recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Roedd **Winifred Fortescue** (7 Chwefror 1888 – 9 Ebrill 1951) yn awdur ac actores Seisnig. Roedd yn wraig i Syr John Fortescue, llyfrgellydd ac archifydd Castell Windsor ac yn hanesydd oedd yn arbenigo ar hanes Byddin Prydain. O 1926 roedd yn cael ei hadnabod wrth y teitl **Winifred, Bonesig Fortescue**, pan gafodd ei ŵr ei urddo'n farchog.

Bywgraffiad
-----------

Roedd y Fonesig Fortescue (ganwyd Winifred Beech ym 1888) yn ferch i'r Parchedig Howard Beech, Rheithor Great Bealings (o 1886). Addysgwyd hi gartref yn bennaf, ond pan oedd hi'n 16 oed awgrymodd meddyg ei bod yn dioddef o "newyn deallusol", a phenderfynwyd rhoi addysg fwy ffurfiol iddi Dechreuodd mynychu Ysgol *Old Cedar House*, Slough. Yn ddiweddarach trosglwyddodd yr ysgol i Lundain a daeth yn Wentworth Hall, Mill Hill. Yna mynychodd Ysgol Ddramatig FR Benson i gael ei hyfforddi ar gyfer y llwyfan. Dec ei yrfa fel actores gan berfformio yng nghwmni Syr Herbert Tree, ac yn ddiweddarach bu'n serennu yn *The Passing of the Third Floor Back gan* Jerome K. Jerome.

Ym 1914 priododd â John Fortescue, er ei fod 28 mlynedd yn iau nag ef. Fe roddodd y gorau i’w gyrfa lwyfan a dechreuodd busnes addurno mewnol a dylunio gwisgoedd nes i salwch ei gorfodi i roi’r gorau iddi. Yna dechreuodd ysgrifennu ar gyfer *Punch*, y *Daily Chronicle* a *The Evening News*, ac yna dechreuodd Dudalen Merched ar gyfer y *Morning Post*.

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, bu Winifred Fortescue yn gweithio gyda milwyr clwyfedig yn Windsor ac yn Llundain, tra bu John yn gweithio ar hanes swyddogol 'dros dro' y rhyfel.

Yn y 1930au symudodd Syr John a'r Fonesig Fortescue i Profens yn Ffrainc, lle dechreuodd ysgrifennu llyfrau. Ei llyfr cyntaf oedd *Perfume from Provence*. Ysgrifennodd nifer o lyfrau eraill yno. Bu farw ei gŵr o fewn 2 flynedd iddynt symud i Ffrainc ond arhosodd Winifred yno hyd ei orfodi i ffoi wedi goresgyniad yr Almaenwyr yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Marwolaeth
----------

Dychwelodd i Ffrainc ar ddiwedd y rhyfel a bu farw yn Opio, Profens a chladdwyd ei gweddillion yno.

Llyfryddiaeth
-------------

* 1935 *Perfume from Provence*
* 1937 *Sunset House*
* 1939 *There's Rosemary, There's Rue*
* 1941 *Trampled Lilies*
* 1943 *Mountain Madness*
* 1948 *Beauty for Ashes*
* 1950 *Laughter in Provence*

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Escape to Provence - Bywgraffiad o Winifred Fortescue gan Maureen Emerson. ISBN 9780955832109
2. ↑  Fortescue, Lady (1939). *There's Rosemary, there's Rue*. Black Swan. ISBN 0-552-99558-4.
3. ↑  Fortescue (née Beech), Winifred, Lady Fortescue (1888–1951), author. Oxford Dictionary of National Biography. Adalwyd 1 Gorffennaf 2020
4. ↑  Gwefan 'Perfume from Provence - bywgraffiad adalwyd] 2 Gorffennaf 2020
5. ↑  Find a Grave Memorial 6901736 Lady Winifred Fortescue

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 13918761
* LCCN: n89643273
* ISNI: 0000 0000 8428 6579
* NDL: 00466627
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Pwnc yr erthygl hon yw'r rhanbarth yn Llychlyn a Rwsia.  Am y dalaith yn Sweden, gweler Lappland.  Am y rhanbarth yn y Ffindir, gweler Lappi.  
Rhanbarth daearyddol yng ngogledd Llychlyn sy'n bennaf o fewn Cylch yr Arctig yw'r **Lapdir** (Sameg gogleddol: *Sápmi*; Norwyeg a Swedeg: *Sameland*; Ffinneg: *Lappi*). Mae'n ymestyn o Fôr Norwy i'r Môr Gwyn, ar draws gogledd Norwy, gogledd Sweden, gogledd y Ffindir, a Gorynys Kola yn Rwsia, efo Môr Barents i'r gogledd. Mae'n gartref i'r Lapiaid neu'r Sámi.

Y Lapdir ydy cwr mwyaf gogleddol tir mawr Ewrop. Gorweddai'n gyffredinol rhwng Cylch yr Arctig a lledred 71° i'r gogledd, a rhwng hydred 15° a 43° i'r dwyrain. Mae gan y rhanbarth arwynebedd o 100,000 km², gan gynnwys bron 8,000 km² o ddŵr, hynny yw y llynnoedd sydd yn niferus yng ngogledd Llychlyn.

Nodweddir tirwedd y Lapdir gan fynyddoedd geirwon, ac ychydig o wastatir sydd yn naill ai coedydd tywyll, diffeithfaoedd caregog, neu wastadoedd corsog, heb braidd ddim ohono yn werth ei drin. Tarddai'r nifer fwyaf o afonydd y Lapdir o fynyddoedd Norwy ac yn llifo i Wlff Bothnia yn y Môr Baltig, rhwng Sweden a'r Ffindir. Ymhlith y coed lluosog yn yr ardal mae ffawydd, bedw, aethwydd, helyg, ac ysgo.

Yr anifeiliaid mwyaf eu maint yn y Lapdir yw carw Llychlyn, yr elc, yr arth frown, a'r blaidd. Ymhlith y mamaliaid eraill mae'r bele, y carlwm, y gewai, y llwynog, a'r afanc. Mae'r adar sydd i'w gweld yn aml yn y Lapdir yn cynnwys y gïach a'r gwyach, ac ymhlith pysgod yr ardal mae'r eog a'r brithyll.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Jones, Gareth (gol.). *Yr Atlas Cymraeg Newydd* (Collins-Longman, 1999), t. 43.
Rhaglen gyfrifiadurol yw **ymgripiwr gwe** neu **cropiwr gwe** sy'n pori'r We Fyd-Eang mewn ffordd fanwl, awtomatig (Saesneg: *web crawler* a *web spider*).

Gelwir y broses yma yn 'cropian drwy'r we. Mae nifer o wefannau, yn enwedig peiriannau chwilio rhyngrwyd, yn defnyddio 'cropian' er mwyn cael y data diweddaraf. Defnyddir ymgripwyr gwe yn bennaf i greu copi o bob tudalen gwe y mae'n ymweld â hwy er mwyn eu prosesu yn nes ymlaen gan beiriant chwilio sy'n creu mynegai o'r tudalennau hynny er mwyn cynnig chwiliadau cyflym, h.y. heb orfod ymweld â'r tudalennau unigol ar gyfer chwiliad newydd. Amrywiad ar y rhaglenni hyn yw'r botiau sy'n cynnal a chadw gwefannau unigol mawr fel Wicipedia, e.e. trwy wiro dolenni a sgript HTML. Yn ogystal â hyn mae ymgripwyr yn cael eu defnyddio at ddibenion amheus fel cynaeafu cyfeiriadau e-bost, fel rheol gan sbamwyr.

Fel rheol mae ymgripiwr gwe yn dechrau gyda rhestr o gyfeiriadau URL, a elwir yn 'hadau'. Mae'r rhaglen yn ymweld â'r hadau hyn ar y we, yn adnabod y dolenni hyperdestun ar y tudalennau ac yn eu ychwanegu yn eu tro i'r rhestr o gyfeiriadau URL wreiddiol. Yna mae'n mynd ati i ymweld â'r cyfan yn ôl pa bolisi bynnag a osodir.

|  |
| --- |
| Mae'r erthygl hon yn cynnwys term neu dermau sydd efallai wedi eu bathu'n newydd sbon: **ymgripiwr gwe** o'r Saesneg "*web crawler*". Gallwch helpu trwy safoni'r termau. |

Gweler hefyd
------------

* Porwr gwe
Cymdeithas ddysgedig a'r sefydliad gwyddonol hynaf yn Unol Daleithiau America yw'r **Gymdeithas Athronyddol Americanaidd** (Saesneg: *American Philosophical Society*, APS) a sefydlwyd ar gynnig Benjamin Franklin yn Philadelphia, Pennsylvania, ym 1743.

Lleolir pencadlys y Gymdeithas Athronyddol Americanaidd—y Neuadd Athronyddol (adeiladwyd 1785–89)—ym Mharc Hanesyddol Cenedlaethol Annibyniaeth yn Center City, Philadelphia, sef canolfan busnes y ddinas. Cedwir eiddo'r Gymdeithas yn Neuadd y Llyfrgell, a godwyd ym 1958 fel replica o hen adeilad y Library Company of Philadelphia, a fu yn yr un safle o 1798 hyd at y 1880au. Mae'r llyfrgell yn cynnwys rhyw saith miliwn o lawysgrifau, a chasgliadau helaeth o lyfrau am y gwyddorau a diwylliant yr Unol Daleithiau. Mae'r Gymdeithas hefyd yn meddu ar Neuadd Benjamin Franklin, lle cynhelir y mwyafrif o gyfarfodydd a chynadleddau'r Gymdeithas, a Neuadd Richardson sydd yn gartref i'r Consortiwm ar gyfer Hanes Gwyddoniaeth, Technoleg a Meddygaeth.

Cyhoeddir sawl cyfnodolyn a chyfres ysgolheigaidd gan y Gymdeithas, gan gynnwys *Transactions of the APS*, sef pump traethawd monograffig y flwyddyn; *Memoirs of the APS*, cyfres o lyfrau monograffig; *Proceedings of the APS*, cyfnodolyn chwarterol sydd yn cynnwys papurau a ddarllenwyd yn y cyfarfodydd chwe-misol a chofiannau aelodau'r Gymdeithas yn ogystal ag erthyglau gan awduron nad yw'n aelodau; yr *APS Yearbook*; a'r cylchlythyr *APS News*.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) American Philosophical Society. *Encyclopædia Britannica*. Adalwyd ar 26 Rhagfyr 2021.

Dolenni allanol
---------------

* (Saesneg) Gwefan swyddogol
Albert II, Tywysog Monaco gyda'r Tywysog Siarl, Tywysog Cymru.
Cerflun o Llywelyn Fawr a ddarganfuwyd yng Nghastell Cricieth
Term am aelod o deulu brenhinol yw **Tywysog**. Mae sawl ystyr wahanol i'r gair; yn gyffredinol mae'n cyfateb i'r Lladin *Princeps* a'r geiriau a darddodd o'r Lladin mewn ieithoedd eraill.
Yn y cyfnod modern, y defnydd arferol yw fel enw ar fab i frenin, neu fel enw ar deyrn yr ystyrir fod ei safle ychydig yn is na safle brenin, ac sy'n rheoli Tywysogaeth. Gall hefyd fod yn enw cyffredinol ar deyrn o unrhyw fath, er enghraifft yn llyfr Niccolò Machiavelli, *Y Tywysog*.
Yn hanes Cymru, "tywysog", neu *princeps* mewn dogfennau Lladin, oedd y teitl arferol a ddefnyddid gan deyrnoedd o thua chanol y 12g ymlaen. Yng Nheyrnas Gwynedd, er enghraifft, defnyddiai Gruffudd ap Cynan y teitl "brenin". Dyma'r teitl a ddefnyddiaid ei fab, Owain Gwynedd, ar y cychwyn hefyd, ond tua 1157 newidiodd i ddefnyddio'r teitl "tywysog", a dyma'r gair a ddefnyddid gan deyrnoedd Gwynedd o hynny ymlaen. Dyma'r teitl a ddefnyddiai Rhys ap Gruffudd yn Neheubarth hefyd fel rheol. Ond mae ystyr y gair Cymraeg 'tywysog' fymryn yn wahanol i ystyr *princeps*; 'rhywun sy'n *tywys'*, h.y. 'un sy'n arwain eraill' yw ystyr lythrennol y gair Cymraeg. Ym marddoniaeth llys y cyfnod roedd y teitlau traddodiadol fel 'brenin' yn cael eu defnyddio o hyd.
Yn ystod cyfnod Gweriniaeth Rhufain, defnyddid *princeps* am arweinydd y Senedd. Pan ddaeth Augustus yn rheolwr ac ymerawdwr cyntaf Rhufain, dewisodd ddefnyddio'r teitl *princeps* i ddisgrifio ei safle yn hytrach nag *imperator*.

Gweler hefyd
------------

* Brenin
* Tywysog Cymru

Chwiliwch am ***tywysog***  
yn Wiciadur.
Enrico Letta, Prif Weinidog yr Eidal, a Barack Obama, Arlywydd yr Unol Daleithiau, yn cwrdd yn Lough Erne ar ddiwrnod cyntaf yr uwchgynhadledd.
Cynhaliwyd 39ain **Uwchgynhadledd yr G8** o 17 i 18 Mehefin 2013 yn Lough Erne Resort, Lough Erne, Gogledd Iwerddon. Cyfarfu arweinwyr yr wyth gwlad sy'n aelodau'r G8 – Prif Weinidog y Deyrnas Unedig David Cameron, Arlywydd Ffrainc François Hollande, Canghellor yr Almaen Angela Merkel, Prif Weinidog yr Eidal Enrico Letta, Arlywydd Rwsia Vladimir Putin, Arlywydd yr Unol Daleithiau Barack Obama, Prif Weinidog Canada Stephen Harper, a Phrif Weinidog Japan Shinzo Abe – ynghyd â Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd José Manuel Barroso a Llywydd y Cyngor Ewropeaidd Herman Van Rompuy, a gwahoddwyd hefyd Taoiseach Gweriniaeth Iwerddon Enda Kenny yn ei swydd fel cadeirydd Llywyddiaeth Cyngor yr Undeb Ewropeaidd.

Gosododd lywodraeth y Deyrnas Unedig tri phrif bwnc i'w trafod: masnach, trethiant, ac amlygrwydd (*transparency*). Ar agenda'r uwchgynhadledd hefyd mae Rhyfel Cartref Syria.

Bu feirniadaeth yng Ngogledd Iwerddon o'r gost o £50 miliwn am ddiogelwch yr uwchgynhadledd. Yn debyg i nifer o'r uwchgynadleddau cynt daeth brotestwyr i'r ardal i wrthdystio'n erbyn yr G8, gan gynnwys 1,500 o bobl a fynychodd rali ym Melffast ar 15 Mehefin. Codwyd "cylch dur" o gwmpas y cyrchfan ar gost o £4 miliwn a danfonwyd 8,000 o heddweision i blismona'r uwchgynhadledd.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) Enda Kenny says G8 summit an Irish opportunity. RTÉ (16 Mehefin 2013). Adalwyd ar 18 Mehefin 2013.
2. ↑  (Saesneg) UK Presidency of G8 2013. gov.uk. Adalwyd ar 18 Mehefin 2013.
3. ↑  (Saesneg) G8 leaders seek agreement on Syria. BBC (18 Mehefin 2013). Adalwyd ar 18 Mehefin 2013.
4. ↑  (Saesneg) Castle, Stephen (18 Mehefin 2013). Group of 8 Leaders Press Russia on Syria. *The New York Times*. Adalwyd ar 18 Mehefin 2013.
5. ↑  (Saesneg) NI Secretary Theresa Villiers defends G8 security cost. BBC (18 Mehefin 2013). Adalwyd ar 18 Mehefin 2013.
6. ↑  (Saesneg) Lough Erne ring of steel as protesters and world leaders gather for G8 summit. *The Daily Telegraph* (17 Mehefin 2013). Adalwyd ar 18 Mehefin 2013.
7. ↑  (Saesneg) Addley, Esther (18 Mehefin 2013). G8 organisers spend £50m on security but protesters stay away. *The Guardian*. Adalwyd ar 18 Mehefin 2013.

Dolenni allanol
---------------

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Uwchgynhadledd yr G8, 2013***

* Oriel o luniau swyddogol yr G8 gan lywodraeth y DU ar wefan Flickr


|
|  |
| Rhagflaenydd:**Uwchgynhadledd yr G8, 2012** | **Uwchgynhadledd yr G8**2013 | Olynydd:**Uwchgynhadledd yr G8, 2014** |
Y **Gynghrair Gymreig** (Saesneg: **Welsh League**) yw'r gynghrair ail reng yn system Pyramid Cymdeithas Bêl-droed Cymru ar gyfer timau de Cymru. Gweinir timau'r gogledd gan *Cynghrair Undebol* (Cymru Alliance). Bydd enillydd y Gynghrair Gymreig yn esgyn i Uwch Gynghrair Cymru, ond dim ond os yw'r maes a'r ddarparaeth bêl-droed at safon yr Uwch Gynghrair. *Gweler hefyd Cynghrair Cymru (Y De) fel y brif dudalen*.

Enw'r Gyngrair yn swyddogol ar gyfer 2018-19 yw *Nathaniel Car Sales Welsh Football League*.

Tiriogaeth a Threfniadaeth
--------------------------

Mae'r Gynghrair ar gyfer timay Gwent, Morgannwg, Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro, Ceredigion a Brycheiniog (er, ceir amwysedd petai Aberystwyth yn disgyn o Uwch Gynghrair Cymru). Mae'n rhan 
o system byramid Cymdeithas Bêl-droed Cymru gan ddilyn system esgyn a disgyn. Mae cyfamswm o 105 tîm yn chwarae ei gilydd bob wythnos fel rhan o'r Gynghrair Gymreig.

### Cynghrair Gymreig (prif, dynion)

Lîg 1 - yn cynnwys 16 clwb (Lîg 1 Cynghrair Gymreig)
Lîg 2 - yn cynnwys 16 clwb
Lîg 3 - yn cynnwys 18 clwb
### Cynghrair Timau Eilyddwyr

Lîg Dwyrain
Lîg Gorllewin
### Cynghrair Ieuenctid

Lîg Dwyrain
Lîg Gorllewin

Hanes
-----

Sefydlwyd y gynghrair yn 1904. Gelwyd hi yn *Rhymney Valley League and Glamorgan League* hyd nes 1912.

Mae'r gynghrair wedi newid ei henw sawl gwaith gan gynnwys y *Premier Division* a *National Division*.

Yn 1992, yn dilyn sefydlu Cynghrair Bêl-droed Cymru, daeth y gynghrair yn swyddogol yn ail legel i'r gynghrair genedlaethol yn system byramid CBD Cymru. Dim ond un lîg genedlaethol sydd gan Gymru mewn pêl-droed.

Enillwyr Lîg 1 Cynghrair Gymreig (1992 hyd y presennol)
-------------------------------------------------------

Yn 1992 daeth yn swyddogol yn lefel dau o system gynghrair bêl-droed Cymru.

| Tymor | Enillydd |
| --- | --- |
| **Lîg 1 Cynghrair Gymreig** |
| 1992–93 | Ton Pentre |
| 1993–94 | C.P.D. Tref Y Barri |
| 1994–95 | Briton Ferry Athletic |
| 1995–96 | C.P.D. Caerfyrddin |
| 1996–97 | C.P.D Sir Hwlffordd |
| 1997–98 | Ton Pentre |
| 1998–99 | Ton Pentre |
| 1999–00 | Ton Pentre |
| 2000–01 | Ton Pentre |
| 2001–02 | Ton Pentre |
| 2002–03 | Bettws |
| 2003–04 | C.P.D. Llanelli |
| 2004–05 | Ton Pentre |
| 2005–06 | Goytre United |
| 2006–07 | Neath Athletic |
| 2007–08 | Goytre United |
| 2008–09 | Aberdare Town |
| 2009–10 | Goytre United |
| 2010–11 | Bryntirion Athletic |
| 2011–12 | Cambrian & Clydach |
| 2012–13 | West End |
| 2013–14 | Monmouth Town |
| 2014–15 | C.P.D. Caerau (Trelái) |
| 2015–16 | C.P.D. Prifysgol Met Caerdydd |
| 2016-17 | C.P.D. Tref Y Barri |
| 2017-18 | C.P.D. Llanelli |

Dolenni
-------

* Gwefan y Gynghrair Gymreig Archifwyd 2018-09-30 yn y Peiriant Wayback.
* Cymdeithas Bêl-droed Cymru Gwefan CBD Cymru

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑
Ymgyrch filwrol gan NATO o rym awyrennol ar ffurf bomio strategol yn erbyn Gweriniaeth Ffederal Iwgoslafia yn ystod Rhyfel Cosofo oedd **Ymgyrch Grym Cynghreiriol** (Saesneg: *Operation Allied Force*). Parhaodd y cyrchoedd awyr gan 11 o aelod-wladwriaethau NATO o 24 Mawrth 1999 hyd 10 Mehefin 1999.

Y rheswm swyddogol dros fomio Iwgoslafia oedd Ymgyrch Pedol. Yn sgîl ymchwiliadau dilynol ac achosion llys gan y Tribiwnlys Troseddol Rhyngwladol ar gyfer y cyn-Iwgoslafia, cadarnhawyd fod lluoedd diogelwch Iwgoslafaidd yn gyfrifol am droseddau yn erbyn dynoliaeth a chamdriniaethau hawliau dynol yn erbyn poblogaeth sifil Cosofo, yn enwedig yn ystod ymgyrch fomio NATO.

Yr ail ymgyrch filwrol fawr yn hanes NATO oedd Ymgyrch Grym Cynghreiriol, yn dilyn Ymgyrch Grym Bwriadol yn Bosnia-Hertsegofina yn ystod Rhyfel Bosnia ym mis Medi 1995. Ni chafwyd gefnogaeth y Cenhedloedd Unedig cyn i luoedd y cynghrair ddechrau bomio.

Arweiniodd y bomio at giliad lluoedd Iwgoslafaidd o Gosofo, a sefydlu Cenhadaeth Gweinyddu Dros Dro y Cenhedloedd Unedig yng Nghosofo (UNMIK) i ddod â therfyn i Ryfeloedd Iwgoslafia'r 1990au. Beirniadwyd yr ymgyrch fomio, yn enwedig oherwydd y niferoedd sifil a laddwyd.

Gweler hefyd
------------

* Bomio dyngarol
* Cyfrifoldeb i amddiffyn
* Cysylltiadau rhwng NATO a Ffederasiwn Rwsia yn ystod Rhyfel Cosofo
* Rhyfel cyfiawn
Diwydiannwr a pherchennog Gwaith Haearn Cyfarthfa ger Merthyr Tudful oedd **William Crawshay** (27 Mawrth 1788 – 4 Awst 1867), a adwaenir fel **William Crawshay II** i'w wahaniaethu oddi wrth ei dad, William Crawshay I.

Ganed ef ym Mhendeulwyn, Bro Morgannwg. Nid oedd gan William Crawshay yr hynaf lawr o ddiddordeb yng ngweithfeydd haearn y teulu, ac ar farwolaeth Richard Crawshay daeth y mab yn rheolwr gweithfeydd Cyfarthfa a Hirwaun. Prynodd weithfeydd haearn eraill yn Nhreforest a Fforest y Ddena. Daeth yn ffigwr dylanwadol dros ben ym mywyd diwydiannol de Cymru, a thyfodd Cyfarthfa yn fawr yn ystod ei gyfnod ef. Adwaenid ef fel "Brenin yr Haearn".

Yn 1824, adeiladodd blasdy, Castell Cyfarthfa, yr ochr draw i Afon Taf o waith haearn Cyfarthfa. Ymddeolodd i Caversham yn Lloegr yn 1847, a throsglwyddodd waith haearn Cyfarthfa i'w fab, Robert Thompson Crawshay, a'r gweithfeydd haearn eraill i ddau fab arall.

Ystyrid ef yn feistr caled gan rai, ac yr oedd gan ei weithwyr ef ran yn y protestiadau a arweiniodd at derfysgoedd 1831 ym Merthyr.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Adwaith drwy ymhollti. Mae niwtron araf yn cael ei dderbyn gan gnewyllyn (neu niwclews) atom o wraniwm-235, sydd yn ei dro yn hollti yn elfennau cyflym eu symudiad ac yn rhyddhau tri niwtron rhydd.
Diagram o ymholltiad niwclear ble welir y niwtron araf yn cael ei dderbyn gan niwclews atom o wraniwm-235 gan hollti'n ddwy elfen cyflym a niwtronau ychwanegol. Mae'r egni a rhyddheir ar ffurf egni cinetig a niwtronau. Hefyd gwelir niwtron yn cael ei ddal gan wraniwm-238 gan ei droi yn wraniwm-239.
Mewn ffiseg niwclear a chemeg niwclear, math o adwaith niwclear ydy **ymholltiad niwclear**. Mae cnewyllyn yr atom yn hollti'n rhannau llai, ysgafnach gan ryddhau niwtronau a phrotonau rhydd a elwir yn belydr gamma. Mae ymhollti elfennau trwm yn rhyddhau peth wmbredd o ynni ar ffurf egni electromagnetig ac egni cinetig.

Mae ymhollti niwclear yn creu ynni niwclear ac i'w ganfod oddi mewn i arfau niwclear ar ffurf ffrwydriad. Mae'r ddau yma'n digwydd pan fo rhai deunyddiau a elwir yn danwydd niwclear yn mynd drwy'r weithred yma o ymhollti pan cânt eu taro gan y niwtronau rhydd yma, gan greu rhagor o niwtronau wrth iddyn nhw dorri i fyny'n ddarnau llai. Caiff y broses hon ei hailadrodd dro-ar-ôl-tro ar ffurf adwaith cadwyn sy'n rhyddhau gwres y gellir ei harneisio neu ei ffrwyno a'i reoli mewn adweithydd niwclear neu'n gyflym ac ar raddfa na ellir ei reoli mewn bom atomig.
Term gwleidyddol yw **uwchbwer** sydd yn disgrifio gwladwriaeth neu ymerodraeth a chanddi'r radd uchaf o rym milwrol.[1]

Cafodd y gair Saesneg *super-power* ei ddefnyddio'n gyntaf yn ystod yr Ail Ryfel Byd gan W. T. R. Fox yn ei lyfr *The Super-Powers* (1944) i ddisgrifio'r Ymerodraeth Brydeinig, Unol Daleithiau America, a'r Undeb Sofietaidd.[2] Wrth i'r Ymerodraeth Brydeinig fachludo wedi'r rhyfel, ymddangosodd sefyllfa ddeubegwn fyd-eang rhwng y ddau uwchbwer UDA a'r Undeb Sofietaidd. Cafodd y byd ei rannu rhwng gwledydd cyfalafol o fewn maes dylanwad yr Americanwyr, gwledydd comiwnyddol dan ddylanwad y Sofietiaid, a gwledydd tlawd "y Trydydd Byd" (neu'r Mudiad Amhleidiol). Yn sgil cwymp yr Undeb Sofietaidd ym 1990–91, cafodd yr Unol Daleithiau ei hystyried yn unig uwchbwer y byd.

Trafodir y posibilrwydd byddai archbwerau eraill yn ymgodi yn yr 21g, yn enwedig Gweriniaeth Pobl Tsieina, yr Undeb Ewropeaidd, India, Brasil, a Ffederasiwn Rwsia.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  G. R. Berridge ac A. James, *A Dictionary of Diplomacy* (Basingstoke: Palgrave, 2003), t. 256.
2. ↑  Graham Evans a Jeffrey Newnham, *The Penguin Dictionary of International Relations* (Llundain: Penguin, 1998), tt. 522–523.
Mae **Verónica Villarroel González** (geni 2 Hydref 1965) yn soprano o Chile. Yn 1989 enillodd Clyweliadau Cyngor Cenedlaethol y Metropolitan Opera. Astudiodd ganu gydag Ellen Faull yn Ysgol Juilliard.

Ganwyd Villarroel yn Santiago, Chile yn ferch i Gueraldo Villarroel a Luisa González. Aeth i'r ysgol yn 'Instituto Anglo Chileno' ('Colegio Anglo Maipu' bellach) ac yna astudiodd gyhoeddusrwydd yn y brifysgol, ond dilynodd yrfa mewn cerddoriaeth yn Santiago ac yna yn Efrog Newydd. Cafodd ei phrentisio i Renata Scotto, y diva opera, wrth astudio yn Rhaglen Artist Ifanc Ysgol Juilliard. Mae gan Villarroel chwaer iau, Maria Isabel (Maribel) Villarroel-Contador sydd hefyd yn gantores gerddoriaeth glasurol. Ar hyn o bryd mae'n dysgu myfyrwyr llais yn Santiago. Yn 2009 canodd yn y "Festival de Viña del Mar" lle enillodd holl wobrau'r ŵyl (tortsh arian, tortsh aur ac wylan arian)

Dechreuodd ei yrfa yn y Metropolitan Opera, Efrog Newydd, yn rôl Mimì yn *La Bohème* yn 1991 a chanodd y rôl honno ugain gwaith. Canodd yno rôl Violetta yn *La Traviata'' yn 1993 (19 gwaith), rolau Liù yn* Turandot *a* Micaela yn *Carmen* yn 1996, Marguerite yn *Faust* yn 1997, Lina yn *Stiffelio* yn 1998, Nedda yn *I Pagliacci* a Margherita / Elena yn *Mefistofele* yn 1999, Cio-Cio-San yn *Madama Butterfly* yn 2001, Elizabeth o Valois yn *Don Carlo* yn 2002 a Luisa yn *Luisa Miller* yn 2006.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Blyth, A. (2001, January 01). Villarroel, Verónica. Grove Music Online adalwyd 29 Ebrill. 2019

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* VIAF: 74048463
* LCCN: n93105050
* ISNI: 0000 0000 6311 2588
* GND: 134781678
* SUDOC: 243024827
* BNF: cb140057345 (data)
* BIBSYS: 5058530

 |
Ymestyniad Ymerodraeth yr Inca rhwng 1438 a 1525.
**Ymerodraeth yr Inca** (Quechua: **Tawantinsuyu**) oedd yr ymerodraeth fwyaf ar gyfandir America. Prifddinas yr ymerodraeth oedd Cusco, a'i chanolbwynt oedd ucheldiroedd yr Andes ym Mheriw. Dechreuodd ddatblygu yn gynnar yn y 13g, a chafwyd y tŵf mwyaf rhwng 1438 a 1533, pan ddaeth rhan fawr o orllewin De America dan eu rheolaeth, yn cynnwys y rhan fwyaf o Ecwador, Periw, gorllewin a de Bolifia, gogledd-orllewin yr Ariannin, gogledd a rhan o ganolbarth Tsile a de Colombia. Galwai'r Inca eu brenin yn ‘blentyn yr haul’.

Dechreuodd tŵf yr ymerodraeth gyda buddugoliaeth y nawfed Incaidd, Pachacútec, dros gynghrair y gwladwriaethau chanca yn 1438. Dilynwyd y fuddugoliaeth yma gan gipio tiriogaethau newydd dan Pachacútec a'i frawd Cápac Yupanqui, yna dan y degfed Incaidd, Túpac Yupanqui a'i olynydd Huayna Cápac.

Roedd technoleg yr Inca o safon uchel gyda gweithdai a ffatrioedd yn cynhyrchu artefactau metal.tecsteiliau a seramics. Roeddent hefyd yn adeiladu rhwydwaith eang o ffyrdd. (tua 25,000).

Doedd ganddynt ddim dull o ysgrifennu ond datblygasant ddull o gortyn a chlwm a elwid *quipu* a oedd yn cadw gwybodaeth a rhestri.

Cyrhaeddodd y Sbaenwyr dan Francisco Pizarro i diriogaethau'r Inca yn 1526. Roedd yn awnlwg ei bod yn wlad gyfoethog, a theithiodd Pizarro i Sbaen i gael hawl i'w goresgyn. Dychwelodd yn 1532, pan oedd yr ymerodraeth ar ganol rhyfel cartref rhwng dau fab Huayna Capac, Huascar ac Atahualpa. Roedd hefyd wedi ei gwanychu gan y frech wen, oedd wedi lledu o ganolbarth America. Dim ond 180 o ddynion oedd gan Pizarro, ond ll
wyddodd i goncro'r ymerodraeth. Dienyddiwyd Atahualpa yn Awst 1533.

**Llyfryddiaeth**

* History of the World in Bite-Sized Chunks ISBN 978-1-8417 886-6 Michael O'Mara Books Ltd.
Roedd **Syr William Davies** (23 Awst 1821 – 23 Tachwedd 1895) yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig a gynrychiolodd Sir Benfro fel Aelod Seneddol.

Bywyd Personol
--------------

Ganwyd William Davies yn Hwlffordd yn fab i Thomas Davies, Prendergast.

Derbyniodd addysg elfennol yn ysgol y Parchedig Brown Hwlffordd gan ymadael a'r ysgol yn 14 oed.

Gyrfa
-----

Yn 14 oed aeth i weithio fel prentis yn swyddfa gyfreithiol Cwmni William Rees, Hwlffordd. Wedi darfod ei brentisiaeth daeth yn glerc wedi ei gyfamodi i Mr Rees ac wedi derbyn ei erthyglau clercio cymhwysodd fel cyfreithiwr, gan ddod yn bartner yng nghwmni William Rees. Bu Davies yn gysylltiedig â'r cwmni am weddill ei oes. Ym 1854 sefydlodd Rees a Davies yr *Haverfordwest and Milford Haven Telegraph* fel papur newyddion Rhyddfrydol.

Ychydig cyn ei farwolaeth aeth ei fusnes i drafferth ariannol ac fe'i gwnaed yn fethdalwyr wedi ei farwolaeth.

Gyrfa wleidyddol
----------------

Bu Davies yn gweithio fel asiant etholiadol i Syr Hugh Owen Owen yn is etholiad Sir Benfro ym 1861, lle gollodd o drwch y blewyn, ac yna yn isetholiad Bwrdeistref Penfro ychydig fisoedd yn ddiweddarach lle fu Syr Hugh yn llwyddiannus, yn etholiad cyffredinol 1865 bu'n gweithredu eto fel asiant i Syr Hugh a hefyd fel asiant David Davies, Llandinam yn etholaeth Ceredigion.

Ar farwolaeth Syr John Henry Scourfield aelod Ceidwadol Sir Benfro ym 1876 safodd Davies fel yr ymgeisydd Rhyddfrydol aflwyddiannus yn yr isetholiad, ond llwyddodd i gipio'r sedd yn yr etholiad cyffredinol canlynol ym 1880 gan dal y sedd hyd ei ymddeoliad o'r senedd ym 1892. Fe'i olynwyd fel AS Sir Benfro gan ei fab William Rees Morgan Davies.

Ym 1893 fe'i urddwyd yn farchog am ei gyfraniad disglair i wasanaeth cyhoeddus a gwleidyddol.

Priodasau a marwolaeth
----------------------

Bu Davies yn briod dwywaith priododd ei wraig gyntaf Martha Rees Morgan ferch hynaf Thomas Morgan, Hwlffordd a nith i William Rees ym 1859, bu iddynt chwe mab ac un ferch; bu h farw ym 1872 mab iddynt oedd olynydd Davies fel AS Sir Benfro, Syr William Rees Morgan Davies. Ei ail wraig oedd Mary Merch Thomas Herbert, cyfrifydd yng nghwmni Davies a nith arall i William Rees fu iddynt un mab a bu hi farw ym 1914

Bu farw Davies yn ei gartref Spring Gardens, Hwlffordd a chladdwyd ei weddillion ym Mynwent capel Bedyddwyr Macpelah ar gyrion Hwlffordd

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Death of Sir William Davies" (yn Saesneg). South Wales Daily Post. 23 November 1895. Cyrchwyd 19 December 2020.
2. ↑  Weekly Mail 16 Tachwedd 1895 *Sir William Davies' Affairs*  adalwyd 27 Mehefin 2015
3. ↑  Cardiff Times 30 Tachwedd 1895 *Interesting Biography*  adalwyd 27 Mehefin 2015
4. ↑  Haverfordwest and Milford Haven Telegraph -18 Mawrth 1914 *Local News*  adalwyd 27 Mehefin 2015
5. ↑  South Wales Daily Post 28 Tachwedd 1895 *The funeral of Sir W Davies*  adalwyd 27 Mehefin 2015

| Senedd y Deyrnas Unedig |
| --- |
|
| Rhagflaenydd:**James Bevan Bowen** | **Aelod Seneddol Sir Benfro**1880 – 1892 | Olynydd:**William Rees Morgan Davies** |
Tegeirian yw **Y galdrist finfain** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Orchidaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Epipactis leptochila* a'r enw Saesneg yw *Narrow-lipped helleborine*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Caldrist Gwefus-gul a cheir enwau ar y Caldrist ei hun, gan gynnwys Ceilliau’r ci, eirin y ci, tegeirian, llysiau’r neidr, cala’r gethlydd.

Mae'n blanhigyn blodeuol nodedig ac fel eraill o deulu'r Orchidaceae, mae'r blodau'n hynod liwgar mae'n cynhyrchu arogl da. Enw'r genws yw *Orchis*, sy'n tarddu o Hen Roeg ὄρχις (órkhis), sy'n golygu caill; mae hyn yn cyfeirio at gloron deuol rhai tegeirianau.

Gweler hefyd
------------

* Caldrist y gors
* Caldrist young
* Y galdrist ruddgoch
* Y galdrist felynwerdd
* Y galdrist lydanddail
* Y galdrist ruddlas
* Y galdrist wen
* Y galdrist gulddail
* Y galdrist goch
* Caldrist y Banadl
* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015
2. ↑  Joan Corominas (1980). *Breve Diccionario Etimológico de la Lengua Castellana*. Ed. Gredos. t. 328. ISBN 84-249-1332-9.

Comin WikimediaComin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Y galdrist finfain***
Pla mawr yn y 6g oedd **Y Fad Felen** neu'r **Fall Felen** (hefyd 'Pla Melyn'). Yr enw Gwyddeleg arni oedd *Crón Chonnaill* ('y clefyd melynddu'), neu *Buidhe Chonnaill* ('y clefyd melyn'). Yr enw Saesneg oedd "The Yellow Plague of Rhos".

Cofnoda'r *Annales Cambriae* iddi ladd Maelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd a nifer o bobl eraill yn y flwyddyn 547:

*Mortalitas magna in qua pausat Mailcun rex Genedotae. Unde dicitur, 'Hir hun Wailgun en llis Ros.' Tunc fuit wallwelen.'*
Mae'r llawysgrif gynnar *Llyfr Llandaf* yn cyfeirio at i hefyd, dan yr enw *flaua pestis* (gyda'r glos 'Y Vall Velen'). Roedd yn lladd meddyg a chlaf fel ei gilydd ac yn gadael y wlad yn anghyfannedd.

Yn ôl traddodiad llên gwerin cuddiodd Maelgwn yn Eglwys Rhos (rhwng Degannwy a Llandudno). Gwelodd y Fad Felen (sy'n fath o anghenfil ddinistriol yn y traddodiad Cymreig) drwy dwll clo'r eglwys a disgynodd i'r llawr yn gelain yn y fan. Daeth y llinell a ddyfynnir yn yr *Annales Cambriae* yn ddihareb: 'Hir hun Maelgwn yn llys (neu 'eglwys') Rhos'. Mae Gildas yn dweud mai hon oedd un o'r tair cosb enbyd a roddai Duw ar y Brythoniaid i ddial eu camweddau.

Ceir nifer o gyfeiriadau at y Fad Felen yng ngwaith y beirdd, er enghraifft gan Iolo Goch a Iorwerth Fynglwyd. Gwelir cyfeiriadau at y Fad Felen mewn testunau hanes o'r cyfnod modern cynnar, megis gan Charles Edwards yn *Y Ffydd Ddi-ffuant* , a Theophilus Evans yn *Drych y Prif Oesoedd*, ill dau'n ei alw'n 'Fall Felen' ac yn ei ddeall fel cosb gan Dduw am ddrygioni'r genedl, fel y gwnaeth Gildas ganrifoedd ynghynt. Yn ôl Thomas Pennant yn ei *Tours in Wales*, 'yr oedd (y Fad Felen) i gymeryd naill ai ffurf sarff gribog... neu ynte ar lun benyw brydferth, yr hon a laddodd Maelgwyn gyda chipdrem.'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  John Morris (gol.), *Nennius: British History, and The Welsh Annals* (Llundain, 1980).
2. ↑  J. Gwenogvryn Evans (gol.), *The Text of the Book of Llan Dâv* (1893), t. 131.
3. ↑  Edwards, Charles (1677). *Y Ffydd Ddi-ffuant*. Rhydychen: Henry Hall. t. 188.
4. ↑  Thomas Pennant, *Teithiau yng Nghymru* (Caernarfon, 1883), t. 440.
Roedd **Syr William Heneage Wynne Finch** (18 Ionawr 1893 – 16 Rhagfyr 1961) yn filwr Prydeinig ac yn dirfeddiannwr Cymreig.

Cefndir
-------

Ganwyd Wynne-Finch yn Llundain ym 1893 yn fab i'r Is-Gyrnol Charles Arthur Wynne-Finch tirfeddiannwr Ystadau'r Foelas a Chefnamwlch a Maud Emily (née Chartis) ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn ysgol bonedd Eton

Priododd Gladys merch John I. Waterbury, Fairfield, New Jersey, UDA ym 1929. Ni fu plant o'r briodas.

Gyrfa
-----

Ar ôl ymadael a'r ysgol ymunodd ar Fyddin Brydeinig fel is-gapten yn y Gwarchodlu Albanaidd ym 1912; cafodd ei ddyrchafu'n Gapten ym 1916 yn Gadfridog ym 1923 yn Is-gyrnol ym 1931ac yn Gyrnol ym 1935 cyn ymddeol o'r fyddin ym 1938.

Gwasanaethodd yn y brwydrau yn Ewrop trwy gydol y Rhyfel Byd Cyntaf gan gael ei glwyfo ddwywaith. Enillodd yr Groes Filwrol (MC) am ei gwrhydri yn y rhyfel. Gwasanaethodd ym myddin yr Aifft o 1919 i 1925 a Lluoedd Amddiffynnol y Sudan o 1925 i 1926 gan gael ei anrhydeddu ag Urdd y Nil (Order of the Nile) .

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu'n swyddog hyfforddi yn y Fyddin Tiriogaethol o 1939 i 1940; bu'n gweithio yn y Swyddfa Ryfel o 1940 i 1941 yn Cadlywydd byddin diriogaethol ogledd-ddwyrain Llundain 1941-1944 ac yn Is-gyrnol a chadlywydd y Gwarchodlu Albanaidd 1944 i 1945.

Gwasanaeth Cyhoeddus
--------------------

Cymerai'r Cyrnol Wynne Finch diddordeb mawr ym myd amaeth. Gwasanaethodd fel llywydd Cymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru; bu'n gadeirydd Pwyllgor Addysg Amaethyddol Sir Gaernarfon ac yn llywodraethwr Coleg Amaethyddol Glynllifon.

Gwasanaethodd fel Arglwydd Raglaw Sir Gaernarfon o 1945 hyd ei farwolaeth ym 1961, fel Arglwydd Raglaw fe fu hefyd yn Custos Rotulorum y sir, yn rhinwedd y swydd honno fe fu'n weithgar i sicrhau sefydlu Gwasanaeth Archifau Sir Gaernarfon a thrwy wasanaethu fel Cadeirydd Pwyllgor Archifau'r sir.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "WYNNE FINCH, Colonel Sir William (Heneage)," yn Who Was Who (London: A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc, 1920–2015); online ed. (Oxford: OUP, 2014); online ed. April 2014,  adalwyd 12 Ionawr 2015 trwy docyn darllenydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru
2. ↑  WYNNE-FINCH , Syr WILLIAM HENEAGE yn y Bywgraffiadur arlein  adalwyd 12 Ionawr 2015
Gât Shenwumen, Y Ddinas Waharddiedig, Beijing
Cyfadeilad palasaidd yng nghanol Beijing yn Tsieina yw'r **Ddinas Waharddiedig** (Tsieineeg: 故宫; pinyin: *Gùgōng*). Roedd yn balas imperialaidd Tseiniaidd o gyfnod brenhinlin Ming hyd ddiwedd brenhinlin Qing (1420 i 1912). Mae bellach yn gartref i Amgueddfa'r Palas. Bu'r Ddinas Wahardiedig yn gartref i ymerawdwyr a'u teuluoedd yn ogystal â chanolfan seremonïol a gwleidyddol llywodraeth Tsieina am bron i 500 mlynedd.

Wedi'i adeiladu rhwng 1406 a 1420, mae'r cyfadeilad yn cynnwys 980 o adeiladau ac mae'n gorchuddio 72 hectar (dros 180 erw). Mae'r palas yn enghraifft o bensaernïaeth Tsieineaidd draddodiadol, ac mae wedi dylanwadu ar ddatblygiadau diwylliannol a phensaernïol yn Nwyrain Asia a mannau eraill. Cyhoeddwyd y Ddinas Waharddedig yn Safle Treftadaeth y Byd yn 1987, ac mae wedi ei rhestru gan UNESCO fel y casgliad mwyaf yn y byd o strwythurau pren hynafol sydd dan gadwraeth.

Mae'r Ddinas Waharddedig wedi bod dan ofal Amgueddfa'r Palas ers 1925. Mae ei chasgliad helaeth o waith celf ac arteffactau yn seiliedig ar gasgliadau imperialaidd y brenhinlinau Ming a Qing. Mae rhan o hen gasgliad yr amgueddfa bellach yn Amgueddfa Genedlaethol y Palas yn Taipei. Daw'r ddwy amgueddfa o'r un sefydliad, ond fe'u rhannwyd ar ôl Rhyfel Cartref Tsieina. Ers 2012, mae'r Ddinas Waharddedig wedi croesawu 15 miliwn o ymwelwyr ar gyfartaledd bob blwyddyn, a chafodd dros 16 miliwn o ymwelwyr yn 2016  a 2017.

Mae'r enw "Y Ddinas Waharddedig" yn gyfieithiad o'r enw Tsieineaidd *Zijin Cheng* (Tsieineeg: 紫禁城; pinyin: *Zǐjìnchéng*). Ymddangosodd yr enw *Zijin Cheng yn* ffurfiol yn 1576. Mae'r enw yn yr iaith wreiddiol yn golygu, yn llythrennol, 'Y Ddinas Waharddedig Borffor'. Mae'r 'porffor' yn cyfeirio at Seren y Gogledd, cartref nefol yr Ymerawdwr Nefol mewn astroleg Tsieiniaidd. Y Ddinas Waharddedig oedd cartref yr ymerawdwr daearol. Roedd yn 'waharddedig' am nad oedd unrhyw un yn cael dod i mewn na gadael heb ganiatâd yr ymerawdwr.

Heddiw, mae'r safle yn cael ei adnabod mewn Tsieinëeg fel *Gùgōng* (故宫 ), sy'n golygu y "Palas [yn y dyddiau] gynt".

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   (yn Tsieinëeg). Singtao Net. 2006-09-27. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 18 July 2007. Cyrchwyd 2007-07-05. Unknown parameter `|dead-url=` ignored (help); Unknown parameter `|TransTitle=` ignored (`|trans-title=` suggested) (help); Missing or empty `|title=` (help)
2. ↑  Lu, Yongxiang (2014). *A History of Chinese Science and Technology, Volume 3*. New York: Springer. ISBN 3-662-44163-2.
3. ↑  "Advisory Body Evaluation (1987)" (PDF). UNESCO. Cyrchwyd 2016-02-25.
4. 1 2  "UNESCO World Heritage List: Imperial Palaces of the Ming and Qing Dynasties in Beijing and Shenyang". UNESCO. Cyrchwyd 2007-05-04.
5. ↑  "Visitors to Beijing Palace Museum Topped 16 Million in 2016, An Average of 40,000 Every Day". *www.thebeijinger.com*. 3 January 2017.
6. ↑  p26, Barmé, Geremie R (2008). Y Ddinas Forbidden. Gwasg Prifysgol Harvard.
7. ↑  Mae "Gùgōng" mewn ystyr generig hefyd yn cyfeirio at yr holl balasau blaenorol, sef enghraifft amlwg arall o'r blaen oedd yr hen Blasau Imperial ( Palas Mukden ) yn Shenyang ; gweler Gugong (dibrisio) .
Y Ddraig Dderw
Cerflun pren o ddraig a leolir ar ochr ffordd yr A5 o Fethesda i Dregarth yng ngogledd Gwynedd yw ***Y Ddraig Dderw***. Cafodd ei gerfio o dderwen hollt gyda llif gadwyn gan Simon O'Rourke o'r Orsedd ger Wrecsam, ar gais y Dr Ben Alofs, perchennog y goedfa. Treuliodd y cerflunydd chwe diwrnod yn creu'r gwaith. Cafodd hyd y corff, o'r pen i'r gynffon, ei gerfio o'r boncyff fel y gorweddai, a chafodd yr adenydd a'r coesau eu torri o'r coed a'u codi i'w mannau priodol. Mae'n mesur rhyw 7.6 metre (25 ft)
 o hyd.

Disgrifiad y papur bro lleol, *Llais Ogwan*, ohoni oedd: "Pâr o lygaid, corff cyhyrog, adennydd urddasol, a dannedd miniocach na’r awel oer a’n hamgylchynna, a hyn oll yn ein gwylio’n gelfydd o noddfa gardd gyfagos."

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  (Saesneg) "Y Ddraig Derw: An Adventure Worth Telling", gwefan Simon O'Rourke (25 Ionawr 2019). Adalwyd ar 3 Chwefror 2019.
2. ↑  "Datrys dirgelwch draig Bethesda", BBC Cymru Fyw (22 Ionawr 2019). Adalwyd ar 3 Chwefror 2019.
3. ↑  "Y Ddraig Dderw", *Llais Ogwan* (Chwefror 2019). Adalwyd ar 24 Mehefin 2019.
*Am eraill o'r un enw, gweler William Herbert (gwahaniaethu)*

Arfau William Herbert, Iarll 1af Penfro
Iarll Penfro a ffigwr allweddol ar ochr plaid yr Iorciaid yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau yng Nghymru oedd **William Herbert, ail Iarll Penfro** (5 Mawrth 1451 – 16 Gorffennaf 1491) a mab William Herbert, Iarll 1af Penfro (1423–1469) ac Anne Devereux. Ei daid a'i nain ar ochr ei dad oedd William ap Thomas a Gwladys, merch Dafydd Gam; ei daid a'i nain ar ochr ei fam oedd Walter Devereux (1411–1459), Arglwydd Ganghellor Iwerddon ac Elizabeth Merbury.

Etifeddodd Iarllaeth Penfro ar ôl ei dad yn 1469. Yn 1479 cafodd ei orfodi gan Richard II, brenin Lloegr i ildio'r iarllaeth honno a'i diroedd yng Nghymru, gan dderbyn yn ei lle iarllaeth Huntingdon a thiroedd yn ne-orllewin Lloegr. Roedd hyn yn benderfyniad gwleidyddol gan Richard, sef ymgais i leihau dylanwad y teulu Herbert yng Nghymru. Fel gweddill ei deulu, Iorcydd rhonc oedd William a bu'n driw iawn i'w frenin. Priododd Mary Woodville, chwaer y brenin, Elizabeth Woodville, a chawsant un ferch, Elizabeth Herbert, 3ydd barwnes Herbert.

Wedi methiant Henry Stafford, ail ddug Buckingham i gipio'r goron yn 1483 derbyniodd swydd fel Prif Ustus De Cymru, a ddaliwyd cyn hynny gan Buckingham.

Priododd am yr eildro, i Katherine, merch anghyfreithlon Richard III, yn 1484, a derbyniodd dâl blynyddol o £1,000 gan ddyblu ei incwm. Bu Katherine farw cyn diwedd 1487.

Pan laniodd Harri Tudur ym Mhenfro yn 1485 un o weision William a aeth a'r neges i'r brenin. Nid ymladdodd ym Mrwydr Maes Bosworth.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Michael Hicks, *The Wars of the Roses*, (Yale University Press, 2012), 212.
2. ↑  Charles Ross, *Edward IV*, (University of California Press, 1974), 93.
3. 1 2  Charles Ross, *Richard III*, (University of California Press, 1981), 158.
4. ↑  'Bosworth: The Birth of the Tudors*; gan Chris Skidmore; Phoenix Press (2013), t. 204*
5. ↑  Charles Ross, *Richard III*, 211.

|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Actor radio a phensaer o Gymro oedd **Wyn Thomas** (1929 – Ionawr 2017) a gydnabyddir yn un o'r actorion radio cynharaf i weithio drwy gyfrwng y Gymraeg.

Bywyd cynnar
------------

Ganwyd ym Mhenparcau ger Aberystwyth a bu'n byw ym Mae Colwyn a Llundain, cyn ymgartrefu yng Nghaerdydd.

Yn 14 oed, cafodd ei gyfweliad cyntaf ar gyfer dramâu radio a bu'n actor ar radio drwy gyfrwng y Gymraeg a'r Saesneg am ddegawdau. Bu'n cydweithio gydag actorion amlwg fel Siân Phillips, a Myfanwy Talog.

Gyrfa
-----

Roedd yn chwarae rhan Alec ar y gyfres radio 'SOS Galw Gari Tryfan', drama dditectif a ddarlledwyd gan y BBC yng y 1950au. Dywedodd y darlledwr Hywel Gwynfryn fod y gyfres yn "un o'r cyfresi mwyaf cyffrous fu ar y radio erioed" a roedd Wyn yn "arloeswr ym myd actio yn nyddiau cynnar dramau radio yng Nghymru".

Roedd yn bensaer wrth ei alwedigaeth, a cafodd ei ddisgrifio gan Sefydliad Tirwedd Cymru fel y pensaer tirwedd a oedd wedi gwneud y cyfraniad mwyaf yn hanes Cymru.

Bywyd personol
--------------

Priododd Anne Thomas a chawsant bedwar plentyn: Sion, Sara, Rhys a Nia a saith wyr: Alus, Beth, Wil, Harri, Elis, Nansi ac Ifan.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  *Cofio actor radio arloesol 'SOS Galw Gari Tryfan'*  , BBC Cymru Fyw, 19 Ionawr 2017.
Hypnotydd Cymreig oedd **Wynne Roberts** (bu farw 4 Mawrth, 2009 yn 66 mlwydd oed). Roedd yn enwog am ei sioeau llwyfan difyrrus ond bu hefyd yn gweithio fel arbenigwr hypnotherapi i'r grŵp feddygol BUPA.

Cafodd Roberts ei eni yng Nghaergybi ac yn hwyrach yn ei fywyd bu'n byw yn Wrecsam am rai blynyddoedd cyn symud i Brestatyn. Yn ei arddegau gweithiodd fel porthor mewn gwesty a dechreuodd gweithio fel hypnotydd ar ôl treulio saith mis mewn mynachlog yn Nhibet.

Yn y 1970au cafodd ei gynnwys yn y *Guinness Book of World Records* am y cyfnod o amser yr oedd yn gallu canu'r drymiau.

Roedd Roberts yn aelod o FESH (*Federation of Ethical Stage Hypnotists*) ac fe enillodd wobrau am ei sioe lwyfan gan gynnwys Sioe Cabaret Orau a Sioe Cabaret Ryngwladol Orau. Cyflwynodd y rhaglen *Y Sioe Anghyffredin* ar S4C ac roedd yn gyfrannwr rheolaidd i BBC Radio Cymru.

Ar ôl ffrwydradau terfysgol yn Llundain yn 2005 bu'n defnyddio hypnotherapi i gwnsela rhai a ddioddefodd yn y cyrchoedd. Bu Roberts hefyd yn defnyddio hypnotherapi ar filwyr ag anafwyd yn rhyfeloedd Irac ac Afghanistan.

Roedd Roberts yn briod i'w wraig Linda ac yn dad i bedwar o blant, Vicky, Bruce, Paul, a Melissa. Bu farw ym Mawrth 2009 o ganser.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3  (Saesneg) Tributes to record breaking Wrexham entertainer and hypnotherapist. *Evening Leader* (6 Mawrth, 2009). Adalwyd ar 12 Mawrth, 2009.
2. 1 2 3 4 5 6   Hypnotydd enwog yn marw. BBC (5 Mawrth, 2009). Adalwyd ar 5 Mawrth, 2009.
3. 1 2  (Saesneg) Hypnotist offers therapy to Army amputees. *Daily Post* (27 Rhagfyr, 2007). Adalwyd ar 5 Mawrth, 2009.
4. ↑  (Saesneg) Wynne Roberts. Clic Agency. Adalwyd ar 5 Mawrth, 2009.
Mae **Wmbreg** (**Umbrian**) yn iaith hynafol farw yn perthyn i'r Osgeg, ac i raddau i'r Lladin, yng nghangen ieithoedd Italaidd y teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd.

Gyda'r Osgeg, mae Wmbreg yn ffurfio'r is-gangen **Osgo-Wmbreg** yn yr ieithoedd Italaidd, ond mae rhai ieithyddion yn dadlau fod yr is-gangen honno'n gangen ar wahân yn y teulu Indo-Ewropeaidd.

Olion
-----

Ar wahân i lond llaw o arysgrifau byrion, daw'r brif dystiolaeth am yr Wmbreg o gyfres o saith tabled efydd o natur ddeddfodol - y Tabledi Igufaidd - a ddarganfuwyd yn adfeilion Teml Iau yn Gubbio (yr Iguvium glasurol), yn 1444.

Gyda 4,000 o eiriau, hyn yw'r cofnod llawnaf o hen ieithoedd yr Eidal sydd wedi goroesi, ac eithrio'r Lladin, wrth gwrs. Mae'r rhan fwyaf o gynnwys y tabledi wedi ei ysgrifennu mewn ysgrifen hynafol frodorol sydd wedi'i seilio ar yr Wyddor Etrwseg. Dichon bod y tabledi hyn yn dyddio o tua 200 C.C..

Nid yw'r orgraff yn sefydlog, ffaith sy'n awgrymu nad oedd yr Wmbreg wedi datblygu'n iaith lenyddol safonol, mewn gyferbyniad â'r Osgeg.

Rhai geiriau Wmbreg
-------------------

* *inuk* wedyn, yna
* *frater* brodyr
* *uhtur* oracl, augur
* *sakre* offrwm (cf. **(a) sacrifice**)
* *uvem* dafad (cf. Lladin **ovis**)
* *arv(am)* cae (cf. **erw**)
* *pir* tân

Llyfryddiaeth
-------------

* C.D. Buck, *A Grammar of Oscan and Umbrian* (1928)
Dinas yng ngorllewin Gwlad Pwyl yw **Wrocław** (Almaeneg: *Breslau*). Mae hi'n brifddinas rhanbarth Silesia Isaf, a dinas bwysicaf tiriogaeth Silesia. Saif ar afon Oder. Mae hi'n bedwaredd dinas Gwlad Pwyl o ran poblogaeth, gyda phoblogaeth o 638,401 yn 2003.

Efallai i'r ddinas gael ei henw oddi wrth Vratislav I, brenin Bohemia (915-921). *Vratislavia* yw'r ffurf Ladin ar enw'r ddinas. Yn ddiweddarach, daeth dan reolaeth brenin Gwlad Pwyl. Daeth yn aelod o'r Cynghrair Hanseataidd pan ddaeth yn rhan o Bohemia gyda gweddill Silesia yn 1335. Sefydlwyd prifysgol yma yn 1526. Wedi'r Rhyfel Silesaidd Cyntaf, daeth yn rhan o deyrnas Prwsia, ac o 1871 ymlaen yn rhan o Ymerodraeth yr Almaen. Yn 1939, Breslau oedd trydedd dinas yr Almaen, gyda phoblogaeth dros 650,000. Yn 1945, wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd, daeth yn eiddo Gwlad Pwyl fel Wrocław. Gorfodwyd llawer o'r trigolion Almaenig i adael y ddinas a symud tua'r gorllewin, i'r tiriogaethau oedd yn parhau yn rhan o'r Almaen.

Dynodwyd yr *Jahrhunderthalle* ("Neuadd y Canmlwyddiant") yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2006.

Adeiladau a chofadeiladau
-------------------------

* Kościół Św. Elżbiety (Eglwys Sant Elisabeth)
* Ostrów Tumski (ynys, gyda'r eglwys gadeiriol)
* Panorama Racławicka
* Palas Wrocław

Canol Wrocław, gyda'r Magdalenenkirche
Breslau

Pobl enwog o Wrocław / Breslau
------------------------------

* Otto Klemperer, cerddor
* Manfred von Richthofen, awyrennwr, "Y Barwn Coch"
* Dietrich Bonhoeffer, diwinydd

 gw • sg • go**Dinasoedd Gwlad Pwyl**

Warsaw ·
Kraków ·
Łódź ·
Wrocław ·
Poznań ·
Gdańsk ·
Szczecin ·
Bydgoszcz ·
Lublin ·
Katowice ·
Białystok ·
Gdynia ·
Częstochowa ·
Radom ·
Sosnowiec ·
Toruń ·
Kielce ·
Gliwice ·
Rzeszów ·
Zabrze ·
Olsztyn ·
Bytom ·
Bielsko-Biała ·
Ruda Śląska ·
Rybnik ·
Tychy ·
Dąbrowa Górnicza ·
Gorzów Wielkopolski ·
Płock ·
Elbląg ·
Opole ·
Wałbrzych ·
Zielona Góra ·
Włocławek ·
Tarnów ·
Chorzów ·
Koszalin ·
Kalisz ·
Legnica ·
Safle mytholegol yw **Y Gwynfryn yn Llundain** y cyfeirir ato yn chwedl *Branwen ferch Llŷr*, yr ail o Bedair Cainc y Mabinogi, lle cleddir pen Bendigeidfran.

Cawr yw Bendigeidfran yn y chwedl, sy'n frenin ar y Brythoniaid gyda'i brif lys yn Harlech. Ar ôl arwain cyrch i Iwerddon i achub ei chwaer Branwen fe'i lleddir gan glwyf wenwynig. Ond cyn marw mae'n gorchymyn i'w wŷr dorri ei ben a mynd a'r pen yn ôl gyda hwy a'i osod yn "y Gwynfryn yn Llundain".

Dygir ei ben yn ôl i Gymru gan y saith arwr a ddihangasant o Iwerddon. Maent yn aros ar ynys Gwales ac yn treulio 80 mlynedd arni yng nghwmni pen Bendigeidfran yn cael eu diddanu gan ganu Adar Rhiannon:

'Ac yng Ngwales ym Mhenfro y byddwch bedwarugaint mlynedd. Ac yny agoroch y drws parth ag Aber Henfelen, y tu at Gernyw, y gellwch fod yno a'r pen yn ddilwgr gennwch.'[1]
Wedi i'r 80 mlynedd fynd heibio mae Heilyn fab Gwyn yn agor y drws ac mae hud y pen yn cymhellu'r arwyr i fynd ar eu hunion i Lundain lle cleddir y pen "yn y Gwynfryn". Cyfeiria'r chwedl at driawd sy'n ei ddisgrifio fel y "trydydd fadgudd pan guddwyd" (y trydydd cuddiad ffodus...) a'r "trydydd anfad ddatgudd pan ddatguddwyd" (y trydydd cuddiad anffodus...). Yn ôl y chwedl, ni allai niwed gyrraedd yr ynys trwy'r môr (o gyfeiriad Ffrainc) tra byddai'r pen yn y cuddfa hwnnw.[2] Ceir y triawd hwn, sef 'Tri Chudd a Thri Datgudd Ynys Prydain' yn y casgliadau o'r trioedd Cymraeg a adnabyddir fel 'Trioedd Ynys Prydain'.[3]

Unieithir "y Gwynfryn" yn aml â safle Tŵr Llundain, a godwyd gan Wilym Gwncwerwr. Ond mae Ifor Williams yn methu gweld rheswm dros dderbyn hynny ac yn cynnig "y bryn lle saif St. Paul's".[4] Os cywir y ddamcaniaeth fod y Pedair Cainc fel gwaith llenyddol yn dyddio o ganol yr 11g mae'n debyg na allai "y Gwynfryn" gyfeirio at safle Tŵr Llundain, lle codwyd yr tŵr cynharaf, a elwir Y Tŵr Gwyn, gan Wilym Goncwerwr yn 1078.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; arg. newydd, 1989). Tud. 45. Diweddarwyd yr orgraff.
2. ↑  *Pedeir Keinc y Mabinogi*, tud. 47.
3. ↑  Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1991), triawd 37.
4. ↑  *Pedeir Keinc y Mabinogi*, tud. 214.
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Sergio Citti yw ***Viper*** a gyhoeddwyd yn 2001. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Andrea Crisanti. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Harvey Keitel, Giancarlo Giannini, Elide Melli, Goffredo Fofi, Olimpia Carlisi a Larissa Volpentesta. Mae'r ffilm *Viper (ffilm o 2001)* yn 90 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2001. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *A Beautiful Mind* sef ffilm fywgraffyddol gan Ron Howard. 
Blasco Giurato oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Cyfarwyddwr
-----------

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Sergio Citti ar 30 Mai 1933 yn Rhufain a bu farw yn yr un ardal ar 23 Awst 2019.

Derbyniad
---------

Gweler hefyd
------------

Cyhoeddodd Sergio Citti nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| Ffilm | Delwedd | Gwlad | Iaith wreiddiol | dyddiad |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Casotto |  | yr Eidal | Eidaleg | 1977-01-01 |
| Due Pezzi Di Pane |  | yr Eidal | Eidaleg | 1979-01-01 |
| Fratella E Sorello |  | yr Eidal |  | 2005-01-01 |
| I Magi Randagi |  | yr Eidal | Eidaleg | 1996-01-01 |
| Il Minestrone |  | yr Eidal | Eidaleg | 1981-01-01 |
| Mortacci |  | yr Eidal | Eidaleg | 1989-02-24 |
| Ostia |  | yr Eidal | Eidaleg | 1970-03-11 |
| *Pigsty* |  | Ffraincyr Eidal | Eidaleg | 1969-01-01 |
| Storie Scellerate |  | yr EidalFfrainc | Eidaleg | 1973-01-01 |
| Viper |  | yr Eidal |  | 2001-01-01 |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Cyfarwyddwr:. dyddiad cyrchiad: 11 Ebrill 2016.