Roedd **Franco Corelli** (8 Ebrill 1921 - 29 Hydref 2003) yn denor Eidalaidd a gafodd yrfa opera ryngwladol fawr rhwng 1951 a 1976. Yn gysylltiedig yn benodol â rolau tenor dramatig repertoire'r Eidal. Cafodd gyrfa hir a ffrwythlon gyda'r Metropolitan Opera yn Ninas Efrog Newydd rhwng 1961 a 1975. Ymddangosodd hefyd ar lwyfannau'r rhan fwyaf o brif dai opera Ewrop a chyda chwmnïau opera ledled Gogledd America.

Cefndir
-------

Ganwyd Dario Franco Corelli yn Ancona. Astudiodd beirianneg lyngesol ym Mhrifysgol Bologna. Wrth astudio yno cymerodd rhan mewn cystadleuaeth gerddorol o dan anogaeth gyfaill a oedd yn ganwr amatur. Er na enillodd y gystadleuaeth, cafodd ei annog gan y beirniaid i ddilyn gyrfa canu ac aeth Corelli i Gonservatoire Gerdd Pesaro i astudio opera dan Rita Pavoni.

Gyrfa
-----

### Gyrfa Gynnar: 1951-1960

Yn ystod haf 1951, enillodd Corelli y *Maggio Musicale Fiorentino* yn Fflorens. Y wobr oedd cyfle i ymddangos yn Spoleto yr hydref canlynol. Yn wreiddiol, y bwriad oedd iddo ganu Radames yn *Aida* Verid a threuliodd dri mis yn paratoi ar gyfer y rôl gyda'r arweinydd Giuseppe Bertelli. Yn y pen draw, newidiodd Corelli i Don José yn *Carmen* Bizet, gan deimlo nad oedd ganddo'r ystryw dechnegol a'r legato oedd ei angen ar gyfer rôl Radamès. Ym mis Mai 1952, gwnaeth ei début yn Opera Rhufain fel Maurizio yn *Adriana Lecouvreur* gyferbyn â Maria Caniglia fel Adriana. Yr un flwyddyn ymddangosodd mewn operâu gyda thai opera llai ledled yr Eidal ac ar y radio Eidalaidd. Ym 1953, ymunodd â rhestr o brif denoriaid Opera Rhufain lle treuliodd lawer o'i amser yn perfformio drwy 1958. Ei rôl gyntaf gyda chwmni Rufain ym 1953 oedd fel Romeo yn opera Zandonai *Giulietta e Romeo*. Yn ddiweddarach yr un tymor canodd Pollione yn *Norma* Bellini gyferbyn â Maria Callas yn rôl y teitl. Dyma'r tro cyntaf i'r ddau ganu gyferbyn â'i gilydd a daeth Callas yn edmygydd o waith Corelli. Perfformiodd y ddau yn aml gyda’i gilydd dros y blynyddoedd nesaf mewn partneriaeth a barhaodd hyd ddiwedd gyrfa Callas.

Wrth ganu yn Opera Rhufain, ymddangosodd Corelli gyda nifer o dai opera eraill yn yr Eidal ac yn rhyngwladol. Fe wnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn La Scala ym Milan ym 1954, fel Licinio yn *La vestale* gan Spontini gyferbyn â Callas yn chware rôl Giulia ar gyfer agoriad tymor 1954-1955. Dychwelodd sawl gwaith i'r tŷ dros y pum mlynedd nesaf, gan ganu gyferbyn â Callas mewn cynyrchiadau o *Fedora* (1956), *Il pirata* (1958) a *Poliuto* (1960). Yn ogystal, portreadodd rôl Dick Johnson mewn perfformiad hynod o dda o *La fanciulla del West* yn La Scala ym 1956, gyferbyn â Gigliola Frazzoni a Tito Gobbi, a ddarlledwyd yn fyw ar y radio Eidalaidd. Daeth ei début yn y Maggio Musicale Fiorentino yn Fflorens a Gŵyl Arena di Verona ym 1955. Perfformiodd i Opera Taleithiol Fienna fel Radamès a'r Tŷ Opera Brenhinol, Covent Garden, Llundain fel Cavaradossi, ym 1957. Perfformiodd yn y Teatro Nacional de São Carlos yn Lisbon, Opera Lyric Chicago ac Opera San Francisco ym 1958; ac Opera Taleithiol Berlin ym 1961. Ymhlith llwyddiannau niferus y degawd i Corelli oedd dau berfformiad enwog yn y Teatro di San Carlo yn Napoli, ymddangosodd ym 1958 fel Don Alvaro yn *La forza del destino* gyferbyn â Renata Tebaldi fel Leonora ac ym 1959 perfformiodd Maurizio yn *Adriana Lecouvreur* gyferbyn â Magda Olivero yn rôl y teitl.

### Blynyddoedd y Met: 1961–1975

Gwnaeth Corelli ei ymddangosiad cyntaf i Metropolitan Opera Efrog Newydd ar 27 Ionawr 1961 fel Manrico yn *Il trovatore* gyferbyn â Leontyne Price fel Leonora a oedd hefyd yn ymddangos am y tro cyntaf yn y Met y noson honno. Canodd i ganmoliaeth fawr yn y Met tan 1974 mewn rolau fel Calaf (gyda Birgit Nilsson fel Turandot), Cavaradossi, Maurizio, Ernani, Rodolfo ac Edgardo. Ymgymerodd hefyd â rhannau Ffrangeg mewn cynyrchiadau newydd o *Roméo et Juliette* a *Werther*. Canodd mewn nifer o nosweithiau hanesyddol yn y Met gan gynnwys gala cau'r Hen Met, y cyngerdd yn anrhydeddu ymddeoliad Syr Rudolf Bing, ac adferiad chwedlonol Callas o *Tosca*. Ei berfformiad olaf yn y Met oedd ar 28 Rhagfyr 1974 fel Calàf gydag Ingrid Bjoner, a oedd hefyd yn gwneud ei ymddangosiad olaf yn y Met fel Turandot. Fodd bynnag, aeth Corelli ar daith helaeth gyda'r Metropolitan Opera yn 1975, gan ganu mewn perfformiadau mewn dinasoedd ledled yr Unol Daleithiau a Japan

Wrth ganu yn y Met, parhaodd Corelli i fod yn bresenoldeb ar y llwyfan rhyngwladol. Ym 1961 gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf gyda'r Deutsche Oper Berlin. Dychwelodd i La Scala ym 1962, ar gyfer adfywiad *Les Huguenots* Meyerbeer, gyferbyn â Joan Sutherland, ac ymddangosodd yr un flwyddyn fel Manrico mewn cynhyrchiad clodwiw o *Il trovatore* yng Ngŵyl Salzburg dan Herbert von Karajan a gyferbyn â Leontyne Price, Giulietta Simionato, ac Ettore Bastianini. Hefyd yn 1962 gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf gyda Chwmni Opera Philadelphia Lyric fel Mario Cavaradossi. Dychwelodd i Philadelphia bron bob blwyddyn hyd 1971 yn portreadu bron i ddwsin o wahanol gymeriadau. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn y Paris Opéra ym 1964 gyferbyn â Callas yn *Tosca* a *Norma*. Enillodd glod uchel hefyd wrth gydweithio â'r arweinydd Eidaleg-Americanaidd Alfredo Antonini mewn sawl cyngerdd gala yn Efrog Newydd yn ystod ganol y 1960au

Yn gynnar yn y 1970au, dechreuodd llais Corelli ddangos arwyddion o ddirywiad  ar ôl blynyddoedd o ddefnydd caled mewn repertoire heriol. O ganlyniad, daeth perfformio yn fwyfwy anodd i'r tenor. Gwnaeth ei ymddangosiad opera olaf fel Rodolfo ym 1976 yn Torre del Lago yn 55 oed.

Teulu
-----

Ym 1957 cyfarfu Corelli â'r soprano Loretta di Lelio pan aeth i gefn llwyfan ar ôl un o'i berfformiadau yn Nhŷ Opera Rhufain i gael ei lofnod. Fe ddechreuon nhw weld ei gilydd yn rhamantus cyn priodi ym 1958. Ar ôl eu priodas, rhoddodd Loretta ei gyrfa opera newydd i fyny i weithio fel rheolwr busnes, ysgrifennydd, asiant cysylltiadau cyhoeddus, cogydd a chyfieithydd Saesneg ei gŵr. Parhaodd eu priodas nes i Corelli farw 45 mlynedd yn ddiweddarach.

Marwolaeth
----------

Ar ôl ymddeol o'r llwyfan, daeth Corelli yn athro llais poblogaidd yn Ninas Efrog Newydd, cafodd ei berswadio i ddod allan o ymddeoliad am gyngherddau ym 1980 a 1981.

Bu farw ym Milan yn 2003, yn 82 oed, ar ôl dioddef strôc yn gynharach y flwyddyn honno. Cafodd ei gladdu ym Mynwent Cimitero Milan.

Disgyddiaeth dethol
-------------------

| Blwyddyn | Opera | Cast | Arweinydd,Tŷ opera a cherddorfa | Label |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1956 | Verdi – *Aida* | Mary Curtis Verna, Franco Corelli,Miriam Pirazzini, Giangiacomo Guelfi,Giulio Neri | Angelo QuestaCerddorfa a chorws RAI Turin | Cetra |
| 1960 | Bellini – *Norma* | Maria Callas, Christa Ludwig,Franco Corelli, Nicola Zaccaria | Tullio SerafinCoro e Orchestra Teatro alla Scala | EMI |
| 1960 | Leoncavallo – *Pagliacci* | Franco Corelli, Lucine Amara,Tito Gobbi, Mario Zanasi | Lovro von Matačić Coro e Orchestra Teatro alla Scala | EMI |
| 1962 | Mascagni – *Cavalleria rusticana* | Victoria de los Ángeles, Franco Corelli,Mario Sereni | Gabriele Santini
Cerddorfa a chorws Opera Rhufain | EMI |
| 1963 | Bizet – *Carmen* | Leontyne Price, Franco Corelli,Mirella Freni, Robert Merrill | Herbert von KarajanWiener Philharmoniker and Wiener Staatsopernchor | RCA |
| 1963 | Giordano – *Andrea Chénier* | Franco Corelli, Antonietta Stella,Mario Sereni | Gabriele SantiniCerddorfa a chorws Opera Rhufain | EMI |
| 1964 | Verdi – *Il trovatore* | Franco Corelli, Gabriella Tucci,Giulietta Simionato, Robert Merrill,Ferruccio Mazzoli | Thomas SchippersCerddorfa a chorws Opera Rhufain | EMI |
| 1965 | Puccini – *Turandot* | Birgit Nilsson, Franco Corelli,Renata Scotto, Bonaldo Giaiotti | Francesco Molinari-PradelliCerddorfa a chorws Opera Rhufain | EMI |
| 1967 | Verdi – *Aida* | Birgit Nilsson, Franco Corelli,Grace Bumbry, Mario Sereni, Bonaldo Giaiotti | Zubin MehtaCerddorfa a chorws Opera Rhufain | EMI |
| 1966 | Gounod – *Faust* | Joan Sutherland, Franco Corelli,Nicolai Ghiaurov | Richard BonyngeAmbrosian Opera Chorus,London Symphony Orchestra | DECCA |
| 1966 | Puccini – *Tosca* | Birgit Nilsson, Franco Corelli,Dietrich Fischer-Dieskau | Lorin MaazelOrchestra dell'Accademia Nazionale di Santa Cecilia | DECCA |
| 1968 | Gounod – *Roméo et Juliette* | Franco Corelli, Mirella Freni,Xavier Dupraz | Alain Lombard
Cerddorfa a chorws Opera Paris  | EMI |
| 1970 | Bizet – *Carmen* | Franco Corelli, Anna Moffo,Helen Donath, Piero Cappuccilli | Lorin MaazelOrchester und Chor dêr Deutschen Oper Berlin | RCA |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Celletti, R. & Blyth, A. (2001, January 01). Corelli, Franco. Grove Music Online adalwyd 2 Mai 2019
2. 1 2 3  NY Times 30, Hydref 2003). "Franco Corelli, Italian Tenor of Power and Charisma, and Pillar of the Met, Dies at 82" adalwyd 2 Mai 2019
3. 1 2  Bywgraffiad Corelli ar Opera Vivrà adalwyd 2 Mai 2019
4. 1 2  Telegraph 31 Hydref 2003 OBITUARIES Franco Corelli adalwyd 2 Mai 2019
5. ↑  Historical Tenors Franco Corelli adalwyd 2 Mai 2019
6. ↑  Archif y Met Il Trovatore {320} Metropolitan Opera House: 01/27/1961.[*dolen marw*] adalwyd 2 Mai 2019
7. ↑  Guardian 31 Hydref 2003 Franco Corelli adaalwyd 2 Mai 2019
8. ↑  Encyclopædia Britannica Franco Corelli adalwyd 2 Mai 2019

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 12491115
* LCCN: n82101464
* ISNI: 0000 0001 0871 0216
* GND: 119019329
* SELIBR: 311911
* SUDOC: 079944868
* BNF: cb138927456 (data)
* BIBSYS: 35560
* NLA: 36549408
* NKC: xx0001834
* The SBN id TO0V255185 is not valid.
* BNE: XX852677
* CiNii: DA09028381

 |