Dinas hynaf a fwyaf poblog Awstralia ac Oceania yw **Sydney** (anaml y gelwir **Sidney** yn Gymraeg), prifddinas talaith De Cymru Newydd. Yn ôl y cyfrifiad diwethaf, roedd y boblogaeth yn 5,367,206 yn 2020. Tyfodd y ddinas oddeutu bae Porth Jackson ac fe'i lleolir ar arfordir dwyreiniol Awstralia ar lan y Cefnfor Tawel. Mae'r ddinas fetropolis, ehangach yn 70 km (43.5 mi).

Mae'n ganolfan fasnachol, ddiwydiannol a diwylliannol a dyfodd o gwmpas ei phorthladd a chysylltir dwy ran y ddinas gan Bont Harbwr Sydney dros fae Port Jackson, pont rychwant unigol a godwyd yn 1932. Mae'r ddinas yn enwog am ei thŷ opera, a agorwyd yn 1973.

Digwyddodd rhuthr aur yn yr ardal ym 1851, a thros y ganrif nesaf, trawsnewidiodd Sydney o fod yn ardal drefedigaethol Brydeinig i fod yn ganolfan ddiwylliannol ac economaidd fyd-eang o bwys. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, profodd y ddinas lawer o fudo torfo, a daeth yn un o'r dinasoedd mwyaf amlddiwylliannol yn y byd. Ar adeg cyfrifiad 2011, roedd mwy na 250 o wahanol ieithoedd yn cael eu siarad yn Sydney. Yng Nghyfrifiad 2016, roedd tua 35.8% o'r preswylwyr yn siarad iaith heblaw Saesneg gartref. Ar ben hynny, nododd 45.4% o'r boblogaeth eu bod wedi'u geni dramor, ac mae gan y ddinas y drydedd boblogaeth fwyaf o ddinasyddion a anwyd dramor - mwy nag unrhyw ddinas yn y byd ar ôl Llundain a Dinas Efrog Newydd. Rhwng 1971 a 2018, collodd Sydney cyfanswm o 716,832 o bobl i weddill Awstralia ond mae ei phoblogaeth wedi parhau i dyfu, yn bennaf oherwydd mewnfudo.

Hanes
-----

Mae Awstraliaid Brodorol wedi byw yn ardal Sydney am o leiaf 30,000 o flynyddoedd, ac mae miloedd o engrafiadau, paentiadau ac ysgythriadau wedi goroesi ledled yr ardal, gan ei wneud yn un o'r cyfoethocaf yn Awstralia o ran safleoedd archaeolegol Brodorol. Roedd tua 29 grwp y Genedl Eora yn byw yn y rhanbarth pan ddaeth yr Ewropead cyntaf. Yn ystod ei fordaith gyntaf yn y Môr Tawel ym 1770, daeth yr Is-gapten James Cook a'i griw - yr Ewropeaid cyntaf - i siartio arfordir dwyreiniol Awstralia, gan lanio ym Mae Botany ac ysbrydoli diddordeb Lloegr yn yr ardal. Ym 1788, sefydlwyd Sydney yn *British penal colony*, dan arweiniad Arthur Phillip, yr anheddiad Ewropeaidd cyntaf yn Awstralia. Enwodd Phillip yr anheddiad 'Sydney' ar ôl Thomas Townshend, Is-iarll 1af Sydney. Daeth cludiant i De Cymru Newydd fel cosb i ben yn fuan ar ôl i Sydney gael ei hymgorffori fel dinas ym 1842.

Tyfodd dref o'r sefydliad gwreiddiol, efo'r swyddfeydd pwysicaf ar ei hochr ddwyreiniol. Datblygodd y dref yn sylweddol o dan reolaeth Lachlan McQuarrie, llywodaethwr y dref rhwng 1810 a 1821. Daeth cludiant y carcharorion i ben ym 1840. Daeth hela morfilod a'r diwydiant gwlan yn bwysig.

Sefydlwyd Dinas Sydney ym 1842. Darganfywyd aur yn Awstralia ym 1851, a daeth llawer o bobl i'r ardal o Ewrop, gogledd America a Tsieina. Erbyn diwedd y pedwaredd ganrif ar bymtheg, cafodd Sydney boblogaeth o dros hanner miliwn.

Pont Harbwr Sydney
Fferri'n mynd heibio'r Tŷ Opera
Arwyddion dwyieithog yn Sydney.Arwyddion dwyieithog yn Sydney.

Daearyddiaeth
-------------

### Daeareg

Mae dinas Sydney wedi'i chodi ar graig Triasig, yn bennaf, gyda pheth craig igneaidd diweddar a 'gyddfau' folcanig. Ffurfiwyd Basn Sydney pan ehangodd cramen y Ddaear gan ymsuddo, a llenwi â gwaddod yn y cyfnod Triasig cynnar. Cafodd y tywod a drodd erbyn heddiw'n dywodfaen ei olchi yno gan afonydd o'r de a'r gogledd-orllewin a'i osod rhwng 360 a 200 miliwn o flynyddoedd yn ôl (CP). Mae gan y tywodfaen lensys siâl a gwelyau afon yn llawn ffosiliau.

Mae bio-ardal Basn Sydney yn cynnwys nodweddion arfordirol megis clogwyni, traethau ac aberoedd. Cerfiwyd dyffrynnoedd afonydd dwfn o'r enw "rias" yn ystod y cyfnod Triasig yng nhywodfaen Hawkesbury yn y rhanbarth arfordirol lle mae Sydney bellach. Gorlifodd lefel y môr rhwng 18,000 a 6,000 CP i ffurfio aberoedd a harbyrau dwfn. Mae Port Jackson, sy'n fwy adnabyddus fel Harbwr Sydney, yn un o'r fath rias. Mae Sydney'n cynnwys dau brif fath o bridd; priddoedd tywodlyd (sy'n tarddu o dywodfaen Hawkesbury) a chlai (sy'n dod o siâl a chreigiau folcanig), er y gall rhai priddoedd fod yn gymysgedd o'r ddau.

### Ecoleg

Coetiroedd glaswelltog agored yw'r cymunedau planhigion mwyaf cyffredin yn rhanbarth Sydney a rhai pocedi o goedwigoedd sgleroffyl sych, sy'n cynnwys coed ewcalyptws, casuarinas, melaleucas, corymbias ac angophoras, gyda llwyni (yn nodweddiadol wattles, callistemons, grevilleas a bankias), a glaswellt lled-barhaus yn yr is-haen.

Mae planhigion yr ardal hon yn tueddu i fod â dail garw a phigog, gan eu bod yn cael eu tyfu mewn ardaloedd sydd â phridd cymharol anffrwythlon. Mae Sydney hefyd yn cynnwys ychydig ardaloedd o goedwigoedd sgleroffyl, gwlyb sydd i'w cael yn yr ardaloedd uchel yn y gogledd a'r gogledd-ddwyrain. Diffinnir y coedwigoedd hyn gan ganopïau coed syth, tal gydag isdyfiant llaith o lwyni dail meddal, rhedyn coed a pherlysiau.

Mae Sydney'n gartref i ddwsinau o rywogaethau adar, sy'n cynnwys Cigfran Awstralia, Clochbioden gefnddu, Colomen gribog, Aderyn cloch swnllyd a'r Clochbioden fraith, ymhlith eraill. Ymhlith y rhywogaethau o adar a gyflwynwyd i Sydney mae'r Maina cyffredin, Drudwen (gyffredin), aderyn y to a'r Durtur warfrech. Mae rhywogaethau ymlusgiaid hefyd yn niferus ac yn bennaf yn cynnwys sginciau. Mae gan Sydney ychydig o rywogaethau mamaliaid a phry cop, fel y llwynog hedfan pen llwyd a gwe twndis Sydney, yn y drefn honno ac mae ganddo amrywiaeth enfawr o rywogaethau morol sy'n byw yn ei harbwr a llawer o draethau.

Adeiladau a chofadeiladau
-------------------------

* Adeilad y Frenhines Fictoria
* Amgueddfa Awstralia
* Eglwys Gadeiriol Sant Andreas
* Pont Harbwr Sydney
* Tŷ Opera Sydney

Enwogion
--------

* Ken Rosewall (g. 1934), chwaraewr tenis
* Bruce Beresford (g. 1940), cyfarwyddwr ffilm
* Toni Collette (g. 1972), actores
* Delta Goodrem (g. 1984), cantores

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Archifwyd 2022-01-27 yn y Peiriant Wayback. Nodyn: Mae "Sidney" yn derm darfodedig am Sydney, fodd bynnag fe'i defnyddir gan rai (gan gynnwys Fforwm Ysgoloriaeth y Byd)
2. ↑  "The most populous cities in Oceania". Blatant Independent Media. 2010. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-10-06. Cyrchwyd 13 Medi 2014.
3. ↑  "Greater Sydney: Basic Community Profile". *2011 Census Community Profiles*. Australian Bureau of Statistics. 28 Mawrth 2013. Archifwyd o'r gwreiddiol (xls) ar 2022-11-07. Cyrchwyd 9 Ebrill 2014.
4. ↑  "Sydney's melting pot of language". *The Sydney Morning Herald*. 2014. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 23 Medi 2014. Cyrchwyd 13 Medi 2014.
5. ↑  "Greater Sydney Language spoken at home". NSW Government. 2017. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2021-02-24. Cyrchwyd 1 Chwefror 2019.
6. ↑  "Census 2016: Migrants make a cosmopolitan country". *The Australian*. 15 Gorffennaf 2017. Cyrchwyd 16 Gorffennaf 2017.
7. ↑  "2016 Census QuickStats". Australian Bureau of Statistics. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-01-04. Cyrchwyd 4 Ionawr 2019.
8. ↑  Hanna, Conal. "The world loves Sydney. Australians aren't that fussed". *The Sydney Morning Herald* (yn Saesneg). Cyrchwyd 25 Chwefror 2021.
9. ↑  "Aboriginal history and the Gadigal people". *City of Sydney* (yn Saesneg). Cyrchwyd 31 Rhagfyr 2020.
10. ↑  "Manly Council – Manly Heritage & History". *www.manly.nsw.gov.au*. Cyrchwyd 10 Mai 2016.
11. ↑  Gwefan cityofsydney.nsw.gov.au
12. 1 2 3  "Sydney Basin". Office of Environment and Heritage. 2014. Cyrchwyd 12 Gorffennaf 2014.
13. ↑  Latta, David (2006). "Showcase destinations Sydney, Australia: the harbour city". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 9 Ebrill 2014. Cyrchwyd 12 Gorffennaf 2014.
14. ↑  "Soils for nature". Office of Environment and Heritage. 7 Tachwedd 2019. Cyrchwyd 26 Medi 2020.
15. ↑  "Coastal Valley Grassy Woodlands". NSW Environment & Heritage. Cyrchwyd 15 Rhagfyr 2019.
16. ↑  "Dry sclerophyll forests (shrub/grass sub-formation)". NSW Environment & Heritage. Cyrchwyd 15 Hydref 2016.
17. ↑  "Dry sclerophyll forests (shrubby sub-formation)". NSW Environment & Heritage. Cyrchwyd 16 Rhagfyr 2019.
18. ↑  "Wet sclerophyll forests (grassy sub-formation)". NSW Environment & Heritage. Cyrchwyd 16 Mawrth 2017.
19. ↑  Hindwood, K. A. and McCill, A. R. 1958. *The Birds of Sydney* (Cumberland Plain) New South Wales. Royal Zoological Society New South Wales.
20. ↑  Dolby, Tim; Clarke, Rohan (2014). *Finding Australian Birds*. CSIRO Publishing. ISBN 9780643097667.
21. ↑  Cogger, H.G. (2000). *Reptiles and Amphibians of Australia.* Reed New Holland.
22. ↑  "Sydney's flying foxes now Bundy's problem". North Queensland Register. 2 Awst 2012. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 30 Rhagfyr 2012. Cyrchwyd 22 Chwefror 2014.
23. ↑  Whyte, Robert; Anderson, Greg (2017). *A Field Guide to Spiders of Australia*. Clayton VIC: CSIRO Publishing.
24. ↑  Falkner, Inke; Turnbull, John (2019). *Underwater Sydney*. Clayton South, Victoria: CSIRO Publishing. ISBN 9781486311194.

 gw • sg • go**Prifddinasoedd Awstralia**

**Adelaide** (De Awstralia) **·** 
**Brisbane** (Queensland) **·** 
**Canberra** (Cenedlaethol, a Tiriogaeth Prifddinas Awstralia) **·** 
**Darwin** (Tiriogaeth y Gogledd) **·** 
**Hobart** (Tasmania) **·** 
**Melbourne** (Victoria) **·** 
**Perth** (Gorllewin Awstralia) **·** 
**Sydney** (De Cymru Newydd)

 gw • sg • go**Dinasoedd De Cymru Newydd**

**Prifddinas**  

Sydney
  
**Dinasoedd eraill**  

Albury **·** 
Armidale **·** 
Bathurst **·** 
Dinas Blue Mountains **·** 
Broken Hill **·** 
Cessnock **·** 
Coffs Harbour **·** 
Dubbo **·** 
Gosford **·** 
Goulburn **·** 
Grafton **·** 
Griffith **·** 
Lismore **·** 
Lithgow **·** 
Maitland **·** 
Newcastle **·** 
Nowra **·** 
Orange **·** 
Port Macquarie **·** 
Queanbeyan **·** 
Tamworth **·** 
Wagga Wagga **·** 
Wollongong



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 175760382
* LCCN: n79021855
* GND: 4058708-3
* SUDOC: 02733385X
* BNF: cb119398345 (data)
* NDL: 00628594
* NKC: ge131023
* BNE: XX458534

 |