*Am bobl eraill o'r un enw, gweler Emlyn Williams.*
Dramodydd ac actor oedd **(George) Emlyn Williams** CBE (26 Tachwedd 1905 – 25 Medi 1987).

Ganed ef ym Mostyn, Sir Fflint, yng ngogledd-ddwyrain Cymru, i deulu dosbarth gweithiol, Cymraeg ei iaith. Enillodd ysgoloriaeth i ysgol Ramadeg Treffynnon yn unarddeg oed ac aeth ymlaen i Brifysgol Rhydychen, gydag ysgoloriaeth agored i Goleg Christ Church. Tra roedd yn Rhydychen ymunodd â chymdeithas drama’r Brifysgol.

Cychwynnodd ei yrfa ar y llwyfan pan ymunodd Williams â chwmni theatr *rep* ym 1927 ac erbyn 1930 roedd hefyd yn awdur dramâu fel *A Murder Has Been Arranged* a *The Late Christopher Bean*. Daeth yn enwog dros nos ym 1935 gyda’i ddrama gyffrous *Night Must Fall*, gydag ef ei hun yn chwarae rhan y prif gymeriad, llofrudd seicopathig. Yr hyn oedd yn gwneud y ddrama hon yn nodedig oedd ei bod yn archwilio cyflwr seicolegol cymhleth y llofrudd. Addaswyd y ddrama yn ffilm ym 1937 gyda Robert Montgomery yn y brif ran ac eto ym 1964 gydag Albert Finney.

Ei ddrama fawr arall oedd *The Corn is Green* (1938) a seiliwyd ar ei blentyndod yng Nghymru. Williams chwaraeodd ran y bachgen ysgol yn y perfformiad llwyfan cyntaf yn Llundain. Agorodd y ddrama ar Broadway ym 1940 gydag Ethel Barrymore yn chwarae rhan yr athrawes, Miss Moffat, cymeriad oedd wedi’i seilio ar athrawes ysgol Williams, Miss Cook. Addaswyd y ddrama yn ffilm gyda Betty Davies yn chwarae Miss Moffat (1945).

Ym 1944 perfformiwyd ei gomedi ysgafn hunangofiannol *The Druid’s Rest* yn theatr St Martin’s yn Llundain gyda Richard Burton yn chwarae ei ran lwyfan broffesiynol gyntaf ar ôl i Williams ei weld mewn clyweliad yng Nghaerdydd.

Yn ogystal â dramâu llwyfan ysgrifennodd Williams nifer o sgriptiau ffilm, gan weithio gydag Alfred Hitchcock (*The Man Who Knew Too Much*), Carol Reed a chyfarwyddwyr eraill. Bu’n actio a chyfrannu at ddeialog ffilmiau amrywiol wedi’u seilio ar nofelau A. J. Cronin gan gynnwys *The Citadel* (1938); *The Stars Look Down* (1939); *Hatter’s Castle* (1942), a *Web of Evidence* (1959).

Ei unig ffilm fel cyfarwyddwr oedd *The Last Days of Dolwyn* (1949). Ef hefyd oedd awdur y sgript a chwaraeodd y brif ran. Gwelwyd Richard Burton yn ei rôl gyntaf ar y sgrin yn y ffilm hon.

Roedd Williams yn enwog am ei sioeau un dyn ac fe deithiodd y byd gyda noson o ddetholiadau o nofelau Dickens, a gellid dadlau iddo greu genre theatrig newydd gyda’r sioeau hyn.

Ar ôl y rhyfel bu’n actio yn *The Winslow Boy* gan Terence Rattigan a *The Deputy* neu *The Representative* gan Rolf Hochhuth ar Broadway. Williams oedd "llais" David Lloyd George yn rhaglen ddogfen arloesol y BBC *The Great War* (1964).

Ymhlith ei waith arall roedd y gyfrol boblogaidd, *Beyond Belief: A Chronicle of Murder and its Detection* (1968), cyfrol hanner ffuglennol yn rhoi hanes llofruddwyr ‘Moors’, Ian Brady a Myra Hindley.

Ysgrifennodd hunangofiant mewn dwy gyfrol *George* (1961) ac *Emlyn* (1973) ac roedd y rhain yn llwyddiannus iawn hefyd.

Ym 1935 priododd Williams yr actores Molly Shan a fu farw ym 1970. Cawsant ddau fab, Alan a Brook, a aeth ymlaen i fod yn actor. Roedd Brook yn ffrind agos i Richard Burton, gan weithio fel cynorthwywr personol iddo.

Dyfarnwyd anrhydedd Comander Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (CBE) i Williams ym 1962.

Pan fu farw ym 1987 roedd wedi actio mewn 41 o ffilmiau a dramâu teledu ac roedd yn awdur 20 o sgriptiau. Bu farw yn ei fflat yn Llundain o gancr ar 25 Medi 1987.

Dramâu
------

* *Night Must Fall (drama)* (1935)
* *The Citadel (ffilm)* (1938)
* *The Corn is Green* (1938)
* *The Druid's Rest* (1944)
* *George* (1961)
* *Emlyn* (1973)

 *Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r cofnod Emlyn Williams gan Rowan O'Neill ar yr Esboniadur, adnodd addysgiadol agored gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae gan y cofnod penodol hwnnw'r drwydded agored CC BY 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.*

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 308697775
* LCCN: n50015745
* ISNI: 0000 0001 0928 2954
* GND: 118807447
* SUDOC: 100499899
* BNF: cb135694150 (data)
* BIBSYS: 90267656
* NLA: 35317639
* NKC: ola2003174860
* BNE: XX1263844
* CiNii: DA07617508
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |