*Erthygl am yr ardal draddodiadol yw hon. Gweler hefyd Parc Cenedlaethol Eryri.*
Rhanbarth o ogledd Cymru yw **Eryri**. Mae'n gartref i fynyddoedd uchaf Cymru. Yn draddodiadol defnyddir yr enw am fynyddoedd Arfon, gyda'r Wyddfa fel canolbwynt, ac yn cynnwys Glyderau, y Carneddau, Crib Nantlle, Moel Hebog a Moel Siabod. Ers ffurfio Parc Cenedlaethol Eryri, sy'n cynnwys ardaloedd tu allan i'r Eryri draddodiadol, er enghraifft ym Meirionnydd, mae tuedd wedi bod gan rai, yn enwedig o'r tu allan i Gymru, i gyfeirio at y cyfan o ardal y Parc fel "Eryri" ond mae'r Parc Cenedlaethol dros ddwywaith mwy ei faint na'r Eryri go iawn. Ffiniau'r Eryri draddodiadol, yn fras, yw'r briffordd A487 o Gaernarfon trwy Borthmadog cyn belled a Maentwrog yn y gorllewin a'r de, y briffordd A470 ymlaen i Fetws y Coed yn y de-ddwyrain ac Afon Conwy yn y dwyrain.

Yr enw
------

Fideo o Eryri
"Yr Wyddfa a'i chriw" o gopa'r Glyder Fawr. Lliwedd ar y chwith, copa'r Wyddfa ar y dde, Garnedd Ugain ar y dde eithaf.
Tryfan
Mae'n gred boblogaidd fod yr enw **Eryri** yn golygu "Gwlad yr Eryrod", ond mae Ifor Williams wedi profi mai "Ucheldir" yw'r ystyr. "Eryrod" yw lluosog arferol y gair "eryr"; ni cheir enghraifft o'r ffurf 'eryri' am "eryrod". Mae eryr ac Eryri yn tarddu o'r un gwreiddyn ieithyddol, serch hynny. O'r gwreiddyn Indo-Ewropeaidd *-er*/*-or* ("codi") y daw'r gair Cymraeg *eryr* a'r gair Groeg *oros* ("mynydd'). Ceir enghraifft o'r gair *eryr* yn Llyfr Du Caerfyrddin yn yr ystyr "glan (afon neu fôr)", Codiad tir yw "eryr(i)" felly, "tir uchel' neu 'ucheldir".

Dros y canrifoedd mae sawl bardd a llenor wedi mabwysiadu enw barddol sy'n cynnwys y gair Eryri. Yr enghraifft gynharaf yw'r bardd canoloesol Rhys Goch Eryri (fl. 1385–1448), a oedd yn frodor o ardal Beddgelert. Yn ddiweddarach cafwyd Dafydd Ddu Eryri (1759–1822) yn arddel yr enw.

Er nad felly y tarddodd yr enw, mae traddodiad a sylwadau gan deithwyr yn awgrymu yr arferai yr Eryr euraid nythu yn Eryri, efallai hyd y 18g.

Daearyddiaeth
-------------

Carnedd Llywelyn dan eira.
Canolbwynt Eryri yw copa'r Wyddfa. O'i gwmpas mae chwe chefnen hir. Nodweddir y llethrau sy'n wynebu'r gogledd a'r dwyrain gan glogwynau syrth ond mae'r llethrau sy'n wynebu'r de a'r gorllewin yn tueddu i fod yn llai syrth a chreigiog ac yn fwy agored a glaswelltog. Rhwng y cefnennau mae cymoedd wedi eu llunio yn ystod Oes yr Iâ, rhai ohonynt â llynnoedd ynddynt. Yr uchaf o'r mynyddoedd yw'r Wyddfa (1,085m); ymhlith y copaon o'i chwmpas mae Carnedd Ugain (1,065 m), Crib Goch (923 m), Y Lliwedd (898 m) a'r Aran (747 m).

I'r gogledd-ddwyrain o'r Wyddfa, tu draw i Fwlch Llanberis, mae mynyddoedd y Glyderau; y prif gopaon yma yw'r Glyder Fach (994 m), Glyder Fawr (999 m) a Tryfan (915m). I'r gogledd o'r Glyderau, tu draw i Lyn Ogwen a Nant Ffrancon mae prif gadwyn y Carneddau yn ymestyn tua'r gogledd-ddwyrain, gan orffen nepell o'r môr uwchben Abergwyngregyn. Y prif gopaon yn y Carneddau yw Carnedd Llywelyn (1,064 m), Carnedd Dafydd (1,044 m) a Pen yr Ole Wen (978 m).

Llyn Glaslyn o'r Wyddfa, gyda Llyn Llydaw yn y cefndir.
I'r gorllewin o'r Wyddfa, mae Mynydd Mawr ar ei ben ei hun, a'r ochr arall i bentref Rhyd Ddu mae Crib Nantlle yn ymestyn tua'r de-orllewin. Tua'r de mae Moel Hebog. Tua'r de-ddwyrain, yr ochr draw i Nant Gwynant mae Cnicht, y Moelwyn Mawr a'r Moelwyn Bach, ac i'r dwyrain o'r Wyddfa mae Moel Siabod.

O ran daeareg, creigiau Ordoficaidd sy'n ffurfio'r rhan fwyaf o'r mynyddoedd, ond daw creigiau Cambriaidd i'r wyneb yn y gogledd-orllewin, i ffurfio mynyddoedd megis Elidir Fawr a Moel Eilio. Gellir gweld olion rhewlifoedd o Oes yr Iâ yn glir mewn llawer man yn Eryri; mae Cwm Idwal yn enghraifft glasurol.

Oherwydd uchder y mynyddoedd a'i safle yn agos i'r arfordir gorllewinol, mae Eryri yn cael llawer o law; ac ystyrir Capel Curig er enghraifft yn un o'r mannau gwlypaf ym Mhrydain. Er nad yw'r glaw yn cael ei fesur yn rheolaidd, credir fod y llethrau o gwmpas Llyn Llydaw ar yr Wyddfa yn cael mwy o law fyth, heb fod ymhell o 5000 mm y flwyddyn. Mae nifer o afonydd yn tarddu yn Eryri, yn arbennig Afon Glaslyn, Afon Ogwen ac Afon Llugwy, sy'n llifo i Afon Conwy. Ceir nifer fawr o lynnoedd yn Eryri; y mwyaf ohonynt yw Llyn Padarn (280 acer), Llyn Cowlyd (269 acer), Llyn Cwellyn (215 acer), Llyn Eigiau (120 acer) a Llyn Llydaw (110 acer).

Y Carneddau o gopa Moel Siabod. O'r chwith i'r dde: Pen yr Ole Wen, Carnedd Dafydd, Carnedd Llywelyn, Pen yr Helgi Du (gyda Foel Grach a Foel Fras tu ôl), Pen Llithrig y Wrach a Creigiau Gleision.

Parc Cenedlaethol Eryri
-----------------------

*Prif: Parc Cenedlaethol Eryri*
Map o Barc Cenedlaethol Eryri
Sefydlwyd Parc Cenedlaethol Eryri ar 18 Hydref 1951 yn dilyn Deddf Parciau Cenedlaethol a Mynediad i Gefn Gwlad 1949, fel y trydydd parc cenedlaethol yng Nghymru a Lloegr. Roedd ei ffiniau wedi'u dynodi flwyddyn ynghynt yn dilyn argymhellion Comisiwn y Parc Cenedlaethol lle gwasanaethodd Syr Clough Williams-Ellis fel aelod. Gan mai un o brif feini prawfar gyfer cynnwys tir o fewn y Parc oedd "harddwch golygfaol eithriadol", roedd rhai ardaloedd trefol wedi eu gwahardd, ac y tu allan i'w ffiniau.

Mae'n un o dri pharc cenedlaethol yng Nghymru (gweler hefyd Bannau Brycheiniog a Phenfro). Mae ffiniau'r parc yn cynnwys tua 214,159 hectar (837 milltir sgwâr), ardal llawer ehangach na'r ardal a adwaenid fel Eryri yn hanesyddol.

Sefydlwyd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri o dan Ddeddf yr Amgylchedd 1995 a ddaeth yn weithredol ar 1 Ebrill 1996, ac a ddiffinniodd bwrpas y parc, sef:

1. gwarchod a gwella harddwch naturiol, bywyd gwyllt a threftadaeth ddiwylliannol y Parc; a
2. hyrwyddo cyfleoedd i’r cyhoedd ddeall a mwynhau nodweddion arbennig y Parc.

Mae'r tir cyhoeddus a'r tir preifat ill dau o dan reolaeth yr un awdurdod cynllunio.

Bywyd Gwyllt
------------

Coedwig a llechweddau moel yn Nant Gwynant, yn edrych tua'r de-orllewin; Llyn Gwynant yn y canol.
Er bod tirwedd Eryri yn ymddangos yn wyllt, mae dylanwad dyn yn drwm arno. Yn wreiddiol roedd coedwigoedd yn tyfu ar y rhan fwyaf o'r llethrau, heblaw y llethrau uchaf un. Y rhywogaethau nodweddiadol oedd derw, ynn, bedw, cyll a chriafolen. Erbyn hyn mae'r coed wedi diflannu oddi ar lawer o'r llethrau, ac mae pori gan ddefaid yn eu cadw yn laswelltir. Plannwyd llawer o goed bytholwyrdd yn y cyfnod ar ôl yr Ail Ryfel Byd, yn arbennig Coedwig Gwydyr ar lethrau dwyreiniol Eryri o gwmpas Betws y Coed a Choedwig Beddgelert.

Ar y clogwyni lle na all y defaid gyrraedd, er enghraifft ar Glogwyn Du'r Arddu ar yr Wyddfa a chlogwyni Cwm Idwal, ceir amrywiaeth ddiddorol o blanhigion arctig-alpaidd, rhai ohonynt yn eithriadol o brin. Yr enwocaf o'r rhain yw Lili'r Wyddfa (*Lloydia serotina*); Eryri yw'r unig fan ym Mhrydain lle ceir y planhigyn yma. Dim ond yn Eryri y ceir Chwilen yr Wyddfa (*Chrysolina cerealis*).

Mae'r Fran Goesgoch yn un o adar nodweddiadol Eryri.
Heblaw gor-bori gan ddefaid, un o'r prif broblemau yw tŵf *Rhododendron ponticum* mewn rhai rhannau o Eryri, er enghraifft yn ardal Beddgelert. Mae'r planhigyn yma yn medru lledaenu'n gyflym, ac yn cael effaith andwyol ar y llystyfiant naturiol. Erbyn hyn mae ymdrechion i'w ddifa wedi lleihau'r broblem rywfaint. Gall y nifer fawr o gerddwyr a dringwyr hefyd greu problemau yn y mannau mwyaf poblogaidd.

Y brithyll yw'r pysgodyn mwyaf cyffredin yn afonydd a llynnoedd Eryri, ond yn ambell un o'r llynnoedd dyfnaf ceir y Torgoch. Ymhlith adar nodweddiadol Eryri mae Tinwen y garn, Corhedydd y waun, Mwyalchen y mynydd, y Frân goesgoch a'r Gigfran; mae nifer dda o barau o'r Hebog tramor yn nythu ar y clogwyni yma hefyd.

Y prinnaf o famaliaid Eryri yw'r Bela (*Martes martes*), yn wir, er fod cryn nifer o bobl wedi adrodd eu bod wedi gweld y Bela yn Eryri yn y blynyddoedd diwethaf, nid oes neb wedi llwyddo i gael llun i brofi hyn. Gellir gweld geifr gwylltion yn aml ar y llechweddau; mae'r rhain yn ddisgynyddion geifr wedi dianc o ffermydd. Mae rhannau o Eryri yn gartref i'r merlyn mynydd Cymreig; maent yn arbennig o niferus ar lethrau gogleddol y Carneddau, lle ceir rhwng 200 a 300.

Hanes a diwylliant
------------------

Maen y Bardd
Yn ystod y cyfnod Neolithig, ymddengys mai o gwmpas godreuon Eryri yr oedd presenoldeb dynol. Ymysg yr olion o'r cyfnod hwn mae siambr gladdu Maen y Bardd ar ochr ddwyreiniol y Carneddau, ac olion tŷ yn Llandegai ger Bangor. Yn ystod rhan gyntaf Oes yr Efydd roedd y tywydd yn gynhesach ac yn sychach, gan wneud y tir uchel yn fwy atyniadol. Ceir llawer o weddillion tai a chladdfeydd o'r cyfnod hwn, er enghraifft yng Ngwm Anafon uwchben Abergwyngregyn ac yng Nghwm Ffrydlas uwchben Bethesda. Yn y cyfnod yma y codwyd y meini hirion megis y rhai ym Mwlch y Ddeufaen, ac y codwyd llawer o'r carneddi a welir ar fynyddoedd a bryniau Eryri.

Nid oes cymaint o olion o Oes yr Haearn ar y tir uchel; nid oedd y tywydd mor ffafriol erbyn hyn ac roedd mawnog yn dechrau ffurfio. Ceir cryn nifer o fryngeiri o gwmpas godreuon Eryri, er enghraifft Braich-y-Dinas ger Penmaenmawr a Pen y Gaer gerllaw Llanbedr-y-cennin. Adeiladodd y Rhufeiniaid hefyd nifer o geiri i warchod gororau Eryri, megis Segontium, Caerhun a Thomen y Mur.

Roedd Castell Dolbadarn yn gwarchod un o'r mynedfeydd i galon Eryri.
"Cadernid Eryri" oedd calon teyrnas Gwynedd. Yn 1230 mabwysiadodd Llywelyn Fawr y teitl "Tywysog Gwynedd ac Arglwydd Eryri" (*Princeps Northwallie et Dominus Snowdonia*) a defnyddiwyd teitl cyffelyb gan Llywelyn Ein Llyw Olaf yn 1258. Codwyd cestyll oddi amgylch Eryri gan y tywysogion, yn Nolwyddelan, Cricieth a Dolbadarn.

Yn niogelwch y mynyddoedd megid gwartheg y tywysogion mewn porfeydd brenhinol arbennig (*vaccarii*) er mwyn cael stôr o gig i'r fyddin pan fo rhaid. Ceir un o'r cyfeiriadau cynharaf at Eryri ym marddoniaeth Gymraeg yn y cyd-destun hyn, ym marwnad y bardd Meilyr Brydydd i Gruffudd ap Cynan: "Dybu brenin Lloegr yn lluyddawg, / Cyd doeth ef nid aeth yn warthegawg; / Ni yn **Eryri** yn rheïawg, / Ni thorres i bawr a fu breiddiawg" (*Daeth Brenin Lloegr yn fyddinog* / *Er iddo ddod nid aeth ag anrhaith wartheg;* / *[Yr oeddem] ni yn Eryri yn oludog* / *Ni thorrodd [Brenin Lloegr] i mewn i borfa a fu'n llawn preiddiau*).

Ar ôl cwymp y tywysogion parhaodd enw a thraddodiadau Eryri yn fyw dros y canrifoedd.

Economi
-------

Lefelau a thomennydd sbwriel Chwarel Dinorwig.
Amaethyddiaeth a thwristiaeth yw'r diwydiannau pwysicaf yn Eryri ar hyn o bryd. Mae amaethyddiaeth wedi bod yn bwysig ers canrifoedd, ond gan nad yw'r rhan fwyaf o Eryri yn addas ar gyfer tyfu cnydau, canolbwyntir ar gadw da byw. Defaid yw'r mwyaf cyffredin o'r rhain bellach, ond yn y gorffennol roedd gwartheg yn fwy niferus, yn arbennig y Gwartheg Duon Cymreig, sydd wedi eu datblygu i fedru byw ar y llechweddau. Ar un adeg arferid mynd a'r da byw i fyny i'r "hafod" ar y llechweddau uchaf i bori yn ystod yn haf, ac yna eu symud i lawr i'r "hendre" ar dir is dros y gaeaf. Yn y 18g byddai'r porthmyn yn eu gyrru i Loegr i'w gwerthu.

O ddiwedd y 18g hyd ddechrau'r 20g roedd y diwydiant llechi yn bwysig iawn yn Eryri, a cheid rhai o chwareli llechi mwyaf y byd ar lechweddau isaf rhai o fynyddoedd Eryri, megis Chwarel y Penrhyn a Chwarel Dinorwig. Ychydig iawn o bobl sy'n cael eu cyflogi yn y diwydiant yma bellach, ond mae tomennydd sbwriel y chwareli yn parhau yn nodweddiadol o'r ardal. Bu nifer o fwyngloddiau copr yn Eryri hefyd yn y cyfnod yma.

Dringo mynyddoedd
-----------------

Y Grib Goch
Mae Eryri yn ardal boblogaidd iawn ar gyfer mynydda. I ddringo'r Wyddfa y llwybr mwyaf poblogaidd yw Llwybr Pen-y-Gwryd, sy'n dechrau o westy Gorffwysfa, Pen-y-pas, uwchben Bwlch Llanberis. Mae'n hen lwybr mwynwyr sydd yn mynd heibio Llyn Llydaw a'r Glaslyn ac wedyn yn dringo'n igam-ogam i fyny Bwlch Glas. Y llwybr anoddaf i ddringo'r Wyddfa yw Pedol yr Wyddfa, sy'n golygu dringo Crib Goch gyntaf, yna copa'r Wyddfa ei hun cyn dychwelyd i Ben-y-pas dros gopa Lliwedd. Mae'r Glyderau hefyd yn boblogaidd iawn, yn enwedig Tryfan, yr unig fynydd yng Nghymru, fe ddywedir, lle mae'n rhaid defnyddio'r dwylo yn ogystal a'r traed i gyrraedd y copa. Llwybr poblogaidd arall yn y Glyderau yw'r llwybr heibio Llyn Idwal a'r Twll Du i ben y Glyder Fach a'r Glyder Fawr. Ceir llawer llai o ddringwyr ar y rhannau llai adnabyddus o Eryri, megis Crib Nantlle. Mae poblogrwydd rhai o'r llwybrau wedi creu problem erydu, ac mae Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri wedi gwneud cryn dipyn o waith i sefydlogi rhai ohonynt.

Mae clogwynnau Eryri wedi chwarae rôl bwysig yn hanes dringo mynyddoedd Prydain. Ymhlith y cyntaf i ddringo mynydd yn yr ardal oedd y Parchedig Peter Williams a'r Parchedig William Bingley oedd yn arfer dringo Clogwyn Du'r Arddu wrth chwilio am blanhigion arctig-alpaidd ym 1798. Lliwedd oedd pwnc y llawlyfr dringo (yn hytrach na cherdded mynyddoedd) cyntaf i'w gyhoeddi ym Mhrydain yn 1909, *The climbs on Lliwedd* gan J. M. A. Thomson ac A. W. Andrews. Ers hynny mae Eryri wedi parhau'n gyrchfan boblogaidd i ddringwyr; er enghraifft yn Eryri y bu'r tîm a ddringodd Mynydd Everest am y tro cyntaf yn 1952 yn ymarfer cyn yr ymgyrch.

Rhan o Eryri o gopa Mynydd Mawr; yr Wyddfa a'i chriw, gyda'r Glyderau i'w gweld yn y cefndir.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ifor Williams, *Enwau lleoedd* (Lerpwl, 1945), t. 18.
2. ↑  Gwefan y Parc; Archifwyd 2014-08-14 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 2 Mehefin 2014
3. ↑  J.E. Caerwyn Williams (gol.), *Gwaith Meilyr Brydydd a'i ddisgynyddion* (Caerdydd, 1994). Tud. 77/79.

Darllen Pellach
---------------

* H. C. Carr a G. A. Lister, *The Mountains of Snowdonia* (Llundain: Crosby Lockwood, 1925)
* F. J. North (gol.), *Snowdonia* (Llundain, 1949)
* Ioan Bowen Rees, *Dringo Mynyddoedd Cymru* (Llandybïe, 1965)
* W. M. Condry, *The Snowdonia National Park*, Cyfres New Naturalist (Llundain: Collins, 1966)
* Amory Lovins, *Eryri, the Mountains of Longing* (Llundain, 1972)
* Brinley Roberts, *The geology of Snowdonia and Llŷn: an Outline and Field Guide* (1979)
* Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)
* Dewi Tomos, *Eryri*, Cyfres Broydd Cymru 16 (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Gweler hefyd
------------

* Bwthyn Ogwen
* Y Carneddau
* Y Glyderau
* Merlyn mynydd Cymreig
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Yr Wyddfa
* Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Trio

Dolenni allanol
---------------

* Camera Gwefan Copa'r Wyddfa Archifwyd 2005-08-18 yn y Peiriant Wayback.
* Cymdeithas Eryri

| * v
* t
* e
Cymru Ardaloedd Gwarchod Cymru |
| --- |
| 
* Daearyddiaeth Cymru

 |
| Parciau Cenedlaethol | 
* Bannau Brycheiniog
* Eryri
* Arfordir Penfro

|  |  |
| --- | --- |
| Arfaethedig | 
* Mynyddoedd Cambria
* Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy

 |

 |  |
| Harddwch Naturiol | 
* Ynys Môn
* Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy
* Gŵyr
* Llŷn
* Dyffryn Afon Gwy

|  |  |
| --- | --- |
| Arfaethedig | 
* Mynyddoedd Cambria
* Dyffryn Ceiriog and Y Berwyn
* Ehangu ardal Gŵyr
* Morfa Gwent

 |

 |
| Arfordir Treftadaeth | 
* Morgannwg

 |
| Gwarchodfeydd Natur | 
* Lleol
* Cenedlaethol
* Coedwigoedd Glaw Celtaidd

 |
| Safleoedd gwyddonol | 

|  |  |
| --- | --- |
| Safleoedd gwyddonol | 
* Powys
* Caerfyrddin a Dinefwr
* Ceredigion
* Clwyd
* Dwyrain Gwynedd
* Gwent
* Canol a De Morgannwg
* Trefaldwyn
* Preseli a De Penfro
* Maesyfed
* Gorllewin Morgannwg
* gorllewin Gwynedd

 |

 |
| Llefydd Ewropeaidd (–2020) | 
* Ardaloedd Cadwraeth Arbennig

 |
| Eraill | 
* Cadw
* Ymddiriedolaeth Genedlaethol
* Traethau baner las
* Adeiladau rhestredig
* Cymdeithas Edward Llwyd

 |
| WiciBrosiect Cymru |