Roedd **Oliver 'Tuku' Mtukudzi** (22 Medi 1952 – 23 Ionawr 2019) yn gerddor boblogaidd o Simbabwe. Roedd hefyd yn ddyn busnes ac ymgyrchydd hawliau dynol a Llysgennad Ewyllus Da UNICEF yn neheudir Affrica. Fe'i ystyrir ef yn un o eiconau enwocaf a mwyaf dyladwadol ei wlad gan ganu am faterion pwysig fel AIDS.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Mtukudzi yn Hughfield, ghetto o Harare, prifddinas Simbabwe, a adnabyddwyd fel Salisbury yn ystod y cyfnod trefedigaethol. Fe'i ganed yn i llwyth y Korekore, o linach Nzou Samanyanga, sy'n rhan o genedl y Siona (Shona) - mwyafrif pobl Simbabwe.

Roedd yn canu yn yr iaith Siona prif iaith frodorol Simbabwe, Ndebele, ail iaith frodorol fwyaf y wlad sy'n debyg iawn i isiZulu ac yn Saesneg. Roedd yn dad i bump o blant.

Cerddoriaeth
------------

Adnabwyd ef fel "Tuku" a dechreuodd ganu yn 1977 gyda'r grŵp *Wagon of Wheels*, gyda Thomas Mapfumo. Roeddent yn canu cân boblogaidd o'r enw *Dzandimomotera* ("Mae'n hwyl"). Ymunodd Mtukudzi â'r tîm o'r farn mai Mahube fydd yn cwrdd â cherddorion yn veku i'r de o Affrica.

Roedd Mtukudzi yn un o'r cantorion mwyaf enwog yn Simbabwe a thramor. Wedi'i eni ar ffurf rekore, Elephant disgynydd Yn manyanga. Gelwir y cerddoriaeth a ganwyd ganddo yn "Tuku Music". Teithiodd a bu'n perfformio dramor gan gynnwys ym Mhrydain, yr Unol Daleithiau a Chanada lle roedd llawer o bobl wedi ei amgylchynu.

Yn ystod y flwyddyn ariannol hon ac yn rheol yn Simbabwe, Tuku canu'r gân *Ndakuvara* ("Fe'i anafwyd"). Mae'r gân hon yn sôn am aflonyddwch dynol yn ôl gwleidyddiaeth. Tynnodd sylw hefyd at gân arall *Bvuma Wasakara* (cyfieithad bras, "rydych yn hen") yn 2001 sy'n annog henoed i roi'r gorau i lywydyddu i roi lle i'r ieuenctid arwain.

Un o'i ganeuon enwocaf a mwyaf dylanadol a chwarewyd ar draws gorsafoedd radio Affrica oedd *Todii* oedd yn galw ar i bobl gymeryd gofal a rhagofalu rhag dal y clefyd AIDS.

Oliver Mtukudzi yw un o gantorion enwog Simbabwe; gan gynnwys Alick Macheso, Charles Charamba, Olivia Charamba, Pardon Mutsago, Mercy Holy, Joyce Simeti ac eraill. Sefydlodd Academi Gerddorol er mwyn ceisio hybu a chefnogi cerddorion ifanc yn Simbabwe. Bu hefyd yn cyd-ganu gydag enwogion canu Affricanaidd eraill megis Ladysmith Black Mambazo a'u cân *Hello my Baby* am y ddinas Durban. a'r cerddor jazz o Dde Affrica, Hugh Masekela a'r *Mwana Wa Mai* a ganwyd gan y gantores o Simbabwe, Berita.

Marwolaeth
----------

Bu farw ar 23 Ionawr 2019 mewn clinic yn Harare, prifddinas Simbabwe o salwch wedi dioddef o Diabetes. Trwy gyd-ddigwyddiad rhyfeddol, roedd ei farwolaeth union flwyddyn wdi marwolaeth Hugh Masekela, trwmpedwr a chanwr a adnabyddwyd fel 'Tâd Jazz De Affrica' a oedd yn gyfaill i Tuku ac a wnaeth hefyd ddefnyddio ei gerddoriaeth er mwyn lledu neges wleidyddol - yn erbyn Apartheid yn achos Masekela.

Disgograffi
-----------

* 1978 Ndipeiwo Zano (yakatsikiswa zvakare 2000)
* 1979 Chokwadi Chichabuda
* 1979 Muroi Ndiani?
* 1980 Africa (yakatsikiswa zvakare 2000)
* 1981 Shanje
* 1981 Pfambi
* 1982 Maungira
* 1982 Please Ndapota
* 1983 Nzara
* 1983 Oliver's Greatest Hits
* 1984 Hwema Handirase
* 1985 Mhaka
* 1986 Gona
* 1986 Zvauya Sei?
* 1987 Wawona
* 1988 Nyanga Yenzou
* 1988 Strange, Isn't It?
* 1988 Sugar Pie
* 1989 Grandpa Story
* 1990 Chikonzi
* 1990 Pss Pss Hallo!
* 1990 Shoko
* 1991 Mutorwa
* 1992 Rombe
* 1992 Rumbidzai Jehova
* 1992 Neria Soundtrack
* 1993 Son of Africa
* 1994 Ziwere MuKobenhavn
* 1995 Was My Child
* 1996 Svovi yangu
* 1995 The Other Side: Live in Switzerland
* 1997 Ndega Zvangu (yakatsikiswa zvakare 2001)
* 1998 Dzangu Dziye
* 1999 Tuku Music
* 2000 Paivepo
* 2001 Neria
* 2001 Bvuma (Tolerance)
* 2002 Shanda soundtrack
* 2002 Vhunze Moto
* 2003 Shanda (Alula Records)
* 2003 Tsivo (Revenge)
* 2004 Greatest Hits Tuku Years
* 2004 Mtukudzi Collection 1991-1997
* 2004 Mtukudzi Collection 1984-1991
* 2005 Nhava
* 2006 Wonai
* 2007 Tsimba Itsoka
* 2008 Dairai (Believe)
* 2010 Rudaviro
* 2010 Kutsi Kwemoyo
* 2011 Rudaviro

Ffilmograffi
------------

* *Jit* - (cyf. Michael Raeburn, 1990)
* *Neria* - (cyf. Goodwin Mawuru, awdur Tsitsi Dangarembga, 1993). Serennodd Mtukudzi yn y ffilm a sgwennodd y gerddoriaeth iddi.
* *Shanda* - (cyf. John a Louise Riber, 2002, rev. 2004)
* *Sarawoga* - 2009, ysgrifennwyd gan Elias C. Machemedze, cyfarwyddwyd gan Watson Chidzomba a cynhyrchwyd gan Oliver Mtukudzi, a sgwennodd y trac miwsig i'r ffilm hefyd.
* 2012 Nzou NeMhuru Mudanga DVD - recordiad byw o'r sioe, a perfformiad a wnaeth gan Tuku a'i fab, Sam, wythnosau cyn marwolaeth ei fab.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑  "Review of Shanda movie at Dandamutande". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-03-10. Cyrchwyd 2019-01-24.

Dolenni allanol
---------------

* Marwolaeth Tuku
* Teyrngedau ar Al Jazeera