Roedd **Elizabeth Andrews** née **Smith**, (15 Rhagfyr 1882 – 22 Ionawr 1960) yn drefnydd gwleidyddol Cymreig ac yn ymgyrchydd dros hawliau merched.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd Elizabeth Smith ym Mhenderyn, Sir Frycheiniog (Rhondda Cynon Tâf bellach) yn ferch i Samuel Smith, glöwr a Charlotte (née Evans) ei wraig. Roedd gan ei thad, uniaith Gymraeg, ddiddordeb byw mewn gwleidyddiaeth radical ei gyfnod a magwyd diddordeb Elizabeth yn y pwnc wrth iddi gyfieithu erthyglau gwleidyddol Saesneg iddo.

Derbyniodd addysg elfennol ym Mhenderyn gan adael yr ysgol yn 13 mlwydd oed.

Priododd Thomas Tye Andrews, asiant yswiriant ac un o sylfaenwyr y Blaid Lafur Annibynnol yn y Rhondda ym 1910. Ni chawsant blant.

Gyrfa
-----

Yn 17 mlwydd oed prentisiwyd hi i fod yn wniadwraig a chyn bo hir bu’n rhedeg ei gweithdy gwneud ffrogiau ei hun.

Gyrfa Wleidyddol
----------------

Dechreuodd gyrfa wleidyddol Andrews fel aelod o’r swffragetiaid. Rhwng 1910 a 1919 bu’n flaenllaw yn yr ymgyrch i sefydlu canghennau o Urdd Gydweithredol y Merched yn y Rhondda. Roedd yr Urdd yn trefnu ymgyrchoedd gwleidyddol ar faterion menywod, gan gynnwys iechyd a’r hawl i bleidleisio. Yn ystod y cyfnod hwn daeth hi’n arweinydd yr ymgyrch i gael golchdai yn y glofeydd. Rhoddodd dystiolaeth gerbron pwyllgor Sankey a oedd yn ymchwilio i gyflog, amodau ac oriau gwaith y glowyr. Yn ei thystiolaeth pwysleisiodd pa mor anodd oedd bywyd gwragedd y glowyr a oedd yn gorfod delio a’r budreddi yr oedd eu gwŷr yn llusgo adref i’w tai; cyflwynodd dystiolaeth, hefyd, ar yr angen am wella stoc dai'r ardaloedd glofaol.

Ym 1919 penodwyd Andrews yn drefnydd menywod y Blaid Lafur yng Nghymru a bu hi’n brysur yn sefydlu adrannau menywod a phwyllgorau ymgynghorol y menywod trwy’r wlad. Yn dilyn rhoi’r bleidlais i fenywod ym 1919, un o’i thasgau cyntaf yn ei swydd newydd oedd cyfieithu taflenni a oedd yn egluro sut i bleidleisio ac annog defnydd o’r bleidlais. Bu hi hefyd yn annog merched mwy llewyrchus i roi benthyg dillad i ferched tlawd ar ddiwrnod etholiad, fel nad oeddynt yn teimlo cywilydd yn mynd i bleidleisio trwy ddiffyg dillad parch. Bu yn y swydd am 29 mlynedd. Wedi ymddeol fel trefnydd cafodd ei hurddo â’r OBE am ei gwaith cyhoeddus.

Bu'n olygydd tudalennau’r merched yn y cylchgrawn *The Colliery Workers’ Magazine* a bu’n cyfrannu erthyglau’n gyson i’r *Dinesydd Cymreig*, cylchgrawn Cymraeg y mudiad llafur.

Ym 1957 cyhoeddodd fywgraffiad *A Woman's Work is Never Done* ailgyhoeddwyd y llyfr gan wasg Honno yn 2006 fel rhan o’u casgliad o glasuron .

Ym 1920 penodwyd Andrews yn Ynad Heddwch ar fainc y Rhondda, yn un o’r merched cyntaf yng Nghymru i ddal y swydd.

Marwolaeth
----------

Bu farw yn Ysbyty Dwyrain Morgannwg lle bu’n derbyn triniaeth yn dilyn codwm mewn cyfarfod yng Nghaerdydd. Amlosgwyd ei gweddillion yn amlosgfa Glyn-taf.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dot Jones, ‘Andrews, Elizabeth (1882–1960)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2011 adalwyd 3 Mehefin 2017
2. ↑  Llafur the journal of the Society for the Study of Welsh Labour History Cyfrol 6 rhif 3, 1994 *A blessing for the miner's wife* adalwyd 3 Mehefin 2017
3. ↑  Hiraeth -Elizabeth Andrews Archifwyd 2017-06-19 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 3 Mehefin 2017
4. ↑  David Thackeray *Conservatism for the Democratic Age; Oxford University Press, 2016*
5. ↑  *A woman's Work is Never Done*; Gwasg Honno Archifwyd 2017-08-20 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 3 Mehefin 2017

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 7150626
* LCCN: no2006091182
* ISNI: 0000 0000 5415 7645
* GND: 1211600130
* SUDOC: 136561144
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |