recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pali gwarwelw**; yr enw Saesneg yw *Pale-shouldered Brocade*, a'r enw gwyddonol yw *Lacanobia thalassina*. Ei diriogaeth yw Ewrop.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pali gwarwelw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Rheilffordd ysgafn sy'n gwasanaethu Docklands Llundain, sef ardal y dociau a ailddatblygwyd yn Llundain yn y 1980au, yw **Rheilffordd Ysgafn Docklands** (Saesneg: *Docklands Light Railway*; DLR). Mae'n darparu cysylltiad uniongyrchol rhwng dwy brif ardal ariannol Llundain, sef Dinas Llundain a Canary Wharf. Fe'i hagorwyd ar 31 Awst 1987. Mae wedi cael ei hymestyn sawl gwaith, gan roi cyfanswm hyd o 38 km (24 milltir). Mae llinellau bellach yn cyrraedd y gogledd i Stratford, i'r de i Lewisham, i'r gorllewin i Tower Gateway a Bank yn ardal ariannol Dinas Llundain, ac i'r dwyrain i Beckton, Maes Awyr Dinas Llundain a Woolwich Arsenal.

Gweithredir y gwasanaeth yn awtomatig, felly ychydig iawn o staff sydd ar y 149 trenau (sydd heb gabiau gyrru) ac mewn gorsafoedd cyfnewidfa mawr.

Map
---

Llwybr daearyddol gywir Rheilffordd Ysgafn Docklands

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jolly, Stephen (1986). *Docklands Light Railway : official handbook 1987*. Bob Bayman. Harrow Weald: Capital Transport. t. 7. ISBN 0-904711-80-3. OCLC 18746528.
Gwleidydd Cymreig yw **Jonathan Edwards**. Etholwyd fel Aelod Seneddol Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr yn 2010 ac fe'i ail-etholwyd yn Etholiad Cyffredinol 2015. Ers Mai 2015 daeth Edwards yn Arweinydd Seneddol Plaid Cymru ond fe ymddiswyddodd yn Medi 2015 am resymau personol gan basio'r swydd i Hywel Williams.

Cafodd ei arestio ar 20 Mai 2020 ar amheuaeth o ymosod wedi digwyddiad yn ei gartref, a chafodd ei ryddhau ar fechnïaeth. Collodd chwip Plaid Cymru tra bod yr heddlu yn ymchwilio. Derbyniodd rybudd gan yr heddlu sydd yn gyfaddefiad o euogrwydd, a gwnaeth ymddiheuriad a dderbyniwyd gan ei wraig Emma.

Ar 15 Gorffennaf 2020 cafodd Edwards ei wahardd o Blaid Cymru ar ôl ymchwiliad swyddogol gan banel disgyblu'r blaid. Roedd y gwaharddiad yn parhau am gyfnod o flwyddyn gyda Edwards yn eistedd fel gwleidydd annibynnol. Os oedd am ail-ymuno gyda'r blaid gallai ymddangos o flaen y panel eto mewn blwyddyn.. Yng Ngorffennaf 2021 dywedodd nad oedd am ail-ymuno â'r blaid, a byddai'n parhau fel Aelod Seneddol annibynnol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Jonathan Edwards MP". *BBC Democracy Live*. BBC. Cyrchwyd 25 July 2010.
2. ↑
3. ↑  *Arweinydd Plaid Cymru yn San Steffan yn ymddiswyddo*  , Golwg360, 10 Medi 2015.  Cyrchwyd ar 28 Mai 2016.
4. ↑  *AS Plaid Cymru wedi'i arestio ar amheuaeth o ymosod*  , BBC Cymru Fyw, 23 Mai 2020.
5. ↑  *AS yn cael rhybudd heddlu ac yn ymddiheuro*  , BBC Cymru Fyw, 27 Mehefin 2020.
6. ↑  "AS Plaid Cymru wedi'i wahardd o'r blaid am 12 mis". *BBC Cymru Fyw*. 2020-07-15. Cyrchwyd 2020-07-15.
7. ↑  *Jonathan Edwards ddim am ailymuno â Phlaid Cymru*  , BBC Cymru Fyw, 13 Gorffennaf 2021.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pali llin y llyffant**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **pali llin y llyffant**; yr enw Saesneg yw *Toadflax Brocade*, a'r enw gwyddonol yw *Calophasia lunula*. Mae'n gynhenid o Ewrop ond wedi'i fewnforio, bellach i wledydd megis Canada.

Siani flewog
Caiff ei ddefnyddio'n helaeth i reoli pla. Mae'r oedolyn yn eitha blewog, tua 12 mm o hyd. Mae'r fenyw'n dodwy 30 - 80 o wyau ar y planhigyn *toadflax* ac wedi tua phythefnos, daw'r siani flewog allan o'i phlisg. Mae'n bwrw ei chroen tua pum gwaith yn ystod mis cyntaf ei bywyd. Ar ei eithaf, mae'n 4 cm o hyd. Mae'n cysgu'r gaeaf mewn cwd grisialis wedi'i wneud o blanhigion wedi'u cnoi.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pali llin y llyffant yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Josie d’Arby** (ganwyd **Josephine Collins** 3 Hydref 1972) yn actor, awdur, cyfarwyddwr, a chyflwynydd teledu Cymreig o Gasnewydd, Gwent. Mae hi wedi cyflwyno nifer o sioeau teledu poblogaidd. Ym 1999 hi oedd y fenyw ieuengaf erioed i gyflwyno sioe sgwrsio yng Ngwledydd Prydain, sef *Josie* ar Channel 5.

Bywgraffiad
-----------

Cafodd Josie d'Arby ei eni a'i magu yng Nghasnewydd. Yn ei harddegau mynychodd ysgol drama *Theatre Anna Scher* yn Llundain cyn ennill lle yn RADA

Gyrfa
-----

Cychwynnodd gyrfa cyflwyno d'Arby yn ystod ei chyfnod fel myfyriwr yn RADA. Yn y 1990au cynnar, bu’n cyflwyno’r rhaglen *SMart* ar sianel Children’s BBC, a’i sioe ei hun, *Josie*, ar Sianel 5. Mae hi wedi cyflwyno nifer o raglenni proffil uchel gan gynnwys *The Bigger Breakfast* (ategiad i raglen *The Big Breakfast*) a *Top of the Pops*. Mae hi hefyd wedi cyflwyno rhaglenni cerddoriaeth fwy clasurol megis *BBC Young Musician of the Year, BBC Canwr y Byd Caerdydd* a *Choir of the Year*.

Ei rôl actio ddramatig amlwg gyntaf oedd fel *WPC Jodie Finn*, yn nrama gyfres y BBC, *Merseybeat*. Yn 2005, bu’n chware rhan *Peally Maghti*, un o gyflwynwyr y gyfres ddychanol *Look Around You*, a oedd yn dychanu rhaglenni teledu gwyddoniaeth o’r 1980au.

Mae wedi ymddangos ar raglen gomedi’r BBC *Miranda*.

Mae hi wedi gweithio ar y radio, fel cyd-gyflwynydd *The Steve Wright Show* ar BBC Radio 2 ac mae wedi cyflwyno nifer o raglenni dogfen i BBC Radio 4.

Yn Nhachwedd 2011, ysgrifennodd a chyfarwyddodd y ffilm comedi *A Magpie in the Mirror*.

Enillodd d'Arby gwobr y Gymdeithas Deledu Frenhinol am ei gwaith wrth gyflwyno rhaglen materion cyfoes ar gyfer ei chyfraniad i raglen y BBC *Inside Out West*.

Yn 2011 derbyniodd yr her o geisio dysgu Cymraeg mewn wythnos ar gyfer raglen S4C Cariad@iaith gan ddod yn ail yn y gystadleuaeth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Josie d'Arby adalwyd 25 Ebrill 2017
2. ↑  IDBM Josie d’Arby adalwyd 25 Ebrill 2017
3. ↑  *Songs of Praise - Josie d'Arby* adalwyd 25 Ebrill 2017
4. ↑  Actores yn fuddugol am ddysgu iaith adalwyd 25 Ebrill 2017
*Saif y mynydd hwn yng nghanolbarth Ceredigion; am fynyddoedd eraill o'r un enw gweler yma.*
Lleolir **Y Mynydd Bach** yng nghanolbarth Ceredigion. Rhes hir o fryniau isel ydyw mewn gwirionedd, yn hytrach na mynydd fel y cyfryw. Mae ei gopa uchaf yn 329 m uwch lefel y môr. Mae gan ardal y Mynydd Bach le pwsig yn hanes diwylliant a chrefydd Ceredigion.

Ardal y Mynydd
--------------

Gorwedd y Mynydd Bach rhwng Cors Goch Glan Teifi i'r dwyrain ac arfordir Bae Ceredigion i'r gorllewin. Wrth lethrau gorllewinol y Mynydd ceir Llyn Eiddwen, llyn naturiol sy'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Croesir y Mynydd gan lôn wledig gul sy'n cysylltu Trefenter a Blaenpennal. Gorwedd y pentref cyntaf bron yng nghanol ardal y Mynydd, ger Llyn Eiddwen.

Pentrefi yn ardal y Mynydd Bach:

* Bethania
* Blaenpennal
* Bronant
* Llangwyryfon
* Lledrod
* Penuwch
* Trefenter

Hanes a diwylliant
------------------

Y gofeb i'r pedwar bardd ar y Mynydd Bach.
"Dros y Mynydd Bach" y byddai pererinion Anghydffurfiol o mor bell i'r gogledd ag Arfon a Llŷn yn dod yn ail hanner y 18g i wrando pregethu Daniel Rowland yn Llangeitho. Roedd ffynnon ar lethrau'r Mynydd tua dwy filltir o Langeitho lle byddent yn ymgynnull i gael lluniaeth, diod a gorffwys ar ôl teithio trwy'r nos dros y Mynydd. Byddent yn dod o Sir Gaernarfon bob ail fis gan hurio cychod pysgota o Aberdaron, Abersoch, Pwllheli neu Borthmadog, i Aberystwyth, gan gychwyn i'w taith dydd Gwener. Ar y Sadwrn cerddent o Aber i Langeitho dros y Mynydd Bach a dychwelyd yr un ffordd nos Sul.

Cynhelir 'Cwrdd Gweddi'r Mynydd' ar lethrau'r Mynydd Bach ger Llyn Eiddwen ym mis Mehefin, arfer a gychwynodd adeg Diwygiad 1904-1905. Mae'n dal i fod yn boblogaidd.

Cysylltir y Mynydd gyda phedwar o feirdd lleol, sef T. Hughes Jones (1895-1966), B. T. Hopkins (1897-1981), J. M. Edwards (1903-1978) ac Edward Prosser Rhys (1901-1945). Codwyd cofeb iddynt ill pedwar ar un o gopaon y Mynydd ger Llyn Eiddew.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Henry Hughes, *Trefecca, Llangeitho a'r Bala* (Caernarfon, 1896), tt. 28-29.

Darllen pellach
---------------

* T. I. Ellis, 'Y Mynydd Bach', *Crwydro Ceredigion* (Cyfres Crwydro Cymru, 1952).

Dolen allanol
-------------

* Cofeb Beirdd y Mynydd Bach, BBC Cymru
* Erthyglau am y Mynydd Bach Archifwyd 2011-09-28 yn y Peiriant Wayback. llyfryddiaeth ar wefan Cyngor Sir Ceredigion
Pentref bychan yng nghymuned Llandudno, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Pydew** (hefyd **Bryn Pydew**). Fe'i lleolir yn ardal y Creuddyn, rhwng trefi Llandudno a Bae Colwyn tua milltir i'r gogledd o Fochdre. I'r dwyrain ceir eglwys Llangwstennin. Tua hanner milltir i'r gorllewin ceir pentref bychan arall o'r enw Esgyryn, ar gyrion Cyffordd Llandudno.

Cyfeirir at y pentref fel "Bryn Pydew" hefyd, ond "Pydew" yw'r enw mwyaf cyffredin ar lafar yn lleol. Mae Bryn Pydew ei hun, sy'n codi ger y pentref, yn warchodfa natur a reolir gan Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru.

Ar 27 Hydref 1944 trawyd y mynydd gan awyren Halifax, a lladdwyd un allan o griw o saith.

Canolfan gymunedol Pydew

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  British Place Names; adalwyd 22 Tachwedd 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Conwy**

**Trefi**  

Abergele  **·** Bae Colwyn  **·** Betws-y-Coed  **·** Conwy  **·** Cyffordd Llandudno  **·** Degannwy  **·** Hen Golwyn  **·** Llandudno  **·** Llanfairfechan  **·** Llanrwst  **·** Penmaenmawr  **·** Tywyn
  
**Pentrefi**  

Bae Cinmel  **·** Bae Penrhyn  **·** Betws-yn-Rhos  **·** Bryn-y-maen  **·** Bylchau  **·** Caerhun  **·** Capel Curig  **·** Capel Garmon  **·** Cefn Berain  **·** Cefn-brith  **·** Cerrigydrudion  **·** Craig-y-don  **·** Cwm Penmachno  **·** Dawn  **·** Dolgarrog  **·** Dolwen  **·** Dolwyddelan  **·** Dwygyfylchi  **·** Eglwys-bach  **·** Esgyryn  **·** Gellioedd  **·** Glanwydden  **·** Glasfryn  **·** Groes  **·** Gwytherin  **·** Gyffin  **·** Henryd  **·** Llanbedr-y-cennin  **·** Llandrillo-yn-Rhos  **·** Llanddoged  **·** Llanddulas  **·** Llanefydd  **·** Llanelian-yn-Rhos  **·** Llanfair Talhaearn  **·** Llanfihangel Glyn Myfyr  **·** Llangernyw  **·** Llangwm  **·** Llangystennin  **·** Llanrhos  **·** Llanrhychwyn  **·** Llan Sain Siôr  **·** Llansanffraid Glan Conwy  **·** Llansannan  **·** Llysfaen  **·** Maenan  **·** Y Maerdy  **·** Melin-y-coed  **·** Mochdre  **·** Nebo  **·** Pandy Tudur  **·** Penmachno  **·** Pensarn  **·** Pentrefelin  **·** Pentrefoelas  **·** Pentre-llyn-cymmer  **·** Pentre Tafarnyfedw  **·** Pydew  **·** Rowen  **·** Rhydlydan  **·** Rhyd-y-foel  **·** Tal-y-bont  **·** Tal-y-cafn  **·** Trefriw  **·** Tyn-y-groes  **·** Ysbyty Ifan
Blepharita adusta
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pali tywyll**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw Saesneg yw *Dark Brocade*, a'r enw gwyddonol yw *Blepharita adusta*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pali tywyll yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Saccotheciaceae* yw'r **Pydredd coesau llin** (Lladin: ***Kabatiella lini***; Saesneg: *Flax Stem Break*). Mae'r teulu *Saccotheciaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Dothideales.

Ffyngau
-------

Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

Aelodau eraill o deulu'r Saccotheciaceae
----------------------------------------

Mae gan **Pydredd coesau llin** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| *Pseudoseptoria bromigena* | Pseudoseptoria bromigena |  |
|
| *Pseudoseptoria collariana* | Pseudoseptoria collariana |  |
|
| *Pseudoseptoria donacicola* | Pseudoseptoria donacicola |  |
|
| *Pseudoseptoria donacis* | Pseudoseptoria donacis |  |
|
| *Pseudoseptoria everhartii* | Pseudoseptoria everhartii |  |
|
| *Pseudoseptoria obscura* | Pseudoseptoria obscura |  |
|
| *Pseudoseptoria obtusa* | Pseudoseptoria obtusa |  |
|
| *Pseudoseptoria sorghi* | Pseudoseptoria sorghi |  |
|
| *Pseudoseptoria stomaticola* | Pseudoseptoria stomaticola |  |
|
| *Pseudoseptoria usneae* | Pseudoseptoria usneae |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN
* Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan *y Bywiadur*; CELl, lle ceir enwau safonol Cymraeg. Adalwyd 21 Chwefror 2020.
2. ↑  Erthygl *Fungal Diversity Revisited: 2.2 to 3.8 Million Species* gan Hawksworth DL ac Lücking R yn y dyddlyfr *Microbiology Spectrum*, cyfrol 5, rhif 4, tud. 79–95. Cyhoeddwyd Gorffennaf 2017; Microbiology Spectrum; isbn=978-1-55581-957-6
3. ↑  Gwefan palaeos.com; adalwyd 21 Chwefror 2020.

 *Safonwyd yr enw* **Pydredd coesau llin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
"The Chronicles of Gilles Li Muisis" (1272-1352). Bibliothèque royale de Belgique, MS 13076-77, f. 24v.
Ceir **pandemig** (o'r Groeg παν *pan*, "holl" a δήμος *demos* "pobl") pan mae haint yn lledaenau trwy'r bpblogaeth ddynol ar draws ardal eang, er enghraifft cyfandir neu hyd yn oed trwy'r byd.

Yn ôl y WHO ceir pandemig pan mae: 

* haint sy'n newydd i'r boblogaeth a effeithir
* yr haint yn effeithio ar bobl a'r effeithiau yn ddifrifol
* yr haint yn medru lledaenu'n hawdd yn y boblogaeth

Un enghraifft o bandemig oedd y Fad Felen, a ymledodd ar draws Ewrop o'r Aifft yn y 6g. Lledaenodd y Pla Du o Asia i Ewrop yn 1348, a lladdodd 20 hyd 30 miliwn o Ewropeaid mewn chwe blynedd. Lledaenodd colera tu hwnt i India am y tro cyntaf ym mhandemig 1816–1826, gan ladd nifer fawr o bobl yn Tsieina; cyrhaeddodd yr ail bandemig yn 1829–1851 i Ewrop a Gogledd America. Bu pandemig o'r Ffliw Sbaenig yn 1918–1919, a ymledodd trwy'r byd; gan ladd 25 miliwn o bobl o fewn chwe mis.

Cafodd y frech wen ddylanwad mawr ar hanes cyfandir America. Nid oedd yn bod yno hyd nes iddi gyrraedd gyda'r Ewropeaid cyntaf, a chan nad oedd gan y trigolion brodorol wedi bod mewn cysylltiad a'r haint o'r blaen, lledaenodd yn gyflym gan achosi cyfran uchel o farwolaethau. Cred rhai ysgolheigion i rhwng 90% a 95% o boblogaeth frodorol America farw o heintiau Ewropeaidd, a'r frech wen oedd yn gyfrifol am y nifer fwyaf o farwolaethau. Roedd yn elfen bwysig ym muddugoliaeth y Sbaenwyr dros wareiddiadau'r Inca a'r Aztec.
Teisennau cri
Danteithyn traddodiadol o Gymru yw **Pice ar y Maen/Teisen Gri**.

Enw
---

Mae'n cael ei adnabod wrth sawl enw arall, yn cynnwys **cacen gri** (yn y Gogledd), **picau ar y maen** neu **pice bach** (yn y De), a weithiau **teisen radell**.

Traddodiad a chynnhywsion
-------------------------

Yn draddodiadol, arferir coginio teisennau cri ar ridell haearn bwrw wedi ei osod ar y tân neu ar y stof.

Prif gynhwysion y deisen yw blawd, menyn neu saim, wyau, siwgr, a chyrens a/neu rhesin. Maent yn cael eu mowldio ar ffurf gron, ychydig o fodfeddi o led a thua hanner modfedd dwfn.

Gellir eu gosod ar y bwrdd yn boeth neu'n oer, wedi'u taenu â swigr caster. Fel arfer mae pobl yn hoff o'u bwyta fel y maent neu gyda mymryn o fenyn, weithiau gyda phaned o de.

Fel pob bwyd traddodiadol, ceir sawl amrywiad, yn cynnwys y **Llech Cymreig** a wneir gyda blawd plaen a'r deisen yn slaben ("llech") hirsgwar a goginir ar ridell.

Gwneud picau ar y maen

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) BBC

Cyfeiriadau
-----------


1. ↑  Buckland, Helen; Keepin, Jacqui (2017-10-02). *CBAC TGAU Bwyd a Maeth (WJEC GCSE Food and Nutrition Welsh-language edition)* (yn Saesneg). Hodder Education. ISBN 978-1-5104-1843-1.
Band roc o Gymru oedd **Kentucky AFC**.

Gyrfa
-----

Sefydlwyd Kentucky AFC yn 2001 wedi iddynt newid eu henw o Cacen Ŵy Experience.

Yn 2003 recordiwyd y sengl Bodlon, a phrofodd hon i fod yn arwyddgan y band am flynyddoedd wedyn. Yn hwyrach y flwyddyn honno rhyddhawyd y sengl dwbl-A *Outlaw/11*. Dyma'r flwyddyn pan wnaeth llafurio'r band ddwyn ffrwyth.

Llwyddodd y Kentucky AFC i ennill pum gwobr yng ngwobrau RAP Radio Cymru dros y blynyddoedd gan gynnwys y Sesiwn Gorau, Newydd-ddyfodiad Gorau, Sengl Gorau (ar gyfer *Outlaw/11* a recordiwyd gan gynhyrchydd Super Furry Animals, Gorwel Owen), Band Byw Gorau a Band y Flwyddyn.

Hefyd, enillodd y band ddwy wobr yng Ngwobrau Cerddoriaeth Cymru am y record gorau yn yr iaith Gymraeg (*Bodlon*) a Newydd-ddyfodiad Gorau Cymraeg.

Derbyniodd eu halbwm hir disgwyliedig, *Kentucky AFC* a rhyddhawyd yn 2004 gan Boobytrap Records, adolygiadau gwych. Enwebwyd y band ymysg Goldie Lookin Chain, Lostprophets a Super Furry Animals yng ngwobrau'r Ffatri Bop am y Grŵp Orau o Gymru.

Yn haf 2007, ar ôl chwe blynedd o greu cerddoriaeth flaengar gyson, cymryd rhan mewn nifer o sesiynau gan gynnwys cyrraedd Last Ever Festive Fifty yr arwr John Peel, a llwyddo i lwyfannu sioeau byw tanllyd ac weithiau anrhagweladwy, cyhoeddodd Kentucky AFC eu bod nhw'n rhoi'r ffidl yn y to drwy ryddhau'r albwm *Fnord* a chynnal taith ffarwel. Crewyd ffilm am y daith olaf gan Angharad Griffiths sydd i'w weld ar y we.

Parhaodd aelodau Kentucky AFC yn weithredol mewn amryw o brosiectau cerddorol eraill.

Aeth Huw Owen ymlaen i sefydlu ei hun fel Mr Huw, perfformiodd Endaf Roberts yn perfformio fel Endaf Presli, ac aeth Gethin Evans ymlaen i fod yn aelod o'r band hip hop Genod Droog a ddaeth i ben yn 2008.

Disgyddiaeth
------------

* "Bodlon" - Sengl CD (Recordiau R-bennig, R-BEN 062, 2003)
* "Outlaw" - Sengl CD (Remote Control Records, REMOTE004, 2003)
* *Iasobe?* - EP CD (Boobytrap Records ‎– BOOB REC012CD)
* *Kentucky AFC* - Albwm (Boobytrap Records, 2004)

Dolenni allanol
---------------

* Proffil y band gan BBC Cymru
* Ffilm am daith olaf Kentucky AFC - YouTube

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   BBC Cymru - Cerddoriaeth - Kentucky AFC. BBC Cymru. Adalwyd ar 8 Mawrth 2017.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ymerawdwr y gellyg**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **ymerawdwyr y gellyg**; yr enw Saesneg yw *Great Peacock Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Saturnia pyri*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop ar wahân i wledydd Prydain.

Tiriogaeth ymerawdwr y gellyg, drwy Ewrop.
Yr enw Ffrangeg arno ydy ***Grand paon de nuit***.

Tua 35 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan yn Hydref a Thachwedd, mewn un genhedlaeth.

Oriel o luniau
--------------

* Siani flewog: llun manwl
* Siani flewog newydd ddeor, gyda'r ŵy yn dal yn sownd iddi
* Siani flewog
* Siani flewog: llun manwl
* Siani flewog
* Chwiler
* Y fenyw
* Y fenyw yn y nos
* Maint o'i gymharu â llaw oedolyn

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae ymerawdwr y gellyg yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Saturnia pyri***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Gwas neidr o deulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr') yw'r **Picellwr cribog** (Lladin: *Orthetrum coerulescens*; Saesneg: *keeled skimmer*; lluosog: **picellwyr cribog**). Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Mae i'w ganfod, gan fwyaf, yng ngogledd Ewrop, gan gynnwys: yr Alban, Iwerddon, Cymru a Lloegr.

Ceir tebygrwydd rhyngddo a'r Picellwr tinddu; nid yw pen cynffon y gwryw mor dywyll. Mae'r Picellwr cribog hefyd ychydig yn deneuach na'r Picellwr tinddu. Hyd ei adenydd yw 44mm ac mae'r oedolyn i'w weld yn hedfan rhwng Mehefin a Medi ger llwyni o goed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr. Mae'n hoff iawn o dir mawnog, lle mae'n paru ac yn dodwy; ac fe'i gwelir yn aml mewn mawnogydd gyda Gweision neidr eurdorchog.

Gweler hefyd
------------

* Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

Cyfeiriadau
-----------

Dolen allanol
-------------

* Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
Ymerodraeth Nicaea, yr Ymerodraeth Ladin, Ymerodraeth Trebizond ac Unbennaeth Epirus yn 1204.
Sefydlwyd **Ymerodraeth Nicea** neu **Nicaea** (Groeg: Βασίλειον τῆς Νίκαιας, yn 1204, wedi i'r Ymerodraeth Fysantaidd ymrannu'n nifer o ddarnau yn dilyn cipio dinas Caergystennin.

Cipiwyd Caergystennin gan y croesgadwyr ar anogaeth Fenis yn ystod y Bedwaredd Groesgad yn 1204, a sefydlasant hwy eu hymerodraeth ei hunain, yr Ymerodraeth Ladin, yng Nghaergystennin a rhai o diriogaethau'r Ymerodraerth Fysantaidd. Ffôdd Theodore I Lascaris, mab-yng-nghyfraith yr ymerawdwr Alexius III Angelus, i Nicea yn nhalaith Bithynia. Sefydlwyd dwy wladwriaeth arall o weddillion yr hen ymerodraeth yn yr un modd, Ymerodraeth Trebizond ac Unbennaeth Epirus.

Yn raddol, dechreuodd Ymerodraeth Nicea ennill tiriogaethau oddi wrth y Lladinwyr ac Undennaeth Epirus. Daeth Mihangel VIII Palaiologos yn gyd-ymerawdwr yn 1259, ac yn 1260, dechreuodd ymgyrch i adennill Caergystennin. Ym mis Gorffennaf 1261, agorwyd pyrth y ddinas i'w gadfridog Alexios Strategopoulos, gan adfer yr Ymerodraeth Fysantaidd.

Ymerodron Nicea
---------------

* Theodore I Lascaris (1204-1222)
* Ioan III Ducas Vatatzes (1222-1254)
* Theodore II Lascaris (1254-1258)
* Ioan IV Lascaris (1258-1261)
* Mihangel VIII Palaiologus (cyd-ymerawdwr 1259-1261; adferodd yr Ymerodraeth Fysantaidd)
Pier y Garth, Bangor, o Fiwmaris
Rhodfa wedi'i chodi uwchben dŵr yw **pier**, a gynhelir gan bileri. Mae'n ymestyn o'r tir i'r môr neu i lyn. Mae adeiladwaith ysgafn, agored, y pier yn caniatau i'r dŵr oddi tano lifo yn rhwydd, tra bod adeiladwaith mwy solet cei neu sieti yn rhwystro'r llif ac felly'n fwy tebyg o siltio i fyny. Ceir sawl math o bier, o strwythurau ysgafn o bren i stwythurau mawr sy'n ymestyn hyd at filltir i mewn i'r môr. Yn yr Unol Daleithiau mae'r gair 'pier' yn gallu golygu 'doc' hefyd.

Mae piers wedi cael eu codi am sawl rheswm. Yng Ngogledd America ac Awstralia mae'r term 'pier' yn tueddu i olygu lle i ddadlwytho cargo o longau. Yn Ewrop, ar y llaw arall, mae piers yn golygu fel rheol y math o adeiladwaith haearn bwrw a godid ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g fel rhodfa bleser mewn trefi glan y môr. 

Pier Llandudno
Ceir dros hanner cant o'r piers hyn yng ngwledydd Prydain heddiw, er bod sawl un arall wedi diflannu erbyn hyn. Yr enghraifft enwocaf mae'n debyg yw Pier Brighton yn ne Lloegr. Yn ninas Bangor ceir y pier ail hiraf yng Nghymru (y nawfed hiraf yng ngwledydd Prydain), sy'n ymestyn 1,500 troedfedd (472 medr) i Afon Menai yn ymyl Y Garth. Mae piers adnabyddus eraill yng Nghymru yn cynnwys rhai Llandudno, Bae Colwyn a'r Barri.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Cymdeithas y Pier

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Piers***
Mae **Pant y Creigiau** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SO056161. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 495 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 565 metr (1854 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
*Am y dref fodern, gweler Pella (Gwlad Groeg).*
Rhai o adfeilion Pella
**Pella** (Groeg **Πέλλα**) oedd prifddinas teyrnas Macedon yn Ngwlad Groeg.

Sefydlwyd y ddinas gan Archelaus I o Facedon (413–399 CC) fel prifddinas ei deyrnas, gan gymryd lle'r hen balas-ddinas yn Aigai (Vergina). Ar ôl hynny roedd yn ganolfan grym i Philip II o Facedon a'i fab Alecsander Fawr, goresgynnwr Ymerodraeth Persia. Yn 168 CC, cafodd ei difetha gan y Rhufeiniaid. Yn ddiweddarach, dinistriwyd Pella gan ddaeargryn ond codwyd y ddinas o'r newydd ar ei hadfeilion. Erbyn 180 OC, medrai'r awdur Rhufeinig Lucian ei disgrifio fel "lle dinod heddiw, heb fawr neb yn byw yno". Yn ei dydd bu'n borthladd pwysig hefyd, a gysylltai Macedon â dinasoedd Groeg y de fel Athen.

Cyfeirir at Pella am y tro cyntaf gan Herodotus (*Hanes* VII, 123) yng nghyd-destun ymgyrch yr ymerodr Persiaidd Xerxes i oresgyn Groeg. Cyfeirir ati gan Thucydides (II, 99,4 a 100,4) hefyd, mewn perthynas â rhyfel Macedon yn erbyn Sitalces, brenin Thrace. Yn ôl Xenophon, ar ddechrau'r 4 CC, Pella oedd dinas fwyaf Macedon. Cyfeirir ati hefyd gan yr haneswyr Rhufeinig Polybius a Livy fel prifddinas Philip V o Facedon a Perseus o Facedon.

Oherwydd grym a dylanwad Macedon daeth yn atynfa mawr i artistiaid a llenorion Groeg fel y bardd Timotheus o Filetos a'r dramodydd enwog Euripides, a dreuliodd ei ddyddiau olaf yno yn cyfansoddi'r ddrama *Archelaus* (ar fywyd y brenin). Yma hefyd y chwarewyd un o ddramâu enwocaf Euripides, *Y Bacchae*, tua 408 CC. Daeth Aristotlys i Pella i fod yn diwtor i'r Alecsander Fawr ifanc. Bu farw'r bardd enwog Aratus ym Mhella tua 240 CC.

Ar ôl y goresgyniad Rhufeinig daeth Pella yn brifddinas ranbarthol ym nhalaith Rufeinig Macedonia. Roedd yn gorwedd ar briffordd strategol bwysig y Via Egnatia (Strabo VII, 323), ar y llwybr rhwng Dyrrachium a Thessalonika. Arosodd Cicero yno yn 58 CC.

Dirywiodd y ddinas ar ôl y ganrif 1af CC, yn rhannol oherwydd y ddaeargryn. Erbyn cyfnod yr Ymerodraeth Fysantaidd, dim ond pentref mawr gyda mur amddiffynnol o'i amgylch oedd ar y safle.
Yerba mate yn tyfu yn y gwyllt
Mae **Yerba mate** (o Sbaeneg [ˈʝeɾβa ˈmate] ; Portiwgaleg: *erva-mate* [ˈƐɾvɐ ˈmate] neu [ˈɛɾvɐ ˈmatʃɪ] ; Gwarani *ka'a*) yn rhywogaeth o'r genws celynnen (Ilex), a'i enw botanegol yw ***Ilex paraguariensis**.* Cafodd ei enw gan y botanegydd Ffrengig Auguste François César Prouvençal de Saint-Hilaire.

Defnyddir Yerba mate i wneud trwyth-ddiod a elwir yn *mate*. Pan gaiff ei weini'n oer, gelwir y ddiod yn *tereré* yn Guaraní. Yn draddodiadol caiff ei ddefnyddio yn rhanbarthau canolog a deheuol De America, yn bennaf yn Paraguay, yn ogystal ag yn yr Ariannin, Uruguay, Brasil, canolbarth a gorllewin Brasil, rhanbarth Chaco ym Bolifia a de Tsile. Mae hefyd yn boblogaidd yn y gymuned Druze yn Syria a Libanus, lle mae'n cael ei fewnforio o'r Ariannin. Tyfwyd a defnyddiwyd Yerba mate am y tro cyntaf gan bobl gynhenid Guaraní ac mewn rhai cymunedau Tupí yn ne Brasil, cyn y gwladychu Ewropeaidd. Gellir dod o hyd i Yerba mate mewn gwahanol ddiodydd ynni ar y farchnad, yn ogystal â chael eu gwerthu mewn potel neu mewn can fel te rhewoer. 

 Yerba ar werth ym marchnad awyr agored La Boqueria yn Barcelona, Catalunya
*Mae Yerba mate yn* golygu "perlysieuyn mate", ae daw *mate* yn wreiddiol o'r gair Quechua *mati*, gair cymhleth gydag ystyron lluosog. Mae *mati yn* golygu "cynhwysydd ar gyfer diod", "trwyth-ddiod o berlysiau", yn ogystal â "gourd".

Mae Yerba mate, neu *Ilex paraguariensis*, yn dechrau fel prysglwyn ac yna'n aeddfedu i goeden. Mae'n gallu tyfu hyd at 15 metre (49 ft)
 o uchder. Mae'r dail yn fytholwyrdd, 7–110 millimetre (0.3–4.3 in)
 o hyd a 30–55 millimetre (1.2–2.2 in)
 o led, gydag ymyl danheddog. Gelwir y dail yn aml yn yerba (Sbaeneg) neu erva (Portiwgaleg), y ddau yn golygu "perlysiau". Maent yn cynnwys caffein (sy'n ael ei adnabod mewn rhai rhannau o'r byd fel mateine) ac maent hefyd yn cynnwys alcaloidau xanthine ac yn cael eu cynaeafu'n fasnachol.

Mae'r blodau yn fach, yn wyrdd-gwyn, gyda phedair petal. Mae'r ffrwyth yn aeronen goch 4–6 millimetre (0.16–0.24 in)
 mewn diamedr.

Mae'r planhigyn yerba mate yn cael ei dyfu a'i brosesu yn Ne America, yn benodol yng ngogledd yr Ariannin (Corrientes, Misiones), Paraguay, Uruguay a de Brasil (Rio Grande do Sul, Santa Catarina, Paraná a Mato Grosso do Sul). Gelwir y rhai sy'neu tyfu yn yerbateros (Sbaeneg) neu ervateiros (Portiwgaleg Brasil).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "ITIS Report". itis.gov. Cyrchwyd 26 February 2015.
2. ↑  "Index of Botanists". harvard.edu. Cyrchwyd 4 March 2015.
3. ↑  World Conservation Monitoring Centre (1998). "Ilex paraguariensis". *The IUCN Red List of Threatened Species* (IUCN) **1998**: e.T32982A9740718. doi:10.2305/IUCN.UK.1998.RLTS.T32982A9740718.en.. Adalwyd 9 January 2018.
4. ↑  "Argentina's 'yerba mate' crunch". globalpost.com. Cyrchwyd 30 April 2015.
5. ↑  Real Academia Española. "Mate". Retrieved 23 May 2013
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pelican Periw** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pelicanod Periw) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pelecanus thagus***; yr enw Saesneg arno yw *Peruvian pelican*. Mae'n perthyn i deulu'r Pelicanod (Lladin: *Pelecanidae*) sydd yn urdd y *Pelecaniformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. thagus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.

Teulu
-----

Mae'r pelican Periw yn perthyn i deulu'r Pelicanod (Lladin: *Pelecanidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Pelican Awstralia | Pelecanus conspicillatus |  |
|
| Pelican Dalmatia | Pelecanus crispus |  |
|
| Pelican Periw | Pelecanus thagus |  |
|
| Pelican brown America | Pelecanus occidentalis |  |
|
| Pelican gwridog | Pelecanus rufescens |  |
|
| Pelican gwyn | Pelecanus onocrotalus |  |
|
| Pelican gwyn America | Pelecanus erythrorhynchos |  |
|
| Pelican llwyd | Pelecanus philippensis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pelican Periw** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Hen blasty yng nghymuned Bryneglwys, Sir Ddinbych, yw **Plas yn Iâl**. Saif i'r gogledd-ddwyrain o bentref Bryneglwys. Roedd y tŷ'n gartref i deulu Elihu Yale (1649-1721), a roddodd ei enw i Goleg Iâl, Wrecsam ac i Brifysgol Yale, yn New Haven, Connecticut, Unol Daleithiau America.

Codwyd yr adeilad yn y 17g ar safle cartref hynach, ac fe'i adnewyddwyd yn y 19g a bellach ceir gwyn-galch yn gorchuddio'r garreg. Mae'n adeilad tri llawr mewn dwy ran, a cheir arfbais uwch ben y prif ddrws neu borth. Fe'i cofrestrwyd gan Cadw yn Radd II ers Tachwedd 1996 (Rhif 17718). Ceir peintiad dyfrlliw o tua 1794; fe'i atgyweiriwyd yn 1830 ac erbyn c. 1870 roedd y tŷ dwywaith ei faint. Mae'r hanner dwyreiniol yn hŷn na'r rhan gorllewinol.

Geirdarddiad
------------

Cwmwd yn nheyrnas Powys, yng ngogledd-ddwyrain Cymru, oedd **Iâl**. Roedd yn gwmwd "annibynnol", heb fod yn rhan o gantref. Pan dorrodd y deyrnas honno yn ddwy ran yn y 12g daeth yn rhan o dywysogaeth Powys Fadog. Erys yr enw 'Iâl' (llurguniad Saesneg: *Yale*) fel enw am y fro heddiw.

Elihu Yale (1649-1721)
----------------------

 *Prif erthygl: Elihu Yale*
O ffermdy Plas yn Iâl, Llandegla, Dyffryn Clwyd y deuai ei rieni. Roedd hefyd yn un o berchnogion y *British East India Company* ac yn ddyngarwr amlwg. Bu'n gweithio am flynyddoedd yn Madras, India, a gwrthwynebai'r defnydd o blant fel caethweision. Fe'i claddwyd yn Eglwys San Silyn, Wrecsam.

Prifysgol Iâl
-------------

 *Prif erthygl: Prifysgol Yale*
Mae Prifysgol Iâl yn un o'r prifysgolion mwyaf eu bri yn yr Unol Daleithiau, yn aelod o'r Ivy League ynghyd â Harvard, Princeton ac eraill. Fe'i sefydlwyd ym 1701 fel coleg ddiwynyddol, y "Collegiate School". Ym 1718 fe'i ailenwyd yn "Yale College" i gydnabod rhodd gan Elihu Yale, rheolwr ar gyfer Cwmni India'r Dwyrain yn Madras. Er iddo gael ei eni yn yr Unol Daleithiau roedd gan Elihu Yale gysylltiadau Cymreig cryf at ardal Iâl ac fe'i gladdwyd ym mynwent Eglwys San Silyn yn Wrecsam.

Gweler hefyd
------------

* Bryneglwys
* Plas-y-ward, plasty ger Rhuthun
* Gwerclas, plasty ger Corwen

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Coflein; adalwyd 7 Ebrill 2018.
|  |
| --- |
| A B C Ch D Dd E F Ff G Ng H I J L Ll M N O P Ph R Rh S T Th U W Y |

Enwau yn nhrefn yr wyddor, gan anwybyddu cysylltnodau a bylchau rhwng geiriau. Os yw'r enw'n dechrau â'r fannod, caiff honno ei hanwybyddu. Mae dinasoedd yn ymddangos mewn **print trwm**.

A
-

Aberaeron  **·** 
Aberafan  **·** 
Aber-carn  **·** 
Aberdâr  **·** 
Aberdaugleddau  **·** 
Abergele  **·** 
Abergwaun  **·** 
Aberhonddu  **·** 
Abermaw  **·** 
Aberpennar  **·** 
Abersychan  **·** 
**Abertawe**  **·** 
Aberteifi  **·** 
Abertyleri  ·
Aberystwyth  **·** 
Amlwch  **·** 
Arberth

B
-

Bae Colwyn  **·** 
Bagillt  **·** 
**Bangor**  **·** 
Y Bala  **·** 
Bargod  **·** 
Y Barri  **·** 
Bedwas  **·** 
Benllech  **·** 
Betws-y-Coed  **·** 
Bethesda  **·** 
Biwmares  **·** 
Blaenafon  **·** 
Blaenau  ·
Blaenau Ffestiniog  **·** 
Y Bont-faen  **·** 
Brynbuga  **·** 
Bryn-mawr  ·
Bwcle

C
-

**Caerdydd**  **·** 
Caerfyrddin  **·** 
Caerffili  **·** 
Caergybi  **·** 
Caernarfon  **·** 
Caerwys  **·** 
Cas-gwent  **·** 
Casllwchwr  **·** 
**Casnewydd**  **·** 
Castell-nedd  **·** 
Castellnewydd Emlyn  **·** 
Cei Connah  **·** 
Ceinewydd  **·** 
Cilgerran  **·** 
Cil-y-coed  **·** 
Clydach  **·** 
Coed-duon  **·** 
Conwy  **·** 
Corwen  **·** 
Cricieth  **·** 
Crucywel  **·** 
Crymlyn  **·** 
Cwmbrân  **·** 
Cydweli  **·** 
Cyffordd Llandudno

D
-

Degannwy  **·** 
Dinbych  **·** 
Dinbych-y-pysgod  **·** 
Doc Penfro  **·** 
Dolgellau  **·** 
Y Drenewydd

F
-

Y Fenni

Ff
--

Y Fflint

G
-

Y Gelli Gandryll  **·** 
Glyn-nedd  **·** 
Glynrhedynog  **·** 
Gorseinon  **·** 
Glynebwy

H
-

Harlech  **·** 
Hendy-gwyn  **·** 
Hen Golwyn  **·** 
Hwlffordd

Ll
--

Llanandras  **·** 
Llanbedr Pont Steffan  **·** 
Llandeilo  **·** 
Llandrindod  **·** 
Llandudno  **·** 
Llandysul  **·** 
**Llanelwy**  **·** 
Llanelli  **·** 
Llanfairfechan  **·** 
Llanfair-ym-Muallt  **·** 
Llanfyllin  **·** 
Llangefni  **·** 
Llangollen  **·** 
Llanidloes  **·** 
Llanilltud Fawr  **·** 
Llanrwst  **·** 
Llansawel  **·** 
Llantrisant  **·** 
Llanwrtyd  **·** 
Llanybydder  **·** 
Llanymddyfri

M
-

Machynlleth  **·** 
Maesteg  **·** 
Merthyr Tudful

N
-

Nefyn  **·** 
Neyland  **·** 
Niwbwrch

P
-

Penarth  **·** 
Pen-coed  **·** 
Penfro **·** 
Penmaenmawr  **·** 
Penrhyndeudraeth  **·** 
Pen-y-bont ar Ogwr  **·** 
Pontardawe  **·** 
Pontarddulais  **·** 
Pontycymer  **·** 
Pontypridd  **·** 
Pont-y-pŵl  **·** 
Port Talbot  **·** 
Y Porth  **·** 
Porthaethwy  **·** 
Porthcawl  **·** 
Porthmadog  **·** 
Porth Tywyn  **·** 
Prestatyn  **·** 
Pwllheli

Q
-

Queensferry

Rh
--

Rhaeadr Gwy  **·** 
Rhisga  **·** 
Rhuddlan  **·** 
Rhuthun  **·** 
Rhydaman  **·** 
Y Rhyl  **·** 
Rhymni

S
-

Saltney  **·** 
Sanclêr  **·** 
Shotton

T
-

Talacharn  **·** 
Talgarth  **·** 
Tonypandy  **·** 
Y Trallwng  **·** 
Tredegar  **·** 
Trefaldwyn  **·** 
Treforys  **·** 
Tref-y-clawdd  **·** 
Trefynwy  **·** 
Treffynnon  **·** 
Tregaron  **·** 
Tre-gŵyr  **·** 
Treharris  **·** 
Treorci  **·** 
**Tyddewi**  **·** 
Tywyn, Conwy  **·** 
Tywyn, Gwynedd

W
-

Y Waun  **·** 
Wdig  **·** 
**Wrecsam**  **·** 
Yr Wyddgrug

Y
-

Ystradgynlais  **·** 
Ystrad Mynach
Pelenpwyl
Memyn rhyngrwyd ar ffurf comics sy'n ceisio rhoi gwedd ddychanol a pherspectif gwahanol ar faterion rhyngwladol ydy **Pelenpwyl** (Saesneg: *Polandball*) neu **Pelenwlad** (Saesneg: *countryball*) sy'n mynd nôl i Awst 2009. Cynrycha'r sfferau gyda chymeriad dynol iddo wledydd arbennig gan ddefnyddio Saesneg carbwl.

Yn Awst 2009 cafwyd seibr-ryfel rhwng Pwyliaid a defnyddwyr o weddill y byd ar wefan drawball.com a oedd yn rhoi canfas glân i ddefnyddwyr dynnu llun digidol o unrhyw beth y dymunent. Cydweithiodd miloedd o Bwyliaid ar belen gyda baner Gwlad Pwyl arno ac enw'r wlad. Ond cydweithiodd gweddill y byd i orchuddio'r belen gyda swastica, gyda chymorth gwefan 4chan.

Enghraifft o gomic polandball sy'n dychanu Estonia.
Er enghraifft, mae rhai o'r comics yn gwneud hwyl am y ffaith nad yw Gwlad Pwyl wedi cyrraedd y gofod, ond fod Rwsia wedi gwneud hynny ers talwm. 

Y Deyrnas Unedig
Ceir enghreifftiau eraill o belipwyl: Y Deyrnas Unedig yn gwisgo het sidan gyda chantel lydan (i gynrychioli John Bull, mae'n debyg) a chynrychiolir Israel gyda chiwb a Kazakhstan fel bricsen.

Gemau Fideo Belenpwyl
---------------------

Mae Pelenpwyl yn cael llawer o emau yn ddiweddar (dydy Pelenpwyl dim yn hawlfraintio, felly gall unrhyw cymdeithas yn wneud gemau Pelenpwyl), Cymdeithas fideo gêm yn Hong Cong, *Sunny Chow,* wedi wneud gêm yn enw **Polandball: Not Safe For World** neu **Polandball NSFW**, ble mae'r chwaraewr yn chwarae fel gwladau i helpu'r UDA acheb'r byd o broblemau byd-eang.

Gemau Fideo Belenpwyl| **Blwyddin** | Teitl | Cyhoeddwr | Platfform(au) | Dimensiwn |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Tua 2018** | *Polandball Mix and Mess* | Sunny Chow | Microsoft Windows, MacOS | 3D |
| **Tua 2016** | *Polandball: Can into Space* | Alien Pixel Studios, AlienPixel | Android, Microsoft Windows, Linux, MacOS | 2D |
| **Tua 2017** | *Polandball: Not Safe for World* | Sunny Chow | iOS, Android | 3D |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Orliński, Wojciech (16 Ionawr 2010). "Wyniosłe lol zaborców, czyli Polandball". Gazeta Wyborcza. Cyrchwyd 25 Mawrth 2012.
2. ↑  Zapałowski, Radosław (15 Chwefror 2010). "Znowu lecą z nami w... kulki" (yn Pwyleg). Cooltura. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-05-14. Cyrchwyd 22 Mawrth 2012.
3. ↑  "Int". Lurkmore.to. 26 December 2011. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-04-21. Cyrchwyd 27 Mawrth 2012.
4. ↑  "Tudalen Polandball: Mix and Mess". *Itch.io*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar Ionawr 25, 2020. Cyrchwyd Ionawr 25, 2020. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
5. ↑  Dydy'r gêm hon wedi cyhoedd a'n anorffenedig, yn ôl *Sunny Chow.*
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pansi'r ddôl**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw Saesneg yw *Albin's Hampstead Eye* neu *Meadow Argus*, a'r enw gwyddonol yw *Junonia villida*.

O'r top
O'r gwaelod
Ei diriogaethau pennaf yw Seland Newydd ac Awstralia.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae pansi'r ddôl yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Junonia villida***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pelican brown America** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pelicanod brown America) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Pelecanus occidentalis***; yr enw Saesneg arno yw *Brown pelican*. Mae'n perthyn i deulu'r Pelicanod (Lladin: *Pelecanidae*) sydd yn urdd y *Pelecaniformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *P. occidentalis*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America a Gogledd America.

Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.

Teulu
-----

Mae'r pelican brown America yn perthyn i deulu'r Pelicanod (Lladin: *Pelecanidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Pelican Awstralia | Pelecanus conspicillatus |  |
|
| Pelican Dalmatia | Pelecanus crispus |  |
|
| Pelican Periw | Pelecanus thagus |  |
|
| Pelican brown America | Pelecanus occidentalis |  |
|
| Pelican gwridog | Pelecanus rufescens |  |
|
| Pelican gwyn | Pelecanus onocrotalus |  |
|
| Pelican gwyn America | Pelecanus erythrorhynchos |  |
|
| Pelican llwyd | Pelecanus philippensis |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Pelican brown America** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Clawr cylchgrawm Planet (rhif 232)
Cylchgrawn Cymreig a gyhoeddir pob chwarter yw ***Planet***, *"The Welsh Internationalist"*, sy'n ymdrin â'r celfyddydau, chwaraeon, diwylliant a gwleidyddiaeth yng Nghymru a thu hwnt, o afbwynt Cymreig. Cyhoeddir barddoniaeth a straeon byrion ym mhob rhifyn o'r cylchgrawn.

Hanes
-----

Detholiad o clawr *Planet*
Sefydlwyd *Planet* fel cylchgrawn a gyhoeddwyd pob yn ail mis, gan Ned Thomas, a fu hefyd yn olygydd cyntaf y cylchgrawn, a chyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym mis Awst 1970. Dilynodd hyn benderfyniad ym 1967 i ddatganoli gweithrediad Cyngor Celfyddydau Prydain Fawr yng Nghymru i Gyngor Celfyddydau Cymru. Dywedodd Thomas fod gan gyfarwyddwr llenyddiaeth cyngor y celfyddydau ar y pryd, Meic Stephens, weledigaeth o greu canolfan cyhoeddi yng Nghymru, nad oedd wedi bodoli gynt.

Ar noswyl Refferendwm datganoli i Gymru, 1979, gan ragweld pleidlais "na", penderfynnodd Thomas i ddod a'r cylchgrawn i ben gan y credodd fod y bleidlais yn arwydd o fethiant ideoleg y cylchgrawn. Perswadwyd ef i ail-lawnsio'r cylchgrawn ym 1985, gyda ariannu gwell a chyflogwyd John Barnie fel cynorthwyydd llawn amser cyn iddo ddod yn olygydd ym 1990. Olynwyd Barnie gan ei wraig, Helle Michelsen, yn 2006. Dathlodd y cylchgrawn ei benblwydd yn 40 oed gyda chyhoeddiad ei 200fed rhifyn, cyn newid i ddod yn gylchgrawn chwarterol o dan arweiniaeth ei olygydd newydd, Jasmine Donahaye. Yn 2012, cymerodd Emily Trahair y swydd o fod yn golygydd, gyda Dafydd Prys ap Morus yn Golygydd Cynhyrchu a Helen Pendry fel Golygydd Cynorthwyol. Gyda Helen a Dafydd yn ymadael, ymunodd Lowri Angharad Pearson yn 2015 fel Cynorthwy-ydd Gweinyddol a Marchnata a Hywel Edwards yn 2017 fel Swyddog Cynhyrchu.

Cyhoeddwyd yn wreiddiol o gartref Thomas a'i wraig Sarah Eskrine yn Llangeitho. Symudodd yn ddiweddarach i'r Hen Goleg yn Aberystwyth.

Golygyddion
-----------

* 1970–1990 Ned Thomas
* 1990–2006 John Barnie
* 2006–2010 Helle Michelson
* 2010–2012 Jasmine Donahaye
* 2012- Emily Trahair

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   Planet magazine's 200th edition goes into orbit. BBC Mid Wales (11 Tachwedd 2010).
2. ↑   Llyfrgell Genedlaethol Cymru > Planet Papers. Archifau Cymru. Adalwyd ar 15 Mehefin 2011.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan y cylchgrawn

Chwiliwch am ***Planet***  
yn Wiciadur.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Hanna Azoulay Hasfari yw ***Pobl Oren*** a gyhoeddwyd yn 2014. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***אנשים כתומים*** ac fe'i cynhyrchwyd yn Israel. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Hebraeg ac Arabeg Moroco a hynny gan Hanna Azoulay Hasfari. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Yoram Toledano, Rita Shukrun, Esti Yerushalmi a Hanna Azoulay Hasfari. Mae'r ffilm *Pobl Oren* yn 94 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2014. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Interstellar* sef ffilm wyddonias gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,100 o ffilmiau Hebraeg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hanna Azoulay Hasfari ar 29 Mehefin 1960 yn Beersheba. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Tel Aviv.

  
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Hanna Azoulay Hasfari nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------