Canu'r lyraCanu'r lyra
Mae'r **lyra**  neu *telyn fach* (Saesneg: lyre) yn offeryn cordófono offerynnol sy'n cael ei gyffwrdd â pinzar neu sy'n curo'r cordiau.Mae ei forffoleg yn cynnwys blwch cyseiniant y mae dwy fraich ynddo, sy'n gyfochrog neu'n amlach na pheidio, sy'n cael eu cysylltu â chroesbren y mae'r llinynnau ynghlwm wrthi. Yn organoleg (astudiaeth offerynnau cerddorol a'u dosbarthiad), diffinnir lyrâu fel "liwt iau" ("yoke lutes"), sef liwt lle mae'r llinynnau wedi'u cysylltu â iau sy'n gorwedd yn yr un gwastad â'r bwrdd sain ac yn cynnwys dwy fraich a chroes-bar neu drawst.

Hanes
-----

Apollo a Lyra
Fresco Rufeinig o Pompeii, 1g OC, yn dangos dyn mewn mwgwd theatr a dyne mewn coronbleth yn canu'r lyra; cedwir yn y Museo Archeologico Nazionale, Napoli, yr Eidal
Daw'r gair lyra o'r Lladin, *lyra* a daw ein hun o'r Groegeg, *λύρα*. ​​Mae'n offeryn llinynnol. Priodolodd yr Eifftiaid eu tarddiad i 'Dyehuty', duw doethineb, ysgrifennu, cerddoriaeth a'r lleuad, mewn chwedloniaeth y wlad. Yn ôl y Groegiaid, adeiladodd Hermes lyra o gragen crwban a chyrs. Dyma oedd offeryn Orfeu a'r un a ddaeth gydag Apollo fel symbol o'r wladwriaeth ddinesig, diwylliant a cherddoriaeth. Efallai hefyd mai'r offeryn hefyd a arferai'r Brenin Dafydd chwarae gyda Chân y Salmau yn y Beibl.

Yn ôl pob golwg, canwyd math o lyra gan pobloedd Almaenig a Cheltaidd a hynny annibynnol ar brototeipiau Greco-Rufeinig. Ni ellir pennu dyddiadau tarddiad, sy'n amrywio yn ôl pob tebyg o ranbarth i ranbarth, ond credir bod y darnau hynaf o offerynnau o'r fath yn dyddio o tua 6g yr Oes Gyffredin. Ar ôl i'r bwa gyrraedd Ewrop o'r Dwyrain Canol, tua dwy ganrif yn ddiweddarach, cafodd ei gymhwyso i sawl rhywogaeth o'r lyrâu hynny a oedd yn ddigon bach i wneud canu gyda bwa yn ymarferol. Daeth dau ddosbarth eang o lyrâu gyda bysellfwrdd cynnaryn Ewrop: ymysg y math ddiweddaraf oedd y *talharpa* Sgandinafaidd a'r *jouhikko* o'r Ffindir. Gellid dod o hyd i wahanol tonau gan ganu'r llinyn bwa sengl drwy wasgu ewinedd llaw chwith y chwaraewr yn erbyn gwahanol bwyntiau ar hyd y llinyn i rwystro'r llinyn.

Yr olaf o'r lyrâu bach gyda bysellfwrdd oedd y crwth Cymreig "modern" (c. 1485–1800). Roedd ganddo nifer o ragflaenwyr yn Ynysoedd Prydain ac yn Ewrop Gyfandirol. Newidiwyd traw ar linynnau unigol trwy wasgu'r llinyn yn gadarn yn erbyn y bysedd bysedd gyda bysedd y bysedd. Fel ffidil, roedd y dull hwn yn byrhau hyd dirgrynol y llinyn i gynhyrchu arlliwiau uwch, tra bod rhyddhau'r bys yn rhoi hyd mwy dirgrynol i'r llinyn, gan gynhyrchu tôn yn is mewn traw. Dyma'r egwyddor y mae'r ffidil a gitâr fodern yn gweithio arni.

Dull Canu
---------

Roedd nifer y tannau ar y lyra clasurol yn amrywio mewn gwahanol gyfnodau ac o bosibl mewn gwahanol ardaloedd — roedd pedwar, saith a deg wedi bod yn hoff rifau. Fe'u defnyddiwyd heb bysellfwrdd, ac nid oedd unrhyw ddisgrifiad na chynrychiolaeth Groeg wedi cael ei chyfarfod erioed y gellir ei dehongli fel un sy'n cyfeirio at un. Nid oedd bwa'n bosibl chwaith, roedd y bwrdd sain fflat yn rhwystr i hynny. Fodd bynnag, roedd y dewis, neu'r plectrwm, yn cael ei ddefnyddio'n gyson. Fe'i cynhaliwyd yn y llaw dde i osod y llinynnau uchaf mewn dirgryniad; pan nad oedd yn cael ei ddefnyddio, roedd yn hongian o'r offeryn gan ruban. Roedd bysedd y llaw chwith yn cyffwrdd â'r llinynnau isaf (yn ôl pob tebyg i dawelu'r rhai na ddymunwyd eu nodiadau).

Amrywiaethau
------------

Atgynhyrchiad o'r lyra o feddrod frenhinol Sutton Hoo, Lloegr, o oddeutu 600 OC
Yn ogystal â defnydd eithaf eang mewn diwylliannau hynafol, yr hen Aifft, Groeg glasurol a'r Ymerodraeth Rufeinig, roedd y lyra, neu addasiad cynhynid arni ar gael ar Ynys Prydain. Darganfuwyd pont tannau, a gredir iddi berthyn i lira o 300 mlynedd cyn Crist, ar Ynys Sgitheanach (Skye) yn yr Alban. Yn ôl pob tebyg, y crwth a ddefnyddiwyd yn Ynysoedd Prydain ac yn fwy penodol mewn cyd-destunau o gefndir Celtaidd cryf, yw'r unig lira a arferir yn fwy neu lai cyffredin yn Ewrop. Fodd bynnag, mae yna ychydig o samplau o arglwyddi mewn gwahanol ddiwylliannau yn Affrica.

Peidio â chael ei ddrysu ag offerynnau eraill o'r enw "lira", ond gyda siâp gwahanol iawn, fel y lyth Creta, offeryn traddodiadol Creta, neu arc Nordig Llyre, sy'n tarddu o wledydd Llychlyn.

Mae'r lyre wedi bod yn eicon cyfeirio ar gyfer y mudiad diwylliannol Neo-glasurol, sy'n edrych yn ôl ar ddiwylliant Greco-Rufeinig fel ffynhonnell ysbrydoliaeth i'r celfyddydau. Ar droad y 18g ac i'r 19g, crëwyd llawer o lyrau offerynnau hybridiad lira gydag offerynnau eraill. Rhai enghreifftiau yw'r gitâr-lira.

Dryswch a datblygiad yr offeryn
-------------------------------

Mae'r term lyra neu lyre yn y Saesneg hefyd yn gallu cyfeirio at offeryn sy'n edrych yn debycach i gitâr, a dyma'n aml a gyfeirir ato wrth drafod canu'r offernyn mewn cyd-destun gyfoes.

Lyrâu tramor
------------

Begena
Mae'r lyrâu i'w cael yn bennaf yn Nwyrain Affrica (Ethiopia, Somalia, Tansania, Uganda, Djibouti, Kenya, Swdan, yr Aifft) ac yn Asia, ym Mhenrhyn Arabaidd (Yemen, Saudi Arabia, Oman, Gwlad Iorddonen, Irac, Israel). Maent yn cyd-fynd â'r gân yn ystod defodau meddiant, myfyrdod neu weddi. Maent hefyd yn addas ar gyfer cerddoriaeth ddawns fodern o gwmpas Camlas Suez.

Mae lyres Ewropeaidd (y Ffindir, Norwy, y Deyrnas Unedig, Gwlad Groeg, Estonia) braidd yn brin ac weithiau cânt eu chwarae gyda'r bwa. Ond mae diddordeb newydd yng Ngwlad Groeg ar gyfer yr offeryn hwn sy'n atgof o orffennol y wlad hon ac sydd â naws arbennig o gyfrinachedd a chwedloniaeth. Enghreifftiau o ddefnydd cyfredol yw grwpiau fel Daemonia Nymph (label Prikosnovenie) neu Ifaistos.

Mae eu seinfwrdd yn aml yn cael ei wneud o bilen anifeiliaid, tra gellir gwneud eu blwch sain o bren neu gragen anifeiliaid. Mae'n cael y dimensiynau cyfartalog canlynol:

Hyd cyfan: 74 cm
Hyd y tant sy'n dirgrynu: 55 cm
Lled y blwch: 24 cm
Trwch y blwch: 5 cm
Chwarae drwy tynnu'r tannau gyda'n bysedd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Dolenni allanol
---------------

* enghraifft gyfoes o berson yn canu'r lyra