Gwladwriaeth yn Nwyrain Ewrop oedd **Uchel Ddugiaeth Lithwania** (Lithwaneg: *Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė*) a fodolai o'r 13g hyd at ei huniad â Theyrnas Pwyl i ffurfio'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd ym 1569. Roedd yn cwmpasu'r diriogaeth sydd heddiw yn cyfateb i Lithwania, Belarws, a gorllewin Wcráin.

Unodd y llwythau Baltig Lithwaneg, y bobloedd baganaidd olaf yn Ewrop, dan arweiniad Mindaugas yng nghanol y 13g gan ffurfio cenedl y Lithwaniaid. Datblygodd Lithwania yn wladwriaeth gydlynol gryf dan yr Uchel Ddug Gediminas (t. 1316–41). Yn ystod ei deyrnasiad ef, adeiladwyd y brifddinas Vilnius, ymestynnodd ffiniau'r Uchel Ddugiaeth hyd at Afon Dnieper yn y de-ddwyrain a Chorsydd Pripet yn y de a thu hwnt i Afon Dvina yn y gogledd-ddwyrain, a fe lwyddodd wrthsefyll ymdrechion y Babaeth i Gristioneiddio'i bobl. Gorchfygwyd rhagor o dir i'r dwyrain yn ystod teyrnasiad Algirdas yng nghanol y 14g, o'r Môr Baltig hyd at lannau'r Môr Du, a daeth nifer o Rwsiaid a Thatariaid dan awdurdod yr Uchel Ddugiaeth. Dylanwadwyd yn fawr ar gymdeithas a gwleidyddiaeth Uchel Ddugiaeth Lithwania gan ei deiliaid Rwsiaidd, ac aethpwyd ati i ad-drefnu'r fyddin, gweinyddiaeth y llywodraeth, y gyfraith, a'r gyfundrefn ariannol ar batrwm y Rwsiaid. Rhoddwyd hefyd caniatâd i'r bendefigaeth Rwsiaidd gadw at ei ffydd Uniongred, ei breintiau, a'i hawdurdod ar raddfa leol.

Bu hanes y Lithwaniaid hefyd ynghlwm â'u cymdogion i'r gorllewin, ac yn y cyfnod hwn gorfodwyd iddynt o'r diwedd droi'n Gristnogion. Ym 1385, wedi cyfnod hir o gyrchoedd gan y Marchogion Tiwtonaidd a Lifonaidd, cytunodd yr Uchel Ddug Jogaila, drwy Undeb Krewo, i dderbyn ffydd yr Eglwys Gatholig ac i briodi brenhines Gwlad Pwyl. Cymerodd yr enw Pwyleg Władysław II Jagiełło a deyrnasodd ar Lithwania a Gwlad Pwyl. Er i Wlad Pwyl ddylanwadu'n fwyfwy ar Lithwania, cadwodd yr Uchel Ddugiaeth ei hymreolaeth a llwyddai i ymestyn ei ffiniau ymhellach i'r dwyrain, hyd at afonydd Ugra ac Oka yn ystod teyrnasiad Vytautas yn nechrau'r 15g. Bu lluoedd Lithwania a Gwlad Pwyl yn drech na'r Marchogion Tiwtonaidd ym Mrwydr Tannenberg ym 1410, a daeth Samogitia dan reolaeth yr Uchel Ddugiaeth. Aeth y berthynas rhwng y ddwy wlad yn agosach yn sgil coroni'r Uchel Ddug Casimir yn Frenin Gwlad Pwyl ym 1447. Rhodd Casimir siarter i'r boiariaid yn Lithwania i ddiogelu eu breintiau ac i gynyddu eu grym gwleidyddol.

Gwanhaodd awdurdod yr uchel ddugiaid wedi oes Casimir, ac nid oedd modd iddynt atal cyrchoedd y Tatariaid a oedd yn anrheithio'r deheudiroedd. Cyfeddiannwyd tywysogaethau Novgorod (ym 1479) a Tver (ym 1485) gan Uchel Ddugiaeth Moscfa, a fyddai hefyd yn cipio rhyw draean o diroedd Rwsiaidd Lithwania ym 1499–1503 a Smolensk ym 1514. Er gwaethaf ei golledion tiriogaethol, ffynnodd economi Lithwania yn ystod yr 16g, i raddau o ganlyniad i ddiwygiadau amaethyddol. Fodd bynnag, bu Rhyfel Lifonia (1558–83) yn straen ar adnoddau'r Uchel Ddugiaeth, a bu'n rhaid troi at Wlad Pwyl am gymorth. Wedi i Sigismund II Augustus gyfeddiannu rhyw draean o diriogaeth Lithwania (Volhynia, Kiev, Bratslav, a Podlasia) i Wlad Pwyl, gorfodwyd i'r Uchel Ddugiaeth dderbyn Undeb Lublin (1569) gan uno'r ddwy wladwriaeth ar ffurf y Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd.

Yn ôl telerau'r undeb, parhaodd Lithwania yn wladwriaeth ar wahân yn swyddogol, a chanddi statws cyfartal â Gwlad Pwyl yn y Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd. Serch hynny, yn fuan bu Lithwania yn ddarostyngedig i Wlad Pwyl, a mabwysiadodd y bonedd Lithwanaidd arferion ac iaith y Pwyliaid. Goroesai hunaniaeth a diwylliant Lithwanaidd ymhlith y werin, ond i bob pwrpas cafodd Lithwania ei ymgorffori â Gwlad Pwyl dan drefn y Gymanwlad, o 1569 hyd at raniadau'r Bwyldir yn niwedd y 18g. Dadsefydlwyd Uchel Ddugiaeth Lithwania yn swyddogol ym 1795, a chafodd y diriogaeth ei rhannu rhwng Ymerodraeth Rwsia a Theyrnas Prwsia.

Gwaddol
-------

Defnyddir arfbais yr Uwch Ddugaeth, y *pahonia* ("y marchog", "y cyrchwr") ar arfbeisiau Gwerniaeth Lithwania a Gweriniaeth Pobl Belarws a mudiadau a chyrff cenedlaetholaidd Belarws.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Tumelis, Juozas. "Abiejų Tautų tarpusavio įžadas". *Vle.lt* (yn Lithwaneg). Cyrchwyd 9 April 2021.
2. ↑  (Saesneg) Grand Duchy of Lithuania. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 12 Mehefin 2021.