Darluniad o'r gerdd mewn argraffiad o 1897.
Arwrgerdd yn yr iaith Sbaeneg gan y bardd Archentaidd José Hernández yw ***Martín Fierro***. Cyhoeddwyd rhan gyntaf y gerdd, *El gaucho Martín Fierro*, yn 1872. Cyfansoddodd Hernández ddilyniant, *La vuelta Martín Fierro*, yn 1879, ac yn aml cyhoeddir y ddau waith ar ffurf un gerdd hir. Weithiau cyfeirir at *El Gaucho Martín Fierro* fel *La ida* ("Yr ymadawiad"), mewn cyferbyniad â *La vuelta* ("Y dychweliad"). Dyma'r unig farddoniaeth a gyhoeddwyd gan Hernández.

Ystyrir y gerdd yn nodweddiadol o lenyddiaeth y *gaucho*, os nad y farddoniaeth wychaf yn yr arddull hwnnw, yn arwrgerdd genedlaethol yr Archentwyr, ac yn un o glasuron llên yr Ariannin.

Cyfolwg y stori
---------------

Traddodir hanes Martín Fierro, *gaucho* a gaiff ei orfodi i ymuno â'r fyddin a'i ddanfon i'r gyffinwlad i ymladd y brodorion. Caiff ei gam-drin, ac mae'n ffoi o'r fyddin. Gyda'i gyfaill, y Sarsiant Cruz, âi Fierro ar herw fel *gaucho matrero*, a derbynient loches gan y brodorion. Pan ddychwelai Fierro i'w fro, mae'n canfod dau o'i feibion a mab Cruz.

Themâu
------

Mae'r gerdd yn cynnwys negeseuon moesol, cymdeithasol, a gwleidyddol cryf, sy'n adlewyrchu'r gwerthoedd a barnau a fynegid gan Hernández yn ei newyddiaduraeth a'i ysgrifeniadau gwleidyddol. Mae'n portreadu'r camdriniaeth a brofwyd gan filwyr gorfod, a'r anghyfiawnder a gyflawnwyd yn erbyn y *gauchos* a'u dull o fyw.

Derbyniad
---------

Enillodd y gerdd glod gan feirniaid Buenos Aires am ei harddull dafodieithol a'i brotread o brofiadau'r *gaucho*. Anerchodd Juan Maria Torres o Wrwgwái ei adolygiad at y genedl Archentaidd: "creadigaeth wirioneddol ydy *Martín Fierro*, a dylsech llenyddiaeth eich wlad fod yn falch ohoni". Yn ddiweddarach, cafodd ei chanmol gan yr ysgolheigion Sbaenaidd Miguel de Unamuno a Marcelino Menéndez y Pelayo. Yn 1913, cymharodd Leopoldo Lugones y gwaith i'r *Iliad* a'r *Odyseia*, a datganodd taw arwrgerdd genedlaethol yr Ariannin ydoedd. Cyhoeddodd Jorge Luis Borges gyfrol o ysgrifau am *Martín Fierro* yn 1953, sy'n mynegi ei werthfawrogiad o werth lenyddol y gerdd a'i phwysigrwydd yn niwylliant yr Ariannin.

Cafodd ei darllen yn eang yn yr Ariannin, gan drigolion y ddinas a'r trefi yn ogystal â gwerinwyr y pampas. Bu cynulleidfaoedd anllythrennog yn ymgynnull i wrando ar berfformiadau'r gwaith. Yng nghefn gwlad yr Ariannin, daeth y gerdd yn rhan o lên gwerin. Meddai rhai bod Fierro yn ddyn go iawn, a byddai'n dychwelyd rhyw ddydd ar gefn ei geffyl. Cafodd penillion y gerdd eu dwyn i'r cof gan gantorion y werin, a'u perfformio ar ffurf baled. Cenid rhannau'r gerdd o hyd yn niwedd yr 20g gan werinwyr nad oeddynt yn ymwybodol o darddiad llenyddol y stori.

Y cymeriad Fierro ydy enghraifft glasurol y *gaucho* yn llên America Ladin, a llwyddodd y gwaith i siapio'r ddelwedd gyffredin o brofiad y dosbarth cymdeithasol hwnnw yn hanes yr Ariannin: trigolion dewr ac annibynnol y paith a gawsant eu hel allan o'r tir yn enw "gwareiddiad".

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Angela B. Dellepiane, "Martín Fierro" yn yr *Encyclopedia of Latin American History and Culture* (Gale, 2008). Adalwyd ar 8 Ebrill 2019.
2. 1 2  Kimberly Ball, "The Gaucho Martín Fierro" yn *World Literature and Its Times: Profiles of Notable Literary Works and the Historic Events That Influenced Them* (Gale, 1999). Adalwyd ar 8 Ebrill 2019.
3. ↑  Sergio Gabriel Waisman, *Borges and Translation: The Irreverence of the Periphery* (Bucknell University Press, 2005) tt. 126–29 ISBN 0-8387-5592-5.

Darllen pellach
---------------

* Luis Alposta, *La culpa en Martín Fierro* (Buenos Aires: Corregidor, 1998).
* Henry Alfred Holmes, *Martin Fierro: An Epic of the Argentine* (Efrog Newydd: Instituto de las Espanas, 1923).
* Ezequiel Martínez Estrada, *Muerte y transfiguración de Martín Fierro: Ensayo de interpretación de la vida argentina* (Rosario: Beatriz Viterbo Editora, 2005).
* Humberto Quiroga Lavié, *Memorias de Fierro* (Buenos Aires: Librería Histórica, 2003).