Sir yn ne-ddwyrain Cymru yw **Sir Fynwy** (Saesneg: *Monmouthshire*) a grewyd wrth ad-drefnu llywodraeth leol yn 1996. Roedd yr hen Sir Fynwy yn un o'r tair sir ar ddeg yng Nghymru a ddilëwyd gan adrefnu llywodraeth leol yn 1974. Rhwng 1974 a 1996 bu'r ardal yn rhan o sir Gwent. Trefynwy, ar Afon Mynwy, yw prif dref a chanolfan weinyddol y sir. Mae'r sir yn cynrychioli pen deheuol Cymru yn yr hen ddywediad "O Fôn i Fynwy" (h.y. 'Cymru benbaladr'). Llywodraethir y sir gan Gyngor Sir Fynwy, sydd â'i bencadlys yn nhref Brynbuga.

Hanes
-----

Yn yr Oesoedd Canol Cynnar bu'r diriogaeth yn rhan o deyrnas Gwent. O 1069 ymlaen syrthiodd rhan helaeth yr ardal i ddwylo'r Normaniaid a daeth yn rhan o dir Y Mers, er bod rhannau o'r ucheldir yn dal yn nwylo arglwyddi Cymreig lleol.

Crëwyd yr hen Sir Fynwy yn y flwyddyn 1542 allan o'r hen arglwyddiaethau yn yr ardal. Roedd yn cynnwys Casnewydd ac yn ffinio â Swydd Gaerloyw i'r dwyrain, Swydd Henffordd i'r gogledd-ddwyrain, Sir Frycheiniog i'r gogledd a Morgannwg i'r gorllewin.

Daeth yn rhan o sir Gwent yn 1974. Ffurfwyd y sir newydd yn 1996.

* Sir Fynwy yng Nghymru
* Sir Fynwy cyn 1974Sir Fynwy cyn 1974
* Sir Fynwy heddiwSir Fynwy heddiw

Oriel
-----

* Logo y CyngorLogo y Cyngor
* Tarian Sir Benfro ers 1996Tarian Sir Benfro ers 1996
* Darlun cynrychioladol o drefi yr hen Sir Fynwy; ysgythriad du a gwyn; 1800.Darlun cynrychioladol o drefi yr hen Sir Fynwy; ysgythriad du a gwyn; 1800.

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
------------------------------

Rhennir y sir yn 33 o gymunedau:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Brynbuga
* Caer-went
* Cas-gwent
* Cil-y-Coed
* Crucornau
* Drenewydd Gelli-farch
* Y Dyfawden
* Y Fenni
* Goetre Fawr
* Y Grysmwnt
* Gwehelog Fawr
 | * Llanarfan
* Llan-arth
* Llanbadog
* Llandeilo Bertholau
* Llandeilo Gresynni
* Llanelli
* Llanfihangel Troddi
* Llan-ffwyst Fawr
* Llangatwg Feibion Afel
* Llan-gwm
* Llangybi
 | * Llanhenwg
* Llanofer
* Llantrisant Fawr
* Magwyr gyda Gwndy
* Matharn
* Porth Sgiwed
* Rogiet
* Rhaglan
* Trefynwy
* Tryleg Unedig
* Tyndyrn
 |

Daearyddiaeth
-------------

### Trefi a phrif bentrefi

* Cas-gwent
* Caerwent
* Cil-y-Coed neu Cilycoed
* Trefynwy
* Y Fenni
* Brynbuga

### Cestyll

* Castell Cas-gwent
* Castell Cil-y-Coed
* Castell Grysmwnt
* Castell Gwyn
* Castell Rhaglan
* Castell Ynysgynwraidd
* Castell y Fenni
* Castell Brynbuga

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Fynwy**

**Trefi**  

Brynbuga  **·** Cas-gwent  **·** Cil-y-coed  **·** Y Fenni  **·** Trefynwy
  
**Pentrefi**  

Aber-ffrwd  **·** Abergwenffrwd  **·** Betws Newydd  **·** Bryngwyn  **·** Caer-went  **·** Castellnewydd  **·** Cemais Comawndwr  **·** Cilgwrrwg  **·** Clydach  **·** Coed Morgan  **·** Coed-y-mynach  **·** Cwmcarfan  **·** Cwm-iou  **·** Drenewydd Gelli-farch  **·** Y Dyfawden  **·** Yr Eglwys Newydd ar y Cefn  **·** Gaer-lwyd  **·** Gilwern  **·** Glasgoed  **·** Goetre  **·** Gofilon  **·** Y Grysmwnt  **·** Gwehelog  **·** Gwernesni  **·** Gwndy  **·** Hengastell  **·** Little Mill  **·** Llanarfan  **·** Llan-arth  **·** Llanbadog  **·** Llancaeo  **·** Llandegfedd  **·** Llandeilo Bertholau  **·** Llandeilo Gresynni  **·** Llandenni  **·** Llandidiwg  **·** Llandogo  **·** Llanddewi Nant Hodni  **·** Llanddewi Rhydderch  **·** Llanddewi Ysgyryd  **·** Llanddingad  **·** Llanddinol  **·** Llanelen  **·** Llanelli  **·** Llanfable  **·** Llanfaenor  **·** Llanfair Cilgedin  **·** Llanfair Is Coed  **·** Llanfihangel Crucornau  **·** Llanfihangel Gobion  **·** Llanfihangel Tor-y-mynydd  **·** Llanfihangel Troddi  **·** Llanfihangel Ystum Llywern  **·** Llanfocha  **·** Llan-ffwyst  **·** Llangatwg Feibion Afel  **·** Llangatwg Lingoed  **·** Llangiwa  **·** Llangofen  **·** Llan-gwm  **·** Llangybi  **·** Llanhenwg  **·** Llanisien  **·** Llanllywel  **·** Llanofer  **·** Llanoronwy  **·** Llan-soe  **·** Llantrisant  **·** Llanwarw  **·** Llanwenarth  **·** Llanwynell  **·** Llanwytherin  **·** Y Maerdy  **·** Magwyr  **·** Mamheilad  **·** Matharn  **·** Mounton  **·** Nant-y-deri  **·** Newbridge-on-Usk  **·** Y Pandy  **·** Pen-allt  **·** Penrhos  **·** Pen-y-clawdd  **·** Porth Sgiwed  **·** Pwllmeurig  **·** Rogiet  **·** Rhaglan  **·** Sudbrook  **·** Tre'r-gaer  **·** Tryleg  **·** Tyndyrn  **·** Ynysgynwraidd



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goSiroedd a dinasoedd Cymru |
| --- |
|  |
| **Siroedd, bwrdreistrefi sirola dinasoedd presennol** (1996–) | 
* Abertawe
* Blaenau Gwent
* Bro Morgannwg
* Caerdydd
* Caerffili
* Casnewydd
* Castell-nedd Port Talbot
* Ceredigion
* Conwy
* Gwynedd
* Merthyr Tudful
* Pen-y-bont ar Ogwr
* Powys
* Rhondda Cynon Taf
* Sir Benfro
* Sir Ddinbych
* Sir Fynwy
* Sir y Fflint
* Sir Gaerfyrddin
* Torfaen
* Wrecsam
* Ynys Môn

 | Cymru |
|  |
| **Siroedd cadwedig**(1974–1996) | 
* Clwyd
* De Morgannwg
* Dyfed
* Gorllewin Morgannwg
* Gwent
* Gwynedd
* Morgannwg Ganol
* Powys

 |
|  |
| **Siroedd Cymru hynafol** | 
* Sir Aberteifi
* Sir Benfro
* Sir Drefaldwyn
* Sir Ddinbych
* Sir Fynwy
* Sir Faesyfed
* Sir Feirionnydd
* Sir Fôn
* Sir Forgannwg
* Sir Frycheiniog
* Sir y Fflint
* Sir Gaerfyrddin
* Sir Gaernarfon

 |

 |