Paentiad o siambr gladdu Sennedjem o tua 1,200 CC
Ffermwr ar gefn ei tractor a wnaed yn 1970, yn aradu
Y gelfyddid o drin y tir i gynhyrchu bwyd neu rhyw nwyddau eraill yw **amaeth** neu **amaethyddiaeth**. Gelwir y weithred o wneud hyn yn 'amaethu' neu 'ffermio'. Dyma'r dechneg o dyfu planhigion megis llysiau neu ffrwythau, a rheoli, amddiffyn a bridio preiddiau o anifieliaid er mwyn cael cynnyrch megis cig, llaeth, gwlan neu ledr.

Roedd amaethu'n ddatblygiad allweddol yn nhwf gwareiddiad gan fod medru darparu bwyd yn rhyddhau pobl i ymhel â thechnolegau newydd, diwylliant ayb. Datblygiad o hyn oedd y Chwyldro Diwydiannol a ryddhaodd bobl ymhellach o fod yn gaeth i amaethu i wneud pethau eraill. Cyn y Chwyldro Diwydiannol, roedd mwyafrif llethol o bobl yn amaethwyr, gyda math o fodolaeth hunan-gynhaliol o dyfu planhigion ac anifeiliaid i'r teulu'n unig yn hytrach na'u gwerthu am arian. Yng Nghymru, gwelwyd effaith hyn yn bennaf ar ddau fath o ffermwr: y ffermwyr godro a drodd i werthu llaeth a'r ffermwyr defaid a ddechreuodd farchnata gwân.

Hanes amaeth
------------

Mae'n ymddangos mai yn y Cilgant Ffrwythlon, sef y tiroedd sy'n ymestyn o Balesteina drwy ogledd Syria, Irac, Cyrdistan ac i lawr afonydd y Tigris a'r Ewffrates i fôr Gwlff Arabia, y cychwynodd amaeth a hynny tua 11,500 CP. Roedd y tir hwn yn llawer mwy ffrwythlon nag ydy heddiw. Ceir tystiolaeth fod barlys, gwenith a lentils a fridiwyd ar gyfer y bwrdd bwyd yn cael ei dyfu 9,800 o flynyddoed yn ôl. Wrth gwrs, mae'n ddigon posib i hyn ddigwydd mewn sawl lle yn annibynnol o'i gilydd tua'r un amser e.e. yn ne Tsieina, Sahel yn Affrica ac yn Gini Newydd. Roedd Oes yr Iâ'n dal i afael yn y tir ond roedd y glawiad yn llawer mwy ffafriol na'r hyn a geir heddiw, ac yn cynnal coedwigoedd a thiroedd agored fel y'i gilydd.

Erbyn tua 10,000 CP dofwyd sawl math o anifail gwyllt. Roedd y bual (neu'r fuwch) wyllt yn greadur peryglus, fel y mochyn gwyllt hwnnw a ddisgrifir yn Culhwch ac Olwen. Ni ddofwyd y cwbwl ac anodd yw meddwl fod pob buwch dan haul wedi tarddu o'r bualod gogleddol hyn (y *buffalo*). Drwy reoli ac amddiffyn preiddiau, gwelwyd newid sylweddol yn y ffordd roedd pobl yn byw a daeth cynnydd yn y boblogaeth. Erbyn tua 9,000 gwelwyd pobl yn dod at ei gilydd a gwelir strwythur i'r amaethyddiaeth gyntefig hwn: caeau, cloddiau, ffosydd amddiffynnol a phentrefi. Ymhlith yr olion y mae: Jarma, Irac a Jerico ym Mhalesteina. Gelwir y cyfuniad hwn o dyfu cnydau a magu anifeiliaid dof yn 'Chwyldro Neolithig'.

Erbyn 6,500 CC roedd amaethu wedi cyrraedd de-ddwyrain Ewrop, ac erbyn tua 3,000 CC, fel y dengys lluniau a cherfiadau'r cyfnod, gwelwn fod teirw'n tynnu ceir llusg, gwartheg yn cael eu bwydo gan ddyn ac eraill yn cael eu godro. O'r ddafad *moufflon* mae defaid Ewrop yn tarddu. Yng nghymuned Argissa yn Thesally, Gwlad Groeg, ceir olion yr anifeiliaid dof hyn fel a ganlyn: defaid a geifr (84%), moch (10%), gwartheg (5%) a chŵn (1%).

Geirdarddiad
------------

Daw'r gair amaeth o'r Lladin *ambactus sef 'gwas', ond mae'n bosibl mai o'r Hen Gelteg yr aeth i'r Lladin. Fe'i cofnodwyd yn gyntaf yn y 13g yn* Llyfr Du'r Waun*:* "ni ddylai neb gymryd amayath arno oni heb wneuthur aradr..."*.*

Ffermio yng Nghymru
-------------------

*Prif: Amaeth yng Nghymru*
Roedd dyddiau pwysig ar y fferm ers stalwm pan oedd cymdogion yn dod i'r fferm i helpu i gneifio, dyrnu, lladd mochyn pluo ac ati, ond erbyn hyn mae peiriannau ar gael i wneud y gwaith a'r elfen gymdeithasol wedi lleihau. Oherwydd mynyddoedd, tywydd ac answadd ei phridd, ychydig iawn o dir sy'n addas ar gyfer cnydau, yn wahanol i Loegr. Canolbwyntiwyd, felly ar gig anifail.

Marchnadoedd
------------

* Ffair wartheg yng Nghilgeran tua 1885Ffair wartheg yng Nghilgeran tua 1885
* Llanidloes 1881Llanidloes 1881
* Llannerch-y-medd tua 1885Llannerch-y-medd tua 1885
* Ffair geffylau yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant, tua 1885Ffair geffylau yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant, tua 1885
* Ffair Nadolig yng Nghroesoswallt, 1939Ffair Nadolig yng Nghroesoswallt, 1939
* Marchnad ddefaid yn Arberth, Penfro tua 1885Marchnad ddefaid yn Arberth, Penfro tua 1885

Arall
-----

* Fferm yn Henllan, Sir Ddinbych tua 1885Fferm yn Henllan, Sir Ddinbych tua 1885
* Ffermwr a'i faharen tua 1885Ffermwr a'i faharen tua 1885
* Tarw Dolwilym, Cilymaenllwyd tua 1885Tarw Dolwilym, Cilymaenllwyd tua 1885
* Gwedd o geffylau'n tynnu'r aradrGwedd o geffylau'n tynnu'r aradr
* Peiriant i dorri'r gwair, tua 1885Peiriant i dorri'r gwair, tua 1885
* Tyddyn bychan yn Llanbedrog, tua 1885Tyddyn bychan yn Llanbedrog, tua 1885

Llên Gwerin
-----------

Daeth Dafydd Whiteside Thomas ar draws y chwe phennill canlynol (dienw) wedi eu teipio ar gefn hen fil cigydd o Gaernarfon tua’r 1940au. Yn anffodus, roedd y pennill cyntaf ar goll.

Saith Rhyfeddod
Mi glywais ddwedyd fod y petris
Ar fin y traeth yn chwarae tennis,
A'u bod yn gwneud eu peli o dywod
A dyna ddau o'r saith rhyfeddod.
Mi glywais ddwedyd fod y cryman
Mewn cae o haidd yn medi ei hunan,
A'i fod yn torri cefn mewn diwrnod
A dyna dri o'r saith rhyfeddod.
Mi glywais ddweyd fod pysgodyn
Yn cadw ty mewn twmpath eithin,
Ac yno'n byw ers pedwar diwrnod
A dyna bedwar o'r saith rhyfeddod.
Mi glywais ddwedyd fod y mochyn
Ar ben y car yn llwytho rhedyn,
A'i fod yn gwneud ei Iwyth yn barod
A dyna bump o'r saith rhyfeddod.
Mi glywais ddwedyd fod y ceiliog
Ar Graig y Llan yn hela sgwarnog,
A'i fod yn dala dwy mewn diwrnod
A dyna chwech o'r saith rhyfeddod.
Mi glywais ddwedyd fod y wennol
Ar Fôr y De yn gosod pedol
A'i morthwyl aur, a'i hengan arian,
A dyna'r saith rhyfeddod allan.
  

Mae'r penillion yn mynd a ni'n ôl i oes amaethyddol go wahanol. Faint o ffermwyr sy'n 'torri cefn' erbyn heddiw, neu hyd yn oed yn tyfu haidd? Ac er fod llawer o ladd a thorri rhedyn yn dal i ddigwydd, ychydig iawn sy'n ei gasglu ar gar neu drol".

Gweler hefyd
------------

* Ffermwr
* Tir amaethyddol
* Ffermio defaid yng Nghymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  www.news.sciencemag.org; Archifwyd 2015-11-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 2015
2. ↑  Fferm a Thyddyn; Rhif 54, 2014; gol. Twm Elias
3. ↑  Geiriadur Prifysgol Cymru; adalwyd 2015
4. ↑  Papur bro Eco’r Wyddfa Medi 2007