|  |
| --- |
| **Coleg yr Iesu, Prifysgol Rhydychen** |
|  |
|  |
|  |
| **Enw Llawn** | Coleg yr Iesu ym Mhrifysgol Rhydychen o Sefydliad Elizabeth |
| **Sefydlwyd** | 1571 |
| **Enwyd ar ôl** | Iesu Grist |
| **Lleoliad** | Turl Street, Rhydychen |
| **Chwaer-Goleg** | Coleg yr Iesu, Caergrawnt |
| **Prifathro** | Syr Nigel Shadbolt |
| **Is‑raddedigion** | 335 |
| **Graddedigion** | 189 |
| **Gwefan** | www.jesus.ox.ac.uk |

*Gweler hefyd Coleg yr Iesu (gwahaniaethu).*
Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw **Coleg yr Iesu** (Saesneg: *Jesus College*). Mae ganddo waddolion ac arian wrth gefn o £79,700,391 (2003). Mae’n un o’r colegau mwyaf canolog yn ninas Rhydychen gyda mynediad yn Turl Street.

Hanes
-----

### Hugh Price

Sefydlwyd Coleg yr Iesu ym 1571, ar safle a fu gynt yn lleoliad i'r Neuadd Wen ers y drydedd ganrif ar ddeg. Fe'i sefydlwyd gan wyth o gomisiynwyr, Hugh Price (neu 'Hugh Aprice'), prebendwr (neu drysorydd) Tyddewi y pennaf ohonynt, a rhoddwyd siarter i’r coleg gan y Frenhines Elisabeth I. Yn 1571 perswadiodd y frenhines Elisabeth I i roi siarter brenhinol i'r sefydliad a daeth hwnnw i rym ar 27 Mehefin 1571. Noda'r siarter hon mai'r frenhines yw sefydlydd y coleg, a chyfeirir at Hugh Price fel 'y noddwr cyntaf'.

Cyfrannodd yn ariannol at godi'r coleg hwnnw; ar ei farwolaeth gadawodd hefyd 100 Marc a £60 y flwyddyn (a'i lyfrgell), ar yr amod y cydnabyddir ef (yn hytrach na'r frenhines) yn 'Sefydlydd y Coleg'. Amod arall oedd ei hawl i benodi Prifathrawon, Cymrodorion a myfyrwyr i'r coleg. Pan y bu farw, rhan o'r coleg oedd wedi'i godi; cychwynwyd ar y gwaith o adeiladu'r 'cwod' yn 1571. Ariannodd gychwyn adeiladu’r coleg, ond ar ei farwolaeth dim ond rhyw £600 o gyfraniad unwaith-ac-am-byth a adawyd ganddo.

### yr 17eg ganrif

Cofeb i Syr Eubule Thelwall, 1630, yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.
Daeth rhoddion mwy sylweddol i’r coleg yn yr ail ganrif ar bymtheg, y pennaf oedd rhodd o £5,000 gan Brifathro'r coleg: Eubule Thelwall o Ruthun, prifathro 1621-1630, er mwyn codi capel, neuadd a llyfrgell. Gadawodd Herbert Westfaling, Esgob Henffordd, ddigon o arian i sefydlu dau gymrawd ac ysgoloriaeth (er iddo roi'r amod "*my kindred shallbe always preferred before anie others*"). Bu'n rhaid dymchwel y llyfrgell dan brifathrawiaeth Francis Mansell (1630-49), a adeiladodd hefyd ddwy risfa ychwanegol er mwyn denu meibion bonedd Cymru i’r coleg.

Leoline (Llywelyn) Jenkins, prifathro 1661-73, a sicrhaodd ffyniant tymor hir y coleg, wrth iddo adael ar ei farwolaeth ym 1685 ystadau sylweddol a alluogodd sefydlu, a llenwi, nifer helaeth o gymrodoriaethau ac ysgoloriaethau .

Y Capel.
### Y cyfnod modern

Ym 1974, bu’r coleg ymysg y grŵp cyntaf o golegau dynion ym Mhrifysgol Rhydychen i ganiatáu mynediad i fenywod (ynghyd â Trwyn Pres, Wadham, Hertford a Choleg y Santes Catrin).

Cysylltiadau Cymreig
--------------------

Mae gan y coleg gysylltiadau cryf â Chymru. Sefydlwyd y coleg ar gais Cymro, Hugh Price, ac fe'i gwelwyd ers y cychwyn fel 'Y Coleg Cymreig' ym Mhrifysgol Rhydychen. Dywedir mai'r hanesydd David Powel oedd y myfyriwr cyntaf i raddio o'r coleg. Cyn sefydlu Prifysgol Cymru, Coleg yr Iesu oedd un o'r prif sefydliadau lle roedd nifer (prin) o Gymry yn cael addysg uwch, ond gwaniodd y cysylltiad dros amser. Ym 1637, allan o 86 o fyfyrwyr ar y llyfrau, cofnodir cartref 60 ohonynt: 31 o dde Cymru, 13 o ogledd Cymru, 11 o Fynwy a'r Gororau, un o Ynysoedd y Sianel, a dim ond un o Loegr. Erbyn 1895 roedd y Cymry yn dal i fod yn y mwyafrif gyda 18 allan o 27 o newydd-ddyfodiaid â chymhwyster o Gymru.

Hyd at 1859 roedd statudau'r Coleg yn neilltuo bron y cyfan o'r cymrodoriaethau i Gymry, ond bu diwygiad yn y flwyddyn honno yn lleihau'r nifer oedd ar gael i Gymry yn unig i hanner y cymrodoriaethau.

Roedd y rhan helaeth o'r prif gymeriadau yn ei hanes, a bron pob un Prifathro, yn Gymry. Yn sgîl y cysylltiadau hyn, roedd rhan helaeth o waddolion y coleg hefyd yng Nghymru; dywedwyd ar un adeg mai Coleg yr Iesu oedd y tirfeddiannwr mwyaf yng Nghymru oll heblaw'r Goron.

Yn academaidd hefyd, mae cysylltiadau ffurfiol â bywyd Cymreig. Sefydlwyd Athro Celteg y Brifysgol yng Ngholeg yr Iesu ers 1877. Delir swydd Cymrodor Uwchrifol yn y coleg fel arfer gan un o uwch academyddion prifysgolion yng Nghymru (Prifysgol Cymru gynt). Sefydlodd Edmwnd Meyricke (1636-1713) ysgoloriaethau yn y coleg, yn bennaf ar gyfer myfyrwyr o ogledd Cymru, ac wedi eu cyllido gan incwm ystadau yn y gogledd. Erbyn heddiw, mae'r ysgoloriaethau yn parhau, ond yn agored i fyfyrwyr o Gymru gyfan neu fyfyrwyr sydd wedi cael addysg yng Nghymru.

Er bod y dylanwadau Cymreig wedi lleihau dros y blynyddoedd, mae'r cysylltiadau ffurfiol sy'n parhau yn ogystal â thraddodiad yn cadw'r dylanwad yn fyw. Dethlir Dydd Gŵyl Dewi yn y coleg, er enghraifft.

Ers 1701 bu'r coleg yn berchen ar Lyfr Coch Hergest, un o ffynonellau gwreiddiol y Mabinogi. Erbyn heddiw mae'r llyfr yn Llyfrgell Bodley, Prifysgol Rhydychen.

Blaen y coleg, Turl Street
Drws cartref y Prifathro.

Cynfyfyrwyr
-----------

John Blackwell
* John Blackwell (Alun) — bardd
* William Boyd — awdur
* Paul Brand — newyddiadurwr
* James Burke — darlledwr
* Thomas Charles o'r Bala — clerigwr
* Edward Davey — aelod seneddol
* David Ffrangcon Davies — canwr opera
* Geraint Davies — aelod seneddol
* Hugh Davies — botanegydd
* John Davies Mallwyd — geiriadurwr
* Alfred George Edwards — Archesgob cyntaf yr Eglwys yng Nghymru
* Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion) — bardd
* Richard J. Evans — hanesydd
* Edward Garnier — aelod seneddol
* Gwyneth Glyn — bardd a chantores
* John Richard Green — hanesydd
* W. J. Gruffydd — llenor ac ysgolhaig
* Ffion Hague — gwraig y gwleidydd William Hague
* Edward Hughes (Y Dryw), bardd a gweriniaethwr
* T. Rowland Hughes — nofelydd
* Bedwyr Lewis Jones — ysgolhaig
* Huw Jones — canwr a Phrif Weithredwr S4C
* Paul Jones — canwr poblogaidd gyda Manfred Mann
* Thomas Jones — arlunydd
* T. E. Lawrence — archaeolegydd, milwr ac awdur
* Hywel David Lewis — ddiwinydd ac athronydd
* Siân Lloyd — darlledwraig
* William Lloyd — esgob
* Edward Llwyd — naturiaethwr
* Magnus Magnusson — cyflwynydd teledu, darlledwr
* Syr John Morris-Jones — ysgolhaig
* Norman Washington Manley — gwleidydd yn Jamaica
* Dom Moraes — awdur
* Beau Nash — cymdeithaswr
* Goronwy Owen — bardd
* Morgan Owen — Esgob Llandaf
* T. H. Parry-Williams — awdur
* Pixley ka Isaka Seme — aelod sylfaneol o Gyngres Genedlaethol Affrica
* David Powel — hanesydd
* Kevin Rudd — cyn Brif Weinidog Awstralia
* Glyn Simon — Archesgob Cymru
* Francine Stock — darlledwraig
* Walter H. Stockmayer — cemegydd
* Gwyn Thomas — bardd
* Henry Vaughan — bardd a meddyg
* William Vaughan — awdur
* Theresa Villiers — aelod seneddol
* Harold Wilson — cyn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig
* Watkin Williams-Wynn — gwleidydd a thirfeddiannwr
* D. J. Williams — llenor a chenedlaetholwr
* Gwilym Owen Williams — Archesgob Cymru
* Morris Williams (Nicander) — bardd
* Ellis Wynne — awdur
* Gwern Gwynfil -- Dyn busnes a gwleidydd
* Elinor Wyn Reynolds -- Awdur
* Angharad Price -- Awdur

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan y Coleg (Saesneg yn bennaf)
* Coleg Iesu a Chymru Archifwyd 2006-05-04 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Niferoedd myfyrwyr, Rhagfyr 2016: Prifysgol Rhydychen; adalwyd 25 Mai 2017.
2. ↑  (Saesneg) Speight, Martin E. "Westfaling, Herbert (1531/2–1602)". *Oxford Dictionary of National Biography* (arg. online). Gwasg Prifysgol Rhydychen. doi:10.1093/ref:odnb/29111.CS1 maint: ref=harv (link) (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl)
3. ↑   Archifwyd 2006-09-26 yn y Peiriant Wayback. *Benefactors of Jesus College*. Date of access 29 June 2006.
4. ↑  J.N.L. Baker (1971) *Jesus College, Oxford 1571-1971* Oxonian Press

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goPrifysgol Rhydychen |
| --- |
|  |
| Colegau | 
* Balliol
* Y Brifysgol
* Corpus Christi
* Eglwys Crist
* Exeter
* Y Drindod
* Y Frenhines
* Green Templeton
* Harris Manceinion
* Hertford
* Yr Holl Eneidiau
* Yr Iesu
* Keble
* Kellogg
* Linacre
* Lincoln
* Magdalen
* Mansfield
* Merton
* Neuadd yr Arglwyddes Margaret
* Neuadd Sant Edmwnd
* Y Coleg Newydd
* Nuffield
* Oriel
* Penfro
* Saint Cross
* Sant Antwn
* Sant Huw
* Sant Ioan
* Sant Pedr
* Santes Ann
* Santes Catrin
* Santes Hilda
* Somerville
* Y Trwyn Pres
* Wadham
* Wolfson
* Worcester

 |  |
|  |
| Neuaddau | 
* Blackfriars
* Coleg Regent's Park
* Greyfriars
* Neuadd Campion
* Neuadd St Benet
* Neuadd Wycliffe
* Tŷ San Steffan

 |

 |