Map o feusydd glo Cymu a Lloegr gan W. Smith, 1820. Glo: du.
Craig waddod ddu neu frown yw **glo**. Mae mwy na phumdeg y cant wrth ei bwysau a mwy na saithdeg y cant wrth ei gyfaint yn garbon (hyd yn oed wrth gyfri'r dŵr sydd ynghlwm ynddo). Mae'n bwysig fel tanwydd ffosil er mwyn cynhyrchu gwres. Gellir defnyddio glo i gynhyrchu trydan.

Cynhyrchwyd glo yn ystod y Cyfnod Carbonifferaidd mewn fforestydd mawr gwernydd, y Fforestydd Glo. Trowyd planhigion wedi marw yn fawn ar diroedd gwlyb ac o'i wasgu am filiynau o flynyddoedd trowyd y mawn yn lo. Planhigion pennaf y Fforestydd Glo oedd cnwpfwsoglau, coedredyn a marchrawn - i gyd yn blanhigion llysieuol a dyfent cymaint â choeden y pryd hynny ond sy'n tyfu'n llai o faint heddiw.

Yn anffodus, mae glo yn creu nifer o broblemau i'r amgylchfyd. O ganlyniad i losgi glo mae carbon deuocsid, y prif nwy tŷ gwydr, sylffur deuocsid a llwch yn cael eu gollwng i'r awyr.

Glo Cymru
---------

*Prif erthygl: Diwydiant glo Cymru*.
Yng Nghymru ceir dau faes glo sef Maes Glo Gogledd Cymru, sydd yn rhan o'r un maes a Maes Glo Sir Gaerhirfryn yn Lloegr, a Maes Glo De Cymru, maes glo mwyaf Prydain, yn ymestyn o Sir Benfro, bron i'r ffîn â Lloegr. Ffurfiwyd y meysydd glo pan oedd Cymru yn rhan o uwchgyfandir Pangea ac yn wlad gwernydd yn agos i'r cyhydedd. Mae'r glo yn haen drwchus iawn, ond mae'n cynnwys haenau o dywodfaen a siâl hefyd.

Cloddir glo Cymru ers canrifoedd, ond daeth yn danwydd pwysig iawn adeg y Chwyldro Diwydiannol. O ganlyniad datblygodd llawer o byllau glo a ffatrïoedd yn Ne Cymru gan ddwyn newid ysgubol i fywyd a diwylliant yr ardal honno. Wedi'r Ail Ryfel Byd roedd tua trideg y cant o weithwyr Cymru yn gweithio yn y diwydiant glo neu dur, ond erbyn heddiw mae llawer o'r pyllau glo a'r ffatrïoedd wedi cau. Yn sgil y crebachu ar ddiwydiant trwm cafwyd streiciau a phroblemau cymdeithasol yn Ne Cymru yn y 1970au a 1980au.

Mae Blaenafon wedi ei restru fel Safle Treftadaeth y Byd gan yr UNESCO achos ei fod yn dref diwydiant glo a haearn pwysig. Yn y dref, mae'n bosib gweld pwll glo yn Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Cymru, Glofa Pwll Mawr.

Mathau o lo
-----------

* glo cwlwm

**Peth arall a gofiaf** yn amser fy mhlentyndod oedd cwlwm. Byddem yn cael sawl llwyth cart o lwch glo; yna y broses o wneud y cwlwm oedd i gymysgu'r llwch glo â chlai a'i ddodi yng nghornel y clós. Yna byddai fy mam-gu yn ei orchuddio a gwyngalch tew i'w ddiogelu rhag y glaw yn y gaeaf.
**18 Medi 1894**: Nol cwlm i Felin Bodwrdda...
**Ystyron *culm* yn yr OED**: *1. soot, smut, 2. coal-dust, small or refuse coal, slack...Hence spec. applied to the slack of anthracite or stone-coal, from the Welsh collieries, which was in common use for burning lime and drying malt.*
**Ystyron cwlm yn GPC**: glo cwlm, glo cwlwm: *culm, the slack or small coal of anthracite or stone-coal; a damp mixture of small coal (usually binding coal), clay or mud (lime or peat) made into balls ready to be placed on the fire.* 1800 P. Ar lafar yn y De.
**Yn ei lyfr "Pembrokeshire"** mae Brian John yn ysgrifennu: *One of the earliest areas which shipped out coal and culm was the Landshipping area*. Glo mân felly yw cwlwm. Cefais air â chyfaill sydd dros ei bedwar ugain oed ac a fagwyd ar fferm yn ardal Arberth ac roedd yn hen gyfarwydd a’r gair a chofiai’n dda amdano fel tanwydd pwysig. Y drefn oedd cymryd tunnell neu ddwy ar y tro o gwlwm, clai a dŵr a cherdded ceffyl drwyddo yn ôl ac ymlaen i sicrhau cymysgu llwyr. Defnyddid hwn i gadw’r tân yn fyw dros nos. Ni fyddai’r tân byth yn diffodd a byddai’r gegin yn gynnes peth cyntaf yn y bore. Ni fyddai’r tanwydd yma yn creu digon o wres at goginio a rhaid fyddai defnyddio glo o ansawdd da yn ystod y dydd. Roedd cyfaill arall, eto yn oedrannus, ac o ardal glofaol Castellnedd yn cofio yr un drefn, ond ar llai o raddfa. Arferai ei gymysgu a llaw ac yn gwneud peli i’w roi ar y tân i’w gadw’n fyw dros nos. Cofiai ei fod yn waith annifyr a brwnt iawn.
**Yn ystod fy ngwyliau Pasg**yn fferm fy ewythr pan oeddwn tua tair ar ddeg fy ngwaith ar ddiwrnod gwlyb fyddai gwneud *pele mond* gan mai dyna beth oeddent yn cael ei galw yn Shir Gâr. Cymysgu llwch y glo a siment ar llawr y 'cartws' oedd hyn, ac yna rhoi hen bapurau newydd ar y llawr a gorwedd y pele arnynt. Ar ôl gorchuddio tua tri neu bedwar llathed tua pedwar modfedd o drwch, rhedeg blaen y rhaw trwyddo i wneud sgwarie bach tua chwe modfedd sgwar. Nid fy hoff waith o bell ffordd
* glo ager: *steam-coal*. 1864.
* glo bôls = glo pelau. (Ar lafar yng Ngheredigion)
* glo braisg: *large coal, lump-coal*. (Ar lafar ym Morg. yn y ff. glo braishg,—brashg, B viii. 215.
* glo bras = glo braisg.)

Ar lafar yn gyff. WVBD 152.

* glo brig: *outcrop coal*. (Ar lafar yn y De.)
* glo brwnt: *dirty coal*. Ar lafar yn y De. (glo byw, glo bywiol: burning coal, live coal.) 1658 R. Vaughan: PS 389.
* glo caled: *anthracite coal, stone-coal (lit. hard coal). 1772 W d.g. coal, stone-coal* (hefyd WR). Ar lafar yn y De.
* glo canel: *cannel coal*. 1736 S. Rhydderch: Alm [6].
* glo canwyll: *cannel coal*. 1849.
* glo carreg = glo caled. 1800 P. Ar lafar yn y De, B viii. 215.
* glo clampiog: *cob-coal*. 1850.
* glo cnapau = glo bras'. (Ar lafar yn y De yn y ff.
* glo cnape (cnapa), B viii. 215.)
* glo coed: *charcoal*. 1842.
* glo crasu: *coal for drying grain*. 1854.

• glo daear: *(bituminous) coal, pit-coal, coal as distinguished from charcoal.* 1617 Minsheu, 436b d.g. *sea-coale.*1736 S. Rhydderch: Alm[6].

* glo di-fwg: *smokeless coal*. 20g.
* glo gefail: *smith’s coal, slack, culm*. 1604-7 TW (Pen 228) d.g. *terra … terra ampelitis*.
* glo glân: *clean coal*. Ar lafar yn y De.
* glo gofaint = glo gefail. 1604-7 TW (Pen 228) d.g. terra … terra ampelitis.1772 W d.g. *culm.*
* glo golosg, glo golosgol: *coked coal, coke*. 1772 W d.g. *coke*.
* glo gwlad: *house-coal, coal used for domestic purposes*. 1854.
* glo gwyllt: *coal that burns quickly.* Ar lafar, WVBD 191.
* glo mân: *small coal, slack.* 1772 W d.g. culm. Ar lafar yn gyff.
* glo meddal: *bituminous coal*. 19g.
* glo môr: *steam-coal for navy, &c.* 1850.
* glo pelau: *clay-balls of culm, similar to* ‘glo cwlwm’. 1772 W d.g. *culm*. Ar lafar ym Morg.
* glo pwll, glo pyllau: (bituminous) *coal, pit-coal.* 1780 W d.g. pit-coal (hefyd WR).
* glo rhing, glo ring: *binding coal, ring-coal, house-coal.* 1800 P. Ar lafar yn Nyfed, GDD 144.
* glo rhwym: *binding coal, bituminous coal* 1814 W. Davies: Agric … S. Wales ii. 334.

Ar lafar yn y De.

* glo rhydd: *non-bituminous coal, coal that does not bind*. Ar lafar yn y De.
* glo sbagog, glo ysbagog: *coking-coal, coal suited for coking, claky coal (lit. clawed coal)* 1814 W. Davies: Agric … S. Wales ii. 337.
* glo Sgot: ?*Scotch coal*. 1736 S. Rhydderch: Alm
* glo slac = glo mân. Ar lafar yng Nghered.
* glo stêm: *steam-coal*. Ar lafar ym Morg.
* glo stwmin: *damp mixture of small coal, &c. used to bank fires*. Ar lafar yng nghanolbarth Cered.
* glo tai: *house-coal*. 1874. Ar lafar ym Morg.
* glo tân = glo tai. 1815.
* glo tramor: *coal mined for export*. 1854.
* glo trwyddo: *mixed coal, containing fair proportions of large and small coal*. Ar lafar yn y De, LlGC 1134 9.

Gweler hefyd
------------

* Clo
* Glo carreg
* Diwydiant glo
* Diwydiant glo Cymru
* Mudiad y Siartwyr
* Streic Fawr y Glowyr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Mrs Irene Davies, Maenhir Blaenffos (Papur Bro Clebran 1990)
2. ↑  Dyddiadur William Jones, Moelfra, Aberdaron (Archifdy Gwynedd)
3. ↑  Oxford English Dictionary
4. 1 2  ref>Geiriadur Prifysgol Cymru
5. ↑  John Lloyd Jones, Pelcombe yn Bwletin Llên Natur rhifyn 39
6. ↑  Bryan Jones, Llangamarch, ym Mwletin Llên Natur rhifyn 52

Dolenni allanol
---------------

* Gwybodaeth am lo a'r Cyfnod Carbonifferaidd