilyn Llwybrau* (1967). Ysgrifau
* *Life of Ellis Jones Griffith* (1969)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 93185049
* LCCN: no2010112375
* ISNI: 0000 0000 8456 0515

 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "copi archif" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2020-09-19. Cyrchwyd 2020-09-28.
Diplomydd, cyfieithydd ac awdur llyfrau taith oedd **Thomas Ifor Rees** (16 Chwefror 1890 – 11 Chwefror 1977), a anwyd yn Rhydypennau, Bow Street, ger Aberystwyth, Ceredigion, yn fab i'r cerddor John Thomas Rees a'i wraig Elizabeth Davies.

Cafodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Cymru Aberystwyth gan raddio yn 1910. Roedd yn was sifil a threuliodd nifer o flynyddoedd tramor yn cynnwys cyfnod fel llysgennad Prydain ym Molifia.

Gyrfa
-----

Daeth yn aelod o'r llu llysgenhadol yn 1913.

Bu iddo ymddeol yn 1950.

Gwaith llenyddol
----------------

Ysgrifennodd dri llyfr taith: *In and Around the Valley of Mexico* (1953), yn Saesneg, a *Sajama* (1960) ac *Illimani* (1964) am deithiau yn Ne America yn Gymraeg. Ystyrir y ddau lyfr olaf yn glasuron o lyfrau taith yn y Gymraeg. Maent yn cynnwys nifer o luniau a dynwyd gan yr awdur ei hun hefyd, sy'n eu gwneud yn gyfrolau deniadol.

Cyfieithodd nofelau gan René Bazin, Xavier de Maistre, J.R. Jiminez, C.F. Ramuz a Henri Troyat i'r Gymraeg, ynghyd â'r gerdd *Elegy written in a Country Churchyard* gan Thomas Gray a fersiwn Edward Fitzgerald o *Rubaiyat* Omar Khayyām.

Llyfryddiaeth
-------------

* *In and around the valley of Mexico* (1953)
* *Sajama: teithiau or ddau gyfandir (Mécsico, Nicaragua, Peru, Bolivia)* (1960)
* *Illimani yn nhiroedd y gorllewin : teithiau ac atgofion* (1964)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 73636893
* LCCN: no2007084483
* ISNI: 0000 0004 4709 6409
* CiNii: DA14572793

 |
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Przemysław Angerman yw ***Wyjazd Integracyjny*** a gyhoeddwyd yn 2011. Fe'i cynhyrchwyd yng Ngwlad Pwyl. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Przemysław Angerman. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Jan Frycz. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2011. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The King's Speech* sef ffilm ddrama gan Tom Hooper. 
Golygwyd y ffilm gan Krzysztof Szpetmański sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Przemysław Angerman ar 11 Rhagfyr 1975 yn Kraków.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Przemysław Angerman nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Jak to Się Robi Z Dziewczynami |  | Gwlad Pwyl | Pwyleg | 2002-11-15 |
| *Panienki* |  | Gwlad Pwyl |  | 2004-11-06 |
| *Tylko miłość* |  | Gwlad Pwyl | Pwyleg | 2007-09-13 |
| Wyjazd Integracyjny |  | Gwlad Pwyl |  | 2011-11-04 |
| *Zakręcone* |  | Gwlad Pwyl |  | 2005-09-03 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Tosa Inu
Brid o gi ymladd o Japan yw **Tosa Inu** (Japaneg: 土 佐; hefyd **Tosa**), sy'n frid prin. Fel yr awgryma'r enw, cafodd ei fagu'n wreiddiol yn nhref Tosa (a elwir heddiw'n Kōchi) - a'i fagu fel ci ymladd. Caiff ei fagu i'r un pwrpas heddiw.

Ymddangosiad
------------

Yn gyffredinol, mae'r ci a fegir yn Japan oddeutu hanner pwysau'r ci a fegir y tu allan i Japan. Mae'r brid Siapaniaidd hwn yn pwyso rhwng 36 and 61 kg, tra bod y bridiau a fegir y tu allan i'r wlad yn pwyso rhwng 60 to 100 kg a'i daldra'n 62 to 82 cm wrth ei war.

Nodweddir ei got gan ei ymddangosiad byr a llyfn o liw coch, gwinau neu elain. O bryd i'w gilydd gall fod o liw du diflas, ond mae hyn yn anghyffredin.

Hanes
-----

Crëwyd y brîd hwn yn wreiddiol yn ail hanner y 19g yn Siapan. Tarddodd y brid o fath gwhahanol sef y Shikoku-Inu, ci sy'n ​​pwyso'n tua 25 cilogram ac yn sefyll tua 55 centimetr o uchder ac sy'n debyg iawn i'r Spitz Ewropeaidd. Croeswyd y cŵn hyn gyda bridiau Ewropeaidd eraill, megis yr Hen Gi Tarw Seisnig ym 1872, y Gafaelgi ym 1874, y St Bernard a'r Pointer Almaeneg ym 1876, y Ci Mawr Denmarc ym 1924, a'r Daeargi Tarw hefyd ym 1924. Y nod wrth groesi'r cŵn hyn oedd magu ci ymladd, heini a chryfach. Heddiw, mae'n dal i gael ei ddefnyddio mewn rhai gwledydd fel ci ymladd, ond fel arfer fe'i cedwir fel anifail anwes. Yn yr amgylchedd teuluol mae Tosa yn amyneddgar ac yn addfwyn.

Y gyfraith
----------

Yng ngwledydd Prydain a gogledd Iwerddon, caiff y brid hwn ei reoli gan Ddeddf Cŵn Peryglus 1991. Mae'n rhaid cael caniatâd arbennig gan gwrt i gael yr hawl i fewnforio'r ci hwn. Mae rhai cwmniau yswiriant yn gwrthod yswirio'r cartref ble ceir y brid hwn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan ukcdogs.com Archifwyd 2009-02-23 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 6 Ionawr 2014
2. ↑  "Gretabreeds.com". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-10-30. Cyrchwyd 2013-08-18.
3. ↑  Gwefan You Tube; adalwyd 06 Ionawr 2014
4. ↑  Gwefan You Tube; adalwyd 06 Ionawr 2014
5. ↑  "Act No. 32 of 2000, Legal Supplement Part A" (PDF). *Trinidad and Tobago Gazette* (Fifth Session Fifth Parliament Republic of Trinidad
and Tobago) **39** (156). 16 August 2000.. Adalwyd 16 Mai 2013.
6. ↑  "65". *Dangerous Dogs Act 1991*. London: HMSO/National Archives. 1991.. Adalwyd 8 February 2010.
Perlysieuyn blodeuol ydy'r **Triaglog gyffredin** (Lladin: *Valeriana officinalis*; Saesneg: *Valerian*) gyda blodau gwyn neu binc persawrus. Gelwir triaglog yn "**llysiau Cadwgan**", "**felarian**", a'r "**feddyges fach**" hefyd yn y Gymraeg. Yng Nghymru mae'n blodeuo rhwng Mehefin a Medi a thyf drwy Ewrop, rhannau o Asia ac fe'i tyfwyd yn ddiweddar yn America lle mae'n cael ei fasnachu cryn lawer. Yn yr 16eg roedd y triaglog yn cael ei dyfu i wneud persawr. Yn yr un teulu mae'r Triaglog coch.

Caiff ei beillio gan y glöyn byw yn yr haf.

Rhinweddau meddygol
-------------------

Mae'r hadau, y dail a'r gwreiddiau'n cael eu defnyddio ar gyfer eu rhinweddau iachusol.

Caiff y planhigyn ei ddefnyddio i leddfu straen, lladd poen a chur pen. Fe'i defnyddir hefyd ar gyfer anhunedd (*insomnia*), i ymlacio'r cyhyrau ac i atal anhunedd Mae rhai defnyddwyr yn gorfod ei gymryd am wythnosau llawer cyn iddo weithio, ond caiff effaith sydyn ac uniongyrchol ar ddefnyddwyr eraill. Y cynhwysion sy'n weithredol yw'r olew, indoidau ac alcaloidau, sydd i gyd yn cynorthwyo'r corff i ymlacio.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriadur yr Academi
2. ↑  Llun o'r traiglog coch
3. ↑  Gwefan Parc Cenedlaethol Eryri[*dolen marw*]
4. ↑  "Gwefan rhannol Gymraeg". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-03-05. Cyrchwyd 2009-04-23.
5. ↑  *The Health Store Magazine*; Rhifyn Tachwedd-Rhagfyr 2012.

Gweler hefyd
------------

* Meddygon Myddfai
* Llysiau Rhinweddol
* Perlysiau
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol
Ffisegwr a diwygiwr crefyddol o Gatalonia oedd **Arnau de Vilanova** (Sbaeneg: *Arnaldus de Villa Nova* hefyd *Arnaldus Villanovanus* c. 1240–1311). Credwyd (yn anghywir) ar un cyfnod ei fod hefyd yn seryddwr ac yn alcemegydd.

Fe'i ganed yn *Villanueva de Jiloca* (neu o bosibl yn ninas Valencia), Aragon. Astudiodd meddygaeth a diwynyddiaeth. Preswyliodd yn y Llys Brenhinol (neu 'Goron Aragon') gan ddysgu myfyrwyr am rai blynyddoedd yn Ysgol Meddygol Montpellier cyn teithio i Baris. Bu farw yn 1311 ar ei ffordd i Avignon i gyfarfod y Pab Clement V ger arfordir Genova.

Cyfieithodd weithiau meddygol o'r Arabeg, gan gynnwys gwaith gan Ibn Sina (Avicenna), Abu-l-Salt, a Galen. Mae hefyd yn awdur gweithiau sylweddol e.e. *Speculum medicinae* a *Regimen sanitatis ad regem Aragonum*, ond ni ddylid ystyried *Breviarium Practicae* iddo, bellach. Ysgrifennodd hefyd yn Lladin ac mewn Catalaneg am ddiwygio Cristnogaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Fernando Salmón (2010). Robert E. Bjork (gol.). *The Oxford Dictionary of the Middle Ages*. Oxford, England: Oxford University Press. t. 135. ISBN 978-0-19-866262-4.
2. ↑  D. Campbell, *Arabian Medicine and Its Influence on the Middle Ages*, tud. 5.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 100189814
* LCCN: n50001534
* ISNI: 0000 0001 2283 4311
* GND: 118645854
* SELIBR: 290669
* SUDOC: 028339592
* BNF: cb120195246 (data)
* NLA: 35590331
* NKC: nlk20000079983
* The SBN id CFIV086637 is not valid.
* BNE: XX878166
* CiNii: DA12619626

 |
Hanesydd a chadfridog Groegaidd oedd **Thucydides** (Hen Roeg: Θουκυδίδης, *Thoukydídēs*) (c. 460 CC – c. 400 CC. Mae'n enwog fel awdur *Hanes Rhyfel y Peloponnesos*, sy'n rhoi hanes Rhyfel y Peloponnesos rhwng Athen a Sparta yn rhan olaf y 5 CC. Ystyrir mai ef oedd yr hanesydd cyntaf i gasglu tystiolaeth yn fanwl ac yn feirniadol.

Nid oes llawer o wybodaeth am ei fywyd; ceir y rhan fwyaf o'i waith ef ei hun. Roedd yn Atheniad, yn fab i Olorus. Gyrrwyd ef fel cadfridog i Thasos yn 424 CC oherwydd ei ddylanwad yn Thrace. Yn ystod gaeaf 424-423 CC, ymosododd Brasidas o Sparta ar Amphipolis, hanner diwrnod o hwylio o Thasos. Gyrroedd Eucles, yr arweinydd Athenaidd yn Amphipolis, at Thucydides am gymorth, ond erbyn i Thucydides gyrraedd, roedd y ddinas eisoes wedi ildio. Cyhuddwyd Thucydides o fod yn gyfrifol am fod y ddinas wedi ei cholli, ac alltudiwyd ef.

Ymddengys iddo fynd i fyw ar ei stad yn Thrace, a defnyddio ei amser ar gyfer ymchwilio ac ysgrifennu ei hanes. Mae yr hanes yn gorffen yn sydyn yn 411 CC, cyn diwedd y rhyfel, efallai am fod Thucydides wedi marw, ond cynigiwyd rhesymau eraill hefyd.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 95161463
* LCCN: n79021175
* ISNI: 0000 0001 2144 141X
* GND: 11862234X
* SELIBR: 96846
* SUDOC: 02716280X
* BNF: cb119266111 (data)
* BIBSYS: 90107447
* ULAN: 500337094
* NLA: 35549453
* NDL: 00476166
* NKC: jn19981002215
* The SBN id CFIV009547 is not valid.
* BNE: XX1719702
* CiNii: DA00579637

 |
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **tusw'r cyll**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **tuswau'r cyll**; yr enw Saesneg yw *Nut-tree Tussock*, a'r enw gwyddonol yw *Colocasia coryli*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop.

Siani flewog
27–35 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan rhwng Ebrill a Medi, mewn dwy genhedlaeth.

Prif fwyd y lindys ydy mathau o'r planhigion a choed canlynol: *Corylus avellana*, derwen, ffawydden, *Carpinus betulus*, bedwen a *Acer campestre*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r tusw'r cyll yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ptolemi XII yn taro ei elynion. Cerflun ar deml Edfu
Brenin yr Aifft o 80 CC hyd 58 CC ac eto o 55 CC hyd ei farwolaeth yn 51 CC oedd **Ptolemi XII Auletes** neu **Ptolemi Neos Dionysos Theos Philopator Theos Philadelphos** (Groeg: Πτολεμαῖος Νέος Διόνυσος Θεός Φιλοπάτωρ Θεός Φιλάδελφος (117 CC - 51 CC). Roedd yn aelod o frenhinllin y Ptolemïaid ac yn ddisgynnydd i Ptolemi I Soter. Mae'r llysenw "Auletes" yn golygu "y ffliwtydd".

Daeth Ptolemi XII i'r orsedd yn 80 CC wedi i Ptolemi XI gael ei ladd gan dyrfa oherwydd iddo lofruddio ei gyd-deyrn Berenice III. Dilynodd bolisi o gyfeillgarwch a Gweriniaeth Rhufain. Yn 58 CC. fei' gorfodwyd i ffoi i Rufain, ac olynwyd ef gan ei ferch Berenice IV. Llwyddodd i adennill ei orsedd trwy dalu 10,000 talent i Aulus Gabinius i ymosod ar yr Aifft, a diorseddu a dienyddio Berenice.

Ychydig cyn ei farwolaeth, gwnaeth ei ferch, Cleopatra VII yn gyd-deyrn.

Llyfryddiaeth
-------------

* Strabo 12.3.34 and 17.1.11
* Dio Cassius 39.12 - 39.14, 39.55 - 39.58

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Ptolemi XI Alexander II** | **Brenin yr Aifft**80 CC – 58 CC | Olynydd:**Berenice IV** |
|
| Rhagflaenydd:**Berenice IV** | **Brenin yr Aifft**55 CC – 51 CC | Olynydd:**Cleopatra VII** |

  


|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 45098366
* LCCN: no2006060997
* ISNI: 0000 0000 4676 3178
* GND: 118793578

 |
Mae **Pyllau a Choetir Cei Connah**, gerllaw tref Cei Connah ar arfordir Sir y Fflint, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 29 Ionawr 2001 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 94.29 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Arwydd dim tresmasu ger gwarchodfa natur yn Detmold, yr Almaen.
Unrhyw gamweithrediad neu drosedd sydd yn tarfu yn gorfforol ar berson neu eiddo rhywun arall yw **tresmasiad**. Defnyddir y gair gan amlaf, yn enwedig yn y cyfnod modern, i gyfeirio at gerdded ar eiddo preifat heb hawl na chaniatâd.

Yng nghyfraith Lloegr, datblygodd y drosedd yn y gyfraith gyffredin yn y 13g er mwyn gwneud iawn am niwed i eiddo. Y ddwy ffurf gynnar ar dresmasiad oedd *quare clausum fregit* (torri i mewn i adeilad neu dir, hynny yw eiddo real) a *de bonis asportatis* (cymryd eiddo personol heb ganiatâd). Câi'r perchennog yr hawl i erlyn y tresmaswr am iawndal. Yn wreiddiol roedd defnydd trais neu rym yn rhan o'r drosedd, ond yn fuan penderfynodd y llysoedd bod y weithred o dorri i mewn i eiddo a chymryd nwyddau yn dreisgar ynddi ei hun. Yn ddiweddarach, gweithredwyd y drosedd ar niweidiau treisgar yn erbyn y person, megis ymosodiad, curfa, a charchariad anghyfreithlon.

Daeth tresmasiad yn sail i gyfraith gamwedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   tresmasiad. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 2 Medi 2017.
2. ↑  (Saesneg) Trespass. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 2 Medi 2017.
Mae **Lemoiz** yn dref ar arfordir Bizkaia, yn ardal Uribe Kosta. Yn 2016 roedd ganddi boblogaeth o 1,244. Mae bwrdeistref Lemoiz yn cynnwys tair cymdogaeth, gydag Urizar yn bencadlys. Yn ystod y 1970, bwriadwyd codi atomfa yno.

Daearyddiaeth
-------------

### Lleoliad

Lleolir Lemoiz ar arfordir Bizkaia, yn ardal Uribe-Kosta. I'r gogledd, ceir Bae Bizkaia; i'r gorllewin, Gorliz a Plentzia; i'r de, Gatika; i'r de-ddwyrain, Jatabe; ac i'r gogledd-ddwyrain, Bakio. Cyfanswm arwynebedd y fwrdeistref yw 18.9 km² ers ychwanegu ardal Basorda (13.8 km² oedd yr arwynebedd cyn hynny).

Mae Lemoiz 26 km i'r gogledd o Bilbo. Yn agosach ceir trefi Mungia 9.5 km i'r de-ddwyrain, a Gorliz, y dref agosaf, 3.5 km i ffwrdd.

Nodweddir yr ardal gan ddyffryn nant **Andraka**, sy'n tarddu yn ne'r pentref ac yn rhedeg tua'r môr yn y gogledd. Ar bob ochr i'r dyffryn mae bryniau dros 200 metr. Mae gweddill y tir yn fryniog. Y copa uchaf yn y fwrdeistref yw bryn **Urizar**, 290 metr o uchder. Mae'r arfordir yn llawn clogwyni a thraethau. Copa nodedig arall yw **Ermua** (289 m), wedi'i leoli ar yr arfordir.

### Cymdogaethau

Mae'r tair ardal hanesyddol i'r fwrdeistref, sef pen, canol a gwaelod nant Andraka. Y mwyaf deheuol a'r uchaf yw cymdogaeth Andraka, wrth ymyl tarddle'r nant o'r un enw. Yn y canol, mae cymdogaeth Urizar, lle mae neuadd y dref. Yn olaf, mae Armintza wedi'i leoli ar yr arfordir, ger aber Andraka.

 Eglwys Armintza

Hanes
-----

Gweler Atomfa Lemoiz

Diwylliant
----------

### Yr Iaith Fasgeg

Ana Mari Mendizabal ac Angel Barturen , fel rhan o brosiect Ahotsak (lleisiau)
Yn Lemoiz siaredir Basgeg Uribe Kosta, sef amrywiad o'r dafodiaith orllewinol.

### Gwyliau a dathliadau

 Porthladd Armintza
* Ar Fai 15 mae dathliadau er anrhydedd i San Isidro yn Urizar.
* Ar Orffennaf 16 mae dathliadau er anrhydedd i Fair y Brodyr Gwynion yn Armintza. Ynghyd â'r dathliadau, trefnir gŵyl Txapel Reggae.
* Ar Hydref 10, dathlir gwledd y nawddsant Sant Thomas yn Armintza gydag ymryson coginio.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   *Mendizabal Zamakona, Ana Mari - Ahotsak.eus*,
2. ↑   *Barturen Azkorra, Angel - Ahotsak.eus*,
3. ↑   *Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea*,
4. ↑   (yn eu) *Lemoiz - Ahotsak.eus*,
5. ↑   (yn eu) *Uribe Kostakoa - Ahotsak.eus*,
Sefydlwyd yr Tim pêl-droed merched Ynys Môn yn 2019 am yr gêmau'r Ynysoedd yn Sir Fôn am y tro gyntaf.

Yr sgwad
--------

Mae'r tim yn cael ei rheoli gan Karen Williams. Mae hi'n cael ei gynorthwyo gan Mo Eynon a Mervyn Williams a Laura Eynon (4) oedd y capten.

1. Nicky Davies (Sheffield Unedig)

2. Paige Williams (Amlwch)

3. Carol Lewis (Amlwch)

4. Laura Eynon (Amlwch)

5. Sara Furlong (Amlwch)

6. Cerys Gadd (Amlwch)

7. Ceri Slaney (Amlwch)

8. Charlotte Gill (Marshaliaid Lerpwl)

9. Lexi Crawley (Amlwch)

10. Ffion Owen (Amlwch)

11. Catrin Evans (Amlwch)

12. Emma Roberts (Amlwch)

13. Ceri Pritchard (Amlwch)

14. Beth Jones (Caernarfon)

15. Erin Maloney (Bethel)

16. Angharad Evans (Bethesda)

17. Jordanne Greenough (Llandudno)

18. Ceri Lois (Caernarfon)

Canlyniadau yn Gemau Yr Ynysoedd
--------------------------------

**16 Mehefin 2019**

* **Ynys Môn 3-1 Ynysoedd Gorllewin**

Caergybi, 13:30.

* Lexi Crawley Goliau 5' 65' a 90'
* Bethany MacLeod Gôl 60'

**17 Mehefin 2019**

* **Ynys Môn 2-3 Hitra**

Bodorgan, 18:30.

* Lexi Crawley (Gôl)
* Jordanne Greenhough (Gôl)
* Kristin Jorgensen (2 Gôl)
* Lina Selvag (Gôl)

**19 Mehefin 2019** - Rownd cyn-derfynol

* **Ynys Môn 1-0 Jersey**

Amlwch, 18:30.

* Lexi Crawley (Gôl)

**21 Mehefin 2019** - Rownd derfynol

* **Ynys Môn TBC Ynys Manaw**

Holyhead, 14:00.

* 2-0 i Ynys Manaw erbyn hanner amser.
* Catrin Evans yn scorio iw wneud yn 2-1.
* Ynys Môn yn derbyn yr ail wobr,
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **trwynog praff**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **trwynogion praff**; yr enw Saesneg yw *Paignton Snout*, a'r enw gwyddonol yw *Hypena obesalis*. Mae i'w ganfod yn Ewrop.

Tua 40 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan ym Mehefin.

Prif fwyd y lindys ydy danadl poethion.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r trwynog praff yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
*Gweler hefyd Trahaearn*.
Roedd **Trahaearn ap Caradog** (bu farw 1081) yn dywysog Gwynedd o 1075 hyd 1081. Arglwydd Arwystli, ar y ffin rhwng Gwynedd a Powys, oedd Trahaearn a'r cantref hwnnw oedd ei gadarnle. Ymledodd ei awdurdod yn raddol dros rannau mawr o ogledd Cymru ac roedd ganddo uchelgeisiau yn y de yn ogystal.

Bywgraffiad
-----------

Ar farwolaeth Bleddyn ap Cynfyn yn 1075, mae'n ymddangos nad oedd yr un o'i feibion yn ddigon hen i hawlio'r deyrnas, a chipiodd cefnder Bleddyn, Trahaearn ap Caradog, y goron. Yr un flwyddyn glaniodd Gruffudd ap Cynan ar Ynys Môn gyda byddin o Iwerddon, a chyda chymorth y barwn Normanaidd Robert o Ruddlan gorchfygodd Drahaearn ac enillodd feddiant ar Wynedd. Fodd bynnag bu trafferthion rhwng milwyr Gwyddelig Gruffudd a'r Cymry lleol yn Llŷn, a rhoddodd hyn gyfle i Drahaearn wrth-ymosod, gan orchfygu Gruffudd ym mrwydr Bron yr Erw yn yr un flwyddyn a'i orfodi i ffoi i Iwerddon.

Teyrnasodd Trahaearn ar Wynedd tan 1081, pan ddychwelodd Gruffudd ap Cynan a gwneud cynghrair gyda Rhys ap Tewdwr tywysog Deheubarth, oedd yn ddiweddar wedi ei yrru allan o'i deyrnas gan Caradog ap Gruffudd o Forgannwg. Gwnaeth Trahaearn gynghrair â Charadog ap Gruffydd, ond ym Mrwydr Mynydd Carn, i'r gogledd o Dyddewi, yr un flwyddyn lladdwyd Trahaearn a Charadog. Yn ôl *Hanes Gruffudd ap Cynan*, trawyd Trahaearn yn ei fol a syrthiodd i'r llawr, 'a Gwcharci Wyddel a wnaeth facwn ohonaw fal o hwch'. Enillodd Gruffudd ap Cynan orsedd Gwynedd unwaith yn rhagor a dychwelodd Rhys ap Tewdwr i'w safle fel tywysog Deheubarth.

Disgynyddion
------------

Priododd Gwladus, ferch Llywarch ap Trahaearn, Owain Gwynedd.

Cyfeiriadau
-----------

* R. R. Davies, *The Age of Conquest: Wales 1063-1415* (Rhydychen, 1991). ISBN 0-19-820198-2
* D. Simon Evans (gol.), *Historia Gruffudd vab Kenan* (Caerdydd, 1977). (Orgraff ddiweddar sydd yn y dyfyniad uchod, t. 15).
* Thomas Jones (gol.), *Brut y Tywysogion: Peniarth MS. 20 version* (Caerdydd, 1952)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :**Bleddyn ap Cynfyn | **Brenhinoedd Gwynedd** | **Olynydd :**Gruffydd ap Cynan |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Yr anifeiliaid yn mynd i mewn i'r Arch fesul dau; paentiad gan Francesco Bassano, 1715
Llifogydd anferth a anfonir gan Dduw i foddi'r ddynoliaeth yn gosb am eu pechod yw **Y Dilyw**. Ceir ei hanes yn *Llyfr Genesis* yn yr Hen Destament, y Torah Iddewig a'r Coran. Mae'n perthyn i draddodiadau tebyg a geir mewn sawl diwylliant. Yn chwedl Feiblaidd Y Dilyw (Gen. 6-9), mae Duw yn gorchymyn i Noa adeiladu'r Arch i achub ef a'i dri mab, sef Sem, Ham a Jaffeth (tad Gomer) a'u gwragedd, a deuryw anifeiliaid y byd gyda nhw, rhag y Dilyw. Credir fod y chwedl o darddiad Babilonaidd ; ceir chwedl am yr arwr Utnapishtim a'r Dilyw a anfonir gan y duwiau i foddi Mesopotamia yn rhan o'r cylch o gerddi am Gilgamesh.

Yn y chwedl, mae Duw yn penderfynu arllwys y dyfroedd uwchben y ffurfafen ar y Ddaear i'w boddi. Ar orchymyn Duw mae Noa yn adeiladu'r Arch. Disgrifir Arch Noa (Gen 6:14-16) fel ystordy enfawr a fedrai nofio, er na ddywedir yn benodol bod y gwaelod ar ffurf llong. Roedd yn 300 cufydd (525 troedfedd) o hyd, 50 cufydd (87.5 troedfedd) o led, a 30 cufydd (52.5 troedfedd) o uchter. Ei defnydd oedd "pren goffer" (sydd a'i ystyr yn ansicr), wedi ei orchuddio oddi fewn ac oddi allan â phyg, yn ôl yr afer gyda llongau afon Ewffrates. Rhennid hi yn ystafelloedd (yn llythrennol, "nythod"), ac yr oedd iddi dri llawr, gyda ffenestri o dan y to ar bob ochr, a drws yn ei hystlys.

Noa yn gollwng y Golomen
Mae'r glaw yn disgyn yn ddibaid a'r dyfroedd yn codi. Cludir yr Arch ar wyneb y Dylif. Ar ôl i'r dyfroedd ddechrau fynd yn is a phen ambell mynydd uchel ddod i'r golwg, mae Noa yn penderfynu anfon brân i weld os oedd yn ddiogel iddo ef a'i deulu lanio, ond daw'r frân yn ôl heb ddarganfod digon o dir sych. Mae Noa yn aros am saith niwrnod ac yn anfon aderyn arall, colomen y tro yma, ond dychwelodd yntau. Saith niwrnod yn nes ymlaen mae'n anfon y golomen unwaith eto ac y tro yma mae'r aderyn yn dychwelyd gyda changen olewydden yn ei big, symbol o heddwch rhwng Duw a'r ddynoliaeth. Saith niwrnod ar ôl hynny mae Noa yn gollwng y golomen eto ond y tro yma dydi hi ddim yn dychwelyd, arwydd ei bod yn ddiogel iddynt lanio ar y tir.

Pan ddaeth yr arch i orffwys ar dir sych eto - ar Ararat - adeiladodd Noa allor ac offrymodd i Dduw. Gwnaeth Duw gyfamod ag ef, a gynrychiolir gan yr enfys (Gen 9:9-17). Am fod y arch wedi arnofio'n ddiogel ar wyneb dyfroedd y Dilyw, mae'n symbol o'r Eglwys.

Mae hanes y Dilyw wedi ysbrydoli sawl artist dros y canrifoedd, yn Ewrop a'r byd Islamaidd.

Cyfeiriadau
-----------

* J. C. J. Metford, *Dictionary of Christian lore and legend* (Thames & Hudson, 1983), d.g. Flood.
* Thomas Rees ac eraill (gol.), *Geiriadur Beiblaidd* (Wrecsam, 1926), Cyfrol I, d.g. Arch Noa, Dilyw.

Gweler hefyd
------------

* Arch Noa
* Dilyw (mytholeg)
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **trwynog llinell wen**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **trwynogion llinell wen**; yr enw Saesneg yw *White-line Snout*, a'r enw gwyddonol yw *Schrankia taenialis*. Mae i'w gael yn Ewrop i lawr i Sardinia, Sisili, gogledd Twrci ac Aserbaijan.

18–24 mm ydy maint yr adenydd agored ac mae'n hedfan yn yr haf.

Prif fwyd y lindys ydy mathau o *Melampyrum*, *Calluna* a *Thymus*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r trwynog llinell wen yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Ail ddinas fwyaf Gwlad Pwyl ac un o'i dinasoedd hynaf yw **Kraków** neu yn Gymraeg **Cracof**. Fe'i lleolir ger Afon Wisła ac mae'n dyddio o'r 7c. Yn draddodiadol, mae Kraków wedi bod yn un o ganolfannau bywyd diwylliannol, academaidd a chelfyddydol blaenaf Gwlad Pwyl ynghyd â bod yn ganolbwynt economaidd. Bu prifddinas Gwlad Pwyl rhwng 1038 a 1569; y Gymanwlad Bwylaidd-Lithwanaidd rhwng 1569 a 1596; Dinas Rydd Kraków rhwng 1815 a 1846; Archddugiaeth Cracow rhwng 1846 a 1918; a Foifodiaeth Kraków rhwng y 14g hyd at 1990. Bellach, mae'n brifddinas Foifodiaeth Pwyl Fechan.

Mae'r ddinas wedi tyfu o fod yn anheddfa Oes y Cerrig i fod yn ail ddinas bwysicaf Gwlad Pwyl. Dechreuoedd fel pentrefan ar ben Bryn Wawel a cheir adroddiadau iddi fod yn ganolfan fasnachu bwysig Ewrop Slafonig erbyn 965. Sefydlwyd prifysgolion newydd a sefydliadau diwylliannol yn sgil dyfodiad yr Ail Weriniaeth Bwylaidd yn 1918 a thrwy gydol yr 20g gan gadarnhau lle Kraków fel canolbwynt bywyd gwâr o bwysigrwydd gwladol. Erbyn heddiw, mae gan y ddinas boblogaeth o 760, 000 ac mae rhyw 8 miliwn o bobl yn byw o fewn radiws o 100 km i'r sgwâr canolog.

Wedi Goresgyniad Gwlad Pwyl ar gychwyn yr Ail Ryfel Byd, daeth Kraków yn brifddinas y Llywodraeth Gyffredinol Almaenig. Ysytriedid y Pwyliaid a'r Iddewon yn is-ddynol ac yn is-raddol gan y gorchfygwyr a chaent eu herlid; bwriadwyd eu difa yn y pen draw. Symudwyd y boblogaeth Iddewig i ardal amgaerog o'r ddinas a elwid yn Ghetto Kraków, ac ohoni y danfonasant hwy i wersylloedd crynhoi a gwesylloedd difa megis Auschwitz, a saif ar gyfyl Kraków.

Yn 1978 fe etholwyd Karol Wojtyła, Archesgob Kraków, i'r Babaeth fel Pab Ioan Pawl II— y Pab Slafaidd cyntaf erioed a'r tro cyntaf i Bab o wlad arall heblaw am yr Eidal cael ei ethol am 455 blynedd. Yr un flwyddyn, cymeradwyodd UNESCO y Safleoedd Trefdadaeth y Byd cyntaf, gan gynnwys yn eu mysg Hen Dref Kraków yn ei chyfanrwydd. Ystyrir Kraków heddiw yn ddinas o arwyddocâd rhyngwladol ac yn un o ddinasoedd harddaf Ewrop.

Enwogion
--------

* Sant Casimir Jagiellon (1458-1484)
* Henryk Grossman (1881-1950), hanesydd ac economegydd
* Rudolph Maté (1898-1964), cyfarwyddwr ffilm
* Róża Thun (g. 1954), gwleidydd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [Krakow].

 gw • sg • go**Dinasoedd Gwlad Pwyl**

Warsaw ·
Kraków ·
Łódź ·
Wrocław ·
Poznań ·
Gdańsk ·
Szczecin ·
Bydgoszcz ·
Lublin ·
Katowice ·
Białystok ·
Gdynia ·
Częstochowa ·
Radom ·
Sosnowiec ·
Toruń ·
Kielce ·
Gliwice ·
Rzeszów ·
Zabrze ·
Olsztyn ·
Bytom ·
Bielsko-Biała ·
Ruda Śląska ·
Rybnik ·
Tychy ·
Dąbrowa Górnicza ·
Gorzów Wielkopolski ·
Płock ·
Elbląg ·
Opole ·
Wałbrzych ·
Zielona Góra ·
Włocławek ·
Tarnów ·
Chorzów ·
Koszalin ·
Kalisz ·
Legnica ·
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **troedwas pedwar smotyn bach**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **troedweision pedwar smotyn bach**; yr enw Saesneg yw *Four-dotted Footman*, a'r enw gwyddonol yw *Cybosia mesomella*. Mae i'w ganfod yn yr ardal Palaearctig.

25–33 mm ydy maint yr adenydd agored ac mae'n hedfan yn y nos rhwng Mehefin a Gorffennaf.

Prif fwyd y lindys ydy grug y mynydd.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r troedwas pedwar smotyn bach yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **trwynog yr hopys**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **trwynogion yr hopys**; yr enw Saesneg yw *Buttoned Snout*, a'r enw gwyddonol yw *Hypena rostralis*. Mae i'w ganfod yn Ewrop.

27–32 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan mewn dwy genhedlaeth: rhwng Awst a'r Hydref ac eto rhwng Mawrth a Mehefin.

Prif fwyd y lindys ydy hopys fel yr awgryma'r enw.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r trwynog yr hopys yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **troedwas llwydfelyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **troedweision llwydfelyn**; yr enw Saesneg yw *Buff Footman*, a'r enw gwyddonol yw *Eilema depressa*. Mae'n byw o orllewin Ewrop drwy Asia, hyd at Japan.

Siani flewog
Chwiler
Hyd ei flaenasgell ydy 15–17 mm ac mae'r oedolyn yn hedfan rhwng Mehefin a Medi, yn ddibynol ar ei leoliad.

Algae a chen carreg ydy prif fwyd y siani flewog ynghyd â dail y dderwen a *Calluna*

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r troedwas llwydfelyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **troedwas rhesog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **troedweision rhesog**; yr enw Saesneg yw *Feathered Footman*, a'r enw gwyddonol yw *Spiris striata*. Mae i'w ganfod yn Ewrop, Anatolia, Kazakhstan, Siberia a Mongolia.

Arctiidae - Coscinia (Spiris) striata
30–35 mm ydy maint yr adenydd agored ac mae'n hedfan yn y nos rhwng Mai ac Awst.

Prif fwyd y lindys ydy gweiriau.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r troedwas rhesog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Tîm rasio ceir Fformiwla Un o'r Deyrnas Unedig oedd **Token Racing**. Mae'n nodedig oherwydd mai mewn car Token y cymerodd Tom Pryce ran yn ei Grand Prix cyntaf.

Datblygwyd Token yn wreiddiol gan y tîm rasio Fformiwla Dau Rondel Racing, oedd wedi ei sefydlu gan Ron Dennis a Neil Trundle. Y bwriad oedd i Rondel symud i mewn i Fformiwla Un. Ar y pryd roedd Rondel yn cael eu hariannu gan y cwmni olew Ffrengig Motul, ond collasant gefnogaeth Motul yn 1973 a bu raid i Rondel roi'r gorau i ddatblygu'r car Token.

Wedi i Rondel dynnu allan, ariannwyd Token gan Tony Vlassopoulo a Ken Grob. Cymerodd ran mwen Grand Prix am y tro cyntaf yng Ngrand Prix Gwlad Belg yn 1974, yn cael ei yrru gan Tom Pryce, hefyd yn ei Grand Prix gyntaf. Ni lwyddodd i orffen y ras oherwydd problemau mecanyddol.

Yn ddiweddarach, gyrrwyd y car gan gan David Purley ac Ian Ashley. Bu mewn pedair ras Fformiwla Un i gyd, ond ni lwyddodd i sgorio pwyntiau yn y bencampwriaeth. Yn ddiweddarach newidiodd berchenogaeth a newidiodd enw i Safir.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **trwynog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **trwynogion**; yr enw Saesneg yw *Snout*, a'r enw gwyddonol yw *Hypena proboscidalis*.

25–38 mm ydy maint yr adenydd agored ac mae'n hedfan yn y nos rhwng Mai a Medi.

Prif fwyd y lindys ydy hopys.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r trwynog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Pwll Lagoon** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 14 Chwefror 2002 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.23 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Rheilffordd Glenbrook** yn rheilffordd treftadaeth, 7.5 cilomedr o hyd, rhwng Glenbrook a Waiuku ar Ynys y Gogledd, Seland Newydd. Mae'r rheilffordd yn cludo dros 30,000 o deithwyr yn flynyddol rhwng mis Hydref a mis Mehefin.

Hanes cangen Waiuku (Rheilffordd Seland Newydd)
-----------------------------------------------

Dechreuodd gwaith adeiladu yn Chwefror 1914, ond roedd ddifyg o weithwyr ac adnoddau yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Gorffenwyd y lein rhwng Paerata a Patumahoe ym 1917. Agorodd gweddill y lein i Waiuku ym 1922. Roedd 2 drên nwyddau efo cerbydau ar gyfer teithwyr yn y ddau gyfeiriad yn ddyddiol, yn cysylltu â'r brif lein o Auckland i Wellington.

Yn y bôn, cariwyd da i'r peif lein, glo a nwyddau amaethyddol y ffordd arall.

Caewyd y lein i deithwyr ym 1948. Defnyddiwyd locomotifat stêm hyd at 1965, wedyn diesel, a chaewyd y lein efo trên arbennig i deithwyr ar 31 Rhagfyr 1967.

Cangen Mission Bush
-------------------

Sefydlwyd gwaith haearn a dur ym Mission Bush yn y 1960au; cryfhawyd y lein whrwng Paerata a Glenbrook, ac adeiladwyd lein newydd o Glenbrook i Mission Bush.

Atgyfodiad
----------

Prynwyd locomotif stêm dosbarth W, rhif WW 480 a defnyddiwyd yr injan ar trenau arbennig ar y rheilffordd genedlaethol o 1969 ymlaen

Dechreuodd gwaith ar y lein yn Pukeoware ym 1970. Daith cymdeithas y rheilffordd yn ymddiriodolaeth elusennol ym mis Techwedd 1970.

Cynigwyd prydles 5 mlynedd am dir y rheilffordd i'r ymddiriodolaeth, a gwerthiant iddynt am $6,000 os maent nhw wedi gwneud cynnydd digonal at greu rheilffordd. Prynwyd y cledrau ac adeiladau gorsafoedd Glenbrook a Patumahoe station buildings am $1,333.75. Symudwyd adeilad Patumahoe i Pukeoware ar 12 Gorffennaf 1971.

Cwblhawyd cysylltiad rhwng iard Glenbrook a'r hen gangen Waiuku ar 1 Rhagfyr 1972 i ganiatáu cyrhaeddiad locomotifau a cherbydau i'r rheilffordd. Cynhaliwyd diwrnod agored cyntaf yn Pukeoware yn Chwefror 1974. Defnyddiwyd locomotifae stêm yn ystod y fath achlysuron erbyn 1976. Agorwyd y rehilffordd yn swyddogol ym mis Hydref 1977 efo trenau dros penwythnosau..

Y dyfodol
---------

Cynlluniwyd estyniad ar ben Waiuku'r lein, hyd at warchodfa Tamakae..

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "Gwefan y rheilffordd". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-01-23. Cyrchwyd 2016-01-29.
2. 1 2  "Tudalen hanes ar wefan y rheilffordd". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-01-23. Cyrchwyd 2016-01-29.
3. ↑  "Tudalen Cymdeithas y rheilffordd". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-01-23. Cyrchwyd 2016-01-29.
4. ↑  "Tudalen Ymddiriodolaeth y rheilffordd". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-01-23. Cyrchwyd 2016-01-29.

Dolen allanol
-------------

* Gwefan y rheilffordd
Mae **Pwll Brechfa** yn llyn o tua 10 acer gerllaw pentref Llyswen ger Aberhonddu, Powys, sydd wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 5.11 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Frank Ward, *The Lakes of Wales* (Llundain: Herbert Jenkins, 1931).
2. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **trwynog croesryw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **trwynogion croesryw**; yr enw Saesneg yw *Autumnal Snout*, a'r enw gwyddonol yw *Schrankia intermedialis*. Mae i'w ganfod yn Sweden.

Mae Fibiger yn diffinio taxon y gwyfyn hwn fel uniad o *Schrankia costaestrigalis* a *Schrankia taenialis*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r trwynog croesryw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
3. ↑  *Schrankia*, funet.fi
4. ↑  A new species of Schrankia Hübner, 1825 from China (Lepidoptera, Erebidae, Hypenodinae)
Terminws y rheilffordd
Mae **Rheilffordd Driving Creek** yn rheilffordd i dwristiaid ar Benrhyn Coromandel ar Ynys y Gogledd, Seland Newydd. Gwelir gwaith celf o’r crochendy yn ystod y daith.

Hanes
-----

Crewyd rheilffordd lled 266 milimedr gan Barry Brickell ar ôl iddo sefydlu gweithdy crochenwaith ar y safle ym 1973, er mwyn symud clai a choed. Cafodd drwydded i gludo teithwyr ym 1990. Lled y trac presennol yw 381 milimedr, yn disodli ei reilffordd gynharach. Adeiladwyd y locomotifau a cherbydau yng ngweithdy’r rheilffordd.. Cariwyd y teithwyr cyntaf ym 1988, ac mae teithwyr wedi talu ers 20 Hydref 1990.

Locomotifau a Threnau
---------------------

### Dieselmouse

Locomotif 0-4-0, adeiladwyd ym 1976. Dal ar waith.

### Elephant

Locomotif diesel 0-4-4-0 gyda pheiriant Ford. Cludodd teithwyr yn wreiddiol. Erbyn hyn yn gweithio ar drenau gwaith.

Mae gan y 3 thrên beirannau diesel, yn achos Possum, Snake a Linx, wedi gosod ynghanol y trên. Mae ganddynt hefyd drawsyriant hydrolig a breciau awyr.r

### Possum

Adeiladwyd ‘Possum’ ym 1994. Mae ganddo 14 sedd.

### Snake

Adeiladwyd ‘Snake’ ym 1992. Mae’n uned 3 cherbyd, yn dal 36 o bobl.

### Linx

Adeiladwyd ‘Linx’ yn 2004. Mae’n uned 3 cherbyd, yn dal 36 o bobl.

### Locomotifau a cherbydau eraill

Mae 2 locomotif diesel a sawl wagen ar gyfer gwaith ar y lein neu yn y coedwigoedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan engineeringnz.org[*dolen marw*]
2. ↑  "Gwefan y rheilffordd". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-01-08. Cyrchwyd 2018-12-31.
3. ↑  "Gwefan y rheilffordd". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-01-08. Cyrchwyd 2018-12-31.
4. ↑  Gwefan engineeringnz.org[*dolen marw*]

Dolen allanol
-------------

* Gwefan y rheilffordd Archifwyd 2019-01-08 yn y Peiriant Wayback.
Hela'r Twrch Trwyth (engrafiad yn argraffiad 1877 o gyfieithiad yr Arglwyddes Charlotte Guest o'r *Mabinogion*)
Baedd Gwyllt a ffyrnig y ceir hanes ei hela yn y chwedl *Culhwch ac Olwen* yw'r **Twrch Trwyth**.

Ceir cyfeiriadau cynharach ato yn y gerdd 'Gorchan Cynfelyn' yn *Llyfr Aneirin* ac yn y rhestr o Ryfeddodau Prydain ar ddiwedd *Historia Brittonum* Nennius.

Yn *Culhwch ac Olwen* un o'r anoethau a osodir ar yr arwr Culhwch gan Ysbaddaden Bencawr yw cael y grib a'r gwellau sydd rhwng dau glust y Twrch Trwyth. Mae Arthur a'i wŷr yn hela'r Twrch ar ran Culhwch gan ei dilyn trwy goedwigoedd ac anialdiroedd yn ne Cymru, gan gynnwys Buallt, am naw niwrnod a naw nos. Yn ôl y chwedl, brenin a drowyd yn faedd fel dial arno gan Duw yw'r Twrch. Mae ganddo naw o foch bychain sydd bron iawn mor ffyrnig ag ef ei hun. Cais Arthur gael trafodaeth ag ef oherwydd ni thycia'r hela o gwbl, er iddo ladd un o'r moch bychain. Ond gwrthod mae'r Twrch a dianc dros y môr i Iwerddon. Dychwela i Gymru a glanio ym Mhorth Clais yn Nyfed ac mae'r hela'n cychwyn o'r newydd. Y tro yma mae Arthur a'i wŷr yn ei hela trwy afon Hafren i Gernyw. Lleddir y chwe moch arall ond mae'r Twrch Trwyth ei hun yn dianc i'r môr ar ôl i Arthur lwyddo i gael y grib a'r gwellau o'r diwedd, ar ôl ymladd ffyrnig.

Ceir cyfeiriad at hela Ysgithrwyn Pen Beidd yn yr un chwedl a cheir traddodiad cyffelyb yn Iwerddon hefyd.

Cyfeiriadau
-----------

* Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Caerdydd, 1988)
* Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Boydell Press, 1998)

Gweler hefyd
------------

* Henwen
* Hwch Ddu Gwta