Genws o Homininau yw ***Paranthropus*** (o'r groeg παρα, *para* "ymyl"; άνθρωπος, *ánthropos* "dynol"), genws sydd wedi ei ddifodi bellach. Gelwir y genws hwn hefyd yn **Australopithecines Cadarn**, ac yn ôl pob tebyg mae aelodau'r genws yn ddisgynyddion yr hominidau gracile australopithecine (*Australopithecus*) gyda'r esgblygiad o'r naill i'r llall yn digwydd tua 2.7 miliwn o flynyddoedd yn ôl (neu CP).

Nodweddir aelodau'r genws hwn (fel yr awgryma'r enw) gan ên a rhannau deinyddol y benglog sy'n fwy na'r arfer. Mae'r rhannau hyn yn cynnwys y grib saethol (*sagittal cranial crest*), tebyg i'r gorila, ac yn awgrymu fod ganddo gyhyrau llydan i gnoi ei fwyd llysieuol. Ond dyn wahanol i'r gorila, mae'r grib saethol traws (*transverse cranial crests*) ar goll.

Darganuwyd rhan o graniwm a gên isaf *Paranthropus robustus* yn 1938 gan fachgen ysgol o'r enw Gert Terblanche, yn Kromdraai B (70 km i'r de-orllewin o Pretoria) yn Ne Affrica. Fe'i disgrifiwyd fel genws a rhywogaeth newydd sbon gan Robert Broom o Amgueddfa'r Transvaal. Cloddiwyd y safle ers 1993 gan Francis Thackeray hefyd o Amgueddfa'r Transvaal. Nodir fod Kromdraai B yn dyddio'n ôl i o leiaf 1.95 miliwn o flynyddoedd CP.

Darganfu Mary Leakey orfant (mandibl) a rhan o benglog *Paranthropus boisei* ar 17 Gorffennaf, 1959, ar safle o'r enw 'Gwely  FLK 1' yng Ngheunant Olduvai yn Tansanïa (sbesimen OH 5). Ar y diwrnod hwnnw roedd Mary'n gweithio ar ei phen ei hun, gan fod Louis Leakey yn sâl yn y gwersyll. Rhuthrodd Leakey yn ôl i'r gwersyll pan glywodd y newyddion! Penderfynwyd peidio a chloddio ymhellach tan i ffotograffydd gyrraedd i dynnu lluniau.

Yn ei nodiadau cofnododd Louis yr enw *Titanohomo mirabilis*, am y tro cyntaf, gyda'r enw a ddewisiodd yn cyfleu agweddau dynol yr esgyrn a welodd. Cyfeiriodd Louis a Mary ato fel "y Bachgen Annwyl" (*"Dear Boy"*).

Ataliwyd cloddio pellach ar 7 Awst pan gafwyd hyd i offer-llaw Oldowan (cyfnod yr offer-llaw hynaf a ganfuwyd), ac esgyrn anifeiliaid.

Cyhoeddwyd gwybodaeth am y ffosil yn *Nature*, dyddiedig 15 Awst 1959, ond o ganlyniad i streic y argraffwyr ni ryddhawyd yr wybodaeth tan Medi. Ynddo gosododd Louis y ffosil yn nheulu'r Australopithecinae gan greu genws newydd ar ei gyfer, sef *Zinjanthropus*, rhywogaethau *boisei*. Mae "Zinj" yn air Arabeg hynafol sy'n golygu 'arfordir Dwyrain Affrica' ac mae "boisei" yn cyfeirio at Charles Watson Boise, noddwr anthropolegol y Leakeys. Seiliodd Louis ei ddosbarthiad ar ugain o wahaniaethau rhwng Paranthropus a'r *Australopithecus*.

Anghydfod ynghylch y tacsonomeg
-------------------------------

Cladogram o esblygiad hominin cynnar.
Mae'r anthropolegydd Richard Dawkins yn amau a yw'r ffosiliau hyn, a ffosiliau eraill a ddarganfuwyd mewn mannau eraill, yn haeddu cael eu dosbarthu i rywogaethau ar wahân, unigol. Mae'n amau'r creaduriaid canlynol: Australopithecus (neu Paranthropus) robustus, Australopithecus (neu Paranthropus neu Zinjanthropus) boisei, a Australopithecus (neu Paranthropus) aethiopicus.

Gweler hefyd
------------

* Homo habilis

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dawkins, Richard (2004). *The Ancestor's Tale: A Pilgrimage To the Dawn of Life*. London: Weidenfeld & Nicolson. t. 77. ISBN 0-297-82503-8.
2. ↑  Pilbeam, D.R (1988). "Hominid evolution". In Harrison, G.A. Tanner, J.M. Pilbeam, D.R. & Baker, P.T. (gol.). *Human Biology: An introduction to human evolution, variation, growth, and adaptability*. Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen. tt. 104–143. ISBN 0-19-854144-9.CS1 maint: uses editors parameter (link) Also ISBN 0-19-854143-0 (paperback)
3. ↑  Wood, B.A. (1994). "Evolution of australopithecines". In Steve Jones, Robert Martin & David Pilbeam (gol.). *The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution*. Caergrawnt: Gwasg Prifysgol Caergrawnt. tt. 231–240. ISBN 0-521-32370-3.CS1 maint: uses editors parameter (link) Also ISBN 0-521-46786-1 (clawr papur)