Mae **trên rola-bola**, **ffigyr-êt**, **trên roler-coster**, **trên tonnau** (Saesneg: *roller coaster*) i'w gael mewn ffeiriau a pharciau antur. Mae fel rheilffordd arferol, ond mae'r ffordd ei hun yn codi ac yn cwympo'n sydyn iawn, i greu gwefr sy'n gyfuniad o ofn a difyrrwch yn y teithwyr. Does dim term Cymraeg safonol na chydnabyddiedig ar gyfer y roller-coaster.

Mae'r *Rola-bola* yn reid ffair ac yn atyniad fawr mewn parciau hamdden a ffeiriau. Rhodd LaMarcus Adna Thompson freinlen ar y trên rola-bola cyntaf ar 20 Ionawr 1865 mewn perthynas â'r 'Switchback Railway' a agorodd flwyddyn ynghynt yn ffair atyniad Coney Island yn Efrog Newydd.. Yn y bôn, system reilffordd arbenigol, mae gan y rheilen donnau reilffordd sy'n esgyn ac yn cwympo ar hyd patrymau a grëwyd yn arbennig, weithiau gyda gwrthdroadau. Nid yw'r cylchdaith o reidrwydd yn gylch llawn, er bod rhai puryddion yn mynnu y dylai. Mae gan y mwyafrif o matiau diod rholer gerbydau ar gyfer dau, pedwar neu chwech o deithwyr, lle maen nhw'n teithio ar hyd y gylchfan.

Hanes
-----

Cafodd y rola-bola cyntaf eu hysbrydoli gan '*gwsg y gaeaf* yn Rwsia, yn enwedig o amgylch St Petersburg, yr adeiladwyd bryniau iâ yn arbennig ar ei gyfer. Yn hwyrach, iyn 1784, dywedir i Ymerodres Rwsia, Catrin Fawr noddi codi bryncyn sled yng ngerddi ei phalas yn Oranienbaum yn St. Petersburg. Ar ddiwedd y 18g daethant yn boblogaidd a chopïodd entrepreneuriaid mewn mannau eraill y syniad, gan ddefnyddio cerbydau ar olwynion ar reilffyrdd. Un o'r cwmnïau hyn oedd 'Les Montagnes Russes à Belleville', a oedd wedi bod yn adeiladu ac yn gweithredu ffordd disgyrchiant ym Mharis er 1812. 

Y rola-bola cyntaf ar ei ffyrf gyfoes oedd y *Promenades Aériennes*, a agorodd yn y Parc Beaujon, Paris ar 8 Gorffennaf 1817. Mae'n debyg i'r rheilffordd gyntaf gyda chylch y mae'r beiciwr am gyfnod gwrthdro ei hadeiladu hefyd ym Mharis, ym 1846 o ddyluniad Seisnig, gyda sled un olwyn wedi'i gyrru mewn cylch o 4 metr mewn diamedr. Nid oedd yr un o'r ffyrdd hynny ar gau.

Ffeithiau difyr
---------------

**Rola-bola dur**

Uchaf: Kingda Ka 139 m - Six Flags, New Jersey (2005)
Hiraf: Dragon Dragon 2000 2479 m - Nagashima Spaland Mie, Siapan (2000)
Cyflymaf: Kingda Ka 206 km / awr - Six Flags New Jersey (2005)
Y Cwymp Hiraf: Kingda Ka 127 m - Six Flags, New Jersey (2005)
**Rola-bola pren**

Uchaf: Son Of Beast 66 m - Kings Island, Cincinnati, Ohio (2000) - Mae Son of Beast, oherwydd nad yw ei ddolen ddur, yn cael ei chydnabod fel gwir roller coaster pren.
Hiraf: Bwystfil 2255 m - Kings Island, Cincinnati, Ohio (1979)
Cyflymaf: Son Of Beast 126 km / h - Kings Island Cincinnati, Ohio (2000)
Y Cwymp Hiraf: Son Of Beast 65 m - Kings Island Cincinnati, Ohio (2000)
Serthaf: Balder gyda gradd o 70 - Liseberg (2003)
Yr hynaf: Hullámvasút a adeiladwyd ym 1922, ers hynny ar waith, dim ond y man cychwyn a adeiladwyd o'r newydd yn 2000 ar y ffurf wreiddiol - Hwngari, Budapest, Parc Difyrion
* Promenades Aériennes yn Jardin Beaujon, Paris, tua 1820*Promenades Aériennes* yn Jardin Beaujon, Paris, tua 1820
* Rheilffordd Wave yn Movie World, AwstraliaRheilffordd Wave yn Movie World, Awstralia
* Reidio trwy lygad teithiwr Xpress, parc antur Walibi, yr Iseldiroedd

Trenau tonnau Cymru
-------------------

Ceir enghreifftiau o drênau tonnau, trên rola-bola, yng Nghymru o fewn ffeiriau adloniant sefydliadol a hefyd, fel fersiynau llai, mewn ffeiriau tymhorol teithiol.

### Trên Rola-bola Sefydlog

* Ffair Bleser Ynys y Barri, Y Barri
* Ffair Bleser *Coney Beach* Porthcawl
* Folly Farm, Sir Benfro
* Parc Thema Oakwood, Sir Benfro
* Y *Fforest Coaster* (Zip World), Betws-y-coed

### Trên Rola-bola Aberystwyth gynt

Ceir cofnod o *switch-back railway* (term arall am roller-coaster a ddefnyddiwyd yn y Saesneg) fodoli yn Aberystwyth ar ddiwedd y 19g. Mewn erthygl yn y Welsh Gazette & West Wales Advertiser 17 Awst 1899, nodwyd bod "a good number of gay-hearted young men and maidens patronise the recently completed switchback railway." Roedd y trên rola-bola cynnar yma ar ochr ogleddol copa Craig-glais ("Consti"), tu cefn y Camera Obscura. Nid yw yno bellach.

### Damwain Angeuol

Ar 15 Ebrill 2004 bu farw Hayley Williams, 16 oed, o Bont-y-pŵl, wedi iddi ddisgyn 30 meter o reid yr 'Hydro' yn Mharc Thema Oakwood ger Dinbych-y-pysgod, Sir Benfro. Er nad oedd yr Hydro yn drên rola-bola draddiadol, o ran nad oedd yn ffigwr-wyth, gyda chylchdaith crwn, ond yn hytrach yn reit ar siâp pedol, roedd ei nodweddion yr un peth fel arall i reid trên tonnau.

Digwyddodd y ddamwain yn ystod gwyliau'r Pasg. Roedd Hayley wedi bod ar wyliau efo'i mam a'i chwaer mewn carafán yn Sir Benfro. Roedd yn gerddor talentog a chafodd recordiad ohoni'n canu a darn gyfansoddodd hi ar gyfer ei arholiad TGAU eu chwarae yn y gwasanaeth. Clywodd y gwrandawiad yn Aberdaugleddau ddydd Mawrth fod y ferch ysgol wedi dioddef anafiadau i'w chorff a achosodd waedu mewnol. Ddydd Llun, y diwrnod cyntaf yn ôl yn yr ysgol wedi gwyliau'r Pasg, cafwyd gwasanaeth yn Ysgol Gatholig St Alban, Pont-y-pŵl, i helpu ei chyd-ddisgyblion i ddod i delerau â'u colled. Bu'n rhaid cau'r Hydro dros dro. Cafodd cwmni Oakwood Leisure, oedd yn rhedeg yr atyniad pan fu Hayley farw, ddirwy o £250,000 ar ôl cyfaddef nad oedd staff wedi sicrhau fod teithwyr wedi eu diogelu ar y reid.

* Trên rola-bola Megafobia, ym Mharc Thema Oakwood, Sir BenfroTrên rola-bola *Megafobia*, ym Mharc Thema Oakwood, Sir Benfro
* Taith Space ym Mharc Thema OakwoodTaith *Space* ym Mharc Thema Oakwood
* Rola-bola Speed ym Mharc Thema OakwoodRola-bola *Speed* ym Mharc Thema Oakwood
* Cip ar Ffair Bleser Ynys y Barri sy'n cynnwys trên rola-bolaCip ar Ffair Bleser Ynys y Barri sy'n cynnwys trên rola-bola

Gweler hefyd
------------

* Dwmbwr-dambar
* Trên-sgrech
* Olwyn Fawr

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑  "Gravity switch-back railway; US patent# 332762". Cyrchwyd May 28, 2017.
5. ↑  "First roller coaster in America opens - Jun 16, 1884 - HISTORY.com". *HISTORY.com*. Cyrchwyd 2016-12-30.
6. ↑  "Definition of roller coaster in English". Oxford Living Dictionaries. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-10-05. Cyrchwyd May 28, 2017.
7. ↑  "Roller Coaster Glossary – Roller Coasters". *www.ultimaterollercoaster.com*.
8. ↑  Coker, Robert (2002). *Roller Coasters: A Thrill Seeker's Guide to the Ultimate Scream Machines*. New York: Metrobooks. 14. ISBN 1-58663-172-1.
9. ↑  Bennett, David (1998). *Roller Coaster: Wooden and Steel Coasters, Twisters and Corkscrews*. Edison, New Jersey: Chartwell Books. 9. ISBN 0-7865-0885-X.
10. ↑  Fierro, Alfred, *Histoire et Dictionnaire de Paris* p. 613
11. ↑
12. ↑
13. ↑
14. ↑
15. ↑

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Geirfa Rola-bola
* (Saesneg) Roller Coaster History – Hanes Rola-bola