recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Gêm fideo antur yw ***The Legend of Zelda: Mae Breath of the Wild*** a ddatblygwyd ac a gyhoeddwyd gan Nintendo. Mae'n rhan o gyfres *The Legend of Zelda* a ryddhawyd ar gyfer y consolau Nintendo Switch a Wii U ar 3 Mawrth 2017. Mae'r stori yn dilyn cymeriad o'r enw Link, sy'n deffro o gwsg can mlynedd, i lais dirgel sy'n ei arwain i drechu Calamity Ganon cyn iddo allu dinistrio teyrnas Hyrule.[1]

Caiff y gêm ei chwarae mewn amgylchedd eitha agored. Fel y *Legend of Zelda* gwreiddiol, ni roddir llawer o gyfarwyddyd i'r chwaraewr a gall archwilio ar ei liwt ei hun yn eitha rhwydd. Gall Link gasglu eitemau megis arfau, arfwisgoedd a bwyd. Mae'r ffyrdd sydd wedi'u gwasgaru ar hyd a lled y byd yn fforddiadau y gall y chwaraewr eu cyffwrdd â hwy, posau, a chymeriadau nad ydynt yn chwaraewr sy'n cynnig cyngor neu ochr-quests. Mae anadlu byd y Gwyllt yn arbrofi anffurfiol, gwobrwyo ac yn caniatáu i'r stori gael ei chwblhau mewn ffordd anffurfiol. Ceir pwyntiau cyfrin (*waypoints*) lle gall y chwaraewr warpio iddyn nhw, posau a chymeriadau otomatig sy'n rhoi is-sialensau neu ychydig gymorth i'r chwaraewr. Ni gêm ar ffurf llinell o A - Y yw hon ond gêm rhyngweithiol a gall y stori newid, gyda dewis y chwaraewr.

Cipiodd *Breath of the Wild* Wobr Gêm fideo'r Flwyddyn 2017 - gwobr a roddir gan ddatblygwyr proffessiynol y byd gemau fideo.

Gweler hefyd
------------

* Gwobr Datblygwyr Gemau Fideo'r Flwyddyn

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Goldfarb, Andrew (14 Mehefin 2016). "E3 2016: Zelda: Breath of the Wild's Open World is 12 Times Bigger than Twilight Princess". *IGN*. Ziff Davis. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 14 Mehefin 2016. Cyrchwyd 14 Mehefin 2016. Unknown parameter `|deadurl=` ignored (help)
|  |  |
| --- | --- |
|  Rhybudd!  | **Mae angen cywiro iaith yr erthygl hon.**   Beth am fynd ati i'w chywiro?
Dyma restr o erthyglau i'w cywiro: Tudalennau â phroblemau ieithyddol. |

Cyfres o gemau antur yw **The Legend of Zelda** sydd wedi cael ei datblygu a'i chyhoeddi gan cwmni gemau Japaniaidd, Nintendo, yn bennaf Shigeru Miyamoto.

Maent yn canolbwyntio ar antur a datrys posau (puzzles), a hyd yn oed weithiau yn cynnwys elfennau o gemau RPG (chwarae-rol). Mae'r gyfres "Legend of Zelda" wedi bod yn mynd ers dros 30 mlynedd ac yn aml yn cael ei gysidro fel un o’r cyfresi gemau cyfrifiadur gorau erioed.

Mae'r chwaraewr yn chwarae rhan bachgen ifanc o'r enw Link, a rhan fwyaf o'r amser ei dasg yw achub y dywysoges "Zelda" a'r Deyrnas "Hyrule" oddi ar "Ganon" sef "tyrant" sydd eisiau cymryd drosodd y Deyrnas iddo fo ei hun. Mae gan y 3 person yma darn o’r "Triforce", sef crair (relic) sydd wedi cael ei wneud allan o'r 3 darn yma pan maent efo'i gilydd ac yn rhoi pŵer anferthol i bwy bynnag sydd efo'r "Triforce" cyfan, ond os mae Link yn atal Ganon o wneud hyn, mae'n cadw trefn ar y deyrnas.

Ddaeth y gem The Legend of Zelda cyntaf allan yn y flwyddyn 1986 ac ers hynny mae y cyfres o gemau yma wedi tyfu i gynnwys 19 o gemau "Legend of Zelda" ac wedi profi i fod yn lwyddiannus iawn ers hynny. Mae pob consol gem mae Nintendo wedi gwneud hefo o leiaf un gem Legend of Zelda.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Nintendo - Official Site - Video Game Consoles, Games". *www.nintendo.com* (yn Saesneg). Cyrchwyd 2019-10-16.
Cyfres o ddigwyddiadau treisgar a ddechreuwyd oherwydd dedfryd byr Dan White am fradlofruddio Maer San Francisco George Moscone a Harvey Milk, arolygwr hoyw agored San Francisco oedd **terfysgoedd nos White**. Digwyddodd ar noson yr 21 Mai, 1979 yn San Francisco. Ynghynt y diwrnod hwnnw, cafwyd White yn euog o dynladdiad gwirfoddol, y dedfryd lleiaf posib am ei weithredoedd.

Roedd gan gymuned hoyw yn San Francisco hanes o wrthdaro hir dymor gydag Adran Heddlu San Francisco. Dwyshaodd statws White fel cyn-blismon ddicter y gymuned tuag at AHSF. Yn wreiddiol cafwyd gwrthdystiadau wrth i brotestwyr orymdeithio drwy ardal Castro yn San Francisco. Pan gyrhaeddodd y dorf Neuadd Dinas San Francisco, trodd y brotest yn dreisgar. Achoswyd cannoedd o filoedd o ddoleri o ddifrod i eiddo Neuadd y Ddinas ac ardaloedd cyfagos, yn ogystal ag anafiadau i heddweision a therfysgwyr.

Sawl awr ar ôl i'r terfysg ddod i ben, ymatebodd yr heddlu drwy gynnal cyrch ar far hoyw yn Castro o San Francisco. Ymosodwyd ar nifer o'r cwsmeriaid gan heddweision mewn gwisg terfysgoedd. Arestiwyd 24 o bobl yn ystod y cyrch, ac yn ddiweddarach daethpwyd a sawl achos yn erbyn AHSF.

Yn y diwrnodau a ddilynodd, gwrthododd arweinwyr y gymuned hoyw ymddiheurio am ddigwyddiadau'r noson. Arweiniodd yr undod a'r cryfder hwn ymysg y gymuned hoyw at fwy o rym gwleidyddol, a gyrhaeddodd uchafbwynt pan ail-etholwyd Maer Dianne Feinstein y mis Tachwedd canlynol. Wrth ymateb i un o'i haddewidion etholiadaol, apwyntiodd Feinstein Pennaeth yr Heddlu a oedd yn gefnogol i hawliau hoywon. Cynyddodd y nifer o bobl hoyw a recriwtiwyd i'r heddlu a lleihaodd hyn y tensiwn.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gorney, Cynthia (4 Ionawr, 1984). "The Legacy of Dan White; A stronger gay community looks back at the tumult". The Washington Post.
Rhestr o **Drefi yng Nghernyw**, mewn Cernyweg:



TRURU
Resrudh
Aberfal
Pensans
Porth Ia
Heyl
Cambron
Hellys
Tewynn Pleustri
Austol
Bosvenegh
Ponsrys
Essa
Lyskerrys
Lannstefan
Porth Bud

Trefi yng Nghernyw, mewn Cernyweg.

 gw • sg • go**Dinasoedd a threfi Cernyw**

**Enwau Cernyweg**
  
**Dinas**  

Truru
  
**Trefi**  

Aberfal (Aberfala) **·** 
Bosvena **·** 
Essa **·** 
Fowydh **·** 
Hellys **·** 
Heyl **·** 
Kammbronn **·** 
Kelliwik **·** 
Lanndreth **·** 
Lannstefan **·** 
Lannust **·** 
Lannwedhenek **·** 
Lyskerrys **·** 
Logh **·** 
Lostwydhyel **·** 
Lulynn **·** 
Marghasyow **·** 
Nansledan **·** 
Pennsans **·** 
Penntorr **·** 
Penrynn **·** 
Ponswad **·** 
Porth Ia **·** 
Porthbud **·** 
Porthleven **·** 
Reskammel **·** 
Resrudh **·** 
S. Austel **·** 
S. Colom Veur **·** 
Strasnedh **·** 
Tewynblustri
  
  
**Enwau Saesneg**
  
**Dinas**  

Truro
  
**Trefi**  

Bodmin **·** 
Bude **·** 
Callington **·** 
Camborne **·** 
Camelford **·** 
Falmouth **·** 
Fowey **·** 
Hayle **·** 
Helston **·** 
Launceston **·** 
Liskeard **·** 
Looe **·** 
Lostwithiel **·** 
Marazion **·** 
Nansledan **·** 
Newlyn **·** 
Newquay **·** 
Padstow **·** 
Penryn **·** 
Penzance **·** 
Porthleven **·** 
Redruth **·** 
St Austell **·** 
St Blazey **·** 
St Columb Major **·** 
St Ives **·** 
St Just in Penwith **·** 
Saltash **·** 
Stratton **·** 
Torpoint **·** 
Wadebridge
Pentref bychan yng nghanol Bro Morgannwg, de Cymru, yw **Trefflemin** (Saesneg: *Flemingston*).

Gorwedd y pentref ar lan orllewinol Afon Ddawan tua 4 milltir i'r de-ddwyrain o dref Y Bont-faen.

Mae Trefflemin yn adnabyddus yn hanes llenyddiaeth Gymraeg fel cartref yr hynafiaethydd amryddawn, bardd a ffugiwr llenyddol Iolo Morganwg (1747-1826). Ganed Iolo ym mhentref Pennon, plwyf Llancarfan, ond symudodd ei rieni i fyw mewn bwthyn yn Nhrefflemin yn fuan ar ôl ei eni. Mae gan y pentref a'r wlad o'i gwmpas ran bwysig yn y Forgannwg ramantaidd a greuwyd gan Iolo yn ei farddoniaeth a rhai o'i ffugiadau. Erbyn heddiw dim ond muriau'r bwthyn sy'n aros, yn rhan o fuarth fferm yng nghanol y pentref.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  G. J. Williams, *Iolo Morgannwg* (Caerdydd, 1956).

 gw • sg • go**Trefi a phentrefi Bro Morgannwg**

**Trefi**  

Y Barri  **·** Y Bont-faen  **·** Llanilltud Fawr  **·** Penarth
  
**Pentrefi**  

Aberogwr  **·** Aberddawan  **·** Aberthin  **·** City  **·** Clawdd-coch  **·** Corntwn  **·** Dinas Powys  **·** Eglwys Fair y Mynydd  **·** Ewenni  **·** Ffontygari  **·** Gwenfô  **·** Larnog  **·** Llanbedr-y-fro  **·** Llancarfan  **·** Llancatal  **·** Llandochau  **·** Llandochau Fach  **·** Llandŵ  **·** Llanddunwyd  **·** Llan-faes  **·** Llanfair  **·** Llanfihangel-y-pwll  **·** Llanfleiddan  **·** Llangan  **·** Llansanwyr  **·** Llwyneliddon  **·** Llyswyrny  **·** Marcroes  **·** Merthyr Dyfan  **·** Ogwr  **·** Pendeulwyn  **·** Pen-llin  **·** Pennon  **·** Pen-marc  **·** Y Rhws  **·** Sain Dunwyd  **·** Saint Andras  **·** Sain Nicolas  **·** Sain Siorys  **·** Sain Tathan  **·** Saint-y-brid  **·** Sili  **·** Silstwn  **·** Southerndown  **·** Trebefered  **·** Trefflemin  **·** Tregatwg  **·** Tregolwyn  **·** Tresimwn  **·** Y Wig  **·** Ystradowen
Planhigyn blodeuol dyfrol yw **teim gwyllt** neu **gruwlys**. Mae'n perthyn i'r teulu *Lamiaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Thymus polytrichus* a'r enw Saesneg yw *Wild thyme*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Gruw Gwyllt, Gruwlys Gwyllt, Gruwlys Gwyllt Lleiaf. Yn anffodus, defnyddir teim fel arfer gan bobl nad ydynt yn gwybod y gair Cymraeg am 'gruwlyus'.

Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn tyfu mewn cynefinoedd oer a thymherus (neu gynnes) yn hemisffer y Gogledd a'r De fel y'i gilydd.

Llenyddiaeth
------------

Dyma drosiad Gwyn Thomas o eiriau Shakespeare ym Midsummer Night’s Dream (Breuddwyd Nos Wyl Ifan) a’r cyfeiriad at y teim:

"Mi wn am lain lle tyf y teim yn wyrdd,
A llysiau'r parlys, fioledau fyrdd,
A glwys yn do i'r fan mae gwyddfid pêr,
Miaren Mair a rhosys dan y sêr."

Gweler hefyd
------------

* Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   teim. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 10 Tachwedd 2021. Daw'r cofnod cynharaf o c.1740.
2. ↑   gruwlys. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 10 Tachwedd 2021. Daw'r cofnod cynharaf o 1545.
3. ↑  Gerddi Kew; adalwyd 21 Ionawr 2015

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Teim gwyllt***
Cymmerodd terfysg le yn Nhrelái, Caerdydd, ar noson 22 a 23 Mai 2023. Anafwyd hyd at 12 o swyddogion Heddlu De Cymru; rhoddwyd cerbydau lluosog ar dân a rhoddwyd gwybod am ddifrod i eiddo. Digwyddodd y terfysg yn sgîl marwolaeth dau blentyn 15 oed mewn gwrthdrawiad ar Ffordd Snowden toc ar ôl 6 o’r gloch. Enw'r ddau fachgen a laddwyd oedd Kyrees Sullivan (16 oed) a Harvey Evans (15 oed), y ddau yn fechgyn lleol.

Cymmerodd terfysg le yn Nhrelái (maestref fawr yng ngorllewin Caerdydd). Dywedodd Alun Michael, Comisiynydd Heddlu a Throseddu De Cymru, nad oedd yr heddlu’n erlid y bechgyn ar y pryd. Dwedodd yr heddlu’n ddiweddarach, ar ôl i luniau teledu cylch cyfyng gael eu darganfod, eu bod wedi bod yn eu dilyn yn gynharach. Mae ymchwiliad wedi'i lansio i'r digwyddiad.

Arestiwyd ugain o bobl am gymryd rhan yn yr anhrefn. "Fel rhan o'r ymchwiliad hyd yn hyn, mae dros 290 o fideos o gamerâu corff heddweision wedi'u casglu," dwedodd yr heddlu.

Ymateb
------

Cafwyd ymateb chwyrn i farwolaeth y dau fachgen, i'r torcyfraith wedyn, ymateb (neu gorymateb) yr heddlu, annilisrwydd atebion yr heddlu dros yr diwrnodau wedi'r digwyddiad yn enwedig cronoleg y digwyddiad a natur y cwrsio ar ôl y bechgyn, a'r sefyllfa economaidd a chymdeithasol a achosodd neu a ychwanegodd at y digwyddiad ac agweddau'r heddlu at blismona'r maestref.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  "Erfyn am 'lonyddwch' wedi anhrefn yng Nghaerdydd nos Lun". *BBC Cymru Fyw*. 24 Mai 2023. Cyrchwyd 25 Mai 2023.
2. ↑  "Heddlu'r De yn cyhoeddi llinell amser ar ôl gwrthdrawiad Trelái". Golwg360. 25 Mai 2023.
3. ↑  "Trelái: Arestio cyfanswm o 20 person ar ôl anhrefn". *BBC Cymru Fyw*. 3 Mehefin 2023. Cyrchwyd 6 Mehefin 2023.
4. ↑  "Anhrefn Trelái: Heddlu'r De wedi derbyn fideo yn dangos fan y llu yn dilyn beic". Newyddion S4C. 23 Mai 2023.
5. ↑  "Mark Drakeford yn addo cynllun cymunedol ar ôl 'trawma' Trelái". Newyddion S4C. 26 Mai 2023.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Titw pendil talcenfelyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: titwod pendil talcenfelyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Anthoscopus flavifrons***; yr enw Saesneg arno yw *Yellow-fronted tit*. Mae'n perthyn i deulu'r Titwod Pendil (Lladin: *Remizidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. flavifrons*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r titw pendil talcenfelyn yn perthyn i deulu'r Titwod Pendil (Lladin: *Remizidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Anthoscopus sylviella | Anthoscopus sylviella |  |
|
| Titw pendil | Remiz pendulinus |  |
|
| Titw pendil Affrica | Anthoscopus caroli |  |
|
| Titw pendil llwyd | Anthoscopus musculus |  |
|
| Titw pendil melyn | Anthoscopus parvulus |  |
|
| Titw pendil talcenfelyn | Anthoscopus flavifrons |  |
|
| Titw pendil y Penrhyn | Anthoscopus minutus |  |
|
| Titw pendil y Sahel | Anthoscopus punctifrons |  |
|
| Titw penfelyn | Auriparus flaviceps |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Titw pendil talcenfelyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Tiriogaeth dramor Brydeinig a reolir yn uniongyrchol gan lywodraeth y Deyrnas Unedig, trwy awdurdod y Goron, yw **trefedigaeth y Goron**. Y fath hon o diriogaeth oedd yn nodwedd o'r Ymerodraeth Brydeinig o ddechrau'r 19g hyd ddiwedd yr 20g. Nid oedd gan drefedigaethau'r Goron gynrychiolwyr yn Senedd y Deyrnas Unedig. Rheolai trefedigaeth y Goron gan lywodraethwr a benodir gan y Goron ac yn atebol i Lundain (Y Swyddfa Dramor a Chymanwlad, ers 1966).

Meddai'r llywodraethwr ar faint sylweddol o rym ac awdurdod, a chafodd ei gynorthwyo yn y blynyddoedd cynnar gan gyngor penodedig. Yn y 1820au a'r 1830au, cafodd y system ei diwygio mewn sawl tiriogaeth gan gyflwyno cynghorau deddfwriaethol ac gweithredol i gynorthwyo'r llywodraethwr. Gan amlaf, cafodd aelodau'r cynghorau eu penodi gan y llywodraethwr ei hunan. Yn ddiweddarach yn oes yr Ymerodraeth Brydeinig, daeth ambell drefedigaeth y Goron i ddefnyddio cynghorau etholedig.

Dyluniwyd y system yn gyntaf gan yr Arglwydd Hawkesbury ar gyfer trefedigaeth Martinique. Ymledodd ei arferion i ynysoedd cyfagos yn India'r Gorllewin, gan gynnwys Trinidad a Sant Lwsia, ac yn ddiweddarach i Drefedigaeth y Penrhyn, Mawrisiws, Seilón, De Cymru Newydd, Tir Van Diemen, a Gorllewin Awstralia. O safbwynt yr awdurdodau Llundeinig, roedd poblogaethau'r tiriogaethau hyn yn anaddas ar gyfer llwyodraeth gynrychioladol gan yr oeddynt naill ai'n frodorion y tir neu yn wladfeydd cosb.

Nid oedd pob rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig yn drefedigaeth y Goron. Cafodd ambell diriogaeth ei rheoli gan gwmnïau preifat, er enghraifft India dan Gwmni India'r Dwyrain. Rhoddwyd ymreolaeth trwy statws dominiwn i'r gwledydd a chanddynt boblogaeth wen sylweddol, sef Canada, Awstralia, Seland Newydd, De Affrica, Newfoundland, ac Iwerddon. Roedd nifer o drefedigaethau'r Goron yn brotectoriaethau ynghynt, gan gynnwys Aden, Nigeria, Sansibar, ac Wganda. Hong Cong oedd trefedigaeth olaf y Goron, nes ei hildio i Tsieina ym 1997.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Roland Wenzlhuemer, "Crown Colony" yn Thomas Benjamin (gol.), *Encyclopedia of Western Colonialism since 1450*, cyfrol 1 (Farmington Hills, Michigan: Thomson Gale, 2007), t. 288.

Gweler hefyd
------------

* Tiriogaethau dibynnol y Goron, sef Ynys Manaw a Beiliaethau Jersey ac Ynys y Garn, sydd yn meddu ar ymreolaeth ond yn eiddo'r Goron
* Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Titw pendil y Penrhyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: titwod pendil y Penrhyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Anthoscopus minutus***; yr enw Saesneg arno yw *Southern kapok tit*. Mae'n perthyn i deulu'r Titwod Pendil (Lladin: *Remizidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *A. minutus*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r titw pendil y Penrhyn yn perthyn i deulu'r Titwod Pendil (Lladin: *Remizidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Anthoscopus sylviella | Anthoscopus sylviella |  |
|
| Titw pendil | Remiz pendulinus |  |
|
| Titw pendil Affrica | Anthoscopus caroli |  |
|
| Titw pendil llwyd | Anthoscopus musculus |  |
|
| Titw pendil melyn | Anthoscopus parvulus |  |
|
| Titw pendil talcenfelyn | Anthoscopus flavifrons |  |
|
| Titw pendil y Penrhyn | Anthoscopus minutus |  |
|
| Titw pendil y Sahel | Anthoscopus punctifrons |  |
|
| Titw penfelyn | Auriparus flaviceps |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Titw pendil y Penrhyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Tref a chymuned (*comune*) yn rhanbarth Lazio, yr Eidal yw **Tivoli**, **Tibur** yn y cyfnod clasurol. Saif tua 30 km o ddinas Rhufain, ger rhaeadr lle mae Afon Aniene yn disgyn o'r bryniau.

Yn y cyfnod Etrwscaidd, roedd Tibur yn eiddo'r Sabiniaid, ac yn gatref Sibyl Tibur. Gwnaeth Tibur gynghrair ar Galiaid yn 361 CC, ond gorchfygwyd y dref gan y Rhufeiniaid yn 338 CC. Rhoddwyd dinasyddiaeth Rufeinig i'r trigolion yn 90 CC. Daeth yn fangre boblogaidd i Rufeiniaid cefnog adeiladu fila; roedd gan Maecenas ac Augustus fila yma, ac roedd gan y bardd Horace un lai. Yr enwocaf yw'r *Villa Adriana*, a adeiladwyd gan yr ymerawdwr Hadrian, sy'n parhau mewn cyflwr da ac a enwyd yn Safle Treftadaeth y Byd. Bu Zenobia, brenhines Palmyra hefyd yn byw mewn fila yma wedi iddi gael ei gorchfygu gan yr ymerawdwr Aurelian yn 272.

Yn 547, yn ystod y rhyfel yn erbyn y Gothiaid, adeiladwyd amddiffynfeydd gan y cadfridog Bysantaidd Belisarius, ond yn ddiweddarach dinistriwyd y dref gan fyddin Totila. Yn y Canol Oesoedd by ymgiprys rhwng Tivoli a Rhufain am reolaeth dros ganolbarth Lazio.

Roedd Tivoli yn parhau yn boblogaidd fel safle i adeiladu filas, ac yn 1549 dechreuwud adeiladu'r Villa d'Este gan Pirro Ligorio ar gyfer y Cardinal Ippolito II d'Este. Enwyd y Villa d'Este hefyd yn Safle Treftadaeth y Byd. Yn 1835 adeiladodd Pab Gregori XVI y Villa Gregoriana yma.

Rhan o Tivoli o'r Villa d'Este.
Roedd y boblogaeth yn 2005 yn 65,999.
Mynydd yn y Glyderau yn Eryri yw **Tryfan**, a chanddo uchder o 3010 troedfedd (917.5m).

Enw
---

Meddylir yn aml mai 'tri' sydd yn elfen gyntaf yr enw **Tryfan** ac felly mai 'Tri phig' neu 'Tri phwynt' yw'r ystyr', ond mae Ifor Williams yn dangos mai 'try' yn yr ystyr gryfhaol (fel 'tryloyw' er enghraifft) sydd yma. Ystyr yr enw felly yw "mynydd sy'n codi'n uchel iawn, neu un sydd â blaen main iddo". Mae'n enw y ceir enghreifftiau eraill ohono yng Nghymru, e.e. Mynydd Tryfan a Rhostryfan yn Arfon a Mynydd Tryfan yn Sir Ddinbych. Ceir yr enw hefyd am y llysiau Dail y tryfan (*Petasites* yn Lladin).

Daearyddiaeth
-------------

Mae Tryfan yn hynod greigiog ac mae ganddo siâp nodweddiadol iawn. Saif wrth ymyl ffordd yr A5 ger Llyn Ogwen, gyda'r Carneddau yr ochr arall i'r llyn. Mae'n gorwedd o fewn Parc Cenedlaethol Eryri ac fe'i lleolir yn Sir Conwy er 1996 (bu'n rhan o'r hen sir Gwynedd cyn hynny).

Tryfan, Eira, Cymylau Isel

Dringo'r mynydd
---------------

Mae Tryfan yn un o'r mynyddoedd mwyaf poblogaidd o holl fynyddoedd Eryri, ac ar benwythnosau braf yn yr haf mae cannoedd yn ei ddringo. Dywedir mai Tryfan yw'r unig fynydd yn Eryri (ac unrhyw le yng Nghymru a Lloegr) nad oes modd ei ddringo heb ddefnyddio dwylo yn ogystal â thraed.

Ar y copa mae dwy garreg fawr a fedyddiwyd yn "Adda ac Efa", Sion a Sian neu Y Bugail a'i Wraig, ac mae'n gamp draddodiadol neidio o un i'r llall. Mae'n gallu bod yn gamp beryglus, yn arbennig pan fo'r gwynt yn chwythu'n gryf.

Bywyd gwyllt
------------

Ceir nifer o eifr gwyllt yn pori ar lethrau Tryfan.

Oriel
-----

* Tryfan o'r CarneddauTryfan o'r Carneddau
* Tryfan gyda Llyn Idwal o'i flaenTryfan gyda Llyn Idwal o'i flaen
* Geifr gwyllt ar glogwynni TryfanGeifr gwyllt ar glogwynni Tryfan
* Tryfan a Llyn Ogwen o lethrau Glan DenaTryfan a Llyn Ogwen o lethrau Glan Dena
* Tryfan o'r GarnTryfan o'r Garn
* Tryfan o'r Glyder FachTryfan o'r Glyder Fach
* O Fwlch Tryfan (cyfeiriad Y Glyder Fach)O Fwlch Tryfan (cyfeiriad Y Glyder Fach)

Gweler hefyd
------------

* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Ifor Williams, *Enwau Lleoedd*, tud. 15.
2. ↑  Adroddiad Blynyddol Tîm Achub Mynydd Ogwen 2001 Archifwyd 2007-10-29 yn y Peiriant Wayback. Ffeil PDF

Dolenni allanol
---------------

* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap Archifwyd 2016-03-05 yn y Peiriant Wayback.
* Lleoliad ar wefan Get-a-map[*dolen marw*]

  


| **Y pedwar copa ar ddeg** |
| --- |
| **Yr Wyddfa a'i chriw**:
Yr Wyddfa (1085m)  **·** 
Garnedd Ugain (1065m)  **·** 
Crib Goch (923m)  |
| **Y Glyderau**:
Elidir Fawr (924m)  **·** 
Y Garn (947m)  **·** 
Glyder Fawr (999m)  **·** 
Glyder Fach (994m)  **·** 
Tryfan (915m)  |
| **Y Carneddau**:
Pen yr Ole Wen (978m)  **·** 
Carnedd Dafydd (1044m)  **·** 
Carnedd Llywelyn (1064m)  **·** 
Yr Elen (962m)  **·** 
Foel Grach (976m)  **·** 
 Carnedd Gwenllian (Garnedd Uchaf) (926m)***·***
Foel-fras (942m)  |
*Efallai eich bod yn chwilio am terfysgaeth a noddir gan wladwriaethau.*
Terfysgaeth gan lywodraethau yw **terfysgaeth wladwriaethol**. Mae'n cymryd ffurf cefnogaeth lywodraethol swyddogol dros drais, gormes, a brawychiad yn erbyn bygythiadau canfyddedig i ddiddordebau a diogelwch y wladwriaeth.

Mae diffiniadau terfysgaeth bron wastad yn canolbwyntio ar y weithred yn hytrach na natur y gweithredydd, ond er hyn dadleuol yw'r syniad y gall gwladwriaethau bod yn euog o derfysgaeth. Yn gyffredinol mae gwladwriaethau yn gwrthod bod terfysgaeth wladwriaethol yn bodoli, gan fod diffiniadau lywodraethol o derfysgaeth yn seiliedig ar y syniad Weberaidd o fonopoli'r wladwriaeth ar ddefnydd cyfreithlon grym. O ganlyniad maent yn ystyried unrhyw drais gan y wladwriaeth yn gyfreithlon, ac unrhyw drais gan weithredydd anwladwriaethol yn *de facto* yn ymddwyn y tu allan i ffiniau derbyniol gweithgarwch gwleidyddol ac felly'n derfysgaeth. Ni sonir am "derfysgaeth wladwriaethol" o gwbl yng nghyfraith ryngwladol, ond mae diffiniadau academaidd ohoni yn aml yn gorgyffwrdd â'r syniad o droseddau rhyfel, sydd â diffiniad cyfreithiol.

Mae nifer o unigolion, sefydliadau, a mudiadau yn dadlau bod fath beth â therfysgaeth wladwriaethol, a bod ei helfennau yr un ag elfennau terfysgaeth anwladwriaethol. Yn ôl yr academydd Ruth Blakeley, mae terfysgaeth wladwriaethol yn cymryd y ffurfiau canlynol:

1. trais bwriadol gan lywodraeth yn erbyn unigolion y mae gan y wladwriaeth ddyletswydd i'w hamddiffyn;
2. mae gweithredyddion y trais yn gweithredu ar ran neu ynghŷd â'r wladwriaeth (e.e. grwpiau parafilwrol, asiantau diogelwch preifat);
3. brawychu'r rhai sy'n uniaethu â tharged y trais; a
4. gorfodi'r targed i newid eu hymddygiad.

Mae dulliau terfysgaeth wladwriaethol yn cynnwys diflaniad gorfodol, carchariad anghyfreithlon, artaith, bradlofruddiaeth, herwgipio, torri cyfraith ryngwladol (yn enwedig Cytundebau Genefa), a thargedu sifiliaid yn ystod gwrthdaro arfog. Mae Ymgyrch Condor, ymgyrch aml-lywodraethol a welodd cydweithio rhwng unbenaethau milwrol Côn Deheuol De America, yn enghraifft nodweddiadol o ddefnydd y tactegau yma.

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Martin (2006), t. 111.
2. ↑  Blakeley (2010), tt. 12–3.
3. ↑  Townshend (2002), tt. 3–5.
4. 1 2  Blakeley (2010), t. 15.
5. ↑  Blakeley (2010), t. 12.
6. ↑  Blakeley (2010), t. 19.

Ffynonellau
-----------

* Blakeley, R. (2010) 'State terrorism in the social sciences: Theories, methods and concepts'. Yn *Contemporary State Terrorism: Theory and Practice*, golygwyd gan Richard Jackson, Eamon Murphy, a Scott Poynting. London: Routledge.
* Martin, G. (2006) *Understanding Terrorism: Challenges, Perspectives, and Issues*. Thousand Oaks, CA: SAGE.
* Townshend, C. (2002) *Terrorism: A Very Short Introduction*. Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen.
**Trypanosomiasis Affricanaidd,** neu **glefyd cysgu**, yw clefyd parasitig sy'n cael ei gludo gan bryfed ac mae'n effeithio pobl ac anifeiliaid eraill. Fe'i hachosir gan brotosoa o'r rhywogaeth *Trypanosoma brucei.* Ceir ddau fath gwahanol sy'n effeithio pobl, *Trypanosoma brucei gambiense* (TbG) a *Trypanosoma brucei rhodesiense* (TbR). Mae TBG yn achosi dros 98% o achosion hysbys. Trosglwyddir y ddau fel arfer gan frathiadau pryfed tsetse heintus ac maent fwyaf cyffredin mewn ardaloedd gwledig.

I gychwyn, yng nghyfnodau cynnar yr afiechyd, profa rhywun twymynau, cur pen, teimlad o gosi, a phoenau yn y cymalau. Daw symptomau felly i'r golwg rhwng un i dair wythnos wedi'r brathiad. Wedi i gyfnod o wythnosau i fisoedd fynd heibio dechreua'r ail gyfres o symptomau wrth i'r dioddefwr teimlo'n ddryslyd, cael trafferthion wrth gydsymud, dideimladrwydd a thrafferthion cysgu. Gwneir diagnosis drwy ddarganfod paraseit mewn rhwbiad o waed neu mewn hylif o nôd lymff. Yn aml, mae angen cynnal pigiadau yn y lwynau er mwyn gwahaniaethu rhwng y bennod gyntaf a'r ail bennod o'r clefyd.

Byddai atal clefydau difrifol yn golygu sgrinio'r boblogaeth sydd mewn perygl â phrofion gwaed ar gyfer TbG. Mae'n haws trin y clefyd pan gaiff ei ganfod yn gynnar a chyn y daw symptomau niwrolegol i'r golwg. Gellir trin pennod gyntaf y clefyd gyda'r meddyginiaethau pentamidin neu suramin. Wrth geisio gwella'r ail bennod gellir cymryd eflornithin neu gyfuniad o nifurtimox ac eflornithine ar gyfer TbG. Er bod melarsoprol yn gweithio ar gyfer y ddwy bennod, fe'i defnyddir yn unig ar gyfer TbR, oherwydd gall arwain at sgil effeithiau difrifol. Heb driniaeth y mae dioddefwr yn debygol o farw o'r cyflwr.

Mae'r afiechyd yn cael ei basio'n rheolaidd mewn rhai rhanbarthau o Affrica Is-Sahara a cheir poblogaeth o oddeutu 70 miliwn mewn peryg mewn 36 o wledydd gwahanol. Ar hyn o bryd y mae 11,000 o bobl wedi'u heintio a daeth 2,800 o heintiau newydd i'r golwg yn 2015. Yn 2015 achosodd y clefyd oddeutu 3,500 o farwolaethau, i lawr o 34,000 yn 1990. Mae dros 80% o'r achosion uchod wedi eu cofrestru yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo. O fewn hanes diweddar, gellir adnabod tri ffrwydrad sylweddol o'r clefyd: un o 1896 i 1906 yn bennaf yn Wganda a Basn y Congo a dau yn 1920 a 1970 mewn amryw o wledydd Affricanaidd. Fe'i hystyrir fel clefyd trofannol sydd wedi'i esgeuluso. Gall anifeiliaid megis gwartheg gario'r clefyd a chael eu heintio, ac yn achosion felly, fe'i gelwir yn trypanosomiasis anifeiliaid.

Cyfieiriadau
------------

1. ↑  WHO Media centre (March 2014). "Fact sheet N°259: Trypanosomiasis, Human African (sleeping sickness)". *World Health Organization*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 26 April 2014.. Adalwyd 25 April 2014.
2. ↑  Kennedy, PG (Feb 2013). "Clinical features, diagnosis, and treatment of human African trypanosomiasis (sleeping sickness).". *Lancet Neurology* **12** (2): 186–94. doi:10.1016/S1474-4422(12)70296-X. PMID 23260189.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Trochydd pigwyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: trochyddion pigwyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Gavia adamsii***; yr enw Saesneg arno yw *White-billed diver*. Mae'n perthyn i deulu'r Gaviidae (Lladin: *Gaviidae*) sydd yn urdd y *Gaviiformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng Nghymru, Asia ac Ewrop.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *G. adamsii*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r trochydd pigwyn yn perthyn i deulu'r Gaviidae (Lladin: *Gaviidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Trochydd gyddfddu | Gavia arctica |  |
|
| Trochydd gyddfgoch | Gavia stellata |  |
|
| Trochydd mawr | Gavia immer |  |
|
| Trochydd pigwyn | Gavia adamsii |  |
|
| Trochydd y Môr Tawel | Gavia pacifica |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Trochydd pigwyn** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Trochydd y Môr Tawel** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: trochyddion y Môr Tawel) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Gavia pacifica***; yr enw Saesneg arno yw *Pacific diver*. Mae'n perthyn i deulu'r Gaviidae (Lladin: *Gaviidae*) sydd yn urdd y *Gaviiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *G. pacifica*, sef enw'r rhywogaeth.

Teulu
-----

Mae'r trochydd y Môr Tawel yn perthyn i deulu'r Gaviidae (Lladin: *Gaviidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Trochydd gyddfddu | Gavia arctica |  |
|
| Trochydd gyddfgoch | Gavia stellata |  |
|
| Trochydd mawr | Gavia immer |  |
|
| Trochydd pigwyn | Gavia adamsii |  |
|
| Trochydd y Môr Tawel | Gavia pacifica |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Archifwyd 2004-06-10 yn y Peiriant Wayback. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Trochydd y Môr Tawel** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
*Efallai eich bod yn chwilio am terfysgaeth wladwriaethol.*
Cefnogaeth dros garfanau terfysgol lled-annibynnol gan lywodraethau yw **terfysgaeth a noddir gan wladwriaethau**. Mae gwladwriaethau wedi cyllido, hyrwyddo, indoctroneiddio, ac arfogi gweithredyddion anwladwriaethol fel modd o ryfela seicolegol a phropaganda i achosi gwrthdaro mewn gwladwriaethau eraill.

Defnyddiwyd y term ers y Rhyfel Oer, yn arbennig yn y 1980au, ac yn aml gan Adran Dramor yr Unol Daleithiau a dadansoddwyr ceidwadol Americanaidd. Cyhuddodd yr Unol Daleithiau bod gwladwriaethau comiwnyddol gan gynnwys yr Undeb Sofietaidd a gwladwriaethau totalitaraidd gan gynnwys Iran, Libia, a Syria yn noddi terfysgaeth mewn gwledydd eraill. Parhaodd y syniad o derfysgaeth a noddir gan wladwriaethau yn y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth ar gychwyn yr unfed ganrif ar hugain pan ddatganodd yr Arlywydd George W. Bush bod rhai gwladwriaethau yn rhan o "echel y fall", ac mae gorfodi gwladwriaethau i ymatal rhag noddi terfysgaeth yn un o brif nodau polisi gwrthderfysgaeth yr Unol Daleithiau. Ond yn wyneb natur hyblyg mudiadau terfysgol newydd megis al-Qaeda, mae rhai yn gweld nawddogaeth wladwriaethol bellach yn ddianghenraid i derfysgwyr. Er enghraifft, llwyddodd Mohammed Atta, un o herwgipwyr ymosodiadau 11 Medi 2001, i weithredu yn yr Almaen a'r Unol Daleithiau yn hytrach nag angen droi at wladwriaeth arall am noddfa. Yn ôl rhai, mae model yr Unol Daleithiau yn darparu esgus am bolisi o ragymosod ar wladwriaethau maent yn cyhuddo o noddi terfysgaeth.

Mae rhai yn awgrymu bod pwyslais ar derfysgaeth a noddir gan wladwriaethau yn gamarweiniol wrth ddeall natur terfysgaeth drawswladol, ac yn fodd o wadu rhesymau grwpiau terfysgol dros eu tactegau treisgar.

Gweler hefyd
------------

* Rhyfel trwy ddirprwy

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Weinberg a Davis (1989), t. 212.
2. 1 2 3  Townshend (2002), t. 30.
3. 1 2  Townshend (2002), t. 31.
4. ↑  Townshend (2002), t. 130.
5. ↑  Townshend (2002), t. 132–3.
6. ↑  Townshend (2002), t. 132.

Ffynonellau
-----------

* Townshend, C. (2002) *Terrorism: A Very Short Introduction*. Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen.
* Weinberg, L. B. a Davis, P. B. (1989) *Introduction to Political Terrorism*. Efrog Newydd: McGraw-Hill.
Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Trochwr brown** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: trochwyr brown) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Cinclus pallasii***; yr enw Saesneg arno yw *Brown dipper*. Mae'n perthyn i deulu'r Trochwyr (Lladin: *Cinclidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. pallasii*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Teulu
-----

Mae'r trochwr brown yn perthyn i deulu'r Trochwyr (Lladin: *Cinclidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

*Rhestr Wicidata:* 

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

  


| rhywogaeth | enw tacson | delwedd |
| --- | --- | --- |
| Bronwen y dŵr | Cinclus cinclus |  |
|
| Trochwr Gyddfgoch | Cinclus schulzii |  |
|
| Trochwr brown | Cinclus pallasii |  |
|
| Trochwr llwyd | Cinclus mexicanus |  |
|
| Trochwr penwyn | Cinclus leucocephalus |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
2. ↑  Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.

 *Safonwyd yr enw* **Trochwr brown** *gan un o brosiectau. Mae cronfeydd data Llên Natur (un o brosiectau Cymdeithas Edward Llwyd) ar drwydded agored CC 4.0. Chwiliwch am ragor o wybodaeth ar y rhywogaeth hon ar wefan Llên Natur e.e. yr adran *Bywiadur*, a chyfrannwch er mwyn datblygu'r erthygl hon ymhellach.*
Roedd **Theodoric Fawr** (454 - 30 Awst, 526), Lladin: **Flavius Theodoricus**, yn frenin yr Ostrogothiaid (488-526), yn rheolwr Yr Eidal (493-526), ac yn rheolwr y Fisigothiaid (511-526).

Mawsoleum Theodoric yn Ravenna.
Ganed Theodoric yn 454 ar lannau'r Neusiedler See ger Carnuntum, yn fab i Theodemir, brenin yr Ostrogothiaid. Pan oedd yn fachgen gyrrwyd ef i Gaergystennin fel gwystl, wedi i'r Ostrogothiaid wneud cytundeb a'r Ymerawdwr Bysantaidd, Leo. Bu'n byw yno am flynyddoedd, gan gael ei benodi'n *magister militum* (Meistr y Milwyr) yn 483, ac yn gonswl yn 484. Dychwelodd at yr Ostrogothiaid yn fuan wedyn, a daeth yn frenin arnynt yn 488.

Gwnaeth Theodoric gytundeb a'r Ymerawdwr Bysantaidd Zeno i ymosod ar yr Eidal, lle roedd Odoacer yn frenin. Enillodd Theodoric fuddugoliaethau ym mrwydrau Isonzo (489), Verona (489) ac Adda (490), ac yn 493 cipiodd ddinas Ravenna. Ildiodd Odoacer, a lladdwyd ef gan Theodoric yn bersonol.

Mewn theori roedd Theodoric yn rheoli'r Eidal ar ran yr Ymerodraeth Fysantaidd, ond yn ymarferol roedd yn frenin annibynnol. Gwnaeth gynghrair a'r Ffranciaid a phriododd Audofleda, chwaer Clovis I. Yn 511 daeth yn reolwr teyrnas y Fisigothiaid yn Sbaen a de Gâl, lle roedd ymladd wedi bod rhwng hawlwyr yr orsedd ers i Alaric II gael ei ladd ym mrwydr Vouillé yn 507. Diorseddodd Theodoric yr hawliwr Gesaleic, a gwnaeth ei ŵyr ei hun, Amalaric, mab Alaric a Tindigota, merch Theodoric, yn frenin. Theodoric fu'n rheoli'r deyrnas ar ran Amalaric hyd ei farwolaeth, pan ddaeth Amalaric yn frenin annibynnol.

Roedd Theodoric yn parchu arferion a diwylliant Rhufain, a bu nifer o wŷr amlwg yn ei wasanaethu, er enghraifft bu'r hanesydd Cassiodorus yn weinidog ac ymghynghorwr iddo. Tua 520 penododd yr athronydd Boethius yn *magister officiorum,*, pennaeth y llywodraeth. Yn ddiweddarach collodd Boethius ymddiried Theodoric, oedd yn ei amau o gynllwynio gyda'r Ymerawdwr Bysantaidd Justinianus, a dienyddiwyd ef yn 525. Roedd Theodoric yn dilyn y fersiwn Ariaidd o Gristionogaeth, ac roedd hyn yn creu tyndra rhyngddo ef a dilynwyr uniongrededd Catholig Cyngor Nicea.

Bu Theodoric farw yn Ravenna yn 526, a chladdwyd ef yn y mawsolewm sy'n un o adeiladau mwyaf nodedig y ddinas honno. Dilynwyd ef gan ŵyr, Athalaric, gyda'i fam Amalasuntha yn rheoli drosto o 526 hyd 534. Collodd teyrnas yr Ostrogothiaid ei nerth yn y blynyddoedd yn dilyn marwolaeth Theodoric, a gyrrodd Justinianus I y cadfridog Belisarius i ymgyrchu yn yr Eidal. Erbyn 553 roedd teyrnasiad yr Ostrogothiaid yn yr Eidal ar ben.

Mewn llenyddiaeth, mae'r cymeriad Dietrich von Bern yn y saga Almaenig *Dietrichepik* a'r Nibelungenlied wedi ei seilio ar Theodoric.
Cwmni dŵr mwynol tarddell naturiol o Geredigion yw **Tŷ Nant**, a sefydlwyd yn 1989. Mae'n enw adnabyddus oherwydd y cynhwysydd - potel las nodedig a oedd yn unigryw pan lawnswyd hi.

Cefndir
-------

Darganfuwyd tarddiad y dŵr gan Geoff a Gwenllian Lockwood, a dyllodd y ffynnon gyntaf yn dilyn cyfarwyddiad gan ddowswr dŵr a gyflogwyd i adfer y cyflenwad dŵr i'w ffermdy cerrig ger Bethania, ym mryniau'r Mynydd Mawr ger arfordir Ceredigion. Lawnswyd y dŵr fel cynnyrch wedi ei botelu yn 1989.

### Allforio

Caiff Tŷ Nant ei hallforio i dros 30 o wledydd; Tŷ Nant yw prif werthwr dŵr mwynol Prydain. Dosbarthir y cynnyrch fel cynnyrch safon uchel, gyda phrisiau yn yr Unol Daeithiau tua £1.25 am botel 0.75 litr.

Adeiladwyd ffatri potelu newydd ar y safle a dechreuodd gynhyrchu ym mis Rhagfyr 1996. Mae'n ffatri sy'n defnyddio'r dechnoleg ddiweddaraf, gydag arwynebedd llawr o 45,000 troedfedd sgwar gan gynnwys warws a swyddfa yn union uwchben y twll gwreiddiol lle tynnwyd y dŵr am y tro cyntaf yn 1976.

### Dyluniad y botel

Dyluniwyd y botel gan Robin Sheppard, ac mae rhai wedi sylwi i'r cynllun, efallai, gael ei ysbrydoli gan siap potel Perrier. Yn fuan ar ôl cael ei lawnsio, fe enillodd y botel las wobr "Gwydr Cyntaf" Gwydr Prydain ar gyfer "Dylunio Rhagorol".

Yn 1999 lawnswyd potel ychwanegol, un coch **Tŷ Nant Too**. Lawnswyd potel newydd clir ym mis Mawrth 2003, o dan frand TAU (hen Gymraeg am *taw*). Crëwyd y botel gan y dylunydd Cymreig, Ross Lovegrove.

### Perchennog presennol

Prynwyd cwmni Tŷ Nant yn 1992 gan eu dosbarthwyr Eidalaidd, Pietro Biscaldi Luigi Export-Import.

Cyfansoddiad mwyn
-----------------

* Calsiwm 22.0 mg/l
* Magnesiwm 11.5 mg/l
* Potasiwm l.0 mg/l
* Sodiwm 22.0 mg/l
* Clorid 14.0 mg/l
* Sylffadau 4.0 mg/l
* Nitradau < 0.1 mg/l
* Gweddillion Sych 180 °C 165 mg/l
* Haearn 0.002 mg/l
* Fflworid 0.148 mg/l
* pH 6.8 wrth y ffynon

Ymddangosiadau nodweddiadol
---------------------------

Mae potel ddŵr Tŷ Nant wedi ymddangos yn y cyfryngau ac mewn digwyddiadau proffil uchel yn fyd-eang:

### Teledu

* Little Britain
* Parks and Recreation - Tymor 3, Pennod 11, "Jerry's Painting"
* Glee
* The MTV Awards
* Doctor Who
* Smallville
* Sex and the City
* Scrubs
* Frasier
* Will & Grace
* Veronica Mars
* Friends
* The OC
* CSI: Crime Scene Investigation - Tymor 3, pennod 'The Last Laugh'.
* The Nanny
* Arrested Development
* Dexter

### Ffilmiau

* Die Another Day
* Bridget Jones's Diary
* The Italian Job
* Clueless
* American Pie
* Cruel Intentions
* Killing Me Softly
* Forgetting Sarah Marshall

### Ffasiwn

* Cwpan Hwylio Louis Vuitton Sailing Cup
* Pencampwriaeth Tennis Stella Artois
* Wythnos Ffasiwn Llundain

Cyfeiriadau
-----------

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan swyddogol Tŷ Nant
Cartref Theophilus Jones yn Nhregaron, tua 1885.
Hanesydd o Gymro sy'n adnabyddus fel awdur llyfr ar hanes Brycheiniog, ei sir enedigol, oedd **Theophilus Jones** (1759 - 1812). Roedd yn wŷr i Theophilus Evans (1693 - 1797), awdur y llyfr enwog *Drych y Prif Oesoedd*.

Bywgraffiad
-----------

Ganwyd Theophilus Jones yn Aberhonddu yn 1759. Roedd ei dad Hugh Jones yn fab-yng-nghyfraith Theophilus Evans. Etifedodd Hugh lawer o ysgrifau hynafiaethol ei dad-yng-nghyfraith a throsglwyddodd hwy i'w fab yntau, Theophilus Jones.

Addysgwyd Theophilus Jones yng Ngholeg Crist yn ei dref enedigol. Yno daeth yn gyfaill oes i hynafiaethydd arall, Edward Davies ("Celtic Davies").

Gwaith mawr Theophilus Jones yw *A History of the County of Brecknock* (2 gyfrol, 1805, 1809). Mae'n waith ysgolheigaidd o safon uchel sy'n ffynhonnell bwysig i haneswyr. Cyfranodd nifer o bapurau ar hanes Cymru i gylchgronau dysgedig hefyd, yn cynnwys y cylchgrawn gwladgarol *The Cambrian Register*.

Casglai Theophilus Jones lawysgrifau Cymraeg hefyd. Y diddordeb hyn yn hanes a llenyddiaeth Brycheiniog a ddaeth ag ef i gysylltiad â'r hanesydd Thomas Price (Carnhuanawc). Gohebai'n gyson â sawl awdur a hanesydd arall, yn cynnwys Gwallter Mechain.

Llyfryddiaeth
-------------

* Theophilus Jones, *A History of the County of Brecknock* (2 gyfrol, 1805, 1809)
* Edwin Davies, *Theophilus Jones* (1905). Cyfrol goffa sy'n cynnwys detholiad o'i ohebiaeth.

Cyfeiriadau
-----------



|  |  |
| --- | --- |
| Awdurdod | 
* WorldCat
* YBC: Y Bywgraffiadur Cymreig
* VIAF: 68716436
* LCCN: no2007102264
* ODNB: Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen (Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus)

 |
Mae **Tŷ Newydd** yn siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig gerllaw Llanfaelog yng ngogledd-orllewin Ynys Môn.

Er bod y siambr wedi ei difrodi i raddau, a'r maen capan yn cael ei gynnal gan ddau biler diweddar, un o gerrig a'r llall o goncrid, mae digon ar ôl i ddangos fod Tŷ Newydd yn fedd cyntedd yn dyddio o ddechrau'r cyfnod Neolithig. Nid yw meini'r cyntedd yno bellach, ond gellir ei gweld mewn lluniau o ddechrau'r 19g. Mae'r maen capan yn awr yn llawer culach nag yr oedd yn wreiddiol; dywedir iddo hollti pan gyneuwyd coelcerth ar ben y maen i ddathlu pen-blwydd yn un o'r ffermydd cyfagos. Bu cloddio archaeolegol yma yn 1935, a chasglwyd o'r darganfyddiadau fod y siambr wedi parhau mewn defnydd am gyfnod hir.

Gellir cyrraedd Tŷ Newydd trwy adael Llanfaelog tua'r gogledd ddwyrain ar hyd yr A4080, a chymeryd y troed cyntaf i'r chwith (i gyfeiriad Bryngwran) wedi gadael y pentref. Mae'r arwydd yn dynodi lle mae'r siambr ar yr ochr dde ychydig dros chwarter milltir yn nes ymlaen.

Llyfryddiaeth
-------------

* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

  



| Bodowyr | **Siamberi Claddu ar Ynys Môn** | Sbiral triphlyg |
| --- | --- | --- |
| Barclodiad y Gawres |
Bodowyr |
Bryn Celli Ddu |
Bryn yr Hen Bobl |
Din Dryfol |
Llugwy |
Pant y Saer |
Presaddfed |
Trefignath |
Tŷ Newydd |
|  |
Teisen Fadeira ceirios gyda hufen chwip a the.
Teisen sbwnj yw **teisen Fadeira** sydd yn fwyd traddodiadol yng nghoginiaeth Seisnig. Mae ganddi ansawdd gadarn ond ysgafn ac yn draddodiadol fe'i blasir â lemwn. Bwyteir yn aml am de'r prynhawn, neu weithiau am frecwast. Mae'n debyg i deisen felen neu deisen driphwys syml.

Dyddia hanes y deisen Fadeira yn ôl i rysáit wreiddiol yn y 18fed neu 19g, yn bosib o Fryste. Mae nifer o bobl yn tybio y daw'r deisen o Ynysoedd Madeira, ond yn wir cafodd ei henwi am win Madeira, oedd yn boblogaidd yn Lloegr ar y pryd ac oedd yn mynd gyda'r deisen yn y rysáit wreiddiol. Y dyddiau hyn arlwyir y deisen â the neu wirodydd.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2  Duff, Julie. *Cakes: Regional and Traditional* (Llundain, Grub Street, 2009), t. 88.
2. ↑  "copi archif". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-07-08. Cyrchwyd 2011-05-06.
3. 1 2 3  *The Pastry Chef's Companion: A Comprehensive Resource Guide for the Baking and Pastry Professional* gan Laura Halpin Rinsky, John Wiley and Sons, 2008, ISBN 0470009551, 9780470009550, tudalen 170
4. 1 2  "History Of Cake Article @ Mediadrome.com". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-06-29. Cyrchwyd 2011-05-06.
5. ↑  *The essential baking cookbook*, Murdoch Books Pty Limited, Murdoch Books, 2005,ISBN 1740455428, 9781740455428, tudalen 59
Llecyn yw **Trefeilir** (amrywiad, **Trefeilyr**) ym mhlwyf Trefdraeth ym Môn, yn ne-orllewin yr ynys. Mae'n gorwedd ychydig o filltiroedd i'r gogledd-ddwyrain o Aberffraw a Llangadwaladr ar y ffordd i Gerrigceinwen. Yn yr Oesoedd Canol yng Nghymru, roedd Trefeilyr yn "dref" (cymuned o gwmpas llys lleol). Roedd yn gorwedd yng nghwmwd Malltraeth, cantref Aberffraw. Heddiw mae ffermdy yn yr ardal yn dwyn yr enw ac efallai'n dynodi safle'r hen faenordy.

Cysylltir Trefeilir â'r bardd Meilyr Brydydd (fl. 1081-1137), pencerdd a ganai i'r brenin Gruffudd ap Cynan. Er na fedrwn fod yn gwbl sicr mai Meilyr Brydydd oedd deiliad tir Trefeilir, mae'r ffaith fod yna hefyd Drewalchmai (pentref Gwalchmai heddiw) a bod cofnodion o'r 14g yn nodi daliadau tir eraill yn enwau meibion ei fab Gwalchmai ap Meilyr yn awgrymu'n gryf fod Meilyr yn berchen arno ac efallai wedi ei eni yno.

Yn 1368 roedd Trefeilir yn perthyn i Ddafydd Fychan ap Dafydd Llwyd, un o noddwyr y bardd Sefnyn.

Llyfryddiaeth
-------------

* A. D. Carr, *Medieval Anglesey* (Llangefni, 1982)
* J.E. Caerwyn Williams a Peredur I. Lynch (gol.), *Gwaith Meilyr Brydydd a'i Ddisgynyddion*, Cyfres Beirdd y Tywysogion I (Caerdydd, 1994). ISBN 0708311873
* Bedwyr Lewis Jones (gol.), *Gwŷr Môn* (Caernarfon, 1979). Pennod gan Tomos Roberts ar deulu Meilyr Brydydd.
Teisen friwdda
Teisen friwdda Americanaidd, sy'n cynnwys briwfwyd o afalau, cig eidion, siwgr, rhesins, siwed, triagl, finegr a sbeisys.
Pei fechan sy'n cynnwys briwfwyd melys yw **teisen friwdda**, **cacen friwdda**, **tarten Nadolig**, **pastai Nadolig**, **mins-pei**, neu **mins-peien**. Fe'u bwyteir yng Ngwledydd Prydain adeg y Nadolig. Mae'r cymysgedd modern mewn teisenni briwdda yn cynnwys, gan amlaf, ffrwyth sych, cnau mân ac afalau wedi malu, siwed, sbeisys, a sudd lemwn, finegr neu frandi. Daw "mins-pei" o'r enw Saesneg *mince pie*, sy'n cyfeirio at yr enw Saesneg am friwfwyd melys, *mincemeat*. Er ei fod yn cynnwys y gair *meat*, yn anaml iawn mae'r cymysgedd yn cynnwys cig heddiw.

Mins peis cartre.
Y math cynharaf o'r deisen friwdda yn yr Oesoedd Canol oedd crwst bach a elwir yn *chewette*. Roedd yn cynnwys cig neu afu wedi malu, neu bysgod ar ddyddiau ympryd, a wedi ei gymysgu ag ŵy wedi ei ferwi'n galed a sinsir. Cafodd y crwst ei bobi neu ei ffrio. Daeth yn boblogaidd i ychwanegu ffrwyth sych a chynhwysion melys eraill.

Erbyn yr 16g roedd y *minced pie* neu'r *shed pie* yn ddanteithfwyd Nadoligaidd. Dechreuodd defnyddio gwêr eidion yn lle cig eidion yng nghanol yr 17g, ac erbyn diwedd y 19g diflanodd cig o ryseitiau briwfwyd melys yng Ngwledydd Prydain ac yng Ngogledd America.

Weithiau ceir teisenni friwdda yng Ngogledd America, ac yma mae wedi troi'n bei fawr ar gyfer nifer o bobl. Mae rhai ryseitiau Americanaidd yn parhau i gynnwys cig.

Cyfeiriadau
-----------

1. 1 2 3 4 5 6  *Geiriadur yr Academi*, [mince: mince pie].
2. 1 2 3 4   mins-pei. *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Adalwyd ar 21 Rhagfyr 2014.
3. 1 2 3 4 5  Davidson, Alan. *The Oxford Companion to Food* (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2006), t. 509.
4. ↑  (Saesneg) mincemeat. Merriam-Webster. Adalwyd ar 27 Rhagfyr 2014.
Efallai eich bod yn chwilio am teithio.

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **teithiwr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **teithwyr**; yr enw Saesneg yw *Passenger*, a'r enw gwyddonol yw *Dysgonia algira*. Mae i'w gael drwy Dde Ewrop, Gogledd Affrica a'r Dwyrain Agos.

40–46 mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan rhwng Mai ac Awst, yn ddibynol ar ei union leoliad.

Prif fwyd y siani flewog ydy helygen a *rubus*.

Cyffredinol
-----------

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r teithiwr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
------------

* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia  
gyfryngau sy'n berthnasol i:
***Category:Lepidoptera***

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑   Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Adalwyd ar 29 Chwefror 2012.
2. ↑  Geiriadur enwau a thermau ar Wefan Llên Natur. Adalwyd 13/12/2012.

Dolennau allanol
----------------

* European Butterflies and Moths Archifwyd 2012-10-06 yn y Peiriant Wayback. by Chris Jonko
* The Passenger at UKmoths

Chwiliwch am ***teithiwr***  
yn Wiciadur.