|  |  |
| --- | --- |
|  | Mae gan Wicidestun destun sy'n berthnasol i'r erthygl hon:
**William Thomas (Gwilym Marles)** |

Bardd, ysgolhaig a gweinidog Undodaidd oedd **Gwilym Marles**, neu *Gwilym Marlais*, enw barddol y Parch. **William Thomas** (7 Ebrill, 1834 - 11 Rhagfyr 1879). Roedd yn ewythr i dad y bardd Dylan Thomas: credir y tynnodd Dylan ar gof ei dad am Wilym Marles yn ei bortread o'r Parchedig Eli Jenkins yn y ddrama *Under Milk Wood.* Os felly, gwnaeth Dylan gam mawr a'i hen ewyrth. Cymeriad *comig* yw'r Parch Eli Jenkins, yn canu cerddi diddrwg-didda. Roedd Gwilym Marlais yn fardd llawer gwell na chyffredin beirdd ei gyfnod, ac yn ymgyrchydd triw dros Gymru, y Gymraeg a gwerin Cymru.

Bywgraffiad
-----------

Roedd yn frodor o Lanybydder, Sir Gaerfyrddin lle y'i ganed yn y flwyddyn 1834. Roedd yn fab i William Thomas, amaethwr ac Ann (cynt Jones) ei wraig. Mabwysiadwyd Gwilym gan chwaer ei dad. Cafodd ei fagu ar aelwyd oedd yn ffyddlon i enwad yr Annibynwyr. Cafodd ei addysgu yn ysgol Ffrwd y Fal o dan y Dr William Davies. O Ffrwd y Fal aeth i Athrofa Bresbyteraidd Caerfyrddin. Enillodd ysgoloriaeth Dr Daniel Williams oedd yn caniatáu i fechgyn o gefndiroedd anghydffurfiol cael addysg brifysgol yn yr Alban ar adeg pan na chaniatawyd i anghydffurfwyr mynych brifysgolion Rhydychen na Chaergrawnt. Graddiodd MA o brifysgol Glasgow ym 1860.

Wedi graddio cafodd ei ordeinio yn weinidog ar gapeli'r Undodiaid yn Llwyn Rhyd Owen a Bwlch y Fadfa. Yn ogystal â bod yn weinidog agorodd ysgol yn Llandysul. Roedd yn athro preifat i'r bardd William Thomas (Islwyn) (1832-1878). 

Yn y 1860au a'r 1870 bu llawer o anghydfod rhwng anghydffurfwyr Rhyddfrydol a'u landlordiaid Anglicanaidd. Cafodd nifer o denantiaid ffermydd eu troi o'r tir am gefnogi'r achos Rhyddfrydol mewn gwleidyddiaeth ac am wrthwynebu talu ardreth i gynnal ysgolion Anglicanaidd nad oedd eu plant hwy yn cael eu mynychu. Gan fod Gwilym yn rhoi cefnogaeth gyhoeddus i'r ddwy achos cafodd ef a'i gynulleidfa eu troi allan o gapel Llwyn Rhydowen ym 1876 gan landlordiaid tir y capel, teulu Lloyd ystad Alltyrodyn Gweithred oedd yn cael ei hystyried yn ofnadwy o greulon gan fod ei wraig gyntaf a'i ferch fach wedi claddu ym mynwent y capel. Ar ôl cael eu troi allan bu Gwilym a'i gynulleidfa yn cynnal gwasanaethau yn yr awyr agored ar yr heol tu allan i'r capel, gyda newyddiadurwyr o bob parth o'r DU yno i wneud adroddiadau am y digwyddiad.

Teulu
-----

Bu Gwilym Marles yn briod dwywaith. Ei wraig gyntaf oedd Mary Hopkins priododd hi ym 1858. Bu iddynt fab a thair merch. Wedi i Mary Hopkins marw ym 1867 priododd Gwilym a Mary Williams ym 1868, bu iddynt pedair merch a thri mab.

Marwolaeth
----------

Gwan bu iechyd Gwilym Marlais trwy gydol ei oes ond gwaethygodd ar ôl y troi allan. Aeth ar daith i gefn gwlad yr Alban ac ar fordaith i geisio iachâd. Bu farw ar yr 11eg o Ragfyr 1879 yn 45 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent capel newydd Llwyn Rhydowen.

Cerddi
------

Cyhoeddwyd casgliad o'i weithiau barddonol dan y teitl *Prydyddiaeth* yn 1859. Pruddglwyfus yw ei awen, ond mae ei gydymdeimlad â'r werin a'i athroniaeth Radicalaidd yn amlwg. Cyhoeddodd O. M. Edwards casgliad o'i gerddi a'i ysgrifau *Gwaith Gwilym Marles* ar gyfer Cyfres y Fil ym 1905.

Oriel
-----

* 
* Hen Gapel LlwynrhydowenHen Gapel Llwynrhydowen
* Capel Newydd LlwynrhydowenCapel Newydd Llwynrhydowen
* Carreg fedd Gwilym Marles, capel newydd LlwynrhydowenCarreg fedd Gwilym Marles, capel newydd Llwynrhydowen

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwaith Gwilym Marles, gol O M Edwards, Llyfrau Ab Owen 1905, wynebddalen
2. ↑  "THOMAS, WILLIAM ('Gwilym Marles'; 1834 - 1879), gweinidog Undodaidd, diwygiwr cymdeithasol, llenor, ac ysgolfeistr | Y Bywgraffiadur Cymreig". *bywgraffiadur.cymru*. Cyrchwyd 2023-07-09.
3. ↑  "William Thomas (Gwilym Marles)". *uudb.org*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2023-07-09. Cyrchwyd 2023-07-09.
4. ↑  "Llandysul". *DylanThomas.com* (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2023-07-09. Cyrchwyd 2023-07-09.
5. 1 2  Edwards, Owen Morgan, ed. (Gorffennaf 1895). "Gwylym Marles". *Y Llenor* (Wrecsam: Hughes a'i Fab) **Llyfr III**: 17-27. .
6. ↑  Phillips, T. Talwyn (Gorffennaf 1901). "Y Parch. William Thomas, M.A. (Gwilym Marles). 1834—1879". *Yr Ymofynydd* **Cyf. Newydd rhif. 7**: 147-151. .
7. ↑  *Undodwyr, Y Tyst a'r Dydd, Rhif 304 Cyf VI, 10 Tachwedd 1876*
8. ↑  "MARWOLAETH Y PARCH WILLIAM THOMAS GWILYM MARLES - Tarian Y Gweithiwr". Mills, Lynch, & Davies. 1879-12-19. Cyrchwyd 2023-07-09.
9. ↑  Gwaith Gwilym Marles gol O. M Edwards, ar Wicidestun

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 160279044
* LCCN: no2010178498

 |