recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Santes Gernyweg o'r 6g oedd **Morwenna** a elwir **Mwynen** yng Nghymru.

### Hanes

Roedd Mwynen yn ferch i Cymorth a Brynach ac felly'n gor-wyres i Brychan. Roedd ganddi dair chwaer: Mynfer, Mabyn ac Endelyn (Endellion). Symudodd ei rhieni a'i chwaer Mynfer i Gernyw o dde Cymru cyn iddi cael ei geni. Mae'r cofnod cynharaf ohoni'n dyddio o'r 12g. Rhoddodd ei henw i Morwenstow yng Ngogledd Cernyw a chredir fod ei henw Cernyweg yn tarddu o'r gair 'morwyn'.
Yn y ddogfen *The Life of Nectan of Hartland* y ceir y cofnod cynharaf ohoni, mae'n debyg, a hynny yn y 12g, ynghyd â seintiau eraill o'r ardal, sef Mabyn a Menfre.

Teithiodd i Hennacliff, Gernyw a alwyd yn ddiweddarach yn Morwenstowe. Saif ei heglwys ar gopa bryncyn sy'n edrych dros fôr garw Cefnfor yr Iwerydd a lle gellir gweld Cymru ar ddiwrnod clir. Dywedir iddi godi'r eglwys gyda'i dwylo'i hun a thrwy gario'r cerrig o waelod y graig i'r copa, ar ei phen. O'r fan lle gorffwysodd (rhwng y ffordd o'r traeth i ben y bryn), tarddodd ffynnon. Ceir chwedl amdani yn ei henaint, bron a marw, ac iddi ofyn i Nectan i'w chodi ar ei heistedd yn y gwely, er mwyn iddi gael cip ar y môr, am y tro olaf. Dywedir iddi gael ei chladdu yn Eglwys Morwenstow.

Sant Morwenna oedd enw'r eglwys ym Morwenstowe hyd at c. 1275 pan roddwyd yr eglwys dan ofalaeth ysbyty Sant Ioan, Bridgwater ac ychwangywd ei enw yntau. Santes cwbwl wahanol oedd "Marwenne" o Marhamchurch, noddwraig Eglwys *Lamorran and Merther*, a sant "Moren".

Llun ar y wal
-------------

Roedd paentiad o Forwenna ar un o furiau mewnol yr eglwys, tan yn ddiweddar, llun ohoni gyda sgrôl yn ei llaw chwith yn cael ei ddal yn erbyn ei bron, a'i braich dde wedi'i godi gan sancteiddio mynach a oedd yn penlinio o'i blaen. Cofnodwyd ei bod yn edrych yn 'fain ac esgyrnog'.

Gweler hefyd
------------

* Dylid darllen yr erthygl hon yng nghyd-destun Santesau Cymru 388-680
* Santes Dwynwen
* Rhestr o seintiau Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Baring-Gould, Sabine (1914), *The Lives of the Saints*, J. Grant, tud. 263.
2. 1 2  Orme, Nicholas (2000). *The Saints of Cornwall*, tud. 196, ar *Google Books*, Oxford University Press, p. 196.
3. 1 2  Spencer,R, 1991, *Saints of Wales and the West Country*, Llannerch
4. 1 2 3  "St. Morwenna of Morwenstow, Cornwall", Antiochian Orthodox Christian Church
5. ↑  "Morwenstow". iWalk North Cornwall. Cyrchwyd 20 Ionawr 2013.
6. ↑  Ford, David Nash. "EBK: St. Morwenna". Nash Ford Publishing. Cyrchwyd 18 Ionawr 2013.
Mae **Ohad Knoller** (Hebraeg:אוהד קנולר; ganed 28 Medi 1976) actor Iddewig o Israel.

Mae'n fab i newyddiadurwraig, Judith Knoller ac hyd nes 2011 roedd yn briod gyda'r actores, Noa Raban, ac yn dad i'w phlentyn.

Mynychodd Ysgol Uwchradd Celf Berfformio Thelma Yellin yn Tel Aviv gan ymddangos yn ei ran gyntaf ar y teledu yn 1990 pan oedd yn 14 oed. Yn ogystal â gwaith teledu a ffilm, mae Knoller hefyd yn perfformio'n fynych mewn theatrau Israelaidd ac wedi ymddangos mewn ffilmiau a chyfresi Saesneg ei hiaith, megis McMafia a Munich. Mae Knoller fwyaf adnabyddus am ei rannau yn ffilmiau Eytan Fox, *Yossi & Jagger* (sydd am berthynas hoyw yn Llu Amddiffyn Israel) a *The Bubble*. Bu hefyd yn actio yn ffilm Steven Spielberg, *Munich* am gyrch dirgel gwasanaeth cudd Israel i lofruddio'r bobl oedd yn gyfrifol am gyflafan yng Gemau Olymapidd 1972 yn y ddinas honno.

Bydd gwylwyr yng Nghymru hefyd yn gyfarwydd gyda'i wyneb yn dilyn ei ymddangosiad ar gyfres ddrama *McMafia* ar BBC a'r gyfres am Iddewon Uniongred yn eu 20au hwyr yn chwilio am gariad, Srugim sydd ar ffrwd ffilmiau, Amazon Prime.

Ffilmograffi
------------

Ohad Knoller ac Efrat Ben Yaacov yn y ffilm, *Anachnu Lo Levad*
* 2018: *Operation Finale*
* 2017: *McMafia*
* 2012: *Urban Tale*
* 2012: *Yossi*
* 2011: *Barefoot (TV miniseries)|Barefoot* (cyfres deledu fer)
* 2011: *Anachnu Lo Levad*
* 2010: *Who do you think you are?* (cyfres deledu fer)
* 2008: *Halakeh*
* 2008: *Ha'yom Shel Adam*
* 2008: *Srugim*
* 2008: *Til the Wedding* (cyfres deledu)
* 2007: *Redacted* - ffilm
* 2007: *Beaufort*
* 2006: *The Bubble*
* 2005: *Munich* - ffilm
* 2005: *Bruno's in Love* (ffilm deledu)
* 2004: *Love Hurts* - cyfres deledu
* 2004: *Delusions* - ffilm
* 2004: *Year Zero*
* 2003: *Knafayim* (cyfres deledu fer)
* 2002: *Yossi & Jagger*
* 1995: *Under the Domim Tree*

Gwobrau
-------

Yn 2003, enillodd Knoller Wobr Tribeca am yr actor gwrywaidd orau am ei ran yn y ffilm, *Yossi & Jagger*.

Dolenni
-------

* Ohad Knoller ar wefan IMDb

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  המאמי החדש (yn Hebrew). Ynet.co.il. 1995-06-20. Cyrchwyd 2011-10-09.CS1 maint: unrecognized language (link)
2. ↑  Ohad Knoller ar IMDb
3. ↑  (Saesneg) *Year Zero*  ar wefan Internet Movie Database
Gwas neidr o deulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr') yw'r **Picellwr tinddu** (Lladin: *Orthetrum cancellatum*; lluosog: **picellwyr tinddu**). Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Mae i'w ganfod yn Asia (mor bell â Kashmir a Mongolia) ac Ewrop - gan gynnwys rhannau o wledydd Prydain ar wahân i'r Alban a gwledydd Sagndinafaidd. Ceir y cofnod cyntaf ohono yng ngwledydd Prydain yn Essex yn 1934.

Mae gan yr oedolyn abdomen glas gyda'r pen ôl yn ddu ac adenydd tryloyw. Melyn yw lliw'r fenyw, gyda streipiau duon. Mae hyd adenydd *O. cancellatum* yn 49mm a gwelir ef ar ei adain rhwng Mai ac Awst fel arfer ger llwyni o goed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr.

* gwryw ifanc
* oedolyn gwryw
* benyw ifanc
* oedolyn benywaidd
* benyw

Gweler hefyd
------------

* Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

Cyfeiriadau
-----------

Dolen allanol
-------------

* Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
Mae **Pant Cae Haidd** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 21 Chwefror 2002 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 14.01 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Y rhifyn cyntaf; 1 Hydref 1843.
Papur tabloid oedd ***News of the World*** a gyhoeddwyd yng ngwledydd Prydain rhwng 1843 a'r 10ed Gorffennaf 2011. Daeth i ben oherwydd y sgandal hacio ffonau. Roedd yn chwaer-bapur i'r Sun a'i berchennog oedd News Group Newspapers of News International sydd ym mherchnogaeth News Corporation Rupert Murdoch. Wythnosolyn ydoedd a gyhoeddwyd bob dydd Sul.

Arbenigodd mewn sgŵps gwleidyddol a sgandalau rhyw drwy waith ditectif y gohebyddion. Oherwydd hyn, cafodd y llysenw *News of the Screws*.

Ymddiswyddodd golygydd y papur Andy Coulson ar 26 Ionawr 2007 oherwydd y sgandal hacio ffonau. Cymerodd Colin Myler, cyn-olygydd y *Sunday Mirror* a oedd hefyd wedi gweithio ar y *New York Post* yr awennau. Mae cyn-olygyddion y papur yn cynnwys Piers Morgan a Rebekah Wade, a ddisodlodd Phil Hall yn 2000. Ar 7 Gorffennaf 2011, cyhoeddodd News International y byddai'r *News Of The World* yn gorffen yn barhaol yr wythnos honno, ac mai dydd Sul 10 Gorffennaf 2011 fyddai'r rhifyn diwethaf. Penderfynwyd diweddu'r papur fel ymateb i'r sgandal hacio ffonau, ar ôl i honiadau fod ditectif preifat wedi hacio ffôn yr arddegwraig Seisnig Milly Dowler a gafodd ei llofruddio. Ymysg yr honiadau, dywedwyd i'r ditectif preifat ddileu negeseuon o flwch llais (*voicemail*) Dowler, gan achosi ing i'w rhieni. Arweiniodd yr honiadau at ymateb chwyrn wrth y cyhoedd a chyhoeddodd nifer o gwmnïau na fyddent yn hysbysebu yn y papur o ganlyniad. Gwaethygodd y sgandal pan gyhoeddwyd honiadau fod y papur wedi hacio ffonau teuluoedd milwyr a laddwyd ar faes y gâd. O ganlyniad i'r sgandal, cyhoeddodd James Murdoch, Cadeirydd a Phrif Weithredwr News Corporation, Ewrop ac Asia, ar y 7 Gorffennaf 2011 mai rhifyn 10 Gorffennaf 2011 fyddai'r olaf.

Ar 8 Gorffennaf 2011, arestiodd yr heddlu cyn-olygydd y papur, Andy Coulson, fel rhan o'u hymchwiliadau i'r honiadau o hacio ffonau a llygru. Ar yr un diwrnod, arestiwyd cyn-olygydd brenhinol y NoW, Clive Goodman (a garcharwyd am hacio ffonau yn 2007), am honiadau tebyg o lygredigaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   UK | Pair jailed over royal phone taps. BBC News (2007-01-26).
2. ↑   News of the World loses adverts over Milly Dowler scandal (2011-07-05).
3. ↑   News of the World phone hacking: live (7 Gorffennaf 2011).
4. ↑   News of the World to close amid hacking scandal. BBC (2011-07-07).
Adeiladwyd **Neuadd Cyfronydd** neu **Neuadd Cyfronnydd** ger pentrefan Cyfronydd, Llanfair Caereinion tua 1865 ar gyfer teulu Pryce Jones, wedi i neuadd gynharach ar y safle losgi'n ulw. Saif Neuadd Cyfronydd ar yr A458 rhwng Y Trallwng a Llanfair Caereinion ac mae'n eiddo i William a Ffion Hague. Ceir golygfeydd o Ddyffryn Banwy o'r ffenestri mawr a osodwyd yn nhu blaen y Neuadd. Am ryw reswm, nid yw'n ymddangos fod yr adeilad wedi'i gofrestru gan Cadw.

Pan werthwyd yr adeilad gan Maj Hamilton Pryce yn 1927 roedd ynddo 19 llofft a dim ond un lle chwech. Yn 1938 fe'i prynwyd am £7,250 gan Gyngor Sir Drefaldwyn er mwyn ei ddefnyddio fel ysgol i ferched. Addaswyd yr adeilad ar eu cyfer gan leihau nifer yr ystafelloedd gwely i 14 a rhoddwyd ynddo 4 ystafell folchi; roedd 44 erw o dir. Rhwng y 1990au a 2014, atgyweiriwyd yr adeilad gan ddau Sais: Jeff a Jean Bowskill, a hynny dros gyfnod o ddeg mlynedd; mae ganddo bellach 12.7 erw o dir a phwll nofio mewnol gyda sba moethus.

Yn Ionawr 2015 prynwyd yr adeilad 10-llofft gan William a Ffion Hague. Un o Fachynlleth oedd tad Ffion, Emyr, a arferai fod yn Drefnydd yr Eisteddfod Genedlaethol.

Neuadd Cyfronydd

Adeiladwaith
------------

Codwyd y Neuadd o frics golau, ar ffurf sgwâr, a hynny mewn arddull Victorianaidd. Mae'r ffenestri pren sash wedi'i hamgylchu gan garreg. Y nodwedd hynotaf, mae'n debyg, yw'r fynedfa tair llawr ar ffurf tŵr.

Y Neuadd yn y 19eg ganrif
-------------------------

* 
* 
*

Y teulu Pryse-Jones
-------------------

Roeddd y Prysiaid yn ddisgynyddion i Bleddyn ap Cynfyn ac erbyn y 17g roedd Cyfronydd yn nwylo William, mab Oliver Pryce. Priododd William Pryce ferch o'r enw Margaret, a chawsant fab a alwyd yn Thomas (m. 1699?) ac a briododd Lydia (nee Lewis) o Arwystli. Yn 1733 perchennog Neuadd Cyfronydd oedd John Pryce ac yna Pryce Jones (1767-1858) gŵr a briododd deirgwaith. Gyda'i ail briodas i Jane Davies ehangwyd yr ystâd a daeth tiroedd a chwareli yn Aberllefenni ger Tal-y-llyn yn eiddo i'r teulu. John Davies o Fachynlleth oedd tad Jane. Cawsant fab o'r enw Robert Davies Jones, a newidiodd ei enw i gynnwys "Pryce" yn 1858 ac a briododd Jane Charlton o Apley, Swydd Lincoln a ganwyd iddynt fab o'r enw Athelstan Robert Pryce yn 1849.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.walesonline.co.uk; adalwyd 2015.
2. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 9 Awst 2015
3. ↑  www.countytimes.co.uk; Archifwyd 2015-07-10 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 2015
4. ↑  /www.shropshiremagazine.com;[*dolen marw*] adalwyd 2015
5. ↑  www.archiveswales.org.uk; Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 2015
Ffilm comedi rhamantaidd gan y cyfarwyddwr Christelle Raynal yw ***Plan De Table*** a gyhoeddwyd yn 2013. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Lleolwyd y stori ym Mharis. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Francis Nief. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Louise Monot, Elsa Zylberstein, Audrey Lamy, Franck Dubosc, Arié Elmaleh, Jérôme Daran, Lannick Gautry, Mathias Mlekuz a Shirley Bousquet. Mae'r ffilm *Plan De Table* yn 84 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o 2.35:1. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2012. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *12 Years a Slave* sef ffilm fywgraffyddol *gan y cyfarwyddwr ffilm Steve McQueen.*

Derbyniad
---------

Ymhlith y gwobrau a enillwyd y mae Q111975539.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Christelle Raynal nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- |
| Plan De Table |  | Ffrainc | 2012-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Llyfr enwog gan Gerallt Gymro (Giraldus Cambriensis) yw **Hanes y Daith Trwy Gymru** neu **Itinerarium Kambriae**.

Mae'r llyfr, a ysgrifennwyd yn Lladin, yn fath o ddyddiadur sy'n cofnodi taith Gerallt trwy Gymru yng nghwmni Baldwin, Archesgob Caergaint yn 1188.

Mae'r **Itinerarium** yn ffynhonnell amhrisiadwy am Gymru yn yr Oesoedd Canol. Yn ogystal â disgrifio'r daith ei hun, a hynny'n fywiog a darllenadwy, mae Gerallt yn plethu pob math o hanesion a thraddodiadau a gododd ar y ffordd i mewn i'r naratif.

Cefndir
-------

Pwrpas swyddogol y daith oedd i hyrwyddo achos y Drydedd Groesgad a recriwtio Cymry i fynd i ymladd yn erbyn y Saraseniaid yn y Tir Sanctaidd. Ond digon claer oedd yr ymateb. Roedd gan y mwyafrif o'r Cymry bethau gwell i'w wneud. Roedd gan y bardd-dywysog Owain Cyfeiliog o Bowys resymau gwleidyddol am beidio rhoi croeso i archesgob o Norman yn ogystal ac nid aeth Gerallt a Baldwin drwy Bowys. Brysiog iawn oedd eu ymweliad â Gwynedd hefyd. Stori wahanol oedd hi yn y de ar ddechrau'r daith gan fod llawer o'r tir yn nwylo arglwyddi Normanaidd y Mers a'u cynghreiriaid.

Y daith
-------

Map o daith Gerallt trwy Gymru yn 1188
Dyma'r prif lefydd yr ymwelodd Gerallt a'r archesgob â nhw ar y daith trwy Gymru, a ddechreuodd yn Henffordd a gorffenodd yn Amwythig:

### Llyfr I

Henffordd a Maesyfed
Y Gelli ac Aberhonddu a Brycheiniog
Abergefenni, Caerleon, Casnewydd a Caerdydd
Llandaf, Margam, Abertawe a Gŵyr
Llwchwr, Gwendraeth, Cydweli, Caerfyrddin a'r Tŷ Gwyn ar Daf
Hwlffordd a Phenfro
### Llyfr II

Tyddewi, Cemais, Llandudoch
Aberteifi a Emlyn
Llanbedr Pont Steffan, Ystrad Fflur a Llanbadarn Fawr
Y Traeth Mawr, Nefyn, Caernarfon a Bangor
Ynys Môn
Degannwy, Rhuddlan, Llanelwy a Bryn y Glo
Glannau Dyfrdwy, Caer ac Amwythig

Llyfryddiaeth
-------------

* Thomas Jones (gol.), *Gerallt Gymro* (Caerdydd, 1938). Cyfieithiad Cymraeg safonol o'r Daith a hefyd y Disgrifiad o Gymru.

| * v
* t
* e
Cymru Twristiaeth Cymru |
| --- |
| 
* Economi Cymru

 |
| Sefydliadau | 
* Croeso Cymru
* Cadw

|  |  |
| --- | --- |
| Cwmnïau | 
* Zip World

 |

 |
| Atyniadau | 
* Rhestr eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
* Llwybr Arfordir Cymru
* Rhestr cestyll Cymru
* Parciau cenedlaethol Cymru
* Ardaloedd Harddwch Naturiol Eithriadol Cymru
* Rhestr llynnoedd Cymru
* Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru
* Tai crefydd Cymru
* Saith Rhyfeddod Cymru
* Mynyddoedd
	+ Y pedwar copa ar ddeg
	+ Mynyddoedd uchaf Cymru
* Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol Cymru
* Amgueddfa Cymru
* Trenau Bach Arbennig Cymru
* Traethau baner las Cymru

 |
| Cyhoeddiadau a theithiau | 
* Itinerarium Cambriae
* Wild Wales

 |
| Eraill | 
* Trafnidiaeth
* Maes Awyr Caerdydd
* Diwylliant Cymru

 |
Neuadd Gerddoriaeth Rhydychen, tua 1875
Cyfeiria **neuadd gerddoriaeth** at fath o adloniant theatraidd Prydeinig a oedd yn boblogaidd rhwng 1850 ac 1960. Roedd yn cynnwys cymysgedd o ganeuon poblogaidd, comedi, perfformiadau arbenigol ac adloniant amrywiol. Daw'r enw o'r math o theatr neu leoliad lle cynhaliwyd y fath adloniant. Roedd neuaddau cerdd ym Mhrydain yn debyg i vaudeville Americanaidd, gyda chaneuon cynhyrfus a pherfformiadau comig, tra yng Ngwledydd Prydain, cyfeiria'r term "vaudeville"' at adloniant mwy dosbarth gweithiol a fyddai wedi cael ei ystyried yn "fwrlesg" yn America.

Ar ôl dechrau ym mariau salŵn tafarnau yn ystod yr 1830s, cynyddodd poblogrwydd adloniant neuaddau cerddoriaeth i'r fath raddau nes i'r tafarnau gael eu dymchwel yn ystod y 1850au er mwyn i neuaddau cerddoriaeth gymryd eu lle. Cynlluniwyd y neuaddau hyn er mwyn galluogi pobl i fwyta, yfed alcohol ac ysmygu tybaco yn y theatr tra bod yr adloniant yn mynd yn ei flaen. Roedd hyn yn whanaol iawn i theatrau confensiynol, lle'r arferai'r gynulleidfa eistedd mewn rhesi, gyda bar ar wahan. Ymysg y neuaddau cerddoriaeth cynharaf oedd Neuadd Gerddoriaeth Caergaint yn Lambeth a The Middlesex, yn Drury Lane, a alwyd yn The Old Mo.

Erbyn canol y 19g, gwelwyd yr angen am ganeuon newydd a phoblogaidd. O ganlyniad, cyflogwyd cyfansoddwyr proffesiynol i ddarparu cerddoriaeth ar gyfer amrywiaeth o berfformwyr yn cynnwys Marie Lloyd, Dan Leno, Little Tich a George Leybourne. Nid oedd y neuaddau cerddoriaeth wedi mabwysiadu ei arddull gerddorol ei hun. Yn hytrach, perfformiwyd bob math o adloniant: dynwaredwyr gwrywaidd a benywaidd, artistiaid meim, dynwaredwyr, perfformwyr trampolin, a phianyddion comig megis John Orlando Parry a George Grossmith i enwi ychydig yn unig.

Yn 1907 yn Llundain, gwelwyd gwrthdaro diwydiannol ar y sîn neuaddau cerddoriaeth wrth i artistiaid a gweithwyr cefn llwyfan anghytuno â rheolwyr y theatrau. Arweiniodd hyn at weithredu diwydiannol. Roedd y neuaddau wedi dychwelyd i'w trefn arferol erbyn y Rhyfel Byd Cyntaf ac fe'u defnyddiwyd i gynnal digwyddiadau elusennol fel rhan o'r ymdrech rhyfel. Parhaodd adloniant y neuaddau cerddoriaeth ar ôl y rhyfel, ond daethant yn llai poblogaidd yn sgîl perfformwyr Jazz, Swing, a Band Mawr. Newidiwyd y rheolau trwyddedu hefyd a gwaharddwyd yfed alcohol yn y theatrau eu hunain. Cynyddodd poblogrwydd adloniant amrywiol, a methodd nifer o berfformwyr y neuaddau cerddoriaeth i addasu eu perfformiadau. Ystyriwyd perfformiadau'r neuaddau cerddoriaeth yn hen ffasiwn, ac wrth i nifer o'r neuaddau gau, daeth adloniant y neuaddau cerddoriaeth i ben a dechreuodd adloniant amrywiol modern.

Neuaddau Cerdd yng Nghymru
--------------------------

* Theatr y Palas, Abertawe
Neuadd breswyl Gymraeg Prifysgol Bangor yw **Neuadd John Morris-Jones** (JMJ). Enwyd yr adeilad ar ôl y bardd enwog o Ynys Môn, John Morris-Jones (1864–1929). Mae'r neuadd wedi'i rannu i ddau adeilad, sef Bryn Dinas a Tegfan, ac mae Ystafell Gyffredin yn rhannu'r neuaddau lle cynhelir llawer o ddigwyddiadau UMCB (Undeb Myfyrwyr Cymraeg Bangor). Mae'r digwyddiadau'n amrywio o Gyfarfodydd Cyffredinol, Ymarferion Côr Aelwyd JMJ a sawl digwyddiad cymdeithasol a gynhelir gan Y Cymric, corff cymdeithasol UMCB.

Mae lleoliad y Neuadd wedi newid sawl gwaith dros y blynyddoedd, ond erbyn hyn mae safle'r neuadd ym Mhentref Ffriddoedd, Bangor Uchaf.

Llywydd JMJ
-----------

Un o'r safleoedd ar Bwyllgor gwaith UMCB yw Llywydd JMJ, sy'n gyfrifol am gynrychioli'r preswylwyr ac am drefnu gweithgareddau cymdeithasol sy'n digwydd yn y neuadd.

Dyma restr o rhai o'r unigolion sydd wedi cymryd y safle dros y blynyddoedd diwethaf:

* Rhodri Williams (2014–15)
* Huw Harvey (2015–16)
* Gethin Morgan (2016–17)
* Lleucu Myrddin (2017–18)
* Iwan Evans (2018–19)
* Mabon Dafydd (2019–20)
* Cadi Evans (2020–21)
* Catrin Jones (2021-22)
* Beca Evans (2022-23)
* Gwen Down (2023-24)
Mae **Plas Nantclwyd** yn adeilad rhestredig Gradd II\* yng nghymuned Llanelidan, Sir Ddinbych. Mae'n un o gartrefi'r teulu Naylor-Leyland ar stad Nantclwyd. Rhwng 1956 a 1970, dyluniwyd rhannau o'r tŷ, gerddi a pharc y plas gan y pensaer adnabyddus, Clough Williams-Ellis.

Yn ystod yr 17g roedd Plas Nantclwyd yn adnabyddus fel lle a oedd yn groesawus i'r beirdd a'u crefft, fel sy'n amlwg o'r cywydd isod gan Mathew Owen o Langar. Ymddengys bod rhai yn y cyfnod wedi arfer cyfeirio at y tŷ fel Pont y Go, ar ôl bont cyfagos dros Afon Clwyd.

Ymhlwy Llanlidan wladedd
mae lles mawr mae llys y medd;
llawn yw hwn, llawen henwydd,
o ennaint cler yn Nant Clwyd.
...

er ganed plasau glennydd
hyd doldir ein sir ni sydd
nid adwen un, od ydi,
yn y wlad hon, ail i ti
am gwrw a bir, difir a dôn,
a gae fyrdd, ag i feirddion.
Wrth son, anfodlon wyf i,
dig am hyn dy gamhenwi.
Anrewsm enw a roesont,
di-lân beth dy alw yn bont.
Nid pont wyd, ond penna tŷ,
cu diriongrair cadarngry.
Pont ar Glwyd, pwynt i'r gwledydd,
yn dy'ymyl, blas annwyl, fydd.
Dithau ar fryn, goddfyn gwaed,
na lysenwan, lys henwaed.
Pont y Go yw honno ei hun
dithau, plas Nantclwyd laslun.

Tenis
-----

Yn ôl traddodiad, rhoddodd Walter Clopton Wingfield dyfeisiwr y gêm tenis lawnt un o arddangosiadau cyntaf o'r gêm mewn parti Nadolig yn Nantclwyd ym 1873.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Cronoleg Clough Williams-Ellis". Portmeirion Ltd. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-08-07. Cyrchwyd 7 Gorffennaf 2014.
2. ↑  Jones, E.D.. "The Brogyntyn Welsh manuscripts". *Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru* **7** (4 (Gaeaf 1952)): 277-315.. Adalwyd 7 Gorffennaf 2014.
3. ↑  W. (2004, September 23). Wingfield, Walter Clopton (1833–1912), inventor of lawn tennis. Oxford Dictionary of National Biography. adalwyd 17 Chwef. 2019
Mae **Mwmffri** yn gopa mynydd a geir rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SN804360. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 199 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 302 metr (991 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Planhigyn blodeuol sydd hefyd yn un o symbolau cenedlaethol Tsieina yw **Mwg-y-ddaear cyffredin** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Papaveraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Fumaria officinalis* a'r enw Saesneg yw *Common fumitory*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Mwg y Ddaear, Coden Fwg, Cwd y Mwg, Mwg y Ddaear Cyffredin, Mwg y Ddaear Meddygol, Mwglys, Pwff Mwg, Pwff y Mwg.

Mae'r teulu'n nodedig am ei briodweddau meddygol (honedig, yn enwedig yn Corea, Tsieina a Japan. Mae'n un o symbolau cenedlaethol Tsieina. Caiff ei dyfu ar gyfer gerddi oherwydd maint ei flodau unigol, ac mae'r morgrugyn yn cael ei ddenu at y neithdar sydd ar ei betalau.

Nodweddion o fewn y grwp mwg y ddaear
-------------------------------------

Mae gan *Fumaria officinalis* (mwg-y-ddaear cyffredin) flodau pinc porffor llai (6-9 mm o hyd) gyda 20-40 (-50) o flodigion (*florets*) fesul fflurfa (*inflorescence*) sy'n amlwg yn lletach na'u hŷd gyda thocyn neu bigau ymylol.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Mwg-y-ddaear cyffredin***
Cofgolofn Vercingetorix yn Alesia (Alise-Sainte-Rein)
Vercingetorix ar arian Rhufeinig; 48 CC
Roedd **Vercingetorix** (bu farw 46 CC) yn bennaeth Galaidd o lwyth yr Arverni a ddaeth yn arweinydd y Galiaid yn eu gwrthwynebiad i'r Ymerodraeth Rufeinig.

Dechreuodd Iŵl Cesar ar ei ymgyrchoedd i goncro Gâl pan benodwyd ef yn llywodraethwr talaith Gallia Narbonensis yn 58 CC. Erbyn dechrau 52 CC roedd wedi concro rhan helaeth o'r wlad, ond roedd nifer o lwythau yn cynllunio gwrthryfel. Llwyth y Carnutes dan Cotuatus a Conetodunus a ymosododd ar y Rhufeiniaid gyntaf.

Ni wyddir llawer am hanes cynnar Vercingetorix ei hun. Roedd o deulu uchelwrol yn Gergovia, ac roedd ei dad, Celtillus, wedi cael ei ddienyddio am geisio cipio grym iddo'i hun. Pan ddechreuodd y gwrthryfel, cododd Vercingetorix fyddin o'i ddilynwyr i ymuno yn yr ymladd, ond gwrthododd prif arweinwyr y ddinas, yn cynnwys ei ewythr Gobanitio, ymuno, ac alltudiwyd Vercingetorix o'r ddinas. Gyda chymorth y bobl gyffredin, llwyddodd Vercingetorix i gipio Gergovia a chyhoeddwyd ef yn frenin.

Apwyntiwyd Vercingetorix yn arweinydd y gwrthryfel Galaidd, a llwyddodd i orchfygu Cesar a Titus Labienus mewn nifer o frwydrau bach. Llwyddodd y Rhufeiniaid i gipio prifddinas y llwyth, Avaricum (Bourges heddiw). Enillodd Vercingetorix fuddugoliaeth ym mrwydr Gergovia, ond pan ymosododd ar y Rhufeiniaid dan gredu eu bod yn encilio, dioddefodd y Galiaid golledion sylweddol.

Enciliodd Vercingetorix i Alesia, a gosododd Cesar warchae arno. Adeiladodd y Rhufeiniaid fur o amgylch y ddinas, gyda mur allanol i atal unrhyw ymgais gan y Galiaid tu allan i Alesia i godi'r gwarchae. Ceisiodd byddin fawr o nifer o lwythau godi'r gwarchae, ond gorchfygwyd hwy gan Cesar, a bu raid i Vercingetorix ildio. Cadwyd ef yn garcharor yn Rhufain am bum mlynedd cyn ei ddienyddio.

Ystyrir ef yn un o arwyr cededlaethol Ffrainc, ac yn 1865 cododd yr ymerawdwr 
Napoleon III gofgolofn iddo ar safle Alesia.

Llyfryddiaeth
-------------

* Iŵl Cesar, *Commentarii de Bello Gallico*

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Vercingetorix***
Mathemategydd, seryddwr, athronydd a bardd oedd **Omar Khayyām** (Persieg: *عمر خیام* / *Omar-e Khayyām*) (18 Mai 1048 – 4 Rhagfyr 1131), a anwyd yn Nishapur, Persia.

Mae Omar Khayyām yn fwyaf abnabyddus yn y Gorllewin am ei gasgliad o gerddi, Rubaiyat Omar Khayyām, ond yn ei wlad enedigol fe'i cofir yn bennaf am ei waith gwyddonol ac athronyddol. Fel ei gyfoeswr agos y bardd Faruddin Attar, Sŵffi oedd Omar Khayyam ac mae olion athroniaeth gyfrinol y Sŵffiaid i'w gweld yn glir yn ei farddoniaeth.

Cyfieithiad Edward FitzGerald o'r Rubaiyat
------------------------------------------

Llun dychmygol o **Omar Khayyām** (o argraffiad o fersiwn Fitzgerald o'r *Rubaiyat*, 1905)
Aralleiriad neu addasiad yw'r fersiwn o'r Rubaiyat a gyhoeddwyd gan Edward FitzGerald (1809-1883) yn 1859. Mae wedi rhedeg i nifer o argraffiadau ers hynny, rhai ohonyn' nhw yn llyfrau cain gyda darluniau gan arlunwyr fel Gilbert James. Roedd Rubaiyat FitzGerald yn arbennig o boblogaidd ar droad yr 20g.

Cyfieithiadau Cymraeg o'r Rubaiyat
----------------------------------

Cyfieithiwyd casgliad o waith Omar Khayyām (*Penillion Omar Khayyam*) o'r Bersieg gwreiddiol i'r Gymraeg gan Syr John Morris-Jones ym 1928. Serch hynny mae dylanwad cyfieithiad Saesneg FitzGerald yn amlwg ynddo. Dyma bennill ohono:

*Yn wir, rhyw ddernyn gwyddbwyll ydyw dyn*,
*Tynged yn chware â hwnnw'i chware'i hun*;
*Ein symud ar glawr Bywyd, ôl a blaen*,
*A'n dodi 'mlwch yr Angau, un ac un.*
Yn 1939 cyhoeddodd Thomas Ifor Rees (1890–1977) ei drosiad ei hun o fersiwn Saesneg Edward FitzGerald o'r *Rubaiyat* yn Ninas Mecsico, gyda lluniau gan yr arlunydd Robert Hesketh.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John Morris-jones, *Caniadau*.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 100210377
* LCCN: n79105787
* ISNI: 0000 0001 2300 0888
* GND: 118736302
* SELIBR: 196261
* SUDOC: 027053008
* BNF: cb119181488 (data)
* BIBSYS: 90165957
* ULAN: 500245123
* MGP: 295739
* NLA: 35584149
* NDL: 00451778
* NKC: jn20010601215
* The SBN id CFIV096900 is not valid.
* BNE: XX1057335
* CiNii: DA00465332

 |
Mae **Mullach nan Coirean** yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN122662. Ceir carnedd ar y copa. Mae wedi'i leoli yng nghlwswr y Mamores tuag 8 m i'r gogledd-orllewin o Kinlochleven. Dyma'r mwyaf gorllewinol o'r 10 Munro sy'n ffurfio'r Mamores.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2010-11-21 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Isabell Šuba yw ***Männer Zeigen Filme & Frauen Ihre Brüste*** a gyhoeddwyd yn 2014. Fe'i cynhyrchwyd gan Matthias Weidenhöfer yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Isabell Šuba. 
Dosbarthwyd y ffilm hon gan MissingFILMs.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Elmira Rafizadeh, Matthias Weidenhöfer, Eva Bay, Anne Haug a Julia Glasewald. Mae'r ffilm *Männer Zeigen Filme & Frauen Ihre Brüste* yn 77 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2014. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Interstellar* sef ffilm wyddonias gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
Johannes Louis oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Clemens Walter sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Isabell Šuba ar 1 Ionawr 1981 yn Berlin.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Isabell Šuba nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑ . dyddiad cyrchiad: 16 Rhagfyr 2018.
2. ↑  Dyddiad cyhoeddi:. dyddiad cyrchiad: 10 Ionawr 2018.. dyddiad cyrchiad: 10 Ionawr 2018.
Mae hinsawdd y Canoldir ar y *Riviera*, ond gyda ychydig o wahaniaethau. Fe fydd y mynyddoedd sy'n union i'r gogledd yn eu chysgodi yn erbyn y gwyntoedd oer. Fe fydd awel y môr yn cadw'r tymheredd yn gyfforddus haf a gaeaf.  
Mae yna bedwar tymor:

* Y gwanwyn : cymhedrol a gwlyb.
* Yr haf : poeth a heulog.
* Yr hydref : cymhedrol a gwlyb.
* Y gaeaf : mwyn a heulog (braidd yn oer weithiau).

Er bod cyfradd uchel o haul, mae yna gyfradd uchel o law hefyd. Pan fydd hi'n glawio fe fydd hi'n dueddol i lawio'n drwm ac yn ddibaid. Mae yna lawer o stormydd mellt a tharanau a llifogydd. Ar ôl storm fe fydd yr haul yn tywynnu'n gryf unwaith eto.

Mae hi'n dueddol i fod yn oer yn gynnar yn y bore (geuaf neu haf) ac fe fydd y tymheredd yn codi'n raddol trwy gydol y dydd. Mae hi'n arferol i wisgo digon o ddillad yn y bore a thynnu darnau yn awr ac yn y man fel fydd y dydd yn symud ymlaen.

Prin iawn fydd tymheredd yr haf yn codi uwchlaw 34 °C. Os fydd hwn yn digwydd fe fydd e'n achosi terfysg neu storm a bydd y tymheredd yn gostwng eto.

Ar ôl haf heulog a phoeth pan fydd y planhigion ynghwsg, fe fydd yr hydref fel ail wanwyn. Fe ddaw y blodau allan ar ôl y glaw cyntaf.

Prin fydd tymheredd yr arfordir yn gostwng islaw -2 °C yn y gaeaf. Gellir hi fod yn rhewllyd yn y bore, ond erbyn y prynhawn gall y tymheredd godi yn agos i 20 °C.

Hinsawdd y Var
--------------

Yn adran y Var mae'r haf yn dymor sych yn ogystal â bod yn heulog a phoeth. Yna fe fydd dros 300 o ddiwrnodau heulog y flwyddyn. Mae hi'n wyntog iawn yn y Var weithiau.

Hinsawdd yr Alpes-Maritimes (a Monaco)
--------------------------------------

Er bod cyfradd uchel o haul, mae'r glaw yn dueddol i fod yn ddilyw yma.
Gan fod yr Alpau yn cyrraedd y môr rhwng Nice a Ventimiglia, mae dau hinsawdd effeithiol yn yr Alpes-Maritimes. Mae hinsawdd y Canoldir ger y môr a hinsawdd fynyddig yn y cefnwlad. Yma fe fydd hi'n bosibl mynd i'r traeth yn y bore a mynd i sgïo yn y prynhawn.

Cymhariaeth hinsawdd: Nice - Caerdydd
-------------------------------------

| Cymhariaeth hinsawdd | Nice | Caerdydd |
| --- | --- | --- |
| Tymheredd gymedrol : mis oeraf | Ionawr 9 °C | Ionawr, Chwefror 4 °C |
| Tymheredd gymedrol isaf | Ionawr 5 °C | Chwefror 1 °C |
| Tymheredd gymedrol : mis gynhesaf | Awst 24 °C | Gorffennaf 16 °C |
| Tymheredd gymedrol uchaf | Gorffennaf, Awst 27 °C | Gorffennaf 20 °C |
| Haul mewn blwyddyn | 2,667 awr | 1,100 awr |
| Glaw mewn blwyddyn | 803mm (37") | 1074mm (42") |
| Mis gwlypaf | Hydref | Tachwedd, Rhagfyr |
| Mis sychaf | Gorffennaf | Ebrill |
| Diwrnodau o law | 53 | 167 |
Chwaraewr rygbi Cymreig a anwyd yng Nghasnewydd oedd **Horace Sampson Lyne** (31 Rhagfyr 1860 - 1 Mai 1949). Roedd yn aelod o Glwb Rygbi Casnewydd.

Roedd lyne yn fab i Charles Lyne, maer Casnewydd yn 1856 ac eilwaith yn 1884. Addysgwyd ef yn Plymouth a'r *Royal Naval College* cyn gweithio fel cyfreithiwr. Bu farw 1 Mai 1949 yng Nghasnewydd.

Rygbi
-----

Chwaraeodd fel cefnwr i Glwb Rygbi Casnewydd pan oedd yn 18 oed, ac yna fel blaenwr; daeth yn gapten y clwb rhwng 1883 a 84, ac enillodd 6 chap dros Gymru rhwng 1883 a 1885.

Fel cynrychiolydd y gêm yng Nghymru, bu'n un o sylfaenwyr y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol yn 1886-87. Bu'n Llywydd Undeb Rygbi Cymru am gyfnod hirach na neb. Ef a Walter E. Rees a roddodd drefn ar faterion rygbi yng Nghymru yn hanner cyntaf yr 20g.

Anrhydeddau
-----------

Urddwyd ef â rhyddfraint y dref yn 1934 a phenodwyd ef yn ganghellor Esgobaeth Mynwy yn 1938. Bu hefyd yn aelod o Gorff Llywodraethol yr Eglwys yng Nghymru.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  bywgraffiadur.cymru; Llyfrgell Genedlaethol Cymru; adalwyd 31 Rhagfyr 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Arlunydd Prydeinig oedd **Vivien John** (8 Mawrth 1915 – 20 Mai 1994) sy'n adnabyddus am ei phaentiadau.

Cafodd ei geni yn Alderney Manor yn Dorset, yn ferch i'r arlunydd Cymreig Augustus John a'i ail wraig Dorelia McNeill. Vivien oedd yr olaf o'u pedwar plentyn gyda'i gilydd. Mynychodd yr Ysgol Celfyddyd Gain Slade o 1932 i 1934 a chafodd ei harddangosfa unigol gyntaf yn yr Cooling Gallery yn Llundain yn ystod 1935. Wrth deithio gyda'i thad, ymwelodd â'r Eidal, Ffrainc ac yna Kingston, Jamaica, lle cynhaliwyd arddangosfa ar y cyd o'u paentiadau. Treuliodd hi hefyd amser ym Mharis gyda'i modryb, yr arlunydd Gwen John. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, daeth hi'n nyrs gyda'r Groes Goch.

Priododd Vivien y haematolegydd, Dr John White. Parhaodd i beintio a chafwyd nifer o arddangosfeydd, tra oeddent yn byw dramor.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Frances Spalding (1990). *20th Century Painters and Sculptors*. Antique Collectors' Club. ISBN 1 85149 106 6.
2. ↑  David Buckman (2006). *Artists in Britain Since 1945 Vol 1, A to L* (yn Saesneg). Art Dictionaries Ltd. ISBN 0 953260 95 X.
3. 1 2 3 4  Victor Arwas (27 May 1994). "Obituary: Vivien John". *Independent*. Cyrchwyd 27 April 2020.
Mae **Penrhynoedd Llangadwaladr**, ar yr arfordir ger pentref Llangadwaladr, Ynys Môn, wedi'u dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1957 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 176.78 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Musti** (neu **Mustis**) yn safle archaeolegol ger pentref El Krib, i'r de o Téboursouk yng ngogledd Tiwnisia, tua 120 km i'r gorllewin o Diwnis. Mae'n gorwedd mewn ardal a fu'n gartref i sawl dinas a thref yng nghyfnod yr Henfyd ac yn agos i safle hen ddinas Rufeinig Dougga, i'r gogledd. Dyma'r ardal amaethyddol a gyflenwai Rhufain â gwenith am ganrifoedd. Gorweddai yn nhalaith Rufeinig Affrica.

Hanes
-----

Adfeilion Rhufeinig ym Musti.
Roedd Musti yn ddinas Rhufeinig o bwys yn gorwedd ar hyd ffordd Rufeinig a gysylltai Carthago i'r dwyrain a Tébessa (yn Algeria heddiw) i'r gorllewin. Cafodd terfynau'r ddinas eu gosod yn y flwyddyn 238 pan godwyd dwy fwa fuddugoliaeth ar ddau ben y ffordd Rufeinig sy'n rhedeg trwy Musti. Tua diwedd yr 2g, planiodd y cadfridog Rhufeinig Marius goloni o'i filwyr profiadol yno. Yn ddiweddarach rhoddwyd statws dinas lawn iddi (naill ai gan Iŵl Cesar neu Augustus). Ceir tystiolaeth am bresenoldeb dinasyddion Rhufeinig yno - marsiandiwyr yn bennaf - o gyfnod gweriniaeth Rhufain ymlaen, ond mae'n deg tybio fod llawer o'r trigolion yn frodorion Affricanaidd. Fel yn achos sawl dinas Rufeinig arall yn y wlad, trowyd Musti yn gaer gan y Bysantiaid a chwareai ei ran yn yr ymgiprys am rym rhwng Bysantiaid Tiwnisia a'r Fandaliaid.

Heddiw dim ond rhan fach o'r safle sydd wedi'i chloddio, ond mae'n adnabyddus am ei olion archaeolegol a'i arysgrifau : ceir yno fforwm Rufeinig, olion marchnad, nifer o demlau, cronfeydd dŵr dinesig, caer Fysantaidd a sawl tŷ Rhufeinig.

Wrth y fynedfa i'r ddinas ceir cwrt mawr agored wedi ei bafio sy'n arwain at borth diddorol gyda llwybrau hyd ei ochrau a gysgodir gan doeau.

Yn ymyl y porth ceir olion tair teml cysegredig i Ceres, Plwton ac Apollo. Ceir yn ogystal adfeilion eglwys, basilica a bedyddfa yn ymyl y gaer Fysantaidd anferth.

Llyfryddiaeth
-------------

* Claude Lepelley (gol.), *Rome et l'intégration de l'Empire. 44 av. J.-C. – 260 ap. J.-C.*, cyfrol 2, 'Approches régionales du Haut-Empire romain' (Presses universitaires de France (Nouvelles Clio), Paris, 1998)

Dolenni allanol
---------------

* (Ffrangeg) Dogfen gan UNESCO sy'n cynnwys adroddiad am Musti

  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Drapeau de la Tunisie | **Safleoedd archaeolegol Tiwnisia** | Antiquités |

 |
| Bulla Regia ·
Carthago ·
Chemtou ·
Cilium ·
Dougga ·
Amffitheatr El Jem ·
Gigthis ·
Haïdra ·
Kerkouane ·
Mactaris ·
Musti ·
Oudna ·
Pheradi Majus ·
Sbeïtla ·
Thapsus ·
Thuburbo Majus ·
Utica |
Mae **Lydstep Head i Ddinbych-y-pysgod** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 201.4 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Bardd o Gymro oedd yn enwog am ei waith gwrth-Gymreig oedd **Horace Charles Jones** (6 Chwefror 1906 – 12 Medi 1998).

Ganwyd Jones ym Merthyr Tudful a bu farw ei dad mewn pwll glo pan oedd Jones yn bum mlwydd oed neu'n 13 mlwydd oed. Gadawodd ysgol yn 12 mlwydd oed ar daerineb ei fam i weithio yn y pyllau glo. Priododd Delia Griffin ym 1928 a chafon nhw un ferch. Erbyn 1950 roedd Jones yn ennill £150 yr wythnos wrth reoli busnes crefftau, ond rhoddodd y gorau i hyn ar ôl deffro yng nghanol nos ac ysgrifennu ei gerdd gyntaf ar gefn pecyn sigarennau, a dechreuodd ei wraig Delia ei gefnogi'n ariannol trwy weithio rhan amser mewn siop pobydd.

Am 45 mlynedd bu Jones yn dosbarthu'i gerddi ar strydoedd Merthyr, ac yn aml yn sefyll ger postyn lamp ym marchnad y dref (yn ôl Jones felly dim ond o un ochr gallai gael ei ymosod arno) yn condemio yr Eglwys yng Nghymru, BBC Cymru, gwleidyddion o Gymry, a sefydliadau, pobl, a thraddodiadau Cymreig eraill. Bu Jones yn ennyn cefnogaeth ar y dechrau gyda'i ddychangerddi yn erbyn cyfreithwyr, heddweision, ynadon, beilïau, comisiynwyr treth, ac aelodau Llafur y cyngor lleol, ond collodd gefnogaeth wrth ddechrau cynnwys traddodiadau Cymreig poblogaidd ymhlith ei dargedau.

Daeth i sylw'r cyhoedd ym 1955 pan gafodd ei daflu allan o'r Eisteddfod Genedlaethol gan Orsedd y Beirdd am ddosbarthu casgliad o'i gerddi dychanol dan yr enw *A Dose of Salts* oedd yn cynnwys gwirebau megis "*The Eisteddfod is a cultural circus where everything is Welsh except the money*". Fe brynodd rhai pobl y pamffled am swllt gan gredu taw rhaglen swyddogol yr Eisteddfod ydoedd.

Ar ddiwrnod gêm rygbi ryngwladol ym 1956 dosbarthodd Jones bennill am rygbi Cymreig a honodd am Gymru:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Lost its nerve and found it all In the blown-up bladderOf a rubber ball. | "|

 O ganlyniad i'r gerdd hon fe gafodd Jones ei gwrdd gan fintai o gefnogwyr rygbi y tu allan i siop cigydd; llwyddodd Jones i ddianc ond o hynny ymlaen bu wastad yn cadw dyrnau haearn yn ei drowsus. Ar achlysur arall fe gafodd Jones ei fwrw'n anymwybodol gan ddyn busnes lleol, a wnaeth yna geisio ei roi ar dân, ond unwaith eto fe ddihangodd.

Ym 1966 cyhoeddodd cyngor Merthyr Tudful gasgliad o waith Jones dan yr enw *The Challenger* ar gost i'r cyngor o £152 10s. Y diwrnod wedi'r cyhoeddiad fe bregethodd Jones yn erbyn y cyngor am wastraffu arian y trethdalwyr.

Cafodd Jones ddirwy o £2 am wrthod llenwi ffurflen ar gyfer Cyfrifiad 1971. Ymddangosodd o flaen y llys mewn gwisg ddu gan ddweud ei fod yn mynychu angladd ar gyfer rhyddid dyn; datganodd i'r llys fod y cyfrifiad yn "ymgais llechwraidd ar [ei] hawliau fel dyn rhydd".

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6  Stephens, Meic. Obituary: Horace Charles Jones. *The Independent* (18 Medi 1998).
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Donaldson, William. *Brewer's Rogues, Villains & Eccentrics*. Cassell, Llundain (2002). ISBN 0-304-35728-6
*Cholet* yn El Alto, Bolifia.
Mudiad pensaernïol cyfoes yw **pensaernïaeth Neo-Andeaidd** wedi'i leoli'n bennaf yn El Alto, Bolifia. Mae'n ymddangos yn nifer o *chotel*, neu blastai bach, a neuaddau dawns y ddinas. Y pensaer Bolifiaidd Freddy Mamani yw gweithredwr mwyaf adnabyddus yr arddull. Mae Mamani yn beiriannydd sifil a ddechreuodd fel llafurwr syml ddau ddegawd yn ôl, ac mae wedi adeiladu dros 60 o strwythurau neo-Andeaidd yn El Alto er 2005.

Disgrifiodd yr hanesydd pensaernïol Elisabetta Andreoli yr arddull, a chaiff ei gynrychioli mewn dros 100 o strwythurau ar draws El Alto, fel neo-Andeaidd. Nododd Paola Flores y cafodd y mwyafrif o’r strwythurau neo-Andeaidd wedi’u hadeiladu ers i’r Arlywydd Evo Morales, o dras Aymara, ddod yn ei swydd yn 2006. Ef yw arweinydd brodorol cyntaf y wlad. Mae ymddangosiad yr arddull yn cyd-fynd â chynnydd economaidd, ynghyd â chynnydd yn falchder Aymara.

Defnyddiwyd y term gyntaf mewn cyfnodolyn pensaernïol i gyfeirio at arddull adeilad Llysgenhadaeth yr Unol Daleithiau yn Lima, Peru gan *Arquitectonica* ym 1996. Nododd ei fod yn llythrennol wedi cymryd ysbrydoliaeth o hanes Periw, gan fodelu sylfaen yr adeilad ar strwythurau dinasoedd hynafol Cuzco a Machu Picchu.

Derbyniad
---------

Yn gyffredinol derbyniwyd pensaernïaeth Neo-Andeaidd gyda chanmoliaeth gan drigolion El Alto. Mae Paola Flores yn nodi bod *Altenos*, neu drigolion El Alto, ar y cyfan yn falch o'u cyfraniad at bensaernïaeth fodern. Mae hi'n adrodd fod un preswylydd wedi nodi iddi: "I mi, mae fel bloedd sy'n dweud, Dyma ni! Dyma beth ydyn ni!", a nododd un arall "Rwy'n fenyw Aymara, yn falch o'm diwylliant, yn hapus ac yn llawn lliw. Felly pam na ddylai fy nghartref ddangos beth ydw i?" Cafodd yr adeiladau sylw yn *Shine Heroes* gan Frederico Estol, ffilm am y miloedd o lanhawyr esgidiau yn La Paz ac El Alto.

Disgrifiwyd yr adeiladau fel rhai "dyfodolol" a "ffynci" gan bobl o'r tu allan i ddiwylliant yr Andes.

Oriel
-----

* 
* 
*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Author picks". *The Rough Guide to Bolivia*. Apa Publications (UK). 2018. ISBN 9781786719980.
2. 1 2 3  Flores, Paola (5 Gorffennaf 2014). "From street stall to mini-mansion". *Toronto Star*.
3. ↑  Allen, Eric (25 Mehefin 2018). "Architect Freddy Mamani Has Transformed El Alto, Bolivia, Into a Mecca of Modern Architecture". *Architectural Digest*.
4. ↑  "United States Embassy Chancery Building". *Architectural Record* **184**: 84. 1996. .
5. ↑  Abel-Hirsch, Hannah (20 Mawrth 2020). "Shine on, Shine Heroes". *British Journal of Photography*.
6. ↑  Blair, Laurence. "These Vibrant, Futuristic Mansions Are Popping Up in Bolivia". *National Geographic*.
7. ↑  Wainwright, Oliver (23 Hydref 2018). "Party palaces and funky funhouses: Freddy Mamani's maverick buildings". *The Guardian*.
Bardd Palesteinaidd ac ysgrifennwr straeon byrion **yw Hiyam Qablan** (weithiau **Hiam Kablan** ) (ganwyd: 1956).

Magwraeth ac addysg
-------------------

Ganwyd Qablan ym mhentref Isfiya, a derbyniodd ei haddysg gynradd yn ysgol y pentref. Wedi hynny, aeth i Nasareth, lle mynychodd Ysgol y Chwiorydd Ffransisgaidd. Ym Mhrifysgol Haifa astudiodd hanes ac addysg. Mae hi'n byw yn Daliyat al-Karmel, lle mae hi wedi gweithio fel athrawes Arabeg.

Yr awdures
----------

Cyfieithwyd peth o'i barddoniaeth i'r Hebraeg; cyfrannodd golofn rheolaidd, "*Ala ajnihat al-rish*" ("Ar Adennydd Pluen"), i *al-Sinnara* a chyhoeddodd sawl cyfrol o farddoniaeth a ffuglen fer, gan ddechrau gydag *Amal 'ala al-durub* (*Neidio ar y Ffyrdd*) ym 1975. Mynycha wyliau barddoniaeth yn rheolaidd, gan gynnwys yr un a gynhelir yng Ngholeg Sde Boker.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Radwa Ashour; Ferial Ghazoul; Hasna Reda-Mekdashi (1 November 2008). *Arab Women Writers: A Critical Reference Guide, 1873-1999*. American University in Cairo Press. tt. 457–. ISBN 978-977-416-267-1.
2. ↑  Lev-Ari, Shiri (26 November 2007). "Desert Devotees". Cyrchwyd 19 December 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 96999686
* LCCN: no98110516
* ISNI: 0000 0000 7696 1896

 |
Baner y Voortrekkers
Defnyddir y term **Voortrekker** am y bobl o darddiad Iseldiraidd yn Ne Affrica a adawodd Drefedigaeth y Penrhyn rhwng 1830 a 1850, wedi i'r drefedigaeth ddod yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig. Symudasant tua'r gogledd, i'r ardaloedd o amgylch afon Oren, yn yr hyn a alwyd y *Grote Trek* ("y daith fawr").

Cyrhaeddodd rhai o'r Voortrekkers i Natal, lle gwnaethant gytundeb â Dingane, brenin y Zulu. Yn nes ymlaen, newidiodd Dingane ei feddwl, a lladdodd arweinydd y Voortrekkers, Piet Retief, a thua hanner ei ddilynwyr. Daeth Andries Pretorius yn arweinydd, a gorchfygodd Dingane ym Mrwydr Blood River yn 1838. Sefydlwyd Gweriniaeth Natalia yn 1839, ond meddiannwyd hi gan Brydain yn 1843.

Sefydlwyd nifer o weriniaethau Boer yn nhiriogaeth y Zulu, a ffurfiwyd Gweriniaeth Rydd Oren a'r Weriniaeth Dde Affricanaidd. Parhaodd y rhain hyd nes i Brydain ei meddiannu yn ystod Ail Ryfel y Boer yn 1900.

Ceir cofeb i'r Voortrekkers yn ninas Pretoria, dinas a enwyd ar ôl Andries Pretorius.