*Erthygl am y lle yng Ngwynedd yw hon. Am y frwydr yn Nyffryn Ceiriog gweler Brwydr Crogen.*
Pentrefan neu amlwd (*hamlet*) gwasgaredig yn ardal Meirionnydd, Gwynedd, yw **Crogen** ("Cymorth – Sain" ynganiad ). Mae'n gorwedd ar lan ddeheuol Afon Dyfrdwy tua hanner ffordd rhwng Y Bala i'r gorllewin a Llandrillo i'r dwyrain, Saif o fewn tafliad carreg i'r ffin rhwng Gwynedd a Sir Ddinbych.

Rhan o Ystâd Crogen.

Castell Crogen
--------------

Er nad yw'n fawr o le heddiw, roedd yn ganolfan o bwys yn yr Oesoedd Canol a chwareai ei ran yn hanes teyrnasoedd Gwynedd a Phowys. Yma roedd **Castell Crogen**, a oedd ym meddiant Elise ap Madog ap Maredudd, arglwydd Penllyn, yn 1202 yn ôl *Brut y Tywysogion*. Er bod rhai haneswyr yn dadlau dros leoli'r castell yn nes i safle Llandderfel, mae'n bur debyg fod y mwnt ar lan Afon Dyfrdwy ger Crogen yn dynodi safle'r castell mwnt a beili hwnnw.

Canodd y bardd Cynddelw Brydydd Mawr i un 'Ednyfed, arglwydd Crogen', ond ni ellir dweud i sicrwydd pa Grogen a olygir, y Crogen yma ynteu'r un yn Nyffryn Ceiriog lle ymladdwyd Brwydr Crogen yn 1165.

Parhaodd Crogen fel arglwyddiaeth leol. Ceir Ystâd Crogen yno heddiw.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  N. A. Jones ac Ann Parry Owen (gol.), *Gwaith Cynddelw Brydydd Mawr*, cyfrol I (Caerdydd, 1991), tud. 344.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Gwynedd**

**Dinas**  

Bangor
  
**Trefi**  

Abermaw  **·** Y Bala  **·** Bethesda  **·** Blaenau Ffestiniog  **·** Caernarfon  **·** Cricieth  **·** Dolgellau  **·** Harlech  **·** Nefyn  **·** Penrhyndeudraeth  **·** Porthmadog  **·** Pwllheli  **·** Tywyn
  
**Pentrefi**  

Aberangell  **·** Aberdaron  **·** Aberdesach  **·** Aberdyfi  **·** Aber-erch  **·** Abergwyngregyn  **·** Abergynolwyn  **·** Aberllefenni  **·** Abersoch  **·** Afon Wen  **·** Arthog  **·** Beddgelert  **·** Bethania  **·** Bethel  **·** Betws Garmon  **·** Boduan  **·** Y Bont-ddu  **·** Bontnewydd (Arfon)  **·** Bontnewydd (Meirionnydd)  **·** Botwnnog  **·** Brithdir  **·** Bronaber  **·** Bryncir  **·** Bryncroes  **·** Bryn-crug  **·** Brynrefail  **·** Bwlchtocyn  **·** Caeathro  **·** Carmel  **·** Carneddi  **·** Cefnddwysarn  **·** Clynnog Fawr  **·** Corris  **·** Croesor  **·** Crogen  **·** Cwm-y-glo  **·** Chwilog  **·** Deiniolen  **·** Dinas, Llanwnda  **·** Dinas, Llŷn  **·** Dinas Dinlle  **·** Dinas Mawddwy  **·** Dolbenmaen  **·** Dolydd  **·** Dyffryn Ardudwy  **·** Edern  **·** Efailnewydd  **·** Fairbourne  **·** Y Felinheli  **·** Y Ffôr  **·** Y Fron  **·** Fron-goch  **·** Ffestiniog  **·** Ganllwyd  **·** Garndolbenmaen  **·** Garreg  **·** Gellilydan  **·** Glan-y-wern  **·** Glasinfryn  **·** Golan  **·** Groeslon  **·** Llanaber  **·** Llanaelhaearn  **·** Llanarmon  **·** Llanbedr  **·** Llanbedrog  **·** Llanberis  **·** Llandanwg  **·** Llandecwyn  **·** Llandegwning  **·** Llandwrog  **·** Llandygái  **·** Llanddeiniolen  **·** Llandderfel  **·** Llanddwywe  **·** Llanegryn  **·** Llanenddwyn  **·** Llanengan  **·** Llanelltyd  **·** Llanfachreth  **·** Llanfaelrhys  **·** Llanfaglan  **·** Llanfair  **·** Llanfihangel-y-Pennant (Abergynolwyn)  **·** Llanfihangel-y-Pennant (Cwm Pennant)  **·** Llanfihangel-y-traethau  **·** Llanfor  **·** Llanfrothen  **·** Llangelynnin  **·** Llangïan  **·** Llangwnadl  **·** Llwyngwril  **·** Llangybi  **·** Llangywer  **·** Llaniestyn  **·** Llanllechid  **·** Llanllyfni  **·** Llannor  **·** Llanrug  **·** Llanuwchllyn  **·** Llanwnda  **·** Llanymawddwy  **·** Llanystumdwy  **·** Llanycil  **·** Llithfaen  **·** Maentwrog  **·** Mallwyd  **·** Minffordd  **·** Minllyn  **·** Morfa Bychan  **·** Morfa Nefyn  **·** Mynydd Llandygái  **·** Mynytho  **·** Nantlle  **·** Nantmor  **·** Nant Peris  **·** Nasareth  **·** Nebo  **·** Pant Glas  **·** Penmorfa  **·** Pennal  **·** Penrhos  **·** Penrhosgarnedd  **·** Pen-sarn  **·** Pentir  **·** Pentrefelin  **·** Pentre Gwynfryn  **·** Pentreuchaf  **·** Pen-y-groes  **·** Pistyll  **·** Pontllyfni  **·** Portmeirion  **·** Prenteg  **·** Rachub  **·** Y Rhiw  **·** Rhiwlas  **·** Rhos-fawr  **·** Rhosgadfan  **·** Rhoshirwaun  **·** Rhoslan  **·** Rhoslefain  **·** Rhostryfan  **·** Rhos-y-gwaliau  **·** Rhyd  **·** Rhyd-ddu  **·** Rhyduchaf  **·** Rhydyclafdy  **·** Rhydymain  **·** Sarnau  **·** Sarn Mellteyrn  **·** Saron  **·** Sling  **·** Soar  **·** Talsarnau  **·** Tal-y-bont, Abermaw  **·** Tal-y-bont, Bangor  **·** Tal-y-llyn  **·** Tal-y-sarn  **·** Tanygrisiau  **·** Trawsfynydd  **·** Treborth  **·** Trefor  **·** Tre-garth  **·** Tremadog  **·** Tudweiliog  **·** Waunfawr



| * v
* t
* e
Cestyll Tywysogion Powys |
| --- |
| 
* Bodyddon
* Caereinion
* Crogen
* Cymer
* Dinas Brân
* Mathrafal
* Tafolwern
* Y Trallwng

 |  |