*Erthygl am yr ysgolhaig yw hon. Am y cwmni Cymreig gweler Trelars Ifor Williams.*
Ysgolhaig Cymraeg oedd Syr **Ifor Williams** (16 Ebrill 1881 – 4 Tachwedd 1965), un o ffigyrau mwyaf blaengar ym myd astudiaethau Celtaidd yng Nghymru yn yr ugeinfed ganrif. Ei arbenigedd oedd llenyddiaeth Gymraeg gynnar, yn enwedig barddoniaeth Hen Gymraeg. Cynhyrchodd y golygiadau safonol o nifer o destunau o bwys, yn enwedig *Canu Aneirin*, *Canu Taliesin* a *Pedair Cainc y Mabinogi*. Treuliodd ei holl yrfa ym Mangor, ger ei bentref genedigol, lle roedd e'n athro yn Adran Gymraeg y brifysgol.

Meddai Bob Owen, Croesor amdano: "ef yw'r myfyriwr caletaf yn ein hanes fel cenedl".

Bywgraffiad
-----------

Fe'i ganed ym Mhendinas, Tregarth, ger Bangor, yn fab i chwarelwr, John Williams a'i wraig Jane. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, lle astudiodd Gymraeg a Groeg. Dysgodd yno tan iddo ymddeol yn 1947. Penodwyd yn ddarlithydd cynorthwyol o dan yr Athro Syr John Morris-Jones. Derbyniodd gadair bersonol yn 1920, gan ddod yn bennaeth ar yr Adran Gymraeg yno pan fu farw Morris-Jones yn 1929.

Cyfraniad i astudiaethau Celtaidd
---------------------------------

Roedd prif gyfraniad Wiilliams i ysgolheictod Cymraeg ym maes barddoniaeth gynnar. Golygodd nifer o testunau cynnar pwysig, sef y gweithiau barddol *Canu Llywarch Hen* (1935), *Canu Aneirin* (1938, y testun safonol cyntaf o'r Gododdin), *Armes Prydain* (1955) a *Chanu Taliesin* (1960).

Gwnaeth gyfraniad o bwys i astudiaeth rhyddiaith Gymraeg ganoloesol hefyd. Golygodd y gweithiau rhyddiaith *Breuddwyd Maxen*, *Cyfranc Lludd a Llevelys* (1910), *Chwedlau Odo* a *Pedeir Keinc y Mabinogi*. Golygydd *Y Traethodydd* oedd ef o 1939 tan 1964 a golygydd *Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd* o 1937 tan 1948. Mae ei argraffiad o'r Pedair Cainc yn dal i fod yn safonol heddiw.

Rhai gweithiau eraill
---------------------

Un o hoff bynciau Ifor Williams oedd enwau lleoedd Cymraeg ac erys ei gyfrol *Enwau Lleoedd* (1945) yn gyflwyniad safonol i'r pwnc. Ysgrifennodd yn ogystal *Meddwn I* (1946), cyfres o draethodau radio poblogaidd ar bynciau amrywiol. Mae'r gyfrol *I Ddifyrru'r Amser* (1959) yn cynnwys nifer o ysgrifau byr amrywiol, e.e. atgofion am ei blentyndod, myfyrdodau, ac ati.

Gweithiau
---------

Ceir llyfryddiaeth lawn o waith Ifor Williams yn y gyfrol *Sir Ifor Williams[:] A Bibliography*, gol. Alun Eirug Davies (allbrintiwyd o *Studia Celtica* IV). Defnyddiol hefyd yw *Mynegai i weithiau Ifor Williams*, gol. Thomas Parry (Caerdydd, 1939).

* (gol.) *Breuddwyd Maxen* (Bangor: Jarvis a Foster, 1908)
* (gol.) *Casgliad o Waith Ieuan Deulwyn* (Bangor: Welsh Manuscripts Society, 1909)
* (gol. gyda Thomas Roberts) *Cywyddau Dafydd ap Gwilym a’i gyfoeswyr* (Bangor: Evan Thomas, 1914)
* (gol. gyda Henry Lewis a Thomas Roberts) *Cywyddau Iolo Goch ac Eraill, 1350–1450* (Bangor: Evan Thomas, 1925; ail argraffiad diwgiedig, 1938)
* (gol.) *Canu Llywarch Hen* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1935)
* (gol.) *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1930)
* (gol.) *Canu Aneirin* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1938)
* *Lectures on Early Welsh Poetry* (Dublin: Dublin Institute of Advanced Studies, 1944)
* *Enwau Lleoedd* (Lerpwl: Gwasg y Brython, 1945)
* *Meddwn i* (Llandebie: Llyfrau’r Dryw, 1946)
* *Chwedl Taliesin* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1957)
* (gol.) *Canu Taliesin* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1960)

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Dyfed Evans, *Bywyd Bob Owen* (Caernarfon: Gwasg Gwynedd, 1979), t. 75.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 7517201
* LCCN: n86080818
* ISNI: 0000 0001 0867 3072
* GND: 1055110844
* SUDOC: 102365806
* BNF: cb12883008z (data)
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |