recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Plasdy neu gastell canoloesol yw **Llys yr Esgob** yn Llandaf, sydd yn awr yn faesdref o Gaerdydd. Fe'i leolir ar ddiwedd y Stryd Fawr, nid ymhell o Eglwys Gadeiriol Llandaf. Fe'i adeiladwyd yn ôl pob tebyg gan William de Braose, esgob Llandaf o 1267 i 1287 ac aelod o'r teulu Normannaidd a fu'n arglwyddi ar Ŵyr. Er mai adfail yw'r castell bellach mae'r porthdy a'r muriau allanol yn weddol gyflawn. Mae'r porthdy yn debyg iawn i borth ddwyreiniol allanol Castell Caerffili, sy'n dyddio'n ôl i'r un cyfnod. Ar ôl gwrthryfel Owain Glyn Dŵr ni ddychwelodd esgobion Llandaf i'r adeilad hwn am iddynt adeiladu plasdy newydd ym Matharn, Sir Fynwy.

Mae'r castell i'w weld yn gyflawn ar fap o 1610 gan John Speed, felly mae'n debyg iddo gael ei ddatgaeru yn ystod y Rhyfel Cartref. Erbyn canol y 19g roedd esgobion Llandaf yn preswylio mewn tŷ crand lle mae ysgol breifat y Gadeirlan yn awr; roedd adfeilion y llys canoloesol yn rhan o'r ardd. Rhoddwyd Llys yr Esgob i gyngor Caerdydd ym 1971 ac fe agorodd i'r cyhoedd fel parc, ar ôl gwaith cadwraeth ar yr adeilad, ym 1972.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Newman, John (1995). *Glamorgan*. *The Buildings of Wales*. Llundain: Penguin. t. 256.CS1 maint: ref=harv (link)
2. ↑  Emery, Anthony (2000). *Greater Medieval Houses of England and Wales, 1300–1500: Volume 2, East Anglia, Central England and Wales*. Caergrawnt: Gwasg Prifysgol Caergrawnt. t. 647.
3. ↑  (Saesneg) Bishop's Castle. *Coflein*. Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru. Adalwyd ar 13 Mawrth 2014.
Term llenyddol yw **camsyniad teimladol** sydd yn cyfeirio at yr arfer o briodoli emosiynau dynol i anifeiliaid neu blanhigion, gwrthrychau difywyd, neu bethau naturiol megis y tywydd. Ffurf ar bersonoli a dynweddiant ydyw. Bathwyd y term Saesneg *pathetic fallacy* gan y beirniad John Ruskin yn ei gyfrol *Modern Painters* (1843), wrth ddyfynnu llinellau o'r gerdd "Alton Lock" gan Charles Kingsley fel esiampl o'r camsyniad: "*They rowed her in across the rolling foam- / The cruel, crawling foam*". Bôn y gair *pathetic* yn yr ystyr hon yw'r Groeg *pathos*, sef emosiwn neu brofiad. Er i Ruskin ladd ar feirdd sydd yn defnyddio'r dechneg yn ormodol, mae'r camsyniad teimladol yn hynod o gyffredin mewn barddoniaeth mewn sawl iaith, ac yn agwedd hollbresennol o ambell ffurf, er enghraifft y fugeilgerdd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  David Kirby, *Dictionary of Contemporary Thought* (Llundain: Macmillan, 1984), t. 83.
2. ↑  (Saesneg) Pathetic fallacy. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 4 Gorffennaf 2023.
*L'Origine du monde*.
Llun a baentiwyd gan yr arlunydd Ffrengig Gustave Courbet ym 1866 yw ***L'Origine du monde*** (Ffrangeg, yn golygu ***Tarddiad y Byd***). Mae'n baentiad olew ar gynfas o organau rhyw ac abdomen dynes noeth sy'n gorwedd ar wely gyda'i choesau ar led. Mae'n un o weithiau celf erotig mwyaf adnabyddus y byd. Er 1995 mae i'w weld yn y Musée d'Orsay, Paris.

Mae'n debyg mai Joanna Hiffernan, neu "Jo", oedd y model. Roedd hi'n gariad yr artist Americanaidd James Whistler, un o ddisgyblion Courbet ar y pryd. Bwriad Courbet oedd ymestyn ffiniau realaeth mewn celf a hefyd dangos i fyny rhagrith sefydliad y cyfnod a dderbyniai erotiaeth mewn gwisg Glasurol, e.e. mewn paentiadau gan Hen Feistri ar bynciau mytholegol, ond a weithredai sensoriaeth lem yn erbyn portreadau realaidd o'r corff dynol a rhywioldeb.

Comisiynwyd y gwaith gan Khalil Bey, diplomydd Tyrcaidd, cyn lysgenad Ymerodraeth yr Otomaniaid yn Athen a Saint Petersburg a oedd newydd symud i Baris. Roedd yn gasglwr brwd o gelf erotig. Aeth y paentiad trwy sawl dwylo ar ôl hynny cyn mynd i'r Musée d'Orsay yn 1995.

Gwerthir mwy o gardiau post o'r paentiad nag o unrhyw lun arall yng nghasgliad y Musée d'Orsay, heb law *Bal du moulin de la Galette* gan Renoir.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Timesonline.co.uk
Mae **Capel Ebeneser** wedi ei leoli yng nghanol dref Llangefni ar Ynys Môn.

Hanes
-----

Adeiladwyd y capel cyntaf o gwmpas 1805. Adeiladwyd yr ail capel yn 1865 ar ôl i ferch o Langefni o'r enw Martha Edwards codi £200 tuag ato. Mae'r capel dal ar agor heddiw. Cyn brif gapel y Bedyddwyr ar Ynys Môn, o 1781 i 1826 y gweinidog oedd y pregethwr enwog, Christmas Evans. Cafodd y capel ei ddiswyddo am rai blynyddoedd wedi i'r Bedyddwyr drosglwyddo i gapel Peniel yng nghanol y dref; hadnewyddu ac ailagor ar gyfer gwasanaethau yn y 1980au. Bellach, canolfan gymdeithasol yw **Capel Ebeneser**, ac felly gelwir yr adeilad yn Ganolfan Ebeneser heddiw.

Strwythur yr adeilad
--------------------

Mae ganddo ffasâd wedi'i adeiladu o gerrig i Stryd y Bont mewn gwaith, maen palmantog gwallgof gyda goleuadau gothig lancet dau wely syml bob ochr i ddrws canolog a phlac mewn cilfachog pigfain uwchben. Mae bwtresi cam syml i bob cornel, ac un ychwanegol i ganol drychiad pob ochr. Mae ochrau'r capel wedi'u rendro ac mae bloc Ysgol Sul wedi'i fyrddio ym 1896 ar draws cefn y capel. Pan ymwelwyd ag ef ar 15 Ebrill 2003 roedd y capel yn dal i gael ei ddefnyddio i addoli. Capel gothig syml eithaf nodweddiadol.

Mae tu mewn y capel bron yn sgwâr mewn cynllun gyda ffitiadau wedi'u cadw'n dda. Yng nghanol ffrynt yr oriel, yn union gyferbyn â'r pulpud, mae cloc (gan H Roberts o Langefni), y mecanwaith sydd bellach wedi'i leoli o fewn un o'r tyllau (gynt mewn mewnosod casio yn y wal gefn). Mae'r pulpud uchel yn cael ei godi gan 6 cham, grisiau gyda swydd newydd wedi'i throi, balusterau ffon a rheilffordd gwrthdaro; codi i ddrws wrth yr ochr dde. Mae gan y pulpud ffrynt panelog gydag onglau wedi'u crofio, wedi'u fflysio, ac mae wedi'i osod ar pierau marbl siâp; mae gan y sedd banel anarferol o uchel yn ôl (a arferai gynnwys plac er cof am weinidogaeth Christmas Evans, dilëwyd ac ailosod yr hon ar flaen capel Peniel yng nghanol y dref).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, Geraint (2007). *Capeli Môn*. Carreg Gwalch.
Ffotograffydd, actor a chanwr o Lydaw yw **Klez Brandar** (ganwyd 1984). 

Cafodd Brandar ei eni yn Nantes. Bu'n byw yn Llydaw o'i enedigaeth nes ei fod yn 20 oed. Yna bu'n byw yn Ne America (Yr Ariannin a Brasil), Oceania (Seland Newydd), yr Eidal a Chanolbarth Ewrop (Prague).

Mae'n canu yn Llydaweg, Saesneg, Ffrangeg, Sbaeneg; Eidaleg, Portiwgaleg a Groeg (yn yr albwm *Solitania*, 2015).

Mae ei ganeuon wedi'u hysbrydoli gan gerddoriaeth werin, byd a phync.

Mae wedi bod yn sglefrfyrddio ers 25 mlynedd ac wedi gwneud sawl fideo sglefrio (Animals, Bonjour Vole, Animals Are Naked, Não Sei Pra Onde Vou a My Obsession).

Creodd Stalabarn Fanzin (yn yr iaith Lydaweg yn y 2010au) a oedd yn ymdrin â diwylliant ac a oedd yn hunan-gyhoeddedig.

Cyhoeddodd lyfr sain tairieithog (Ffrangeg, Saesneg a Tsieceg) yn 2021 (Lusk Dizehan // 06) sydd hefyd yn llyfr papur wedi’i argraffu mewn 200 copi a’i rifo â llaw. Ei lyfr cyntaf oedd Triste Mesure yn 2019; a wnaed gyda'r bardd Marko Luth.

Yn 2020 cynhyrchodd Rivage, albwm slam-rap gyda geiriau tywyll. Yn 2022 mae’n dychwelyd at gerddoriaeth y byd trwy ryddhau Mangrove, albwm sy’n cymysgu roc gwerin a cherddoriaeth byd, wedi’i ganu mewn 5 iaith.

Mae Klez hefyd wedi actio mewn sawl cyfres a ffilm fer gan gynnwys Totems, Pastoral Spring, The Puzzle, Last Light a The Heaviest Weight.

Cyfeiriadau
-----------
Portread o Abd el-Ouahed ben Messaoud, llysgennad Swltan Moroco i lys Elisabeth I, brenhines Lloegr.
Diplomydd sydd yn cynrychioli ei wladwriaeth fel pennaeth ar lysgenhadaeth mewn gwladwriaeth arall yw **llysgennad**. Dyma'r swydd uchaf ei radd yn y corfflu diplomyddol.

Mae'n rhai i wladwriaethau gyfathrebu er mwyn cynnal cysylltiadau rhyngwladol, ac felly gwaith y llysgennad sydd wedi galluogi gwladweinyddiaeth ryngwladol erstalwm. Gellir olrhain hanes y llysgennad i'r Hen Tsieina ac India, er nad oedd cyfundrefn ffurfiol o lysgenadaethau parhaol wedi datblygu yn yr un o'r systemau gwladwriaethau hynafol. Yr arfer yn yr Henfyd oedd i ddanfon rhedegyddion neu genhadon gyda negeseuon neu lawnalluogwyr dros dro gyda'r awdurdod i drafod a dod i delerau ar gytundebau.

Datblygodd yr arfer o lysgenhadon preswyl ar y cyd â'r system wladwriaethau Ewropeaidd yn y 14g a'r 15g, yn gyntaf yng Ngweriniaeth Fenis a Dugiaeth Milan. Bu'r syniad o freinryddid diplomyddol y llysgennad yn preswyl ynghlwm wrth y drefn newydd hon, ac yn ddiweddarach estynnwyd y fraint hon i'w staff. Dyma'r egwyddor a osodai sail i'r gyfraith ryngwladol fodern gan iddi warantu diogelwch personol y llysgennad a phreifatrwydd ei ohebiaeth ddiplomyddol, rheol a gytunwyd arni gan bob gwladwriaeth er mwyn sicrhau triniaeth debyg.

Cydnabuwyd y drefn lysgenhadol breswyl yng Nghynhadledd Fienna (1815), a gytunodd i ddiffinio gwahanol swyddi'r corfflu diplomyddol a chyhoeddi protocol yn pennu dyletswyddau a threfn blaenoriaeth y cenhadaethau diplomyddol. Perchir y protocol hwnnw hyd heddiw, a chadarnhawyd trefn lysgenhadol Cytgord Ewrop gan Gonfensiwn Fienna ar Gysylltiadau Diplomyddol (1961).

Mae ambell ysgolhaig a sylwebydd ar bwnc diplomyddiaeth yn dadlau bod llinellau cyfathrebu modern, yn ogystal â dirywiad honedig y genedl-wladwriaeth draddodiadol wedi tanseilio'r hen drefn o lysgenhadon. Annhebygol fyddai llywodraethau yn cael gwared â'r system ffurfiol sydd wedi profi mor lwyddiannus ers canrifoedd, er bod nifer ohonynt wedi cwtogi ar adnoddau'r gwasanaethau diplomyddol ac yn ffafrio cysylltiadau masnachol dros faterion uwch-bolisi, sef rôl draddodiadol y llysgennad. Mae twf sefydliadau rhyngwladol a goruwchgenedlaethol, a threfnau newydd sydd yn adeiladu at y syniad o gymuned ryngwladol, wedi trawsnewid yr hen batrwm diplomyddol dwyochrog yn un amlochrog, ond mae'n debyg byddai'r angen am gynrychiolaeth mewn gwladwriaethau eraill drwy gyfrwng llysgenhadon yn parhau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   llysgennad. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 4 Awst 2020.
2. ↑  Graham Evans a Jeffrey Newnham, *The Penguin Dictionary of International Relations* (Llundain: Penguin, 1998), tt. 16–17.
Seiclwraig Gymreig ydy **Louise Jones** (ganwyd 8 Mehefin 1963, Port Talbot). Ymddeolodd o gystadlu yn 2000. Ers hynny mae'n gweithio fel Commissaire yr UCI. Cyn hynny roedd yn Commissaire Cenedlaethol (Prydain) ers 1994.

Enillodd y Fedal aur cyntaf erioed ar gyfer seiclo merched yng Ngemau'r Gymanwlad, pan gyflwynwyd seiclo merched i'r Gemau am y tro cyntaf yn Auckland, Awstralia yn 1990. Cynrychiolodd Prydain yng Ngemau Olympaidd 2002 yn Barcelona, Sbaen. Daeth yn bedwerydd yn Ras Ffordd Gemau'r Gymanwlad Kuala Lumpur, Maleisia, ym 1998. Reidiodd dros Brydain ym Mhencampwriaethau'r Byd Rasio Ffordd ym 1999.

Cymerodd Louise amser allan o gystadlu yn 1994 ac 1997 i gael plant â'i gŵr Phil, sy'n blymiwr ac yn seiclwr.

Canlyniadau
-----------

1990
1af Sbrint, Gemau'r Gymanwlad
1998
2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Merched, Pydain
4ydd Ras Ffordd, Gemau'r Gymanwlad

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Rhestr reidwyr Pencampwriaethau'r Byd Rasio Ffordd 1999 ar wefan British Cycling
2. ↑  "Cyfweliad gyda Louise Jones, womenscycling.net 2005". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-06-04. Cyrchwyd 2007-09-22.
3. ↑  "Newyddion ar wefan British Cycling, 2002". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-05-30. Cyrchwyd 2007-09-22.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Celynllys hutchins** (enw gwyddonol: *Jubula hutchinsiae*; enw Saesneg: *Hutchins' hollywort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, arfordiroedd gorllewinol yr Alban ac iwerddon a llond llaw o lefyd yn Lloegr.

Mae'r Celynllys hutchins yn blanhigyn deiliog, gwyrddlas a hyfryd; yn wir gellir dweud ei fod yn gwbwl unigryw, gan ei fod yn ffurfio clytiau llorweddol. Rhennir y dail yn llabedi llydan, pigfain, a bach, siâp helmet. Mae'r coesynnau'n 1–3 mm o led, ac mae'r dail hyd at 1 mm o led ac 1.3 mm o hyd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Celynllys Hutchins** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 20 Awst 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Dau lyn yn Sir Gaerfyrddin yw **Llynnoedd Talyllychau**. Fe'i lleolir ger pentref bychan Talyllychau yng ngogledd-ddwyrain y sir. Mae'r llynnoedd hyn a'r tir o'u cwmpas wedi'u dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 46.95 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
43°17′N 4°46′W﻿ / ﻿43.283°N 4.767°W﻿ / 43.283; -4.767Cyfesurynnau: 43°17′N 4°46′W﻿ / ﻿43.283°N 4.767°W﻿ / 43.283; -4.767

Bwrdeistref Cabrales
Mynyddoedd y Picos de Europa, gyda phentref Sotres o fewn Bwrdeistref Cabrales, Asturias
Mae **Cabrales** yn ardal weinyddol yng nghymuned ymreolaethol **Asturies**, gogledd-orllewin Sbaen. Ystyrir Asturies gan lawer yn wlad ac iddi ei thraddodiadau a'i hanes ei hun, a cheir ymgyrch dros annibyniaeth i Asturies. Mae ganddi boblogaeth o 2,257 o drigolion ac mae'r ardal yn enwog iawn am ei chaws. Mae ganddi arwynebedd o 238.29 cilomedr sgwâr. Mae ychydig llai na hanner yr arwynebedd o fewn Parc Cenedlaethol y Picos de Europa, gan gynnwys Picu Urriellu, 2518m, (Sb. el Naranjo de Bulnes) sy'n denu dringwyr o bob rhan o'r byd, a Torrecerredo, 2648m, copa uchaf Asturies.

Mae'n rhannu ei ffin gogleddol gyda Llanes, i'r de gyda Cantabria a Leon, i'r dwyrain gyda Peñamellera Alta ac i'r gorllewin gyda Onís. Rhennir cyngor Cabrales yn 9 plwyf: Berodia, Bulnes, Carreña, Las Arenas, Poo, Prau (yn Sbaeneg: Prado), Puertas, Sotres a Tielve.

Y ganolfan ddinesig yw Carreña.

Y brif afon yw´r Cares, sy´n llifo i´r gogledd tuag at Arenas de Cabrales ac yna´n troi tua´r dwyrain ac yn ymuno ag Afon Deva yn y ffin gyda Cantábria.

Fe'i croesir gan wahanol ffyrdd, yr AS-114 o Cangas de Onis i Panes, yr AS-345 sy'n mynd tuag at Peñamellera Alta, a'r AS-264 sy'n mynd tuag at Puente Poncebos a Sotres. Mae'n gyngor gwartheg arwyddocaol, gan yr orograffeg a'i phorfeydd, gan gael enwogrwydd ei laeth, ac ymhelaethir ar gaws Cabrales, o enwogrwydd rhyngwladol. Mae'r caws glas hwn yn cael ei gynhyrchu o laeth gwartheg, neu o gymysgedd o hwnnw gyda llaeth defaid a llaeth geifr, a'i gadw mewn ogofau i'w aeddfedu.

Puente Poncebos yw man cychwyn llwybr Ceunant Cares, taith gerdded poblogaidd iawn, 12 km i bentre Caín yn León. Mae llwybrau eraill, hir a byr, yn dechrau o Sotres, 1050m, pentref uchaf Asturies.

Un o´r trefi mwyaf pwysig yw Arenas de Cabrales, un o feysydd Brwydr El Mazucu ym 1937. Ar hyn o bryd mae'n ymddangos bod economi Arenas yn seiliedig yn bennaf ar dwristiaeth, er yn wahanol i lawer o ganolfannau twristiaeth mae'n cadw ei harddull frodorol, hynafol.

Maestrefi
---------

Mae gan cymuned Cabrales 9 plwyf:

* Berodia
* Bulnes
* Carreña
* Las Arenas
* Poo
* Prado (Prau in Asturian)
* Puertas
* Sotres
* Tielve

Gweler hefyd
------------

* Xixón
Arwydd y Gwarchodlu Chwyldroadol Islamaidd
**Llynges Corfflu y Gwarchodlu Chwyldroadol Islamaidd** yw Morlu neu Lynges Corfflu y Gwarchodlu Chwyldroadol Islamaidd (Llynges y Gwarchodlu Chwyldroadol) yn Iran. Mae'n llynges atodol i'r llynges arferol (Llynges Iran) gyda tua 20,000 o aelodau a tua 1,500 o gychod a chychod cyrch cyflym sy'n gweithredu'n gyfochrog i'r llynges arferol ac yn aml iawn yn annibynnol arni. Mae'r ffigyrau hyn yn amcangyfrif yn unig. Mae llawer o'r cychod yn rhai bach iawn.

Gwyddys fod gan llynges y corfflu hofrenyddion yn ogystal.

Gweithrediadau nodedig
----------------------

### Ymarferion rhyfel

Yn Ebrill 2006 cynhaliodd ei ymarfer rhyfel neu "gêm ryfel" mwyaf erioed, pan arbrofiwyd pump o arfau newydd, gan gynnwys yr *Hoot* ('Morfil'), y torpedo cyflymaf yn y byd.

### Cipio aelodau o'r Llynges Frenhinol

 *Prif erthygl: Cipio aelodau o'r Llynges Frenhinol gan Iran, 2007*
Ar 23 Mawrth 2007, cafodd pymtheg morwyr o HMS *Cornwall* eu cipio gan aelodau o Lynges y Corfflu yn yr Shatt al-Arab, yng Ngwlff Persia.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "UK sailors captured at gunpoint", *BBC*, 23 Mawrth, 2007.
Planhigyn blodeuol ydy **Celynnen y môr**  (lluosog: celyn y môr) sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Apiaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Eryngium maritimum* a'r enw Saesneg yw *Sea holly*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Celyn y Môr, Boglynnon, Boglynnon Arfor, Boglynnon y Môr, Morgelyn, Morgelynnen ac Ysgallen Foglynnog. Mae'n frodorol i'r rhan fwyaf o arfordir Ewrop.

Yn oes Shakespeare, fe'u hystyriwyd yn affrodisiac cryf; dyma ddywedodd Falstaff:
In Elizabethan times in England, these plants were believed to be a strong aphrodisiac. They are named in a speech by Falstaff: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| "Let the sky rain potatoes;let it thunder to the tune of Green-sleeves,hail kissing-comfits and snow **eringoes** [celynnen y môr],let there come a tempest of provocation..." | "|
| —*Falstaff*, Act 5, gol. v, *"The Merry Wives of Windsor"*, William Shakespeare |

Mae'r dail gyferbyn a'i gilydd ac mae gan y blodyn 5 petal.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Celynnen y môr celyn y môr***
Cemlyn, y llyn a môr-wenoliaid ar yr ynys
Bae a gwarchodfa natur ar arfordir gogleddol Ynys Môn yw **Cemlyn** neu **Bae Cemlyn**. Saif ym nghymuned Cylch y Garn, i'r dwyrain o bentref Llanfair-yng-nghornwy, ychydig i'r gogledd o bentref Tregele ac i'r gorllewin o Orsaf Bwer Niwcliar yr Wylfa a phentref Cemaes.

Disgrifiad
----------

Ceir llyn o ddŵr hallt yma, yn cael ei wahanu oddi wrth y bae gan grib o raean, gydag argae ar yr ochr orllewinol yn rheoli lefel y dŵr. Nodwyd Cemlyn fel Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn 1958. Mae'n perthyn i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, sy'n ei lesio i Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru, sy'n cynnal y warchodfa.

Ceir nifer o blanhigion prin yma, ac ar ddwy ynys yn y llyn mae nifer sylweddol o fôr-wenoliaid yn nythu. Y Fôr-wennol bigddu yw'r fwyaf cyffredin fel rheol, gyda dros fil o barau yn nythu yma ambell flwyddyn, er bod y niferoedd wedi gostwng yn 2007 a 2008. Ceir hefyd niferoedd llai o'r Fôr-wennol gyffredin a Môr-wennol y Gogledd.

Cyfeiriadau
-----------
Map o deyrnas Dyfed yn dangos lleoliad cantref Cemais (gwyrdd tywyll)
*Gweler hefyd Cemais, cantref ar Ynys Môn*.
Cantref yn nheyrnasoedd Dyfed a Deheubarth yn yr Oesoedd Canol oedd **Cemais**. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain y Sir Benfro bresennol gyda mynyddoedd Y Preseli yn asgwrn cefn iddo yn y de.

Ymestynnai o gyffiniau Aberteifi heddiw hyd arfordir gogledd Penfro i ffinio â chantref Pebidiog yn y gorllewin; dynodai Afon Gwaun y ffin. Yn y de rhannai ffin â chantref Daugleddau tra yn y dwyrain ffiniai â San Clêr a chwmwd annibynnol Emlyn. Fe'i ymrennid yn ddau gwmwd Uwch Nyfer ac Is Nyfer gan Afon Nyfer.

Ei ganolfan eglwysig oedd yr hen glas Celtaidd yn Nanhyfer (Nyfer). Nid oes sicrwydd am leoliad ei faenor (prif lys) ond mae'n bosibl ei fod yn Nanhyfer hefyd. Codwyd Castell Nanhyfer gan y Normaniaid ar ddechrau'r 12g ond daeth i feddiant yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth.

Gorwedd y cantref yng nghanol gwlad y Demetae, un o lwythau Celtaidd Cymru. Lleolir y rhan fwyaf o ddigwyddiadau Cainc Gyntaf a Thrydedd Gainc y Mabinogi - Pwyll Pendefig Dyfed a Manawydan fab Llŷr - yn y cantref.

Cysylltir Cuhelyn Fardd (fl. 1100-30?), un o noddwyr beirdd mawr y de-orllewin yn y 12g a bardd hefyd efallai, â'r cantref.

Barwniaeth Normanaidd
---------------------

Fel Barwniaeth Cemais, roedd yn un o arglwyddiaethau'r Mers a ymestynnai o Sir Benfro trwy dde Cymru a'r Gororau hyd at Arglwyddiaeth Dinbych yn y gogledd. Roedd ei harglwyddi yn cynnwys Robert fitz Martin, sylfaenydd Castell Nanhyfer.

Gweler hefyd
------------

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Deheubarth
Krampus a Sant Nicolas yn ymweld â chartref Fiennaidd ym 1896
Mae **Krampus** yn greadur anifeilaidd dychmygol sy'n ymddangos mewn llên gwerin Ewropeaidd. Yn ôl llên gwerin, cosba blant sy'n camymddwyn yn ystod cyfnod y Nadolig. Gellir cymharu hyn â Sant Nicolas (neu Siôn Corn), sy'n gwobrwyo plant da ag anrhegion. Dywedir i Krampus ddal plant drwg iawn yn ei sach a'u mynd â nhw i'w loches.

Portreadir Krampus yn greadur anifeilaidd, fel arfer yn gythraulaidd yn ei olwg. Mae ganddo'i darddiadau cyn-Gristnogol yn llên gwerin Almaenaidd; er hynny, mae ei ddylanwad y tu hwnt i ffiniau'r Almaen. Mae'n draddodiad i ddynion ifainc wisgo fel Krampus yn Awstria, de Bafaria, Talaith Bolzano , gogledd Friuli, Hwngari, Slofenia a Croatia yn ystod wythnos gyntaf mis Rhagfyr, yn enwedig noswaith pumed mis Rhagfyr (noswyl Dydd Gŵyl Nicholas mewn llawer o eglwysi), a chrwydro'r strydoedd dan godi ofn ar blant gyda chadwynau a chlychau rhydlyd. Gellir gweld Krampus ar gardiau cyfarchion o'r enw *Krampuskarten* (Cardiau Krampus). Mae llawer o enwau ar Krampus, yn ogystal ag amrywiadau rhanbarthol.
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Zuzana Piussi yw ***Krehká Identita*** a gyhoeddwyd yn 2013. Fe'i cynhyrchwyd gan Radim Procházka yn y Weriniaeth Tsiec a Slofacia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Slofaceg. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Eva Kristínová. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2012. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *12 Years a Slave* sef ffilm fywgraffyddol gan y cyfarwyddwr ffilm Steve McQueen. Hyd at 2022 roedd o leiaf 230 o ffilmiau Slofaceg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Zuzana Piussi ar 21 Hydref 1971 yn Bratislava. Mae ganddo o leiaf 8 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang. Derbyniodd ei addysg yn Academi Celfyddydau Perfformio yn Bratislava.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Zuzana Piussi nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Map o ddosbarthiadau'r Almaen, gyda melyn yn dynodi'r dosbarth dinesig a gwyn yn ddosbarthiadau gwledig.
Mae'r **landkreis** (bathiad Cymraeg: **Dosbarth**) yn endid daearyddol-wleidyddol yn yr Almaen sy'n debyg i'r sir Gymreig o ran maint daearyddol a'i gyfrifoldeb gweinyddol. Nid yw'n bodoli, fodd bynnag, yng Ngogledd Rhine-Westphalia nac yn Schleswig-Holstein lle caiff ei adnabod fel **kreis**. Defnyddir y term 'kreis' hefyd yn answyddogol am bob un o'r 'siroedd' hyn. Nid yw dinasoedd mwya'r Almaen yn rhan o'r endidau hyn, ond maent yn gwneud gwaith tebyg ar ei liwt eu hunain. Gelwir y rhain yn **Kreisfreie Stadt** (llythrennol: "dosbarth gwledig") neu **Stadtkreis** ("ddosbarth dinesig").

O ran cyfrifoldebau gweinyddol, mae'r kreis yn gorwedd rhwng Talaith (y *Länder*) a'r bwrdeisdre llai a elwir yn *Gemeinden*.

Niferoedd
---------

Rhennir yr Almaen i 402 Dosbarth gweinyddol: 295 dosbarth gwledig (*Kreise* a *Landkreise*), a 107 Dosbarth dinesig (*Kreisfreie Städte* a *Stadtkreise*).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Country Compendium, A companion to the English Style Guide" (PDF). European Commission Directorate-General for Translation (EC DGT). Mai 2014. tt. 47–48. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2014-04-01. Cyrchwyd 2016-08-18.
2. ↑  "Kreisfreie Städte und Landkreise nach Fläche und Bevölkerung auf Grundlage des ZENSUS 2011 und Bevölkerungsdichte - Gebietsstand 31.12.2013" (yn German). Statistisches Bundesamt Deutschland. Hydref 2014. Archifwyd o'r gwreiddiol (XLS) ar 2015-01-01. Cyrchwyd 2 Chwefror 2015.CS1 maint: unrecognized language (link)
Mae **Carn nan Gobhar - Creag Dubh** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Killilan i Inverness yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH199350. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Carn nan Gobhar.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top a Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Castell a Choetir Rhiwperra** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 30 Mawrth 2011 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 62.6 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Mae **Carn na Ruabraich** yn gopa mynydd a geir ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NJ129107.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Graham. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Carn na Ruabraich***
Yr Hindenburg — eiliadau ar ôl iddi fynd ar dân, 6 Mai 1937.
Ar fwrdd y llong awyr: y lolfa gyfforddus.
Llong awyr Almaenig oedd yr **LZ 129 *Hindenburg*** (Almaeneg: Deutsches Luftschiff Zeppelin #129; Rhif cofrestru: D-LZ 129). Roedd yn 247 metr; hyd tair Boeing 747 a 40 metr o ran diamedr.

Hon oedd prif long awyr y cwmni, y fwyaf i hedfan erioed o ran cyfaint. Hedfanodd o Fawrth 1936 tan iddi fynd ar dân ar 6 Mai 1937 ar ddiwedd ei thaith traws-Iwerydd. Bu farw 36 o bobl yn y ddamwain wrth iddi lanio yn y Lakehurst Naval Air Station yn New Jersey.

Fe'i cynlluniwyd i ddefnyddio tanwydd nwy heliwm gan ei fod yn saffach na heidrogen ond roedd heliwm yn llawer iawn drytach i'w greu yn yr Almaen. Ychydig cyn gorffen ei hadeiladu fe newidiwyd y tanwydd ac aethpwyd am heidrogen.

Llong awyr fasnachol oedd hon a oedd yn cael ei rheoli gan gwmni 'Deutsche Zeppelin Reederei GmBH' (DZR) a sefydlwyd ym Mawrth 1935 gan Hermann Göring er mwyn cynyddu dylanwad y Natsiaid dros y zeppelin.

Gweler hefyd
------------

* Ernest Thompson Willows Un o ddyfeiswyr y balwn aer cynnes
* Charles Stewart Rolls Y Cymro a sefydlodd y cwmni Rolls Royce
* Y balwn aer cynnes

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *"Deutsche Zeppelin-Reederei (DZR)"* Airships.net
Mae **Carn nan Gobhar - Creag Feusag** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Killilan i Inverness yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH218340. Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Carn nan Gobhar.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Pentrefan yng nghymuned Penmynydd, Ynys Môn yw **Castellior**. Saif 129.1 milltir o Gaerdydd a 208.9 milltir o Lundain.

Hanes
-----

Daeth archeolegwyr o hyd i dystiolaeth o gaead o'r cyfnod Rhufeinig-Brydeinig ar Fferm Castellior.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  P. Muckle; D. Longley (2004). "Excavations at Castellior, Anglesey" (yn en). *Archaeology Wales* **44**: 33-42. .

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Ynys Môn**

**Trefi**  

Amlwch  **·** Benllech  **·** Biwmares  **·** Caergybi  **·** Llangefni  **·** Niwbwrch  **·** Porthaethwy
  
**Pentrefi**  

Aberffraw  **·** Bethel  **·** Bodedern  **·** Bodewryd  **·** Bodffordd  **·** Bryngwran  **·** Brynrefail  **·** Brynsiencyn  **·** Brynteg  **·** Caergeiliog  **·** Capel Coch  **·** Capel Gwyn  **·** Carmel  **·** Carreglefn  **·** Cemaes  **·** Cerrigceinwen  **·** Dwyran  **·** Y Fali  **·** Gaerwen  **·** Glyn Garth  **·** Gwalchmai  **·** Heneglwys  **·** Hermon  **·** Llanallgo  **·** Llanbabo  **·** Llanbedrgoch  **·** Llandegfan  **·** Llandyfrydog  **·** Llanddaniel Fab  **·** Llanddeusant  **·** Llanddona  **·** Llanddyfnan  **·** Llanedwen  **·** Llaneilian  **·** Llanfachraeth  **·** Llanfaelog  **·** Llanfaethlu  **·** Llanfair Pwllgwyngyll  **·** Llanfair-yn-Neubwll  **·** Llanfair-yng-Nghornwy  **·** Llan-faes  **·** Llanfechell  **·** Llanfihangel-yn-Nhywyn  **·** Llanfwrog  **·** Llangadwaladr  **·** Llangaffo  **·** Llangeinwen  **·** Llangoed  **·** Llangristiolus  **·** Llangwyllog  **·** Llaniestyn  **·** Llannerch-y-medd  **·** Llanrhuddlad  **·** Llansadwrn  **·** Llantrisant  **·** Llanynghenedl  **·** Maenaddwyn  **·** Malltraeth  **·** Marian-glas  **·** Moelfre  **·** Nebo  **·** Pencarnisiog  **·** Pengorffwysfa  **·** Penmynydd  **·** Pentraeth  **·** Pentre Berw  **·** Pentrefelin  **·** Penysarn  **·** Pontrhydybont  **·** Porthllechog  **·** Rhoscolyn  **·** Rhosmeirch  **·** Rhosneigr  **·** Rhostrehwfa  **·** Rhosybol  **·** Rhydwyn  **·** Talwrn  **·** Trearddur  **·** Trefor  **·** Tregele
Anarchydd, sosialydd chwyldroadol, a llenores Ffrengig oedd **Louise Michel** (29 Mai 1830 – 9 Ionawr 1905) sydd yn nodedig fel un o arweinwyr Comiwn Paris ym 1871.

Ganed hi yn Vroncourt-la-Côte, Haute-Marne, Teyrnas Ffrainc, yn ferch i Marianne Michel, morwyn ystafell i faer Vroncourt. Mae'n debyg taw Laurent Demahis, mab y maer, oedd ei thad. Derbyniodd addysg ryddfrydol gyda chymorth ariannol y maer a'i wraig, cyn iddi gael ei hyfforddi'n athrawes. Agorodd ysgol breifat ei hun yn Haute-Marne ym 1852. Symudodd i Baris ym 1855, ac yno datblygodd ei syniadau chwyldroadol: dadleuodd o blaid rhyfel dosbarth a thrais gwleidyddol, a gwrthododd y broses seneddol a sosialaeth ddiwygiadol. Agorodd ysgol arall ym Montmartre ym 1865. Michel oedd un o sefydlwyr y Gymdeithas dros Hawliau Menywod ym Mharis ym 1870. Cafodd hefyd gysylltiadau â grwpiau o ryddfeddylwyr, Cymdeithas Ryngwladol y Gweithwyr, a dilynwyr Auguste Blanqui.

Yn ystod Rhyfel Ffrainc a Phrwsia (1870–71), pan oedd Paris dan warchae, ymaelododd â Phwyllgorau Gwyliadwriaeth menywod a dynion y 18fed *arrondissement*. Ymunodd ag achos y sosialwyr chwyldroadol a chroesawodd sefydlu Comiwn Paris ar 18 Mawrth 1870. Gyrrodd ambiwlansys a brwydrodd gyda'r Gwarchodlu Cenedlaethol—yn yr 61ain Fataliwn Montmartre—wrth amddiffyn y Comiwn yn erbyn lluoedd y Drydedd Weriniaeth. Yn sgil cwymp y Comiwn ar 28 Mai 1871, cafodd ei rhoi ar brawf yn y llys milwrol a'i dedfrydu i'r carchar. Fe'i halltudiwyd i ynys Caledonia Newydd, yn y Cefnfor Tawel, ac yno cefnogodd y bobl Kanak yn eu gwrthryfel yn erbyn Ymerodraeth Ffrainc ym 1878. Rhyddhawyd hi o'i chosb gan yr amnest ym 1880, a dychwelodd Michel i Ffrainc.

O ganlyniad i brofiad y Comiwn, trodd Michel at anarchiaeth yn hytrach na democratiaeth sosialaidd a'r etholfraint. Daeth i arddel strategaeth o wrthsafiad gwerin gwlad a'r streic gyffredinol er mwyn sbarduno chwyldro cymdeithasol, heb yr angen am lywodraeth. Darlithiodd ar draws y wlad, ac ystyriwyd yn arwres boblogaidd gan yr adain chwith. Parhaodd i alw am chwyldro yn erbyn y drefn oedd ohoni, a fe'i charcharwyd am dair blynedd am annog terfysg. Ymsefydlodd yn Llundain o 1886 i 1896. Cyhoeddodd ei hunangofiant, *Mémoires*, ym 1886 a'i hanes o'r Comiwn, *La Commune* ym 1898, ac ysgrifennodd hefyd farddoniaeth, nofelau, a straeon i blant. Dychwelodd i Ffrainc unwaith eto ym 1896 a darlithiodd ar bynciau chwyldroadol hyd at ei marwolaeth, yn 74 oed, ym Marseille.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  David A. Shafer, *The Paris Commune: French Politics, Culture, and Society at the Crossroads of the Revolutionary Tradition and Revolutionary Socialism* (Basingstoke, Hampshire: Palgrave Macmillan, 2005), t. 146.
Ffasâd gogledd-orllewinol
Ffasâd de-ddwyreiniol
Mae'r **Koppelpoort** yn giât ganoloesol yn ninas Amersfoort yn yr Iseldiroedd, talaith Utrecht. Cafodd ei gwblhau tua 1425, mae'n cyfuno gatiau tir a dŵr, ac mae'n rhan o ail wal ddinas Amersfoort a adeiladwyd rhwng 1380 a 1450.[1]

Hanes
-----

Adeiladwyd y giât rhwng 1380 a 1425 fel rhan o ail wal y ddinas. Cafodd y wal gyfan ei gwblhau tua 1450. Ym 1427, yn ystod gwarchae'r ddinas, ymosodwyd ar y giât, ond yn y pen draw gwrthyrrwyd yr ymosodiad hwn.

Er mwyn agor y giât roedd angen i nifer o bobl cerdded ar hyd melin-draed. Roedd y giât yn cael ei hagor a'i chau bob dydd, a gelwir y bobl a cherddir ar hyd y melin-draed yn *"raddraaiers"* neu "trowyr-olwyn". Pob bore a phob nos dewisir o leiaf deuddeg o garcharorion i fod yn drowyr-olwyn. Roedd yn dasg hynod beryglus; os na fyddant yn dechrau cerdded ar yr un pryd gallai rhywun gwympo a llusgo'r gweddill, yn achosi canlyniadau marwol. Wrth gau'r giât roedd cerdded ar y melin-draed yn haws o lawer ac yn gyflymach, felly roedd nifer yn baglu llawer o bobl a thorri eu coesau.

Ym 1885 i 1886 adferwyd y Koppelpoort gan Pierre Cuypers, yn rhoi'r giât ei ymddangosiad presennol. Ymhlith pethau eraill, fe wnaeth Cuypers cael gwared â grisiau rhwng y ddwy giât a gosod llethr yn ei le.

Rhwng 1969 a 1993 roedd y giât yn gartref i theatr bypedau.

Cwblhawyd yr adferiad diweddaraf ym 1996. Cafodd hwn ei wnaed yn ofalus iawn, gyda pharch at yr hen ddeunyddiau adeiladu. Oherwydd hwn derbyniodd tref Amersfoort Wobr Europa Nostra.[2]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Koppelpoort" (yn Dutch). Gilde Amersfoort. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 22 June 2015. Cyrchwyd 2 June 2015.CS1 maint: unrecognized language (link)
2. ↑  "Gerestaureerde Koppelpoort beloond met Europa Nostra-prijs". *Trouw* (yn Dutch). 29 Ionawr 1999. Cyrchwyd 2 Mehefin 2015.CS1 maint: unrecognized language (link)
*Erthygl am y drefn gyfreithiol yw hon. Am yr ŵyl gerddorol gweler Sesiwn Fawr Dolgellau.*
**Llys y Sesiwn Fawr** (Saesneg: *The Court of Great Sessions*), y cyfeirir ato yn aml fel **Y Sesiwn Fawr**, oedd y prif lys barn ar gyfer erlyn troseddau difrifol yng Nghymru rhwng pasio'r ail o'r Deddfau Uno yn 1542 a diddymiad y llys hwnnw yn 1830.

Hanes
-----

Sefydlwyd y Sesiwn Fawr dan y Ddeddfau Uno a ymgorfforodd Gymru yn system gyfreithiol Lloegr. Allan o'r 13 o siroedd yng Nghymru, rhai ohonyn nhw wedi'u creu gan y Deddfau Uno ac eraill yn bodoli eisoes, roedd 12 - h.y. y cyfan ac eithrio Sir Fynwy - yn ffurfio cylchdeithiau llys newydd. Y cylchdeithiau hyn oedd Caer (yn cynnwys Sir y Fflint, Sir Ddinbych a Sir Faldwyn; Gogledd Cymru (Sir Fôn, Sir Gaernarfon a Sir Feirionnydd); Brycheiniog (Sir Frycheiniog, Sir Forgannwg, a Sir Faesyfed); a Chaerfyrddin (Sir Gaerfyrddin, Sir Aberteifi, a Sir Benfro). Ychwanegwyd y Sir Fynwy newydd i gylchdaith Rhydychen dan drefn llysoedd Lloegr.

Roedd y Sesiynau yn cwrdd ddwywaith y flwyddyn ym mhob sir, yn gweinyddu Cyfraith Lloegr trwy gyfrwng y Saesneg yn unig; nid oedd lle i'r Gymraeg o gwbl dan y drefn newydd er bod trwch poblogaeth Cymru yn uniaith Gymraeg. Allan o'r 217 o farnwyr a eisteddodd ar ei feinciau yng nghwrs 288 mlynedd ei fodolaeth, dim ond 30 ohonynt oedd yn Gymry ac mae'n annhebygol fod mwy na llond llaw o'r rheini - uchelwyr wedi'u Seisnigeiddio - yn medru siarad neu ddeall Cymraeg.

Roedd gan y Sesiwn Fawr yr un grymoedd dan gyfraith sifil â Mainc y Brenin yn Lloegr, ac roedd ei awdurdod cyfreithiol yr un fath a sesiynau (*assizes*) sirol Lloegr.

Yn ôl yr hanesydd John Davies, rhoddodd triniaeth Sir Fynwy dan y drefn hon y sylfaen i'r gred gyfeiliornus fod y sir honno yn rhan o Loegr yn hytrach na Chymru, cred a welir yn y dywediad hen ffasiwn "Cymru a Sir Fynwy".

Mae cofnodion llysoedd y Sesiwn Fawr - yn Lladin hyd dechrau'r 18g ac yn Saesneg gydag ambell bwt o Gymraeg wedyn - yn ffynhonnell bwysig i ymchwilwyr i hanes cymdeithasol Cymru.

Llyfryddiaeth
-------------

* Murray Ll. Chapman (gol.), *Criminal proceedings in the Montgomeryshire court of Great Sessions: transcripts of Commonwealth gaol files* (Aberystwyth, 1996)
* Glyn Parry, *Guide to the records of Great Sessions in Wales* (Aberystwyth, 1995)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  A. O. H. Jarman, "Cymru'n rhan o Loegr, 1485-1800", *Seiliau Hanesyddol Cenedlaetholdeb Cymru* (Caerdydd, 1950), t.97.
2. ↑  "Early Modern Resources - "The Court of Great Sessions in Wales"". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-08-07. Cyrchwyd 2008-08-05.
3. ↑  John Davies, *Hanes Cymru*, 1993, ISBN 0-140-28475-3

Dolenni allanol
---------------

* Cronfa data i'w chwilio, Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* (Saesneg) Early Modern Resources - "The Court of Great Sessions in Wales" Archifwyd 2008-08-07 yn y Peiriant Wayback.
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Maes y Crug**, yng nghymuned Llanegwad, Sir Gaerfyrddin; cyfeiriad grid SN495207. Saif i'r de-ddwyrain o'r tŷ sy'n dwyn yr un enw. Mae'n mesur 19.5 wrth 0.5 metr. Torrwyd peth o'hono yn 1864 gyda dyfodiad y rheilffordd; erys y rhan ogleddol.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM328. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Maes y Crug ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) Archifwyd 2016-03-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-12.
*Am yr ymerawdwr a lysenwid "Barbarossa", gweler Ffredrig I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig*.
Môr-leidr enwog o'r 16g oedd **Khair-ed-din Barbarossa** neu **Khair ed-Din (ad-Din)** (tua 1487–1546). Cafodd y llysenw 'Barbarossa' (Eidaleg: 'Barf goch') oherwydd lliw ei farf. Ef oedd y mwyaf adnabyddus o fôr-ladron Barbari a ymosodant yn rheolaidd ar longau a threfi yn y Môr Canoldir a thu hwnt.

**Barbarossa**
Ganed Barbarossa ym Mytilene, ar ynys Lesbos (yng Ngwlad Groeg heddiw ond ym meddiant Twrci o 1462 hyd 1912), yn y 1570au. Gyda'i frodyr troes at ysbeilio llongau fel un o'r *corsairs* Tyrcaidd.

Ar ôl i'w frawd Horuk gael ei ladd yn 1518 hwyliodd i'r gorllewin. Ymunodd yn ymgyrch swltan Twrci yn erbyn Portiwgal a Sbaen. Cipiodd Algiers yn 1529 a chafodd ei benodi'n gapten llynges y Homan yn 1533. Yn 1534 cipiodd Tiwnis hefyd. Roedd yn forwr penigamp. Uchafbwynt ei yrfa efallai oedd ennill fuddugoliaeth enwog yn erbyn llynges Siarl V o Ffrainc yn 1538 a roddodd reolaeth ar y Môr Canoldir dwyreiniol i Ymerodraeth yr Otomaniaid.

Llyfryddiaeth
-------------

* Bradford, Ernle, *The sultan's admiral: the life of Barbarossa* (Llundain, 1968)
* Wolf, John B. *The Barbary Coast: Algeria under the Turks* (Efrog Newydd, 1979). ISBN 0-393-01205-0

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 3264597
* LCCN: no90008622
* ISNI: 0000 0001 0598 0763
* GND: 118675435
* SUDOC: 027718514
* BNF: cb12653029z (data)
* NLA: 49682736
* NKC: jo2007409389
* BNE: XX845650

 |
Roedd **Charles Roe** (7 Mai 1715 - 3 Mai 1781) yn ddiwydiannwr o Loegr.

Chwaraeodd ran bwysig wrth sefydlu'r diwydiant sidan yn Macclesfield, Swydd Gaer ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o'r diwydiannau mwyngloddio a metel.

Bywyd cynnar
------------

Ganed Charles Roe yn Castleton, Swydd Derby, yr ieuengaf o wyth o blant y Parch Thomas Roe, ficer Castleton, a'i wraig Mary née Turner. Bu farw ei dad pan oedd yn wyth oed a symudodd y teulu i Stockport, Swydd Gaer. Yn fuan wedi hynny bu farw ei fam hefyd ac aeth Charles i fyw gyda'i frodyr a'i chwiorydd yn Macclesfield. Yn ôl *Dictionary of National Biography*, credir iddo gael ei addysg yn Ysgol Ramadeg Macclesfield. Yn 1743-44, adeiladodd felin fwynio bach ar Park Green ac ym 1748, mewn partneriaeth â Glover & Co. felin fwy i gynhyrchu sidan ar Waters Green. Roedd y ddau'n seiliedig ar *Lombe's Mill* yn Derby. Roe oedd maer Macclesfield ym 1747-48..

Bywyd personol
--------------

Ym 1743, priododd Elizabeth, Elizabeth Lankford, merch o Leek, a ganwyd tri plentyn iddo. Bu farw Elizabeth ym 1750 a phriododd Roe Mary Stockdale ym 1752. Bu farw Mary ym 1763 a phriododd Roe Rachel Harriott ym 1766.

Roedd Charles Roe yn Gristion Efengylaidd. Gwahoddodd y Parch David Simpson i Macclesfield ac adeiladodd *Christ Church* iddo ymgymryd â'i weinidogaeth.

Claddwyd Roe yng nghartref y teulu yn *Christ Church*. Mae cofeb gan John Bacon i'w gofio ar fur deheuol yr eglwys. 

Cofeb Charles Roe

Amgueddfa
---------

Mae Amgueddfa West Park, Macclesfield, yn cynnwys arddangosfa am ei fywyd.

Dolenni allanol
---------------

* macclesfieldmuseums.co.uk
* Some Anglo-Irish Copper Mining Tokens Of The Late Eighteenth Century

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Smith, Dorothy Bentley; Woolrich, A. P. (2010) [2004], "Roe, Charles (1715–1781)", *Oxford Dictionary of National Biography* (Oxford University Press), adalwyd 5 Gorffennaf 2013 ((mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl))
2. ↑  Smith, Mark (2004), "Simpson, David (1745–1799)", *Oxford Dictionary of National Biography* (Oxford University Press), adalwyd 5 July 2013 ((mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl))
3. ↑  Thornber, Craig (3 December 2003), *A Scrapbook of Cheshire Antiquities: Macclesfield, Christ Church*, adalwyd 28 November 2007

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 155245207
* LCCN: nr2005025929
* ISNI: 0000 0001 0388 6319
* GND: 1089368763
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Crug crwn enfawr a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Maes Mochnant Isaf**, yng nghymuned Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys; cyfeiriad grid SJ137248. Mae'n 40 metr mewn diamedr ac yn 0.9 metr o uchder. Saif maen hir 100 metr i'r gorllewin ohono.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE279. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

Gweler hefyd
------------

Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:

* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

Dolen allanol
-------------

* Maes Mochnant Isaf ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  "English Heritage". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-11-06. Cyrchwyd 2010-11-06.
Mae **Maesglase (hen GR) - Maen Du** yn gopa mynydd a geir yng Nghadair Idris rhwng Dolgellau a Machynlleth; cyfeiriad grid SH822151. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 664m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw wedi'i gofrestru, bellach. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 674 metr (2211 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap[*dolen marw*]
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"