Roedd **Alfred Edward Morgans** (17 Chwefror 1850 - 10 Awst 1933) yn Gymro a wasanaethodd fel pedwerydd Prif Weinidog Gorllewin Awstralia, gan wasanaethu am ychydig dros fis, o 21 Tachwedd i 23 Rhagfyr 1901.

Bywyd a gyrfa gynnar
--------------------

Ganwyd Alf Morgans yn yr Ochr Chwith, Machen, Sir Fynwy. Fe'i haddysgwyd mewn ysgolion preifat ac yna mynychodd Ysgol Mwyngloddiau Bryste. Ar ôl cwblhau ei astudiaethau, cafodd brentisiaeth i gwmni peirianneg fecanyddol yng Nglynebwy.

Ar 19 Mawrth 1872, priododd Fanny Ridler yng Nghaerloyw. Ym 1878, anfonodd cyflogwyr Morgans ef i Fecsico i oruchwylio eu mwyngloddiau aur ac arian. Bu'n gweithio yng Nghanol America am gyfnod o 18 mlynedd, yn cynrychioli buddsoddiadau Prydeinig mewn mwyngloddio a rheilffyrdd, yn enwedig yn Gwatemala a Nicaragwa, ac yn ystod y cyfnod hwnnw fe ddysgodd siarad Sbaeneg yn rhugl, a datblygodd ddiddordeb mewn archeoleg Astec a Mayan ac anfonodd arteffactau i amgueddfeydd ym Mhrydain 

Cyrhaeddodd Morgans Albany, Gorllewin Awstralia ar RMS Himalaya o Lundain ar 18 Mawrth 1896, fel cynrychiolydd *Morgans Syndicate Ltd* i archwilio eiddo mwyngloddio i fuddsoddwyr yn Llundain a oedd yn chwilio am gyfleoedd buddsoddi cadarn. Caffaelodd ar nifer o fuddiannau eiddo a mwyngloddio ledled y wladwriaeth, gan gynnwys Westralia Mount Morgans, ac ystyrir ef, yn gyffredinol, yn awdurdod blaenllaw ar fuddsoddiadau mwyngloddio.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Ar 4 Mai 1897, etholwyd Morgans i sedd Cynulliad Deddfwriaethol Coolgardie.

Yn y senedd, roedd yn gefnogwr i'r Prif Weinidog Syr John Forrest. Wedi i Forrest ymddiswyddo o wleidyddiaeth y wladwriaeth, bu cyn cefnogwyr Forrest yn parhau i gydweithio; cyfeiriwyd at y grŵp fel y *ministerialists*. Ym mis Tachwedd 1901, fe wnaeth y gweinidogion drechu olynydd Forrest i'r arweinyddiaeth, George Leake, ar bleidlais diffyg hyder, ac fe'i gorfodwyd i ymddiswyddo. Fodd bynnag, ni allent gytuno ar enwebai ar gyfer olynydd iddo. Gwahoddodd y llywodraethwr Frederick Henry Piesse i lunio llywodraeth ond ni allai gael digon o gefnogaeth.

Yn y pen draw, cytunodd y *ministerialists* ar Morgans fel ymgeisydd cyfaddawd, a chymerodd swydd Prif Weinidog a Thrysorydd Trefedigaethol ar 21 Tachwedd 1901, er nad oedd ganddo unrhyw brofiad blaenorol o wasanaethu fel gweinidog.

Cyn 1947, roedd yn ofynnol i weinidogion a oedd newydd eu penodi ymddiswyddo a sefyll ar gyfer eu hailethol. Yn yr isetholiad gweinidogol dilynol i godi Morgans yn Brif Weinidog, roedd cefnogwyr Leake yn sefyll yn erbyn y cabinet newydd ei benodi gan Morgans, a chafodd tri o'r chwe gweinidog newydd eu trechu. Heb obaith ffurfio llywodraeth gofynnodd Morgans i Lywodraethwr y dalaith i ddiddymu'r Cynulliad a galw etholiad cyffredinol, ond gwrthodwyd y cais. Ymddiswyddodd Morgans fel Prif Weinidog ar 23 Rhagfyr 1901, ac ail benodwyd Leake, y tro hwn gyda chefnogaeth glir. Ni safodd Morgans yn yr etholiad deddfwrfa ddilynol.[

Gyrfa ddiweddarach
------------------

Roedd bywyd Alf Morgans ar ôl gwleidyddiaeth yn cynnwys nifer o apwyntiadau consylaidd yng Ngorllewin Awstralia. O 1910 i 1917, roedd yn Gonswl Awstria-Hwngari yng Ngorllewin Awstralia; Ym 1915 bu'n Is-gonswl i Sbaen hefyd. Ym 1921 penodwyd ef yn Asiant Consylaidd yn Perth a Fremantle dros Unol Daleithiau America, gan aros yn y swydd tan 1930, pan ymddiswyddodd oherwydd afiechyd.

Bu farw ar 10 Awst 1933 yn Ne Perth yng Ngorllewin Awstralia.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  G. C. Bolton, 'Morgans, Alfred Edward (1850–1933)', Australian Dictionary of Biography, National Centre of Biography, Australian National University cyhoeddwyd ar glawr 1986, adalwyd ar lein 25 Hydref 2018
2. ↑  West Somerset Mineral Railway Association - Alfred Morgans adalwyd 25 Hydref 2018
3. ↑  Constitutional Centre - Alfred Edward Morgans (Ministerialist) adalwyd 25 Hydref 2018
4. ↑  Mount Morgans Western Australia adalwyd 25 Hydref 2018
5. ↑  Llyfrgell Genedlaethol Awstralia, Papurau ar lein Western Mail (Perth, WA : 1885 - 1954) Fri 27 Mar 1896 Page 20 SHIPPING NOTES adalwyd 25 Hydref 2018
6. ↑  Llyfrgell Genedlaethol Awstralia, Papurau ar lein The Inquirer and Commercial News (Perth, WA : 1855 - 1901) Fri 27 Mar 1896 Page 1 GENERAL NEWS adalwyd 25 Hydref 2018] adalwyd 25 Hydref 2018
7. ↑  Llywodraeth Gorllewin Awstralia Morgans, Alfred Edward - MP Biographical Register adalwyd 24 Hydref 2018
8. ↑  Llyfrgell Genedlaethol Awstralia, Papurau ar lein The West Australian (Perth, WA : 1879 - 1954) Mon 3 Jul 1933 Page 8 LEARNING TO KNOW THE STATE
9. ↑  Llyfrgell Genedlaethol Awstralia, Papurau ar lein The West Australian (Perth, WA : 1879 - 1954) Sat 12 Aug 1933 Page 14 MR. A. E. MORGANS adalwyd 25 Hydref 2018

|
|  |
| RhagflaenyddGeorge Leake | **Prif Weinidog Gorllewin Awstralia**1901 | OlynyddGeorge Leake |