recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Darluniad o goron Archddug Awstria.
Teitl brenhinol yw **Archddug Awstria** (Almaeneg: *Erzherzog zu Österreich*, Lladin: *Archidux Austriae*) neu **Archdduges Awstria** (Almaeneg: *Erzherzogin von Österreich*). Yn 1358–59, hawliodd Rudolf IV, Dug Awstria, y teitl Archddug Palatin (*Pfalz-Erzherzog*) drwy ffugio'r ddogfen *Privilegium Maius*, mewn ymgais i ddyrchafu statws i ddugiaid Awstria a oedd cystal ag etholwyr yr Ymerodraeth Lân Rufeinig. Er i'r Ymerawdwr Siarl IV wrthod cydnabod y teitl, fe'i hawliwyd gan Ernst, Dug Awstria a'i etifeddion yn hanner cyntaf y 15g. Yn 1453, mabwysiadodd Ffredrig III, Ymerawdwr Glân Rhufeinig y teitl Archddug Awstria fel pennaeth Tŷ Hapsbwrg, ac o hynny ymlaen, ac eithrio'r ysbaid 1742–45 yn ystod Rhyfel Olyniaeth Awstria, bu pob Ymerawdwr Glân Rhufeinig hefyd yn dwyn teitl yr Archddug. Daeth Archddugiaeth Awstria i ben yn sgil diddymu'r Ymerodraeth Lân Rufeinig yn 1806. Cyn hynny, yn 1804, unwyd y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd ar ffurf Ymerodraeth Awstria gan Ffransis II, yr Ymerawdwr Glân Rhufeinig olaf, a ddatganodd ei hun yn Ffransis I, Ymerawdwr Awstria. Parhaodd Archddug Awstria yn rhan o deitl llawn swyddogol arweinwyr Awstria nes 1918, er nad oedd yr archddugiaeth ei hun yn bodoli bellach.

Yn ogystal â theitl Archddug Awstria, a gafodd ei gynnwys yn rhan o deitl llawn swyddogol ymerodron Awstria, bu pob un o feibion Tŷ Hapsbwrg yn dwyn y teitl archddug o flaen ei enw bedydd, er enghraifft yr Archddug Franz Ferdinand, a merched a gwragedd yn dwyn y teitl archdduges.

Rhestr
------

### Archddugiaeth Awstria (1453–1806)

* Ffredrig III, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1453–93), Albrecht VI, Archddug Awstria (1457–63)
* Maximilian I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1493–1519)
* Siarl V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1519–21)
* Ferdinand I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1521–64)
* Maximilian II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1564–76)
* Rudolf II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1576–1608)
* Matthias, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1608–19)
* Albrecht VII, Archddug Awstria (1619)
* Ferdinand II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1619–37)
* Ferdinand III, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1637–57)
* Leopold I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1657–1705)
* Joseff I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1705–11)
* Siarl VI, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1711–40)
* Maria Theresa (1740–80), Ffransis I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1740–65) Joseff II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1765–90)
* Leopold II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1790–92)
* Ffransis II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig/Ffransis I, Ymerawdwr Awstria (1792–1835)

### Ymerodraeth Awstria (1804–1918)

* Ferdinand I, Ymerawdwr Awstria (1835–48)
* Franz Joseph I, Ymerawdwr Awstria (1848–1916)
* Siarl I, Ymerawdwr Awstria (1916–18)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  (Saesneg) Archduke. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 6 Ebrill 2020.
Aileen McGlynn

Seiclwr tandem paralympaidd yw **Aileen McGlynn** MBE (ganwyd 22 Mehefin 1973, Glasgow). Mae Ellen Hunter yn beilot iddi ar y tandem. Ganwyd McGlynna golwg rhannol, ymunodd a glwb seiclo yn 14 oed ond nid oedd eisiau dweud wrth ei chyd-aelodau clwb am ei anabledd ar y cychwyn. Fe ddyfalodd y clwb hyn yn y diwedd ac wedi bod yn cynnig cefnogaeth mawr iddi. Mae hi hefyd yn noddwr cymdeithas o'r enw *Crank It Up* sy'n ceisio cyflenwi'r cyfle i bawb o bob gallu i seiclo.

Cyn iddi ddod yn seiclwr llawn amser, roedd McGlynn yn actwari hyfforddedig gyda gradd mewn mathemateg, ystadegau a gwyddoniaeth rheoli.

Torrodd McGlynn a Hunter record y byd ar gyfer 200m tandem hedfan, merched, yn Ebrill 2004.

Yn Pencampwriaethau Trac y Byd, IPC 2006 yn Aigle, Swistir, fe enillodd y par fedal aur yn y Kilo Tamdem (VI), gan osod record newydd o 1:10.795 yn y broses ac ennill Crys Enfys, roeddent yn 17fed ymysg 33 o ddynion.

Hyfforddir McGlynn a Hunter gan Barney Storey, torront record y byd unwaith eto ym Mhencampwriaethau Trac y Byd, UCI ym Manceinion, gyda amser o 1:10.381, er hyn ni llwyddasont i ennill le ar y podiwm.

Palmarès
--------

2004
1af Kilo Tandem Merched (B 1-3), Gemau Paralympaidd yr Haf 2004
2il Sbrint Tandem Merched (B 1-3), Gemau Paralympaidd yr Haf 2004
2il Omnium Anabledd, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
2005
1st Kilo Tandem, Cwpan y Byd Paralympaidd VISA
1st Sbrint Tandem, Cwpan y Byd Paralympaidd VISA
1st Kilo, Pencampwriaethau Ewrop
1st Kilo, Pencampwriaethau Agored Ewrop
1st Omnium Anabledd, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
2006
1st Sbrint Tandem, Cwpan y Byd Paralympaidd VISA (B/VI merched)
2007
1st Sbrint Tandem, Cwpan y Byd Paralympaidd VISA (B/VI merched)

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2   Patrons - Aileen McGlynn MBE. Crank It Up: Cycling for All.
2. ↑   Storey claims record-breaking win. BBC Sport (27 March 2008).
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn cefnlas mantellddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar cefnlas mantellddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Irena cyanogaster***; yr enw Saesneg arno yw *Black-mantled fairy bluebird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *I. cyanogaster*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r aderyn cefnlas mantellddu yn perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn cefnlas bychan | Irena puella |  |
|
| Aderyn cefnlas mantellddu | Irena cyanogastra |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn cefnlas mantellddu** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Roedd **Anarawd ap Gruffudd** (bu farw 1143) yn dywysog Deheubarth yn ne-orllewin Cymru.

Anarawd oedd yr hynaf o feibion Gruffudd ap Rhys. Ar farwolaeth gynamserol ei dad yn 1137 daeth Anarawd yn dywysog Deheubarth. Yn 1138 ymunodd ef a'i frawd Cadell ap Gruffudd gyda thywysog Gwynedd, Owain Gwynedd a'i frawd Cadwaladr ap Gruffudd i ymosod ar Gastell Aberteifi, oedd yn nwylo'r Normaniaid. Cynorthwywyd yr ymgyrch gan lynges oedd wedi ei chyfrannu gan y Llychlynwyr, ond wedi dod i gytundeb rhoddwyd y gorau i'r gwarchae ar y castell.

Yn 1140 cefnogodd Anarawd Owain Gwynedd eto, y tro hwn mewn dadl ag Archesgob Caergaint ynglŷn â phenodiad Esgob Bangor. Fodd bynnag yn 1143 lladdwyd Anarawd trwy frad gan wŷr Cadwaladr, brawd Owain. Roedd amheuaeth gref fod gan Cadwaladr ei hun ran yn y cynllwyn. Digiodd hyn Owain yn fawr, gan fod Anarawd yn cydweithio'n glos ag Owain ac ar fin priodi ei ferch. Gyrrodd Owain ei fab, Hywel ab Owain Gwynedd, i ddwyn tiroedd Cadwaladr yng Ngheredigion fel cosb.

Dilynwyd Anarawd ar orsedd Deheubarth gan ei frawd Cadell. Lladdwyd ei fab, Einion ab Anarawd, gan ei was ei hun yn 1163, i bob golwg ar orchymyn Iarll Roger o Henffordd.

Llyfryddiaeth
-------------

John Edward Lloyd, *A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest* (Llundain, 1911)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **O'i flaen :**Gruffudd ap Rhys | **Teyrnoedd DeheubarthAnarawd ap Gruffudd** | **Olynydd :**Cadell ap Gruffudd |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig

 |
Gwyddonydd, dyfeisiwr ac arloeswr blaengar Albanaidd oedd **Alexander Graham Bell** (3 Mawrth 1847 – 2 Awst 1922), sy'n cael ei gydnabod am ddyfeisio'r teleffôn. Roedd ei dad, ei dadcu a'i frawd i gyd wedi gwneud gwaith a oedd yn gysylltiedig â llefaru ac ynganu geiriau. Roedd ei fam a'i wraig yn gwbl fyddar, rhywbeth a ddylanwadodd yn fawr ar waith Bell. Yn sgîl ei waith ymchwil ar glyw a llefaru, gwnaeth arbrofion gyda dyfeisiadau clyw ac yn ei dro, arweiniodd hyn ar Bell yn derbyn y patent cyntaf yn yr Unol Daleithiau am y teleffôn cyntaf ym 1876. Serch hynny, ystyriai Bell fod ei ddyfais enwocaf yn amharu ar ei waith go iawn fel gwyddonydd a gwrthododd gael teleffôn yn ei swyddfa. Pan fu farw Bell, roedd ffônau ledled yr Unol Daleithiau wedi tawelu am funud fel teyrnged i'r gwr a'u crëodd.

Yn ystod bywyd Bell, dyfeisiodd eitemau eraill hefyd gan gynnwys ei waith arloesol ar hydroffoils ac aeronauteg. Ym 1888, daeth Bell yn un o sefydlwyr y Gymdeithas National Georgraphic.

Ei Fywyd Cynnar
---------------

Ganwyd Alexander Bell yng Nghaeredin, Yr Alban ar y 3ydd o Fawrth, 1847. Roedd ef a'i deulu'n byw yn 16 Stryd South Charlotte, Caeredin, Yr Alban a bellach ceir yno gofnod ar riniog y drws mai yn y fan honno y ganed Bell. Roedd ganddo ddau frawd: Melville James Bell (1845–1870) a Edward Charles Bell (1848–1867). Bu farw ei ddau frawd o'r diciau, Edward ym 1867 a Melville ym 1870. Enw ei dad oedd yr Athro Alexander Melville Bell, a'i fam oedd Eliza Grace (née Symonds). Er iddo gael ei eni fel "Alexander", pan oedd yn ddeg oed, plediodd ar ei dad i roi enw canol iddo fel oedd gan ei frodyr. Ar ei 11eg benblwydd, cytunodd ei dad a chafodd yr enw canol "Graham", enw a ddewiswyd o'i edmygedd at Alexander Graham, gwr o Giwba a gafodd ei drin gan ei dad ac a ddaeth yn ffrind i'r teulu.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Gwefan About.com". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-11-03. Cyrchwyd 2008-10-18.
2. ↑  Dogfen Patent Bell[*dolen marw*]
3. 1 2  Answers.com
4. ↑  Erthygl *More About Bell*
5. ↑  Erthygl y BBC
6. 1 2  Notable Biographies
7. ↑  Kids Newsroom[*dolen marw*]

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 59263727
* LCCN: n79113947
* ISNI: 0000 0000 8138 6064
* GND: 119408643
* SUDOC: 066924146
* BNF: cb13746617f (data)
* BIBSYS: 90168840
* ULAN: 500002470
* NLA: 48221036
* NDL: 00620343
* NKC: jn20000700146
* The SBN id PUVV240900 is not valid.
* BNE: XX851713
* CiNii: DA09993894
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Gwasanaeth archifau rhanbarthol ac archifdy sirol Cyngor Sir Ceredigion yw **Archifdy Ceredigion**. Wedi'i lleoli ers 2012  yn Neuadd y Dref Aberystwyth, mae'r archif yn casglu, curadu, cadw a rhoi mynediad i gofnodion yn ymwneud â'r sir a'i gweinyddiad.

Mae’r archifau ar agor i’r cyhoedd ar gyfer ymchwil hanes teulu a hanes lleol, gwaith gradd prifysgol, ymchwil academaidd, ac ymchwil at ddibenion busnes.

Hanes
-----

Sefydlwyd Archifdy Sir Ceredigion yn 1974 fel y drydedd archifdy ar gyfer Dyfed ac fe'i gelwid yn wreiddiol fel Archifdy Ardal Sir Aberteifi. Cafodd ei ailenwi a'i ail-lansio fel Archifdy Ceredigion yn 1996. Hyd at 2012 roedd yr Archif wedi’i lleoli yn adeilad rhestredig Gradd II Gwesty’r Frenhines ar Bromanâd Aberystwyth ond pan werthodd y cyngor yr adeilad, adeiladwyd cyfadeilad archif pwrpasol newydd yn Hen Neuadd y Dref, sydd hefyd yn gartref i Lyfrgell y dref. Yn 2019 sicrhaodd yr Archifau gyllid gan Lywodraeth Cymru i brynu’r hen orsaf bad achub gerllaw er mwyn throi’n safle storio ar gyfer archifau.

 Hen adeilad neuadd y dref, 1903

Casgliadau
----------

Mae'r archifau yn cadw nifer o gasgliadau hanesyddol pwysig yn ymwneud â hanes Ceredigion. Mae'r rhain yn cynnwys cofnodion llys, cofnodion ystadau a chofrestrau plwyf, sy'n golygu bod yr archifau'n boblogaidd efo ymchwilwyr hanes teulu. Mae'r archif hefyd yn cynnwys casgliad o gofnodion llongau o'r 19eg ganrif  a chasgliad cynhwysfawr o gofnodion cofrestru ceir, yn olrhain hanes moduro yn y sir. 

Yn 2015 derbyniodd yr archifau grant gan yr Ymddiriedolaeth Cadwraeth Llawysgrifau Genedlaethol i trwsio llythyr pwysig gan filwr lleol a ymladdodd ym Mrwydr Waterloo. 

Mae'r archifau hefyd yn cadw archifau cyhoeddus Cyngor Sir Ceredigion gan gynnwys cofrestrau etholiadol, cofnodion ysgolion a chofnodion cynghorau lleol.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Cyngor Sir Ceredigion County Council". *www.ceredigion.gov.uk*. Cyrchwyd 2022-12-12.
2. 1 2  "Recent History 1974 until the present - Aberystwyth Council". *www.aberystwyth.gov.uk*. Cyrchwyd 2022-12-12.
3. ↑  "ARCHIFDY CEREDIGION ARCHIVES · British Universities Film & Video Council". *bufvc.ac.uk*. Cyrchwyd 2022-12-12.
4. ↑  by, Written (2021-01-06). "Cardiganshire Record Office - Family Tree Resources" (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-12-13.
5. ↑  "Former lifeboat station to house archives | cambrian-news.co.uk". *Cambrian News*. 2019-05-30. Cyrchwyd 2022-12-12.
6. ↑  "Record Offices in Wales". *www.familysearch.org*. Cyrchwyd 2022-12-12.
7. ↑  "Crew List Index Project". *www.crewlist.org.uk*. Cyrchwyd 2022-12-12.
8. ↑  Archives, Archifdy Ceredigion (2014-10-07). "HISTORY OF EARLY MOTORING IN CARDIGANSHIRE". *Ceredigion Archives* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-12-12.
9. ↑  "Wales and Waterloo: Napoleonic tales among archive cache". *BBC News* (yn Saesneg). 2015-01-12. Cyrchwyd 2022-12-12.
10. ↑  "Catalogue - Ceredigion Archives - Archifdy Ceredigion - Ceredigion Archives". *archifdy-ceredigion.org.uk*. Cyrchwyd 2022-12-12.

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Archifdy Ceredigion
**Amffitheatr** Verona yn yr Eidal gyda'r nos
Mae **amffitheatr** yn adeilad crwn neu eliptaidd â chanddo graddau o eisteddleodd sy'n codi oddi amgylch arena ganolog. Fe'i dyfeisiwyd gan y Rhufeiniaid ar gyfer llwyfannu gornestau gladiatoriaid a sioeau bwystfilod gwyllt, brwydrau môr ffug, ac ati.

Codid amffitheatrau pren bychain ledled y byd Rhufeinig o gyfnod cymharol cynnar ymlaen. Yr amffitheatr garreg cynharaf yw honno yn Pompeii, a godwyd tua'r flwyddyn 70 CC.

**Amffitheatr** Pompeii o'r awyr
Y Colosseum yn Rhufain yw'r enghraifft fwyaf ond ceir enghreifftiau da yn Asia Leiaf, Gogledd Affrica a'r Dwyrain Canol hefyd, yn ogystal ag yn Ewrop ei hun. Yng Nghymru ceir enghraifft dda yn hen ddinas Caerleon.

Rhai amffitheatrau nodedig
--------------------------

* Arles, Ffrainc
* Caer, Lloegr
* Caerleon, Cymru
* Capua, Yr Eidal
* Cirencester, Lloegr
* Dürres, Albania
* El Jem, Tiwnisia
* Itálica, Sbaen
* Lecce, Yr Eidal
* Lyon, Ffrainc
* Martigny, Y Swistir
* Nîmes, Ffrainc
* Pompeii, Yr Eidal
* Arena Pula, Pula, Croatia
* Rhufain, (y Colosseum)
* Siracusa, Sisili, Yr Eidal
* Tarragona, Sbaen
* Trier, Yr Almaen
* Verona, Yr Eidal
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Riccardo Jacopino yw ***Al Massimo Ribasso*** a gyhoeddwyd yn 2017. Fe'i cynhyrchwyd gan Tito Ammirati yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Riccardo Jacopino. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Luciana Littizzetto, Viola Sartoretto ac Alberto Barbi. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2017. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Blade Runner 2049* sef ffilm wyddonias gan Denis Villeneuve. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Riccardo Jacopino nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Al Massimo Ribasso |  | yr Eidal | Eidaleg | 2017-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **amffitheatr El Jem**, a elwir hefyd yn **Colosêwm Thysdrus**, yn amffitheatr Rufeinig a godwyd yn ôl pob tebyg yn OC 238 dan awdurdod y proconsul Rhufeinig Gordian (a ddaeth yn ymerodr Rhufain yn ddiweddarach yn yr un flwyddyn) ac a ddefnyddid ar gyfer gornestau gladiator, rasys cerbydau a gemau eraill y syrcas Rhufeinig. Fe'i lleolir yn ninas hynafol Thysdrus (El Jem heddiw) yn nhalaith Rufeinig Affrica (Tiwnisia).

Amffitheatr El Jem
Ystyrir amffitheatr El Jem i fod y trydedd fwyaf yn y byd Rhufeinig, ar ôl y Colisseum enwog yn Rhufain ac amffitheatr Capua (mae'r enghreifftiau yn Verona, Carthago a Pouzzoli yn ogystal yn ymgeisyddion am y fraint honno). Mae gan yr amffitheatr a'r adeiladau atodol arwynebedd o 147,90 medr gyda hyd o 138m a lled o 114m. Gellir gweld o hyd y twneli ar gyfer llewod ac anifeiliad eraill ynghyd â system cymhleth o bibellau, ffosydd a chronfeydd ar gyfer dŵr glaw.

Er gwaethaf y ffaith fod rhan ohoni wedi'i dinistrio pan gymerwyd cerrig i godi adeiladau yn El Jem, mae'n aros mewn cyflwr eithriadol o dda a chredir ei bod wedi aros yn gyfan hyd ddechrau'r 18g. Mae'r amffitheatr ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO ers 1979.

Gelwir amffitheatr El Jem yn *Ksar al-Kahena* weithiau (Caer La Kahena), ar ôl y dywysoges Berber enwog o'r 7g Al Kahina a arweiniodd y llwythau Berber brodorol yn erbyn y goresgynwyr Arabaidd Mwslim. Yn ôl un fersiwn o'i hanes, ar ôl colli'r dydd mewn brwydr ffoes gyda chriw o ddilynwyr i amffitheatr El Jem a llwyddodd i wrthsefyll yr Arabiaid am bedair blynedd arall gan droi'r amffitheatr yn gaer.

* Golygfa mewn llun o ddiwedd y 19eg ganrifGolygfa mewn llun o ddiwedd y 19eg ganrif
* Rhan o'r seddau grisiogRhan o'r seddau grisiog
* Coridorau mewnolCoridorau mewnol
* Tu mewn i'r amffitheatrTu mewn i'r amffitheatr

Gweler hefyd
------------

* Amffitheatr

Dolenni allanol
---------------

* Oriel o luniau Archifwyd 2012-11-18 yn y Peiriant Wayback.
* (Ffrangeg) Lluniau o'r safle yn 1901 gan Paul Marre Philipon
* (Ffrangeg) Safle Unesco : tudalen am El Jem

  


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Drapeau de la Tunisie | **Safleoedd archaeolegol Tiwnisia** | Antiquités |

 |
| Bulla Regia ·
Carthago ·
Chemtou ·
Cilium ·
Dougga ·
Amffitheatr El Jem ·
Gigthis ·
Haïdra ·
Kerkouane ·
Mactaris ·
Musti ·
Oudna ·
Pheradi Majus ·
Sbeïtla ·
Thapsus ·
Thuburbo Majus ·
Utica |
Mae **Banc y Mwldan** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 03 Medi 1987 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 20.01 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
Clerigwr Cymreig a fu'n Esgob Bangor o 1267 hyd tua 1306 oedd **Anian I**, weithiau **Einion I** (bu farw tua 1306).

Bywgraffiad
-----------

Wedi bod yn Archddiacon Môn, etholwyd ef yn esgob ar 8 Tachwedd 1267, a chytunwyd i hyn gan y brenin ar 12 Rhagfyr. Cysegrwyd ef gan Archesgob Caergaint yng Nghaergaint yn 1267/8.

Ar y cychwyn, roedd Anian yn cydweithio'n agos a Llywelyn ap Gruffudd, a bu'n gynrychiolydd i'r tywysog yn y trafodaethau a arweiniodd at gytundeb rhwng Llywelyn a'i frawd Dafydd yn 1269 ac a'i frawd arall, Rhodri, yn 1272.

Pan aeth pethau'n ddrwg rhwng y Tywysog a'r brenin yn 1277, roedd Anian yn amharod i'w gefnogi yn erbyn y brenin, a ffôdd i Loegr. O ganlyniad, bu'r berthynas rhyngddo ef a Llywelyn yn ddrwg am rai blynyddoedd. Ymddengys eu bod wedi cymodi erbyn 1280, ond yn rhyfel 1282 cefnogodd Anian y brenin yn erbyn Llywelyn unwaith eto.

Esgoblyfr Bangor
----------------

Cysylltir y *Liber Pontificalis Aniani* (Esgoblyfr Bangor) ag ef weithiau, ond y farn gyffredinol yw mai esgob diweddarach, Anian II, Esgob Bangor oedd yr Anian yma.

Cyfeiriadau
-----------
Mae **Anhwylder Cotard** yn afiechyd meddwl anghyffredin ble mae'r person sydd wedi'i effeithio yn credu eu bod eisoes wedi marw, ddim yn bodoli, yn pydru, neu wedi colli eu gwaed neu organau mewnol. Mae dadansoddiad ystadegol o garfan o gant o gleifion yn dangos bod gwadu hunan-fodolaeth yn symptom sy'n bresennol mewn 69% o achosion o anhwylder Cotard; ac eto, yn baradocsaidd, mae 55% yn credu eu bod yn anfarwol.

Yn 1880, disgrifiodd y niwrolegydd Jules Cotard y cyflwr fel *Le délire des négations* ("Deliriwm Negyddiad"), syndrom seiciatrig sy'n amrywio yn ei ddifrifoldeb. Nodweddir achos ysgafn gan anobaith a hunan-atgasedd, tra bod achos difrifol yn cael ei nodweddu gan gamddychmygion dwys o negyddiad ac iselder seiciatrig cronig. Mae achos Mademoiselle X yn disgrifio menyw a oedd yn gwadu bodolaeth rhannau o'i chorff a'i hangen i fwyta. Dywedodd ei bod wedi'i chondemnio i ddamnedigaeth dragwyddol ac na allai o ganlyniad farw yn naturiol. Wrth ddioddef o "Ddeliriwm Negyddiad", bu farw Mademoiselle X o newyn.

Nid yw anhwylder Cotard wedi'i grybwyll yn *Llawlyfr Diagnostig ac Ystadegol Anhwylderau Meddwl* (DSM) nac yn y degfed golygiad o'r *Dosbarthiad Ystadegol Rhyngwladol ar gyfer Afiechydon a Phroblemau Perthnasol i Iechyd* (ICD-10) y Gyfundrefn Iechyd Fyd-eang.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Berrios G.E.; Luque R. (1995). "Cotard's delusion or syndrome?.". *Comprehensive Psychiatry* **36**: 218–223. doi:10.1016/0010-440x(95)90085-a.
2. ↑  Berrios G.E.; Luque R. (1995). "Cotard Syndrome: Clinical Analysis of 100 Cases". *Acta Psychiatrica Scandinavica* **91**: 185–188. doi:10.1111/j.1600-0447.1995.tb09764.x. PMID 7625193.
3. ↑  Nodyn:WhoNamedIt
4. ↑  Berrios G.E.; Luque R. (1999). "Cotard's 'On Hypochondriacal Delusions in a Severe form of Anxious Melancholia". *History of Psychiatry* **10**: 269–278. doi:10.1177/0957154x9901003806.
5. ↑  Debruyne H. (Jun 2009). "Cotard's syndrome: a review". *Curr Psychiatry Rep.* **11** (3): 197–202. doi:10.1007/s11920-009-0031-z. PMID 19470281.
6. ↑  Debruyne Hans (2011). "Cotard's Syndrome". *Mind & Brain* **2**. .
Tywynod ym Mharc Cenedlaethol Dyffryn Marwolaeth, Califfornia
Anialwch Atacama
Ardal heb lawer o law yw **anialwch** (**diffeithwch**). Ceir anialwch iâ a thwndra mewn ardaloedd oer, ac anialwch sych mewn ardaloedd poeth. Ceir anialwch sych mewn nifer o ardaloedd: mewn ardaloedd isdrofannol (e.e. Sahara, Gobi a Kalahari), mewn ardaloedd arfordirol (e.e. Atacama a Namib), mewn basnau mawr yn y mynyddoedd (e.e. y Great Basin), neu y tu hwnt i fynyddoedd. Mewn llawer ohonynt does dim ond tywod, cerrig neu halen.

Byw yn yr anialwch
------------------

Ychydig iawn o drigfannau a geir yn yr anialwch. Yn draddodiadol mae nifer o'i drigolion yn byw bywyd nomadaidd neu led-nomadaidd. Ond lle ceir dŵr ceir gwerddonau ffrwythlon ac mae'r enghreifftiau mwyaf ohonynt yn cynnal trefi a phentrefi pur sylweddol, yn arbennig yn y Sahara ac Anialwch Arabia.

Anialeiddio
-----------

Erbyn hyn mae diffeithdiro (*desertification*) yn broblem byd-eang. Oherwydd erydiad ac amaethyddiaeth gor-ddyfal, mae anialwch yn ehangu pob blwyddyn, yn bennaf yng ngogledd Affrica (y Sahel), ond hefyd yn ardaloedd eraill yn Affrica, canolbarth a de Asia, Awstralia, gogledd a de America a de Ewrop.

Deg anialwch ehangaf y byd
--------------------------

1. 8,700,000 km² - Sahara (Affrica)
2. 1,560,000 km² - Anialwch Awstralia
3. 1,300,000 km² - Anialwch Arabia (Asia)
4. 1,040,000 km² - Gobi (Asia)
5. 715,000 km² - Kalahari (Affrica)
6. 676,000 km² - Patagonia (De America)
7. 330,000 km² - Takla Makan (Asia)
8. 312,000 km² - Sonora (Gogledd America)
9. 273,000 km² - Karakum (Asia)
10. 273,000 km² - Tharr a Cholistan (Asia)

Chwiliwch am ***anialwch***  
yn Wiciadur.

Chwiliwch am ***anialwch***  
yn Wiciadur.
**Adrannau gweithredol ffederal yr Unol Daleithiau** yw prif adrannau cangen weithredol llywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau. Mae 15 o adrannau gweithredol ar hyn o bryd.

Derbyna penaethiaid yr adrannau gweithredol y teitl *Ysgrifennydd* eu hadrannau priodol, ac eithrio'r Twrnai Cyffredinol sef pennaeth yr Adran Gyfiawnder (a'r Postfeistr Cyffredinol a oedd yn bennaeth ar Adran y Swyddfa Bost tan 1971).

Penodir penaethiaid yr adrannau gweithredol gan yr Arlywydd ac maent yn cael dechrau ar eu gwaith wedi iddynt gael cadarnhad gan Senedd yr Unol Daleithiau. Maent yn gwasanaethu er pleser yr Arlywydd.

Adrannau gweithredol
--------------------

### Adrannau gweithredol presennol

Cynhwysa'r adrannau gweithredol presennol, yr Adran Wladol, Adran y Trysorlys, yr Adran Gyfiawnder, yr Adran Fewnol, yr Adran Amaeth, yr Adran Fasnach, yr Adran Lafur, yr Adran Amddiffyn, yr Adran Iechyd a Gwasanaethau Dynol, yr Adran Dai a Datblygiad Trefol, yr Adran Drafnidiaeth, yr Adran Ynni, yr Adran Addysg, yr Adran Faterion Cyn-filwyr ac Adran Ddiogelwch y Famwlad.

### Cyn adrannau gweithredol

Cynhwysa'r cyn adrannau gweithredol, yr Adran Ryfel (1789-1947), Adran y Swyddfa Bost (1792-1971), yr Adran Fasnach a Llafur (1903-1913), Adran y Fyddin (1947-1949), Adran y Llynges (1798-1949), Adran y Lluoedd Awyr (1946-1949), yr Adran Iechyd, Addysg a Lles (1953-1979).
Cyfansoddwr caneuon a baledi Gwyddelig oedd **Alicia Adélaide Needham** (31 Hydref 1863 - 24 Rhagfyr 1945). Yn Swffragét ymroddedig, hi oedd y fenyw gyntaf i arwain yn Neuadd Frenhinol Albert, Llundain, a llywydd benywaidd cyntaf Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Fe'i hurddwyd gan yr Orsedd dan yr enw "Telynor Iwerddon" a chadeiriodd y Gymdeithas Ban-Geltaidd.

Ei gwobr fwyaf mawreddog oedd can punt am gyfansoddi *The Seventh English Edward*, a ysgrifennwyd ganddi yn sydyn ar gyfer coroni’r Brenin Edward VII ym 1902.

Mae’r ymchwilydd Christopher Reynolds, ar wefan Cymdeithas Gerddolegol America yn ei gosod yn chweched mewn rhestr fydeang yn dogfennu nifer y caneuon a gyhoeddwyd gan ferched rhwng 1890 a 1930.

Coleg
-----

Ganed Needham (nee Montgomery) yn Oldcastle, Co. Meath. Aeth i'r ysgol breswyl yn Derry am bedair blynedd a threuliodd y flwyddyn ganlynol yn Castletown, Ynys Manaw. Astudiodd yn yr Academi Gerdd Frenhinol yn Llundain gan raddio yn 1887.

Yn 1893 pasiodd yr arholiadau hefyd i Gymrodoriaeth y Coleg Cerdd Brenhinol. Yn y cyfamser roedd hi wedi priodi'r meddyg o Lundain, Joseph Needham, ym 1892 ac ym 1900 fe esgorodd ar eu hunig blentyn, a alwyd hefyd yn Joseph.

Cyfansoddi
----------

Gyda chefnogaeth ei gŵr a drefnodd gyngherddau iddi ac a drefnodd gyhoeddi ei gwaith cynharaf, cychwynnodd ei gyrfa gerddorol ym 1894 gyda nifer o gyhoeddiadau a datganiadau piano a chân. Gyda'i gilydd ysgrifennodd tua 700 o gyfansoddiadau, y mwyafrif ohonynt yn ganeuon, ond mae yna hefyd rai deuawdau, triawdau a phedwarawdau ar gyfer lleisiau a phiano, rhywfaint o gerddoriaeth piano, rhai cerddorfeydd o ganeuon, emynau corawl, gorymdeithiau ar gyfer bandiau pres, ac un gwasanaeth eglwys.

Ceir mwy na 200 o weithiau cyhoeddedig yn y Llyfrgell Brydeinig, rhai ohonynt yn gylchoedd o ganeuon a chasgliadau tebyg gyda hyd at 12 darn. Mae'n ymddangos ei bod wedi rhoi'r gorau i gyfansoddi cyn 1920 ac ychydig a glywyd amdani wedyn. Bu farw ar Noswyl Nadolig 1945 yn Llundain.

Gweithiau dethol
----------------

* *Albwm o Ganeuon Hush*  (1897)
* *Y Seithfed Saesneg Edward*  (1902)
* *A Bunch of Shamrocks: Irish Song Cycle for Four Solo Voices*  (1904)
* 'Deuddeg Cân Fach i Bobl Fach' '(1904)
* *Pedair Cân i Fenywod Suffragistiaid*  (1908)
* *A Bunch of Heather: Scottish Song Cycle*  (1910)
* *Cylchred y Fyddin a'r Llynges*  (1912)

Dolen allanol
-------------

* William Matteuzzi, ar You Tube, yn canu *Hwiangerdd Wyddelig*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  papuraunewydd.llyfrgell.cymru; Llyfrgell Genedlaethol Cymru; adalwyd 22 Awst 2019.
2. ↑  conjubilant.blogspot.com; adalwyd 23 Awst 2019.
3. ↑  This foregoing account is based mainly on her typescript autobiography entitled "A Daughter of Music", archived in Cambridge among the "Joseph Needham Papers" as "Ms.Needham:A.97".

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 2035332
* LCCN: no92018558
* ISNI: 0000 0000 5032 5541
* GND: 1089790503
* NLA: 49285921
* The SBN id MUSV047177 is not valid.

 |
*Gweler hefyd Alexandria (gwahaniaethu).*
Sefydlwyd **Alexandria Eschate** (Groeg: 'Alexandria Bellaf') gan Alexander Fawr yn 329 CC fel ei wersyll fwyaf pellennig yng Nghanolbarth Asia. Fe'i sefydlwyd ganddo yn Nyffryn Fergana, ar lan ddeheuol afon Jaxartes (Syr Darya heddiw), ar safle dinas bresennol Khujand (neu Khodzhent; Leninabad yn y cyfnod Sofietaidd), yn Nhajicistan.

Cododd Alexander wal fric 6 km o gwmpas y ddinas, ac yno gadawodd grŵp o hen filwyr a chlwyfedigion yn wladfa Roeg ar gyrion eithaf Ymerodraeth Persia.

Y wladfa
--------

Lleolir Alexandria Eschate is i'r gogledd o Bactria, wrth waelod Dyffryn Fergana
Roedd Alexandria Eschate wedi'i lleoli tua 300 km i'r gogledd o Alexandria ar Oxus yn Bactria, a chan ei bod ar diriogaeth Sogdiana, gwelwyd sawl brwydr ac ysgarmes â'r brodorion. Ar ôl y flwyddyn 250 CC, arosodd y ddinas mewn cysylltiad â theyrnas Roegaidd Bactria, yn ôl pob tebyg, yn arbennig ar ôl i'r brenin Groeg-Factraidd Euthydemus I ymestyn ei awdurdod i gynnwys Sogdiana.

Cysylltiadau â Tsieina
----------------------

Gorweddai'r ddinas tua 400 km i'r gorllewin o Fasn Tarim, yn rhanbarth Xinjiang heddiw, yn Tsieina, lle roedd y Yuezhi, pobl Indo-Ewropeaidd, yn byw. Ceir tystiolaeth sy'n awgrymu fod y Groegiaid ym Mactria wedi mentro cyn belled â Kashgar yn Xinjiang. Yn ôl yr hanesydd Groeg Strabo, "ymestynodd y Groegiaid eu hymerodraeth mor bell â Seres a gwlad Phryni" (Strabo XI.II.I), menter a roes fod i'r cysylltiadau uniongyrchol cyntaf a wyddys rhwng Tsieina a'r Gorllewin, tua 200 CC.

Cyfeiria cofnodion hanesyddol Tsieina o gyfnod brenhinllin yr Han at bobl y Dayuan (*Dai Yuan*: "Ioniaid Mawr"), o tua 130 CC ymlaen, ac mae'n bosibl mai Groegiaid ardal Ferghana a olygir. Os gwir hynny, bu i ddisgynyddion y Groegiaid a adawyd gan Alecsander yn ei ddinas newydd ran bwysig i chwarae yn agor Llwybr y Sidan rhwng Tsieina a gwledydd y Gorllewin.

Yn ôl yr awdur Rhufeinig Curtius, roedd trigolion Alexandria Eschate yn dal i arddel diwylliant Helenistig tua'r flwyddyn 30 OC.
Ardal yn ne-ddwyrain Amman, prifddinas Gwlad Iorddonen, yw **Al Quwaysimah** neu **Al Cwaisimeh** mewn orgraff Gymraeg (Arabeg: **القويسمة**). Yng nghyfrifiad 2015 roedd ganddi boblogaeth o 582,659. Mae'n rhan o Ardal Lywodraethol Amman ac fe reolir yr ardal yn weinyddol gan Frigâd Cweisimeh.

Wedi'i leoli yn Ninas Chwaraeon y Brenin Abdullah, ardal o 71.5km². Ar 11 Ionawr 1978, atodwyd Dinesig Cweisimeh at Amman Fawr ynghyd â bwrdeistrefi Juweida ac Abu Alanda.

Manylion
--------

Mae ardal Al Quwaysimah wedi'i lleoli yn ne-ddwyrain Amman ac mae'n cynnwys nifer fawr o gymdogaethau ac ardaloedd diwydiannol: Al-Souk Al-Kabeer, Al-Maadi, Al-Qatar, Um Nawara, Al-Manara, Abu Alanda, Jabal Al-Hadid, Mae gan yr ardal oddeutu 300,000 mil o drigolion.

Mae ardal Cweisimeh yn cynnwys nifer o fwrdeistrefi fel Qweismeh Bardas, Jwaideh Bardas, Abu Alanda Dinesig, Al Abdaliah Bardas ac eraill, yn ogystal â Chyngor pentref Al Raqeem. Mae ardal Qweismeh yn cynnwys mwy na 9 parc cyhoeddus megis Parc y Frenhines Rania Al Abdullah, a Pharc Juwaida,

A nifer o glybiau ieuenctid a meysydd chwarae fel Stadiwm Ei Mawrhydi y Brenin Abdullah II, a Stadiwm Bin Al Hussein a mwy na 6 llyfrgell gan gynnwys Canolfan Al Hassan ar gyfer technoleg gwybodaeth, ysbytai, canolfannau gofal teuluol, canolfan adsefydlu ac estroniaid.

O ran y diwydiannau sydd ar gael yn ardal Qweismeh, maent yn amrywiol iawn ac yn cynnwys nifer fawr o grefftau a chrefftau megis gweithdai haearn a choed, cynnal a chadw ceir a chyflenwadau, yn ogystal â nifer fawr o ffatrïoedd mawr fel ffatrïoedd llaeth, glanhau deunyddiau, dodrefn a chyflenwadau adeiladu.

Mae ardal Al Cweisimah yn cynnwys nifer fawr o brosiectau wedi'u cwblhau megis prosiectau twnnel fel Abu Alanda / Gomrok / Triagl Sahab a phrosiectau tai fel Tai Mewnol / Cyllid / Incwm Cyfyngedig / seiliedig, a nifer fawr o ganolfannau diwylliannol fel Canolfan Salah Da asan a Chanolfan Ahlam Tabaza, fel Gwesty Aref Al Salem a Gwesty Adnan Al Saeed.

Mae ardal Cweismeh yn cynnwys casgliad nodedig o atyniadau hanesyddol a thwristaidd: Y deg pont: o'r cyfnod Otomanaidd; Palas Quesema o'r cyfnod cyn-Fysantaidd Rhufeinig; Arch gwag a'i nenfwd mewnol sy'n cynnwys arysgrifau Rhufeinig, a Phalas Abu Aland.

Demeograffeg
------------

Poblogaeth dinas Al Al Cwaisimah yn 2004 oedd 135,500 ond mae wedi tyfu'n sylweddol ers hynny. Tŵf y ddinas yw fel a ganlyn:

| 1994 | 2004 | 2013 |
| --- | --- | --- |
| 66 873 | 135 500 | 265 879 |

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  City Population; adalwyd 15 Hydref 2022
2. ↑  "al-Quwaysimah" (yn Saesneg). World Gazetteer. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-02-05. Cyrchwyd 2013-01-22.
17g - **18g** - 19g  

1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - **1750au** - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au  

1753 1754 1755 1756 1757 - **1758** - 1759 1760 1761 1762 1763


---

Digwyddiadau
------------

* 25 Rhagfyr - Mae'r seren wib "Halley" yn ymddangos.
* **Llyfrau**
	+ Claude Adrien Helvétius - *De l'Esprit*
	+ Peter Williams - *Blodau i blant*
* **Drama**
	+ Denis Diderot - *Le Père de famille*
	+ David Garrick - *Florizel and Perdita*
* **Cerddoriaeth**
	+ Christoph Willibald Gluck - *L'Île de Merlin* (opera)

Genedigaethau
-------------

* 28 Ebrill - James Monroe, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1831)
* 6 Mai - Maximilien Robespierre, gwleidydd (m. 1794)
* 29 Medi - Horatio Nelson, llyngesydd (m. 1805)
* 16 Hydref - Noah Webster, geiriadurwr (m. 1843)

Marwolaethau
------------

* 18 Mawrth - Matthew Hutton, Esgob Bangor ac Archesgob Caergaint, 65
* 22 Mawrth - Jonathan Edwards (diwinydd), 54
* 3 Mai - Pab Benedict XIV, 83

Tywydd
------

* Tân yn Llanfair Caereinion 21 Awst 1758:

Digwyddodd hwn ar ddydd Llun Awst 21, 1758. Ymddangosodd adroddiad ar y digwyddiad yn y London Chronicle ar Fedi 9-12 1758 ac mae W.T.R. Pryce yn sôn am y digwyddiad yn ei lyfr Samuel Roberts, Clock Maker. Mae'r gwynt mawr yn cael ei grybwyll. Wrth gwrs efallai mai'r gwynt achosodd hyn
(Dyma beth ddywedodd un o gyfoeswyr Samuel Roberts ar y pryd, sef William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell, Môn 1758: 

*"as a result of dry conditions in early summer, [the hay] was "very thin and short" and the hay making weather was not particularly favourable*.
Tywydd gwresog sych yn amlwg (gyda chymorth gwynt efallai) oedd wrth wraidd y digwyddiad hwn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John Arwel, *cys. pers*: codnodwyd ym Mwletin Llên Natur rhifyn 57
2. ↑  Dyddiadur William Bulkeley, Llanfechell, Môn
**Anarawd ap Rhodri** (bu farw 916), oedd brenin Gwynedd rhwng 878 a 916.

Bywgraffiad
-----------

Roedd tad Anarawd, Rhodri Mawr wedi dod yn frenin y rhan fwyaf o Gymru erbyn diwedd ei oes, ond pan fu farw yn 878 rhannwyd ei deyrnas rhwng ei feibion. Etifeddodd Anarawd orsedd Gwynedd. Cofnodir i Anarawd a'i frodyr Cadell a Merfyn gydweithredu'n glos yn erbyn brenhinoedd llai Cymru. Ymosododd yr Iarll Aethelred o Fercia ar Wynedd yn 881, ond llwyddodd Anarawd i ennill buddugoliaeth waedlyd dosto mewn brwydr ger ceg Afon Conwy (Brwydr Dial Duw), a glodforir gan y croniclydd fel "Dial Duw am Rodri", gan fod Rhodri wedi ei ladd mewn brwydr yn erbyn y Mersiaid.

Gwnaeth Anarawd gytundeb a brenin Danaidd Efrog i geisio gwarchod rhag ymosodiadau eraill gan Mersia. Pan brofodd y cytundeb yma'n anfoddhaol, daeth i gytundeb ag Alffred Fawr o Wessex, gan ymweld a llys Alffred. Yn gyfnewid am amddiffyniad Alffred, derbyniodd Anarawd flaenoriaeth Alffred. Dyma'r tro cyntaf i frenin Gwynedd dderbyn blaenoriaeth brenin Seisnig, a daeth yn gynsail i'r goron Seisnig hawlio gwarogaeth o hynny ymlaen.

Yn 894 gallodd Anarawd amddiffyn ei deyrnas rhag ymosodiad gan lu Danaidd ar Ogledd Cymru, a'r flwyddyn ddilynol ymosododd ar Geredigion ac Ystrad Tywi yn y de. Adroddir fod ganddo filwyr Saesnig yn ei fyddin ar gyfer yr ymosodiadau hyn. Yn 902 cafodd fuddugoliaeth arall pan ymosodwyd ar Ynys Môn gan rai o Ddaniaid Dulyn dan arweiniad Ingimund. Bu farw Anarawd yn 916 a dilynwyd ef gan ei fab Idwal Foel.

Gweler hefyd
------------

Erthygl Anrawd yng Ngeiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I ar Wicidestun

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest*(Longmans, Green & Co).

|  |
| --- |
| Anarawd ap Rhodri **Tŷ Aberffraw****Ganwyd:**  ? **Bu farw:** 916 |
|
| Rhagflaenydd:**Rhodri Mawr ap Merfyn** | **Brenin Gwynedd**878–916 | Olynydd:**Idwal Foel ab Anarawd** |

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn cefnlas bychan** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar cefnlas bychain) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Irena puella***; yr enw Saesneg arno yw *Blue-backed fairy bluebird*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *I. puella*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r aderyn cefnlas bychan yn perthyn i deulu'r Adar Dail (Lladin: *Irenidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn cefnlas bychan | Irena puella |  |
|
| Aderyn cefnlas mantellddu | Irena cyanogastra |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn cefnlas bychan** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Anarchopanda  
ym mhrotest 22 Mai 2012 ym Montréal
Mae **Anarchopanda** yn gymeriad symbolaidd sy'n cymryd rhan ym mhrotestiadau myfyrwyr Québec 2012, gan annog dysgu am ddim. Panda sy'n mynychu protestiadau er mwyn cofleidio protestwyr a heddweision ydyw.

Hanes a meddwl
--------------

Athro athroniaeth mewn coleg (neu Cégep) sy'n hoffi darllen yr Hynafwyr fel Platon, Aristoteles a Phlotinos, a wisgodd gyntaf y wisg panda yn gyhoeddus ddydd 8 Mai 2012, ac ers hynny mae o wedi mynd i lawer o brotestiadau.

Mae'r enw Anarchopanda, sy'n cefnogi anarcho-heddychaeth (Saesneg: *anarchopacifism*), yn gosod ei hun rhwng y protestwyr a'r heddweision pan mae'n barnu fod yr heddlu'n actio'n rhy dreisgar, ond "heb fradychu brwydr y myfyrwyr ychwaith." Wrth siarad gyda *Le Devoir*, esboniodd ei fod yn gwrthwynebu trais yr heddweision.

Cyn iddo wisgo'r gwisg panda am y tro cyntaf (a brynnodd ar wefan Tsieineaidd eBay), mynychodd tua saith-deg protest yn Québec 2012, er mwyn amddiffyn protestwyr rhag heddweision. Cyn y wisg panda, gwisgodd wisg o groen dynol, ond peidiodd a gwneud hynny gan ei fod yn "anymarferol" a "thadofalaethol" ("Fi, oedolyn, ydy'ch amddiffynnwr chi, fy mhlant"). Felly stopiodd mynd i'r brotestiadau yn rhith dyn a dechrau gwisgo gwisg panda: "I amgylchiadau rhyfedd, ateb rhyfedd" meddai.

Er fod ei wisg, sy'n gorchuddio'i wyneb, yn anghyfreithlon ym Montréal, cafodd ei arestio dim ond unwaith, a hynny pan gafodd y bws roedd yn teithio ynddo ei stopio gan yr heddlu. Mae Anarchopanda gan mwyaf yn cyfranogi ym mhrotestiadau Montréal, ond ar 24 Mai 2012 aeth i Québec er mwyn ymdeithio efo'r protestwyr, wedi'i ysbrydoli gan arestio 176 o bobl y noson cynt.

Gweler hefyd
------------

* Gabriel Nadeau-Dubois

Dyfyniadau wedi'u Cymreigio
---------------------------

1. ↑  "sans trahir leur lutte ni détourner leurs discours"
2. ↑  "impraticable dans le feu de l'action"
3. ↑  "Et on peut lire un paternalisme dans ce geste : moi, adulte, je vous protège, vous, enfants."
4. ↑  "À circonstances bizarres, réponse bizarre."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Huffington Post*: "Grève étudiante: un panda pour la gratuité scolaire", 15 Mai 2012
2. 1 2 3  Lalonde, Catherine (26 Mai 2012). "AnarchoPanda : la philosophie dans le trottoir". *Le Devoir* (Montréal).. Adalwyd 26 Mai 2012.
3. 1 2 3  Guerchani, Sarra (23 Mai 2012). "Vedette des manifestations étudiantes, qui est Anarchopanda?". *TVA Nouvelles*.. Adalwyd 26 Mai 2012.
4. ↑  Allard, Marc (24 Mai 2012). "Anarchopanda fait fureur à Québec". *Le Soleil* (Québec).. Adalwyd 26 Mai 2012.

Dolenni allanol
---------------

* (Ffrangeg) Anarchopanda yn cofleidio pobl ar YouTube
* Anarchopanda ar Facebook
* Anarchopanda ar Twitter
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Aderyn asgelldroed America** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar asgelldroed America) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Heliornis fulica***; yr enw Saesneg arno yw *American finfoot / sungrebe*. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Asgelldroed (Lladin: *Heliornithidae*) sydd yn urdd y *Gruiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *H. fulica*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r aderyn asgelldroed America yn perthyn i deulu'r Adar Asgelldroed (Lladin: *Heliornithidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Aderyn asgelldroed Affrica | Podica senegalensis |  |
|
| Aderyn asgelldroed America | Heliornis fulica |  |
|
| Heliopais personatus | Heliopais personatus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Aderyn asgelldroed America** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Daniel Díaz Torres yw ***Alicia En El Pueblo De Maravillas*** a gyhoeddwyd yn 1991. Fe'i cynhyrchwyd yn Ciwba. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg. 

 Mae'r ffilm *Alicia En El Pueblo De Maravillas* yn 90 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1991. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Silence of the Lambs* sef Jonathan Demme ffilm Americanaidd gan a oedd yn serennu’r Cymro Anthony Hopkins a’r actores Jodie Foster. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Daniel Díaz Torres ar 31 Rhagfyr 1948 yn La Habana a bu farw yn yr un ardal ar 28 Awst 2020. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1975 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Daniel Díaz Torres nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 20 Mai 2016.
Noddwraig y celfyddydau, y diwylliant gwerin a'r iaith Gymraeg oedd **Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer** (21 Mawrth 1802 - 17 Ionawr 1896), neu **Augusta Waddington Hall**; ganed yn **Augusta Waddington**. Roedd hi'n adnabyddus hefyd wrth yr enw barddol **Gwenynen Gwent**. Fe'i cofir yn bennaf fel dyfeisydd y Wisg Gymreig. Roedd yn cefnogi'r Mudiad Dirwest, a chaeodd bob tafarn ar ei hystad.

Magwraeth
---------

Ganed hi yn Llanofer, gerllaw'r Fenni yn Sir Fynwy, yn ferch ieuengaf Benjamin Waddington, Ty Uchaf, Llanofer a'i wraig Georgina Port. Hi oedd etifedd ystad enfawr Llanorfer. Yn 1823, priododd Benjamin Hall, priodas a unodd ei ystad ef yn Abercarn a'i hystad hi yn Llanofer; ar ôl ei gŵr yr enwyd "Big Ben".

Arfau Arglwyddes Llanofer
Un o luniau Augusta

Y Celfyddydau
-------------

Roedd gan Arglwyddes Llanofer ddiddordeb mawr mewn astudiaethau Celtaidd, a dylanwadwyd arni gan Thomas Price (Carnhuanawc) wedi iddi ei gyfarfod mewn eisteddfod leol yn 1826. Dysgodd Carnhuanawc Gymraeg iddi, a chymerodd yr enw barddol "Gwenynen Gwent". Daeth yn aelod cynnar o gymdeithas Cymreigyddion Y Fenni. Yn Eisteddfod Caerdydd 1834, enillodd y wobr gyntaf am draethawd *Advantages resulting from the Preservation of the Welsh language and National Costume of Wales*. Roedd ganddi ddiddordeb arbennig yn y wisg Gymreig draddodiadol a hi a fu'n gyfrifol yn bennaf am ddyfeisio'r 'wisg genedlaethol' gyfarwydd gyda'i chlogyn goch a'r het dal ddu.

Cyhoeddi
--------

Yn 1850, cynorthwyodd i sefydlu *Y Gymraes*, y cylchgrawn cyntaf i ferched yn Gymraeg. Cyhoeddodd lyfr ar goginio traddodiadol Cymreig, ac roedd ganddi ddiddordeb yn y delyn, gan gyflogi telynor preswyl yn Llanover Hall. Ariannodd eiriadur Cymraeg Daniel Silvan Evans.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 46249973
* LCCN: nb90540216
* ISNI: 0000 0000 8224 4746
* GND: 141805390
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Alexa Davalos** (ganed 28 Mai 1982) yn actores Americanaidd. Daeth yn amlwg am ei rhan fel Gwen Raiden ym mhedwaredd gyfres y rhaglen deledu *Angel* (2002-03). Mae wedi mynd ymlaen i ymddangos mewn nifer o ffilmiau Hollywood gan gynnwys *The Chronicles of Riddick* (2004), *Feast of Love* (2007), *The Mist* (2007), *Defiance* (2008) a *Clash of the Titans* (2010). Mae hefyd wedi ymddangos yn y gyfres deledu *Reunion* (2005-06) ac yn *Mob City* Frank Darabont (2013). Ar hyn o bryd, mae'n serennu fel Juliana Crain, y prif gymeriad yng nghyfres Amazon Studios *The Man in the High Castle* (2015).

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd Davalos, yn unig blentyn, yn **Alexa Davalos Dunas** yn Ffrainc, i rieni Americanaidd, yr actores Elyssa Davalos a'r ffotograffydd Jeff Dunas. Ei thad-cu ar ochr ei mam yw'r actor Richard Davalos. Treuliodd Davalos y rhan fwyaf o'i phlentyndod yn Ffrainc a'r Eidal, cyn iddi ymgartrefu yn Efrog Newydd. "Rwy'n debygol o regi yn amlach yn Ffrangeg na'r Saesneg," meddai. Mae teulu ei thad yn Iddewig (bu hynafiaid ar ochr ei thad yn byw yn Vilnius yn Lithwania). Fe'i magwyd "heb lawer o grefydd", er mynychodd ysgol Hebraeg am gyfnod.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Interview: Alexa Davalos "The Chronicles of Riddick" 2". Madeinatlantis.com. Cyrchwyd 2012-08-15.
2. ↑  Schweiger, Daniel (January 2009). "Alexa Davalos Interview". Buzzine. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-11-12. Cyrchwyd 2009-02-08.
3. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-07-21. Cyrchwyd 2015-12-28.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 95035723
* LCCN: no2004097211
* ISNI: 0000 0001 1952 9965
* NKC: xx0148540
* BNE: XX5641088

 |
Yn Hindŵaeth a'r Veda, grŵp o dduwiau'r haul sy'n feibion y dduwies Aditi a Kashyapa yw'r **Aditya**. Yn ogystal mae'r gair *aditya* yn cael ei gynnwys yn aml mewn enwau personol gwrywaidd yn India, e.e. Vikramaditya, Aditya, Suryaaditya, allan o barch i'r duwiau haul hyn.

Veda
----

Yn y Rig Veda, ceir saith Aditya sy'n feibion Aditi ac sy'n cael eu harwain gan y duw Varuna gyda Mitra yn ail iddo:

1. Varuna
2. Mitra
3. Aryaman
4. Bhaga
5. Daksha
6. Ansa
7. Sūrya (yr Haul) neu Savitr.
8. Ravi

Yn yr Yajur Veda (Taittirīya Samhita), dywedir bod wyth Aditya.

Brahmanas
---------

Yn y Brahmanas, mae eu rhif yn tyfu i ddeuddeg, gan gyfateb i'r deuddeg mis a deuddeg arwydd y Sidydd:

1. Ansa
2. Aryaman
3. Bhaga
4. Daksha
5. Dhatri
6. Indra
7. Mitra
8. Ravi
9. Savitar
10. Sūrya
11. Varuna
12. Yama
13. Saha

Vedanta a Purana
----------------

Yn y Chāndogya-Upanishad, mae Aditya yn un o enwau Vishnu yn ei ymgnawdoliad (avatar) fel y corrach Vamana. Ei fam yw'r dduwies Aditi.

Yn y Vishnu Purana ceir rhestr arall o'r Aditya:

1. Ansa
2. Aryaman
3. Bhaga
4. Dhūti
5. Mitra
6. Pushan
7. Sakra
8. Savitar
9. Tvastar
10. Varuna
11. Vishnu
12. Vivasvat

Cyfeiriadau
-----------

* Anna Dallapiccola, *Dictionary of Hindu Lore and Legend* ISBN 0-500-51088-1

Gweler hefyd
------------

* Aditi
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd