recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Astudiaethau sy'n ymwneud ag agweddau cymdeithasol a diwylliannol bodau dynol yw'r **gwyddorau cymdeithas**. Perthnasau a chysylltiadau cymdeithasol rhwng unigolion a grwpiau yw canolbwynt y gwyddorau cymdeithas. Yn eu cwmpas mae anthropoleg ddiwylliannol a chymdeithasol, cymdeithaseg, seicoleg gymdeithasol, gwyddor gwleidyddiaeth, ac economeg. Yn aml cynhwysir hefyd daearyddiaeth gymdeithasol ac economaidd, agweddau cymdeithasol addysg, hanes, astudiaethau cymharol o'r gyfraith, a rheolaeth a busnes.

Datblygodd y ddisgyblaeth hon yn sgil dyfodiad y dull gwyddonol yn ystod oes yr Oleuedigaeth. Yn y 19g fe'i rhennir yn anthropoleg, gwyddor gwleidyddiaeth, seicoleg, a chymdeithaseg, a chafodd damcaniaethau eang effaith sylweddol ar y maes. Ymhlith enwau mawr y cyfnod hwn oedd Auguste Comte, Karl Marx a Herbert Spencer. yn yr 20g datblygodd methodoleg y gwyddorau cymdeithas yn sylweddol: ymchwil mesurol, ystadegaeth, empiriaeth, a chymwyso'r maes at ddefnydd ymarferol.

Ers y 1950au defnyddir y term gwyddorau ymddygiad hefyd am yr un bynciau a gwmpasir gan y gwyddorau cymdeithas. Mae'r term hwn yn tynnu sylw at y cysylltiad rhwng y gwyddorau cymdeithas a'r gwyddorau bywyd sy'n ymwneud ag ymddygiad dynol, megis anthropoleg fiolegol a seicoleg ffisiolegol.

Gweler hefyd
------------

* Athroniaeth
* Y dyniaethau
* Ysgolheictod

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) social science, *The Columbia Encyclopedia*, 6ed argraffiad (Gwasg Prifysgol Columbia, 2016).
2. ↑  (Saesneg) social science. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 24 Ebrill 2016.

  


| Gwyddorau cymdeithas |
| --- |
| Addysg | Anthropoleg | Cymdeithaseg | Daearyddiaeth ddynol | Economeg |
| Gwyddor gwleidyddiaeth | Hanes | Ieithyddiaeth | Rheolaeth | Seicoleg |
Roedd **John Ormond** (1923 – 1990) yn fardd yn yr iaith Saesneg a chyfarwyddwr ffilm o dde Cymru.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Ormond yn Nynfant, ger Abertawe, a chafodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Abertawe. Ymunodd â staff y cylchgrawn newyddion poblogaidd *Picture Post* yn 1945. Dychwelodd i'w fro yn 1949 ac, yn 1957, dechreuodd ar yrfa ddisglair gyda BBC Cymru fel cyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilmiau dogfen.

Dychwelodd Ormond i sgwennu barddoniaeth ganol y chwedegau, ar ôl dinistrio'r rhan fwyaf o'i gerddi cynnar. Cyhoeddwyd un o'i gyfrolau cyntaf *Requiem and Celebration* yn 1969, ac yn 1973 cyhoeddwyd *Definition of a Waterfall* gan Llyfrau Penguin yn ei gyfres *Penguin Modern Poets*. Cyhoeddwyd detholiad o'i gerddi yn 1987.

Roedd Ormond yn gyfaill i feirdd ac arlunwyr fel Dylan Thomas, y nofelydd Gwyn Thomas, yr arlunwyr Ceri Richards, Graham Sutherland, a Kyffin Williams, a'r cyfansoddwr Daniel Jones.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 72229569
* LCCN: n85317818
* ISNI: 0000 0001 0914 7891
* GND: 120646382
* SUDOC: 164308865
* BNF: cb169881728 (data)
* NKC: kup20030000116084
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Brenin rhan ddwyreiniol Teyrnas Powys yn y 7g oedd **Cynddylan**, neu **Cynddylan ap Cyndrwyn** (bu farw tua 655). Cysylltir ef a Pengwern, a chred rhai haneswyr ei fod hefyd yn rheolwr Dogfeiling.

Hanes
-----

Mae Cynddylan yn fwyaf adnabyddus o'r gyfres englynion a elwir wrth yr enw *Canu Heledd*. Credir fod y farddoniaeth yma yn dyddio o tua'r 10g. Y person sy'n siarad ynddynt yw Heledd, chwaer Cynddylan. Mae'n galaru fod Cynddylan wedi ei ladd a'i neuadd yn wag:

Stauell gyndylan ys tywyll heno,  

heb dan, heb wely.  

wylaf wers; tawaf wedy.

Ceir hefyd gerdd o'r enw *Marwnad Cynddylan*, mewn llawysgrif o'r 17g (MS NLW4973). Arferid credu fod y gerdd yma yn dyddio o'r 9g, ond mae gwaith diweddar gan ysgolheigion wedi awgrymu ei bod yn hŷn, ac yn deillio o'r 7g, ac felly efallai yn gerdd a gyfansoddwyd yn fuan ar ôl marwolaeth Cynddylan ei hun. Ceir awfrym yn y gerdd yma ei fod mewn cynhhrair a Penda, brenin Mersia, ac mae pennill yng Nghanu Heledd yn awgrymu iddo ymladd ym mrwydr Maes Cogwy pan laddwyd Oswallt, brenin Northumbria.

Cof
---

Mae'r nofelwraig Rhiannon Davies Jones wedi ysgrifennu nofel am hanes Cynddylan, Heledd a Pengwern, o'r enw *Eryr Pengwern*.

Llyfryddiaeth
-------------

* Jenny Rowland, *Early Welsh Saga Poetry: a study and edition of the englynion* (Caergrawnt: D.S. Brewer, 1990)
* *Canu Llywarch Hen: gyda rhagymadrodd a nodiadau*, gol. Ifor Williams (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1935)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Canu Llywarch Hen*, gol. Ifor Williams (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1935)

Dolen allanol
-------------

* Testun *Marwnad Cynddylan* a *Canu Heledd*, gyda chyfieithiad Saesneg

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Cadfridog Ffrengig yn y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain oedd **Henri de La Tour d'Auvergne, vicomte de Turenne**, a adnabyddir fel rheol fel **Turenne** (11 Medi 1611 - 27 Gorffennaf 1675).

Bywgraffiad
-----------

Ganed Turenne yn Sedan, Ardennes, yn awr yn nwyrain Ffrainc ond yr adeg honno yn dywysogaeth annibynnol. Roedd yn ail fab i Henri de La Tour d'Auvergne, tywysog Sedan a'i wraig Elisabeth o Nassau. Magwyd ef fel Protestant, ond troes at yr Eglwys Gatholig ym 1668.

Yn 1630, daeth yn filwr dros Ffrainc. Yn fuan roedd wedi codi i safle *marechal-de-camp*, ac yn 1643 penodwyd ef yn Farsial, yna yn 1660 yn Farsial-cyffredinol Ffrainc, un o ddim ond chwech person i ddal y teil yma erioed.

Roedd Turenne yn un o gadfridogion amlycaf y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain, a chafodd nifer o fuddugoliaethau pwysig. Lladdwyd ef bron ar ddechrau Brwydr Salzbach yn 1675.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *The Army Quarterly* (yn Saesneg). William Clowes & Sons, Limited. 1923. t. 35.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 59190793
* LCCN: n84233937
* ISNI: 0000 0000 8343 9713
* GND: 118802968
* SELIBR: 292738
* SUDOC: 034345477
* BNF: cb12511003s (data)
* BPN: 12203681
* BIBSYS: 11050976
* NLA: 35684372
* NKC: mzk2016933409
* BNE: XX1494669
* CiNii: DA06827185

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pioden fôr ddu Awstralia** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: piod môr duon Awstralia) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Haematopus fuliginosus***; yr enw Saesneg arno yw *Sooty oystercatcher*. Mae'n perthyn i deulu'r Piod môr (Lladin: *Haematopodidae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *H. fuliginosus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia.

Teulu
-----

Mae'r pioden fôr ddu Awstralia yn perthyn i deulu'r Piod môr (Lladin: *Haematopodidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Pioden fôr America | Haematopus palliatus |  |
|
| Pioden fôr Magellan | Haematopus leucopodus |  |
|
| Pioden fôr Ynys Chatham | Haematopus chathamensis |  |
|
| Pioden fôr amrywiol | Haematopus unicolor |  |
|
| Pioden fôr ddu Affrica | Haematopus moquini |  |
|
| Pioden fôr ddu America | Haematopus bachmani |  |
|
| Pioden fôr ddu Awstralia | Haematopus fuliginosus |  |
|
| Pioden fôr dywyll | Haematopus ater |  |
|
| Pioden fôr fraith | Haematopus longirostris |  |
|
| Pioden fôr yr Ynysoedd Canaria | Haematopus meadewaldoi |  |
|
| Pioden y Môr | Haematopus ostralegus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pioden fôr ddu Awstralia** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Ffilm drama-ddogfennol am berson nodedig gan y cyfarwyddwr Angelina Jolie yw ***D'abord, Ils Ont Tué Mon Père*** a gyhoeddwyd yn 2017. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***First They Killed My Father*** ac fe'i cynhyrchwyd gan Angelina Jolie, Rithy Panh a Ted Sarandos yn Unol Daleithiau America a Cambodia. Lleolwyd y stori yn Cambodia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg, Saesneg a Chmereg a hynny gan Angelina Jolie a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Marco Beltrami. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

 Mae'r ffilm *D'abord, Ils Ont Tué Mon Père* yn 136 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2017. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Blade Runner 2049* sef ffilm wyddonias gan Denis Villeneuve. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd. 
Anthony Dod Mantle oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, *First They Killed My Father*, sef gwaith ysgrifenedig gan yr awdur Loung Ung a gyhoeddwyd yn 2000.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Angelina Jolie ar 4 Mehefin 1975 yn Los Angeles. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1982 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.   
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Gwobr Saturn am yr Actores Orau
 * Gwobr People's Choice
 * Dinesydd Anrhydeddus Sarajevo
 * Gwobr Dinesydd y Byd, Sergio Vieira de Mello
 * Gwobr Rhyddid
 * Gwobr Dyneiddiaeth Jean Hersholt
 * Duges-Gadlywydd Urdd y Seintiau Mihangel a Sior
 * Gwobr yr Academi am Actores Gynhaliol Orau
 * Gwobr y Golden Globe am Actores Orau – Cyfres Fer neu Ffilm Deledu
 * Gwobr y Golden Globe am Actores Orau – Cyfres Fer neu Ffilm Deledu
 * Gwobr Golden Globe am yr Actores Gynhaliol Orau - Ffilm Nodwedd
 * Gwobr Kids 2015
 * Gwobr y Bwrdd Adolygu Cenedlaethol i'r Newydd-ddyfodiad Gorau
 * Gwobr y Screen Actors Guild am Berfformiad Arbennig i Actores mewn Cyfres Fer neu Ffilm
 * Gwobr y Screen Actors Guild am Berfformiad Arbennig i Actores mewn Rol Cefnogol
 * Gwobrau Ffilm Hollywood

 Derbyniodd ei addysg yn Institiwt Ffilm a Theatr Strasbwrg.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 88% (Rotten Tomatoes)
* 7.7/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Angelina Jolie nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  .
2. 1 2  "First They Killed My Father". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 10 Hydref 2021.
Gweinyddwr trefedigaethol, anthropolegydd a ffotograffydd Cymreig oedd **Gwilym Iwan Jones** (3 Mai 1904 – 25 Ionawr 1995). Roedd yn arbenigwr ar gelfyddydd dwyrain Nigeria.

Ganwyd yn Nhref y Penrhyn yn Ne Affrica. Treuliodd ei blentyndod cynnar yn Tsile cyn i'r teulu dychwelyd i Loegr ym 1915. Mynychodd ysgol St John's yn Leatherhead, Surrey. Enillodd ysgoloriaeth i astudio hanes yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, ym 1923. Chwaraeodd fel asgellwr i Glwb Rygbi Cymry Llundain.

Ymunodd â'r gwasanaeth trefedigaethol ym 1926, a gwasnaethodd yn swyddi Is-swyddog Ardal yn Nwyrain Nigeria a Swyddog Ardal yn Bende ac ardaloedd cyfagos Owerri. Magodd ddiddordeb yn niwylliant brodorol y wlad, ac astudiodd gwrs ffotograffiaeth er mwyn iddo dynnu lluniau o ddawnsiau a mygydau traddodiadol yr Igboaid a'r Ibibio.

Gadawodd ei yrfa drefedigaethol ym 1946, a daeth yn ddarlithydd yn adran anthropoleg gymdeithasol ym Mhrifysgol Caergrawnt. Daeth yn gymrawd yng Ngholeg yr Iesu, Caergrawnt, ym 1962. Cyhoeddodd nifer o lyfrau ar gymdeithas a diwylliant Nigeria, gan gynnwys *The Ibo and Ibibio Peoples of Eastern Nigeria* (gyda Daryll Forde; 1950), *Trading States of the Oil Rivers* (1963), a *The Art of Eastern Nigeria* (1984).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Alicia Fentiman. Obituary: G. I. Jones Archifwyd 2020-02-19 yn y Peiriant Wayback. *The Independent* (27 Chwefror 1995). Adalwyd ar 9 Mehefin 2017.
Roedd **Jonathan Owain Reynolds (Nathan Dyfed)** (28 Ebrill 1814 – 17 Gorffennaf 1891) yn saer troliau, yn fardd ac yn eisteddfodwr.

Cefndir
-------

Ganwyd Nathan Dyfed yn Nhyddyn Rhyd Wen, ym mhlwyf Llanwinio, Sir Gaerfyrddin, yn fab i Dafydd a Mary Reynolds. Cafodd ychydig fisoedd o addysg mewn ysgolion lleol a gynhaliwyd gan bobl heb fawr o fanteision addysg eu hunain.

Gyrfa
-----

Dysgodd crefft y saer troliau gan ei dad, a dyna fu ei waith hyd ddiwedd ei oes. Ym 1833 symudodd i Ferthyr Tudful i weithio ei grefft.

Gyrfa Lenyddol
--------------

Mae sôn ei fod yn fardd o'i ieuenctid yn cyfansoddi cerddi ac emynau syml pan nad oedd dim mwy nag wyth mlwydd oed. Enillodd ei wobr eisteddfodol gyntaf yn Eisteddfod Llanboidy ym 1834, cafodd llwyddiannau eisteddfodol niferus wedi hynny. Fe'i hurddwyd yn aelod o Orsedd Beirdd Ynys Prydain gan Taliesin ab Iolo ac fe'i hurddwyd yn "Bencerdd y De" gan Gwilym Cowlyd yn Arwest Glan Geirionydd. Roedd yn ffigwr amlwg yn eisteddfodau a chyfarfodydd llenyddol ei oes fel cystadleuydd ac fel beirniad. Bu hefyd yn un o arholwyr ymgeiswyr am urddau'r orsedd.

Bu'n olygydd colofn Gymraeg y Merthyr Express am sawl flwyddyn a fu'n cyfrannydd cyson i'r wasg Cymraeg. Cyfieithodd *MacBeth* a *King Lear* Shakespeare i'r Gymraeg  a fu'n darllenydd proflenni a golygydd gweithiau Taliesin ab Iolo a Gwallter Mechain ar gyfer y wasg.

Teulu
-----

Priododd Martha Reynolds née Reynolds (dim perthynas) ym 1842, a bu iddynt naw o blant. Un o'u meibion oedd Llywarch Owain Reynolds.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn ei gartref ym Mill Street, Merthyr yn 77 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Cefn coed y cymer.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  "REYNOLDS, JONATHAN OWAIN ('Nathan Dyfed'; 1814-1891), awdur ac eisteddfodwr | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2019-11-09.
2. ↑  Cymru Cyfrol. 51, 1916 Nathan dyfed adalwyd 9 Tachwedd 2019
3. ↑  "ARWEST FARDDONOL GLAN GEIRIONYDD - Baner ac Amserau Cymru". Thomas Gee. 1884-08-23. Cyrchwyd 2019-11-09.
4. ↑  "YR EISTEDDFOD GENEDLAETHOL CAERNARFON ARHOLIADAU AM URDDAU GORSEDD - Y Genedl Gymreig". Thomas Jones. 1880-08-05. Cyrchwyd 2019-11-09.
5. ↑  "Catiau Cwta Catwg - Y Darian". W. Pugh and J. L. Rowlands. 1916-04-06. Cyrchwyd 2019-11-09.
6. ↑  "CHWARYDDIAETH Y BRENIN LLYR - Weekly Mail". Henry Mackenzie Thomas. 1885-03-28. Cyrchwyd 2019-11-09.
7. ↑  "CLADDEDIGAETH Y BARDD NATHAN DYFED - Baner ac Amserau Cymru". Thomas Gee. 1891-07-29. Cyrchwyd 2019-11-09.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 51459037
* LCCN: no2007013521

 |
**Hinsoddeg** yw’r astudiaeth o dywydd dros amser, fel arfer dros gyfnod o flynyddoedd, h.y. tywydd ar gyfartaledd. Mae meteoroleg ar y llaw arall yn edrych ar batrymau a newidiadau’r tywydd yn ddyddiol. Felly, mae graddfeydd amser gwahanol yn bwysig i hinsoddeg. Fodd bynnag, wrth astudio hinsoddeg, mae’n bwysig deall ei fod yn cwmpasu nid yn unig y tywydd dros amser ond hefyd gydrannau megis yr atmosffer-tir-daear. Mae angen ystyried y rhyngweithio sy’n digwydd rhwng y cydrannau hyn. Mae’r astudiaeth o baleohinsoddeg yn dangos i ni bod hinsawdd y gorffennol yn gyffredinol wedi newid ar raddfa amser gyson dros amser ac yn ymateb i brosesau orbitol ac amrywiadau ym mhelydriad yr haul. Mae hyn yn achosi i gyfres o ddolenni adborth weithio rhwng y gwahanol gydrannau. Nid oes chwaith ddisgwyl i’r hinsawdd ymateb yn syth i newidiadau, gellir gweld oedi yn yr ymateb wrth i’r hinsawdd ymateb i gyfres o ddolenni adborth.

Ar yr un pryd, mae’r astudiaeth o baleohinsoddeg wedi datgelu bod hinsawdd y gorffennol wedi newid yn sydyn, yn ogystal â newid yn raddol a chyson.

Mae dealltwriaeth o’r hinsawdd yn gallu bod o gymorth ar gyfer rhagfynegi’r tywydd (meteoroleg), e.e. rhagfynegi tywydd sy’n nodweddu el niño. Mae’r IPCC, fel awdurdod yn y maes, yn astudio’r cydrannau a’r rhyngweithiadau hyn ac yn cynhyrchu modelau cyfrifiadurol cymhleth. Mae’r astudiaeth o hinsoddeg yn galluogi sefydliadau tebyg i’r IPCC i ragfynegi hinsawdd posib y dyfodol. Er nad oes sicrwydd bod rhain yn gywir, mae’r posibiliadau yn dod yn sail bwysig i wneuthurwyr penderfyniadau, gan ddylanwadu ar ddatblygiad polisi a phenderfyniadau.

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r cofnod Hinsoddeg ar yr Esboniadur, adnodd addysgiadol agored gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae gan y cofnod penodol hwnnw'r drwydded agored CC BY-SA 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.*
Iaith a siaredir yn Ffiji gan ddinasyddion o dras Indiaidd gan amlaf yw **Hindi Ffiji** (*Fiji Baat*, *फ़िजी हिंदी*, *فجی ہندی*, *𑂣𑂺𑂱𑂔𑂲⸱𑂯𑂱𑂁𑂠𑂲*). Mae'n bennaf o iaith Awadhi a Bhojpuri neu thafodieithoedd o Hindi ac mae hefyd yn cynnwys geiriau o ieithoedd Indiaidd eraill. Hefyd mae wedi benthyg nifer fawr o eiriau o Ffiji ac o'r Saesneg. Mae'r berthynas rhwng Ffiji Hindi a Hindi yn debyg i'r berthynas rhwng Affricaneg ac Iseldireg. Mae nifer fawr o eiriau, sy'n unigryw i Ffiji Hindi, wedi cael eu creu i ddarparu ar gyfer yr amgylchedd newydd sy'n Indiaid Ffiji bellach yn byw ynddo yn Gyntaf-genhedlaeth Indiaid Ffiji, oedd yn defnyddio'r iaith fel lingua franca yn Ffiji, cyfeiriwyd at yr iaith fel Ffiji BAAT (Sgwrs Ffiji). Mae astudiaethau diweddar gan ieithyddwyr wedi cadarnhau bod Ffiji Hindi "yn dafodiaith penodol yn seiliedig ar Hindi fel a siaredir yn yr India, ond gyda'i ramadeg a geirfa arbennig ei hun sy'n addas ar gyfer Fiji." .

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Fijian Hindustani.
2. ↑   (1977) *Say it in Fiji Hindi*. Sydney: Pacific Publications. ISBN 0-85807-026-X
Er hanes hir o wrthdaro arfog rhwng yr Almaen a Ffrainc, mae rhyfel rhwng y ddwy wlad hon yn awr yn annhebygol o ganlyniad i gymuned ddiogelwch Ewrop.
Rhanbarth lle mae defnydd eang o drais (megis rhyfel) yn annhebygol neu hyd yn oed yn annirnadwy yw **cymuned ddiogelwch**.[1] Bathwyd y term gan y gwyddonydd gwleidyddol Karl Deutsch ym 1957. Yn eu gwaith arloesol *Political community and the North Atlantic area: international organization in the light of historical experience*, diffiniodd Deutsch a'i gydawduron gymuned ddiogelwch fel "grŵp o bobl" sy'n credu "eu bod wedi dod i gytundeb ar y pwynt hwn o leiaf: y gellir ac y dylir datrys problemau cymdeithasol cyffredin trwy brosesau o 'newid heddychlon'".[2] Diffiniwyd newid heddychlon fel "datrysiad problemau cymdeithasol, gan amlaf trwy drefnau sefydliadol, heb angen troi at rym corfforol ar raddfa eang".[2] Rhwymir pobl mewn cymuned ddiogelwch gan "deimlad o gymuned", cydymdeimlad, ymddiriedaeth, a diddordebau cyffredin.[2] Ystyrid yr Undeb Ewropeaidd yn enghraifft nodweddiadol o gymuned ddiogelwch.

Gweler hefyd
------------

* Cynghrair milwrol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Tusicisny, Andrej (2007). *Security Communities and Their Values: Taking Masses Seriously*, *International Political Science Review*, Cyfrol 28, Rhifyn 4, tud. 425–449. DOI:10.1177/0192512107079639. URL
2. 1 2 3  Deutsch, Karl W. et al. *Political community and the North Atlantic area; international organization in the light of historical experience* (Princeton, Gwasg Prifysgol Princeton, 1957).
Ffiseg yw'r gangen o wyddoniaeth sy'n ymwneud â mater, ymddygiad mater a mudiant. Dyma un o'r disgyblaethau gwyddonol hynaf. Enw'r gwaith ysgrifenedig cyntaf am ffiseg a wyddys yw *Ffiseg* Aristotlys.

"Os gwelais ymhellach na rhai, yna gwnes hynny drwy sefyll ar ysgwyddau cewri o ddynion." – Isaac Newton 
Mae pobl wedi ceisio deall ymddygiad byd natur ers cyfnod yr Henfyd a chynt. Un rhyfeddod oedd y gallu i ragfynegi ymddygiad cyrff gwybrennol megis yr Haul a'r Lleuad. Cafodd nifer o ddamcaniaethau eu cynnig, a chafodd y rhan fwyaf ohonynt eu hanghymeradwyo. Cafodd y damcaniaethau cynnar hyn eu seilio ar dermau athronyddol, ac ni chawsant eu harbrofi na'u gwireddu fel y gwelir heddiw. Nid oedd damcaniaethau gwyddonwyr cynnar fel Ptolemi ac Aristotlys yn cael eu derbyn yn aml fel rhai a gyfatebai i arsylwadau pob dydd. Er hynny, roedd athronyddwyr a seryddwyr Indiaidd a Tsieineaidd yn rhoi nifer o ddisgrifiadau dilys yn y maes atomig a seryddiaeth, ac roedd y Groegwr Aristolys wedi disgrifio nifer o ddamcaniaethau dilys am fecaneg a hydrostateg. Fe ddatblygodd ffiseg yn wyddoniaeth fwy arbrofol gyda gwaith y ffisegwyr Mwslim yn yr Oesoedd Canol ac ar ôl hynny gan ffisegwyr Ewropeaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *"If I have seen further, it is only by standing on the shoulders of giants."*
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn Rhagfyr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod Rhagfyr**; yr enw Saesneg yw *December Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Poecilocampa populi*.

Yng ngogledd Asia a Japan mae'r gwyfyn yma i'w ganfod.

Mae lled adenydd yr oedolyn rhwng 30–45 mm ac fe'i welir ar ei adain rhwng Hydref a Rhagfyr. Hoff fwyd y siani flewog ydy dail coed megis derwen, Poplysen wen a Tilia.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn Rhagfyr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

* *Poecilocampa populi*, ♂
* *Poecilocampa populi*, ♂
* 
*

Bwyd a thymor y lindys
----------------------

Mae’r lindys yn bwyta dail coed collddail y derw, bedw, llwyfen, drain gwynion, poplys a phiswydd. Mae'n gaeafu fel ŵy .

Cylch bywyd
-----------

Mae'r gwyfyn Rhagfyr yn aros yma trwy'r flwyddyn. Megir un genhedlaeth y flwyddyn sydd yn hedfan o Hydref hwyr hyd canol Rhagfyr yn ne Prydain, ond yn ymddangos rhai wythnosau ynghynt yn y gogledd.

Statws
------

Cyffredin yng Nghymru ac ym Mhrydain ond yn llai cyffredin yng ngogledd yr Alban. Dosbarthiad eang, ac yn gyffredin dros Gymru a Phrydain.

Ffurfiau amrywiol
-----------------

Amrywiol iawn ar draws holl bellter ei ddosbarthiad heb unrhyw batrymau daearyddol

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
3. 1 2 3 4  Moths of the British Isles, B. Skinner (1984) Gwasg Viking
Roedd **Priffordd y Brenin** yn llwybr masnach o bwys mawr yn yr Hen Ddwyrain, gan gysylltu Affrica â Mesopotamia. Roedd yn rhedeg o'r Aifft ar draws Penrhyn Sinai i Aqaba, lle trodd i'r gogledd ar draws Transjordan, gan arwain at Ddamascus ac Afon Euphrates.

Ar ôl y goresgyniad Mwslimaidd dros y Cilgant Ffrwythlon yn y 7g OC a hyd at yr 16g bu'n gwasanaethu fel ffordd bererindod i Fwslimiaid yn dod o Syria, Irac a thu hwnt ac yn mynd i ddinas sanctaidd Mecca.[1]

Yng Ngwlad Iorddonen fodern, mae Priffordd 35 a Phriffordd 15 yn dilyn y llwybr hwn, gan gysylltu Irbid yn y gogledd ag Aqaba yn y de. Mae'r rhan ddeheuol yn croesi nifer o wadis dwfn, gan ei gwneud yn ffordd a golygfeydd hardd er braidd yn droellog ac araf.[1]

Yn y Beibl
----------

Cyfeirir at Briffordd y Brenin neu *Derech HaMelech* yn Llyfr Numeri (Rhifau 20:17 a 21:22),[2] lle dywedir yr oedd angen i'r Israeliaid ddefnyddio'r ffordd yn ystod ymadawiad yr Israeliaid o wlad yr Aifft.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Lonely Planet, *Jordan*
2. ↑  Llyfr Numeri ar Beibl.net a'r Beibl Cymraeg Newydd ar wefan Cymdeithas y Beibl
*Am y ffilm Gymraeg gweler Gwyfyn (ffilm).*

*Am restr o löynod byw gweler yma*. *Am* restr o dros 1,050 o erthyglau Cymraeg ar wyfynod a gloÿnnod byw, gweler yma.
Pryfed sy'n perthyn i'r urdd Lepidoptera ynghyd â'r gloÿnnod byw yw **gwyfynod**. Mae tua 160,000 o rywogaethau o wyfynod - deg gwaith mwy nag o loynnod byw. Credir fod miloedd o rywogaethau'n dal heb eu hadnabod a'u henwi. Mae'r mwyafrif o wyfynod yn nosol.

Dau wyfyn o fath Teigr y benfelen yn cyplysu; Seland Newydd.
Does 'na ddim llawer o wahaniaeth rhwng gwyfyn a glöyn byw; weithiau defnyddir y gair "heterocera" am y gwyfyn a "rhopalocera" am y glöyn byw. Ond geiriau cyffredinol, a geir ar lafar ydy'r rhain yn hytrach na dosbarthiad gwyddonol. Gwyddom erbyn heddiw mai grŵp bychan ydy'r glöyn byw sydd wedi esblygu o fewn grŵp ehangach y gwyfyn, hynny yw o fewn "Ditrysia" y "Neolepidoptera".

Gwyfyn Atlas: y mwyaf o holl wyfynod y byd.

### Ysglyfaethwyr

Siani fachog y tomato wedi'i pharasiteiddio gan larfâu y gacwn braconid.
Mae llawer o rywogaethau nosol yn bwyta gwyfynod, gan gynnwys yr ystlym, rhai mathau o dylluanod ac adar eraill, madfallod, cathod, cŵn a llygod.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Moths". *Smithsonian Institution*. Cyrchwyd 12 Ionawr 2012.
2. ↑  ""Neolepidoptera" on Tree of Life Web Project<http://tolweb.org/>". 1 Ionawr 2003. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-08-27. Cyrchwyd 31 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloÿnnod byw
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn Mawrth**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod Mawrth**; yr enw Saesneg yw *March Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Alsophila aescularia*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop.

Oedolyn benywaidd yn dodwy ei hwyau
Siani flewog
Yn anarferol iawn, nid oes gan y fenyw adenydd. Mae lled adenydd y gwryw yn 25–35 mm ac fe ellir ei ganfod yn hedfan rhwng Mawrth ac Ebrill. Caiff y gwryw ei ddenu gan olau. Pan fo'n cael seibiant mae'r adenydd yn gor-gyffwrdd ar fôn coeden.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn Mawrth yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Dolen allanol
-------------

* (Saesneg) Gwyfyn Mawrth ar wefan UK Moths
Ym maes mathemategol damcaniaeth setiau, mae'r priodwedd a elwir yn **brifolyn** neu **brifolion mawr** (*large cardinals*) yn fath penodol o bridowedd o rifau prifol trawsffiniol. Mae prifolion sydd â phriodweddau o'r fath, fel yr awgryma'r enw, yn gyffredinol yn "fawr" (er enghraifft, yn fwy na'r α lleiaf fel α=ωα). Ni ellir profi'r cynnig bod rhifolion o'r fath yn bodoli yn y gwirebu (*axiomatization*) mwyaf cyffredin o theori setiau, sef ZFC, a gellir ystyried cynigion o'r fath fel ffyrdd o fesur "faint" y tu hwnt i ZFC sydd angen tybio y gellir profi'r rhai o'r canlyniadau a ddymunir. Mewn geiriau eraill, gellir eu gweld, yn ymadrodd Dana Scott, fel meintioli'r ffaith "os ydych chi eisiau mwy mae'n rhaid i chi dybio mwy" (*"if you want more you have to assume more"*).

Mae yna gonfensiwn bras y gellir nodi canlyniadau y gellir eu profi o ZFC yn unig heb ragdybiaethau, ond os yw'r prawf yn gofyn am ragdybiaethau eraill (megis bodolaeth y prifolion mawr), dylid nodi'r rhain. Mae p'un a yw hyn yn gonfensiwn ieithyddol, neu'n rhywbeth mwy, yn bwynt dadleuol ymhlith ysgolion athronyddol gwahanol.

Mae'r **prifoliyn mawr gwirebol** yn wireb sy'n nodi bod gan y prifolyn neu'r prifolion rywfaint o briodweddau'r prifolyn mawr penodol.

Diffiniad rhannol
-----------------

Amod angenrheidiol i briodwedd o brifolion i fod yn *eiddo cardinal mawr* yw nad yw'n hysbys bod bodolaeth prifolyn o'r fath yn anghyson â ZFC ac y profwyd, os yw ZFC yn gyson, yna mae ZFC yn gyson â'r datganiad "nad oes rhifolyn o'r fath yn bodoli."

Dolen allanol
-------------

* "Prifolion a Phenderfynrwydd" yn Gwyddoniadur Athroniaeth Stanford


1. ↑  Bell, J.L. (1985). *Boolean-Valued Models and Independence Proofs in Set Theory*. Oxford University Press. viii. ISBN 0-19-853241-5.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn bresych**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod bresych**; yr enw Saesneg yw *Cabbage Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Mamestra brassicae*. Gellir ei ganfod ledled Ewrop.

Mae'r amrywio cryn dipyn: rhwng 34–50 mm. Yng ngwledydd Prydain mae i'w weld ar ei adain rhwng Mai a Hydref. Mae'r siani flewog yn hoff iawn o fwyd gardd, gan gynnwys tatws, rhuddugl, tomato, nionyn, betys cochion ac afal.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn bresych yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwyfyn eitha mawr, sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyfyn cynffon gwennol**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod cynffon gwennol**; yr enw Saesneg yw *Swallow-tailed Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Ourapteryx sambucaria*.

siani flewog
wyau
o'r tu blaen
Mae i'w ganfod yn rhan gorllewinol o Asia ac mae lled ei adenydd yn fwy na'r cyffredin: 50–62 mm. Edrycha'n hynod o debyg i löyn byw a chaiff ei enw oherwydd siap ei adenydd yn y cefn. Fe'i gwelir ar ei adain ym Mehefin a Gorffennaf, yn y nos. Yn aml, caiff ei ddenu at olau.

Bwyd
----

Mae'r siani flewog yn hoff iawn o fwyta dail llaeth y gaseg, y ddraenen, eiddew ac ysgawen.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyfyn cynffon gwennol yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Tref ar arfordir sir seremonïol Dwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Hove**, sydd ynghyd a'i Brighton yn ffurfio Dinas Brighton a Hove.

Yn wreiddiol roedd Hove yn bentref pysgota bach wedi'i amgylchynu gan dir amaethyddol agored. Tyfodd yn gyflym yn y 19g fel ymateb i ddatblygiad Brighton, ei gymydog dwyreiniol, fel cyrchfan glan môr, ac erbyn oes Fictoria roedd yn dref ddatblygedig lawn gyda statws bwrdeistref. Atodwyd plwyfi cyfagos fel Aldrington a Hangleton ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g. Ym 1997, fel rhan o ddiwygio llywodraeth leol, unodd y fwrdeistref â Brighton i ffurfio Bwrdeistref Brighton a Hove, a rhoddwyd statws dinas i'r  awdurdod unedol hwn yn 2001.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 10 Mehefin 2020

  

 gw • sg • go**Dinasoedd a threfi Dwyrain Sussex**

**Dinas**
  
Brighton a Hove
  
**Trefi**
  
Battle **·** 
Bexhill-on-Sea **·** 
Brighton **·** 
Crowborough **·** 
Eastbourne **·** 
Hailsham **·** 
Hastings **·** 
Heathfield **·** 
Hove **·** 
Lewes **·** 
Newhaven **·** 
Peacehaven **·** 
Polegate **·** 
Rye **·** 
Seaford **·** 
Telscombe **·** 
Uckfield **·** 
Wadhurst **·** 
Winchelsea
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwân wynepgoch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwanod wynepgoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Penelope dabbenei***; yr enw Saesneg arno yw *Red-faced guan*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. dabbenei*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gwân wynepgoch yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwân wynepgoch** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwân yr Andes** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwanod yr Andes) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Penelope montagnii***; yr enw Saesneg arno yw *Andean guan*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. montagnii*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Teulu
-----

Mae'r gwân yr Andes yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwân yr Andes** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwân arianglust** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwanod arianglust) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Penelope argyrotis***; yr enw Saesneg arno yw *Band-tailed guan*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. argyrotis*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r gwân arianglust yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwân arianglust** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwân talcenddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwanod talcenddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Aburria jacutinga***; yr enw Saesneg arno yw *Black-fronted piping guan*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. jacutinga*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America a Gogledd America.

Teulu
-----

Mae'r gwân talcenddu yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Gwân talcenddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Ffilm a seiliwyd ar lenyddiaeth gynharach gan y cyfarwyddwr Gilles Grangier yw ***L'homme De Joie*** a gyhoeddwyd yn 1950. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan René Wheeler a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan René Sylviano. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Jean-Pierre Aumont. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1950. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *All About Eve* sy’n ffilm gomedi
Americanaidd gan y cyfarwyddwr ffilm Joseph L. Mankiewicz.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Gilles Grangier ar 5 Mai 1911 ym Mharis a bu farw yn Suresnes ar 20 Tachwedd 1978. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1934 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. 

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  
 

* Commandeur des Arts et des Lettres‎

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Gilles Grangier nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑ . dyddiad cyrchiad: 19 Ebrill 2019.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* BNF: cb146622210 (data)

 |
Economegydd Americanaidd oedd **Harry Dexter White** (29 Hydref 1892 – 16 Awst 1948) a weithiodd yn Adran Trysorlys yr Unol Daleithiau.

Ganed yn Boston, Massachusetts, i Iddewon a ymfudodd i Unol Daleithiau America o Lithwania. Gwasanaethodd ym Myddin yr Unol Daleithiau yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Enillodd ei ddoethuriaeth o Brifysgol Harvard ym 1930, ac addysgodd yng Ngholeg Lawrence yn Appleton, Wisconsin, o 1932 i 1934.

Symudodd White i Washington, D.C. ym 1934 i weithio yn arbenigwr ariannol yn Adran y Trysorlys. Fe'i penodwyd yn brif ddadansoddwr economaidd gan Gomisiwn Tariff yr Unol Daleithiau am gyfnod. Dychwelodd i'r Trysorlys i wasanaethu yn brif ddadansoddwr economaidd yn yr adran ymchwil ac ystadegau, a fe'i dyrchafwyd yn is-gyfarwyddwr ymchwil ym 1936, yn gyfarwyddwr ymchwil ariannol ym 1938, ac yn is-ysgrifennydd dros ymchwil ariannol a rheoli cronfeydd tramor ym 1945.

Wedi'r Ail Ryfel Byd, cafodd White ran flaenllaw wrth sefydlu'r drefn ariannol fyd-eang newydd. Yng Nghynhadledd Bretton Woods (1944), bu dadl rhwng cynigion White i reoli masnach ryngwladol ar sail y safon aur, a'r cynllun amgen a arddelwyd gan John Maynard Keynes. Enillwyd y ddadl gan gynllun White, a phenodwyd White yn gyfarwyddwr gweithredol y Gronfa Ariannol Ryngwladol (IMF). White hefyd oedd prif awdur Cynllun Morgenthau, a wrthodwyd gan yr Arlywydd Franklin D. Roosevelt ym 1944.

Cyhuddwyd White ym 1948 o ddarparu cudd-wybodaeth i ysbiwyr yr Undeb Sofietaidd yn ystod y rhyfel, ac o gynorthwyo gweithwyr â thaliadau comiwnyddol yn Adran y Trysorlys. Cafwyd ymchwiliad gan Gyngres yr Unol Daleithiau, a bu farw White cyn diwedd yr ymchwiliad. Er nad oedd White erioed yn aelod o'r Blaid Gomiwnyddol, ceir tystiolaeth yr oedd yn hysbyswr i'r Sofietiaid mewn dogfennau o'r FBI ar sail negeseuon wedi eu datgodio gan Brosiect Venona.

Darllen pellach
---------------

* James M. Boughton, *Harry White and the American Creed: How a Federal Bureaucrat Created the Modern Global Economy (and Failed to Get the Credit)* (New Haven, Connecticut: Yale University Press, 2021).
* Benn Steil, *The Battle of Bretton Woods: John Maynard Keynes, Harry Dexter White, and the Making of a New World Order* (Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 2013).
Mae **Katherine Evelyn Anita "Katie" Cassidy** (ganed 25 Tachwedd 1986) yn actores Americanaidd sy'n serennu fel Laurel Lance yng nghyfres y CW *Arrow*.

Cafodd ei geni yn Los Angeles, yn ferch i David Cassidy a Sherry Williams.

Mae hefyd wedi ymddangos ar raglenni eraill ar y CW, megis *Supernatural*, *Melrose Place* a *Gossip Girl*; ar y mini-gyfres CBS *Harper's Island*; ac yn y ffilmiau *Click* (2006), *Taken* (2008), *Monte Carlo* (2011), a *The Scribbler* (2014). Mae Cassidy wedi ennill yr enw "brenhines sgrechian" oherwydd ei rolau di-ri mewn ffilmiau arswyd, megis *When a Stranger Calls* (2006), *The Lost* (2006), *Black Christmas* (2006), ac *A Nightmare on Elm Street* (2010).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Katie Cassidy - Full Biography". *The New York Times*. Cyrchwyd 25 Tachwedd 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 69242530
* LCCN: n2008008707
* ISNI: 0000 0000 3673 404X
* GND: 1019009896
* SUDOC: 163709327
* BNF: cb15542254h (data)
* BNE: XX5192278

 |
Anhwylder croen sy'n effeithio ar 4-5% o boblogaeth y byd ydy **danadlwst dermatograffig** (a elwir weithiau'n **wrticaria dermatograffig**). Mae'n un o'r mathau mwyaf cyffredin o ddanadlwst, lle mae'r croen yn codi ac yn llidio pan gaiff ei fwytho, crafu, rhwbio neu daro.

Cyflwyniad
----------

Credir i'r symptomau gael eu hachosi gan fastgelloedd ar arwynebedd y croen sy'n rhyddhau histaminau heb antigenau, o ganlyniad i bresenoldeb pilen gwan yn amgylchynnu'r mastgelloedd. Achosa'r histaminau a gaiff eu rhyddhau i'r croen chwyddo yn yr ardal a effeithir.

DermatographiaDarluniad o danadlwst dermatograffig Mae'r pilen gwan hwn yn torri'n hawdd o dan bwysedd ffisegol gan achosi adwaith tebyg i alergedd, gan amlaf gan achosi gwrym i ymddangos ar y croen. Gyda'r mwyafrif o achosion, bydd y chwyddo'n lleihau o ran ei hun o fewn 15-30 munud, ond mewn achosion eithafol, gall gwrymau coch, coslyd bara unrhyw beth o rai oriau i rai dyddiau.

Achosion
--------

Ni wyddir achos sylfaenol danadlwst dermatograffig, a gall barhau am nifer o flynyddoedd heb iachad. Caiff 5% o achosion cronig fyth mo'u datrys. Gwelwyd cynnydd yn y nifer o achosion o ganlyniad i fod ger meicrodonau dros gyfnod hir. Gall yr anhwylder gilio a diflannu am gyfnod; fodd bynnag, mae'n gyflwr gydol oes. Nid yw'n afiechyd sy'n peryglu bywyd ac nid yw'n heintus.

Gall symptomau waethygu gan gyfnodau o straen, pryder, dillad tynn, oriorau, sbectolau, gwres neu oerfel, neu unrhyw beth sy'n achosi straen i'r croen.


|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn cynnwys term neu dermau sydd efallai wedi eu bathu'n newydd sbon: **Danadlwst dermatograffig** o'r Saesneg "*Dermatographic urticaria*". Gallwch helpu trwy safoni'r termau. |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Am. J. Med. Genet.* **39** (2): 201–203. 1991. doi:10.1002/ajmg.1320390216. PMID 2063925. .
2. ↑  Kontou-Fili (1997). *Physical urticaria: classification and diagnostic guidelines. An EAACI position paper*, Cyfrol 52, Rhifyn 5, tud. 504–513. DOI:10.1111/j.1398-9995.1997.tb02593.x. URL
3. ↑   Sadčikova (1973). Manifestations of Reactions to Microwave Irradiation in Various Occupational Groups. Cyhoeddwyr Meddygol Gwlad Pwyl.
4. ↑  Hocking. *Microwave sickness: a reappraisal*, Cyfrol 51, Rhifyn 1, tud. 66–69. URL
5. ↑  Kaplan. *Unusual cold-induced disorders: cold-dependent dermatographism and systemic cold urticaria*. DOI:10.1016/0091-6749(84)90354-3. URL
**Pyramidau'r Aifft** yw'r enwocaf o byramidau'r byd, ac maent yn un o brif symbolau gwareiddiad yr Hen Aifft. Cawsant ei hadeiladu fel beddrodau i'r brenhinoedd o'r Hen Deyrnas yn bennaf, er y gall bod rhai yn dyddio o'r Deyrnas Ganol.

Map o byramidau Giza
Mae rhwng 80 a 111 o byramidau yn yr Aifft heddiw. Y prif safleoedd yw:

### Giza

*Prif erthygl: Pyramidau Giza*
Ceir y pyramidau enwocaf yn Giza, lle mae Pyramid Mawr Khufu, un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd oherwydd ei faint, Pyramid Khafre sydd bron cymaint â Phyramid Menkaure sydd dipyn yn llai, a hefyd y Sffincs Mawr.

### Abu Sir

Mae cyfanswm o 57 pyramid yma, gan mai'r safle yma oedd prif gladdfa'r Bedwaredd Frenhinllin. Mae'r rhain yn llai na phyramidau Giza. Y prif rai yw pyramidau Niuserre, Neferirkare Kakai a Sahure. .

### Saqqara

Ymhlith y pyramidau yma mae Pyramid Djoser, yr hynaf o byramidau'r Aifft. Mae'r pyramid yma wedi ei adeiladu ar ffurf grisdiau, yn wahanol i'r rhai diweddarach. Mae Pyramid Unas yma hefyd.

### Dahshur

Yma mae pyramid deheuol Sneferu, a elwir y pyramid crwca am fod yr ongl yn newid ran o'r ffordd i fyny'r pyramid. Yn ddiweddarach adeiladodd Sneferu y Pyramid Coch, y trydydd fwyaf yn yr Aifft ar ôl pyramidau Khufu a Khafre yn Giza. Yma hefyd mae'r Pyramid Du. a adeiladwyd gan Amenemhet III.

### Meidum

Adeiladodd Sneferu byramid yn Meidum hefyd, ond mae wedi ei ddifrodi'n ddifrifol. Cred rhai archaeolegwyr mai dyma'r ymgais gyntaf i adeiladu pyramid gydag ochrau syth yn hytrach na grisiau; a'i fod wedi ei ddilyn gan byramidau mwy llwyddiannus o'r math yma yn Dahshur.
Genws o adar ydyw'r **Pyrrhocorax** (Saesneg: *chough*) a adnabyddir hefyd fel **Brân goesgoch**. Ceir dwy rywogaeth oddi fewn y genws hwn:

* Brân goesgoch (*Pyrrhocorax pyrrhocorax*)
* Brân goesgoch Alpaidd (*Pyrrhocorax graculus*)

Mae 'Brân goesgoch' felly'n cyfeirio at y genws hwn a'r rhywogaeth. Mae'n perthyn i deulu'r *Corvidae*. Nid yw 'Brân goesgoch adain-wen' Awstralia (*Corcorax melanorhamphos*) yn frân goesgoch, mewn gwirionedd, ond mae'n berynas pell; mae'r term Cymraeg amdano'n cydnabod hynny: yr Apostol du.

Recordiad o'r Frân goesgoch  
 yng Ngheredigion
Mae plu'r ddwy rywogaeth yn y genws hwn yn ddu fel y nos ac mae ganddyn nhw goesau, traed a phigau coch, fel mae'r enw'n ei awgrymu. Mae ei hadennydd yn hir a llydan a gallant berfformio'n ddyheuig ac acrobataidd yn yr awyr. Mynydd-dir de Ewrasia yw eu tiriogaeth, a gogledd Affrica. Mae'r ddwy rywogaeth yn cadw eu partner am oes, gan nythu ar ochr dibyn neu ogof. Gwneir y nyth allan o frigau ac mae'r fenyw yn dodwy rhwng tair i bum wy ar y tro.

Maent yn dod at ei gilydd i fwydo, fel arfer ar laswelltiroedd, gan fwyta anifeiliaid di-asgwrn cefn a pheth llysiau, fel rheol.