recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Mae'r **Dyn ar Omnibws Clapham** yn berson rhesymol damcaniaethol, a ddefnyddir gan y Llysoedd yng Nghyfraith Lloegr a Chymru lle mae angen penderfynu a yw parti mewn achos wedi gweithredu fel person rhesymol - er enghraifft, mewn achos sifil am esgeulustod. Cyfieithiad ydyw'r term, a gwell efallai fyddai defnyddio'r term a fabwysiadwyd (mae'n debyg) gan y Cyn-Archdderwydd, Dr Robyn Léwis, sef *Y dyn ar y bws i'r Bala*.

Y Dyn ar yr Omnibws
-------------------

Mae'r Dyn ar Omnibws Clapham yn berson rhesymol, addysgedig, deallus a chyffredinol, yr hwn y gall ymddygiad y diffynnydd cael ei fesur yn ei herbyn, mewn achos llys.

Daw'r gair *Omnibws* o air Lladin sy'n golygu *at ddefnydd pawb*. Cerbyd at ddefnydd pawb oedd cerbydau omnibws y 19g, fel y mae eu disgynyddion Y Bysiau bellach.

Hanes Gyfreithiol
-----------------

Cafodd y cysyniad ei ddefnyddio mewn dyfarniad gan yr Arglwydd Ustus Greer yn achos *Hall v. Brooklands Auto-Racing Club (1933)*  i ddiffinio'r safon o ofal y mae'n rhaid i ddiffynnydd cyflenwi, er mwyn osgoi cael ei ddyfarnu'n esgeulus. Dyma'r defnydd sy'n cael ei ddefnyddio fel Blaenoriaeth (Precedence) ym myd y gyfraith hyd heddiw.

Mae yna ansicrwydd pa bryd y cafodd yr ymadrodd ei ddefnyddio gyntaf at iws cyfreithiol. Mae rhai yn honni bod Y Barnwr Syr Richard Henn Collins wedi ei ddefnyddio'n gyntaf wrth roi ei ddyfarniad mewn achos enllib *McQuire v. Western Morning News* ym 1903. Ond roedd Syr Richard yn honni iddo glywed yr ymadrodd gan yr Arglwydd Bower wrth iddo sôn am achos y bu ef yn amddiffyn yn y 1870au.

Ond mae'r cysyniad o ddefnyddio *barn y dyn cyffredin* fel mesur am *resymoldeb* yn llawer hŷn. Roedd cyfraith Rhufain yn cyfeirio at *bonus paterfamilias*- pennaeth y teulu da a pharchus fel safon resymegol.

Termau Tebyg
------------

Mae Cyfraith Awstralia yn defnyddio'r termau tebyg *Y Dyn ar Dram Bondi* a'r *Dyn ar y tram i Bourke Street*

Yn Hong Cong, yr ymadrodd cyfatebol yw *Y Dyn ar y Tram i Shaukiwan*

Tu allan i fyd y gyfraith mae'r term Gymraeg *Mrs Jones Llanrug* yn cael ei ddefnyddio am wyliwr / wrandäwr Cymraeg cyffredin ar ddarllediadau teledu a radio.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Richard, Hughes G. (1989). "The Beloit-Valmet saga continues" (PDF). Leger Robic Richard / Robic. Cyrchwyd 14 July 2010.
Sefydlwyd y cylchgrawn chwarterol ***Y Gwir Iforydd***  gan aelodau Urdd Ddyngarol y Gwir Iforiaid dros Undebiaeth Gwrecsam, ym mis Hydref 1841. Cyhoeddwyd eraill ganddynt hefyd dros gyfnodau o amser - gweler , isod. Mudiad dyngarol oedd yr Iforiaid a'r Iforesau a ffurfiwyd yn ystod y cyffro cymdeithasol oherwydd y *Siartwyr* Llanidloes (1839), Terfysg Casnewydd (1839), a Merched Becca Caerfyrddin/Abertawe (1843), sef Morgannwg a Gwent yn bennaf. Roedd y cylchgrawn hwn yn cynnwys erthyglau ar hanes, daearyddiaeth, byd natur, newyddion cartref a thramor, barddoniaeth, materion cyfoes a'r iaith Gymraeg. Yn ogystal â hyn, byddai'n cyflwyno neu'n atgyfnerthu prif ddyletswyddau a gweithgareddau'r Cymdeithasau ar hyd a lled Cymru. Cyhoeddwyd llyfryn ganddynt o'r enw *Yr Iforydd: neu, Gyfrwng Gwybodaeth Gyffredinol i'r Cymry* (1842) i hyrwyddo'r achos, yn ogystal ag adroddiadau o'u cynadleddau blynyddol. Ar gyfer aelodau ymroddedig y 'gyfrinfa' Iforaidd, argraffwyd nifer o gyhoeddiadau ychwanegol, megis y canlynol; 

* *Deddfau a Rheolau i'w Cadw gan Aelodau Cymdeithas y Gwir Iforiaid, sef. 30 Medi, 1836* (1840)
* *Deddfau a Rheolau Diwygiedig* (1844) & (1850)
* *Rheolau Urdd y Gwir Iforiaid a sefydlwyd yn 1836* *dan nawdd 18+19 Vic Pen 63, er 1859 wedi ei ddiwygio* (1865)

Cynhaliwyd y cyfrinfeydd gan "Urdd y Gwir Iforiaid" o Flaenau Gwent i Wrecsam, ac o Ynys Mon i UDA. Yn aml hefyd (ers 1845) defnyddiwyd yr enw **Undeb Dewi Sant** ganddynt i gynrychioli yr unig gymdeithas ddyngarol yng Nghymru. Bu gweithgareddau'r Undeb hwn yn weithredol am o leiaf hanner canrif, ac mae'r cyhoeddiad mwy diweddar, *Y Llith-lyfr: Cyfeillgarwch, Cariad a Gwirionedd* (1903) yn dystiolaeth o hynny. Ers troad y ganrif a diwedd y Rhyfel Byd 1af, newidiwyd ychydig ar yr enw i '**Cymdeithas Dewi Sant**', ac ers argraffu *Cymdeithas Gatholig Dewi Sant* (1917), sefydlwyd llawer mwy ohonynt mewn gwledydd tramor trwy ddylanwad a gweithgareddau *Cymdeithas Y Cymry Ar Wasgar*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
2. ↑  *Yr Iforydd* (Caerfyrddin), c.1842
3. ↑  *Ifor Hael* (Caerfyrddin), c.1850
4. ↑  *Y Gwladgarwr* (Llanidloes), 1843
5. ↑  *Y Gwladgarwr* (Caerfyrddin), c.1851
Mae **Uwchgynadleddau’r Ddaear** yn gyfarfodydd o arweinwyr y byd a drefnwyd ers 1972, pob deng mlynedd, gyda chymorth y Cenhedloedd Unedig. Pwrpas y cyfarfodaydd hyn yw ceisio helpu i ddiffinio ffyrdd o ysgogi datblygu cynaliadwy ar lefel fyd-eang. Y nod yw dod â'r unigolion a'r sefydliadau gorau y gall dynoliaeth eu cyflwyno o bob math o faesydd at ei gilydd, i nodi a diweddaru beth yw heriau mwyaf enbyd y ddynoliaeth, eu maint, canfod atebion a datblygu cynllun gweithredu. Enw'r cynllun gweithredu hwn yw Agenda 21 ac fe'i gweithredir gan lawer o lywodraethau lleol o dan yr enw Agenda Leol 21. 

Mae'r cynllun gweithredu wedi'i gynllunio fel TQM - Llawlyfr Ansawdd Cyflawn, wedi'i ddylunio'n drwsiadus ac yn ddigon agored, fel y gall sefydliadau, cwmnïau ac unigolion hefyd ei ddefnyddio fel sail i'w cynllun gweithredu a'u canllawiau eu hunain; mae'n helpu i gyflymu'r ddealltwriaeth ac adnabod partneriaid trwy ee defnyddio geiriau a symbolau tebyg. Mae Nodau Datblygu'r Mileniwm 2000-2015 a Nodau Byd-eang 2015-2030 yn ganlyniadau o Uwchgynadleddau'r Ddaear. Cynhaliwyd yr uwchgynhadledd gyntaf yn Rio de Janeiro (Brasil) ym 1992. 

Yn dystiolaeth o ddatblygiad byd-eang o barch at yr amgylchedd, mae Uwchgynadleddau’r Ddaear yn symbolaidd iawn oherwydd – ynghyd â Chalendr Defodau’r Cenhedloedd Unedig  – eu nod yw dangos y gallu cyfunol i reoli heriau mwyaf enbyd y blaned, problemau byd-eang a chadarnhau'r angen i barchu cyfyngiadau ecolegol. Rhoddodd uwchgynhadledd 1972 fodolaeth i Raglen Amgylcheddol y Cenhedloedd Unedig (UNEP), tra lansiodd Uwchgynhadledd 1992 Gonfensiwn Fframwaith y Cenhedloedd Unedig ar Newid Hinsawdd (UNFCCC).

Rhestr o'r Uwchgynadleddau
--------------------------

1. 1972 - Cynhadledd y Cenhedloedd Unedig ar yr Amgylchedd Dynol yn Stockholm
2. 1982 - Uwchgynhadledd y Ddaear 1982 yn Nairobi (Kenya).
3. 1992 - Cynhadledd y Cenhedloedd Unedig ar yr Amgylchedd a Datblygiad (UNCED) neu *Uwchgynhadledd y Ddaear* yn Rio de Janeiro (Brasil)
4. 2002 - Uwchgynhadledd y Byd ar Ddatblygu Cynaliadwy, *Uwchgynhadledd y Ddaear 2002* neu *Rio+10*, Johannesburg (De Affrica)
5. Cynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig neu *Uwchgynhadledd* Copenhagen, Copenhagen (Denmarc) 2009 - 2009
6. 2012 - Cynhadledd y Cenhedloedd Unedig ar Ddatblygu Cynaliadwy (UNCSD) neu *Rio+20*, Rio de Janeiro (Brasil)
7. 2018 - Roedd 7fed Uwchgynhadledd y Ddaear Ddigidol 2018, DES-2018, ar y Ddaear Ddigidol ar gyfer Datblygu Cynaliadwy yn Affrica ac fe'i chynhaliwyd yn El Jadida (Moroco), 2018
8. 2019 - Cynhadledd Newid Hinsawdd Santiago, yn cynnwys 25ain sesiwn Cynhadledd y Pleidiau (COP 25) i Gonfensiwn Fframwaith y Cenhedloedd Unedig ar gyfer Newid Hinsawdd (UNFCCC) a chyfarfodydd o is-gyrff UNFCCC, a gynullwyd rhwng 2 a 13 Rhagfyr 2019.
9. 2022 - Stockholm

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "United Nations Observances | United Nations". *www.un.org*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2015-03-19.
Asana, neu osgo mewn ymarferion ioga yw **Utkatasana** (Sansgrit: उत्कटासन; IAST: *Utkaṭāsana*), **Y Gadair**, sy'n asana sefyll. Fe'i defnyddir mewn ioga modern fel ymarfer corff. Fe'i ceir ers canrifoedd, lle mae'r iogi yn ei gwrcwd ac fe'i disgrifir mewn hatha ioga canoloesol.

Geirdarddiad
------------

Daw'r enw o'r geiriau Sansgrit *utkaṭa* (उत्कट) sy'n golygu "gwyllt, brawychus, uwchlaw'r arferol, dwys, enfawr, cynddeiriog, neu drwm", ac *âsana* (आसन) sy'n golygu "osgo'r corff" neu "eistedd".

 Dangosir Utkatasana fel asana cyrcydu yn *Sritattvanidhi yn y 19g*
Dywedir bod yr asana modern tebyg i gadair yn tarddu o Krishnamacharya. Ond ceir fersiwn hŷn o'r ystum, gyda'r iogi ar ei gwrcwd yn is i lawr ar y sodlau mewn osgo sy'n debyg iawn i Upaveshasana, ac fe'i darlunir yn *Sritattvanidhi* o'r 19g.

Amrywiadau
----------

Mae gan Ardha Utkatasana y pengliniau wedi'u plygu'n debycach i ongl sgwâr felly mae'r cluniau bron yn gyfochrog â'r llawr, ac mae'r corff ar oleddf ymlaen yn nes at y cluniau.

Yr amrywiad cylchdro yw'r Parivritta Utkatasana lle mae'r dwylo'n cael eu gwasgu at ei gilydd o flaen y frest yn Mwdra Anjali (dwylo mewn gweddi), a'r penelin isaf yn cael ei wthio'n erbyn y tu allan i'r pen-glin gyferbyn, ac mae'r llygaid a'r meddwl yn cael eu cyfeirio i fyny.

Mae gan Utkata Konasana (y Dduwies), y coesau'n llydan agored, a'r traed yn troi allan yn unol â'r cluniau, a'r pengliniau hwythau wedi plygu. Mae'r breichiau fel arfer yn cael eu codi gyda'r penelinoedd, wedi'u plygu; gellir hefyd wrth amrywiadau lle mae'r breichiau'n syth i fyny, neu gall y dwylo gael eu dal mewn gweddi Añjali Mudrā, a hynny o flaen y frest.

* Parivritta Utkatasana gyda'r dwylo yn yr ystym gweddi Anjali MudraParivritta Utkatasana gyda'r dwylo yn yr ystym gweddi Anjali Mudra
* Utkata KonasanaUtkata Konasana

Gweler hefyd
------------

* Pashasana, ystum cyrcydu arall
* Rhestr o safleoedd ioga

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Chair Pose". Yoga Journal. Cyrchwyd 11 April 2011.
2. ↑  Budilovsky, Joan; Adamson, Eve (2000). *The complete idiot's guide to yoga* (arg. 2). Penguin. t. 149. ISBN 978-0-02-863970-3.
3. 1 2  Sjoman, Norman E. (1999) [1996]. *The Yoga Tradition of the Mysore Palace*. Abhinav Publications. tt. 83, plate 17. ISBN 81-7017-389-2.
4. ↑  "Utkatasana". Ashtanga Yoga. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-05-05. Cyrchwyd 18 Ionawr 2019.
5. ↑  Sinha, S. C. (1 Mehefin 1996). *Dictionary of Philosophy*. Anmol Publications. t. 18. ISBN 978-81-7041-293-9.
6. ↑  "Utkatasana | Chair Pose". Akasha Yoga Academy. Cyrchwyd 1 Ionawr 2019.
7. 1 2  Bauman, Alisa (2004). "Yoga Conditioning: Get a Leg Up". *Yoga Journal* (September/October 2004): 71–77. ISSN 0191-0965. .
8. ↑  "Utkata Konasana: Goddess Pose". Gaia. Cyrchwyd 16 Hydref 2019.
9. ↑  "A Creative Sequence to Help You Navigate Tough Emotions: 7/16 Utkata Konasana". Yoga Journal. 17 Mawrth 2016.

Dolenni allanol
---------------

* Budd-daliadau
* Cyfarwyddiad Darluniadol
* Amrywiadau gyda chyfarwyddiadau
Darluniad o'r Gwarchodlu Farangaidd (ar hyd ben y llun) mewn llawysgrif goliwiedig o Gronicl Ioannes Skylitzes o'r 11g.
Mintai elît o'r Fyddin Fysantaidd oedd **y Gwarchodlu Farangaidd** (Groeg: Τάγμα τῶν Βαράγγων trawslythreniad: *Tágma tōn Varángōn*) a wasanaethodd yn warchodlu personol i ymerodron yr Ymerodraeth Fysantaidd o'r 10g i'r 14g. Câi'r llu ei recriwtio o Ogledd Ewrop, yn bennaf Llychlynwyr—a elwid Farangiaid yn Nwyrain Ewrop—ond hefyd rhai Eingl-Sacsoniaid o Loegr.

Daeth yr hurfilwyr Llychlynnaidd cyntaf i Gaergystennin i wasanaethu'r Ymerawdwr Mihangel III yng nghanol y 9g. Sefydlwyd y Gwarchodlu Farangaidd yn uned benodol, ar wahân yn 988, pan recriwtiodd yr Ymerawdwr Basileios II filwyr Llychlynnaidd o Vladimir I, Tywysog Novgorod ac Uchel Dywysog Kyiv. Un o'r aelodau enwocaf o'r gwarchodlu oedd Harald Hardrada, Brenin Norwy. Wedi'r goncwest Normanaidd yn Lloegr yn 1066, aeth nifer o Eingl-Sacsoniaid yn alltud i'r dwyrain, gan ymaelodi â'r Gwarchodlu Farangaidd. Parhaodd y gwarchodlu hyd at gwymp yr Ymerodraeth Fysantaidd i'r Bedwaredd Groesgad ym 1204.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Katherine Holman, *Historical Dictionary of the Vikings* (Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, 2003), tt. 275–6.
Chwaraewr rygbi'r undeb o Seland Newydd yw **Sean Alfred Uilisi** "**Willis** "**Halaholo** (ganwyd 6 Gorffennaf 1990) sydd ar hyn o bryd yn chwarae fel canolwr i Gleision Caerdydd a thîm cenedlaethol Cymru. Roedd hefyd yn rhan o dîm y Hurricanes a enillodd eu teitl Super Rugby cyntaf erioed yn 2016.

Gyrfa
-----

Ar ôl ennill teitl Ysgolion Uwchradd Auckland gydag Ysgol Ramadeg Mount Albert, enwyd Halaholo yn nhîm Ysgolion Uwchradd Seland Newydd 2007 ochr yn ochr â Tawera Kerr-Barlow, Elliot Dixon a Charlie Ngatai o'r Crysau Duon am eu taith o amgylch Awstralia.

Chwaraeodd hefyd i Tonga U20 ym Mhencampwriaeth Iau y Byd IRB yn Japan.

Dechreuodd Halaholo ei yrfa rygbi clwb hŷn gyda Grammar Carlton cyn symud i Silverdale i ailuno gyda hyfforddwr MAGS, Charlie McAlister.

Ar ôl symud yn ôl i'w glwb iau, Suburbs, yn Auckland, daliodd Halaholo sylw detholwyr Southland ac aeth i dde pellaf Seland Newydd i chwarae yng Nghwpan ITM gyda'r Stags yn 2013. Cafodd effaith sylweddol yn Invercargill ac ar ôl dau dymor gyda’r Stags, cafodd ei enwi yng ngharfan y Hurricanes ar gyfer tymor Super Rugby 2015.

Gyda'r cyfuniad o ganolwyr y Crysau Duon Ma'a Nonu a Conrad Smith, dim ond llond llaw o weithiau daeth Halaholo oddi ar y fainc yn y cyfnod.

Yn 2016 cafodd gynnig gytundeb mewn sgwad hyfforddi ehangach wedi’i israddio ac, ar ôl dechrau’r tymor ar y fainc, enillodd le yn y tîm cychwynnol a enillodd deitl Super Rugby cyntaf yr Hurricanes, gan drechu’r Llewod 20-3 yn y rownd derfynol yn Stadiwm Westpac.

Ar ddiwedd Cwpan Mitre 10 2016, ymunodd â Gleision Caerdydd ar gontract tair blynedd.

Rhyngwladol
-----------

Cafodd ei enwi yng ngharfan Cymru am y tro cyntaf ar gyfer y gêm ryngwladol yn erbyn y Barbariaid ar 30 Tachwedd 2019 ar ôl cymhwyso i Gymru trwy'r rheol preswylio.

Yn dilyn anafiadau i’w gyd-ganolwyr Johnny Williams, Jonathan Davies a George North, cafodd Halaholo ei alw’n ôl i garfan Cymru ar gyfer eu gêm ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad 2021 yn erbyn yr Alban ar 13 Chwefror 2021. Gyda Nick Tompkins ac Owen Watkin wedi eu dewis i ddechrau'r gêm, enwyd Halaholo ar y fainc. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn rhyngwladol yn yr 32ain munud, pan aeth y cefnwr Leigh Halfpenny i ffwrdd am asesiad anaf i'r pen.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Doel, Jon (13 Chwefror 2021). "Why Willis Halaholo is being called Uilisi in Wales v Scotland match". *WalesOnline*. Media Wales. Cyrchwyd 13 Chwefror 2021.
2. ↑  "Coach's faith launches Halaholo". *All Blacks.com*. 10 Hydref 2013. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2016-03-10. Cyrchwyd 3 Tachwedd 2014.
3. ↑  "Reinforced midfield an asset for 2015". *Hurricanes Rugby*. 29 Hydref 2014. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-10-28. Cyrchwyd 3 Tachwedd 2014.
4. ↑  Wales v Barbarians
5. ↑  "Six Nations 2021: Wales call up trio including uncapped centre Willis Halaholo". *BBC Sport*. 10 Chwefror 2021. Cyrchwyd 11 Chwefror 2021.
6. ↑  "Six Nations 2021: Injury-hit Wales recall Liam Williams to face Scotland". *BBC Sport*. 11 Chwefror 2021. Cyrchwyd 11 Chwefror 2021.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ton ddieithr**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **tonnau dieithr**; yr enw Saesneg yw *Strange Wave*, a'r enw gwyddonol yw *Idaea laevigata*. Mae i'w ganfod yng ngahnol a de Ewrop ac yng ngwledydd Prydain fel gwyfyn a fewnforiwyd.

Oddeutu 20 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae i'w weld yn hedfan mewn dwy genhedlaeth: rhwng Mehefin a Gorffennaf ac yna eto ym Medi.

Planhigion wedi'u sychu ydy prif fwyd y siani flewog.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ton ddieithr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Mae **Tywyn Aberffraw** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1957 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 369.9 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Math o safle
------------

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Cyffredinol
-----------

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru (bellach 'Cyfoeth Naturiol Cymru'); Archifwyd 2014-01-01 yn y Peiriant Wayback. adalwyd 25 Rhagfyr 2013

Gweler hefyd
------------

* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
*Erthygl am yr offeiriaid Celtaidd yw hon. Am y band Cymreig gweler Vates (band).*
**Vates**, yn ôl y daearyddwr Groegaidd Strabo, oedd yr enw a roddid gan y Celtiaid hynafol ar aelodau o ddosbarth breintiedig o ddoethion neu offeiriaid a arbenigai mewn astudio Natur ac aberthu. Gyda'r *bardii* ("beirdd") a'r derwyddon roedd ganddynt statws arbennig yn y gymdeithas Geltaidd. Cyfeirir atynt hefyd yng ngwaith Ammianus Marcellinus.

Daw'r gair *vates* (sy'n ffurf Roeg ar air Celteg) o'r gair Celteg *\*wātis* (cytras efallai yw'r gair Lladin *vates* "gweledydd, bardd"). Ei ystyr, mae'n debyg, yw "proffwyd ysbrydoledig". Mae'r gair sy'n gytras â'r gair Hen Norseg óðr "barddoniaeth". *Fáith* yw'r gair sy'n cyfateb i *vates* yn y Wyddeleg. Yn y Gymraeg, y gair agosaf yw *gwawd* (yn yr hen ystyr "cân").

Cyfeiria Gerallt Gymro at yr awenyddion Cymreig a honnai fedru rhagweld y dyfodol, ac mae'n bosibl hefyd fod y daroganwyr Cymraeg (neu frudwyr) yn parhad canoloesol, i ryw raddau, o ddosbarth y *vates* Celtaidd hynafol.

### Darllen pellach

* J. E. Caerwyn Williams, *Bardus Gallice Cantor Appelatur...*, yn *Beirdd a Thywysogion* (Caerdydd, 1996)
Darluniad o'r Brenin Bysgotwr yn croesawu Perceval i'w gastell, mewn llawysgrif o 1330 o'r rhamant *Perceval ou Le Conte du Graal* gan Chrétien de Troyes.
Cymeriad Arthuraidd ym mytholeg y Greal Santaidd yw'r **Brenin Bysgotwr**. Brenin clwyfedig ydyw sy'n eistedd yn ei gwch yn pysgota tra bo'i deyrnas ar drengi. Cedwir y Greal yn ei gastell, a chaiff y Brenin Bysgotwr ei iachau pan ofynnir y cwestiwn cywir amdano'r Greal.

Darluniad gan Lancelot Speed o'r Anfad Ergyd, yn y llyfr *The Legends of King Arthur and His Knights* gan Syr James Knowles (1912).
Dywed i'r brenin ymosod ar farchogwr dieithr, ac yn yr ymryson cafodd ei glwyfo yn ei arffed gan waywffon y dieithryn. Yn ôl chwedlau eraill, ei frawd, Balin, oedd yr un i daro'r Anfad Ergyd i gesail ei forddwyd. O ganlyniad, trodd tir y deyrnas yn ddiffrwyth. Ar flaen y ffon, a gafodd ei wthio'n sownd yn nghnawd y brenin, mae'r geiriau "Y Greal". Cedwir y brenin yn fyw gan faen hudol, ond mae efe a'i deyrnas yn parhau i ddioddef poen yr anaf nes bod rhywun yn gofyn iddo'r cwestiwn i waredu'r felltith.

Ymddengys y Brenin Bysgotwr gan amlaf yn chwedlau'r marchog Perceval, yr hwn sy'n cwrdd â'r brenin ond nid yw'n gofyn y cwestiwn a fyddai wedi ei iachau. Pan ddaw i wybod am hyn, mae'n ymdynghedu i gael hyd i gastell y Greal. Mewn ambell testun, Alain le Gros (Alan Evrawg) yw tad Perceval, sy'n dwyn yr enw Brenin Bysgotwr am iddo fwydo'r dorf gydag un pysgodyn yn unig, trwy wyrth yn debyg i'r Iesu. Cododd gastell Corbenic i fod yn gartref i'r Greal Santaidd. Ymhlith ei enwau eraill mae Anfortas, Alain, Bron, Pelles, a Rothniam.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Patricia Monaghan, *The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore* (Efrog Newydd: Facts On File, 2004), t. 196.
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ton fach lwyd**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **tonnau bach llwyd**; yr enw Saesneg yw *Small Dusty Wave*, a'r enw gwyddonol yw *Idaea seriata*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop, Gogledd Affrica a'r Dwyrain Agos. Yng ngwledydd Prydain mae i'w ganfod yng Nghymru a Lloegr a rhan ddwyreiniol o'r Alban.

19–21 mm ydy lled yr adenydd agored a cheir neu neu ddwy genhedlaeth y flwyddyn; mae'n hedfan rhwng Mehefin a Medi. Mae'n hedfan yn y nos a chaiff ei ddenu at olau.

Eiddew ydy prif fwyd y siani flewog.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ton fach lwyd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
Llenor a newyddiadurwr Wcreinaidd a ymfudodd i Ganada oedd **Ulas Samchuk** (20 Chwefror 1905 – 9 Gorffennaf 1987). Roedd yn un o lenorion trydydd cyfnod llenyddiaeth Wcreineg Canada.

Ganwyd yn Derman, Ostrih, yn nhalaith Volhynia, Ymerodraeth Rwsia. Astudiodd ym Mhrifysgol Breslau ac yn y Brifysgol Rydd Wcreinaidd ym Mhrâg. Dechreuodd ar ei yrfa lenyddol yn 1926 pan gyhoeddwyd ei straeon byrion yn y cylchgronau *Dukhovna besida* a *Literaturno-naukovyi vistnyk*, a chawsant eu hailgyhoeddi'n ddiweddarach yn y casgliad *Vidnaidenyi rai* (1936). Yn ystod yr Ail Ryfel Byd golygodd y papur newydd *Volyn’* (1941–3) yn ninas Rivne, a fe wnaeth ffoi i'r Almaen yn 1944.

Ymhlith ei nofelau realaidd cynnar mae'r triawd *Volyn’* (1932, 1935, 1937), y nofelig *Kulak* (1932), *Hory hovoriat’* (1934), *Mariia* (1934), ac *Iunist’ Vasylia Sheremety* (1946, 1947). Ymfudodd Samchuk i Ganada yn niwedd y 1940au, ac yno cyhoeddodd rhagor o waith yn yr iaith Wcreineg, gan gynnwys y triawd *Ost* (1948, 1957, 1982), *Choho ne hoït’ vohon’* (1959), *Na tverdii zemli* (1967), a *Slidamy pioneriv: Epos ukraïns’koï Ameryky* (1979). Ysgrifennodd hefyd sawl hunangofiant: *Piat’ po dvanadtsiatii* (1954), *Na bilomu koni* (1965), *Na koni voronomu* (1975), a *Planeta Di-Pi* (1979).

Bu farw yn Toronto yn 82 oed. Sefydlwyd archif a amgueddfa ar gyfer ei waith yn y ddinas honno yn 1988.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "Samchuk, Ulas", *Internet Encyclopedia of Ukraine*. Adalwyd ar 1 Rhagfyr 2018.
Pentref bychan yn Sir Ddinbych, Cymru, yw'r **Ddwyryd** (Saesneg: *Druid*). Saif y pentref gwledig yn ne-orllewin y sir ar groesffordd yr A5 a'r A494, tua 2 filltir i'r gorllewin o Gorwen. Ceir tafarn adnabyddus yno, sef 'Tafarn y Druid' (y *Druid Inn*).

Llurguniad o'r enw Cymraeg gwreiddiol yw'r ffurf Saesneg *Druid*; nid oes unrhyw gysylltiad hanesyddol rhwng y pentref â'r derwyddon. Daw enw'r pentref o'i sefyllfa ger dwy ryd gerllaw, un ar afon Ceirw, sy'n rhedeg i afon Dyfrdwy yn is i lawr y dyffryn, a'r llall ar ffrwd fechan sy'n llifo i'r afon honno.

Mae'r cymunedau bychain cyfagos yn cynnwys Four Crosses a Glan-yr-afon i'r de, Y Maerdy i'r gorllewin a Betws Gwerful Goch i'r gogledd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan Ken Skates (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Simon Baynes (Ceidwadwyr).

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan y Cynulliad;[*dolen marw*] adalwyd 24 Chwefror 2014
2. ↑  Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Sir Ddinbych**

**Dinas**  

Llanelwy
  
**Trefi**  

Corwen  **·** Dinbych  **·** Llangollen  **·** Prestatyn  **·** Rhuddlan  **·** Rhuthun  **·** Y Rhyl
  
**Pentrefi**  

Aberchwiler  **·** Betws Gwerful Goch  **·** Bodelwyddan  **·** Bodfari  **·** Bontuchel  **·** Bryneglwys  **·** Bryn Saith Marchog  **·** Carrog  **·** Cefn Meiriadog  **·** Clocaenog  **·** Cwm  **·** Cyffylliog  **·** Cynwyd  **·** Derwen  **·** Diserth  **·** Y Ddwyryd  **·** Efenechtyd  **·** Eryrys  **·** Four Crosses  **·** Gallt Melyd  **·** Gellifor  **·** Glyndyfrdwy  **·** Graeanrhyd  **·** Graigfechan  **·** Gwyddelwern  **·** Henllan  **·** Loggerheads  **·** Llanarmon-yn-Iâl  **·** Llanbedr Dyffryn Clwyd  **·** Llandegla  **·** Llandrillo  **·** Llandyrnog  **·** Llandysilio-yn-Iâl  **·** Llanelidan  **·** Llanfair Dyffryn Clwyd  **·** Llanferres  **·** Llanfwrog  **·** Llangwyfan  **·** Llangynhafal  **·** Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch  **·** Llanynys  **·** Maeshafn  **·** Melin y Wig  **·** Nantglyn  **·** Pandy'r Capel  **·** Pentrecelyn  **·** Pentre Dŵr  **·** Prion  **·** Rhewl (1)  **·** Rhewl (2)  **·** Rhuallt  **·** Saron  **·** Sodom  **·** Tafarn-y-Gelyn  **·** Trefnant  **·** Tremeirchion
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ton Gwynedd**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **tonnau Gwynedd**; yr enw Saesneg yw *Weaver's Wave*, a'r enw gwyddonol yw *Idaea contiguaria*. Mae i'w ganfod yn Ewrop.

20 mm ydy lled ei adenydd agored ac mae'n hedfan mewn un genhedlaeth yn unig - ym Mehefin a Gorffennaf.

Fe'i gwelwyd mewn bioflits yng Ngorffennaf 2014 gan griw Cymdeithas Edward Llwyd yn Nant Gwrtheyrn, Gwynedd.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ton Gwynedd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.
3. ↑  Llên Natur;[*dolen marw*] golygydd: Duncan Brown; Rhifyn 78; Awst 2014.
Stori fer i blant gan Hans Christian Andersen yw ***Y Dywysoges a'r Bysen*** (Daneg: *"Prinsessen på Ærten"*). Fe'i gyhoeddwyd yn gyntaf ar 8 Mai 1835 yn Copenhagen gan C. A. Reitzel.

Roedd Andersen, yn fwy na thebyg, wedi clywed y stori pan oedd yn blentyn. Nid oedd y stori wedi'i chofnodi cyn hynny, felly mae'n perthyn i'r diwylliant llafar o drosglwyddo gwybodaeth o riant i blentyn.

Wedi cyhoeddi'r Dywysoges a'r Bysen, derbyniodd feirniadaeth negyddol iawn gan y darllenwyr Daneg, oherwydd eu bod wedi'u hysgrifennu mewn arddull rydd, tebyg i sgwrs, ac nad oedd y foeswers yn ddigon cryf.

Addaswyd y stori yn 1959 ar gyfer drama gerdd ac a oedd yn serennu Carol Burnett. Cafodd addasiad Cymraeg ei berfformio yn 2018 gan Theatr y Sherman.

Crynodeb
--------

Roedd y tywysog eisiau canfod tywysoges i'w phriodi. Ond nid oedd pob tywysoges yn dywysoges go iawn. Un noson, pan arhosodd dynes yn y palas i gael lloches rhag storm, teimlodd bysen trwy ugain matres ac ugain cwilt. Yn ôl y stori dim ond tywysogesau go wir allai wneud hyn, felly priododd y tywysog hi.

Dolenni allanol
---------------

* Fersiwn Gymraeg gan Marta Weingartner Diaz

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Arkiv for Dansk Litteratur - Hans Christian Andersen - Prindsessen paa Ærten". *web.archive.org*. 2008-05-18. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-05-18. Cyrchwyd 2019-01-27.
2. ↑  1805-1875. Andersen, H. C. (Hans Christian), (2008). *The annotated Hans Christian Andersen*. Tatar, Maria, 1945- (arg. 1st ed). New York: W.W. Norton. ISBN 9780393060812. OCLC 164570520.CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: numeric names: authors list (link) CS1 maint: extra text (link)
3. ↑  Wullschlager (2000), pp. 159–160none
4. ↑  "Y Dywysoges A'r Bysen Fechan Fach : Theatr y Sherman". *web.archive.org*. 2019-01-28. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-01-28. Cyrchwyd 2019-01-29.
Cerdd chwedlonol Ladin gan Sieffre o Fynwy sy'n honni adrodd hanes Myrddin yw'r ***Vita Merlini*** (*Buchedd Myrddin* yn Gymraeg).

Cerdd Ladin o 1529 llinell a gyhoeddwyd gan Sieffre tua deng mlynedd ar ôl iddo orffen ei *Historia Regum Britanniae* enwog yw'r *Vita*. Dim ond un copi o'r testun sydd wedi goroesi ac ni ddaeth yn adnabyddus fel ei gampwaith ffug hanes, ond mae'n ffynhonnell bwysig ar gyfer datblygiad chwedl Myrddin.

Ymddengys fod Sieffre wedi tynnu ar ffynonellau Cymreig nad oedd yn gwybod amdanynt pan ysgrifennodd yr *Historia* pan luniodd y *Vita*. Yn y gerdd ceir hanes Myrddin Wyllt, agwedd ar gymeriad Myrddin sy'n seiliedig ar y traddodiadau sy'n ei gysylltu â'r Hen Ogledd yn hytrach na Chymru a chwedl Myrddin Emrys, dewin Gwrtheyrn. Mae'n bosibl fod y gerdd 'Ymddiddan Myrddin a Thaliesin' yn un o ffynonellau'r awdur. Digwydd rhai o'r cyfeiriadau yn y *Vita* yn 'Yr Afallennau' a'r 'Oianau' yn *Llyfr Du Caerfyrddin* hefyd.

Mae'r gerdd yn adrodd hanes Guennolus (Gwenddolau) brein yr Alban, Peredurus (Peredur fab Efrog) brenin Gwynedd, Rodarchus (Rhydderch Hael) brenin Cumbria, a Merlinus (Myrddin) brenin Dyfed yn ymladd brwydr fawr. Mae Myrddin yn colli ei bwyll wedyn ac yn mynd i fyw fel dyn gwyllt yng Nghoed Celyddon. Ei wraig yw Guendolena (ffurf ar Gwenddolau efallai). Ar ôl sawl antur daw Telgesinus (Taliesin) i weld Myrddin yn y goedwig lle mae wedi tyfu'n gyfaill i'r anifeiliaid gwyllt i gyd. Yn yr ymgom rhwng y ddau fardd cawn gyfres o ddaroganau a thraethu ar hanes y byd, y Brythoniaid, ffenomenau Natur, ac ati. Disgrifir hefyd yr *Insula pomorum* (Ynys Afallon) y dugpwyd y brenin Arthur iddi ar ôl Brwydr Camlan.

Ar ddiwedd yr ymddiddan rhyfeddol daw Myrddin yn ôl i'w lawn bwyll ac mae ef a Thaliesin, ynghyd â Ganieda, ail wraig Myrddin, a Maeldinus yn byw yn dedwydd yn y goedwig. Yn olaf ceir cyfres arall o ddaroganau a leferir gan Ganieda.

### Llyfryddiaeth

* Sieffre o Fynwy: J. J. Parry (gol. a chyf.), *The Vita Merlini* (Urbana, Illinois, 1925)
* A. O. H. Jarman, *Sieffre o Fynwy* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1966), pennod XIV "Y Vita Merlini".

### Dolen allanol

* sacred-texts.com Testun cyfieithiad J. J. Parry o'r *Vita Merlini*
Swffragét oedd **Winifred Jones** (1876 - 1955) a arhosodd yn Eagle House (lloches i swffragetiaid yng Ngwlad yr Haf) yn dilyn ei charchariad o ganlyniad i'w gweithredoedd i gefnogi Pleidleisiau i Fenywod.

Bywyd cynnar
------------

Ganed Jones yn Spittal's Lodge yn Chesterfield. Yn ferch i William T Jones a Sarah ei wraig.

Roedd ei thad yn gyfreithiwr a daeth ei chwaer, Gladys, yn ddramodydd a ddaeth yn adnabyddus fel Gwen Jones.

Gweithgaredd
------------

Ym 1909, ymwelodd Canghellor y Trysorlys ar y pryd, David Llyod George, â Newcastle i geisio cefnogaeth y cyhoedd i'w 'Gyllideb y Bobl' a oedd â'r nod o gyflwyno rhaglen les newydd.

Ar ddydd Gwener 8 Hydref cyfarfu'r swffragetiaid, Christabel Pankurst a Constance Lytton i gwblhau eu cynlluniau i brotestio yng nghyfarfod Lloyd George ac i drafod yr hyn a fyddai'n digwydd pe baent yn cael eu harestio. Mae'n debyg bod Jones wedi mynychu'r cyfarfod hefyd.

Y diwrnod canlynol, protestiodd y swffragetiaid yng nghyfarfodydd cyhoeddus Llyod George, rhai yn defnyddio gweithredu milwriaethus. Arestiwyd Jones am niweidio ffenestri yn Palace Theatre. Hwn oedd ei harestiad cyntaf.

Yn dilyn ei harestio, ysgrifennodd Jones a swffragetiaid eraill a arestiwyd llythyr at y Times oedd yn cynnwys y llinellau: 

>  "Rydym yn apelio ar y Llywodraeth i ildio, nid i drais ein protest, ond i resymoldeb ein galwad." 
> 
> 

 Ym 1910, ymwelodd Adela Pankhurst â Jones pan aeth i Chesterfield.

Carchar
-------

 Coeden wedi'i phlannu gan Winifred Jones yn Eagle House
Cofnodir Jones ar Rôl Anrhydedd Carcharorion y Swffragetiaid 1905-1914.

Ym 1910, arestiwyd Jones eto, ochr yn ochr â Beatrice Saunders, am niweidio Rhif 10 ac 11 Downing Street yn fwriadol, Pencadlys Llywodraeth Prydain. Cafodd ei charcharu am fis.

Treuliodd Jones amser yn Eagle House ar ôl iddi gael ei harestio. Ar yr eiddo roedd bwthyn o'r enw 'The Suffragette's Rest'. Plannodd *Concolor Abies* ar 2il Gorffennaf 1911  yng ngardd y tŷ oedd yn cael ei alw'n Arboretum Annie.

Yn ddiweddarach mewn bywyd
--------------------------

Yn ystod y 1920au, roedd Jones yn byw yn Lincoln's Inn yn Llundain gyda'i chwaer, a elwir bellach yn Gwen Jones.

Roedd Gwen Jones yn ddramodydd a ysgrifennodd ddrama o'r enw Gloriana am y Frenhines Elizabeth I. Gweithiodd y chwiorydd Jones ochr yn ochr â swffragetiaid Millicent ac Agnes Fawcett i dalu am atgyweirio cerflun Elizabeth I yn Eglwys St-Dunstan's-in-the-West, Llundain.

Bu farw Jones ym 1955.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6  "Winifred Jones · Suffragette Stories". *suffragettestories.omeka.net*. Cyrchwyd 2020-05-12.
2. ↑  Yr Archif Genedlaethol: Cyfrifiad 1881 ar gyfer Spital Lodge, Hasland, Swydd Derby. Rhif RG11/3434, Ffolio 54, tudalen 12.
3. 1 2 3  Lytton, Constance. (2011). *Prisons and Prisoners : Some Personal Experiences*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-511-69476-9. OCLC 889952010.
4. ↑  "Roll of Honour of Suffragette Prisoners 1905-1914". *The National Archives*. 1960. Cyrchwyd 2020-05-12.
5. ↑  "Annie's Arboretum · Suffragette Stories". *suffragettestories.omeka.net*. Cyrchwyd 2020-05-12.
Caer Rufeinig yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd **Varis** (Lladin). Mae ei union safle yn ddirgelwch. Yn y gorffennol, credai rhai archaeolegwyr a hynafiaethwyr fod tref Caerwys yn sefyll ar safle Varis, ond erbyn heddiw credir mai yn Llanelwy neu'r cyffiniau oedd y safle.
Cyfeirir at Varis yn yr *Itinerarium Antoninus* am dalaith Prydain (adran XI). Gorweddai ar ffordd Rufeinig Caer-Segontiwm rhywle rhwng Deva (Caer) a Canovium (Caerhun) yn Nyffryn Conwy. Byddai disgwyl i'r gaer orwedd tua hanner ffordd rhwng y ddwy gaer honno, ger arfordir gogledd-ddwyrain Cymru, o fewn taith diwrnod ar draed iddynt.
Mae Llanelwy yn cynnig ei hun fel safle i'r gaer am sawl rheswm. Yn un peth mae'n gorwedd ar y brif ffordd Rufeinig ger rhyd strategol ar afon Clwyd. Gwyddys fod tref Rufeinig fechan yno a bod Prestatyn yn harbwr pwysig (roedd lefel y môr yn uwch) i allforio plwm o'r mwynfeydd Rhufeinig ym mhen gogleddol Bryniau Clwyd. Yn ogystal, damcaniaethir y bu ffordd Rufeinig arall yn rhedeg ar hyd Dyffryn Clwyd, gyda chaer fechan yn Rhuthun efallai, i gysylltu â'r ffordd Rufeinig o Deva (Caer) i Gaer Gai (ger Llyn Tegid) yng Nghorwen. Naturiol felly fyddai codi caer ar safle Llanelwy.
Ond hyd yn hyn ni lwyddwyd i ddarganfod olion o'r gaer. Cafwyd darnau o grochenwaith a theiliau Rhufeinig ger yr A541 a chredir erbyn hyn fod y gaer yn aros i'w darganfod ger Bryn Polyn, ar gefnen isel rhwng afon Clwyd ac afon Elwy.

Cyfeiriadau
-----------

* Kevin Blockley, 'The Romano-British period', yn *The Archaeology of Clwyd* (Cyngor Sir Clwyd, 1991).

  


| Caerau Rhufeinig Cymru |  |
| --- | --- |
| Brithdir | Bryn-y-Gefeiliau | Brynbuga | Cae Gaer | Caer Ffordun | Caer Gai | Caerau | Caerdydd | Caersws | Gelli-gaer | Caer Gybi | Caerhun (Canovium) | Caerllion | Castell Caerdydd | Castell Collen | Y Gaer | Gelligaer | Llanfor | Llanio | Maridunum | Nidum | Pen Llystyn | Pen y Gaer | Pennal | Segontium | Tomen y Mur | Trawscoed | Varis |
Ffilm gyffro seicolegol yw ***Verónica*** a gyhoeddwyd yn 2017. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Veronica*** ac fe’i cynhyrchwyd ym Mecsico. Cafodd ei ffilmio yn Coahuila. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Daniel Wohl. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Arcelia Ramírez, Olga Segura a Sofía Garza Guerra. Mae'r ffilm *Verónica (ffilm o 2017)* yn 81 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o 2.35:1. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2017. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Blade Runner 2049* sef ffilm wyddonias gan Denis Villeneuve. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd. 
Golygwyd y ffilm gan Luis de la Madrid sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Derbyniad
---------

Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 78% (Rotten Tomatoes)
* 6.3/10 (Rotten Tomatoes)

.

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr: *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 15 Tachwedd 2022. *Internet Movie Database*. dyddiad cyrchiad: 15 Tachwedd 2022.
2. 1 2  "Verónica". *Rotten Tomatoes*. Cyrchwyd 10 Tachwedd 2021.
Mae **Victoria Beckham** (ganed 17 Ebrill 1974) yn gantores, awdur, actores, model a phersonoliaeth cyfryngau a fu gynt yn aelod o'r grŵp pop merched The Spice Girls. Mae hi'n briod â'r pêl-droediwr David Beckham ers 1999 ac yn byw yn yr Unol Daleithiau. Mae ganddynt dri mab. Erbyn 2009, amcangyfrifir fod gan y Beckhams gyfoeth o £125 miliwn.

Yn ystod tŵf poblogrwydd y Spice Girls yn ystod y 1990au, rhoddwyd y ffugenw Posh Spice arnim ffugenw a grëwyd yn wreiddiol gan y cylchgrawn pop Saesneg *Top of the Pops* yn eu rhifyn mis Gorffennaf 1996. Ers i'r grŵp wahanu, mae Beckham wedi ceisio creu gyrfa i'w hun ym myd cerddoriaeth pop, lle cafodd pedair sengl yn 10 Uchaf y Deyrnas Unedig. Aeth ei sengl gyntaf "Out of Your Mind", i rif dau yn Siart Senglau'r Deyrnas Unedig a dyma yw ei safle uchaf yn y siart fel artist unigol hyd yn hyn. Yn ystod ei gyrfa gerddorol ar ei phen ei hun, mae hi wedi arwyddo cytundebau gyda Virgin Records a Telstar Records.

Cafodd Beckham mwy o lwyddiant fel eicon ffasiwn rhyngwladol. Mae ganddi yrfa ym myd ffasiwn, am iddi gynllunio ei math ei hun o jîns ar gyfer Rock & Republic ac yn ddiweddarach ei brand ei hun o denim sef "dVb Style". Rhyddhaodd Beckham ei math ei hun o sbectolau haul a phersawr hefyd, o'r enw Intimately Beckham, a gafodd ei ryddhau yn y Deyrnas Unedig ac yn yr Unol Daleithiau. Mae hefyd wedi rhyddhau ystod i fagiau llaw a gemwaith mewn cydweithrediad â chwmni yn Japan, Samantha Thavasa. Yn ogystal â hyn, cyhoeddodd dau lyfr poblogaidd gydag un ohonynt yn hunangofiant a'r llall yn ganllaw i fyd ffasiwn.

Ym myd y teledu, cafodd Beckham bump rhaglen ddogfen a rhaglen realiti swyddogol amdani, yn cynnwys "Being Victoria Beckham" a "The Real Beckhams". Ei rhaglen ddogfen mwyaf diweddar oedd "Victoria Beckham: Coming to America" a adroddodd yr hanes am y cyfnod pan symudodd ei theulu i'r Unol Daleithiau yn 2007. Ers hynny, gwnaeth ymddangosiad cameo ar y gyfres deledu Americanaidd *Ugly Betty*, a bu'n feirniad ar *Project Runway* yn ogystal â "Germany's Next Topmodel".

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol Archifwyd 2008-12-30 yn y Peiriant Wayback.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 29734288
* LCCN: nb99041456
* ISNI: 0000 0000 7840 3433
* GND: 123314135
* BNF: cb140464034 (data)
* BIBSYS: 5081536
* NDL: 00898373
* NKC: xx0029813
* The SBN id PARV445874 is not valid.
* RLS: 000015895
* BNE: XX1660262

 |
Cyfrol IX o'r *Gwyddoniadur Cymreig* (1878)
***Y Gwyddoniadur Cymreig*** (neu'r ***Encyclopaedia Cambrensis***) oedd y gwaith gwyddoniadurol mwyaf uchelgeisiol erioed yn yr iaith Gymraeg. Cafodd ei gyhoeddi mewn deg cyfrol rhwng 1854 a 1879 gan Thomas Gee ar ei wasg enwog yn nhref Dinbych (Gwasg Gee). Y golygydd cyffredinol oedd John Parry (1812-1874), brawd-yng-nghyfraith Gee a darlithydd yng Ngholeg Y Bala. Erys y cyhoeddiad papur mwyaf yn y Gymraeg hyd heddiw.

Costiodd y fenter tua £20,000 i Thomas Gee. Roedd hynny'n swm aruthrol yn y cyfnod hwnnw, yn cyfateb i tua £1,000,000 heddiw.

Disgrifiad
----------

Mae'n waith anferth sy'n cynnwys bron i 9,000 o dudalennau mewn colofnau dwbl. Er bod nifer yr erthyglau sy'n ymwneud â'r Beibl a diwinyddiaeth yn sylweddol uwch nag a ddisgwylid mewn cyhoeddiad o'r fath heddiw, mae'n cynnwys yn ogystal nifer fawr o erthyglau bywgraffyddol, eitemau ar hanes Cymru a llenyddiaeth Gymraeg, y gwledydd Celtaidd, daearyddiaeth a gwyddoniaeth. Mae nifer o'r erthyglau bywgraffyddol yn dal i fod yn ddefnyddiol heddiw ac mae'r wybodaeth a geir am gyflwr Cymru yn y 19g yn werthfawr hefyd.

Ymhlith y cyfrannwyr niferus oedd Owen Morgan Edwards a Syr John Morris-Jones; roedd erthygl JM-J ar yr iaith Gymraeg yn sail i'w gyfrol ddylanwadol *A Welsh Grammar, Historical and Comparative* (1913).

Gweler hefyd
------------

* *Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "*Barn*". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-02-13. Cyrchwyd 2008-07-22.

Dolenni allanol
---------------

* Google Books: *Y Gwyddoniadur Cymreig*
	+ Cyfrol I (1856): Aalar-Blaidd
	+ Cyfrol II (1858): Blair, Hugh-Cynghrair Sanctaidd
	+ Cyfrol III (1861): Cranmer, Thomas-Duwinyddiaeth
	+ Cyfrol IV (1863): Duwinyddiaeth naturiol-Galatia
	+ Cyfrol V (1866): Galatiaid-Illtyd Farchog
	+ Cyfrol VI (1868): Iehofah-Lleufer Mawr
	+ Cyfrol VII (1872): Llew-Ner
	+ Cyfrol VIII (1874)
	+ Cyfrol IX (1877)
	+ Cyfrol X (1879)
HenRhif 1 (2 Mawrth 1877)NewyddRhif 200 (Ebrill a Mai 2016)Dau rifyn o'r *Gwyliedydd*
Cylchgrawn Cristnogol Cymraeg a gyhoeddir gan Eglwys y Methodistiaid Wesleaidd yng Nghymru yw ***Y Gwyliedydd***. Bu Owain Owain ac Angharad Tomos ymysg ei olygyddion.

Ni ddylid ei ddrysu efo'r cylchgrawn Eglwysig o'r un teitl a gyhoeddwyd rhwng 1822 ac 1837 - mae nifer o rifynnau o'r cylchgrawn hwnnw wedi eu gosod ar y we. Sefydlwyd y Gwyliedydd yn 1877 a chasglwyd arian drwy danysgrifiadau er mwyn sefydlu *The Gwalia Printing and Publishing Company Limited*, cwmni argraffu i'w gyhoeddi, flwyddyn yn gynharach. *Yr Eurgrawn Wesleaidd* oedd cyn hynny, a gyhoeddwyd yn gyntaf yn 1809. Yn wahanol i'r Eurgrawn a oedd yn canolbwyntio ar bregethau, egluro'r Ysgrythyrau ayb, canolbwyntiai'r Gwyliedydd, yn wythnosol ar newyddion y dydd yn enwedig yn yr eglwysi. Yn 1960 bu'n rhaid newid i fod yn bythefnosolyn ac yn 1962 newidiodd yr Eurgrawn i fod yn chwarterolyn.

Erbyn diwedd a 1980au roedd cylchrediad y Gwyliedydd Newydd wedi disgyn i tua 300 rhifyn y mis ac yn Ionawr 1987 cyhoeddwyd y gwyliedydd (heb y gair 'Newydd' ar fformat llawer mwy modern na chynt gyda llawer o bytiau byr, bachog yn hytrach na thudalennau cyfan ar un pwnc diwynyddol. Roedd ynddo golofn farddol dan ofal Tilsley, posau, cartwnau ac o fewn blwyddyn roedd y gwerthiant wedi cynyddu i 3,000.

Ysgrifennodd Gwilym R. Tilsley englyn i'r Gwyliedydd, a'i dafod yn ei foch:

I'w arddel yn ei urddas - ymrown ni  

I'w noddi yn addas,  

A rhoer i'r golygydd ras  

I daflu popeth diflas.

Gweler hefyd
------------

* Y Gwyliedydd Americanaidd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Y Gwyliedydd* ar "Google books"
2. ↑  Gweler: Y Gwyliedydd, Rhif 200, tud. 7
Gwleidydd a chyfreithiwr oedd **William Henry Edwards**, neu **Wil Edwards** (6 Ionawr 1938 – 17 Awst 2007).

Gyrfa
-----

Cafodd ei eni yn Amlwch, Ynys Môn, ac aeth i Ysgol Syr Thomas Jones yn y dref honno ac wedyn fel myfyriwr i Brifysgol Lerpwl. Bu'n gyfreithiwr yn Y Bala, Corwen a Wrecsam.

Safodd yn aflwyddiannus yn etholiad cyffredinol 1964 yng Ngorllewin Fflint dros y Blaid Lafur.

Safodd yn etholaeth Meirion ym 1966 ar ymddeoliad T.W. Jones gan gadw'r sedd yn weddol gyffyrddus. Cafodd ei ystyried yn aelod ifanc talentog yn ei ddyddiau cynnar yn San Steffan gan gael ei godi yn Ysgrifennydd Seneddol Preifat i Cledwyn Hughes, Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn y llywodraeth Llafur newydd.

Cafodd Edwards ei ail-ethol ym 1970, gan guro Dafydd Wigley i'r ail safle. Deth y Blaid Lafur yn wrthblaid ar ôl etholiad 1970 a bu Edwards yn un o lefarwyr yr wrthblaid ar Gymru o dan yr Ysgrifennydd Gwladol Cysgodol George Thomas

Roedd Edwards yn gefnogwr brwd o'r Farchnad Gyffredin (yr Undeb Ewropeaidd bellach) - ar adeg pan oedd yn achos rhwyg yn y Blaid Lafur. Ym 1972 roedd yn un o 69 gwrthryfelwyr Llafur a bleidleisiodd o blaid ymuno â'r Farchnad Gyffredin yn groes i chwip ei blaid, gan hynny cafodd ei ddiswyddo gan Arweinydd yr Wrthblaid Harold Wilson fel llefarydd ar faterion Cymreig.

Collodd ei sedd yn Etholiad Cyffredinol mis Chwefror 1974 i Dafydd Elis Thomas ymgeisydd Plaid Cymru. Safodd eto ym Meirion yn etholiad mis Hydref yr un flwyddyn gan fethu cipio'r sedd yn ôl.

Ar ôl i Lafur golli'r etholaeth i’r Torïaid ym 1979, cafodd Wil Edwards ei enwebu yn ymgeisydd seneddol Llafur ar gyfer Ynys Môn, ond oherwydd ei anniddigrwydd gyda gogwydd ei blaid i'r chwith o dan arweinyddiaeth Michael Foot tynnodd ei enw yn ôl. Dyna oedd diwedd ei yrfa fel gwleidydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cofiant yn The Independent 28 Awst 2007  Archifwyd 2012-10-13 yn y Peiriant Wayback. adalwyd hydref 14 2013
2. ↑  Cofiant yn The Guardian Medi 5 2007  adalwyd Hydref 14 2013
3. ↑  Cofiant ar Flog gan Tom Watson AS  Archifwyd 2013-09-27 yn y Peiriant Wayback. adalwyd Hydref 14 2013

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**Thomas William Jones** | **Aelod Seneddol dros Feirionnydd**1966 – 1974 | Olynydd:**Dafydd Elis Thomas** |
'Lloegr' yn 878
Rhanbarth yng ngogledd a dwyrain Lloegr oedd dan ddylanwad deddf y Daniaid oedd **y Ddaenfro**. Y gyfraith Eingl-Sacsonaidd a'r gyfraith Mersiaidd oedd y rhanbarthau eraill yn Lloegr y cyfnod. Roedd tiriogaeth y Ddaenfro'n cyfateb mwy neu lai i 14 o swyddi: Efrog, Nottingham, Derby, Lincoln, Essex, Caergrawnt, Suffolk, Norfolk, Northampton, Huntingdon, Bedford, Hertford, Middlesex a Buckingham.

Tarddodd y Ddaenfro o oresgyniadau'r Llychlynwyr yn y 9g. Ffurfiodd y system gyfreithiol yn sgil cytundebau rhwng Alffred Fawr, brenin Wessex, a'r cateyrn Danaidd Guthrum wedi Brwydr Edington yn 878. Diffiniwyd ffiniau'r teyrnasoedd yn 886 i gadw'r heddwch rhwng y Saeson a'r Llychlynwyr. Sefydlodd y brenhinoedd Llychlynaidd lys Norseg yn Efrog, ond roedd y werin Seisnig a Danaidd yn siarad tafodieithoedd Eingl-Norseg. Llwyddodd brenhinoedd Wessex i ennill penarglwyddiaeth dros diriogaethau'r Ddaenfro yn y 10g, ond goroesodd deddfau a thraddodiadau Danaidd hyd y goresgyniad Normanaidd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  *Geiriadur yr Academi*, [Danelaw].
2. ↑  
K. Holman, The Northern Conquest: Vikings in Britain and Ireland, p. 157
3. ↑  
S. Thomason, T. Kaufman, Language Contact, Creolisation and Genetic Linguistics, p. 362
4. ↑  
The Blackwell Encyclopedia of Anglo-Saxon England, ed. Michael Lapidge (2008), p. 136
5. ↑  "Danelaw Heritage". The Viking Network. Cyrchwyd 25 Medi 2014. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)