recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Gramadegydd Cymraeg canoloesol oedd **Edern Dafod Aur** (neu **Edeyrn** (neu **Edyrn**) **Dafod Aur**) (bl. 13g efallai). Mae'n adnabyddus yn bennaf fel "awdur" tybiedig *Dosparth Edeyrn Dafod Aur*, fersiwn o ramadeg y beirdd a gyhoeddwyd yn y 19g.

Tystiolaeth
-----------

Ychydig iawn a wyddys amdano. Ceir cyfeiriadau dilys ato mewn rhai o gerddi Beirdd yr Uchelwyr. Cyfeiria Gruffudd Hiraethog (m. 1564) at "dafod Edern" mewn awdl foliant i Elis Prys o Blas Iolyn. Cyfeiria Siôn ap Hywel ap Llywelyn Fychan at "ddull Edern Dafod Aur" yn ei farwnad i'r prifardd Tudur Aled (m. tua 1525). Ceir cyfeiriad ato hefyd gan Dafydd Benwyn yn ei gywydd marwnad i'w athro barddol Rhisiart Iorwerth o Dir Iarll ym Morgannwg.

Credir i Edern lunio dosbarth bychan ar lythrennau'r Gymraeg ac ar ffurfiau geiriau. Yn ôl yr hynafiaethydd John Davies o Fallwyd, blodeuai Edern tua 1280, ond mae'r gramadegau barddol sydd ar glawr heddiw yn dyddio o'r 15g.

Ffugiad Iolo Morganwg
---------------------

Tadogodd y ffugiwr traddodiadau Iolo Morganwg fersiwn o ramadeg y beirdd arno, efallai ar sail y cyfeiriad gan Dafydd Benwyn (gweler uchod), a'i gysylltu â Thir Iarll a Morgannwg. Ond cysylltir y llyfrau gramadeg barddol canoloesol gyda Dafydd Ddu Athro o Hiraddug ac Einion Offeiriad. Cyhoeddwyd testun gwallus a chamarweiniol wrth y teitl *Dosparth Edeyrn Davod Aur* gan John Williams (Ab Ithel) ar ran y Welsh Manuscripts Society yn 1856. Oherwydd y cyhoeddiad hwnnw a chyfeiriadau eraill gan Iolo Morganwg, daeth Ede[y]rn Dafod Aur yn adnabyddus i Gymry darllengar ac eraill a ymddiddorai yn y traddodiad barddol Cymraeg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  D. J. Bowen (gol.), *Gwaith Gruffudd Hiraethog* (Caerdydd, 1990), tud. 482.
2. ↑  G. J. Williams, *Traddodiad Llenyddol Morgannwg* (Caerdydd, 1948), tud. 33.
3. ↑  *Gwaith Gruffudd Hiraethog*, tud. 482.
4. ↑  *Traddodiad Llenyddol Morgannwg*, tud. 33.
5. ↑  *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.

Dolen allanol
-------------

* Testun *Dosparth Edeyrn Davod Aur* ar gael ar lein ar wefan Internet Archive.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 20051876
* GND: 101705670
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Gorsaf reilffordd Bewdley** yn orsaf ar Reilffordd Dyffryn Hafren yng Nghaerwrangon.

Hanes
-----

Agorwyd yr orsaf ym 1862 ar reilffordd rhwng Hartlebury ac Amwythig ar Rheilffordd y Canolbarth Gorllewin, cyn dod yn rhan o Reilffordd y Great Western (GWR). Daeth yr orsaf yn gyffordd pan agorwyd Rheilffordd Tenbury & Bewdley Railway trwy Gorsaf reilffordd Wyre Forest ym 1864. Agorwyd rheilffordd rhwng Bewdley a Kidderminster gan y Great Western ym 1878.

Caewyd y cangen i Wyre Forest ym 1962 ac hefyd y llinell Dyffryn Hafren ym 1963. Caewyd Gorsaf reilffordd Sturport-on-Severn, Arhosfa Burlish, Bewdley, Arhosfa Parc Foley a Gorsaf reilffordd Kidderminster ym mis Ionawr 1970.

Rheilffordd Dyffryn Hafren
--------------------------

Prynwyd y tir, cledrau ac adeiladau gan ymddiriedolaeth Rheilffordd Dyffryn Hafren ym 1974, ac agorwyd y rheilffordd o Bridgnorth i Hampton Loade, Highley a Bewdley yn ystod yr un flwyddyn.

O 1980 ymlaen, roedd trenau achlysurol i Bewdley o Kidderminster, ac yn hwyrach o Birmingham. Dechreuodd gwasanaethau’r Rheilffordd Dyffryn Hafren o Kidderminster ar ôl gorffen trenau Betys melys i Parc Foley (ym 1982) ac agoriad Gorsaf Rheilffordd Dyffryn Hafren Kidderminster ym 1984.

Y dyfodol
---------

Mae galwadau i ddod â’r orsaf yn ôl i rwydwaith genedlaethol y rheilffyrdd, a thrafodaethau gyda Threnau Canolog, Rheilffordd Llundain a’r Canolbarth a Threnau’r Canolbarth Gorllewinol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Rheilffordd Dyffryn Hafren
2. ↑  "Visit us". *Gwefan Rheilffordd Dyffryn Hafren*. Cyrchwyd 23 Gorffennaf 2022.
3. ↑  The Severn Valley Railway gan John Marshall, 1989; cyhoeddwr David St John Thomas;isbn=0-946537-45-3
4. ↑  Gwefan transportxtra.com

Dolen allanol
-------------

* Gwefan Rheilffordd Dyffryn Hafren
* Gwefan yr orsaf
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys cyffredin** (enw gwyddonol: *Cephaloziella divaricata*; enw Saesneg: *common threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Dyma'r edeulys mwyaf cyffredin yng ngwledydd Prydain; ac mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod drwy Gymru benbaladr.

Disgrifiad
----------

Mae'n ffurfio clytiau o goesynnau bychan, main (llai na 0.5 mm o led), ac mae'r brown neu wyrdd, gyda dail daulabed 0.1-0.2 mm o hyd, wedi'u gwasgu at ei gilydd.

Cynefin
-------

Mae'r Edeulys cyffredin (*C. divaricata*) yn tyfu mewn amrywiaeth eang o gynefinoedd asidig, gan gynnwys pridd, mawnog, tywodlyd a graean, creigiau asidig a mwyngloddiau. Mae rhostiroedd, clogwyni arfordirol a llethrau mynydd i gyd yn gynefinoedd nodweddiadol.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys cyffredin** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mae **Gorsaf reilffordd Bae Colwyn** ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru sy'n mynd o Crewe i Gaergybi.

Hanes
-----

Agorwyd gorsaf Bae Colwyn gan Gwmni Reilffordd Caer a Chaergybi ym mis Hydref 1849. Ei enw yn wreiddiol oedd *Colwyn*, cafodd newidiwyd yr enw i *Fae Colwyn* ym 1876. Mae'r orsaf mewn lleoliad anarferol sy'n croesi rhan gromlin o'r trac. O ganlyniad, mae gwely'r trac yn cael ei gambro fel bod trenau'n dod i orffwys ar lwyfan yr orsaf ar ogwydd sylweddol. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, cymerwyd camau gorfodi gan Asiantaeth yr Amgylchedd wedi gollwng olew tanwydd o danciau gorlawn injan diesl a'i arllwys ar hyd gwely trac cyn llifo i'r traeth cyfagos, gan ei lygru.  

Mae'r orsaf bresennol yn cynnwys wynebau'r platfformau a oedd yn gwasanaethu'r hen linellau cyflym (roedd yr adran hon oedd yn gwasanaethu Cyffordd Llandudno yn drac pedwar llinell tan y 1960au). Tynnwyd wynebau'r llwyfan i'r llinellau araf allan o wasanaeth wrth i'r ochr "i lawr" (tua'r gorllewin) wedi cael ei dileu o ganlyniad i adeiladu ffordd ddeuol yr A55  (ynghyd â hen iard nwyddau'r orsaf). Mae prif adeilad yr orsaf yn sefyll ar lwyfan ynys y llinell i lawr.

Cyfleusterau
------------

Mae rhwystrau tocynnau ar waith yn yr orsaf, yn ogystal â goleuadau glas arbennig yn y toiledau i atal pobl rhag cam-drin cyffuriau mewnwythiennol. Mae gan yr orsaf bont droed a seddi cysgodol, ynghyd â sgriniau gwybodaeth ddigidol a chyhoeddiadau trên awtomatig ar y ddau blatfform. Mae lifftiau yn darparu mynediad llawn di-lwyfan i bob ochr. Mae'r swyddfa docynnau yn cael ei staffio drwy'r wythnos, o 06:15 tan 19:15 yn ystod yr wythnos ac o 11:15 i 18:15 ar ddydd Sul.

Gwasanaethau
------------

Dydd Llun i Ddydd Sadwrn:

* Mae Trafnidiaeth Cymru yn gweithredu gwasanaeth bob yn ail bob awr rhwng Caergybi a Birmingham Rhyngwladol neu Gaerdydd Ganolog drwy Wrecsam Cyffredinol. Mae ychydig o drenau yn gynnar yn y bore / hwyr yn dechrau / gorffen yn Crewe yn hytrach na Birmingham neu Gaerdydd.
* Mae Trafnidiaeth Cymru hefyd yn gweithredu gwasanaeth stopio bob awr rhwng Llandudno a Piccadilly Manceinion drwy Warrington Bank Quay. Mae pob un o'r gwasanaethau hyn yn galw yng ngorsafoedd Abergele a Phensarn a Shotton, gyda rhai ohonynt wedi'u hymestyn i / o Faes Awyr Manceinion.
* Mae Virgin Trains West Coast yn gweithredu nifer o wasanaethau o Gaergybi a Bangor i Euston Llundain. Mae dau wasanaeth yn ystod yr wythnos yn gweithredu rhwng Birmingham New Street a Crewe i Fangor neu Gaergybi.

Ar y Sul mae gwasanaeth bob awr bob ffordd, tua'r gorllewin i Gaergybi a thua'r dwyrain i Crewe a phedwar trên i Lundain.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Butt, R.V.J. (1995). *The Directory of Railway Stations*. Yeovil: Patrick Stephens Ltd. t. 67. ISBN 1-85260-508-1. R508.CS1 maint: ref=harv (link)
2. ↑  Images of diversion of North Wales Coast Railway at Colwyn Bay to accommodate A55
3. ↑  Colwyn Bay station facilities *National Rail Enquiries*; adalwyd 23 Gorffennaf 2019

Darllen pellach
---------------

* Mitchell, Vic; Smith, Keith (2012). *Rhyl to Bangor*. West Sussex: Middleton Press. figs. 30-39. ISBN 9781908174154. OCLC 859594415.CS1 maint: ref=harv (link)
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys sbardunog** (enw gwyddonol: *Cephaloziella elachista*; enw Saesneg: *spurred threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae'r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, ond yn hynod o brin: dim ond ar arfordir gorllewinol Sir Benfro. Tyf hefyd yma ac acw yn Lloegr, de'r Alban ac yng nghanol Iwerddon.

Disgrifiad
----------

Mae gan pob deilen 2-labed, gyda'r rhych yn un twfn iawn - hyd at 3/4 hyd y ddeilen, ond ni ellir eu gweld heb chwyddwydr sydd o leiaf yn ×20. Piws neu coch-biws yw ei lliw, sy'n ddefnyddiol pan geisir adnabod y rhywogaeth. Mae'n blanhigyn *monoicous* gyda changhenau sy'n wrywaidd a changenau sy'n fenywaidd. Mae'r coesynnau'n llai na 0.5 mm o led, a'r dail yn llai na 0.25 mm o hyd.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys sbardunog** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Mynydd uchaf cadwyn y Mynydd Du yn ne-orllewin Powys, bron ar y ffin â Sir Gaerfyrddin, yw **Fan Brycheiniog**.

Lleoliad
--------

I'r gogledd-orllewin o'r prif gopa mae copa is Fan Foel (781 m.), y copa uchaf yn Sir Gaerfyrddin.

Uchder
------

Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy 379 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. 

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 802 metr (2631 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Llwybrau
--------

Mae llwybr i'r copa sy'n cychwyn o bentref Llanddeusant.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o Gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **brithribin du**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **brithribiniau du**; yr enw Saesneg yw *Black Hairstreak*, a'r enw gwyddonol yw *Satyrium pruni*.
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r brithribin du yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Satyrium pruni***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Y Bydysawd
**Natur**, yn yr ystyr ehangaf, yw'r byd neu'r bydysawd naturiol, corfforol neu faterol. Gall "Natur" gyfeirio at ffenomena'r byd ffisegol, ac felly at fywyd yn gyffredinol. Mae astudio natur yn rhan fawr, os nad yr unig un, o wyddoniaeth. Er bod bodau dynol yn rhan o natur, mae gweithgarwch dynol yn aml yn cael ei ddeall fel categori ar wahân i ffenomenau naturiol eraill. O fewn gwahanol yr ystyron o'r gair, heddiw, mae "natur" yn aml yn cyfeirio at ddaeareg a bywyd gwyllt.

Mae'r gair natur yn tarddu o'r gair Lladin natura, neu "hanfodion". Mae'n golgu 'genedigaeth'.[1]

Mae *Natura* yn gyfieithiad Lladin o'r gair Groeg physis (φύσις), a oedd yn ymwneud yn wreiddiol â nodweddion cynhenid planhigion, anifeiliaid a nodweddion eraill y Ddaear. Datblygiad o hyn yw'r cysyniad o natur yn ei gyfanrwydd, y bydysawd corfforol; dechreuodd gyda rhai cymwysiadau craidd o'r gair φύσις gan athronwyr cyn-Socratig, ac mae wedi ennill ei blwyf yn gyson ers hynny. Parhaodd y defnydd hwn o fewn y dull gwyddonol modern dros y canrifoedd diwethaf.[2]

Chwiliwch am ***natur***  
yn Wiciadur.

1. ↑  Harper, Douglas. "nature". *Online Etymology Dictionary*. Cyrchwyd 2006-09-23.
2. ↑  The etymology of the word "physical" shows its use as a synonym for "natural" in about the mid-15th century: Harper, Douglas. "physical". *Online Etymology Dictionary*. Cyrchwyd September 20, 2006.
Mae **Fan Foel** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog i'r gogledd-orllewin o Lyn y Fan Fawr, rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; cyfeiriad grid SN821223. Uchder cymharol, neu "amlygrwydd" y copa, ydy metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn bellach wedi'i gofrestru. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Uchder y copa o lefel y môr ydy 781 metr (2562 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Carnedd gron
------------

Ceir Carneddau crynion Fan Foel ar y mynydd, sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
----------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-07 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mwnci llygadrwth Panamâ, *Aotus zonalis*
Mae **mwncïod y Byd Newydd** yn bum teulu o brimatiaid o Canolbarth America, Mecsico a De America, sef y *Callitrichidae, Cebidae, Aotidae, Pitheciidae*, a'r *Atelidae*. Gelwir y grŵp yma o bum teulu (neu 'uwchdeulu') yn *Ceboidea*. Dyma'r unig uwchdeulu byw yn y 'parfurdd' *Platyrrhini*, gair sy'n golygu ‘trwyn gwastad’, gan fod eu trwynau'n fwy gwastad na phrimatiaid eraill.

Y mwncïod yn y teulu *Atelidae*, e.e. y mwncïod heglog, yw'r unig primatiaid sydd â chynffonnau gafaelog. Perthnasau agosaf mwncïod y Byd Newydd yw'r simiaid, y *Catarrhini*, sef mwncïod yr Hen Fyd ac epaod. Mae mwncïod y Byd Newydd yn ddisgynyddion o'r simiaid Affricanaidd y fu'n byw drwy Dde America, llinell a ymwahanodd dros 40 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Nodweddion
----------

Mae mwncïod y Byd Newydd yn fwncïod bach ac o faint canolig; mae'r corfarmoset (mwnci lleiaf y byd) yn 14–16 cm (5.5–6.5 modfedd), ac yn pwyso 120-190 gram. Mae'r muriqui deheuol yn 55–70 cm (22–28 modfedd), ac y pwyso 12–15 cilogramau. Ceir ychydig o wahaniaeth rhwng mwncïod y Byd Newydd a mwncïod yr Hen Fyd. Ystyr *Platyrrhini* yw ‘trwyn gwastad’, gan fod eu trwynau'n fwy gwastad na phrimatiaid eraill. Hefyd, mae cynffonnau gafaelog - fel braich - gyda nhw, o'i gymharu â mwncïod yr Hen Fyd; eu cynffonnau'n fer, a dydyn nhw ddim fel breichiau.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "ChimpanZoo Web Site: Ceboidea Superfamily". *web.archive.org*. 2008-05-15. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-05-15. Cyrchwyd 2019-03-25.
2. ↑  "Platyrrhini and Ceboidea". ChimpanZoo. 2005. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-05-15. Cyrchwyd July 2009. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help); Check date values in: `|accessdate=` (help)
3. ↑  Sellers, Bill (2000-10-20). "Primate Evolution" (PDF). University of Edinburgh. tt. 13–17. Cyrchwyd 2008-10-23.
Math o ffeil i adnabod pobl drwy ddata unigol, unigryw yw **Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol, Rhithwir** (Saesneg: ***Virtual International Authority File (VIAF)***). Mae'n ffrwyth prosiect rhwng pedwar awdurdod ym myd llyfrgelloedd ac yn cael ei weithredu gan y Ganolfan Lyfrgelloedd Gyfrifiadurol Ar-lein (*Online Computer Library Center (OCLC)*). Sbardunwyd y gwaith cychwynnol gan y Deutsche Nationalbibliothek (llyfrgell genedlaethol yr Almaen) a Llyfrgell y Gyngres yn yr UDA.

Y nod ydy dolennu'r ffeiliau awdurdodedig hyn (megis 'Ffeiliau Enwau Awdurdodedig yr Almaen') i un ffeil rithwir. Mae'r ffeil newydd hon yn uno nifer o gronfeydd data o wahanol lefydd mewn un lle. Mae'r cofnod VIAF yn derbyn rhif data safonol ac mae'n cynnwys cofnodion ar gyfer 'Gweler' a 'Gweler hefyd' - wedi'u tynnu o'r cofnodion unigol, gwreiddiol. Cyhoeddir y data ar-lein am ddim a chant eu defnyddio'n helaeth ar gyfer gwaith ymchwilio, cyfnewid a rhannu data.

Caiff y data eu diweddaru gan sawl parti, drwy brotocol 'Menter yr Archifdy Agored' (*the Open Archives Initiative*).

Mae rhifau unigryw'r ffeiliau'n cael eu hychwanegu at erthyglau Wicipedia e.e. bywgraffiadau, a hynny mewn llawer o ieithoedd gan gynnwys y Gymraeg.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Kelley, Michael; Schwartz, Meredith (2012). "*VIAF service transitions to OCLC*". *Library Journal* (Media Source Inc.) **137** (8): 16.
2. ↑   *VIAF*, OCLC, .
3. ↑   VIAFbot Edits 250,000 Wikipedia Articles to Reciprocate All Links from VIAF into Wikipedia, OCLC, 2012-12-07,

Gweler hefyd
------------

* Awdurdod Rheolaeth
* Wicipedia:ORCID
* Adnabyddwr Enw Rhyngwladol Safonol *International Standard Name Identifier*
* Gemeinsame Normdatei
* Categori:Tudalennau gyda gwybodaeth Awdurdod
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys cyfan** (enw gwyddonol: *Cephaloziella calyculata*; enw Saesneg: *entire threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Yng ngwledydd Prydain, mae’r rhywogaeth hon yn hynod brin, ond mae i’w chanfod ym Mhenrhyn Gŵyr a Sir Benfro a Chernyw.

Disgrifiad
----------

Mae Edeulys cyfan yn ffurfio coesynnau bychan sy'n llai na 0.5 mm o led, gyda dail hyd at 0.3 mm o hyd. Mae'n wyrdd golau neu felyn-wyrdd, ac yn tyfu fel clytiau bach ymgripiol.

Yn ddiweddar, cafwyd dau swp yn Sir Benfro ar bridd llaith mewn rhostir wedi'i amgylchynu gan laswelltir calchfaen, lle'r oedd *Lophozia excisa* ac *Archidium alternifolium* yn tyfu.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys cyfan** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 17 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
*Erthygl am y sant yw hon. Am y bardd canoloesol gweler Crach Ffinant.*
Sant Celtaidd oedd **Ffinan** (hefyd **Ffinnan Wynin** a ffurfiau tebyg: *Finan* a *Finnian of Clonard* mewn rhai llyfrau Saesneg) (6g). Gwyddel oedd ef, ond mae ein gwybodaeth amdano yn ei gysylltu â gogledd Cymru a de'r Alban. Mae ganddo ddwy wylmabsant: 14 Medi a 18 Mawrth.

Dywedir mai Ffinan a sefydlodd eglwys Llanffinan, ar lannau afon Cefni ym Môn. Daeth yn un o ddisgyblion Sant Cyndeyrn ac ymddengys ei fod wedi astudio neu wasanaethu gyda'r sant yn Llanelwy. Yn y flwyddyn 573 gadawodd Lanelwy am yr Alban gyda'i feistr i wneud gwaith cenhadol yn nhir y Pictiaid.

Yn ogystal â Llanffinan yng Nghymru, fe'i cysylltir â Lumphanan yn Swydd Aberdeen, yr Alban.

Ffynhonnell
-----------

* T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000).

Dolen allanol
-------------

* Eglwys Sant Ffinan[*dolen marw*]

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 17615676
* ISNI: 0000 0000 1340 9164
* GND: 102467064
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys y mwynbridd** (enw gwyddonol: *Cephaloziella rubella*; enw Saesneg: *greater copperwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru a gweddill gwledydd Prydain, ac yn achlysurol yn Iwerddon.

Fel rheol, mae i'w ganfod ar bren sy'n pydru mewn cynefinoedd llaith, asidig neu niwtral. Mae'r swbstradau'n
cynnwys pridd, mawn, migwyn (*Sphagnum*), boncyffion pwdwr a rwbel mwyngloddio.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys y mwynbridd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  rbg-web2.rbge.org.uk; adalwyd 24 Mai 2019.
2. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys Awstralaidd** (enw gwyddonol: *Telaranea tetradactyla*; enw Saesneg: *Long's threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Llysiau'r afu
-------------

 *Prif erthygl: Llysiau'r afu*
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

 *Safonwyd yr enw* **Edeulys Awstralaidd** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Raven, Peter H.; Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.
Economegydd ac arbenigwr ar ynni o Dwrci yw **Fatih Birol** (g. 1958), sydd wedi gwasanaethu fel cyfarwyddwr gweithredol yr Asiantaeth Ynni Rhyngwladol (IEA) ers 1 Medi 2015. Yn ystod ei amser y bu'n gofalu am yr IEA, cymerodd nifer o gamau i foderneiddio'r sefydliad rhyngwladol ym Mharis, gan gynnwys cryfhau cysylltiadau ag economïau gwledydd sy'n dod i'r amlwg, fel India, a Tsieina a chynyddu'r gwaith ar y trawsnewid ynni o ynni ffosil i ynni glân ac ymdrechion rhyngwladol. i gyrraedd allyriadau sero net.

Roedd Birol ar restr <i id="mwFQ">Time</i> 100 o bobl fwyaf dylanwadol y byd yn 2021, ac fe'i enwyd gan gylchgrawn *Forbes* ymhlith y bobl fwyaf dylanwadol y byd ynni; cafodd hefyd ei gydnabod gan y *Financial Times* yn 2017 fel Personoliaeth Ynni'r Flwyddyn. Birol yw cadeirydd y Bwrdd Cynghori ar Ynni Fforwm Economaidd y Byd (Davos). Mae'n cyfrannu'n aml at gyfryngau print ac electronig ac yn traddodi nifer o areithiau bob blwyddyn mewn uwchgynadleddau a chynadleddau rhyngwladol mawr.

Gyrfa gynnar
------------

Cyn ymuno â'r IEA fel dadansoddwr iau ym 1995, bu Birol yn gweithio yn Sefydliad y Gwledydd Allforio Petroliwm (OPEC) yn Fienna. Dros y blynyddoedd yn yr IEA, gweithiodd ei ffordd i fyny'r ystol ac i swydd y Prif Economegydd, rôl lle bu'n gyfrifol am adroddiad World Energy Outlook a graffwyd arno gan yr IEA, cyn iddo ddod yn gyfarwyddwr gweithredol yn 2015.

Yn ddinesydd Twrcaidd, ganwyd Birol yn Ankara ym 1958. Enillodd radd BSc mewn peirianneg pŵer o Brifysgol Dechnegol Istanbul. Derbyniodd ei MSc a PhD mewn economeg ynni o Brifysgol Dechnegol Fienna. Yn 2013, dyfarnwyd Doethuriaeth Gwyddoniaeth honoris causa i Birol gan Goleg Imperial Llundain. Fe'i gwnaed yn aelod oes er anrhydedd o'r clwb pêl-droed Galatasaray SK yn 2013.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "India inks MoU with International Energy Agency for global energy security, sustainability". *The Hindu*. 27 January 2021. Cyrchwyd 27 January 2021.
2. ↑  "Fatih Birol: The 100 Most Influential People of 2021". 15 September 2021.
3. ↑  "T. Boone Pickens Picks The World's Seven Most Powerful In Energy". *Forbes*. 11 November 2009. Cyrchwyd 11 November 2009.
4. ↑  "Climate commitments are 'not enough', says Birol". *World Nuclear News*. 22 April 2021.

Dolenni allanol
---------------

* Cofiant Fatih Birol
* Asiantaeth Ynni Rhyngwladol
* Rhagolwg Ynni'r Byd

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 70030470
* LCCN: no00019544
* ISNI: 0000 0000 4474 8126
* GND: 130202819

 |
Enw dirmygus ar fudiadau Catholig sy'n cofleidio safbwyntiau ffasgaidd yw **ffasgaeth glerigol**.

Bathwyd y term *clerico-fascisti* gan y Tad Luigi Sturzo, offeiriad Eidalaidd ac arweinydd y Partito Popolare Italiano, i ddisgrifio'r gwleidyddion a adawsant ei blaid i ymuno â'r Partito Nazionale Fascista dan Benito Mussolini. Defnyddiodd yr enw am y tro cyntaf mewn cyfweliad â phapur newydd *La Stampa* ar 10 Chwefror 1924.[1] Ymgeisiodd rhyw 14 ohonynt fel rhan o glymblaid y Lista Nazionale yn etholiad cyffredinol 1924. Yn ddiweddarach ffurfiwyd y mudiad Centro Nazionale Italiano i drefnu cefnogaeth yr eglwys dros ffasgaeth. Llwyddodd y grŵp hwnnw i baratoi am Gytundeb y Lateran (1929) rhwng Mussolini a'r Pab Pïws XI drwy ymgyrchu dros *conciliazione* (cymod) rhwng yr eglwys a'r wladwriaeth yn yr Eidal.[2]

Yn ddiweddarach yn y cyfnod rhwng y rhyfeloedd, defnyddiwyd yr enw i ddisgrifio llywodraethau a oedd yn cyfuno ideolegau ffasgaidd a Chatholig, neu'n magu perthynas glos rhwng yr eglwys a'r wladwriaeth. Daeth nifer o'r pleidiau Catholig awdurdodaidd hyn i rym yng Nghanolbarth Ewrop, a chanddynt gefnogaeth grwpiau lledfilwrol yr adain dde eithafol, gan gynnwys y Vaterländische Front yn Awstria, Plaid y Bobl yn Slofacia, a'r Ustaše yng Nghroatia.

Gweler hefyd
------------

* Gwrthglerigiaeth

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John Pollard, "Conservative Catholics and Italian fascism: the Clerico-Fascists" yn *Fascists and Conservatives: The radical right and the establishment in twentieth-century Europe*, golygwyd gan Martin Blinkhorn (Routledge, 1990), t. 47.
2. ↑  John Pollard, "Clerico-fascism" yn *World Fascism: A Historical Encyclopedia*, cyfrol 1, golygwyd gan Cyprian P. Blamires (Santa Barbara, Califfornia: ABC-CLIO, 2006), t. 137.
Medina El Jadida
Dinas hanesyddol ar arfordir Cefnfor Iwerydd Moroco yw **El Jadida** (neu **El-Jadida**). Wedi'i lleoli yn rhanbarth Doukhala-Abda, tua 90 km i'r de o Gasablanca, El Jadida yw porthladd Marrakech a'r cylch. Mae ganddi boblogaeth o tua 150,000 (2001).

Mae El Jadida yn ddinas a sefydlwyd gan y Portiwgaliaid yn 1513 dan yr enw *Mazagan*. Ceir nifer o adeiladau hanesyddol diddorol yn yr hen ddinas, o gwmpas y gaer sy'n dominyddu'r harbwr; *La Cité Portugaise*. Cipiwyd y ddinas oddi ar y Portiwgaliaid gan y Swltan Sidi Mohamed ben Abdallah yn 1769. Dinistriodd y Portiwgaliaid furiau'r gaer cyn ddianc ond fe'i hailgodwyd gan y Swltan Moulay Abd ar-Rahman yn 1820.

Bellach mae El Jadida yn ganolfan gwyliau lleol. Y diwydiant pwysicaf yw pysgora a phrosesu sardîns ac mae'r cefn gwlad o gwmpas y ddinas yn ardal amaethyddol lewyrchus. Mae'r hen ddinas ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Mae traethau braf El Jadida yn denu miloedd o Forociaid o'r dinasoedd cyfagos yn yr haf.

Ganwyd y llenor Driss Chraïbi yn El Jadida yn 1926.

Gefeilldref
-----------

* Baner Ffrainc Ffrainc  Vierzon, Ffrainc

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol Dinas El Jadida Archifwyd 2011-11-10 yn y Peiriant Wayback.
* El Jadida yn Lexicorient Archifwyd 2008-01-06 yn y Peiriant Wayback.
Term difrïol a ddefnyddir yn y Deyrnas Unedig yw **graddau Mickey Mouse** (Saesneg: *Mickey Mouse degrees*) sy'n cyfeirio at raddau prifysgol a ystyrid yn ddi-werth neu'n amherthnasol. Mae'n gasair sy'n defnyddio enw'r cymeriad Mickey Mouse mewn ffordd sarhaus. Defnyddir yn amlaf gan bapurau newydd tabloid.

Un o'r pynciau a ddisgrifir yn amlaf gan y term yw astudiaethau cyfryngau.[1] Mae cyrsiau galwedigaethol, megis rheolaeth golff a gwyddor syrffio, yn cael eu gweld yn llai ddeallusol ac ysgolheigaidd na chyrsiau traddodiadol. Cyhuddir y prifysgolion newydd, yn enwedig y cyn-golegau polytechnig, yn aml o addysgu cyrsiau Mickey Mouse.[2] Mae'r cysyniad o raddau Mickey Mouse yn debyg i'r feirniadaeth o "ddewisiadau hawdd" (Saesneg: *soft options*) mewn cyrsiau Safon Uwch.[3]

Yn yr Unol Daleithiau, *underwater basket weaving* yw'r term a ddefnyddir (yn llythrennol "gwehyddu basgedi dan ddŵr").

Gweler hefyd
------------

* Chwyddiant academaidd
* Melin ddiplomau

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) 'Mickey mouse' courses jibe angers students. *The Guardian* (14 Ionawr 2003).
2. ↑  (Saesneg) Emma Brockes (15 Ionawr 2003). Taking the mick. *The Guardian*.
3. ↑  (Saesneg) Media Studies. Discuss. BBC (18 Awst 2005).
Nofel fer gan Cynan a gyhoeddwyd gan Wasg Y Brython (Lerpwl, 1946) yw ***Ffarwel Weledig***.

Mae'r teitl yn adlais o'r casgliad emynau *Ffarwel Weledig, Groesaw Anweledig Bethau* (1763-1769), gan William Williams (Pantycelyn).

Ei his-deitl yw **Rhamant am Facedonia**. Fe'i lleolir yn ardal Macedonia ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd.

Nofel epistolaidd ydyw, ar ddull llythyr y mae milwr o Gymro ifanc o'r enw Gwilym Bowen yn ysgrifennu adref, er bod ei deulu ac eraill yn tybio ei fod wedi ei ladd gan y gelyn. Ond yn hytrach na chael ei ladd fe'i achubwyd gan bennaeth y Romani ym Macedonia. Ym mynyddoedd gwyllt y Balcanau mae'r arwr yn dysgu llawer amdano'i hun a'r byd.

Stori ddigon rhamantaidd ydyw ar un ystyr - mae'r arwr yn syrthio mewn cariad â merch Romani ddel o'r enw **Carita**, er enghraifft - ond mae hi hefyd yn nofel sy'n ymdrin â natur gormes a thrais mewn ffordd gynnil a threiddgar, heb bregethu yn eu cylch.

Mae'n nofel anodd ei chategoreiddio, ond erys yn glasur bach sy'n deffro'r dychymyg ac yn swyno'r synhwyrau.
Cadwyn o gaffis yw **Cadwaladers** a sefydlwyd yn wreiddiol yng Ngwynedd. Cychwynnwyd y parlwr hufen iâ gwreiddiol gan y gŵr a gwraig David a Hannah Cadwalader yn 1927 yng Nghricieth mewn siop gyffredinol. Pasiwyd y busnes i'w mab, Dafydd, a newidiodd bwyslais y siop drwy ganolbwyntio ar werthu hufen iâ. O ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, roedd yn cynhyrchu a gwerthu hufen iâ ar y safle yn defnyddio 'rysáit cyfrinachol' Hannah Cadwalader.

Yn dilyn marwolaeth Dafydd Cadwalader yn 1983, prynwyd Cadwalader's gan deulu o fentergarwyr Cymreig, teulu'r Andrews sydd hefyd yn berchen ar Castle Leisure. Ehangwyd y busnes gan y perchnogion newydd ar draws Cymru. Erbyn heddiw mae caffis Cadwalader i'w cael ym Metws-y-coed, Ynys y Barri, Cricieth, Porthmadog, Dinbych-y-pysgod a 3 lleoliad yng Nghaerdydd. Mae un lleoliad yn Lloegr, yng Ngerddi Trentham, Swydd Stafford.

Yn ogystal â hufen iâ fanila gwreiddiol Cadwalader a hufen iâ o wahanol flasau, mae'r caffis yn gwerthu cymysgeddau unigryw o goffi a te ynghyd â bwyd ysgafn.

Mae'r siop yng Nghricieth yn cynnal nosweithiau jazz wythnosol tu allan i'r tymhorau brig, rhwng Medi a Mehefin.

Trafferthion ariannol
---------------------

Yn Medi 2015, fe aeth y busnes i ddwylo'r gweinyddwr yn dilyn nifer o broblemau ariannol yn cynnwys: colledion ar ôl agor siop newydd ym Manceinion yn 2010; gorfod cau caffi Portmeirion yn 2013 a gwerthiant gwael yn haf 2015. Fe aeth y cwmni i ddwylo'r gweinyddwyr Deloitte ond fe achubwyd y cwmni wrth i reolwr y cwmni brynu'r busnes. Roedd yn rhaid cau 5 siop ond fe sicrhawyd 92 swydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Ice cream firm Cadwaladers creates 30 new jobs in expansion". *bbc.co.uk*. BBC News. Cyrchwyd 2016-04-05.
2. ↑  "Cadwalader ice cream family reunite in Criccieth". *dailypost.co.uk*. Trinity Mirror Merseyside. Cyrchwyd 2016-04-05.
3. 1 2  "It's Cadwaladers Time!". www.cadwaladers.co.uk. Cyrchwyd 2016-04-05.
4. ↑  "Cadwalader's opens new ice cream store in Manchester". *walesonline.co.uk*. Media Wales. Cyrchwyd 2016-04-05.
5. ↑  "Cadwalader's Ice Cream". gluten-free-onthego.com. Cyrchwyd 31 Mawrth 2009.[*dolen marw*]
6. ↑  "Out for a Bite: Cadwalader's Ice Cream Cafe, Criccieth". northwales.co.uk. Cyrchwyd 31 Mawrth 2009.
7. ↑  "Cadwaladers Ice Cream a tourist attraction in Criccieth, Gwynedd, to visit". www.touruk.co.uk. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-04-19. Cyrchwyd 2016-04-05.
8. ↑  "CADWALADER (ICE CREAM) LIMITED - Filing history (free information from Companies House)". beta.companieshouse.gov.uk. Cyrchwyd 2016-04-05.
9. ↑  "92 jobs saved as Cadwaladers ice cream chain bought out of administration". walesonline.co.uk. Cyrchwyd 2016-04-05.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Swyddogol Cadwaladers
* Cadwalader's Ice Cream ar Facebook
* Cadwaladers ar Twitter
Astudiaeth o'r cof am Owain Glyn Dŵr yn nhraddodiad Cymru gan Elissa R. Henken yw ***National Redeemer: Owain Glyn Dŵr in Welsh Tradition*** a gyhoeddwyd gan Gwasg Prifysgol Cymru yn 1996. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Disgrifiad
----------

Cyfrol sy'n trafod Owain Glyn Dŵr fel y Mab Darogan a fyddai'n ysgubo'r Saeson o'r wlad ac adennill sofraniaeth y Brythoniaid ar Ynys Brydain, gan gofnodi sawl traddodiad a chwedl werin.

Derbyniad
---------

Meddai T. G. Hunter mewn adolygiad yn y cyfnodolyn academaidd *Western Folklore*: "Dyma astudiaeth ryngddisgyblaethol ragorol a ddylai ysbrydoli unrhyw un sydd â diddordeb mewn cydadwaith hanes, llên gwerin, a chysyniadaeth hunaniaeth genedlaethol." Mae Hunter yn canmol Henken am gloriannu'r dau draddodiad yn chwedl Glyn Dŵr: y gwaredwr cenedlaethol a sonir amdano mewn llyfrau, caneuon, ac areithiau, a'r arwr lleol sydd yn destun y traddodiad llafar yn ei hen froydd.

Gweler hefyd
------------

* Mab Darogan
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Gwales; adalwyd 28 Mehefin, 2013
2. ↑  T. G. Hunter, "*National Redeemer: Owain Glyndŵr in Welsh Tradition* review", *Western Folklore* 56, 2 (1997), tt. 178–80. doi:10.2307/1500207.
Arglwydd Maelienydd oedd **Cadwallon ap Madog** (bu farw 22 Medi 1179). Bu'n ymladd am feddiant o Faelienydd yn erbyn teulu'r Mortimeriaid. Roedd yn fab i Madog ab Idnerth, a fu farw yn 1140; roedd Idnerth yn or-ŵyr i Elystan Glodrydd, sylfaenydd llinach yn Rhwng Gwy a Hafren.

Bywgraffiad
-----------

Ceir y cofnod cyntaf am Gadwallon yn 1160, pan ffraeodd a'i frawd Einion Clud o Elfael. Ymddengys iddo goncro Maelienydd tua diwedd y 1150au neu ynghynt. Tua'r cyfnod yma priododd ag Efa ferch Madog, merch y brenin Madog ap Maredudd o Bowys; cofir Efa am i'r bardd Cynddelw Brydydd Mawr ganu gerdd arbennig iddi.

Yn 1175 dilynodd Cadwallon Rhys ap Gruffudd i Gaerloyw, lle gwnaeth gytundeb a Harri II, brenin Lloegr. Ymddengys iddo adeiladu nifer o gestyll, yn cynnwys Castell Crug Eryr, Llanfihangel Nant Melan ac i Gastell Cymaron fod yn ei feddiant. Pan fu farw Einion Clud yn 1176, Cadwallon a gafodd ei diroedd.

Yn 1179 lladdwyd Cadwallon gan rhai o ddeiliaid Roger Mortimer wrth iddo ddychwelyd i Bowys ar ôl ymweld â llys Harri II, brenin Lloegr. Gan fod Cadwallon yn ddeiliad i'r brenin mewn enw, carcharwyd Roger Mortimer gan y brenin, a geisiai danseilio grym arglwyddi Normanaidd annibynnol y Mers, ac etifeddwyd Maelienydd gan fab Cadwallon, Maelgwn ap Cadwallon. Pan ryddhawyd Roger Mortimer o'r carchar cipiodd ran helaeth yr arglwyddiaeth, ond yn ddiweddarach llwyddodd Maelgwn i adfer ei feddiant gyda chymorth Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth. Ar ôl marwolaeth Rhys cipiwyd y diriogaeth gan y Mortimeriaid eto.

Llyfryddiaeth
-------------

* Remfry, P.M. *The Political History of Abbey Cwmhir, 1176 to 1282 and the Families of Elystan Godrydd, Mortimer and the Princes of Gwynedd* (ISBN 1-899376-47-X)
* Remfry, P.M. The *Native Welsh Dynasties of Rhwng Gwy a Hafren, 1066 to 1282* [M.Phil Thesis, Aberystwyth, 1989]
Thomas More yn gwisgo Coler Esses, gyda bathodyn rhosyn Tuduraidd Harri VIII, gan Hans Holbein yr Ieuaf (1527)
Mae **cadwyn** neu **goler** yn wrthych sy'n cael ei wisgo o amgylch y gwddf fel arwyddnod swyddogaeth neu arwydd o lw neu ymlyniad arall yn Ewrop o'r Oesoedd Canol ymlaen.

Daw'r gair Cymraeg fel benthyciad o'r gair Lladin *catēna* a cheir y cyfeiriad cynharaf o'r gair yn y Gymraeg o'r 13g.

Un o'r cadwyni hynaf a mwyaf adnabyddus o'r math hwn yw Coler Esses, sydd wedi cael ei ddefnyddio'n barhaus yn Lloegr ers y 14g.

Defnyddiwyd gwahanol fathau o lifrai yn yr Oesoedd Canol i ddynodi ymlyniad i berson dylanwadol gan ffrindiau, gweision, a chefnogwyr gwleidyddol. Y gadwyn, o fetel gwerthfawr fel arfer, oedd y ffurf fwyaf mawreddog ar y rhain, a rhoddwyd hi fel arfer gan y person yr oedd y lifrai yn gysylltiedig ag ef i'w gymdeithion agosaf neu bwysicaf. Ni ddylid, yn y cyfnod cynnar, ei weld fel rhywbeth ar wahân i ffenomen ehangach bathodynnau, dillad a ffurfiau eraill o lifrai. Byddai bathodyn neu wrthrych yn hongian o'r gadwyn i ddangos y person yr oedd y lifrai yn gysylltiedig ag ef; rhan bwysicaf yr eitem i gyfoeswyr. Yn yr un modd, gwisgwyd coleri aur nad oedd ag unrhyw gysylltiad â lifrai.

Mae'r rhan fwyaf o feiri yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon yn gwisgo cadwyn, ac mae rhai newydd yn dal i gael eu dylunio ar gyfer bwrdeistrefi newydd. Weithiau bydd gan briod y maer fersiwn llawer llai. Gwisgir y rhain dros ddillad arferol pan fyddant ar ddyletswyddau swyddogol. Yn dilyn yr arfer Prydeinig, mae'r rhan fwyaf o feiri Canada, Awstralia a Seland Newydd hefyd yn gwisgo cadwyni. Mae'r arfer hefyd wedi lledaenu y tu hwnt i'r Gymanwlad, i'r Almaen (Prwsia yn unig yn wreiddiol) ym 1808, i'r Iseldiroedd gan archddyfarniad brenhinol yn 1852 ac i Norwy ar ôl i faer Oslo dderbyn un fel rhodd yn 1950, ac mae gan y mwyafrif o feiri Norwyaidd gadwyni maerol.

Mae cadwyni hefyd yn cael eu gwisgo gan urddau marchogion a'r Seiri Rhyddion.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   cadwyn. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 11 Awst 2022.
Mae **Mullach nan Coirean - Meall a'Chaorainn** (neu **Meall a' Chaorainn**) yn gopa mynydd a geir rhwng Fort William a Loch Leven ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NN115657.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Murdo a Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae **Mullach Sithidh**  neu **Creag a'Choire Ard** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Duich i Cannich yn Ucheldir yr Alban; cyfeiriad grid NH082264. Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam-fynydd yw Mullach na Dheiragain.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top a Murdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan "Database of British and Irish hills". Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
----------------

* ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-06 yn y Peiriant Wayback.
* ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Database of British and Irish hills"
Mae'r **effaith tŷ gwydr** yn cyfeirio at newid yn nhymheredd ecwilibriwm thermol planed neu leuad gan bresenoldeb atmosffer sy'n cynnwys nwy sy'n amsugno ymbelydredd is-goch. Mae nwyon tŷ gwydr yn cynhesu'r atmosffer drwy amsugno'n effeithlon yr ymbelydredd is-goch sy'n cael ei allyrru gan wyneb y ddaear, gan yr atmosffer ei hunan, a gan gymylau. Yn 2014 disgynodd y ganran o garbon deuocsid a oedd yn cael ei allyru i'r atmosffer 9% yng ngwledydd Prydain - gan y defnyddiwyd 20% yn llai o lo. Dyma'r defnydd lleiaf o lo ers y 1850au.

O ganlyniad i'r gwres mae'r atmosffer hefyd yn pelydru is-goch thermol i bob cyfeiriad, gan gynnwys i lawr at wyneb y ddaear. Ac felly, mae'n dal gwres rhwng y system troposffer-arwynebol..Mae'r mecanwaith yn elfennol, yn wahanol i fecanwaith tŷ gwydr go iawn, sydd yn hytrach yn arunigo'r awyr tu mewn i'r strwythr fel nad yw gwres yn cael ei golli trwy ddarfudiad na dargludiad.

Dyma ddiagram yr **effaith tŷ gwydr**.

Darganfyddwyd yr effaith tŷ gwydr gan Joseph Fourier yn 1824, a gwnaed arbrofion dibynadwy am y tro cyntaf gan John Tyndall yn 1858; adroddwyd yn feintiol am y tro cyntaf gan Svante Arrhenius yn ei bapur yn 1896.

Gweler hefyd
------------

* Cynhesu byd eang
* Newid hinsawdd
* Hinsawdd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Archifwyd 2018-11-17 yn y Peiriant Wayback. IPCC AR4 SYR Appendix Glossary
2. ↑  www.carbonbrief.org; adalwyd 5 Mawrth 2015
3. ↑  A concise description of the greenhouse effect is given in the *Intergovernmental Panel on Climate Change Fourth Assessment Report,* "What is the Greenhouse Effect?" IIPCC Fourth Assessment Report, Chapter 1 Archifwyd 2018-11-26 yn y Peiriant Wayback. page 105: "To balance the absorbed incoming [solar] energy, the Earth must, on average, radiate the same amount of energy back to space. Because the Earth is much colder than the Sun, it radiates at much longer wavelengths, primarily in the infrared part of the spectrum (see Figure 1). Much of this thermal radiation emitted by the land and ocean is absorbed by the atmosphere, including clouds, and reradiated back to Earth. This is called the greenhouse effect."
4. ↑  Annual Reviews (angen cofrestru)
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **castan smotyn brown**, sy'n enw bendywaidd; yr enw lluosog ydy **castanau smotyn brown**; yr enw Saesneg yw *Brown-spot Pinion*, a'r enw gwyddonol yw *Agrochola litura*.

Oedolyn
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r castan smotyn brown yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Dyn busnes Eidalaidd oedd **Giovanni "Gianni" Agnelli** (12 Mawrth 1921 – 24 Ionawr 2003). Gwasanaethodd yn bennaeth ar gwmni ceir Fiat am ddeng mlynedd ar hugain, o 1966 i 1996.

Bywyd cynar
-----------

Ganwyd yn Torino i deulu cyfoethog. Sefydlwyd cwmni Fiat gan ei dad-cu, Giovanni, ym 1899. Mynychodd ysgol gafalri. Enillodd radd yn y gyfraith o Brifysgol Torino ym 1943, sydd yn esbonio ei lysenw *l'Avvocato* (y cyfreithiwr).

Gwasanaethodd mewn catrawd danciau yn yr Ail Ryfel Byd, yn Rwsia ac yn Libia. Wedi i'r Eidal ymuno â'r Cynghreiriaid ym 1943, ymunodd Agnelli â'r gwrthsafiad.

Gyrfa fusnes
------------

Gianni Agnelli yn sgwrsio â Battista Farina, pennaeth Pininfarina.
Ar ddiwedd y rhyfel, cafodd ei benodi yn is-gadeirydd Fiat (1945–63). Gwasanaethodd yn rheolwr-gyfarwyddwr o 1963 i 1966, yn gadeirydd Fiat o 1966 i 1996, a chadeirydd anrhydeddus o 1996 hyd ei farwolaeth.

Adeg ei farwolaeth, amcangyfrifir roedd ganddo ffortiwn bersonol o $2 biliwn a chyfoeth teuluol o $5 biliwn.

Bywyd personol
--------------

Roedd ganddo enw fel dyn arabus a ffasiynol, ac yn medru pedair iaith.

Yn ystod y 1940au a'r 1950au, roedd yn aelod o'r *jet-set* a chafodd berthnasau â Pamela Digby Churchill Harriman, Rita Hayworth, ac Anita Ekberg.

Gianni a Marella ym 1966.
Priododd y Dywysoges Marella Caracciolo di Castagneto ym 1953. Cawsant ferch a mab, Edoardo, a fu farw yn 46 oed drwy hunanladdiad.

Bu farw o ganser y prostad yn 81 oed. Gorweddai ei gorff yn gyhoeddus ym mhencadlys Fiat, a safodd rhyw 100,000 o ymwelwyr mewn ciw i dalu deyrnged iddo. Cafodd yr angladd yn Eglwys Gadeiriol Torino ei fynychu gan arlywydd a phrif weinidog yr Eidal.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Wolfgang Achtner, Obituary: Giovanni Agnelli Archifwyd 2017-12-24 yn y Peiriant Wayback. *The Independent* (25 Ionawr 2003). Adalwyd ar 8 Medi 2017.
2. ↑  (Saesneg) Jon Glover, Giovanni Agnelli obituary, *The Guardian* (24 Ionawr 2003). Adalwyd ar 8 Medi 2017.
3. ↑  (Saesneg) John Tagliabue, Giovanni Agnelli, Fiat Patriarch And a Force in Italy, Dies at 81, *The New York Times* (25 Ionawr 2003). Adalwyd ar 8 Medi 2017.
4. ↑  (Saesneg) Obituary: Giovanni Agnelli, *The Daily Telegraph* (25 Ionawr 2003). Adalwyd ar 8 Medi 2017.
5. ↑  (Saesneg) Philip Willan, Suicide suspected after Fiat heir found dead, *The Guardian* (16 Tachwedd 2000). Adalwyd ar 8 Medi 2017.
6. ↑  (Saesneg) The party's over, *The Economist* (30 Ionawr 2003). Adalwyd ar 8 Medi 2017.