Palas mawr yn Hen Ddinas Gaza yw **Qasr al-Basha** (Arabeg: قصر الباشا‎ ), a elwir hefyd yn **Gastell Radwan** a **Chaer Napoleon**. Erbyn hyn, defnyddir y lle fel ysgol ac amgueddfa i ferched; mae gan yr adeilad ddau lawr. Gwasanaethodd fel canolfan weinyddol yr ardal yng nghyfnodau Mamluk ac Otomanaidd ac fel gorsaf heddlu o dan y Mandad Prydeinig.

Hanes
-----

### Cyfnod Mamluk

Adeiladwyd llawr cyntaf Qasr al-Basha gan y swltan Mamluk Zahir Baibars (sef pedwerydd swltan Mamluk yr Aifft) yng nghanol y 13g. Mae'r ffasâd yn darlunio tirnod Baibars sy'n gerflun o ddau lew yn wynebu ei gilydd. Mae'r patrymau cymesur a'r cromenni, a'r claddgelloedd a chroesgelloedd yn bensaernïaeth Mamluk nodweddiadol o dan reol Bahri (1250–1382). Yn ôl y chwedl leol, yn y 13g, pan oedd Baibars yn dal i fod yn gadfridog yn ymladd yn erbyn y Croesgadwyr a'r Mongolswyr ledled y Lefant, fe basiodd trwy Gaza ar sawl achlysur. Yn ystod un o'i ymweliadau, credir i Baibars briodi yn Gaza ac adeiladu plasty mawreddog i'w wraig a'i blant yn Gazan. Dywedir mai Qasr al-Basha yw'r hyn sy'n weddill o'r cartref hwn.

### Cyfnod Otomanaidd

Mae ail lawr yr adeilad o oes yr Otomaniaid. Yn yr 17g, gwasanaethodd Qasr al-Basha fel cartref caer llinach Radwan (ac felly'r enw "Castell Radwan") ac yn ddiweddarach *pashas* Gaza (sef ranc neu safle uchel, fel yn system wleidyddol a milwrol yr Otomaniaid), a oedd yn llywodraethwyr a benodwyd gan Otomanaidd Talaith Damascus. Yn ystod yr oes hon, darparwyd cilfachau saethu a darnau tanddaearol i gryfhau'r gaer yn amddiffynfa gref. O fewn y cyfadeilad roedd llety milwyr, mosg, ysgubor, ystafell arfau a chanonau. Yr adeg honno, roedd Qasr al-Basha yn bwynt strategol pwysig yn Gaza. Dyma, ynghyd â'i amddiffynfeydd, oedd y rheswm i Napoleon Bonaparte dreulio tair noson yn y palas yn ystod ei ymgyrch a ddaeth i ben yn Acre ym 1799, a dyna'r rheswm dros yr enw amgen, "Caer Napoleon".

Ysgrifennodd y teithiwr Twrcaidd Evliya Çelebi am Qasr al-Basha ym 1649, gan ddweud "adeiladwyd y Citadel yn yr hen amser a'i ddinistrio gan Nebuchadnesar. Mae'r citadel presennol yn deillio o amser diweddarach. Mae'n fach ac yn betryal ac yn gorwedd awr i ffwrdd, i'r dwyrain o'r môr. Mae ei waliau'n ugain llath o uchder ac mae ganddo ddrws metel sy'n agor i gyfeiriad y *qibla*. Rhaid i'r rheolwr a'r garsiwn fod yn bresennol yma bob amser i gyflawni eu dyletswyddau gwarchod oherwydd ei fod mewn lle peryglus, yma mae'r llwythau Arabaidd a'r gelyn yn niferus."

### Cyfnod modern

Yn ystod cyfnod Palesteina dan Fandad Prydai fe'i defnyddiwyd fel gorsaf heddlu, ac yn ystod rheolaeth yr Aifft yn Gaza, cafodd Qasr al-Basha ei droi'n ysgol o'r enw Ysgol y Dywysoges Ferial i Ferched. Ar ôl i Farouk I o'r Aifft gael ei ddiorseddu yn Cairo, ailenwyd yr ysgol yn Ysgol Uwchradd i Ferched al-Zahra.

Cynhaliodd Rhaglen Ddatblygu'r Cenhedloedd Unedig (UNDP) brosiect, a ariannwyd gan grant gan Fanc Datblygu'r Almaen (KfW), ar gyfer trawsnewid Qasr al-Basha yn amgueddfa. Adeiladodd yr UNDP gyfleusterau newydd ar gyfer ysgol y merched, a dechreuwyd adfer Palas Pasha o dan oruchwyliaeth agos Adran Hynafiaethau a Threftadaeth Ddiwylliannol Awdurdod Palestina. Yn ystod cam cyntaf y prosiect, tirluniodd gweithwyr dir yr amgueddfa, gosodwyd drysau, ffenestri a gatiau newydd, ac adferwyd ffasâd y palas.

Yn ail gam y prosiect, gosodwyd casys arddangos a dodrefn priodol eraill yn yr amgueddfa. Defnyddiodd yr Adran Hynafiaethau nhw i arddangos rhai eitemau o'u casgliad, gan gynnwys arteffactau Neolithig, yr Hen Aifft, Ffenicia, Persia yn yr Oes Helenistaidd a Rhufeinig. Adnewyddwyd yr adeilad bychan o flaen y palas hefyd i'w ddefnyddio fel porth i'r amgueddfa.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o amgueddfeydd yn nhiriogaethau Palestina
* Ahmad ibn Ridwan
* Husayn Pasha
* Musa Pasha ibn Hasan Ridwan

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Qasr Al-Basha - Gaza Archifwyd 2012-03-04 yn y Peiriant Wayback. *This Week in Palestine*. October 2006.
2. 1 2  The Pasha's Palace Museum (Gaza) Archifwyd March 27, 2009, yn y Peiriant Wayback.. Programme of Assistance to the Palestinian People. 2004, Volume I.