Allfudiad yr Hiwgenotiaid, 1566 gan Jan Antoon Neuhuys
Diarddeliad o 300 o deuluoedd Protestanaidd o La Rochelle ym mis Tachwedd 1661
Roedd yr **Hiwgenotiaid** (Ffrangeg: ***Huguenots***) yn aelodau o grefydd Ffrengig Protestannaidd oedd yn drwm o dan ddylanwad y diwynydd John Calvin a ddaeth yn boblogaidd yn yr 16g. Dyma oedd y term boblogaidd ar ddilynwyr Eglwys Ddiwygiedig Ffrainc.

Roedd eu gwreiddiau yn athroniaeth Brotestanaidd Martin Luther ac yna Calvin. Ysytirir bod hyd at 10% (2 filiwn) o boblogaeth Ffrainc yn Hiwgonotiaid hyd at Cyflafan Sant Bartholomew yn 1572. Roeddynt yn trigo gan mwyaf yn rhannau deheuol a gorllewinol Ffrainc. Wrth i Hiwgenotiaid arddel eu dylanwad a ffydd yn fwy agored tyfodd atgasedd iddynt gan y Catholigion. Cafwyd cyfres o wrthdaro a rhyfeloedd crefyddol i'w dilyn, sef Rhyfeloedd Crefydd Ffrainc, o 1562 i 1598. Arweinwiyd yr Hiwgenotiaid gan Jeanne o Albret, ac yna ei mab, Harri o Nafar (Navarre), a ddaeth maes o law yn Frenin Harri IV o Ffrainc (newidiodd ei grefydd i Gatholigiaeth er mwyn dod yn Frenin). Daeth y rhyfeloedd i ben gyda Edict Nantes ym mis Ebrill 1598 gan Harri IV, brenin Ffrainc, pan roddwyd ymreolaeth i'r Hiwgenotiaid ym maes crefydd, gwleidyddiaeth, a milwrol.

Serch hynny, bu gwrthryfeliadau gan yr Huguenot yn yr 1620au yn ysgogi diddymu eu breintiau gwleidyddol a milwrol. Cadwyd eu hawliau crefyddol o dan Edict of Nantes hyd nes y teyrnasiad Louis XIV. Cynyddwyd yr erledigaeth ar Brotestaniaeth yn raddol nes iddo gyhoeddi y Edict Fontainebleau (1685), gan ddod i ben unrhyw gydnabyddiaeth gyfreithiol o Brotestaniaeth yn Ffrainc a gorfodi'r Hiwgenotiaid naill ai i droi'n Gatholigion neu ffoi. Honnodd Louis XIV i boblogaeth Hiwgonotiaid Ffrainc gwympo o dros 800,000 o unigolion i 1,000 neu 1,500 o unigolion; goramcangyfrif wrth reswm, ond bu cwymp enfawr o frawychus. Serch hynny, roedd lleiafrif bychan o Huguenots yn parhau ac yn wynebu erledigaeth barhaus o dan Louis VX. Erbyn marwolaeth Louis XV ym 1774, cafodd Calfiniaeth Ffrengig ei chwalu'n llwyr. Daeth yr erledigaeth ar Brotestaniaid i ben yn swyddogol gydag Edict Versailles, Llofnodwyd gan Louis XVI yn 1787. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, gyda'r Datganiad o Hawliau Dyn a Dinesyddiaeth 1789, enillodd Protestaniaid Hawliau cyfartal i ddinasyddion.

| Blwyddyn | Nifer yr Hiwgonotiaid yn Ffrainc |
| --- | --- |
| 1519 | None |
| 1560 | 1,800,000 |
| 1572 | 2,000,000 |
| 1600 | 1,200,000 |
| 1685 | 900,000 |
| 1700 | 100,000 neu lai |
| 2013 | 300,000 |

Symbol
------

Croes yr Hiwgenotiaid
Mae'r Groes Hiwgenotaidd (*croix huguenote*) yn fathodyn amlwg o'r grefydd. Dyma bellach fathodyn swyddogol *Église des Protestants réformés* (Eglwys Brotestanaidd Ffrainc). Mae disgynyddion yr Hiwgenotiaid weithiau'n arddangos y bathodyn fel arwydd o gydnabyddiaeth.

Etymoleg
--------

Ardaloedd a reolwyd neu dan ymgypris Hiwgenitiaid mewn porffor a leilac ar fap gyfoes o Ffrainc
Nid oes sicrwydd i darddiad y term 'Hiwgonotiaid', er, i'r term yn wreiddiol fod yn un watwarus. Ceir sawl awgrym dros yr enw.

Gall fod yn lysenw sy'n cyfuno cyfeiriad at y gwleidyddydd o'r Swistir, Besançon Hugues (bu farw 1532) a hefyd natur grefyddol-wleidyddol gymleth y Swistir ar y pryd lle ceir gair mwys ar yr enw *Hugues* o gyfeiriad y gair Iseldireg *Huisgenoten* (yn llythrennol, 'cyd-letywyr'), sy'n cyfeiriad hefyd at y gair Almaene *Eidgenosse* (*Conffederasiwnwyr*) hynny yw, dinesydd un o daleithiau Conffederasiwn y Swistir.

Cymru
-----

Ymsefydlodd nifer o Hiwgenotiaid Ffrengig yng Nghymru, gan gynnwys yng Nghwm Rhymni. Mae'r gymuned a grëwyd yno yn dal i gael ei adnabod fel Fleur de Lys (symbol Ffrainc), enw pentref Ffrangeg anarferol yng nghanol cymoedd Cymru. Ar wahân i enw pentref Ffrengig a thîm rygbi lleol, Clwb Rygbi Fleur De Lys, bychan iawn yw ôl y dreftadaeth Ffrengig.

Dolenni
-------

* Musée Protestant, Gwefan ar Brotetaniaeth Ffrengig, (yn Ffrangeg, Saesneg, Almaeneg)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Huldrych Zwingli began the Reformed tradition in Zürich, Switzerland in 1519 (*see Reformation in Zürich and History of Calvinism*). John Calvin converted to it either in the late 1520s or the early 1530s.
2. ↑  Reformed Church of France membership at the time of its 2013 merger into the United Protestant Church of France.
3. ↑  croix huguenote
4. ↑  *Encyclopædia Britannica*, 11th ed, Frank Puaux, *Huguenot*