Mae'r **Palais-Royal** yn un o gyn-balasau teulu brenhinol Ffrainc. Lleolir hi yn arrondissement 1af Paris, i'r gogledd o'r Louvre. Ei enw gwreiddiol oedd y **Palais-Cardinal**, ac fe'i adeiladwyd ar gyfer Cardinal Richelieu tua 1633 i 1639 gan y pensaer Jacques Lemercier. Gan i Philippe d'Orléans wneud newidiadau mawr dros y blynyddoedd, nid oes bron dim ar ôl o ddyluniad gwreiddiol Lemercier.

Mae'r Palais-Royal bellach yn cael ei ddefnyddio fel sedd y Weinyddiaeth Ddiwylliant, y Conseil d'État a'r Cyngor Cyfansoddiadol. Mae canol gardd y Palais-Royal (Jardin du Palais-Royal) yn barc cyhoeddus gyda siopau a thai bwyta mewn arcêd, a fflatiau uwchben.

Hanes
-----

### Palais-Cardinal

Y Palais-Cardinal, tua 1641
Yr enw gwreiddiol oedd y Palais-Cardinal, roedd y palas yn gartref personol i Cardinal Richelieu. Dechreuodd y pensaer Jacques Lemercier ei ddyluniad yn 1629, dechreuwyd y gwaith adeiladu yn 1633 ac fe'i cwblhawyd yn 1639. Dechreuwyd y gerddi yn 1629 gan Jean Le Nôtre (tad André Le Nôtre), Simon Bouchard, a Pierre I Desgots, i gynllun a grëwyd gan Jacques Boyceau. Pan fu farw Richelieu yn 1642 daeth y palas yn eiddo i'r Brenin, Louis XIII, a chafodd yr enw newydd *Palais-Royal*.

Ar ôl marwolaeth Louis XIII y flwyddyn ganlynol, daeth yn gartref i Fam Frenhines Anne o Awstria a'i meibion ifanc Louis XIV a Philippe, duc d'Anjou, ynghyd â'i chynghorydd Cardinal Mazarin. 

### Philippe I, Dug Orléans

Philippe de France, duc d'Orléans,brawd bach Louis XIV
Cynllun safle cyffredinol (1692) gan François d'Orbay, yn dangos y gerddi a chafodd ei ail-ddylunio gan André Lenôtre tua 1674.
Priododd Henrietta Anne frawd iau Louis, Philippe de France, duc d'Orléans yng nghapel y palas ar 31 Mawrth 1661. Ar ôl eu priodas, caniataodd Louis XIV i'w frawd a'i wraig ddefnyddio'r Palais-Royal fel eu prif breswylfa ym Mharis. Y flwyddyn ganlynol, rhoddodd y Dduges newydd enedigaeth i ferch, Marie Louise d'Orléans. Hi creodd erddi addurniadol y palas, dywedir eu bod ymhlith y harddaf ym Mharis. Yng nghyfnod y pâr newydd, byddai'r Palais-Royal yn troi mewn i ganolfan gymdeithasol y ddinas.

Cafodd y palas ei ailaddurno a chrëwyd fflatiau newydd ar gyfer morynion a staff y Dduges. Tua 1674, gofynnodd Dug Orléans i André Lenôtre i ail-ddylunio gerddi'r Palais-Royal.

Ar ôl i Henrietta Anne farw yn 1670 cafodd y Dug ail wraig, y Dywysoges Palatine. Yr oedd yn well ganddi fyw yn y Château de Saint-Cloud. Felly daeth Saint-Cloud yn brif breswylfa ei mab hynaf ac etifedd Tŷ'r Orléans, Philippe Charles d'Orléans a elwir y *duc de Chartres*.

Heddiw
------

Yn 2024, mae'r gerddi, a'r celf fodern sydd yn y Cour d'honneur yn atyniad twristaidd poblogaidd.

Oriel
-----

* Galerie de Montpensier yn 2012Galerie de Montpensier yn 2012
* Galerie Cour d'Honneur yn 2021Galerie Cour d'Honneur yn 2021
* Galerie de Beaujolais yn 2012Galerie de Beaujolais yn 2012
* Ffynnon yn y gerddiFfynnon yn y gerddi
* Y bugail a'r gafr (1830), gan Paul Lemoyne*Y bugail a'r gafr* (1830), gan Paul Lemoyne
* Celf fodern gan Daniel BurenCelf fodern gan Daniel Buren

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  Horne, Alistair (2004). *La Belle France*. USA: Vintage. t. 131. ISBN 978-1-4000-3487-1.
2. ↑  Parmele, Mary Platt (1906). *A Short History of France*. New York: C. Scribner's sons. tt. 142–143.
3. ↑  Hazlehurst (1980). *Gardens of Illusion*, p. 189.
4. ↑  *Brother to the Sun king:Philippe, Duke of Orléans* by *Nancy Nicholas Barker*