Dinas yn hen dalaith Styria Isaf yn Slofenia yw **Velenje** (ynganu [ʋɛˈlɛːnjɛ]; Almaeneg: Wöllan). Fe'i sefydlwyd gan y Iarll Carinthia, Von Heunberg, a'i grybwyll am y tro cyntaf ym 1264 fel canolfan farchnad a adeiladwyd o amgylch y castell, diolch i echdynnu lignit, ehangodd y ddinas yn arbennig ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Ar ôl marwolaeth yr arlywydd Comiwnyddol Iwgoslafia Tito, ym 1980, cafodd ei ailenwi'n *Titovo Velenje*, ond dychwelodd i'r hen enw yn 1990 ychydig cyn annibyniaeth Slofenia.

Velenje yw cartref ffatri offer Gorenje, a dyma fan geni Jolanda Čeplak, rhedwr pellter canol Slofenia ac enillydd medal efydd yn y Gemau Olympaidd.

Gwreiddiau'r enw
----------------

Velenjski grad poleti
Mae'r enw yn deillio o Velen'e selo neu "bentref Velenъ". Theori arall, llai tebygol, yw fod yr enw yn deillio o'r gair Slofeneg *velen* am "porfa (man pori) ar gyfer gwartheg". Newidiwyd yr enw i Titiovo Velenje yn 1981 yn dilyn marwolaeth arweinydd Comiwnyddol Iwgoslafia. Ond newidiwyd yr enw nôl i Velenje yn 1990, flwyddyn cyn annibyniaeth Slofenia oddi ar Iwgoslafia. Adnabwyd y dref yn y gorffennol wrth yr enw Almaeneg, Wöllan.

Hanes
-----

### Gwreiddiau

Mae cofnodion cyntaf y ddinas yn dyddio'n ôl i oddeutu 1264, roedd y ddinas yn cael ei galw'n "Weln" (fel Welan ym 1270, Welen/Belen ym 1296). Adnabwyd y ddyffryn Šaleška dolina fel "Dyffryn y Cestyll" gan fod 20 o gestyll yndddi. Tref farchnad fechan iawn oedd Velenje gyda phobogaeth o dim ond 364 yn 1886. Dechreuwyd i'r boblogaeth dyfu gyda darganfod glo linate yn y dyffryn ond hyd yn oed cyn hwyred ag 1931 roedd hanner y boblogaeth yn y dyffryn yn dal i amaethu. Agworwyd y rheilffordd yn 1891 yn y dyffryn gan gysylltu Velenje gyda thref Celje.

### Oes fodern

Rhan newydd adeiladu o Velenje yn 1960
Cardyn post o Velenje, 1965
Roedd yr hen ran o'r ddinas bresennol yn dref farchnad gyda 364 o drigolion, wedi'i lleoli wrth droed Castell Velenje. Cyfrannodd y diwydiant mwyngloddio coedlo (glo llwyd, lignit) at ehangu'r ddinas cyn yr Ail Ryfel Byd.

Ar ôl y Rhyfel, gan adlewyrchu'r galw cynyddol am lo, daeth yr angen am dref fodern i'r amlw, datblygodd Velenje yn gyflym a daeth yn ddinas fodern. Dyluniwyd ac adeiladwyd y ddinas tua 1950, ar adeg Gweriniaeth Sosialaidd Slofenia, fel prototeip o ddinas sosialaidd fodernaidd yn debyg i Eisenhüttenstadt yn hen Ddwyrain yr Almaen. Hyrwyddir Velenje fel "y ddinas Slofeneg ifancaf"

Roedd y dref newydd hon i fod i gael ei hadeiladu yn lle bythynnod a gynigiwyd i ddechrau ar gyfer nifer o lowyr o'r Iwgoslafia gyfan. O dan arweinyddiaeth "Rudnik Velenje" ar y pryd, dechreuodd Mr Nestl Žgank, a dan arweiniad y pensaer Janez Trenz, ddatblygu cynlluniau ar gyfer tref fodern gyda thua 30,000 o drigolion. Arweiniodd arwyddair Žgank "y dylid llenwi lleoedd preswyl glowyr, sy’n treulio hanner y dydd o dan y ddaear, â golau a heulwen" at dref gyfoes, fodernaidd gyda strwythurau ar ei phen ei hun mewn ardaloedd mawr, gwyrdd. Gwelwyd y dref newydd fel arwyddlun o'r system Gomiwnyddol llwyddiannus Iwgoslafia ac mae'r darlun yno'n fyw o hyd.

Yn anffodus, am nifer o resymau, ni pharhaodd cynllunwyr trefi â'r cysyniad hwn. Serch hynny, fe wnaethant lwyddo i warchod cymeriad modernistaidd hwyr canol y dref, sy'n ei gwneud yn un o ddim ond ychydig yn Ewrop. Roedd ehangu digynsail yr anheddiad gyda mwy nag 20 o adeiladau mawr wedi cael eu codi mewn dwy flynedd yn unig yn niwedd y 1960au yn synnu’r wlad gyfan, a ddyfarnodd hawliau tref Velenje ar 20 Medi 1959, y diwrnod pan fydd "Mestna občina Velenje" bellach yn dathlu ei gwyliau trefol.

Cafodd sgwâr canolog y ddinas ei chysegru i Tito ar 20 Medi 1959. Gallwn ddod o hyd i'r cerflun uchaf o Tito yn y byd (tua 10 metr). Fe'i dyluniwyd gan Antun Augustinčić a Vladimir Herljević. Yn y sgwâr cyfarfu Nikita Khrushchev a Leonid Brezhnev, fel y gwnaeth arweinwyr Comiwnyddol Gwlad Pwyl, Edward Gierek a Rwmania, Nicolae Ceaușescu.

Henebion a lleoedd o ddiddordeb
-------------------------------

Timelapse s parkirišča Bazena Velenje.
Amgueddfa Velenje
Amgueddfa Lofaol Slofenia
Llyn Velenje
Castell Velenje

Lleoliad a Demograffi
---------------------

Mae Velenje wedi ei lleoli yn nyffryn Šaleška dolina, yng ngogledd-ddwyrain Slofenia, tua 85 km o'r brifddinas, Ljubljana. Mae'n chweched ddinas fwyaf y wlad gydag oddeutu 30,000 o drifolion. ac yn ganolog i nifer o'r dinasoedd fwyaf eraill, Maribor a Celje, 75 km a 25 km i ffwrdd. Mae dinas Graz yn Awstria tua 130 km i ffwrdd.

Velenje
Rhwng 1999 a 2009, arhosodd poblogaeth bwrdeistref Velenje yn agos at 34,000 o drigolion.

**Datblygiad Poblogaeth Velenje**

| 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 34 274 | 34 142 | 33 998 | 33 926 | 33 828 | 33 686 | 33 668 | 33 857 | 34 033 | 33 240 | 33 309 |

Economi
-------

Mae Velenje yn un o ganolfannau economaidd pwysicaf Slofenia ac mae ganddi isadeileddau modern. Mae datblygu economaidd yn seiliedig ar ynni ac adeiladu. Mae diogelu'r amgylchedd, y sector crefftau a masnachol wedi creu datblygiad cadarn. Mae gan y ddinas dair canolfan siopa fawr: archfarchnad Mercator, Velenje Velenjka, a Chanolfan Siopa Velenje.

Seilwaith a thrafnidiaeth
-------------------------

Mae tua 15 trên y dydd i Ljubljana a Maribor yn ystod yr wythnos, ac maen nhw'n stopio yn Celje am tua 2 neu 3 awr. Yn lle, dim ond pedwar trên sydd ar ddydd Sadwrn, dim un ar ddydd Sul. Mae gorsaf reilffordd y dref wedi'i lleoli yn ardal y gorllewin.

Gefeillfrefi
------------

Mae Velenje wedi gefeillio gyda phedair tref ar draws Ewrop:

* Yr Almaen Esslingen am Neckar, Yr Almaen
* Cymru Castell Nedd Port Talbot, Cymru
* Croasia Split, Croatia
* yr Eidal Udine, Yr Eidal

Chwaraeon
---------

### Pêl-droed

Yr N.K. Rudar Velenje yw clwb pêl-droed mwyaf y ddinas, sy'n chwarae yn PrvaLiga Slofenia.

Oriel
-----

* "Topographia Ducatus Stiriae" Wöllan"Topographia Ducatus Stiriae" Wöllan
* Postcard of Velenje (Postcard of Velenje (
* Rudarsko naselje yn Velenje, 1960Rudarsko naselje yn Velenje, 1960
* Rudarsko naselje yn Velenje, 1960Rudarsko naselje yn Velenje, 1960
* Arlywydd Brezhnev, 1962 (2)Arlywydd Brezhnev, 1962 (2)
* Cardyn Post o Velenje, 1962Cardyn Post o Velenje, 1962
* Llyn Velenje 2010Llyn Velenje 2010
* Golygfa VelenjeGolygfa Velenje

Cyfeiriadau
-----------

1. ↑  Snoj, Marko. 2009. *Etimološki slovar slovenskih zemljepisnih imen*. Ljubljana: Modrijan and Založba ZRC, pp. 450–451.
2. ↑  *Spremembe naselij 1948–95*. 1996. Database. Ljubljana: Geografski inštitut ZRC SAZU, DZS.
3. 1 2
4. ↑
5. ↑
6. ↑  "The Monument to Josip Broz Tito in Velenje" (yn Slovenian). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2012-10-28. Cyrchwyd 2019-10-26.CS1 maint: unrecognized language (link)
7. ↑
8. ↑
9. 1 2  (Saesneg) Nodyn:Lien web
10. ↑  "Neath Port Talbot Twin Towns". *Neath Port Talbot County Borough Council*. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-08-22.
11. ↑  "Split Twin Towns" (yn Croatian).CS1 maint: unrecognized language (link)

Dolenni allanol
---------------

* Gwefan Bwrdeistref Velenje
* Fideo am y ddinas a'r ardal (Saesneg)
* Amgueddfa Lô Genedlaethol Slofenia, yn Velenje
* Krushchev yn ymweld â Velenje, 1963
* Rhaglen ar Velenje Sosialaidd (Slofeneg gydag isdeitlau Saesneg)