Logo Menter Iaith Castell-nedd Port Talbot
Sefydlwyd **Menter Iaith Castell-nedd Port Talbot** yn 2002 yng Nghastell-nedd Port Talbot. Mae swyddfa'r Fenter ym Mhontardawe.

Cefndir
-------

Pwrpas y Fenter yw i hybu a hwyluso'r defnydd o'r Gymraeg yng Nghastell-nedd Port Talbot ac o fewn ardal Aman Tawe. Mae'n gwmni cyfyngedig nid ar gyfer elw gyda Bwrdd Rheoli, Prif Swyddog a nifer o staff sydd yn gweithreu yn lleol. Mae'r Fenter yn darparu ystod eang o weithgareddau a digwyddiadau er mwyn rhoi’r cyfle i bobl defnyddio’r iaith, ond hefyd yn annog ac yn darparu gwybodaeth i bobl di-gymraeg am y manteision a chyfleoedd sydd i ddysgu.

### Hanes

Sefydlwyd y fenter yn Ebrill 2002 ar ôl i Fenter Aman Tawe gael ei rhannu’n ddwy. Datblygodd un hanner i fod yn Fenter Dyffryn Aman fel rhan o rwydwaith Mentrau Iaith Myrddin yn Sir Gâr a ffurfiwyd Menter Iaith newydd sbon gyda’r hanner arall i wasanaethu Sir Castell-nedd Port Talbot.

Yn ystod cyfnod Menter Aman Tawe, a sefydlwyd yn 1994, yr ardaloedd a oedd yn cael eu gwasanaethu oedd Cwmtawe, Dyffryn Aman a rhannau o dde Powys ac Abertawe, ond yn dilyn grant ychwanegol gan Fwrdd yr Iaith yn 2002 llwyddwyd i ymestyn y gwaith ar draws Nedd Port Talbot gyfan ac agorwyd swyddfa ym Mhontardawe i gydlynu’r ymdrechion. Ysgogwyd y newidiadau hyn i raddau yn dilyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1996 a greodd Fwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot. Ers ei sefydlu mae’r Fenter wedi datblygu nifer o flaengareddau a phrosiectau yn ystod y cyfnod hwn i hyrwyddo’r Gymraeg o fewn y sir.

Castell-nedd Port Talbot
------------------------

Mae’r Fwrdeistref yn amrywiol iawn ei natur. Mae gan yr ardal boblogaeth o ryw 135,281. Mae diweithdra yn 8.7%, sydd yn uwch na’r cyfartaledd cenedlaethol o 5.3%. Mae diweithdra ymhlith pobl ifainc dan 25 yn uwch na’r cyfartaledd cenedlaethol. Mae tua 73% o’r cymunedau mwyaf dirwasgiedig yn y Fwrdeistref ymhlith y 50% o’r cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Mae 10 cymuned wedi eu cynnwys yn rhaglen ‘Cymunedau’n Gyntaf’ Llywodraeth y Cynulliad.

Mae proffil economaidd yr ardal wedi newid dipyn dros yr 20 mlynedd ddiwethaf wrth i’r ardal ddibynnu llai ar lo, olew, petrocemegau a metel a mwy ar y sectorau gwasanaethu a thwristiaeth. Serch hynny, mae gwaithgynhyrchu’n rhan bwysig iawn o economi’r ardal gyda 29% o swyddi yn ddibynnol arno gyda chwmni dur Corus yn para i fod yn brif gyflogwr.

### Cefndir Ieithyddol

Yn ôl Cyfrifiad 2011, mae tua 15.3% o boblogaeth y sir yn gallu siarad Cymraeg, sydd yn cyfateb i 20,698 o bobl. Mae’r mwyafrif helaeth ohonynt yn byw ym mhen uchaf Cwmtawe a Dyffryn Aman gyda rhai cymunedau megis Gwaun Cae Gurwen, Cwmllynfell a Brynaman Isaf ymhlith yr ardaloedd Cymreiciaf yng Nghymru gyfan. Fodd bynnag, dyma’r ardaloedd a welodd y dirywiad mwyaf o safbwynt canran a niferoedd siaradwyr Cymraeg rhwng 2001-2011. Fel y nodir yn y tablau isod, mae rhai cymunedau megis Godre’r Graig ac Ystalyfera wedi gweld dirywiad o dros 10% o fewn degawd. Gellid dadlau mai’r ardal sydd yn ymestyn o Drebanos i Gwmllynfell a Rhos i Waun Cae Gurwen yw’r un bwysicaf yn y sir o safbwynt ei harwyddocâd ieithyddol gan mai yno y ceir y niferoedd a’r canrannau uchaf o siaradwyr Cymraeg. Yr ardal hon yw echel ieithyddol y sir a bydd Cynllun Strategol y Fenter yn rhoi sylw arbennig i gynlluniau sydd yn ceisio atgyfnerthu’r Gymraeg yn y cymunedau allweddol hyn dros y blynyddoedd nesaf. Byddai colli’r waddol hon o Gymreictod naturiol yn sicr o gael effaith seicolegol ddirfawr ar weddill y sir ac ar y twf sylweddol o blant sydd yn mynychu ysgolion Cymraeg y cylch a’r oedolion hynny sydd yn dysgu’r iaith o’u gwirfodd. Dyma un o’r rhesymau pam y penderfynnodd Bwrdd yr Iaith sefydlu PartnerIAITH yn 2011 ar gyfer ardal Aman Tawe a phenodi swyddogion llawn amser i hybu’r Gymraeg yn y pentrefi nodedig hyn.

###### Canrannau Siaradwyr Cymraeg Aman Tawe

Y mae’r tabl isod yn dangos y newid o ran canran o safbwynt siaradwyr Cymraeg yng nghymunedau Aman Tawe rhwng 2001 a 2011:-

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Cymuned** | **% Siaradwyr Cymraeg (2001)** | **% Siaradwyr Cymraeg (2011)** | **% Newid** |
| *Cwmllynfell* | 68.2 | 58.8 | -9.4 |
| *Brynaman Isaf* | 68.1 | 60.8 | -7.3 |
| *Gwaun-Cae-Gurwen* | 67.9 | 55.8 | -12.1 |
| *Ystalyfera* | 54.6 | 46.0 | -8.6 |
| *Trebanos* | 42.4 | 33.6 | -8.8 |
| *Godre’r Graig* | 41.5 | 30.1 | -11.4 |
| *Pontardawe* | 37.4 | 31.0 | -6.4 |
| *Alltwen* | 35.9 | 29.5 | -6.4 |
| *Rhos* | 28.6 | 24.7 | -3.9 |

(Ffynhonnell: Cyfrifiad 2001/2011)

Er bod canrannau yn adlewyrchiad da o ddwysedd siaradwyr Cymraeg maent i raddau helaeth yn gallu bod yn gamarweiniol fel mesur o hyfywedd iaith. Mae niferoedd ar y llaw arall yn rhoi darlun manylach o safbwynt newidiadau demograffaidd. Gweler yn y tabl isod fel y mae cwymp sylweddol wedi digwydd yn y niferoedd o siaradwyr yr iaith dros gyfnod o ddegawd mewn cymunedau traddodiadol Gymraeg fel Cwmllynfell, Brynaman Isaf, Gwaun Cae Gurwen ac Ystalyfera. Mae colli cymaint â hyn o siaradwyr mewn cyfnod cymharol fyr yn gwanhau sylfaen ieithyddol yr ardal ac yn arwain at ddirywiad cyflymach wrth i’r shifft iaith danseilio hyder a pharodrwydd pobl i ddefnyddio’r Gymraeg mewn peuoedd cymdeithasol amrywiol.

Mae nifer o resymau paham y gwelir erydiad ieithyddol yn digwydd mewn ardaloedd sydd â chanrannau a niferoedd cymharol uchel o siaradwyr Cymraeg – nodwedd sydd yn gyffredin i gymunedau cyffelyb sydd yn ymestyn ar draws Dyffryn Aman a Chwm Gwendraeth. Ymhlith y prif ffactorau sydd yn cyfrannu tuag at ddirywiad iaith mae:-

* Diffyg trosglwyddiad iaith yn y cartref
* Allfudo/Mewnfudo
* Canfyddiad negyddol o werth cynhenid yr iaith
* Diffyg ymwybyddiaeth o fanteision dwyieithrwydd
* Diffyg hyder Cymry Cymraeg
* Ymlediad y Saesneg i beuoedd traddodiadol y Gymraeg
* Priodasau cymysg eu hiaith
* Grym y dylanwad Eingl-Americanaidd ar ddiddordebau plant a phobl ifainc
* Mwy o farwolaethau na genedigaethau ymhlith teuluoedd Cymraeg

###### Niferoedd a Chanrannau Pob Adran Etholiadol

Fe welwch o'r tabl isod bod niferoedd a chanrannau o siaradwyr Cymraeg y sir yn amrywio'n fawr iawn. Mae ardaloedd Brynaman Isaf, Cwmllynfell a Gwauncaegurwen gyda dros 50% o siaradwyr Cymraeg, ble mae ardaloedd Aberafan, Baglan, Llansawel a nifer o ardaledd Castell-nedd a llai na 10% o siaradwyr Cymraeg. 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Cyfrifiad 2011**
**Adran etholiadol** | **Pob person 3 oed a throsodd** | **Pob person 3 oed a throsodd s’yn siarad Cymraeg** | **Canran  3 oed a throsoddsy’n siarad Cymraeg** |
| *Castell Nedd Port Talbot* | 135,281 | 20,698 | 15.3 |
| *Aberafan* | 5,232 | 411 | 7.9 |
| *Aberdulais* | 2,305 | 311 | 13.5 |
| *Alltwen* | 2,251 | 664 | 29.5 |
| *Baglan* | 6,627 | 557 | 8.4 |
| *Blaengwrach* | 1,935 | 287 | 14.8 |
| *Llansawel – Dwyrain* | 2,827 | 242 | 8.6 |
| *Llansawel – Gorllewin* | 2,896 | 275 | 9.5 |
| *Bryn a Chwmafan* | 6,330 | 1,024 | 16.2 |
| *Bryn-coch Gogledd* | 2,139 | 297 | 13.9 |
| *Bryn-coch De* | 5,706 | 699 | 12.3 |
| *Llangatwg* | 1,647 | 211 | 12.8 |
| *Cimla* | 3,835 | 350 | 9.1 |
| *Coedffranc Canolog* | 3,870 | 425 | 11.0 |
| *Coedffranc Gogledd* | 2,322 | 265 | 11.4 |
| *Coedffranc Gorllewin* | 2,563 | 316 | 12.3 |
| *Creunant* | 1,851 | 465 | 25.1 |
| *Cwmllynfell* | 1,137 | 669 | 58.8 |
| *Cymer* | 2,714 | 186 | 6.9 |
| *Dyffryn* | 3,078 | 350 | 11.4 |
| *Glyncorrwg* | 1,054 | 65 | 6.2 |
| *Glyn Nedd* | 3,320 | 689 | 20.8 |
| *Godre’r graig* | 1,571 | 473 | 30.1 |
| *Gwauncaegurwen* | 2,823 | 1,576 | 55.8 |
| *Gwynfi* | 1,314 | 92 | 7.0 |
| *Brynaman Isaf* | 1,277 | 776 | 60.8 |
| *Margam* | 2,908 | 295 | 10.1 |
| *Castell-nedd Dwyrain* | 6,137 | 497 | 8.1 |
| *Castell-nedd Gogledd* | 3,838 | 379 | 9.9 |
| *Castell-nedd De* | 4,789 | 440 | 9.2 |
| *Onllwyn* | 1,161 | 222 | 19.1 |
| *Pelennau* | 1,113 | 178 | 16.0 |
| *Pontardawe* | 5,232 | 1,624 | 31.0 |
| *Port Talbot* | 5,457 | 518 | 9.5 |
| *Resolfen* | 3,044 | 341 | 11.2 |
| *Rhos* | 2,382 | 588 | 24.7 |
| *Sandfields Dwyrain* | 6,692 | 504 | 7.5 |
| *Sandfields Gorllewin* | 6,495 | 524 | 8.1 |
| *Blaendulais* | 2,049 | 469 | 22.9 |
| *Taibach* | 4,634 | 354 | 7.6 |
| *Tonna* | 2,445 | 292 | 11.9 |
| *Trebannws* | 1,367 | 459 | 33.6 |
| *Ystalyfera* | 2,911 | 1,339 | 46.0 |

(Ffynhonnell: Cyfrifiad 2001/2011)