Gyrrwr a chyn-chwaraewr tenis Prydeinig ac unig aelod benywaidd Lleng Dramor Ffrainc oedd **Susan Travers** (23 Medi 1909 – 18 Rhagfyr 2003). Gwobrwywyd Travers gyda'r Croix de Guerre am ei gweithgareddau ym Mrwydr Bir Hakeim (1942). Roedd hefyd yn Swyddog yn Urdd Nichan Iftikhar.

Bywgraffiad
-----------

### Bywyd cynnar

Ganwyd Travers yn ne Lloegr, yn ferch i llyngesydd yn y Llynges Frenhinol, magwyd yn ne Ffrainc lle bu'n chwaraewr tenis rhannol-brofesiynol tennis.

### Rhyfel cynnar

Wedi i'r Almaen feddiannu Denmarc a Norwy, dihengodd Travers o Ddenmarc i'r Ffindir, lle gwasanaethodd fel gyrrwr ambiwlans. Dihengodd wedyn ar long i Wlad yr Iâ cyn dychwelyd i Loegr lle ymunodd â byddin Cadfridog de Gaulle. Erbyn 1941, roedd hi'n chauffeur ar gyfer swyddog meddygol yn y Légion Étrangère, yn ystod ymgyrch yn Syria lle bu llengwyr Vichy France yn ymladd yn erbyn y llengwyr Ffrengig Rhydd. Teithiodd i Ogledd Affrica dryw Dahomey, a'r Congo. Yn ystod y daith hwnnw cafodd berthynas byr â Dimitri Amilakhvari, a fu'n gyfaill iddi am weddill ei oes.

### Bir Hakeim

Yn hwyr ym mis Mai 1942, tra roedd yr Afrika Korps yn paratoi i ymosod ar Bir Hakeim, gorchmynodd y Cadfridog Koenig i Travers a fenywaid eraill adael yr ardal. Ymosododd lluoedd yr Almaen ar 26 Mai. Ychydig yn ddiweddarach ymunodd Travers â chonfoi tu ôl i'r weithred, ond cytunodd Koenig i'w dymuniadau i dychwelyd i Bir Hakeim, gan ei fod yn credu i'r ymosodiad Almaenig fod yn fethiant. Yn ystod y pythefnos a ddilynodd, bu 1,400 sortie gan Luftwaffe yn erbyn amddiffynfeydd Bir Hakeim, tra bod y lluoedd Almaenaidd ac Eidalaidd yn ymosod ar droed. Yn ystod y bomio, trawodd ddarn o shrapnel gar y cadfridog a trwsiodd Travers y car gyda chymordd gyrrwr Fietnamaidd.

Ar 10 Mehefin, gyrrodd Travers gar y Cadfridog yn ystod yr enciliad, gan arwain y milwyr drwy faes ffrwydrynnau a thaniadau gwn peiriant yr Almaenwyr. Roedd yn gyrru drwy'r tywyllwch heb allu gweld dim, dywedodd mai ei phrif bryder oedd y buasai'r car yn stolio. Gyrrodd yn syth drwy'r lein Almaenig gan gyrraedd y llinell Prydeinig am 11.30 y bore ar 11 Mehefin, roedd y car wedi cael ei drywanu gan 11 bwled, y tawelwr ysgytiad wedi ei ddinistrio a'r brêciau ddim yn gweithio.

Yn ddiweddarach yn y rhyfel cafodd ei hanafu pan aeth y cae dros ffrwydryn. Aeth ymlaen i wasanaethu yn yr Eidal, Ffrainc a'r Almaen lle gyrrodd ambiwlans, lori, a gwn gwrth-danc.

### Wedi'r Ail Ryfel Byd

Wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd, cofrestrodd yn swyddogol fel aelod o'r Légion Étrangère, fel Adjutant Chef. Ni nododd ei rhyw ar y ffurflen gais, ond cafodd y ffurflen ei stampio gan rhywun a fu ym Mir Hakeim gyda hi.

Gwasanaethodd Travers yn Fietnam, yn ystod y Rhyfel Cyntaf Indo-Tsieina. Priododd â Adjutant Chef Nicolas Schlegelmilch, a fu hefyd yn ymladd ym Mir Hakeim gyda'r 13ydd Hanner-brigâd y Lleng Dramor. Bu'n byw ym Mharis, Ffrainc hyd oleiaf 2000.

Yn 2000, yn 91 oed, ysgrifennodd ei hunanfywgraffiad, *Tomorrow to Be Brave: A Memoir of the Only Woman Ever to Serve in the French Foreign Legion*, gyda chymorth Wendy Holden, wedi iddi aros i'r prif cymeriadau yn ei stori farw.

Bu farw Susan Travers yn 94 oed, goroeswyd gan ei mab, Thomas a dwy wyres.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   The only woman in the French Foreign Legion. BBC (23 Medi 2009).

Dolenni allanol
---------------

* "Tomorrow to Be Brave"

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 25506599
* LCCN: n00003123
* ISNI: 0000 0001 1489 0858
* GND: 123280508
* SUDOC: 055841449
* BNF: cb13613736g (data)
* NDL: 00929998
* NKC: xx0277076
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |