|  |
| --- |
| **Cyfnodau cynhanes** |
| **H** |   La Tène |   | Protohanes |
|   Hallstatt |
| **Oes yr Haearn** |
|   Oes ddiweddar yr Efydd |   |
|   Oes ganol yr Efydd |
|   Oes gynnar yr Efydd |
| **Oes yr Efydd** |
|     Chalcolithig |   |   |
|   NeolithigOes Newydd y Cerrig | Cynhanes |
| MesolithigOes Ganol y Cerrig |
| **P** |     Paleolithig diweddarHen Oes y Cerrig |   |
|     Paleolithig canolHen Oes y Cerrig |
|     Paleolithig cynnarHen Oes y Cerrig |
|   Hen Oes y CerrigHen Oes y Cerrig |
| **Oes y Cerrig** |

Mae cyfnod **Oes yr Hen Gerrig yng Nghymru** yn cynnwys hanes bodolaeth pobl yn y tir a elwir Cymru heddiw o'r cyfnod boreuaf hyd at tua 9000 CC. Enw arall ar Hen Oes y Cerrig yw'r **Paleolithig**. Ni wyddom i sicrwydd os bu pobl yn byw yng Nghymru yn y cyfnodau cynnes rhwng y gyfres o Oesoedd Iâ a gafwyd yn Ewrop gan fod y rhew wedi gorchuddio'r tir a dinistrio tystiolaeth bosibl ac eithrio yn achos rhimyn gul o dir ar arfordir y de. Ond mae'n bur bosibl fod ambell grŵp o bobl wedi croesi'r pont tir sych i hela ar y gwastadeddau gwelltog a adewid ar ôl y rhew yn y cyfnodau cynnes, efallai mor gynnar a 200,000-100,000 CP.

Rhennir Hen Oes y Cerrig yn dair rhan ac mae'n rhychwantu cyfnod hir o amser 227,000 - 11.700 CP:

* Hen Oes y Cerrig Isaf (*Lower Paleo*) - 2.5 miliwn CP - dyfodiad dyn (225,000 yng Nghymru) - Ogof Bontnewydd
* Hen Oes y Cerrig Canol (*Middle*) - 225,000-50,000 - Ogof Coygan ac Ogof Paviland
* Hen Oes y Cerrig Uchaf (*Upper*) - 50,000-10,000 - Ogof Paviland, Ogof Hoyle's Mouth ac Ogofâu Cae Gwyn a Ffynnon Beuno.

Yn Ogof Pontnewydd yn nyffryn Afon Elwy yn Sir Ddinbych cafwyd hyd i ddannedd a darn o ên yn perthyn i ffurf gynnar o Ddyn Neanderthal oedd yn byw rhwng 230,000 a 180,000 o flynyddoedd yn ôl.

Mamoth
Mae ein gwybodaeth yn dibynnu ar dystiolaeth archaeolegol o'r ogofâu a breswylid gan bobl Paleolithig. Daw'r darganfyddiadu cynharaf ar ddiwedd Oes yr Hen Gerrig o ogofâu calchfaen yng ngogledd a de-orllewin Cymru. Gellir cymharu'r offer callestr o'r cyfnod hwnnw gydag offer cyffelyb sy'n perthyn i ddiwylliant Aurignac (a elwir ar ôl ogofâu ger Aurignac, de Ffrainc).

Mae'r sgerbwd a ddarganfuwyd yn Ogof Paviland yn 1823 yn dyddio o tua 16,500 CC. Roedd diwylliant y grwpiau bychain o helwyr yng Nghymru yn perthyn i'r diwylliant paleolithig a elwir yn Greswelaidd ac a geir yn gyffredinol yn ne Prydain. Ychydig iawn o bobl fu'n byw yng Nghymru, efallai cyn lleied â rhai cannoedd ohonyn nhw, ac roeddent yn rhannu'r tir ag anifeiliaid gwyllt megis y mamothiaid diflanedig, eirth a cheirw anferth tebyg i'r elc yng ngogledd America. Yn ogystal â hela anifeiliaid roeddent yn hel llysiau a bwyd gwyllt arall. Does dim tystiolaeth ddibyniadwy am baentio ar furiau ogofâu.

Argraffiad o ben Neadnderthal, gan arlunydd.

Safleoedd Paleolithig eraill
----------------------------

* Ogof Nana, Ynys Bŷr
* Plas-y-Cefn, Sir Ddinbych

Dolenni allanol
---------------

* Ceir rhestr gyflawn o holl ogofâu'r cyfnod ar y wefan hon Archifwyd 2010-10-26 yn y Peiriant Wayback.

  



| Cynhanes Cymru |
| --- |
| Hen Oes y Cerrig | Oes Ganol y Cerrig | Oes Newydd y Cerrig | Oes yr Efydd | Oes yr Haearn |


1. ↑  Gwefan Cyfoeth Naturiol Cymru