Amgylcheddwr, cadwraethwr, coedwigwr ac awdur Americanaidd oedd **Rand Aldo Leopold** (11 Ionawr 1887 – 21 Ebrill 1948). Fe'i ystyrir yn aml yn un o dadau'r mudiad amgylchedol ac yn sefydlydd y gyfundrefn ardaloedd gwyllt yn yr Unol Daleithiau.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd yn Burlington, Iowa. Treuliodd ei fachgendod yn arsylwi ar fyd natur ac yn cadw dyddiadur a llyfr braslunio. Astudiodd yn yr Ysgol Goedwigaeth ym Mhrifysgol Yale. Wedi iddo ennill ei radd yn 1909, gweithiodd i Wasanaeth Coedwigoedd yr Unol Daleithiau hyd at 1928, yn bennaf yn nhaleithiau Arizona a New Mexico.

Cafodd ei benodi'n oruchwyliwr Coedwig Genedlaethol Carson yn New Mexico yn 1911. Leopold oedd un o arweinwyr y cynllun i reoli Coedwig Genedlaethol Gila, New Mexico, fel ardal naturiol, a daeth yn ardal wyllt gyntaf yr Unol Daleithiau yn 1924. Y flwyddyn honno, cafodd Leopold ei drosglwyddo i Madison, Wisconsin, i weithio yn swydd cyfarwyddwr cyswllt yn Labordy Cynnyrch Coedwig Adran Amaeth yr Unol Daleithiau. Yn 1933, derbyniodd swydd athro rheolaeth helfilod ym Mhrifysgol Wisconsin, y gadair gyntaf o'i fath yn yr Unol Daleithiau, a bu'n addysgu yno nes 1948. Gwasanaethodd yn gyfarwyddwr yr Audubon Society, ac yn 1935 ef oedd un o sefydlwyr y Wilderness Society.

Leopold a'i deulu y tu allan i'r *Shack*.
Yn 1935, prynodd Leopold hen fferm ar lannau Afon Wisconsin, ger Baraboo yn Swydd Sauk, Wisconsin, ac enwodd yr hen gut ieir yn *the Shack*. Treuliodd ei deulu y penwythnos yn plannu miloedd o binwydd ac yn ceisio adfer y paith. O ganlyniad i'r arbrawf ecolegol hwn, adfywiodd y bywyd gwyllt ar y tir. Cydnabuwyd Fferm a Chaban Leopold yn Dirnod Hanesyddol Cenedlaethol gan y Gwasanaeth Parciau Cenedlaethol yn 2009.

Bu farw yn 61 oed o drawiad ar y galon. Mae ei ferch, Estella Leopold, yn baleobotanegydd.

Syniadaeth amgylcheddol
-----------------------

Leopold ar un o'i deithiau i ranbarth Rio Gavilan yng ngogledd y Sierra Madre (1936–7).
Arddelai "moeseg y tir" gan Leopold: dadleuodd bod yn rhaid i bob unigolyn fod yn stiward, ac i ymddwyn yn rhan o gyfundrefn bywyd yn hytrach na rheolwr dros yr amgylchedd.

Ei ysgrifeniadau
----------------

Ysgrifennod Leopold nifer fawr o erthyglau ar gyfer cyfnodolion academaidd a chylchgronau poblogaidd. Leopold oedd awdur y llyfr cyntaf ar bwnc rheolaeth bywyd gwyllt, *Game Management*, a gyhoeddwyd yn 1933. Ym 1949, wedi ei farwolaeth, cyhoeddwyd *A Sand County Almanac*, casgliad o'i ysgrifau sy'n galw am gadwraeth ecosystemau. Eglurodd gred Leopold y dylai dynolryw ddal mwy o barch moesol tuag at yr amgyclhedd a'i fod yn anfoesol i'w niweidio. Cyfeirir at y llyfr weithiau fel y llyfr mwyaf dylanwadol ar gadwraeth.

Ei etifeddiaeth
---------------

Leopold (trydydd o'r chwith) a sefydlwyr eraill y Wilderness Society.
Cafodd ei ynydu i'r Wisconsin Conservation Hall of Fame yn 1985. Ers 2015, dethlir wythnos gyntaf mis Mawrth yn Iowa er cof amdano.

Gweler hefyd
------------

* John Muir
* Rachel Carson

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Aldo Leopold. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 31 Ionawr 2019.
2. 1 2  (Saesneg) "Aldo Leopold", The Wisconsin Conservation Hall of Fame. Adalwyd ar 31 Ionawr 2019.
3. ↑  (Saesneg) "The Shack", Aldo Leopold Foundation. Adalwyd ar 31 Ionawr 2019.
4. ↑  (Saesneg) "Aldo Leopold Week", Adran Weithredol Talaith Iowa (11 Awst 2014). Adalwyd ar 31 Ionawr 2019.