recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Asana, neu osgo mewn ymarferion ioga yw **Chaturanga Dandasana** (Sansgrit: चतुरङ्ग दण्डासन; IAST: *Caturaṅga Daṇḍāsana*) neu **Astell Isel.** Asana cydbwyso ydy'r asana yma, a chaiff ei ymarfer o fewn ioga modern fel ymarfer corff ac mewn rhai mathau o Surya Namaskar (Cyfarchiad i'r Haul), lle mae'r corff syth yn gyfochrog â'r llawr, ac yn cael ei gynnal gan fysedd y traed a chledrau'r dwylo. Mae'r penelinoedd ar ongl sgwâr ar hyd y corff. Cedwir y breichiau'n syth yn yr amrywiad **Kumbhakasana** neu **Phalakasana** (Astell Uchel).

Amrywiad gyda breichiau'n syth: **Kumbhakasana, Phalakasana (Astell Uchel)**

Etymology a tharddiad
---------------------

Daw'r enw o'r Sansgrit: चतुर्; IAST *catur*, sy'n debyg iawn i'r gair Cymraeg "pedwar"; अङ्ग *aṅga*, "aelod (o'r corff)"; दण्ड *daṇḍa*, "ffon"; a आसन; *âsana*, "osgo" neu "siap y corff". Y cyfieithiad llythrennol felly yw '**Ffon Pedwar Aelod**'.

Nid yw'r ystum yn hysbys yn hen destunau canoloesol ioga hatha, tan yr 20g pan gyhoeddwyd *Light on Yoga*, ond mae'r ystum yn ymddangos yn *Vyayama Dipika* 1896, llawlyfr gymnasteg, fel rhan o'r dilyniant "hen iawn" o ymarferion *danda.* Mae Norman Sjoman yn awgrymu ei fod yn un o'r asanas a fabwysiadwyd gan ioga modern yn Mysore gan Krishnamacharya ac yn ffurfio "sylfaen" ar gyfer ei vinyasas gyda'r asanas yn llifo i'w gilydd yn llyfn. Wedi hynny, byddai ei ddisgyblion Pattabhi Jois a BKS Iyengar wedi cymryd yr ystumiau hyn yn rhan o'u hymarferion nhw.

Amrywiadau
----------

Gall dechreuwyr ymarfer gyda'r pengliniau ar y llawr, neu gadw'r breichiau'n syth (yn Kumbhakasana, a elwir hefyd yn Phalakasana neu Astell Uchel), cyn ceisio'r ystum llawn. Defnyddir Astell Uchel hefyd mewn rhai ffurfiau o Gyfarchion yr Haul.

Gweler hefyd
------------

* Vrischikasana (y Dolffin) - paratoad ar gyfer Pincha Mayurasana
* Rhestr o asanas
* Utthita Vasisthasana (Ochr Astell) - ystum planc ochr

Llyfryddiaeth
-------------

* Iyengar, B. K. S. (2005). *Illustrated Light On Yoga*. HarperCollins. ISBN 978-81-7223-606-9.
* Kaminoff, Leslie (2007). *Yoga Anatomy*. The Breath Trust. ISBN 978-0-7360-6278-7.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Yoga Journal - Four-Limbed Staff Pose". Cyrchwyd 2011-04-09.
2. ↑  Sinha, S. C. (1 Mehefin 1996). *Dictionary of Philosophy*. Anmol Publications. t. 18. ISBN 978-81-7041-293-9.
3. ↑  Sjoman, Norman E. (1999) [1996]. *The Yoga Tradition of the Mysore Palace*. Abhinav Publications. tt. 54–55, 100–101. ISBN 81-7017-389-2.
4. ↑  Hughes, Aimee. "Sun Salutation A Versus Sun Salutation B: The Difference You Should Know". *Yogapedia*.

Dolenni allanol
---------------

* Cyfarwyddyd Cam wrth Gam
Digwyddodd **Cwymp Pont** **Glanrhyd ar** 19 Hydref 1987, pan chwalwyd y bont ar linell Rheilffordd Calon Cymru ger Llandeilo, Sir Gaerfyrddin. Disgynnodd trên i'r Afon Tywi islaw a bu farw pedwar o bobl.

Disgrifiad
----------

Digwyddodd y ddamwain yn gynnar ar ddydd Llun, 19 Hydref 1987. Roedd y trên 05:27 yn cludo teithwyr o Abertawe i'r Amwythig, ac yn cynnwys dau gerbyd DMU Dosbarth 108  pan ddisgynnodd mewn i'r Afon Tywi ger Llandeilo, tua 07:00. Roedd Pont Glanrhyd wedi ei olchi i ffwrdd yn rhannol am fod yr afon wedi chwyddo yn dilyn cyfnod o law trwm. Roedd y trên yn symud ar gyflymder o 10 miles per hour (16 km/h)
 yn unig, sef y cyfyngiad cyflymder arferol ar gyfer y bont.

Roedd Carwyn Davies, ffermwr lleol (a chwaraewr rygbi i Lanelli a thîm rhyngwladol Cymru), wedi aros nes golau ddydd am 07:00 er mwyn dechrau archwilio'r llifogydd ar ei fferm. Roedd e 400 yard (370 m)
 o'r bont mewn cae dan lifogydd pan welodd fod rhan ganolog y bont wedi cwympo. Ceisiodd fynd nôl i'r tŷ er mwyn ffonio'r awdurdodau ond cyn iddo gyrraedd, clywodd y trên yn agosáu at y bont a gwelodd y cerbyd cyntaf yn cwympo i'r afon. Yn ddiweddarach, defnyddiodd ei dractor i gynorthwyo achubwyr gyrraedd y bont.

Roedd deg o bobl ar fwrdd y trên, a llwyddodd tri o deithwyr a thri o aelodau staff British Rail i ddianc ond boddwyd y gyrrwr a thri o deithwyr. Roedd staff ar y trên yn cynnwys Rheolwr Traffig a Pheiriannydd a oedd yn teithio ar y trên er mwyn archwilio'r llinell ar ôl adroddiadau o lifogydd a difrod i'r trac a dderbyniwyd y diwrnod cynt. Gadawodd y cerbyd cyntaf y traciau a chwympo i lif yr afon oedd yn llawer uwch na'r arfer, er bod y cerbyd cefn wedi aros yn rhannol ar y cledrau ac uwchben y dŵr. Tra bod y teithwyr a'r staff yn gwneud eu ffordd yn bwyllog drwy'r cerbyd cefn, torrodd y cerbyd cyntaf i ffwrdd ac fe'i ysgubwyd lawr yr afon gyda'r gyrrwr a thri o deithwyr (pâr priod a bachgen ysgol yn eu harddegau) yn dal y tu mewn.

O ganlyniad i'r digwyddiad cyflwynwyd gweithdrefnau llymach ar gyfer archwilio pontydd rheilffordd. Dros yr 20 mlynedd nesaf ni chafwyd unrhyw farwolaethau arall ar wasanaethau rheilffordd i deithwyr yng Nghymru.

Ffynonellau
-----------

* "Report on the Collapse of Glanrhyd Bridge on 19th October 1987" (pdf). Department of Transport. 31 Ionawr 1990. ISBN 0-11-550961-5.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Report on the Collapse of Glanrhyd Bridge* (1990), page 1
2. ↑  Clark, Rhodri (19 Hydref 2007). "Rail travel in Wales is so safe, the most dangerous part of a train journey is getting to the station". *Western Mail*. Cyrchwyd 4 Ionawr 2015.
3. ↑  "From the Archives A Glimpse Back in Time". *Llanelli Star*. 24 October 2012. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-03-29. Cyrchwyd 4 January 2015 – drwy Highbeam Research.
4. ↑  *Report on the Collapse of Glanrhyd Bridge* (1990), page 5
5. ↑  *Report on the Collapse of Glanrhyd Bridge* (1990), pages 2-5
6. ↑  *Report on the Collapse of Glanrhyd Bridge* (1990), page 7
Fformiwla hud boblogaidd sydd a'i gwreiddiau yn yr Henfyd yw **Abracadabra**. Mae'n deillio yn ôl pob tebyg o air Aramaeg sy'n golygu "creodd fel y dywedodd" (*abra-ka-dabra*). Ond cafwyd sawl ymgais i egluro'r enw yn cynnwys yr ymadrodd Hebraeg "*Ha brakha dabra*" (הברכה דברה) sy'n golygu "mae'r fendith wedi siarad".

Ceir enghraifft o'r fformiwla yn y *De medicina præcepta*, gwaith Lladin o'r 3g yr awdur Rhufeinig Quintus Serenus Sammonicus. Gair benthyg o'r iaith Roeg sydd gan Sammonicus, yn tarddu mae'n debyg o air a geir mewn ymbiliadau neu weddïau i Abraxas, duw'r Flwyddyn yn system y Gnostigiaid.

Roedd yn arfer ei dweud neu ei ysgrifennu fel amddiffyn trwy hud a lledrith yn erbyn afiechydon o bob math. Ceir tystiolaeth fod rhai o Ddynion Hysbys Cymru yn defnyddio'r fformiwla fel swyn yn erbyn rheibio anifeiliaid a phobl.

Mewn gweithiau Cabalaidd, fe'i cheir fel fformiwla a lefarir i orffen y gwaith o greu Golem, creadur o glai sy'n dod yn fyw.

Heddiw mae'n air cyfarwydd gan ledrithwyr ar y llwyfan cyn perfformio eu "hud a lledrith".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Parry, John (1889). "Abracadabra". *Y Gwyddoniadur Cymreig Cyfrol I* (PDF). Dinbych: Gwasg Gee. t. 19.
12 apples divided into 4 groups of 3 each.Pan rennir 12 afal rhwng 3 person, y cyniferydd yw 4. 12 / 3 = 4.
Mewn rhifyddeg, y **cyniferydd** (Saesneg: *quotient*) yw'r swm a gynhyrchir pan gaiff dau rif eu rhannu; ar lafar gwlad, defnyddir y gair "ateb". Defnyddiwyd y term am y tro cyntaf yng *Ngeiriadur Saesneg-Cymraeg* John Walters yn 1780. Ond mae'r cysyniad yn llawer hŷn na hynny: *quotiens* yw'r gair Lladin (ynganiad: *kwoʊʃənt*), sy'n golygu "nifer o weithiau".

Defnyddir cyniferedd yn aml o fewn mathemateg, ac weithiau cyfeirir at fel "ffracsiwn" neu "gymhareb". Er enghraifft, pan rennir ugain (sef y 'rhannyn') gyda thri (y 'rhannydd'), y cyniferydd yw chwech a dau draean. Yn yr ystyr hwn, y cyniferydd yw'r gymhareb rhwng y rhannyn a'i rannydd.

| **Termau** |
| --- |
| * Gelwir y rhif cychwynnol yn 'rhannyn' (weithiau: 'difidend')
* Gelwir yr ail rif, y nifer o weithiau y caiff y rhannyn ei rannu, yn 'rhannydd'
* Yr ateb a geir yw'r 'cyniferydd'
 |

Nodiant
-------

Yn aml, gwelir y cynhwysydd fel dau rif, neu ddau newidyn, wedi'i rannu â llinell lorweddol. Mae'r geiriau "rhannyn" a "rhannydd" yn cyfeirio at y rhannau unigol, tra bod y gair "cyniferydd" yn cyfeirio at y cyfan.



1
2




←

rhannyn neu rhifiadur (numerator)


←

rhannydd neu enwadur (denominator)


}

←

cyniferydd

{\displaystyle {\dfrac {1}{2}}\quad {\begin{aligned}&\leftarrow {\text{rhannyn neu rhifiadur (numerator)}}\\&\leftarrow {\text{rhannydd neu enwadur (denominator)}}\end{aligned}}{\Biggr \}}\leftarrow {\text{cyniferydd}}}

{\displaystyle {\dfrac {1}{2}}\quad {\begin{aligned}&\leftarrow {\text{rhannyn  neu  rhifiadur (numerator)}}\\&\leftarrow {\text{rhannydd  neu  enwadur (denominator)}}\end{aligned}}{\Biggr \}}\leftarrow {\text{cyniferydd}}}

Cyniferydd dau gyfanrif
-----------------------

Y diffiniad o rif cymarebol yw: y cyniferydd o ddau gyfanrif, cyn belled nad yw'r enwadur yn sero.

Diffiniadau mwy ffurfiol:

Mae'r rhif real *r* yn gymarebol (*rational*) os, a dim ond os, y gellir ei fynegi fel cyniferydd dau gyfanrif, gydag enwadur nad yw'n sero. Mae rhif real nad yw'n gymarebol yn anghymarebol.
Yn fwy ffurfiol:

os yw *r* yn rhif real, yna mae *r* yn gymarebol ⇔ ∃ cyfanrif *a* a *b*, fel bod {\displaystyle r={\frac {a}{b}}} a {\displaystyle b\neq 0}.
Darganfuwyd bodolaeth rhifau anghymarebol - rhifau nad ydynt yn gyniferydd o ddau gyfanrif - yn gyntaf mewn geometreg, mewn pethau megis y gymhareb o hyd groeslin sgwâr â hyd ei ochr.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Geiriadur Prifysgol Cymru Arlein (GPC); adalwyd 29 Awst 2018.
2. ↑  "Quotient". *Dictionary.com*.
3. ↑  S. Epp, Susanna (2011-01-01). *Discrete mathematics with applications*. Brooks/Cole. t. 163. ISBN 9780495391326. OCLC 970542319.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gïach amryliw De America** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gïachod amryliw De America) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Nycticryphes semicollaris***; yr enw Saesneg arno yw *South American painted-snipe*. Mae'n perthyn i deulu'r Giachod amryliw (Lladin: *Rostratulidae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *N. semicollaris*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gïach amryliw De America yn perthyn i deulu'r Giachod amryliw (Lladin: *Rostratulidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gïach amryliw | Rostratula benghalensis |  |
|
| Gïach amryliw De America | Nycticryphes semicollaris |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gïach amryliw De America** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gïach hadau bach** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gïachod hadau bach) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Thinocorus rumicivorus***; yr enw Saesneg arno yw *Least seed-snipe*. Mae'n perthyn i deulu'r Gïachod yr Hadau (Lladin: *Thinocoridae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *T. rumicivorus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gïach hadau bach yn perthyn i deulu'r Gïachod yr Hadau (Lladin: *Thinocoridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Gïach hadau bach | Thinocorus rumicivorus |  |
|
| Gïach hadau brongoch | Attagis gayi |  |
|
| Gïach hadau bronllwyd | Thinocorus orbignyianus |  |
|
| Gïach hadau bronwyn | Attagis malouinus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gïach hadau bach** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Hesgen benwen** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Carex curta* a'r enw Saesneg yw *White sedge*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Hesgen Benwen.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hesgen benwen***
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Hesgen chwysigennaidd** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Carex vesicaria* a'r enw Saesneg yw *Bladder-sedge*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Hesgen Chwysigennaidd Berdywysennog.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hesgen chwysigennaidd***
Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Hesgen linynnog** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Carex chordorrhiza* a'r enw Saesneg yw *String sedge*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Hesgen Linynnog.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  "*Grasslike non-grasses* ".
3. ↑  Peter W. Ball, A. A. Reznicek & David F. Murray. "210. Cyperaceae Jussieu". In *Flora of North America Editorial Committee* (gol.). Magnoliophyta: Commelinidae (in part): Cyperaceae. Flora of North America. **23**. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515207-4.

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Hesgen linynnog***
Awdures o'r Almaen oedd **Henriette Goldschmidt** (23 Tachwedd 1825 – 30 Ionawr 1920) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel ffeminist, awdur plant, cyfieithydd ac ieithydd.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Henriette Goldschmidt yn Krotochin, yn nhalaith Posen, Prwsia, yn ferch i Eva Goldschmidt (née Laski) a'r marsiandiwr Iddewig, Levin Benas. Bu farw ei mam pan oedd yn bum mlwydd oed. Yn 1853 priododd ei chefnder, Abraham Meir Goldschmidt, gŵr gweddw gyda thri mab a oedd hefyd yn rabbi y gynulleidfa Iddewig-Almaenaidd yn Warsaw. Bum mlynedd yn ddiweddarach cafodd ei gŵr ei benodi yn rabbi Leipzig a symudodd y teulu i gyd yno. Ymrôdd i'r gymuned Iddewig-Almaenaidd yn Leipzig lle daeth dan ddylanwad syniadaeth Friedrich Fröbel, sylfaenydd kindergarten, y system addysg ar gyfer plentyndod cynnar. Cafodd ei hannog gan ei gŵr i ddilyn ei diddordebau ym myd addysg ac aeth ymlaen i astudio hanes, llenyddiaeth, addysgu ac athroniaeth ar ei phen ei hun.

Yn 1865 trefnodd Goldschmidt gynhadledd o ferched Almaenaidd ar y cyd gyda Louise Otto-Peters ac Auguste Schmidt a sefydlwyd Cymdeithas Merched yr Almaen (Allgemeiner Deutcher Frauenverein) ganddynt er mwyn gweithio tuag at wella bywyd merched. Yn 1867 bu Goldschmidt ynghlwm wrth drefniadau i gyflwyno deiseb i'r Reichstag yn cefnogi hawliau merched i gael mynediad i addysg a chyflogaeth, ac roedd yn llofnodwr ar y ddeiseb i amddiffyn plant anghyfreithlon. Parhaodd i ysgrifennu ac i siarad yn gyhoeddus am yr angen am addysg gynnar ac addysg i ferched ar hyd ei hoes.

Bu farw ar 30 Ionawr 1920 yn Leipzig ac fe'i claddwyd yn yr Hen Fynwent Iddewig yno.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Henriette Goldschmidt (née Benas)". *www.jewishvirtuallibrary.org*. Cyrchwyd 2020-01-30.
2. ↑  "Henriette Goldschmidt | Jewish Women's Archive". *jwa.org*. Cyrchwyd 2020-01-30.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 79388881
* LCCN: n99282455
* ISNI: 0000 0000 7857 8508
* GND: 11675642X
* BNF: cb105681296 (data)

 |
Map braslun o brif israniadau Powys
Cwmwd canoloesol yn Nheyrnas Powys, yng ngogledd-ddwyrain Cymru, oedd **Cynllaith**. Yn yr Oesoedd Canol Diweddar adnabyddid gorllewin Cynllaith fel **Cynllaith Owain**. Mae'n gorwedd yn ardal Maldwyn, Powys.

Gorweddai'r cwmwd ar lethrau dwyreiniol mynyddoedd Y Berwyn. Cwmwd lled fynyddig oedd hwn, yn glytwaith o gymoedd, gyda'r tir gorau yn gorwedd yn y dwyrain a'r de. Llifa afon Ceiriog trwy'r cwmwd.

Ffiniai â chwmwd Nanheudwy i'r gogledd, a daeth y ddwy uned hyn yn rhan o Swydd y Waun yn yr Oesoedd Canol Diweddar. I'r gorllewin, ffiniai Cynllaith, fel Nanheudwy, ag Edeirnion, ac â chwmwd Mochnant Is Rhaeadr ym Mochnant i'r de. I'r dwyrain roedd ardaloedd Y Dre Wen a'r Deuparth yn Swydd Amwythig, ardal a fu gynt yn rhan o deyrnas Powys.

Prif ganolfan y cwmwd oedd Sycharth, cartref Owain Glyndŵr, Tywysog Cymru, a safle Llys Sycharth. Llosgwyd y llys gan y Saeson ym mlynyddoedd cynnar y gwrthryfel. Am ei fod ym meddiant Owain daethpwyd i alw rhan orllewinol y cwmwd yn Gynllaith Owain (gweler isod)

Pan dorrodd Powys yn ddau ddarn yn 1160, daeth Cynllaith yn rhan o dywysogaeth Powys Fadog. Yn nes ymlaen byddai'n rhan o arglwyddiaeth Swydd y Waun pan gafodd ei rannu yn Gynllaith Owain (y rhan ym meddiant disgynyddion brenhinoedd Powys) a Chynllaith yr Iarll (y rhan ddwyreiniol, ym meddiant arglwyddi'r Mers). Wedyn daeth yn rhan o Sir Drefaldwyn. Heddiw mae'n gorwedd yng ngogledd sir Powys.

Aelodau o linach Powys a gysylltir â Chynllaith
-----------------------------------------------

* 1304–c.1325 Madog Fychan, Arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith Owain
* c.1325–1369 Gruffudd Fychan II, Arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith Owain
* 1359–c.1416 Owain Glyndŵr (Owain ap Gruffudd), Arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith Owain

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Powys Fadog
Gwneuthurwr ceir Americanaidd yw **FCA US LLC** sydd â'i bencadlys yn Auburn Hills, Michigan, ac a berchenogir yn bennaf gan gwmni Fiat. Mae Chrysler yn un o'r "Tri Mawr" o wneuthurwyr ceir Americanaidd. Mae'n gwerthu cerbydau o gwmpas y byd dan ei brif frand Chrysler, yn ogystal â'r brandiau Dodge, Jeep, a Ram Trucks; mae hefyd yn cynhyrchu cerbydau a werthir dan frand Fiat yng Ngogledd America. Mae prif adrannau eraill Chrysler yn cynnwys Mopar, sef ei adran sy'n cynhyrchu rhannau ac ategolion ceir, a SRT, ei adran ceir perfformiad. Yn 2011, roedd Chrysler Group (heb gynnwys Fiat) yn y gwneuthurwr ceir deuddegfed fwyaf yn y byd yn nhermau cynhyrchu.

Sefydlwyd The Chrysler Corporation gan Walter Chrysler ym 1925, o olion y Maxwell Motor Company. Ehangodd Chrysler ym 1928 gan brynu'r cwmni tryciau Fargo a Dodge Brothers Company a dechreuodd gwerthu cerbydau dan y brandiau hynny; yn yr un flwyddyn sefydlodd y brandiau Plymouth a DeSoto. Gostyngodd gwerthiannau Chrysler yn y 1970au o ganlyniad i nifer o ffactorau gan gynnwys argyfwng olew 1973, ac erbyn diwedd y ddegawd honno roedd Chrysler bron â methdalu. Dan y Prif Weithredwr Lee Iacocca dychwelodd y cwmni at wneud elw digonol yn y 1980au. Prynodd Chrysler yr American Motors Corporation ym 1987, a gynhyrchodd y brand llwyddiannus Jeep.

Cyfunodd Chrysler â'r gwneuthurwr ceir Almaenig Daimler-Benz AG ym 1998 gan ffurfio DaimlerChrysler; yr oedd nifer o fuddsoddwyr yn erbyn y cyfuno a gwerthwyd Chrysler i Cerberus Capital Management a chafodd ei ail-enwi'n Chrysler LLC yn 2007. Cafodd Chrysler a chwmnïu eraill y Tri Mawr eu taro'n drawm gan argyfwng y diwydiant ceir yn 2008–10 a derbynnodd Chrysler a General Motors biliynau o ddoleri mewn benthyciadau gan lywodraeth yr Unol Daleithiau yn 2008–9 i'w hatal rhag cau i lawr. Wynebodd Chrysler fethdaliad ar 30 Ebrill 2009 ond ar 10 Mehefin 2009 cytunwyd i'r cwmni gael ei berchen gan Fiat, cronfa pensiwn yr United Auto Workers, a llywodraethau'r Unol Daleithiau a Chanada. Ers hynny mae Fiat wedi prynu cyfranddaliadau'r perchenogion eraill yn raddol a bellach Fiat sydd gan berchenogaeth fwyafrifol y cwmni.

Gweler hefyd
------------

* Adeilad Chrysler

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "World motor vehicle production OICA correspondents survey without double counts world ranking of manufacturers year 2011" (PDF).
2. ↑  "Chrysler Reviews and History". JB car pages. Cyrchwyd September 22, 2008.

Dolenni allanol
---------------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Chrysler***

* (Saesneg) Gwefan swyddogol
Mae **Chno Dearg - Meall Chaorach** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN383757.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Sant Cymreig oedd **Cynllo** (fl. 5fed ganrif?). Yn ôl un traddodiad roedd yn fab i Far (neu 'Mor') ap Ceneu ap Coel Godebog (Coel Hen) o'r Hen Ogledd ac felly'n un o'r "Coeling", disgynyddion Coel, fel Llywarch Hen. Ond mae ffynonellau eraill yn ei wneud yn frawd i sant Teilo.

Mae'r lleoedd a gysylltir â Chynllo yng Nghymru yn cynnwys dau bentref o'r enw Llangynllo (sef Llangynllo (Powys) a Llangynllo (Ceredigion)). Ym Mhowys ceir Pistyll Cynllo, ffynnon enwog ym mhlwyf Llanbister. Yn yr Oesoedd Canol, Cynllo oedd nawddsant cantref Maelienydd. Roedd yn nawddsant Rhaeadr Gwy (Cwmwd Deuddwr) yn ogystal, a Llangoedmor yng Ngheredigion hefyd.

Ni wyddys ddim am ei fywyd. Ceir cyfeiriad at 'Weddi Cynllo' mewn cerdd enwog a briodolir i'r bardd Taliesin, sef "Dyhuddiant Elffin".

Dethlir gwylmabsant Cynllo ar 8 Awst.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**Cynllo** |

Ffynonellau
-----------

* T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000).
* Patrick K. Ford (gol.), *Ystoria Taliesin* (Caerdydd, 1992)

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Mae **Chno Dearg - Garbh-bheinn** yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN358712. Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Cynllun a gynigiwyd gan Juan José Ibarretxe, lehendakari (arlywydd) llywodraeth Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg oedd **Cynllun Ibarretxe**, enw llawn yn Sbaeneg ***Propuesta de Estatuto Político de la Comunidad de Euskadi***. Cyflwynwyd y cynllun i'r Senedd Fasgaidd ar 25 Hydref 2003, a derbyniwyd ef gan y senedd ar 30 Rhagfyr 2004. Bw'riad y cynllun oedd cryfhau'r grymoedd a'r hawliau i senedd Euskadi a'r Basgiaid fel pobl fel yr amlinellwyd yn Statud Ymreolaeth Gwlad y Basg 1979.

Gyrrwyd y cynllun ymlaen i Gyngres Sbaen yn Ionawr 2005, ond mewn pleidlais yno ar 1 Chwefror, gwrthodwyd ef o 313 pleidlais yn erbyn (PSOE, PP, IU, CC a CHA), a 29 pleidlais o blaid (PNV, ERC, CiU, EA, Na-Bai a BNG).

Roedd y cynllun yn cynnig Ystatud Hunanlywodraeth yn seiliedig ar dair egwyddor:

* Fod y Basgiaid yn un o bobloedd Ewrop, gyda'i hunaniaeth ei hunain.
* Fod ganddynt yr hawl i benderfynu eu dyfodol eu hunain.
* Fod penderfyniadau pobl pob rhan o Wlad y Basg (Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg, Navarra ac Iparralde) i'w parchu gan y gweddill a gweddill pobl Ewrop.

Roedd manylion y cynllun yn cynnwys mesur helaeth o hunanlywodraeth, yn cynnwys cynrychiolaeth uniongyrchol yn Ewrop
Aberth
Arfer neu ddefod grefyddol yw **aberth** sydd yn cynnig bywyd anifail neu fod dynol i dduw neu fod goruwchnaturiol arall er sefydlu, cynnal, neu adfer perthynas rhwng yr addolwr a'r drefn sanctaidd. Prif ddiben aberth yw gwneud iawn ac heddychu'r bod goruwchnaturiol. Defnyddir ebyrth i ddibenion eraill, sef i gadarnhau cyfamod, i ddatgan diolchgarwch, ac fel erfyniad am drugaredd.

Ymarferai ebyrth gan grefyddau ar draws y byd ac ers cyfnod boreuaf y ddynolryw. Yn gyffredin caiff aberth anifail ei wneud trwy dywallt ei waed, a'i losgi ar allor.

Gelwir defod debyg sydd yn cynnig gwrthrychau megis bwyd neu wneuthurbethau, fel rheol heb eu dinistrio, yn **offrwm**.

Crefydd Groeg yr henfyd
-----------------------

Golygfa o losgaberth ar lestr gwin Groegaidd, tua 430–425 CC.
Mae hanesion boreuaf Groeg yn llawn o enghreifftiau o ebyrth gwaedlyd, ac ymhellach hefyd, o aberthau dynol. Mae'r chwedl am Iphigenia yn cael ei haberthu gan ei thad, i ddyhuddo digofiant Artemis, yn ddangosiad amlwg fod pwrcasu bywyd ag aberth yn unol â syniadau'r Groegiaid. Nid yw eu hanes yn amddifad o esiamplau credadwy o ebyrth dynol. Aberthodd Themistocles, o flaen Brwydr Salamis, rai o'r Persiaid, i Dionysus.

Aberthau o anifeiliaid oedd y rhai lluosocaf yn oes y Groegiaid. Yr arferiad cyffredin yn yr oesoedd cynnar oedd llosgi'r holl anifail, ac oddi wrth y gair hwn y cymerir y gair *holocost* (llosgaberth), am aberthau a lwyr losgid ar yr allor. Ond yr arferiad mewn oesoedd diweddarach, fel y gwelir yn arwrgerddi Homeros, oedd llosgi'r coesau mewn braster a rhyw rannau o'r perfeddion, a gwledda ar y gweddill. Tybient fod y duwiau yn ymhyfrydu yn y mwg a esynai oddi ar yr allor, a bod effeithiolrwydd yr aberth yn ymddibynnu ar nifer yr anifeiliaid a offrymid. Felly, arferiad cyffredin oedd aberthu cant o ychain ar unwaith, a gelwid aberth felly yn *hecatomb*. Ni chyfyngwyd yr enw at y nifer, ond rhoddwyd ef ar bob aberth o bwysigrwydd mwy na chyffredin.

Ym mytholeg Roeg, darlunir Iau fel wedi ei ddigio am fod Promethëws wedi cadw'r gorau o'r anifail yn ymborth, yn lle llosgi'r cyfan ar yr allor.

Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun sydd wedi ei addasu o *Y Gwyddoniadur Cymreig*, cyhoeddiad sydd yn y parth cyhoeddus.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn ffrigad Ynys y Nadolig** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar ffrigad Ynys y Nadolig) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Fregata andrewsi***; yr enw Saesneg arno yw *Christmas Island frigate bird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Ffrigad (Lladin: *Fregatidae*) sydd yn urdd y *Pelecaniformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *F. andrewsi*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r aderyn ffrigad Ynys y Nadolig yn perthyn i deulu'r Adar Ffrigad (Lladin: *Fregatidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn ffrigad Ynys y Dyrchafael | Fregata aquila |  |
|
| Aderyn ffrigad Ynys y Nadolig | Fregata andrewsi |  |
|
| Aderyn ffrigad bach | Fregata ariel |  |
|
| Aderyn ffrigad gwych | Fregata magnificens |  |
|
| Aderyn ffrigad mawr | Fregata minor |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn ffrigad Ynys y Nadolig** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Chwaraewr pêl-droed Cymreig yw **Andrew Thomas**. Chwaraeodd dros 400 o gemau i Gaersws yn Uwch Gynghrair Cymru gan arwain y clwb i Gwpan y Gynghrair deirgwaith ac i Ewrop yn Nhlws Intertoto.

Chwaraeodd Thomas i dimau ieuenctid Caersws cyn chwarae i’r clwb am 15 tymor yn Uwch Gynghrair Cymru. O dan y rheolwr Mickey Evans, roedd yn gapten ac yn graig amddiffynnol mewn tîm enillodd Gwpan y Gynghrair yn 2000-01, 2001-02 a 2006-07.

Yn 2002 Thomas oedd capten y clwb pan chwaraeodd Caersws yn erbyn PFC Marek o Fwlgaria, y tro cyntaf i'r clwb ymddangos mewn cystadleuaeth Ewropeaidd. Symudodd Thomas i’r Drenewydd yn 2008 a chwaraeodd i’r clwb am ddau dymor gan orffen ei yrfa wedi chwarae 522 o gemau, yr ail nifer fwyaf o gemau’n holl hanes y gynghrair.

Cafodd ei urddo'n aelod o Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru ym mis Hydref 2012.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "League Cup". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-04-01. Cyrchwyd 2016-02-07. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
2. ↑  "2002 Intertoto Cup draw". Unknown parameter `|published=` ignored (help)
3. 1 2  "Oriel yr Anfarwolion: Andrew Thomas". *Sgorio*. Unknown parameter `|published=` ignored (help)
Castell adfeiliedig yng nghymuned Saint-Jean-Ligoure, Haute-Vienne, Ffrainc, yw **Château de Châlucet** (weithiau **Château de Chalusset**). Mae'r gaer yn tremio dros gydlifiad Afon Briance ac Afon Ligoure.
Saif tua 10 km i'r de o ddinas Limoges.

Mae Cyngor Adrannol Haute-Vienne, perchennog y gaer hon er 1996 a ddosbarthwyd fel heneb hanesyddol, yn ogystal â pharc coedwig parth Ligoure sy'n ei amgylchynu, wedi lansio rhaglen helaeth i ddiogelu a gwella'r safle, er mwyn 'ei wneud yn lle diwylliannol a thwristaidd.

Cyfran pŵer i'r arglwyddi lleol, a oedd yn perthyn i barth abaty Solignac, roedd yn anad dim symbol y pŵer seigniorial i'r rheini (esgobion neu is-iarll Limoges yn bennaf) a frwydrodd dros ei ddefnyddio a'i reoli.

Yna daw Chalucet yn gastell caerog mwyaf yn Limousin. Yn eironig ddigon, defnyddiwyd ei rôl amddiffynnol, yn anad dim ataliad tan y 15fed ganrif, yn llawn yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd gan fandiau o ysbeilwyr a grwydrodd y wlad.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Société archéologique et historique du Limousin (1895). *Bulletin*. Societe archeologique et historique du limousin. t. 46.
2. ↑  "Château de Châlucet", Ministère de la Culture; adalwyd 27 Ionawr 2022

Dolen allanol
-------------

* Gwefan swyddogol
Yr arfer o ymosod ar longau gwledydd eraill a'u hysbeilio a hynny gydag awdurdod llywodraethol yw **herwlongwriaeth** neu **breifatirio**. Rhoddir yr enw **preifatîr** (o'r Saesneg *privateer*) neu **herwlong** ar long a ddefnyddir at y diben hwn, a gelwir capten y fath long hefyd yn breifatîr neu'n **herwlongwr**. Mae herwlongwriaeth yn wahanol i fôr-ladrad, sef ysbeilio heb ganiatâd unrhyw lywodraeth.

Yn ystod Oes Elisabeth, derbyniodd sawl morwr Seisnig nawddogaeth gudd oddi wrth y Frenhines Elisabeth I i ysbeilio llongau trysor Sbaen ym Môr y Caribî. Ymosodwyd ar lynges Sbaen ym Mae Cádiz gan Syr Francis Drake yn 1587, mewn brwydr a elwir "llosgi barf Brenin Sbaen". Yn y 1590au ymosodwyd ar drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen yn y Caribî gan Christopher Newport. a lwyddodd hefyd i gipio sawl llong oddi ar y Sbaenwyr a'r Portiwgaliaid.

Môr-herwyr nodedig
------------------

* Wiliam Midleton (c. 1550-1596)
* Syr Harri Morgan (tua 1635 - 1688).
* Amaro Pargo (c. 1678-1747)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   preifatîr. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 7 Hydref 2019.
2. ↑   herwlong. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 7 Hydref 2019.
3. ↑   herwlongwr. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 7 Hydref 2019.
Mae "Y delyn yng Nghymru" yn ail-gyfeirio i'r erthygl hon. Am y llyfr, gweler *Y Delyn yng Nghymru*.
Y delyn yw offeryn traddodiadol Cymru, lle mae llinach di-dor o delynorion yn ymestyn yn ôl cyn belled â'r 11g os nad ynghynt. Ychydig a wyddom am darddiad yr offerynnau cynnar hyn, ond yn ffodus mae rhai manylion wedi'u cofnodi mewn cerddi cynnar. Yn un o'r rhain, roedd y bardd yn dilorni'r tannau coludd ffasiwn newydd, a ddefnyddid yn lle'r tannau traddodiadol o rawn wedi'i blethu.

Mae enghreifftiau o delynau teires a wnaed yn Llanofer a Llanrwst, yn ogystal â rhai a wnaed gan  Bassett-Jones o Gaerdydd, yn cael eu harddangos yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru ar gyrion Caerdydd.

Tua chanol y 1960au, bu adfywiad yn y grefft o saernïo telynau Celtaidd a thelynau teires, yn cael ei arwain gan J.W. (John) Thomas o Waelod y Garth ger Ffynnon Taf. Bu farw John Thomas ym 1992, ond roedd wedi trosglwyddo'i grefft i sawl prentis. Yn 2004, sefydlodd un o'r prentisiaid hyn, Allan Shiers, gwmni Telynau Teifi Harps  yn Llandysul; mae'r cwmni hwn yn dal i gynhyrchu telynau gwerin a Cheltaidd.

Cyfeiriadau
-----------

Dolenni allanol
---------------

* BBC Welsh Harp History Archifwyd 2008-04-09 yn y Peiriant Wayback.
* Teifi Harps Archifwyd 2018-04-21 yn y Peiriant Wayback.
*Mae hon yn erthygl am y frenhines adnabyddus o'r Hen Aifft. Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Cleopatra (gwahaniaethu).*
**Cleopatra Filopator Nea Thea, Cleopatra VII**, mewn Groeg: Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ, (69 CC - 30 CC) oedd brenhines olaf yr Aifft o'r olaf o dŷ brenhinol y Ptolemiaid, a sefydlwyd gan Ptolemi I Sóter, un o gadfridogion Alecsander Fawr.

Bywgraffiad
-----------

Roedd yn ferch i Cleopatra V Trifena a Ptolemi XII Auletes, a daeth yn frenhines yn 51 CC, yn 17 oed, ar y cyd a'i brawd (a ddaeth hefyd yn ŵr iddi) Ptolemi XIII, a oedd yn 12 oed ar y pryd. Teulu Groegaidd oedd y Ptolemiaid, a dywedir mai Cleopatra oedd y gyntaf o'i llinach i fedru Eiffteg.

Wedi teyrnasu am dair blynedd, gyrrodd Ptolemi ei chwaer o'r orsedd ar gyngor Pothinus ac Achillas, ac alltudiwyd hi i Syria. Ceisiodd Cleopatra adennill yr orsedd, ond ni lwyddodd nes i Iŵl Cesar gyrraedd dinas Alexandria yn 48 CC. Flwyddyn yn ddiweddarach lladdwyd Ptolemi wrth ymladd yn erbyn milwyr Cesar, a daeth Cleopatra yn frenhines. Priododd a brawd arall, 12 oed ar y pryd, a ddaeth yn Ptolemi XIV. Yn yr ymladd llosgwyd rhan fawr o Alexandria, yn cynnwys y llyfrgell enwog.

Pan ddychwelodd Cesar i Rufain, dilynodd Cleopatra ef yno, a bu'n byw gydag ef yno. Ganwyd mab iddynt, a enwyd yn Cesarion. Yn 44 CC llofruddiwyd Cesar, a dychwelodd Cleopatra a'i mab i'r Aifft. Dilynwyd llofruddiaeth Cesar gan ryfel cartref, gyda Marcus Antonius yn arwain pleidwyr Cesar yn erbyn y gweriniaethwyr oedd wedi bod a rhan yn ei lofruddio. Gofynnodd Antonius am gymorth gan Cleopatra, ond gwrthododd hi ymyrryd. Teithiodd Antonius i'r Aifft i'w chyfarfod yn 41 CC, a syrthiodd y ddau mewn cariad. Penderfynodd Antonius aros yn yr Aifft am gyfnod, nes iddo gael ei orfodi i ddychwelyd i Rufain. Yn fuan wedyn ganwyd dau efaill i Cleopatra, Cleopatra Selene ac Alecsander Helios. Yn 36 CC teithiodd Antonius i'r dwyrain i ymladd yn erbyn y Parthiaid. Aeth Cleopatra gydag ef, a ganwyd eu trydydd plentyn, Ptolemi Filadelfos. Bu'r ymgyrch yn llwyddiant mawr, a dychwelodd y ddau i Alexandria.

Roedd perthynas Marcus Antonius gydag Octavianus (a ddaeth yn ymerawdwr yn ddiweddarach dan yr enw Augustus), ei frawd-yng-nghyfraith, wedi dirywio erbyn hyn, ac yn 32 CC aeth yn rhyfel rhwng Octavianus ac Antonius a Cleopatra. Ym Mrwydr Actium yn 31 CC gorchfygwyd llynges Cleopatra gan Octavianus, a lladdodd hi a Marcus Antonius eu hunain yn hytrach na chael eu cymryd i Rufain fel carcharorion.

Gweler hefyd
------------

* 216 Kleopatra, asteroid a enwir ar ôl Cleopatra.

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Ptolemi XII** | **Brenhines yr Aifft**51 CC – 30 CCgyda Ptolemi XII, Ptolemi XIII, Ptolemi XIV, a Ptolemi XV (Caesarion) | Olynydd:**–** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 67762941
* LCCN: n80067160
* ISNI: 0000 0004 5304 9473
* GND: 11856322X
* SELIBR: 182837
* SUDOC: 027316564
* BNF: cb11938532d (data)
* BIBSYS: 90224949
* ULAN: 500341470
* NLA: 49682372
* NDL: 00620501
* NKC: jn20000700908
* BNE: XX889851

 |
Yr ystafell gynhadledd wedi ffrwydrad y bom oedd wedi ei fwriadu i ladd Hitler
**Cynllwyn 20 Gorffennaf** yw'r term a ddefnyddir am ddigwyddiadau 20 Gorffennaf 1944 yn yr Almaen. Ceisiodd rhai o swyddogion byddin yr Almaen ladd Adolf Hitler a chipio grym oddi ar y Blaid Natsïaidd. Methodd yr ymgais i ladd Hitler, ac o'r herwydd methodd yr ymgais i gipio grym hefyd. Dienyddiwyd nifer o uwch-swyddogion y fyddin ac eraill o ganlyniad.

Roedd sawl ymdrech wedi ei wneud i ladd Hitler cyn yr ymgais ar 20 Gorffennaf. Ffurfiwyd un grŵp o swyddogion oedd yn gwrthwynebu Hilter yn 1938, yn cynnwys y Cadfridogion Hans Oster a Ludwig Beck, a'r Cadlywydd Erwin von Witzleben. Ffurfiwyd grŵp arall gan y Cyrnol Henning von Tresckow yn 1941, a llwyddodd ef i berswadio'r Cadfridog Friedrich Olbricht i ymuno ag ef. Apwyntiwyd Cyrnol Claus Schenk Graf von Stauffenberg yn ddirprwy i Olbricht, a chymerodd ef ran flaenllaw yn y gwaith o gynllunio ymgais i ladd Hitler.

Ar 20 Gorffennaf, roedd Cyrnol von Stauffenberg yn bresennol mewn cynhadledd gyda Hilter ac eraill. Gosododd Stauffenberg fag yn cynnwys bom dan y bwrdd, a gadawodd yr ystafell. Ffrwydrodd y bom, a lladdwyd nifer o bobl, ond ni anafwyd Hitler ei hun. Llwyddodd Stauffenberg i ddychwelyd i Berlin, lle ceisiodd Olbricht, Beck ac yntau weithredu ail ran y cynllun, sef cymeryd cefnogwyr Hitler i'r ddalfa. Methodd hyn, a saethwyd Olbricht a Stauffenberg yn gynnar y bore wedyn, tra caniatawyd i Beck ei saethu ei hun.

Ar y cychwyn, bu'r cynllwynwyr yn fwy llwyddiannus ym Mharis, lle llwyddwyd i gymeryd cefnogwyr Hitler i'r ddalfa. Fodd bynnag, rhyddhawyd hwy pan gadarnhawyd nad oedd Hitler wedi ei ladd. Mae'r digwyddiadau ym Mharis yn ffurfio'r cefndir i ddrama Saunders Lewis, *Brad*, a ymddangosodd yn 1958.

Ymhlith y cadfridogion eraill oedd a chysylltiad a'r cynllwyn roedd Erwin Rommel. Pan ddaeth ei ran ef yn wybyddus, gorfodwyd ef i'w ladd ei hun.
*Am frenhines yr Aifft, cariad Iŵl Cesar a Marcus Antonius, gweler Cleopatra. Am eraill o'r un enw, gweler Cleopatra (gwahaniaethu)*.
Brenhines yr Ymerodraeth Seleucaidd rhwng 125 CC a 121 CC oedd **Cleopatra Thea** (tua 164 - 121 CC), cyfenw **Euergetis**.

Roedd Clepatra'n ferch i Ptolemi VI Philometor, brenin yr Aifft a'i wraig Cleopatra II. Priododd Alexander Balas tua 150 CC, a chawsant fab, Antiochus VI Dionysus.

Tua 148 CC, ail-briododd a Demetrius II Nicator. Bu iddynt ddau fab, Seleucus V Philometor ac Antiochus VIII Grypus, ac efallai ferch (Laodice?). Pan gymerwyd Demetrius yn garcharor wrth ymladd yn erbyn Parthia, priododd Cleopatra ei frawd, Antiochus VII Sidetes. Cawsant o leiaf un mab, Antiochus IX Cyzicenus. Tua 129 CC, lladdwyd Antiochus yn ymladd yn erbyn y Parthiaid. Erbyn hyn roedd Demetrius wedi cael ei ryddhau, a dychwelodd i hawlio ei orsedd a'i wraig.

Yn ddiweddarach, ceisiodd Demetrius ymosod ar yr Aifft. Ymatebodd brenin yr Aifft trwy gefnogi Alexander Zabinas, a hawliai fod yn fab i Alexander Balas, fel brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd. Gorchfygodd ef Demetrius ger Damascus. Enciliodd Demetrius i Ptolemais Hermiou, ond roedd pyrth y ddinas wedi eu cau yn ei erbyn ar orchymyn Cleopatra. Aeth ar fwrdd llong i ffoi, ond llofruddiwyd ef ar orchymyn Cleopatra.

O 125 CC hyd 121 CC, Cleopatra oedd yn rheoli'r ymerodraeth. Lladdodd fab hynaf Demetrius, Seleucus, pan geisiodd ef hawlio'r orsedd. Gwnaeth ei mab Antiochus VIII Grypus yn gyd-frenin, ond pan ddangosodd ef arwyddion o annibyniaeth, penderfynodd Cleopatra ei lofruddio. Wedi iddo ddychwelyd o hela yn 121 CC cynigiodd ei fam gwpanaid o win iddo. Roedd Antiochus yn amheus, a gorfododd ei fam i yfed y gwin ei hun. Roedd wedi ei wenwyno, a bu Cleopatra farw.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 13164717670602090671
* LCCN: n2022011759
* GND: 1267535792

 |
Cyfeilyddes a pherfformwraig yw **Annettte Bryn Parri**. Ganed yn Neiniolen, Gwynedd, ble mae’n dal i fyw. Wedi iddi astudio’r piano gyda Rhiannon Gabrielson o Benmaenmawr aeth ymlaen i astudio gyda Marjorie Clement yng Ngholeg Cerdd Brenhinol y Gogledd, lle graddiodd yn 1984. Wrth gyfeilio ym Manceinion, roedd Annette yn arbenigo mewn *Lieder*, oratorio a’r opera, ond roedd ei diddordeb mwyaf yng nghyfansoddwyr y cyfnod Rhamantaidd.

Yn bymtheng mlwydd oed, roedd Annette yn gyfeilydd swyddogol. Yn 1982 enillodd wobr Grace Williams am gyfansoddi yn Eisteddfod yr Urdd ym Mhwllheli. Yn 1983, cafodd ei gweld am y tro cyntaf ar lwyfan Eisteddfod Genedlaethol yn Llangefni. Enillodd y Rhuban Glas offerynnol yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Y Rhyl yn 1985. Yn 1984 ymunodd a’r Adran Gerdd ym Mhrifysgol Cymru Bangor, ac ers 1984, mae Annette wedi bod yn diwtor piano i fyfyrwyr cerddoriaeth sy’n dilyn cyrsiau B.A. a B.Cerdd ac mae’n cyfeilio i fyfyrwyr yn eu harholiadau perfformio.

Mae'n cyfeilio i nifer o brif artistiaid Cymru fel Bryn Terfel ac Aled Jones, Eirian James, Gwyn Hughes-Jones, Leah Marian Jones a Rebecca Evans. Mae wedi cyfrannu i nifer o gynyrchiadau teledu fel *Noson Lawen*, *Cân i Gymru*. *Meistroli*, a llawer mwy. Mae ei chyfansoddiadau yn cynnwys ei threfniant o ganeuon Andrew Lloyd Webber, caneuon Cymreig a melodïau amrywiol, cerddoriaeth i ffilm a cherddoriaeth ysgafn.

Mae wedi gwneud ymddangosiadau mewn cyngherddau, fel perfformwraig ac fel cyfeilyddes trwy Gymru a Lloegr, yn ogystal ag yn yr Almaen, Llydaw, yr Eidal, Nigeria, Awstralia a Hong Cong - ac ar fwrdd y QE2. Mae wedi cyfeilio yn Neuadd Albert, Llundain ar sawl achlysur, a bu Syr Andrew Lloyd Webber, Syr George Solti, y Tywysog Charles a’r diweddar Dywysoges Diana ymhlith ei chynulleidfaoedd preifat.

Disgograffeg
------------

Dyma restr o ganeuon gan Annette Bryn Parri. Nid yw'r rhestr yn orffenedig, ac mae'r ffeiliau yn dameidiau i aros pryd, sef y 30 eiliad cyntaf o'r traciau a recordiwyd ar label/i Cwmni Recordiau Sain.

| Teitl y gân | Clip sain | Blwyddyn cyhoeddi | Rhif Catalog |
| --- | --- | --- | --- |
| Bugeilio'r Gwenith Gwyn |  | 2005 | SAIN SCD 2368 |
| El Cumbanchero |  | 2005 | SAIN SCD 2368 |
| Hwiangerdd a Breuddwydion |  | 2005 | SAIN SCD 2368 |
| Il Spirto Gentil |  | 2005 | SAIN SCD 2368 |
| La Vergine |  | 2005 | SAIN SCD 2368 |
| Le Coucou |  | 2005 | SAIN SCD 2368 |
| Moonlight Sonata |  | 2005 | SAIN SCD 2368 |
| Oh Holy Night |  | 2005 | SAIN SCD 2368 |
| Prelude yn C Leiaf |  | 2005 | SAIN SCD 2368 |
| Rhapsody in Blue |  | 2005 | SAIN SCD 2368 |
| Romance de Amor |  | 2005 | SAIN SCD 2368 |
| Tarantelle |  | 2005 | SAIN SCD 2368 |
| Toccata yn D Leiaf |  | 2005 | SAIN SCD 2368 |
| Un Mondo a Parte |  | 2005 | SAIN SCD 2368 |
| Moonlight Sonata |  | 2009 | SAIN SCD 2558 |

Llyfryddiaeth
-------------

* *Bywyd ar Ddu a Gwyn - Hunangofiant Annette Bryn Parri* (Y Lolfa, 2010)
* *Caneuon Carys Ofalus* (Curiad, 2008)

Gweler hefyd
------------

* Bywyd ar Ddu a Gwyn - Hunangofiant Annette Bryn Parri

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  sainwales.com; adalwyd 29 Awst 2017.
Mae **Chwarel Pont y Fenni** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Ebrill 1985 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.36 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013
Mae **Chwarel Ponterwyd**, ger pentref Ponterwyd, Ceredigion, wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 09 Mawrth 1992 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.54 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013