recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Testun crefyddol Cymraeg Canol sy'n adrodd hanes bywyd Sant Martin o Tours (316 – 397 OC) yw **Buchedd Sant Martin**. Mae rhai ysgolheigion yn credu ei fod yn waith John Trefor II, Esgob Llanelwy (bu farw 1410), a fu am gyfnod yng ngwasanaeth Owain Glyndŵr, ond nid oes sicrwydd am hynny.

Mewn un o lawysgrifau Mostyn, a adnabyddir fel 'Mostyn 88', ceir y testun cynharaf o'r *Fuchedd*, a gopïwyd gan y bardd ac achyddwr Gutun Owain yn 1488 neu 1489. Ar ei ddiwedd ceir y nodyn:

John Trevor a droes y vvuchedd honn o'r Llading yn Gymraec....
Priodolir sawl gwaith Lladin arall i John Trefor, yn cynnwys y *Tractatus de armis*, a gyfieithwyd i'r Gymraeg fel *Llyfr Arveu*. Ond nid yw pob ysgolhaig yn derbyn ei awduraeth o'r gweithiau hyn.

Testun cyfansawdd sy'n tynnu ar sawl ffynhonnell yw'r fuchedd hon. Ceir ynddi addasiadau o rannau o dri gwaith gan Sulpicius Severus - y *Vita Sancti Martini*, *Epistulae* a'r *Dialogi* - a rannau o waith Gregory o Tours, sef yr *Historia Francorum* a *De mirabilis Sancti Martini*.

Mae'r fuchedd yn cynnwys y gymysgedd arferol o hanes, a thraddodiadau a allai fod yn wir, a straeon am wyrthiau a gyflawnwyd gan y sant. Mae'n olrhain ei hanes o'i enedigaeth yn nhalaith Rufeinig Pannonia (Hwngari heddiw) trwy ei anturiaethau yn yr Eidal a Gâl hyd ei farwolaeth yn 397, ar ôl cael ei gysegru yn esgob cyntaf Tours (Indre-et-Loire, Ffrainc).

Llyfryddiaeth
-------------

* Evan John Jones (gol.), *Buchedd Sant Martin* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1945)

Gweler hefyd
------------

Hagiograffeg
Mae **Llwyn y Coed** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 13.94 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Hunangofiant gan Steff Jenkins ac Elin Williams yw ***Llangrannog a Fi*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Wasg Gomer. Man cyhoeddi: Llandysul, Cymru.

Ymddeolodd Steff Jenkins yn ddiweddar wedi cyfnod hir o wasanaeth yn gyfarwyddwr Gwersyll yr Urdd Llangrannog.

Yr awdur
--------

Un o'r Creunant yw Steff Jenkins yn wreiddiol. Aeth i Ysgol Gyfun Rhydfelen, ac yno y dechreuodd y daith tuag at Langrannog. Mae'r Urdd wedi bod yn rhan annatod o fywyd Steff ers ei ddyddiau ysgol. Bu'n swog a staff haf am bum mlynedd cyn cael swydd llawn amser gyda'r Urdd fel Trefnydd Ardal Sir Benfro yn 1975. Wedi cyfnod brysur o drefnu gigs, mabolgampau, eisteddfodau a chyfnodau preswyl daeth cyfle yn 1978 iddo fel Dirprwy Reolwr yng Ngwersyll yr Urdd Llangrannog a dyma oedd dechrau ar gyfnod hapus a hir yn Llangrannog.

Yn Llangrannog y cyfarfu a'i wraig, Enfys Beynon Thomas, gan ymgartrefu gyda hi dafliad carreg o'r gwersyll a magu teulu yno. Wedi dros 40 mlynedd o wasanaeth gyda Urdd Gobaith Cymru, ymddeolodd yn Awst 2015. Mae Elin Williams yn dod o ardal Llanbedr Pont Steffan ac yn gyn-athrawes Gymraeg yn Ysgol Dyffryn Teifi. Mae Steff ac Elin yn ffrindiau ac wedi cael hwyl fawr iawn ar gydweithio ar y gyfrol.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  ; Gwefan Gwales; Cyngor Llyfrau Cymru; adalwyd 1 Awst 2017
Pentrefan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llandudno, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Llangystennin** neu **Llangwstenin**. Saif y pentref i'r de-ddwyrain o dref Llandudno. Mae'r plwyf yn cynnwys Plas Llangystennin, pentrefi Mochdre, Pabo a Bryn Pydew, a thref Cyffordd Llandudno.

Enwir y plwyf ar ôl Sant Cystennin (Cystennin Fendigaid neu Cystennin ap Cynfor), mab Elen Luyddog o ardal Caernarfon yn ôl traddodiad ; gyda'i fam a'i frawd Sant Peblig dywedir iddo gyflwyno i Gymru mynachaeth Geltaidd Gâl yn y 5g.

Mae eglwys Llangystennin yn hen. Yn ôl traddodiad, codwyd eglwys seml ar y safle yn y 5g. Yn Oes y Tywysogion roedd ym meddiant Abaty Aberconwy ac am gyfnod yn perthyn i eglwys Abergele yn ddiweddarach. Yn ôl un fersiwn o'r hanes, gwrandawyd cwyn Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Gwynedd, yn erbyn y brenin Harri III o Loegr yn Llangystennin ; gwysiwyd y brenin gan abadau Aberconwy a Chymer i ateb y cyhuddiad ond ni ddaeth (credir erbyn hyn mai i eglwys Caerwys y galwyd y brenin). Ceir ffenestr liw nodedig yn yr eglwys a meini coffa nifer o aelodau o deulu Llwydiaid Llangystennin yn ogystal.

Pobl nodedig a aned yn Llangystennin
------------------------------------

* Margaret Lloyd (1709–1762), aelod o'r Gynulleidfa Forafaidd ac un o deulu Llwydiaid Hendrewaelod a Llangystennin

Llyfryddiaeth
-------------

* E. D. Rowlands, *Dyffryn Conwy a'r Creuddyn* (Lerpwl, 1947)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 13 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 25 Tachwedd 2021

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Conwy**

**Trefi**  

Abergele  **·** Bae Colwyn  **·** Betws-y-Coed  **·** Conwy  **·** Cyffordd Llandudno  **·** Degannwy  **·** Hen Golwyn  **·** Llandudno  **·** Llanfairfechan  **·** Llanrwst  **·** Penmaenmawr  **·** Tywyn
  
**Pentrefi**  

Bae Cinmel  **·** Bae Penrhyn  **·** Betws-yn-Rhos  **·** Bryn-y-maen  **·** Bylchau  **·** Caerhun  **·** Capel Curig  **·** Capel Garmon  **·** Cefn Berain  **·** Cefn-brith  **·** Cerrigydrudion  **·** Craig-y-don  **·** Cwm Penmachno  **·** Dawn  **·** Dolgarrog  **·** Dolwen  **·** Dolwyddelan  **·** Dwygyfylchi  **·** Eglwys-bach  **·** Esgyryn  **·** Gellioedd  **·** Glanwydden  **·** Glasfryn  **·** Groes  **·** Gwytherin  **·** Gyffin  **·** Henryd  **·** Llanbedr-y-cennin  **·** Llandrillo-yn-Rhos  **·** Llanddoged  **·** Llanddulas  **·** Llanefydd  **·** Llanelian-yn-Rhos  **·** Llanfair Talhaearn  **·** Llanfihangel Glyn Myfyr  **·** Llangernyw  **·** Llangwm  **·** Llangystennin  **·** Llanrhos  **·** Llanrhychwyn  **·** Llan Sain Siôr  **·** Llansanffraid Glan Conwy  **·** Llansannan  **·** Llysfaen  **·** Maenan  **·** Y Maerdy  **·** Melin-y-coed  **·** Mochdre  **·** Nebo  **·** Pandy Tudur  **·** Penmachno  **·** Pensarn  **·** Pentrefelin  **·** Pentrefoelas  **·** Pentre-llyn-cymmer  **·** Pentre Tafarnyfedw  **·** Pydew  **·** Rowen  **·** Rhydlydan  **·** Rhyd-y-foel  **·** Tal-y-bont  **·** Tal-y-cafn  **·** Trefriw  **·** Tyn-y-groes  **·** Ysbyty Ifan
Rali gyntaf *Cyngor Cenedlaethol Cymru CND* yn Aberystwyth, 1961
Cangen led-annibynnol o'r mudiad Prydeinig CND yw **CND Cymru.** Mudiad a sefydlwyd er mwyn ceisio dwyn perswâd ar lywodraeth y DU i gael gwared ar arfau niwclear yw'r Ymgyrch dros Ddiarfogi Niwclear (CND).

Hanes
-----

Sefydlwyd cangen o CND yng Nghaerdydd ym 1958, ac ymddangosodd grwpiau gwrth-niwclear bach lleol mewn rhannau eraill o Gymru, megis Pwyllgor Arfau Niwclear Aberystwyth. Yn ddiweddarach daeth y grwpiau annibynnol hyn yn gysylltiedig â *Chyngor Cenedlaethol Cymru CND*. Sefydloedd CND Cymru fel olynydd i'r Cyngor Cenedlaethol, yn 1981. Mae CND Cymru yn gweithio dros heddwch a diarfogi rhyngwladol a byd lle mae'r adnoddau helaeth sydd bellach wedi'u neilltuo i filitariaeth yn cael eu hailgyfeirio i wir anghenion y gymuned a'r amgylchedd. Nod y sefydliad yw sicrhau byd di-drais, di-niwclear wedi'i seilio ar barch at hawliau dynol a hawliau bywyd. Mae CND Cymru yn gweithio trwy lobïo, cymryd rhan mewn gwrthdystiadau, trefnu digwyddiadau a chymryd rhan mewn gweithredu uniongyrchol di-drais. Mae hefyd yn ymwneud â gwaith addysg, gan dynnu sylw at faterion pwysig. Yn benodol, ffocws diweddar CND Cymru fu tynnu sylw at anlladrwydd System Arfau Niwclear Prydain, *Trident*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Caledi, Cyfoeth ac Anniddigrwydd, 1951-1979" (PDF). *CBAC*. Cyrchwyd 15 Ebrill 2020.
2. ↑  "CND Cymru (Organization) - National Library of Wales Archives and Manuscripts". *archives.library.wales*. Cyrchwyd 2020-04-15.

Dolenni allanol
---------------

* Christoph Laucht & Martin Johnes (2019). "Resist and survive: Welsh protests and the British nuclear state in the 1980s", *Contemporary British History*, 33:2, 226-245, DOI: 10.1080/13619462.2018.1519423
Pentref a phlwyf yng nghymuned Llangynwyd Ganol, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Llangynwyd** (a **Llangynwyd Isaf**). Saif tua 2 filltir i'r de o dref Maesteg. Bu'n rhan o gwmwd canoloesol Tir Iarll. 

Yn y pentref ceir eglwys plwyf Llangynwyd, a sefydlwyd gan Sant Cynwyd, yn ôl traddodiad. Gerllaw ceir adfeilion Castell Llangynwyd.

Cedwir traddodiad y Fari Lwyd o hyd yn Llangynwyd, ar 31 Rhagfyr. Un o'r ardal yma oedd y bardd Rhisiart Iorwerth a elwir hefyd yn Rhisiart Fynglwyd.

Eglwys Cynwyd Sant, Llangynwyd

Pobl o Langynwyd
----------------

Roedd hen bentref Llangynwyd, "Llan Uchaf", yn gartref i Ann Maddocks, "Y Ferch o Gefn Ydfa", a'r bardd Wil Hopcyn, y dywedir iddo gyfansoddi'r gân *Bugeilio'r Gwenith Gwyn*.

Ganed yr hynafiaethydd Thomas Christopher Evans (1846 - 1918) yn y plwyf.

Cyfrifiad 2011
--------------

Yn ôl cyfrifiad 2001, mae gan y pentref boblogaeth o 2,843.
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:



| Cyfrifiad 2011 |
| --- |
|  |  |  |
| **Poblogaeth cymuned Llangynwyd (pob oed) (440)** |    | 100% |
| **Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Llangynwyd) (44)** |    | 10.3% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 19% |
| **Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Llangynwyd) (370)** |    | 84.1% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 73% |
| **Y nifer mewn gwaith rhwng 16 a 74 oed(Llangynwyd) (78)** |    | 39% |
| :*Y ganran drwy Gymru* |    | 67.1% |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. Cyrchwyd 2012-12-12.. Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
2. ↑  Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
3. ↑  Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
4. ↑  Gwefan Llywodraeth Cymru; Ystadegau Economaidd Allweddol, Tachwedd 2010; *Mae'r gyfradd gyflogaeth ymhlith pobl 16 – 64 oed yng Nghymru yn 67.1 y cant.*; adalwyd 31 Mai 2013[*dolen marw*]

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr**

**Trefi**  

Maesteg  **·** Pen-coed  **·** Pen-y-bont ar Ogwr  **·** Pontycymer  **·** Porthcawl
  
**Pentrefi**  

Abercynffig  **·** Abergarw  **·** Betws  **·** Blaengarw  **·** Bracla  **·** Bryncethin  **·** Brynmenyn  **·** Caerau  **·** Cefncribwr  **·** Cwmogwr  **·** Cynffig  **·** Drenewydd yn Notais  **·** Gogledd Corneli  **·** Heol-y-cyw  **·** Llangeinwyr  **·** Llangrallo  **·** Llangynwyd  **·** Melin Ifan Ddu  **·** Merthyr Mawr  **·** Mynyddcynffig  **·** Nant-y-moel  **·** Notais  **·** Pen-y-fai  **·** Y Pîl  **·** Price Town  **·** Sarn  **·** Ton-du  **·** Trelales  **·** Ynysawdre
Planhigyn blodeuol collddail ag arni ffrwyth bwytadwy yw **Llwyn cwrens duon** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Grossulariaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Ribes nigrum* a'r enw Saesneg yw *Black currant*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Rhyfon Duon, Coeden Gyrains, Cyrains Duon, Eurddraenen Ddu, Rhesinwydd Du, Rhesinwydd Duon, Rhyfwydd Duon, Rhyfwydden Ddu.

Mae'n perthyn yn agor i'r cwraints duon, cwraints cochion ac Eirin Mair. Mae hefyd yn perthyn i'r genws *Ribus*, sef tarddiad y gair masnachol *Robena*.

Enwau
-----

* Yr enw generig Lladin yw *Ribes*, a addaswyd fel y brand-enw am ddiod honedig llesol *Ribena*

Mae’n debyg mai tarddiad yr enw Cymraeg "rhyfon" yw *ribes* hefyd. Dyma Eiriadur Prifysgol Cymry:

rhyf
[?bnth. dysg. Llad. Diw. rib(es), cf. rhyfwydd] eg. (bach. g. rhyfyn) ll. rhyfion, rhyfon (un. b. rhyfonen).
Cyrensen; eirinen Mair, gwsberen; aeronen; ?llwyn cyrans neu eirin Mair:
18-19g. Llr C 36 220, Berry … Rhŷf, Rhyfyn.
18-19g. Llr C 51 241, Rhyfonen Rhyfon … Rhŷf ribes, goosberies.
1801 MMf 292, Rhibes, rhyf … rhyfon.
1803 P, Rhyv, s. m.—pl. t. ion … a berry; a currant.
1813 WB 232, Rhyf: Rhyfon; Ribes;—Currant.
Ar lafar, ‘ryfon’ ‘cyrens’, GTN 699.
* Roedd fy mam yn arfer galw cyrens cochion yn *Ribiserl* yn nhafodiaeth Almaeneg o Awstria. Mae'r Almaenwyr ‘go iawn’ yn cyfeirio at y ffrwythau duon fel *Johanisbeere*, hynny yw, aeron Ieuan.

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Lari Parc ym Mwletin Llên Natur rhifyn 41

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llwyn cwrens duon***
Brenin Gwynedd a Deheubarth oedd **Llywelyn ap Seisyll** (bu farw 1023). Cyfeirir ato weithiau fel **Llywelyn ap Seisyllt**.

Bywgraffiad
-----------

Ni wyddir fawr am Seisyll (neu Seisyllt), tad Llywelyn. Mae'n bosibl nad oedd o waed brenhinol, er fod mam Llywelyn, Angharad, yn ferch i Maredudd ab Owain, fu'n frenin rhan helaeth o dde a gogledd Cymru am gyfnod.

Daeth Llywelyn yn frenin Gwynedd yn 1018 pan gafodd fuddugoliaeth dros Aeddan ap Blegywryd mewn brwydr lle lladdwyd Aeddan a'i bedwar mab. Yn ddiweddarch cipiodd deyrnas Deheubarth hefyd, gan ennill buddugoliaeth dros Rhain, Gwyddel oedd yn honni bod a hawl i'r deyrnas, yn Abergwili yn 1022. Yn ôl *Brut y Tywysogion*, roedd teyrnasiad Llywelyn yn gyfnod llewyrchus, ond bu farw yn annisgwyl yn 1023.

Roedd ei fab, Gruffudd ap Llywelyn, yn rhy ieuanc i geisio cipio'r orsedd pan fu farw ei dad, ond yn ddiweddarach daeth yn frenin bron y cyfan o Gymru.

Gweler hefyd
------------

* Madog Min

Cyfeiriadau
-----------

* John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

|
|  |
| Rhagflaenydd:**Aeddan ap Blegywryd** | **Brenin Gwynedd**1018–1023 | Olynydd:**Iago ab Idwal ap Meurig** |
|
| Rhagflaenydd:**Cadell ab Einion** | **Brenin Deheubarth**1018–1023 | Olynydd:**Rhydderch ab Iestyn** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Bwrdeistref fetropolitan yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw **Kirklees**.

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 409 km², gyda 439,787 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio Calderdale a Dinas Bradford i'r gogledd-orllewin, Dinas Leeds i'r gogledd-ddwyrain, Dinas Wakefield i'r dwyrain, De Swydd Efrog i'r de-ddwyrain, Swydd Derby i'r de, a Manceinion Fwyaf i'r gorllewin.

Kirklees yng Ngorllewin Swydd Efrog
Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Yn wreiddiol daeth o dan reolaeth cyngor sir fetropolitan Gorllewin Swydd Efrog, ond ym 1986, fel yr holl fwrdeistrefi metropolitan eraill yn Lloegr, daeth yn awdurdod unedol i bob pwrpas.

Rhennir y fwrdeistref yn bum plwyf sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Huddersfield, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys trefi Batley, Cleckheaton, Dewsbury, Heckmondwike, Holmfirth, Meltham a Mirfield.

Enwir y fwrdeistref ar ôl Priordy Kirklees, sydd yng nghanol yr ardal.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 1 Awst 2020
*Nodyn*: Yn anffodus, mae'r gaer hon wedi ei henwi yn anghywir. Enw ar y gaer yma yw "Gaer Morys" (neu "Gaer Maurice"). Yn llyfr Meyrick, *History of Cardiganshire* (1805), neu *A Topographical History of Wales* enw y gaer yma yw "Gaer Morys". Ond ers i Goleg Dewi Sant, Llanbedr-pontsteffan, fod yn cloddio yma yn yr 1980au mae'r enw "Gaer Cadwgan" wedi cael ei ddefnyddio. Doedd neb wedi gofyn i'r werin bobl lleol! Mae yna dy o'r enw "Caer-cadwgan" yw gael tua 400 llath i'r gorllewin (SN616478), ond lluest (*encampment*) oedd yma. Nid yn Llanfair Clydogau ym Mhlwyf Cellan y lleolir y gaer hon.
Bryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, wedi'i lleoli ger Llanfair Clydogau,Ceredigion, Cymru, yw **Caer Cadwgan**.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CD114. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  References Wales gan John May; Gwasg Prifysgol Cymru.
3. ↑  "Gwefan y BBC". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-04-11. Cyrchwyd 2012-03-04.
4. ↑  "Gwefan CPAT". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-01-07. Cyrchwyd 2012-03-04.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goBryngaerau Cymru |
| --- |
|  |
| 
* Yr Alltwen
* Braich-y-Dinas
* Breiddin
* Bryn Euryn
* Bryn Myrddin
* Bwrdd Arthur
* Caerau Gaer
* Caer Bach
* Caer Caradog
* Caer Drewyn
* Caer Fawr (Llangadog)
* Caer Gwrtheyrn
* Caer Seion
* Caer y Twr
* Carn Fadryn
* Castell Cawr
* Castell Degannwy
* Castell Dinas
* Castell Henllys
* Castell Nadolig
* Castell Odo
* Castell Olwen
* Castell Tinboeth
* Craig yr Aderyn
* Coed Llanmelin
* Craig Rhiwarth
* Crug Hywel
* Dinas Brân
* Dinas Dinlle
* Dinas Emrys
* Dinas Mawr
* Dinas Powys
* Dinas Tŷ Du
* Dinorben
* Dinorwig
* Foel Drygarn
* Ffridd Faldwyn
* Gaer Fawr (Cegidfa)
* Gaer Fawr (Llan-gwm)
* Gaer Fawr (Llanilar)
* Gaer Fawr (Merthyr Cynog)
* Garn Boduan
* Garn Saethon
* Llanymynech
* Moel Arthur
* Moel Fenlli
* Moel Goedog
* Moel Hiraddug
* Moel y Gaer (Bodfari)
* Moel y Gaer (Llanbedr)
* Moel y Gaer (Llandysilio)
* Moel y Gaer (Rhosesmor)
* Mynydd y Gaer
* Pen Dinas (Aberystwyth)
* Pen Dinas (Mynydd Gorddu)
* Penycloddiau
* Pen y Corddyn
* Pen-y-gaer (Llanaelhaearn)
* Pen-y-gaer, Caerhun
* Tre'r Ceiri
* Twmbarlwm

 |

 |
Roedd **Llygod Ffyrnig** yn grŵp *punk* Cymraeg o ardal Llanelli

Mae'n debyg mai *Llygod Ffyrnig* oedd y grŵp *punk* cyntaf i ganu'n Gymraeg.

Yr aelodau gwreiddiol oedd: Dafydd Rhys – Llais, Hywel Peckham – Gitâr, Gary Beard – Gitâr, Julian Lewis – Drymau, Pete Williams – Bâs.

Rhyddhawyd un sengl *NCB* ar y label *Pwdwr* yn 1978. Chwaraewyd ar raglen John Peel ar BBC Radio 1 a dewiswyd yn *single of the week* gan y cylchgrawn *Melody Maker*

Ysgrifennwyd geiriau *NCB* gan Gary Melville sydd hefyd yn cael ei enwi'n rheolwr ar glawr cefn y record. Ysgrifennwyd cerddoriaeth NCB gan Gary Beard. Mae'r gân am ddewis anodd llawr o ddynion ifanc yng nghymoedd de Cymru ar y pryd - rhwng diweithdra neu i drio cael swydd beryglus a chaled mewn pwll glo gyda'r NCB (Bwrdd Glo Cenedlaethol). Y gytgan yw - *Byw ar y dôl, rhyddid ffôl, dim ond silicosis sydd ar ôl* (mae silicosis yn glefyd yr ysgyfaint sydd wedi'i achosi gan lwch pwll glo).

Cafodd 500 copi o'r sengl ei gwasgu yn wreiddiol a wedyn ail argraffiad gyda labeli blanc gwyn. Mae clawr *NCB* yn ddu a gwyn yn dangos llun *photo-montage* o löwr yn debyg iawn i steil Raoul Hausmann. Mae enw'r band mewn llythrennau wedi'u torri allan o bapur newydd yn debyg i glawr LP cyntaf y Sex Pistols.

Cafodd y gân *NCB* ei chynnwys ar LP aml-gyfrannog *Labels Unlimited - The Second Record Collection* - casgliad o recordiau o labeli pync a *new wave* ar label Cherry Red, Llundain yn 1979..

Yn 1979 gadawodd Gary Beard a Julian Lewis a daeth Huw Davies mewn ar gitâr a Richard Zammit ar ddrymiau. Chwalodd y band yn 1980.

Dolenni allanol
---------------

* Y record *NCB* ar YouTube

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
Mae **Carn Ealasaid** yn gopa mynydd a geir i'r de-orllewin o Beinn a' Chruinnich ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NJ227117.

Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map Archifwyd 2011-09-28 yn y Peiriant Wayback.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Carn Ealasaid***
Mae **Carn Liath** yn gopa mynydd a geir i'r gogledd o Invercauld ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; cyfeiriad grid NO164976.

Fel arfer, caiff ei gerdded ar yr un daith â Culardoch. Ceir careeg enfawr 15m i'r gogledd—ddwyrain o'r carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Pentref yng nghymuned Tryleg Unedig, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llandogo** (hefyd **Llaneuddogwy**). Fe'i lleolir yn nwyrain y sir yn agos i'r ffin rhwng Sir Fynwy a Swydd Gaerloyw (Lloegr), ar lan orllewinol Afon Gwy. Rhed y briffordd A466 trwy'r pentref.

Mae Llandogo yn rhan o gymuned a phlwyf eglwysig Tryleg. Yn ôl rhai ffynonellau, sefydlwyd yr eglwys gan Euddogwy (Lladin: *Oudoceus*), un o'r tri sant y cysegrwyd Eglwys Gadeiriol Llandaf iddynt, ond credir mai person gwahanol a roddodd ei enw i eglwys Llaneuddogwy. Diweddar yw adeilad presennol yr eglwys: cafodd ei adeiladu rhwng 1859 ac 1861 gan John Pollard Seddon a Coates Carter.

Oriel
-----

* Ysgythriad (neu lithograff) gan William Henry Bartlett, tua 1845Ysgythriad (neu *lithograff*) gan William Henry Bartlett, tua 1845
* Llandogo dros Afon GwyLlandogo dros Afon Gwy
* Eglwys Sant EuddogwyEglwys Sant Euddogwy
* 
* 
* 
* MurlunMurlun
* Yr allorYr allor

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru". *Llywodraeth Cymru*. 14 Hydref 2021.
2. ↑  British Place Names; adalwyd 16 Hydref 2021
3. ↑  Dyffryn Gwy Isaf: Llaneuddogwy

Dolenni allanol
---------------

* Dyffryn Gwy Isaf: Llaneuddogwy, ar wefan Ymddiriedolaeth Archeolegol Morgannwg-Gwent.

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Fynwy**

**Trefi**  

Brynbuga  **·** Cas-gwent  **·** Cil-y-coed  **·** Y Fenni  **·** Trefynwy
  
**Pentrefi**  

Aber-ffrwd  **·** Abergwenffrwd  **·** Betws Newydd  **·** Bryngwyn  **·** Caer-went  **·** Castellnewydd  **·** Cemais Comawndwr  **·** Cilgwrrwg  **·** Clydach  **·** Coed Morgan  **·** Coed-y-mynach  **·** Cwmcarfan  **·** Cwm-iou  **·** Drenewydd Gelli-farch  **·** Y Dyfawden  **·** Yr Eglwys Newydd ar y Cefn  **·** Gaer-lwyd  **·** Gilwern  **·** Glasgoed  **·** Goetre  **·** Gofilon  **·** Y Grysmwnt  **·** Gwehelog  **·** Gwernesni  **·** Gwndy  **·** Hengastell  **·** Little Mill  **·** Llanarfan  **·** Llan-arth  **·** Llanbadog  **·** Llancaeo  **·** Llandegfedd  **·** Llandeilo Bertholau  **·** Llandeilo Gresynni  **·** Llandenni  **·** Llandidiwg  **·** Llandogo  **·** Llanddewi Nant Hodni  **·** Llanddewi Rhydderch  **·** Llanddewi Ysgyryd  **·** Llanddingad  **·** Llanddinol  **·** Llanelen  **·** Llanelli  **·** Llanfable  **·** Llanfaenor  **·** Llanfair Cilgedin  **·** Llanfair Is Coed  **·** Llanfihangel Crucornau  **·** Llanfihangel Gobion  **·** Llanfihangel Tor-y-mynydd  **·** Llanfihangel Troddi  **·** Llanfihangel Ystum Llywern  **·** Llanfocha  **·** Llan-ffwyst  **·** Llangatwg Feibion Afel  **·** Llangatwg Lingoed  **·** Llangiwa  **·** Llangofen  **·** Llan-gwm  **·** Llangybi  **·** Llanhenwg  **·** Llanisien  **·** Llanllywel  **·** Llanofer  **·** Llanoronwy  **·** Llan-soe  **·** Llantrisant  **·** Llanwarw  **·** Llanwenarth  **·** Llanwynell  **·** Llanwytherin  **·** Y Maerdy  **·** Magwyr  **·** Mamheilad  **·** Matharn  **·** Mounton  **·** Nant-y-deri  **·** Newbridge-on-Usk  **·** Y Pandy  **·** Pen-allt  **·** Penrhos  **·** Pen-y-clawdd  **·** Porth Sgiwed  **·** Pwllmeurig  **·** Rogiet  **·** Rhaglan  **·** Sudbrook  **·** Tre'r-gaer  **·** Tryleg  **·** Tyndyrn  **·** Ynysgynwraidd
Gwleidydd o'r Alban yw **Callum McCaig** (ganwyd 6 Ionawr 1985) a etholwyd yn Aelod Seneddol yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 dros Dde Aberdeen; mae'r etholaeth yn Aberdeen a Swydd Aberdeen, yr Alban. Mae Callum McCaig yn cynrychioli SNP yn Nhŷ'r Cyffredin. Bu'n Arweinydd Cyngor Sir Aberdeen rhwng 2011 a 2012.

Fe'i aned yng Nghaeredin ond symudodd ychydig wedyn i Aberdeen. Derbyniodd Radd Meistr (gydag Anrhydedd) ym Mhrifysgol Caeredin.

Etholiad 2015
-------------

Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Callum McCaig 20,221 o bleidleisiau, sef 41.6% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o +29.8 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 7,230 pleidlais.

Gweler hefyd
------------

* Alex Salmond
* Margo MacDonald
* Margaret Ewing
* Nicola Sturgeon

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y BBC; adalwyd 03 Gorffennaf 2015
2. ↑  Adroddiad yn y Guardian ar y don o seddi gan yr SNP yn yr Alban
*Mae'r erthygl yma am y planhigyn* Cannabis*, am y defnydd seicowethredol gweler Cannabis (cyffur), am y defnydd meddygol gweler Cannabis (meddygol) ac am y defnydd ddi-gyffuriau gweler Cywarch.*

Mae ***Cannabis*** (Lladin fotanegol: *Cán-na-bis*) yn genws o blanhigyn blodeuol sy'n cynnwys tri rhywogaeth: *Cannabis sativa*, *Cannabis indica* a *Cannabis ruderalis* Janisch. Mae'r dair rywogaeth yn frodorol o ganolbarth Asia a'r ardaloedd o'i hamgylch.

Cynhyrchwyd cywarch ac olew cywarch ers canrifoedd gan ddefnyddio plangigion *Cannabis* wedi'u dewis er mwyn cynhyrch cyn gymaint o ffibr a phosib gyda chyn lleied o lefelau o THC (Δ9- tetrahydrocannabinol), un o'r molecylau seicoweithredol sy'n cynhyrchu'r *high* sy'n gysylltiedig â marijuana. Caiff y cyffur cannabis ei gynhyrchud o'r planhigyn yn ogystal a'r fersiwn meddygol a ddefnyddir i atal poen. Mae'r cyffur yn cynnwys blodau a dail wedi'u sychu, o blanhigion wedi eu dewis i gynhyrchu lefelau uchel o TCH. Cynhyrchir hefyd nifer o echdynion yn cynnwys hashish ac olew hash. Mae tyfu a meddiannau *Cannabis* ar gyfer defnydd hamddenol yn anghyfreithlon yn rhanfwyaf o wledydd y byd.

Yn fyd-eang yn 2013, cynhyrchwyd 60,400 cilogram o gannabis cyfreithiol. Yn 2013 credir fod rhwng 128 a 232 miliwn o bobl wedi defnyddio cannabis er mwyn difyrru eu hunain (2.7% - 4.9% o boblogaeth y byd rhwng 15 a 65 oed.

Disgrifiad
----------

Planhigyn blynyddol deuoecaidd yw cannabis, sydd hefyd yn berlysieuyn blodeuol. Mae'r dail yn sgleiniog ac ar ffurf dail palmwydd, danheddog. Ceir 7 - 13 isddeilen ar bob gwir ddeilen. 

Ochr isaf deilen *Cannabis sativa* gyda'r gwythiennau i'w gweld.

Gweler hefyd
------------

* Cannabis indica
* Cannabis sativa
* Cywarch
* Hashish

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  A. ElSohly, Mahmoud (2007). *Marijuana and the Cannabinoids*. Humana Press. t. 8. ISBN 1-58829-456-0. Cyrchwyd 2 Mai 2011.
2. ↑  *Cannabis* Basics, Erowid, 2006
3. ↑  *Narcotic Drugs 2014* (pdf). INTERNATIONAL NARCOTICS CONTROL BOARD. 2015. t. 21. ISBN 9789210481571.
4. ↑  "*Status and Trend Analysis of Illict Drug Markets*". World Drug Report 2015 (pdf). Cyrchwyd 26 June 2015.
5. ↑  "*Leaf Terminology (Rhan 1)*". Waynesword.palomar.edu. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-09-09. Cyrchwyd 17 Chwefror 2011.
Cerdd Gymraeg gan Karen Owen ydy **"Cân y Milwr"**. Cerdd am ryfel yw hi, a'r atgofion o fachgen yn cael ei yrru i rhyfel Affganistan. Sonir am y gofal yr oedd yn ei gael gan y fyddin, a'i swydd yno.

Mae'r gerdd yn delyneg ar fydr ac odl.

Karen Owen
----------

Mae Karen Owen yn fardd, golygydd a newyddiadurwraig, ac wedi ennill dros 30 o gadeiriau mewn eisteddfodau lleol, yn ogystal wedi dod yn agos iawn i ennill y Goron yn yr Eisteddfod Genedlaethol Cymru dwy waith.

Un o hoff straeon sgrin fawr Karen Owen yw Hedd Wyn (ffilm) gan ei fod o'n "arwr o filwr cyffredin", sy'n dangos ei bod yn poeni am y bobl cyffredin, a fod y testun o ryfel yn rhywbeth pwysig iddi hi.

Iaith ac Arddull
----------------

Mae'r defnydd o eironi yn cael ei ddangos drwy'r gyffelybiaeth

*Tra'i cludir o adre', fel bwled trwy'r gwynt,*

Mae'r eironi yn pwysleisio er ei fod wedi cael ei ladd yn y rhyfel, mae'r elfen o ryfel yn dal i barhau.

Mae'r gerdd yma yn ymdrin â'r themâu Rhyfel a Chreulondeb, yn ogystal â Gwerthoedd Cymdeithas.
Eglwys y Santes Tudwen, Llandudwen
Plwyf eglwysig yng nghwr gorllewinol Llŷn yw **Llandudwen**. Mae'n gorwedd i'r gogledd o fryn Carn Fadryn, i'r de o Nefyn. Heddiw mae'n rhan o gymuned Buan.

Yn yr Oesoedd Canol bu plwyf Llandudwen yn rhan o gwmwd Dinllaen yng nghantref Llŷn. Saif eglwys y plwyf, sef Eglwys y Santes Tudwen, tua 3 milltir i'r dwyrain o bentref Tudweiliog ar lethrau gogleddol Carn Fadryn. Dywedir y bu pentref bychan o fythynnod to gwellt tlawd yma ar un adeg, wrth y nant ar ochr ddeheuol yr eglwys, ac iddo fynd ar dân. Rhywbryd cyn 1771 oedd hynny, canys llosgwyd hen gofrestri'r plwyf i gyd ac felly does dim cofnodion priodasau ayyb o'r cyfnod cyn hynny.

Ceir Ffynnon Dudwen ger yr eglwys, a gysegrir i'r Santes Tudwen; defnyddid dŵr y ffynnon i fedyddio plant y plwyf. Un o ferched niferus Brychan, brenin Brycheiniog oedd Tudwen. Roedd cloch yr eglwys yn enwog yn lleol a cheir hen rigwm amdani sy'n agor gyda'r llinellau

Cloch Llandudwen, wyt yn hynod,
Er na roddir arnat fri.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  D. T. Davies, *Hanes Eglwysi a Phlwyfi Lleyn* (Pwllheli, 1910), tud. 136.
2. ↑  *Hanes Eglwysi a Phlwyfi Lleyn*, tt. 132, 135.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Llandudwen***
Pentref bach yng nghymuned Llangrallo Isaf, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Llangrallo** (Saesneg: *Coychurch*). Saif i'r dwyrain o dref Pen-y-bont ar Ogwr.

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Llangrallo gan Sant Crallo (tua'r 6g?). Ceir croesau eglwysig wedi'u cofrestru gan Cadw ym mynwent yr eglwys.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Sarah Murphy (Llafur) ac yn Senedd y DU gan Jamie Wallis (Ceidwadwyr).

Croes Geltaidd yr eglwys leol
Eglwys Sant Crallo, Llangrallo.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Enwau Lleoedd Safonol Cymru", Comisiynydd y Gymraeg; adalwyd 3 Gorffennaf 2023
2. ↑  British Place Names; adalwyd 3 Gorffennaf 2023
3. ↑  Gwefan Senedd Cymru
4. ↑  Gwefan Senedd y DU

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr**

**Trefi**  

Maesteg  **·** Pen-coed  **·** Pen-y-bont ar Ogwr  **·** Pontycymer  **·** Porthcawl
  
**Pentrefi**  

Abercynffig  **·** Abergarw  **·** Betws  **·** Blaengarw  **·** Bracla  **·** Bryncethin  **·** Brynmenyn  **·** Caerau  **·** Cefncribwr  **·** Cwmogwr  **·** Cynffig  **·** Drenewydd yn Notais  **·** Gogledd Corneli  **·** Heol-y-cyw  **·** Llangeinwyr  **·** Llangrallo  **·** Llangynwyd  **·** Melin Ifan Ddu  **·** Merthyr Mawr  **·** Mynyddcynffig  **·** Nant-y-moel  **·** Notais  **·** Pen-y-fai  **·** Y Pîl  **·** Price Town  **·** Sarn  **·** Ton-du  **·** Trelales  **·** Ynysawdre
Bryngaer o Oes yr Haearn uwchben Dyffryn Conwy, nepell o Rowen, Sir Conwy yw **Caer Bach** (*Caer-bach* mewn rhai ffynonellau). Mae'n gorwedd yng nghymuned Henryd. Cyfeirnod OS: SH744729.

Disgrifiad
----------

Saif y fryngaer tua 400 medr i fyny ar lethrau dwyreiniol Tal y Fan, tua milltir i'r gogledd-orllewin o Rowen. Mae'n gaer gron fechan gyda mur mewnol o gerrig 3 m o led a chlawdd a ffos allanol. Ceir olion grŵp o gytiau ger llaw a cheir caeau hynafol rhwng y gaer a Maen y Bardd. Mae'r ardal o'i chwmpas, rhwng mynydd y Penmaen-mawr i'r gogledd a'r ffordd Rufeinig i'r de, yn gyfoethog o safleoedd cynhanesyddol.

Rhan o fur Caer Bach
Rhan o fur Caer Bach

Cefndir
-------

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd pwrpas bryngaerau fel hon, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonyn nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN125. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Mynediad
--------

Gellir cyrraedd Caer Bach o sawl cyfeiriad, e.e. o Rowen ar ôl dilyn yr hen lôn i Eglwys Llangelynnin neu o safle cromlech Maen y Bardd ar y ffordd Rhufeinig sy'n arwain i Fwlch y Ddeufaen, neu ar lwybrau o gyfeiriad Penmaenmawr neu Fwlch Sychnant.

* Diagram o 1960Diagram o 1960
* Wal allanol, gorllewinolWal allanol, gorllewinol
* Y tu fewn i'r waliau mewnolY tu fewn i'r waliau mewnol

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Llwythau Celtaidd Cymru

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

| gw • sg • goBryngaerau Cymru |
| --- |
|  |
| 
* Yr Alltwen
* Braich-y-Dinas
* Breiddin
* Bryn Euryn
* Bryn Myrddin
* Bwrdd Arthur
* Caerau Gaer
* Caer Bach
* Caer Caradog
* Caer Drewyn
* Caer Fawr (Llangadog)
* Caer Gwrtheyrn
* Caer Seion
* Caer y Twr
* Carn Fadryn
* Castell Cawr
* Castell Degannwy
* Castell Dinas
* Castell Henllys
* Castell Nadolig
* Castell Odo
* Castell Olwen
* Castell Tinboeth
* Craig yr Aderyn
* Coed Llanmelin
* Craig Rhiwarth
* Crug Hywel
* Dinas Brân
* Dinas Dinlle
* Dinas Emrys
* Dinas Mawr
* Dinas Powys
* Dinas Tŷ Du
* Dinorben
* Dinorwig
* Foel Drygarn
* Ffridd Faldwyn
* Gaer Fawr (Cegidfa)
* Gaer Fawr (Llan-gwm)
* Gaer Fawr (Llanilar)
* Gaer Fawr (Merthyr Cynog)
* Garn Boduan
* Garn Saethon
* Llanymynech
* Moel Arthur
* Moel Fenlli
* Moel Goedog
* Moel Hiraddug
* Moel y Gaer (Bodfari)
* Moel y Gaer (Llanbedr)
* Moel y Gaer (Llandysilio)
* Moel y Gaer (Rhosesmor)
* Mynydd y Gaer
* Pen Dinas (Aberystwyth)
* Pen Dinas (Mynydd Gorddu)
* Penycloddiau
* Pen y Corddyn
* Pen-y-gaer (Llanaelhaearn)
* Pen-y-gaer, Caerhun
* Tre'r Ceiri
* Twmbarlwm

 |

 |
Caer Rufeinig i'r gorllewin o Drefaldwyn, gogledd Powys, yw **Caer Ffordun** (hefyd **Forden Gaer**; Lladin: *Lavobrinta*?). Fe'i lleolir tua 2 filltir i'r gogledd o Drefaldwyn ger pentref bychan Ffordun, ar lan ddwyreiniol Afon Hafren heb fod nepell o Ryd Chwima; cyfeiriad grid SO209990.

Mae'r gaer yn gorwedd ar y ffordd Rufeinig sy'n rhedeg o ddinas Rufeinig Viroconium (ger Wroxeter yn Swydd Amwythig), canolfan y Cornovii yn y cyfnod Rhufeinig, i gyfeiriad y gorllewin. O Gaer Ffordun mae'r ffordd yn mynd yn ei blaen i gaerau Rufeinig Caersŵs a Phen-y-Crogbren ac efallai ymlaen i gaer Pennal, ger Machynlleth.

Ychydig o waith archaeolegol sydd wedi cael ei wneud ar y safle. Mae'n gorwedd mewn caeau agored. Tybir ei bod yn gaer ar gyfer marchoglu Rufeinig. Mae'n mesur 186m wrth 167m ac yn amgau ychydig dros 3 hectar o dir.

Ymddengys iddi gael ei sefydlu yn gynnar yn 70au'r ganrif gyntaf yn sgîl goresgyniad y Cornovii. Tua'r flwyddyn 160 cafodd y gaer ei dinistrio. Fe'i hadeiladwyd o'r newydd ond cafodd ei dinistrio eto o leiaf unwaith. Gadawyd y gaer tua'r flwyddyn 380. Mae ei hanes ansefydlog a threisgar yn awgrymu cyfnodau o anghydfod ac efallai o wrthryfela lleol yng nghanolbarth Cymru (tiriogaeth yr Ordovices) yn y cyfnod Rhufeinig.

Roedd y gaer yn cadw golwg ar ffiniau gorllewinol tiriogaeth y Cornovii, llwyth Celtaidd oedd ar dermau da â'r Rhufeinwyr. Roedd hefyd mewn safle ardderchog i warchod Rhyd Chwima, rhyd hanesyddol ar Afon Hafren sydd a rhan bwysig yn hanes Cymru yn yr Oeoedd Canol. Yn ogystal roedd yr ardal o'i chwmpas yn cael ei chloddio am blwm ac arian gan y Rhufeiniaid.

Cadw
----

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: MG012.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.

  


| Caerau Rhufeinig Cymru |  |
| --- | --- |
| Brithdir | Bryn-y-Gefeiliau | Brynbuga | Cae Gaer | Caer Ffordun | Caer Gai | Caerau | Caerdydd | Caersws | Gelli-gaer | Caer Gybi | Caerhun (Canovium) | Caerllion | Castell Caerdydd | Castell Collen | Y Gaer | Gelligaer | Llanfor | Llanio | Maridunum | Nidum | Pen Llystyn | Pen y Gaer | Pennal | Segontium | Tomen y Mur | Trawscoed | Varis |
Bryngaer ydy **Caer Euni**, a leolir ar fryn ger Llandderfel, Gwynedd ac sy'n dyddio'n ôl i Oes yr Haearn; cyfeiriad grid SH993410.

Disgrifiad
----------

Saif Caer Euni yn uchel ar gefnen gul Cefn Caer Euni ger Llandderfel, tua milltir i'r gogledd o Llyn Caer Euni. Mae'r gaer bresennol yn cael ei hamddiffyn gan glawdd mewnol trwchus, ffos a chlawdd allanol. Estyniad ydyw o gaer gynharach y gellir gweld olion un o'i chloddiau yn torri ar draws y gefnen o fewn y gaer ddiweddarach. Ceir olion tua 25 o gytiau crwn yn y gaer.

Cefndir
-------

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: ME015. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonyn nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

Carneddau
---------

Wrth ymyl y gaer ceir dwy garnedd ymylfaen o gyfnod Oes yr Efydd. Arferai'r cerrig gynnal tomen o bridd a beddrod yn eu canol, ond fod amser wedi treulio'r pridd gan adael ysgerbwd o gerrig. Dylid cofio nad cylch cerrig fel y cyfryw ydynt, fodd bynnag. Mae'n bosibl i seremoniau neu ddefodau hefyd gael eu cynnal ar y safle. Mae'r heneb hon wedi'i chofrestru gan Cadw gyda'r rhif SAM: ME040.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Christopher Houlder, *Wales: an archaeological guide* (Faber, 1978), tud. 84.
2. ↑  Cofrestr Cadw.
3. ↑  References Wales gan John May; Gwasg Prifysgol Cymru.
4. ↑  "Gwefan y BBC". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-04-11. Cyrchwyd 2013-07-01.
5. ↑  "Gwefan CPAT". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-01-07. Cyrchwyd 2013-07-01.
6. ↑  Data Cymru Gyfan, CADW
Ceir olion **Caer Rufeinig Caerdydd** oddi tan Gastell Caerdydd, a adeiladwyd ar ben yr hen gaer; cyfeiriad grid ST180765. Mewn stafelloedd arddangosfa dan y muriau presennol gellir gweld darnau o'r muriau Rhufeinig. Nid oes sicrwydd am enw Lladin y gaer, ond awgrymwyd **Tamium** neu **Bovium**.

Ymddengys i'r gaer gyntaf ar y safle gael ei chodi yn y ganrif gyntaf OC, efallai tua 55 OC. Roedd ganddi arwynebedd o 30 acer, ac wedi ei hadeiladu o goed. Credir bod y gaer hon yn gysylltiedig â'r ymladd rhwng y Rhufeiniaid a'r Silures, efallai dan y llywodraethwr Ostorius Scapula. Tua 30 mlynedd yn ddiweddarach, lleihawyd maint y gaer. Tua 290, adeiladwyd caer gydag arwynebedd o 9 acer (3.57 hectar) ar y safle. Adeiladwyd y gaer o gerrig tywodfaen coch, efallai fel amddiffyniad yn erbyn ymosodiadau o'r môr. Mae'r cynllun yn debyg i gaerau eraill a adeiladwyd o gwmpas y glannau yn y cyfnod yma, megis Portus Adurni (Portchester) yn ne Lloegr. Roedd y muriau yn ddeg troedfedd o drwch. Credir i'r garsiwn adael y gaer tua 370.

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: GM171.

Llyfryddiaeth
-------------

* Arnold, C.J. a Davies, J.L. *Roman and early Medieval Wales* (Sutton Publishing, 2000) tt. 20, 23

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.

  


| Caerau Rhufeinig Cymru |  |
| --- | --- |
| Brithdir | Bryn-y-Gefeiliau | Brynbuga | Cae Gaer | Caer Ffordun | Caer Gai | Caerau | Caerdydd | Caersws | Gelli-gaer | Caer Gybi | Caerhun (Canovium) | Caerllion | Castell Caerdydd | Castell Collen | Y Gaer | Gelligaer | Llanfor | Llanio | Maridunum | Nidum | Pen Llystyn | Pen y Gaer | Pennal | Segontium | Tomen y Mur | Trawscoed | Varis |
Lleng-gaer enfawr o'r cyfnod Rhufeinig ydy **Caer Rufeinig Caerllion**, Caerllion, Sir Casnewydd; cyfeiriad grid ST338906. Dyma bencadlys y Rhufeiniaid yn eu hymgyrch i orchfygu brodorion De Cymru.

I'r Rhufeiniwr o leng Legio II Augusta, fel "Isca Silurum" gan mai yn nhiriogaeth y Silwriaid yr oeddent neu fel '*Isca Augusta* yr adnabyddid y lleng-gaer hon. Symudodd y lleng i Gaerllion tua'r flwyddyn 74 OC, a bu yma am ganrifoedd, efallai tan ddechrau'r 4g. Mae'r olion o'r cyfnod yma yn parhau i fod yn nodwedd amlycaf Caerllion. Ymhlith yr olion mae olion barics y llengfilwyr, y baddondy, y muriau oedd yn amgylchynu'r gaer, a'r amffitheatr tu allan i'r muriau. Enw Rhufeinig ar y dref oedd 'Iskalis' a ddaeth o enw'r afon: Wysg.

Golygfa o'r olion Rhufeinig
Amffitheatr Rhufeinig y gaer
Cofrestrwyd yr heneb hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM: MM252, MM230 ac eraill.

Mae olion Rhufeinig wedi cael eu darganfod yn ddiweddar mewn rhan arall o Gaerllion, sef, "The Mynde".

Yn yr *Historia Regum Britanniae* gan Sieffre o Fynwy, Caerllion yw prifddinas y Brenin Arthur.

Yr amffitheatr
--------------

Yr Amffitheatr Rufeinig
Arferai'r trigolion lleol alw'r amffitheatr yn "Fwrdd Crwn Arthur" oherwydd ei siap a'r cysylltiad honedig gydag Arthur. Rhwng 1909 ac 1926 cafwyd cloddio archaeolegol o dan arweiniad Victor Erle Nash-Williams, a ddaeth i'r canlyniad mai oddeutu 90 OC y cychwynnwyd ar y gwaith o'i godi. Erys y rhan fwyaf ohono heb ei gloddio. Siâp hirgrwn sydd iddo mewn gwirionedd a chredir y gallasid dal oddeutu chwe mil o bobl. Mae'n cynnwys clawdd pridd wedi ei gynnal gan fur o gerrig, lle mae wyth mynedfa i'r man perfformio.

Golygfa panoramig 360° o'r amffitheatr.

Caerau Rhufeinig cyfagos
------------------------

Ceir Caer Penrhos gerllaw: rhif SAM MM011; cyfeiriad grid ST342917.

Gweler hefyd
------------

* Julius ac Aaron, merthyron Cristionogol, dienyddiwyd yn 304.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofrestr Cadw.
2. ↑  The Mynde, Caerleon
3. ↑  Over Wales Cyhoeddwyd Pitkin Unichrome 2000

Dolen allanol
-------------

* Gwefan Cadw

  


| Caerau Rhufeinig Cymru |  |
| --- | --- |
| Brithdir | Bryn-y-Gefeiliau | Brynbuga | Cae Gaer | Caer Ffordun | Caer Gai | Caerau | Caerdydd | Caersws | Gelli-gaer | Caer Gybi | Caerhun (Canovium) | Caerllion | Castell Caerdydd | Castell Collen | Y Gaer | Gelligaer | Llanfor | Llanio | Maridunum | Nidum | Pen Llystyn | Pen y Gaer | Pennal | Segontium | Tomen y Mur | Trawscoed | Varis |
Adeiladwyd **Capel Peniel** yn 1849 ym Mhorth Amlwch, Ynys Môn. Mae **Capel Peniel** (Cymraeg: **Capel Peniel**) yn gyn-gapel Methodistaidd Calfinaidd yn Nhremadog, Gwynedd. Mae'r capel hon yn un o bum capel anghydffurfiol rhestredig Gradd I yng Nghymru. Mae mewn arddull neoglasurol a ysbrydolwyd gan Eglwys St Paul yng nghanol yr 17eg ganrif yn Covent Garden, Llundain. Dylanwadodd ei gysyniad awditoriwm theatr fewnol ar bensaernïaeth eglwysi Cymru o'r 19g.

Cefndir
-------

Dechreuwyd adeiladu **Capel Peniel** yn 1808-09, ac roedd yr adeilad wedi cael ei orffan ddigon i allu ei agor yn mis Chwefror, 1810. Ond, fe adeiladwyd capel newydd yn 1861. William Alexander Madocks oedd sylfaenydd anheddiad arfaethedig Tremadog ar ddechrau'r 19g. Ei werth oedd £600 ac yna yn 1861 a 1899 am £2600. Roedd y capel wedi ei gynllunio gan y pensaer Richard Davies o ardal Bangor, Gwynedd.
Adeiladwyd tŷ i'r gweinidog yn 1923 am £1100. Mae'r ysgoldy yn dyddio o'r 1950au.

Mae'r capel yn adeilad rhestredig gradd 2.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, Geraint. I. L (2007). *Capeli Mon*. Carreg Gwalch. t. 43.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Cacalaca Mecsico** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cacalacaod Mecsico) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Ortalis poliocephala***; yr enw Saesneg arno yw *West Mexican chachalaca*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *O. poliocephala*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.

Teulu
-----

Mae'r cacalaca Mecsico yn perthyn i deulu'r Cwrasowiaid (Lladin: *Cracidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Cwrasow Salvin | Mitu salvini |  |
|
| Cwrasow nos | Nothocrax urumutum |  |
|
| Cwrasow pigfawr | Mitu tomentosum |  |
|
| Gwân arianglust | Penelope argyrotis |  |
|
| Gwân corniog | Oreophasis derbianus |  |
|
| Gwân gyddfgoch | Pipile cujubi |  |
|
| Gwân gyddflas | Pipile cumanensis |  |
|
| Gwân talcenddu | Pipile jacutinga |  |
|
| Gwân torwinau | Penelope ochrogaster |  |
|
| Mitu mitu | Mitu mitu |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Cacalaca Mecsico** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*