Roedd **Paul Klee** (18 Rhagfyr 1879 – 29 Mehefin 1940) yn arlunydd Swisaidd-Almaenaidd a fu'n aelod o'r grŵp *Blaue Reiter*  ac yn athro yng ngholeg celf enwog y Bauhaus. Bu ei waith unigryw yn nodweddiadol am eu defnydd ac am ddatblygu'r cysyniad o liw ac mae ei lyfr *Ysgrifau ar Ffurf a Chynllunio* (*Schriften zur Form und Gestaltungslehre*) yn cael eu hystyried mor bwysig a gwaith Leonardo da Vinci: y *Codex Urbinas* a'i ddylanwad aruthrol ar y Dadeni Dysg. Mae holl waith Paul Klee yn adlewyrchu ei hiwmor sych a'i berspectif plentynnaidd o fywyd yn ogystal â'i hoffter o gerddoriaeth a'i anwadalrwydd fel person.

Dyddiau cynnar
--------------

*Senecio*, 1922
Ganwyd Klee ym Münchenbuchsee, yn agos i dref Bern yn y Swistir; ei dad yn Almaenwr ac yn athro cerddoriaeth, ei fam yn Swiswraig ac yn gantores. O dan ddylanwad ei rhieni bu'r Paul Klee ifanc yn gerddor addawol ond ddatblygodd ei ddiddordeb mewn celf ac yn 1896 fe'i dderbyniwyd i Sefydliad Celf Gain München.

Peintiodd mewn olew, dyfrlliw, inc a chyfryngau eraill, gan yn aml eu cyfuno yn yr un darlun. Roedd ei waith yn aml yn cyfeirio at farddoniaeth, cerddoriaeth a breuddwydion, weithiau'n cynnwys geiriau neu nodiadau caneuon.

Ar ôl graddio o'r coleg celf teithiodd i'r Eidal, ac wrth ddychwelyd i München cyfarfu â Wassily Kandinsky, Franz Marc, August Macke ac arlunwyr avant-garde eraill a ffurfiodd grŵp celfyddydol y *Blaue Reiter* (y marchog glas); bu rhain yn ddylanwad mawr ar Fynegiadaeth *(Expressionism)* Almaeneg yn ddiweddarach. Er nad oedd Klee yn aelod llawn o'r *Blaue Reiter* arddangosodd ei waith gyda nhw a rhannodd eu diddordeb mewn celf Gothig a mudiadau cyfoes fel Fauve a Chiwbiaeth.

Bu'n rhaid i Klee ymuno â byddin Yr Almaen pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf ond nid anfonwyd ef i'r ffrynt. Ond laddwyd Marc a Macke yn y Rhyfel a bu rhaid i Kandinsky ddychwelyd i Rwsia. Cafodd marwolaeth ei ffrindiau effaith mawr arno fel y gwelir mewn gweithiau fel *Marwolaeth i'r Syniad* (1915).

Paul Klee fel milwr, 1916

Teithiau
--------

Y Tŷ Troi , 1921
Ym 1914 ymwelodd â Tiwnis (Tiwnisia) a fu'n hynod o bwysig yn natblygiad ei waith. Yno fe'i syfrdanwyd gan ansawdd a chryfder y golau. Ysgrifennodd yn ei ddyddiadur personol: *Mae'r lliw wedi cymryd troseddaf, does dim rhaid imi chwilio amdano, dw i'n gwybod y bydd yn gafael ynof am byth... mae lliw a minnau yr un peth.*

Ar ôl dychwelyd o Tiwnis peintiodd ei lun haniaethol cyntaf - *Im Stil von Kairoua* ("Yn Arddull Kairouan), sydd yn gyfres o gylchoedd a sgwariau lliw. Daeth y sgwâr lliw yn sylfaen i'w waith diweddarach – pob sgwâr a phob lliw yn cyfateb i nodyn cerddorol a'i gynfasau'n cyfateb i gyfansoddiadau cerddorol. Ymwelodd â'r Eidal yn 1901 ac a'r Aifft ym 1928.

Bauhaus
-------

Wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf penodwyd Klee yn athro yn y Bauhaus - coleg celf, cynllunio a phensaernïaeth enwoca'r Almaeneg rhwng 1919 a 1933, coleg a fu'n ddylanwad aruthrol ar ddyluniad modern yn ystod ail hanner yr 20g.

Daeth y Natsïaid i rym yn yr Almaen ym 1933 gan orfodi'r Bauhaus i gau eu drysau a chondemniwyd gwaith Klee a llawer o arlunwyr eraill yn hallt, gan eu galw'n 'gelf ddirywiedig' *(degenerate art)*. Fel llawer o arlunwyr modern eraill yr Almaen bu'n rhaid i Klee ddianc o'r wlad er mwyn osgoi cael ei garcharu neu hyd yn oed eu lladd.

Alltud
------

Ym 1933 dychwelodd Klee i'r Swistir ble bu'n byw hyd ddiwedd ei fywyd ym 1940. Bu'n hynodo o weithgar yn y Swistir er gwaethaf salwch ar ddiwedd ei oes. Gadwodd Klee dros 9,000 o weithiau.

Klee a lliw
-----------

Cyn ei daith i Tiwnis credodd Klee nad oedd lliw yn bwysig ond datblygodd i fod yr elfen bwysicaf yn ei waith. Wedi Tiwnis defnyddiodd Klee liw mewn ffyrdd amrywiol ac unigryw gan ddatblygu ac ymestyn ei dechnegau o hyd.

Yn y Bauhaus dysgodd theori liw i'r myfyrwyr ac ysgrifennodd amdo'n helaeth. Ystyrir ei *Schriften zur Form und Gestaltungslehre* (Ysgrifennu am ffurf a Theori Cynllunio) yn gyfraniad sylweddol i ddatblygiad a dealltwriaeth o liw mewn celf fodern.

Oriel
-----

* Fy Ystafell, 1896*Fy Ystafell,* 1896
* Cyfansoddiad Cosmig, 1919*Cyfansoddiad Cosmig*, 1919
* Angelus Novus, 1920*Angelus Novus*, 1920
* Anturiaeth Ifanc, 1921 *Anturiaeth Ifanc*, 1921
* Balwn Coch, 1922*Balwn Coch*, 1922
* Der Goldfisch (Y pysgodyn aur), 1925*Der Goldfisch* (*Y pysgodyn aur*), 1925
* Was fehlt ihm? (Beth mae e ar goll?), 1930*Was fehlt ihm?* (*Beth mae e ar goll?*), 1930
* Poliffoni, 1932*Poliffoni*, 1932
* Marwolaeth a Thân, 1940*Marwolaeth a Thân*, 1940
* Pyped llaw heb deitl (hunanbortread), 1922Pyped llaw heb deitl (hunanbortread), 1922

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Disegno e progettazione By Marcello Petrignani p.17
2. ↑  Guilo Carlo Argan "Preface", Paul Klee, The Thinking Eye, (ed. Jürg Spiller), Lund Humphries, London, 1961, p.13.
3. ↑  The private Klee: Works by Paul Klee from the Bürgi Collection Archifwyd 2009-10-09 yn y Peiriant Wayback. Scottish National Gallery of Modern Art, Edinburgh, 12 August - 20 October 2000
4. ↑   Archifwyd 2006-07-18 yn y Peiriant Wayback. sobre la ciudadania suiza otorgada posteriormente a su muerte
5. ↑  Katharina Erling: Der Almanach Der Blaue Reiter, in: Hopfengart (2000)
6. ↑  A ymddangosodd wrth ochr cerdd Gerg Traki yn 'Zeit-Echo' 1915.
7. 1 2 3  Partsch, Susanna (2007). Klee. Cologne: Benedikt Taschen. ISBN 978-3-8228-6361-9.

Dolenni allanol
---------------

* Amgeuddfa Paul Klee, Bern Archifwyd 2006-06-28 yn y Peiriant Wayback.
* Paul Klee – Swissinfo Archifwyd 2006-11-17 yn y Peiriant Wayback.
* Paul Klee – MoMA